title: Ufuaji metali

text: Metali ya kwanza iliyotumiwa na watu ilikuwa dhahabu pamoja na shaba maana metali hizi zinaweza kupatikana safi kiasili kama metali tupu. Ni laini ya kutosha kwa kupewa umbo tofauti kwa njia ya kuipondaponda kwa mfano kwa kutumia jiwe ngumu. Hivyo vipambio vya dhahabu na shaba ni vifaa vya kimetali vya kwanza vilivyotengenezwa na binadamu. Ushuhuda wa kale wa teknolojia ya ufuaji shaba ni wa mnamo mwaka 5,000 KK huko Serbia.


title: Ufuaji metali

text: Haijulikani jinsi gani watu walivyotambua njia za kupasha moto metali na madini ya metali lakini kuna uwezekano ya kwamba maendeleo haya yalikuja pamoja na teknolojia ya ufinyanzi wakati vyungo vilichomwa na joto ndani ya majiko lilisababisha kuyeyuka kwa metali ndani ya udongo au mawe yaliyotumiwa kutengeneza jiko.


title: Ufuaji metali

text: Ilhali dhahabu ni laini mno shaba inafaa zaidi kutumiwa kwa vifaa kama visu au silaha nyingine pamoja na vipambio. Lakini shaba peke yake ina hasara mbili: si gumu sana yaani umbo lake halidumu likitumiwa kwa kazi zito au kwa mapigano; ukali wa kisu au shoka unapotea haraka. Hasara nyingine inafanya mmenyuko na oksijeni ya hewa au katika maji na uso wake hubadilika kuwa ganda la oksaidi.


title: Ufuaji metali

text: Baada ya karne kadhaa za zama za shaba watu waligundua njia ya kuboresha ugumu wa shaba kwa kuichanganya na stani na hivyo kupata aloi ya bronzi (shaba nyeusi). Hii ilikuwa aloi ya kwanza inayojulikana kuwa ilitumiwa na binadamu katika historia yake. Shoka na vyembe vya bronzi viliboresha shughuli za kila siku, silaha za bronzi ziliongeza nguvu ya wanajeshi.


title: Ufuaji metali

text: Ilichukua tena karne kadhaa hadi watu wa kwanza waligundua njia za kutumia chuma ambacho kinazidi ugumu wa shaba na bronzi. Kwa kutumia elimu hii walianzisha kipindi cha zama za chuma katika tamaduni mbalimbali.


title: Ufuaji metali

text: Kuna dalili kuwa Wahitti katika Asia Ndogo walikuwa watu wa kwanza waliogundua teknolojia hii. Watu wenye silaha za chuma na feleji waliweza kuwashinda wapinzani waliotumia silaha za bronzi kwa sababu ukali wa upanga wa chuma unazidi ule wa bronzi. Vifaa vya chuma viliongeza uwezo wa kuzalisha mazao, kukata miti pamoja na kuvuna ubao kwa ujenzi na shughuli nyingi nyingine za kila siku.


title: Ufuaji metali

text: Mashapo ni hali ya metali iliyopo ndani ya mawe. Kwa kawaida metali zinapatikana hapa kwa hali ya oksidi yaani muungo wa metali na oksijeni.


title: Ufuaji metali

text: Hapa ni lazima kuapashia mawe ya mtapo joto kali na kuyeyusha oksidi ili kutenganisha metali yenyewe na oksijeni na elementi nyingine. Kwa uzalishaji wa chuma kutokana na madini joto lazima kuwa zaidi ya sentigredi 1000.


title: Ufuaji metali

text: Wahunzi wa kale walitumia mashapo pamoja na makaa na vifaa vya kupulizia hewa katika moto ili wafikie joto linalotakiwa. Wahunzi wa jadi katika Afrika wamegundua viriba vya ngozi za wanyama kwa kusudi hili.


title: Ufuaji metali

text: Chuma kinapatika leo hii hasa kwa njia ya kuyeyusha mshapo katika tanuri kubwa la kalibu pamoja na makaa mawe na chokaa. Chuma kinatoka nje ya kalibu kwa hali ya majimaji na kupozwa kwa umbo linalotakiwa.


title: Ufuaji metali

text: Pamoja na michakato inayotumia joto kuna pia teknolojia zinazotumia mbinu za kikemia au elektrolisisi kwa kutoa metali katika mshapo.


title: Ponografia

text: Ponografia (kutoka neno la Kigiriki cha kisasa πορνογραφία, pornografia, ambalo linaunganisha πόρνη, pornē, yaani "kahaba" au πορνεία, porneia, yaani "ukahaba"), na γράφειν, grafein, "kuandika, kutunza kumbukumbu, hata mchoro", na kumalizika ns ία, ia, yaani "hali ya, mali ya, mahali pa") ni picha au maandishi yenye lengo la kuwatia ashiki watazamaji au wasomaji.


title: Ponografia

text: Katika utandawazi ponografia inatumia njia zote za mawasiliano na kuenea katika kila pembe ya dunia, ikiathiri hasa vijana na watoto na kuchangia ubakaji na matatizo mengine.


title: Ponografia

text: Ndiyo sababu katika nchi mbalimbali kuna sheria ambazo zinaidhibiti au kuikataza na kuiadhibu kabisa, hasa inapohusisha watoto.


title: Ponografia

text: Pamoja na sheria, upinzani unatokana na wanaopigania haki za wanawake na wanaofuata dini.


title: Ponografia

text: Kwa mfano, Kanisa Katoliki linakataza ponografia tangu Karne za Kati, na katika Katekisimu yake rasmi ya sasa inaipinga tena katika n. 2354


title: Ponografia

text: Hata hivyo ni vigumu kuizuia kwa kuwa inagusa silika ya watu na ni biashara kubwa kabisa inayolenga pesa, si maendeleo ya jamii, na kudhalilisha binadamu. Huko Marekani tu inazungusha dola bilioni 2.5 kwa mwaka.


title: Elimu ya visasili

text: Elimu ya visasili (au mithiolojia, kutoka neno la Kigiriki μυθολογία, myuthologia, linaloundwa na μῦθος, myuthos, "kisasili" na λογία, logia, "elimu") inahusu utafiti juu ya visasili vya makabila mbalimbali ili kuelewa utamaduni wao.


title: Elimu ya visasili

text: Jinsi visasili vilivyoanza haijulikani vizuri, lakini vimekuwa vimechunguzwa tangu kale, kwa mfano huko China na Ugiriki wa Kale.


title: Elimu ya visasili

text: Juhudi kubwa zaidi za kuzilinganisha zilifanywa kuanzia karne ya 19 kwa mitazamo tofauti, chanya au hasi.


title: Mzee

text: Mzee ni mtu aliyeishi miaka mingi baada ya kuzaliwa.


title: Mzee

text: Katika jamii za Kiafrika, sawa na jamii nyingi duniani, neno "mzee" linatumiwa pia kama cheo cha heshima kwa kumtaja mtu mwenye mamlaka fulani.


title: Mzee

text: Hapo kuna hoja ya kuwa mtu aliyeendelea katika umri anawazidi vijana kwa hekima na maarifa pia, kwa hiyo anafaa kutawala au kufanya maazimio au angalau kutoa ushauri.


title: Mzee

text: Kimapokeo tamaduni nyingi duniani zinajua heshima ya mzee. Hapo kiongozi anateuliwa kati ya wazee.


title: Mzee

text: Halmashauri ya wazee ni bodi ya kufanya maazimio muhimu. Mkutano wa wazee ni mahali pa kuchukua rufaa, kwa hiyo ina kazi inayolingana na mahakama kuu katika jamii zenye taasisi hizo.


title: Mzee

text: Wazee ni watu wanaotunza mila na desturi pamoja na kumbukumbu ya historia na wanapaswa kusikilizwa kwa heshima.


title: Mzee

text: Katika jamii zilizopangwa kwa rika (vikundi kulingana na umri), kama Wamasai au Wazulu, rika la wazee linapaswa kusikilizwa katika maazimio yanayohusu jamii yote.


title: Mzee

text: Wakati umri unazidi na wazee wanakuwa dhaifu ugumu unaanza kuendelea na cheo cha heshima. Hata hivyo wote wanapaswa kuonyesha heshima kwao hata kama hali halisi hawatajali tena ushauri wao.


title: Mzee

text: Tatizo hilo ni tofauti kati ya tamaduni za kimila ambako watu dhaifu hawaishi muda mrefu sana kutokana na uhaba wa nafasi za tiba upande mmoja na tamaduni zilizoendelea ambako nafasi za tiba zinawezesha watu wengi kufikia umri mkubwa ambako asilimia inaanza kupoteza akili au uwezo wote wa kutembea kwa miaka mfululizo. Kama idadi ya wazee dhaifu mno inazidi ni vigumu kuendelea na hoja ya heshima kwa wazee.


title: Mzee

text: Matumizi ya kulingana ya maneno yenye maana ya "mzee" yanapatikana kwa lugha mbalimbali:


title: Uislamu kwa nchi

text: Uislamu ni dini ya pili kwa ukubwa duniani. Kulingana na utafiti uliofanywa mwaka 2010 na kutolewa Januari 2011, Uislamu una wafuasi bilioni 1.57, unachukua zaidi ya asilimia 23 ya idadi ya watu.


title: Uislamu kwa nchi

text: Waislamu walio wengi ni wa madhehebu ya: Sunni (75–90%) au Shia (10–20%). Ahmadiyya wanawakilisha karibia 1% ya Waislamu wa dunia nzima.


title: Uislamu kwa nchi

text: Uislamu ni dini yenye nguvu huko Mashariki ya Kati, Afrika Magharibi, Pembe la Afrika, Sahel, na baadhi ya sehemu za Asia. Baadhi ya jumuia za Kiislamu pia zinapatikana huko Uchina, Balkans, Uhindi na Urusi. Sehemu zingine za dunia ambazo zina jumuia nyingi za wahamiaji wa Kiislamu ni pamoja na huko Ulaya ya Magharibi, kwa mfano, Uislamu ni dini ya pili kwa ukubwa baada ya Ukristo, ambapo inawakilisha asilimia 6 ya jumla ya wakazi wote.


title: Uislamu kwa nchi

text:
Kulingana na ripoti ya Pew Research Center mnamo 2010 kulikuwa na idadi kubwa ya Waislamu katika nchini zipatazo 49. Karibu asilimia 62 ya Waislamu wa duniani kote wanaishi Kusini na Kusini mashariki mwa bara la Asia, ikiwa na wafuasi zaidi ya bilioni 1. Nchi yenye idadi kubwa ya Waislamu duniani ni Indonesia, hii peke yake inachukua asilimia 12.7 ya idadi ya Waislamu wote wa dunia, ikifuatiwa na Pakistan (11.0%), India (10.9%), na Bangladesh (9.2%).
Karibia asilimia 20 ya Waislamu wanaishi katika nchi za Kiarabu. Huko Mashariki ya Kati, nchi ambazo si za Kiarabu - Uturuki na Iran - ni nchi zenye Waislamu wengi sana; huko Afrika, Misri na Nigeria zina jumuia nyingi za Kiislamu. Tafiti hii imekuta Waislamu wengi zaidi huko Uingereza kuliko hata Lebanon na wengi zaidi huko China kuliko hata nchini Syria.


title: Uislamu kwa nchi

text: Idadi zinazoonekana katika safu nne za kwanza hapo chini zinatokana na ripoti ya utafiti wa kidemografia uliofanywa na Kituo cha Utafiti cha Pew maarufu "The Future of the Global Muslim Population", tangu 27 Januari 2011.


title: Mundu

text: Mundu ni kifaa kinachotumiwa katika kilimo kwa kukata nyasi na mavuno ya nafaka na mazao mengine.


title: Mundu

text: Mundu kama zana ya kilimo inajulikana tangu zama za mawe.


title: Mundu

text: Katika nchi nyingi za dunia haitumiwi tena sana kwa sababu nafasi yake imechukuliwa na mashine lakini pale ambako kazi ya kilimo inatekelezwa kwa mkono ni mahali pake hadi leo.


title: Mundu

text: Umbo la mundu ni kama kisu kirefu kilichopindwa kama kotama ndefu. Upande wa ndani ya bapa ni kali, upande wa nje ahuna ukali.


title: Mundu

text: Umbo la mundu lilitumiwa pia kama silaha kwa aina za pekee za upanga.


title: Mundu

text: Katika nembo la Austria na pia la Umoja wa Kisovyeti wa zamani mundu ni alama ya wakulima ikionyeshwa pamoja na nyundo kama alama ya wafanyakazi.


title: Chusa

text: Chusa ni kifaa kirefu chenye umbo la mkuki kinachotumiwa kwa shughuli za uvuwi na uwindaji wa wanyama wa maji.


title: Chusa

text: Mara nyingi chusa imefungwa kwa kamba inayoruhusu mvuwi kuirudisha pamoja na windo.


title: Chusa

text:
Ncha za chusa za samaki kwa kawaida huwa na vipembe vikali vidogo vya kuelekea nyuma. Hivi vinaingia ndani ya mwili wa windo na kuizuia isitoroke.
Chusa zilipatikana tangu zama za mawe. Zamani na kimapokeo zilitengenezwa mara nyingi kwa kutumia ubao au mifupa iliyokatwakatwa kwa kupata vipembe vya kuelekea nyuma. Siku hizi ncha ni za metali.


title: Chusa

text: Chusa zilitumiwa pia kama silaha. Katika michezo ya Roma ya Kale kulikiwa na magladiator walioitwa "wavuwi" waliotumia nyavu na chusa kama silaha zao.


title: Kisu

text: Kisu (maana yake "msu mdogo"; wingi: visu) ni kifaa cha kukata chenye bapa ambalo ni kali angalau upande moja. Kwa kawaida kuna sehemu mbili: bapa kali na shikilio. Siku hizi bapa imetengenezwa kwa metali na shikilio la ubao au plastiki.


title: Kisu

text: Visu vimepatikana tangu miaka lakhi: ni kati ya vifaa vya kwanza vilivyotengenzwa na binadamu tangu zama za mawe. Chanzo kilikuwa katika mawe yaliyochongwa ili kupata kona kali kwa shughuli za kukatakata.


title: Kisu

text: Katika mwendo wa zama za mawe uwezo wa binadamu uliongezeka na shoka za mkononi za awali ziliweza kutengenezwa nyembamba zaidi hadi kufikia bapa la jiwe kamili.


title: Kisu

text:
Tangu kupatikana kwa bronzi visu vilitengenezwa zaidi kwa metali. Leo hii visu vingi vina bapa ya feleji. Siku hizi kua pia visu vya bapa za ufinyanzi wa seramiki.
Nchi malimbali huwa na sheria zinazopiga marufuku aina kadhaa za visu. Hapo kuna kanuni kuhusu urefu wa bapa ambayo mtu anaruhusiwa kubeba. Kanuni nyingine zinakataza visu ambavyo havionyeshi bapa hadi kubonyeza sehemu ya kisu na bapa inatokea kwa ghafla.


title: Nasaba ya Tang

text: Nasaba ya Tang (Kichina: 唐朝; Pinyin: Táng Cháo) ilikuwa nasaba ya kifalme iliyotawala nchi ya Chini kuanzia mwaka 618 hadi 907 BK.


title: Nasaba ya Tang

text: Kipindi cha Tang inahesabiwa kati ya sehemu bora ya historia ya China. Mji mkuu wa Chang'an (leo hii Xi'an) ilikuwa mji mkubwa wa dunia wakati wake ukiwa na wakazi wapatao milioni 1. Milki ya Tang ilisimamia sehemu kubwa ya barabara ya hariri na kwa njia wageni wengi walifika China. Wakati wa Tang siasa na jamii ya Kichina ilikuwa tayari kupokea wageni na kuishi nao. Hali hii ilisaidia maendeleo ya kiutamaduni. Wakati ule Ubuddha ulienea China. Vilevile wamisionari Wakristo wa kwanza walifika kutoka Uajemi wakakaribishwa na watawala.


title: Nasaba ya Tang

text: Uchumi ulipanuka pamoja na miji. Mifereji ilichimbwa na kuwa njia za mawasiliano na kusafirisha bidhaa na mazao. Migodi zaidi ya 150 ilipeleka madini wa matumizi katika uchumi wa milki.


title: Nasaba ya Tang

text: Sanaa mbalimbali zilistawi kama vile uchoraji, fasihi, muziki. Ufinyanzi ulifikia kiwango bora. Utawala uliboreshwa kwa kuwagawia ardhi wakulima wadogo, sheria kali mno zilifutwa na mfumo wa kodi kuboreshwa.


title: Nasaba ya Tang

text: Kati ya teknolojia zilizobuniwa na kuanzishwa wakati wa Tang ni


title: Nasaba ya Tang

text: Wataalamu wa China wakati ule waligundua mkia wa nyotamkia na kutambua ugonjwa wa usukari.


title: Nasaba ya Tang

text: Nguvu ya milki iliiwezesha kupanusha utawala wake juu ya maeneo makubwa ya Asia ya Mashariki na ya Kati. Katika upanuzi huo viongozi wa kijeshi waliongezeka umuhimu wakaanza kushindana kati yao. Wakubwa wa jeshi na dola walitwaa maeneo makubwa zaidi kama mali ya binafsi na tabaka ya wakulima wadogo iliharibika wakashuka chini kuwa wafanyakazi watupu mashambani. Hayo yote yalisababisha ghasia na vita ya wenyewe kwa wenyewe. Mwishoni mtawala wa mwisho wa Tang alipinduliwa na jenerali wa jeshi alikamata utawala akaua watoto wote wa nasaba ya kifalme.


title: Uislamu barani Afrika

text: Afrika ilikuwa bara la kwanza ambalo lipo nje ya Waarabu na kuanza kuenea Uislamu mapema katika karne ya 7. Karibia theluthi moja ya idadi ya Waislamu wote duniani wanaishi katika bara hili.


title: Uislamu barani Afrika

text: Waislamu walipita Djibouti na Eritrea kuomba hifadhi ya makazi katika Ethiopia ya leo wakati wa "Kuhamia Uhabeshi".


title: Uislamu barani Afrika

text: Waislamu walio wengi barani Afrika ni wa dhehebu la Sunni; utatanishi wa Uislamu barani Afrika umeonekana katika shule mbalimbali za fikira, mapokeo, na sauti kutoka katika nchi nyingi za Afrika. Uislamu wa Afrika sio tuli kabisa na umekuwa ukibadilika kulingana na jamii ulionea - hasa kutokana na uchumi na hali za siasa.


title: Uislamu barani Afrika

text: Ilipata kukadiriwa mnamo mwaka wa 2002 ya kwamba taasisi za Kiislamu zimefikia asilimia 45 ya wakazi wote wa Afrika.


title: Uislamu barani Afrika

text: Uislamu una uwepo mkubwa huko Afrika Kaskazini, Pembe la Afrika, Pwani ya Waswahili, na wengine wengi huko Afrika Magharibi, kukiwa na idadi ndogo lakini idadi kubwa ya wahamiaji ikitokea Afrika Kusini.


title: Msikiti wa Taifa wa Abuja

text: Msikiti wa Taifa wa Abuja, pia unajulikana kama Msikiti wa Taifa wa Nigeria, ni jina la kutaja msikiti mkubwa wa taifa huko nchini Nigeria, nchi yenye Waislamu wengi waliothabiti barani Afrika. Msikiti ulijengwa mnamo mwaka wa 1984 na u-wazi hata kwa umma ambao si Waislamu, kasoro katika sala za masheha tu. "Ustadhi" Musa Mohammed ndiye imamu mkuu katika msikiti huu.


title: Unururifu

text: Unururifu (kwa Kiingereza "radioactivity"; pia: mbunguo nururifu kutoka Kiingereza "radioactive decay") ni tabia ya elementi kadhaa ambazo kiini cha atomi yake si thabiti, bali inaweza kubadilika kuwa kiini cha atomi kingine na katika mchakato huu kinatoa mnururisho. Wakati wa badiliko atomi inatoa vyembe nyuklia. Mifano ya elementi ambazo si thabiti ni urani na plutoni.


title: Unururifu

text:
Kuna pia hali za elementi kadhaa ambazo kwa kawaida ni thabiti lakini baada ya kupokea nyutroni ya nyongeza zinakuwa nururifu. Kwa mfano kaboni ya kawaida inayoitwa C ni thabiti. Lakini kuna pia kiwango kidogo cha C ambayo si thabiti, ni nururifu; hali hii huitwa isotopi cha kaboni. Kaboni ya C inatengenezwa mfululizo katika tabaka za juu ya angahewa ya dunia ambako atomu za nitrojeni zinagongwa na miale ya jua na kupotewa na nyutroni; hizi nyutroni zinaweza kugongana tena na atomi ya nitrojeni na kujiunganisha nayo na hivyo kuunda atomi ya C.
Tabia hii ya unururifu ilitambuliwa mara ya kwanza na Antoine Henri Becquerel mwaka 1896, halafu ni Marie Curie na Pierre Curie waliotunga neno "radioactivity" (=unururifu) kwa tabia hii. Wote watatu walipokea Tuzo ya Nobel ya Fizikia kwa kazi hii mwaka 1903.


title: Unururifu

text: Wakati wa mbunguo nyuklia mnururisho unatokea hasa kwa namna tatu zinazotajwa kwa herufi za Kigiriki alfa, beta na gamma kuwa mnururisho α, mnururisho β na mnururisho γ. Kati ya hizi kila moja inaweza kuwa hatari kwa binadamu na viumbehai kutegemeana na kiwango chake, lakini hatuna mlango wa fahamu unaoweza kuitambua.


title: Uislamu barani Asia

text: Uislamu ulianza barani Asia katika karne ya 7 wakati wa zama za uhai wa Mtume Muhammad. Idadi kubwa ya wafuasi wa dini ya Kiislamu wameishi huko Asia na hasa mjini Magharibi mwa Asia na Kusini tangu kuanza kwa historia ya Uislamu.


title: Uislamu barani Asia

text: Uislamu unasemekana kufika mjini Manipur (Kaskazini mashariki mwa India) mwaka 615 kupitia mjini Chittagong ambayo ni sehemu ya pwani ya Bangladesh ya leo katika zama za biashara ya njia ya hariri (vyote, nchi kavu na baharini) wakati Sa'ad ibn abi Waqqas (594-674) na wengine walioitwa Uwais al-Qarni (594-657), Khunais ibn Hudhaifa, Saeed ibn Zaid, Wahb Abu Kabcha, Jahsh na Jafar ibn Abu Talib - walitoa dawah kule.


title: Uislamu barani Asia

text: Uislamu kwa sasa ndiyo dini kubwa barani Asia ikiwa na asilimia 25% ikifuatiwa na Uhindu Idadi kamili ya Waislamu barani Asia mnamo mwaka wa 2010 ilikuwa kwenye bilioni 1.1 (sawa na asilimia 25 ya wakazi wote wa Asia).


title: Uislamu barani Asia

text: Asia ni nyumbani pa makundi makubwa ya Waislamu, Mashariki ya Kati ikiwa na (Magharibi/Kusinimagharibi mwa Asia), Asia ya Kati, Asia Kusini na Kusinimashariki mwa Asia ikiwa kama dini muhimu sana.


title: Uislamu barani Asia

text: Asilimia 62 ya Waislamu duniani kote wanaishi Asia, ikiwa ni pamoja na Indonesia, Pakistan, India na Bangladesh, nchi zenye idadi kubwa ya Waislamu duniani.


title: Uislamu barani Asia

text: Uenezi wa Uislamu nje ya Ulimwengu wa Kiarabu kuingia katika sehemu nyingine za bara ulienezwa hasa kwa safari za kibiashara zilizounganishwa kutoka Mashariki ya Kati hadi huko China.


title: Kinotsi

text: Kinotsi ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wanotsi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kinotsi imehesabiwa kuwa watu 1840. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinotsi iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kinukumanu

text: Kinukumanu ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wanukumanu. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kinukumanu imehesabiwa kuwa watu 700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinukumanu iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kinukuria

text: Kinukuria ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wanukuria. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kinukuria imehesabiwa kuwa watu 550. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinukuria iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kinumbami

text: Kinumbami ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wanumbami. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kinumbami imehesabiwa kuwa watu 200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinumbami iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kinyindrou

text: Kinyindrou ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wanyindrou. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kinyindrou imehesabiwa kuwa watu 4200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinyindrou iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Uislamu barani Ulaya

text: Uislamu ulianza kushika hatamu katika bara la Ulaya mnamo mwaka wa 711 kutokana na ushindi wa Umayyad wa Hispania. Waliendelea hadi huko Ufaransa lakini mwaka 732, walishindwa na Wafranki katika Mapigano ya Tours.


title: Uislamu barani Ulaya

text: Kadiri karne zilivyoenda Waumayyad walikuwa wanakimbizwa kusini polepole na mnamo 1492 Wamoor wa Imarati ya Granada walisalimu amri kwa Watawala Wakuu wa Kikatoliki - Ferdinando V na Isabella. Raia wa Kiislamu walifukuzwa nchini Hispania na ulipofika mwaka 1614 hakuna aliyesalia.


title: Uislamu barani Ulaya

text: Uislamu uliingia Mashariki na Kusinimashariki mwa Ulaya katika sehemu ambazo sasa ni Urusi na Bulgaria katika karne ya 13. Dola la Ottoman lilienea huko na kuchukua nafasi za Ufalme wa Byzanti katika karne ya 14 na 15.


title: Uislamu barani Ulaya

text: Kadiri karne zilivyoenda, Milki ya Osmani nayo ilipoteza karibia maeneo yake yote ya Ulaya, hadi hapo ilipoanguka rasmi mnamo 1922. Hata hivyo, sehemu za Balkans (kama vile Albania, Kosovo, na Bosnia) ziliendelea kuwa na idadi kubwa ya Waislamu.


title: Uislamu barani Ulaya

text: Mwisho mwa karne ya 20 na mwanzoni mwa karne ya 21 idadi kubwa ya Waislamu walihamia barani Ulaya. Kunako mwaka wa 2010 ilikadiriwa kuwa Waislamu wanaoishi Ulaya wamefikia milioni 44.


title: Kiouma

text: Kiouma ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya iliyozungumzwa na Waouma. Siku hizi hakuna wasemaji wa Kiouma tena, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiouma iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kioya'oya

text: Kioya'oya ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waoya'oya. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kioya'oya imehesabiwa kuwa watu 370. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kioya'oya iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kipak-Tong

text: Kipak-Tong ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapak na Watong kwenye visiwa vya Pak na Tong. Mwaka wa 1977 idadi ya wasemaji wa Kipak-Tong imehesabiwa kuwa watu 970. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipak-Tong iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kipano

text: Kipano (pia Kimalasanga) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapano. Ni tofauti na lugha ya Kimur-Pano. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kipano imehesabiwa kuwa watu 1180. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipano iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kipapapana

text: Kipapapana ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapapapana. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kipapapana imehesabiwa kuwa watu 120. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipapapana iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kipapitalai

text: Kipapitalai ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapapitalai. Mwaka wa 1977 idadi ya wasemaji wa Kipapitalai imehesabiwa kuwa watu 520. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipapitalai iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kipatep

text: Kipatep ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapatep. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kipatep imehesabiwa kuwa watu 1700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipatep iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kipatpatar

text: Kipatpatar ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapatpatar. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kipatpatar imehesabiwa kuwa watu 7000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipatpatar iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kipenchal

text: Kipenchal ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapenchal. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kipenchal imehesabiwa kuwa watu 550. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipenchal iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kipetats

text: Kipetats ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapetats. Mwaka wa 1975 idadi ya wasemaji wa Kipetats imehesabiwa kuwa watu 2000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipetats iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kipiu

text: Kipiu ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapiu. Isichanganywe na lugha ya Kipyu ambayo si lugha ya Kiaustronesia. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kipiu imehesabiwa kuwa watu 100 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipiu iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiponam

text: Kiponam ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waponam. Mwaka wa 1977 idadi ya wasemaji wa Kiponam imehesabiwa kuwa watu 420. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiponam iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kipyu

text: Kipyu ni lugha nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapyu. Isichanganywe na lugha ya Kipiu ambayo ni lugha ya Kiaustronesia. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kipyu imehesabiwa kuwa watu 100. Kwa vile Wapyu wengi wameanza kuacha lugha yao, Kipyu iko hatarini mwa kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kipyu iko peke yake, yaani hailingani wala kuhusiana na lugha wala kundi la lugha nyingine yoyote.


title: Kiramoaaina

text: Kiramoaaina ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waramoaaina. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiramoaaina imehesabiwa kuwa watu 10,300. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiramoaaina iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kironji

text: Kironji ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waronji. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kironji imehesabiwa kuwa watu 450. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kironji iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kisaliba

text: Kisaliba ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasaliba. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kisaliba imehesabiwa kuwa watu 2500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisaliba iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Damu moto

text: Damu moto ni damu ya baadhi ya viumbe hai, hususan mamalia na ndege.


title: Damu moto

text: Jina linatokana na sifa ya damu hiyo kubaki na kiwango fulani cha joto hata katika mabadiliko ya halijoto.


title: Damu moto

text: Ni tofauti na damu baridi ya samaki, reptilia na amfibia ambayo inafuata halijoto ya mazingira.


title: Damu baridi

text: Damu baridi ni damu ya baadhi ya viumbe hai, hususan samaki, reptilia na amfibia.


title: Damu baridi

text: Jina linatokana na sifa ya damu hiyo kufuata halijoto ya mazingira.


title: Damu baridi

text: Ni tofauti na damu moto ya mamalia na ndege ambayo inabaki na kiwango fulani cha joto hata katika mabadiliko ya halijoto.


title: Sfinksi

text: Sfinksi (kwa Kiingereza sphinx) ni kiumbe cha visasili katika tamaduni za Misri ya Kale, Ugiriki wa Kale na Mesopotamia. Inajulikana pia katika visasili na sanaa za Asia ya Kusini na Kusini-mashariki.


title: Sfinksi

text: Inaunganisha mwili wa simba na kichwa cha binadamu.


title: Sfinksi

text: Kisasili cha sfinksi za Mashariki ya Kati kwa kiasi kikubwa kimesahauliwa. Ni pekee kuhusu sfinksi ya Ugiriki ya kwamba hadithi kadhaa zimehifadhiwa.


title: Sfinksi

text: Wagiriki wa Kale walisimulia ya kwamba Sfinksi ilikaa nje ya geti la mji wa Thebi ikamwuliza kitendawili kila mtu aliyepita. Kibali cha kuingia mjini kilitolewa kwake aliyejua jibu pekee. Aliyeshindwa kujibu aliuawa na kuliwa naye.


title: Sfinksi

text: Huyu Sfinksi iliaminiwa kuwa ilitumwa na mungu Hera (au Ares kufuatana na mapokeo tofauti) kutoka kwake Ethiopia. Kwa hiyo Wagiriki walikumbuka ya kwamba kiasili habari za Sfinksi zilifika Ugiriki kutoka Afrika.


title: Sfinksi

text: Kitendawili kilikuwa hiki: "Kiumbe gani kina sauti moja lakini inapatikana kwa miguu minne, halafu miguu miwili, halafu miguu mitatu?"


title: Sfinksi

text: Katika kisasili cha Wagiriki ni Oedipus aliyeweza kujibu kwa usahihi: "Ni binadamu. Akiwa mtoto mchanga anatambaa kwa kutumia mikono na miguu, akiwa mtu mzima anatembea kwa miguu yake miwili, akiwa mzee anatumia fimbo."


title: Sfinksi

text:
Kulikuwa na hadithi yenye kitendawili tofauti: "Kuna wakinadada wawili. Wa kwanza anamzaa wa pili, halafu wa pili anamzaa wa kwanza. Hao ni nani?" Jibu sahihi lilikuwa "Mchana na usiku", maana kwa lugha ya Kigiriki maneno kwa Usiku na mchana yote kisarufi ni ya kike.
Sfinksi zinaonekana mara nyingi katika sanaa ya Misri ya Kale. Mashuhuri hasa ni Sfinksi Kubwa katika eneo la Piramidi za Giza karibu na jiji la Kairo. Kichwa chake kinaaminiwa kuonyesha uso wa Farao Khufra.


title: Sfinksi

text: Sanamu za Sfinksi ziliwekwa mbele ya piramidi na mahekalu kama walinzi na wote waliotaka kuingia hapo walipaswa kupita kwa. Kuna mifano kadhaa ya makundi ya sfinksi yanayosimama upande wa kulia na kushoto wa njia inayoelekea geti la hekalu.


title: Sfinksi

text:
Kulikuwa pia na sfinksi zilipewa kichwa cha mnyama aliyekuwa nembo wa mungu fulani kwa mfano kondoo (nembo ya mungu Amun) au ndege wa kipanga (nembo ya mungu Horus).
Wakati wa Zama za mwamko (Renaissance) katika Ulaya wasanii walivutwa na habari za Misri ya Kale wakaanza kuchonga sanamu za Sfinksi kama mapambo wa nyumba za kifalme au nyanya za miji.
Wasanii wa Ulaya walitumia Sfinksi kama alama ya milele na kitendawili. Wachoraji walionyesha Sfinksi kama wa kike. Hii imetokana na lugha ya Kigiriki ambako Sfinksi ina jinsi ya kike kisarufi .


title: Sfinksi

text:
Viumbe vya kufanana na Sfinksi vinapatikana pia katika visasili na sanaa ya tamaduni za Asia Kusini na Asia Kusini-Magharibi. Kwa lugha mbalimbali wanajulikana kama "purushamriga" (Kisanskrit "mtu-mnyama"), "purushamirugam" (Kitamil "mtu-mnyama") , "nara-simha" (Kisanskrit "mtu-simb"a) au "manusiha" (Kipali "mtu-simba").
Sanamu za kwanza zinazounganisha tabia za mtu na simba zimepatikana tangu karne ya 1 KK


title: Sfinksi

text:
Hata katika mapokeo ya Uhindi Sfinksi anasimama mara nyingi karibu na geti la hekalu, inaaminiwa kuondoa maovu kutoka waumini wakiingia hekaluni.
Katika mapokeo ya Wabuddha wa Sri Lanka narasimha ni mlinzi wa upande wa kaskazini wa hekalu unaotazamiwa kuwa mtakatifu zaidi.


title: Maangamizi ya Waarmenia

text: Maangamizi ya Waarmenia (kwa Kiarmenia Հայոց Ցեղասպանություն, "Hayots Tseghaspanutyun") maarufu kwa Kiingereza kama Armenian Holocaust, Armenian Massacres na kwa Kiarmenia Մեծ Եղեռն, Medz Yeghern, "Ovu kubwa"), yalikuwa sera ya Dola la Osmani ya kukomesha Waarmenia wote walioishi ndani ya eneo la dola hilo (leo nchini Uturuki.


title: Maangamizi ya Waarmenia

text: Makadirio ya waliouawa ni kati ya watu milioni 1 na 1.5.


title: Maangamizi ya Waarmenia

text: Tarehe inayohesabiwa kuwa mwanzo wa hayo mauaji ya kimbari ni 24 Aprili 1915, ambapo watawala Waturuki waliteka wasomi Waarmenian 250 mjini Istanbul. Tarehe hiyohiyo miaka 100 baadaye yalifanyika maadhimisho makubwa katika nchi mbalimbalimbali, hasa huko Etchmiadzin, makao makuu ya kiroho ya Waarmenia, ambapo Patriarki Katolikosi Karekin II aliwatangaza kwa jumla waliouawa kuwa watakatifu wafiadini.


title: Maangamizi ya Waarmenia

text: Maangamizi yalitekelezwa kwa awamu mbili: kwanza wanaume wazima waliuawa mara moja au kulazimishwa kufanya kazi za shokoa, halafu wanawake, watoto, wazee na wagonjwa waliswagwa na wanajeshi hadi jangwa la Syria ili wafe njiani, baada ya kunyimwa chakula, maji, mbali ya kuibiwa, kubakwa na kuuawa.


title: Maangamizi ya Waarmenia

text: Makabila mengine pia, hasa ya Kikristo, kama vile Waashuru na Wagiriki, waliangamizwa na Waturuki wakati huohuo.


title: Maangamizi ya Waarmenia

text: Mtawanyiko wa Waarmenia duniani unatokana kwa kiasi kikubwa na mauaji hayo.


title: Maangamizi ya Waarmenia

text: Vilevile ni kutokana nayo kwamba Raphael Lemkin alitunga neno "genocide" mwaka 1943 kama maangamizi ya halaiki ya mpango na kadiri ya sera.


title: Maangamizi ya Waarmenia

text: Maangamizi hayo yanahesabiwa ya kwanza katika karne ya 20 yakifuatwa na yale makubwa zaidi ya maangamizi makuu dhidi ya Wayahudi wa Ulaya chini ya Adolf Hitler.


title: Maangamizi ya Waarmenia

text: Uturuki, ulioshika nafasi ya Dola la Osmani, unazidi kukataa neno "genocide" kuhusiana na mauaji ya Waarmenia, ingawa wataalamu wengi wa historia wanaliona kuwa sahihi na nchi nyingi zaidi na zaidi zinaudai ukiri kosa na kupatana na Waarmenia.


title: Kiarmenia

text: Kiarmenia ni lugha ya pekee katika jamii ya lugha za Kihindi-Kiulaya.


title: Kiarmenia

text: Kinatumiwa na watu milioni 6, hasa nchini Armenia (ambapo ni lugha rasmi) na kandokando yake.


title: Kiarmenia

text: Alfabeti yake maalumu ilibuniwa na Mesrop Mashtots mwaka 405.


title: Kiarmenia

text:
Fasihi yake ina historia ndefu, ikianza na tafsiri ya Biblia ya karne ya 5.
Armenian Online Dictionaries


title: Hekaya ya Genji

text: Hekaya ya Genji (kwa Kijapani 源氏物語 "Genji Monogatari") ni kati ya riwaya za kwanza za fasihi ya Japani.


title: Hekaya ya Genji

text:
Hadithi hii ya mwanamfalme Genji inasomwa na kuheshimiwa hadi leo katika utamaduni wa Japani.
Iliandikwa na mwandishi wa kike Murasaki Shikibu mnamo mwanzo wa karne ya 11 BK.


title: Hekaya ya Genji

text: Genji ni mwana wa mfalme Kiritsubo wa Japani na hawara (mke wa kando) anayependwa na baba yake lakini mfalme hawezi kumpa nafasi juu ya mrithi wake rasmi. Kufuatana na mila anapewa jina tofauti ya familia Minamoto (aka Genji), hahitaji kufanya kazi, lakini anapewa mafunzo katika usanii na michezo ya kijeshi.


title: Hekaya ya Genji

text: Akiwa na umri mdogo anaanza kutamani wanawake na ilhali ana cheo cha juu anaweza kutimiza tamaa zake. Anaanza mapenzi na wanawake wengi wa aina mbalimbali.


title: Hekaya ya Genji

text: Baada ya kujiuzulu kwa mfalme mzee kuna matatizo na mfalme mpya na mama yake aliyetelekezwa baada ya mama yake Genji. Genji anaondoka kwa hiari yake katika ikulu ya kifalme lakini baadaye anaweza kurudi.


title: Hekaya ya Genji

text: Wakati wa kukaa nje anamzaa mtoto wake wa kwanza lakini hawezi kurudi kwenye ikulu pamoja na mpenzi wake Murasaki.


title: Hekaya ya Genji

text: Anaendelea kufanya mapenzi na wanawake wengi, anashindwa kuwa mwaminifu kwa mmoja, akikaa na wanawake mbalimbali katika nyumba yake.


title: Hekaya ya Genji

text: Baada ya kifo cha mpenzi wake, Genji hana nguvu ya kuishi tena. Riwaya haielezi jinsi gani anavyoaga dunia.


title: Hekaya ya Genji

text: Sehemu ya mwisho wa riwaya inasimulia habari za wanawe Niou und Kaoru lakini pia hadithi hii inakwisha kwa ghafla.


title: Kisaposa

text: Kisaposa ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasaposa. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kisaposa imehesabiwa kuwa watu 1400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisaposa iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kisarasira

text: Kisarasira ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasarasira. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisarasira imehesabiwa kuwa watu 600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisarasira iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiseimat

text: Kiseimat ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waseimat. Mwaka wa 1992 idadi ya wasemaji wa Kiseimat imehesabiwa kuwa watu 1000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiseimat iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kisengseng

text: Kisengseng ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasengseng. Wataalamu wengine huiangalia kama lahaja ya Kikaulong. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kisengseng imehesabiwa kuwa watu 1750. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisengseng iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kisepa (Papua)

text: Kisepa ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasepa. Isichanganywe na lugha ya Kisepa izungumzwayo nchini Indonesia ambayo pia ni lugha ya Kiaustronesia. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kisepa imehesabiwa kuwa watu 700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisepa iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kisera

text: Kisera ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasera. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisera imehesabiwa kuwa watu 510. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisera iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kisewa-Bay

text: Kisewa-Bay ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasewa-Bay. Mwaka wa 1972 idadi ya wasemaji wa Kisewa-Bay imehesabiwa kuwa watu 1520. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisewa-Bay iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kisiar-Lak

text: Kisiar-Lak ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasiar-Lak. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisiar-Lak imehesabiwa kuwa watu 2080. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisiar-Lak iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kisinaugoro

text: Kisinaugoro ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasinaugoro. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisinaugoro imehesabiwa kuwa watu 18,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisinaugoro iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kisio

text: Kisio ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasio. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kisio imehesabiwa kuwa watu 3500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisio iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kisissano

text: Kisissano ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasissano. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kisissano imehesabiwa kuwa watu 4780 lakini wengi wao walikufa katika maangamizi ya tsunami mwaka wa 1998. Mwaka wa 2000 idadi ya Wasissano ilihesabiwa kuwa wayu 300 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisissano iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kisolong

text: Kisolong ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasolong. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kisolong imehesabiwa kuwa watu 2200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisolong iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kisolos

text: Kisolos ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasolos. Mwaka wa 1977 idadi ya wasemaji wa Kisolos imehesabiwa kuwa watu 3200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisolos iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kisori-Harengan

text: Kisori-Harengan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasori na Waharengan kwenye visiwa vya Sori na Harengan. Mwaka wa 1977 idadi ya wasemaji wa Kisori-Harengan imehesabiwa kuwa watu 570. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisori-Harengan iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kisuau

text: Kisuau ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasuau. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kisuau imehesabiwa kuwa watu 6800. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisuau iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kisudest

text: Kisudest ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasudest. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kisudest imehesabiwa kuwa watu 2000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisudest iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kisukurum

text: Kisukurum ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasukurum. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisukurum imehesabiwa kuwa watu 1160. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisukurum iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kisursurunga

text: Kisursurunga ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasursurunga. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kisursurunga imehesabiwa kuwa watu 3000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisursurunga iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kitakia

text: Kitakia ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Watakia. Idadi ya wasemaji wa Kitakia imehesabiwa kuwa watu 40,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitakia iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kitakuu

text: Kitakuu ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Watakuu. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kitakuu imehesabiwa kuwa watu 1750. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitakuu iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Lugha za Khoisan

text: Lugha za Khoisan ni lugha za Afrika ambazo ni maalumu kwa fonimu zake nyingi sana, kuliko lugha nyingine zote.


title: Lugha za Khoisan

text: Zimeenea hasa Kusini mwa Afrika, lakini zinatumika pia katika wilaya ya Chemba nchini Tanzania.


title: Lugha za Khoisan

text: Hii inaonyesha kwamba kabla ya uenezi wa makabila ya Kibantu, lugha hizo zilitawala barani Afrika kusini kwa ikweta.


title: Lugha za Khoisan

text: Baadhi ya lugha hizo zimeshakufa na nyingine ziko hatarini. Karibu zote hazina maandishi.


title: Lugha za Khoisan

text: Ile inayotumiwa na watu wengi zaidi (250,000 hivi) inaitwa Khoekhoe ("Nàmá") na inapatikana nchini Namibia. Inafuatwa na Kisandawe nchini Tanzania (40,000-80,000).


title: Uchapaji

text: Uchapaji ni njia ya kunakili maandishi na picha kwa karatasi au loho bapa nyingine, hata kitambaa.


title: Uchapaji

text: Vitabu na magazeti vinatengenezwa kwa njia ya uchapaji. Hivyo vinaweza kutolewa kirahisi kwa nakala nyingi.


title: Uchapaji

text: Kabla ya kupatikana kwa uchapaji vitabu, hati na maandiko yote yalinakiliwa kwa mkono pekee. Katika tamaduni mbalimbali waandishi na wanakili walikuwa mabingwa muhimu. Lakini kunakili matini ndefu kama kitabu kulichukua muda mrefu, hata miaka, hivyo vitabu havikupatikana kwa nakala nyingi, pia vilikuwa ghali mno.


title: Uchapaji

text: Tangu kubuniwa kwa uchapaji maandishi yamepatikana kwa wingi tena kwa bei nafuu. Hii ilisaidia uenezaji wa habari na elimu na kusababisha mapinduzi makuu katika historia ya binadamu.


title: Uchapaji

text: Kitangulizi cha uchapaji kilikuwa matumizi ya mihuri. Mifano ya kwanza inajulikana kutoka Mesopotamia ambako mihuri yenye umbo la mcheduara yalikuwa kawaida. Majina, nembo au alama nyingine yichimbwa kwenye uso wa mhuri uliozungushwa baadaye katika kipande cha udongo wa mfinyanzi ulio mbichi. Kipande hiki kiliweza kukaushwa na hata kuchomwa baadaye kama kisahani kidogo ama kwa kitambulisho au uthibitisho wa maandishi juu ya mhuri huu ulioandikwa pia kwa udongo mbichi.


title: Uchapaji

text: Mihuri mingine ilitokea kwa umbo la nembo au uchoraji mdogo uliowekwa kwenye pete.


title: Uchapaji

text: Mnamo mwaka 200 KK Wachina walianza kunakili maandishi kwa kutumia mbao. Kila ukurasa, ukiwa pamoja na maandishi yote na picha, uliandaliwa kwa muhuri mmoja. Kwa kazi hii walihitaji sehemu tatu


title: Uchapaji

text: Ubao uliwekwa chini, uso juu na wino kupakwa juu ya sehemu zilizotokea juu. Karatasi ikatandikwa juu ya ubao na kupurwa kutoka juu ili wino ifungamiwe kwa karatasi. Baada ya kutoa karatasi maandishi na picha zilionekana kwenye karatasi kama taswira geu ya muhuri. Hii inamaanisha ya kwamba ilikuwa lazima kuchonga maandishi na picha kama taswira geu ili zionekane sawa baada ya kuchapa.


title: Uchapaji

text: Katika maandishi ya Kichina hakuna herufi za alfabeti, bali kila neno ni alama ya pekee. Matini ndefu kwa Kichina ina maneno na hivyo alama tofauti maelfu hata makumi elfu.


title: Uchapaji

text: Michapo ya kwanza iliyotengenezwa kwa teknolojia hii ni picha za maua juu ya kitambaa cha hariri zilizochapwa takriban mwaka 200 BK.


title: Uchapaji

text: Michapo ya kwanza kwenye karatasi zimehifadhiwa kutoka karne ya 7.


title: Uchapaji

text: Mnamo karne ya 9 teknolojia ilikomaa na kitabu cha kwanza kilichochapishwa kwa njia hii kinachojulikana ni Sutra ya almasi ya mwaka 868, mkusanyo wa maneno na mafundisho ya Buddha. Uzuri wa alama na picha ni dokezo la kwamba watungaji walikuwa na maarifa ya muda mrefu, kwa hiyo si kitabu cha kale zaidi kuchapishwa bali kitabu cha kale kilichohifadhiwa kamili hadi leo.


title: Uchapaji

text: Tunajua ya kwamba sutra za Buddha mamia elfu zilichapishwa kwa njia hii hadi mwaka 1000 hivi pamoja na mafundisho ya Konfusio. Fundi bora aliweza kuchapisha hadi nakala 2000 ya ukurasa mmoja kila siku.


title: Uchapaji

text: Mchapaji huu ulienea hadi China, Korea na Vietnam. Baadaye ulipokewa na Waarabu Waislamu na kutoka kwao hadi Ulaya.


title: Uchapaji

text: Katika nchi ya Korea mafundi walijaribu kufupisha kazi kubwa ya kuchonga ukurasa mzima kwa kuandaa alama mojamoja zilizoweza kuunganishwa baadaye. Walifanya majaribio kwa kutengeneza alama kwa kauri sini, udongo wa kuchomwa (uliovunjika kirahisi), ubao na baadaye pia metali ya shaba. Kuna vitabu kadhaa vilivyochapwa kwa njia hii lakini kwa jumla kazi ilikuwa kubwa mno kutokana na idadi kubwa ya alama katika maandishi ya Kichina. Njia ya kuchonga kurasa zote kwa mbao iliendelea kutumiwa hadi karne ya 19 wakati mfumo wa Kiulaya ulifika Asia ya Mashariki.


title: Uchapaji

text: Katika Ulaya teknolojia ya Kichina iliwahi kufika kupitia nchi za Waislamu kuanzia mwaka 1400 hivi. Mwanzoni wasanii walichonga picha za kidini zenye maandishi kidogo. Baadaye waliendelea kuchonga vitabu kamili vyenye picha nyingi na matini kidogo. Vitabu hivi vilishindana na michapo ya kwanza iliyotengenezwa kwa teknolijia ya herufi za kusogezeka iliyoanza mwaka 1450 hivi.


title: Uchapaji

text: Mwanzilishi wa teknolojia hii mpya alikuwa fundi dhahabu na mfanyabiashara Johannes Gutenberg kutoka mji wa Mainz katika Ujerumani. Alibuni njia sawa jinsi walivyowahi Wachina zamani lakini mwandiko wa Kilatini ulimpa mafanikio makubwa zaidi. Kinyume na mwandiko wa Kichina mwenye alama maelfu mwandiko wa Kilatini una alama chache kwa herufi zake, kama 26 pekee.


title: Uchapaji

text: Gutenberg alipambana na matatizo mengi akafanya majaribio mengi hadi kufaulu. Metali inadumu kuliko ubao ikamwezesha Gutenberg kuandaa ukurasa na kuuchapisha mara maelfu. Aliweka maandishi kwa kuandaa herufi metalia nyingi alizounganisha kuwa maneno, mistari hadi ukurasa wote.


title: Uchapaji

text: Kwa kuandaa kalibu kwa kila herufi aliweza kutengeneza herufi nyingi kwa kurudia kumwaga metali ya kuyeyushwa mle na kurudia hatua hii baada ya kutoa herufi zilizipoa kwa kalibu ileile. Alibuni aloi ya plumbi (metali ya risasi), stani na antimoni ambayo yote ni metali zinazoyeyuka kwa joto dogo.


title: Uchapaji

text: Baada ya kupanga herufi na kuzibana kwa ukurasa mzima aliweza kuchapisha ukurasa mara nyingi jinsi ilivyohitajika. Aliweza pia kufungua mbano wa ukurasa na kutumia herufi kwa kazi nyingine au kutunza ukurasa kwa marudio yaliyotarajiwa.


title: Uchapaji

text: Kazi ya kwanza ya Gutenberg ilikuwa Biblia (1455 hivi). Imesifiwa kama kazi bora kifundi na kisanii.


title: Uchapaji

text: Gutenberg alibuni pia wino wenye mafuta uliofaa kwa kazi yake kwa sababu ilidumu kuliko wino wa majimaji wa awali.


title: Uchapaji

text: Halafu alibuni mashine ya matbaa iliyorahisisha kazi; badala ya kusukuma karatasi juu ya mfano wa ukurasa kwa mkono, mashine ilifanya kazi hii haraka zaidi. Ukurasa uliowahi kuandaliwa kwa herufi katika mistari (Biblia ya Gutenberg ilikuwa na mistari 42 kila ukurasa) ulifungwa katika matbaa upande mmoja, na karatasi ilikweka upande mwingine, halafu pande zote mbili zilikazwa pamoja kwa mwendo wa mashine. Karatasi ilitolewa, mashine ikafunguliwa, wino kupakwa juu ya herufi na karatasi mpya kuwekwa ndani ya mashine. Mashine iliwezesha uchapaji pande zote mbili za karatasi, kazi iliyoshindikana katika mfumo wa zamani.


title: Uchapaji

text: Mwanzoni teknolojia mpya ya Gutenberg ilisambaa polepole. Mahitaji ya pesa yalikuwa mengi, mafundi walihitajika kuandaa kalibu, kuchemsha aloi na kuimwaga katika kalibu, halafu kupanga herufi kwa maneno, mistari na ukurasa wote. Kulikuwa na haja ya kuandaa akiba kubwa ya herufi kwa uchapaji wa kitabu kizima. Mwanzoni bei bado ilikuwa juu hata ililingana na bei ya muswada zilizonakiliwa kwa mkono.


title: Uchapaji

text: Hata hivyo mafundi wengine walimfuata Gutenberg na sanaa ya uchapaji ilienea Ulaya.Mnamo 1470 kulikuwa na matbaa 17 na hadi mwaka 1490 idadi iliongezeka kuwa 204. Hadi mwaka 1500 ni 252 matbaa na 62 za hizi zilikuwepo ndani ya Dola Takatifu la Kiroma. Wastani wa kila toleo ulikuwa nakala 150 hadi 250 hivi. Sehemu kubwa ilitolewa kwa lugha ya Kilatini, lakini polepole chapa kilitumiwa pia kwa lugha za kieneo.


title: Uchapaji

text:
Uchapaji kwa herufi za kusogezeka ulikuwa na athari kubwa katika jamii na utamaduni wa Ulaya halafu duniani kote.
Mnamo mwaka 1500, yaani miaka 50 baada ya Gutenberg kuanza kazi, matbaa za Ulaya zilikuwa zimetoa tayari nakala milioni 20 ya miandiko mbalimbali.


title: Uchapaji

text: Kitabu kilichokuwa jambo haba sana kilianza kupatikana kwa wingi. Elimu kwa njia ya kujisomea iliyopatikana kwa wanafunzi wachache pekee ilisambaa haraka sana. Mawazo na habari zilizowahi kupitishwa kwa mdomo pekee hasa zilichapishwa sasa zikapatikana haraka kwa watu wengi.


title: Uchapaji

text: Waandishi kadhaa walikuwa mashuhuri haraka. Vitabu vya Eramus wa Rotterdam viliuzwa kwa nakala 750,000 wakati wa maisha yake (1469–1536). Mafundisho ya Martin Luther yalisambazwa haraka, katika miaka michache baina ya 1518 na 1520 pekee nakala 300,000 za vijitabu vyake vilichapishwa na kuuzwa. Bila matbaa matengenezo ya Kiprotestanti yasingepata nguvu iliyokuwa nayo.


title: Uchapaji

text: Hapo si ajabu kwamba watu wenye mamlaka waliona teknolojia mpya kuwa hatari. Viongozi wa Kanisa Katoliki na wa serikali walijaribu kusimamia na kutawala matumizi ya matbaa. Katika miaka ya kwanza hali ya kisiasa katika Ujerumani na Italia ilikuwa muhimu. Nchi zote mbili zilikuwa sehemu za Dola Takatifu la Kiroma ambalo hali halisi halikuwa na serikali kuu. Miji mingi ndani yake ilijitawala na swali la kuruhusu kazi ya matbaa ilikuwa juu ya serikali ya kila mji. Ndiyo sababu teknolojia ya matbaa ilienea na kukomaa katika nchi hizi mbili mwanzoni na baadaye haikuwezekana kuifuta tena hata katika nchi nyingine. Hata hivyo serikali za nchi kadhaa zilifaulu kulazimisha udhibiti mkali wa vitabu - ila tu nchi nyingine ziliendelea haraka zaidi kwa sababu ilionekana ya kwamba usambazaji wa mawazo ulisaidia sana maendeleo ya uchumi na utamaduni.


title: Uchapaji

text: Ndiyo pia sababu mojawapo muhimu kwa nchi za Ulaya kufikia hali ya juu duniani na kuzipita nchi za Waislamu na Asia. Hadi wakati wa Gutenberg utamaduni wa Waislamu na nchi za Asia Mashariki uliongoza duniani katika uzalishaji wa bidhaa nyingi, utajiri na mafanikio mengi.


title: Uchapaji

text: Lakini serikali ya sultani Beyazid II katika Milki ya Osmani mwaka 1485 ilikataza uzalishaji wa vitabu kwa matbaa kwa Waislamu. Amri hiyo ilirudiwa mwaka 1515 na Sultani Selim. Vibali vilitolewa kwa matbaa pekee zilizohudumia jumuiya za wasio Waislamu kama Wayahudi na Wakristo. Kitabu cha kwanza kilichopigwa chapa huko Konstantinopoli kilitolewa mwaka 1497 kwa lugha ya Kiebrania kikiwa na maelezo ya Torati. lakini uchapaji wa herufi za Kiarabu ulipigwa marufuku hadi mwaka 1729.


title: Uchapaji

text: Kimsingi teknolojia ya Gutenberg ilifuatwa na kuendelezwa kwa karne mbili hadi kubuniwa na mashine ya uchapaji ya kuzunguka. Hapo kurasa za chapa zilipangwa juu ya mcheduara uliozunguka na karatasi ilipitishwa chini ya mzunguko wake. Wino ulipakwa mfululizo juu ya herufi na karatasi iliingizwa ama karatasi kwa karatasi au mfululizo kutoka msokoto wa karatasi. Mashine hizi ziliendeshwa kwa nguvu ya mashine ya mvuke, baadaye injini za umeme.


title: Uchapaji

text: Teknolojia hiyo ilibuniwa na Mjerumani Friedrich Koenig hadi mwaka 1818. Alihamia London akishirikiana na Mwingereza Thomas Bensley. Mwaka 1843 mbinu hiyo iliboreshwa tena na Mwingereza Richard March Hoe. Hii iliwezesha hasa magazeti kutolewa kwa nakala elfuelfu na kwa bei nafuu.


title: Uchapaji

text: Wakati wa karne ya 20 njia mpya ya uchapaji ilibuniwa iliyozidi kuboreshwa na hatimaye kuchukua nafasi ya herufi za kusogezeka. Leo hii vitabu na magazeti mengi kabisa duniani hutengenezwa kwa uchapaji wa offset.


title: Uchapaji

text: Hapo picha ya ukurasa wote inachomwa kwenye bapa la metali (mara nyingi alumini). Uso wa alumini unaandaliwa ili sehemu zinazotakiwa kuchapwa zipokee wino, lakini sehemu ambazo hazitakiwi kuonekana zinapokea unyevu wa maji na hivyo wino haushiki hapo. Bapa linabanwa katika mashine ya uchapaji, wino kupakwa kwenye bapa kwa kila mzunguko wa mashine, na picha ya ukurasa uliochomwa kwenye metali linanakiliwa kwenye blanketi la mpira linalozunguka pia. Kutoka mpira wino unabanwa juu ya karatasi na picha ya ukurasa ulioandaliwa sasa ni ukurasa uliochapishwa.


title: Uchapaji

text: Awali picha ya ukurasa ilipigwa kwa kamera halafu kupelekwa kwenye bapa ya uchapaji. Leo hii ukurasa unaandaliwa katika kompyuta na kupelekwa moja kwa moja katika mashine ya uchapaji.


title: Uchapaji

text: Matbaa za herufi ya kusogezeka bado zinatumiwa mahali pachache na wasanii na mafundi wanaotengeneza michapo ya pekee au ya kisanii.


title: Uchapaji

text: Katika miaka ya nyuma uchapaji kwa kutumia printa ndogo pamoja na kompyuta umezidi kuwa muhimu. Gharama za nakala ni ya juu kuliko offset lakini gharama za maandalizi ya chapo ni ndogo.


title: Uchapaji

text: Printa za leza zinapuliza unga wa wino juu ya karatasi na rangi inashika sehemu ambako printa imeonyesha uga la sumaku kuwa mahali pa herufi au picha, baadaye unga unafungwa imara kwenye karatasi kwa njia ya joto.


title: Uchapaji

text: Unapoweka printa kwa tarakilishi yako, huwa kwa kawaida waitishwa kuweka dereva za uchapaji (printer drivers). Hizi ni programu ambazo zinakusaidia kuwasiliana na mashine ile. Kulingana na maelezo ya wikipedia ya kingereza, dereva za chapa (printer drivers) ni programu ambazo hugeuza data ili iwe kati hali au mfumo ambao printa ityaweza kupiga chapa bila ya tatizo lolote. Kazi ya dereva hizi ni kuwezesha tarakilishi kupiga chapa bila kuzingatia muundo wa printa yenyewe. Programu hizi huenda ukapewa wakati unanunua mashine yako ya printa au ukapata kwa wavuti za mitandao zinazoshughulika na mambo ya chapa.


title: Uchapaji

text: On the effects of Gutenberg's printing


title: Uchapaji

text:
Early printers manuals
The classic manual of early hand-press technology is


title: Samba

text: Samba ni aina ya muziki pia ngoma na uimbaji kutoka nchini Brazil. Inaunganisha vyanzo vya Kiafrika na vya Kiulaya.


title: Samba

text: Chanzo muhimu cha Samba ni muziki wa watumwa waliopelekwa Brazil kutoka Afrika hasa maeneo Afrika ya Magharibi halafu ya Kongo na Angola wakati wa karne ya 18 na 19.


title: Samba

text: Athira nyingine zilikuwa dansi za wahamiaji kutoka nchi za Ulaya.


title: Samba

text: Kutoka vyanzo hivi ilitokea muziki iliyoitwa choro hasa kule Rio de Janeiro kuanzia mnamo 1870. Choro ilikuwa muziki ya kitaifa ya kwanza ya Brazil. Tangu miaka ya 1920 samba ilichukua nafasi ya choro.


title: Samba

text: Mnamo 1917 kundi la Banda Odeon lilifanya rekodi ya kwanza ya samba inayojulikana kwa jina "Pelo telefone" („ks aimu“). Wimbo huu ulifaulu sana wakati wa carniyal.


title: Samba

text: Tangu 1928 vikundi vya kwanza vya "shule ya samba" viliundwa vilivyoandaa michango kwa karniyal ya mwaka ujao. Hapo walikutana hasa vijana kutoka maeneo maskini ya Rio 1928 walipoishi watu weusi wengi.


title: Samba

text: Lakini pia Wabrazil weupe wa tabaka za kati walipokea muziki ya samba na bendi nyini waliisambaza kote nchini.


title: Samba

text: Tangu miaka ya 1950 shule za samba zilianza kutawala carnival ya Rio. Leo hii carnival ya Rio intazamiwa kuwa sherehe kubwa duniani. Kilele chake ni maandamano ya vikundi vya shule za samba vinavyoshindana kwa ngao ya mshindi. Rio ina shule za samba 44 n kila moja ina wanachama maelfu. Wanaandaa pamoja maandamano ya karnival ijao inayohitaji mazoesimengi ya kuimba na kucheza kwa wala watakaohudhuria. Pamoja na hayo hsule nyingi zinatimiza pia wajibu kwenye mitaa ya vibanda.


title: Propaganda

text: Propaganda (lat. "propagare" kueneza) ni jitihada ya kuathiri mawazo na maoni katika jamii kwenda mwelekeo unaotakiwa na wenye propaganda. Inafanana na njia zinazotumiwa kwa matangazo ya kiuchumi yanayolenga kuuza bidhaa fulani au kusambaza mafundisho ya kidini lakini eneo la propaganda ni kisiasa. Kwa hiyo mara nyingi sehemu muhimu ya propaganda ni kuchora picha baya ya wapinzani au maadui.


title: Propaganda

text: Jambo muhimu katika propaganda ni kuonyesha habari jinsi inavyofaa zaidi kwa kuathiri watu si kuonyesha hali jinsi ilivyo au pande mbalimbali ya hali halisi.


title: Propaganda

text: Harakati ya kisiasa kama Ukomunisti au Ufashisti zilitumia propaganda kwa kusudi na wakati mwingine kwa mafanikio. Kutokana na historia hii neno propaganda haina maana mazuri. Siku hizi vyama vya kisiasa na serikali wanapenelea kuita idara husika "mawasiliano na umma" (public relations) au "habari" (information).


title: Mwandishi

text: Mwandishi kwa maana ya kimsingi ni mtu anayeandika.


title: Mwandishi

text: Jina mwandishi linaweza kumtaja mtu aliyeweka matini kwenye karatasi tunayosoma. Linaweza pia kumtaja mtungaji wa andiko hata kama hatuna uhakika kama aliliandika mwenyewe kwa mkono wake, kwa hiyo ni karibu na maana ya "mtungaji".


title: Mwandishi

text: Tangu uenezaji wa elimu ya shule kwa watu wengi tendo la kuandika si jambo la ajabu tena. Lakini kwa kipindi kirefu cha historia ya binadamu walikuwepo watu wachache tu waliojua kusoma na kuandika na kwa vipindi vile kazi ya "mwandishi" ilikuwa muhimu katika jamii.


title: Mwandishi

text: Kubuni uwezo wa kutunza habari kwa alama ya kimaandishi kulikuwa maendeleo makubwa katika historia ya binadamu. Chanzo cha maandishi kilikuwa katika kutunza kumbukumbu ya kodi na mapato. Watawala wa kwanza waliweza kushika hivi ni kiasi gani cha nafaka au mifugo kinachochangiwa na kijiji au mkoa fulani.


title: Mwandishi

text: Kutunza kumbukumbu hii kulihitaji watu waliojua kutumia alama gani kwa maana gani na walioweza kuzitambua tena baada ya muda. Watu hao walikuwa waandishi wa kwanza. Kulingana na maendeleo ya mwandiko idadi ya alama iliongezeka zilizotaja pia mambo yasiyoonekana kama dhana za kijamii au kidini.


title: Mwandishi

text: Waandishi walikuwa mara nyingi maafisa wa mfalme au mtawala waliokuwa karibu naye kwa sababu elimu yao ilikuwa muhimu kwa utawala. Tangu uenezaji wa biashara wafanyabiashara walitumia pia maandishi, hivyo walijifunza wenyewe kuandika au waliajiri waandishi.


title: Mwandishi

text: Katika eneo la Mesopotamia walimwabudu mungu mlinzi wa waandishi kwa jina Nabu. Katika maktaba ya matofali ya kikabari ya Niniveh kuna matini inayosifu kazi ya mwandishi: "Onyesha bidii katika sanaa ya kuandika, maana itakupatia utajiri kwa wingi"


title: Mwandishi

text: Katika Misri ya Kale kazi ya mwandishi iliheshimiwa sana. Waandishi walionyeshwa mara nyingi kwa sanamu za kuchongwa zilizohifadhiwa hadi leo. Mwandishi Imhotep aliyekuwa afisa mtendaji mkuu wa farao Djoser alipewa heshima ya kimungu baada ya kifo chake. Wana wa waandishi walifundishwa katika nyumba za baba halafu kupelekwa shule wakaingia katika huduma ya serikali na wakati mwingine kurithi nafasi ya baba.


title: Mwandishi

text: Hao waandishi walitimiza shughuli zinazotekelezwa leo na karani, mhasibu au katibu.


title: Mwandishi

text: Kando na kuandika, waandishi wa leo wana vipawa vingine tofauti kama vile kuigiza, kuripoti katika vyombo vya habari na kusanii kwa sauti (voice artists) kama vile  Raheel Farooq. Kando na kuandika vitabu vya chapa waandishi mamboleo wanafanya vitabu elektroniki yaani ebooks. Wengine waandika kwa wavuti zao. Kati ya waandishi bingwa hapa Afrika wa mambo leo ni kama Wallah bin Wallah, Mohamed Said na Ken Walibora.


title: Mwandishi

text: Kuna waandishi wengine ambao kazi yao ni kuwaandikia wengine. Katika dunia ya leo, ambayo kazi nyingi zafanyika kwa mtandao, waandishi hao huenda wakapewa kazi ya kuwafanyia wengine maandishi ya wavuti zao (freelance website content writers) au kuwafanyia maandishi waliyopewa chuoni .


title: Mwandishi

text: Kabla ya kupatikana kwa uchapaji njia pekee ya kupata nakala za hati, sheria, matangazo na vitabu ilikuwa kunakili matini hizi kwa mkono. Jamii zilizoendelea katika historia zilikuwa na maelfu ya watu ambao kazi yao ilikuwa kunakili matini hizi. Walipatikana katika ofisi za serikali, ofisi za shirika za biashara, taasisi za elimu au pia kama waandishi waliojitegemea na kufanya kazi yao kibarua.


title: Mwandishi

text: Kazi yao ilipotea kwa kiasi kikubwa tangu kupatikana kwa uchapaji. Hadi leo katika nchi zenye watu wengi wasiojua kusoma kuna waandishi wanaofanya kazi hii kwa wengine. Kazi yao ni zaidi kuandika barua za watu wasiojua kuandika.


title: Mwandishi

text: Kaligrafia ni sanaa ya kuandika vizuri na kuremba maandishi. Hadi leo kuna waandishi wanaotekeleza kazi hii kama sanaa ama kwa kutunga kaligrafia za mapambo ya nyumba au kwa kutunga hati za pekee zinazotakwa kurembishwa.


title: Mwandishi

text: Wengine wanajifunza kaligrafia kama burudani ya binafsi.


title: Mwandishi

text: Katika utamaduni wa Uyahudi nakala za Torati kwa matumizi katika ibada ya sinagogi zinahitaji kuandikwa hadi leo kwa mkono: kuna waandishi walio mabingwa kwa shughuli hii.


title: Mwandishi

text: Mnamo 1970 mwanamuziki wa jazz Herbie Hancock alianza kutumia jina "mwandishi" akaita bendi yake "Mwandishi" na kutoa albamu kwa jina hilo.


title: Tennis

text: Tennis (pia tenisi) ni aina ya michezo inayotekelezwa na watu wawili au wanne wakishindana kwa kupiga mpira mdogo kwa raketi kwenye uwanja wa tennis. Shabaha ni kupiga mpira kwa upande wa mpinzani kwa namna inayomshinda kurudisha mpira. Akishindwa kurudisha mpira upande mwingine mpiganaji wa kwanza anashika pointi moja.


title: Tennis

text: Wanaoshindana ni ama wanaume au wanawake, au timu za mwanaume mmoja na mwanamke mmoja.


title: Tennis

text: Chanzo chake kilikuwa wakati wa karne ya 11 huko Ufaransa. Wakati ule wachezaji walipiga kwa mkono wakauita “Jeu de Paume” yaani mchezo wa makofi.


title: Tennis

text: Baada ya kuenea nchini Polandi watu walianza kutumia raketi badala ya makofi. Michezo hii ilipendwa sana Uingereza na Ufaransa.


title: Tennis

text: Jina "tennis" limetokana na neno la Kifaransa "tenez!" linalomaanisha "shika!" au "chukua!".


title: Tennis

text: Katika nusu ya pili ya karne ya 19 imekuwa kati ya michezo ya kupendwa na watu wa tabaka la juu la Uingereza ikasambazwa katika makoloni za Milki ya Uingereza na Marekani. Mashindano makubwa yalianza huko Wimbledon, Uingereza, yanayoendelea hadi leo.


title: Tennis

text: Hadi mwaka 1924 tennis ilikuwa mchezo kwenye Michezo ya Olimpiki, ikaondolewa na kurudishwa mwaka 1988. Katika nchi mbalimbali hadi leo ina sifa ya kuwa mchezo wa matajiri lakini katika nchi nyingine inachezwa na watu wa matabaka yote.


title: Tennis

text: Kuna mashindano makubwa yanayochezwa na timu za taifa yanayojulikana kwa jina la Davis Cup.


title: Tennis

text: Uwanja una umbo la mstatili wenye urefu wa mita 23.77 (futi 78) na upana wa mita 8.23 (futi 27) kwa wachezaji wawili. Kwa wachezaji wanne upana ni mita 10.97 (futi 36).


title: Tennis

text: Katikati ya urefu unatenganishwa kwa wavu kuwa na nusu mbili. Mipaka ya uwanja ni mistari ya nje, wakati mpira unagusa mstari bado uko ndani ya uwanja.


title: Tennis

text: Kuna uwanja wenye mchanga mwekundu (mara nyingi matofali yaliyosagwa), namna ya zulia, chembechembe za plastiki au nyasi, pia nyasi bandia.


title: Tennis

text: Mchezaji anatakiwa kuangalia ya kwamba


title: Tennis

text: mpira upite juu ya wavu mpira hauruhusiwi kugusa uso wa uwanja zaidi ya mara moja upande wake mwenyewe mpira hauruhusiwi kuguswa kwa sehemu yoyote ya mwili wavu hautakiwi kuguswa kwa mwili au raketi mpira unapigwa mara moja kwa raketi hadi kuutuma upande mwingine


title: Tennis

text: Kukosea hapo kunampa mpinzani pointi.


title: Tennis

text: Refa mkuu anaketi juu ya kiti kirefu akisaidiwa na marefa wa kando.


title: Tennis

text: Mipira Mcheaji wa kike Scoreboard


title: Raketi

text: Raketi (ing. "racket") ni kifaa cha michezo kinachotumiwa kupiga kiolwa kama mpira.


title: Raketi

text:
Inatumiwa kwa michezo kama vile squash, tennis, mpira wa meza na badminton.
Huwa na sehemu ya kuishikilia kwa mkono na sehemu pana kwa kupiga mpira.


title: Baseball

text: Baseball "(mara chache pia:" besibol")" ni aina ya michezo ya timu yenye asili na wafuasi wengi Marekani lakini inapendwa pia na watu wengi huko Amerika Kusini na Asia ya Mashariki.


title: Baseball

text: Timu mbili zinashindana kwa shabaha ya kupata ponti zaidi kuliko wengine. Asili ya baseball ni michezo iliyopelekwa Marekani na wahamiaji kutoka Ulaya. Kwa tabia kadhaa mchezo unafanana na kriketi.


title: Baseball

text:
Kila timu huwa na wachezaji 9. Timu zinabadilishana kwa zamu kushambulia na kutetea.
Shabaha ya mchezo ni kuzunguka ("run") uwanja mwenye vituo ("base") nne. Kwa kila mafanikio ya kuzunguka uwanja timu inashika pointi moja. Timu ya wapinzani wanajaribu kuchelewesha na kuzuia wachezaji wa upande mwingine. Timu yenye pointi zaidi inashinda.


title: Baseball

text: Timu ya kutetea inanza na mtupaji (pitcher) ndani ya eneo la kutupa anayetupa mpira. Analenga kwa mwenzake mshika mpira (catcher) aliye nyuma ya mpiganaji wa kinyume katika sehemu ya kupiga (strike zone) anapaswa kufikisha mpira si chini mno wala juu mno. Mpiganaji anajaribu kugonga mpira kuelekea sehemu fulani ndani ya uwanja. Kama anafaulu kugonga mpira anaanza kukimbia kuelekea kituo cha kwanza.


title: Baseball

text: Kama mshika mpira aliukamata atalenga kwa mpiganaji anayekimbia ili amwondoe katika uwanja au kuiupa mpira kwa wenzaka katika uwanja watakaomlenga mchezaji anayekimbia kutoka kituo kimoja hadi kingine. Huyu akifika kituo yuko salama.


title: Baseball

text: Badala yake mchezaji mwingine wa timu ya shambulio anaingia kama mpiganaji. Mchezo unarudiwa na baada ya kila pigo "hit" mpiganaji wa kwanza aajaribu kuendelea hadi kituo kinachofuata na mpiganaji wa pili anamfuata. Wakati chezaji wa kwanza wa kushambulia amefika kituo cha nne ametimiza mbio (home run) na ameshika pointi.


title: Baseball

text: Kuna kanuni mbalimbali zinazoleta azimio kama mkimbiaji anaweza kuendelea au kama anatoka katika nafasi yake.


title: Backgammon

text: Backgammon ni mchezo wa ubao unaochezwa na watu wawili. Kila mchezaji anatembeza kete zake kwenye ubao. Anatumia dadu 2 kuamulia idadi ya hatua kwa kila kete. Mshindi ni huyu anayemaliza kupeleka kete zote hadi mwisho wa njia na kutoka ubaoni.


title: Backgammon

text: Wachezaji wanatofautishwa kwa rangi ya kete ambazo kwa kawaida ni nyeusi na nyeupe.


title: Backgammon

text: Ubao huwa na umbo la mchemraba mwenye nusu mbili za chini na juu. Kila upande kuna pembetatu 12, jumla 24 zinazoitwa nukta ("point"). Kati ya nukta ya 6 na 7 kila upande kuna mstari unaotenganisha eneo la nyumbani na la nje.


title: Backgammon

text: Kwa mchezaji mmoja chanzo ni nukta ya kwanza chini upande wa kulia, kwa mpinzani wake ni nukta ya kinyume juu. Anayeanza chini anafuata mwendo wa saa, mwenzake kinyume cha saa.


title: Backgammon

text: Kete zinapangwa mwanzoni kwenye nukta ya kwanza kila upande 2, wenye nukta ya kumi na mbili 5, kwenye nukta ya kumi na saba 3 na kwenye nukta kumi na tisa 5.


title: Backgammon

text: Nukta ya kwanza ya mchezaji ni pia nukta ya mwisho wa mpinzani wake.


title: Backgammon

text: Dadu zina pande sita, mchezo unahitaji dadu mbili, ama kwa kila mchezaji au dadu mbili za kushirikiana.


title: Backgammon

text: Shabha ya mchezo ni kufikisha kete zote kwenye nukta ya mwisho wa mzingo halafu kuziondoa kwa njia ya kupiga dadu, kabla ya mpinzani ametimisha kazi hii ka kete zake.


title: Backgammon

text: Katika ufunguzi kila mchezaji anapiga dadu moja mara moja. Mwenye pointi zaidi anaanza. Anapeleka kete moja mbele idadi ya hatua za dadu yake na dadu ya mpinzani pamoja. Kama mchezaji moja amepiga 5 na mpinzani 3, huyu mwenye 5 anaanza. Anapeleke kete ya kwanza hatua 5+3=8.


title: Backgammon

text: Baaad ya ufunguzi wachezaji wanapiga dadu mbili kila mmoja kwa zamu.


title: Backgammon

text: Mchezaji anaweka kete kulingana na pointi za dadu. Kama amepiga 5+2 anaweza kuweka kete mbili, moja hatua 5 na nyingine hatua 2, au kete moja hatua 5, halafu 2.


title: Backgammon

text: Kete zinatembea kuanzia nukta ya kwanza kupitia eneo la nje hadi kuelekea eneo la nyumbani. Keta inaweza kufika nukta kama hii haikushikwa tayari. Nukta imeshikwa kama kete mbili au zaidi ya mpinzani ziko tayari mle. Kama iko kete moja ya mpinzani pekee kete haikushikwa bado, inawezekana kuingia.


title: Backgammon

text: Kama haiwezekani kutumia ponti za dadu zote mbili (kwa sababu nafasi zimeshashikwa) pointi za dadu ya juu zinatangulia. Kama pointi zote haiwezekani, mchazaji anapumzika.


title: Backgammon

text: Kama kete inafika kwenye pointi penye kete moja ya mpinzani kete hii imepigwa yaani inaondolewa kwenye ubao. Kete iliyopigwa inaweka katikati ya ubao. Mchezaji wake anahitaji kwanza kurudisha kete ubaoni kabla ya kuendelea na kete nyingine.


title: Backgammon

text: Wakati kete zote 15 zimefika kwenye pointi yoyote za eneo la nyumbani mchezaji anaanza kuzitoa. kwa hii anahitaji kupata dadu zinazolingana na hatua hadi nukta ya mwisho +1, au kubwa zaidi.


title: Dadu

text: Dadu ni kidude ambacho kwa kawaida kina umbo la mchemraba lakini kuna aina nyingine pia. Inatumiwa kwa kuirusha katika michezo ya bahati au pia katika mchezo ambako namba inahitajika kwa njia ya kubahatika.


title: Dadu

text: Dadu ya kawaida huwa na pande sita na namba kwenye ya kila upande. Kwa kawaida namaba hizi ni 1, 2, 3, 4, 5 na 6. Jumla ya namba za pande mbili za kinyume huwa ni 7.


title: Dadu

text: Dadu inarushwa kwenye sehemu tambarare ama mezani au kwenye sakafu ya chumba. Namba au alama inayofika juu ni ya kubahatika. Kurushwa kwa dadu kunatokea ama kwa mkono au baada ya kutikisisha ndani ya chombo.


title: Fugo

text: Fugo "(ing. domestication kutoka lat. domesticus: "kuhusiana na nyumba")" ni mchakato unaotoeka kama wanyama mwitu wanaishi karibu na watu na kufugwa nao kwa muda mrefu.


title: Fugo

text: Katika muda wa vizazi vingi tabia mbalimbali za wanayama zinabadilika. Hii inatokea hasa kwa sababu watu waliteua wanyama wenye tabia zilizotakiwa, kwa mfano


title: Fugo

text: Katika mchakato wa uteuzi wanyama wasiolingana hawakupewa nafasi ya kuzaa tena yaani hawakufugwa na hivyo tabia zisizotakiwa zilipugua na tabia zilizotafutwa ziliongezeka.


title: Fugo

text: Mchakato huohuo ulitokea pia upande wa mimea.


title: Fugo

text: Watu walikuta manyasi yenye mbegu kubwa kiasi uliofaa kama chakula wakatambua ya kwamba waliweza kutunza mbegu za aina hii ya nyasi na kuzipanda mahali walipohamia wakaona wakitunza mbegu kubwa zaidi kwa kupanda polepole mimea mpya ikaota mbegu kubwa zaidi.


title: Fugo

text: Katika mchakato huu kipo chanzo cha kutokea kwa nafaka zote zinazoliwa na binadamu. lakini pia mimea mingine ya matunda kama vile ndizi au mitofaa.


title: Malgrat de Mar

text: Malgrat de Mar ni mji wa kihistoria katika jimbo la Catalonia nchini Hispania wenye wakazi 18,429.


title: Kikingaradi

text: Kikingaradi ni kifaa kinachofungiwa juu ya nyumba, minara au majengo marefu mengine. Kwa kawaida ni nondo nene ya metali ambayo inaunganishwa na waya inayoishia kwenye pao la metali lililochimbwa ardhini.


title: Kikingaradi

text: Kazi ya kikingaradi ni kuvuta radi kwake na kuifishi ardhini bila kupita ndani ya jengo. Radi ina kiwango kikubwa cha chaji ya umeme ndani yake na inaweza kusababisha uharibifu mkubwa kwenye kitu kinachopigwa naye. Pale ambako radi inatokea chaji yake inatafuta njia ya haraka ya kuingia kwenye ardhi kwa shabaha ya kutoa chaji yake. Hapo mara nyingi radi inatafuta vilele vya majengo au pia miti ambayo ni kama sehemu ya juu ya uso wa ardhi. Kuachiliwa kwa chaji katika jengo au mti kunaweza kuleta uharibifu. Mkondo wa umeme unaopatikana wakati wa kuachilia chaji unasababisha halijoto kali inayosababisha moto. Kama kuna unyevu ndani ya ukuta wa jengo unyevu huu unaanza kuchemka mara moja na kuwa mvuke kwa ghafla kunachosababisha mlipuko.


title: Kikingaradi

text:
Hapo kikingaradi ni njia ambako umeme unaweza kupita na kufika ardhini haraka bila kutafuta njia ndani ya jengo. Ilhali radi daima inatafuta njia ya haraka ya kuachilia chaji yake ardhini kikingaradi kinatengenezwa kwa metali inayopitisha umeme haraka zaidi kuliko jengo lenyewe. Kwa sababu hii metali inayochaguliwa kwa kikingaradi ni kwa kawaida shaba, aloi za shaba au alumini, kwa kwa sababu metali hizi zina ukinzani mdogo kwa mkondo wa umeme. Shaba ni bora kuliko alumini lakini bei yake ni juu zaidi.
Mnamo katikati ya karne ya 18 wataalamu katika Ulaya na Marekani walianza kuelewa tabia za umeme. Walianza kuhisi ya kwamba uhusiano ulikuwepo baina ya umeme na radi. Mnamo 1750 Benjamin Franklin huko Pennsylvania, Marekani aliandika juu ya radi kuwa umeme akapendekeza kuithibitisha kwa kupandisha kishada wakati wa ngurumo na kuona umeme kwenye kamba yake ya kushikilia. Kutokana na majaribio haya alibuni pia kikingaradi kilichowekwa mara ya kwanza kwenye nyumba yake mwenyewe, halafu mwaka 1752 kwenye ikulu ya Pennsylvania.


title: Kikingaradi

text: Mwnazoni kikingaradi kilienea polepole. Sababu muhimu ilikuwa hofu ya kuwa mtambo ungevuta radi kwake na hivyo kuongeza hatari badala ya kuipunguza.


title: Kikingaradi

text: Baada ya kuonekana kinasaidia kweli uenezaji wake umeendelea. Siku hizi kuna nchi nyingi zenye masharti ya kuweka kikingaradi kwenye majengo maalumu hasa kama jengo fulani ni jengo kubwa katika mazingira yake, limeinuliwa juu ya kimo cha miti au majengo jirani au kama liko juu ya mlima.


title: Primates

text: Primates ni jina la kitaalamu la kundi la mamalia wanaojumlisha lemuri, nyani na sokwe wote pamoja na binadamu.


title: Primates

text: Kuna takriban spishi 400 za primates.


title: Primates

text: Wote wanafana na binadamu kwa namna fulani. Tofauti muhimu ni lugha.


title: Primates

text: Primates huwa na mikoni yenye vidole 5 na kucha. Wanahesabiwa kuwa na vikundi au nusuoda 2: Strepsirrhini na Haplorhini.


title: Primates

text: Primates wanaishi hasa katika maeneo ya tropiki na nusutropiki ya Afrika na Asia. Katika Amerika wako baina ya Meksiko na Arjentina ya kaskazini. Binadamu pekee alisambaa kote duniani.


title: Primates

text: Barani Afrika wako kote na idadi kubwa ya spishi wako kusini ya Sahara. Hawako Ulaya isipokuwa kundi moja huko Gibraltar (kusini mwa rasi ya Iberia) lakini inawezekana hao walipelekwa huko na binadamu. Vilevile hawako Asia ya Kaskazini na ya Kati, Australia na visiwa vya Pasifiki na maeneo karibu na ncha za dunia.


title: Primates

text: Tabia zifuatazo zinapatikana


title: Primates

text: AIna ndogo ya primates ni Lemuri-panya ya Berthe yenye urefu wa sentimita 10 pekee na uzito wa gramu 38. Aina kubwa ni ngagi (gorilla) yenye kilogramu hadi 275,


title: Primates

text: Wale wa nusuoda Strepsirrhini kwa jumla ni wadogo kuliko Haplorrhini.


title: Primates

text: Spishi kadhaa wana tofauti kubwa kati ya dume na jike; dume wa spishi hizi wanaweza kuw na uzito mara mbili kuliko jike na pia kuonyesha rangi tofauti kama nyanyi ya Papio hamadryas.


title: Primates

text: Mwili wa primates wengi umefunikwa kwa nywele zenye rangi baina nyeupe, kijivu, kahawia hadi nyeusi. Makofi kwa kawaida hayana nywele. Spishi kadhaa hazina nywele usoni. Binadmu ni spishi yenye nywele chache.


title: Primates

text: Primates wengi hukalia miti na viungo vya vinlingana na maisha yao. Kwa spishi nyingi miguu ni mikubwa na yenye nguvu zaidi kuliko mikono, isipokuwa Giboni wa Asia Kusini-Mashariki na sokwe kubwa wasio binadamu.


title: Primates

text: Spishi zinazotembea mtini kwa kuning’inia kwa mikono kidole gumba kimefifia.


title: Primates

text: Mkia ni muhimu kwa primati wengi wanaoishi mtini lakini spishi nyingine wana mkia mdogo au hawana. Nyani kadhaa wa Amerika wana mkia wa kushikilia usio na nywele upande wa chini pwenye neva muhimu.


title: Primates

text: Inaaminiwa kuwa primates kiasili waliishi mtini na hadileo wengine wana maisha yao mtini pekee ambao hawatembei ardhini. Wengine wanaishi chini na juu pia. Wanaotembea kwenye uso wa ardhi pekee ni wachache pamoja na binadamu.


title: Primates

text: Primates wanaptikana kwenye aina mbalimbali za misitu kama vile msitu wa mvua, mikoko na pia kwenye misitu ya mlimai hadi kimo cha mita 3000 juu ya UB.


title: Primates

text: Spishi nyingine zinogopa maji lakini kuna pia aina zinazopenda maji zinajua hata kuogelea. Spishi kadhaa zimezoea mazingira ya kibinadamu zinazoishi kwenye vijiji na miji kama makaka ya Uhindini.


title: Primates

text: Kimsingi strepsirrhini (wenye pua bichi) wanafanya shughuli zao wakati wa usiku na kulala mchana lakini haplorrhini (wenye pua kavu) wanafanya shughuli zao machana na kulala usiku. Wale wanafanya shughuli zao usiku kwa jumla ni wadogo zaidi na wana uwezo mzuri zaidi wa kunusu.


title: Primates

text: Sawa na mamalia wengine wale wanaokula hasa majani wanapumzka muda mrefu zaidi wakihitaji muda mrefu kumeng'enya chakula chao.


title: Kitami

text: Kitami ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Watami. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kitami imehesabiwa kuwa watu 2100. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitami iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kitaupota

text: Kitaupota ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wataupota. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kitaupota imehesabiwa kuwa watu 1280. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitaupota iko katika kundi la Kioseaniki. Wataalamu wengine huangalia lugha za Kiwa'ema na Kiwedau kuwa lahaja za Kitaupota.


title: Kitawala

text: Kitawala ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Watawala. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kitawala imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitawala iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kitenis

text: Kitenis ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Watenis. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kitenis imehesabiwa kuwa watu 30 tu, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitenis iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiteop

text: Kiteop ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wateop. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiteop imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiteop iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiterebu

text: Kiterebu ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waterebu. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kiterebu imehesabiwa kuwa watu 130. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiterebu iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kitiang

text: Kitiang ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Watiang. Mwaka wa 1972 idadi ya wasemaji wa Kitiang imehesabiwa kuwa watu 790. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitiang iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kitigak

text: Kitigak ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Watigak. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kitigak imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitigak iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kitinputz

text: Kitinputz ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Watinputz. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kitinputz imehesabiwa kuwa watu 3900. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitinputz iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kititan

text: Kititan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Watitan. Mwaka wa 1992 idadi ya wasemaji wa Kititan imehesabiwa kuwa watu 3850. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kititan iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kitomoip

text: Kitomoip ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Watomoip. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kitomoip imehesabiwa kuwa watu 200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitomoip iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kitorau

text: Kitorau ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Watorau. Mwaka wa 1963 idadi ya wasemaji wa Kitorau imehesabiwa kuwa watu 600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitorau iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kitoura (Papua)

text: Kitoura ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Watoura. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kitoura imehesabiwa kuwa watu 1800. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitoura iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kitulu-Bohuai

text: Kitulu-Bohuai ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Watulu na Wabohuai. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kitulu-Bohuai imehesabiwa kuwa watu 1400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitulu-Bohuai iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kitumleo

text: Kitumleo ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Watumleo. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kitumleo imehesabiwa kuwa watu 790. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitumleo iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kitungag

text: Kitungag ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Watungag. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kitungag imehesabiwa kuwa watu 12,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitungag iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiubir

text: Kiubir ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waubir. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiubir imehesabiwa kuwa watu 2560. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiubir iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiulau-Suain

text: Kiulau-Suain ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasuain. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiulau-Suain imehesabiwa kuwa watu 2800. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiulau-Suain iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiuneapa

text: Kiuneapa ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wauneapa. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kiuneapa imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiuneapa iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiunubahe

text: Kiunubahe ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waunubahe. Mwaka wa 2012 idadi ya Waunubahe ilikuwa watu 59 lakini saba wao tu waliweza kuongea lugha yao ya Kiunubahe yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiunubahe iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiuruava

text: Kiuruava ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya iliyozungumzwa na Wauruava. Siku hizi hakuna wasemaji wa Kiuruava tena yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiuruava iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kivehes

text: Kivehes ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wavehes. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kivehes imehesabiwa kuwa watu 70 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kivehes iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kivitu

text: Kivitu (pia Kimuduapa) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wavitu. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kivitu imituabiwa kuwa watu 8800. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kivitu iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiwab

text: Kiwab ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawab. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiwab imehesabiwa kuwa watu 120. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwab iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiwa'ema

text: Kiwa'ema ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawa'ema. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiwa'ema imehesabiwa kuwa watu 1020. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwa'ema iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiwagawaga

text: Kiwagawaga ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawagawaga. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiwagawaga imehesabiwa kuwa watu 600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwagawaga iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiwaima

text: Kiwaima ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawaima. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiwaima imehesabiwa kuwa watu 15,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwaima iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiwampar

text: Kiwampar ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawampar. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kiwampar imehesabiwa kuwa watu 5150. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwampar iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiwampur

text: Kiwampur ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawampur. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiwampur imehesabiwa kuwa watu 530. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwampur iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiwarwar-Feni

text: Kiwarwar-Feni (pia Kitangga) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawarwar kwenye visiwani vya Feni. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiwarwar-Feni imehesabiwa kuwa watu 2100. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwarwar-Feni iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiwatut-Kaskazini

text: Kiwatut ya Kaskazini ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawatut. Mwaka wa 2012 idadi ya wasemaji wa Kiwatut ya Kaskazini imehesabiwa kuwa watu 630. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwatut ya Kaskazini iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiwatut-Kati

text: Kiwatut ya Kati ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawatut. Mwaka wa 2012 idadi ya wasemaji wa Kiwatut ya Kati imehesabiwa kuwa watu 1700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwatut ya Kati iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiwatut-Kusini

text: Kiwatut ya Kusini ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawatut. Mwaka wa 1988 idadi ya wasemaji wa Kiwatut ya Kusini imehesabiwa kuwa watu 890. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwatut ya Kusini iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiwedau

text: Kiwedau ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawedau. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiwedau imehesabiwa kuwa watu 2200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwedau iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Metaboli

text: Metaboli (gir. μεταβολή metabolē, "badiliko"; pia: umetaboli[1]) inamaanisha jumla la michakato ya kikemia mwilini mwa viumbehai. Viumbehai vinahitaji nguvu, yaani nishati kwa kukua, kudumisha maisha yao na kufanya kazi. Nguvu hii inapatikana kwa njia ya chakula pamoja na pumzi. Ndani ya mwili mfumo wa mmeng'enyo wa chakula (tumbo, utumbo) inavunja chakula kwa vipashio vyake vya kikemia ambavyo vinatumiwa na mwili kama lishe. Vivyo hivyo oksijeni inayofika kwa njia ya pumzi inapitishwa mwilini kwa njia ya damu hasa. Kutokana na mmenyuko wa hivi vyote mwili unapata nishati ya kujidumisha na pia maada ya kujenga seli au sehemu nyingine za mwili. Vipashio visivyotumiwa tena vinaondolewa mwilini.


title: Metaboli

text: Umetaboli wote hutofautishwa katika hali mbili


title: Metaboli

text: Kataboli inayovunja maada ogania (kwa mfano chakula) kwa vipashio vyake vya kikemia na kuvuna nishati Anaboli inayotumia nishati hii kwa kujenga molekuli kama proteini au Amino asidi.


title: Metaboli

text: Vimeng'enya (ing. enzymes) huwa na nafasi muhimu sana katika michakato hii maana vinatawala na kulenga mimenyuko ya kikemia mwilini.


title: Metaboli

text: Mfumo wa umateboli wa kiumbehai unaamua dutu gani ni za faida yaani lishe ni zisizo hasara yaani sumu. Kwa mfano kuna bakteria kadhaa zinazotumia sulfidi ya hidrojeni kama lishe ilhali ni sumu kwa wanyama. [2]


title: Metaboli

text: Kuna hasa aina tatu za molekuli zinazojenga miili ya wanyama, mimea na bakteria: amino asidi, kabohidrati na mafuta. Molekuli hizi ni za kimsingi kwa uhai. Kwa hiyo ama zinatengenezwa katika metaboli kwa kujenga seli na tishu ya mwili ama zinavunjwa katika mtaboli kwa kuzitumia na chanzo cha nishati kwenye mmeng'enyo wa chakula. Vipashio vya kemikali hizi zatumiwa katika metaboli kujenga DNA au protini.


title: Kiwogeo

text: Kiwogeo ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawogeo. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiwogeo imehesabiwa kuwa watu 1620. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwogeo iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiwuvula-Aua

text: Kiwuvulu-Aua ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawuvulu na Waaua kwenye visiwa vya Wuvulu, Aua, Durour na Maty. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kiwuvulu-Aua imehesabiwa kuwa watu 1000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwuvulu-Aua iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiyabem

text: Kiyabem ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayabem. Mwaka wa 1978 idadi ya wasemaji wa Kiyabem imehesabiwa kuwa watu 2080. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyabem iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiyakaikeke

text: Kiyakaikeke ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayakaikeke. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kiyakaikeke imehesabiwa kuwa watu 100 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyakaikeke iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiyaleba

text: Kiyaleba (pia Kigamadoudou) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayaleba. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kiyaleba imehesabiwa kuwa watu 1330. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyaleba iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiyamap

text: Kiyamap ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayamap. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiyamap imehesabiwa kuwa watu 1580. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyamap iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiyoba

text: Kiyoba ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya iliyozungumzwa na Wayoba. Siku hizi hakuna wasemaji wa Kiyoba tena yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyoba iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kizenag

text: Kizenag ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wazenag. Mwaka wa 1979 idadi ya wasemaji wa Kizenag imehesabiwa kuwa watu 1820. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizenag iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiagi

text: Kiagi ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waagi. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiagi imehesabiwa kuwa watu 960. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiagi iko katika kundi la Kipalei.


title: Kiambrak

text: Kiambrak ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waambrak. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiambrak imehesabiwa kuwa watu 290. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiambrak iko katika kundi la Kipalei.


title: Kiamol

text: Kiamol ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waamol. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiamol imehesabiwa kuwa watu 270. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiamol iko katika kundi la Kipalei.


title: Kiarapesh ya Abu'

text: Kiarapesh ya Abu' ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waarapesh. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiarapesh ya Abu' imehesabiwa kuwa watu 2560. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiarapesh ya Abu' iko katika kundi la Kiarapesh.


title: Kiarapesh ya Bumbita

text: Kiarapesh ya Bumbita ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waarapesh. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiarapesh ya Bumbita imehesabiwa kuwa watu 4340, ingawa idadi ya Warapesha wa Bumbita ni 8680, yaani nusu yao wameshasahau lugha yao na kutumia lugha nyingine. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiarapesh ya Bumbita iko katika kundi la Kiarapesh.


title: Kiaruek

text: Kiaruek ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waaruek. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiaruek imehesabiwa kuwa watu 740. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiaruek iko katika kundi la Kikombio.


title: Kiaruop

text: Kiaruop ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waaruop. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiaruop imehesabiwa kuwa watu 700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiaruop iko katika kundi la Kipalei.


title: Kiau

text: Kiau ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waau. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiau imehesabiwa kuwa watu 8000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiau iko katika kundi la Kiwapei.


title: Lugha za Kitorricelli

text: Lugha za Kitorricelli ni familia ndogo ya lugha takriban hamsini ambazo huzungumzwa katika kisiwa cha Papua, nchini Papua Guinea Mpya.


title: Lugha za Kitorricelli

text: Jina la Torricelli limetokana na milima ya Torricelli ambapo lugha hizo huzungumzwa karibu nayo.


title: Kibeli (PNG)

text: Kibeli ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wabeli. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kibeli imehesabiwa kuwa watu 2200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibeli iko katika kundi la Kimaimai.


title: Kibragat

text: Kibragat ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wabragat. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kibragat imehesabiwa kuwa watu 460. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibragat iko katika kundi la Kipalei.


title: Kibukiyip

text: Kibukiyip ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wabukiyip. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kibukiyip imehesabiwa kuwa watu 16,200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibukiyip iko katika kundi la Kiarapesh.


title: Kibuna

text: Kibuna ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wabuna. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kibuna imehesabiwa kuwa watu 750. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibuna iko katika kundi la Kimarienberg.


title: Kibungain

text: Kibungain ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wabungain. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kibungain imehesabiwa kuwa watu 3600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibungain iko katika kundi la Kimarienberg.


title: Kidia (Papua)

text: Kidia ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wadia. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kidia imehesabiwa kuwa watu 1840. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidia iko katika kundi la Kimapei.


title: Kieitiep

text: Kieitiep ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waeitiep. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kieitiep imehesabiwa kuwa watu 500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kieitiep iko katika kundi la Kikombio.


title: Kielepi

text: Kielepi ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waelepi. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kielepi imehesabiwa kuwa watu 330. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kielepi iko katika kundi la Kimarienberg.


title: Kielkei

text: Kielkei ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waelkei. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kielkei imehesabiwa kuwa watu 1640. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kielkei iko katika kundi la Kiwapei.


title: Kignau

text: Kignau ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wagnau. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kignau imehesabiwa kuwa watu 1330. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kignau iko katika kundi la Kiwapei.


title: Kiheyo

text: Kiheyo ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waheyo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiheyo imehesabiwa kuwa watu 2710. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiheyo iko katika kundi la Kimaimai.


title: Kijuwal

text: Kijuwal ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wajuwal. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kijuwal imehesabiwa kuwa watu 1440. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kijuwal iko katika kundi la Kimarienberg.


title: Kikamasau

text: Kikamasau ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakamasau. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kikamasau imehesabiwa kuwa watu 960. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikamasau iko katika kundi la Kimarienberg.


title: Kikombio

text: Kikombio ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakombio. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kikombio imehesabiwa kuwa watu 2970. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikombio iko katika kundi lake lenyewe la Kikombio.


title: Kilaeko-Libuat

text: Kilaeko-Libuat ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Walaeko-Libuat. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kilaeko-Libuat imehesabiwa kuwa watu 720. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilaeko-Libuat iko katika kundi la Kimaimai.


title: Kililau

text: Kililau ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Walilau. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kililau imehesabiwa kuwa watu 450. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kililau iko katika kundi la Kimonumbo.


title: Kiminidien

text: Kiminidien ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waminidien. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kiminidien imehesabiwa kuwa watu 100 tu ingawa idadi ya Waminidien ni zaidi ya 1000, yaani lugha iko hatarini mwa kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiminidien iko katika kundi la Kimaimai.


title: Kimonumbo

text: Kimonumbo ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wamonumbo. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kimonumbo imehesabiwa kuwa watu 410. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimonumbo iko katika kundi lake lenyewe la Kimonumbo.


title: Kimufian

text: Kimufian ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wamufian. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kimufian imehesabiwa kuwa watu 11,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimufian iko katika kundi la Kiarapesh.


title: Kinabi (Papua)

text: Kinabi ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wanabi. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kinabi imehesabiwa kuwa watu 620. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinabi iko katika kundi la Kipalei.


title: Kiningil

text: Kiningil ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waningil. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiningil imehesabiwa kuwa watu 950. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiningil iko katika kundi la Kiwapei.


title: Kiolo

text: Kiolo ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waolo. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiolo imehesabiwa kuwa watu 13,700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiolo iko katika kundi la Kiwapei.


title: Uislamu barani Amerika

text: Uislamu ni dini ndogo katika nchi na maeneo yote ya Bara la Amerika.