title: Montevideo

text: Wareno walijenga boma katika eneo la mji wa baadaya mnamo mwaka 1724. Walifukuzwa na Wahispania na tarehe 24 Desemba 1726 gavana Mhispania wa Bueno Aires Bruno Mauricio de Zabala aliunda mji wa Montevideo.


title: Montevideo

text: Tangu 1828 mji ulikuwa mji mkuu wa nchi ya Uruguay.


title: Montevideo

text: Mji ulikua kutokana na uhamiaji mkubwa kutoka Ulaya hasa Italia. Wakazi wengi wa Montevideo wana uzazi wa Kiitalia.


title: Rio de la Plata

text: Rio de la Plata (kihisp.: "mto wa fedha") ni mdomo wa pamoja wa mito ya Uruguay na Parana katika Amerika Kusini. Mito hii miwili inakutana takriban 290 km kabla ya kufikia pamoja katika bahari ya Atlantiki. Sehemu ya mwisho ya miendo yao ina umbo la kijazio kipana. Kutoka Atlantiki inaonekana kama hori ya bahari inayoingia ndani ya nchi na na kupokea mito hii miwili lakini inahesabiwa kuwa mto.


title: Rio de la Plata

text: Uruguay na Parana inapokutana ina upana wa 48 km; mwishoni ambako maji ya mto unafika baharini upana ni 220 km.


title: Rio de la Plata

text: Jina la "Rio de la Plata" au "Mto wa Fedha" limetokana na historia ya kikoloni ambako fedha kutoka migodi ya Bolivia ilidafirishwa Ulaya kupitia njia hii ya maji.


title: Rio de la Plata

text: Buenos Aires na Montevideo miji mikuu ya Argentina na Uruguay ambayo ni pia mabandari makuu ya nchi hizi iko pande mbili za mdomo wa mto.


title: Rio de la Plata

text: Upande wa Montevideo maji yana kina cha kutosha kwa meli kubwa lakini bandari ya Buenos Aires inahitaji uchimbaji wa mara kwa mara kwa sababu upande wake maji si parefu sana.


title: Rio de la Plata

text: Rio de la Plata ni mazingira ya pomboo aina ya "Franciscana" (au: "pomboo wa Rio Plata") ambaye ni pomboo wa mtoni wa pekee duniani ya kuingia baharini pia.


title: Uruguay (mto)

text:
Uruguay ni mto katika Amerika Kusini. Pamoja na mto Parana unaishia Rio de la Plata.
Jina la Uruguay lamaanisha "mto wa ndege ya rangi nyingi".


title: Uruguay (mto)

text: Chanzo chake ni Brazil ya Kusini kwenye jimbo la Santa Catarina. Mwanzo wake ni mpaka kati ya majimbo ya Santa Catarina na Rio Grande do Sul ndani ya Brazil; baada ya mpaka kati ya Brazil na Argentina, halafu kati ya Argentina na Uruguay.


title: Uruguay (mto)

text: Jina la nchi ya Uruguay limetokana na mto huu. Asili ya jina la nchi ni "Jamhuri upande wa magharibi ya mto Uruguay".


title: Uruguay (mto)

text: Meli haziingii sana ndani ya Uruguay kutokana na maporomoko yake.


title: Paraná (jimbo)

text: Paraná ni jimbo ya Brazil. Mji mkuu wake ni Curitiba.


title: Parana (mto)

text: Río Paraná (mto Parana) ni mto mrefu wa pili wa Amerika Kusini. Chanzo kipo nchini Brazil kwenye bwawa la Ilha Solteira inapokutana mito ya Paranaíba na Rio Grande.


title: Parana (mto)

text: Inapotoka katika eneo la Brazil unakuwa mpaka kati ya Brazil na Paraguay, baadaye kati ya Paraguay na Argentina.


title: Parana (mto)

text: Kilomita 500 km za mwisho unapita Argentina na kukutana na Río Uruguay halafu kuingia pamoja naye katika Rio de la Plata.


title: Andes

text: Andes ni safu ya milima kunjamano na safu ndefu kabisa ya milima duniani. Inaendana na urefu wote wa Amerika Kusini upande wa magharibi wa bara hili, ikiongozana na mstari wa pwani ya Pasifiki kutoka Kolombia katika kaskazini hadi Chile katika kusini. Urefu wa safu yote ni takriban km 7,500. Milima ya juu inafikia kimo cha m 6,962 na wastani wa milima yote uko kwenye m 4000. Upana wa milima hii ni kati ya km 200 na 600.


title: Andes

text: Ndani ya Andes kuna hasa safu mbili zinazokwenda sambamba kandokando lakini kuna pia sehemu ambako safu zimeongezeka kuwa zaidi ya mbili. Hizi safu kuiu ni "Cordillera Oriental" (kwa Kihispania maana yake ni safu ya mashariki) na "Cordillera Occidental" (safu ya magharibi); kati ya safu za pembeni kuna ile ya Cordillera de la Costa (safu ya pwani) nchini Chile. Katika sehemu ya katikati safu hizi zinazunguka nyanda za juu za Altiplano za Peru na Bolivia.


title: Andes

text: Nchi saba za Amerika kusini zina sehemu za maeneo yao katika Andes: Kolombia, Ekuador na Venezuela katika kaskazini; Peru na Bolivia katikati, halafu Argentina na Chile katika kusini.


title: Andes

text: Milima mirefu zaidi iko katika kaskazini ya Chile na Argentina, halafu katika Peru, Bolivia na Ekuador.


title: Andes

text: Mlima mrefu kabisa ni Aconcagua katika Argentina kwenye mpaka wa Chile ambao ni mlima mrefu wa Amerika yote.


title: Andes

text: Andes zina volkeno nyingi kwa sababu ziko sehemu ya "mviringo wa moto" unaozunguka Pasifiki yote. Bamba la Nazca linajisukuma chini ya bamba la Amerika Kusini na kusababisha kukunjwa juu kwa safu za Andes. Magma hupanda juu kwenye mstari wa kuzama kwa bamba la Nazca hulisha volkeno. Andes ni mahali pa volkeno za kimo kikubwa duniani.


title: Surinam

text: Surinam ni nchi huru upande wa kaskazini wa Amerika Kusini. Zamani za ukoloni ilijulikana kama "Guyana ya Kiholanzi".


title: Surinam

text: Imepakana na Guyana, Guyana ya Kifaransa na Brazil.


title: Surinam

text: Kuna pwani ya bahari ya Atlantiki.


title: Surinam

text: Mji mkuu ni Paramaribo.


title: Surinam

text: Surinam ni nchi ndogo ya Amerika Kusini ikiwa na eneo la km² 163,820 pekee.


title: Surinam

text: Mlima wa juu ni Julianatop wenye kimo cha mita 1,280 juu ya UB.


title: Surinam

text: Kwa jumla kuna kanda mbili nchini:


title: Surinam

text: Hali ya hewa ni ya kitropiki.


title: Surinam

text: Mvua hunyesha mara mbili kila mwaka: mvua kubwa kati ya Aprili hadi Agosti na mvua ndogo kati ya Desemba hadi Februari. Usimbishaji ni kuanzia millimita 1,500 kwa mwaka karibu na pwani hadi millimita 3,000 kusini-mashariki mwa nchi.


title: Surinam

text: Wakazi asilia wa Surinam walikuwa Waindio hasa Waarawaki na Wakaribi waliokalia sehemu za pwani na savana.


title: Surinam

text: Mwaka 1498 Kristoforo Kolumbus alipita mwambaoni akifuatwa mwaka 1499 na Amerigo Vespucci. Msafara wa upelelezi sehemu za bara ulifanywa na Wahispania mwaka 1500.


title: Surinam

text: Mwaka 1651 Waingereza walijenga kituo cha kwanza cha kudumu kwenye mdomo wa mto Surinam (karibu na Nieuw Amsterdam wa leo) kilichotekwa na Waholanzi mwaka 1667. Kutokana na mkataba wa amani ya Breda wa mwaka uleule eneo hili lilibadilishwa na eneo la New York (Marekani) ya leo iliyowahi kukaliwa na Waholanzi.


title: Surinam

text: Hivyo Surinam ya leo imekuwa koloni la Uholanzi tangu 1667 kwa jina la "Guyana ya Kiholanzi". Wakati ule ilikuwa pamoja na Guayana (1815-1966: Guyana ya Kiingereza).


title: Surinam

text: Waholanzi waliendeleza biashara ya mashamba makubwa ya miwa, pamba, kokoa na kahawa wakitumia kazi ya watumwa Waafrika.


title: Surinam

text: Kati ya 1799 hadi 1815 Uholanzi ilivamiwa na Ufaransa na kutawaliwa kama sehemu ya himaya ya Napoleoni. Wakati ule Uingereza ilitwaa makoloni ya Uholanzi na kuyatawala.


title: Surinam

text: Baada ya Mkutano wa Vienna (1815) Surinam ilirudishwa lakini Guayana ya leo ilibaki kama koloni la Guayana ya Kiingereza.


title: Surinam

text: Kati ya Waafrika wengi waliolazimishwa kuwafanyia kazi mabwana wa mashamba makubwa wengine walifaulu kutoroka na kukimbia porini. Huko walianzisha makazi yao na kuishi maisha huru. Katika Guyana waliitwa Wabusinenge au "Bosneger" ("weusi wa porini"). Walianzisha makabila mapya na kuchagua viongozi wao.


title: Surinam

text: Historia yao ilianza baada ya Waingereza kuanzisha mashamba ya kwanza walipotumia kazi ya watumwa. Kuna taarifa ya 1690 ya kuwa kikosi cha Weusi wa porini walishambulia shamba la Imanuel Machato kwenye mto Cassewijne, kumwua na kuondoka na watumwa wake. Waholanzi na pia Waingereza walijaribu mbinu mbalimbali kuwashinda wale Weusi wa porini walioonekana kuwa tishio kwa utaratibu wa utumwa na uchumi wa kikoloni.


title: Surinam

text: Lakini kuanzia mwaka 1749 Waholanzi walijaribu kupatana na Wabusinenge na 1760 kukawa na mkataba wa amani wa kwanza ambamo serikali ya kikoloni ilikubali uhuru wa kabila moja la Wabusinenge. Wale waliahidi kutopokea watumwa wapya wakimbizi bali kuwarudisha kwa Waholanzi.


title: Surinam

text: Katika koloni jirani la Kiholanzi la Berbice (leo: Guyana) kulitokea uasi mkubwa wa watumwa dhidi ya mabwana wao kuanzia tarehe 23 Februari 1763. Wazungu wote waliacha mashamba yao na kukimbilia mjini walipoweza kujihami. Watumwa wengi waliondoka na kujificha porini baada ya kufika kwa wanajeshi Waholanzi waliokuja kukandamiza ghasia hii.


title: Surinam

text: Tarehe 1 Julai 1863 Uholanzi ulifuta utumwa na watumwa 35,000 walipewa uhuru lakini walipaswa kuendelea kama wafanyakazi kwa muda wa miaka 10.


title: Surinam

text: Baadaye wengi wao hawakutaka tena kufanya kazi mashambani. Hivyo wafanyakazi walitafutwa Uhindi, Uchina na katika koloni la Uhindi ya Mashariki ya Kiholanzi (leo: Indonesia). Ndio asili ya sehemu kubwa ya wakazi wa Surinam ya leo.


title: Surinam

text: Mwaka 1954 Surinam pamoja na Antili za Kiholanzi ilipewa madaraka ya kujitawala.


title: Surinam

text: Tangu 1973 kulikuwa na majadiliano kuhusu uhuru kamili uliopatikana tarehe 25 Novemba 1975. Serikali za kwanza zilikuwa na matatizo ya kisiasa. Wakazi wengi sana -jumla 1/3 ya wananchi- walihamia Uholanzi kwa hofu ya kwamba mambo yatakuwa mabaya.


title: Surinam

text: Baada ya miaka minne ya kwanza kulitokea mapinduzi ya kijeshi tarehe 25 Februari 1980. Serikali ya kijeshi iliongozwa na soli Desi Bouterse.


title: Surinam

text: Awali wananchi wengi na pia serikali ya Uholanzi walikubali watawala wapya. Lakini tangu 1982 mbinu za mabavu na unyama zilionekana kwa kuuawa kwa wapinzani mbalimbali.


title: Surinam

text: Mwaka 1985 kikundi cha Wabusinenge chini ya Ronnie Brunswijk waliojiita "Jungle Comando" kilianza vita ya msituni dhidi ya serikali. Vita ilipigwa kwa ukatili na unyama miaka miwili hadi shinikizo kutoka nchi za nje -hasa Uholanzi- lililazimisha serikali kukubali uchaguzi huru.


title: Surinam

text: Uchaguzi wa Novemba 1987 ulileta ushindi wa vyama vya upinzani vilivyoanzisha serikali mpya chini ya Ramsewak Shankar. Lakini Bouterse alifanya mapinduzi tena na kumwondoa Shankar madarakani tarehe 24 Desemba 1990.


title: Surinam

text: Hali ya wasiwasi iliendela hadi uchaguzi mpya wa 1991 ulioleta serikali ya Ronald Venetiaan.


title: Surinam

text: Mnamo Agosti 1992 mkataba wa amani ulisainiwa na wapinzani wa "Jungle Comando" na kumaliza kipindi cha vita ya ndani.


title: Surinam

text: Wakazi wa Surinam ni wa asili mbalimbali kutokana na historia ya nchi.


title: Surinam

text: Wakazi asilia ni wachache sana (3.7%). Wengine wote ni watoto wa wahamiaji waliofika wakati wa ukoloni.


title: Surinam

text: Vikundi vikubwa ni:


title: Surinam

text: Wasurinam wanaoishi Uholanzi ni karibu sawa na idadi ya wanaoishi nchini.


title: Surinam

text: Lugha rasmi ni Kiholanzi: inatumika katika ofisi za serikali, bungeni na shuleni na ni lugha mama ya 60% ya wananchi.


title: Surinam

text: Pamoja na Kiholanzi kuna lugha za Krioli (Sranan-Tongo inayotumiwa na sehemu kubwa ya wananchi na nyingine za Wabusinenge), halafu Kihindi cha Sarnami, Kijava, lugha za Waindio na lahaja mbalimbali za Kichina, Kiingereza, Kihispania na Kireno.


title: Amerika

text: Amerika ni jina la mabara mawili makubwa upande wa magharibi wa Afrika na Ulaya.


title: Amerika

text: Amerika iko kati ya Bahari ya Atlantiki na Bahari ya Pasifiki kwa urefu wa kilomita 15,000 kutoka kaskazini (rasi Columbia) hadi kusini (rasi Hoorn).


title: Amerika

text: Eneo lote ni km² 42,000,000 na jumla ya wakazi ni milioni 800.


title: Amerika

text: Eneo hugawiwa katika sehemu tatu au mbili, yaani ama


title: Amerika

text: ama


title: Amerika

text: Hesabu ya pande tatu inalingana na jiografia inayotambua hasa mabamba matatu yanayobeba sehemu hizi tatu: Amerika ya Kaskazini hulala hasa juu ya Bamba la Amerika ya Kaskazini, Amerika ya Kati juu ya Bamba la Karibi na Amerika ya Kusini hasa juu ya Bamba la Amerika ya Kusini.


title: Amerika

text: Katika hesabu ya mabara mawili kwa kawaida Amerika ya Kati huhesabiwa kuwa sehemu ya Amerika Kaskazini. Kumbe upande wa utamaduni Amerika ya Kati na ya Kusini kwa pamoja huitwa "Amerika ya Kilatini" kutokana na lugha na utamaduni wa Kihispania na wa Kireno zilizofinyanga tabia za mataifa yake.


title: Amerika

text: Neno "Amerika" limetokana na jina la kwanza la Mwitalia Amerigo Vespucci (1451-1512). Vespucci alikuwa baharia na mfanyabiashara katika utumishi wa familia ya Medici kutoka Firenze (Italia). Tangu mwaka 1499 alisafiri kwenye pwani za Amerika ya Kusini na Amerika ya Kati akaandika kitabu juu ya safari zake. Humo aliandika ya kwamba hakukubaliana na Kristoforo Kolumbus ya kwamba visiwa na nchi zilizofikiwa na Kolumbus zilikuwa sehemu ya Uhindi. Amerigo alipendekeza ya kwamba zilikuwa sehemu za "dunia mpya" au bara jipya akiwa mtu wa kwanza kuandika hivyo.


title: Amerika

text: Mwanajiografia Mjerumani Martin Waldseemüller alitumia jina la "Amerika" kwa heshima ya Amerigo alipochora ramani yake ya dunia ya mwaka 1507.


title: Amerika

text: Inaaminiwa leo ya kwamba miaka 20,000 hadi 16,000 iliyopita hakukuwa na binadamu Amerika. Wakazi asilia walianza kuingia wakati ule kutoka Siberia (Asia ya Kaskazini) kupitia nchi kavu iliyopatikana wakati ule katika eneo la mlango wa bahari wa Bering kutokana na kipindi cha baridi.


title: Amerika

text: Hakuna uhakika jinsi gani uhamiaji huo ulitokea. Lakini wataalamu wote wanakubaliana ya kwamba karibu wakazi asilia wote walitokea kutoka vikundi vya wawindaji walioingia Amerika kutoka Siberia na kusambaa hadi kusini kabisa. Kutoka vikundi hivyo vilijitokeza mataifa na makabila mengi ya wenyeji jinsi walivyoonekana wakati wa kuja kwa Kolumbus na Wahispania ambapo habari za maandishi zinaanza kupatikana.


title: Amerika

text: Kuna dalili ya kwamba labda vikundi vidogo vilivuka bahari hata baadaye kutoka Ulaya, Afrika au Asia / Pasifiki na kuingia katika tamaduni za wenyeji. Ila tu hayo yote hayana uhakika isipokuwa kufika kwa Wanorway mnamo mwaka 1000 waliounda vituo katika sehemu za Labrador (Kanada) visivyodumu muda mrefu.


title: Amerika

text: Kuja kwa Wahispania na Wazungu wengine kuanzia Kolumbus (1492) kulibadilisha historia na uso wa Amerika. Kolumbus aliamini ya kwamba aligundua njia ya kufika Uhindi akaita nchi mpya "Uhindi wa Magharibi" na wenyeji wake "Wahindi" - jina hili limebaki kwao katika lugha mbalimbali kama "Indio" (kihisp.) au "Red Indians" (kiing.). Tamaduni zote za Amerika hazikuwa zimeanza bado kutumia chuma - silaha zao za mawe na mbao hazikuweza kushindana na silaha za watu wa Ulaya.


title: Amerika

text: Wenyeji walikufa kwa mamilioni, hasa kutokana na magonjwa kutoka "dunia ya kale" ambayo hawakuzoea. Vita na utumwa vilichangia katika kupungua kwa wakazi asilia. Idadi kubwa ya wenyeji walibaki tu katika nchi za milima ya Andes.


title: Amerika

text: Ulaya na mabara mengine ya dunia yalifaidika sana na maendeleo ya utaalamu wa kilimo yaliyopatikana katika Amerika: mazao kama mahindi, viazi, nyanya, maboga, kokoa na mengine yalipelekwa kutoka Amerika katika mabara yote na kuboresha lishe ya watu.


title: Amerika

text: Amerika yote ilifanywa kuwa koloni la nchi za Ulaya; Wahispania na Wareno walitawala sehemu za kusini; Waingereza na Wafaransa walishindana juu ya kaskazini ikawa Waingereza walishinda. Mataifa madogo ya Ulaya kma Uholanzi na Denmark yalipata nafasi katika visiwa vya Karibi na katika Guyana.


title: Lagos

text: Lagos ni mji mkubwa wa Nigeria. Ilikuwa mji mkuu wa nchi hadi mwaka 1991.


title: Lagos

text: Ikiwa na wakazi takriban milioni 12 katika eneo la jiji na milioni 15 - 22 katika rundiko la mji ni kati ya miji mikubwa zaidi ya Afrika; inawezekana kwamba idadi ya watu imeshapita ya Kairo, hivyo kuwa jiji lenye watu wengi barani Afrika[1].


title: Lagos

text: Lagos ilianzishwa kama mji wa bandari uliokua juu ya visiwa vidogo karibu na mdomo wa wangwa wa Lagos unapounganika na Bahari ya Atlantiki.


title: Lagos

text: Bandari ya Lagos iko kati ya bandari muhimu zaidi Afrika[2][3].


title: Lagos

text: Lagos iko mwambaoni mwa Ghuba ya Guinea; wenyeji hutofautiana sehemu mbili kuu ambazo ni "kisiwani" (The Island) na "barani" (Mainland).


title: Lagos

text: Lagos kisiwani ni zaidi ya kisiwa kimoja, jina hili linajumlisha pande zote zilizotengwa na bara kwa mfereji ambao ni mlango wa wangwa wa Lagos kwenda baharini.


title: Lagos

text: Visiwa vikubwa ni Lagos Island, Ikoyi, na Viktoria pamoja na visiwa vidogo mbalimbali, mara nyingi mifereji midogo kati yake imeshafunikwa kwa majengo na madaraja mengi au kujazwa. Sehemu hii ni kitovu cha biashara na maofisi pamoja na makazi yenye bei za juu.


title: Lagos

text: Madaraja matatu makubwa huunganisha sehemu ya kisiwani na bara ambazo ni madaraja ya Carter, Eko na daraja la tatu la bara.


title: Lagos

text: Wakazi wengi wa Lagos huishi barani, ng'ambo ya wangwa. Huko viko viwanda vingi.


title: Lagos

text: Hadi mwaka 2006 kulikuwa na manisipaa ya Lagos iliyojumlisha Lagos Visiwani pamoja na maeneo machache barani. Mwaka ule manisipaa ilivunjika na kugawiwa kwa halmashauri mbalimbali. Hali halisi jiji likaendelea kukua barani. Tangu siku zile serikali inalenga kuimarisha utawala kwenye ngazi za chini.


title: Lagos

text: Ndani ya eneo la Lagos hakuna muundo wa manisipaa au jiji moja bali kuna halmashauri 16 zinazoitwa Local Government Area (LGA) na kuunganishwa katika "Metropolitan Lagos". Idadi za wakazi hapa chini zinarejea sensa ya 21 Machi 2006.[4]


title: Lagos

text: Lagos huwa na tabianchi ya savana tropiki (Aw) kufuatana na upambanuzi wa Koeppen. Kiwango cha mvua kinatofautiana sana baina ya majira ya mvua na ya ukame. Masika (yenye mvua) yaanza mwezi Aprili na kuishia Oktoba. Ya ukame yako kati ya Novemba hadi Machi. Mwezi wenye mvua nyingi ni Juni yenye usimbishaji wa mm 315.5, ilhali Januari ina milimita 13.2 pekee.


title: Lagos

text: Lagos iko karibu na ikweta, tena kwenye uwiano wa bahari, hivyo hakuna tofauti kubwa katika halijoto kati ya miezi ya mwaka. Wakati wa Machi wastani uko kwenye sentigredi 28.5 na Agosti huwa na 25.


title: Lagos

text: Kiasili eneo la Lagos lilikaliwa na kabila la Waawori ambao ni sehemu ya Wayoruba. Katika karne ya 15 ikaitwa "Oko".[5][6]


title: Lagos

text: Chini ya chifu wao Olofin hao Waawori wakahamia kwenye visiwa ndani ya wangwa pamoja na Kisiwa cha Lagos[7][8]


title: Lagos

text: Katika karne ya 16 eneo lilitwaliwa na milki ya Benin na kisiwa cha Lagos kilikuwa kambi la kijeshi la Benin kilichoitwa "Eko".[9][10] Jina hili linatumiwa hadi leo na wenyeji wa Lagos.


title: Lagos

text: Jina la Lagos lilitumiwa na mabaharia Wareno waliojenga huko kituo cha biashara na kukiita kwa heshima ya mji wa Lagos huko Ureno[11].


title: Lagos

text: Mwaka 1472 baharia Mreno Ruy de Sequeira alifika Eko akaanzisha kituo cha "Lagos" - kwa Kireno neno hili lamaanisha "maziwa": ni pia jina la mji wa Ureno ya kusini.


title: Lagos

text: Katika karne zilizofuata Lagos ilikuwa ufalme mdogo wa Kiyoruba. Mtawala wake alistawi na kutajiriki kutokana na biashara na wafanyabiashara kutoka Ulaya. Sehemu kubwa ilikuwa biashara ya watumwa.


title: Lagos

text: Katika karne ya 19 Uingereza ilibadilisha msimamo wake kuhusu utumwa wakijaribu kukandamiza biashara hiyo katika Afrika ya Mashariki. Mwaka 1841 Oba mpya aliyeitwa Akitoye alipiga marufuku biashara ya watumwa lakini alipinduliwa kwa sababu ya upinzani wa wafanyabiashara wenyeji. Akitoye aliomba usaidizi wa Uingereza. Manowari za Kiingereza zilishambulia Lagos tarehe 26 na 27 Desemba 1852 na kumrudisha mfalme.


title: Lagos

text: Matatizo ya biashara ya watumwa yaliendelea na Waingereza walichukua kisiwa cha Lagos na kuifanya kwanza eneo lindwa halafu koloni. Oba alibaki na madaraka machache.


title: Lagos

text: Lagos ni kitovu cha uchumi wa Nigeria. Kiasi kikubwa cha pato la taifa kinazalishwa hapa. Makao makuu ya makampuni makubwa na benki yako Lagos Kisiwani.


title: Lagos

text: Lagos ni pia moyo wa tasnia ya mawasiliano (ICT) ya Afrika ya Magharibi. [12]


title: Lagos

text: Sehemu za Lagos zina hali ya juu[13][14], hata hivyo theluthi mbili za wakazi huishi katika mitaa ya vibanda pasipo maji ya bomba na vyoo vya kutosha. [15]


title: Lagos

text: Bandari ya Lagos ni bandari kubwa ya Nigeria iko pia kati ya mabandari makubwa ya Afrika. Ina pande tatu ambazo ni kando la kisiwa cha Lagos chenyewe halafu sehemu za Apapa (penye kituo cha kontena) na Tin Can.[16] Bandari imeunganishwa na mfumo wa reli ya Nigeria.


title: Lagos

text: Sehemu muhimu ya biashara ya bandari ni petroliamu inayosafirishwa hapa kwenda kote duniani.[17] Mafuta ya petroli na bidhaa zilizotengenezwa kutoka mafuta hayo ni sawa na asilimia 14 za Jumla ya Pato la Taifa (GDP) na 90% za mapato ya fedha za kigeni.[18]


title: Lagos

text: Jamii:Miji ya Nigeria


title: Ghuba ya Meksiko

text:
Ghuba ya Meksiko ni hori kubwa au bahari ya kando ya Atlantiki linalozungukwa pande tatu na nchi kavu ya
Amerika Kaskazini. Kina cha maji hufikia hadi 4,375 m.


title: Ghuba ya Meksiko

text: Pwani la ghuba linapakana na nchi zifuatazo:Mlango wa bahari wa Florida Straits (kati ya Marekani na Kuba) unafungua njia kwenda Atlantiki na mfereji wa Yucatan (kati ya Meksiko na Kuba) unaiunganisha ghuba na Bahari ya Karibi verbunden.


title: Ghuba ya Meksiko

text: Ghuba yote ina eneo la takriban 1,600,000 km². Maji yake ni ya halijoto ya vuguvugu hata juu ya 26 °C wakati wa miezi ya joto. Hali hii husababisha kutokea kwa dhoruba na tufani za mara kwa mara zinazoleta uharibifu mwingi kwenye visiwa na nchi kavu ya jirani.


title: Ghuba ya Meksiko

text: Ghuba ya Meksiko ni asili ya mkondo mkubwa wa maji ya vuguvugu unaoelekea kaskazini hadi Ulaya unaojulikana kama mkondo wa Ghuba. Mkondo huu ni msingi kwa hali ya hewa ya Ulaya.


title: Ghuba ya Meksiko

text: Msingi wa bara chini ya bahari ni mpana. Kuna akiba za mafuta ya petroli ndani yake zinazovutwa na mitambo mingi inayosimama katika maji yenye kina kidogo cha msingi wa bara.


title: Mkondo wa Ghuba

text: Mkondo wa Ghuba (kwa Kiingereza "gulf stream") ni mkondo wa bahari unaopita katika Atlantiki kuelekea kaskazini.


title: Mkondo wa Ghuba

text: Mkondo wa Ghuba ni sehemu ya utaratibu wa mikondo ya bahari inayozunguka dunia yote.


title: Mkondo wa Ghuba

text: Unaanza katika ghuba ya Meksiko, unapita katika mlango wa bahari wa Florida kufuata pwani ya mashariki ya Marekani, halafu unavuka Atlantiki kuelekea Ulaya.


title: Mkondo wa Ghuba

text:
Kabla ya kufikia visiwa vya Britania unajigawa, na mkono wa kusini unapita pwani za Hispania / Ureno hadi Afrika ya Magharibi. Mkono wa kaskazini unapita funguvisiwa ya Britania (Ueire, Britania) na Bahari ya Kaskazini hadi Skandinavia. Mkono huu wa kaskazini huitwa "Mkondo wa Atlantiki ya Kaskazini".
Mkondo ya Ghuba husukuma katika kila sekondi m³ milioni 30 - 80 za maji - ni mara mia jumla ya mikondo ya mito yote duniani.


title: Mkondo wa Ghuba

text: Mkondo una upana wa km 80–150 na kina cha m 800–1200. Mwendo wake ni hadi 2 m/s.


title: Mkondo wa Ghuba

text: Mkondo wa Ghuba husukuma maji vuguvugu kaskazini, hivyo ni kama jiko kwa ajili ya tabianchi ya Ulaya ya Kaskazini. Kwa njia hi tabianchi ya Ulaya ya kaskazini na magharibi si baridi jinsi ilivyo katika Amerika kwenye latitudo ileile. Kwa mfano latitudo ya Norwei inalingana na sehemu za kaskazini za Kanada lakini tabianchi ni ya kupoa: Norwei hakuna baridi kali jinsi ilivyo Kanada ya kaskazini. Maji ya mkondo wa ghuba husababisha bandari za Ulaya ya Kaskazini hadi Murmansk kuwa bila barafu hata wakati wa baridi.


title: Mkondo wa Ghuba

text: Tabianchi ya Ulaya inaruhusu kustawi kwa mazao ya kutosha kulisha watu wengi - wakati huohuo maeneo ya Kanada katika latitudo ileile hazina watu kutokana na vipindi virefu vya baridi na muda mfupi wa kustawi wa uoto. Katika Kanada kwenye latitudo ya 60 hakuna miti tena kwa sababu ya kipindi kirefu cha baridi - kumbe Ulaya miji mikubwa kama Sankt Petersburg, Helsinki, Stockholm na Oslo iko kwenye latitudo ileile.


title: Mkondo wa Ghuba

text: Kuna dalili ya kwamba mkondo wa ghuba umeanza kubadilika kutokana na kuongezeka kwa halijoto duniani. Wataalamu wengine wanahofia ya kwamba kuyeyuka kwa barafu kwenye ncha ya kaskazini kunaweza kuvuruga mwendo wa mkondo. Hii ingeweza kusababisha mabadiliko ya ghafla ya hali ya hewa hasa Ulaya, kwa kuongezeka kwa baridi na kupunguza mno kiasi cha chakula kinachokua katika bara hii.


title: Latitudo

text: Latitudo (kwa Kilatini: latitudo) ni mahala pa mchoro wa dunia au ramani huonyesha kwa mistari iliolazwa ni njia ya kuonyesha mahali duniani kwa kutaja umbali wake kutoka ikweta kwa kipimo cha digrii (°).


title: Latitudo

text: Mahali penye ikweta kamili (kwa mfano Nanyuki katika Kenya) ina latitudo ya "0". Mahali pa mbali ni ncha ya kaskazini au ya kusini zinazotajwa kwa 90°. Pamoja na kipimo cha longitudo inataja mahali kamili duniani.


title: Latitudo

text: Latitudo za kaskazini na kusini ya ikweta zinatofautishwa ama kwa kuongeza herufi "N" (=north) na "S" (south) au kwa alama za "+" (kaskazini) na "-" (kusini).


title: Latitudo

text: Digrii za latitudo hugawiwa katika umbali wa 60 dakika au minuti; dakika ya latitudo ni mita 1852 au maili moja ya kibahari. Dakika hugawiwa katika nukta au sekondi. Mfano: 13°19.717′ N.


title: Latitudo

text: 1. Ikweta (0°)


title: Latitudo

text: 2. Tropiki ya kansa (23½°Kas)


title: Latitudo

text: 3. Tropiki ya kaprikoni (23½°Kus)


title: Latitudo

text: 4. Duara la aktiki (66½°Kas)


title: Latitudo

text: 5. Duara la antaktika (66½°Kus)


title: Latitudo

text: Pamoja na namba ya longitudo inaonyesha mahali kamili kwenye uso wa dunia.


title: Latitudo

text: Jamii:Jiografia Jamii:Vipimo


title: Longitudo

text: Longitudo (kilatini: longitudo) katika ramani au mchoro wa dunia ,ni njia ya kuonyesha mahali duniani kwa kutaja umbali wake kutoka mstari wa meridiani ya sifuri kwa kipimo cha digrii (°). Kwenye msingi wa digrii 360 za duara digrii hizi za latitudo huehesabiwa hadi +180° (kwenda mashariki) au hadi -180° (kwenda magharibi). Ni kawaida vilevile kutaja tofauti kati ya longitudo za mashariki au magharibi kwa kuongeza herufi za "E" (east) na "W" (west) badala ya +/-. Pamoja na kipimo cha latitudo inataja kamili kila mahali duniani.


title: Longitudo

text: Meridiani ya 0° imekubaliwa ni mstari kutoka ncha ya kaskazini hadi ncha ya kusini unaopita katika mji wa Greenwich (karibu na London / Uingereza).


title: Longitudo

text: Digrii za longitudo hugawiwa katika umbali wa 60 dakika au minuti; dakika hugawiwa katika nukta au sekondi. Umbali huu hauna kipimo kamili cha urefu kwa sabau ya umbo la dunia. Kwenye ikweta umbali kati ya longitudo ni 111 km, katika ncha penyewe ni sifuri kwa sababu longitudo zote hukutana hapa.


title: Longitudo

text: Mji wa Kiafrika karibu kwenye longitudo ya sifuri ni Accra (Ghana). Vipimo vyake ni: 5°30' N (latitudo) na 0°10' W (longitudo).


title: Longitudo

text: Jamii:Jiografia Jamii:Vipimo


title: Julianatop

text: Julianatop ni mlima mkubwa nchini Surinam. Ina kimo cha 1230 m iko katika milima ya Wilhelmina katika sehemu ya kaskazini ya nchi wilayani Sipaliwini. Jina limetokana na malkia Juliana ya Uholanzi.


title: Wabusinenge

text: Wabusinenge "(pia: kiholanzi: Bosneger (weusi wa porini), Maroon") ni neno katika kikreoli cha Surinam kwa ajili ya wakazi wenye asili ya Kiafrika ambao mababu yao walipelekwa Surinam kama watumwa lakini walikimbia na kuanza maisha huru porini mbali na mashamba ya mabawana wa zamani.


title: Wabusinenge

text: Kuanzia mwaka 1651 Waingereza walileta watumwa katika eneo la Surinam kama wafanyakazi kwenye mashamba ya miwa. Waholanzi walipochukua utawala wa sehemu hii ya "Guyana" waliendelea kujenga uchumi wa mashamba makubwa na kuingiza watumwa kutoka Afrika. Waafrika haya walitokea hasa kutoka Afrika ya Magharibi (Ghana, Togo, Benin, Dahomey) hadi Angola.


title: Wabusinenge

text: Waafrika wengine walifaulu kutoroka na kukimbia porini. Hapa porini walijenga makazi yao na kuishi maisha huru. Walianzisha makabila mapya na kuchagua viongozi wao. Makabila haya kwa kawaida yalitokana na ukoo wa mama aliyekumbukwa kuwa ametoka Afrika na kuzaa Amerika. Vikundi vikubwa ni: Wandyuka (pia: Aukani) na Wasaamaka. Wengine huitwa Paramaccani, Matawai, Aluku, Boni na Kwinti. Katika sensa ya Surinam ya mwaka 2004 wakazi 72,553 walijitaja katika kundi fulani ya Wabusinenge.


title: Wabusinenge

text: Historia yao ilianza baada ya Waingereza kuanzisha mashamba ya kwanza walipotumia kazi ya watumwa. Kuna taarifa ya 1690 ya kuwa kikosi cha weusi wa porini walishambulia shamba la mmoja Imanuel Machato kwenye mto Cassewijne, kumwua mwenyewe na kuondoka na watumwa wake. Waholanzi na pia Waingereza walijaribu mbinu mbalimbali kuwashinda wale weusi wa porini walioonekana na tishio kwa utaratibu wa utumwa na uchumi wa koloni. Lakini kuanzia mwaka 1749 Waholanzi walijaribu kupatana na Wabusinenge na 1760 ikawa na mkataba wa kwanza wa amani ambamo serikali ya koloni ilikubali uhuru wa kabila moja la Wabusinenge. Wale waliahidi kutopokea watumwa wapya wakimizi bali kuwarudisha kwa Waholanzi.


title: Wabusinenge

text: Katika koloni jirani ya Kiholanzi ya Berbice (leo: Guyana) kulitokea uasi mkubwa wa watumwa dhidi ya mabwana wao kuanzia tarehe 23 Februari 1763. Wazungu wote waliacha mashamba yao na kukimbilia mjini walipoweza kujitetea. Watumwa wengi waliondoka na kujificha porini baada ya kufika kwa wanajeshi Waholanzi waliokuja kukandamiza ghasia hii.


title: Wabusinenge

text: Kwa jumla Wabusinenge walifaulu kujipatia uhuri zaidi ya miaka 100 kabla ya Waholanzi kutangaza mwisho wa utumwa. Kutokana na maisha yao ya pori wameendeleza utamaduni tofauti na weusi walioendelea kuishi kwenye mashamba na mjini na kupewa uhuru tangu 1863. Hadi leo wanaonekana kama kikundi cha pekee katika Surinam. Utamaduni huu wa pekee ulikuwa pia tabia muhimu katika vita ya wenyewe kwa wenyewe katika Surinam mnamo mwaka 1985/1987 ambako Wabusinenge walikuwa na jeshi lao la pekee.


title: Surinam (mto)

text: Mto Surinam ni kati ya mito mikubwa nchini Surinam (Amerika Kusini). Bwawa la Brokopondostuwmeer inagawa mto katika sehemu mbili.


title: Surinam (mto)

text: Inapita katika mji mkuu Paramaribo.


title: Paramaribo

text: Paramaribo (jina fupi: Par'bo) ni mji mkuu wa Surinam. Ina wakazi 250,000. Iko kando la mto Surinam takriban 20 km kutoka mwambao wa Bahari ya Karibi. Anwani ya kijiografia ni 5°52' N, 55°10' W.


title: Paramaribo

text: Jina la Paramaribo limetokana na kijiji cha wenyeji asilia "Parmirbo". Mwaka 1613 Waholanzi walijenga kituo cha biashara karibu na kijiji hiki. 1651 eneo lilikuwa chini ya utawala wa Uingereza waliojenga hapa Fort Willoughby. Waholanzi walirudi mwaka 1667 wakatwaa eneo lote na kuita kituo Fort Zeelandia na kijiji mbele yake "Nieuw Middelburgh". 1683 nyumba 27 zilihesabiwa zilizoongezeka hadi 1790 kuwa zaidi ya 1000.


title: Paramaribo

text: Mji wa kale ulichomwa moto mara mbili 1821 na 1832.


title: Paramaribo

text: Baada ya mwisho wa utumwa mwaka 1863 wengi waliowahi kuwa watumwa walihamia mjini na kusababisha kukua kwa Maracaibo. Tangu 1975 imekuwa mji mkuu wa Surinam


title: Paramaribo

text: Biashara ya nje kutoka Paramaribo ni hasa boksiti, sukari, mpunga, kokoa, kahawa na ubao. Kuna viwanda vya saruji, rangi na bia.


title: Paramaribo

text:
Utamaduni wa Paramaribo una pande nyingi kutokana na mchanganyiko wa watu wenye asili ya Uhindi, Afrika, Indonesia, Uchina na Ulaya.
Wenyeji wanapenda mashindano ya uimbaji wa ndege wanaofugwa kwa kusudi hii. Mashindano haya hutokea kila Jumapili.


title: Amerigo Vespucci

text: Amerigo Vespucci (Firenze, Italia, 9 Machi 1451 - Sevilla, Hispania, 22 Februari 1512) alikuwa mfanyabiashara, nahodha na mpelelezi kwenye pwani za Amerika Kusini. Bara la Amerika limepokea jina kutoka kwake (Amerigo - Amerika).


title: Amerigo Vespucci

text: Mtoto wa tatu wa mwanasheria wa Firenze, Amerigo alifanya kazi kwa kampuni ya Medici akatumwa nayo mwaka 1491 kwenda Sevilla katika Hispania. Huko alikutana na Kolumbus amerudi kutoka Amerika.


title: Amerigo Vespucci

text: Mwaka 1499 alichukua nafasi yeye mwenyewe na kibali cha akina Medici akajiunga na safari kwenda Amerika kufuata nyayo za safari ya tatu ya Kolumbus kwa kusudi la kugundua zaidi ya pwani. Mbele ya pwani ya Guyana (leo: Surinam) aliachana na wenzake akaendelea kusini akafika hadi mdomo wa mto Amazonas akiamini ya kwamba amefika Uhindi jinsi ilivyokuwa imani ya kawaida wakati ule.


title: Amerigo Vespucci

text: Katika safari ya pili kwenda Amerika Kusini mwaka 1501 / 1502 alipita mwambao wa Brazil na Argentina hadi Patagonia. Aliporudi aliamini ya kwamba nchi ng'ambo ya Atlantiki si Asia bali "dunia mpya" au bara jipya. Maandiko yake yalisambaa kote Ulaya na mwanajiografia Mjerumani Martin Waldseemüller alitumia jina "Amerika" kwa heshima ya Amerigo alipochora ramani yake ya dunia mwaka 1507.


title: Amerigo Vespucci

text: Upande wa dini, alikuwa Mkristo wa Kanisa Katoliki, tena mwanachama wa Utawa wa Tatu wa Mt. Fransisko.


title: Firenze

text: Firenze (Kiing. Florence) ni mji katika Italia na makao makuu ya mkoa wa Toscana. Kati ya 1865 hadi 1870 ilikuwa pia mji mkuu wa Ufalme wa Italia. Mji uko kando la mto Arno. Idadi ya wakazi ni mnano 400,000 na pamoja na rundiko la mji ni takriban 600,000.


title: Firenze

text: Katika karne ya enzi za kati Firenze ilikuwa kituo muhimu cha biashara, uchumi na utamaduni katika Ulaya. Ni kati ya miji ambako uchumi wa benki ulijitokeza.


title: Firenze

text: Firenza hutajwa mara nyingi kama chanzo cha kipindi cha "Renaissance" yaani kuzaliwa upya kwa utamaduni wa kale katika Ulaya. Wakati ule ulitawaliwa na familia ya Medici. Mji umepabwa na majengo mazuri sana yanayojaa picha za kupendeza. Wasanii wengi walio muhimu katika utamaduni wa Ulaya waliishi Firenze kama vile Donatello, Botticelli, Michelangelo na Leonardo da Vinci. Pia watu kama mwanafalsafa wa kisiasa Machiavelli, mpelelezi wa Amerika Amerigo Vespucci na mwanasayansi Galileo Galilei waliishi Firenze.


title: Firenze

text: Firenzi inavyoonekana kutoka "campanile" (mnara wa kanisa kuu) Kitovu cha mji wa kale Ponte Vecchio (daraja la kale) Ponte Santa Trinità (daraja la Utatu Mtakatifu)


title: Firenze

text: Jamii:Miji ya Italia Jamii:Toscana


title: Boksiti

text: Bauxiti au Boksiti ni mtapo unaotumiwa kutengeneza alumini. Ni hasa hidroksidi ya alumini (Al2O3.3H2O) ikichanganywa na titani, chuma au silikoni.


title: Boksiti

text: Jina la Bauxiti limetokana na kijiji cha "Les Baux de Provence" katika Ufaransa ambako mtapo umegunduliwa mara ya kwanza. Leo hii huchimbwa hasa katika Australia, Brazil, Guinea, Jamaika na India.


title: Boksiti

text: Bauxiti ni msingi wa alumini na mambo yote yanayotengenezwa nayo. Kama metali imara na nyepesi alumini hutumiwa hasa kwa ndege na vyombo vingine vya usafiri lakini pia kwa ajili ya makopo, masanduku n.k. Matengenezo ya alumini kutokana na bauxiti huhitaji nishati nyingi hasa ya umeme. Kwa sababu hiyo viwanda vya alumini hujengwa karibu na vituo vya umeme na hii ni sababu ya kwamba nchi penye bauxiti haziwezi kufaidika na viwanda vyenyewe kama hawana umeme wa kutosha.


title: Saruji

text: Saruji "(pia: simiti, simenti)" ni mata laini kama ungaunga unaotengenezwa kutokana na chokaa, udongo wa mfinyanzi, mchanga, chuma na mengine. Kwa kawaida huonekana kama unga wa rangi ya kijivu.


title: Saruji

text: Hukorogwa na maji kuwa na hali kati ya ujiuji ila baada ya muda inaanza kuganda na kuwa imara kama jiwe.


title: Saruji

text: Saruji imekuwa muhimu sana katika shughuli za ujenzi. Awali ilitumiwa kwa kushika mawe au matofali ya ukuta vikae pamoja.


title: Saruji

text: Baadaye ikagunduliwa ya kwamba saruji ikichanganywa na mchanga ma mawe madogo (kama kokoto) kuwa zege inaweza kumwagwa kati ya bao mbili na kuwa imara ndani yake. Kwa njia hiyo imewezekana kujenga haraka sana kwa kumwaga mchanganyiko wa zege ya saruji katika nafasi zilizoandaliwa awali. Hapo nondo za chuma zinaingizwa ndani ya ukuta au sakafu ya saruji kwa kusudi la kuongeza uimara.


title: Mkondo wa Atlantiki ya Kaskazini

text: Mkondo wa Atlantiki ya Kaskazini ni jina la sehemu ya kaskazini ya "mkondo wa Ghuba".


title: Mkondo wa Atlantiki ya Kaskazini

text: Mkondo huu katika bahari hutokea katika ghuba ya Meksiko na kuvuka Atlantiki. Kabla ya kufika funguvisiwa ya Britania unajigawa katika mikono miwili. Mkono wa kaskazini huitwa "Mkondo wa Atlantiki ya Kaskazini".


title: Mkondo wa Atlantiki ya Kaskazini

text: Hupeleka maji ya vuguvugu kutoka kusini kwenda kaskazini na kuwa na athari kubwa kwa hali ya hewa hasa ya Ulaya.


title: Mkondo wa Atlantiki ya Kaskazini

text: Kwa njia hi hali ya hewa ya Ulaya ya kaskazini na magharibi si baridi jinsi ilivyo katika Amerika kwenye latitudo ileile. Joto linalokuja na maji ya mkondo huzuia baridi kali. Maji ya mkondo wa ghuba husababisha mabandari ya Ulaya ya Kazkazini hadi Murmansk kuwa bila barafu hata wakati wa baridi.


title: Mkondo wa Atlantiki ya Kaskazini

text: Hali ya hewa ya Ulaya inaruhusu kustawi kwa mazao ya kutosha ya kulisha watu wengi - wakati huohuo maeneo ya Kanada katika latitudo ileile hazina watu kutokana na vipindi virefu vya baridi. Katika Kanada kwenye latitudo ya 60 hakuna miti tena kwa sababu ya kipindi kirefu cha baridi - katika Ulaya miji ya Sankt Petersburg, Helsinki, Stockholm na Oslo iko kwenye latitudo ileile.


title: Nchi za Kibalti

text: Nchi za Kibalti "(pia: nchi za Baltiki)" ni jina la kujumlisha nchi tatu upande wa mashariki wa Bahari Baltiki ambazo ni


title: Nchi za Kibalti

text: Zote tatu zilikuwa na historia ambako utawala juu yao ulipiganiwa kati ya Ujerumani, Poland, Uswidi na Urusi.


title: Nchi za Kibalti

text: Tangu karne ya 18 zote tatu zilikuwa sehemu ya milki ya Urusi. Baada ya mapinduzi ya Urusi ya 1917 na mkataba wa Versailles zote tatu zilipata uhuru wao lakini zilivamiwa tena na Urusi wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia na kuwa jamhuri ndani ya Umoja wa Kisovyeti.


title: Nchi za Kibalti

text: Baada ya kuporomoka kwa Umoja wa Kisoveti mwaka 1990 / 1991 zikapata uhuru wao.


title: Nchi za Kibalti

text: Tangu 2004 zote tatu ni ni wanachama wa Umoja wa Ulaya.


title: Nchi za Kibalti

text: Siku hizi pia Mkoa wa Kaliningrad wa Urusi (hadi 1945 Prussia ya Mashariki) huhesabiwa kuwa sehemu ya nchi za Kibalti.


title: Helsinki

text:
Helsinki, (Helsingfors "Kiswidi") ni mji mkuu wa Ufini na pia mji mkubwa nchini. Idadi ya wakazi ni manmo 610 601(2013)na kuna jumla la milioni moja katika rundiko la mji.
Helsinki iko kwenye mwambao wa Ghuba ya Ufini ya Baltiki.


title: Helsinki

text: Manmo 1550 eneo la Helsiniki ilikuwa sehemu ya Uswidi na mfalme wa Uswidi Gustav Vasa aliamuru kujengwa kwa mji mpya. Lakini wakati wa utawala wa Uswidi mji ulioitwa kwa Kiswidi "Helsingfors" haukuendela sana.


title: Helsinki

text: Tangu 1809 Ufini ilikuwa chini ya utawala wa Urusi na Kaisari Alexander I wa Urusi aliamuru kuhamisha mji mkuu wa jimbo hili kwenda Helsinki na kujenga mji upya. Tangu wakati ule Helsinki imekua kushinda mji wa Turku uliowahi kuwa mji mkubwa katika Ufini hadi wakati ule.


title: Helsinki

text: Tangu mwaka 1917 Helsinki imekua mji mkuu wa nchi mpya ya Ufini.


title: Helsinki

text: Helsinki imesambaa mwambaoni wa hori mbalimbali na visiwa vya Ghuba ya Ufini.


title: Helsinki

text:
Go to City of Helsinki web site - english version
Go to City portal of Helsinki - english version


title: 1550

text: Makala hii inahusu mwaka 1550 BK (Baada ya Kristo).Kufuatana na eneo


title: Milimita

text: Milimita (kifupi mm) ni sehemu ya 1000 ya mita moja. Ni sawa na sehemu ya kumi ya sentimita moja.


title: Milimita

text: Millimita (mm): Millimita ni sehemu ya kumi ya sentimita moja; sentimita ina millimita kumi, mita ina millimita elfu moja.


title: Milimita

text: mm 1 = cm 0.1 = m 0.001


title: Guyana

text: "--Kwa mkoa wa jirani wa Ufaransa angalia makala Guyana ya Kifaransa--"


title: Guyana

text: Guyana ni nchi huru katika Amerika Kusini. Imepakana na Suriname upande wa mashariki, na Brazil upande wa kusini na kusini-magharibi halafu na Venezuela upande wa magharibi.


title: Guyana

text: Ni nchi ndogo ya tatu barani.


title: Guyana

text: Mji mkuu ni Georgetown.


title: Guyana

text: Wakazi wengi wana asili ya India (43.5%) na ya Afrika (30.2%). Asilimia 16.7 ni machotara na 9.1 ni Waindio.


title: Guyana

text: Guyana ni nchi pekee katika Amerika Kusini inayotumia Kiingereza kama lugha rasmi. Hata hivyo lugha ya kawaida ni aina ya Krioli ambayo ndiyo lugha ya taifa.


title: Guyana

text: Upande wa dini, wengi (57%) ni Wakristo wa madhehebu mbalimbali, wakifuatwa na Wahindu (28%) na Waislamu (7%).


title: Ghuba ya Bengali

text: Ghuba ya Bengali ni hori kubwa ya Bahari Hindi kati ya Bara Hindi, Rasi ya Malay na Sri Lanka yenye umbo la pembetatu. Jina la Bengal limetokana na jimbo la Bengali ya Magharibi katika Uhindi na nchi ya Bangladesh. Bahari ya Andamani inahesabiwa wakati mwingine kuwa sehemu ya ghuba ya Bengal lakini mara nyingi hutazamiwa kama gimba la maji la pekee.


title: Ghuba ya Bengali

text: Nchi zinazopakana na ghuba ni Sri Lanka, Uhindi, Bangladesh na Myanmar. Kama Bahari ya Andamani inahesabiwa kuwa sehemu ya ghuba hata nchi za Uthai na Indonesia zinapaswa kutajwa hapa.


title: Ghuba ya Bengali

text: Mito mikubwa ya Bara Hindi inayoishia katika Ghuba ya Bengali ni: mto Ganga, mto Meghna, mto Brahmaputra, mto Godavari, mto Krishna na mto Kaveri.


title: Ghuba ya Bengali

text: Mto Ayeyarwady wa Myanmar unaishia pia katika ghuba hii.


title: Ghuba ya Bengali

text: Mabandari muhimu kwenye ghuba ni:


title: 1554

text:
Makala hii inahusu mwaka 1554 BK (Baada ya Kristo).
bila tarehe


title: Leo Africanus

text: Leo Africanus (kilatini: "Simba Mwafrika"; pia: Al-Hasan ibn Mohammed al-Wazzan na Ioannes Leo Medici) alikuwa mwandishi Mwarabu kutoka Hispania aliyesafiri katika maeneo ya Sahara na Sudan, kuwa Mkristo baadaye na mwandishi mashuhuri wa Ulaya juu ya habari za Afrika.


title: Leo Africanus

text: Alizaliwa mnamo mwaka 1490 kwa jina la الحسن بن محمد الوزان (Al-Hasan ibn Mohammed al-Wassan) katika mji wa Granada uliokuwa mji mkuu wa dola la mwisho wa Waislamu katika Hispania. Baada ya kutekwa kwa mji na Wahispania Wakristo 1492 familia yake ilihamia Fes (Moroko). Hapo kijana alisoma kwenye chuo kikuu cha Al-Qairawin.


title: Leo Africanus

text: Baada ya kumaliza masomo yake aliongozana na mjomba katika safari zake wakivuka jangwa la Sahara na kufika mjini Timbuktu katika Dola la Songhai mnamo mwaka 1510. Akaendelea kuvuka kanda la Sahel hadi Sudan na Misri.


title: Leo Africanus

text: Katika safari kwenye Mediteranea jahazi yake ilishambuliwa na mashujaa wa msalaba mwezi wa Juni 1518 akakamatwa na kupewa kama zawadi kwa Papa Leo X huko Roma. Papa alivutwa na tabia na elimu yake akampatia mafundisho ya kikristo akabatizwa. Katika ubatizo alipokea jina la Papa mwenyewe "Leo" pamoja na jina la mtume "Yohane" na jina la "Medici" familia ya Papa: Ioannes Leo de Medici.


title: Leo Africanus

text: Leo alijifunza Kiitalia na Kilatini akafundisha lugha ya Kiarabu kwenye chuo kikuu cha Bologna. Amejulikana kama "Leo Africanus" kutokana kitabu chake "De Africae descriptione" (kiit. "Kuhusu aridhio ya Afrika"). Kitabu hiki kilikuwa chanzo cha pekee cha elimu juu ya dunia ya Kiislamu katika Ulaya ya karne ya 16. Ilileta mara kwanza habari za mji wa Timbuktu na utajiri wake wa kiuchumi na kiutamaduni mbele ya macho ya Ulaya. Leo alitunga pia kamusi ya lugha tatu za Kiarabu-Kilatini-Kiebrania.


title: Leo Africanus

text: Baadaye Leo alirudi Afrika akaishi Tunis. Anasemekana aligeukia tena Uislami katika kipindi hiki cha mwisho wa maisha yake. Aliaga dunia Tunis mwaka 1554.


title: Leo Africanus

text: Amin Maalouf's novel,


title: Leo Africanus

text: Jamii:Al-Andalus Jamii:Watu wa Moroko Africanus, Leo


title: Timbuktu

text: Timbuktu (kifaransa: Tombouctou; kiarabu: تمبكتو) ni mji nchini Mali kusini ya jangwa la Sahara takriban kwa umbali wa 13 km na mto Niger. Leo kuna takriban wakazi 32,000 .


title: Timbuktu

text: Timbuktu imejulikana zaidi kutokana na historia yake. Katika enzi ya kati mji ulikuwa kituo muhimu cha biashara ya misafara kupitia Sahara na pia kuvuka kanda la Sahel kusini ya jangwa hadi Sudan na Misri. Wakati ule mji uliunganishwa na mto Niger kwa mfereji ulioruhusu mashua ya biashara kufika sokoni moja kwa moja kutoka njia ya maji. Wakati ule mji ulikuwa na wakazi 100,000.


title: Timbuktu

text: Utajiri wa mji ulisaidia kujenga utamaduni wa kitaalamu. Kuna habari za madrasa 180 wakati moja. Hadi leo chuo kikuu cha Sankore ni dalili ya urithi huo kinaendelea kufanya kazi.


title: Timbuktu

text: Baada ya kutekwa na Wamoroko mnamo 1591 Timbuktu haukustawi tena. Sababu muhimu pamoja na vita ni pia mabadiliko ya biashara; jahazi kwenye Atlantiki zilichukua sehemu kubwa ya biashara ya misafara kuvuka jangwani.


title: Timbuktu

text: Timbuktu ilitembelewa mnamo mwaka 1510 na msafiri Mwarabu aliyejulikana baadaye kwa jina la Leo Africanus aliyepeleka habari za Timbuktu hadi Ulaya.


title: Timbuktu

text: Timbuktu iliingizwa katika orodha ya urithi wa dunia ya UNESCO tangu 1988.


title: Timbuktu

text: Leo hii ni mji maskini unaotembelewa na watalii wachache wanaotafuta dalili za enzi za kale.


title: Fes

text: Fes "(pia: Fez; Kiarabu: " فاس")"ni mji mkubwa wa tatu nchini Moroko baada ya Casablanca na Rabat. Kuna wakazi 946,815 (2004).


title: Fes

text: Mji ulianzishwa na mfalme Idris I mwaka 789. Tangu 859 Chuo Kikuu cha Al-Qairawin kilianzishwa. Baada ya mwisho wa himaya ya Waarabu katika Hispania Waislamu wengi kutoka kule walihamia Fes.


title: Fes

text: Tangu 1548 mji ulikuwa sehemu ya ufalme wa Moroko pia mji mkuu hadi mwaka 1912.


title: Fes

text: "Medina" au mji wa kale wa Fes imepokelewa katika orodha ya urithi wa dunia ya UNESCO.


title: 789

text: Makala hii inahusu mwaka 789 BK (Baada ya Kristo).


title: 859

text: Makala hii inahusu mwaka 859 BK (Baada ya Kristo).


title: Al-Qairawin

text: Chuo Kikuu cha Al-Qairawin (kiarabu: جا معة القرويين) mjini Fes (Moroko) kiliundwa mwaka 859 kama madarasa kwenye msikiti ya Al-Qairawin. Inasemekana ni chuo kikuu cha kale kabisa duniani inayoendelea kufanya kazi hadi leo. Kuundwa kwake kulitokea miaka 70 kabla ya Chuo Kikuu cha Al-Azhar mjini Kairo (Misri).


title: Al-Qairawin

text: Kati ya wanafunzi wake mashuhuri alikuwa mwanafalsafa Myahudi Maimonides.


title: Kikerewe

text:
Kikerewe (au "Kikerebe") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakerewe. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kikerewe imehesabiwa kuwa watu 100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikerewe iko katika kundi la E20.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:


title: Kikimbu

text:
Kikimbu ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakimbu. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kikimbu imehesabiwa kuwa watu 78,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikimbu iko katika kundi la F20.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:


title: Kikinga

text: Kikinga ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakinga. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kikinga imehesabiwa kuwa watu 140,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikinga iko katika kundi la G60.


title: Kikinga

text:
Lugha ya Kikinga ina irabu 7 na konsonanti 23. Pia, tofauti kati ya irabu fupi na irabu ndefu huleta tofauti za maana.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:


title: Kikisi (Tanzania)

text:
Kikisi ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakisi. Isichanganywe na Kikisi-Kaskazini nchini Guinea wala na Kikisi-Kusini nchini Liberia; tena ni tofauti na Kikisii nchini Kenya. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji ya Kikisi imehesabiwa kuwa watu 10,200. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie, lugha ya Kikisi iko katika kundi la G60.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:


title: Kikuria

text:
Kikuria ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania na Kenya inayozungumzwa na Wakuria. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kikuria nchini Tanzania imehesabiwa kuwa watu 430,000. Pia kuna wasemaji 260,000 nchini Kenya. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikuria iko katika kundi la E40.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:


title: Kikutu

text: Kikutu ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakutu. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kikutu imehesabiwa kuwa watu 45,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikutu iko katika kundi la G30.


title: Kikwaya

text: Kikwaya (pamoja na lahaja ya Kiruri) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakwaya na Waruri katika mashariki ya upwa wa ziwa Nyanza (Victoria). Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kikwaya imehesabiwa kuwa watu 115,000, yaani Wakwaya 70,000 na Waruri 45,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikwaya iko katika kundi la E20.


title: Kikwaya

text:
Katika tasnifu yake ya MA (1977) Massamba analinganisha eCi-Ruuri, eCi-Jita na eKi-Kwaaya na anaonesha wazi kwamba kiisimu lugha hizo zinaweza kuhesabika kama lahaja za lugha moja, ingawa kijamii kila lugha inajihesabu kama lugha kwa upeke wake.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:


title: Kilambya

text:
Kilambya ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania, Malawi na Zambia inayozungumzwa na Walambya. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kilambya nchini Malawi imehesabiwa kuwa watu 45,000; nchini Tanzania ni wasemaji 40,000 (1987); na nchini Zambia kuna wasemaji 2000 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilambya iko katika kundi la M20.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:


title: Kiluguru

text: Kiluguru ni lugha ya Kibantu inayozungumzwa na Waluguru nchini Tanzania. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiluguru kiko katika kundi la G30.


title: Kiluguru

text: Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiluguru imehesabiwa kuwa watu 692,000. Lugha hii huzungumzwa hasa na Waluguru wanaopatikana katika mkoa wa Morogoro ambao ni wazawa. Sehemu maarufu kwa kuzungumzwa lugha hii ni: Matombo (inayojumuisha Tawa, Kibogwa, Milawilila, Uponda, Kitungwa, Konde, Kiswira), maeneo mengine ni tarafa ya Mgeta.


title: Kiluguru

text: Mfano wa lugha: Hausindile maana yake Umeshindaje, Ukae maana yake Nyumbani, Imwana kolila maana yake mtoto analia.Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:


title: Kimakonde

text:
Kimakonde ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania na Msumbiji inayozungumzwa na Wamakonde. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kimakonde nchini Tanzania imehesabiwa kuwa watu 960,000. Pia kuna wasemaji 360,000 nchini Msumbiji. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimakonde iko katika kundi la P20.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:


title: Kimakhuwa-Meetto

text: Kimakhuwa-Meetto ni lugha ya Kibantu nchini Msumbiji na Tanzania inayozungumzwa na Wamakua. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kimakhuwa-Meetto nchini Msumbiji imehesabiwa kuwa watu 963,000. Pia kuna wasemaji 385,000 nchini Tanzania. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimakhuwa-Meetto iko katika kundi la P30.


title: Kimakhuwa-Meetto

text: Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:


title: Kimakhuwa

text: Kimakhuwa ni lugha ya Kibantu nchini Msumbiji inayozungumzwa na Wamakua. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kimakhuwa imehesabiwa kuwa watu zaidi ya milioni tatu. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimakhuwa iko katika kundi la P30.


title: Kimalila

text: Kimalila ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wamalila. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kimalila imehesabiwa kuwa watu 65,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimalila iko katika kundi la M20.


title: Kimalila

text:
Lugha ya Kimalila ina irabu 7 na konsonanti 35 (lakini lahaja zake zilizoathiriwa na Kinyiha zina irabu 5 tu). Pia, tofauti kati ya irabu fupi na irabu ndefu huleta tofauti za maana.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:


title: Kimanda (Tanzania)

text: Kimanda ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wamanda. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kimanda imehesabiwa kuwa watu 22,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimanda iko katika kundi la N10.


title: Kimatengo

text:
Kimatengo ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wamatengo. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kimatengo imehesabiwa kuwa watu 150,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimatengo iko katika kundi la N10.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:


title: Kirangi

text: Kirangi (kwa kilugha Kilangi) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Warangi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kirangi imehesabiwa kuwa watu 410,0000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kirangi iko katika kundi la F30.


title: Kirangi

text:
Lugha ya Kirangi ina irabu 7 na konsonanti 22. Pia tofauti kati ya irabu fupi na irabu ndefu huleta tofauti za maana. Tena, kuna toni (au mawimbi ya sauti) zinazotofautisha maana ya nomino fulani, na nyakati za vitenzi.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:


title: Guyana ya Kifaransa

text: "-- Kwa nchi jirani ya Guyana angalia makala Guyana--"


title: Guyana ya Kifaransa

text: Guyana ya Kifaransa (kwa Kifaransa: "Guyane française" au "Guyane" pekee) ni "eneo la ng'ambo la Ufaransa" (""département d'outre-mer" au DOM") katika Amerika Kusini.


title: Guyana ya Kifaransa

text: Imepakana na Brazil na Surinam.


title: Guyana ya Kifaransa

text: Pwani ya Bahari ya Karibi (Atlantiki) iko upande wa kaskazini.


title: Guyana ya Kifaransa

text: Ilikuwa koloni la Ufaransa; sasa imekuwa sehemu kamili ya Ufaransa kisiasa na kisheria. Wakazi ni raia wa Ufaransa. Eneo lina hali ya mkoa (departement) na pia kanda (region) katika Ufaransa. Hivyo Guyane ni sehemu ya Umoja wa Ulaya. Pesa yake ni Euro.


title: Guyana ya Kifaransa

text: Makao makuu ya Guyane ni mji wa Cayenne.


title: Guyana ya Kifaransa

text: Idadi ya wakazi imekadiriwa kuwa 250,109 katika mwaka 2013.


title: Guyana ya Kifaransa

text: Wakazi walio wengi ni wa asili ya Afrika au wa mchanganyiko wa Kiafrika-Kizungu (60-70%). Asilimia 14 ni Wazungu; wengine ni Waindio asilia (3-4%), Wachina (3-4%), Wahindi na wahamiaji wa hivi karibuni kutoka Laos (1-2%).


title: Guyana ya Kifaransa

text: Lugha rasmi na ya kawaida ni Kifaransa.


title: Guyana ya Kifaransa

text: Upande wa dini, wakazi walio wengi ni Wakristo wa Kanisa Katoliki.


title: Msela

text: Msela ni mtu ambaye haoni matatizo. Hufanya anachotaka na hajali watu watafikiri nini. Hata kama msela hafuati serikali na hafanyi anachotakiwa, huyu mtu anapendwa kwa watu wa kawaida kwa sababu si jambazi wala mhuni. Ni mtu poa tu, na ubaya wake unapendwa kwa sababu si kweli ubaya hata kama anaishi "kibadboy". Kwa kweli hata mtu huyu anakuwa na heshima kwa watu wengine ila pengine anaweza kuamua kwamba hana heshima tena.


title: Msela

text: Mara nyingi Wazungu wanaotembea vichochoroni wanaitwa "masela". Na mfano mmoja wa msela anayejulikana sana ni "Eminem".


title: Mshikaji

text:
Mshikaji ni neno kutoka lugha ya mtaani. Inamaananisha rafiki, lakini mara nyingi neno hili halitumiwi kwa watu wa karibu sana. Kwa kweli unaweza kuita kila mtu mshikaji (washikaji) na kuna tofauti katika urafiki na kuwa washikaji. Hata hivyo mkishaji anaweza kuwa rafiki.
Achlabu watu wanasema "nilipata kitu hicho kishikaji" na ina maana kwamba walipata kutoka mtu waliomjua na aliyewapunguzia bei.


title: PW Botha

text: Pieter Willem Botha (12 Januari 1916 - 31 Oktoba 2006) alikuwa waziri mkuu na rais nchini Afrika Kusini.


title: PW Botha

text: Alijulikana kwa majina ya "P.W." na ""Die Groot Krokodil"" (Afrikaans: "mamba mkuu").


title: PW Botha

text: Botha alikuwa mwanasiasa wa asili ya makaburu na waziri mkuu wa Afrika Kusini kati ya 1978 na 1984.


title: PW Botha

text: Alikuwa rais wa nchi wa pili kabla wa mwisho katika mfumo wa "apartheid" (ubaguzi wa rangi) kati ya 1984 na 1989.


title: PW Botha

text: Botha alifuata siasa ya ubaguzi wa rangi. Alisimamia ujenzi wa bomu ya nyuklia ya Afrika Kusini na upanuzi wa jeshi la taifa.


title: PW Botha

text: Katika siasa ya ndani alikuwa na msimamo wa kulipunguza kidogo ukali wa ubaguzi warangi. Alifuta sheria zilizopiga marufuku ndoa kati ya watu wa rangi mbalimbali akaruhusu vyama vya kisiasa vya watu wa rangi mbalimbali. Alipunguza pia ukali wa "Group Areas Act" iliyokataza watu wa rangi fulani kuishi katika eneo la rangi tofauti.


title: PW Botha

text: Lakini aliendelea kutazama ANC kama kikndi cha kigaidi akikataa kushauriana na viongozi kama Nelson Mandela. Aliendesha vita za Afrika Kusini katika Msumbiji na Angola.


title: PW Botha

text: 1989 alilazimishwa kujiuzulu baada ya kupata matatizo ya kiafya. Mfuasi wake alikuwa Frederik W. de Klerk aliyeruhusu baadaye uchaguzi huru wa kwanza nchini na mwisho wa Ubaguzi wa rangi.


title: Kanada

text: Kanada ni nchi kubwa ya Amerika ya Kaskazini na ya pili duniani kwa eneo baada ya Urusi, lakini idadi wa wakazi ni 35,675,834 tu.


title: Kanada

text: Kwenye nchi kavu imepakana na Marekani bara na jimbo la Alaska. Mbele ya pwani zake kuna kisiwa kikubwa cha Greenland ambacho ni chini ya Denmark halafu visiwa vidogo vya St. Pierre na Miquelon (Ufaransa).


title: Kanada

text: Mji mkuu ni Ottawa.


title: Kanada

text: Kanada ni nchi kubwa ya pili duniani lakini maeneo mengi ni baridi mno, hawana watu.


title: Kanada

text: Pwani ya Kanada ni ndefu kushinda nchi zote za dunia, ikipakana na Atlantiki, Pasifiki na Bahari ya Aktika.


title: Kanada

text: Jumla ya wakazi milioni 32 huishi katika majimbo 10 na maeneo matatu ya kitaifa.


title: Kanada

text: Katika eno la km² 9,984,670, km² 9,093,507 ni nchi kavu na km² 891,163 ni maji.


title: Kanada

text: Umbali kutoka Rasi Columbia kwenye kisiwa cha Ellesmere katika kaskazini hadi kisiwa cha Middle Island katika ziwa la Erie jimboni Ontaria ni km 4,634 .


title: Kanada

text: Umbali kutoka Rasi Spear katika Newfoundland upande wa mashariki hadi mpaka na Alaska upande wa magharibi ni km 5,514.


title: Kanada

text: Mto mkubwa kabisa nchini Kanada ni Mto Mackenzie upande wa magharibi wa nchi.


title: Kanada

text: Baadhi ya milima mirefu zaidi ni:


title: Kanada

text: Mlima Logan (m 5,959) - Yukon kilele cha juu cha Kanada Mlima Saint Elias (m 5,489) - Yukon Mlima Lucania (m 5,226) - Yukon King Peak (m 5,173) - Yukon Mlima Wood (m 4,850) - Yukon Mlima Vancouver (m 4,813) - Yukon Mlima Fairweather (m 4,671) - kilele cha juu cha British Columbia Mlima Hubbard (m 4,557) - Yukon Mlima Walsh (m 4,507) - Yukon Mlima Augusta (m 4,289) - Yukon Mlima Strickland (m 4,240) - Yukon Mlima Cook (m 4,196) - Yukon Mlima Waddington (m 4,019) - British Columbia Mlima Robson (m 3,959) - British Columbia Mlima Queen Mary (m 3,928) - Yukon Mlima Columbia (m 3,741) - kilele cha juu cha Alberta / British Columbia Mlima King George (m 3,741) - Yukon Northern Twin (m 3,731) - Alberta Mlima Clemenceau (m 3,664) - British Columbia Mlima Forbes (m 3,617) - Alberta Mlima Assiniboine (m 3,616) - Alberta / British Columbia Mlima Goodsir (m 3,567) - British Columbia Mlima Rouanez (m 3,555) - British Columbia Mlima Temple (m 3,540) - Alberta Mlima Upton (m 3,520) - Yukon Mlima Sir Sandford (m 3,519) - British Columbia Mlima Sir Wilfrid Laurier (m 3,516) - British Columbia Mlima Lyell (m 3,498) - mpaka wa Alberta na British Columbia Mlima Farnham (m 3,493) - British Columbia Mlima Athabasca (m 3,491) - Alberta Mlima Brazeau (m 3,470) - Alberta Mlima Joffre (m 3,433) - Alberta / British Columbia Tsar Mountain (m 3,417) - British Columbia Mlima Mfalme George (m 3,413) - British Columbia Howser Spire (m 3,412) - British Columbia Mlima Sir Douglas (m 3,411) - Alberta / British Columbia Whitehorn Mountain (m 3,399) - British Columbia Mlima Hector (m 3,394) - Alberta Mlima Dawson (m 3,377) - British Columbia Mlima Willingdon (m 3,373) - Alberta Mlima Edith Cavell (m 3,363) - Alberta Mlima Cline (m 3,361) - Alberta Mlima Fryatt (m 3,361) - Alberta Mlima Harrison (m 3,360) - British Columbia Mlima Saskatchewan (m 3,342) - Alberta Mlima Chown (m 3,316) - Alberta Mlima Mike (m 3,313) - British Columbia Mlima Saint Bride (m 3,312) - Alberta Mlima Stewart (m 3,312) - Alberta Mlima Queen Bess (m 3,298) - British Columbia Mlima Ball (m 3,294) - Alberta / British Columbia Mlima Sir Alexander (m 3,275) - British Columbia Mlima Monashee (m 3,274) - British Columbia Mlima Good Hope (m 3,242) - British Columbia Iconoclast Mountain (m 3,236) - British Columbia Mlima Rae (m 3,225) - Alberta Mlima Rogers (m 3,208) - British Columbia Mlima Ida (m 3,200) - British Columbia Mlima Galatea (m 3,185) - Alberta Mlima Razorback (m 3,183) - British Columbia Mlima Monmouth (m 3,182) - British Columbia Mlima Findlay (m 3,181) - British Columbia Mlima Ethelbert (m 3,176) - British Columbia Mlima Aylmer (m 3,162) - Alberta Mlima Seattle (m 3,150) - Yukon Mlima Nasser (m 3,138) - British Columbia Mlima Raleigh (m 3,132) - British Columbia Mlima Grenville (m 3,126) - British Columbia Mlima Old Goat (m 3,120) - Alberta Mlima Evan-Thomas (m 3,098) - Alberta Mlima Cooper (m 3,094) - British Columbia Mlima Moloch (m 3,094) - British Columbia Mlima Ratz (m 3,090) - British Columbia Majestic Mountain (m 3,086) - Alberta Mlima Tatlow (m 3,063) - British Columbia Taseko Mountain (m 3,063) - British Columbia Kates Needle (m 3,053) - Alberta / British Columbia Mlima Templeman (m 3,050) - British Columbia Mlima Moore (m 3,044) - British Columbia Mlima Quanstrom (m 3,038) - British Columbia Talchako Mountain (m 3,037) - British Columbia Mlima Washburn (m 3,033) - British Columbia Mlima Ulysses (m 3,024) - British Columbia Mlima Tisiphone (m 3,021) - British Columbia The Rajah (m 3,018) - Alberta Mlima Vishnu (m 3,008) - British Columbia Mlima Hornickel (m 3,002) - British Columbia


title: Kanada

text: Mingine chini ya m 3,000 ni:


title: Kanada

text: Mlima Meager (m 2,680) - British Columbia, volkeno Mlima Garibaldi (m 2,675) - British Columbia, volkeno Mlima Cayley (m 2,385) - British Columbia, volkeno Mlima Blackcomb (m 2,284) - British Columbia Golden Hinde (m 2,195) - British Columbia kilele cha juu cha kisiwa Vancouver Whistler Mountain (m 2,182) - British Columbia Bishop's Mitre - Milima Kaumajet Mlima Marble - Long Range Mlima Caubvik (m 1,652) - Milima Torngat Mlima Man O'War (m 1,050) - Milima Kiglapait Mlima Thor (m 1,675)


title: Kanada

text: Maneo ya Kanada yalianza kukaliwa tangu miaka 50,000 hadi 15,000 iliyopita na wahamiaji kutoka Asia ya Kaskazini.


title: Kanada

text: Wazungu wa kwanza waliofika walikuwa Wanorwei kutoka Greenland mnamo mwaka 1000 BK. Lakini hawakukaa muda mrefu sana.


title: Kanada

text: Katika karne zilizofuata kuna uwezekano wa kwamba wavuvi kutoka Ulaya ya Kaskazini walifika pwani za Kanada mara kwa mara na kujenga makazi ya muda wakikausha samaki kwa ajili ya safari za kurudi, lakini hakuna uhakika.


title: Kanada

text: Tarehe 26 Aprili 1497 alifika Mwitalia Giovanni Caboto (kwa Kiingereza huitwa "John Cabot") kwenye visiwa vya Newfoundland akiwa katika utumishi wa malkia wa Uingereza akavitangaza kuwa eneo la Waingereza.


title: Kanada

text: Mnamo 1534/1535 Wafaransa walifika katika eneo la Mto Saint Lorensi na kujenga makao yao.


title: Kanada

text: Wapelelezi na walowezi kutoka Ulaya walileta pamoja nao magonjwa ambayo hayakujulikana kwa wenyeji asilia na yalisababisha vifo vingi kati yao. Kupunguzwa kwa wakazi asilia kulisaidia upanuzi wa walowezi Wazungu kota Amerika.


title: Kanada

text: Makoloni ya Waingereza na Wafaransa yalikua polepole. Katika Vita ya Miaka Saba Ufaransa ulipotea maeneo yake yote yaliyotwaliwa na Uingereza. Visiwa vya St. Pierre na Miquelon pekee vilibaki upande wa Ufaransa. Uingereza uliamua kukubali utamaduni wa pekee wa wakazi Wafaransa katika jimbo la Quebec. Hadi leo wanaendelea kutumia Kifaransa na kufuata hasa Ukatoliki, tofauti na Wakanada wenye asili ya Kiingereza walio zaidi Waprotestanti.


title: Kanada

text: Wakati wa vita ya kupigania uhuru wa Marekani, wakazi wa Kanada walibaki upande wa Uingereza. Hivyo Kanada iliendelea chini ya Uingereza ikaitwa "Amerika ya Kaskazini ya Kiingereza".


title: Kanada

text: Mwaka 1841 sehemu mbalimbali ziliunganishwa kama koloni moja la Kanada.


title: Kanada

text: Mwaka 1867 Bunge la Uingereza lilikubali sheria iliyounda Shirikisho la Kanada lenya majimbo manne ya Ontario, Quebec, Nova Scotia na New Brunswick. Sasa Kanada ilikuwa nchi ya kujitawala chini ya Mfalme wa Uingereza.


title: Kanada

text: Kujengwa kwa reli kati ya Atlantiki na Pasiki na kufika kwa wahamiaji kutoka Ulaya kuliimarisha nchi mpya. Majimbo mapya yaliundwa hadi kufika majimbo 10 na maeneo matatu chini ya shirikisho jinsi ilivyo sasa.


title: Kanada

text: Kanada ilishikamana na Uingereza katika vita kuu za dunia zote mbili. Baada ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia nchi ilionekana kama nchi ya pekee iliyotoa sahihi yake yenyewe pamoja na Uingereza chini ya mkataba wa Versailles.


title: Kanada

text: Mwaka 1927 ilipeleka balozi wa kwanza huko Marekani.


title: Kanada

text: Uhuru kamili ulipatikana mwaka 1982. Hadi leo malkia wa Uingereza ni mkuu wa dola akiwakilishwa na gavana mkuu.


title: Kanada

text: Zaidi ya nusu ya wakazi huishi katika miji mikubwa zaidi. Mji mkubwa ni Toronto yenye wakazi milioni 5.6 ambayo ni bandari kwenye Ziwa Ontario na kitovu cha viwanda. Montreal ni mji wa biashara wenye milioni 3.27.


title: Kanada

text: Miji mingine mikubwa ni (idadi ya wakazi katika mabano):


title: Kanada

text: Vancouver (2.130.000) Calgary (968.475) Ottawa (874.433) Edmonton (822.319) Québec (745.623) Hamilton (653.637) Winnipeg (632.069 Ew.).


title: Kanada

text: Alberta - AB British Columbia - BC Manitoba - MB New Brunswick - Transclusion error: {{En}} is only for use in File namespace. Use {{lang-en}} or {{en icon}} instead. NB (in French) NB Newfoundland and Labrador - NL Northwest Territories - NT Nova Scotia - NS Nunavut - NU Ontario - Transclusion error: {{En}} is only for use in File namespace. Use {{lang-en}} or {{en icon}} instead. ON (in French) ON Prince Edward Island - PE Quebec - (in French) PQ Saskatchewan - SK Yukon - YU


title: Kanada

text: Wakazi asilia wa Kanada ni Waindio na Waeskimo. Walikuwa wameingia kutoka Siberia (Asia) Hakuna uhakika walikuwa wangapi wakati wa kufika kwa Wazungu lakini idadi yao ilipungua haraka kwa sababu watu kutoka Ulaya walileta magonjwa ya kuambukizwa na wenyeji walikosa kinga dhidi yake. Leo hii idadi imeongezeka tena kiasi: kuna takriban milioni 1.2 au asilimia 4.3 za Wakanada wote.


title: Kanada

text: Wahamiaji kutoka Ùfaransa walitangulia, wakifuatwa na Waingereza, Waskoti na Waeire. Wengine walifuata kutoka Ujerumani, Italia, Urusi, Ukraine, Poland na penginepo. Kwa jumla wenye asili ya Ulaya ni 76.7%.


title: Kanada

text: Katika miaka ya nyuma wahamiaji wengi wamefika kutoka China na Asia. Wahindi wengi waliofukuzwa Uganda wamehamia Kanada pia. Kwa sasa wenye asili ya Asia ni 14.2%.


title: Kanada

text: Lugha rasmi ni Kiingereza (lugha mama ya 60%) na Kifaransa (20%). Lakini zinatambulika pia lugha 9 za kijimbo.


title: Kanada

text: Upande wa dini, kati ya wakazi 67.3% ni Wakristo. Kati yao, madhehebu makubwa ni: Wakatoliki (38.7%), Kanisa la Muungano la Kanada (6.1%) na Anglikana (5%). Waislamu ni 3.2%, Wahindu 1,5%, Singasinga 1.4%, Wabuddha 1.1%, Wayahudi 1.0%. Kwa jumla dini zinarudi nyuma, na tayari 23.9% hawana dini yoyote.


title: Kanada

text: Orodha ya nchi kufuatana na wakazi


title: Kanada

text: from UCB Libraries GovPubs at Curlie from BBC News from CIA World Factbook from the OECD from Library and Archives Canada from International Futures


title: Kanada

text: from International Council for Canadian Studies


title: Kanada

text: Jamii:Nchi za Amerika ya Kaskazini Jamii:Nchi za G7 Jamii:Nchi za G8 Jamii:Nchi za G20 Jamii:Jumuiya ya Madola Jamii:Nchi zinazotumia lugha ya Kifaransa


title: Ottawa

text: Ottawa ni mji mkuu wa Kanada ikiwa ndani ya eneo la jimbo la Ontario. Mji uko kusini ya mto Ottawa. Mwaka 2004 ilikuwa na wakazi 800,000 mjini, pamoja na mitaa ya jirani rundiko la mji lina wakazi 1,146,790.


title: Ottawa

text:
Ottawa ni mji mkubwa wa nne katika Kanada.
Wakazi walio wengi hutumia Kiingereza lakini takriban theluji moja ni wasemaji wa Kifaransa kama lugha ya kwanza.


title: Ottawa

text: Ottawa iliundwa 1827 ikaitwa mwanzoni Bytown kufuatana na kanali John By aliyesimamia ujenzi wa mfereji kati ya mto Ottawa na mto Rideau na kuanzisha mji vilevile.


title: Ottawa

text: Tangu 1857 mji uliteuliwa kama mji mkuu wa koloni ya Amerika ya Kaskazini ya Kiingereza na kuitwa kwa jina la mto Ottawa.


title: Ottawa

text: Mahali paliteuliwa kwa sababu ya hofu za vita mpya na Marekani; miji mingine mikubwa ilikuwa karibu mno na mpaka wa Marekani. Faida nyingine ya Ottawa ilikuwa mahali pake kwenye mstari wa mpaka wa ndani kati ya maeneo yanayotumia zaidi lugha ya Kiingereza au lugha ya Kifaransa. Kwa namna hii ilikubaliwa na Wakanada wa kundi zote mbili.


title: Visiwa vya Karibi

text: Visiwa vya Karibi (kwa Kiingereza Caribbean; kwa Kiholanzi: Cariben au Caraiben, kwa Kifaransa: Caraïbe au aghalabu Antilles; kwa Kihispania: Caribe) ni eneo la Amerika ambalo linajumuisha maelfu ya visiwa vikubwa na vidogo katika Bahari ya Karibi (Atlantiki), lakini pia maeneo ya kaskazini mwa Amerika Kusini na mashariki mwa Amerika ya Kati.


title: Visiwa vya Karibi

text: Jina la Karibi linatokana na Carib, watu wa asili wanaoishi Antilles Kaskazini mwa Amerika wakati Wazungu walipofika Amerika.


title: Visiwa vya Karibi

text: Karne ya 18 ilionekana kuwa nchi nyingi zilijaribu kutawala visiwa hivyo. Kwa sababu hii, utamaduni wa Caribbean ni sawa na wa Afrika, India, na nchi nyingi za Ulaya.


title: Visiwa vya Karibi

text: Karibi imezungukwa na Bahari ya Atlantiki kuelekea mashariki na kaskazini, pwani ya Amerika ya Kusini kuelekea kusini, pwani ya Amerika ya Kati kuelekea magharibi mwa kusini magharibi, na Ghuba ya Meksiko hadi kaskazini magharibi mwao.


title: Visiwa vya Karibi

text: Eneo lote linachukua kilometa mraba 2,754,000, lakini nchi kavu ni km2 239,681 tu.


title: Visiwa vya Karibi

text: West Indies ni jina la kikundi cha visiwa vya Bahamas na Antilles. Antilles imegawanywa katika vikundi viwili: Antilles kubwa zaidi, kwenye kikanda cha kaskazini cha Bahari ya Caribbean, na Antilles ndogo, upande wa mashariki na kusini.


title: Visiwa vya Karibi

text: Visiwa vya Caribbean vina aina nyingi za ardhi. Kwa sababu ya hayo, visiwa vina aina mbalimbali za mimea na wanyama, hata kawaida.


title: Visiwa vya Karibi

text: Visiwa visivyojulikana katika Caribbean ni Cuba, Jamaika, Puerto Rico na Hispaniola. Nchi za Jamhuri ya Dominika, na Haiti ziko Hispaniola. Pia kuna mchanga mweupe na jua kali.


title: Visiwa vya Karibi

text: Mara nyingi vikundi vitatu vya visiwa hutofautishwa ambavyo ni:


title: Visiwa vya Karibi

text: Antili Kubwa (Kuba, Jamaika, Hispaniola na Puerto Rico pamoja na visiwa vidogo na funguvisiwa mbalimbali) Antili Ndogo (upinde wa visiwa vidogo kati ya Puerto Rico na Venezuela bara kutoka visiwa vya Virgin hadi Antili za Kiholanzi) Visiwa vya Bahamas


title: Visiwa vya Karibi

text: Visiwa vyote viliwahi kuwa makoloni ya Hispania, Uingereza, Ufaransa, Uholanzi, Denmark au Marekani. Siku hizi vimegawanyika kiutawala katika nchi au maeneo 30 tofauti: vingi vimekuwa nchi huru au walau za kujitegemea kwa kiasi fulani.


title: Visiwa vya Karibi

text: Vingine vimekuwa sehemu kamili za nchi zilizopo ng'ambo, kwa mfano mikoa ya Ufaransa ya Martinique na Guadeloupe, sehemu za ufalme wa Nchi za Chini kama Korsou au maeneo ya Uingereza.


title: Visiwa vya Karibi

text: Vingine vina hali ya katikati; si koloni wala eneo kamili ya nchi ya ng'ambo, lakini havikutenga na kuwa nchi ya kujitegemea kama Puerto Rico iliyo nchi inayoshiriki na Marekani.


title: Visiwa vya Karibi

text: Wakazi wote ni 43,489,000 (2016). Mara nyingi ni wa mchanganyiko wa asili ya Kiafrika, ya Kizungu na pia ya Waindio pamoja na watu wenye asili ya Asia (hasa Uhindi, Indonesia na Uchina) katika visiwa ambako wafanyakazi walitafutwa ng'ambo baada ya mwisho wa utumwa.


title: Visiwa vya Karibi

text: Lugha zinazotumiwa ni hasa Kihispania na Kiingereza pamoja na lugha za Kikreoli. Kufuatana na historia ya ukoloni kuna pia visiwa ambako Kiholanzi (hasa Antili za Kiholanzi) na Kifaransa (Martinique, Guadeloupe, Haiti) hutumiwa.


title: Visiwa vya Karibi

text: Upande wa dini, wakazi wengi ni Wakristo (84.7%), hasa Wakatoliki.


title: Visiwa vya Karibi

text: Orodha inayofuata si kamili hata kidogo; inataja tu visiwa muhimu zaidi.


title: Visiwa vya Karibi

text: Anguilla (Uingereza) Antigua na Barbuda Antili za Kiholanzi (Uholanzi) pamoja na Bonaire, Saba na Sint Eustatius Aruba (sehemu ya Ufalme wa Nchi za Chini) Barbados Cayman (Uingereza) Dominica (Umoja wa Dominika) Grenada Guadeloupe (mkoa wa ng'ambo wa Ufaransa) Hispaniola (chenye nchi za Jamhuri ya Dominika na Haiti) Jamaika Korsou (sehemu ya Ufalme wa Nchi za Chini) Kuba Martinique (mkoa wa ng'ambo wa Ufaransa) Montserrat (Uingereza) Puerto Rico (Marekani) Saint Kitts na Nevis Saint Lucia Saint Vincent na Grenadini Sint Maarten (sehemu ya Ufalme wa Nchi za Chini) Trinidad na Tobago Visiwa vya Cayman (Uingereza) Visiwa vya Virgin vya Marekani Visiwa vya Virgin vya Uingereza


title: Visiwa vya Karibi

text: Visiwa vya Atlantiki ambavyo mara nyingi huhesabiwa katika Karibi:


title: Visiwa vya Karibi

text: Visiwa vya Bahamas Visiwa vya Turks na Caicos (Uingereza)


title: Visiwa vya Karibi

text: Jamii:Amerika ya Kaskazini Jamii:Amerika ya Kati


title: Haiti

text: Haiti ni nchi kwenye kisiwa cha Karibi cha Hispaniola. Eneo la Haiti ni takriban theluthi moja ya Hispaniola yote. Sehemu kubwa ya kisiwa ni nchi jirani ya Jamhuri ya Dominika.


title: Haiti

text: Mji mkuu ni Port-au-Prince.


title: Haiti

text: Haiti ni nchi ya kwanza duniani ambako watumwa wenye asili ya Afrika walifaulu kupindua utumwa na kujipatia uhuru kutoka Ufaransa mwaka 1804.


title: Haiti

text: Jina la "Haiti" lina asili katika lugha ya Kitaino ya wakazi asilia; linamaanisha "nchi ya milima", na kweli kisiwa kina milima mingi.


title: Haiti

text: Haiti ni kati ya nchi maskini kabisa duniani na nchi maskini zaidi ya Amerika yote.


title: Haiti

text: Nchi ina wilaya kumi.


title: Haiti

text: Wakazi ni milioni 10, lakini wananchi wengine wengi wamehama kutokana na ufukara. Karibu 900,000 wako Marekani, 800,000 wako Dominikana na 300,000 Kuba, halafu Kanada, Ufaransa, Bahamas.


title: Haiti

text: Kuna lugha rasmi mbili: moja ni Kifaransa na nyingine ni Kikreoli ya Haiti ("Kweyol") inayotokana nacho.


title: Haiti

text: Wakazi wengi ni wafuasi wa Yesu Kristo katika Kanisa Katoliki (80%) lakini wengi hufuata vilevile dini ya vudu inayotokana na dini za jadi kutoka Afrika ya Magharibi. Waprotestanti ni 16%.


title: Haiti

text: Wakazi asilia walikuwa Waindio Waarawak. Baada ya kufika kwa Kristoforo Kolumbus na utawala wa Hispania idadi yao ilipungua haraka kutokana na magonjwa ya Ulaya ambayo hawakuzoea na kukosa kinga dhidi yao na pia kutokana kutendewa vibaya kwa unyama na mabwana wapya. Mnamo mwaka 1600 Waindio wachache tu walibaki kutoka malakhi wakati wa Kolumbus wakapotea kabisa kwa njia ya kuoa au kuolewa na wazungu na weusi. Wahispania walianzisha mashamba kwa kazi ya watumwa kutoka Afrika.


title: Haiti

text: Katika karne ya 17 Wafaransa walifika kisiwani wakanunua theluthi moja ya kisiwa wakaiita "Saint-Domingue" kilichokuwa baadaye Haiti. Wafaransa walileta watumwa wengi kutoka Afrika na kujenga uchumi wa mashamba makubwa hasa ya miwa. Koloni ya Saint-Domingue ilikuwa koloni tajiri ya Ufaransa katika Amerika.


title: Haiti

text: Wakati wa mapinduzi ya Ufaransa 1789 koloni ilikuwa na wakazi wa aina nne:


title: Haiti

text: Mapinduzi ya Ufaransa na kutangaziwa kwa haki za kibinadamu vilisababisha matumaini ya chotara wenye mali ya kukubaliwa kama raia kamili wenye haki ya kupiga kura. Wenyewe hawakutegemea kumaliza utumwa uliokuwa msingi wa uchumi. Lakini matumaini yao yalishindikana wakakataliwa na watawala kisiwani.


title: Haiti

text: Sehemu ya matajiri kati ya Wazungu walitaka kujitenga na Ufaransa kwa msaada wa Uingereza na Hispania wakichukia mapinduzi katika Ufaransa. Watumwa na weusi huru wenye elimu walifuata habari hizi wakaogopa ya kwamba utawala wa mabwana hawa bila sheria za Ufaransa uatkuwa vibaya zaidi kuliko hali jinsi ilivyokuwa wakaanza mapinduzi.


title: Haiti

text: Kiongozi wao alikuwa Toussaint L'Ouverture aliyefaulu kushika serikali ya koloni tangu 1798. Awali alipigania jeshi la Ufaransa; baada ya bunge la Paris kutangaza mwisho wa utumwa alishirikianna na Ufaransa dhidi ya jeshi la mabwana wenye shamba waliotaka kuendeleza utumwa katika nchi ya kujitegemea.


title: Haiti

text: Toussaint L'Ouverture alishinda pia Waingereza waliotaka kuwasaidia wapinzani Wafaransa wa Paris na 1801 akateka kaskazini ya kisiwa iliyokuwa eneo la Kihispania na kutawala Hispaniola yote akitangaza kote mwisho wa utumwa.


title: Haiti

text: Lakini mmnamo mwaka 1802 siasa ya Paris ilibadilika na mtawala Napoleon Bonaparte aliamua kurudisha Hispaniola kwa hali ya awali akatuma jeshi kubwa la askari 40,000. L'Ouverture alikamatwa alipokubali kushauriana na jenerali Mfaransa akapelekwa kama mfungwa Ulaya. Lakini makamu wake Jean-Jacques Dessalines aliposikia khusu mipango ya Ufaransa ya kurudisha utumwa alianza vita upya. Katika vita vikali Wafaransa walishindwa na Dessalines alitangaza uhuru wa koloni tarehe 1 Januari 1804 kwa jina la "Haiti" kama "Jamhuri ya watu weusi".


title: William Styron

text: William Styron (11 Juni 1925 – 1 Novemba 2006) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1968 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi kwa ajili ya riwaya yake kuhusu Nat Turner.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Jamhuri ya Dominika ni nchi kwenye kisiwa cha Bahari ya Karibi cha Hispaniola inayopakana na Haiti.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Hispaniola ni kisiwa kikubwa cha pili cha Antili Kubwa (baada ya Kuba) na iko upande wa magharibi wa Puerto Rico, karibu na Kuba na Jamaica. Wenyeji hutumia pia jina la Quisqueya kwa ajili ya kisiwa chao ambalo ni neno la Kitaino, lugha ya wakazi asilia.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Mji mkuu na pia mji mkubwa ni Santo Domingo (yaani Mtakatifu Dominiko). Jina la nchi linatokana na hilo (Jamhuri ya Mt. Dominiko). Jina hilo wakati mwingine linachanganywa na lile la Dominica ambayo ni nchi nyingine iliyoko katika kisiwa cha Karibi chenye jina kama hilo ila lenye maana ya Siku ya Bwana, yaani Jumapili.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Uso wa nchi ni wa milima mingi. Safu ya milima ya kati ("Cordillera Central") ina milima; ya juu kabisa katika Karibi yote ni Pico Duarte (m 3,175) na Loma Rucilla (m 3,039).


title: Jamhuri ya Dominika

text: Hali ya hewa ni ya kitropiki lakini mlimani kuna baridi kali zaidi hadi kufikia chini ya 0°C.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Milima mingine ni:


title: Jamhuri ya Dominika

text: Mito iko mingi lakini si mikubwa, kama vile Higuamo, Romana, Yaque del Norte, Yaque del Sur, Yuna, Yuma, na Bajabonico.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Kati ya visiwa vingi vidogo kuna viwili vikubwa kiasi: Saona na Beata upande wa kusini.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Kabla ya kuja kwa Wahispania Hispaniola ilikaliwa na Waindio Waarawak wa kabila la Wataino kuanzia karne ya 7.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Kristoforo Kolumbus alikanyaga ardhi ya Amerika mara ya kwanza katika eneo la Jamhuri ya Dominika.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Nchi ilikuwa koloni la Hispania kwa jina "Santo Domingo", ikabaki hivyo hata baada ya Ufaransa kununua theluthi ya magharibi ya kisiwa iliyokuja kuwa Haiti baadaye.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Tangu 1510 Wahispania walianza kuleta watumwa kutoka Afrika kama wafanyakazi kwenye mashamba makubwa, hasa ya miwa.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Wengi walitoroka na kuanzisha jumuiya huru za Wamaroni porini katika milima ya kisiwa.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Hata kama leo zaidi ya asilimia 80 ya wakazi wote wana damu ya Kiafrika kwa kiasi fulani, watumwa hawakuwa wengi katika Santo Domingo jinsi ilivyokuwa upande wa Haiti chini ya utawala wa Ufaransa. Damu ya Kizungu imechangia zaidi, wakati ile ya Kiindio imechangia kidogo kuliko ya Kiafrika.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Santo Domingo ilitangaza uhuru wake tarehe 30 Novemba 1821 baada ya kuona Hispania ilishindwa kote Amerika Kusini isipokuwa katika visiwa vya Karibi. Lakini baada ya wiki chache nchi ilivamiwa na jeshi la Haiti ikatawaliwa na Wahaiti kwa miaka 22.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Utawala huo ulionekana kwa wenyeji kama utawala wa mabavuna kuanzia 1838 shirika la siri lilifanya mipango ya kuwa nchi ya pekee tena.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Tarehe 27 Februari 1844, wakati wa mapinduzi katika Haiti, matajiri wa Santo Domingo walitangaza uhuru wa Jamhuri ya Dominika.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Mmiaka iliyofuata Haiti ilijaribu kuvamia nchi mara tano ili kurudisha utawala wake lakini watetezi walishinda.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Kati ya 1861 na 1865 rais Santana alikabidhi Dominika tena kwa Hispania kwa sababu aliamini ya kwamba nchi ilikosa nguvu ya kusimama pekee yake. Lakini raia wengine walipinga kurudi kwa Wahispania na kwa msaada wa kijeshi wa Haiti Wahispania walilazimishwa kuondoka.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Jamhuri ya Dominika iliendelea kuwa nchi dhaifu. Kati ya 1865 na 1879 serikali 21 zilihesabiwa pamoja na matukio ya uasi wa kijeshi 50.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Mwisho wa karne ya 19 rais Ulises 'Lilís' Heureaux alikopa pesa nyingi kutoka benki za Ulaya, lakini kutokana na kushuka kwa bei ya sukari alishindwa kuilipia. Lakini nchi za nje zilidai pesa zilizokopwa.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Tangu Januari 1905 mamlaka ya ushuru ilichukuliwa na Marekani.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia Marekani ilivamia kisiwa chote cha Hispaniola, kwanza Haiti, halafu pia Jamhuri ya Dominika. Utawala wa Marekani uliendelea hadi 1930.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Ilifuatwa na kipindi cha udikteta wa mkuu wa jeshi Rafael Leónidas Trujillo aliyechukua utawala kwa miaka 30 hadi kifo chake tarehe 30 Mei 1961. Alitawala kwa unyama na kupora mali ya umma.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Rais Juan Bosch aliyefuata siasa ya ujamaa alichaguliwa tarehe 27 Februari 1963.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Matajiri na serikali ya Marekani walihofia ya kwamba atafuata mfano wa Fidel Castro nchini Kuba, akapinduliwa kwa msaada wa idara ya ujasusi wa Marekani CIA.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Kipindi cha vita ya wenyewe kwa wenyewe kilifuata hadi Umoja wa Mataifa ulipoingilia kati na kutuma wanajeshi wa kurudisha amani.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Mnamo Juni 1966 Joaquín Balaguer, aliyewahi kuwa makamu wa rais Trujillo, alichaguliwa kuwa rais. Uchaguzi huu ulikuwa na wasiwasi mwingi kama kura za baadaye.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Katika miaka iliyofuata Balaguer alirudishwa hadi 1978. Baada ya vipindi vya marais wengine, Balaguer alirudishwa tena 1986, 1990 na 1994.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Kura za mwisho baada ya Balaguer ziliteua marais Leonel Fernández Reyna, Hipólito Mejía na tena Leonel Fernández Reyna tangu 2004.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Wakazi wengi (73%) ni machotara; vipimo vya DNA vinaonyesha wengi wametokana na wanaume Wazungu na wanawake Waafrika. Wakazi wenye asili ya Ulaya ni 16% na wenye asili ya Afrika ni 11%.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Kihispania ndiyo lugha rasmi na ya kawaida katika matumizi ya wananchi.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Wengi wao ni wafuasi wa Yesu Kristo katika Kanisa Katoliki (68.9%), ambalo lilianzisha humo jimbo lake la kwanza katika Amerika nzima. Waprotestanti wa madhehebu mbalimbali kwa jumla ni 18.2%. Wamormoni ni 1.1%.


title: Jamhuri ya Dominika

text: Uchumi unategemea kilimo na utalii.


title: Antili za Kiholanzi

text: Antili za Kiholanzi ni visiwa katika Bahari ya Karibi kati ya Puerto Rico na pwani la Venezuela (Amerika Kusini) vinavyohesabiwa kati ya visiwa vya Antili Ndogo. Visiwa vitano hukaliwa na watu kuna vingi vingine vidogo. Vyote vilikuwa koloni za Uholanzi vimekuwa sehemu za Ufalme wa Uholanzi katika hali mbalimbali za kisheria.


title: Antili za Kiholanzi

text: Visiwa hivi ni:


title: Antili za Kiholanzi

text:
Vyote vitatu vimeondoka katika Umoja wa Antili za Kiholanzi uliopatikana hadi Oktoba 2006. Visiwa hivi vikubwa kiasi vimepata hali kama nchi ndani ya Ufalme wa Uholanzi; kila nchi ina bunge na serikali yake.
Siasa ya nje na mambo ya jeshi ni ya pamoja zikiendeshwa na serikali ya Den Haag. Mahakama Kuu ya Den Haag itakuwa mahakama ya pamoja kwa ajili ya Uholanzi, Aruba, Curacao na Bonaire.Visiwa hivi vitatu vitahesabiwa kama miji ya Uholanzi. Wakazi watapigia kura bunge la Uholanzi na bunge la Ulaya.


title: Antili za Kiholanzi

text: Antili za Kiholanzi zitakwisha kama kitengo cha utawala ndani ya Ufalme wa Uholanzi kuanzia 1 Julai 2007.


title: Antili Kubwa

text: Antili Kubwa ni visiwa katika Bahari ya Karibi. Pamoja na Antili Ndogo, Visiwa vya Turks na Caicos na Bahamas vinaunda visiwa vya Karibi.


title: Antili Kubwa

text: Antili Kubwa ni hasa visiwa vinne vikubwa vifuatavyo pamoja na visiwa vingi vidogo.


title: Visiwa vya Virgin

text: Visiwa vya Virgin ni kundi la visiwa vidogo katika Bahari ya Karibi ambavyo ni sehemu za Antili ndogo karibu na Puerto Rico.


title: Visiwa vya Virgin

text: Jina lamaanisha "Visiwa vya bikira". Lilitolewa kwa visiwa hivi na Kristoforo Kolumbus kwa heshima ya Mtakatifu Ursula na bikira zake mashahidi wa imani ya kikristo. Kolumbus aliita mahali pengi alipofika kwa majina ya Biblia au watakatifu wa kanisa katoliki.


title: Visiwa vya Virgin

text: Funguvisiwa imegagiwa kati ya Uingereza na Marekani.


title: Visiwa vya Virgin

text:
Hivyo kuna:
Wakati mwingine visiwa upande wa mashariki ya Puerto Rico huitwa


title: Kitabu cha Zaburi

text: Kitabu cha Zaburi ni kimojawapo kati ya vitabu vya Tanakh (yaani Biblia ya Kiebrania) na kwa hiyo pia vya Agano la Kale ambalo ni sehemu ya kwanza ya Biblia ya Kikristo.


title: Kitabu cha Zaburi

text: Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.


title: Kitabu cha Zaburi

text: Kina sura 150; kila sura ni zaburi moja. Zaburi ni aina ya sala iliyotungwa kama shairi au wimbo. Zaburi zinafundisha jinsi binadamu awezavyo kuzungumza na Mwenyezi Mungu.


title: Kitabu cha Zaburi

text: Kwa hiyo kitabu cha Zaburi kinatumiwa na Wayahudi na Wakristo kama kitabu cha sala.


title: Kitabu cha Zaburi

text:
Mada za zaburi hasa ni sifa za Mungu, shukrani, maombolezo, huzuni na toba, furaha na imani, elimu ya kidini, na ombi la ushindi dhidi ya maadui wasiomcha Mungu.
Zaburi nyingi zimetungwa kama shairi la Kiebrania; mara nyingi fungu moja linarudia wazo la fungu lililopita, k.m. katika Zaburi 22, mistari 1-2:


title: Kitabu cha Zaburi

text: Katika kitabu hicho zaburi kadhaa zimewekwa pamoja: kwa mfano, Zaburi za Wakorahi (baadhi zikiwa 42—49), za Asafu (73—83), za kumsifu Mungu aliye Mfalme au Mtawala wa wote (93—99) au Zaburi za kuhiji (120—134).


title: Kitabu cha Zaburi

text: Baadaye Zaburi ziligawanywa katika vitabu vitano: 1—41; 42—72; 73—89; 90—106; 107—150. Kila kimojawapo kinamsifu Mungu katika mstari wake wa mwisho: 41:13; 72:19; 89:52; 106:48; na Zaburi yote ya 150. Inawezekana kuwa mgawanyo huo ulifanyika ili kuiga mgawanyo wa vitabu vitano vya kwanza vya Biblia, yaani Torati.


title: Kitabu cha Zaburi

text: Baadhi ya Zaburi zinazojulikana sana ni:


title: Kitabu cha Zaburi

text:
Wewe, Mungu, Bwana wetu,
jinsi lilivyo tukufu jina lako duniani mwote!
Wewe umeuweka utukufu wako mbinguni.
Vinywani mwa watoto wachanga na wanyonyao
umeiweka misingi ya nguvu;
kwa sababu yao wanaoshindana nawe;
uwakomeshe adui na mijilipiza kisasi.
Nikiziangalia mbingu zako, kazi ya vidole vyako,
mwezi na nyota ulizoziratibisha;
mtu ni kitu gani hata umkumbuke,
na binadamu hata umwangalie?
Umemfanya mdogo punde kuliko Mungu;
umemvika taji ya utukufu na heshima;
umemtawaza juu ya kazi za mikono yako;
umevitia vitu vyote chini ya miguu yake.
Kondoo, na ng’ombe wote pia;
naam, na wanyama wa kondeni;
ndege wa angani, na samaki wa baharini;
na kila kipitiacho njia za baharini.
Wewe, Mungu, Bwana wetu,
Jinsi lilivyo tukufu jina lako duniani mwote!


title: Kitabu cha Zaburi

text:
Nimekuinulia macho yangu, wewe uketiye mbinguni.
Kama vile macho ya watumishi kwa mkono wa bwana zao;
kama macho ya mjakazi kwa mkono wa bibi yake;
hivyo macho yetu humwelekea Bwana, Mungu wetu,
hata atakapoturehemu.
Uturehemu, Ee Bwana, uturehemu sisi,
kwa maana tumeshiba dharau.
Nafsi zetu zimeshiba mzaha wa wenye raha,
na dharau ya wenye kiburi.


title: Kitabu cha Zaburi

text:
Ee Bwana, toka vilindini nimekulilia;
Bwana, uisikie sauti yangu.
Masikio yako na yaisikilize sauti ya dua zangu.
Bwana, kama Wewe ungehesabu maovu,
Ee Bwana, nani angesimama?
Lakini kwako kuna msamaha, ili Wewe uogopwe.
Nimemngoja Bwana, roho yangu imemngoja,
na neno lake nimelitumainia.
Nafsi yangu inamngoja Bwana,
kuliko walinzi waingojavyo asubuhi,
naam, walinzi waingojavyo asubuhi.
Ee Israeli, umtarajie Bwana;
maana kwa Bwana kuna fadhili,
na kwake kuna ukombozi mwingi.
Yeye atawakomboa Israeli na maovu yake yote.


title: Kimatuumbi

text:
Kimatuumbi ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wamatuumbi. Mwaka wa 1978 idadi ya wasemaji wa Kimatuumbi imehesabiwa kuwa watu 72,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimatuumbi iko katika kundi la P10.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:


title: Kimbugwe

text:
Kimbugwe ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wambugwe. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kimbugwe imehesabiwa kuwa watu 24,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimbugwe iko katika kundi la F30. Lugha ya Kimbugwe inafanana na Kirangi, na Warangi wengi wanadai kwamba Kimbugwe ni lahaja ya Kirangi tu. Kisayansi lakini Kimbugwe ni lugha yenyewe kwa vile asilimia 74 tu za msamiati wake zina chanzo kimoja na Kirangi. Wasemaji wakikutana wanagundua kuwa lugha hizo mbili hazitambulikani moja kwa nyingine bila kujifunza ile nyingine.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:


title: Kimbugu

text:
Kimbugu (pia huitwa "Kima'a" au "Kibwayo" na wengine) ni lugha mahuluti ya Kibantu na ya Kikushi nchini Tanzania inayozungumzwa na Wambugu.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:


title: Kimbunga (lugha)

text: Kimbunga (au "Kigangi") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wambunga. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kimbunga imehesabiwa kuwa watu 29,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimbunga iko katika kundi la P10.


title: Kimpoto

text: Kimpoto ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wampoto. Mwaka wa 1977 idadi ya wasemaji wa Kimpoto imehesabiwa kuwa watu 80,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimpoto iko katika kundi la N10.


title: Kimwera

text:
Kimwera ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wamwera. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kimwera imehesabiwa kuwa watu 469,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimwera iko katika kundi la P20.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:


title: Kindali

text: Kindali (au "Chindali") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wandali. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kindali nchini Tanzania imehesabiwa kuwa watu 150,000. Pia kuna wasemaji 70,000 nchini Malawi (2003). Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kindali iko katika kundi la M20.


title: Kindali

text:
Lugha ya Kindali ina irabu 5 na konsonanti 21. Pia, tofauti kati ya irabu fupi na irabu ndefu huleta tofauti za maana.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:


title: Kindamba

text: Kindamba ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wandamba. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kindamba imehesabiwa kuwa watu 55,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kindamba iko katika kundi la G50.


title: Kindendeule

text:
Kindendeule ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wandendeule. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kindendeule imehesabiwa kuwa watu 100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kindendeule iko katika kundi la N10.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:


title: Kindengereko

text: Kindengereko ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wandengereko. Mwaka wa 2013 idadi ya wasemaji wa Kindengereko imehesabiwa kuwa watu 72,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kindengereko iko katika kundi la P10.


title: Kindonde

text: Kindonde (au "Kimawanda") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wandonde. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kindonde imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kindonde iko katika kundi la P20. Imefikiriwa kufanana na Kimwera.


title: Kinghwele

text: Kinghwele (au Kikwere) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wanghwele. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kinghwele imehesabiwa kuwa watu 98,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinghwele iko katika kundi la G30.


title: Kingindo

text:
Kingindo ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wangindo. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kingindo imehesabiwa kuwa watu 220,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kingindo iko katika kundi la P10.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:


title: Kingoni

text:
Kingoni ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania na Msumbiji inayozungumzwa na Wangoni. Kimetokana na lugha ya Kizulu Wangoni walipohama Afrika ya Kusini wakati wa Shaka Zulu. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kingoni nchini Tanzania imehesabiwa kuwa watu 170,000. Pia kuna wasemaji 53,000 nchini Msumbiji. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kingoni iko katika kundi la N10.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:


title: Kingulu

text:
Kingulu ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wangulu. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kingulu imehesabiwa kuwa watu 132,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kingulu iko katika kundi la G30.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:


title: Kingurimi

text: Kingurimi (au Kingoreme) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wangurimi. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kingurimi imehesabiwa kuwa watu 55,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kingurimi iko katika kundi la E40.


title: Kinilamba

text:
Kinilamba (au Kinyiramba, pamoja na lahaja ya Kiiambi) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wanilamba. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kinilamba imehesabiwa kuwa watu 455,000, ambao 50,000 ni Waiambi. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinilamba iko katika kundi la F30.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:


title: Kinindi

text: Kinindi (pia huitwa "Kimanundi") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wanindi. Idadi ya wasemaji wa Kinindi imehesabiwa kuwa watu 100 tu, tena wengi wao wameanza kubadilisha lugha yao, maana yake lugha iko hatarini mwa kutoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinindi iko katika kundi la N10.


title: Kinyakyusa

text:
Kinyakyusa (au "Kinyekyosa"; pia huitwa "Kingonde") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wanyakyusa wanaokaa hasa Rungwe. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kinyakyusa imehesabiwa kuwa watu 805,000. Pia kuna wasemaji 300,000 nchini Malawi. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyakyusa iko katika kundi la M30.Na asili ya jina hilo la wanyakyusa ni kutokana na jina la mke wa mtawala wa kimila au [chifu] aliyeitwa kyusa,pia awali waliitwa wasokile hiyo ni kutokana na salamu yao asali aliyosema sooki
sooki nna!
Lugha ya Kinyakyusa ina irabu 7 na konsonanti 26. Pia, tofauti kati ya irabu fupi na irabu ndefu huleta tofauti za maana.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:


title: Kinyambo

text:
Kinyambo (au "Orunyambo") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wanyambo. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kinyambo imehesabiwa kuwa watu 400,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyambo iko katika kundi la E20.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:


title: Kinyamwanga

text:
Kinyamwanga (pia huitwa "Kimwanga" au "Kinamwanga") ni lugha ya Kibantu nchini Zambia na Tanzania inayozungumzwa na Wanyamwanga. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kinyamwanga nchini Zambia imehesabiwa kuwa watu 140,000. Pia kuna wasemaji 87,000 nchini Tanzania (1987). Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyamwanga iko katika kundi la M20.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:


title: Kinyamwezi

text:
Kinyamwezi ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wanyamwezi. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kinyamwezi imehesabiwa kuwa watu 980,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyamwezi iko katika kundi la F20. Inafanana na Kisukuma.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:


title: Kinyaturu

text:
Kinyaturu ( pia huitwa "Kirimi") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wanyaturu. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kinyaturu imehesabiwa kuwa watu 595,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyaturu iko katika kundi la F30.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:


title: Kinyiha

text: Kinyiha (au "Kinyika") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania na Zambia inayozungumzwa na Wanyiha. Isichanganywe na Kinyiha cha Malawi wala na Kinyika cha Malawi. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyiha iko katika kundi la M20.


title: Kinyiha

text: Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kinyiha nchini Tanzania ilihesabiwa kuwa watu 306,000. Nchini Zambia ilikadiriwa kuwa watu 356,000 (1993).


title: Kinyiha

text: Lugha ya Kinyiha ina irabu 5 na konsonanti 34. Pia, tofauti kati ya irabu fupi na irabu ndefu huleta tofauti za maana.


title: Kinyiha

text: Baadhi ya maneno ya Kinyiha na maana yake kwa Kiswahili ni kama ifuatavyo:Kitabu hiki cha Maho na Sands kinataja marejeo mengine kama:


title: Kinyika

text: Kinyika ni lugha ya Kibantu nchini Malawi na Zambia inayozungumzwa na Wanyika. Isichanganywe na Kinyiha (ambacho huitwa Kinyika pia) wala na Kinyiha cha Malawi ambacho kinafanana nacho. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kinyika imehesabiwa kuwa watu 10,000, yaani 5000 nchini Malawi na 5000 nchini Zambia. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyika iko katika kundi la M20.


title: Kipangwa

text:
Kipangwa ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wapangwa. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kipangwa ilikuwa watu 95,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kipangwa iko katika kundi la G60.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama: