chhatramani/nepal_legal_text_corpus_v1 huggingface dataset:
मुलुकी देवानी (संहिता) ऐन, २०७४

भङ्ग हुने वा अरु कुनै ठूलो शारीरिक वा मानसिक कष्ट हुने किसिमको कुनै काम वा जाल प्रपञ्च गरेमा, दफा ९४, खण्ड (घ): पत्नीले अन्य पुरुषसँग यौन सम्बन्ध राखेको ठहरेमा । दफा ९५: पत्नीले सम्बन्ध विच्छेद गर्न सक्ने : पत्नीले देहायका कुनै अवस्थामा पतिको मञ्जुरी नभए पनि सम्बन्ध विच्छेद गर्न सक्नेछिनः- दफा ९५, खण्ड (क): कानून बमोजिम अंश लिई वा मानो छुट्टाई पति पत्नी भिन्न बसेको अवस्थामा बाहेक पतिले पत्नीको मञ्जुरी नलिई लगातार तीन वर्ष वा सोभन्दा बढी समयदेखि अलग बसेमा, दफा ९५, खण्ड (ख): पतिले पत्नीलाई खान लगाउन नदिएमा वा घरबाट निकाला गरिदिएमा, दफा ९५, खण्ड (ग): पतिले पत्नीको अङ्ग भङ्ग हुने वा अरू कुनै ठूलो शारीरिक वा मानसिक कष्ट हुने किसिमको कुनै काम वा जाल प्रपञ्च गरेमा, दफा ९५, खण्ड (घ): पतिले अर्को विवाह गरेमा, दफा ९५, खण्ड (ङ): पतिले अन्य महिलासँग यौन सम्बन्ध राखेको ठहरेमा, दफा ९५, खण्ड (च): पतिले पत्नीलाई जबरजस्ती करणी गरेको ठहरेमा । दफा ९६: सम्बन्ध विच्छेदको लागि निवेदन दिनु पर्ने : सम्बन्ध विच्छेद गर्न चाहने पति वा पत्नीले अदालतमा निवेदन दिनु पर्नेछ । दफा ९७: पति पत्नीको मेलमिलाप गराउनु पर्ने : दफा १६ बमोजिम सम्बन्ध विच्छेदको लागि निवेदन परेमा अदालतले दुवै पक्षलाई भरसक सम्भाई बुभाई मेलमिलाप गराउनु पर्नेछ । दफा ९८: सम्बन्ध विच्छेद गरिदिनु पर्ने : दफा १७ बमोजिम सम्भाउँदा बुभाउँदा पनि पति पत्नी बीच मेलमिलाप गराउन नसकेमा र विवाह कायम राख्नुभन्दा सम्बन्ध विच्छेद हुन उपयुक्त देखेमा अदालतले निजहरूको सम्बन्ध विच्छेद गरिदिनु पर्नेछ । दफा ९९: सम्बन्ध विच्छेद गर्नु अधि अंशबण्डा गर्नु पर्ने : दफा ९९, उपदफा (१): पतिको कारणबाट पति पत्नी बीच सम्बन्ध विच्छेद हुने अवस्थामा पत्नीले माग गरेमा सम्बन्धित अदालतले सम्बन्ध विच्छेद गर्नु अधि पति पत्नी बीच अंशबण्डा गर्न लगाउनु पर्नेछ । दफा ९९, उपदफा (२): दफा १५ को खण्ड (ख), (ग), (घ), (ङ) वा (च) बमोजिमको आधारमा पत्नीले सम्बन्ध विच्छेदको लागि निवेदन गरेकोमा उपदफा (१) को प्रयोजनको लागि पतिको कारणबाट सम्बन्ध विच्छेद हुने अवस्था भएको मानिने छ । दफा ९९, उपदफा (३): सगोलको सम्पति पति पत्नी दुवैको नाममा वा पति पत्नीमध्ये कुनै एकको नाममा रहेछ भने सम्बन्ध विच्छेद हुनु अघि निजहरू बीच कानून बमोजिम त्यस्तो सम्पत्तिको अंशबण्डा गर्नु पर्नेछ । दफा ९९, उपदफा (४): सम्बन्ध विच्छेद हुने पतिले नै बाबु वा अन्य अंशियारबाट अंश लिई नसकेको भए अदालतले दुवै पक्षबाट अंशियार खुलाउन लगाई र अंशबण्डा गर्ने अन्य अंशियार भएमा त्यस्ता अंशियारलाई समेत बुभन्नु पर्ने भए बुभी निजहरूबाट अंशको फाँटवारी माग गरी पति पत्नीको अंश छुट्याई अंशबण्डा गराई दिनु पर्नेछ । दफा ९९, उपदफा (५): उपदफा (१), (३) वा (४) बमोजिम अंशबण्डा गर्दा लामो समय लाग्ने देखिएमा अदालतले पति पत्नी बीच सम्बन्ध विच्छेद गरी अंशबण्डा नभएसम्मको लागि पतिको सम्पति र आयस्ताको आधारमा पतिबाट पत्नीलाई मासिक खर्च भराई दिन सक्नेछ । दफा ९९, उपदफा (६): यस दफामा अन्यत्र जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि दफा ९४ को खण्ड (ख), (ग) वा (घ) बमोजिमको आधारमा सम्बन्ध विच्छेदको लागि निवेदन गरेकोमा पत्नीलाई यस परिच्छेद बमोजिम अंश दिन वा खर्च भराउन पति बाध्य हुने छैन । दफा १००: एकमुष्ट रकम वा खर्च भराई दिन सक्ने : दफा ९९ मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि सम्बन्ध विच्छेद हुने पत्नीले अंश नलिई पतिसँग एकमुष्ट रकम वा वार्षिक वा मासिक मुलुकी देवानी (संहिता) ऐन, २०७४
मुलुकी देवानी (संहिता) ऐन, २०७४

रकम वा खर्च भराई लिन चाहेमा अदालतले पतिको सम्पति वा आम्दानीको आधारमा त्यस्ती पत्नीलाई एकमुष्ट रकम दिलाई दिन वा वार्षिक वा मासिक रूपमा रकम वा खर्च भराई दिन सक्नेछ । दफा १०१: खान लगाउने खर्च भराई दिन सक्ने : दफा ९९ बमोजिम अंशबण्डा गर्नु पर्दा कुनै सम्पति नभई पतिबाट अंश नपाएकी पत्नीले पतिबाट खान लाउन खर्च भराउन चाहेमा र पतिको आम्दानी भएमा अदालतले त्यस्ती पत्नीलाई सम्बन्ध विच्छेद भएको पतिको आम्दानीको आधारमा खान लगाउने खर्च भराई दिन सक्नेछ । दफा १०१, उपदफा (१): त्यस्ती पत्नीले अर्को विवाह गरेमा त्यस्तो खर्च दिनु पर्ने छैन । दफा १०१, उपदफा (२): पतिको भन्दा पत्नीको आम्दानी बढी भएमा त्यस्तो खर्च दिनु पर्ने छैन । दफा १०२: सहमति बमोजिम हुने : यस परिच्छेदमा अन्यत्र जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि पति पत्नी बीच सम्बन्ध विच्छेद हुँदा पत्नीले पाउने अंश वा खर्चको सम्बन्धमा पति पत्नी बीच कुनै लिखित सहमति भएकोमा सोही बमोजिम हुनेछ । दफा १०३: अधिलो सन्तान वा पतिले सम्पति पाउने : सम्बन्ध विच्छेद गरेकी महिलाको मृत्यु भएमा निजको सम्पति निजका छोरा, छोरी भए त्यस्ता छोरा, छोरीले र छोरा, छोरी नभए पूर्व पतिबाट पाएको सम्पति त्यस्ता पतिले र अन्य सम्पति माइतीपट्टिका हकवालाले पाउनेछ । दफा १०४: हदम्याद : यस परिच्छेद बमोजिम भए गरेको काम कारबाहीबाट मर्का पर्ने व्यक्तिले मुद्दा गर्नु पर्ने कारण उत्पन्न भएको मितिले वा थाहा पाएको मितिले तीन महिनाभित्र नालिस गर्न सक्नेछ । दफा १०५: आमा, बाबुबाट मातृत्व वा पितृत्व निर्धारण हुने : दफा १०५, उपदफा (१): कुनै व्यक्तिको मातृत्व वा पितृत्व निर्धारण गर्नु पर्दा निजको आमा वा बाबुको आधारमा गरिनेछ । दफा १०५, उपदफा (२): उपदफा (१) बमोजिम पितृत्व निर्धारण गर्दा अन्यथा प्रमाणित भएकोमा बाहेक त्यस्तो व्यक्ति जन्मदाका बखत निजको आमाको पति रहेको व्यक्ति निजको बाबु भएको अनुमान गरिनेछ । दफा १०६: विवाहित पतिबाट शिशु जन्मिएको अनुमान गरिने : अन्यथा प्रमाणित भएकोमा बाहेक देहायको अवस्थामा जन्मिएको शिशु विवाहित पतिबाट जन्मिएको अनुमान गरिनेछ :- दफा १०६, खण्ड (क): विवाह भएको मितिबाट एक सय असी दिन पछि जन्मिएको, दफा १०६, खण्ड (ख): पतिको मृत्यु भएको वा वैवाहिक सम्बन्ध अन्त्य भएको मितिबाट दुई सय बहतर दिनभित्र जन्मिएको । दफा १०७: पितृत्व इन्कार गर्न सक्ने : दफा १०७, उपदफा (१): पति पत्नी बीच अन्यथा सहमति भएकोमा बाहेक विवाह भएको एक सय असी दिन अगाडि नै पत्नीबाट जन्मिएको शिशुको पितृत्वलाई पतिले र त्यस्तो शिशुको जन्म हुनु अगाडि नै पतिको मृत्यु भइसकेको रहेछ भने निजको हकवालाले इन्कार गर्न सक्नेछ । दफा १०७, उपदफा (२): उपदफा (१) मा जनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि विवाह गर्नु अगाडि कुनै महिला गर्भवती भएको थाहा पाएर वा थाहा पाउनु पर्ने मनासिव कारण भई कुनै पुरुषले त्यस्तो महिलासँग विवाह गरेको रहेछ, भने त्यस्तो अवधि अगाडि जन्मिएको कारणले मात्र शिशुको पितृत्व इन्कार गर्न सकिने छैन । दफा १०८: छोरा, छोरी वा पितृत्व दाबी गर्नु पर्ने : दफा १०८, उपदफा (१): पितृत्व वा मातृत्वको ठेगान नभएको शिशु आफ्नो छोरा वा छोरी हो भनी दाबी गर्नु पर्दा त्यस्तो शिशु जन्मिएको वा पहिचान भएको मितिले दुई वर्षभित्र गरिसक्नु पर्नेछ । दफा १०८, उपदफा (२): पितृत्वको ठेगान नभई जन्मिएको शिशुको पितृत्व दाबी गर्नु पर्दा त्यस्तो शिशु जन्मिएको मितिले दुई वर्षभित्र गरिसक्नु पर्नेछ । दफा १०९: कृत्रिम गर्भाधानबाट जन्मिएको शिशुको पितृत्व बाबुको मुलुकी देवानी (संहिता) ऐन, २०७४
मुलुकी देवानी (संहिता) ऐन, २०७४

हुने : पति पत्नीको मञ्जुरीले अन्य कुनै व्यक्तिको वीर्यबाट कृत्रिम गर्भाधान प्रणालीद्वारा जन्मिएको शिशु विवाहित पतिबाट नै जन्मिएको मानिनेछ र सोही बमोजिम निजको पितृत्व निर्धारण हुनेछ । दफा ११०: अदालतबाट ठहरे बमोजिम हुने : कुनै व्यक्तिको मातृत्व वा पितृत्वका सम्बन्धमा विवाद उत्पन्न भएमा त्यसको निरूपण अदालतबाट निर्णय भए बमोजिम हुनेछ । दफा १११: नाम र थर पाउने : दफा १११, उपदफा (१): प्रत्येक व्यक्तिले जन्मेपछि, आ-आफ्नो धर्म, संस्कृति, चलन र परम्परा अनुसार निजको आमा वा बाबुले राखेको नाम पाउनेछ । दफा १११, उपदफा (२): कसैको आमा वा बाबु तत्काल उपलब्ध नभएमा वा उपलब्ध हुन सक्ने सम्भावना नरहेमा निजले आफूलाई हेरचाह गर्न संरक्षक वा माथवरले राखे बमोजिमको नाम पाउनेछ । दफा १११, उपदफा (३): प्रत्येक व्यक्तिले जन्मेपछि निजको आमा बाबुको सहमतिबाट राखिएको थर वा त्यस्तो सहमति हुन नसकेमा निजको बाबुको थर आफ्नो नाम पछाडि प्रयोग गर्न पाउनेछ । दफा १११, उपदफा (४): उपदफा (३) मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि कुनै व्यक्तिले चाहेमा आफ्नो बाबु वा आमा वा दुवैको थर प्रयोग गर्न सक्नेछ । दफा १११, उपदफा (५): कुनै व्यक्तिको थरको सम्बन्धमा प्रश्न उठेमा अन्यथा प्रमाणित भएकोमा बाहेक निजले आफ्नो बाबुको थर प्रयोग गरेको मानिनेछ। दफा १११, उपदफा (६): यस दफामा अन्यत्र जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि बाबु वा आमा दुवैको ठेगान नलागेको व्यक्तिले निजलाई हेरचाह गर्ने संरक्षकद्वारा दिइएको थर आफ्नो नाम पछाडि प्रयोग गर्न पाउनेछ। दफा ११२: आमा, बाबु, बाजे तथा बजैको नाम उल्लेख गर्न पाउने : दफा ११२, उपदफा (१): कुनै औपचारिक कार्य, कानूनी काम कारबाही वा लिखतमा कानून बमोजिम आमा, बाबु तथा बाजे, बजैको नाम खुलाउनु पर्ने रहेछ भने त्यस्तो अवस्थामा कुनै पनि व्यक्तिले आफ्नो आमा, बाबु तथा बाजे, बजैको नाम उल्लेख गर्न सक्नेछ। दफा ११२, उपदफा (२): उपदफा (१) बमोजिम आमा, बाबु तथा बाजे, बजैको नाम उल्लेख गर्नु पर्ने कुनै व्यक्तिको बाबु पता नलागेको अवस्थामा निजले आमा र आमा तर्फको बाजे, बजैको नाम उल्लेख गर्न सक्नेछ र आमाको पनि नाम पता नलागेको भए सोही व्यहोरा उल्लेख गरी निज नाबालक भए संरक्षक वा माथवरको र बालिग भए आफ्नो नाम मात्र उल्लेख गर्नु पर्याप्त हुनेछ। दफा ११३: छोरा, छोरीको जन्म दर्ता गर्नु पर्ने : दफा ११३, उपदफा (१): कुनै दम्पतिको कुनै छोरा, छोरी जन्मिएमा नेपाल सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी तोकिदिएको अधिकारी समक्ष त्यस्तो छोरा, छोरी जन्मिएको तीन महिनाभित्र जन्म दर्ताको लागि आमा वा बाबुले निवेदन दिनु पर्नेछ। दफा ११३, उपदफा (२): उपदफा (१) बमोजिमको म्याद नाग्देपछि कसैले छोरा वा छोरीको जन्म दर्ताको लागि निवेदन दिन चाहेमा नेपाल सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी तोकिदिए बमोजिमको रकम जरिबाना वापत तिर्नु पर्नेछ। दफा ११३, उपदफा (३): उपदफा (१) वा (२) बमोजिम निवेदन पर्न आएमा सम्बन्धित अधिकारीले आफ्नो कार्यालयमा खडा गरिएको जन्म दर्ता किताबमा त्यसको विवरण उल्लेख गरी निवेदकलाई कानून बमोजिम तोकिएको हाँचामा जन्म दर्ताको प्रमाणपत्र दिनु पर्नेछ। दफा ११३, उपदफा (४): उपदफा (३) बमोजिमको दर्ता किताबमा विवरण उल्लेख गर्दा सम्बन्धित व्यक्तिको नाम, थर, जन्मिएको मिति (साल, महिना, गते र बार समेत) र ठाउँ, निजको आमा, बाबु तथा बाजे बजैको नाम, थर, ठेगाना समेत उल्लेख गर्नु पर्नेछ। दफा ११३, उपदफा (५): उपदफा (३) बमोजिम सम्बन्धित अधिकारीले प्रत्येक महिनाको मसान्तसम्म आफ्नो कार्यालयमा खडा गरेको दर्ता किताबमा उल्लेख भएको विवरण त्यसपछिको पहिलो मुलुकी देवानी (संहिता) ऐन, २०७४
मुलुकी देवानी (संहिता) ऐन, २०७४

दफा ११३, उपदफा (६): उपदफा (५) बमोजिम प्राप्त भएको विवरणलाई सम्बन्धित मन्त्रालयले त्यस्तो प्रयोजनको लागि खडा गरेको जन्मदर्ता किताबमा उल्लेख गरी प्रत्येक वर्ष अद्यावीधक विवरण कायम गर्नु पर्नेछ । दफा ११४: हेरचाह र स्याहार सम्भार गर्नु पर्ने : दफा ११४, उपदफा (१): प्रत्येक नाबालकलाई आमा बाबुले संयुक्त रूपमा हेरचाह र स्याहार सम्भार गर्नु पर्नेछ । दफा ११४, उपदफा (२): उपदफा (१) बमोजिम हेरचाह र स्याहार सम्भार गर्दा आमा बाबुले आफ्नो आर्थिक हैसियत र क्षमता अनुसार पालनपोषण, स्वास्थ्योपचार, शिक्षा, दीक्षा, खेलकूद, मनोरञ्जन तथा अन्य आवश्यक व्यवस्था गर्नु पर्नेछ । दफा ११५: आमा वा बाबुको जिम्मामा रहने : दफा ११५, उपदफा (१): दफा ११४ मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि कानून बमोजिम पति पत्नीको वैवाहिक सम्बन्ध अन्त्य भएकोमा निजहरूबाट जन्मिएको नाबालक देहाय बमोजिम आमा वा बाबुको जिम्मामा रहनेछ :- दफा ११५, उपदफा (१), खण्ड (क): पाँच वर्ष उमेर पूरा नभएको नाबालक भए आमाले अर्को विवाह गरेको भए वा नभएपनि निजले चाहेमा आमाको जिम्मा, दफा ११५, उपदफा (१), खण्ड (ख): पाँच वर्षभन्दा माथिको नाबालक भए आमाले अर्को विवाह गरेकोमा बाहेक निजले चाहेमा निजको जिम्मा, दफा ११५, उपदफा (१), खण्ड (ग): खण्ड (क) वा (ख) बाहेकको अन्य अवस्थामा बाबुको जिम्मा । दफा ११५, उपदफा (२): उपदफा (१) मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि पति पत्नी बीच सम्बन्ध विच्छेद हुँदा वा भिन्न हुँदाका वखत नाबालक जिम्मा लिने सम्बन्धमा छुट्टै सहमति भएकोमा सोही बमोजिम हुनेछ । दफा ११५, उपदफा (३): उपदफा (१) मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि दश वर्ष उमेर पूरा गरिसकेको नाबालक बाबु वा आमा कसको जिम्मा रहने हो त्यस सम्बन्धमा निर्णय गर्नु पर्दा सम्बन्धित नाबालकको राय लिन सकिनेछ । दफा ११५, उपदफा (४): यस दफामा अन्यत्र जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि कुनै नाबालक यस दफा अन्तर्गत आमा वा बाबुमध्ये कुनैको जिम्मामा रहेकोमा त्यसरी जिम्मा लिने बाबु वा दफा ११५, उपदफा (५): यस दफामा अन्यत्र जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि कानून बमोजिम पति पत्नी भिन्न भएमा निजहरूको कुनै नाबालक भए त्यस्तो नाबालकको पालनपोषण, शिक्षा र उपचारको व्यवस्थाको सम्बन्धमा पति पत्नी बीच कुनै सहमति भएकोमा सोही बमोजिम र त्यस्तो सहमति नभएकोमा देहाय बमोजिम हुनेछ :- दफा ११५, उपदफा (५), खण्ड (क): पाँच वर्ष पूरा नगरेको नाबालक भए आमाको जिम्मा, दफा ११५, उपदफा (५), खण्ड (ख): पाँच वर्ष वा सोभन्दा माथि दश वर्ष पूरा नभएको नाबालक भए बाबुको जिम्मा, दफा ११५, उपदफा (५), खण्ड (ग): दश वर्ष पूरा गरेको नाबालक भए निजले आमा, बाबुमध्ये जोसँग बस्न मञ्जुर गरेकोछ निजको जिम्मा । दफा ११६: आवश्यक हेरचाह र स्याहार सम्भार गर्नु पर्ने : दफा ११६, उपदफा (१): दफा ११५ बमोजिम नाबालक जिम्मा लिएको आमा वा बाबुले आफूले जिम्मा लिएको नाबालकको हेरचाह र स्याहार सम्भार गर्नु पर्नेछ र त्यसरी हेरचाह र स्याहार सम्भार गर्दा दफा ११४ को उपदफा (२) मा उल्लेख भए बमोजिम गर्नु पर्नेछ । दफा ११६, उपदफा (२): उपदफा (१) मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि नाबालक जिम्मा लिने आमा वा बाबुकोभन्दा जिम्मा नलिने आमा वा बाबुको आम्दानी बढी रहेछ भने त्यस्तो आमा वा बाबुले त्यस्तो नाबालकको पालनपोषण, शिक्षा र उपचारका लागि त्यस्तो आमा बाबुको सहमति बमोजिमको र त्यसरी सहमति हुन नसकेमा अदालतले तोके बमोजिमको खर्च त्यस्तो नाबालकलाई उपलब्ध गराउनु पर्नेछ । दफा ११७: भेटघाटको सुविधा पाउने मुलुकी देवानी (संहिता) ऐन, २०७४
मुलुकी देवानी (संहिता) ऐन, २०७४

: दफा ११७, उपदफा (१): कानून बमोजिम वैवाहिक सम्बन्ध अन्त्य भएको वा आमा र बाबु भिन्न बसेको अवस्थामा आमाको जिम्मा रहेको नाबालकलाई बाबुसँग र बाबुको जिम्मा रहेको नाबालकलाई आमासँग समय समयमा भेट गर्न वा आमा बाबुको सहमतिमा केही अवधिको लागि साथमा रहन दिनु पर्नेछ । दफा ११७, उपदफा (२): उपदफा (१) बमोजिम बाबु वा आमासँग भेट गर्ने पटक वा साथमा रहने अवधि सम्बन्धित आमा बाबुबाट निर्धारण भए बमोजिम हुनेछ र त्यसरी निर्धारण हुन नसकेमा अदालतको आदेश बमोजिम हुनेछ । दफा ११७, उपदफा (३): यस दफा बमोजिम कुनै नाबालक बाबु वा आमाको साथमा रहेकोमा नाबालक राख्ने बाबु वा आमाले त्यस्तो नाबालकको हेरचाह र स्याहार सम्भार गर्दा दफा ११४ को उपदफा (२) मा उल्लेख भए बमोजिम गर्नु पर्नेछ । दफा ११८: छोरा छोरीको अधिकार कायमै रहने : दफा ११८, उपदफा (१): यस ऐन बमोजिम पति पत्नी बीचको वैवाहिक सम्बन्ध अन्त्य भए तापनि निजहरुबाट जन्मिएका छोरा, छोरीको बाबु, आमा माथिको कानूनी अधिकार र निज प्रतिको बाबु, आमाको दायित्व कायमै रहनेछ । दफा ११८, उपदफा (२): कुनै व्यक्तिको बाबु आमा यस ऐन बमोजिम पति पत्नी हुन नसक्ने भएपनि निजहरुबाट जन्मिएका छोरा, छोरीको बाबु, आमा माथिको कानूनी अधिकार र निज प्रतिको बाबु, आमाको दायित्व कायमै रहनेछ । दफा ११९: सहमति बिना भिन्न बस्न नहुने : दफा ११९, उपदफा (१): आमा वा बाबुको सहमति बिना छोरा छोरीले आमा बाबुबाट भिन्न बस्न पाउने छैनन् । दफा ११९, उपदफा (२): उपदफा (१) मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि देहायका कुनै अवस्थामा छोरा छोरी आमा बाबुबाट भिन्न बस्न सक्ने छन् :- दफा ११९, उपदफा (२), खण्ड (क): आमा बाबुबाट कानून बमोजिम अंश लिई वा नलिई छुट्टिएकोमा, दफा ११९, उपदफा (२), खण्ड (ख): निजले विवाह गरेकोमा, दफा ११९, उपदफा (२), खण्ड (ग): निजको उमेर कम्तीमा एक्काईस वर्ष पूरा भएकोमा, वा दफा ११९, उपदफा (२), खण्ड (घ): निजले रोजगारी प्राप्त गरिसकेकोमा । दफा १२०: नाबालकले श्रमिकको रूपमा काम गर्न नहुने : कानून बमोजिम श्रमिकको रूपमा काम गर्न पाउने नाबालकले आमा, बाबु, अन्य संरक्षक वा माथवरको सहमति बिना श्रमिकको रूपमा काम गर्न सक्ने छैन । दफा १२१: नाबालक राख्ने बाबु, आमाको निर्णय बमोजिम हुने : यस ऐन बमोजिम वैवाहिक सम्बन्ध कायम हुन नसक्ने वा वैवाहिक सम्बन्ध अन्त्य भएका बाबु आमाबाट जन्मिएका नाबालकको दफा १२२: आमा बाबुलाई आदर, सम्मान र हेरचाह गर्नु पर्ने : दफा १२२, उपदफा (१): प्रत्येक छोरा छोरीले आफ्ना आमा बाबुलाई आदर तथा सम्मानका साथ व्यवहार गर्नु पर्नेछ । दफा १२२, उपदफा (२): प्रत्येक छोरा छोरीले आमा बाबुलाई एकासगोलमा बसेको वा कानून बमोजिम भिन्न भइसकेको जेसुकै भए तापनि आफ्नो आर्थिक तथा सामाजिक हैसियत अनुसार आवश्यक हेरचाह, स्याहार सम्भार, औषधोपचार वा रेखदेख गर्नु पर्नेछ । दफा १२३: हदम्याद : यस परिच्छेदमा नालिस गर्ने सम्बन्धमा छुटै हदम्याद लेखिएकोमा सोही बमोजिम र अन्य अवस्थामा यस परिच्छेद बमोजिम भए गरेको काम कारबाहीबाट कर्का पर्ने व्यक्तिले त्यस्तो काम कारबाही भए गरेको मितिले छ महिनाभित्र नालिस गर्न सक्नेछ । दफा १२४: आमा बाबुको सुपरिवेक्षण र नियन्त्रण रहने : दफा १२४, उपदफा (१): नाबालक छोरा, छोरी आमा, बाबुको सुपरिवेक्षण, निगरानी, नियन्त्रण, संरक्षण वा अख्तियारी अन्तर्गत रहनेछ । दफा १२४, उपदफा (२): उपदफा (१) अन्तर्गत रहेको नाबालकले आमा बाबुले कानून सम्मत दिएको आज्ञा, आदेश वा निर्देशनको पालना गर्नु मुलुकी देवानी (संहिता) ऐन, २०७४
मुलुकी देवानी (संहिता) ऐन, २०७४

पर्नेछ । दफा १२५: मातृक तथा पैत्रिक अख्तियारी संयुक्त रूपमा प्रयोग गर्नु पर्ने : दफा १२५, उपदफा (१): यस परिच्छेद अन्तर्गत आमा बाबुले आफ्ना छोरा छोरी उपर प्रयोग गर्न सक्ने अख्तियारी, पूरा गर्नु पर्ने जिम्मेवारी तथा पालना गर्नु पर्ने कर्तव्य निजहरू दुवैको सहमतिले संयुक्त रूपमा गर्नु पर्नेछ । दफा १२५, उपदफा (२): उपदफा (१) मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि देहायको अवस्थामा सो उपदफा बमोजिम प्रयोग गर्ने अख्तियारी, पूरा गर्नु पर्ने जिम्मेवारी तथा पालना गर्नु पर्ने कर्तव्य देहायका आमा वा बाबुले गर्नेछ :- दफा १२५, उपदफा (२), खण्ड (क): आमा वा बाबुमध्ये कसैको मृत्यु भएमा जीवित रहेको आमा वा बाबुले, दफा १२५, उपदफा (२), खण्ड (ख): आमा वा बाबुमध्ये कुनै एकको होस ठेगानमा नरहेको अवस्थामा त्यस्तो अवस्था कायम रहेको अवधिभर होस ठेगानमा रहेको आमा वा बाबुले, दफा १२५, उपदफा (२), खण्ड (ग): आमा बाबुको वैवाहिक सम्बन्ध अन्त्य भएको वा कानून बमोजिम भिन्न बसेकोमा नाबालक जिम्मा लिने आमा वा बाबुले, दफा १२५, उपदफा (२), खण्ड (घ): बाबुको ठेगान नलागेको नाबालक भए आमाले । दफा १२६: मातृक तथा पैत्रिक अख्तियारी प्रयोग गर्ने व्यक्तिको अधिकार, जिम्मेवारी र कर्तव्य : यस परिच्छेद बमोजिम मातृक तथा पैत्रिक अख्तियारी प्रयोग गर्ने पाउने आमा वा बाबुको अधिकार, निजले पूरा गर्नु पर्ने जिम्मेवारी र पालना गर्नु पर्ने कर्तव्य देहाय बमोजिम हुनेछ :- दफा १२६, खण्ड (क): नाबालकलाई आफूसाथ राख्ने, सामीप्यता दिने तथा निजको काम, कारबाही तथा आचरणलाई निगरानी राख्ने, दफा १२६, खण्ड (ख): खान, लगाउन दिने तथा खान, लगाउन र परिश्रम गर्न सिकाउने, दफा १२६, खण्ड (ग): स्नेह, अनुराग तथा माया दिने, दफा १२६, खण्ड (घ): सामाजिक मर्यादा, शिष्टाचार, सदाचार, नैतिकता, संस्कार, संस्कृति र रहन सहन सिकाउने, बुभाउने र सो अनुसार आचरण गर्न सिकाउने, दफा १२६, खण्ड (ङ): इमानदारी, आत्मविश्वास, स्वावलम्बन, सच्चरित्रता, परिश्रम, अनुशासन जस्ता सामाजिक मूल्यमा आधारित नैतिक शिक्षा दिने, दफा १२६, खण्ड (च): शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्यप्रति निगरानी राख्ने, स्वास्थ्योपचार गर्ने वा गराउने, दफा १२६, खण्ड (छ): आवश्यकता अनुसार खेल्ने र मनोरञ्जन गर्ने अवसर दिने, दफा १२६, खण्ड (ज): पठनीय तथा सन्देशमूलक शैक्षिक सामग्री उपलब्ध गराउने, दफा १२६, खण्ड (झ): परिवार, समाज, समुदाय, राष्ट्र तथा मुलुकप्रति निष्ठावान रहन मार्गदर्शन दिने, दफा १२६, खण्ड (ञ): कुलत, खराब सङ्गत तथा अश्लील विषयबाट अलग राख्ने, दफा १२६, खण्ड (ट): आज्ञापालन, आदर तथा सम्मान गर्न सिकाउने, दफा १२६, खण्ड (ठ): शारीरिक, मानसिक तथा बौद्धिक व्यक्तित्व विकासका लागि आवश्यक पर्ने अन्य जुनसुकै काम गर्ने वा गराउने । दफा १२७: भेदभाव गर्न नहुने : आमा बाबुले आफ्नो छोरा, छोरीको पालनपोषण, शिक्षा तथा दीक्षा, खेलकुद, स्वास्थ्योपचार, मनोरञ्जन, सुविधा वा घरेलु कामकाजमा छोरा वा छोरीको आधारमा वा छोरा छोरा वा छोरी छोरी बीच कुनै किसिमले भेदभाव गर्न हुँदैन । दफा १२८: विशेष हेरचाह गर्नु पर्ने : दफा १२८, उपदफा (१): कुनै छोरा छोरी शारीरिक वा मानसिक रूपले अशक्त वा अपाङ्ग भएमा वा निजलाई मानव रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता नष्ट गर्ने (एच.आई.बी.) मुलुकी देवानी (संहिता) ऐन, २०७४
मुलुकी देवानी (संहिता) ऐन, २०७४

वा हेपाटाइटिस वी जस्ता प्राणघातक रोग लागेमा आमा बाबुले त्यस्तो छोरा छोरी उपर विशेष निगरानी राखी निजलाई विशेष सहुलियत र संरक्षण प्रदान गर्नु पर्नेछ । दफा १२८, उपदफा (२): उपदफा (१) बमोजिमको छोरा छोरीलाई विशेष प्रकारले स्वास्थ्योपचार गराई भविष्यमा आर्थिक रूपमा स्वावलम्बी बनाउन आमा बाबुले आफ्नो आर्थिक हैसियत र क्षमता अनुसार विशेष प्रकारको शिक्षा वा तालिमको व्यवस्था गर्नु पर्नेछ । दफा १२९: आचरण तथा बानी व्यवहारमा सुधार गराउन सक्ने : यस परिच्छेद बमोजिम आफ्नो सुपरिवेक्षण, निगरानी, नियन्त्रण वा अख्लियारी अन्तर्गत रहेको नाबालकको आचरण, बानी व्यहोरा तथा चरित्रमा सुधार गर्न आवश्यक ठानेमा बाबु आमाले त्यस्ता नाबालकलाई उपयुक्त सम्भे बमोजिमको कुनै कार्य गरी नाबालकको आचार वा बानी व्यहोरामा सुधार गर्न लगाउन सक्नेछन् । दफा १३०: अधिकार प्रयोग गर्न अख्लियारी दिएको मानिने : आमा बाबुले आफ्नो छोरा छोरीको शिक्षा दीक्षाको लागि कुनै शिक्षक नियुक्त गरेमा वा छोरा छोरीलाई कुनै किसिमको शिक्षा प्राप्तिका लागि कुनै शिक्षण संस्थामा भर्ना गरेमा त्यसरी नियुक्त भएको वा त्यस्ता शिक्षण संस्थाको प्रधानाध्यापक वा शिक्षकलाई शिक्षा दीक्षाका सम्बन्धमा दफा १२९ बमोजिमको अधिकार प्रयोग गर्ने अख्लियारी दिएको मानिनेछ । दफा १३१: संरक्षक वा माथवरले पनि मातृक तथा पैत्रिक अख्लियारी प्रयोग गर्न सक्ने : कुनै नाबालकको आमा बाबु दुवैको मृत्यु वा वेपता भएको, बाबुको मृत्यु भई आमाले अर्को विवाह गरिसकेको वा निजका बाबु, आमा दुवैको होस ठेगानमा नभएको कारणले निज संरक्षक वा माथवरसँग बसेको रहेछ भने निजको संरक्षक वा माथवरले यस परिच्छेद दफा १३२: मातृक तथा पैत्रिक अख्तियारीमा रोक लगाउन सक्ने : दफा १३२, उपदफा (१): यस परिच्छेद बमोजिम मातृक तथा पैत्रिक अख्तियारी प्रयोग गर्न पाउने व्यक्तिले नाबालकका विरुद्ध देहायको कुनै काम गरेको कुरा कुनै व्यक्ति वा कानून बमोजिम संस्थापना भएको कुनै बाल कल्याण सम्बन्धी संस्थाको उजुरी परी छानबिन गर्दा प्रमाणित भएमा अदालतले त्यस्तो व्यक्तिलाई त्यस्तो अख्तियारी प्रयोग गर्नबाट रोक लगाउन सक्नेछ :- दफा १३२, उपदफा (१), खण्ड (क): कूर, अमानवीय वा यातनापूर्ण सजाय दिएको वा व्यवहार गरेको, दफा १३२, उपदफा (१), खण्ड (ख): पटक-पटक उपेक्षा वा हेला गरेको वा दुरुपयोग गरेको, दफा १३२, उपदफा (१), खण्ड (ग): अनैतिक वा यौनजन्य पेशामा लगाएको, दफा १३२, उपदफा (१), खण्ड (घ): जीउ, ज्यान वा स्वास्थ्यमा खतरा हुन सक्ने काममा लगाएको, दफा १३२, उपदफा (१), खण्ड (ङ): निजको हित विपरीत निजको सम्पत्ति खर्च गरी हानि, नोक्सानी गरेको वा पछि आफूले लिने मनसायले अरू कसैलाई बिक्री गरेको, दफा १३२, उपदफा (१), खण्ड (च): सन्यासी, फकिर, भिक्षु, पाशचर, नन बनाई वा यस्तै प्रकारले गृहस्थ जीवन त्याग्न बाध्य गरिएको, दफा १३२, उपदफा (१), खण्ड (छ): धार्मिक वा साँस्कृतिक रीतिस्थितिको पालना गर्दाको अवस्थामा बाहेक निजलाई भिक्षा माग्ने काममा लगाएको, दफा १३२, उपदफा (१), खण्ड (ज): कानून बमोजिम कसूर हुने अन्य कुनै काम गर्न लगाएको। दफा १३२, उपदफा (२): उपदफा (१) बमोजिम रोक लगाएकोमा अदालतले त्यस्तो नाबालकका सम्बन्धमा मातृक तथा पैत्रिक अख्तियारी प्रयोग गर्न पाउने गरी कानून बमोजिम संरक्षक नियुक्त गर्नु पर्नेछ। दफा १३२, उपदफा (३): उपदफा (२) बमोजिम मातृक तथा पैत्रिक अख्तियारी प्रयोग गर्न संरक्षक नियुक्ति भएकोमा त्यस्तो संरक्षकले नाबालकको हित अनुरूप यस परिच्छेद बमोजिमको मातृक तथा पैत्रिक अख्तियारीको प्रयोग गर्न सक्नेछ। दफा १३२, उपदफा (४): उपदफा (१) बमोजिम मातृक तथा पैत्रिक अख्तियारी प्रयोग गर्नबाट वञ्चित भएको व्यक्तिले सो उपदफा बमोजिमको काम नदोहोयाउने कबुल गरी अदालतमा निवेदन गरेमा अदालतले मुलुकी देवानी (संहिता) ऐन, २०७४
मुलुकी देवानी (संहिता) ऐन, २०७४

निजलाई लगाएको रोक फुकुवा गरी उपदफा (२) बमोजिमको नियुक्ति बदर गर्न सक्नेछ। दफा १३३: मातृक तथा पैत्रिक अख्तियारी अन्त्य हुने : देहायका अवस्थामा छोरा छोरी उपर यस परिच्छेद बमोजिम आमा बाबुले प्रयोग गर्न पाउने मातृक तथा पैत्रिक अख्तियारी अन्त्य भएको मानिनेछ :- दफा १३३, खण्ड (क): निजको उमेर अठार वर्ष पूरा भएमा, दफा १३३, खण्ड (ख): निजले रोजगारी प्राप्त गरी भिन्न बसेमा । दफा १३४: हदम्याद : यस परिच्छेद बमोजिम भए गरेको काम कारबाहीबाट मर्का पर्ने व्यक्तिले त्यस्तो काम कारबाही भए गरेको मितिले छ महिनाभित्र नालिस गर्न सक्नेछ । दफा १३५: संरक्षक मानिने : असक्षम वा अर्धसक्षम व्यक्तिको हक, हित वा संरक्षण गर्न यस परिच्छेद बमोजिम नियुक्त वा दायित्व भएको व्यक्ति संरक्षक मानिनेछ । दफा १३६: संरक्षकको प्राथमिकताक्रम : दफा १३६, उपदफा (१): यस परिच्छेदको अन्य दफाको अधीनमा रही देहायका प्राथमिकताक्रमको व्यक्ति असक्षम वा अर्धसक्षम व्यक्तिको स्वतः संरक्षक हुनेछ :- दफा १३६, उपदफा (१), खण्ड (क): एकासगोलका पति वा पत्नी, दफा १३६, उपदफा (१), खण्ड (ख): बाबु वा आमा, दफा १३६, उपदफा (१), खण्ड (ग): एकासगोलका छोरा, छोरी वा विधवा बुहारी, दफा १३६, उपदफा (१), खण्ड (घ): भिन्न भएका पति वा पत्नी, दफा १३६, उपदफा (१), खण्ड (ड): भिन्न भएको छोरा, छोरी वा विधवा बुहारी, दफा १३६, उपदफा (१), खण्ड (च): बाजे वा बजै, दफा १३६, उपदफा (१), खण्ड (छ): नाति वा नातिनी, दफा १३६, उपदफा (१), खण्ड (ज): दाजु, भाइ वा दिदी, बहिनी दफा १३६, उपदफा (१), खण्ड (झ): मावलीपट्टिका बाजे, बजै, मामा, माइजू । दफा १३६, उपदफा (२): उपदफा (१) मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि देहायका अवस्थामा देहायको व्यक्ति संरक्षक हुनेछ :- दफा १३६, उपदफा (२), खण्ड (क): एउटै क्रमका एकभन्दा बढी व्यक्ति संरक्षक हुने भएमा निजहरूले आपसी सहमति गरे बमोजिमको व्यक्ति र त्यसरी सहमति हुन नसकेमा अदालतले तोके बमोजिमको व्यक्ति, दफा १३६, उपदफा (२), खण्ड (ख): मानसिक रूपमा स्वस्थ भएको र दश वर्ष उमेर पूरा गरेको व्यक्तिको हकमा निजले रोजेको व्यक्ति, दफा १३६, उपदफा (२), खण्ड (ग): कानून बमोजिम वैवाहिक सम्बन्ध अन्त्य भएका दम्पतिको नाबालक भए निजलाई पालनपोषण गर्ने बाबु वा आमा, दफा १३६, उपदफा (२), खण्ड (घ): पहिलो प्राथमिकता क्रमको कुनै व्यक्ति संरक्षक हुन नचाहेमा, निज होस ठेगानामा नरहेमा, वेपता भएमा वा निजले संरक्षकको हैसियतले काम नगरेमा सोभन्दा तल्लो प्राथमिकताक्रमको व्यक्ति। दफा १३७: अन्य व्यक्ति संरक्षक मानिने : दफा १३६ मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि कुनै असक्षम वा अर्धसक्षम व्यक्तिलाई सो दफामा लेखिएका व्यक्तिले संरक्षकत्व प्रदान नगरी अन्य व्यक्तिले संरक्षकत्व प्रदान गरेको भए त्यसरी संरक्षकत्व प्रदान गर्ने व्यक्ति नै त्यस्तो व्यक्तिको संरक्षक मानिनेछ। दफा १३८: संस्था संरक्षक भएको मानिने : दफा १३८, उपदफा (१): बालबालिकाको कल्याण गर्ने तथा हक हित संरक्षण गर्ने उद्देश्यले कानून बमोजिम दर्ता भएका बाल कल्याण गृह, अनाथालय, बाल गृह वा बालमन्दिर जस्ता संस्थामा रहेका बालबालिकाको अन्य संरक्षक नभएमा त्यस्तो संस्था नै संरक्षक भएको मानिनेछ। दफा १३८, उपदफा (२): उपदफा (१) बमोजिमका संस्थामा रहेका नाबालकको तर्फबाट कुनै काम कारबाही गर्नु पर्दा त्यस्तो संस्थाको प्रमुखबाट गरिनेछ। दफा १३९: अदालतले संरक्षक नियुक्त गर्न सक्ने : दफा १३९, उपदफा (१): दफा १३६ वा १३७ मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि अदालतले देहायको अवस्थामा कुनै खास व्यक्तिलाई त्यसको कारण खुलाई संरक्षक नियुक्त गर्न सक्नेछः- दफा मुलुकी देवानी (संहिता) ऐन, २०७४