title: Mpingo

text: Mpingo wa "Dalbergia melanoxylon" ni mti wa Afrika ni tofauti na mpingo wa Kihindi wa jenasi "Diospyros". Zamani aina hizi mbili zilichanganywa na hii inaonekana kutokana na jina "ebony" katika lugha ya Kiingereza kwa mpingo wa kihindi ingawa neno hili latokana na Kimisri cha kale "hbny" na Kigiriki ἔβενος (ebenos). Neno hili la Wamisri lilitaja ubao wa mpingo wa "Dalbergia melanoxylon" jinsi inavyopatikana katika makaburi ya Misri ya Kale.


title: Mpingo

text: Ubao wa mpingo hutafutwa sana hadi leo kwa hiyo miti inakatwa mno ni mti unaohatarishwa. Katika Tanganyika wakoloni Wajerumani walianza kuvuna mpingo kwa kiasi kikubwa na Waingereza waliendelea kuvuna miti mingi. Tangu miaka ya 1980 mti ulionekana uko hatarini ya kupotea na serikali ya Tanzania ilikataa kuuuza nje. Hata hivyo mahitaji ya wachongaji wa ubao kwa ajili soko la utalii yaliendelea kusababisha kukatwa kwa miti mingi na siku hizi miti mikubwa imekuwa haba sana. Kama mavuno ya ubao unaweza kubanwa zaidi wataalamu wanaona nafasi nzuri ya kupoa kwa mpingo.


title: Maksai aktiki

text: Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru


title: Maksai aktiki

text: Maksai aktiki (pia huitwa Maksai maski kutoka jina la Kiingereza "muskox"; Kisayansi: "Ovibos moschatus") ni mnyama wa Aktiki wa jenasi "Ovibos" mwenye manyoya mengi na harufu ya maski. Maksai aktiki wanaishi maeneo ya Aktiki ya Kanada na Grinlandi, na pia nchini mwa Uswidi, Siberia na Norwe.


title: Adam Sandler

text: Adam Richard Sandler (amezaliwa tar. 9 Septemba 1966) ni mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani.


title: Miley Cyrus

text: Destiny Hope Cyrus (amezaliwa tar. 23 Novemba 1992) ni mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini.


title: Kevin James

text: Kevin George Knipfing (amezaliwa tar. 26 Aprili 1965) ni mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini.


title: Steve Buscemi

text: Steven Vincent "Steve" Buscemi (amezaliwa tar. 13 Desemba 1957) ni mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini.


title: Molly Shannon

text: Molly Helen Shannon (amezaliwa tar. 16 Septemba 1964) ni mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini.


title: David Spade

text: David Wayne Spade (amezaliwa tar. 22 Julai 1964) ni mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani.


title: J. P. Manoux

text: Jean-Paul Christophe Manoux (amezaliwa tar. 8 Juni 1969) ni mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini.


title: Rose Marie

text: Rose Marie Mazzetta (amezaliwa tar. 15 Agosti 1923 – 28 Desemba 2017) alikuwa mwimbaji, mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani.


title: Phyllis Diller

text: Phyllis Ada Driver (17 Julai, 1917 hadi 20 Agosti, 2012) alikuwa mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani.


title: Verna Felton

text: Verna Felton Millar (20 Julai, 1890 hadi 14 Desemba, 1966) alikuwa mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani.


title: Chris Wedge

text: John Christian "Chris" Wedge (amezaliwa tar. 20 Machi 1957) ni mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini.


title: Karen Disher

text: Karen Disher (amezaliwa tar. 7 Agosti 1972) ni msanii wa kuchora kwa filamu kutoka nchini Marekani.


title: Joe Mantegna

text: Joseph Anthony "Joe" Mantegna, Jr. (amezaliwa tar. 13 Novemba 1947) ni mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani.


title: Jeffrey Tambor

text: Jeffrey Michael Tambor (amezaliwa tar. 8 Julai 1944) ni mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani.


title: King Moody

text: Robert "King" Moody (6 Desemba, 1929 - 7 Februari, 2001) alikuwa mwigizaji wa filamu kutoka nchini Marekani.


title: Brian George

text: Brian George (amezaliwa tar. 1 Julai 1952) ni mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini.


title: Quinton Flynn

text: Quinton Joseph Flynn (amezaliwa tar. 10 Oktoba, 1964) ni mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani.


title: Cody Cameron

text: Cody Cameron (amezaliwa tar. 12 Oktoba, 1970) ni mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani.


title: Squire Fridell

text: Squire Fridell (amezaliwa tar. 9 Februari 1943) ni mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani.


title: Sinbad

text: David Adkins (amezaliwa tar. 10 Novemba 1956) ni mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani. Jina lake la kisanii ni Sinbad.


title: Omarosa Manigault

text: Omaroseonee Manigaultl (amezaliwa tar. 5 Februari, 1974) ni mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani.


title: Kibandial

text: Kibandial ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Senegal inayozungumzwa na Wabandial. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kibandial imehesabiwa kuwa watu 11,200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibandial iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kibayot

text: Kibayot ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Senegal na Guinea-Bisau inayozungumzwa na Wabayot. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kibayot nchini Senegal imehesabiwa kuwa watu 16,100. Pia kuna wasemaji 2190 nchini guinea-Bisau. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibayot iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kibedik

text: Kibedik ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Senegal inayozungumzwa na Wabedik. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kibedik imehesabiwa kuwa watu 3380. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibedik iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kiejamat

text: Kiejamat ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea-Bisau na Senegal inayozungumzwa na Waejamat. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kiejamat nchini Guinea-Bisau imehesabiwa kuwa watu 23,800. Pia kuna wasemaji 2230 nchini Senegal. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiejamat iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kigusilay

text: Kigusilay ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Senegal inayozungumzwa na Wagusilay. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kigusilay imehesabiwa kuwa watu 15,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigusilay iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kijola-Fonyi

text: Kijola-Fonyi ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Senegal, Gambia na Guinea-Bisau inayozungumzwa na Wajola. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kijola-Fonyi nchini Senegal imehesabiwa kuwa watu 340,000. Pia kuna wasemaji 67,000 nchini Gambia na 6490 nchini Guinea-Bisau. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kijola-Fonyi iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kijola-Kasa

text: Kijola-Kasa ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Senegal inayozungumzwa na Wajola. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kijola-Kasa nchini Senegal imehesabiwa kuwa watu 45,100. Pia kuna wasemaji wengine nchini Gambia. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kijola-Kasa iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kikaron

text: Kikaron ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Senegal na Gambia inayozungumzwa na Wakaron. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kikaron nchini Senegal imehesabiwa kuwa watu 9000. Pia kuna wasemaji 6000 nchini Gambai. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikaron iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kevin McDonald

text: Kevin Hamilton McDonald (amezaliwa tar. 16 Mei 1961) ni mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani.


title: Hamish Linklater

text: Hamish Linklater (amezaliwa tar. 7 Julai 1976) ni mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani.


title: Richard Simmons

text: Milton Teagle "Richard" Simmons (amezaliwa tar. 12 Julai 1948) ni mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani.


title: Buddy Hackett

text: Leonard Hacker (31 Agosti, 1924 - 30 Juni, 2003) alikuwa mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani.


title: Kikerak

text: Kikerak ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Senegal inayozungumzwa na Wakerak. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kikerak imehesabiwa kuwa watu 13,200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikerak iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kikobiana

text: Kikobiana ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea-Bisau na Senegal inayozungumzwa na Wakobiana. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kikobiana nchini Guinea-Bisau imehesabiwa kuwa watu 690 tu. Pia kuna wasemaji 400 nchini Senegal. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikobiana iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kikuwaataay

text: Kikuwaataay ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Senegal inayozungumzwa na Wajola. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kikuwaataay imehesabiwa kuwa watu 6210. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikuwaataay iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kilaalaa

text: Kilaalaa (au Kilehar) ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Senegal inayozungumzwa na Walaalaa. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kilaalaa imehesabiwa kuwa watu 12,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilaalaa iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kimandinka

text: Kimandinka ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Senegal, Gambia na Guinea-Bisau inayozungumzwa na Wamandinka. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kimandinka imehesabiwa kuwa watu 669,000 nchini Senegal, 510,000 nchini Gambia, na 167,000 nchini Guinea-Bisau. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimandinka iko katika kundi la Kimande.


title: Kimandjak

text: Kimandjak ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea-Bisau, Senegal na Gambia inayozungumzwa na Wamandjak. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kimandjak imehesabiwa kuwa watu 184,000 nchini Guinea-Bisau, 105,000 nchini Senegal, na 26,300 nchini Gambia. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimandjak iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kimaninkakan-Magharibi

text: Kimaninkakan-Magharibi ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Senegal, Mali na Gambia inayozungumzwa na Wamalinke. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kimaninkakan-Magharibi nchini Senegal imehesabiwa kuwa watu 422,000. Pia kuna wasemaji 100,000 nchini Mali na 3300 nchini Gambia. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimaninkakan-Magharibi iko katika kundi la Kimande.


title: Kimankanya

text: Kimankanya ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea-Bisau, Senegal na Gambia inayozungumzwa na Wamankanya. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kimankanya imehesabiwa kuwa watu 44,200 nchini Guinea-Bisau, na 29,200 nchini Senegal. Pia kuna awsemaji wachache nchini Gambia. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimankanya iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kimlomp

text: Kimlomp ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Senegal inayozungumzwa na Wamlomp. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kimlomp imehesabiwa kuwa watu 5400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimlomp iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kindut

text: Kindut ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Senegal inayozungumzwa na Wandut. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kindut imehesabiwa kuwa watu 38,600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kindut iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kinoon

text: Kinoon (pia Kiserer-Noon) ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Senegal inayozungumzwa na Wanoon. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kinoon imehesabiwa kuwa watu 32,900. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinoon iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kioniyan

text: Kioniyan (pia Kibassari) ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Senegal, Guinea, Guinea-Bisau na Gambia inayozungumzwa na Wabassari. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kioniyan imehesabiwa kuwa watu 13,300 nchini Senegal, na 510 nchini Guinea-Bisau. Pia kuna wasemaji 8600 nchini Guinea na wasemaji wachache nchini Gambia. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kioniyan iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kipalor

text: Kipalor ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Senegal inayozungumzwa na Wapalor. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kipalor imehesabiwa kuwa watu 10,700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipalor iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kipulaar

text: Kipulaar ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Senegal, Gambia, Guinea-Bisau, Mauritania, Mali na Guinea inayozungumzwa na Wafulfulde. Isichanganywe na lugha ya Kipular ambayo pia ni lugha ya Senegal. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kipulaar nchini Senegal imehesabiwa kuwa watu 2,740,000. Pia kuna wasemaji 295,000 nchini Gambia, 265,000 nchini Guinea-Bisau, 192,000 nchini Mauritania, 175,000 nchini Mali na 24,000 nchini Guinea. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipulaar iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kisaafi-Saafi

text: Kisaafi-Saafi ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Senegal inayozungumzwa na Waserer. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kisaafi-Saafi imehesabiwa kuwa watu 114,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisaafi-Saafi iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kiserer-Sine

text: Kiserer-Sine ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Senegal na Gambia inayozungumzwa na Waserer. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kiserer-Sine imehesabiwa kuwa watu 1,130,000. Pia kuna wasemaji 31,900 nchini Gambia. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiserer-Sine iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kisoninke

text: Kisoninke ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali, Senegal, Gambia, Mauritania na Guinea-Bisau inayozungumzwa na Wasoninke. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kisoninke nchini Mali imehesabiwa kuwa watu 700,000. Pia kuna wasemaji 250,000 nchini Senegal, 156,000 nchini Gambia, 39,000 nchini Mauritania na 5000 nchini Guinea-Bisau. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisoninke iko katika kundi la Kimande.


title: Kiwamey

text: Kiwamey ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Senegal na Guinea inayozungumzwa na Wawamey. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kiwamey nchini Senegal imehesabiwa kuwa watu 18,400. Pia kuna wasemaji 5270 nchini Guinea. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwamey iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kixasonga

text: Kixasonga ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali, Senegal na Gambia inayozungumzwa na Wakasonke. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kixasonga nchini Mali imehesabiwa kuwa watu 120,000. Pia kuna wasemaji 9000 nchini Senegal na wengine nchini Gambia. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kixasonga iko katika kundi la Kimande.


title: Ellen DeGeneres

text: Ellen Lee DeGeneres (amezaliwa tar. 26 Januari 1958) ni mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani. Maarufu kwa kipindi chake cha mazungumzo kinachokwenda kwa jina la Ellen Show. Ellen ni mwanamama wa kwanza katika tasnia ya vipindi vya mazungumzo kujitokeza hadharani na kusema kwamba yeye anapenda mahusiano ya jinsia moja. Hatua hii ilipelekea kufukuzwa katika nyumba aliyokuwa anaishi na baba yake mzazi kwa kuhofia kuambukiza tabia hiyo mbaya kwa ndugu zake wa kike wengine wawili waliozaliwa baba mmoja lakini mama tofauti. Kipindi hiki mzee wake alikuwa ameoa mke mwengine na walibahatika kupata wawili na mke huyo. Wengi walihisi huenda mama wa kufikia alitia fitna kati yake na baba yake ili aondoke, jambo ambalo lilimuumiza Ellen lakini hatimaye aliyamaliza hayo.[1] [2]


title: Ellen DeGeneres

text: Kwa mara ya kwanza aliuonesha umma wa watu wa Marekani kama yeye ni mpenzi wa mahusiano ya jinsia moja ilikuwa katika mfululizo wa TV wa Ellen uliokuwa unarushwa na TV ya ABC katika kisa maarufu cha "The Puppy Episode" kilichorushwa hewani mnamo tarehe 30 Aprili 1997. Kisa hicho kinamuelezea Ellen Morgan ana mahusiano na mwanamke mwenzake ambaye wakati huo alikuwa Laura Dern kwa pamoja walipata tabu sana katika kazi zao za uigizaji, kazi zilipotea na wakaanza moja. Walitengwa na watu wengi, makundi mbalimbali wanaopinga mahusiano ya jinsia moja. Ilichukua muda sana hadi Ellen na mwenzake kurudi tena katika soko. Mwezi wa Agosti 2008, baada ya sheria ya kukinga ndoa za jinsia moja kuondolewa huko jijini Los Angeles, Ellen na Portia walioana rasmi kuwa mke na mke.[3]


title: Ellen DeGeneres

text: Mbali na vipindi vya TV na kadhalika, Ellen vilevile ni mwandishi wa vitabu mbalimbali. Hii ni sehemu ya baadhi ya vitabu vyake;


title: Kibainouk-Gunyuño

text: Kibainouk-Gunyuño ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea-Bisau inayozungumzwa na Wabainouk. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kibainouk-Gunyuño imehesabiwa kuwa watu 8860. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibainouk-Gunyuño iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kibalanta-Kentohe

text: Kibalanta-Kentohe ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea-Bisau na Gambia inayozungumzwa na Wabalanta. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kibalanta-Kentohe nchini Guinea-Bisau imehesabiwa kuwa watu 397,000. Pia kuna wasemaji 26,000 katika nchi nyingine za jirani. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibalanta-Kentohe iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Christian Finnegan

text: Fletcher Christian Finnegan (amezaliwa tar. 1 Aprili 1973) ni mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani.


title: Jay Mohr

text: Jon Ferguson Mohr (amezaliwa tar. 23 Agosti 1970) ni mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani.


title: Kibiafada

text: Kibiafada ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea-Bisau inayozungumzwa na Wabiafada. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kibiafada imehesabiwa kuwa watu 44,900. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibiafada iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kibidyogo

text: Kibidyogo (pia Bijago) ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea-Bisau inayozungumzwa na Wadyogo. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kibidyogo imehesabiwa kuwa watu 29,900. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibidyogo iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kikasanga

text: Kikasanga ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea-Bisau inayozungumzwa na Wakasanga. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kikasanga imehesabiwa kuwa watu 690 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikasanga iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kimansoanka

text: Kimansoanka (pia Kikunante au Kisua) ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea-Bisau na Gambia inayozungumzwa na Wamansoanka. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kimansoanka nchini Guinea-Bisau imehesabiwa kuwa watu 15,500. Pia kuna wasemaji 1600 nchini Gambia. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimansoanka iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kinalu

text: Kinalu ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea na Guinea-Bisau inayozungumzwa na Wanalu. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kinalu nchini Guinea imehesabiwa kuwa watu 13,000. Pia kuna wasemaji 8830 nchini Guinea-Bisau (2006). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinalu iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kipapel

text: Kipapel ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea-Bisau na Senegal inayozungumzwa na Wapapel. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kipapel nchini Guinea-Bisau imehesabiwa kuwa watu 136,000. Pia kuna wasemaji 4200 nchini Senegal. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipapel iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kibaga-Binari

text: Kibaga-Binari ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea inayozungumzwa na Wabaga. Idadi ya wasemaji wa Kibaga-Binari imehesabiwa kuwa watu 3000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibaga-Binari iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kibaga-Kaloum

text: Kibaga-Kaloum ilikuwa lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea iliyozungumzwa na Wabaga. Wasemaji wa Kibaga-Kaloum waliacha lugha yao na kuzungumza Kisusu badala yake. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibaga-Kaloum iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kibaga-Koga

text: Kibaga-Koga ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea inayozungumzwa na Wabaga. Idadi ya wasemaji wa Kibaga-Koga imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibaga-Koga iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kibaga-Manduri

text: Kibaga-Manduri ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea inayozungumzwa na Wabaga. Idadi ya wasemaji wa Kibaga-Manduri imehesabiwa kuwa watu 4000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibaga-Manduri iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kibaga-Mboteni

text: Kibaga-Mboteni ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea inayozungumzwa na Wabaga. Idadi ya wasemaji wa Kibaga-Mboteni imehesabiwa kuwa watu 4900. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibaga-Mboteni iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kibaga-Sitemu

text: Kibaga-Sitemu ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea inayozungumzwa na Wabaga. Idadi ya wasemaji wa Kibaga-Sitemu imehesabiwa kuwa watu 4000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibaga-Sitemu iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kibaga-Sobane

text: Kibaga-Sobane ilikuwa lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea iliyozungumzwa na Wabaga. Wasemaji wa Kibaga-Sobane waliacha lugha yao na kuzungumza Kisusu badala yake. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibaga-Sobane iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kijahanka

text: Kijahanka ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea inayozungumzwa na Wajahanka. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kijahanka imehesabiwa kuwa watu 12,600. Pia kuna wasemaji 500 nchini Mali. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kijahanka iko katika kundi la Kimande.


title: Kikakabe

text: Kikakabe ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea inayozungumzwa na Wakakabe. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kikakabe imehesabiwa kuwa watu 4100. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikakabe iko katika kundi la Kimande.


title: Kikpelle (Guinea)

text: Kikpelle ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea inayozungumzwa na Wakpelle. Ni lugha tofauti na lugha ya Kikpelle ya Liberia. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kikpelle imehesabiwa kuwa watu 308,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikpelle iko katika kundi la Kimande.


title: Kilandoma

text: Kilandoma ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea inayozungumzwa na Walandoma. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kilandoma imehesabiwa kuwa watu 14,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilandoma iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kimaninka-Sankaran

text: Kimaninka-Sankaran ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea inayozungumzwa na Wamaninka. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kisankaran imehesabiwa kuwa watu 77,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisankaran iko katika kundi la Kimande.


title: Kimbulungish

text: Kimbulungish ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea inayozungumzwa na Wambulungish. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kimbulungish imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimbulungish iko katika kundi la Katlantiki.


title: Kimixifore

text: Kimixifore ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea inayozungumzwa na Wamixifore. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kimixifore imehesabiwa kuwa watu 3600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimixifore iko katika kundi la Kimande.


title: Kitoma

text: Kitoma ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea inayozungumzwa na Watoma. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kitoma imehesabiwa kuwa watu 144,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitoma iko katika kundi la Kimande.


title: Kibangi-Me

text: Kibangi-Me ni lugha nchini Mali inayozungumzwa na Wadogon. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kibangi-Me imehesabiwa kuwa watu 2000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibangi-Me hakifanani na lugha nyingine kwa hiyo haiwezekani kusema iko katika kundi au familia gani ya lugha.


title: Kibankagooma

text: Kibankagooma ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali inayozungumzwa na Wabankagooma. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kibankagooma imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibankagooma iko katika kundi la Kimande.


title: Kibobo-Madare-Kaskazini

text: Kibobo-Madare-Kaskazini (au Kikonabere) ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Burkina Faso na Mali inayozungumzwa na Wabobo. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kibobo-Madare-Kaskazini nchini Burkina Faso imehesabiwa kuwa watu 35,000. Pia kuna wasemaji 25,000 nchini Mali. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibobo-Madare-Kaskazini iko katika kundi la Kimande.


title: Kibomu

text: Kibomu ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali na Burkina Faso inayozungumzwa na Wabomu. Mwaka wa 1976 idadi ya wasemaji wa Kibomu nchini Mali imehesabiwa kuwa watu 102,000. Pia kuna wasemaji 56,000 nchini Burkina. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibomu iko katika kundi la Kigur.


title: Kibozo-Hainyaxo

text: Kibozo-Hainyaxo ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali inayozungumzwa na Wabozo. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kibozo-Hainyaxo imehesabiwa kuwa watu 118,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibozo-Hainyaxo iko katika kundi la Kimande.


title: Mmenyuko wa mzio

text: Mmenyuko wa mzio (kwa Kiingereza anaphylaxis, kutoka maneno ya Kigiriki ἀνά, ana, dhidi, na φύλαξις, phylaxis, ulinzi) ni ugonjwa mkali wa mzio (kwa Kiingereza allergy) ambao huanza ghafla na huweza kusababisha kifo.[1] Mmenyuko mkali ya mzio kawaida una dalili kadhaa, zikiwa ni pamoja na upele wa kuwasha, kuvimba koo na shinikizo la chini la damu. Chanzo cha kawaida ni kuumwa na wadudu, kumeza vyakula na dawa.


title: Mmenyuko wa mzio

text: Mmenyuko mkali wa mzio hutokana na kutolewa kwa protini kutoka kwa aina ya baadhi seli nyeupe za damu. Protini hizo ni dutu ambazo zinaweza kuanza mmenyuko wa mzio au kufanya mmenyuko kuwa mkali zaidi. Kutolewa kwake husababishwa aidha na mmenyuko wa kinga ya mwili au kwa chanzo kingine ambacho hakihusiani na mfumo wa kingamaradhi. Ubainishaji wa ugonjwa wa mmenyuko mkali wa mzio unategemea dalili na ishara za mtu. Matibabu msingi ni sindano ya epinephrine, ambayo mara nyingine huchanganywa na dawa nyingine.


title: Mmenyuko wa mzio

text: Duniani kote takriban asilimia 0.05-2 za watu wana mmenyuko mkali wa mzio wakati fulani katika maisha yao. Idadi inaonekana kuongezeka.


title: Mmenyuko wa mzio

text: Mmenyuko kali ya mzio kawaida hutoa dalili mbalimbali zaidi ya dakika au masaa.[2][3] Dalili huonekana ndani ya wastani wa dakika 5-30 kama chanzo ni vitu vinavyoingia kwa mwili moja kwa moja katika mkondo wa damu (katika mishipa). Wastani ni masaa 2 kama chanzo ni chakula mtu alichokula.[4] Maeneo ya kawaida yaliyoathirika ni pamoja na: ngozi asilimia (80-90), mapafu na njia ya kupumua asilimia (70), tumbo na chango asilimia (30-45), mishipa ya moyo na damu asilimia (10-45), na mfumo mkuu wa neva asilimia ( 10-15).[3] Mbili au zaidi ya mifumo hii kwa kawaida huhusishwa.[5]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Dalili kwa kawaida ni pamoja na uvimbe iliyoinuka kwenye ngozi (ugonjwa wa mabaka), kujikuna, uso au ngozi nyekundu (kuiva), au midomo kuvimba.[6] Wale walio na uvimbe chini ya ngozi (angioedema) wanaweza kuhisi kwamba ngozi zao zinachomeka badala ya kuwasha.[4] Ulimi au koo inaweza kufura katika hadi asilimia 20 ya matukio.[7] Sifa zingine ni pamoja na mafua na uvimbe wa ngozi nyepesi kwenye uso wa jicho na kigubiko (conjunctiva).[8] Ngozi pia huweza kuwa na rangi ya bluu (cyanosis) kutokana na ukosefu wa oksijeni.[8]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Dalili na ishara za upumuaji ni pamoja na upungufu wa kupumua, ugumu-chini wa kupumua (kukorota), au ugumu-juu wa kupumua (stridor). [6] Ugumu-chini wa kupumua kwa kawaida hutokana na mkazo wa misuli katika sehemu ya chini ya njia ya hewa (misuli ya kikoromeo).[9] Ugumu-juu wa kupumua ni kutokana na uvimbe katika njia ya hewa ya juu, ambayo inapunguza njia za kupumua.[8] Uchakacho, maumivu ukimeza, au kukohoa inaweza pia kutokea.[4]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Mishipa ya damu ya moyo kuwa nyembamba kwa ghafla (mshtuko wa ateri za moyo) kwa sababu ya kutolewa kwa histamini kutoka kwa chembe fulani katika moyo.[9] Hii inakatiza mtiririko wa damu hadi kwa moyo, ambayo inaweza kusababisha chembe za moyo kufa (myocardial infarction), au moyo inaweza kupiga polepole mno au haraka sana (kukosekana urari wa mapigo ya moyo), au moyo inaweza kusimamisha kupiga kabisa (mshtuko wa moyo) .[3][5] Watu ambao tayari wana maradhi ya moyo wako katika hatari kubwa ya athari za ugonjwa wa moyo kutoka kwa mmenyuko kali ya mzio .[9] Wakati kiwango haraka cha moyo ni kutokana na shinikizo la chini la damu ni kawaida sana,[8] asilimia 10 ya watu ambao wanakabiliwa na mmenyuko kali ya mzio wanaweza kuwa na kiwango polepole cha moyo (bradycardia) na shinikizo la chini la damu. (Mchanganyiko wa kiwango cha polepole cha moyo na shinikizo la chini ya damu inajulikana kama Bezold-Jarisch Reflex) .[10] Mtu anaweza kujisikia mwepesi au kupoteza fahamu kutokana na kushuka kwa shinikizo la damu. Shinikizo hili la chini la damu inaweza kusababishwa na upanuzi wa mishipa ya damu (mshtuko wa kueneza) au kwa kushindwa kwa ventrikali za moyo (mshtuko wa moyo). [9] Katika matukio machache, shinikizo la chini sana la damu inaweza kuwa ni ishara pekee ya mmenyuko kali ya mzio .[7]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Dalili kutoka kwa tumbo na matumbo ni pamoja na crampy maumivu ya tumbo ya kubananisha, kuharisha na kutapika.[6] Mtu anaweza kuwa na mawazo y a kuchanganyikiwa, kupoteza udhibiti wa kibofu cha mkojo wao, na inaweza kuwa na maumivu katika fupanyonga ambayo inahisi kama kubananishwa ka mfuko wa uzazi.[6][8] Kupanuka kwa mishipa ya damu karibu na ubongo inaweza kusababisha maumivu ya kichwa.[4] Mtu anaweza pia kujisikia ana wasiwasi au kufikiria kwamba wako karibu kufa.[5]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Mmenyuko kali ya mzio husababishwa na mwitikio wa mwili karibu kwa dutu yoyote ya kigeni.[11] Vichochezi vya kawaida ni pamoja na sumu kutoka kuumwa na wadudu au miiba, vyakula, na dawa.[10][12] Vyakula ni vichochezi vya kawaida kwa watoto na vijana. Madawa na kuumwa na wadudu na miiba ni vichochezi zaidi vya kawaida katika watu wazima. [5] Vyanzo vya chini ni pamoja na mambo ya kimwili, mawakala wa kibaiolojia (kama vile shahawa), mpira, mabadiliko ya homoni, vioungio vya chakula (kama vile monosodium glutamate na rangi ya chakula), na madawa ambayo hutumiwa kwa ngozi (madawa ya wakati).[8] Mazoezi au halijoto (mojawapo ya joto au baridi) inaweza pia kuchochea anaphylaxis kwa kusababisha tishu fulani za chembe (zinazojulikana kama chembe nguzo) kutoa kemikali ambazo huanzisha mmenyuko mzio.[5][13] Anaphylaxis inayonasababishwa na mazoezi mara nyingi pia inahusishwa na kula baadhi ya vyakula.[4] Kama mmenyuko kali ya mzio hutokea wakati mtu anapokea unusukaputi, chanzo cha kawaida ni baadhi ya madawa ambayo mtu hupewa kuzalisha kupooza (neuromuscular kuzuia mawakala) kiuavijasumu, na mpira.[14] Katika asilimia 32-50 ya matukio, chanzo hakijulikani (idiopathic anaphylaxis).[15]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Vyakula vingi vinaweza kuchochea Mmenyuko kali ya mzio, hata wakati chakula kinaliwa kwa mara ya kwanza.[10] Katika tamaduni za Magharibi, chanzo kuu cha kawaida ni kula au kugusana na njugu, ngano, miti ya njugu karanga, samakigamba, samaki, maziwa, na mayai.[3][5] Katika Mashariki ya Kati, ufuta ni chakula kichochezi cha kawaida. Katika bara Asia, mchele na maharagwe garbanzo mara nyingi husababisha mmenyuko kali ya mzio.[5] Matukio kali kwa kawaida husababishwa na kula chakula,[10] lakini baadhi ya watu wana mmenyuko kali wakati chakula kichocheli kinagusa baadhi ya sehemu ya mwili. Watoto wanaweza kupita mmenyuko wao. Kufikia umri wa miaka 16, asilimia 80 ya watoto walio na anaphylaxis kwa maziwa au mayai na asilimia 20 na tukio moja la mmenyuko kali ya mzio kwa njugu karanga wanaweza kuwa vyakula hivi bila matatizo.[11]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Dawa zozote zinaweza kusababisha mmenyuko kali ya mzio. Madawa ya kawaida ni β-lactam viuasumu (kama penisilini) ikifuatiwa na aspirini na NSAID.[3][16] Kama mtu ana mzio kwa NSAID moja kwa kawaida anaweza kutumia moja tofauti bila kuchochea mmenyuko kali ya mzio.[16] Vyanzo vingine vya mmenyuko kali ya mzio vya kawaida ni pamoja na tibakemikali, chanjo, protamini (inapatikana katika manii), na matibabu ya dawa inayotengenezwa kutoka kwa mboga.[5][16] Baadhi ya matibabu ya dawa, ikiwa ni pamoja na vancomycin, morphine, na madawa inayotumika kuboresha picha za eksirei (mawakala ya kutofautisha miali), husababisha mmenyuko kali ya mzio kwa kuharibu chembe fulani katika tishu, kuzisababisha kwa kutolewa histamini (mast cell degranulation).[10]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Marudio ya mmenyuko kwa tiba ya dawa kwa kiwango fulani inategemea jinsi vile inavyopewa watu na kiwango fulani jinsi matibabu ya dawa inafanya kazi katika mwili.[17] Mmenyuko kali ya mzio kwa penisilini au cephalosporins hutokea tu baada ya kujifunga kwa protini ndani ya mwili, na baadhi yao hujifunga kwa urahisi zaidi kuliko wengine.[4] Anaphylaxis kwa penisilini hutokea mara moja katika kila watu 2,000 hadi 10,000 ambao hutibiwa. Kifo hutokea katika chini ya moja katika kila watu 50,000 ambao hutibiwa.[4] Anaphylaxis kwa aspirini na NSAID hutokea kwa moja katika kila watu 50,000.[4] Kama mtu ana mmenyuko kwa penisilini, hatari yao ya mmenyuko kwa cephalosporins ni kubwa, lakini hatari bado ni chini ya moja katika watu 1000.[4] Matibabu ya madawa ya kitambo yaliyotumika kuboresha picha za eksirei (mawakala wa kutofautisha miali) ilisababisha mmenyuko katika asilimia 1 ya matukio. Mpya zaidi, mawakala wa kutofautisha miali ya kiwango cha chini husababisha mmenyuko katika matukio asilimia 0.04.[17]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Sumu kutoka wadudu wanaochoma au kuuma wadudu kama vile nyuki na nyigu (Hymenoptera) au wadudu wanaobusu (Triatominae) wanaweza kusababisha mmenyuko kali ya mzio.[3][18] Kama mtu alikuwa na mmenyuko kwa sumu katika siku za nyuma, na ilikuwa zaidi ya mmenyuko wa mitaa karibu na eneo la kuumwa, wao wana hatari kubwa kwa mmenyuko kali ya mzio katika siku zijazo.[19][20] Hata hivyo, nusu ya watu ambao wanakufa kutokana na anaphylaxis hawakuwa na maenezi (utaratibu) kwa mmenyuko hapo awali.[21]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Watu wenye magonjwa kali kama vile pumu, ukurutu, au mzio wa usumbufu wana hatari kubwa ya mmenyuko kali ya mzio kutoka kwa vyakula, mpira, na mawakala wa kutofautisha miali. Watu hawa hawana hatari kubwa ya kutumia madawa ya kutumia sindano au miiba.[5][10] Utafiti moja katika watoto walio na mmenyuko kali ya mzio waligundua kuwa asilimia 60 walikuwa na historia ya magonjwa kali ya awali. Zaidi ya asilimia 90 ya watoto ambao hufariki kutokana na mmenyuko kali ya mzio wana pumu.[10] Watu ambao wana matatizo yanaosababishwa na mlingoti wa chembechembe nyingi sana katika tishu zao (mastocytosis) au ambao matajiri wako katika ongezeko la hatari.[5][10] Jinsi kuwa na mrefu zaidi tangu mfiduo wa mwisho kwa wakala ambaye alisababisha mmenyuko kali ya mzio, kupunguwa kwa hatari ya mmenyuko mpya.[4]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Mmenyuko kali ya mzio ni mzio wa mmenyuko kali ambao kuanza kwa ghafla na huathiri mifumo nyingi ya mwili.[1][22] Ni kutokana na kutolewa kwa uvimbe patanishi na cytokines kutoka kwa mlingoti wa chembechembe na sehemu ya kinga mwili (basophils). Kutolewa kwao kwa kawaida ni kutokana na mmenyuko wa mfuumo wa kinga, lakini inaweza kusababishwa na uharibifu wa chembechembe ambazo hazihusiani na mmenyuko wa kinga.[22]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Wakati mmenyuko kali ya mzio inasababishwa na mwitikio wa kinga, imunoglobulini E (IgE) inafunga nyenzo za kigeni ambazi zinaanzisha mmenyuko wa mzio (antijeni). Mchanganyiko wa IgE iliyofungwa kwa antijeni inachochea vipokezi vya FcεRI kwa mlingoti wa chembechembe na basophils. Mlingoti wa chembechembe inachochea kwa kutoa vipatanishi chochezi kama vile histamini. Patanishi hizi huongeza mpunguo wa mkamba, inasababisha mishipa ya damu kupanuka (kupanuka), kuongeza kuvuja kwa maji kutoka kwa mishipa ya damu, na kupungua kwa matendo ya misuli ya moyo. [4][22] Pia kuna utaratibu wa kingamaradha ambayo haitegemei IgE, lakini haijulikani kama hii hutokea kwa binadamu.[22]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Wakati mmenyuko kali ya mzio haisababishwi na mwitikio wa kinga, mmenyuko hutokana na wakala ambayo huharibu mflingoti wa chembechembe na basophils, kuzisababisha kutoa histamini na dutu zingine ambazo zinahusiana na mmenyuko wa mzio (utoaji wa kijichembe kutoka kwa chembechembe). Mawakala ambao wanaweza kuharibu chembechembe ni pamoja na utofauti wastani ya eksirei, opioid,, halijoto (joto au baridi), na mtetemo.[13][22]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Anaphylaxis hutambuliwa kwa vipimo.[5] Wakati mojawapo ya mambo haya matatu hutokea katika muda wa dakika chache/saa chache wa kukaribiana na kizio, ni wazi kuwa mtu huyu ana maradhi ya anaphylaxis:[5]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Kuguswa kwa ngozi au ngozi laini ya makamasi halafu ama kushindwa kupumua vizuri au shinikizo la chini la damu Dalili mbili au zaidi ya zifuatazo:- a. Kuhusika kwa ngozi au sehemu laini zinaweza kutoa makamasi b. Shida za kupumua c. Shinikizo la damu la chini d. Dalili za shida za tumbo na mkondo wa chakula Shinikizo la chini la damu baada ya kukaribiana na kizio kinachojulikana


title: Mmenyuko wa mzio

text: Ikiwa mtu atapata madhara mabaya kutokana na kuumwana na mdudu au kunywa dawa, uchunguzi wa damu kubaini kuwepo kwa tryptase au histamine (inayotolewa na chembechembe za mast) unaweza kuwa muhimu katika utambuzi wa anaphylaxis. Hata hivyo, uchunguzi huu hauna matokeo yenye umuhimu sana kama kinachosababisha ni chakula au mtu anayechunguzwa ana shinikizo la kawaida la damu,[5] na hawawezi kupuuzilia mbali uwezekano wa utambuzi wa anaphylaxis.[11]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Kuna aina tatu kuu za anaphylaxis. Anaphylaxix itokanayo na mshtuko- hutokea wakati ambapo mishipa ya damu hupanuka katika sehemu nyingi za mwili (systemic vasodilation), jambo ambalo husababisha shinikisho la chini la damu ambalo ni takribani asilimia 30 chini ya kiwango sanifu.[7] Biphasic anaphylaxis hutambuliwa wakati dalili zinajirudia kati ya saa 1–72 hata kama mhusika hajakaribiana na kizio kinachosababisha mmenyuo wa kwanza.[5] Baadhi ya uchunguzi umetoa madai kwamba takriban asilimia 20% ya visa vya anaphylaxis ni biphasic.[23] Dalili zake hurudia mhusika baada ya saa 8[10] Mmenyuo wa pili hutibiwa kwa njia sawa na jinsi anaphylaxis hutibiwa mwanzo.[3] Tatizo la Pseudoanaphylaxis au anaphylactoid ni sawa tu ila ni maneno ya zamani yanaomaanisha anaphylaxis isiyotokana na mmenyuo wa mzio, bali inayotokana na ile inayosababishwa na kujeruhiwa kwa chembe-chembe za mast (mast cell degranulation).[10][24] Neno la kisasa linalotumiwa na shirika la Mizio Ulimwenguni yaani ‘World Allergy Organization’ ni anaphylaxis isiyohitaji kinga ya mwili yaani “non-immune anaphylaxis” [24] . Baadhi ya watu wamependekeza kwamba maneno ya zamani yasitumiwe sasa.[10]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Kuchunguza mzio kunaweza kusaidia kubaini kilichosababisha mtu-husika kupata maradhi ya anaphylaxis. Kuchunguza mzio wa ngozi (kama vile kuchunguza vipande vya ngozi) hupatikana kwa aina fulani ya chakula au sumu.[11] Uchunguzi wa damu ili kubaini chembe-chembe mahususi ni muhimu katika kuthibitisha vizio vinavyotokana na maziwa, mayai, njugu, mafuta ya miti na samaki.[11] Uchunguzi wa ngozi unaweza kuthibitisha uwepo wa vizio vya penicillin, hata hivyo hakuna uchunguzi wa ngozi kwa minajili ya matibabu mengine.[11] Anaphylaxis isiyohitaji kinga ya mwili, inaweza kuchunguzwa tu kwa kupekua historia ya mhusika au kumweka karibu na kizio ambacho yamkini kilisababisha mmenyuo hapo awali. Hakuna uchunguzi wa damu au ngozi kwa anaphylaxis isiyohitaji kinga.[24]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Wakati mwingine ni vigumu kutofautisha kati ya anaphylaxis na pumu, kuzimia kutokana na kutopata ewa safi ya kutosha (syncopy), na kiwewe cha kuvamiwa.[5] Watu wenye asthma kwa kawaida huwa hawaumwi na tumbo au dalili yoyote ya matumbo. Mtu anapozimia, huwa na ngozi iliyosawijika na haina vipele wala vimbimbi. Mtu ambaye amepatwa au kuvamiwa na kiwewe huwa na ngozi iliyojikunja lakini haina vipele.[5] Hali nyingine zinazoweza kuwa na dalili sawa ha hizi ni kula chakula chenye sumu inayotoka na samaki iliyooza (scombroidosis) na magonjwa yanayotokana na wadudu fulani (anisakiasis).[10]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Njia inayopendekezwa ili kukinga anaphylaxis ni kujiepusha na chochote ambacho kiliwahi kusababisha mmenyuo siku za awali. Ikiwa njia hii haiwezekani, kuna uwezekano wa kupata matibabu yanayoweza kuzuia mwili usiendelee kuathirika na kizio kinachojulikana (desensitization). Kutibu mfumo Kutibu mfumo wa kinga mwilini(immunotherapy) kwa kutumia sumu za Hymenoptera venoms ni mathubuti kwa kati ya asilimia 80–90% kwa watu wazima na asilimia 98% kwa watoto dhidi ya vizio vya nyuki, nyigu, mavu, chungu na wadudu wengine. Kinga ya mwilini kwa njia ya mdomo yaweza kuwa madhubuti pia kwa watu wengine haswa kwa vizio vya vyakula fulani vikiwemo maziwa, mayai, nazi na njugu; ingawa tiba za aina hii zina athari mbaya za kando. Kuzuia mwili usiendelee kuathirika na vizio pia inawezekana kwa kutumia matibabu mengi, hata hivyo ni bora watu kuepukana na shida za matibabu. Kwa wale ambao wanaathiriwa na mafuta ya miti, yaani latex, ni muhimu kujiepusha na vyakula vinavyokaribiana na vinavyoweza kusababisha mmenyuo wa kinga ya mwili (cross-reactive foods), kama vile avocado au parachichi, ndizi, na viazi miongoni mwa vingine.[5]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Anaphylaxis ni ugonjwa hatari na waweza kuhitaji hatua za dharura za kuokoa maisha kuhakikisha mkondo-ewa uko sawa, kuwekewa ewa safi, kuongezewa maji mwilini, na kuangaliwa kwa karibu.[3] Epinephrine ndiyo chaguo pekee la tiba. Antihistamines na steroids mara nyingi hutumiwa licha ya epinephrine.[5] Wakati mtu-husika amerejelea hali ya kawaida, inafaa aangaliwe kwa kati ya saa 2 na 24 hospitalini ili kuhakikisha kuwa dalili hazimrudii, kwani zaweza kurudi hasa kama mtu ana biphasic anaphylaxis.[10][23][25][4]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Epinephrine (adrenaline) ndiyo tiba ya kimsingi ya anaphylaxis. Hapana sababu ya kutoitumia (haina tatizo lolote).[3] Imependekezwa kuwa mtu adungwe sindano yenye mchanganyiko wa epinephrine katika msuli wa katikati ya paja mara tu anaposhukiwa kuugua maradhi ya anaphylaxis.[5] Sindano hii yaweza kurudiwa kila baada ya dakika 5 mpaka 15 ikiwa mgonjwa hapati nafuu kutokana na matibabu.[5] Dosi ya pili inahitajika katika asilimia 16 hadi 35% ya visa.[10] Si kawaida kwa dosi zaidi ya mbili kuhitajika.[5] Ni bora kudunga sindano kwa msuli (intramuscular administration) kuliko chini tu ya ngozi (subcutaneous administration), ambapo dawa itachukua muda mrefu kusambaa mwilini.[26] Miongoni mwa athari kidogo za epinephrine ni kama vile kutetemeka, wasi wasi, maumivu ya kichwa, na mpigo wa juu wa moyo.[5]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Epinephrine huenda isifanye kazi kwa watu wanaotumia dawa ya B-blockers.[10] Katika hali hii, kama epinephrine haifanyi kazi, sindano ya mishipa yenye glucagon yaweza kutumiwa. Glucagon ina njia ya kufanya kazi bila kuhusisha β-receptors.[10]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Ikibidi, epinephrine yaweza kudungwa moja kwa moja kwenye mshipa (intravenous injection) kwa kuichanganya na maji maalum. Hata hivyo, kudunga mshipa dawa ya epinephrine, kumehusishwa na mpigo wa moyo usio wa kawaida (dysrhythmia) na ugonjwa wa moyo (myocardial infarction).[27] Sindano maalumu za moja kwa moja za epinephrine yaani ‘epinephrine autoinjectors’, ambazo zinawawezesha watu wenye shida ya epinephrine kujidunga misulini wenyewe ziko kwa dosi mbili; moja ya watu wazima au watoto wenye uzani wa zaidi ya kilo 25 na nyingine ya watoto wenye uzani wa kilo 10 hadi 25.[28]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Dawa za antihistamines huongezwa licha ya epinephrine. Dawa hizi zilidhaniwa kufanya kazi vyema kwa misingi fikira za kidhahania, lakini kuna ushahidi haba kuwa matumizi ya antihistamines kwa hakika ni madhubuti kwa kutibu anaphylaxis. Uchunguzi wa Cochrane wa mwaka 2007 haukupata manufaa yoyote ya kuzipendekeza. [29] Dawa za antihistimines haziaminiki kuwa na athari ya kuleta majimaji au mkazo wa ghafla kwenye mkondo-ewa.[10] Kuna uwezekano kidogo wa corticosteroids kuleta mabadiliko kwa mtu ambaye ana tatizo la anaphylaxis sasa. Zinaweza kutumiwa kwa matumaini ya kupunguza uwezekano wa kupata biphasic anaphylaxis, lakini uwezo wao wa kuzuia kupata maradhi ya anaphylaxis siku zijazo haujulikani.[23] Dawa ya Salbutamol inayopeanwa kwa kutumia kifaa cha kusaidia kupumua (nebulizer) yaweza kuwa madhubuti wakati epinephrine haileti nafuu ya dalili za mkazo wa mishipa ya mkondo-ewa.[10] Methylene blue imewahi kutumiwa kwa wale wasiopata nafuu kutokana na matibabu ya mwanzo kwa sababu hulainisha misuli-laini.[10]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Watu walio kwenye hatari ya kupata anaphylaxis wanashauriwa na "mpango wa kukabiliana na mzio wa dharura". Wazazi wanafaa kufahamisha shule kuhusu muzio ya watoto wao la kufanya iwapo kutatokea dharura ya anaphylaxis.[30] Mpango huu kwa kawaida unafaa ujumuishe kutumia sindano za moja kwa moja yaani epinephrine auto-injectors, pendekezo la kuvaa kikuku chenye king’ora cha matibabu, na mawaidha ya jinsi ya kujiepusha na visababishi.[30] Matibabu ya kufanya mwili usiwe mwepesi kuhisi kinachosababisha mmenyuo wa mwili kutokana na mzio (allergen immunotherapy) yapo kwa visababishi vingine. Aina hii ya matibabu yaweza kuzuia uwezekano wa kutokea kwa maradhi ya anaphylaxis ya siku zijazo. Dawa ya kutumika kwa miaka mingi ya kuzua mmenyuo wa nyama iliyoko chini ya ngozi imepatikana kuwa madhubuti, huku dawa ya kunywa au kumeza ikipatikana kuwa madhubuti vizio vingi vya vyakula.[3]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Kuna uwezekano mkubwa wa kupona wakati kiini kinajulikana na mtu kupata matibabu ya haraka.[31] Hata kama kiini hakijulikana, kama tiba ya kuzuia mmenyuo ipo, mtu-husika kwa kawaida hupata nafuu ya haraka.[4] Kama mtu atakufa, kwa kawaida huwa ni kutokana na tatizo la kupumua (haswa kufungika kwa mkondo-ewa) au mshtuko wa moyo.[10][22] Anaphylaxis husababisha kifo kwa asilimia 0.7–20% ya visa.[4][9] Baadhi ya vifo vimetokea baina ya dakika chache tu.[5] Watu wanaougua anaphylaxis inayotokana na kufanya mazoezi mara nyingi huwa na matokeo mazuri, huku wakipata visa kidogo na visivyokuwa hatari kadri wanavyoendelea kuzeeka.[32]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Uwezekano wa kutokea kwa kisa cha anaphylaxis ni 4–5 kwa watu 100,000 kwa mwaka,[10] huku uwezekano wa walio kwenye hatari ukiwa asilimia 0.5%–2%.[5] Viwango hivi vinaonekana kuongezeka. Idadi ya watu waliokuwa na anaphylaxis miaka ya 1980 ilikuwa takriban 20 kwa 100,000 kwa mwaka, huku miaka ya 1990 ikiwa 50 kwa 100,000 kwa year.[3] Ongezeko hili la anaphylaxis, kimsingi, linaonekana kusababishwa na vyakula.[33] Hatari kubwa zaidi inaonekana kuwa kwa vijana na watu wa jinsia ya kike.[3][10]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Kwa sasa, anaphylaxis inaongoza kwa vifo kati ya 500–1,000 kwa mwaka (2.4 kwa milioni) nchini Marekani, vifo 20 kwa mwaka nchini Uingereza (0.33 kwa milioni), na vifo 15 kwa mwaka nchini Australia (0.64 kwa milioni).[10] Viwango vya vifo vimeshuka baina ya miaka ya 1970 na 2000.[34] Nchini Australia, vifo vya anaphylaxis kutokana na chakula huwapata wanawake huku vinavyotokana na kuumwa na wadudu vikiwapata wanaume.[10] Vifo kutokana na anaphylaxis haswa husababishwa na matibabu.[10]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Neno "aphylaxis" liliunganishwa na Charles Richet mwaka wa 1902 na baadaye kubadilika na kuwa "anaphylaxis" kwa sababu lilionekana kutamkika vyema.[11] Baadaye alitunukiwa Tuzo ya Nobel ya Udaktari na Uchunguzi wa Kimatibabu kwa kazi yake murua kuhusu anaphylaxis mwaka 1913.[4] Hata hivyo mmenyuo wenyewe umekuwa ukiripotiwa tangu jadi.[24] Neno hili limetokana na lugha ya Kigiriki|Maneno ya Kigiriki ἀνά ana, dhidi, na φύλαξις phylaxis, kinga.[35]


title: Mmenyuko wa mzio

text: Kuna juhudi zinazoendelezwa ili kuunda epinephrine ambayo inaweza kuwekwa chini ya ulimi (sublingual epinephrine) ili kutibu anaphylaxis.[10] Sindano ya kuingiza chembe-chembe za kuzuia yaani ‘anti-IgE antibody’ omalizumab inaendelewa kutafitiwa kama njia ya kuzuia marudio ya maradhi haya kwa zaidi ya mara moja, ingawa bado haijapendekezwa.[5][36]


title: Mafua ya kawaida

text: Mafua pia yanajulikana kama nasopharyngitis, rhinopharyngitis, mafua ya kuku, au mafua. Ni ugonjwa unaombukiza kirahisi sehemu ya juu ya mfumo wa kupumua ambao huathiri zaidi pua. Dalili ni pamoja kikohozi, koo, ana mafua (rhinorrhea), na homa. Dalili kwa kawaida hupotea baada ya siku saba hadi kumi. Ingawa baadhi ya dalili zake zinaweza zikakaa hadi wiki tatu. Kuna zaidi ya virusi mia mbili zinazoweza kusababisha mafua ya kawaida. Virusi jamii ya rhinovirus ndio vinasababishi vikuu.


title: Mafua ya kawaida

text: Maambukizo makali ya pua , mianzi ya pua , koo au zoloto (maambukizi ya sehemu ya juu ya njia ya hewa (URI au URTI)) inabainishwa na eneo la mwili ambao umeathirika zaidi. Mafua ya kawaida yanaathiri pua, yanavimbisha kolomeo, koo, na yanavimbisha mianzi ya pua. Dalili zinatokana na mfumo wa kinga unavyopambana na maambukizi na sio kwa sababu ya uharibifu wa seli mwilini unaoletwa na virusi. Kuosha mikono ni njia ya msingi ya kuzuia maambukizi. Kuna ushahidi unaounga mkono uvaaji kitamba usoni ni bora zaidi.


title: Mafua ya kawaida

text: Hakuna tiba ya mafua ya kawaida, lakini dalili zinaweza kutibiwa. Ni ugonjwa unaombukiza sana binadamu. Kwa kawaida watu wazima wanaambukizwa mara mbili au tatu kwa mwaka. Kwa kawaida watoto huwa wanapata mafua mara sita au mara kumi na mbili kwa mwaka. Ugonjwa huu umekua ukiambukiza binadamu tangu zamani.


title: Mafua ya kawaida

text: Dalili za kawaida dalili za mafua ni pamoja na kikohozi, mafua, kuziba kwa pua, na koo linalouma.Dalili zingenezo ni pamoja na kuumwa misuli (myalgia), kuwa mchovu, kuumwa na kichwa, na kupoteza hamu ya kula. Kuumwa koo huwa ni hali inayowapata karibia asilimia 40% ya watu. Kikohozi ni hali inayowapata asilimia 50% ya watu Kuumwa misuli hutokea kwa nusu ya watu. Homa sio dalili ya kawaida inayowapata watu wazima, lakini ni kawaida kwa watoto wachanga, na watoto wadogo Kikohozi kinachosababishwa na mafua ya kawaida si kali sana ukilinganisha na kikohozi kinachosababishwa na homa ya mafua (homa). Kikohozi na homa zinaonyesha dalili kubwa ya homa ya mafua (Influenza) kwa watu wazima Idadi kubwa ya virusi vinavyosababisha mafua ya kawaida, vinaweza visiwe na dalili yoyote Rangi ya kamasi wakati wa kukohoa hupita katika njia ya hewa na kamasi na inaweza kuwa na rangi tofauti/3} (kamasi) zinaweza kutofautiana kwa rangi nyeupe hadi kuwa ya njano au kijani. Rangi ya kamasi haionyeshi kama ugonjwa huo umesababishwa na bakteria au na virusi.


title: Mafua ya kawaida

text: Mafua kwa kawaida huanza na uchovu, hali ya kusikia baridi, kupiga chafya, na maumivu ya kichwa. Dalili zingenezo ni kama vile pua inayotoa makamasi na kikohozi huanza baada ya siku mbili au zaidi. Dalili huwa zinakuwa mbaya siku mbili au tatu baada ya kuambukizwa. Dalili hizo kwa kawaida huendelea kwa siku saba hadi siku kumi, lakini hueza kuendelea hadi wiki tatu


title: Mafua ya kawaida

text: Mafua ya kawaida yanaambukiza kirahisi kwa kupitia njia ya hewa. Virusi aina ya rhinovirus ndio vinavyosababisha mafua ya kawaida. Ndio vinavyosababisha asilimia 30% hadi 80% ya mafua ya kawaida. Virusi aina ya rhinovirus vina RNA ya familia ya Picornaviridae. Kuna aina 99 inayojulikana ya virusi katika familia hii ya virusi Virusi nyingine pia husababisha mafua ya kawaida. Coronavirus husababisha asilimi 10% hadi 15% ya mafua. Mafua (homa) husababisha 5% hadi 15% ya mafua Mafua mengine yanaweza kusababishwa na virusi vya binadamu vya parainfluenza, virusi vya binadamu vya njia ya hewa viitwavyo syncytial virusi aina ya adenoviruses, enterovirus, na metapneumovirus. Mara nyingi, huwa kuna zaidi ya aina moja ya virusi vinavyosababisha maambukizi Kawaida huwa kuna zaidi ya aina mia mbili ya virusi tofauti vinavyohusiana na homa.


title: Mafua ya kawaida

text: Virusi vya mafua ya kawaida vinaenezwa kwa njia moja kati ya njia kuu mbili. Kujaza hewa mapafu au kumeza vitone vya hewa vyenye virusi. Au kugusa makamasi ya pua iliyoambukizwa au kugusa vitu vilivyoambukizwa Which method of transmitting the cold is most common has not been determined Virusi vinaweza kuishi kwa muda mrefu katika mazingira hayo. Virusi vinaweza kusambaa kutoka mikononi hadi kwenye macho au pua ambapo maambukizi hutokea. Watu waliopo karibu wako katika hatari kubwa ya kuambukizwa. Maambukizi kawaida hutokea mchana na mashuleni kwa sababu watoto hucheza pamoja na hawana kinga ya kutosha na kuna upungufu wa usafi Maambukizi haya yanaletwa nyumbani kwa ndugu wengine wa familia Hakuna ushahidi wa kutosha kwamba mzunguko wa hewa ndani ya ndege za abiria ni njia ya maambukizi . Homa inayosababishwa na virusi aina ya rhinovirus huwa maambukizi yake ni makali katika siku tatu za mwanzo wa dalili. Baada ya muda huo hawaambukizi sana


title: Mafua ya kawaida

text: Tangu zamani mafua yanakisiwa kwamba yanaenezwa kwa mtu aliyepatwa na baridi kwa muda mrefu wakati wa mvua au wakati wa msimu wa baridi, na ndio maana yanaitwa mafua ya baridi Kuna mabishano kwamba wajibu wa mwili kuwa katika hali ya baridi unaleta hatari ya kupata mafua Baadhi ya virusi vinavyosababisha homa ya kawaida hujitokeza mara kwa mara wakati wa msimu wa baridi au mvua. Ingawa hii inaaminika kuwa ni kwa sababu watu wanakaa pamoja ndani ya nyumba kwa muda mrefu;.. haswa watoto wanaorudi shuleni Hata hivyo, inaweza pia kuwa ni kwa sababu ya mabadiliko ya hewa ambayo yanarahisisha maambukizi Upungufu wa unyevu unaweza kuongeza viwango vya maambukizi kutokana na hewa kavu kuruhusu vitone vidogo kuenea kiurahisi kusambaza mbali zaidi na kukaa angani kwa muda mrefu


title: Mafua ya kawaida

text: Kinga ya kikundi, ni kinga ambayo hutokea wakati kikundi kizima cha watu kina kinga ya mwili na maambukizi haswa baada ya kupata maambukizo awali.Hivyo watoto wana uwezo mkubwa wa kuambukizwa na maradhi yanayohusiana upumuaji na watu wazima wana uwezo mdogo wa kuambukizwa na maradhi yanayohusiana upumuaji Upungufu wa kinga pia unaongeza hatari ya kuambukizwa ugonjwa Ukosefu wa usingizi na lishe duni pia zinaleta hatari kubwa ya kuendeleza maambukizi yanayoletwa na rhinovirus. Hii inatokana na athari inayoletwa na virusi ya kupunguza kinga ya mwili


title: Mafua ya kawaida

text: Dalili za mafua ya kawaida zinaaminika kuwa zinajitokeza wakati kinga mwili ikipambana na virusi Jinsi kinga mwili inavyopambana na virusi inategemea na aina ya virusi.Kwa mfano, ni kawaida rhinovirus kuenezwa kwa kugusana. Inajifunga katika vipokezi vya binadamu I viitwavyo CAM-1 receptor kwa njia isiojulikana na kusababisha kutolewa kwa vichochezi. Vichochezi hivyo ndivyo vinaleta dalili. Kwa kawaida haileti madhara puani Kwa upande mwingine, virusi vya njia ya hewa (RSV) vinaenezwa kwa kugusana na kwa vitone vinavyopeperuka hewani. Ni kisha vinazaana katika pua na koo kabla ya kuenea sehemu ya chini ya kupitisha hewa RSV inasababisha uharibifu wa ukuta wa pua. Virusi vya binadamu vya parainfluenza vinasababisha uvimbi wa pua, koo, na njia za hewa. Eccles Pg.122  Vikiathiri bomba la pumzi la watoto wadogo vinaweza kusababisha kifaduro, kikohozi cha sauti na shida ya kupumua. Hii ni kwa sababu njia ya hewa ya watoto inazidi kuwa ndogo .


title: Mafua ya kawaida

text: Tofauti ya maambukizi ya sehemu ya juu ya kupitisha hewa (URTIs) inatokana na eneo lenye dalili. Mafua ya kawaida yanaathiri pua, uvimbe wa koromeo, koo, na mkamba inayoathiri mapafu. Mafua ya kawaida husababisha uvimbe wa pua na aina tofauti ya uvimbe wa koo Ni jambo la kawaida kujifanyia mwenyewe utambuzi. Kutengwa kwa virusi kunafanyika mara chache Kwa kawaida si rahisi kutambua aina ya virusi kwa kutizama dalili.


title: Mafua ya kawaida

text: Njia bora ilyopo ya kuzuia mafua ya kawaida ni kupunguza uenezi wa virusi mwilini Hii ni pamoja na kuosha mikono na kuvaa vitambaa usoni. Katika mazingira ya huduma ya afya, magauni na glavu za kinga pia huvaliwa Kuwatenga watu walioathirika, si rahisi kwa sababu ugonjwa huo unaenea sana na dalili haisababishwi na kundi moja la virusi. Chanjo zimeonekana kuwa hazina uwezo mkubwa kwa sababu kuna aina nyingi ya virusi na virusi hubadilika kwa haraka Utengenezaji wa chanjo wenye uwezo mkubwa si rahisi


title: Mafua ya kawaida

text: Kuosha mikono mara kwa mara kunapunguza maambukizi ya virusi ya mafua. Njia hii ni bora zaidi kwa watoto Haijulikani kama kutumia dawa za kuzuia virusi au bakteria wakati wa kuosha mikono ni njia bora zaidi. Kuvaa vitamba usoni ukiwa karibu ya watu walioathirika inaweza kuwa ni njia nzuri. Kuna ushahidi usiotosha unaokiri kwamba kuwa mbali zaidi kimwili au mbali na jamii kunapunguza maambukizi Nyongeza ya zinki inaweza kusababisha upungufu wa idadi ya homa mtu anayopata Utaratibu wa kujiongezea vitamini C haupunguzi hatari au makali ya mafua. Inaelekea vitamini C hupunguza muda wa mafua


title: Mafua ya kawaida

text: Kwa sasa hakuna dawa au tiba za mitishamba ambazo zimthibitiwa kwa kufupisha muda wa maambukizi. Tiba ni pamoja na kutoa tulizo ya ishara. Hii ni pamoja na kupata mapumziko ya kutosha, kunywa maji ili kudumisha maji, na kugogomoa na maji ya joto ya chumvi. Mengi ya faida kutoka kwa matibabu hata hivyo inahusishwa na athari ya kipozauongo.


title: Mafua ya kawaida

text: Matibabu ambayo husaidia kupunguza dalili ni pamoja na kitulizo rahisi cha maumivu (analgesics) na tiba ya kupunguza homa (antipyretics) kama vile ibuprofen na acetaminophen/paracetamol. Ushahidi haionyeshi kwamba dawa za kukohoa si fanisi zaidi kuliko dawa rahisi za kupunguza maumivu (analgesics). Madawa ya kukohoa pia haifai kwa matumizi kwa watoto kutokana na ukosefu wa ushahidi fanisi unaothibitisha na hatari kwa madhara. Katika mwaka 2009, Kanada ilizuia matumizi ya tiba ya kukohoa ya dukani na mafua kwa watoto wenye umri wa miaka sita na ndogo kutokana na shauku kuhusu hatari na faida ambazo hazijathibitishwa. Matumizi mabaya ya dextromethorphan (dawa ya kuuzwa dukani) imesababisha kupigwa marufuku katika nchi kadhaa.


title: Mafua ya kawaida

text: Kwa watu wazima, dalili za mafua inaweza kupunguzwa na antihistamines za kizazi cha kwanza. Hata hivyo, antihistamines za kizazi cha kwanza inahusishwa na athari mbaya kama vile utepetevu. Decongestants zingine kama vile pseudoephedrine pia ni bora kwa watu wazima. Kinyunyizio cha Ipratropium cha pua pia inaweza kupunguza dalili za mafua, lakini kuna athari kidogo kwenye fukuto. Antihistamines za kizazi cha pili haionekani kuwa bora.


title: Mafua ya kawaida

text: Kutokana na ukosefu wa masomo, haijulikani kama kuongezeka kwa ulaji wa maji inaboresha dalili au kupunguza ugonjwa kupumua. Ukosaji wa data kama hiyo ipo kwa matumizi ya hewa ya joto. Utafiti mmoja uligundua mvuke wa kusugua kifua ni fanisi katika kutoa baadhi ya tulizo la dalili ya kukohoa usiku, foleni, na ugumu wa usingizi.


title: Mafua ya kawaida

text: Viua vijasumu haina athari dhidi ya maambukizi ya virusi na hivyo haina athari dhidi ya homa. Viua vijasumu kwa kawaida huagizwa ingawa madhara ya viua vijasumu husababisha madhara kwa ujumla. Viua vijasumu kwa kawaida huagizwa kwa sababu watu wanatarajia watabibu kuziagiza na watabibu wanataka kusaidia watu. Maagizo ya viua vijasumu pia hutokea kwa sababu ni vigumu kutenga sababu ya maambukizi ambayo yanaweza kusimamiwa na viua vijasumu. Hakuna madawa fanisi za kuzuia virusi za homa ingawa baadhi ya utafiti wa awali imeonyesha faida.


title: Mafua ya kawaida

text: Wakati kuna matibabu mengi mbadala inayotumika kwa homa, kuna upungufu wa ushahidi wa kisayansi wa kuunga mkono matumizi ya matibabu zaidi. Kufikia mwaka 2010, hakuna ushahidi wa kutosha wa kupendekeza kwa au dhidi ya aidha asali au umwagiliaji kwa pua. Virutubisho vya zinki vinaweza kupunguza ukali na muda wa dalili wakati itamezwa ndani ya masaa 24&nbsp ya mwanzo wao. Athari za vitamini C kwa homa, wakati inafanyiwa utafiti sana, inakatisha tamaa. Ushahidi kuhusu manufaa ya echinacea haiendani. Aina tofauti ya virutubisho vya echinacea inaweza kutofautiana katika utendaji wao.


title: Mafua ya kawaida

text: Homa kwa kawaida ni kidogo na hupotea pekee yake na dalili nyingi kuwa bora katika wiki moja. Matatizo makubwa, kama yatatokea, kwa kawaida huwa katika watu wazee sana, vijana, au wale ambao wanashida ya kinga (wana mfumo dhaifu wa kinga). Maambukizi sekondari ya bakteria yanaweza kutokea na kusababisha sinusitis, pharyngitis, au maambukizi ya masikio. Inakadiriwa kuwa sinusitis hutokea katika matukio ya asilimia 8. Maambukizi ya sikio hutokea katika matukio ya asilimia 30.


title: Mafua ya kawaida

text: Homan ni zaidi ya ugonjwa wa kawaida wa binadamu na watu wanaathirika kimataifa. Watu wazima kwa kawaida huwa na maambukizi mbili hadi tano kwa mwaka. Watoto wanaweza kuwa na homa sita hadi kumi kwa mwaka (na homa hadi kumi na mbili kwa mwaka kwa watoto wa shule). Viwango vya maambukizi ya dalili huongezeka katika wazee kutokana na kudhoofika kwa mfumo wa kinga.


title: Mafua ya kawaida

text: Wakati chanzo cha homa imetambuliwa tu tangu miaka ya 1950, ugonjwa umekuwa na ubinadamu tangu nyakati za kale. Dalili zake na matibabu zinaelezwa katika Ebers papyrus ya Misri, maandishi kongwe yaliyopo ya matibabu, iliyoandikwa kabla ya karne ya 16 KK. Jina "homa" ilikuja katika matumizi ya karne ya 16, kutokana na kufanana kati ya dalili zake na zile zitokanazo na hali ya hewa baridi.


title: Mafua ya kawaida

text: Katika Uingereza, Kitengo cha Homa (CCU) kilianzishwa na Baraza la Utafiti wa Afya katika mwaka 1946 na ilikuwa hapa kwamba rhinovirus iligunduliwa katika mwaka 1956. Katika miaka ya 1970, CCU imeonesha kwamba matibabu na interferon wakati wa awamu ya kupevuka kwa maambukizi ya rhinovirus inatoa baadhi ya kinga dhidi ya ugonjwa. Hakuna tiba ya vitendo iliweza kukuzwa. Kitengo kilifungwa katika mwaka 1989, miaka miwili baada ya kukamilisha utafiti wa zinc gluconate lozenges katika kuzuia matibabu ya homa ya rhinovirus. Zinki ilikuwa tu ni matibabu fanisi iliyoundwa katika historia ya CCU.


title: Mafua ya kawaida

text: Athari za kiuchumi ya homa hazifahamiki vizuri katika mengi ya dunia. Nchini Marekani, homa inaongoza kwa ziara watabibu milioni 75 hadi milioni 100 kila mwaka katika makisio ya gharama ya $ 7.7 kwa mwaka. Wamarekani wanatumia dola bilioni 2.9 kwa madawa ya dukani (OTC). Wamarekani hutumia dola za ziada milioni 400 kwa maagizo ya madawa kwa tukizo la dalili. Zaidi ya theluthi moja ya watu ambao walimwona daktari walipokea maagizo ya viua vijasumu. Matumizi ya maagizo ya viua vijasumu ina madhara kwa upinzani wa antibiotiki. Makadirio ya siku za shule milioni 22 hadi 189 hazihudhuriwi kila mwaka kutokana na homa. Kama matokeo, wazazi walikosa siku za kazi milioni 126 kukaa nyumbani ili kuwatunza watoto wao. Wakati ikiongezwa kwa siku za kazi milioni 150 ambazo hazikuhudhuriwa na wafanyakazi wanaosumbuliwa na homa, jumla ya athari za kiuchumi za hasara ya kazi inayohusiana na homa inazidi dola bilioni 20 kawa mwaka. Hii inachangia asilimia 40 ya muda uliopotezwa kutoka kazini nchini Marekani.


title: Mafua ya kawaida

text: Idadi ya kinzavirusi zimejaribiwa kwa ufanisi katika homa. Kufikia mwaka 2009, hakuna zote zimepatikana kuwa fanisi na kutolewa idhini ya matumizi. Kuna majaribio yanayoendelea ya sawa za kinza viruzi ya pleconaril. Inaonyesha ahadi dhidi ya picornaviruses. Pia kuna majaribio yanayoendelea ya BTA-798. Aina ya pleconaril ya kumeza ilikuwa na masuala ya usalama na aina ya erosoli inachunguzwaa.


title: Mafua ya kawaida

text: Watafiti kutoka kwa Chuo kikuu cha Maryland, College Park na UChuo kikuu cha Wisconsin–Madison imetambua genome kwa Matatizo yote inayojulikana ya virusi vinavyosababisha homa.


title: Kibozo-Tiemacewe

text: Kibozo-Tiemacewe ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali inayozungumzwa na Wabozo. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kitiemacewe imehesabiwa kuwa watu 2500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitiemacewe iko katika kundi la Kimande.


title: Kibozo-Tieyaxo

text: Kibozo-Tieyaxo ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali inayozungumzwa na Wabozo. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kitieyaxo imehesabiwa kuwa watu 118,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitieyaxo iko katika kundi la Kimande.


title: Kidogon, Ana Tinga

text: Kidogon (Ana Tinga) ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali inayozungumzwa na Wadogon. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kiana-Tinga imehesabiwa kuwa watu 500 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiana-Tinga iko katika kundi la Kidogon.


title: Homanyongo C

text: Homa ya nyongo C[1] (pia homanyongo C, kwa Kiingereza Hepatitis C) ni ugonjwa wa kuambukiza unaoshambulia zaidi ini.


title: Homanyongo C

text: Virusi vya Homanyongo C ndivyo vinavyosababisha ugonjwa huu wa ini. [2]


title: Homanyongo C

text: Kwa kawaida Homa ya nyongo C haionyeshi dalili zozote kwenye hatua za awali, lakini ugonjwa ukiendelea unaweza ukasababisha makovu katika maini, na baada ya miaka mingi ini linapata vidonda (cirrhosis). Kwa wagonjwa wengine vidonda hivi vinaweza kusababisha ini kukosa kufanya kazi, saratani ya ini, au mishipa iliyovimba sana ya umio na tumbo, ambayo yanaweza kufanya mtu avuje damu hadi kufa.[2]


title: Homanyongo C

text: Watu wanaambukizwa virusi vya Homa ya nyongo C kwa kupitia mkondo wa damu kwa njia ya kujidunga sindano za dawa za kulevya, kutumia vifaa vichafu vya hospitali, na kuongezewa damu.


title: Homanyongo C

text: Kadri ya watu milioni 130–170 wameathirika na Homa ya nyongo C. Wataalamu walianza kuchunguza HCV katika miaka ya 1970, na walithibitisha kuwepo kwa ugonjwa huo mnamo mwaka 1989.[3] Haijulikani kama ugonjwa huu unawaambukiza wanyama.


title: Homanyongo C

text: Peginterferon na ribavirin ndizo dawa pekee zinazotumika sana dhidi ya HCV. Kati ya wagonjwa asilimia 50-80 wanaotibiwa huwa wanapona. Watu wanaopata uharibifu mkubwa na kovu kwa ini (cirrhosis) au saratani ya ini wanaweza kuhitaji ini la kupandikizwa, lakini virusi huwa vinarejea baada ya kupandikiza.[4] hakuna chanjo ya kuzuia Homa ya nyongo C.


title: Homanyongo C

text: Homa ya nyongo C inasababisha dalili katika wagonjwa asilimia 15 tu,[5] mara nyingi zaidi agonjwa hawaonyeshi dalili zozote.


title: Homanyongo C

text: Dalili ni kama zifuatazo: kupungua hamu ya kula, uchovu, kichefuchefu, maumivu ya viungo au misuli, kupungua uzito wa mwili.[6] Ni wagonjwa wachache ambao ni mahtuti na wanapata homa ya manjano.[7]


title: Homanyongo C

text: Kadri ya wagonjwa asilimia 10 hadi 50 wanapona bila kupata matibabu, na kati ya hao wengi ni wasichana wadogo.[7]


title: Homanyongo C

text: Asilimia themanini ya watu walioambukizwa virusi wanapata madhara ya uambukizo sugu.[8] Wagonjwa wengi hawaonyeshi dalili zozote kwenye hatua za awali za ugonjwa huo, [9] ingawa uambukizo sugu wa Homa ya nyongo C unasababisha uchovu.[10] Homa ya nyongo C ni chanzo kikubwa cha ini kupata vidonda pamoja na saratani ya ini kwa watu ambao wameathirika na ugonjwa huu kwa muda mrefu.[4] Kati ya asilimia 10–30 ya watu wameambukizwa baada ya miaka 30 ya kuwa na vidonda katika ini.[4][6] Pia watu wenye HomanyongoB au UKIMWI, walevi sugu, na wanaumme huwa wanapata vidonda katika ini.[6] Kwa watu wenye vidonda katika ini uwezekano wa kupata saratani ya ini ni mara ishirini zaidi ya kawaida, kiasi cha asilimia 1 hadi 3 kwa mwaka.[4][6] Kwa walevi sugu, uwezekano wa kupata ugonjwa ni mara 100 zaidi ya kawaida.[11] Homa ya nyongo C inasababisha vidonda vya ini katika asilimia 27 ya wagonjwa na inasababisha saratani ya ini kati ya asilimia 25 ya wagonjwa.[12]


title: Homanyongo C

text: Vidonda vya ini vinaweza kusababisha msukumo mkubwa wa damu katika mishipa iliyoungana na ini, kujaa maji tumboni, kuumia kirahisi au kuvuja damu, mishipa kuvimba, hasa tumboni na kwenye umio, homa ya nyongo (ngozi inakuwa ya manjano), na majeraha katika ubongo.[13]


title: Homanyongo C

text: Homa ya nyongo C mara chache inasababisha ugonjwa unaojulikana kama Sjögren's syndrome (madhara dhidi ya kinga ya mwili), upungufu sio kawaida wa idadi ya blood platelets, magonjwa sugu ya ngozi, kisukari, pamoja na aina Fulani ya aina saratani ya damu iitwayo non-Hodgkin lymphomas.[14][15]


title: Homanyongo C

text: Virusi vya Homa ya nyongo C ni vidogo, vilivyo ndani ya kibahasha, na kiuzi kimoja, vina RNA yenye virusi.[4] Ni jamii ya hepacivirus ya familia iitwayo Flaviviridae.[10] Kuna aina saba muhimu za genotypes of HCV.[16] Nchini Marekani, genotype 1 inasababisha asilimia 70 ya magonjwa, genotype 2 inasababisha asilimia 20 ya magonjwa, na kila aina ya genotypes zingine zinasababisha asilimia 1. [6] Genotype 1 ndio inayojulikana zaidi katika nchi za Amerika ya Kusini na Ulaya.[4]


title: Homanyongo C

text: Njia ya kawaida ya uambukizaji katika nchi zilizoendelea ni kutumia madawa ya kulevya kwa kujidunga sindano. Katika nchi zinazoendelea njia za kawaida za utoaji damu na utaratibu usio salama wa kimatibabu [17] Katika asilimia 20% ya wagonjwa, chanzo cha uambukizaji hakijulikani;[18] lakini vyanzo vingi vinaweza kuwa ni matumizi ya dawa ya kulevya kwa kujidunga sindano.[7]


title: Homanyongo C

text: Matumizi ya madawa ya kulevya kwa kujidunga sindano ndiyo sababu kubwa ya kusambaza Homa ya nyongo C katika nchi nyingi duniani.[19] Uchunguzi uliofanya katika nchi 77 zimeonyesha kwamba katika nchi 25 ambayo Marekani ni mojawapo, asilimia ya watu wanaopata Homa ya nyongo C kwa kutumia madawa ya kulevya kwa kujidunga sindano ni asilimia 60 hadi 80 [8] na Uchina. [19] Nchi kumi na mbili zina zaidi ya asilimia 80.[8] Zaidi ya milioni kumi ya watumizi wa madawa ya kulevya kwa kujidunga sindano wameambukizwa na Homa ya nyongo C; Uchina (milioni 1.6), Marekani (milioni 1.5), na Urusi(milioni 1.3) jumla ya wagonjwa walioambukizwa ni wengi sana.[8] Kiasi kikubwa cha wafungwa Marekani wana Homa ya nyongo C uwezekano wa kupata ugonjwa ni mara kumi hadi ishirini zaidi ya kiwango cha kawaida cha idadi ya watu, na utafiti umeonyesha hii inasababishwa na tabia za hatari za kutumia madawa ya kulevya kwa kujidunga sindano au kujichora chale na sindano ambazo sio safi.[20][21]


title: Homanyongo C

text: Utoaji wa damu, mazao ya damu, na upandikizi wa viungo vya mwili bila kuchunguza HCV ndizo zinazoleta matatizo makubwa ya uambukizaji.[6] Marekani ilirasimisha uchunguzi mnamo mwaka 1992. "Tangu wakati huo kiwango cha maambukizi imepungua kuanzia kati ya mmoja kati ya 200 kwa kila kipimo cha damu[22] hadi moja kati ya 10,000 mpaka 10,000,000 kwa kila kipimo cha damu.[7][18] Kuna upungufu wa maambukizi kwa sababu kuna kipindi cha siku 11 hadi 70 ambazo ni siku ambazo mtoaji damu mtarajiwa anayepata Homa ya nyongo C na damu yao kuonyesha kwamba imeambukizwa.[18] Nchi zingine bado hazifanyi uchunguzi wa Homa ya nyongo C kwa sababu ya gharama.[12]


title: Homanyongo C

text: Mtu mwenye jeraha la sindano kutoka kwa mtu aliyeathiriwa na HCV ana uwezo wa asilimia 1.8 ya kupata ugonjwa [6] Hatari inaongezeka kama sindano inayotumika ina shimo kubwa na jeraha ni kubwa.[12] Kuna hatari kutoka kwa mfichuo wa kamasi hadi kwa damu; ingawa kiwango cha hatari hii ni ndogo, na hakuna hatari yoyote kama damu ikigusa ngozi isiyokuwa na jeraha.[12]


title: Homanyongo C

text: Vifaa vya hospitali pia vinaweza kuambukiza Homa ya nyongo C kama vile: kutumia mara kwa mara sindano na pini,mifuko ya kujaza, na vifaa visivyo visafi vya hospitali.[12] Hali mbaya ya hospitali au za kliniki za madaktari wa meno ndio sababu kubwa za maambukizi ya HCV nchini Misri, ni nchi yenye kiasi kikubwa cha maambukizi duniani.[23]


title: Homanyongo C

text: Haijulikani kama shughuli za ngono zinaweza kuleta maambukizi ya Homa ya nyongo C.[24] Ingawa kuna uhusiano kati ya njia za hatari za kufanya ngono na Homa ya nyongo C, si wazi kama maambukizi ya ugonjwa huo yanatokana na matumizi ya madawa ya kulevya ambayo hayakutajwa au ngono yenyewe. [6] Ushahidi unaonyesha kwamba hakuna hatari ya maambukizi kwa wapenzi wa jinsia tofauti ambao hawana mapenzi na watu wengine.[24]


title: Homanyongo C

text: Shughuli za ngono zinazoleta viwango vya juu vya majeraha ndani ya mfereji wa mkundu, kama vile kupenyeza mkunduni, au inayotokea wakati wa maambukizo ya zinaa kama yale yanayotokea wakati wa maambukizo ya zinaa, ikiwa ni pamoja na VVU au vidonda sehemu ya siri, zote hizi zinaleta hatari ya maambukizo.[24]


title: Homanyongo C

text: Serikali ya Marekani inapendekeza matumizi ya kondomu kama njia pekee ya kuzuia maambukizi ya Homa ya nyongo C kwa watu wenye wapenzi wengi.< ref></ref>


title: Homanyongo C

text: Uchoraji wa mwili unaongeza hatari mara mbili au tatu zaidi ya kupata Homa ya nyongo C.[25] Hii inaweza kuwa kwa sababu vifaa vinavyotumiwa sio visafi au kuambukizwa na rangi iliyotumika.[25]


title: Homanyongo C

text: Uchoraji au kujitoboa mwili kama shughuli hizi zilifanywa kabla ya miaka ya kati-1980 au ilifanywa na mtu asiye na ujuzi hasa inaleta wasiwasi, kwa sababu uwezekano wa kusafisha vifaa ni ndogo sana. Hatari ya kuambukizwa inaongezeka mara mbili zaidi kama mchoro ni mkubwa.[25] Karibu nusu ya wafungwa wanatumia kwa pamoja vifaa vya kujichora ambavyo sio visafi. [25] Ni mara chache uchoraji unafanywa katika sehemu zilizosajiliwa kuambukizwa na ugonjwa wa HCV.[26]


title: Homanyongo C

text: Vifaa vya maangalizi binafsi kama vile mashine ya kunyolea, mswaki, na mashine ya kukata kucha yanaweza kuwa na damu. Kama zikitumiwa za zaidi ya mtu mmoja uwezekano ni mkubwa wa kuambukizana HCV.[27][28] Watu wanatakiwa wawe waangalifu na mikwaruzo na vidonda au uvujaji wa damu.[28] HCV haimbukizwi kwa kushikana kama vile kukumbatiana, kupeana busu, au kula kwa pamoja au kutumia kwa pamoja vyombo vya kulia chakula.[28]


title: Homanyongo C

text: Maambukizi ya Homa ya nyongo C kutoka kwa mama hadi kwa mtoto hutokea kwa asilimia 10 za mimba.[29] Hakuna njia yoyote ya kupunguza hatari hii[29] wakati wa kuzaa.[18]


title: Homanyongo C

text: Hatari ya kuambukiza inaongezeka kama muda wa uchungu wa uzazi ni mrefu.[12] Hakuna ushahidi wowote unaosema mtoto akinyonyeshwa maziwa ataambukizwa HCV; lakini, mama aliyeathiriwa hatakiwi amnyonyeshe mtoto kama chuchu zake zina mpasuko au zinavuja,[30] au kama ana kiwango kikubwa cha virusi.[18]


title: Homanyongo C

text: Uchunguzi wa Homa ya nyongo C unaangalia yafuatayo: HCV kingamwili, ELISA, Western blot, pamoja na idadi ya HCV RNA.[6] Polymerase chain reaction (PCR) inagundua HCV RNA wiki mmoja au mbili baada ya kuambukizwa, wakati vikinga mwili huchukua muda mrefu kutengenezwa na kuonekana.[13]


title: Homanyongo C

text: Maambukizo ya muda mrefu ya Homa ya nyongo C, yanayoletwa na virusi vya Homa ya nyongo C ambavyo vinaweza kuishi mwilini kwa muda unaoweza kuzidi miezi sita kama RNA ipo au haipo.[9] Kwa sababu ugonjwa huu kali hauonyeshi dalili zozote kwa muda mrefu,[9] madaktari huwa kwa kawaida wanagudua ugonjwa huu wanapofanya uchunguzi wa maini au wakati wanapofanya utaratibu wa kawaida wa kuchunguza afya za watu walio hatarini. Uchunguzi hauwezi kutofautisha kati ya ugonjwa mahututi na ugonjwa sugu wa maini.[12]


title: Homanyongo C

text: Upimaji wa Homa ya nyongo C kwa kawaida huanza na vipimo vya damu ili kugundua uwepo wa kingamwili kwa HCV kwa kutumia kimeng'enya immunoassay.[6] Kama upimaji huu ni chanya, kipimo cha itafanywa ili kuthibitisha immunoassay na kuamua ukali.[6] Uchanganuzi wa recombinant immunoblot inathibitisha immunoassay, na mmenyuko wa HCV RNA polimeresi huamua ukali.[6] Kama hakuna RNA na immunoblot ni chanya, mtu alikuwa na maambukizi ya awali lakini ikaisha na aidha kwa matibabu au yenyewe; kama immunoblot ni hasi, immunoassay ilikuwa na makosa.[6] Inachukua wiki sita hadi nane kwa kufuatia maambukizi kabla ya vipimo vya immunoassay kuonekana kuwa yako.[10]


title: Homanyongo C

text: Vimeng'enya vya ini hubadilika wakati wa sehemu ya awali ya maambukizi;[9] kwa wastani huanza kupanda katika wiki ya saba baada ya kuambukizwa.[10] Ini za vimeng'enya huhusiana vibaya na ukali wa ugonjwa.[10]


title: Homanyongo C

text: Biopsi za ini zinaweza kuamua kiwango cha uharibifu wa ini, lakini kuna hatari kutokana na utaratibu huo.[4] Mabadiliko ya kawaida biopsi hutambua ni lymphocytes ndani ya tishu ya ini, vinyeleo vya limfu katika triad portal, na mabadiliko kwa vichirizi vya nyongo.[4] Kuna idadi ya vipimo vya damu vinavyopatikana ambavyo vinajaribu kuamua kiwango cha uharibifu na kupunguza haja ya biopsi.[4]


title: Homanyongo C

text: Watu wachache, kama asilimia 5-50 walioambukizwa nchini Marekani na Canada, wanafahamu hali yao.[25] Kupima inapendekezwa kwa watu walio na hatari ya juu, ambao ni pamoja na watu wenye chale .[25] Uchunguzi pia inapendekezwa kwa watu wenye muinuko wa kimeng'enya ya ini kwani hii ni ishara ya pekee ya homanyongosugu ya mara kwa mara.[31] Uchunguzi wa mara kwa mara hapendekezwi nchini Marekani.[6]


title: Homanyongo C

text: Kufikia mwaka 2011, hakuna chanjo iliyopatikana kwa homa ya nyongo C. Chanjo zinatengenezwa, na baadhi zimeonyesha matokeo ya kutia moyo.[32] Mchanganyiko wa mikakati ya kuzuia, kama vile mipango ya kubadilishana sindano na matibabu ya matumizi mabaya ya madawa ya kulevya, hupunguza hatari ya homa ya nyongo C katika watumiaji wa madawa ya kujindunga kwa mishipa kwa karibu asilimia 75.[33] Kuwachunguza watoaji damu ni muhimu katika kiwango cha kitaifa, kama ni kufuata tahadhari za ulimwenguni ndani ya vituo vya afya.[10] Katika nchi ambako kuna ugavi usiotosha wa sindano hasi, watoa huduma wanapaswa kupeana madawa kwa mdomo badala ya kupitia sindano.[12]


title: Homanyongo C

text: HCV inasababisha maambukizi sugu katika asilimia 50-80 ya watu walioambukizwa. Takriban asilimia 40-80 ya kesi hizi humalizika kwa matibabu.[34][35]


title: Homanyongo C

text: Katika matukio machache, maambukizi yanaweza kuisha bila ya tiba.[7] Watu wenye homa ya nyongo C sugu ni lazima wajiepushe pombe na madawa yaa sumu kwa ini,[6] na wanapaswa kupatiwa chanjo ya homa y a manjano A na homanyongoB [6] Watu walio na cirrhosis wanapaswa kuwa na vipimo vya ultrasound vya saratani ya ini.[6]


title: Homanyongo C

text: Watu wenye maambukizi ya ini ya HCV yaliyothibitika yasiyo ya kawaida wanapaswa kutafuta matibabu. [6] Matibabu ya sasa ni mchanganyiko wa pegylated interferon na madawa ya kupunguza makali ya ukimwi ribavirin kwa muda wa wiki 24 au 48, kulingana na aina ya HCV .[6] Matokeo bora hutokea kwa asilimia 50-60% ya watu waliotibiwa. [6] Kuchanganya ama boceprevir au telaprevir na ribavirin na peginterferon alfa inaboresha matokeo ya homa ya nyongo C genotype 1.[36][37][38] Madhara kwa matibabu ni ya kawaida, nusu ya watu wanaotibiwa hupata dalili kama homa ya mafua, na theluthi ya watu hupata matatizo ya mhemuko.[6] Tiba katika miezi sita za kwanza ni bora zaidi kuliko baada ya homa ya nyongo C kuwa sugu.[13] Kama mtu anapata maambukizi mapya na haijaisha baada ya wiki nane hadi kumi na mbili, wiki 24 ya pegylated interferon inapendekezwa.[13] Kwa watu wenye thalasemia (ugonjwa wa damu), ribavirin inaonekana kuwa muhimu, lakini huongeza haja ya upaji wa damu.[39]


title: Homanyongo C

text: Watetezi wanadai tiba kadhaa mbadala kuwa na manufaa kwa homa ya nyongo C ikiwa ni pamoja na maziwa mbigili, ginseng, na colloidal silver [40] Hata hivyo, hakuna tiba mbadala imeonekana kuboresha matokeo katika homa manjano C, na hakuna ushahidi upo ambao tiba mbadala ina athari yoyote kwenye virusi wakati wote .[40][41][42]


title: Homanyongo C

text: Majibu ya matibabu hutofautiana kulingana na genotype. Majibu endelevu ni kadiri asilimia 40-50 kwa watu wenye HCV genotype 1 kwa muda wa wiki 48 ya matibabu.[4] Majibu endelevu hutokea katika asilimia 70-80 kwa watu walio na genotypes HCV 2 na 3 kwa muda wa wiki 24 ya matibabu.[4] Majibu endelevu ni kadiri ya asilimia 65 kwa watu wenye genotype 4 kwa muda wa wiki 48 ya matibabu. Ushahidi wa matibabu katika ugonjwa genotype 6 kwa sasa ni chache, na ushahidi uliopo ni wa muda wa wiki 48 ya tiba katika vipimo sawa na ugonjwa wa genotype 1.[43]


title: Homanyongo C

text: Kati ya watu milioni 130 na 170, au ~ asilimia 3 ya idadi ya watu duniani, wanaishi na homa ya nyongo C sugu.[44] Kati ya watu milioni 3-4 huambukizwa kwa mwaka, na zaidi ya watu 350,000 hufariki kila mwaka kutokana na magonjwa-husiana na homa ya nyongo C.[44] Viwango vimeongezeka pakubwa katika karne ya 20 kutokana na mchanganyiko wa IDU na madawa ya kujidunga katika mishipa au vifaa vya matibabu visivyokifishwa.[12]


title: Homanyongo C

text: Nchini Marekani, kadiri ya asilimia 2 ya watu wana homa ya nyongo C,[6] pamoja na kesi mpya 35,000 hadi 185,000 kwa mwaka. Viwango vimepungua katika nchi za Magharibi tangu miaka ya 1990 kutokana na uchunguzi wa kuboresha damu kabla ya utoaji.[13] Vifo vya kila mwaka kutokana na HCV nchini Marekani ni kadiri kutoka 8,000 hadi 10,000. Matarajio ni kwamba kiwango hiki cha vifo itaongezeka wakati watu walioathirika kwa utoaji damu kabla ya kupimwa HCV kuwa wagonjwa na kufa.[45]


title: Homanyongo C

text: Viwango vya maambukizi viko juu katika baadhi ya nchi za Afrika na Asia.[46] Nchi zilizi na viwango vya juu sana vya maambukizi ni Misri (asilimia 22), Pakistani (asilimia 4.8) na Uchina (asilimia 3.2).[44] Kiwango cha juu nchini Misri inahusishwa na kampeni ya umma ya matibabu ya sasa-iliyositishwa ya schistosomiasis, kwa kutumia sindano za kioo zisizokifishwa vizuri.[12]


title: Homanyongo C

text: Katika miaka ya 1970 katikati, Harvey J. Alter, Mkuu wa Sehemu ya Magonjwa ya Maambukizi katika Idara ya Madawa ya Kujidunga kwa mishii katika Taasisi ya Kitaifa ya Afya, na timu yake ya utafiti walionyesha kuwa kesi nyingi za utoaji wa baada-damu ya homanyongohazikutokana na viruzi vya homanyongoA au B. Licha ya ugunduzi huu, jitihada za utafiti wa kimataifa za kutambua virusi zilishindiana kwa miaka kumi ifuatayo. Mwaka 1987, Michael Houghton, qui-Lim Choo, na George Kuo katika Shirika la Chiron, wakishirikiana na Dkt. DW Bradley kutoka Kituo cha Kudhibiti na Kuzuia Magonjwa, walitumia mbinu mpya ya molecular cloning ya kubaini kiumbe kisichojulikana na kukuza uchunguzi wa ubainishaji..[47] Mwaka 1988, Alter alithibitisha virusi kwa kuthibitisha uwepo wao katika jopo la vielelezo vya homanyongozisizo A zisizo B. Mwezi Aprili 1989, ugunduzi wa HCV ulichapishwa katika makala mbili katika jarida la "Sayansi".[48][49] Ugunduzi ulisababisha mafanikio makubwa katika utambuzi na kuboresha matibabu ya kupunguza makali ya virusi.[47] Mwaka 2000, Dkt. Alter na Houghton walitukuzwa na Tuzo ya Lasker ya Utafiti wa Kitabibu ya Hospitali ya "kuongoza kazi inayosababisha ugunduzi wa virusi vinavyosababisha homa ya nyongo C na mbinu za kukuza uchunguzi ambazo zilipunguza hatari ya utoaji damu-ilihusisha homa y a manjano nchini Marekani kutoka asilimia 30 mwaka 1970 hadi karibu sifuri mwaka 2000."[50]


title: Homanyongo C

text: Chiron aliwasilisha hataza kadhaa kuhusu virusi na uchunguzi wake.[51] Maombi ya mashindano ya hataza na CDC ilikuwa imeshuka mwaka 1990 baada ya Chiron kulipa dola milioni 1,900,000 kwa CDC na dola 337,500 kwa Bradley. Mwaka 1994, Bradley alimshtaki Chiron, wakitaka kubatilisha hataza, alitaka yeye mwenyewe ajumuishwe kama mbunifu mshiriki, na kupokea mapato ya uharibifu na ya mrahaba. Alisitisha mashtaka mwaka 1998 baada ya kupoteza mbele ya mahakama ya rufaa.[52]


title: Homanyongo C

text: Mwungano wa Dunia wa Homanyongo inaratibu siku ya Dunia ya Homa ya nyongo, hufanyika kila mwaka tarehe 28 mwezi Julai.[53] Gharama za kiuchumi za homa ya nyongo C ni muhimu kwa mtu binafsi na kwa jamii kijumla. Nchini Marekani wastani ya gharama ya maisha ya ugonjwa huo ilikadiriwa kuwa dola 33,407 za marekani mwaka 2003,[54] na gharama ya kupandikiza ini ni takriban dola 200,000 za Marekani kufikia mwaka 2011.[55] Nchini Canada gharama ya matibabu ya kupambana na virusi yalikuwa juu kama dola 30,000 za Canada mwaka 2003,[56] wakati Marekani gharama ni kati ya dola 9200 na 17,600 za Marekani mwaka 1998.[54] Katika maeneo mengi ya dunia watu wanashindwa kumudu matibabu na madawa ya kupunguza makali ya virusi kwa sababu ya kukosa bima au bima waliyo nayo haitalipa madawa ya kupunguza makali ya virusi.[57]


title: Homanyongo C

text: Kufikia mwaka 2011, karibu madawa mia moja yanakuzwa kwa ajili ya homa ya nyongo C.[55] Dawa hizi ni pamoja na chanjo za kutibu homa ya manjano, immunomodulators, na vizuia vya cyclophilin.[58] Uwezekano wa matibabu haya mapya yamekuja kutokana na uelewa mzuri wa virusi vya homa ya nyongo C.[59]


title: Homanyongo C

text: Jamii:Magonjwa Jamii:Ini Jamii:Tiba


title: Kidogon, Bondum Dom

text: Kibondum-Dom (au Kibondum) ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali inayozungumzwa na Wadogon. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kibondum imehesabiwa kuwa watu 24,700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibondum iko katika kundi la Kidogon.


title: Kidogon, Bunoge

text: Kibunoge ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali inayozungumzwa na Wadogon. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kibunoge imehesabiwa kuwa watu 1000 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibunoge iko katika kundi la Kidogon.


title: Kiyanda

text: Jina la Kiyanda hurejea lugha mbili tofauti:


title: Kidogon, Dogul Dom

text: Kidogul-Dom ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali inayozungumzwa na Wadogon. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kidogul imehesabiwa kuwa watu 15,700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidogul iko katika kundi la Kidogon.


title: Kidogon, Donno So

text: Kidonno-So ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali inayozungumzwa na Wadogon. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kidonno imehesabiwa kuwa watu 45,300. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidonno iko katika kundi la Kidogon.


title: Kidogon-Jamsay

text: Kijamsay ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali inayozungumzwa na Wadogon. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kijamsay nchini Mali imehesabiwa kuwa watu 130,000. Pia kuna wasemaji nchini Burkina Faso ambao idadi yao haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kijamsay iko katika kundi la Kidogon.


title: Kidogon, Kolum So

text: Kikolum ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali inayozungumzwa na Wadogon. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kikolum imehesabiwa kuwa watu 24,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikolum iko katika kundi la Kidogon.


title: Kidogon, Tebul Ure

text: Kitebul ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali inayozungumzwa na Wadogon. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kitebul imehesabiwa kuwa watu 3000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitebul iko katika kundi la Kidogon.


title: Kidogon, Tene Kan

text: Kitene-Kan ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali inayozungumzwa na Wadogon. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kitene-Kan imehesabiwa kuwa watu 127,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitene-Kan iko katika kundi la Kidogon.


title: Kidogon, Tomo Kan

text: Kitomo-Kan ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali inayozungumzwa na Wadogon. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kitomo-Kan nchini Mali imehesabiwa kuwa watu 133,000. Pia kuna wasemaji wachache nchini Burkina Faso. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitomo-Kan iko katika kundi la Kidogon.


title: Kidogon, Toro So

text: Kitoro-So ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali inayozungumzwa na Wadogon. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kitoro-So imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitoro-So iko katika kundi la Kidogon.


title: Kidogon, Toro Tegu

text: Kitoro-Tegu ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali inayozungumzwa na Wadogon. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kitoro-tegu imehesabiwa kuwa watu 2,900. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitoro-tegu iko katika kundi la Kidogon.


title: Kidogon, Walo Kumbe

text: Kiwalo-Kumbe (pia Kibankan-Tey) ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali inayozungumzwa na Wadogon. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kiwalo-Kumbe imehesabiwa kuwa watu 2,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwalo-Kumbe iko katika kundi la Kidogon.


title: Kidogon, Yanda Dom

text: Kiyanda ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali inayozungumzwa na Wadogon. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kiyanda imehesabiwa kuwa watu 2,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyanda iko katika kundi la Kidogon.


title: Kiduungooma

text: Kiduungooma ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali inayozungumzwa na Waduungooma. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiduungooma imehesabiwa kuwa watu 70,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiduungooma iko katika kundi la Kimande.


title: Kifulfulde-Maasina

text: Kifulfulde-Maasina ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali inayozungumzwa na Wafulfulde. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kifulfulde-Maasina nchini Mali imehesabiwa kuwa watu milioni moja. Pia kuna wasemaji 7300 nchini Ghana na wasemaji 1200 nchini Cote d'Ivoire. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kifulfulde-Maasina iko katika kundi la Kiatlantiki.


title: Kijowulu

text: Kijowulu ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali na Burkina Faso inayozungumzwa na Wajowulu. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kijowulu nchini Mali imehesabiwa kuwa watu 10,000. Pia kuna wasemaji 1000 nchini Burkina. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kijowulu iko katika kundi la Kimande.


title: Kikagoro

text: Kikagoro ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali inayozungumzwa na Wakagoro. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kikagoro imehesabiwa kuwa watu 15,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikagoro iko katika kundi la Kimande.


title: Kikoromfe

text: Kikoromfe ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Burkina Faso na Mali inayozungumzwa na Wakoromfe. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kikoromfe nchini Burkina imehesabiwa kuwa watu 196,000. Pia kuna wasemaji 2000 nchini Mali. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikoromfe iko katika kundi la Kigur.


title: Kimaninkakan-Kita

text: Kimaninkakan-Kita ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali inayozungumzwa na Wamandinke. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kimaninkakan-Kita imehesabiwa kuwa watu 600,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimaninkakan-Kita iko katika kundi la Kimande.


title: Kimarka

text: Kimarka ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Burkina Faso na Mali inayozungumzwa na Wamarka. Mwaka wa 1992 idadi ya wasemaji wa Kimarka nchini Burkina imehesabiwa kuwa watu 200,000. Pia kuna wasemaji 25,000 nchini Mali. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimarka iko katika kundi la Kimande.


title: Kisamoma

text: Kisamoma (au Kikalamse) ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Burkina Faso na Mali inayozungumzwa na Wasamoma. Mwaka wa 1985 idadi ya wasemaji wa Kisamoma nchini Burkina imehesabiwa kuwa watu 9570. Idadi ya wasemaji nchini Mali haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisamoma iko katika kundi la Kigur.


title: Kisenoufo-Mamara

text: Kisenoufo-Mamara ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali inayozungumzwa na Wasenoufo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimamara imehesabiwa kuwa watu 738,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimamara iko katika kundi la Kigur.


title: Kisenoufo-Sicite

text: Kisenoufo-Sicite ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Burkina Faso na Mali inayozungumzwa na Wasenoufo. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kisicite nchini Burkina imehesabiwa kuwa watu 35,000. Pia kuna wasemaji 3000 nchini Mali. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisicite iko katika kundi la Kigur.


title: Kisenoufo-Supyire

text: Kisenoufo-Supyire ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali inayozungumzwa na Wasenoufo. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kisupyire imehesabiwa kuwa watu 350,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisupyire iko katika kundi la Kigur.


title: Kisenoufo-Syenara

text: Kisenoufo-Syenara ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali inayozungumzwa na Wasenoufo. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kisyenara imehesabiwa kuwa watu 137,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisyenara iko katika kundi la Kigur.


title: Kihumburi-Senni

text: Kihumburi-Senni ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Burkina Faso na Mali inayozungumzwa na Wasonghay. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kihumburi-Senni nchini Burkina imehesabiwa kuwa watu 125,000. Pia kuna wasemaji 15,000 nchini Mali. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kihumburi-Senni iko katika kundi la Kisonghay.


title: Kikoyra-Chiini

text: Kikoyra-Chiini ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Mali inayozungumzwa na Wasonghay. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kikoyra-Chiini imehesabiwa kuwa watu 200,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikoyra-Chiini iko katika kundi la Kisonghay.


title: Kikoyraboro-Senni

text: Kikoyraboro-Senni (au Kisonghay-Mashariki) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Mali inayozungumzwa na Wasonghay. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kikoyraboro-Senni imehesabiwa kuwa watu 430,000; wasemaji 300,000 huongea Kikoyraboro tu bila kufahamu lugha nyingine. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikoyraboro-Senni iko katika kundi la Kisonghay.


title: Kitadaksahak

text: Kitadaksahak ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Mali inayozungumzwa na Wasonghay. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kitadaksahak imehesabiwa kuwa watu 100,000. Pia kuna wasemaji takriban 1000 nchini Algeria, na wengine ambao huhamiahamia kutoka Mali kuingia nchi ya Niger kwa muda. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitadaksahak iko katika kundi la Kisonghay.


title: Kitamasheq

text: Kitamasheq ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Mali na Burkina Faso inayozungumzwa na Waberber. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kitamasheq nchini Mali imehesabiwa kuwa watu 250,000. Pia kuna wasemaji 31,200 nchini Burkina na wengine nchini Algeria. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitamasheq iko katika kundi la Kiberber.


title: Kibirifor-Malba

text: Kibirifor-Malba (au Kibirifor-Kaskazini) ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Burkina Faso na Cote d'Ivoire inayozungumzwa na Wabirifor. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kibirifor-Malba nchini Burkina imehesabiwa kuwa watu 108,000. Idadi ya wasemaji nchini Cote d'Ivoire haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibirifor iko katika kundi la Kigur.


title: Kibobo-Madare, Kusini

text: Kibobo-Madare, Kusini ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Burkina Faso inayozungumzwa na Wabobo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kibobo-Madare imehesabiwa kuwa watu 312,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibobo-Madare iko katika kundi la Kimande.


title: Kibolon

text: Kibolon ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Burkina Faso inayozungumzwa na Wabolon. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kibolon imehesabiwa kuwa watu 17,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibolon iko katika kundi la Kimande.


title: Kibuamu

text: Kibuamu ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Burkina Faso inayozungumzwa na Wabuamu. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kibuamu imehesabiwa kuwa watu 186,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibuamu iko katika kundi la Kigur.


title: Mindanao

text: Mindanao ni kisiwa kikubwa cha pili katika Ufilipino ambayo ni nchi ya visiwa. Eneo la visiwa ni 97,530 km² kuna wakazi milioni 22. Mji mkubwa ni Davao yenye wakazi milioni 1.5.


title: Mindanao

text: Jina hili latumiwa pia kutaja kundi la visiwa vya Ufilipino linayojumlisha kisiwa kikubwa cha Mindanao pamoja na funguvisiwa ya Sulu.


title: Mindanao

text: Mindanao ni kisiwa ambacho kipo upande wa mashariki kabisa wa eneo la Ufilipino na karibu zaidi na Borneo. Asili ya kisiwa hiki kama Ufilipino wote ni ya kivolkeno; ni sehemu ya milima ya kivolkeno iliyokua kuanzia vilindi vya bahari juu ya "pete la moto" kando la bamba la Pasifiki.


title: Mindanao

text: Uso wa Mindanao ni ufuatano wa safu za milima na mabonde kati yao. Magma na majivu ya kivolkeno zilijaza mabonde kadhaa na kuwa nyanda za juu zenya sehemu za tambarare. Pwani huwa pia vipande vbya tambarare vinavyokatwakatwa na milima inayoelekea hadi katika baharini.


title: Mindanao

text:
Mlima mkubwa ni Apo unaofikia kimo cha mita 2,954, ni pia mlima mkubwa wa Ufilipino.
Kuna malighafi nyingi ambazo bado hazikutumiwa kiuchumi kutokana na ugumu wa mawasiliano na hali ya kisiasa kisiwani hasa uhaba wa usalkama kutokana na uasi wa wakazi Waislamu dhidi mya serikali.


title: Mindanao

text: Wakazi wanatumia lugha mbalimbali. Watu wa kusini ya kisiwa ni zaidi Waislamu walio theluthi 1 ya wakazi wa Mindanao. Sehemu kubwa zaidi ya 60% ni Wakristo hasa Wakatoliki. Vikundi vidogo vilitunza dini na tamaduni asilia.


title: Kibwamu-Cwi

text: Kibwamu-Cwi ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Burkina Faso inayozungumzwa na Wabuamu. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kibwamu-Cwi imehesabiwa kuwa watu 24,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibwamu-Cwi iko katika kundi la Kigur.


title: Kibwamu-Laalaa

text: Kibwamu-Laalaa ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Burkina Faso inayozungumzwa na Wabuamu. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kibwamu-Laalaa imehesabiwa kuwa watu 69,200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibwamu-Laala iko katika kundi la Kigur.


title: Kidagaari-Dioula

text: Kidagaari-Dioula ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Burkina Faso inayozungumzwa na Wadagaari. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kidagaari-Dioula imehesabiwa kuwa watu 21,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidagaari-Dioula iko katika kundi la Kigur.


title: Kidagara-Kaskazini

text: Kidagara-Kaskazini ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Burkina Faso inayozungumzwa na Wadagaari. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kidagara-Kaskazini imehesabiwa kuwa watu 388,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidagara-Kaskazini iko katika kundi la Kigur.


title: Kidogose

text: Kidogose ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Burkina Faso inayozungumzwa na Wadogose. Idadi ya wasemaji wa Kidogose imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidogose iko katika kundi la Kigur.


title: Kidogoso

text: Kidogoso ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Burkina Faso na Cote d'Ivoire inayozungumzwa na Wadogoso. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kidogoso nchini Burkina imehesabiwa kuwa watu 9000. Idadi ya wasemaji nchini Cote d'Ivoire haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidogoso iko katika kundi la Kigur.


title: Kidyan

text: Kidyan ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Burkina Faso inayozungumzwa na Wadyan. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kidyan imehesabiwa kuwa watu 14,100. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidyan iko katika kundi la Kigur.


title: Kidzuungoo

text: Kidzuungoo ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Burkina Faso inayozungumzwa na Waduun. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kidzuungoo imehesabiwa kuwa watu 13,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidzuungoo iko katika kundi la Kimande.


title: Kijalkunan

text: Kijalkunan ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Burkina Faso inayozungumzwa na Wajalkunan. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kijalkunan imehesabiwa kuwa watu 500 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kijalkunan iko katika kundi la Kimande.


title: Kikaansa

text: Kikaansa ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Burkina Faso inayozungumzwa na Wakaansa. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kikaansa imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikaansa iko katika kundi la Kigur.


title: Kipindi cha kawaida

text: Kipindi cha kawaida ni kipindi cha liturujia katika mwaka wa Kanisa. Maelezo yafuatayo yanatokana na utaratibu wa Kanisa Katoliki, lakini kwa kiasi kikubwa yanahusu pia madhehebu mengine, kama vile Anglikana.