title: 1678 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1678 KK (kabla ya Kristo).


title: 1679 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1679 KK (kabla ya Kristo).


title: 1660 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1660 KK (kabla ya Kristo).


title: 1661 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1661 KK (kabla ya Kristo).


title: 1662 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1662 KK (kabla ya Kristo).


title: 1663 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1663 KK (kabla ya Kristo).


Miaka ya 1590 KK


title: Miaka ya 1590 KK

text: Makala hii inahusu muongo ya miaka 1599 - 1590 KK.


Miaka ya 1580 KK


title: Miaka ya 1580 KK

text: Makala hii inahusu muongo ya miaka 1589 - 1580 KK.


Miaka ya 1570 KK


title: Miaka ya 1570 KK

text: Makala hii inahusu muongo ya miaka 1579 - 1570 KK.


Miaka ya 1560 KK


title: Miaka ya 1560 KK

text: Makala hii inahusu muongo ya miaka 1569 - 1560 KK.


title: 1664 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1664 KK (kabla ya Kristo).


Miaka ya 1550 KK


title: Miaka ya 1550 KK

text: Makala hii inahusu muongo ya miaka 1559 - 1550 KK.


Miaka ya 1540 KK


title: Miaka ya 1540 KK

text: Makala hii inahusu muongo ya miaka 1549 - 1540 KK.


Miaka ya 1690 KK


title: Miaka ya 1690 KK

text: Makala hii inahusu muongo ya miaka 1699 - 1690 KK.


Miaka ya 1530 KK


title: Miaka ya 1530 KK

text: Makala hii inahusu muongo ya miaka 1539 - 1530 KK.


Miaka ya 1680 KK


title: Miaka ya 1680 KK

text: Makala hii inahusu muongo ya miaka 1689 - 1680 KK.


Miaka ya 1520 KK


title: Miaka ya 1520 KK

text: Makala hii inahusu muongo ya miaka 1529 - 1520 KK.


Miaka ya 1510 KK


title: Miaka ya 1510 KK

text: Makala hii inahusu muongo ya miaka 1519 - 1510 KK.


Miaka ya 1670 KK


title: Miaka ya 1670 KK

text: Makala hii inahusu muongo ya miaka 1679 - 1670 KK.


Miaka ya 1500 KK


title: Miaka ya 1500 KK

text: Makala hii inahusu muongo ya miaka 1509 - 1500 KK.


Miaka ya 1660 KK


title: Miaka ya 1660 KK

text: Makala hii inahusu muongo ya miaka 1669 - 1660 KK.


title: 1665 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1665 KK (kabla ya Kristo).


Miaka ya 1650 KK


title: Miaka ya 1650 KK

text: Makala hii inahusu muongo ya miaka 1659 - 1650 KK.


Miaka ya 1640 KK


title: Miaka ya 1640 KK

text: Makala hii inahusu muongo wa miaka 1649 - 1640 KK.


Miaka ya 1630 KK


title: Miaka ya 1630 KK

text: Makala hii inahusu muongo wa miaka 1639 - 1630 KK.


Miaka ya 1620 KK


title: Miaka ya 1620 KK

text: Makala hii inahusu muongo wa miaka 1629 - 1620 KK.


title: 1666 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1666 KK (kabla ya Kristo).


title: 1667 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1667 KK (kabla ya Kristo).


title: 1668 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1668 KK (kabla ya Kristo).


Miaka ya 1610 KK


title: Miaka ya 1610 KK

text: Makala hii inahusu muongo wa miaka 1619 - 1610 KK.


Miaka ya 1600 KK


title: Miaka ya 1600 KK

text: Makala hii inahusu muongo wa miaka 1609 - 1600 KK.


title: 1669 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1669 KK (kabla ya Kristo).


title: 1650 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1650 KK (kabla ya Kristo).


title: 1651 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1651 KK (kabla ya Kristo).


title: 1652 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1652 KK (kabla ya Kristo).


title: 1653 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1653 KK (kabla ya Kristo).


title: 1654 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1654 KK (kabla ya Kristo).


title: 1655 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1655 KK (kabla ya Kristo).


title: 1656 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1656 KK (kabla ya Kristo).


title: 1657 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1657 KK (kabla ya Kristo).


title: Krete

text: Krete (kwa Kigiriki Κρήτη, "Kríti", matamshi ya kale, "Krḗtē") ni kisiwa kikuu na chenye watu wengi zaidi cha Ugiriki, na ni cha tano katika Bahari ya Kati, baada ya Sicily, Sardinia, Cyprus na Corsica.


title: Krete

text: Pamoja na visiwa vya jirani vya bahari ya Aegean kinaunda mkoa wa Krete (Περιφέρεια Κρήτης), mmoja kati ya 13 ya nchi nzima. Mwaka 2011, mkoa huo ulikuwa na wakazi 623,065.


title: Krete

text: Mji mkuu na mji mkubwa ni Heraklion.


title: Krete

text: Krete ni sehemu muhimu ya ustaarabu na uchumi wa Ugiriki ukidumisha upekee wake katika utamaduni (kwa mfano upande wa ushairi na muziki).


title: Krete

text: Zamani (2700–1420 KK hivi) Krete ilikuwa kiini cha ustaarabu wa Minoa, wa kwanza kustawi huko Ulaya.


title: Krete

text: Inatajwa na Biblia pamoja na tabia za wakazi wake.


title: Krete

text: Katika miaka ya 60 Mtume Paulo alimuacha huko askofu Tito ili aweke wakfu mapadri katika kila mji. Halafu alimuandikia barua maarufu.


title: 1658 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1658 KK (kabla ya Kristo).


title: 1659 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1659 KK (kabla ya Kristo).


title: 1640 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1640 KK (kabla ya Kristo).


title: Baraza la mawaziri Tanganyika 1961

text: Baraza la mawaziri Tanganyika 1961 lilikuwa la kwanza baada ya Tanganyika kupata uhuru kamili kutoka hali ya nchi lindwa chini ya Waingereza iliyokuwa nayo hadi tarehe 9 Desemba 1961.


title: Baraza la mawaziri Tanganyika 1961

text: Baada ya kupata uhuru mwaka 1961, Tanganyika ilikuwa na Baraza la mawaziri lenye mawaziri 11 tu, idadi ndogo kuliko serikali zote zilizofuata.


title: Baraza la mawaziri Tanganyika 1961

text: Mawaziri ni wafuatao:


title: 1641 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1641 KK (kabla ya Kristo).


title: 1642 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1652 KK (kabla ya Kristo).


title: 1643 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1643 KK (kabla ya Kristo).


title: 1644 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1644 KK (kabla ya Kristo).


title: 1645 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1645 KK (kabla ya Kristo).


title: 1646 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1646 KK (kabla ya Kristo).


title: 1647 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1647 KK (kabla ya Kristo).


title: Kihmong-Daw

text: Kihmong-Daw ni lugha ya Kihmong-Mien nchini Vietnam, Uchina, Uthai na Laos inayozungumzwa na Wahmong. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kihmong-Daw nchini Vietnam imehesabiwa kuwa watu 1,068,000. Pia kuna wasemaji 233,000 nchini Uchina (2004), 170,000 nchini Laos (1995) na 32,400 nchini Uthai (2000). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kihmong-Daw iko katika kundi la Kichuanqiandian.


title: 1648 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1648 KK (kabla ya Kristo).


title: 1649 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1649 KK (kabla ya Kristo).


title: 1630 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1630 KK (kabla ya Kristo).


title: 1631 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1631 KK (kabla ya Kristo).


title: 1632 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1632 KK (kabla ya Kristo).


title: 1633 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1633 KK (kabla ya Kristo).


title: 1634 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1634 KK (kabla ya Kristo).


title: 1635 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1635 KK (kabla ya Kristo).


title: 1636 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1636 KK (kabla ya Kristo).


title: 1637 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1637 KK (kabla ya Kristo).


title: Kihmong-Dô

text: Kihmong-Dô ni lugha ya Kihmong-Mien nchini Vietnam inayozungumzwa na Wahmong. Idadi ya wasemaji wa Kihmong-Dô haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kihmong-Dô iko katika kundi la Kichuanqiandian. Wengine huianglia kama lahaja ya Kihmong-Daw.


title: 1600 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1600 KK (kabla ya Kristo).


title: 1638 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1638 KK (kabla ya Kristo).


title: 1639 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1639 KK (kabla ya Kristo).


title: 1601 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1601 KK (kabla ya Kristo).


title: 1602 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1602 KK (kabla ya Kristo).


title: 1603 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1603 KK (kabla ya Kristo).


title: Kihmong-Don

text: Kihmong-Don ni lugha ya Kihmong-Mien nchini Vietnam inayozungumzwa na Wahmong. Idadi ya wasemaji wa Kihmong-Don haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kihmong-Don iko katika kundi la Kichuanqiandian. Wengine huianglia kama lahaja ya Kihmong-Daw.


title: 1604 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1604 KK (kabla ya Kristo).


title: 1605 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1605 KK (kabla ya Kristo).


title: 1620 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1620 KK (kabla ya Kristo).


title: 1606 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1606 KK (kabla ya Kristo).


title: 1607 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1607 KK (kabla ya Kristo).


title: 1621 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1621 KK (kabla ya Kristo).


title: 1608 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1608 KK (kabla ya Kristo).


title: 1609 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1609 KK (kabla ya Kristo).


title: 1622 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1622 KK (kabla ya Kristo).


title: 1623 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1623 KK (kabla ya Kristo).


title: 1626 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1626 KK (kabla ya Kristo).


title: Kihmong-Njua

text: Kihmong-Njua ni lugha ya Kihmong-Mien nchini Vietnam, Myanmar, Uchina, Uthai na Laos inayozungumzwa na Wahmong. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kihmong-Njua imehesabiwa kuwa watu 100,000 nchini Laos, 40,000 nchini Uchina, 60,000 nchini Uthai na 10,000 nchini Myanmar. Idadi ya wasemaji nchini Vietnam haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kihmong-Njua iko katika kundi la Kichuanqiandian.


title: 1624 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1624 KK (kabla ya Kristo).


title: 1627 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1627 KK (kabla ya Kristo).


title: 1625 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1625 KK (kabla ya Kristo).


title: 1628 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1628 KK (kabla ya Kristo).


title: 1629 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1629 KK (kabla ya Kristo).


title: 1610 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1610 KK (kabla ya Kristo).


title: 1611 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1611 KK (kabla ya Kristo).


title: 1612 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1612 KK (kabla ya Kristo).


title: 1613 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1613 KK (kabla ya Kristo).


title: 1614 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1614 KK (kabla ya Kristo).


title: 1615 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1615 KK (kabla ya Kristo).


title: 1616 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1616 KK (kabla ya Kristo).


title: 1617 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1617 KK (kabla ya Kristo).


title: 1618 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1618 KK (kabla ya Kristo).


title: 1619 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1619 KK (kabla ya Kristo).


title: 1790 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1790 KK (kabla ya Kristo).


title: 1791 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1791 KK (kabla ya Kristo).


title: 1700 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1700 KK (kabla ya Kristo).


Miaka ya 1790 KK


title: Miaka ya 1790 KK

text: Makala hii inahusu muongo wa miaka 1799 - 1790 KK.


title: 1739 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1739 KK (kabla ya Kristo).


title: 1792 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1792 KK (kabla ya Kristo).


title: 1701 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1701 KK (kabla ya Kristo).


Miaka ya 1780 KK


title: Miaka ya 1780 KK

text: Makala hii inahusu muongo wa miaka 1789 - 1780 KK.


title: 1793 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1793 KK (kabla ya Kristo).


title: 1794 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1794 KK (kabla ya Kristo).


title: 1702 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1702 KK (kabla ya Kristo).


Miaka ya 1770 KK


title: Miaka ya 1770 KK

text: Makala hii inahusu muongo wa miaka 1779 - 1770 KK.


title: 1795 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1795 KK (kabla ya Kristo).


title: 1703 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1703 KK (kabla ya Kristo).


title: 1796 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1796 KK (kabla ya Kristo).


title: 1704 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1704 KK (kabla ya Kristo).


title: 1705 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1705 KK (kabla ya Kristo).


title: 1706 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1706 KK (kabla ya Kristo).


title: 1707 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1707 KK (kabla ya Kristo).


title: 1708 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1708 KK (kabla ya Kristo).


title: 1709 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1709 KK (kabla ya Kristo).


title: 1710 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1710 KK (kabla ya Kristo).


title: Tezi

text: Tezi ni ogani za mwili zinazotoa dutu za pekee ambazo ni muhimu kwa kazi ya mwili kwa jumla na hasa kwa ogani nyingine. Zinapatikana katika wanyama pamoja na wanadamu na pia katika mimea.


title: Tezi

text: Kimsingi kuna aina mbili za tezi:


title: Ogani

text: Ogani ni sehemu ya mwili au mmea inayofanya kazi maalumu. Inafanywa na seli maalumu zilizipo kwa kazi ya pekee ya ogani husika.


title: Ogani

text: Mifano ya ogani za binadamu (pamoja na wanyama wengi kwa jumla) ni moyo, mapafu, ini na kadhalika.


title: Ogani

text: "Idadi zinatajwa kwa binadamu mwenye umri wa miaka 20-30, ukubwa wa sentimita 170, uzani wa kilogramu 70."


title: Mfumo wa homoni

text: Mfumo wa homoni (kwa Kiingereza "endocrine system") ni jumla ya tezi za mwili zinazomwaga homoni kwenye mzunguko wa damu pamoja na ogani zilizo tayari kupokea homoni hizo. Mfumo kwa jumla unaendesha kazi ya ogani za mwili.


title: Mfumo wa homoni

text: Homoni ni kemikali yaani molekuli za pekee zinazowasilisha ujumbe kwa ogani za mwili na kushawishi utekelezaji wa shughuli mbalimbali katika mwili wa binadamu.


title: Mfumo wa homoni

text: Mfumo kwa jumla unafanywa hasa na tezi za kumwaga homoni katika mzunguko wa damu lakini pia na seli kadhaa za pekee zinazotoa homoni kupitia kuta za seli kwa ogani husika moja kwa moja, kwa mfano kwa moyo, ini, utumbo na nyingine.


title: Mfumo wa homoni

text: Mfumo wa homoni kwa lugha ya kitaalamu unaitwa "endokrini", yaani "mfumo unaomwaga ndani" kwa maana ya ndani ya mzunguko wa damu. Hii ni tofauti na tezi "exokrini" ("kumwaga nje") zinazotoa homoni au kiowevu cha pekee nje yake kupitia kichirizi hadi pale kinapotakiwa, kwa mfano tezi za jasho (kwenda ngozi ya nje).


title: Mfumo wa homoni

text: Utaalamu wa mfumo wa homoni huitwa "endocrinology" ambayo ni tawi la elimu ya tiba ya ndani. Mfumo wote husimamiwa na kuongozwa na sehemu ya ubongo inayoitwa hypothalamus.


title: Pandemia

text: Pandemia (kutoka Kigiriki παν "pan" -ote + δήμος "demos" watu) inamaanisha uenezi wa ugonjwa wa kuambukiza katika eneo kubwa, kwa mfano bara au hata duniani kote.


title: Pandemia

text: Kwa kawaida uenezi wa ugonjwa huitwa "epidemia": neno hili lamaanisha kuongezeka kwa wagonjwa kwenye eneo au kikundi, tena katika kipindi fulani. Kama epidemia inapanuka kimataifa inafikia ngazi ya "pandemia".


title: Pandemia

text: Historia imehifadhi habari za pandemia mbalimbali. Kwa habari za kale sana si rahisi kuwa na uhakika ulikuwa ugonjwa gani uliosababisha vifo vilivyotajwa.


title: Pandemia

text: Lakini tangu zama za kati kuna habari za pandemia za tauni zilizoua milioni kadhaa za watu. Hasa pandemia ya tauni ya karne ya 14 inajulikana iliua watu milioni 25 yaani theluthi moja ya wakazi wa Ulaya wa siku zile.


title: Pandemia

text: Katika karne ya 20 ilikuwa hasa pandemia ya homa ya mafua iliyoitwa "influenza ya Kihispania" ambayo iliambukiza watu milioni 500 na kuua milioni 20-25 kote duniani kati ya miaka 1918 na 1920. Inakadiriwa ya kwamba kati yao laki kadhaa walikufa Afrika ya Mashariki.


title: Pandemia

text: Tangu mwaka 1980 pandemia ya UKIMWI imeendelea kuenea kote duniani na kuua takriban watu milioni 37 hadi sasa.


title: Pandemia

text: Shirika la Afya Duniani (WHO) imeeleza pandemia kuwa na vigezo 3:Si kila ugonjwa unaoua watu wengi unaweza kuitwa pandemia: lazima uwe ugonjwa wa kuambukizwa. Kwa mfano kansa inaua watu wengi lakini si pandemia kwa sababu kansa si ugonjwa wa kuambukiza.


title: Pandemia

text: Si kila ugonjwa mkali unaweza kuendelea kuwa pandemia. Maana kama ugonjwa ni mkali mno unaua wahanga wake haraka na hivyo kuzuia uenezi wake. Mfano mmojawapo ni homa ya Ebola ambayo ni kati ya magonjwa hatari zaidi, lakini haikuendelea kupitia ngazi ya epidemia.


title: Pandemia

text: Leo hii pandemia zinaenea hasa kwa kufuata njia za mawasiliano kwa eropleni. UKIMWI iliyokuwa tatizo la kieneo likaenea kwa njia ya utalii wa kimataifa kuwa ugonjwa unaopatikana kote duniani.


title: Pandemia

text: Wakati wa pandemia ya SARS mwaka 2002/2003 ilionekana ya kwamba katika Asia, yenye asili ya maambukizo ugonjwa ulienea kwa kasi ya wastani, ila huko Kanada idadi ilianza kuongezeka haraka - kutokana na kufika kwa watalii na wafanyabiashara waliorudi kwao kutoka Asia kwa ndege.


title: Pandemia

text: Tauni ilifika Ulaya kwa njia ya meli za biashara kutoka Asia.


title: Pandemia

text: Magonjwa yalienea hata zamani pasipo usafiri wa kisasa lakini uenezi ulikuwa wa polepole zaidi na mara nyingi jiografia ilizuia kufika kwa magonjwa fulani kwenye visiwa au ng'ambo ya milima mirefu.


title: Pandemia

text: Shirika la Afya Duniani (WHO) imetunga mpango wa kujiandaa kwa kutokea kwa virusi mpya za homa ya mafua. Hapo imeeleza ngazi 6 za uenezi wa pandemia pamoja na mapendekezo kuhusu hatua zinazopaswa kuchukuliwa na serikali za nchi husika.


title: Pandemia

text: Kipindi kabla ya pandemia:


title: Pandemia

text: Kipindi cha tahadhari ya pandemia:


title: Pandemia

text: Kipindi cha Pandemia:


title: Ugonjwa wa kuambukiza

text: Ugonjwa wa kuambukiza (kwa Kiingereza infectious disease) ni ugonjwa wowote unaosababishwa na ambukizo, yaani kuingia na kuenea kwa pathojeni kama bakteria, virusi au fungi katika mwili. Wanadamu, wanyama na pia mimea wanaweza kuambukizwa na pathojeni hizi.


title: Ugonjwa wa kuambukiza

text: Baadhi ya magonjwa hayo yanaweza kupitishwa na mgonjwa mmoja kwenda kiumbehai mwingine. Njia za kuambukizwa (yaani njia ya kufika kwa pathojeni mwilini) ni nyingi, zikiwa pamoja na kugusana, maji, chakula, damu au hata hewani.


title: Ugonjwa wa kuambukiza

text: Pathojeni ni jina kwa bakteria, virusi au fungi zinazoweza kusababisha ugonjwa. Si kila bakteria au fungi inasababisha ugonjwa, kinyume chake tunaishi kwa kuwa na mamilioni ya bakteria katika utumbo ambazo ni lazima kuwepo kwa afya yetu. Vidubini hivi vyote ni vidogo mno, havionekani kwa macho.


title: Ugonjwa wa kuambukiza

text: Magonjwa ya kuambukizwa huwa na dalili tofauti sana. Mara nyingi dalili za ugonjwa hutegemeana na pathojeni iliyosababisha ugonjwa. Dalili zinaweza kuonekana siku chache baada ya kuambukizwa au kuendelea polepole katika kipindi cha wiki, miezi hata miaka.


title: Ugonjwa wa kuambukiza

text: Kwa kawaida mgonjwa anapona mwenyewe na mfumo wa kinga mwilini unajifunza kupambana na pathojeni husika. Kama inarudi mwili unaijua tayari, hivyo si kawaida mtu kugonjeka mara mbili na ambukizo lilelile.


title: Ugonjwa wa kuambukiza

text: Kwa mtu mwenye kingamwili nzuri maambukizo yanaweza kupita kwa kuonyesha dalili chache tu au hata bila dalili yoyote. Kwa watu wengine dalili za ugonjwa zinaweza kuwa nzito mno na kuhatarisha maisha.


title: Ugonjwa wa kuambukiza

text: Suala muhimu ni uwezo wa mfumo wa kinga kutambua na kuondoa kisababaishi cha ugonjwa yaani pathojeni. Leo hii sayansi ya tiba imekuta madawa dhidi ya pathojeni kama vile antibiotika dhidi ya bakteria, antimykotika dhidi ya fungi na virostatika dhidi ya virusi.


title: Ugonjwa wa kuambukiza

text: Kuna pia uwezekano wa kupiga chanjo dhidi ya virusi kadhaa. Lakini magonjwa ya kuambukizwa mengine hayana tiba hadi leo na magonjwa mapya yanaweza kutokea.


title: Ugonjwa wa kuambukiza

text: Jamii:Tiba jamii:Magonjwa Jamii:Maradhi ya kuambukiza


title: Pathojeni

text: Pathojeni (ing. "pathogen", kutoka gir. πάθος pathos “mateso” na -γενής -genēs “kuzaa”) au kiambukizi ni kile kinachosababisha ugonjwa. Kwa kawaida ni vidubini kama vile bakteria, virusi, fungi au vimelea vinavzoweza kusababisha magonjwa.


title: Pathojeni

text: Si kila bakteria au fungi inasababisha ugonjwa, kinyume chake tunaishi kwa kuwa na mamilioni ya bakteria katika utumbo ambazo ni lazima kuwepo kwa afya yetu. Vidubini hivi vyote ni vidogo mno, havionekani kwa macho.


title: Pathojeni

text: Athira hatari ya vidubini ni hasa tatu zifuatazo:


title: Pathojeni

text: Bakteria zinaleta hasara kwa kutoa dutu ambazo ni sumu mwilini


title: Pathojeni

text: Mwili una mbinu mbalimbali kujitetea dhidi za pathojeni. Hasa mfumo wa kingamwili unatambua na kuondoa pathojeni. Kuna pia bakteria kadhaa zinazoishi mwilini (kwa mfano tumboni) zinazoweza kupigana na pathojeni kadhaa. Lakini kama mfumo wa kingamwili umedhoofishwa kwa mfano kwa ambukizo ya UKIMWI au kutibiwa kwa madawa ya antibiotika bakteria za kigeni zinaweza kuongezeka na kuleta hasara.


title: Uraibu

text: Uraibu (kutoka neno la Kiarabu; kwa Kiingereza: "addiction") ni hali inayopatikana wakati roho au mwili unataka mno kuwa na hisia fulani kiasi cha kuwa na matatizo kutekeleza shughuli hadi kufikia tena hisia inayolengwa.


title: Uraibu

text: Hisia za aina hii zinaweza kupatikana kutokana


title: Uraibu

text: Uraibu hutazamwa kama ugonjwa au utumwa wa ndani. Katika jamii inaeleweka kwa kawaida kama uraibu wa dawa yaani dutu zinazomfanya mtu kurudia matumizi hata kama inaharibu afya, hali yake katika jamii na hata kuvunja sheria. Hapo ni hasa dawa za kulevya zinazojulikana kuwa zinaunda uraibu.


title: Uraibu

text: Lakini matumizi ya kiraibu ya dawa inakuja pamoja na hali ya kiroho inayofanana kabisa na hali ya uraibu wa vitu au matendo mengine.


title: 1798 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1798 KK (kabla ya Kristo).


title: 1797 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1797 KK (kabla ya Kristo).


title: 1799 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1799 KK (kabla ya Kristo).


title: 1712 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1712 KK (kabla ya Kristo).


title: 1711 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1711 KK (kabla ya Kristo).


title: 1713 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1713 KK (kabla ya Kristo).


title: 1714 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1714 KK (kabla ya Kristo).


title: 1715 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1715 KK (kabla ya Kristo).


title: 1716 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1716 KK (kabla ya Kristo).


title: 1717 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1717 KK (kabla ya Kristo).


title: 1781 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1781 KK (kabla ya Kristo).


title: 1718 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1718 KK (kabla ya Kristo).


title: 1780 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1780 KK (kabla ya Kristo).


title: 1719 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1719 KK (kabla ya Kristo).


title: 1720 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1720 KK (kabla ya Kristo).


title: 1771 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1771 KK (kabla ya Kristo).


title: 1721 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1721 KK (kabla ya Kristo).


title: 1782 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1782 KK (kabla ya Kristo).


title: 1722 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1722 KK (kabla ya Kristo).


title: 1723 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1723 KK (kabla ya Kristo).


title: 1724 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1724 KK (kabla ya Kristo).


title: 1725 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1725 KK (kabla ya Kristo).


title: 1783 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1783 KK (kabla ya Kristo).


title: 1726 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1726 KK (kabla ya Kristo).


title: 1784 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1784 KK (kabla ya Kristo).


title: 1727 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1727 KK (kabla ya Kristo).


title: 1785 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1785 KK (kabla ya Kristo).


title: 1728 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1728 KK (kabla ya Kristo).


title: 1786 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1786 KK (kabla ya Kristo).


title: 1729 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1729 KK (kabla ya Kristo).


title: 1787 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1787 KK (kabla ya Kristo).


title: 1788 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1788 KK (kabla ya Kristo).


Miaka ya 1700 KK


title: Miaka ya 1700 KK

text: Makala hii inahusu muongo wa miaka 1709 - 1700 KK.


title: 1789 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1789 KK (kabla ya Kristo).


title: 1738 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1738 KK (kabla ya Kristo).


title: 1770 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1770 KK (kabla ya Kristo).


title: 1737 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1737 KK (kabla ya Kristo).


title: 1772 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1772 KK (kabla ya Kristo).


title: 1773 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1773 KK (kabla ya Kristo).


title: 1736 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1736 KK (kabla ya Kristo).


title: 1735 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1735 KK (kabla ya Kristo).


title: 1730 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1730 KK (kabla ya Kristo).


title: 1774 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1774 KK (kabla ya Kristo).


title: 1731 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1731 KK (kabla ya Kristo).


title: 1775 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1775 KK (kabla ya Kristo).


title: 1732 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1732 KK (kabla ya Kristo).


title: 1776 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1776 KK (kabla ya Kristo).


title: 1733 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1733 KK (kabla ya Kristo).


title: 1777 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1777 KK (kabla ya Kristo).


title: Waiksosi

text: Waiksosi (kutoka Kimisri "heqa khaseshet", "watawala wa kigeni"; kupitia Kigiriki Ὑκσώς, Ὑξώς, Yuksos) walikuwa watu mchanganyiko kutoka Asia Magharibi, waliohamia mashariki mwa Delta la Nile kabla ya mwaka 1650 KK. Ujio wao ulikomesha nasaba ya kumi na tatu ya Misri na kuanzisha Kipindi cha kati cha pili.


title: Waiksosi

text: Uhamiaji wa watu kutoka Kanaani mwishoni mwa nasaba ya kumi na mbili ya Misri (1800 KK hivi) uliwatangulia Waiksosi wenyewe. Wakanaani hao waliunda ufalme wao huko wakati huohuo au mnamo 1720 KK. Hiyo nasaba ya kumi na tatu ya Misri ilitawala mashariki mwa delta wakati mmoja na Nasaba ya kumi na tatu iliyotawala sehemu kubwa ya Misri.


title: Waiksosi

text: Nguvu ya kutawala ya nasaba hizo ilififia taratibu, pengine kwa sababu ya njaa na tauni,


title: Waiksosi

text: Mnamo 1650 KK, nasaba zote mbili zilishindwa na Waiksosi, walioanzisha nasaba ya kuni na tano ya Misri, halafu wakaenea hadi kusini, walau kwa muda mfupi.


title: Waiksosi

text: Baadaye nasaba ya kumi na saba ya Misri iliteka Thebes na kutawala kusini, walau kama vibaraka wa Waiksosi.


title: Waiksosi

text: Hatimaye Seqenenre Tao, Kamose na Ahmose I walipiga vita dhidi ya Waiksosi wakamfukuza kutoka Misri mfalme wao wa mwisho, Khamudi, mnamo 1550 KK.


title: Waiksosi

text: Waiksosi waliingiza Misri desturi zao mbalimbali, pamoja na teknolojia, muziki, mbegu za mimea na wanyama kutoka Asia. Waliingiza vilevile farasi na magari kwa ajili ya vita.


title: 1734 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1734 KK (kabla ya Kristo).


title: 1778 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1778 KK (kabla ya Kristo).


title: 1779 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1779 KK (kabla ya Kristo).


title: 1760 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1760 KK (kabla ya Kristo).


title: 1761 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1761 KK (kabla ya Kristo).


title: 1762 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1762 KK (kabla ya Kristo).


title: 1763 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1763 KK (kabla ya Kristo).


title: 1764 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1764 KK (kabla ya Kristo).


title: 1769 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1769 KK (kabla ya Kristo).


title: 1768 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1768 KK (kabla ya Kristo).


title: 1767 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1767 KK (kabla ya Kristo).


title: 1766 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1766 KK (kabla ya Kristo).


title: 1765 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1765 KK (kabla ya Kristo).


title: 1750 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1750 KK (kabla ya Kristo).


title: 1751 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1751 KK (kabla ya Kristo).


title: 1759 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1759 KK (kabla ya Kristo).


title: 1758 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1758 KK (kabla ya Kristo).


title: 1757 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1757 KK (kabla ya Kristo).


title: 1756 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1756 KK (kabla ya Kristo).


title: 1752 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1752 KK (kabla ya Kristo).


title: 1753 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1753 KK (kabla ya Kristo).


title: 1754 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1754 KK (kabla ya Kristo).


title: 1755 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1755 KK (kabla ya Kristo).


title: 1740 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1740 KK (kabla ya Kristo).


title: 1749 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1749 KK (kabla ya Kristo).


title: 1748 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1748 KK (kabla ya Kristo).


title: 1747 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1747 KK (kabla ya Kristo).


title: 1743 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1743 KK (kabla ya Kristo).


title: 1746 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1746 KK (kabla ya Kristo).


title: 1741 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1741 KK (kabla ya Kristo).


title: 1742 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1742 KK (kabla ya Kristo).


title: 1744 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1744 KK (kabla ya Kristo).


title: 1745 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1745 KK (kabla ya Kristo).


Miaka ya 1710 KK


title: Miaka ya 1710 KK

text: Makala hii inahusu muongo wa miaka 1719 - 1710 KK.


title: 1890 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1890 KK (kabla ya Kristo).


title: 1891 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1891 KK (kabla ya Kristo).


title: 1809 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1809 KK (kabla ya Kristo).


title: 1808 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1808 KK (kabla ya Kristo).


title: 1806 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1806 KK (kabla ya Kristo).


title: 1807 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1807 KK (kabla ya Kristo).


title: 1804 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1804 KK (kabla ya Kristo).


title: 1800 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1800 KK (kabla ya Kristo).


title: 1802 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1802 KK (kabla ya Kristo).


title: 1841 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1841 KK (kabla ya Kristo).


title: 1803 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1803 KK (kabla ya Kristo).


title: 1801 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1801 KK (kabla ya Kristo).


title: 1805 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1805 KK (kabla ya Kristo).


title: 1819 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1819 KK (kabla ya Kristo).


title: 1810 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1810 KK (kabla ya Kristo).


title: 1813 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1813 KK (kabla ya Kristo).


title: 1811 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1811 KK (kabla ya Kristo).


title: 1812 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1812 KK (kabla ya Kristo).


title: 1815 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1815 KK (kabla ya Kristo).


title: 1814 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1814 KK (kabla ya Kristo).


title: 1816 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1816 KK (kabla ya Kristo).


title: 1842 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1742 KK (kabla ya Kristo).


title: 1817 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1817 KK (kabla ya Kristo).


title: 1818 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1818 KK (kabla ya Kristo).


title: 1840 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1840 KK (kabla ya Kristo).


title: 1829 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1829 KK (kabla ya Kristo).


title: 1843 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1843 KK (kabla ya Kristo).


title: 1828 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1828 KK (kabla ya Kristo).


title: 1827 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1827 KK (kabla ya Kristo).


title: 1826 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1826 KK (kabla ya Kristo).


title: 1825 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1825 KK (kabla ya Kristo).


title: 1844 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1844 KK (kabla ya Kristo).


title: Kihung

text: Kihung ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Laos na Vietnam inayozungumzwa na Wahung. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kihung imehesabiwa kuwa watu 2000 nchini Laos na 700 nchini Vietnam. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kihung iko katika kundi la Kicuoi.


title: Kiiu-Mien

text: Kiiu-Mien ni lugha ya Kihmong-Mien nchini Vietnam, Uchina, Uthai na Laos inayozungumzwa na Wamien. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kiiu-Mien imehesabiwa kuwa watu 350,000 nchini Vietnam na 40,000 nchini Uthai. Pia kuna wasemaji 383,000 nchini Uchina (1995) na 20,300 nchini Laos (2000). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiiu-Mien iko katika kundi la Kimian-Jin.


title: Kijeh

text: Kijeh ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Vietnam na Laos inayozungumzwa na Wajeh. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kijeh nchini Vietnam imehesabiwa kuwa watu 15,200. Pia kuna wasemaji 10,600 nchini Laos (2005). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kijeh iko katika kundi la Kibahnariki.


title: Kikhua

text: Kikhua ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Laos na Vietnam inayozungumzwa na Wakhua. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kikhua imehesabiwa kuwa watu 2000 nchini Laos na 3000 nchini Vietnam. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikhua iko katika kundi la Kikatuiki.


title: Mkoa wa Songwe

text: Mkoa wa Songwe ni kati ya mikoa 31 ya Tanzania yenye postikodi namba 54000 ukiwa umemegwa kutoka ule wa Mbeya mwaka 2016.


title: Mkoa wa Songwe

text: Jina la mkoa limetokana na lile la mto Songwe.


title: Mkoa wa Songwe

text: Mkoa huu una wilaya za


title: Walongo

text: Walongo ni kundi dogo la kabila la Wazinza. Wanakaa katika Mkoa wa Geita.


title: Walongo

text: Lugha yao ya Kilongo ni lahaja ya Kizinza.


title: Shingo ya nchi

text: Shingo ya nchi (ing./gir. "isthmus") ni kanda nyembamba ya nchi kavu yenye maji kila upande inayounganisha sehemu mbili kubwa zaidi ya nchi.


title: Shingo ya nchi

text: Mfano bora ni shingo ya nchi ya Panama inayounganisha Amerika ya Kati na Amerika ya Kusini. Mifano mengine mashihuri ni shingo ya nchi ya Suez baina Afrika (Misri) na Asia halafu shingo ya nchi ya Korintho kati ya rasi ya Peloponesi na Ugiriki bara.


title: Shingo ya nchi

text:
Mara nyingi shingo ni mahali panapofaa kwa kujenga mfereji kwa sababu hapo umbali kati ya magimba mawili ya maji ni ndogo zaidi.
Kwa hiyo shingo za nchi zilizotajwa juu huwa na mifereji yao:


title: Shingo ya nchi

text: Kwa namna ya kinyume shingo la nchi huligana na mlangobahari ambayo ni sehemu nyembamba ya bahari kati ya bara na kisiwa, kwa mfano mlango wa Gibraltar.


title: Andrea Dung-Lac

text: Andrea Dũng-Lạc, kwa Kivietnam Anrê Trần An Dũng Lạc, (1795 – 21 Desemba 1839) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki nchini Vietnam hadi alipokatwa kichwa chini ya utawala wa Minh Mạng.


title: Andrea Dung-Lac

text: Alitangazwa na Papa Leo XIII kuwa mwenye heri tarehe 24 Novemba 1900, halafu na Papa Yohane Paulo II kuwa mtakatifu mfiadini tarehe 19 Juni 1988.


title: Andrea Dung-Lac

text: Sikukuu yake huadhimishwa kila tarehe 24 Novemba pamoja na kundi la wenzake 116 linalojumlisha Wafiadini wa Vietnam wa karne ya 17, 18 na 19 (dhuluma zilidumu miaka 1625–1886).


title: Andrea Dung-Lac

text: Trần An Dũng alizaliwa katika familia ya wakulima fukara sana, kiasi kwamba ilimuuza akiwa mtoto wa kambo kwa katekista Mkatoliki.


title: Andrea Dung-Lac

text: Huyo alimlea vizuri na kumsomesha. Wakati wa kubatizwa alichukua jina la Anrê (Andrea).


title: Andrea Dung-Lac

text: Alipata upadrisho tarehe 15 Machi 1823 akafanywa paroko.


title: Andrea Dung-Lac

text: Wakati wa dhuluma ya kidini alitumia jina la Lạc ili kuendelea na utume wake, lakini hatimaye alikamatwa na kufungwa.


title: Andrea Dung-Lac

text: Mara kadhaa alikombolewa na waumini wake kwa pesa akakamatwa tena sehemu nyingine.


title: Andrea Dung-Lac

text: Hatimaye aliuawa pamoja na padri aliyemkaribisha, Petro Trương Văn Thi.


title: Wafiadini wa Vietnam

text: Wafiadini wa Vietnam ni kundi la Wakristo 117 waliouawa kwa ajili ya imani yao huko Vietnam katika karne ya 17, 18 na 19 (1625–1886).


title: Wafiadini wa Vietnam

text: Kati yao kuna maaskofu 8, mapadri 50 na walei 59.


title: Wafiadini wa Vietnam

text: Upande wa asili, 96 ni wenyeji wa Vietnam, 11 ni Wadominiko kutoka Hispania, na 10 wamisionari kutoka Ufaransa.


title: Wafiadini wa Vietnam

text: Kuhusu namna ya kuuawa, 75 walikatwa kichwa, wengine walinyongwa au kuchomwa moto hadi kufa, wengine walikatwa vipandevipande na wengine walikufa baada ya kuteswa vikali.


title: Wafiadini wa Vietnam

text: Wanatajwa pia kama Watakatifu Andrea Dũng-Lạc na wenzake.


title: Wafiadini wa Vietnam

text: Kwa nyakati tofauti, Papa Leo XIII, Papa Pius X na Papa Pius XII waliwatangaza kuwa wenye heri, halafu Papa Yohane Paulo II aliwaunganisha katika kuwafanya watakatifu wafiadini tarehe 19 Juni 1988.


title: Wafiadini wa Vietnam

text: Sikukuu yao huadhimishwa kwa pamoja kila tarehe 24 Novemba.


title: Bamba la Amerika ya Kusini

text:
Bamba la Amerika ya Kusini ni moja ya mabamba ya gandunia ya dunia yetu. Lipo chini ya bara la Amerika ya Kusini na chini ya sehemu kubwa za bahari Atlantiki zinazopakana nalo yaani tako la bara. Ni kati ya mabamba makubwa zaidi duniani.
Bamba hili limepakana na bamba la Karibi, bamba la Amerika ya Kaskazini, bamba la Afrika, bamba la Antaktika, bamba la Scotia na bamba la Nasca. Inawezekana ya kwamba limepakana na mabamba madogo mengine yasiyoeleweka bado.


title: Erasto B. Mpemba

text: Erasto Bartholomeo Mpemba (* 1950) ni mwanasayansi kutoka nchi ya Tanzania aliyegundua upya tabia ya pekee ya maji inayojulikana leo kwa jina la athari ya Mpemba (kwa Kiingereza "Mpemba effect"). Jina hili linaeleza tabia ya maji ambayo kwa hali fulani yanaganda haraka zaidi kama ni ya moto kuliko maji ya baridi.


title: Erasto B. Mpemba

text: Mnamo mwaka 1963 Mpemba alikuwa mwanafunzi wa kidato cha tatu kwenye shule ya sekondari ya Magamba (Tanga). Vijana walikuwa na kawaida ya kutengeneza aiskrimu yao wenyewe jikoni mwa shule. Kwa kawaida walichemsha maziwa wakakoroga sukari ndani yake, wakaiacha kupoa halafu kuiweka kwenye friza.


title: Erasto B. Mpemba

text: Siku moja Mpemba alichelewa kazi hii akaogopa ya kwamba mwanafunzi mwingine angechukua chombo cha mwisho kilichopatikana kwa aiskrimu kwa hiyo alimwaga maziwa ya moto katika chombo kile cha mwisho na kuiweka vile kwenye friza pamoja na chombo cha mwenzake aliyewahi kuchemsha na kupoza maziwa tayari. Alipofungua friji baada ya saa moja na nusu alikuta aiskrimu yake ilikuwa tayari ilhali ile ya mwenzake (aliyeweka maziwa iliyopoa) haikuganda bado ilikuwa katika hali ya ujiuji.


title: Erasto B. Mpemba

text: Siku iliyofuata akamwuliza mwalimu wa fizikia kwa nini maziwa ya moto iliganda haraka kuliko ile ya kupoa. Mwalimu akajibu hii haiwezekani lazima alikosa.


title: Erasto B. Mpemba

text: Katika likizo zilizofuata Mpemba alikutana na rafiki aliyefanya kazi ya upishi mjini Tanga akitengeneza aiskrimu. Huyu rafiki alimweleza ya kwamba hata yeye na wapishi wengine wa aiskrimu huko Tanga waliweka mchanganyiko wa aiskrimu kwenye friza ilhali ni moto kwa sababu inaganda haraka zaidi. Habari hii ilimkumbusha kuhusa maarifa yake shuleni.


title: Erasto B. Mpemba

text: Baada ya kumaliza Kidato cha Nne Mpemba aliendelea kusoma A-level kwenye Mkwawa High School huko Iringa. Hapa alifundishwa kuhusu sheria ya kupoza ya Newton. Akamwuliza tena mwalimu wa fizikia kuhusu siri ya maziwa ya moto kuganda haraka kuliko maziwa ya kupoa. Hata mwalimu huyo alikataa akasema haiwezekani na hii ni "fizikia ya Mpemba si fizikia ya kawaida". Tangu siku hiyo utani wa "fizikia ya Mpemba" uliendelea shuleni.


title: Erasto B. Mpemba

text: Mpemba aliamua siku moja kurudia jaribio la kuweka vyombo viwili vya maji ya moto na maji baridi ndani ya friza akaona matokeo ni yaleyale. Siku moja shule ilitembelewa na profesa Denis Osborne wa chuo kikuu cha Dar es Salaam. Mpemba alishika moyo akasimama na kumwuliza Dr Osborne kwa nini maji ya moto yanaganda haraka kuliko maji baridi. Osborne alishtuka kidogo lakini aliona ni muhimu kuwahamasisha wanafunzi, kwa hiyo hakutaka kumkatisha tamaa, hivyo akajibu kwa upole kuwa hajasikia habari kama hii, pia hailingani na fizikia jinsi anavyoijua, lakini labda inaweza kutokana na athari isiyojulikana alimwahidi kurudia jaribio akifika tena Dar es Salaam. Wiki iliyofuata Osborn alifanya jaribio na matokeo yalikuwa yaleyale.


title: Erasto B. Mpemba

text: Baadaye, wakati Mpemba aliposoma kwenye Chuo cha utawala wanyama pori huko Moshi alitunga muswada pamoja na Dr Osborne walipoeleza pamoja majaribio yao wakijaribu kutoa maelezo ya athari.


title: Erasto B. Mpemba

text: Katika maisha ya baadaye Mpemba alikuwa mtumishi kwenye wizara ya maliasili hadi kustaafu.


title: Erasto B. Mpemba

text: Mpemba hakuwa mtu wa kwanza wa kugundua athari hii, lakini alikuwa mtu aliyefaulu kuitambulisha mara ya kwanza katika jamii ya wanasayansi. Anastahili sifa kwa ujasiri wake wa kutetea hoja yake mbele ya walimu na wanafunzi waliomcheka. Vilevile utambuzi wake uliweza kuzaa matunda baada ya kukutana na mwanasayansi Dr Osborne aliyekuwa tayari kusikia hoja ya ajabu na baadaye kumpa sifa mwanafunzi badala ya kutangaza athari kama kazi yake mwenyewe tu.


title: Shingo ya nchi ya Panama

text: Shingo ya nchi ya Panama (kwa Kihispania "Istmo de Panamá", kwa Kiingereza "Isthmus of Panama") ni kanda nyembamba ya nchi kavu iliyopo kati ya Bahari Karibi upande wa kaskazini na Bahari Pasifiki upande wa kusini. Shingo ya nchi hii inaunganisha Amerika ya Kaskazini na Amerika ya Kusini.


title: Shingo ya nchi ya Panama

text: Eneo hili liko ndani ya nchi ya Panama pamoja na kanda la Mfereji wa Panama.


title: Shingo ya nchi ya Panama

text: Upana wa shingo ya Panama ni takriban kilomita 60 kwenye sehemu nyembamba.


title: Shingo ya nchi ya Panama

text: Hadi miaka milioni 15 iliyopita sehemu mbili za Amerika zilikuwa mabara ya pekee yaliyotengwa na bahari.


title: Shingo ya nchi ya Panama

text: Wakati ule mwendo wa gandunia ulisababisha kugongana kwa bamba la Karibi na bamba la Amerika ya Kusini na kutokea kwa volkeno kwenye tako la bahari. Volkeno hizo zilikua na kutokea juu ya uso wa bahari kama visiwa. Visiwa vilipanuka na hatimaye kuwa shingo ya nchi ya kuunganisha mabara yote mawili.


title: Shingo ya nchi ya Panama

text: Kutokea kwa shingo ya Panama kulitenganisha maji ya Pasifiki na Atlantiki. Mikondo ya maji vuguvugu kutoka Karibi haikuweza tena kuendelea katika Pasifiki ikageuzwa na kuwa mkondo wa ghuba unaopeleka maji vuguvugu hadi Atlantiki ya Kaskazini na Mediteranea na hivyo kusababisha tabianchi ya Ulaya kuwa na mvua nyingi na jotoridi ya wastani.


title: Shingo ya nchi ya Panama

text: Shingo ya Panama ilikuwa pia kama daraja na tangu miaka milioni 3 hivi wanyama wa pekee waliowahi kutokea katika Amerika Kusini kutokana na hali yake kuwa kama kisiwa walianza kuvuka shingo ya Panama na kuingia kaskazini. Vilevile wanyama wa Amerika Kaskazini walianza kuenea kusini.


title: Shingo ya nchi ya Panama

text: Mwaka 1501 Wahispania walifika Panama na Rodrigo Galván de Bastidas aliona hapa ndipo mahali ambako bahari mbili za Atlantiki na Pasifiki ziko karibu. Kwa hiyo baada ya kuanzisha utawala wa kikoloni Hispania ilianzisha barabara ya kusafirisha mizigo na watu kati ya pande mbili.


title: Shingo ya nchi ya Panama

text: Mji wa Panama City ulianzishwa na kukua upande wa Pasifiki wa barabara hii ikiwa bandari muhimu.


title: Shingo ya nchi ya Panama

text: Barabara hii ilikuwa njia fupi ya usafiri kati ya makoloni ya Hispania kwenye pwani ya magharibi ya Amerika Kusini na Ulaya. Njia nyingine ya hatari ilikuwa kupitia rasi Hoorn kwa jahazi iliyochukua muda mwingi.


title: Shingo ya nchi ya Panama

text: Ugumu wa usafiri kwa barabara kwenye milima na misitu ya mvua ya Panama ulizaa mapema fikra za kujenga mfereji kati ya bahari mbili. Hii iliwezekana katika karne ya 20 tu.


title: Shingo ya nchi ya Panama

text: Mwaka 1903 Marekani ilichochea na kusaidia waasi katika eneo la Panama kujitenga na Kolombia na kupata mkataba kutoka serikali huru mpya kuwa Marekani iliruhusiwa kujenga Mfereji wa Panama kuanzia 1904 hadi 1914 na kuitawala kama sehemu ya Marekani hadi mwaka 1999.


title: Shingo ya nchi ya Panama

text: Seager, R. (2006) 'The Source of Europe’s Mild Climate.', American Scientist, 94(4), pp. 334.


title: Rasi Hoorn

text: Rasi Hoorn (kwa Kihispania "Cabo de Hornos", kwa Kiingereza "Cape Horn") ni rasi katika Chile kwenye sehemu ya kusini kabisa ya Amerika Kusini. Ni mahali ambako maji ya Pasifiki na maji ya Atlantiki hukutana.


title: Rasi Hoorn

text: Jina latokana na mji wa Hoorn katika Uholanzi, kwa sababu walikuwa mabaharia kutoka mji ule waliochora rasi hii kwenye ramani mara ya kwanza na kuiteulia jina.


title: Rasi Hoorn

text: Rasi Hoorn ni ncha ya kusini ya funguvisiwa vya Tierra de Fuegos (kwa Kiingereza "fireland") ambavyo ni kundi la visiwa linalozunguka sehemu ya kusini ya Amerika Kusini bara.


title: Rasi Hoorn

text: Kabla ya kujengwa kwa Mfereji wa Panama njia ya rasi Hoorn ilikuwa njia muhimu kwa meli kati ya bahari mbili. Mizigo mingi iliyoelekea Kalifornia, Chile au Peru ilipita huko au kwenye mlangobahari ya Magellan uliopo takriban kilomita 120 upande wa kaskazini.


title: Rasi Hoorn

text:
Rasi Hoorn ilitazamwa kuwa hatari kutokana na baridi, dhoruba kali, ukungu wa mara kwa mara, mkondo wa bahari na kutokea kwa siwa barafu kutoka Antaktiki. Zaidi ya meli na jahazi kubwa 800 ziliharibika huko kwa kuzama au kugonga miamba, na watu zaidi ya 10,000 walikufa katika ajali hizo. Ndiyo sababu ikaitwa "makaburi ya mabaharia".
Leo hii usafiri wa mizigo unapita katika mfereji wa Panama.


title: 1892 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1892 KK (kabla ya Kristo).


title: 1893 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1893 KK (kabla ya Kristo).


title: 1894 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1894 KK (kabla ya Kristo).


title: 1895 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1895 KK (kabla ya Kristo).


title: 1896 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1896 KK (kabla ya Kristo).


title: 1897 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1897 KK (kabla ya Kristo).


title: 1898 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1898 KK (kabla ya Kristo).


title: 1899 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1899 KK (kabla ya Kristo).


title: 1880 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1880 KK (kabla ya Kristo).


title: 1881 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1881 KK (kabla ya Kristo).


title: 1882 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1882 KK (kabla ya Kristo).


title: 1883 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1883 KK (kabla ya Kristo).


title: 1884 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1884 KK (kabla ya Kristo).


title: 1885 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1885 KK (kabla ya Kristo).


title: 1886 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1886 KK (kabla ya Kristo).


title: 1887 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 1887 KK (kabla ya Kristo).


title: Yosefu Benedikto Cottolengo

text: Yosefu Benedikto Cottolengo (Bra, 3 Mei 1786 - Chieri, 30 Aprili 1842) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki huko Piemonte, leo nchini Italia.


title: Yosefu Benedikto Cottolengo

text: Ni maarufu kwa huduma zake kwa maskini katika Nyumba Ndogo ya Maongozi ya Mungu na kwa mashirika matatu aliyoyaanzisha ili kuendeleza huduma hizo.


title: Yosefu Benedikto Cottolengo

text: Alitangazwa na Papa Benedikto XV kuwa mwenye heri tarehe 29 Aprili 1917, halafu na Papa Pius XI kuwa mtakatifu tarehe 19 Machi 1934.


title: Yosefu Benedikto Cottolengo

text: Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 30 Aprili.


title: Hoorn

text: Hoorn ni mji wa mkoa Noord-Holland (Uholanzi wa Kaskazini) nchini Uholanzi. Mwaka 2014 kulikuwa na wakazi 71,699 walioishi kwenye eneo la km² 52 . Zaidi ya nusu ya eneo ni maji.


title: Hoorn

text: Hoorn iliundwa wakati wa karne ya 12 BK. Jina la mji humaanisha "pembe" linatokana na umbo la rasi ndogo inayoingia katika bahari na hapo mji ulianzishwa.


title: Hoorn

text: Shirika la Kiholanzi la Uhindi ya Mashariki lililoundwa kwa biashara ya viungo vya Asia lilikuwa na makao hapa Hoorn.


title: Hoorn

text: Mabaharia wengi na wavumbuzi muhimu walitoka mjini Hoorn. Kati yao alikuwa nahodha Willem Cornelisz Schouten aliyezunguka Amerika ya Kusini kwa jahazi na kuteua jina la Rasi Hoorn kwa heshima ya mji wake wa nyumbani.


title: Misri baada ya mwaka 1882

text: Misri kwa karne nyingi ilikuwa rasmi sehemu ya Milki ya Osmani lakini katika karne ya 19 hali halisi ilisimamiwa na Uingereza hasa kwa shabaha ya kutawala mfereji wa Suez.


title: Misri baada ya mwaka 1882

text: Mwaka 1914 ilitangazwa kuwa nchi lindwa chini ya Uingereza; tangazo la uhuru la mwaka 1922 bado liliacha athira kubwa kwa Uingereza.


title: Misri baada ya mwaka 1882

text: Tangu mwaka 1952 Misri imepata uhuru kamili, na tangu hapo ilitawala pia mfereji wa Suez.


title: Elzeari wa Sabran

text: Elzeari wa Sabran, T.O.S.F., mtawala wa Ansouis na Ariano, alizaliwa katika ngome ya Saint-Jean-de-Robians, karibu na Cabrières-d'Aigues, Provence, Ufaransa Kusini, mwaka 1285. Alifariki Paris, tarehe 27 Septemba 1323.


title: Elzeari wa Sabran

text: Ujanani Elzéar alipewa malezi bora ya Kikristo na katika sayansi chini ya usimamizi wa abati William wa Sabran, ndugu ya baba yake, kwenye Abasia ya Mt. Viktori, huko Marseille.


title: Elzeari wa Sabran

text: Alipofikia umri wa kuoa, alikubali pendekezo la mfalme Charles II wa Napoli akamuoa Delfina wa Glandèves (1284–1358).


title: Elzeari wa Sabran

text: Usiku wa kwanza baada ya arusi, Delfina alimuarifu kuwa aliweka nadhiri ya useja. Ingawa sheria za Kanisa zilikuwa zinampa mume haki ya kumdai asifuate nadhiri hiyo, Elzéar aliamua kuiheshimu na kukubali mwenyewe pia kuweka nadhiri kama hiyo na kuishi naye kama kaka na dada.


title: Elzeari wa Sabran

text: Hapo walijiunga na Utawa wa Tatu wa Mt. Fransisko.


title: Elzeari wa Sabran

text: Elzéar na Delfina waliishi kwa sala, malipizi na matendo ya huruma kwa maskini.


title: Elzeari wa Sabran

text:
Alipofikia umri wa miaka 20, walihamia Puimichel ili kufaidika na upweke mkubwa zaidi, na aliwapangia watumishi wake taratibu zilizofanya nyumba yake kielelezo cha maadili ya Kikristo.
Baba yake alipofariki mwaka 1309, alikwenda kutamalaki maeneo yake mapya nchini Italia. Huko wema wake ulimvutia heshima na uaminifu wa wenyeji waliokuwa wamedharau kwanza watawala wao wa kabila la Wanormani.


title: Elzeari wa Sabran

text: Mwaka 1312 alielekea Roma kama kiongozi wa jeshi la mfalme Roberto wa Napoli ili kusaidia kumfukuza Kaisari Henry VII kutoka mji huo wa Papa.


title: Elzeari wa Sabran

text: Baada ya vita alirudi Provence, alipoanzisha tena nyumba ulimofuatwa uadilifu wa hali ya juu.


title: Elzeari wa Sabran

text: Mwaka 1317 Elzéar alikwenda Napoli awe mlezi wa Charles wa Calabria, mtoto wa mfalme Roberto. Akazidi kumsaidia huyo mtoto alipopata kuwa makamu wa baba yake katika Ufalme wa Sicilia.


title: Elzeari wa Sabran

text:
Mwaka 1323 alitumwa kama balozi kwa mfalme wa Ufaransa ili kumuomba binti yake Maria wa Valois (1309-1332) aolewe na Charles. Kwenye ikulu alijenga wote kwa maadili yake ya kishujaa. Kisha kufanikisha mpango huo alifariki hukohuko.
Alitangazwa mtakatifu kwa hati ya Papa Urban V (ambaye Elzeari alikuwa amemsimamia kwenye sakramenti), na kwa utekelezaji wa Papa Gregori XI mwaka 1371 hivi.


title: Elzeari wa Sabran

text: Wakati huohuo mke wake Delfina alitangazwa na papa Urban V kuwa mwenye heri.


title: Elzeari wa Sabran

text: Sikukuu yao ya pamoja inaadhimishwa tarehe 26 Septemba.


title: Yosefu Oriol

text: Yosefu Oriol (kwa Kikatalunya Sant Josep Oriol; kwa Kihispania José Orioli) (Barcelona, 23 Novemba 1650 – Barcelona 23 Machi 1702) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki na mwanachama wa Utawa wa Tatu wa Mt. Fransisko nchini Hispania.


title: Yosefu Oriol

text: Tangu wakati wa uhai wake amejulikana kama "Mtendamiujiza wa Barcelona"


title: Yosefu Oriol

text: Papa Pius VII alimtangaza mwenye heri tarehe 5 Septemba 1806, halafu Papa Pius X alimfanya mtakatifu tarehe 20 Mei 1909.


title: Yosefu Oriol

text: Mzaliwa wa Barcelona, alisoma katika chuo kikuu cha mji huo, akapata udaktari wa teolojia tarehe 1 Agosti 1674.


title: Yosefu Oriol

text: Alipewa upadrisho tarehe 30 Mei 1676.


title: Yosefu Oriol

text: Alitembelea Roma mwaka 1686 akapewa cheo katika kanisa la Santa Maria del Pi mjini Barcelona, ambapo amezikwa.


title: Yosefu Oriol

text: Akitamani kuwa mfiadini, alisafiri kwenda Roma mnamo Aprili 1698 ili ajitolee kwenda umisionari, lakini akaugua huko Marseille akarudi Barcelona.


title: Yosefu Oriol

text: Alisemekana kuwa na karama za unabii na uponyaji wa mara moja.


title: Maria Magdalena Postel

text: Maria Magdalena Postel, ambaye jina la kiraia kwa Kifaransa lilikuwa Julie Françoise-Catherine Postel (Barfleur, Ufaransa, 28 Novemba 1756 - Saint-Sauveur-le-Vicomte, 16 Julai 1846) alianzisha shirika la Masista wa Shule za Kikristo wa Huruma (Congrégation des sœurs des Écoles chrétiennes de la Miséricorde) mwaka 1807.


title: Maria Magdalena Postel

text: Alitangazwa na Papa Pius X kuwa mwenye heri mwaka 1908 akatangazwa na Papa Pius XI kuwa mtakatifu tarehe 24 Mei 1925.


title: Maria Magdalena Postel

text: Sikukuu yake inaadhimishwa siku ya kifo chake, 16 Julai.


title: Maria Magdalena Postel

text: Mwaka 1774 huko Barfleur Julie Postel alifungua shule ya wasichana ambayo wakati wa mapinduzi ya Ufaransa ilitumika kwa shughuli za kidini za siri za Wakatoliki waliokataa masharti ya serikali yaliyo.


title: Maria Magdalena Postel

text: Baada ya dhuluma kwisha, aliendelea kufundisha na kufanya kazi nyingine za huruma.


title: Maria Magdalena Postel

text: Alipofikia umri wa miaka 51 aliweka nadhiri kwa jina la sista Maria Magdalena akaandaa uanzishaji wa shirika.


title: Maria Magdalena Postel

text: Miaka ya kwanza mafanikio yalikuwa madogo, lakini mwaka 1830 alifaulu kununua monasteri ya zamani huko St-Sauveur-le-Vicomte iwe makao makuu.


title: Maria Magdalena Postel

text: Shirika lilikubalika rasmi mwaka 1837 likabaki chini ya usimamizi wa mwanzilishi hadi mwaka wake wa mwisho.


title: Mikaeli Garicoits

text: Mikaeli Garicoits (kwa Kieuskara Mixel Garikoitz, kwa Kifaransa Michel Garicoïts), alikuwa padri wa Ufaransa mwenye asili ya Kibaski (Ibarre, 15 Aprili 1797 - Betharram, 14 Mei 1863)


title: Mikaeli Garicoits

text: Papa Pius XI alimtangaza kuwa mwenye heri tarehe 15 Machi 1923, halafu papa Pius XII kuwa mtakatifu tarehe 6 Julai 1947.


title: Mikaeli Garicoits

text: Sikukuu yake huadhimishwa siku ya kifo chake, tarehe 14 Mei.


title: Mikaeli Garicoits

text: Mixel alizaliwa na familia iliyobaki aminifu kwa Papa wakati wa dhuluma ya kidini iliyofuatana na mapinduzi ya Ufaransa.


title: Mikaeli Garicoits

text: Mtoto wa kwanza kati ya sita, Mixel alikuwa akisali na kuimba tenzi wakati wa kuchunga mifugo.


title: Mikaeli Garicoits

text: Alipofikia umri wa miaka 13 alitumwa kama boi kwenye shamba lingine, huko Oneix, alipojiandaa na hatimaye kupokea ekaristi kwa mara ya kwanza tarehe 9 Juni 1811.


title: Mikaeli Garicoits

text: Akiwa na nia ya kuwa padri, alihudhuria shule huko Saint-Palais, akisoma Kilatini na Kifaransa mpaka usiku kwa kutumia mishumaa.


title: Mikaeli Garicoits

text: Garicoits alijiunga na seminari ndogo ya Aire-sur-Adour, halafu ile kuu ya Dax. Akiwa bado masomoni, aliombwa kufundisha katika seminari ndogo ya Larressore.


title: Mikaeli Garicoits

text: Alipata upadrisho katika kanisa kuu la Bayonne tarehe 20 Desemba 1823.


title: Mikaeli Garicoits

text: Alipinga Ujanseni katika parokia yake ya Cambo alipofanya uchungaji miaka miwili, halafu akahamishiwa Bétharram akafundishe falsafa.


title: Mikaeli Garicoits

text: Bétharram, chini ya milima ya Pirenei, maili 8 kutoka Lourdes, ilikuwa na patakatifu pa zamani pa Bikira Maria.


title: Mikaeli Garicoits

text: Mwaka 1833 askofu alifunga seminari ya Bétharram na padri Mixel aliachwa huko kuhudumia patakatifu na umati wa watu waliokwenda huko kuhiji.


title: Mikaeli Garicoits

text: Hivyo mwaka 1838 Mixel aliweza kutimiza ndoto yake ya kuanzisha shirika la mapadri na mabradha lililowekwa wakfu kwa Moyo Mtakatifu wa Yesu.


title: Mikaeli Garicoits

text: Lengo la kulianzisha lilikuwa kuinjilisha watu kwa kuhubiri huko na huko na kwa kufundisha vijana.


title: Mikaeli Garicoits

text: Mixel alifariki tarehe 14 Mei 1863.


title: Mikaeli Garicoits

text: Baada ya kifo chake, shirika lilikubaliwa na Papa Pius IX tarehe 5 Septemba 1877.


title: Mikaeli Garicoits

text: Mwaka 2012 lilikuwa na wanachama 316, kati yao mapadri 212.


title: Wabaski

text: Wabaski (kwa Kieuskara euskalduna) ni kabila la watu milioni 2-3 wanaoishi hasa Hispania kaskazini, lakini pia Ufaransa kusini-magharibi, mbali ya wengi waliohamia sehemu nyingine za dunia, hasa Amerika.


title: Wabaski

text: Lugha yao si kati ya lugha za Kihindi-Kiulaya.


title: Wabaski

text: Kati ya Wabaski maarufu zaidi, kuna mapadri watakatifu Ignas wa Loyola na Fransisko Saveri, waanzilishi wa Shirika la Yesu, na Mikaeli Garicoits, mwanzilishi wa Mapadri na mabradha wa Betharram.


title: Mapadri wa Betharram

text: Mapadri wa Moyo Mtakatifu wa Yesu wa Betharram (kifupi: Mapadri wa Betharram) ni shirika la kitawa la Kanisa Katoliki.


title: Mapadri wa Betharram

text: Lilianzishwa na mtakatifu padri Mikaeli Garicoits (15 Aprili 1797 - 14 Mei 1863) mwaka 1838 huko Betharram, chini ya milima ya Pirenei, maili 8 kutoka Lourdes, kulikokuwa na patakatifu pa zamani pa Bikira Maria.


title: Mapadri wa Betharram

text: Mwaka 1833 askofu alifunga seminari ya Bétharram na padri Mikaeli aliachwa huko kuhudumia patakatifu na umati wa watu waliokwenda huko kuhiji.


title: Mapadri wa Betharram

text: Hivyo mwaka 1838 Michel aliweza kutimiza ndoto yake ya kuanzisha shirika la mapadri na mabradha lililowekwa wakfu kwa Moyo Mtakatifu wa Yesu.


title: Mapadri wa Betharram


title: Mapadri wa Betharram

text: Mikaeli Garicoits alifariki tarehe 14 Mei 1863. Baada ya kifo chake, shirika lilikubaliwa na Papa Pius IX tarehe 5 Septemba 1877.


title: Mapadri wa Betharram


title: Kieuskara

text: Kieuskara (au Kibaski) ni lugha hai ya pekee inayotumiwa hasa mpakani mwa Hispania kaskazini na Ufaransa kusini-magharibi kwenye milima ya Pirenei karibu na bahari ya Atlantiki.


title: Kieuskara

text: Ingawa inakubalika ilikuwa inatumika huko kabla ya lugha za Kihindi-Kiulaya kuenea Ulaya magharibi, haieleweki ilianzaje, kwa sababu hakuna lugha yoyote inayofanana nayo.


title: Kieuskara

text: Wanaoitumia ni kama watu 715,000, wengi wao wakiwa Hispania, ambako inalindwa na kustawishwa zaidi.


title: Mjane

text: Mjane ni mtu aliyewahi kuwa na mwenzi wa ndoa, halafu akafiwa asioe tena ama asiolewe na mwingine.


title: Mjane

text: Ni tofauti na yule asiyewahi kufunga ndoa (ambaye anaweza kuitwa vizuri zaidi mseja au, akiwa mwanamume, hata kapera, ingawa jina hilo la mwisho pengine linaelekea uhuni kidogo) na yule aliyetoa ama kupata talaka (anayeitwa mtaliki).


title: Mjane

text: Kutokana na ubaguzi wa kijinsia, zamani wajane wa kike walikosa haki nyingi, inavyoonekana katika Biblia. Kitabu hicho cha dini kinawataja pamoja na mayatima kati ya watu maskini zaidi ambao Mungu ndiye mtetezi wao.


title: Mjane

text: Pengine hali hiyo inadumu hata leo katika aina kadhaa za utamaduni, kwa mfano huko India.


title: Suez

text: Suez (ar. السويس "as-Suways") ni mji na bandari nchini Misri. Iko kwenye mwambao wa kaskazini wa ghuba ya Suez au kwa lugha nyingine kwenye upande wa kusini wa Mfereji wa Suez. Mwaka 2012 mji ulikuwa na wakazi 565,716.


title: Suez

text: Suez iko takriban kilomita 135 upande wa mashariki ya Kairo kwenye shingo ya nchi ambako umbali na Bahari ya Mediteranea haifikii kilomita 150. Kwa sababu hii Suez ilikuwa mahali palipofaa kwa biashara na masoko ya biashara kati ya Mediteranea na Bahari Hindi. Tangu kubuniwa kwa njia ya bahari kutoka Ulaya kwenda Uhindi kupitia Rasi ya Tumaini Njema (Afrika Kusini) biashara hii ilififia. Hata hivyo Suez iliendelea kuwa bandari ya maana kwa wasafiri Waislamu walioelekea Makka kwa hajj.


title: Suez

text: Umuhimu wa Suez ulirudishwa na kuongezwa tangu kujengwa kwa Mfereji wa Suez tarehe 17 Novemba 1869. Sehemu kubwa ya biashara ya dunia kwa meli ilipita kwenye mfereji na bandari ya Suez.


title: Suez

text: Suez imeendelea kuwa mji muhimu wa viwanda pamoja na viwanda vya kusafisha mafuta, vya kemia na feleji.


title: Chanjo ya ukambi

text:
Chanjo ya ukambi ni chanjo bora sana katika kukinga ukambi. Baada ya kupata dozi moja, asilimia 85 ya watoto wa umri wa miezi tisa na asilimia 95 ya walio zaidi ya miezi kumi na miwili hupata kingamwili. Takriban watoto wote wasiopata kingamwili baada ya dozi moja hupata kingamwili hii baada ya dozi ya pili. Kiasi cha uchanjaji katika idadi jumla ya watu ikiwa zaidi ya asilimia 93, milipuko ya ukambi kwa kawaida haitokei tena; hata hivyo inaweza kutokea tena ikiwa kiasi cha uchanjaji kitapunguka. Ubora wa chanjo hii huwepo kwa miaka mingi. Haijulikani ikiwa ubora huu hupunguka baada ya miaka kadhaa. Chanjo hii pia inaweza kukinga dhidi ya ugonjwa huu ikiwa katika siku chache umetangamana na ugonjwa huu.
Chanjo hii ni salama kwa ujumla ikijumuisha hata walio na maambukizi ya VVU. Athari kwa kawaida huwa si kali na ni za muda mfupi. Hii inaweza kujumuisha maumivu katika sehemu ya mwili iliyodungwa au homa kiasi. Anafilaksisi imenakiliwa kwa takriban mtu mmoja kwa kila watu elfu mia moja. Kiasi cha Sindromu ya Guillian-Barre, otizimu na ugonjwa wa inflamesheni ya utumbo hakionekani kuongezeka.
Chanjo hii inapatikana kivyake au katika mchanganyiko na chanjo zingine ikijumuisha chanjo ya rubela, chanjo ya matubwitubwi, na chanjo ya tetekuwanga ( chanjo ya Ukambi, Matubwitubwi na Rubela and chanjo ya Ukambi, Matubwitubwi, Rubela na Tetekuwanga). Chanjo hii hufanya kazi vyema hata katika miundo yote. Shirika la Afya Duniani hupendekeza kuwa chanjo hii itolewe kwa watoto katika umri wa miezi tisa katika maeneo ya ulimwengu ambapo ugonjwa huu hutokea mara nyingi. Katika maeneo ambayo ugonjwa huu hautokei mara nyingi, kutoa chanjo hii katika umri wa miezi kumi na miwili inafaa. Hii ni chanjo ya maishani. Chanjo hii huwa katika aina ya poda iliyokaushwa inayohitaji kuchanganywa kabla ya mtoto kudungwa chini ya ngozi au katika misuli. Uthibitishaji kuwa chanjo hii ni bora unaweza kutambuliwa na vipimo vya damu.
Takriban asilimia 85 ya watoto ulimwenguni kote wamepata chanjo hii kuanzia mwaka wa 2013. Katika mwaka wa 2008, angalau nchi 192 zilitoa dozi mbili za chanjo hii. Chanjo hii ilianzishwa kwa mara ya kwanza katika mwaka wa 1963. Mkusanyiko wa chanjo ya ukambi-matubwitubwi-na rubela ilipatikana kwa mara ya kwanza katika mwaka wa 1971. Chanjo ya tetekuwanga iliongezwa kwa mkusanyiko huu katika mwaka wa 2005 hivyo kutengeneza chanjo ya Ukambi, Matubwitubwi, Rubella na Tetekuwanga. Chanjo hii ipo katika Orodha ya Shirika la Afya Ulimwenguni ya Dawa Muhimu, dawa muhimu zaidi inayohitajika katika mfumo wa afyawa kimsingi. Chanjo hii haina gharama ya juu sana.


title: Uambukizo wa chawa kichwani

text: Uambukizo wa chawa kichwani (pia inajulikana kama pediculosiscapitis, mayai ya chawa, au chawa) ni maambukizi ya nywele ya kichwa na skalpu na chawa wa kichwa ("Pediculus humanus capitis"). mwasho kutokana na kuumwa na chawa ni ya kawaida. Wakati wa maambukizi ya kwanza ya mtu, mwasho inaweza kukosa kutokea hadi wiki sita. Ikiwa mtu ataambukizwa tena, dalili zinaweza kuanza tena haraka. Mwasho unaweza kusababisha matatizo ya kulala. Kwa kawaida, hata hivyo, sio hali iliyo hatari sana. Ilhali chawa inaonekana kusambaza magonjwa mengine nchini Afrika, hawaonekani kufanya hivyo barani Ulaya au Amerika Kaskazini.


title: Uambukizo wa chawa kichwani

text: Chawa husamabazwa kwa kugusana moja kwa moja na nywele ya mtu aliyeambukizwa. Kisababishi cha uambukizo wa chawa kichwani haihusiani na hali ya usafi. Wanyama wengine, kama vile paka na mbwa, hawachangi usambazaji. Chawa hula tu damu ya binadamu na wanaweza kuhisi tu kwa nywele ya binadamu. Wakiwa wakubwa, wako na urefu wa karibu milimita 2 hadi 3. Wakati hawako kwa binadamu hawawezi kuhisi zaidi ya siku tatu. Binadamu anaweza pia kuambukizwa aina mbili za chawa – chawa wa mwili na chawa wa sehemu za jenitalia. Ili kufanya utambuzi, ni lazima chawa aliyehai apatikane. Ukitumia kichana inaweza kusaidia kupata. Makaka ya mayai yaliyowazi (inajulikana kama mayai ya chawa) hayatoshi kwa utambuzi.


title: Uambukizo wa chawa kichwani

text: Uwezekano wa matibabu inajumuisha: kuchana nywele kila wakati na kichana kizuri au kunyoa kichwa kabisa. Baadhi ya matibabu yajuu ya mwili ni salama pia, ikiwemo malathion, invermectin, na dimeticone. Dimeticone, ambayo ni mafuta ya silicone, hupendelewa sana kwa sababu ya athari ya chini. Pyrethroidkama vile permethrin yametumiwa sana; hata hivyo, yamekuwa na faida ya chini kwa sababu ya ongezeko la pingamizi. Hii ni ushahidi kidogo wa dawa mbadala.


title: Uambukizo wa chawa kichwani

text: -Maambukizi ya kichwa ya chawa ni kawaida, haswa kwa watoto. Barani Ulaya, wanaambukiza kati ya asilimia 1 na 20 ya vikundi tofauti ya watu. Nchini Marekani, kati ya watoto milioni 6 hadi 12 wanaambukizwa kwa mwaka. Hutokea mara nyingi kwa wasichana kuliko wavulana. Imependekezwa kihistoria, kuwa maambukizi ya kichwa na chawa ilikuwa na manufaa, walipokuwa wanazuia dhidi ya chawa wa mwili walio hatari zaidi. Maambukizi inaweza kusababisha unyanyapaa kwa watu walioambukizwa.


title: Shambulio la mfululizo la kifafa

text: Shambulio la mfululizo la kifafa (kifupi: SMK; kwa Kilatini "status epilepticus") ni tukutiko la kifafa la zaidi ya dakika tano au matukutiko zaidi ya moja katika muda wa dakika tano bila mtu kurudia hali ya kawaida. Matukutiko yanaweza kuwa ya misukosuko yaliyo na mtindo wa kubana na kunyosha mikono na miguu au ya aina ambazo hazihusishi ubanaji kama vile kifafa cha muda mfupi au nusu tukutiko changamani. Shambulio la mfululizo la kifafa ni hatari kwa uhai hasa iwapo matibabu yatacheleweshwa.


title: Shambulio la mfululizo la kifafa

text: Shambulio la mfululizo la kifafa linaweza kutokea kwa wale walio na historia ya kifafa na pia walio na tatizo la mfumo wa neva ya kati. Matatizo hayo ya ubongo yanaweza kujumuisha jeraha, maambukizi au kupooza miongoni mwa mengine. Utambuzi huhusisha kuchunguza sukari ya damu, kupiga picha ya kichwa, vipimo kadhaa vya damu, na elektroensefalogramu. Matukutiko ya kisaikojeni yasiyo ya kifafa yanaweza kutokea kwa njia sawa. Hali nyingine ambazo zinaweza kuonekana kuwa SMK hujumuisha: hipoglisimia, matatizo ya kutembea, meninjitisi, na deliriamu miongoni mwa mengine.


title: Shambulio la mfululizo la kifafa

text: Benzodiazepini ndiyo dawa ya kwanza inayopendelewa ambapo baada yake fenintoini hutumika. Benzodiazepini zinazopatikana ni sindano ya kudunga ndani ya mishipa lorazepamu, na pia sindano ya misuli ya midazolamu.


title: Shambulio la mfululizo la kifafa

text: Baadhi ya dawa nyingine zinazoweza kutumiwa iwapo hizi hazifai ni kama vile asidi ya valproiki, fenobabitali, propofoli au ketamini. Intubesheni inaweza kuhitajika ili kudumisha njia ya hewa.


title: Shambulio la mfululizo la kifafa

text: Tiba ya kutumia chakula kama Ketojeniki, tena bangi hutumiwa pia. Serikali ya Marekani ni nchi ya kwanza duniani kutoa kibali kwa kampuni iliyotengeneza tiba ya kifafa kwa kutumia bangi.


title: Shambulio la mfululizo la kifafa

text: Kisababishi, umri wa mtu, na muda ambao tukutiko hudumu ni vipengele muhimu katika matokeo. Shambulio la mfululizo la kifafa hutokea katika hadi watu 40 kati ya watu 100,000 kila mwaka. Hufikisha hadi asilimia 1 ya watu ambao hutembelea kitengo cha dharura. Kati ya asilimia 10 hadi 30 ya watu walio na shambulio la mfululizo la kifafa hufariki katika muda wa siku 30.


title: Sinkopu

text: Sinkopu, ambayo pia hujulikana kama kupoteza fahamu au kuishiwa na pumzi, hufasiliwa kama upotezaji mfupi wa fahamu na nguvu za misuli, unaoanyeshwa kwa mwanzo wa haraka, wa muda mfupi wa upataji tena fahamu. Hutokana na kupungua kwa mtiririko wa katika ubongo kutokana na shikizo la chini la damu. Visababishi vingine vina dalili za onyo kabla ya upoteaji wa fahamu kutendeka. Dalili hizi zinaweza kuwa wepesi wa kichwa, kutokwa na jasho, ngozi iliyokwajuka, kutoona vizuri, kutaka kutapika, kutapika, na kujihisi moto miongoni mwa zingine. Sinkopu inaweza pia kuhusishwa na kipindi kifupi cha mshtuko wa misuli. Mtu asipopoteza fahamu na nguvu za misuli kikamilifu, huitwa kitanguliza sinkopu. Imependekezwa kuwa kitanguliza sinkopu kishughulikiwe kwa njia sawa na sinkopu.[1]


title: Sinkopu

text: Visababishi ni kutoka kwa visivyo hatari hadi vinavyoweza kusababisha kifo Kuna kategoria tatu pana za visababishi: vinavyohusiana na moyo au mshipa wa damu, rifleksi ambayo pia hujulikana kama inayotokana na neva, na hipotensheni ya wima. Masuala yanayohusiana na moyo na mishipa ya damu ndiyo kisababishi cha takribani asilimia 10 na ambacho ndicho hatari sana ilhali inayotokana na neva ndiyo inayotokea sana. Visababishi vinavyotokana na moyo vinaweza kuwa ridhimu isiyo ya kawaida ya moyo, matatizo ya vali za moyo au misuli ya moyo na kufungana kwa mishipa ya damu kutokana na uemboli wa mishipa au uchanguaji wa mshipa wa aota miongoni mwa mengine. Sinkopu inayotokana na neva hutokea mishipa ya damu inapotanuka na upunguaji wa kasi ya mdundo wa moyo isivyofaa. Hii inaweza kutokana na tukio la kuchochea kama vile kutangamana na damu, maumivu au hisia nzito au shughuli maalum kama vile kukojoa, kutapika, au kukohoa. Aina hii ya sinkopu inaweza pia kutokea sehemu kwenye shingo iitwayo sinasi ya karotidi inapofinywa. Aina ya mwisho ya sinkopu hutokana na kupungua kwa shinikizo la damu kutokana na kusimama wima. Hii hutokana na dawa ambazo mtu anatumia lakini pia inaweza kuhusiana na kuishiwa na maji mwilini, kuvuja damu nyingi au maambukizi.[1]


title: Sinkopu

text: Historia ya kiafya, uchunguzi wa mwili, na elektrokadiogramu (EKG) ndizo njia bora zaidi za kutambua kisababishi halisi. EKG ni muhimu kutambua ridhimu isiyo ya kawaida ya moyo, mtiririko duni wa damu kwenye misuli ya moyo, na tatizo linguine la kielektriki kama vile sindromu ndefu ya QT na -a Brugada. Visababishi vinavyohusiana na moyo pia huwa na historia finyu ya dalili za awali. Shinikizo la chini la damu na mdundo wa kasi wa moyo baada ya tukio hilo linaweza kuashiria upotezaji wa damu au kuishiwa na maji, ilhali viwango vya chini vya oksijeni inaweza kuonekana kufuatia tukio kwa walio na uemboli wa mishipa. Vipimo mahususi kama vile vifaa vya kurekodi lupu vya kuweka, kipimo cha kupinda meza au mkando wa sinasi ya karotidi vinaweza kutumiwa kwa visa visivyo wazi. Tomografia ya kompyuta (CT) haihitajiki isipokuwa kuna ila maalum. Visababishi vingine vya dalili sawa vinavyofaa kuzingatiwa vikiwemo tukutiko, kiharusi, konkasheni, kiwango cha chini cha oksijeni kwenye damu, kiwango cha chini cha sukari kwenye damu, usumisho utokanao na dawa na matatizo mengine ya saikiatria miongoni mwa mengine. Matibabu hulingana na kisababishi halisi. Wanaozingatiwa kuwa katika hatari kubwa baada ya utambuzi wanaweza kulazwa hospitalini kwa ufuatiliaji wa moyo zaidi.[1]


title: Sinkopu

text: Sinkopu huathiri takribani watu watatu hadi sita kwa kila watu elfu moja kila mwaka.[1] Hutokea sana kwa wazee na wanawake. Ndiyo sababu ya asilimia moja hadi tatu ya safari kwa vitengo vya dharura na kulazwa hospitalini. Hadi nusu ya wanawake zaidi ya umri wa miaka 80 na thuluthi moja ya wanafunzi wa udaktari huelezea angalau tukio moja maishani mwao.[2] Kwa wote walio na sinkopu, takribani asilimia 4 hufariki kwa siku 30 zinazofuata.[1] Hatari ya matokeo mabaya, hata hivyo, hulingana na kisababishi halisi.[3]


title: Sinkopu

text: Jamii:Magonjwa Jamii:Tiba


title: Kandidiasisi

text: Kandidiasisi ni maambukizi ya kuvu yanayotokana na aina yoyote ya "Kandida" (aina ya chachu). Maambukizi haya yanapoathiri kinywa, kwa kawaida huitwa uotokuvu. Ishara na dalili zinajumuisha madoa meupe kwenye ulimi au sehemu zingine za kinywa na koo. Dalili zingine zinaweza kujumuisha maumivu na matatizo wakati wa kumeza. Maambukizi haya yanapoathiri uke kwa kawaida huitwa maambukizi ya chachu. Ishara na dalili zinajumuisha kujikuna kwenye uke, mwasho na wakati mwingine mchozo mweupe "unaofanana na jibini" kutoka ukeni. Mara nadra uume unaweza kuathirika na kusababisha kujikuna. Nadra sana maambukizi haya yanaweza kuwa vamizi na kuenea kwenye mwili wote na kusababisha homa pamoja na dalili kulingana na sehemu za mwili zilizoathiriwa.


title: Kandidiasisi

text: Zaidi ya aina 20 za "Kandida" zinaweza kusababisha maambukizi huku "Candida albicans" ikitokea mara nyingi zaidi. Maambukizi ya kinywa hutokea mara nyingi zaidi kwa watoto wenye umri wa chini ya mwezi mmoja, wazee na walio na mfumo dhaifu wa kingam. Hali zinazosababisha mifumo dhaifu ya mwili zinajumuisha UKIMWI, baada ya  upandikizaji wa ogani , kisukari  na matumizi yakotikosteroidi .Hatari zingine zinajumuisha meno ya kubandika na kufuatia therapi ya antibiotiki . Maambukizi ya ukeni hutokea mara nyingi katika ujauzito, kwa wenye mfumo dhaifu wa kingamwili na kufuatia matumizi ya antibiotiki. Hatari ya ueneaji mkubwa wa ugonjwa huu unajumuisha kuwa katika kitengo cha wagonjwa mahututi, kufuatia upasuaji,watoto wenye uzito mdogo wa kuzaliwa  na wenye mifumo dhaifu ya kingamwili.


title: Kandidiasisi

text: Juhudi za kuzuia maambukizi ya mdomoni zinajumuisha matumizi ya chlorhexidine ya kusafisha kinywa kwa wale wenye utendakazi dahifu wa kingamwili na kuosha mdomo baada ya matumizi ya steroidi za kupumua. Katika wanawake wanaoambukizwa mara kwa mara ukeni, probiotiki zinaweza kuwa bora. Kwa maambukizi ya kinywa, matibabu ya kutumia clotrimazole au nystatin ya kupaka kwa kawaida huwa mwafaka. Fluconazole, itraconazole, au amphotericin B ya kumeza au inayodungwa mishipani inaweza kutumika ikiwa dawa hizi hazitatibu maambukizi. Baadhi ya dawa za kuvu za eneo maalum zinaweza kutumika kutibu maambukizi ya ukeni ikijumuisha clotrimazole. Kwa watu wenye maambukizi yaliyoenea sana, amphotericin B ya kudungwa mishipani hutumika mara nyingi kwa wiki kadhaa. Kwa makundi fulani vya wtau wenye hatari ya juu zaidi, dawa za kuvu zinaweza kutumika kama kinga.


title: Kandidiasisi

text: Maambukizi ya kinywa hutokea katika takriban asilimia 6 ya watoto wa chini ya umri wa mwezi mmoja. Takriban asilimia 20 ya wanaofanyiwa kemotherapi ya saratani na asilimia 20 ya wale wenye UKIMWI pia hupata ugonjwa huu. Takriban robo-tatu ya wanawake hupata angalau maambukizi ya chachu wakati fulani katika maisha yao. Ueneaji sana wa ugonjwa huu hautokei mara nyingi isipokuwa kwa watu wenye vipengele vya hatari. Magonjwa haya pia hujulikana kiufundi kama maambukizi ya kuvu, moniliaisisi, na oidiomycosis.


title: Dimenshia

text: Dimenshia ni kategoria pana ya magonjwa ya ubongo yanayosababisha upunguaji wa muda mrefu na mara kwa mara wa polepole katika uwezo wa kufikiria na kukumbuka kiasi kwamba utendakazi wa kawaida wa mtu unaathiriwa.[1] Dalili zingine zinazotokea sana ni matatizo ya kihisia, matatizo ya lugha, na upungufu katika motisha.[1][2] Ufahamu wa mtu hauathiriwi.[1] Ili utambuzi uweze kufaulu, ni lazima kuwe na mabadiliko kutoka kwa utendakazi wa kawaida wa akili ya mtu na upungufu mkubwa kuliko utokanao na kuzeeka.[1][3] Magonjwa haya pia yana athari kubwa kwa watunzaji wa mtu.[1]


title: Dimenshia

text: Aina inayopatikana sana ya dimenshia ni ugonjwa wa Alzheimer unaochangia asilimia 50 hadi 70 ya visa. Aina zingine zinazopatikana sana ni dimenshia ya mishipa (asilimia 25), dimenshia ya Lewy body (asilimia 15), na dimenshia ya muda ya upande wa mbele.[1][2] Visababishi visivyopatikana sana ni hidrosefalasi ya shinikizo la kawaida, ugonjwa wa Parkinson, kaswende, na ugonjwa wa Creutzfeldt–Jakob miongoni mwa vingine.[4] Zaidi ya aina moja ya dimenshia zinaweza kuwa kwa mtu mmoja.[1] Kiasi kidogo cha visa huathiri familia.[5] Katika DSM-5, dimenshia iliainishwa upya kama tatizo la neva tambuzi, na viwango tofauti vya ukali.[6] Utambuzi hutegemea historia ya maradhi hayo na uchunguzi wa utambuzi kwa picha za mwanga wa kitabibu na vipimo vya damu kuondoa visababishi vingine vinavyoweza kuwepo.[7] Uchunguzi mdogo wa hali ya akili ni kipimo cha ufahamu kinachotumika sana.[2] Juhudi za kuzuia dimenshia ni kujaribu kupunguza visababishi vya hatari kama vile shinikizo la juu la damu, kuvuta, kisukari na unene.[1] Uchujaji umma kwa jumla kwa ugonjwa huu haupendekezwi.[8]


title: Dimenshia

text: Hakuna tiba ya dimenshia.[1] vizuio vya Kolinisteresi kama vile donepezil hutumiwa mara kwa mara na vinaweza kusaidia katika ugonjwa mdogo ili kupunguza.[9][10][11] Faida ya jumla, hata hivyo, inaweza kuwa ndogo.[11][12] Kwa watu walio na dimenshia na wale wanaowatunza, hatua nyingi zinaweza kuboresha maisha yao.[1] Tatuzi za kiufahamu za kitabia zinaweza kuwa bora.[1] Kuelimisha na kutoa msaada wa kihisia kwa mtunzaji ni muhimu.[1] Programu za mazoezi ni muhimu kulingana na shughuli za maisha ya kawaida na huboresha matokeo.[13] Matibabu ya matatizo ya kitabia au saikosisi kutokana na dimenshia kwa vizuia saikosisi hutumika sana lakini hayapendekezwi kutokana na suala kuwa huwa na faida ndogo na hatari zaidi ya kifo.[14][15]


title: Dimenshia

text: Ulimwenguni, dimenshia huathiri watu milioni 36.[1] Takribani asilimia 10 ya watu hupata ugonjwa huu wakati fulani maishani mwao.[5] Hupatikana sana umri unapoongezeka.[16] Takribani asilimia 3 ya watu wa umri wa kati ya miaka 65–74 wana dimenshia, asilimia 19 kati ya umri wa miaka 75 na 84 na karibu nusu ya walio na umri wa miaka 85.[17] Katika mwaka wa 2013 dimenshia ilisababisha takribani vifo milioni 1.7, juu kutoka milioni 0.8 katika mwaka wa 1990.[18] Watu wengi wanapoishi zaidi, dimenshia inaendelea kupatikana sana kwa watu wote.[16] Kwa watu wa umri mahususi; hata hivyo, huenda ikawa kuwa unapungua, angalau katika nchi zilizostawi, kutokana na kupungua kwa visababishi vya hatari.[16] Ni mojawapo ya visababishi vikuu vya ulemavu miongoni mwa wazee.[2] Inaaminika kusababisha gharama za kiuchumi za dola bilioni 604 kila mwaka.[1] watu walio na dimenshia mara nyingi huwa na vizuizi vya kimwili au kikemikali kwa kiwango kikubwa kupita kiasi, na kuibua masuala ya haki za kibinadamu.[1] Shutuma za kijamii dhidi ya waathiriwa hutokea sana.ref name=BMJ2009/>


title: Dimenshia

text: Jamii:Ubongo Jamii:Magonjwa Jamii:Tiba Jamii:Saikolojia


title: Uvimbe wa fibrosisi

text: Uvimbe wa fibrosisi (CF), hali ambayo pia hujulikana kama miukovisidosisi, ni ugonjwa wa kijenetiki ambao hasa huathiri mapafu na pia kongosho, ini, figo na matumbo.[1][2] Matatizo ya muda mrefu hujumuisha ugumu wa kupumua na kutoa kikohozi kufuatia marejeo ya maambukizi ya mapafu. Dalili nyingine hujumuisha maambukizi ya sinasi, ukuaji duni, kinyesi kilicho na mafuta, upanuziviungo wa vidole vya mikono na miguu, na ugumba katika wanaume na kadhalika. Watu tofauti huenda wakawa na viwango tofauti vya dalili.[1]


title: Uvimbe wa fibrosisi

text: CF ni ugonjwa wa selipumbazi ya kromosomu isiyobaini jinsia. Hali hii husababishwa na shinikizo la mabadiliko katika nakala zote mbili za jeni za kidhibiti cha upitishaji kwenye utando wa seli katika fibrosisi iliyo na sistitisi kwa protini (CFTR).[1] Watu walio na nakala moja inayofanya kazi ni wabebaji na la sivyo mara nyingi huwa kawaida.[3] CFTR huhusika katika uzalishaji jasho, viowevu vya umeng’enyaji, na kamasi.[4] CFTR isipofanya kazi, ute ambao kwa kawaida huwa mwepesi huwa mzito.[5] Hali hii hutambuliwa kwa kipimo cha jasho na kipimo cha kijenetiki.[1] Uchunguzi wa watoto wachanga wakati wa kuzaliwa hufanyika katika baadhi ya sehemu duniani.[1]


title: Uvimbe wa fibrosisi

text: Uvimbe wa fibrosisi hauna tiba.[3] Maambukizi ya mapafu hutibiwa kwa antibiotiki ambazo zinaweza kudungwa ndani ya mishipa, kuvutwa kwa mapua, au kunywewa. Wakati mwingine antibiotiki ya azithromycin hutumika kwa muda mrefu. Kiowevu cha chumvi kilicho na ukolezi wa juu na salbutamol pia inaweza kutumika. Upandikizaji mapafu unaweza kutekelezwa ikiwa utendakazi wa mapafu utaendelea kuzorota. Ubadilishaji vimeng'enya vya wengu na nyongeza ya vitamini inayoweza kuyeyuka kwenye mafuta pia ni muhimu, hasa kwa watoto. Ingawa hakuna ushahidi wa kutosha, watu wengi hutumia mbinu ya kufungua njia ya pumzi kama vile fiziotherapi ya kifua.[1] Wastani wa matarajio ya urefu wa maisha ni kati ya miaka 37 na 50 katika mataifa yaliyostawi.[6] Matatizo ya mapafu husababisha vifo kwa asilimia 80 ya watu.[1]


title: Uvimbe wa fibrosisi

text: CF hutokea mara nyingi katika watu wa ukoo wa Kaskazini kwa Ulaya na huathiri takriban mtoto mmoja mzawa kati ya kila watoto elfu tatu wazawa.[1] Takriban mtoto mmoja kati ya kila watoto ishirini na watano ni mbebaji.[3] Ugonjwa huu ni nadra zaidi katika Waafrika na watu wa bara Asia.[1] Ugonjwa huu ulibainika mara ya kwanza kama ugonjwa maalum na Dorothy Andersen mwaka wa 1938, huku maelezo yake yakifanana na hali iliyotokea angalau mwaka wa 1595.[2] Jina uvimbe wa fibrosisi linatokana na sifa maalum za ugonjwa huu ambapo fibrosisi na uvimbe huundika ndani ya kongosho.[7][2]


title: Uvimbe wa fibrosisi

text: Jamii:Magonjwa Jamii:Tiba


title: Kuvuja damu baada ya kuzaa

text: Kuvuja damu baada ya kuzaa au kutokwa na damu baada ya kuzaa (PPH) mara nyingi hufasiliwa kama kupoteza zaidi ya mililita 500  au 1,000  za damu ndani ya saa 24 za baada ya kuzaa. Baadhi ya watu wameongeza hoja kwamba lazima mtu awe na dalili za upungufu wa kiwango cha damu ili hali hii itambulike kuwepo. Ishara na dalili mwanzoni zinaweza kujumuisha: ongezeko la mapigo ya moyo, kuhisi kizunguzungu baada ya kusimama na ongezeko la kiwango cha pumzi. Kwa sababu kiwango kikubwa zaidi cha damu hupotea, mwanamke huyu anaweza kuhisi kijibaridi, shinikizo lake la damu linaweza kupungua na anaweza kuanza kuhangaika au kupoteza ufahamu. Hali hii inaweza kutokea hadi wiki sita baada ya kuzaa.


title: Kuvuja damu baada ya kuzaa

text: Kisababishi kikuu cha hali hii ni mikazo hafifu ya uterasi kufuatia kuzaa. kukosa kutolewa kwa plasenta yote, kuraruka kwa uterasi, au hali duni ya kuganda kwa damu ni hali zingine zinazoweza kuwa visababishi. Hali hii hutokea mara nyingi katika watu ambao: tayari wana kiwango cha chini cha seli nyekundu za damu, ni mtu wa bara Asia, watu walio na watoto wakubwa zaidi au zaidi ya mtoto mmoja, wanene kupindukia au wa umri wa zaidi ya miaka 40. Hali hii pia hutokea mara nyingi baada ya kuzaa kwa njia ya upasuaji, katika wanawake ambao hupewa dawa ili waanze kupata mikazo ya kuzaa, au wanawake walio na episiotomia.


title: Kuvuja damu baada ya kuzaa

text: Kinga hujumuisha kupunguza vipengele vinavyojulikana vya hatari ikiwa ni pamoja na, ikiwezekana, taratibu zinazohusiana na hali hii na kupeana dawa ya oxytocin ili kusisimua uterasi ukazike punde baada ya mtoto kuzaliwa. Misoprostol inaweza kutumika badala ya oxytocin katika jamii za mapato ya chini. Matibabu yanaweza kujumuisha: maji yanayodungwa ndani ya mishipa, kuongezwa zamu na dawa ya ergotamine ili kusababisha mikazo zaidi ya uterasi. Juhudi za kukaza uterasi kwa mikono zinaweza kusaidia ikiwa njia zingine za matibabu hazisaidii. Mshipa wa aota pia unaweza kubanwa kwa kufinya fumbatio. Shirika la Afya Duniani limependekeza vazi la kuzuia mshtuko lisilotumia hewa kusaidia hadi hatua zingine kama vile upasuaji zichukuliwe.


title: Kuvuja damu baada ya kuzaa

text: Katika mataifa yanayostawi, takriban asilimia 1.2 ya wanawake wanaozaa hukumbwa na hali ya kuvuja damu baada ya kuzaa, na hali hii ilipotokea, takriban asilimia 3 ya wanawake walifariki. Hali hii husababisha vifo 44,000 hadi 86,000 kote duniani kila mwaka, hivyo ndicho kisababishi kikubwa zaidi cha kifo katika ujauzito. Takriban 0.4 ya wanawake 100,000 wanaozaa hufariki kutokana na kuvuja damu baada ya kuzaa katika mataifa ya Uingereza, ilhali takriban wanawake 150 kati ya 100,000 wanaozaa hufa katika mataifa ya kusini mwa jangwa sahara. Viwango vya vifo vimepungua pakubwa tangu angalau miaka ya mwisho wa 1800 katika mataifa ya Uingereza.


title: Ukambi

text: Ukambi (au surua) ni ugonjwa wa kuambukiza unaoenezwa sana kupitia mgusano yanayosababishwa na virusi vya ukambi.[1][2]


title: Ukambi

text: Ishara na dalili za kwanza kwa kawaida hujumuisha homa, ambayo mara nyingi huwa zaidi ya 40°C (104.0°F), kikohozi, mafua, na macho mekundu.[1][3] Siku mbili au tatu baada ya dalili kuanza, madoa madogo meupe yanaweza kuonekana ndani ya kinywa yanayojulikana kama alama za koplik. Chunusi nyekundu, zinazoanza kwenye uso kisha kuenea kwa mwili wote, kwa kawaida huanza siku tatu hadi tano baada ya mwanzo wa dalili.[3]


title: Ukambi

text: Dalili kwa kawaida huwa siku 10–12 baada ya kutangamana na mtu aliyeambukizwa kwa siku 7–10.[4][5]


title: Ukambi

text: Matatizo zaidi ya ukambi hutokea kwa takriban asilimia 30 na yanaweza kujumuisha kuhara, upofu, inflamesheni ya ubongo, na nimonia miongoni mwa mengine.[4][6]


title: Ukambi

text: Rubela na roseola ni magonjwa tofauti ingawa yanafanana na surua.[7]


title: Ukambi

text: Ukambi ni ugonjwa unaoambukiza kupitia hewa na kuenezwa kwa urahisi na watu walioambukizwa kupitia kikohozi na kupiga chafya. Pia unaweza kuenezwa kupitia kutangamana na mate au makamasi.[4] Watu tisa kati ya kumi wasio na kingamwili wanaokaa pamoja na mtu aliyeambukizwa wataambukizwa ukambi. Watu huweza kuwaambukiza wengine katika siku nne kabla hadi siku nne baada ya mwanzo wa chunusi.[6]


title: Ukambi

text: Watu kwa kawaida hupata ugonjwa huu mara moja tu.[4] Vipimo vya virusi hivi katika visa vinavyokisiwa ni muhimu kama sehemu ya juhudi za afya ya umma.[6]


title: Ukambi

text: Chanjo ya ukambi huwa mwafaka katika kuzuia ugonjwa huu. Uchanjaji umepunguza asilimia 75 ya vifo vilivyotokana na ukambi kati ya miaka ya 2000 na 2013 na takriban asilimia 85 ya watoto ulimwenguni kote wanapata chanjo kwa sasa.


title: Ukambi

text: Hakuna matibabu maalum ya ukambi. Hata hivyo, utunzaji wa kimsaada unaweza kuboresha matokeo.[4] Hii inaweza kujumuisha kuwapa wagonjwa mmumunyo wa chumvi-maji za kunywa (viowevu vyenye utamu na chumvi), vyakula vyenye afya na dawa ya kupunguza homa.[4][5] Antibiotiki zinaweza kutumika ikiwa maambukizi ya bakteria kama vile ya numonia yatatokea. Nyongeza ya Vitamini A hupendekezwa katika nchi zinazoendelea.[4]


title: Ukambi

text: Ukambi huathiri takriban watu milioni 20kila mwaka,[1] hasa katika maeneo yanayoendelea barani Afrika na Asia.[4] Ukambi husababisha vifo vingi vinavyoweza kuzuiwa kwa kutumia chanjo ikilinganishwa na magonjwa mengine.[8] Ukambi ulisababisha takriban vifo 96,000 katika mwaka wa 2013 ikilinganishwa na vifo 545,000 katika mwaka wa 1990.[9] Katika mwaka wa 1980, ugonjwa huu ulikadiriwa kusababisha vifo milioni 2.6 kila mwaka.[4] Kabla ya uchanjaji nchini Marekani, kati ya visa milioni tatu na milioni nne vilitokea kila mwaka.[6] Watu wengi wanaoambukizwa na kufariki huwa wenye umri wa chini ya miaka mitano.[4] Hatari ya kifo kwa walioambukizwa kwa kawaida huwa asilimia 0.2,[6] lakini hii inaweza kuongezeka hadi asilimia 10 kwa wale walio na utapiamlo.[4] Ukambi hauaminiki kuathiri wanyama.[4]


title: Ukambi

text: Jamii:Maradhi ya kuambukiza Jamii:Tiba Jamii:Maradhi ya ngozi


title: Tetanasi

text: Tetanasi, iitwayo pia pepopunda, ni maambukizi yaliyo na sifa bainifu ya mvutano wa misuli. Katika aina ya kawaida sana mivutano huanza kwenye taya na kisha kuenea kwenye sehemu nyingine ya mwili. Mivutano hii kwa kawaida hudumu kwa muda wa dakika chache kila wakati na hutokea mara kwa mara kwa wiki tatu hadi nne. Mivutano inaweza kuwa kali sana ambapo kuvunjika kwa mifupa kunaweza kutokea.


title: Tetanasi

text: Dalili nyingine zinaweza kujumuisha: joto jingi, maumivu ya kichwa, tatizo la kumeza, shinikizo la damu, na mpigo wa haraka wa moyo.


title: Tetanasi

text: Kuanza kwa dalili kwa kawaida huwa siku tatu hadi ishirini na moja baada ya maambukizi. Unaweza kuchukua miezi kabla ya kupona. Takribani asilimia 10 ya walioambukizwa hufariki.


title: Tetanasi

text: Pepopunda husababishwa na maambukizi ya bakteria "Kostridiamu tetani". Kwa kawaida bakteria huingia mwilini kupitia mwanya kwenye ngozi kama vile mahali palipokatwa au jeraha lililosababishwa na kifaa chafu. Bakteria hizi hupatikana kwa kawaida kwenye udongo, vumbi na mbolea. Bakteria hutoa toksini inayotatiza mikakamao ya misuli, huku ikisababisha dalili za kawaida. Utambuzi huzingatia misingi ya ishara na dalili. Hugonjwa huu hauenei kati ya watu.


title: Tetanasi

text: Maambukizi yanaweza kuzuiwa kwa chanjo ya pepopunda. Kwa wale walio na kidonda kubwa na chini ya dozi tatu za chanjo uchanjaji na globulini ya kinga dhidi ya pepopunda hupendekezwa. Kwa walioambukizwa globulini ya kinga dhidi ya pepopunda au iwapo haipatikani imunoglubolini ya kudunga mishipani (IVIG) hutumika. Kidonda kinapaswa kuoshwa na kila tishu iliyokufa kuondolewa. dawa ya kulegeza misuli inaweza kutumika ili kudhibiti mivutano. Tundu lililoandaliwa la kupitisha hewa linaweza kuhitajika iwapo kupumua kwa mtu kumeathirika.


title: Tetanasi

text: Pepopunda hutokea katika sehemu zote za dunia lakini hutokea mara nyingi zaidi katika hali ya anga iliyo joto na iliyo na unyevunyevu pale ambapo udongo huwa na viumbe hai. Katika mwaka wa 2013 ilisababisha takribani vifo 59,000 – idadi iliyopungua kutoka 356,000 katika mwaka wa 1990. Maelezo ya ugonjwa huu na Hippocrates yamekuwa kutoka angalau karne ya 5 BCE. Kisababishi cha ugonjwa kiligunduliwa katika mwaka wa 1884 huku chanjo ikianzishwa katika mwaka wa 1924.


title: Kikohozi kikuu

text: Kikohozi kikuu, au kikohozi cha siku 100, ni ugonjwa unaosababishwa na bakteria.[1][2] Mwanzoni, dalili huwa sawa na za mafua ya kawaida ambapo mtu huwa na mafua, homa na kikohozi cha kiwango kidogo. Dalili hizi kisha hufuatiwa na vipindi vya kikohozi kikali kwa wiki kadhaa. Sauti kali ya “whoop” inaweza kutoka kufuatia tukio la kukohoa mtu anapovuta pumzi.[2] Kikohozi hiki kinaweza kudumu kwa zaidi ya siku mia moja au wiki kumi.[3] Mtu anaweza kukohoa sana hadi akatapika, akavunjika mbavu, au akawa mchovu sana kutokana na juhudi za kukohoa.[2][4] Watoto wa chini ya mwaka mmoja wanaweza kuwa na kikohozi kidogo au hata wasiwe nacho na badala yake wawe na vipindi ambapo hawapumui.[2] Kipindi cha kati ya kuambukizwa na kuanza kwa dalili kwa kawaida huwa siku saba na kumi.[5] Ugonjwa huu unaweza kutokea kwa watu waliochanjwa, lakini kwa kawaida dalili huwa hafifu.[2]


title: Kikohozi kikuu

text: Kifaduro husababishwa na bakteria ya Bordetella pertussis. Kifaduro ugonjwa unaosambazwa hewani unaoenea haraka kwa kikohozi na chafya ya mtu aliyeambukizwa.[6] Watu wanaweza kuwaambukiza wengine kutoka mwanzo wa dalili hadi takriban wiki tatu baada ya kuanza kwa matukio ya kukohoa. Watu wanaotibiwa kwa antibiotiki huwa hawaambukizi wengine baada ya siku tano.[7] Utambuzi hufanywa kwa kuchukua sampuli kutoka kwa sehemu ya nyuma ya pua na koo. Sampuli hii kisha inaweza kuchunguzwa kwa kukuza vimelea au kwa kukuza akala ya DNA.[8]


title: Kikohozi kikuu

text: Kinga huwa hasa kwa chanjo ya dawa ya chanjo.[9] Chanjo ya kwanza hupendekezwa kati ya wiki sita na nane baada ya kuzaliwa huku vipimo vinne vya dawa vikipeanwa katika miaka miwili ya kwanza baada ya kuzaliwa.[10] Chanjo hii huisha nguvu baada ya muda, hivyo vipimo zaidi hupendekezwa kwa watoto wakubwa na watu wazima.[11] Antibiotiki zinaweza kutumika kuzuia ugonjwa huu katika watu walio katika hatari kubwa ya kuambukizwa ugonjwa huu.[12] Kwa watu walioambukizwa, antibiotiki hufaa ikiwa watazitumia wiki tatu baada ya dalili za kwanza, la sivyo hazina manufaa mengi kwa watu wengi. Katika watoto wa chini ya mwaka mmoja na kina mama wajawazito, antibiotiki hupendekezwa wiki sita baada ya kuanza kwa maambukizi. Antibiotiki zinazotumika hujumuisha erythromycin, azithromycin, au trimethoprim/sulfamethoxazole.[7] Hakuna ushahidi wa kutosha kuhusu manufaa ya matibabu kwa kikohozi hiki.[13] Idadi kubwa ya watoto wa chini ya mwaka mmoja huhitajii kulazwa hospitalini.[2]


title: Kikohozi kikuu

text: Inakadiriwa kwamba kifaduro huwaathiri watu milioni 16 kote duniani kila mwaka.[13] Idadi kubwa ya visa hutokea katika mataifa yanayostawi na watu wa umri wowote wanaweza kuathiriwa[9][13] Mwaka wa 2013, ugonjwa huu ulisababisha vifo 61,000 – vilivyoshuka kutoka vifo 138,000 mwaka wa 1990.[14] Karibu 2% ya watoto wanaoambukizwa wakiwa wa chini ya mwaka mmoja hufa.[4] Maelezo ya mizuko ya ugonjwa huu yalitolewa kwa mara ya kwanza katika karne ya 16. Bakteria inayosababisha ugonjwa huu ilitambuliwa mwaka wa 1906. Chanjo yake ilipatikana katika miaka ya 1940.[5]


title: Uvimbe wa sikio

text: Uvimbe wa sikio ni kikundi cha magonjwa ya uvimbe wa sehemu ya katikati mwa sikio. Aina mbili kuu ni uvimbe mkali wa sikio (AOM) na uvimbe wa sikio ulio na mchozo (OME). AOM ni maambukizi yanayoanza ghafla yanayodhihirika kwa maumivu ya sikio. Katika watoto wadogo, maumivu haya yanaweza kupelekea kulia sana, na ugumu wa kulala. Decreased eating and a fever may also be present. OME is typically not associated with symptoms. Mara kwa mara, mgonjwa huhisi kujaa sikioni. Ugonjwa huu hufasiliwa kama uwepo wa kiowevu kisichoambukiza cha Zaidi ya wiki mbili katika sehemu ya katikati mwa sikio kwa zaidi ya miezi mitatu. Uvimbe wa sikio wa muda mrefuunaotoa usaha (CSOM) ni uvimbe wa sehemu ya katikati mwa sikio wa zaidi ya wiki mbili unaosababisha vipindi vya kutokwa na usaha sikioni. Hali hii inaweza kuwa tatizo la uvimbe mkali wa sikio. Ni nadra usaha kuwepo. Hali zote tatu zinaweza kuhusishwa na kuppoteza uwezo wa kusikia. Kupoteza uwezo wa kusikia katika OME kunaweza kutatiza uwezo wa kusoma kwa mtoto, kwa sababu ya hali yake ya muda mrefu.


title: Uvimbe wa sikio

text: Kisababishi cha AOM kinahusiana na anatomia ya utotoni na utendakazi wa kingamwili. Bakteria au virusivinaweza kuhusishwa. Vipengele vya hatari vinahusisha: kuhatarishwa kwa moshi, utumiaji vitulizaji, na kutembelea vituo vya utunzaji. Hali hutokea mara nyingi katika watu ambao ni Wamarekani Asilia au walio na Dalili za Down. OME mara nyingi hutokea kufuatia AOM lakini pia inaweza kuhusishwa na maambukizi ya sehemu ya juu ya njia ya pumzi yanayosababishwa na virusi, vitu vinavyowasha kama vile moshi, au mzio. Kuchunguza kiwambo cha sikio ni hatua muhimu katika utambuzi sahihi. Dalili za AOM ni pamoja nakuvimba au ukosefu wa mwendo wa utando wa kiwambo kutokana na kipenga cha hewa. Mchozo mpya usiohusiana na uvimbe wa sehemu ya nje ya sikio pia ni dalili ya uwepo wa ugonjwa huu.


title: Uvimbe wa sikio

text: Hatua kadhaa hupunguza hataru ya uvimbe wa sehemu ya ndani ya sikio ikijumuisha: ya niumonia na chanjo ya mafua, kunyonyesha kwa maziwa ya matiti pekeekwa miezi sita ya kwanza baada ya kuzaliwa, na kuepukana na moshi wa tumbako. Kwa wagonjwa walio na uvimbe wa sikio ulio na mchozo, antibiotikikwa kawaida hazisaidii kuharakisha uponyaji. Utumiaji dawa za maumivu dhidi ya AOM ni muhimu. Dawa hizi ni pamoja na: paracetamol (acetaminophen), ibuprofen, kiowevu cha kutia sikioni cha benzocaine au opioidi. Katika AOM, antibiotikizinaweza kuharakishauponyaji lakin zinaweza kusababisha madhara ya baadaye. Antibiotikimara nyingi hupendekezwa kwa watu walio na hali hatari ya ugonjwa auwatoto wa chini ya miaka miwili. Kwa watu walio na hali isiyo kali ya ugonjwa, antibiotiki hupendekezwa kwa watu wasiopata nafuu baada ya siku mbili au tatu. Chaguo la kwanza la antibiotiki kwa kawaida huwa amoxicillin. Kwa watu wanaoambukizwa mara nyingi, kijifereji cha sikio kinaweza kupunguza uwezekano wa kurejea kwa maambukizo.


title: Uvimbe wa sikio

text: AOM huwaadhiritakriban 11% ya watu kila mwaka kote duniani (karibu visa milioni 710 ). Nusu ya visa hivi huhusisha watoto wa chini ya miaka mitano na hutokea mara nyingi katika wanaume. Kwa watu walioathiriwa, takriban 4.8% au milioni 31 hupata uvimbe wa sikio wa muda mrefu ulio na usaha. Kabla ya umri wa miaka kumi, OME huathiri takriban 80% ya watoto wakati fulani maishani. Uvimbe wa sehemu ya ndani ya sikio ulisababisha vifo 2,400 mwaka wa 2013 – vilivyoshuka kutoka vifo 4,900 mwaka wa 1990.


title: Homa ya rumatizimu

text: Homa ya rumatizimu, ambayo pia hujulikana kama homa kali ya rumatizimu (ARF), ni ugonjwa wa kuvimba unaoweza kuhusisha moyo, jointi, ngozi, na ubongo. Ugonjwa huu hujijenga majuma mawili hadi manne baada ya maambukizi ya koo. Ishara na dalili ni joto jingi, maumivu mengi ya jointi, kwenenda kusikohiari kwa misuli, na vipele visivyo vya kawaida visivyowasha vijulikanavyo kama erythema marginatum. Moyo huhusika katika takribani nusu ya visa. Uharibifu wa kudumu wa vali za moyo, ujulikanao kama ugonjwa wa rumatizimu wa moyo (RHD), hutokea baada ya mashambulio mengi lakini huenda ukatokea mara kwa mara baada ya kisa kimoja cha ARF. Vali zilizoharibiwa zinaweza kusababisha mshtuko wa moyo. Vali hizo zisizo za kawaida pia huongeza hatari ya mtu huyo kupata fibrilesheni ya atriamu na maambukizi ya vali.


title: Homa ya rumatizimu

text: Homa kali ya rumatizimu inaweza kutokea kufuatia maambukizi ya koo kwa bakteria iitwayo "Streptococcus pyogenes". Isipotibiwa ARF hutokea kwa hadi asilimia tatu ya watu. Mwenendo halisi unaaminiwa kuwa utoaji wa antibodi dhidi ya tishu za mtu huyo. Watu wengine kutokana na jenetikia yao wana uwezekano mkubwa wa kupata ugonjwa huo kuliko wengine wanapotangamana na bakteria hiyo. Visababishi vingine vya hatari ni utapiamlo na umasikini. Utambuzi wa ARF hutegemea kuwepo kwa ishara na dalili pamoja na thibitisho la kuwepo kwa maambukizi ya streptokokasi hivi karibuni.


title: Homa ya rumatizimu

text: Kutibu watu walio na maumivu ya koo kwa antibiotiki, kama vile penicillin, hupunguza hatari yao ya kupata homa kali ya rumatizimu . Hii huhusisha kupima watu walio na koo zenye maumivu kwa maambukizi, kipimo ambacho huenda kisipatikane katika nchi zinazostawi. Mbinu zingine za uzuiaji ni usafibora. Kwa walio na ARF na RHD vipindi virefu vya antibiotiki vimependekezwa wakati mwingine. Urejeleaji wa polepole wa shughuli za kawaida unaweza kufanyika kufuatia shambulio. Baada ya RHD kujijenga, matibabu ni magumu zaidi. Mara kwa mara upasuaji wa kubadilisha vali au kukarabati huhitajika. Vinginevyo matatizo hutibiwa kikawaida.


title: Homa ya rumatizimu

text: Homa kali ya rumatizimu hutokea kwa takribani watoto 325,000 kila mwwaka na takribani watu milioni 18  sasa hivi wana ugonjwa wa rumatizimu wa moyo. Wanaopata homa kali ya rumatizimu mara nyingi huwa na umri wa kati ya miaka 5 na 14, huku asilimia 20 ya mashambulio ya mara ya kwanza ikitokea kwa watu wazima. Ugonjwa huu hupatikana sana katika nchi zinazostawi na katika wazawa wa nchi zilizostawi. Katika mwaka wa 2013 ulisababisha vifo 275,000 chini kutoka vifo 374,000 katika mwaka wa 1990. Vifo vingi hutokea katika nchi zinazostawi ambako takribani asilimia 12.5% ya watu walioambukizwa wanaweza kufariki kila mwaka. Maelezo ya ugonjwa huu yanaaminiwa kuanza angalau katika karne ya 5 katika maandishi ya Hippocrates. Ugonjwa huo ulipewa jina hilo kwa sababu dalili zake zinafanana na zile za baadhi ya magonjwa ya rumatizimu.


title: Prekilampsia

text: Prekilampsia (PE) ni ugonjwa wa ujauzito unaodhihirika kwa shinikizo la juu la damu na kiwango kikubwa cha protini kwenye mkojo.[1] Ugonjwa huu hutokea katika trimesta ya tatu ya ujauzito na huzidi jinsi muda unavyoendelea.[2][3] Katika hali mbaya ya ugonjwa huu, hali zifuatazo zinaweza kuwepo: umeng’enyaji wa seli nyekundu za damu, upungufu wa idadi ya chembe za kugandisha damu, kuharibika kwa utendaji wa ini, utendakazi duni wa figo, kuvimba, ugumu wa kupumua kufuatia kuwepo kwa kiowevu kwenye mapafu, au matatizo ya macho.[2][3] PE huongeza hatari ya kuathirika kwa mama na mtoto.[3] Hali hii isipotibiwa inaweza kusababisha mtukutiko, ambapo hujulikana kama eklampsia.[2]