chhatramani/nepal_legal_regulations_corpus_np huggingface dataset:
वातावरण संरक्षण नियमावली २०७७ (Environment Protection Regulation, 2020)

प्रस्तावसँग सम्बन्धित निर्देशिका तथा दिग्दर्शन पनि पर्याप्त मात्रामा पुनरावलोकन गरी प्रतिवेदनमा प्रस्तुत गर्नु पर्नेछ । यस्तो पुनरावलोकनले प्रतिवेदन तयार गर्न मार्गदर्शन पनि गर्नेछ । (घ) अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि सम्झौताः । संविधान, नीति, रणनीति, ऐन, नियमावली, निर्देशिका, कार्यविधि, मापदण्ड, अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि सम्झौताको विवरण उल्लेख गर्दा देहायको ढाँचामा उल्लेख गर्नु पर्नेछ :- । प्रस्तावको कार्यान्वयन गर्दा आकर्षित हुने दफा/नियम/खण्ड आदि र सम्बन्धित बुँदा । नीति । रणनीति । ऐन । नियमावली । निर्देशिका । कार्यविधि । मापदण्ड । महासन्धि । अभिसन्धि । परिच्छेद-५ । ५. विद्यमान वातावरणीय अवस्था: कुनै पनि प्रस्ताव कार्यान्वयन गर्दा आयोजना प्रभावित क्षेत्रको वातावरणका अवयव (भौतिक, रासायनिक, जैविक, सामाजिक-आर्थिक तथा साँस्कृतिक वातावरण) मा प्रभाव पर्न सक्ने भएको हुँदा आयोजना प्रभावित क्षेत्रको विद्यमान वातावरणीय अवस्था स्पष्ट हुने आधार र परिमाणात्मक तथ्याङ्क सङ्कलन गरी प्रस्तुत गर्नु पर्नेछ । यस अन्तर्गत प्रभावित जिल्ला (आवश्यकता अनुसार), नगरपालिका/गाउँपालिका, वडा र आयोजना प्रभावित स्थलको तथ्याङ्क सङ्कलन गर्नु पर्नेछ । ५.१ भौतिक वातावरण: क्षेत्र निर्धारण प्रतिवेदनको विद्यमान वातावरणीय अवस्थाको ढाँचाको तालिकामा उल्लिखित भौतिक वातावरणको विवरणको तथ्याङ्क सङ्कलन गरी विस्तृत रुपमा व्याख्या गर्नु पर्नेछ : । (क) भू-उपयोग । भू-उपयोगको किसिम ओगटेको क्षेत्र ओगटेको क्षेत्र प्रतिशतमा । (ख) भूगर्भ । आयोजनाको क्षेत्र विद्यमान भौगर्भिक जोखिम कैफियत । (ग) जल तथा मौसम । विवरण परिमाण र एकाइ कैफियत । औसत वायु तापक्रम । वार्षिक औसत अधिकतम तापक्रम । वार्षिक औसत न्यूनतम तापक्रम । औसत वर्षा । आयोजना क्षेत्रका मुख्य नदी । औसत बहाव । अधिकतम बहाव । आयोजना क्षेत्रको हावापानी । (घ) वायु, जल तथा ध्वनिको गुण । विवरण सूचक आधारभूत मान । वायुको अवस्था पि एम १० । पि एम २.५ । कार्बन मोनोअक्साइड । TSP । हावाको गति । हावाको दिशा । पिउने पानीको अवस्था टि एस एस । घुलित अक्सिजन । कन्डक्टिभिटी । कूल नाइट्रेट । PH । ई. कोली । आर्सनिक । पानीको अवस्था टि एस एस । घुलित अक्सिजन । कन्डक्टिभिटी । कूल नाइट्रेट । ध्वनिको अवस्था Equivalent Noise Level दिउँसो राती । ५.२ जैविक वातावरण । (क) आयोजना क्षेत्रको वन सम्पदाको सूची । वनको नाम वनको किसिम आयोजना क्षेत्रबाट दूरी । (ख) वनस्पतिको सूची । स्थानीय नाम वैज्ञानिक नाम परिवार CITES IUCN नेपाल सरकार । (ग) प्रमुख गैह्र काष्ठ वनस्पति । स्थानीय नाम वैज्ञानिक नाम उपयोग । (घ) वन्यजन्तुको सूची । स्थानीय नाम वैज्ञानिक नाम परिवार CITES IUCN नेपाल सरकार । स्तनधारी । चराचुरुङ्गी । सरीसृप । माछा । ५.३ सामाजिक-आर्थिक र साँस्कृतिक वातावरण । वस्तीको नाम । आयोजनास्थलसँगको दूरी । स्थानीय तह र वडा । जम्मा घरधुरी । औसत घरधुरी सङ्ख्या । महिला पुरुष अनुपात । जाति र धार्मिक सम्प्रदाय । धार्मिक स्थल । साँस्कृतिक रीतिरिवाज । शैक्षिक स्तर (प्रतिशत) । एस. ई. ई. वा सो सरह । दशजोड दुई वा सो सरह । स्नातक । स्नातकोत्तर । शैक्षिक संस्था । आधारभूत । माध्यमिक । उच्च माध्यमिक । कलेज तथा विश्वविद्यालय । स्वास्थ्य र सफाईको अवस्था । स्थानीय रुपमा देखिने रोग । स्वास्थ्य संस्था । रोजगारी (प्रतिशत) तथा आयस्तर । सीमान्तकृत समूह । उद्योग र यसका किसिम । पूर्वाधार । सडक र यसका किसिम । जग्गा जमिनको मूल्य । सार्वजनिक सुविधा । बसाइँ सराईको स्थिति । बजार र यसको स्थिति । सम्भाव्य विकास केन्द्र । धार्मिक स्थल ।
वातावरण संरक्षण नियमावली २०७७ (Environment Protection Regulation, 2020)

माध्यमिक । उच्च माध्यमिक । कलेज तथा विश्वविद्यालय । स्वास्थ्य र सफाईको अवस्था । स्थानीय रुपमा देखिने रोग । स्वास्थ्य संस्था । रोजगारी (प्रतिशत) तथा आयस्तर । सीमान्तकृत समूह । उद्योग र यसका किसिम । पूर्वाधार । सडक र यसका किसिम । जग्गा जमिनको मूल्य । सार्वजनिक सुविधा । बसाइँ सराईको स्थिति । बजार र यसको स्थिति । सम्भाव्य विकास केन्द्र । धार्मिक स्थल । भौतिक र जैविक वातावरणसम्बन्धी फिल्ड सर्भे (कम्तीमा Seasons समावेश भएको) । परिच्छेद-६ (बढीमा १५ पृष्ठ) । ६. प्रस्तावकको विकल्प विश्लेषण: वातावरणीय मूल्याङ्कन प्रक्रियाले प्रस्तावकको विकल्पको खोजी गर्ने भएकोले प्रस्तावकको कार्यान्वयन बाहेक अरु विकल्प नै नभएको स्थितिमा पनि प्रस्ताव कार्यान्वयन गर्ने अवधारणा भित्र रही विकल्पको अध्ययन गरी प्रस्ताव गर्नु पर्नेछ र प्रस्तावित विकल्पको कार्यान्वयनबाट वातावरणमा पर्ने अनुकूल र प्रतिकूल प्रभावको तुलनात्मक आँकलन गर्नु पर्नेछ । विकल्प अनुकूल वातावरणीय प्रभाव प्रतिकूल वातावरणीय प्रभाव । विकल्प १ । डिजाइन । आयोजना स्थल । भू-बनौट । अपनाईने प्रविधि । सञ्चालन विधि । समय तालिका । कच्चा पदार्थ । वन तथा सरकारी जग्गाको प्रयोग । प्रतिकूल असर । विकल्प २ । डिजाइन । आयोजना स्थल । भू-बनौट । अपनाईने प्रविधि । सञ्चालन विधि । समय तालिका । कच्चा पदार्थ । वन तथा सरकारी जग्गाको प्रयोग । प्रतिकूल असर । विकल्प ३ । डिजाइन । आयोजना स्थल । भू-बनौट । अपनाईने प्रविधि । सञ्चालन विधि । समय तालिका । कच्चा पदार्थ । वन तथा सरकारी जग्गाको प्रयोग । प्रतिकूल असर । परिच्छेद-७ (बढीमा २० पृष्ठ) । ७. प्रस्ताव कार्यान्वयन गर्दा वातावरणमा पर्ने प्रभाव तथा संरक्षणका उपाय: प्रस्ताव कार्यान्वयन गर्दा वातावरणमा पर्ने प्रभावलाई निम्नानुसार वर्गीकरण गरी प्रभावको पहिचान, आकलन् तथा तिनको संरक्षणका उपाय स्पष्ट प्रस्तुत गर्नु पर्नेछ:- । प्रस्ताव कार्यान्वयन गर्दा वातावरणमा पर्ने प्रभाव । भौतिक प्रभाव । पर्ने प्रभाव तह निर्धारण परिमाण, सीमा, समयावधि, प्रत्यक्ष, अप्रत्यक्ष (reversible/irreversible) । १. जमिन । २. वायु मण्डल । ३. पानी । ४. ध्वनि । ५. मानव निर्मित वस्तु । ६. अन्य । जैविक प्रभाव । १. वन/जङ्गलको क्षय । २. वनस्पति । ३. जीवजन्तु । ४. प्राकृतिक बासस्थान । सामाजिक-आर्थिक र साँस्कृतिक क्षेत्रमा पर्ने प्रभाव । १. जनसंख्या । २. समुदाय । ३. खेती योग्य जमिनको क्षय । ४. मानव स्वास्थ्यमा पर्ने प्रभाव । ५. सामाजिक मूल्य मान्यतामा हुने परिवर्तन । ६. आर्थिक प्रभाव । ७. धार्मिक र साँस्कृतिक प्रभाव । ८.अन्य । यसरी प्रस्तुत गर्दा प्रतिकूल प्रभावको साथै अनुकूल प्रभावलाई पनि उल्लेख गर्नु पर्नेछ र प्रतिकूल प्रभावलाई न्यून गर्ने तर्फ बढी ध्यान दिनु पर्नेछ । यसरी प्रतिकूल तथा अनुकूल प्रभावको मल्याङ्कन गर्दा प्रस्तावको कार्यान्वयन गर्दा हुन सक्ने फाइदा बेफाइदा बारे अधिकतम जानकारी प्राप्त हुनेछ । स्वीकृत कार्यसूचीको आधारमा अध्ययन गरिएको विद्यमान वातावरणीय अवस्थामा प्रस्ताव कार्यान्वयनबाट पर्न सक्ने प्रभावको अवधि, प्रकार र संवेदनशीलता सहि रुपमा प्रस्तुत गर्नु पर्नेछ । यसैगरी प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष, संरक्षण, उपायबाट हटाउन वा घटाउन सकिने वा नसकिने खालका प्रभाव पहिचान तथा आँकलन गरी प्रतिवेदनमा यस्ता प्रभावको उल्लेखनीयता स्पष्ट उल्लेख गर्नु पर्नेछ । परिच्छेद-८ (बढीमा १५ पृष्ठ) ।
वातावरण संरक्षण नियमावली २०७७ (Environment Protection Regulation, 2020)

यसैगरी प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष, संरक्षण, उपायबाट हटाउन वा घटाउन सकिने वा नसकिने खालका प्रभाव पहिचान तथा आँकलन गरी प्रतिवेदनमा यस्ता प्रभावको उल्लेखनीयता स्पष्ट उल्लेख गर्नु पर्नेछ । परिच्छेद-८ (बढीमा १५ पृष्ठ) । ८. अनुकूल प्रभाव अधिकतम अभिवृद्धि गर्ने तथा प्रतिकूल प्रभाव न्यून गर्ने उपाय: कुनै पनि प्रस्तावमा सकारात्मक तथा अनुकूल प्रभावलाई अधिकतम गर्न कस्ता वातावरण संरक्षणको कार्य अवलम्बन गर्नु पर्नेछ । ती अधिकतम गर्ने उपाय प्रतिवेदनमा उल्लेख गर्नु पर्नेछ । ८.१ कुनै पनि क्षेत्रको प्रस्ताव कार्यान्वयन गर्दा वातावरणमा पर्न सक्ने प्रतिकूल प्रभावलाई हटाउने वा न्यून गर्ने विषयलाई विशेष ध्यान दिनु पर्ने भएकाले पहिचान तथा आकलन गरिएका प्रतिकूल प्रभावलाई प्रतिवेदनमा छोटकरीमा तर प्रष्ट हुने गरी उल्लेख गर्नु पर्नेछ । उल्लेख्य प्रतिकूल प्रभावलाई हटाउने वा न्यून गर्ने उपायलाई ३ प्रकार (क्षतिपूर्ति, सुधारात्मक वा प्रतिरोधात्मक) ले वर्गीकरण गरी उल्लेख गर्नु पर्नेछ । न्यूनीकरणका उपाय भौतिक, जैविक, सामाजिक-आर्थिक तथा साँस्कृतिक वातावरण क्षेत्रमा प्रस्तावको निर्माण तथा सञ्चालन अवस्थाको लागि भनी वर्गीकरण गरी न्यूनीकरणका लागि जिम्मेवारी समेत किटान गरी प्रतिवेदनमा म्याट्रिक्समा प्रस्तुत सकिनेछ । ८.२ उल्लेख्य प्रतिकूल प्रभावलाई हटाउने वा न्यून गर्ने उपायलाई ३ प्रकारले वर्गीकरण गर्न सकिनेछ : । (क) क्षतिपूर्तिको उपायको अवलम्बन (Compensatory Measures) : कम गर्न वा हटाउन नसकिने खालका प्रतिकूल प्रभावको क्षतिपूर्तिको उपायमा विशेष गरी देहायका क्रियाकलाप समावेश हुनु पर्नेछ : । (१) क्षतिग्रस्त प्राकृतिक स्रोतको पुर्नस्थापना । (२) हटाइने बस्तीको पुनर्बास । (३) प्रभावित व्यक्तिलाई क्षतिपूर्ति । (ख) सुधारात्मक उपायको अवलम्बन (Corrective measure): प्रतिकूल प्रभावलाई कम गरेर स्वीकारयोग्य तहसम्म ल्याउनका लागि सुधारात्मक उपाय प्रयोग गर्नु पर्नेछ । प्रस्ताव कार्यान्वयन गर्दा अपनाउनु पर्ने सुधारात्मक उपाय देहाय बमोजिम छन्:- । (१) प्रदूषण नियन्त्रण उपकरणको जडान, । (२) प्रदूषित पानी उपचार गर्ने संयन्त्रको निर्माण, । (३) बाँध तथा तटबन्धमा माछा आवातजावत गर्न सक्ने बाटो (Fish ladder) को निर्माण । (ग) प्रतिरोधात्मक उपायको अवलम्बन (Preventive measures): निम्नलिखित प्रतिरोधात्मक उपायको अवलम्बनद्वारा केही गम्भीर खालका प्रभावलाई त्यस्ता प्रभाव देखा पर्न थाल्नु अगाडि नै कम गर्न वा निर्मूल गर्न सकिन्छ:- । (१) स्वास्थ्य शिक्षा कार्यक्रमको कार्यान्वयन, । (२) जनचेतना कार्यक्रमको थालनी, । (३) सामाजिक सहयोग अभिवृद्धिकरणका उपाय । माथि उल्लेख भए बमोजिमका संरक्षणका उपाय भौतिक, जैविक, सामाजिक-आर्थिक तथा साँस्कृतिक वातावरणका क्षेत्रमा प्रस्तावको निर्माण तथा सञ्चालन अवस्थाका लागि भनी वर्गीकरण गर्नु पर्नेछ । यसो गर्दा प्रस्तावको कुन कुन अवस्थामा यी उपाय अवलम्बन गरिनु पर्ने हो भन्ने कुरा सजिलोसँग थाहा पाउन सकिन्छ । यी संरक्षणका उपायलाई कार्यान्वयन गर्ने (प्रस्तावक) को जिम्मेवारी समेत किटान गरी प्रतिवेदनमा निम्नानुसारको म्याट्रिक्समा प्रस्तुत गर्न सकिनेछ । तालिका: वातावरणीय प्रभावका तह निर्धारण र न्यूनीकरणका उपाय ।
वातावरण संरक्षण नियमावली २०७७ (Environment Protection Regulation, 2020)

यसो गर्दा प्रस्तावको कुन कुन अवस्थामा यी उपाय अवलम्बन गरिनु पर्ने हो भन्ने कुरा सजिलोसँग थाहा पाउन सकिन्छ । यी संरक्षणका उपायलाई कार्यान्वयन गर्ने (प्रस्तावक) को जिम्मेवारी समेत किटान गरी प्रतिवेदनमा निम्नानुसारको म्याट्रिक्समा प्रस्तुत गर्न सकिनेछ । तालिका: वातावरणीय प्रभावका तह निर्धारण र न्यूनीकरणका उपाय । (प्रस्तावबाट वातावरणमा पर्न सक्ने प्रभावको परिमाण, सीमा र समयावधि (उच्च/बृहत-६०; मध्यम-२०; निम्न-१०), सीमा (क्षेत्रीय-६०; स्थानीय-२०; स्थलगत-१०) र अवधि (दीर्घकालीन-२० ; मध्यम-१०; अल्पकालिन-५) किटान गर्नु पर्नेछ) । प्रस्तावक कार्य वातावरणीय प्रभाव प्रभावको तह निर्धारण न्यूनीकरणका उपाय । प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष अनुकूल प्रतिकूल परिमाण सीमा अवधि जम्मा अङ्कमान । निर्माण अवधि । भौतिक वातावरण । १. । २. । जैविक वातावरण । १. । २. । सामाजिक आर्थिक तथा साँस्कृतिक वातावरण । १. । २. । सञ्चालन अवधि । भौतिक वातावरण । १. । २. । जैविक वातावरण । १. । २. । सामाजिक आर्थिक तथा साँस्कृतिक वातावरण । १. । २. । प्रतिकूल प्रभावको स्तर अनुसार तय गरिएको अङ्कमान जोडी हरेक प्रभावको कूल अङ्कमान लेख्नु पर्नेछ । तालिका: अनुकूल प्रभाव अधिकतम तथा प्रतिकूल प्रभाव न्यूनतम गर्ने उपायको कार्यान्वयन तथा लाग्ने अनुमानित रकम र कार्यान्वयनको जिम्मेवारी । वातावरण संरक्षणका उपाय कार्यान्वयन हुने स्थान कार्यान्वयन हुने समय अनुमानित रकम कार्यान्वयनको जिम्मेवारी । अनुकूल प्रभाव । १. । २. । प्रतिकूल प्रभाव । १. । २. । परिच्छेद-९ (बढीमा ५ पृष्ठ) । कुनै पनि प्रस्ताव कार्यान्वयन गर्दा वातावरणमा पर्न सक्ने प्रभावको वातावरणीय अनुगमन निम्न उद्देश्य प्राप्तिका लागि गरिन्छ:- । (क) कानूनले तोकेका सीमाभन्दा बढी मात्रामा प्रभाव पर्न नदिन, । (ख) वातावरणीय प्रभाव कम गर्न अपनाइएका उपाय वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन प्रतिवेदनमा उल्लेख भएअनुसार कार्यान्वयन भएका छन् कि छैनन् भन्ने कुरा जाँच, । (ग) सम्भावित वातावरणीय क्षतिबारे समयमै सचेत गराउन, । (घ) पहिचान गरिएका तथा आँकलित प्रभाव वास्तविकतासँग कति नजिक छन् भन्ने जानकारी लिन । ९.१ अनुगमनका प्रकार: वातावरणीय प्रभावको अनुगमन देहायको अवस्थामा निम्न प्रकारले गर्नु पर्नेछ :- । (क) प्रारम्भिक अवस्थाको अनुगमन (Baseline Monitoring): प्रस्तावित प्रस्तावको निर्माण कार्य शुरु गर्नुभन्दा अगावै निर्माण स्थल र वरपरका आधारभूत वातावरणीय पक्षको सर्वेक्षण गर्नु पर्नेछ । यसले गर्दा अनुगमनको सिलसिलामा प्रारम्भिक अवस्थाको तुलनामा वातावरणीय पक्षमा भएको परिवर्तन बारेमा थाहा पाउन सकिन्छ । (ख) प्रभाव अनुगमन (Impact Monitoring): प्रस्ताव कार्यान्वयनबाट भएका वातावरणीय परिवर्तन पत्ता लगाउन आयोजना निर्माण र सञ्चालनका । क्रममा त्यस क्षेत्रको जनस्वास्थ्य लगायत पर्यावरणीय, सामाजिक र आर्थिक अवस्थाको सूचकको मूल्याङ्कन गर्नु पर्नेछ । (ग) नियमपालन अनुगमन (Compliance Monitoring): यस अन्तर्गत प्रस्तावकले वातावरण संरक्षण सम्बन्धी निर्धारित मापदण्डको पालना गरेको छ भन्ने कुरा सुनिश्चित गर्न वातावरणीय गुणस्तरका विशेष सूचक वा प्रदूषणको अवस्था बारेमा आवधिक वा लगातार रुपमा अनुगमन गरी अभिलेख राख्नु पर्नेछ ।
वातावरण संरक्षण नियमावली २०७७ (Environment Protection Regulation, 2020)

(ग) नियमपालन अनुगमन (Compliance Monitoring): यस अन्तर्गत प्रस्तावकले वातावरण संरक्षण सम्बन्धी निर्धारित मापदण्डको पालना गरेको छ भन्ने कुरा सुनिश्चित गर्न वातावरणीय गुणस्तरका विशेष सूचक वा प्रदूषणको अवस्था बारेमा आवधिक वा लगातार रुपमा अनुगमन गरी अभिलेख राख्नु पर्नेछ । ९.२ वातावरणीय अनुगमनका सूचक (Indicators): प्रस्ताव कार्यान्वयन हुने क्षेत्रको आधारभूत तथ्याङ्क, पहिचान तथा आकलन गरिएका अनुकूल वा प्रतिकूल प्रभाव तथा वातावरण संरक्षणका उपायलाई ध्यान दिई प्रस्तावकले पालना गर्नु पर्ने र वातावरणीय प्रभावको प्रभावकारिताको अनुगमन गर्न सूचक प्रतिवेदनमा उल्लेख गर्नु पर्नेछ । जस्तै: कृषि क्षेत्रको प्रस्ताव कार्यान्वयन गर्दा प्रस्तावबाट जैविक विविधता, माटोको गुण, भूक्षयको मात्रा, जनस्वास्थ्य आदिमा प्रभाव पर्न सक्ने हुँदा यस्तो पक्षलाई सम्बोधन गर्ने गरी अनुगमनका सूचक छनौट गरी प्रतिवेदनमा समावेश गर्नु पर्नेछ । ९.३ अनुगमनको विधि: उल्लिखित अनुगमनका प्रत्येक सूचकलाई कुन विधि/तरिकाबाट अनुगमन गर्ने हो प्रतिवेदनमा खुलाउनु आवश्यक हुनेछ । यस्ता विधि भरपर्दो, सजिलो र आयोजना स्थलमा कार्यरत जनशक्तिले अवलम्बन गर्न सक्ने खालको हुनु पर्नेछ । ९.४ अनुगमनको लागि समय तालिका: आयोजना निर्माण र सञ्चालनका विभिन्न अवस्थामा अनुगमन गर्नु पर्ने भएकाले सूचकको प्रकृति हेरी वातावरणीय अनुगमन गर्ने समय तालिका प्रतिवेदनमा उल्लेख गर्नु पर्नेछ । ९.५ अनुगमन गर्ने निकाय: वातावरण संरक्षण ऐन, २०७६ तथा वातावरण संरक्षण नियमावली, २०७७ मा उल्लेख भएअनुसार वातावरणीय अनुगमनका लागि सम्बन्धित निकाय वा मन्त्रालय वा विभाग जिम्मेवार हुनेछ । यस अर्थमा कृषि क्षेत्रसँग सम्बन्धित प्रस्तावको हकमा कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयले अनुगमन गर्नेछ । ऊर्जासँग सम्बन्धित हकमा ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालयले अनुगमन गर्नेछ । प्रस्तावक आफैँले पनि कुनै न कुनै सूचक अनुगमन गर्न सक्नेछ, जसले गर्दा कुनै प्रतिकूल प्रभावलाई तुरुन्तै हटाउन वा न्यून गर्न सकिनेछ । प्रतिवेदनमा कुन कुन सूचक कस-कसले अनुगमन गर्ने भन्ने प्रष्ट खुलाउनु पर्नेछ । साधारण तथा घरिघरि गरिनु पर्ने अनुगमन प्रस्तावकले गरेको खण्डमा प्रभाव न्यूनीकरण छिटो र कम खर्चमा गर्न सकिनेछ । प्रस्तावको अनुगमन गर्ने जिम्मेवारी प्रस्तावकको हुनेछ । तर सो अनुगमनको प्रतिवेदनको सम्बन्धमा सम्बन्धित मन्त्रालयले सुपरिवेक्षण गर्नेछ । ९.६ अनुगमनको लागि अनुमानित रकम (Monitoring Cost): प्रस्ताव कार्यान्वयन र निर्माणको समयमा विभिन्न सूचकको अनुगमन गर्न आवश्यक पर्ने रकम खुलाउनु पर्नेछ र सो रकम प्रस्तावकले मात्रै व्यहोर्ने हो वा अन्य स्रोतबाट पनि व्यहोरिने हो सो समेत उल्लेख गर्नु पर्नेछ । तालिका: अनुगमन सम्बन्धी विवरणलाई म्याट्रिक्सको रुपमा प्रस्तुत गरिएको छ: । अनुगमनका प्रकार अनुगमनका सूचक अनुगमनको विधि स्थान समय अनुमानित रकम अनुगमन गर्ने निकाय । प्रारम्भिक अवस्थाको अनुगमन । १. । २. । प्रभाव अनुगमन । १. । २. । नियमपालन अनुगमन । १. । २. । परिच्छेद-१० । (बढीमा ५ पृष्ठ) । १०.१ वातावरणीय परीक्षण: वातावरणीय परीक्षणका किसिम देहाय बमोजिमका हुनेछन् :- । (क) निर्णय तहको परीक्षण, । (ख) कार्यान्वयन परीक्षण, । (ग) कार्यको प्रभावकारिता परीक्षण, । (घ) आयोजना प्रभाव परीक्षण, ।
वातावरण संरक्षण नियमावली २०७७ (Environment Protection Regulation, 2020)

प्रारम्भिक अवस्थाको अनुगमन । १. । २. । प्रभाव अनुगमन । १. । २. । नियमपालन अनुगमन । १. । २. । परिच्छेद-१० । (बढीमा ५ पृष्ठ) । १०.१ वातावरणीय परीक्षण: वातावरणीय परीक्षणका किसिम देहाय बमोजिमका हुनेछन् :- । (क) निर्णय तहको परीक्षण, । (ख) कार्यान्वयन परीक्षण, । (ग) कार्यको प्रभावकारिता परीक्षण, । (घ) आयोजना प्रभाव परीक्षण, । (ङ) आकलन गरिएको प्रविधि परीक्षण, । (च) वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन प्रक्रिया परीक्षण । १०.२ वातावरणीय परीक्षणमा सामान्यतया तीन पक्ष संलग्न हुने गर्दछन्: । (क) परीक्षक, । (ख) परीक्षित पक्ष (प्रस्तावसँग सरोकार भएको), । (ग) तेस्रो पक्ष । १०.३ स्वेच्छिक वा बाध्यकारी परीक्षणको लागि संलग्न पक्ष वा संस्थाको आधारमा वातावरणीय परीक्षण आन्तरिक वा बाह्य हुन सक्नेछ : । (क) आन्तरिक परीक्षण, । (ख) बाह्य परीक्षण, । (ग) बाध्यकारी परीक्षण, । (घ) स्वेच्छिक परीक्षण । १०.४ वातावरणीय परीक्षण प्रतिवेदनको ढाँचा: परीक्षणको उद्देश्य र क्षेत्र अनुसार प्रतिवेदनको ढाँचा फरक हुन सक्छ तथापि यसलाई तर्कसङ्गत रुपमा देहाय अनुसार प्रस्तुत गरिएको छ: । अध्याय १ कार्यकारी सारांश । अध्याय २ परीक्षण प्रशासनिक तथा परीक्षण कार्यको विवरण, आयोजना स्थलमा गरिएका अन्तर्वार्ता, परीक्षण गर्ने पक्ष तथा परीक्षणका क्षेत्र र विधि यो अध्ययनमा समावेश गर्नु पर्नेछ । साथै वातावरणीय अनुगमन, परीक्षणसँग सम्बन्धित तथ्याङ्क तथा विवरण पनि समावेश गर्नु पर्नेछ । अध्याय ३ परीक्षणको पूर्ण विवरण । अध्याय ४ आयोजना सम्बन्धमा पालना गर्नु पर्ने सुझाव तथा सुधारात्मक कार्य । अनुसूची सम्बन्धित तथ्याङ्क र विवरण । परीक्षण गर्ने समूहमा समावेश हुनु पर्ने जनशक्ति । प्राविधिक प्रस्तावसँग विषय मिल्ने विज्ञ । वातावरण विज्ञ । सामाजिक, आर्थिक, साँस्कृतिक विज्ञ । प्रस्तावको क्षेत्र, किसिम र यसले पारेको प्रभावको गम्भीरताको आधारमा थप अन्य विज्ञ । वातावरणीय परीक्षणका लागि चेकलिस्ट । १. भौतिक पक्ष । क्र. सं. विवरण आयोजनाको क्रियाकलाप अनुमान गरिएको खास प्रभाव न्यूनीकरणका उपाय प्रभावकारिता सूचना तथ्याङ्कको स्रोत । १. वायुको गुण । २. पानीको गुण । ३. ध्वनिको मात्रा । ४. भूउपयोग । ५. जलस्रोत । २. जैविक पक्ष । क्र. सं. विवरण आयोजनाको क्रियाकलाप अनुमान गरिएको खास प्रभाव न्यूनीकरणका उपाय प्रभावकारिता सूचना तथ्याङ्कको स्रोत । १. वन जङ्गल । २. वनस्पति । ३. जीवजन्तु । ४. गैरकाष्ठ । ५. माछा । ६. दुर्लभ र सङ्कटापन्न प्रजाति । ७. संरक्षण क्षेत्र । ३. सामाजिक आर्थिक तथा साँस्कृतिक पक्ष । क्र. सं. विवरण आयोजनाको क्रियाकलाप अनुमान गरिएको खास प्रभाव न्यूनीकरणका उपाय प्रभावकारिता सूचना तथ्याङ्कको स्रोत । १. शिक्षा । २. कृषि । ३. रोजगारी । ४. बसाइँ सराइ । ५. स्वास्थ्य र सरसफाइ । ६. वातावरणीय । सौन्दर्यता । ७. लैङ्गिक सवाल । ८. धार्मिक तथा साँस्कृतिक स्थिति । ९. सामाजिक स्थिति । परिच्छेद-११ (बढीमा ३ पृष्ठ) । ११. निष्कर्ष तथा प्रतिबद्धता : । ११.१ अध्ययनको निष्कर्ष: वातावरण संरक्षणका उपाय र वातावरणीय अनुगमनको कार्यान्वयनको पक्षमा प्रस्तावकको प्रतिबद्धता तथा अन्य अध्ययनको आवश्यकता पर्ने नपर्ने आदि प्रष्ट्याई निष्कर्षमा राख्नु उपयुक्त हुनेछ । अध्ययनको निष्कर्ष र पुनरावलोकन समितिको राय सुझाव अनुसार वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कनमा शर्त समावेश गरिनेछ ।
वातावरण संरक्षण नियमावली २०७७ (Environment Protection Regulation, 2020)

११.१ अध्ययनको निष्कर्ष: वातावरण संरक्षणका उपाय र वातावरणीय अनुगमनको कार्यान्वयनको पक्षमा प्रस्तावकको प्रतिबद्धता तथा अन्य अध्ययनको आवश्यकता पर्ने नपर्ने आदि प्रष्ट्याई निष्कर्षमा राख्नु उपयुक्त हुनेछ । अध्ययनको निष्कर्ष र पुनरावलोकन समितिको राय सुझाव अनुसार वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कनमा शर्त समावेश गरिनेछ । ११.२ प्रतिबद्धता : वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन प्रतिवेदन तयार पार्दा प्रस्तावकले परामर्शदाताको सहयोग लिएको र परामर्शदाताले सुझाव दिएको भए पनि प्रतिवेदनमा त्यस्तो सुझाव राखी स्वीकृतिको लागि पेश गर्न मिल्दैन, किनकि वातावरण संरक्षण नियमावली, २०७७ अनुसार प्रस्तावकले नै प्रतिवेदन तयार गरी पेश गर्नु पर्नेछ । यस खण्डमा प्रस्तावकको प्रतिबद्धता झल्किनु पर्नेछ । प्रस्ताव कार्यान्वयन गर्दा अन्य संस्था वा निकायबाट आवश्यक पर्ने सहयोगलाई उल्लेख गर्न सकिनेछ । प्रस्ताव कार्यान्वयनमा कुनै नीति, कानून वा मापदण्डले बाधा पुऱ्याउने अवस्था आएमा त्यस्ता बाधालाई कसरी फुकाउन सकिन्छ भन्ने बारेमा राय दिन सकिनेछ । १२. सन्दर्भ सामग्री: प्रतिवेदन तयार गर्दा उद्धत गरिएका सन्दर्भ सामग्रीको प्रकाशनसम्बन्धी सूची निम्न लिखित आधारमा बनाउने:- । (क) लेखक, । (ख) प्रकाशित भएको मिति, । (ग) उद्धत गरिएका सामग्रीको शीर्षक, । (घ) उद्धत गरिएका प्रकाशन वा पत्रिकाको नाम, । (ङ) वर्ष, खण्ड, अङ्क आदि (भएको खण्डमा), । (च) पृष्ठ । ढाँचा: लेखक, प्रकाशित भएको बर्ष , उद्धत गरिएका सामग्रीको शीर्षक उद्धत गरिएका प्रकाशन वा पत्रिकाको नाम , वर्ष, खण्ड (अङ्क), पृष्ठ । १३. अनुसूची: अनुसूचीमा आवश्यकता अनुसार देहायका कुरा समावेश गर्नु पर्नेछ: । (क) भू-बनोट, भौगोलिक स्थिति, भू-उपयोग, भू-क्षमता र अध्ययनसँग सम्बन्धित नक्सा र फोटोग्राफ, । (ख) सम्भव भएसम्म प्रस्ताव कार्यान्वयन स्थल तथा त्यस वरिपरिका क्षेत्रको हवाई फोटो, । (ग) स्थलगत अनुसन्धानका लागि प्रयोग गरिएका प्रश्नावली वा विषय वस्तुको सूची, । (घ) चार्ट तथा चित्र जस्ता वातावरणीय प्रभाव मल्याङ्कनसँग सम्बन्धित कुरा, । (ङ) जलवायु तथा हावापानी सम्बन्धी तथ्याङ्क (समयको आधारमा क्रमबद्ध गरी), । (च) प्रस्ताव कार्यान्वयन स्थलका वनस्पति तथा जीवजन्तुको तथ्याङ्क, । (छ) भौगर्भिक तथा जोखिम मूल्याङ्कन तथ्याङ्क (प्राप्त गर्न सकिने भएमा), । (ज) उपलब्ध हुन सक्ने भएमा आयोजना सञ्चालन गर्नु अघि र पछिका हावा र पानीको गुणस्तर तथा ध्वनिको स्तरसम्बन्धी जानकारी, । (झ) वातावरणीय प्रभाव मल्याङ्कन सान्दर्भिक म्याट्रिक्स वा क्रमबद्ध रेखाचित्र, । (ञ) नक्सा, स्लाइड, रेकर्ड तथा भिडियो फिल्मजस्ता सहायक श्रव्य दृश्य सामग्री, । (ट) बाली लगाउने तरिका, पशुपालन, माटोको गुण, रासायनिक मल, प्रयोग गर्ने मात्रासम्बन्धी तथ्याङ्क , । (ठ) आमन्त्रित व्यक्ति तथा सहभागिताको सूची तथा सम्बन्धित संस्था बिचको छलफल, भेला र बैठकको रेकर्ड तथा छलफल र अनुगमनको छोटो जानकारी, । (ड) वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन प्रतिवेदनको तयारीमा संलग्न अध्ययन टोलीको व्यक्ति तथा संस्थाको नामावली, । (ढ) अध्ययनको क्रममा सम्पर्क गरिएका व्यक्ति तथा संस्थाको नाम, ठेगाना र टेलिफोन नम्बर, । (ण) प्रस्तावक र अध्ययन टोलीको स्वयम् घोषणापत्र, ।
वातावरण संरक्षण नियमावली २०७७ (Environment Protection Regulation, 2020)

(ड) वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन प्रतिवेदनको तयारीमा संलग्न अध्ययन टोलीको व्यक्ति तथा संस्थाको नामावली, । (ढ) अध्ययनको क्रममा सम्पर्क गरिएका व्यक्ति तथा संस्थाको नाम, ठेगाना र टेलिफोन नम्बर, । (ण) प्रस्तावक र अध्ययन टोलीको स्वयम् घोषणापत्र, । (त) अध्ययनसम्बन्धी सार्वजनिक सूचना, मुचुल्का, सिफारिसपत्र, लिखित राय सुझाव, सार्वजनिक परामर्श बैठक र सार्वजनिक सुनुवाईसँग सम्बन्धित कागजपत्र । १४. वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन प्रतिवेदनमा रहनु पर्ने वातावरणीय व्यवस्थापन योजनाको खाँका: । विषयगत क्षेत्र सकारात्मक प्रभावको बढोत्तरी क्रियाकलाप के गर्ने कहाँ गर्ने कसरी गर्ने कहिले गर्ने कसले गर्ने अनुमानित जनशक्ति, बजेट, समय अनुगमन तथा मूल्याङ्कन । भौतिक क्षेत्र । जैविक क्षेत्र । सामाजिक क्षेत्र । साँस्कृतिक क्षेत्र । अन्य । विषयगत क्षेत्र नकारात्मक प्रभावको न्यूनीकरणका क्रियाकलाप के गर्ने कहाँ गर्ने कसरी गर्ने कहिले गर्ने कसले गर्ने अनुमानित जनशक्ति, बजेट, समय अनुगमन तथा मूल्याङ्कन । भौतिक क्षेत्र । जैविक क्षेत्र । सामाजिक क्षेत्र । साँस्कृतिक क्षेत्र । अन्य । यस्तो वातावरणीय व्यवस्थापन योजनाको प्रस्ताव आयोजनाको निर्माण तथा सञ्चालन चरणका लागि अलग अलग रुपमा उल्लेख गर्नु पर्नेछ । पुनश्च: । (१) वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन प्रतिवेदन नेपाली भाषाको युनिकोडमा फण्ट साइज १२ मा टाइप गरी लेखिएको हुनु पर्नेछ । प्रतिवेदनको प्रत्येक पानाको तलमाथि १-१ इन्च, बायाँ १.२ इन्च र दायाँ १ इन्च खाली राखी पानाका दुवैतर्फ प्रिन्ट गरी स्पाइरल बाइण्डिङ गरेको हुनु पर्नेछ । (२) विदेशी लगानी भएका प्रस्तावकको प्रस्तावकले अङ्ग्रेजी भाषामा तयार गर्ने वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन प्रतिवेदन Times New Roman फण्टको फण्ट साइज १२ मा टाइप गरी लेखिएको हुनु पर्नेछ । प्रतिवेदनको प्रत्येक पानाको तलमाथि १-१ इन्च, बायाँ १.२ इन्च र दायाँ १ इन्च खाली राखी पानाका दुवैतर्फ प्रिन्ट गरी स्पाइरल बाइण्डिङ गरेको हुनु पर्नेछ । अनुसूची-१३ । (नियम ७ को उपनियम (६) सँग सम्बन्धित) । वातावरणीय अध्ययन प्रतिवेदन तयार पार्ने विज्ञ । (१) वातावरण विज्ञान, वातावरण व्यवस्थापन वा वातावरण इन्जिनियरिङ्ग विषयमा न्यूनतम स्नातकोत्तर उपाधि हासिल गरी कम्तीमा तीन वटा वातावरणीय अध्ययन प्रतिवेदन तयारीमा संलग्न भएको व्यक्ति । (२) प्रस्तावसँग सम्बन्धित प्रमुख विषयमा न्यूनतम स्नातकोत्तर उपाधि हासिल गरी कम्तीमा तीन वटा वातावरणीय अध्ययन प्रतिवेदन तयारीमा संलग्न भएको व्यक्ति । (३) प्राकृतिक स्रोत व्यवस्थापन, वन विज्ञान, जीव विज्ञान वा वनस्पति विज्ञान विषयमा न्यूनतम स्नातकोत्तर उपाधि हासिल गरी कम्तीमा तीन वटा वातावरणीय अध्ययन प्रतिवेदन तयारीमा संलग्न भएको व्यक्ति । (४) सिभिल, आर्किटेक्ट, मेकानिकल वा केमिकल इन्जिनियरिङ्ग, हाइड्रोलोजी, भू-गर्भ शास्त्र, भू-विज्ञान, भौतिक शास्त्र, रसायन शास्त्र, माईनिङ्ग इन्जिनियरिङ्ग वा मेटलर्जिक इन्जिनियरिङ्ग विषयमा स्नातकोत्तर उपाधि हासिल गरेको व्यक्ति । (५) प्राणी शास्त्र वा वनस्पति शास्त्रमा स्नातकोत्तर उपाधि हासिल गरेको व्यक्ति । (६) समाज शास्त्र, मानव शास्त्र वा अर्थशास्त्रमा स्नातकोत्तर उपाधि हासिल गरेको व्यक्ति । (७) वातावरण कानूनमा स्नातकोत्तर उपाधि हासिल गरेको व्यक्ति ।