title: Kimalagasy ya Sakalava

text: Kimalagasy ya Sakalava ni lugha ya Kiaustronesia nchini Madagaska inayozungumzwa na Wamalagasy. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kimalagasy ya Sakalava imehesabiwa kuwa watu 350,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalagasy ya Sakalava iko katika kundi la Kibarito.


title: Kimalagasy ya Tanosy

text: Kimalagasy ya Tanosy ni lugha ya Kiaustronesia nchini Madagaska inayozungumzwa na Wamalagasy. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kimalagasy ya Tanosy imehesabiwa kuwa watu 510,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalagasy ya Tanosy iko katika kundi la Kibarito.


title: Kimalagasy ya Tesaka

text: Kimalagasy ya Tesaka ni lugha ya Kiaustronesia nchini Madagaska inayozungumzwa na Wamalagasy. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kimalagasy ya Tesaka imehesabiwa kuwa watu 1,130,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalagasy ya Tesaka iko katika kundi la Kibarito.


title: Kimalagasy ya Tsimihety

text: Kimalagasy ya Tsimihety ni lugha ya Kiaustronesia nchini Madagaska inayozungumzwa na Wamalagasy. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kimalagasy ya Tsimihety imehesabiwa kuwa watu 1,615,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalagasy ya Tsimihety iko katika kundi la Kibarito.


title: Kimalagasy ya Tandroy-Mahafaly

text: Kimalagasy ya Tandroy-Mahafaly ni lugha ya Kiaustronesia nchini Madagaska inayozungumzwa na Wamalagasy. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kimalagasy ya Tandroy-Mahafaly imehesabiwa kuwa watu 1,300,000, yaani Watandroy 865,000, Wahafaly 330,000 na Wakarimbola 103,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalagasy ya Tandroy-Mahafaly iko katika kundi la Kibarito.


title: Kimalagasy ya Betsimisaraka-Kaskazini

text: Kimalagasy ya Betsimisaraka-Kaskazini ni lugha ya Kiaustronesia nchini Madagaska inayozungumzwa na Wamalagasy. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kimalagasy ya Betsimisaraka-Kaskazini imehesabiwa kuwa watu milioni moja. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalagasy ya Betsimisaraka-Kaskazini iko katika kundi la Kibarito.


title: Kimalagasy ya Betsimisaraka-Kusini

text: Kimalagasy ya Betsimisaraka-Kusini ni lugha ya Kiaustronesia nchini Madagaska inayozungumzwa na Wamalagasy. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kimalagasy ya Betsimisaraka-Kusini imehesabiwa kuwa watu 1,830,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalagasy ya Betsimisaraka-Kusini iko katika kundi la Kibarito.


title: Kimalagasy Sanifu

text: Kimalagasy Sanifu (pia Kimalagasy ya Juu) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Madagaska inayozungumzwa na Wamalagasy; tena ni lugha rasmi ya Madagaska. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kimalagasy Sanifu imehesabiwa kuwa watu 7,520,000. Pia kuna wasemaji 8000 nchini Reunion na 700 nchini Komori.Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalagasy Sanifu iko katika kundi la Kibarito.


title: Kimalagasy

text: Kimalagasy ni mlolongo wa lugha za Kiaustronesia nchini Madagaska inayozungumzwa na Wamalagasy. Lugha za Kimalagasy hasa ni Kiantankarana, Kibara, Kibetsimisaraka-Kaskazini, Kibetsimisaraka-Kusini, Kimasikoro, Kisakalava, Kimalagasy Sanifu, Kitandroy-Mahafaly, Kitanosy, Kitesaka na Kitsimihety. Idadi ya wasemaji wote wa lugha za Kimalagasy imezidi watu milioni 16. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, lugha za Kimalagasy iko katika kundi la Kibarito.


title: Kimaore

text: Kimaore (pia Shimaore au Kiswahili ya Komori) ni lugha ya Kibantu nchini Mayotte inayozungumzwa na Wakomori. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kimaore kisiwani kwa Mayotte imehesabiwa kuwa watu 92,800. Pia kuna wasemaji 3000 nchini Madagaska na 1500 kisiwani kwa Reunion. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimaore iko katika kundi la G40, yaani iko karibu na Kiswahili.


title: Kimwali

text: Kimwali (pia Shimwali au Kiswahili ya Komori) ni lugha ya Kibantu nchini Komori inayozungumzwa na Wakomori. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimwali kisiwani kwa Komori imehesabiwa kuwa watu 27,200. Pia kuna wasemaji 1000 nchini Madagaska na 500 kisiwani kwa Réunion. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimwali iko katika kundi la G40, yaani iko karibu na Kiswahili.


title: Kindzwani

text: Kindzwani (pia Shindzwani au Kiswahili ya Komori) ni lugha ya Kibantu nchini Komori inayozungumzwa na Wakomori. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kindzwani kisiwani kwa Komori imehesabiwa kuwa watu 264,000. Pia kuna wasemaji 8000 nchini Madagaska na 3000 kisiwani kwa Reunion. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kindzwani iko katika kundi la G40, yaani iko karibu na Kiswahili.


title: Kingazidja

text: Kingazidja (pia Shingazidja au Kiswahili ya Komori) ni lugha ya Kibantu nchini Komori inayozungumzwa na Wakomori. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kingazidja kisiwani kwa Mayotte imehesabiwa kuwa watu 300,000. Pia kuna wasemaji 8000 nchini Madagaska na 4000 kisiwani kwa Reunion. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kingazidja iko katika kundi la G40, yaani iko karibu na Kiswahili.


title: Kilaha

text: Kilaha ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walaha kwenye kisiwa cha Ambon. Mwaka wa 1997 idadi ya wasemaji wa Kilaha imehesabiwa kuwa watu 3890. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilaha iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kilaiyolo

text: Kilaiyolo (pia Kibarang-Barang) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walaiyolo na Wabarang-Barang kwenye kisiwa cha Selayar. Mwaka wa 1997 idadi ya wasemaji wa Kilaiyolo imehesabiwa kuwa watu 800, yaani Walaiyolo 250 na Wabarang-Barang 550. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilaiyolo iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kilamaholot

text: Kilamaholot (pia Kisolor) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walamaholot kwenye kisiwa cha Flores, Alor, Solor na vinginevyo vya jirani. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kilamaholot imehesabiwa kuwa watu 180,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilamaholot iko katika kundi la Kibima-Lembata.


title: Kilamalera

text: Kilamalera (pia Kikawela, Kilebatukan au Kimulan) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walamalera kwenye kisiwa cha Lembata. Mwaka wa 2008 idadi ya wasemaji wa Kilamalera imehesabiwa kuwa watu 4000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilamalera iko katika kundi la Kibima-Lembata.


title: Kilamatuka

text: Kilamatuka ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walamatuka kwenye kisiwa cha Lembata. Mwaka wa 2008 idadi ya wasemaji wa Kilamatuka imehesabiwa kuwa watu 4000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilamatuka iko katika kundi la Kibima-Lembata.


title: Kilamboya

text: Kilamboya ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walamboya kwenye kisiwa cha Sumba. Mwaka wa 1997 idadi ya wasemaji wa Kilamboya imehesabiwa kuwa watu 25,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilamboya iko katika kundi la Kisumba-Hawu.


title: Kilampung-Api

text: Kilampung-Api (pia Kiapi) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walampung kwenye kisiwa cha Sumatra. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kilampung-Api imehesabiwa kuwa watu 827,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilampung-Api iko katika kundi la Kilampung.


title: Kilampung-Nyo

text: Kilampung-Nyo (pia Kiabung) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walampung kwenye kisiwa cha Sumatra. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kilampung-Nyo imehesabiwa kuwa watu 180,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilampung-Nyo iko katika kundi la Kilampung.


title: Kilarike-Wakasihu

text: Kilarike-Wakasihu (pia Kiallang) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walarike na Wakasihu kwenye kisiwa cha Ambon. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kilarike-Wakasihu imehesabiwa kuwa watu 12,600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilarike-Wakasihu iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kilasalimu

text: Kilasalimu ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walasalimu kwenye kisiwa cha Buton. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kilasalimu imehesabiwa kuwa watu 1700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilasalimu iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kilatu

text: Kilatu ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walatu kwenye kisiwa cha Seram. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kilatu imehesabiwa kuwa watu 2130. Kwa vile Walatu wengi wameanza kuacha lugha yao, Kilatu iko hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilatu iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kilauje

text: Kilauje (pia Kitinombo) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walauje kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kilauje imehesabiwa kuwa watu 44,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilauje iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kilaura

text: Kilaura ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walaura kwenye kisiwa cha Sumba. Mwaka wa 1997 idadi ya wasemaji wa Kilaura imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilaura iko katika kundi la Kisumba-Hawu.


title: Kilawangan

text: Kilawangan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walawangan kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kilawangan imehesabiwa kuwa watu 100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilawangan iko katika kundi la Kibarito.


title: Kilegenyem

text: Kilegenyem ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walegenyem kwenye kisiwa cha Waigeo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kilegenyem imehesabiwa kuwa watu 250 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilegenyem iko katika kundi la Kiraja-Ampat.


title: Kilembata-Kusini

text: Kilembata-Kusini ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walembata kwenye kisiwa cha Lembata. Mwaka wa 2008 idadi ya wasemaji wa Kilembata-Kusini imehesabiwa kuwa watu 7000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilembata-Kusini iko katika kundi la Kibima-Lembata.


title: Kilembata-Magharibi

text: Kilembata-Magharibi (pia Kilabalekan au Kimingar) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walembata kwenye kisiwa cha Lembata. Mwaka wa 2008 idadi ya wasemaji wa Kilembata-Magharibi imehesabiwa kuwa watu 8000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilembata-Magharibi iko katika kundi la Kibima-Lembata.


title: Kilemolang

text: Kilemolang (pia Kibaebunta) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walemolang kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kilemolang imehesabiwa kuwa watu 2000 lakini idadi imepungua tangu pale, maana yake lugha ya Kilemolang imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilemolang iko katika kundi la Kisulawesi-Kusini.


title: Kilengilu

text: Kilengilu ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walengilu kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kilengilu imehesabiwa kuwa wazee watatu tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilengilu iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.


title: Kileti (Indonesia)

text: Kileti ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waleti kwenye kisiwa cha Leti. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kileti imehesabiwa kuwa watu 7500. Kwa vile Waleti wameanza kuacha lugha yao, Kileti iko htarini mwa kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kileti iko katika kundi la Kitimor-Babar.


title: Kilevuka

text: Kilevuka (pia Kipainara) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walevuka kwenye kisiwa cha Lembata. Mwaka wa 2008 idadi ya wasemaji wa Kilevuka imehesabiwa kuwa watu 4000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilevuka iko katika kundi la Kibima-Lembata.


title: Kilewo-Eleng

text: Kilewo-Eleng ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walewo-Eleng kwenye kisiwa cha Lembata. Mwaka wa 2008 idadi ya wasemaji wa Kilewo-Eleng imehesabiwa kuwa watu 4000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilewo-Eleng iko katika kundi la Kibima-Lembata.


title: Kilewotobi

text: Kilewotobi ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walewotobi kwenye kisiwa cha Flores. Idadi ya wasemaji wa Kilewotobi imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilewotobi iko katika kundi la Kibima-Lembata.


title: Kiliabuku

text: Kiliabuku ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waliabuku kwenye kisiwa cha Buton. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kiliabuku imehesabiwa kuwa watu 75 tu, na tangu pale idadi imepungua tena, yaani lugha ya Kiliabuku imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiliabuku iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kiliana-Seti

text: Kiliana-Seti ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waliana na Waseti kwenye kisiwa cha Seram. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiliana-Seti imehesabiwa kuwa watu 0. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiliana-Seti iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kiliki

text: Kiliki (pia Kimoar) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waliki kwenye kisiwa cha Papua. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kiliki imehesabiwa kuwa wazee 11 tu, na tangu pale idadi imepungua tena, maana yake Kiliki imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiliki iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kilindu

text: Kilindu (pia Kitado) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walindu kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kilindu imehesabiwa kuwa watu 2400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilindu iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kili'o

text: Kili'o (pia Kiaku) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wali'o kwenye kisiwa cha Flores. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kili'o imehesabiwa kuwa watu 105,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kili'o iko katika kundi la Kibima-Lembata.


title: Kilisabata-Nuniali

text: Kilisabata-Nuniali ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walisabata na Wanuniali kwenye kisiwa cha Seram. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kilisabata-Nuniali imehesabiwa kuwa watu 1830. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilisabata-Nuniali iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kilisela

text: Kilisela (pia Kiburu) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walisela kwenye visiwa vya Buru na Seram. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kilisela imehesabiwa kuwa watu 11,900. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilisela iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kilola

text: Kilola ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walola kwenye visiwa vidogo vitatu upanda wa Mashariki wa kisiwa cha Kobroor. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kilola imehesabiwa kuwa watu 900. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilola iko katika kundi la Kiaru.


title: Kilolak

text: Kilolak ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walolak kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kilolak imehesabiwa kuwa watu 3000. Kilolak imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilolak iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kilole

text: Kilole (pia Kirote au Kiba'a) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walole kwenye kisiwa cha Rote. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kilole imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilole iko katika kundi la Kitimor-Babar.


title: Kilorang

text: Kilorang ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walorang kwenye kisiwa cha Koba. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kilorang imehesabiwa kuwa watu 220 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilorang iko katika kundi la Kiaru.


title: Kiloun

text: Kiloun ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia iliyozungumzwa na Waloun kwenye kisiwa cha Seram. Hakuna Waloun siku hizi wanaoweza kuongea lugha ya Kiloun, maana yake lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiloun iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kiluang

text: Kiluang (pia Kilgona) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waluang kwenye visiwa vya Timor, Wetan na Babar. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kiluang imehesabiwa kuwa watu 18,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiluang iko katika kundi la Kitimor-Babar.


title: Kilubu

text: Kilubu ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Walubu kwenye kisiwa cha Sumatra. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kilubu imehesabiwa kuwa watu 30,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilubu iko katika kundi la Kimalayiki.


title: Kiluhu

text: Kiluhu (pia Kipiru) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waluhu kwenye visiwa vya Seram, Boano na Kelang. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kiluhu imehesabiwa kuwa watu 6500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiluhu iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kilun-Bawang

text: Kilun-Bawang (pia Kilun-Daya) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia na Malaysia inayozungumzwa na Walun-Bawang kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kilun-Bawang nchini Indonesia imehesabiwa kuwa watu 23,000. Na mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kilun-Bawang nchini Malaysia imehesabiwa kuwa watu 24,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilun-Bawang iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.


title: Kinauru

text: Kinauru ni lugha ya Kiaustronesia nchini Nauru inayozungumzwa na Wanauru. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kinauru imehesabiwa kuwa watu 6000 lakini idadi imeendelea kupungua. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinauru iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kikiribati

text: Kikiribati ni lugha ya Kiaustronesia nchini Kiribati inayozungumzwa na Wakiribati ambapo ni lugha rasmi ya taifa. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kikiribati imehesabiwa kuwa watu 58,300; tena kuna wasemaji 5300 visiwani kwa Fiji (1988), 4870 kwenye Visiwa vya Solomon (1999), na 870 visiwani kwa Tuvalu (1987). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikiribati iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kitonga (Tonga)

text: Kitonga ni lugha ya Kiaustronesia nchini Tonga inayozungumzwa na Watonga ambapo ni lugha rasmi ya taifa. Isichangaywe na lugha nyingine ziitwazo Kitonga nchini Malawi, Zambia, Msumbiji na Uthai. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kitonga nchini Tonga imehesabiwa kuwa watu 96,300; tena kuna wasemaji zaidi ya 70,000 nje ya Tonga. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitonga iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiezaa

text: Kiezaa ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waezaa. Mwaka wa 2012 idadi ya wasemaji wa Kiezaa imehesabiwa kuwa watu 590,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiezaa iko katika kundi la Kiigboidi ikiwa karibu sana hasa na Kiizi, Kiikwo na Kimgbo.


title: Kiikwo

text: Kiikwo ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waikwo. Mwaka wa 2012 idadi ya wasemaji wa Kiikwo imehesabiwa kuwa watu 260,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiikwo iko katika kundi la Kiigboidi ikiwa karibu sana hasa na Kiezaa, Kiizi na Kimgbo.


title: Kimgbo

text: Kimgbo (au Kimgbolizhia) ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wamgbo. Mwaka wa 2012 idadi ya wasemaji wa Kimgbo imehesabiwa kuwa watu 190,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimgbo iko katika kundi la Kiigboidi ikiwa karibu sana hasa na Kiezaa, Kiizi na Kiikwo.


title: Ming'oko

text: Ming'oko ni aina ya viazi vilivyo na mnasaba na kiazi kikuu. Hutumiwa kama chakula katika maeneo ya Kusini mwa Tanzania hususani katika Mkoa wa Mtwara. Ming'oko hukua juu ya mizizi ya mmea utambaao unaoitwa mtipu ("Dioscorea hirtiflora").


title: Ming'oko

text: Ming'oko kwa kawaida huwa haipandwi, huvunwa tu katika misitu kama yavunwavyo tunda pori.


title: Ming'oko

text:
Katika mkoa wa Mtwara ming'oko hupatikana sana katika vijiji kama Mtimbwilimbwi, Nanyamba na kadhalika.
Mtipu hupatikana na hustawi hasa katika mapori au misitu ambayo imekaa miaka mingi sana bila ya kufanywa shughuli za kilimo.


title: Ming'oko

text: Ming'oko pia imekuwa ikitumika kama biashara kutokana na kupendwa kwake, huwa inauzwa mibichi au ambayo tayari imeshapikwa.


title: Ming'oko

text: Ming'oko ikishavunwa husafishwa na kupikwa na maji na chumvi kama kiungo pekee. Ikishaiva huwekwa katika sahani au ungo, tayari kwa kuliwa.


title: Ming'oko

text: Watu wengi hupenda kula pamoja na pilipili iliyosagwa na chumvi pamoja.


title: Ming'oko

text: Ming'oko pia hupondwa ili kuwa chakula kiitwacho kiasili kule kusini chikandanga.


title: Ming'oko

text: Wakati mwingine hupondwa pamoja na unga hasa wa mhogo pamoja na viungo vingine ili kutumika kama mboga iitwayo nnabuhulie kule Mtwara: ni neno la lugha ya Kimakonde cha Mtwara linalomaanisha ""msile kwa mboga nyingi"".


title: Ming'oko

text: Ming'oko haina ladha bainifu, ina asili tu ya ubaridi ambapo ikiliwa pamoja na chumvi au pilipili inaburudisha.


title: Luigi Guanella

text: Luigi Guanella (Fraciscio di Campodolcino, karibu na Como, 19 Desemba 1842 – Como, 24 Oktoba 1915) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki kutoka Italia Kaskazini.


title: Luigi Guanella

text: Alianzisha mashirika ya kitawa ya Mabinti wa Mt. Maria wa Maongozi ya Mungu (1890) na Watumishi wa Upendo huko Como (24 Machi 1908), akishirikiana na rafiki zake David Albertario na Giuseppe Toniolo, halafu Chama cha Mt. Yosefu (1914) kwa msaada wa mwanachama wake wa kwanza, Papa Pius X.


title: Luigi Guanella

text: Yote hayo yalitokana na huruma yake kubwa kwa maskini, ili kuwatimizia mahitaji yao duniani kote.


title: Luigi Guanella

text: Kaulimbiu ya Watumishi wa Upendo ni: "In Omnibus Charitas" – "Upendo katika mambo yote".


title: Luigi Guanella

text: Guanella alitangazwa mwenye heri na Papa Paulo VI mwaka 1964, halafu mtakatifu na Papa Benedikto XVI tarehe 23 Oktoba 2011.


title: Como

text: Como, "Novum Comum" kwa Kilatini,ni mji wa Lombardia, Italia Kaskazini wenye wakazi 84.834 abitanti


title: Kinga wa Hungaria

text: Kinga wa Hungaria au wa Polandi (pia Kunegunda, Kunigunda, Kioga, Zinga) (Esztergom, Hungaria, 5 Machi 1224 – 24 Julai 1292) alikuwa malkia, binti mfalme Bela IV wa Hungaria, na mke wa Boleslao V wa Polandi.


title: Kinga wa Hungaria

text: Familia yake asili ilizaa watakatifu mbalimbali, yeye akiwa mmojawapo. Katika ndoa yake inasadikika kwamba waliishi kama kaka na dada.


title: Kinga wa Hungaria

text: Pamoja na hayo, Kinga alijitahidi sana kuwatendea kwa huruma mafukara na wagonjwa, wakiwemo wakoma.


title: Kinga wa Hungaria

text: Alipofiwa mumewe (1279), aliuza mali yake yote na kugawa mapato yote kwa maskini.


title: Kinga wa Hungaria

text: Halafu alikataa madaraka yake ya kiserikali akajiunga na monasteri ya Waklara huko Sandec (Stary Sącz), alipoishi hadi mwisho katika sala tu, asipotaka kabisa itajwe asili yake.


title: Kinga wa Hungaria

text: Papa Aleksanda VIII alimtangaza mwenye heri mwaka 1690. Halafu Papa Yohane Paulo II alimtangaza mtakatifu tarehe 16 Juni 1999.


title: Kinga wa Hungaria

text: Tangu mwaka 1695 anaheshimiwa kama msimamizi wa Polandi na Lithuania.


title: Yamkini

text: Yamkini (kutoka Kiarabu يمكن "yumkinu" = inawezekana; kwa Kiingereza "probability") ni kadirio la fursa au uwezekano wa kutokea au kutotokea kwa tukio fulani. Kuna tawi la hisabati linaloshughulikia swali hili.


title: Yamkini

text: Mfano: kwa kutumia hisabati ya yamkini unaweza kuonyesha ya kwamba ukirusha sarafu hewani mara 10 italala mara 5 kwa kuonyesha namba na mara 5 kwa kuonyesha nembo upande wa juu.


title: Yamkini

text: Fomula ya yamkini ni P=F/C. P ni yamkini, F ni idadi ya matukio yanayopendekezwa, C ni jumla ya matukio yanayoweza kutokea.


title: Raimundo Lull

text: Raimundo Lull, kwa Kikatalunya Ramon Llull, kwa Kilatini "Raymundus Lullus" au "Lullius", T.O.F., (1232 hivi – 1315 hivi), alikuwa mwandishi na mwanafalsafa kutoka Majorca (leo nchini Hispania)


title: Raimundo Lull

text: Anaheshimika kama mtu wa kwanza kuandika kitabu muhimu kwa lugha ya Kikatalunya.


title: Raimundo Lull

text: Maandishi yaliyopatikana karibuni yanaonyesha kuwa aliwahi wengine karne kadhaa katika kutoa mapendekezo juu ya upigaji kura.


title: Raimundo Lull

text: Tena anahesabika kati ya watangulizi wa nadharia ya hesabu, hasa kwa jinsi alivyomuathiri Gottfried Leibniz.


title: Raimundo Lull

text: Wafransisko wenzake wanamheshimu kama mfiadini. Alitangazwa mwenye heri na Papa Pius IX mwaka 1857.


title: Raimundo Lull

text: Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 30 Juni.


title: Raimundo Lull

text: Llull anajulikana kuwa aliandika vitabu 265, kati yake:


title: Petro wa Betancur

text: Petro wa Betancur (Tenerife, Hispania, 21 Machi 1626 - Antigua, Guatemala 25 Aprili 1667), alikuwa mmisionari kutoka Hispania katika Amerika ya Kati.


title: Petro wa Betancur

text: Alijulikana kama ""Mt. Fransisko wa Amerika"", naye ni mtakatifu wa kwanza mzaliwa wa visiwa vya Kanaria, pia anahesabiwa wa kwanza katika Guatemala na Amerika ya Kati.


title: Petro wa Betancur

text: Petro alitambulikana kwa unyenyekevu na ugumu wa maisha katika kutekeleza huruma kwa wengine.


title: Petro wa Betancur

text: Mwanashirika wa Utawa wa Tatu wa Mt. Fransisko, alianzisha pia shirika la kwanza la barani Amerika, "Ndugu wa Kiume na wa Kike wa Bethlehemu". Baada ya kufutwa, lilifufuliwa tarehe 16 Januari 1984.


title: Petro wa Betancur

text: Alitangazwa na Papa Yohane Paulo II kuwa mwenye heri tarehe 22 Juni 1980, halafu mtakatifu tarehe 30 Julai 2002.


title: Ndugu wa Kiume na wa Kike wa Bethlehemu

text: Ndugu wa Kiume na wa Kike wa Bethlehemu ni utawa wa Kanisa Katoliki ambao ulianzishwa na Petro wa Betancur nchini Guatemala katika karne ya 17, ukiwa wa kwanza barani Amerika.


title: Ndugu wa Kiume na wa Kike wa Bethlehemu

text: Baada ya kufutwa, ulifufuliwa na Papa Yohane Paulo II tarehe 16 Januari 1984. Ndiye aliyemtangaza mwanzilishi kuwa mwenye heri, halafu mtakatifu.


title: Ndugu wa Kiume na wa Kike wa Bethlehemu

text: Mwaka 2005 tawi la kiume lilikuwa na ndugu 7 katika konventi 2.


title: Kima'anyan

text: Kima'anyan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wama'anyan kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kima'anyan imehesabiwa kuwa watu 150,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kima'anyan iko katika kundi la Kibarito.


title: Kimaba (Indonesia)

text: Kimaba (pia Kibicoli) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamaba kwenye kisiwa cha Halmahera. Isichanganywe na lugha ya Kimaba izungumzwayo nchini Chad. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimaba imehesabiwa kuwa watu 6620. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimaba iko katika kundi la Kihalmahera-Kusini.


title: Kimaba

text: Kimaba ni jina la lugha mbili tofauti, yaani


title: Kimaden

text: Kimaden ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamaden kwenye kisiwa cha Salawati. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kimaden imehesabiwa kuwa watu 600 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimaden iko katika kundi la Kiraja-Ampat.


title: Kimadura

text: Kimadura ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamadura kwenye visiwa vya Madura, Sapudi na Java. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimadura nchini Indonesia imehesabiwa kuwa watu 6,770,000. Pia kuna wasemaji 900 nchini Singapuri. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimadura iko katika kundi la Kimadura yenyewe.


title: Bahari kuu

text: Bahari Kuu (ing. w:ocean) ni jina linalotumika kutaja jumla ya maeneo makubwa ya maji ya chumvi duniani yanayopakana na kufuatana kama gimba moja. Kwa maana hii bahari kuu inafunika zaidi ya theluthi mbili za uso wa dunia. Bahari Kuu imegawiwa na ardhi ya mabara kwenye nusutufe ya kaskazini ya dunia lakini sehemu zake zinaungana kwenye nusutufe ya kusini.


title: Bahari kuu

text: Eneo hili kubwa huhesabiwa mara nyingi kama bahari kuu tatu yaani:


title: Bahari kuu

text: Bahari Atlantiki kati ya Amerika upande mmoja na Ulaya - Afrika upande mwingine Bahari Pasifiki kati ya Amerika na Asia Bahari Hindi kati ya Afrika na Asia.


title: Bahari kuu

text: Hizi sehemu tatu hutajwa pia kama "bahari kuu" kwa kuzitofautisha na maeneo madogo zaidi ya maji ya chumvi au sehemu zinazoitwa bahari ya kando. [1]


title: Bahari kuu

text: Wakati mwingine Bahari ya Aktiki na Bahari ya Antaktiki hutajwa kama bahari kuu ("oceans") za pekee.


title: Bahari kuu

text: Bahari kuu hushika asilimia 97% ya maji yote duniani. Hadi sasa ni asilimia 5 pekee zilizofanyiwa utafiti kamili. [2] Kiasi cha maji yote kwenye bahari kuu ni takriban kilomita za mjazo bilioni 1.3.


title: Bahari kuu

text: Kiasi cha maji baharini kinajulikana kuwa kilicheza na kubadilika katika historia ya dunia. Wakati wa vipindi vya baridi duniani, kama vile enzi ya barafu, sehemu kubwa ya maji yalipatikana kwa umbo la barafu na maji kiowevu yalikuwa kidogo. [3]. Kuongezeka kwa halijoto duniani kunasababisha kupanda kwa uwiano wa bahari kote duniani. Nchi mbalimbali hasa kwenye pwani au nchi za visiwa zitapungua kieneo.


title: Bahari kuu

text: Halijoto ya bahari na mikondo yake ni athira muhimu mno kwa ajili ya mabadiliko ya hali ya hewa.


title: Kimaiwa (Indonesia)

text: Kimaiwa ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamaiwa kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kimaiwa imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimaiwa iko katika kundi la Kisulawesi-Kusini.


title: Kimakasar

text: Kimakasar ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamakasar kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimakasar imehesabiwa kuwa watu 2,130,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimakasar iko katika kundi la Kisulawesi-Kusini.


title: Kimakian-Mashariki

text: Kimakian-Mashariki (pia Kitaba) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamakian kwenye visiwa vya Halmahera, Makian, Mori, Kayoa, Bacan na Obi. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kimakian-Mashariki imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimakian-Mashariki iko katika kundi la Kihalmahera-Kusini.


title: Kimakian-Magharibi

text: Kimakian-Magharibi ni lugha nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamakian kwenye visiwa vya Halmahera, Makian na Kayoa. Mwaka wa 1977 idadi ya wasemaji wa Kimakian-Magharibi imehesabiwa kuwa watu 12,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kimakian-Magharibi ilikuwa imedhaniwa kuwa lugha ya Kiaustronesia kama Kimakian-Mashariki katika kundi la Kihalmahera-Kusini. Siku hizi lakini imeainishwa kama lugha ya Kipapua-Magharibi.


title: Kimalay ya Ambon

text: Kimalay ya Ambon ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamalay kwenye visiwa vya Ambon, Haruku, Nusu Laut, Saparua, Seram na Wamar. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kimalay ya Ambon nchini Indonesia imehesabiwa kuwa watu 200,000. Pi kuna wasemaji 45,000 nje ya Indonesia. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalay ya Ambon iko katika kundi la Kimalayiki.


title: Kimalay ya Bacan

text: Kimalay ya Bacan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamalay kwenye visiwa vya Halmahera na Mandioli. Mwaka wa 2012 idadi ya wasemaji wa Kimalay ya Bacan nchini Indonesia imehesabiwa kuwa watu sita tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalay ya Bacan iko katika kundi la Kimalayiki.


title: Kimalay ya Bali

text: Kimalay ya Bali ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamalay kwenye kisiwa cha Bali. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimalay ya Bali imehesabiwa kuwa watu 25,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalay ya Bali iko katika kundi la Kimalayiki. Wengine huiangalia kama krioli.


title: Kimalay ya Banda

text: Kimalay ya Banda ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamalay kwenye visiwa vya Banda na Seram. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimalay ya Banda imehesabiwa kuwa watu 3690. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalay ya Banda iko katika kundi la Kimalayiki. Wengine huiangalia kama krioli.


title: Kimalay ya Berau

text: Kimalay ya Berau ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamalay kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kimalay ya Berau imehesabiwa kuwa watu 11,200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalay ya Berau iko katika kundi la Kimalayiki.


title: Kimalay ya Bukit

text: Kimalay ya Bukit ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamalay kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kimalay ya Bukit imehesabiwa kuwa watu 59,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalay ya Bukit iko katika kundi la Kimalayiki.


title: Kimalay ya Jambi

text: Kimalay ya Jambi ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamalay kwenye kisiwa cha Sumatra. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimalay ya Jambi imehesabiwa kuwa watu milioni moja. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalay ya Jambi iko katika kundi la Kimalayiki.


title: Kimalay ya Kota Bangun Kutai

text: Kimalay ya Kota Bangun Kutai ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamalay kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kimalay ya Kota Bangun Kutai imehesabiwa kuwa watu 80,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalay ya Kota Bangun Kutai iko katika kundi la Kimalayiki.


title: Kimalay ya Kupang

text: Kimalay ya Kupang ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamalay kwenye kisiwa cha Timor. Mwaka wa 1997 idadi ya wasemaji wa Kimalay ya Kupang imehesabiwa kuwa watu 200,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalay ya Kupang iko katika kundi la Kimalayiki. Wengine huiangalia kama krioli.


title: Kimalay ya Larantuka

text: Kimalay ya Larantuka ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamalay kwenye kisiwa cha Flores. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kimalay ya Larantuka imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalay ya Larantuka iko katika kundi la Kimalayiki. Wengine huiangalia kama krioli.


title: Kimalay ya Makassar

text: Kimalay ya Makassar ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamalay kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimalay ya Makassar imehesabiwa kuwa watu 1,880,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalay ya Makassar iko katika kundi la Kimalayiki.


title: Kimalay ya Manado

text: Kimalay ya Manado ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamalay kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kimalay ya Manado imehesabiwa kuwa watu 850,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalay ya Manado iko katika kundi la Kimalayiki. Wengine huiangalia kama krioli.


title: Kimalay ya Papua

text: Kimalay ya Papua ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamalay kwenye kisiwa cha Papua. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kimalay ya Papua imehesabiwa kuwa watu 500,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalay ya Papua iko katika kundi la Kimalayiki. Wengine huiangalia kama krioli.


title: Kimalay ya Tenggarong Kutai

text: Kimalay ya Tenggarong Kutai ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamalay kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kimalay ya Tenggarong Kutai imehesabiwa kuwa watu 210,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalay ya Tenggarong Kutai iko katika kundi la Kimalayiki.


title: Kimalimpung

text: Kimalimpung ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamalimpung kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1986 idadi ya wasemaji wa Kimalimpung imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalimpung iko katika kundi la Kisulawesi-Kusini.


title: Kimamasa

text: Kimamasa ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamamasa kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1997 idadi ya wasemaji wa Kimamasa imehesabiwa kuwa watu 100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimamasa iko katika kundi la Kisulawesi-Kusini.


title: Kimamboru

text: Kimamboru ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamamboru kwenye kisiwa cha Sumba. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kimamboru imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimamboru iko katika kundi la Kisumba-Hawu.


title: Kimamuju

text: Kimamuju (pia Kiudai) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamamuju kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kimamuju imehesabiwa kuwa watu 60,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimamuju iko katika kundi la Kisulawesi-Kusini.


title: Kimandar

text: Kimandar (pia Kiandian) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamandar kwenye visiwa vya Sulawesi na Pabbring. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimandar imehesabiwa kuwa watu 475,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimandar iko katika kundi la Kisulawesi-Kusini.


title: Kimanggarai

text: Kimanggarai ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamanggarai kwenye kisiwa cha Flores. Idadi ya wasemaji wa Kimanggarai imehesabiwa kuwa watu 900,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimanggarai iko katika kundi la Kibima-Lembata.


title: Kimangole

text: Kimangole ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamangole kwenye visiwa vya Mangole na Sulabesi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimangole imehesabiwa kuwa watu 7280. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimangole iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kimanipa

text: Kimanipa ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamanipa kwenye kisiwa cha Manipa. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kimanipa imehesabiwa kuwa watu 1500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimanipa iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kimanombai

text: Kimanombai (pia Kiwokam au Kiwamar) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamanombai kwenye visiwa vya Wokam, Kobror, Maikor na labda Wamar. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kimanombai imehesabiwa kuwa watu 9110. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimanombai iko katika kundi la Kiaru.


title: Kimanusela

text: Kimanusela (pia Kiwahai) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamanusela kwenye kisiwa cha Seram. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kimanusela imehesabiwa kuwa watu 7000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimanusela iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kimapia

text: Kimapia ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia iliyozungumzwa na Wamapia kwenye visiwa vya Mapia. Hakuna wasemaji wa Kimapia tena kwa vile Wamapia walihamia visiwa vya Mikronesia na kutumia lugha za Kipalau, Kisonsorol au Kitobian siku hizi badala ya lugha yao ya asili. Maana yake lugha ya Kimapia imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimapia iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kimarau

text: Kimarau ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamarau kwenye kisiwa cha Serui. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kimarau imehesabiwa kuwa watu 1700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimarau iko katika kundi la Kiyapen.


title: Kimariri

text: Kimariri ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamariri kwenye kisiwa cha Mariri. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kimariri imehesabiwa kuwa watu 280 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimariri iko katika kundi la Kiaru.


title: Enzi ya barafu

text: Enzi ya barafu ni kipindi cha historia ya dunia ambapo halijoto kwenye uso wa dunia ilikuwa duni kwa muda mrefu, yaani miaka elfu kadhaa au zaidi.


title: Enzi ya barafu

text: Kushuka kwa halijoto kwa muda mrefu kunasababisha kukua kwa barafuto kwenye ncha za dunia na milimani.


title: Enzi ya barafu

text: Uwepo kwa enzi ya barafu ulianza kutambuliwa tangu karne ya 18. Wataalamu wa Ulaya walianza kujiuliza kuhusu kuwepo kwa miamba mikubwa katika mazingira pasipo na milima na mwamba. Mfano ni miamba mikubwa katika maeneo jirani ya milima ya Alpi au miamba ya graniti katika tambarare ya Ujerumani kaskazini ambako ardhi yote ni mchanga na udongo isipokuwa kuna mawemawe na miamba mikubwa ya namna jinsi zinavyojenga milima yenyewe. Wataalamu walianza kutambua ya kwamba miamba hii ilitokea mazingira tofauti na mahali inapopatikana sasa. Swali likaulizwa: ilifikaje hapo ilipo?


title: Enzi ya barafu

text: Mnamo mwaka 1742 mhandisi Pierre Martel (1706–1767) wa Geneva alitembelea bonde la Chamonix. Hapo alisikia ya kwamba wenyeji walikumbuka ya kwamba katika zamani za vizazi vilivyopita barafu ya barafuto ya mlimani iliwahi kufika chini zaidi kuliko wakati wake na vipande vikubwa vya miamba bondeni vilionyesha upeo wa barafu ya zamani. Hivyo miamba ilisukumwa na barafu ile hadi mahali ilipopatikana. Taarifa ilichapishwa: ni mara ya kwanza ya kwamba hoja hii ilitolewa kwa wasomi wa Ulaya. Wengine walimfuata baada ya kutembelea na kuchungulia kuwepo kwa miamba katika mabonde mengine ya Alpi na pia Andes ya Amerika Kusini.


title: Enzi ya barafu

text: Mhandisi Daniel Tilas (1712–1772) wa Uswidi alifikiri mnamo 1742 ya kwamba miamba ya graniti ilibebwa na vipande vikubwa vya barafu iliyoelea juu ya bahari hadi mahali inapopatikana katika nchi kando ya Bahari Baltiki.


title: Enzi ya barafu

text: Mnamo 1818 mtaalamu Mswidi wa botania Göran Wahlenberg (1780–1851) alieleza nadharia yake ya kwamba Skandinavia yote iliwahi kufunikwa na barafu iliyosukuma miamba hadi Ujerumani ya Kaskazini na nchi za Baltiki.


title: Enzi ya barafu

text: Mwanajiolojia Mdenmark Jens Esmark (1763–1839) alikuwa wa kwanza kuwaza ya kwamba vipindi vya upanuzi wa barafuto viliwahi kutokea kote duniani. Aliandika ya kwamba sababu ya kutokea kwa vipindi hivi ilikuwa mabadiliko ya halihewa duniani katika milenia zilizopita akajaribu kutoa maelezo kuwa mabadiliko hayo yalisababishwa na badiliko la mwendo wa dunia kuwa mbali au karibu zaidi na jua.


title: Enzi ya barafu

text: Mnamo 1832 Mjerumani Albrecht Reinhard Bernhardi (1797–1849) aliuliza kama barafu ya nchani iliweza kuenea hadi sehemu ya kusini katika nyakati za kale.


title: Enzi ya barafu

text: Mjerumani mwenzake mwanabotania Karl Friedrich Schimper (1803–1867) alitunga neno "Eiszeit" (enzi ya barafu) kwa vipindi vilivyopita ambapo halijoto duniani ilishuka na barafuto kubwa zilisukuma miamba kutoka mlimani hadi sehemu za tambarare inapopatikana sasa.


title: Enzi ya barafu

text: Wakati ule sehemu kubwa ya wataalamu walipinga mawazo yale maana hayakulingana na mafundisho kuhusu historia ya sayari yetu jinsi ilivyofundishwa na wengi.


title: Enzi ya barafu

text: Majadiliano yaliendelea kwa miaka kadhaa hadi miaka ya 1870 wataalamu wengi walikubaliana ya kwamba nadharia ya enzi ya barafu inaeleza vema kuwepo kwa miamba katika maeneo ambako aina hii ya mawe haipatikani kiasili.


title: Enzi ya barafu

text: Leo hii sayansi inaona ya kwamba vipindi vya "enzi ya barafu" vilitokea mara kadhaa katika historia ya dunia yetu. Vipindi virefu zaidi dunia ilikuwa bila barafu ya kudumu kwenye ncha na kwenye milima ya juu.


title: Enzi ya barafu

text: Ndani ya kipindi cha enzi ya barafu kuna ngazi mbalimbali. Vipindi vya barafu nyingi zaidi hubadilishana na vipindi poa vya barafu kidogo. Majina ya Kiingereza ni "glacial period" na "interglacial period".


title: Enzi ya barafu

text: Sasa hivi dunia inaaminiwa kuwa ndani ya enzi ya barafu katika kipindi poa. Kipindi cha barafu nyingi kiliishia takriban miaka 11,000 iliyopita. Ngao ya barafu ilifunika sehemu kubwa ya Ulaya ya kaskazini na sehemu za Ujerumani, Uingereza, Poland na Urusi. Unene wa ngao ya barafu ulifikia kilomita kadhaa.


title: Enzi ya barafu

text: Ngao za barafu kwenye aktiki (hasa Greenland) na kwenye antaktiki bado ziko.


title: Enzi ya barafu

text: Sayansi haiwezi kutabiri kama tutakuwa tena na kipindi kali zaidi au kama enzi hii ya barafu inaelekea kwisha kabisa.


title: Enzi ya barafu

text: Wakati wa kipindi cha barafu nyingi iliyopita sehemu kubwa ya Amerika Kaskazini na Ulaya zilifunikwa na ngao nene za barafu.


title: Enzi ya barafu

text: Mabara yote yaliathiriwa na enzi za barafu katika historia. Sababu yake ni kwamba kila bara ilibadilisha mahali pake duniani katika mwendo wa miaka milioni kadhaa. Ulaya iliwahi kukaa kwenye eneo la tropiki na Afrika iliwahi kuwa karibu na ncha ya dunia.


title: Enzi ya barafu

text: Dalili za enzi ya barafu ilitambuliwa hasa katika Afrika Kusini. Ardhi katika eneo la Karoo linaonyesha tabia nyingi ya mashapo ya barafuto.


title: Enzi ya barafu

text: Mabadiliko ya enzi za barafu na vipindi vya barafu nyingi au vipindi poa vinaathiri kabisa uhai wote duniani, kuanzia mimea, wanyama hadi binadamu.


title: Enzi ya barafu

text: Kuongezeka kwa baridi husababisha maji mengi kuwa barafu. Ngao ya barafu ilifunika Skandinavia na Kanada yote pamoja na sehemu za Ujerumani, Uingereza, Poland, Urusi na Marekani. Maji yaliyokusanyika hapa kwa umbo la barafu yalisababisha kushuka kwa uwiano wa bahari kiwango cha mita 120. Wakati ule iliwezekana kutembea kwa miguu kutoka Asia hadi Amerika ya Kaskazini kupitia eneo ambalo leo ni mlango wa Bering, au kutembea kutoka Uingereza hadi Ulaya Bara, kutoka Bara Hindi hadi Sri Lanka na kadhalika. Kipindi kile kilirahisisha pia uenezi wa spishi nyingi za wanyama.


title: Enzi ya barafu

text: Kuongezeka kwa joto kuanzia miaka 11.000 iliyopita kunasababisha kuyeyuka kwa barafu na kuongezeka kwa maji ya bahari - kwa hiyo uwiano wa bahari unapanda juu. Visiwa ambavyo vina kimo cha mita chache tu vitafunikwa na maji. Pia sehemu za nchi bara zitafunikwa na maji na sehemu ya nchi kavu zitaonekana kama visiwa vipya.


title: Kimasela ya Kati

text: Kimasela ya Kati ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamasela kwenye kisiwa cha Masela. Mwaka wa 1980 idadi ya wasemaji wa Kimasela ya Kati imehesabiwa kuwa watu 510 tu, na idadi imeendelea kupungua, maana yake lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimasela ya Kati iko katika kundi la Kibabar.


title: Kimasela-Magharibi

text: Kimasela-Magharibi ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamasela kwenye kisiwa cha Masela. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kimasela-Magharibi imehesabiwa kuwa watu 850 tu. Lugha iko hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimasela-Magharibi iko katika kundi la Kibabar.


title: Kimasela-Mashariki

text: Kimasela-Mashariki ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamasela kwenye kisiwa cha Masela. Mwaka wa 1980 idadi ya wasemaji wa Kimasela-Mashariki imehesabiwa kuwa watu 520 tu, na idadi imeendelea kupungua, maana yake lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimasela-Mashariki iko katika kundi la Kibabar.


title: Kimasimasi

text: Kimasimasi ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamasimasi kwenye kisiwa cha Papua. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kimasimasi imehesabiwa kuwa wazee kumi tu, yaani lugha iko karibu na kutoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimasimasi iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kimasiwang

text: Kimasiwang (pia Kibonfia) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamasiwang kwenye kisiwa cha Seram. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kimasiwang imehesabiwa kuwa watu 1000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimasiwang iko katika kundi la Kimaluku.


title: Ncha ya kijiografia

text: Ncha ya kijiografia ni moja kati ya mahali pawili ambapo mhimili wa mzunguko wa dunia unakutana na uso wa dunia. Kwa maana hiyohiyo ncha zinapatikana pia kwenye sayari, mwezi au gimba la angani kubwa lingine linalozunguka kwenye mhimili wake.


title: Ncha ya kijiografia

text: Ncha mbili kwa kawaida hutofautishwa kwa kuziita "ncha ya kaskazini" na "ncha ya kusini" jinsi ilivyo kwenye dunia yetu. Kila ncha iko nyuzi 90 kutoka mstari wa ikweta.


title: Ncha ya kijiografia

text: Kwenye magimba ya angani kama dunia yetu mara kwa mara kuna mabadiliko madogo ya mzunguko yanayosababisha ncha kuhama kiasi. Kwa sababu hiyo mahali kamili pa ncha za dunia huhama mita chache kila mwaka. Ramani na data za kijiografia hutumia wastani kati ya mahali pa namna hiyo.


title: Ncha ya kijiografia

text: Kama gimba la angani lina uga sumaku kuna pia ncha sumaku. Kwa dunia yetu mhimili wa uga sumaku uko karibu na mhimili wa mzunguko na kwa hiyo ncha sumaku na ncha ya jiografia ziko tofauti lakini karibu. Lakini si lazima iwe hivyo kwa kila sayari. Kwenye sayari ya Uranus kuna tofauti wa nyuzi 60.


title: Kimatbat

text: Kimatbat ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamatbat kwenye visiwa vya Misool na Segaf. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kimatbat imehesabiwa kuwa watu 1250. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimatbat iko katika kundi la Kiraja-Ampat.


title: Kima'ya

text: Kima'ya (pia Kisalawati) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wama'ya kwenye visiwa vya Waigeo na Salawati. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kima'ya imehesabiwa kuwa watu 4000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kima'ya iko katika kundi la Kiraja-Ampat.


title: Kimentawai

text: Kimentawai ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamentawai kwenye kisiwa cha Mentawai. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimentawai imehesabiwa kuwa watu 58,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimentawai iko katika kundi la Kisumatra.


title: Big Hero 6 (film)

text: Big Hero 6 (Kiswahili: Big Hero 6) ni filamu ya mwaka 2014 kutoka Marekani.


title: Surf's Up

text: Surf's Up (Kiswahili: Surf's Up) ni filamu ya mwaka 2007 kutoka Marekani.


title: Misemo

text: Misemo ni kauli fupifupi zinazotumiwa na jamii ili kusisitiza ukweli wa jambo fulani. Misemo huunganisha dhana au mawazo mawili kuwa moja. Ni fungu la maneno ambayo hutumiwa na jamii fulani kwa lengo la kutoa msisitizo wa maadili fulani. Mfano:


title: Misemo

text: Msemo unapokuwepo katika jamii kwa muda mrefu halafu ukatoweka basi unaitwa "msimu".


title: Homa ya mafua

text: Homa ya mafua ni ugonjwa wa kuambukiza unaojulikana pia kwa jina lenye asili ya Kiitalia influenza (yaani "athari") na kwa kifupi chake "flu". Kwa Kiswahili unaitwa pia kaputula au Homa ya kaptura kwa sababu uliingia Afrika Mashariki pamoja na kaptura.


title: Homa ya mafua

text:
Dalili zake zinafanana katika mengi na mafua ya kawaida lakini ni kali zaidi. Homa ya mafua inasababishwa na virusi ya influenza aina A au B, mara chache pia aina C.
Homa ya mafua inaathiri kila mwaka asilimia 10 hadi 20 za watu wote duniani.


title: Homa ya mafua

text: Dalili za homa ya mafua ni pamoja na kikohozi, maumivu shingoni, maumivu ya misuli, maumivu ya kichwa na homa. Wakati mwingine, lakini si kwa kawaida, kunatokea pia kutapika na kuhara.


title: Homa ya mafua

text: Homa ya mafua inaweza kudhoofisha mwili na kufungua hivyo mlango kwa magonjwa mengine kama vile kifua kikuu. Hii ni sababu ya kwamba homa ya mafua inaweza kuwa hatari kwa watoto na wazee hasa na kusababisha ugonjwa mkali hadi kifo.


title: Homa ya mafua

text: Virusi inaingia mwilini kupitia ngozi kamasi za pua, mdomo na jicho. Kwa hiyo inapitishwa kirahisi wakati mgonjwa anakohoa au kupiga chafya. Katika tendo hili matone madogo ya kamasi yenye virusi yanatoka mdomoni au puani na kuelea hewani kwa muda mfupi. Mtu mwingine anayepigwa na matone yale madogo yasiyoonekana kwa macho anaweza kupokea matone kadhaa wakati wa kupumua na kuambukizwa kwa njia hii.


title: Homa ya mafua

text: Kuvaa gubizi ya kitambaa juu ya mdomo na pua inapunguza hatari maana matone mengi yanashikwa na kitambaa wakati wa kukohoa na kinyume mtu asiyeambukizwa analindwa kwa njia hiyo pia.


title: Homa ya mafua

text: Kunawa mikono mara kwa mara hupunguza hatari ya maambukizi kwa kuwa virusi hufanywa tuli kwa sabuni. Kuvaa kinyago cha upasuaji pia ni muhimu.


title: Homa ya mafua

text: Uchanjaji dhidi ya influenza ya kila mwaka imependekezwa na Shirika la Afya Duniani kwa walio katika hatari sana. Chanjo hii husaidia dhidi ya aina tatu au nne za influenza. Kwa kawaida hustahimilika vyema. Chango iliyotengenezwa ili kutumika kwa mwaka mmoja huenda isitumike katika mwaka ufuatao, kwa kuwa virusi hubadilika haraka.


title: Homa ya mafua

text: Vitamini D inasaidia kuimarisha kinga asilia ya mwilini dhidi ya maambukizo.


title: Homa ya mafua

text: Hakuna tiba ya homa ya mafua isipokuwa kupumzika na kuepukana na kazi zote na kusubiri hadi kinga ya mwili imepambana na virusi. Kuna madawa yanayoweza kupunguza dalili kama homa au maumivu.


title: Homa ya mafua

text: Siku hizi kuna pia madawa ya antiviral yanayopunguza ukali wa ugonjwa yenyewe bila kuitibu moja kwa moja. Madawa yale yatumiwe tu baada ya kumwona daktari atakayeamua kama yanafaa au yanaweza kuwa hatari kwa mgonjwa.


title: Homa ya mafua

text: Tatizo ni hasa ya kwamba virusi ya homa ya mafua inabadilika haraka; hii ni sababu ya kwamba watu wengine huambukizwa upya mwaka baada ya mwaka. Hali ya hatari inatokea hasahasa wakati aina ya virusi ya influenza inahamia kutoka wanyama kumwathiri binadamu. Hii inatokea kila baada ya miaka kadhaa na kusababisha vifo.


title: Homa ya mafua

text: Dawa za kupambana na virusi kama vile kizuio cha neuraminidase oseltamivir miongoni mwa zingine zimetumika kutibu influenza. Manufaa yake kwa walio na afya bora hayaonekani kuwa zaidi ya hatari zake. Hakuna manufaa yaliyopatikana kwa wale walio na matatizo mengine ya kiafya.


title: Gegereka

text: Gegereka ni arithropodi walio na viungo vyenye matagaa mawili na kiunzi-nje ngumu ambacho kimeumbwa kwa khitini na kaboneti ya kalisi. Mifano ni kaa, kamba, kambakoche na uduvi. Takriban spishi zote zinatokea majini, baharini hasa. Spishi kadhaa za kaa na nusuoda moja (Oniscidea au woodlice) zinatokea nchini kavu. Spishi nyingine za gegereka zimegundishwa kwenye tabaka la chini (kombe-bata na vipele-bahari) na nyingine tena ni vidusia (bamvua na minyoo-ulimi).


title: Gegereka

text: Kama takriban arithropodi wote kiwiliwili cha gegereka wa kawaida kina sehemu tatu: kichwa au kefalo (cephalon), kidari au toraksi (thorax) na fumbatio au pleo (pleon). Pengine kichwa na kidari vimeunganishwa katika kefalotoraksi (cephalothorax). Idadi ya pingili inatofautiana baina ya familia mbalimbali. Mfano wa idadi ni kama ifuatavyo: 5 katika kichwa, 8 katika kidari na 6 katika fumbatio. Kila pingili inaweza kubeba viungo lakini si lazima. Vile vya kichwa ni jozi mbili za vipapasio, jozi moja ya mandibili na jozi mbili za maksila; vile vya kidari ni jozi tatu za maksilipedi na jozi tano za pereiopodi; na vile vya fumbatio ni jozi tano za pleopodi na jozi moja ya uropodi. Jozi moja hadi tatu za pereiopodi hubeba magondi.


title: Gegereka

text: Uainisho wa kawaida wa gegereka unaonyeshwa katika sanduku la uainishaji. Lakini tangu mwanzo wa karne hii maainisho mabadala yamependekezwa yaliyotokana na changanuzi za ADN. Kufuatana na pendekezo la hivi karibuni wadudu wa kweli wamebadilika kutoka kundi la kale la gegereka (tazama pendekezo hili katika ukurasa wa arithropodi).


title: Kimeoswar

text: Kimeoswar ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wameoswar kwenye kisiwa cha Meoswar. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kimeoswar imehesabiwa kuwa watu 250 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimeoswar iko katika kundi la Kibiakiki.


title: Kiminangkabau

text: Kiminangkabau ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waminangkabau kwenye kisiwa cha Sumatra na visiwa vingi vya nchini. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kiminangkabau imehesabiwa kuwa watu 5,530,000 ambao nusu yao huishi nje ya Sumatra, pamoja na 500,000 mjini Jakarta. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiminangkabau iko katika kundi la Kimalayiki.


title: Kimo

text: Kimo kinaweza kumaanisha:


title: Kimongondow

text: Kimongondow ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamongondow kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimongondow imehesabiwa kuwa watu 230,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimongondow iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kimoma

text: Kimoma (pia Kikulawi) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamoma kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1979 idadi ya wasemaji wa Kimoma imehesabiwa kuwa watu 5500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimoma iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kimoksela

text: Kimoksela ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia iliyozungumzwa na Wamoksela kwenye kisiwa cha Buru. Mwaka wa 1974 msemaji wa mwisho wa Kimoksela imefariki, maana yake Kimoksela imetoweka kabisa siku hizi. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimoksela iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kimodang

text: Kimodang ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamodang kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kimodang imehesabiwa kuwa watu 15,300. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimodang iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.


title: Jimbo Kuu la Dodoma

text: Jimbo Kuu la Dodoma (kwa Kilatini Archidioecesis Dodomaensis) ni mojawapo kati ya majimbo 34 ya Kanisa Katoliki nchini Tanzania na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.


title: Jimbo Kuu la Dodoma

text: Kikanisa lina majimbo ya Kondoa na Singida chini yake.


title: Jimbo Kuu la Dodoma

text:
Askofu mkuu wake ni Beatus Kinyaiya, O.F.M.Cap..
Eneo ni la kilometa mraba 41,311, ambapo kati ya wakazi 1,908,000 (2006) Wakatoliki ni 398,000 (20.9%).


title: Hippotraginae

text: Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru


title: Hippotraginae

text: Hippotraginae ni nusufamilia ndogo katika familia Bovidae. Spishi zake zinafanana na korongo. Nusufamilia hii ina jenasi tatu ndani yake:


title: Reduncinae

text: Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru


title: Reduncinae

text: Reduncinae ni nusufamilia ndogo katika familia Bovidae. Spishi zake zinafanana na tohe. Nusufamilia hii ina jenasi mbili ndani yake:


title: Alcelaphinae

text: Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru


title: Alcelaphinae

text: Alcelaphinae ni nusufamilia ndogo katika familia Bovidae. Spishi zake zinafanana na kongoni. Nusufamilia hii ina jenasi nne ndani yake:


title: Antilopinae

text: Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru


title: Antilopinae

text: Antilopinae ni nusufamilia kubwa katika familia Bovidae. Spishi zake zinafanana na swala. Nusufamilia hii ina jenasi 15 ndani yake:


title: Bovinae

text: Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru


title: Bovinae

text: Bovinae ni nusufamilia kubwa katika familia Bovidae. Spishi zake zinafanana na ng'ombe. Nusufamilia hii ina jenasi kumi ndani yake:


title: Ebola virus disease

text: Ebola husababishwa na virusi.


title: Ebola virus disease

text: Watu wagonjwa wanaweza kuusambaza ugonjwa huu kwa wengine


title: Ebola virus disease

text:
Miili ya wafu pia inaweza kueneza ugonjwa. KUWA MWANGALIFU (Zika kwa makini.. Weka mbali)
UNAWEZA KUAMBUKIZWA EBOLA KUTOKA KWA MTU MGONJWA AU ALIYEKUFA


title: Ebola virus disease

text:
Ingawa hakuna tiba, kupokea matibabu katika Vituo vya Ebola MAPEMA huongeza uwezekano wa kupona.
Habari hii imeandaliwa kwa malengo ya kielimu pekee na ni sahihi katika wakati wa kuchapishwa. Habari hii haikusudiwi kutumika badala ya ushauri wa kimatibabu. Iwapo una maswali au maswala yoyote kuhusu mada yoyote iliyozungumziwa, tafadhali pata ushauri wa mtalaam wa kiafya.Wahudumu wa afya watanyunyiza nyumba kwa kinyunyizi cha klorini,
Enda na wahudumu wa afya kwenye eneo la kaburi.
Waliofariki kwa Ebola lazima wazikwe haraka.
Epuka kushiriki chakula, kinywaji na kunawa mikono kwa pamoja wakati wa sherehe za mazishi.
Kawisha sherehe za baada ya mazishi hadi baadaye katika mwaka.
Nyumba ikiwa safi ni salama kwako kurudi.


title: Miporomoko ya ardhi

text: Miporomoko ya ardhi (ing. "landslide") hutokea pale ambako miamba, mchanga, au vifusi vinaposonga chini kwenye mteremko. Mitiririko ya vifusi, ambayo pia huitwa mimonyoko ya udongo, ni aina ya mporomoko wa ardhi inayotokea kwa kasi sana yenye mwelekeo wa mfereji.


title: Miporomoko ya ardhi

text: Miporomoko ya ardhi husababishwa na vurugu katika uthabiti asilia wa mteremko. Zinaweza kuandamana na mvua kubwa au kufuata ukame, mitetemeko ya ardhi au kufoka kwa volkano. Mimomonyoko ya udongo hutokea maji yanapokusanyika kwa haraka ardhini na kusababisha kufura kwa mwamba, ardhi, na vifusi vilivyojaa maji. Mimonyoko ya udongo huanza kwa miteremko mikali na inaweza kuchochewa na maafa ya asilia. Maeneo ambayo mioto inayoenea kwa kasi au ubadilishaji wa ardhi na binadamu imeharibu mimea katika miteremko yana uwezekano mkubwa hasa wa miporomoko ya ardhi wakati wa na baada ya mvua kubwa.


title: Miporomoko ya ardhi

text: Hatari za kiafya zinazohusishwa na miporomoko ya ardhi na mimonyoko ya udongo ni:Sehemu zingine zina uwezekano mkubwa wa kupatata miporomoko ya ardhi au mimonyoko ya udongo, ikijumuisha:Kabla ya dhoruba na mvua kubwa


title: Miporomoko ya ardhi

text: Wakati wa dhoruba na mvua kubwa


title: Miporomoko ya ardhi

text: Baada ya mporomoko wa ardhi au mtiririko wa vifusi


title: Mdudu Mikia-mitatu

text: Wadudu mikia-mitatu ni arithropodi wadogo wa oda Thysanura (thysanos = nyoya yabisi, ura = mkia) katika nusungeli Apterygota (maana: bila mabawa) ya ngeli Insecta (wadudu wa kweli). Mikia mitatu ya wadudu hawa ni kwa kweli serki ndefu mbili na epiprokti iliyorefuka (“pingili” ya 11 ya fumbatio). Kiwiliwili chao ni bapa chenye umbo la yai au kimerefuka. Vipapasio ni kinamo na vipande vya mdomo ni vifupi na havikubobea. Hawana macho au macho ni madogo tu. Kiunzi-nje cha wadudu hawa si ngumu na kimefunikika kwa vigamba ambavyo vina rangi ya fedha mara nyingi. Kwa sababu ya hiyo na mwendo wao unaofanana na kuogelea, spishi kadhaa huitwa kisamaki-fedha. Kwa kawaida huonekana katika mazingira manyevu, pengine katika mazingira makavu. Visamaki-fedha huishi mara nyingi katika nyumba ambapo hula nafaka, lahamu, karatasi, wanga katika nguo, vitambaa vya rayoni na nyama iliyokauka. Spishi nyingine huishi katika mapango au katika vichuguu.


title: ESA

text: ESA ni kifupi cha Kiingereza cha "European Space Agency" (Mamlaka ya Usafiri wa Anga Ulaya). Taasisi hiyo ilianzishwa mwaka 1975 na nchi 10 za Umoja wa Ulaya.


title: ESA

text: Wajibu wake ni kuratibu miradi ya nchi za Ulaya ya kuendesha utafiti na uchunguzi wa anga. Shabaha ni hasa kuendeleza juhudi za nchi za Ulaya katika teknolojia ya angani iliyokuwa nyuma sana kulingana na kazi za Marekani na Urusi wakati ule.


title: ESA

text: Mwaka 2014 kulikuwa na nchi wanachama 20, na kati ya hizo kuna nchi 18 wanachama wa Umoja wa Ulaya pamoja na Uswisi na Norwei. Kufuatana na katiba yake, ESA inalenga shabaha zisizo za kijeshi pekee.


title: ESA

text: ESA inashirikiana kwa karibu na Umoja wa Ulaya na taasisi husika za kitaifa, hasa za Ufaransa na Ujerumani.


title: ESA

text: Katibu Mkuu wa ESA ni Mfaransa Jean-Jacques Dordain.


title: ESA

text: Darmstadt, Ujerumani: Kituo cha kusimamia operesheni kwenye anga la nje (European Space Operations Centre ESOC) Paris, Ufaransa: Ofisi Kuu Noordwijk, Uholanzi: Taasisi ya utafiti na teknolojia ya usafiri wa anga la nje Cologne, Ujerumani: Kituo cha wanaanga (European Astronaut Centre) Oberpfaffenhofen, Ujerumani: ESA Business Incubation Centre (BIC) Frascati, Italia: Taasisi wa utafiti wa anga la nje Villafranca del Castillo, Villanueva de la Cañada, Hispania: Paoneaanga pa Ulaya Kourou, Guyana ya Kifaransa: Kiwanja cha roketi ambako roketi nyingi za Kiulaya zinarushwa Kiruna, Uswidi: Kituo cha Ulaya cha utafiti wa hali ya kimo cha juu na graviti


title: ESA

text: ESA ina pia ofisi za mawasiliano katika Marekani, Urusi, Uingereza, Ufaransa na Ubelgiji. Mwaka 2013 kulikuwa na wafanyakazi wa ESA 2250.


title: ESA

text: Jamii:Umoja wa Ulaya jamii:Usafiri wa angani


title: Rosetta (chombo cha angani)

text: Rosetta ni chombo cha angani cha Mamlaka ya Ulaya ya Usafiri wa Anga. Mwaka 2004 Kilirushwa kutoka kituo cha angani Kourou kwa roketi ya Ariane 5 kwa kusudi la kufikia nyotamkia ya 67P/Churyumov–Gerasimenko.


title: Rosetta (chombo cha angani)

text: Ilhali hakuna roketi bao yenye nguvu ya kufikisha chombo moja kwa moja hadi nyotamkia, Rosetta ilitumia njia ya kuzunguka mara kadhaa Dunia yetu na sayari ya Mirihi kwa kusudi la kuongeza mwendo wake kwa msaada wa graviti ya sayari hizi.


title: Rosetta (chombo cha angani)

text: Rosetta inapata nguvu yake kwa kutumia seli za umemenuru. Ilhali nuru ya jua inapungua sana nje ya njia ya Mirihi, chombo kiliingia katika kipindi kirefu cha usingizi wa miezi 31 kwa kusudi la kutunza nishati ya betri zake hadi kukaribia lengo lake. Tarehe 20 Januari 2014 chombo kiliamka tena wakati wa kukaribia nyotamkia.


title: Rosetta (chombo cha angani)

text: Mwezi wa Agosti 2014 ilifika ikaanza kuzunguka nyotamkia hiyo. Mwezi wa Novemba 2014 ilirusha lander yake Philae ambayo ilishuka kwenye uso wa nyotamkia tarehe 11 Novemba 2014 ikiwa mara ya kwanza ya chombo kilichotengenezwa na binadamu kufikia kwenye nyotamkia yoyote.


title: Rosetta (chombo cha angani)

text: Tarehe 30 Septemba 2016 mnamo saa nane na nusu mchana (saa 13:19 h wakati wa Afrika ya Mashariki) shughuli za Rosetta zilifikia mwisho ilhali chombo hiki kiligonga uso wa nyotamkia 67P.


title: Rosetta (chombo cha angani)

text: Viongozi wa mradi wake waliamua kumaliza kazi yake kwa njia hiyo kwa sababu chombo kilifuatana na nyotamkia kwenye njia yake kuelekea ng'ambo ya mzingo wa sayari ya Mshtarii ambako nuru ya jua haitoshelezi tena mahitaji ya nishati ya chombo.


title: Rosetta (chombo cha angani)

text: Hivyo mabaki ya umeme katika betri yalitumiwa kuwasha injini mara ya mwisho na kukilenga chombo kwenda usoni mwa nyotamkia na kutumia safari hii ya mwisho kuchukua tena picha za karibu na kuzituma duniani.


title: Rosetta (chombo cha angani)

text: Jamii:Usafiri wa angani


title: John Berryman

text: John Berryman (25 Oktoba, 1914 - 7 Januari, 1972) alikuwa mshairi kutoka nchini Marekani. Hasa amejulikana kwa kuandika "The Dream Songs" ("Nyimbo za Ndoto"). Kwa ajili ya mashairi hayo alituzwa Tuzo ya Pulitzer ya Ushairi mwaka wa 1965.


title: John Berryman

text: Alipokuwa na umri wa miaka kuminamoja tu, babake alijiua. Ndivyo alivyofariki na John Berryman yeye mwenyewe, yaani kwa kujiua.


title: Kimor (Kiaustronesia)

text: Kimor ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamor kwenye visiwa vya Mor. Isichanganywe na lugha ya Kimor ambayo ni lugha ya Papua. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kimor imehesabiwa kuwa watu 700 tu. Kwa vile Wamor wengi wameanza kuacha lugha yao, Kimor iko hatarini mwa kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimor iko katika kundi la Kicenderawasih.


title: Lava

text: Lava (kutoka neno la Kiingereza larva ambalo lina asili ya Kilatini) ni mtoto wa mdudu au wa mmojawapo wa invertebrata au samaki katika hatua za awali za ukuaji wake.


title: Mdudu Siku-moja

text: Wadudu siku-moja ni wadudu wa oda Ephemeroptera (ephemeros = -a muda mfupi, ptera = mabawa) katika nusungeli Pterygota (wenye mabawa). Wadudu hawa huishi majini baridi katika muundo wa nayadi (lava ya wadudu wa maji) kwa muda wa mwaka mmoja, halafu hutoka kwenye maji na kuambua mara mbili na kuwa mdudu aliyekomaa wenye mabawa. Licha ya jina lao wadudu waliokomaa huishi muda wa nusu saa hadi siku kadhaa. Wanajamiiana tu na kutaga mayai; hawali na kwa hiyo wana alama za vipande vya mdomo tu na utumbo umejaa na hewa. Kinyume na wadudu waliokomaa nayadi hula viani na diatomea, na spishi kadhaa hula lava za wadudu wengine wa maji.


title: Posta ya Kijerumani Lamu

text: Posta ya Kijerumani katika mji wa Lamu, Kenya ni jengo la kihistoria na makumbusho ya kipindi cha ukoloni wa Kijerumani kwenye pwani ya Kenya.


title: Posta ya Kijerumani Lamu

text: Jengo hili likasimikwa kama posta ya Dola la Ujerumani tarehe 22 Novemba 1888. Lamu haikuwa eneo la Kijerumani lakini ilikuwa bandari ya pekee iliyotembelewa na meli za Kizungu katika sehemu hii ya pwani. Zaidi ya hayo Lamu ilikuwa jirani na eneo la Usultani wa Witu ambayo iliwahi kuingia katika uhusiano wa ulinzi na Ujerumani tangu mwaka 1885.


title: Posta ya Kijerumani Lamu

text: Mradi wa kikoloni wa Kijerumani katika Witu ulianzishwa na Clement Denhardt na ndiye aliyeanzisha pia posta Kam kisiwani.


title: Posta ya Kijerumani Lamu

text: Posta hii ilifanya kazi kwa muda mfupi tu kwa sababu mwaka 1890 Ujerumani ilikabidhi eneo la Witu kwa Uingereza na ofisi ikafungwa tarehe 3 Machi 1891.


title: Kimori-Atas

text: Kimori-Atas (pia Kiaikoa) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamori kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1988 idadi ya wasemaji wa Kimori-Atas imehesabiwa kuwa watu 14,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimori-Atas iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kimori-Bawah

text: Kimori-Bawah (pia Kinahina) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamori kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1988 idadi ya wasemaji wa Kimori-Bawah imehesabiwa kuwa watu 14,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimori-Bawah iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kimoronene

text: Kimoronene ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamoronene kwenye visiwa vya Sulawesi na Kabaena. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimoronene imehesabiwa kuwa watu 37,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimoronene iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kimualang

text: Kimualang ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamualang kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kimualang imehesabiwa kuwa watu 40,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimualang iko katika kundi la Kimalayiki.


title: Kimuna

text: Kimuna ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamuna kwenye visiwa vya Muna, Buton na Ambon. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kimuna imehesabiwa kuwa watu 300,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimuna iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kimunggui

text: Kimunggui ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamunggui kwenye kisiwa cha Serui. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kimunggui imehesabiwa kuwa watu 800 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimunggui iko katika kundi la Kiyapen.


title: Kimusi

text: Kimusi (pia Kipalembang) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamusi kwenye kisiwa cha Sumatra. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimusi imehesabiwa kuwa watu 3,105,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimusi iko katika kundi la Kimalayiki.


title: Kinage

text: Kinage ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wanage kwenye kisiwa cha Flores. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kinage imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinage iko katika kundi la Kibima-Lembata.


title: Kinaka'ela

text: Kinaka'ela ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia iliyozungumzwa na Wanaka'ela kwenye kisiwa cha Seram. Hakuna watu wawezao kuongea Kinaka'ela, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinaka'ela iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kinapu

text: Kinapu ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wanapu kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kinapu imehesabiwa kuwa watu 6100. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinapu iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kinasal

text: Kinasal ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wanasal kwenye kisiwa cha Sumatra. Mwaka wa 2008 idadi ya wasemaji wa Kinasal imehesabiwa kuwa watu 3000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinasal iko katika kundi lake lenyewe la Kinasal.


title: Kingad'a

text: Kingad'a ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wangad'a kwenye kisiwa cha Flores. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kingad'a imehesabiwa kuwa watu 60,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kingad'a iko katika kundi la Kibima-Lembata.


title: Kingad'a-Mashariki

text: Kingad'a-Mashariki ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wangad'a kwenye kisiwa cha Flores. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kingad'a-Mashariki imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kingad'a-Mashariki iko katika kundi la Kibima-Lembata.


title: Kingaju

text: Kingaju ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wangaju kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kingaju imehesabiwa kuwa watu 890,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kingaju iko katika kundi la Kibarito.


title: Kinias

text: Kinias ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wanias kwenye visiwa vya Batu. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kinias imehesabiwa kuwa watu 770,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinias iko katika kundi la Kisumatra.


title: Kinila

text: Kinila ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia iliyozungumzwa na Wanila kwenye kisiwa cha Seram. Hakuna watu wawezao kuzungumza Kinila siku hizi, maana yake lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinila iko katika kundi la Kitimor-Babar.


title: Kinuaulu-Kaskazini

text: Kinuaulu-Kaskazini ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wanuaulu kwenye kisiwa cha Seram. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kinuaulu-Kaskazini imehesabiwa kuwa watu 500 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinuaulu-Kaskazini iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kinuaulu-Kusini

text: Kinuaulu-Kusini ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wanuaulu kwenye kisiwa cha Seram. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kinuaulu-Kusini imehesabiwa kuwa watu 1500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinuaulu-Kusini iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kiokolod

text: Kiokolod ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia na Malaysia inayozungumzwa na Waokolod kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiokolod nchini Indonesia imehesabiwa kuwa watu 3390 na nchini Malaysia watu 1580. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiokolod iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.


title: Kionin

text: Kionin (pia Kisepa) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waonin kwenye kisiwa cha Papua. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kionin imehesabiwa kuwa watu 500 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kionin iko katika kundi la Kibomberai-Kaskazini.


title: Kiormu

text: Kiormu ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waormu kwenye kisiwa cha Papua. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiormu imehesabiwa kuwa watu 500 tu. Kwa vile Waormu wengi wameacha lugha yao, Kiormu iko hatarini mwa kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiormu iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiosing

text: Kiosing (pia Kibanyuwangi) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waosing kwenye kisiwa cha Java. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiosing imehesabiwa kuwa watu 300,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiosing iko katika kundi la Kijava.


title: Kiot-Danum

text: Kiot-Danum ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waot-Danum kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kiot-Danum imehesabiwa kuwa watu 78,800. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiot-Danum iko katika kundi la Kibarito.


title: Kipadoe

text: Kipadoe ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wapadoe kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kipadoe imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipadoe iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kipaku

text: Kipaku ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wapaku kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kipaku imehesabiwa kuwa watu 3500 lakini idadi imepungua tena tangu pale. Kuna Wapaku wachache tu ambao hutumia lugha ya Kipaku kama lugha yao ya kwanza, maana yake Kipaku iko njiani pa kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipaku iko katika kundi la Kibarito.


title: Kipalu'e

text: Kipalu'e ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wapalu'e kwenye visiwa vya Palu'e na Flores. Mwaka wa 1997 idadi ya wasemaji wa Kipalu'e imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipalu'e iko katika kundi la Kibima-Lembata.


title: Kipalumata

text: Kipalumata ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia iliyozungumzwa na Wapalumata kwenye kisiwa cha Buru. Hakuna watu waliobaki kuzungumza lugha ya Kipalumata, yaani imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipalumata iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kipamona

text: Kipamona (pia Kibaree) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wapamona kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kipamona imehesabiwa kuwa watu 137,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipamona iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kipanasuan

text: Kipanasuan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wapanasuan kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kipanasuan imehesabiwa kuwa watu 800 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipanasuan iko katika kundi la Kisulawesi-Kusini.


title: Kipancana

text: Kipancana ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wapancana kwenye kisiwa cha Buton. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kipancana imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipancana iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kipannei

text: Kipannei ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wapannei kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kipannei imehesabiwa kuwa watu 9000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipannei iko katika kundi la Kisulawesi-Kusini.


title: Kipapuma

text: Kipapuma ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wapapuma kwenye kisiwa cha Serui. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kipapuma imehesabiwa kuwa watu 600 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipapuma iko katika kundi la Kiyapen.


title: Kipatani

text: Kipatani ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wapatani kwenye kisiwa cha Halmahera. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kipatani imehesabiwa kuwa watu 10,600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipatani iko katika kundi la Kihalmahera-Kusini.


title: Kipaulohi

text: Kipaulohi (pia Kisolehua) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wapaulohi kwenye kisiwa cha Seram. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kipaulohi imehesabiwa kuwa watu 50 tu, na lugha imekaribia kutoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipaulohi iko katika kundi la Kimaluku.


title: Pijini na krioli

text: Pijini na Krioli ni aina za lugha mpya ambazo zinajitokeza katika mazingira ya pekee. Yafuatayo ni maelezo juu ya tofauti na mahusiano kati ya aina hizo mbili katika asili na matumizi.


title: Pijini na krioli

text: Pijini ni lugha ambayo hutokea pale ambapo wazungumzaji wa lugha mbili tofauti hukutana; hapo, ili kukidhi haja yao ya kuwasiliana, inawalazimu kuibua au kutumia lugha moja ambayo itawawezesha kuelewana katika nyanja za mawasiliano.


title: Pijini na krioli

text: Pijini ni lugha ambayo huzuka pale ambapo makundi mawili ya watu wenye lugha mbalimbali yanapokutana na haja ya mazungumzo hutokea. Mara nyingi ni lugha za biashara hasa. Pijini kadhaa zinazoonekana leo zilianza wakati wa ukoloni ambako watu waliotawaliwa na mataifa ya Ulaya kwa hiari yao au kwa kulazimishwa walianza kutumia lugha za Kizungu katika maisha ya kila siku.


title: Pijini na krioli

text: Pijini ni lugha ya kijuujuu ambapo jamii mbili au zaidi za waongeaji wa lugha tofauti zinazirahisisha ili kuungana katika lugha yenye maneno pamoja na sheria za 'moja kwa moja' kisarufi. Yaani pijini ni matokeo ya mchanganyiko wa lugha ambao muundo na msamiati wake umerahisishwa sana. Lugha ya aina hii basi huwa haizungumzwi na mtu yeyote kama lugha ya kwanza.


title: Pijini na krioli

text: Mfano wa Pijini ni ule wa Pijini ya Kiingereza au Kiingereza cha Kipijini kinachotumiwa sana Afrika Magharibi. Izingatiwe pia kuwa kwa kawaida sehemu kubwa ya msamiati pamoja na muundo wa pijini huwa na misingi katika lugha moja tu kati ya lugha zilizoizaa.


title: Pijini na krioli

text: Wakati unapofika wa watu kujifunza pijini kama lugha yao ya kwanza, 1ugha hiyo wanayojifunza na kuiongea kienyeji hujulikana kama Krioli.


title: Pijini na krioli

text: Krioli ni lugha inayotokana na wakati jamii ya wazungumzaji inapoanza kutegemea Pijini kwa kila hali na kuipokeza kwa watoto wake.


title: Pijini na krioli

text: Kwa hiyo Pijini ni lugha ya kijuujuu inayotokana na kuengaengwa na lugha zinazojitegemea baada ya kuazimwa msamiati na miundo rahisi ya msamiati. Lugha ya aina hiyo inapoanza kuimarika na kupata waongeaji wake yenyewe, inakuwa Krio1i.


title: Pijini na krioli

text: Ingawa lugha za Pijini huzitangulia lugha za Krioli katika kuzuka, lugha hizi zote huzuka katika jamii kwa sababu za kimawasiliano ambapo watu wanaozungumza lugha mbalimbali wamekutana na hapana lugha ya kuwaelewanisha kimawasiliano.


title: Pijini na krioli

text: Lugha zote mbili, Pijini na Krioli, ni lingua franka. Lugha za Pijini na Krioli huzuka ili kuwaunganisha watu wanaozungumza lugha mbalimbali ili waweze kuelewana. Lugha kama hizo, ambazo huwaunganisha watu wa makabila au mataifa mbalimbali, huitwa lingua franka, lugha sambazi, lugha za mawasiliano mapana, lugha za mahusiano na maingiliano, lugha unganishi na hata lugha za biashara. Kwa misingi hii basi, lugha za Pijini na Kirioli ni lingua franka ambazo hutokana na watu wa lugha mbalimbali kukutana na kuwepo kwa hitaji la mawasiliano baina yao.


title: Pijini na krioli

text: Katika lugha hizo mbili, Pijini hupatikana au kuzalika kwanza. Pijini ikiendelea kuwepo na kutumika kama chombo cha mawasiliano huzalisha ile lugha ya Krioli. Kwa hiyo, Pijini ndiyo inayokua na kuzaa Krioli. Hivyo basi lugha hizo mbili zina msingi mmoja, ingawa Krioli huwa imekolea na kupiga hatua zaidi kama lugha kamili. Kwa kifupi, Krioli hutokana na Pijini na hapawezi kamwe kuwepo kwa lugha ya Krioli bila kwanza kutanguliwa na lugha ya Pijini. Kwa msingi huu, lugha ya Pijini na ile ya Krioli ni kama pande mbili za shilingi.


title: Pijini na krioli

text: Pijini na Krioli zina uhusiano mkubwa kwa kuwa zote ni lugha kama zilivyo lugha nyinginezo. Pijini na Kirioli ni kama lugha nyingine zozote zile, kwa sababu hutumika katika mawasiliano na pia bila kujali zinapopatikana ulimwenguni. Pijini na Krioli zinazo sifa na sura za kilimwengu ambazo huzifananisha na kuzitofautisha na lugha nyinginezo. Sarufi za lugha hizo mbili zinafanana kote ulimwenguni zinapoongelewa.


title: Pijini na krioli

text: Msamiati wa lugha za Pijini na Kirioli huwa sawa na hufanana kote zinapoongewa. Pijini hutumika katika shughuli za kijamii kana kwamba ni lugha ya kwanza (asili), msamiati wake huongezeka kwa kiasi kikubwa ili kuweza kutosheleza mahitaji ya kila siku ya kimawasiliano ya watumizi wake. Katika hali kama hizo, lugha hizi huwa si Pijini hasa, bali hugeuka na kuwa Pijini pana. Kama lugha, Pijini pana huendelea kupanuka kwa kubadilika kimuundo kiasi cha kufikia hatua inayoipa hadhi ya kuwa lugha ya Krioli. Ile hatua ya kubadilika Pijini pana hadi kuwa Krioli hutokana na kupatikana kwa kizazi kinachozungumza lugha hiyo kama lugha asili. Mbali na kupata wazungumzaji asilia, Krioli huwa na msamiati wake mpana na miundo changamano ya kisarufi na maana. Ingawa Krioli ina msamiati mpana kuliko Pijini, la msingi ni kuwa Pijini ndiyo huzaa Krioli.


title: Pijini na krioli

text: Lugha za Pijini na Krioli huangaliwa na baadhi ya watu kama zisizo muhimu kutokana na asili zake na pia hali za umaskini ambazo wengi wa wale wanaozizungumza hujikita kwamo. Lugha za Pijini na Krioli zinapatikana hasa katika mataifa ya Ulimwengu wa Tatu.


title: Pijini na krioli

text: Kihistoria, lugha za Pijini na Krioli zimekuwa zikibezwa kwa muda mrefu kutokana na ukweli kuwa lugha hizo zimezuka hivi karibuni tu. Kwa hiyo lugha za Pijini na Krioli hazina historia ndefu kwa sababu zilijitokeza kama zao la ukoloni pamoja na watawala na wafanyabiashara walioingiliana na wenyeji.


title: Pijini na krioli

text: Pia, msingi wa lugha zote huathiriwa na msamiati kutoka lugha anzishi husika japo kuwa huwepo lugha moja inayojitokeza kama msingi wa Pijini husika. Madhara hayo ya Pijini kutawaliwa na lugha moja baina ya lugha iliyokopa msamiati kutoka kwake, hukopwa pia na Krioli inayokuzwa. Ikiwa msingi wa Pijini husika utajikita sana katika lugha moja, kwa mfano lugha ya Kifaransa, Krioli itakayozalika nayo vilevile itakuwa na misingi katika hicho Kifaransa, si katika Kiingereza au Kijerumani.


title: Pijini na krioli

text: Ingawa Pijini ndiyo huizaa Krioli, pana tofauti za kutosha zinazopinga mahusiano baina ya lugha hizO mbili na kupinga hoja kuwa pana mahusiano baina ya lugha ya Pijini na Krioli. Japo lugha za Pijini na Krioli zinao uingiliano mwingi, zipo tofauti za hapa na pale. Tofauti hizO ni kama zifuatavyo:


title: Pijini na krioli

text: Lugha ya Pijini huwa haina wazungumzaji asilia na kwa hali hii, Pijini haiwezi kudaiwa na yeyote yule kuwa ni lugha yake ya kwanza ilihali Krioli hupatikana kutokana na kuwepo kwa kizazi kinachozungumza Pijini kama lugha asilia na Pijini hiyo huwa pana kutokana na kuwa na msamiati mpana. Lugha za Pijini huwa hazina wazawa wanaoweza kuzidai kuwa ni lugha zao za zilizowazaa na kuwalea ingawa kinyume na lugha za Krioli zilizo na wazawa asili.


title: Pijini na krioli

text: Kiulinganishi, muundo wa lugha za Krioli huwa imara kuliko lugha za Pijini. Hii ni kwa sababu lugha za Krioli huangaliwa kama lugha za kawaida na kwa hivyo zaweza kufanyiwa juhudi za kupangwa. Juhudi hizo za kupangwa kwa lugha za Kirioli huzifanya kupewa hadhi ya kutumiwa kama lugha za taifa au hata lugha rasmi.


title: Pijini na krioli

text: Pijini huwa ni zao la maingiliano ya watu walio na lugha tofauti lakini ambao wangependa kuwasiliana. Kutokana na hali hiyo, Pijini huwa na muundo sahili kusudi mawasiliano yaweze kusahilishwa bila ugumu mkubwa. Hivyo basi, lugha za Pijini huwa na muundo wa vokali ulio na vokali tano za msingi ambazo ni a, e, i, o, u. Maumbo ya maneno mara nyingi hujikita katika yale ya lugha-msingi ya Pijini husika. Pijini huwa na msamiati finyu. Muundo wa sentensi za lugha za Pijini huwa sahili na wakati mwingine usio wa sentensi zisizokamilika kisarufi.


title: Pijini na krioli

text: Lugha za Pijini huwa na mawanda finyu ya matumizi kwa sababu mara nyingi Pijini hujikita katika shughuli iliyosababisha kuzuka kwake. Yaani, Pijini ikiwa imezuka kwa sababu za kibiashara au za kivita, msamiati wake utajikita katika sajili hiyo fulani. Krioli hujitokeza kuwa tofauti kabisa na Pijini katika kitengo cha msamiati na miundo wa kisarufi. Krioli huwa na na msamiati mpana na miundo changamano ya kisarufi na maana.


title: Pijini na krioli

text: Lugha ya Pijini hutokana na maingiliano ya watu. Hivi ni kusema kuwa Pijini ni zao la hali ya wingilugha katika jamii. Huzuka tu baina ya wazungumzaji wa lugha tofauti wanaohitaji lugha moja ya dharura ya mawasiliano. Krioli ni lugha ambayo wazungumzaji wake hujifunza kama lugha yao ya kwanza wanapozaliwa.


title: Pijini na krioli

text: Hadhi ya Krioli huwa juu kuliko ya Pijini ambayo hadhi yake huwa ya kiwango cha chini. Hali hiyo hutokea pale ambapo lugha ya Krioli hupangwa na muundo wake wa kisarufi kuimarishwa na kubainishwa. Jambo hilo huchangia hadhi ya lugha za Krioli kupanda na kuwa tofauti na ile ipewayo lugha za Pijini na mawanda ya matumizi ya lugha za Krioli hupanuka ili kukidhi mahitaji ya kimawasiliano ya watumizi wake wote.


title: Pijini na krioli

text: Tofauti nyingine baina ya lugha ya Pijini na Kirioli ni kuwa, wakati mwingine Pijini hukosa kukua na kuimarika hadi kufikia kiwango cha Krioli. Jambo hilo hutokana na kuwa shughuli iliyopelekea kuzuka kwa Pijini fulani kukosa umuhimu na hivyo kupelekea Pijini husika kudidimia na kujifia mbali. Jambo hilo huwa halitokei katika lugha ya Krioli.


title: Lugha za Kibalti

text: Lugha za Kibalti (pia: Kibaltiki) ni kundi la lugha za Ulaya ambazo ni tawi la familia ya lugha za Kihindi-Ulaya.


title: Lugha za Kibalti

text: Wasemaji wao wanapatikana katika maeneo upande wa mashariki-kusini ya Bahari Baltiki. Leo hii kuna lugha 2 za Kibalti ambazo ni Kilithuania na Kilatvia.


title: Lugha za Kibalti

text: Zamani kulikuwa na lugha zaidi lakini hizi zilikwisha hadi karne ya 18. Makabila yaliyotumia lugha hizi ziliwahi kukalia maeneo kati ya mto Vistula na milima ya Urali. Tangu mnamo mwaka 1200 BK yalifikia chini ya utawala wa milki za Waslavoni (Poland, Urusi) au Wajerumani na wasemaji wengi walibadilisha lugha walipokea lugha za Kislavoni au za Kigermanik.


title: Lugha za Kibalti

text: Lugha za ibalti ni maarufu kwa sababu sarufi yao imebaki karibu sana kwa Kihindi-Kiulaya asilia kuliko lugha zote nyingine zilizopo leo hii. Uhusiano huu unaoekana kwa kulinganisha lugha ya Veda ya Uhindi na lugha za Kibalti.


title: Nyati-maji wa mwitu

text: Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru


title: Nyati-maji wa mwitu

text: Nyati-maji wa mwitu ni wanyama wakubwa wa pori wa spishi "Bubalus arnee" katika familia Bovidae, ambao pia huitwa nyati-maji wa Uhindi au arni. Nyati-maji wa mwitu anafanana sana na nyati-maji ("Bubalus bubalis") aliye mnyama wa kufugwa.


title: Nyati-maji wa mwitu

text:
Akiwa na uzito zaidi ya tani moja, nyati-maji wa mwitu ni mnyama mkubwa mwenye nguvu sana aliye na pembe pana kuliko wanyama wengine wote katika familia ya Bovidea. Pembe hizo zina umbo wa hilali na ni nzito kwenye tako na nyembamba karibu na ncha, na madume wana pembe pana kuliko majike. Mara nyingi hizo pembe zina upana zaidi ya mita
mbili. Kwato kubwa zinazotanuka pia ni faida kwa kutembea katika matope na vinamasi pale wanapokula nyati hao. Mnyama huyo ana manyoya marefu ya kutawanyika, yenye rangi ya kijivu hadi nyeusi, na ana miguu meupe-michafu chini ya magoti. Mkia wake ni mrefu kiasi mwenye manyoya zaidi kwenye ncha yake, naye ana alama ya 'V' nyeupe katika chini ya shingo yake.


title: Nyati-maji wa mwitu

text: Nyati-maji wa mwitu ana urefu wa mita 2.4–3, urefu wa mkia wa mita 0.6–1, kimo cha mita 1.5–1.9 mabegani, na uzito wa hadi tani 1.2 kwa madume.


title: Nyati-maji wa mwitu

text: Nyati-maji wa mwitu hula asubuhi na jioni, na mara nyingine usiku. Wapendelea manyasi manyevu na majani ya mimea ya majini. Wakati wa joto, wajiogesha na kuvingirika matopeni kupunguza halijoto mwilini na kujikinga na wadudu waumao.


title: Nyati-maji wa mwitu

text: Nyati-maji wa mwitu huishi kwa makundi, lakini hawalindi eneo maalumu wao. Nyati hawa waishi kwa makundi imara yakiwa na majike na ndama wao, nao huongozwa na jike mkuu. Madume huondoka makundi hayo walipo na umri wa miaka mitatu, kwa kawaida kuungana na makundi ya madume wengine takribani kumi. Dume mmoja hujamiiana na majike wawili au zaidi, na kupandisha kunaweza kutokea kwa msimu wa mvua tu, au mwaka wote. Kwa kawaida majike watazaa ndama mmoja kila miaka miwili, na Nyati-maji wa mwitu watabeba mimba kwa muda wa siku 300–340, ambao ni kipindi cha mimba kilicho kirefu kuliko nyati wengine wote. Majike wataendelea kunyonyesha ndama wao kwa miezi sita–tisa, na ndama wa kike watakomaa baada ya mwaka moja na nusu, na ndama wa kiume baada ya miaka mitatu. Nyati-maji wa mwitu wanajulikana kuishi mpaka miaka 12 porini.


title: Nyati-maji wa mwitu

text: Ingawa Nyati-maji wa mwitu ni wenyeji wa Asia ya kusini-mashariki, nyati-maji wengine wamefugwa sana na sasa wamesambaa kufika kwingine. Wanaishi kaskazini mpaka Afrika ya kaskazini na Mashariki ya Karibu, na pia Australia, Brazil na Amerika ya kati. Hata hivyo, Nyati-maji wa kweli wa mwitu wanafikiriwa kubaki Bhutan, Nepal, Uhindi na Uthai. Wanaishi Uhindi kwa wingi kuliko nchi nyingine zozote.


title: Nyati-maji wa mwitu

text: Nyati-maji wa mwitu wategemea sana maji, na watumia muda mwingi wao wakivingirika mitoni au matopeni. Kwa hiyo makazi ya nyati-maji wa mwitu ni makazi manyevu kwa msitu-mtoni, mapori, vinamasi na mabwawa - kwa kawaida katika maeneo ya tambarare, lakini hadi mwinuko wa mita 2800 katika Nepal.


title: Nyati-maji wa mwitu

text: Nyati-maji wa mwitu wameainishwa kama spishi hatarini na IUCN.


title: Nyati-maji wa mwitu

text: Ingawa Nyati-maji wa kufugwa wameshamiri na kustawi, inawezekana kwamba nyati-maji wa kweli wa mwitu watatoweka hivi karibuni - labda wemeshatoweka. Idadi ya Nyati-maji wa mwitu duniani inadhani kuwa chini ya 4000, labda ndogo zaidi, lakini inawezekana sana kwamba nyati-maji wa kweli wa mwitu hawapo kabisa. Kwa bahati mbaya, ni ngumu kuhesabu kamili idadi ya nyati-maji hao kutokana na matatizo ya kutofautiana nyati-maji wa mwitu toka nyati-maji wa kufugwa ambao wametoroka kuishi mwituni. Walakini, spishi hiyo inaaminika kupungukiwa sana kutokana na uwindaji, punguo la makazi, na kuzalishwa na nyati-maji wa kufugwa. Vitisho vingine ni magonjwa na vimelea zinazopitishwa na mifugo, na ushindani wa kupata chakula na maji baina ya nyati wa mwitu na wa kufugwa.


title: Nyati-maji wa mwitu

text: Nyati-maji wa mwitu wanalindwa na sheria katika usambazaji wao katika Bhutan, Nepal, Uhindi na Uthai, na inadhani kwamba nyati-maji wa kweli wanakuwepo katika hifadhi kadhaa. Miradi ya hifadhi inayofanywa sasa inajaribu kuhifadhi makazi ya nyati yanayopunguzwa, lakini hiyo kazi inakuwa ngumu zaidi huku idadi ya watu inaongezeka na angamizi la makazi linaendelea. Kwa huzuni, mustakabali wa nyati-maji wa kweli wa mwitu hauonekani kuwa mzuri, na wapo hatarini sana wa kutoweka kwa muda wote.


title: Nyati-maji wa mwitu

text: Hapo awali nyati-maji wa mwitu alikuwa akiainishwa kama nususpishi ya nyati-maji wa kaya, "Bubalus bubalis arnee". Mnamo 2003, ICZN (Tume ya Kimataifa ya Istilahi za Kizoolojia) iliamua kwamba spishi ya "Bubalus arnee" ni halali, pamoja na spishi 16 nyingine za pori, katika Maoni 2027.


title: Bubalus

text: Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru


title: Bubalus

text: Bubalus ni jenasi katika nusufamilia Bovinae. Spishi zake zinafanana na nyati-maji. Jenasi hii ina spishi sita ndani yake:


title: Utu

text: Utu ni ile hali ya binadamu kutenda kadiri ya hadhi yake kati ya wanyama na viumbe vingine, inayomfanya astahili kupata haki zote za kijamii kama elimu, afya, ajira nk.


title: Ntampata Wapi

text: Ntapata Wapi ni jina la kutaja wimbo uliotungwa na kuimbwa na Diamond Platnumz ikiwa kama single yake ya tatu kutolewa kwa mwaka wa 2014. Mwaka 2014, Diamond Platnumz amepata kutoa vibao vitatu ambavyo ni: Bumbum, Mdogomdogo na huu wa "Ntampata Wapi". Kama ilivyo nia ya msanii huyu, muziki wa video umeongozwa na Godfather kutoka Afrika Kusini na video haijapishana sana na maudhui ya video ya awali, yaani, Mdogomdogo.


title: Ntampata Wapi

text: Ndani ya wimbo, analalamika juu ya kuachwa na mpenzi wake ambaye awali walikuwa pamoja, ila tu kutokana na shida za pesa wenye mahela wakampora akabaki mpweke. Staili ya uimbaji ni mchanganyiko mkali na ladha za pwani. Huzuni iliyokithiri kuliko nyimbo za awali.


title: Nyati-maji

text: Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru


title: Nyati-maji

text: Nyati-maji ni mnyama mkubwa anayejulikana sana, aliye wa spishi "Bubalus bubalis" katika nusufamilia Bovinae. Spishi hii ina nususpishi tano ndani yake:


title: Kipekal

text: Kipekal ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wapekal kwenye kisiwa cha Sumatra. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kipekal imehesabiwa kuwa watu 30,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipekal iko katika kundi la Kimalayiki.


title: Kipendau

text: Kipendau ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wapendau kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kipendau imehesabiwa kuwa watu 4500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipendau iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Mmeng'enyo

text: Mmeng'enyo au umeng'enyaji ("") ni namna jinsi viumbehai humega chakula kwa pande ndogo zaidi halafu kwa dutu zinazoweza kupokelewa na mwili na kuwa virutubisho vyake.


title: Mmeng'enyo

text: Kazi hii inatekelezwa katika mfumo wa mmeng'enyo wa chakula. Kwa binadamu na wanyama wengi mmengenyo huwa na ngazi mbili


title: Mmeng'enyo

text: Chakula kinaingia mwilini kwenye mdomo. Hapa kinasagwa kwa kukitafuna na kinachanganywa na mate ambayo ina ndani yake kimeng'enya kinachoanza kupasua wanga na sehemu ya mafuta kwenye chakula.


title: Mmeng'enyo

text: Kwa umbo la tope kinapelekwa kwenye tumbo ambako mchanganyo wa asidi na kimeng'enya cha pepsini kinapasua hasa molekuli za protini na yote huwa kama ujiuji. Wakati huohuo musuli za tumbo zinakoroga uji wa chakula kwa kujikaza na kulegea mara kwa mara. Hivyo dutu za chakula na kemikali za mwilini kama asidi na vimeng'enya huchanganywa vizuri zaidi. Chakula hukaa tumboni kwa muda wa takriban masaa matatu.


title: Mmeng'enyo

text: Kutoka hapa uji wa chakula unaendelea katika utumbo wa duodeni na utumbo mwembamba. Vimeng'enya mbalimbali vinaongezwa na sehemu kubwa ya molekuli za mafuta hupasuliwa hapa. Pamoja na sehemu zilizopasuliwa awali molekuli ndogo zinafyonzwa hapa na kuingia kwenye damu. Damu inapeleka molekuli hizi za virutubisho kwenda viungo vya mwili vinavyozitumia. Kwa hiyo kazi kubwa ya mmeng'enyo inatokea kwenye utumbo mwembamba mwenye urefu wa mita sita


title: Mmeng'enyo

text: Katika hatua inayofuata kwenye utumbo mpana maji na minerli na vitamini kadhaa vinafyonzwa na kuingia katika damu. Mabaki yasiyotumiwa na mwili hukandamizwa na kutoka mwilini kwa njia ya puru na mkundo.


title: Mmeng'enyo

text: Mchakato huo hutokea vilevile kwa mamalia yote na kimsingi pia kwenye vetebrata kwa jumla.