title: Bata

text:
Bata hula aina mbalimbali ya chakula kama vile kama vile nyasi, mimea ya majini, samaki, wadudu, amfibia wadogo , minyoo na moluski.
Bata wanaoogelea na bata wa baharini wanakula wanyama chini kabisa ya kina cha maji. Ili kuweza kuzama kwa urahisi, bata wanaoogelea ni wazito kuliko bata aina ya dabbling, hivyo inakuwa vigumu kwa wao kuruka.
Bata hawa wa dabbling hula kwenye uso wa maji au ardhini, au chini ya ardhi kwa kadiri ya uwezo atakaoweza kufikia bila ya kuzama kabisa.[4] Kuzunguka mdomo wa bata kuna umbo mithili ya kitana, iitwayo "pecten". Hii huchuja majimaji kwa kuyapitisha kwenye pande za mdomo na kubakiza chakula chochote ndani. "Pecten" pia hutumika kupuna manyoya.
Baadhi ya spishi kama vile "smew", "goosander" na "mergansers" wanauwezo wa kumeza samaki wakubwa.
Bata wengine wana midomo bapa mahsusi kwa kazi za kuzoa na kuvuta kama vile kuvuta magugumaji, kuvuta minyoo na moluski nje ya matope, kutafuta lava wa wadudu, na kazi kubwa.


title: Bata

text:
1. ^ "Duckling". The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition Copyright 2006 by Houghton Mifflin Company. Republished by dictionary.com, http://dictionary.reference.com/browse/duckling, Accessed 05-01-2008.
2. ^ "Duckling". Kernerman English Multilingual Dictionary (Beta Version), 2000-2006 K Dictionaries Ltd., Republished by dictionary.com, http://dictionary.reference.com/browse/duckling, Accessed 05-01-2008.
3. ^ Photo of a duck eating a frog
4. ^ Ogden, Evans. "Dabbling Ducks". CWE. http://www.sfu.ca/biology/wildberg/species/dabbducks.html. Retrieved 2006-11-02.
5. ^ Amos, Jonathan. "Sound science is quackers". BBC News. http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3086890.stm. Retrieved 2006-11-02.
6. ^ "Mythbusters Episode 8". 12 Desemba 2003. http://mythbustersresults.com/episode8.
7. ^ "Mallard - Nature Notes". Ducks Unlimited Canada. http://www.ducks.ca/resource/general/naturenotes/mallard.html. Retrieved 2006-11-02.


title: Bata

text:
• Wild Ducks Info – Maelezo ya kina kuhusu bata wa mwituni.
• Duck videos kwenye Mkusanyiko wa Ndege kwenye Wavuti.
• list of books (sehemu bora ya kutazama)
• Ducks at a Distance, by Rob Hines at Project Gutenberg - Mwongozo wa kisasa wa kuwatambua bata maji wa Marekani.
Imerekebishwa kutoka "http://en.wikipedia.org/wiki/Duck


title: AfrophoneWikis

text: AfrophoneWikis ni kundi linalojadili jinsi ya kuendeleza Kamusi Elezo Huria (Wikipedia) za lugha za Kiafrika.


title: Jay Rosen

text: Jay Rosen (amezaliwa 5 Mei 1956, Buffalo, New York) ni mwandishi na mwalimu wa uandishi wa habari katika Chuo Kikuu cha New York. Jay Rosen anajihusisha kwa karibu na masuala ya Uandishi wa Raia. Kitabu chake kiitwacho What Are Journalists For? kilichotolewa mwaka 1996 kinazungumzia juu ya umuhimu wa kutumia zana mpya za habari kwa ajili ya mawasiliano na masikilizano.


title: Jay Rosen

text: Jay anaandika katika blogu yake iitwayo Pressthink ambayo inazungumzia juu ya taaluma ya uandishi katika zama za Intaneti. Pia huwa anaandika katika blogu ya The Huffington Post. Pressthink ilishinda tuzo ya Freedom Blog Award inayotolewa na shirika lisilo la kiserikali la Reporters Withouth Borders mwaka 2005.


title: Tumbusi

text: Tumbusi au tai mzoga ni ndege wakubwa wa nusufamilia Aegypiinae na Gypaetinae katika familia Accipitridae ambao hula mizoga. Wana mnasaba na tai. Huko Amerika kuna ndege wafananao na tumbusi, lakini wale hawana mnasaba sana na huwekwa katika familia Cathartidae. Tumbusi huvumbua mizoga kwa macho, lakini wale wa Marekani wananusa vizuri pia.


title: Tumbusi

text: Spishi nyingi za tumbusi zina kichwa bila manyoya. Sifa bainifu hii imekua kuzuia manyoya ya kichwa yasichafuliwe kwa damu wakati tumbusi akiingiza kichwa chake ndani ya mzoga. Kichwa chenye upara kinaweza kusafishwa kwa urahisi ndani ya mto au ziwa.


title: Kipondya

text: Vipondya ni ndege mbuai wa jenasi "Circus", jenasi pekee ya nusufamilia "Circinae" katika familia Accipitridae, ambao hukamata wanyama na ndege wadogo. Wakitafuta mawindo vipondya huruka kwa mwinuko mfupi juu ya viwanja na vinamasi na huweka mabawa yao kwa V fupi. Rangi za manyoya ya dume na jike ni tofauti. Hulitengeneza tago lao ardhini au juu ya mti na jike huyataga mayai 1-8.


title: Mike Tyson

text: Michael Gerard Tyson (amezaliwa 30 Juni 1966) ni mpiga ngumi wa uzito wa juu duniani unaotambuliwa na Shirikisho la Ngumi Duniani (WBC). Ni bondia wa kwanza kuwahi kutwaa taji hilo akiwa na umri mdogo. Mike alizaliwa katika mji wa Brooklyn New York. Alikuwa mtoto mtukutu akijihusisha na matukio ya uporaji mitaani. Alipelekwa katika shule ya kurekebisha tabia (Jela ya watoto) huko New York. Akiwa huko alionekana mwenye kipaji na mwalimu wa ngumi Mmarekani aitwaye Cus D'Amato ambaye matunda yake mengine ni mwanamasumbwi aitwaye Floyd Petterson na kutwaa taji la ngumi 1956.


title: Otto von Bismarck

text: Otto von Bismarck (1 Aprili 1815 – 30 Julai 1898) alikuwa mwanasiasa mashuhuri wa Ujerumani katika karne ya 19.


title: Otto von Bismarck

text: Akiwa waziri mkuu wa Prussia alijenga umoja wa Ujerumani katika vita tatu dhidi ya Denmark (1864), Austria (1866) na Ufaransa (1870/71).


title: Otto von Bismarck

text: Kama Chansella wa Dola la Ujerumani aliongoza siasa ya nchi hadi 1890 alipoachishwa na Kaisari kijana Wilhelm II.


title: Otto von Bismarck

text: Jina lake kamili lilikuwa Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen. Alizaliwa katika familia ya kitemi wa cheo cha chini katika ufalme wa Prussia, mama yake alikuwa wa asili ya kiraia.


title: Otto von Bismarck

text: Alisoma sheria na kilimo kwenye chuo kikuu baada ya kumaliza elimu ya sekondari, halafu akajiunga na jeshi kwa utumishi wake wa lazima.


title: Otto von Bismarck

text: Baada ya kifo cha baba mwaka 1845 akachukua utawala wa mashamba ya familia yake.


title: Otto von Bismarck

text: Mwaka 1847 akafunga ndoa na Marie von Thadden akazaa naye watoto watatu: Marie (1847–1926), Herbert (1849–1904) na Wilhelm (1852–1901).


title: Otto von Bismarck

text: Wakati wa mapinduzi ya kwanza ya kidemokrasia katika Ujerumani (1848/49) alijiunga na siasa akawa mtetezi wa haki za mfalme na mpinzani wa wanademokrasia. Akachaguliwa katika Bunge la Prussia.


title: Otto von Bismarck

text: Mwaka 1851 mfalme wa Prussia alimteua kuwa mwakilishi wa Prussia katika halmashauri ya Shirikisho la Kijerumani huko Frankfurt - wakati ule Ujerumani ilikuwa shirikisho lisilo na nguvu ya madola 38 yaliyojitegemea. Madola makubwa katika shirikisho hili yalikuwa Austria na Prussia. Bismarck alikuwa pia na vipindi vifupi vya utumishi kama balozi wa Prussia huko St. Petersburg na Paris.


title: Otto von Bismarck

text: Mwaka 1862 aliteuliwa na mfalme Friedrich Wilhelm IV kuwa waziri mkuu wa Prussia. Shabaha yake kuu ilikuwa kuongeza uwezo wa nchi. Aliimarisha jeshi la Prussia dhidi ya upinzani wa wabunge wengi. Jeshi hilo lilipewa nafasi ya kuonyesha uwezo wake katika vita dhidi ya Denmark ya mwaka 1864. Matokeo ya vita yaliongeza mashindano kati ya Prussia na Austria juu ya kipaumbele ndani ya Shirikisho la Kijerumani.


title: Otto von Bismarck

text: Matokeo yake yalikuwa vita ya mwaka 1866. Prussia, pamoja na madola kadhaa madogo, ilishinda Austria na jeshi la Shirikisho la Kijerumani. Shirikisho lilivunjika, Prussia ilimeza madola kama Hannover na Hesse yaliyokuwa yameshikamana na Austria ikawa dola kabisa ndani ya Ujerumani. Austria ilijiondoa katika siasa ya Kijerumani na idadi kubwa ya madola ya Kijerumani ilijiunga na Prussia katika shirikisho la Ujerumani ya Kaskazini.


title: Otto von Bismarck

text: Bismarck alilenga sasa kukamilisha kipaumbele cha Prussia katika Ujerumani. Alitumia nafasi ya magongano na Ufaransa juu ya uchaguzi wa mfalme mpya wa Hispania. Kaisari Napoleon III wa Ufaransa alitaka Mfaransa achaguliwe lakini Bismarck alimsukuma mgombea Mjerumani. Katika vita ya maneno ya kidiplomasia chansella aliweza kumwaibisha mtawala wa Ufaransa. Napoleoni III alitangaza hali ya vita dhidi ya Prussia lakini madola ya Ujerumani ya Kusini, kama falme za Bavaria na Wuerttemberg, yalijiunga na Prussia.


title: Otto von Bismarck

text: Vita hii ilikuwa mara ya kwanza ya kwamba Wajerumani wote -isipokuwa Austria- walishikamana pamoja tangu muda mrefu sana. Bismarck alitumia nafasi ya ushindi wa jeshi la Wajerumani kuwakusanya viongozi wa madola yote ya Ujerumani katika jumba la Kifalme la Ufaransa huko Versailles. Mfalme wa Prussia Friedrich Wilhelm IV alitangazwa kuwa Kaisari Wilhelm I wa Ujerumani - cheo hiki hakikutumika katika Ujerumani tangu mwaka 1806. Dola la Ujerumani liliunganisha madola yote ya Ujerumani ya kale, isipokuwa Austria, chini ya mfalme wa Prussia aliyekuwa sasa pia na cheo cha Kaisari wa Ujerumani.


title: Otto von Bismarck

text: Bismarck alikuwa mkuu wa serikali kama Chansella wa Ujerumani.


title: Otto von Bismarck

text: Bismarck alikuwa kiongozi wa Ujerumani wakati nchi za Ulaya ziliendelea kujipatia pande kubwa za dunia kama koloni. Mwanzoni alipinga makoloni kwa Ujerumani. Aliona gharama kubwa za kupata, kujenga na kutetea koloni akaona ya kwamba faida yoyote ya kuwa nazo hailingani na gharama hizo.


title: Otto von Bismarck

text: Tangu miaka ya 1870 iliongezeka idadi ya watu katika Ujerumani waliodai koloni kwa sababu mbalimbali. Wengine walidai koloni kama ishara ya nchi kubwa na muhimu, wengine walikuwa wafanyabiashara waliotafuta ulinzi wa manowari za Kijerumani kwa ajili ya biashara yao dhidi ya wenzao wa mataifa mengine. Bismarck aliona ya kwamba hali ya Ujerumani haitegemei kuwepo kwa bendera yake katika pembe za dunia, bali uhusiano na majirani makubwa katika Ulaya hasa Uingereza, Ufaransa na Urusi. Tamko maarufu alipotembelewa na mgeni aliyetaka kumhamasisha kuunda koloni katika Afrika likawa "Ramani yako ya Afrika ni ya kuvutia sana. Lakini ramani yangu ya Afrika iko Ulaya. Ufaransa iko upande wa kushoto, Urusi upande wa kulia, katikati tuko sisi".[1]


title: Otto von Bismarck

text: Alipenda kuwahamisha Wafaransa kujipatia koloni kwa matumaini ya kwamba watatumia nguvu zao Afrika na kusahau fikra za kulipiza kisasi baada ya kushindwa na Ujerumani katika vita ya 1870/71.


title: Otto von Bismarck

text: Tangu mwaka 1880 Bismarck alitegemea bungeni vyama vya kisiasa vilivyotaka kuunda makoloni, hivyo alilegea na polepole kukubali kuanzishwa kwa makoloni kadhaa. Mwanzoni alitoa tu nyaraka za ulinzi kwa makampuni yaliyopatana kukodi maeneo na watawala wa Afrika na wa Pasifiki.


title: Otto von Bismarck

text: Baada ya makampuni hayo kushindwa kuendesha maeneo hayo alikubali pia kuingilia moja kwa moja, kwa mfano baada ya Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki kushindwa katika vita ya Abushiri mwaka 1889. Kwa hiyo Ujerumani ikajiunga na mataifa mengine ya Ulaya katika ugawaji wa Afrika kwa sababu za siasa ya ndani.


title: Otto von Bismarck

text: Jamii:Waliozaliwa 1815 Jamii:Waliofariki 1898 Jamii:Wanasiasa katika Historia ya Ujerumani Jamii:Wakuu wa Serikali wa Ujerumani Jamii:Watu wa Prussia


title: Orodha ya makabila ya Tanzania

text: Hii orodha ya makabila ya Tanzania inaweza kuwa na matatizo kwenye majina kadhaa, kwa sababu mbalimbali.


title: Orodha ya makabila ya Tanzania

text: Orodha hii inatokana na orodha ya lugha za Tanzania inayopatikana katika Ethnologue, pamoja na tovuti nyingine.


title: Orodha ya makabila ya Tanzania

text: Inawezekana kwamba baadhi ya majina ya makabila ni majina ya lugha au lahaja tu, badala ya makabila, na labda majina mengine yaliandikwa vibaya.


title: Orodha ya makabila ya Tanzania

text: Juu ya hiyo, hakuna ufafanuzi wa wazi kusema kikundi fulani ni kabila au siyo. Vikundi kadhaa katika orodha hii vina wenyeji mamia tu, lakini vikundi vingine vina mamilioni ya watu; labda kila kikundi kinaitwa "kabila," lakini ni jamii za aina tofauti kabisa. Vikundi katika ukurasa huu vimeorodheshwa kuwa vikundi tofauti kutokana na ushahidi kutoka Ethnologue kutofautisha lugha zao.


title: Orodha ya makabila ya Tanzania

text: Hii ni orodha ya makabila ya watu ambao wamekuwa wanaishi tangu zamani katika eneo ambalo sasa linaitwa Tanzania, pamoja na makabila yaliyogawiwa na mipaka baina ya Tanzania na nchi za jirani.


title: Orodha ya makabila ya Tanzania

text: Orodha hii haizingatii makabila yanayoishi katika Tanzania kama wakimbizi tu, hasa kutokana na vita katika nchi za jirani. Vilevile ukurasa huu hauorodheshi vikundi vya wahamiaji kutoka nchi za kigeni, kama wahamiaji au wazao wao kutoka Uarabuni au Uhindi.


title: Wazyoba

text: Wazyoba ni kabila la watu kutoka eneo la Ziwa Tanganyika, nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na Tanzania.


title: Wazyoba

text: Lugha ya Wazyoba inaitwa Kijoba .


title: Wazinza

text: Wazinza ni kabila la watu kutoka eneo la kusini-magharibi kwa Ziwa Viktoria na visiwa vya jirani, nchini Tanzania.


title: Wazinza

text: Mwaka 1987 idadi ya Wazinza ilikadiriwa kuwa 138,000 .


title: Wazinza

text: Lugha yao ni Kizinza.


title: Wazinza

text: Kazi yao ilikuwa uvuvi, lakini kwa sasa wamejikita katika anga la wasomi maana wametapakaa kila taaluma na kila mahali.


title: Wazinza

text: Wazinza walio wengi hupenda kula ugali wa mhogo, samaki (hasa sato, sangara, mumi, kamongo, dagaa, mbete, nshonzi).


title: Wazinza

text: Lakini pia kutokana na uhaba wa vyakula hivyo na mgawanyo wa makazi na kazi, Wazinza wamekuwa wakila vyakula vya aina nyingine nyingi. Mfano ni wali, ugali wa mtama, ugali wa mahindi, mboga za majani kama vile msusa, kisamvu, mchicha, n.k.


title: Wazinza

text: Vyakula asilia kama maboga, viazi vitamu, mihogo mitamu, kunde, maharage ni miongoni mwa vyakula muhimu sana kwa Wazinza.


title: Wazigula

text: Wazigula (au Wazigua) ni kabila la watu kutoka eneo karibu na Bahari Hindi baina ya Dar es Salaam na Tanga, nchini Tanzania. Baadhi ya kabila ya Wazigula wanapatikana kusini mwa Somalia,


title: Wazigula

text: Mwaka 1993 idadi ya Wazigula ilikadiriwa kuwa 355,000 [1].


title: Wazigula

text: Lugha yao ni Kizigula, ya jamii ya lugha za Kibantu.


title: Wazigula

text: Wazigua ni mojawapo wa makabila ya asili ya mkoa wa Tanga. Wazigua yasemekana wamekuwepo mkoani Tanga, wilaya ya Handeni kwa karne nyingi zilizopita.


title: Wazigula

text: Maana ya Zigua ni kuchukua au kukamata eneo. Miaka mingi iliyopita Wazigua walipigana vita na kuyashinda makabila ya Wabondei na Wasambaa. Makabila hayo yaliyoshindwa vita yalikimbilia maeneo ya mabondeni na mengine kusambaa milimani, Wabondei huko Mabondeni, na Wasambaa walisambalia milima ya Usambara. Ndio chanzo cha majina ya makabila haya, kwani kabla ya hapo walikuwa wakiishi pamoja kama koo za jamii moja iliyojulikana kwa jina la Boshazi maana yake Bondei, Zigua, Sambaa.


title: Wazigula

text: Unaweza kumtambua Mboshazi kwa jina lake; kwa mfano Mzigua Samamboe, Sakuzindwa, Sannenkondo, Sankanakono, Samboni, Shundi, Butu, Sebbo, Chamdoma n.k. Kuzungumza kwao huvuta maneno, mfano wa kusalimiana, Ahooni niheedi hanginyuwe n.k.


title: Wazigula

text: Msambaa utamtambua kwa jina lake, mfano Shekimweli, Sherukindo, Shekiondo, Shekazi, Shemndorwa n.k. Hawa wote ni Wasambaa na hutamka maneno yao ulimini, kwa mfano, tinakwenda, titarudi, titaonana kesho n.k.


title: Wazigula

text: Katika karne ya sayansi na teknolojia, kutokana na utandawazi, makabila mengi ya Kiafrika yamekumbwa na mabadiliko yasioepukika katika mila na desturi zao.


title: Wazigula

text: Mila ya kukeketa wanawake imekuwa ikipigwa marufuku na serikali mbalimbali za ulimwenguni kuwa ni kinyume cha haki za binadamu, hivyo basi kuna mila ambazo zinakomeshwa na serikali za nchi na nyingine zinapotea zenyewe taratibu, kutokana na kubadilika kwa hali ya maisha, hivyo, ili kutunza mambo haya yasije kusahaulika ni vyema kuweka kumbukumbu ya asili zetu. Tumetumbukia katika masuala ya utandawazi kiasi ambacho tunashindwa hata kutambua miiko yetu ili kuwarithisha watoto, wajukuu, vitukuu au vizazi vijavyo kwa ujumla.


title: Wazigula

text: Katika kabila la Wazigua, kutoa majina kwa watoto wanaozaliwa huzingatia wakati, mahali, na mahusiano. Kila Mzigua lazima awe na jina la asili na la kidini, mfano Andrew Kizenga Shundi jina lake la asili anaitwa Chamdoma (dyauta netangwa Chamdoma, Dyamwale). Kiasili majina hutolewa wakati mtu anapozaliwa (Chamdoma), Dyamwale anapotoka kutahiriwa, kuchezewa ngoma na kukabidhiwa upinde, hivyo hupewa jina na kuwa kijana wa Kizigua aliyefikia utu uzima. Anapooa huitwa Samachau, na anaeolewa Wanamachau.


title: Wazigula

text: Idizina bya Ngasu netangwa Samachau ni jina apewalo mtu mzima aliyepata mchumba na kuoa. Wazigula hupewa jina litakalotumika wakati na baada ya ndoa, badala ya kuitwa Andrew hivi sasa naitwa Samachau na mke wangu anaitwa Wanamachau. Hivyo utaona kuwa “SA” inakwenda kwa mwanamume na “WA” inakwenda kwa mama wa watoto.


title: Wazigula

text: Kwa maana hiyo baada ya kumaliza tukio la kuoa na kumaliza deni la mahari na vihendo (zawadi au vitu vitolewavyo kutoka upande wa muoaji kwenda kwenye familia ya muolewaji) ulivyotakiwa kupeleka ukweni kwa mfano zawadi kama zogoro dya chunji, koti dya sachibwela, ngubula mlomo, kisingisa magutwi, kumwonelahi n.k.


title: Wazigula

text: Mila na desturi za Kizigua, kama zilivyo mila nyingine za Kiafrika zina miiko yake, kwa mfano, “Hachikungigwa kudya mbara unadya au unagonela umkota wa mbara wabambuka / Waholomoka mwili mjima”. Maana yake, Mzigua hatakiwi kula paa (mnyama).


title: Wazigula

text: “Kulagasama” ni tukio la kuagwa kwa waliooana mara baada ya kukamilisha mahari na taratibu zote za kimila. Katika mila za Kizigua, mtu anapofunga ndoa, yeye na mkewe hutakiwa kukaa katika familia ya mke wake huyo kwa muda fulani ili aweze kukamilisha mahari kama alikuwa hajamaliza. Hivyo kumaliza kulipa mahari na mambo mengine yanayohitajika, huomba ruhusa toka kwa wakwe zake ili akaanzishe maisha yake na mkewe.


title: Wazigula

text: Kama akishindwa kulipa ataendelea kuishi upande wa mkewe kwa maisha yake yote na hata kama akifariki atazikwa upande wa ukweni kama ukoo wa upande wa mume hautamlipia, ila kama wakimlipia watapewa mwili kuzika upande wa mume.


title: Wazigula

text: Wazigua wana ngoma nyingi za asili na huchezwa kutokana na wakati na tukio husika, mfano kuna ngoma za wakati wa mavuno, harusi, jando na msibani; hujulikana kwa majina ya Mkweso, Machindi, Tukulanga n.k.


title: Wazigula

text: Pia mtoto akishazaliwa hukaa ndani, na baada ya siku 40 hutolewa nje na kupewa jina la Lungo. Katika tukio hili la kumtoa mtoto nje, mtoto hupakwa unga na kunyolewa nywele zake za utotoni na bibi yake ambaye mara nyingi ni mama wa baba yake.


title: Wazigula

text: Vyakula vya asili vinavyopendelewa kuliwa na Wazigua ni ugali unaopikwa kutokana na unga wa mahindi yaliyokobolewa na kuvundikwa kwa muda mrefu kabla ya kusagwa au kutwangwa. Baada ya kusagwa hutoa unga mweupe na laini sana. Ugali huliwa na mboga za asili kama vile, Kungujulu, Sunga, Kididi, Mnavu, nyama za pori na uyoga.


title: Wazigula

text: Katika hadithi za kale za Wazigua yasemekana kwamba hapo kale katika Uzigua, uliopo leo Tanzania, kulikuwa na familia ya wawindaji yenye watoto watatu: Zulu, dada yake na kaka yake. Katika harakati za uwindaji kaka yake Zulu aliuawa na nyati, hivyo Zulu alibaki na dada yake tu. Kulitokea ukame mkubwa, hivyo Zulu alikuwa akihamahama mpaka akafika eneo moja la Afrika ya Kusini na kuamua kukaa hapo na dada yake. Aliendeleza shughuli zake za uwindaji, hivyo wakinamama wa maeneo ya karibu walipokwenda kutafuta kuni porini ndipo walipokutana na mwindaji huyu hodari. Alikuwa akiwapa nyama alizowinda, hivyo akazoeleka na kuoa huko na kuanzisha familia yake na watu waliita eneo hilo Kwa Zulu. Kadiri ya hadithi hiyo, KwaZulu-Natal ya leo, asili yake ni Mzigua Zulu.


title: Wazigula

text: Orodha ya makabila ya Tanzania


title: Wazigula

text: Jamii:Makabila ya Tanzania Jamii:Mkoa wa Tanga


title: Wazaramo

text: Wazaramo ni kabila la watu kutoka eneo la Dar es Salaam, baina ya Rufiji na Bagamoyo, nchini Tanzania. Mwaka 2000 idadi ya Wazaramo ilikadiriwa kuwa 656,730 . Lugha yao ni Kizaramo. Katika eneo la Rufiji wanajulikana pia kwa jina la Wamyagatwa.


title: Wazaramo

text: Wazaramo ni sehemu ya Wabantu. Mababu wanaaminika waliingia katika eneo la Tanzania katika milenia ya kwanza BK. Historia yao ya kimdomo inasema ya kwamba walihamia pwani katika mazingira ya Dar es Salaam kutoka Uluguru (Morogoro) katika karne ya 18.


title: Wazaramo

text: Walipokaa kwenye pwani walikuwa karibu na makazi ya Waswahili wakaanza kufahamiana na Waislamu. Taarifa za wakoloni Wajerumani mwanzoni mwa karne ya 20 zinaonyesha ya kwamba wakati ule Uislamu ulikuwa umeenea kati ya Wazaramo na waliendelea kujiunga nayo haraka . Siku hizi idadi kubwa wa Wazaramo ni Waislamu.


title: Wazaramo

text: Jiji la Dar es Salaam lilikua haraka na kumeza vijiji vingi vya Wazaramo na wengine walihamia jijini wakitafuta kazi.


title: Wazaramo

text: Taarifa za mwanzo wa karne ya 20 zasema ya kuwa Wazaramo walikuwa na desturi za pekee tofauti na wakazi wengine ya pwani:


title: Wazaramo

text: Jambo muhimu ni kwamba, kama Waluguru, Wakaguru, Wakutu na Wakwere, kabila hilo linafuata mfumojike, yaani ukoo wa mama ndio unaoongoza familia na watoto wote wanahesabiwa kuwa wa ukoo huo.


title: Wazanaki

text: Wazanaki ni kabila la watu kutoka eneo la kaskazini-magharibi mwa nchi ya Tanzania, jamii ya Wakurya.


title: Wazanaki

text: Mwaka 1987 idadi ya Wazanaki ilikadiriwa kuwa 62,000 . Lugha yao ni Kizanaki.


title: Wazanaki

text: Hili ni kabila la Mwl. Julius Kambarage Nyerere aliyezaliwa mwaka 1922 na alipata elimu ya kikoloni. Mkoa aliozaliwa Nyerere ni Mara, kata ya Butiama.


title: Wazanaki

text: Mwaka [1961] aliipatia Tanganyika uhuru, halafu mwaka 1964 Tanganyika na Zanzibar ziliungana kuunda Tanzania. Mwl. Julius Kambarage Nyerere alifariki mwaka 1999 na kifo chake kilihuzunisha watu wa taifa lote la Tanzania.


title: Wazanaki

text: Vifaa alivyotumia katika kazi tofauti za utawala wake vilikuwa sehemu ya ukumbusho wa baba wa taifa la Tanzania. Vifaa hivyo ni kama vile fimbo aliyokuwa akitembea nayo kila aendapo. Kitu cha pili ni kiti alichopenda kukalia wakati wa kupumzika. Vitu hivyo vipo katika eneo aliloishi na vinawavutia watalii kwa kiasi kikubwa na kuongeza uchumi wa nchi.


title: Wazanaki

text: Kaburi lake lipo karibu na nyumbani kwake na makaburi ya ndugu zake yapo nyumbani kwake pia.


title: Wayao (Tanzania)

text: Wayao ni kabila la Kibantu kutoka eneo la karibu na Ziwa Nyasa.


title: Wayao (Tanzania)

text: Mwaka 2001 idadi ya Wayao ilikadiriwa kuwa 1,942,000, ambao kati yao 1,000,000 wanaishi Malawi, 450,000 ni wakazi wa Msumbiji, na 492,000 wako Tanzania


title: Wayao (Tanzania)

text: Wayao ni miongoni mwa Wabantu wanaopatikana katika mataifa kadhaa barani Afrika na kwa ujumla wao wameenea Malawi, Msumbiji na Tanzania katika mikoa ya Mtwara na Ruvuma.


title: Wayao (Tanzania)

text:
Wakipatikana zaidi katika eneo kati ya Ruvuma na karibu na mto Lugenda kaskazini mwa Msumbiji.
Wanasifika sana kwa kuwa na utambulisho wenye nguvu wa kiutamaduni unaovuka mipaka.


title: Wayao (Tanzania)

text: Shughuli yao kubwa ni kilimo cha hapa na pale.


title: Wayao (Tanzania)

text: Upande wa lugha Wayao wenyewe wanaongea Kiyao; vilevile wanazungumza lugha rasmi ikiwamo ile ya Kiswahili kwa wale waliopo Tanzania, Kiingereza kwa wale wa Malawi na Tanzania na Kireno kwa wale waliopo nchini Msumbiji.


title: Wayao (Tanzania)

text: Wengi wao ni waumini wa dini ya Uislamu.


title: Wayao (Tanzania)

text: Miongoni mwao waliopata umaarufu mkubwa ni pamoja na marais wawili wa zamani wa Malawi: Bakili Muruzi pamoja na Joyce Banda.


title: Wayao (Tanzania)

text: Waarabu walipokuwa wakiwasili pwani ya Afrika walianza kufanya biashara na Wayao kwa kubadilishana nguo na bunduki na bidhaa za pembe za ndovu na watumwa; hivyo walikuja kuwa matajiri na kuwa kabila linalovutia barani Afrika.


title: Wayao (Tanzania)

text: Kukua kwa kabila la Wayao kulikuja baada ya kuchukua kwa mkoa wa Niassa huko Msumbiji katika karne ya 19. Tangu hapo Wayao walianza kuondoka katika makazi yao ya kiutamaduni, ambayo yalikuwa Malawi na Tanzania ya leo, hali iliyopelekea kusambaa kwa kabila hilo nchini.


title: Wayao (Tanzania)

text: Baada ya vita vya kwanza vya dunia katika karne ya 20 kabila la wayao lilijikita katika dini ya Uislamu kufuatia biashara iliyokuwepo kati ya Waswahili na Waarabu ambapo machifu walihitaji wenyeji wenye uwezo wa kusoma na kuandika.


title: Wayao (Tanzania)

text: Waalimu wa Kiislamu walioajiriwa kuishi katika vijiji vya Wayao walifanikiwa kueneza dini yao kupitia mafunzo mbalimbali waliyowapa Wayao ikiwemo elimu, vitabu vya dini, mavazi ya dini ya Kiislamu na nyumba zenye pembe badala ya zile za mduara.


title: Wayao (Tanzania)

text: Hata hivyo kiongozi wa Wayao alipambana kwa nguvu zote na ukoloni wa Wareno, Waingereza na Wajerumani lakini pia utawala wowote wa kikoloni ambao ulionekana ni tishio kwa uchumi wake.


title: Wayao (Tanzania)

text: Chifu wa Wayao Mataka aliupinga Ukristo kwani Waislamu waliwapa mahitaji yao ya kijamii ambayo yaliwafaa kwa tamaduni zao, kwa sababu siasa na ibada ya utawala wa machifu, uongofu wao kwa Uislamu ulisababishwa masomo yao kufanya Vivyo hivyo.


title: Wayao (Tanzania)

text: Walikuwa wakiishi kaskazini mwa taifa hilo lililotawaliwa na Wareno. Ukiangalia kwa ukaribu historia ya Wayao wa Msumbiji katika jiografia yao ipo katika kijiji kidogo cha Chiconono, katika jimbo la Niassa, kaskazini magharibi mwa Msumbiji.


title: Wayao (Tanzania)

text: Nao ni wakulima wa hapa na pale ingawaje vilevile walikuwa wamejikita kwenye uuzaji biashara ya pembe za ndovu na biashara ya watumwa.


title: Wayao (Tanzania)

text: Walikumbwa na anguko la kisiasa na kiuchumi baada ya Wareno kufika katika jimbo la Niassa ambako walianzisha kampuni ambapo walijenga makazi na kuvunja mashamba na kuharibu biashara na kubadilisha kuwa uchumi unaotegemea mazao uliokuwa ukichungwa na Wareno.


title: Wayao (Tanzania)

text: Kupanuka kwa himaya ya Kireno kulianzisha kituo muhimu cha biashara, ngome ya jeshi, na bandari tangu karne ya 15 kiasi cha kuwavutia majeshi ya Waislamu, wakiwamo Wasomali na Waswahili.


title: Wayao (Tanzania)

text: Misafara ya Wareno na uenezwaji wa dini ya Ukristo ndio kuliwafanya zaidi Wareno kujitanua ingawaje baadaye (karne ya 19) Wareno walikuja kujihusisha na biashara ya utumwa kutoka Msumbiji hadi Brazil.


title: Wayao (Tanzania)

text: Himaya ya Wareno kwa wakati huo ilikuwa tawala kubwa kisiasa na kiuchumu duniani, kwa wakati huo walikuwa wakiendesha kilimo kilichopata mafanikio kwa kuwalipa makundi makubwa ya wakulima ya makabila, na katika kundi la Wayao uzalishaji wao ulikuwa chini ya uongozi wa Wareno.


title: Wayao (Tanzania)

text: Ingawaje Wayao walikuwa wanaenzi mila na tamaduni zao, namna ya kilimo chao cha hapa na pale, kama waisali Wayao hawakuzisimamia na kujikuta wameanza kufunzwa elimu ya Ukristo, na kuanza kufundisha lugha ya Kireno kwa Waislamu.


title: Wayao (Tanzania)

text: Kwa sasa, Wayao wanaoishi Msumbiji wanakadiriwa kufikia 450,000, ambao ni asilimia 40 za wakazi wa Lichinga.


title: Wayao (Tanzania)

text: Miaka ya 1830 Wayao, wakiwa wafanyabiashara na wakulima, walianza kuenea mashariki mwa Malawi, ambako walikuwa matajiri katika mila na muziki ambao wengi wao walikuwa Waislamu.


title: Wayao (Tanzania)

text: Wayao walikuwa na mahusiano ya karibu na Uswahili katika pwani wakati wa karne ya 19, na kukubaliwa baadhi ya maeneo ya utamaduni wao, kama vile usanifu na Uislamu.


title: Wayao (Tanzania)

text: Wayao walikuwa na uhusiano wa karibu na Waswahili wa pwani katika karne ya 19 na kuiga baadhi ya tamaduni zao, ikiwamo usanifu na Uislamu, ingawaje waliendelea utamaduni wao wa kitaifa.


title: Wayao (Tanzania)

text: Ushirikiano wao na Waarabu uliwapa fursa ya kupata silaha za moto ambazo walizitumia katika vita baina yao na Wangoni na Wachewa. Wayao walikuwa wapinzani wa utawala wa Wajerumani kusini mwa Afrika katika eneo la Tanzania, Rwanda na Burundi za leo.


title: Wayao (Tanzania)

text: Wayao, ambao jina la kabila lao linatokana na "mlima Yao" katika nchi ya "Unangwa" huko Msumbiji, kati ya mto Lujendo na ziwa Nyasa. Waligawanyika katika koo nyingi ambazo ni Amasaninga, Amangochi, Amalambo, Wamakale, Wambemba, Wankula, Wanjese, na Achingoli.


title: Wayao (Tanzania)

text: Hapo awali Wayao walijulikana kwa jina la "Akinankunde", waliishi "Kumbemba" Msumbiji. Hapo aliishi mtu mmoja aliyeitwa Kawina ambaye alimposa binti wa ukoo wa "Akinankunde". walimzaa mtoto ambaye alisababisha vita akampindua baba yake aliyelazimika kuhamia "Unangu" na kuishi huko mpaka alipovamiwa na Wangoni hapakuwepo mshindi.


title: Wayao (Tanzania)

text: Baada ya muda, Wayao walioishi Unangu walitelemka kutoka milimani na kuishi kwenye sehemu zilizokuwa tambarare. Mnamo karne ya 15 Wareno walipoivamia nchi ya Wayao na kuwataka kuamini dini yao ya kigeni, wazalendo walizigundua njama zao za kutaka kuwatawala, hivyo wakapanga kuwapiga vita. "Chemataka" akiwa ndiye kiongozi wao shupavu alitumua kla njia ili apate ushindi kwa bahati mbaya aliishiwa baruti.


title: Wayao (Tanzania)

text: Ndipo ikamlazimu atume ujumbe wa watu 36 ulioongozwa na "Kadewele" kwa Waarabu waliokuwa wanaishi ng'ambo ya pili ya mto Ruvuma. Kwa kuwa Kadewele alikuwa mtumwa, hakuwa na la kufanya ila kutii.


title: Wayao (Tanzania)

text: Kadewele akifuatana na "Mandingo", Mbunda, Makelele, Kachoko na akina Mkubango aliuvuka mto Ruvuma na kufika Sasawala kwa Mkupeni. Hapo hapakumpendeza, hivyo akahamia na kufanya makazi yake kando ya mto Tunguru.


title: Wayao (Tanzania)

text: Hata hvyo Waarabu hawakuamini kama Che Mataka alikuwa na nia ya dhati ya kuomba msaada kwani alikuwa amemtuma mtumwa tu. Che Mataka alipopata habari hizo aliamua kumtuma mama yake mzazi "Bibi Kundenda" binti Kawina avuke mto na kuomba msaada.


title: Wayao (Tanzania)

text: Kadewele alipoona mama yake sultani Che Mataks amefika akahisi kuwa kusudi la Bibi Kundenda lilikuwa ni kumrudisha utumwani, hivyo ilimpasa kutoroka na kuhamia mahali palipoitwa "Tunduru" tarehe 14 Aprili 1901.


title: Wayao (Tanzania)

text: Jina Tunduru linatokana na ukoo wa Machemba ambaye alikuwa mtawala na mke wake aliyekuwa bibi mkubwa aliitwa "Akwitunduru". Mpelelezi wa Kidachi wa kwanza Linder alimkuta Kadewele akiishi Akwitunduru.


title: Wayao (Tanzania)

text:
Kadewele alipokuwa akimkimbia Bibi kundenda alifika mahali palipoitwa "Mlingoti" ambapo sasa panajulikana kwa jina la Najoka, aliamua kuishi hapo. Jina Mlingoti lilitokana na Wangoni, kwa sababu walipofika hapo walivutiwa na miti mirefu iliyokuwepo, walipumzika na kupiga kambi. Miti hyo waliita Mlingoti.
Kadewele na kikundi chake waliishi Mlingoti wakiwa wawindaji maarufu. Ili Kadewele ajikomboe kutoka utumwani alimpelekea Bonomali Mataka zawadi ya meno ya tembo aliyekuwa mkubwa sana. Inasemekana fuvu la tembo huyu lilipelekwa Dar es Salaam na Mjerumani mmoja aliyetokea Lindi. Baadhi ya mifupa ya tembo huyo imewekwa kwenye jumba la makumbusho Dar es Salaam


title: Wayao (Tanzania)

text: Vita vya Majimaji vikatokea Songea vikamkuta mwinyi Kadewele akiishi Mlingoti. Sultani Mataka aliposkia juu ya vita hivi alituma askari 70 ili wafike kumlinda mama yake Bibi Kundenda. Wapiganaji wa vita vya Majimaji walipomshauri Kadewele kunywa maji, Kadewele hakusita kwani alitambua wazi kuwa


title: Wayao (Tanzania)

text: Taarifa hii haikukawia kuwafikia Wajerumani huko Lindi na muda si mrefu Mwinyi Kadewele na wenzake kina Kitambi na Mwenda walitiwa mbaroni.


title: Wayao (Tanzania)

text: Kifo cha kishujaa kiliwafikia wakiwa gerezani Lindi. Ukurasa mpya ukawa umefunguliwa.


title: Wayao (Tanzania)

text: Baada ya Wajerumani wakaamua kujenga ngome yao ya kuwatishia wananchi huko Tunduru. Huo ulikuwa mwanzo wa ukoloni mkongwe.


title: Wayao (Tanzania)

text: Mnamo mwaka 1910 Wajerumani walimruhusu kwa hila Chisonga Msenda" ajenge ikulu yake huko Nampungu. Mfumo huo wa utawala wa jadi ulifanana sana na ule wa nchi yao ya asili kwa kuwa kila aliyetawazwa alitunukiwa cheo cha Che Mataka. Hata hivyo kile kilikuwa ni kilemba cha ukoka kwani mkoloni alikwishajitwalia madaraka na kumnyang'anya Myao haki za kujitawala. Dhuluma hii haikumwelemea Myao tu bali makabila yote ya Tanganyika.


title: Waware

text: Waware walikuwa kabila la Tanzania walioongea lugha ya Kiware. Inaaminika kwamba lugha hiyo imekufa kabisa.


title: Waware

text: Takriban mwaka 1900 wasemaji wa Kiware waliishi kisiwani sehemu ya Mashariki ya Ziwa Viktoria.


title: Waware

text: Lugha yao labda ilifanana na lugha nyingine za Kibantu za majirani.


title: Waware

text: Haijulikani wanaongea lugha ipi siku hizi, wala kama wanaendelea kujiita Waware.Kitabu hiki kinaeleza kwamba kitabu kifuatacho kinataja kifo cha lugha ya Kiware kwenye ukurasa 397:


title: Wawanji

text: Wawanji ni kabila kutoka wilaya ya Makete, katika milima ya Kipengere ya Mkoa wa Njombe, sehemu ya kusini ya nchi Tanzania.


title: Wawanji

text: Mwaka 2003 idadi ya Wawanji ilikadiriwa kuwa 28,000. Lugha yao ni Kiwanji.


title: Wawanji

text: Wawanji ni majirani kabisa wa kabila la Wakinga. Wawanji na Wakinga wamepakanishwa na hifadhi ya Kitulo. Asilimia kubwa ya Wawanji wapo sehemu za Ikuwo na Matamba, maarufu kama bonde la Uwanji.


title: Wawanji

text: Inasemekana Wawanji walitokea Dodoma katika kabila la Wagogo; uthibitisho wa hilo ni kwamba majina mengi ya koo za Kigogo na Kiwanji zinafanana. Tofauti ipo katika matamshi ambayo yaliathiriwa na lafudhi ya mahali walipofika wazee wa zamani walipotoka Ugogo kwenda kusini. Kwa mfano, Wagogo wana Msemwa ila Wawanji wana Nsemwa, Wagogo wana Mgogo ila Wawanji wana Ngogo, Wagogo wana Mkinda ila Wawanji wana Nkinda. Hii inaonyesha jinsi gani asili ya watu hao ilivyo moja, ila imebadilika kutokana na uhamaji ambao ni moja ya tabia ya viumbe hai. Kwa maana hiyo, ukitaka kuita majina ya koo za Kiwanji mengi yanaanza na N'.


title: Wawanji

text: Uchunguzi uliofanyika kwa kipindi kirefu umebaini kuwa Wawanji ni watu wakarimu sana na kupokea wageni wa aina yoyote bila ubaguzi. Uthibitisho wa hili ni pale wanapoonekana kuishi vyema na makabila yaliyowazunguka kama Wakinga, Wabena, Wanyakyusa, Wasafwa na wengine; pia wanaweza kuoana na makabila yote Tanzania bila kipingamizi.


title: Wawanji

text: Pia ukarimu huu ulionekana miaka mingi iliyopita, kwani mababu waliotokea Ugogo waliishi vyema na makibila jirani, kiasi cha kusahau lugha yao ya Kigogo na kuunda lugha mpya ya Kiwanji yenye misamiati ambukizi toka makabila jirani.


title: Wawanji

text: Mwisho makabila jirani huamini kuwa huwezi kufika nyumbani kwa Mwanji ukaondoka bila chakula na pia kama ukienda na chakula chako basi, mtakila wote na wewe utakula chakula chao.


title: Wawanji

text: Mazao maarufu yanayostawishwa katika bonde hili ni kama: mahindi, ngano, maharagwe, njegere, viazi mviringo, na kwa kiasi kidogo mtama na ulezi. Lakini pia kuna pareto kama zao la biashara.


title: Wawanji

text: Idadi kubwa ya Wawanji ni Wakristo, wanamwamini Yesu Kristo. Pia Waislamu wapo, lakini si kwa idadi kubwa: kila watu 10 Mwislamu ni mmoja au hakuna kabisa. Hii inajidhihirisha wazi kutokana na kuwepo kwa makanisa mengi kuliko misikiti, mfano mji wa Matamba una msikiti mmoja ambao unafanana na nyumba ya mtu ya kuishi eneo la Mahanji, lakini makanisa ni mengi mno, yapo kila kitongoji.


title: Wawanji

text: Pia Wawanji wanasadikika kuwa washirikina toka enzi; ushirikina wao ni wa pekee, unatofautiana na makabila yote Tanzania, na unajulikana kama Wanyambuda. Ushirikina huo umesambaa na unakua na kuenea kwa kasi zaidi miaka ya 2010. Zamani walikuwa ni wazee lakini miaka hii mpaka vijana wanaomaliza elimu za sekondari wanapewa aina hii ya ushirikina. Kazi yao kubwa ni kula watu, yaani wanaamini kuwa wanaweza wakakuua kiuchawi na ukaendelea kuishi hata zaidi ya wiki, huku wakiwa tayari wameshakula vitu vya ndani kama ulimi, utumbo na ini. Hivyo mgonjwa anaweza akalazwa hospitali, kumbe ameshaliwa viungo vyake vya ndani.


title: Wawanji

text: Wana sayansi ya ajabu ambayo huwezi kuona hata walipotolea hiyo nyama ila kuna wazee wataalamu ndio hutambua hilo mapema na wanawajua mpaka waliohusika. Uchawi huo huenezwa kutoka familia moja kwenda nyingine kwa njia ya pombe kwenye vilabu vya kienyeji. Hata kama ulikuwa mtu mwema, kama ni mnywaji wa pombe za kienyeji unakuwa kwenye hatari ya kupata huo uchawi.


title: Wawanji

text: Lakini hawa Wanyambuda hawawezi kumuua mgeni au mtu wasiyemjua, ila wanachokifanya ni kila mshirika ambaye yupo kwenye hicho kikundi cha Unyambuda anatoa sadaka ya mtu ampendaye kutoka katika familia yake: anaweza kumtoa mtoto wake mpendwa, au mama yake, au mke wake, au hata mjomba na shangazi ili mradi ana undugu naye. Kikundi kinapendekeza mtu ambaye ni mpendwa kwako, ikitokea unashindwa kutoa sadaka, basi kikundi kinapendekeza kukuua mwenyewe, na lazima uawe tu.


title: Wawanji

text:
Hii hali imepelekea kuhama kwa vijana pindi tu wanapomaliza elimu zao za sekondari, kwani kijana aliYesoma na anaYeonekana ni msaada mkubwa kwa familia yake, huyo ndiye kipaumbele kikubwa kutolewa sadaka na wazazi wake au ndugu zake. Hii imepelekea vijana wengi kuhamia mjini na waliofanikiwa kimaisha wanashindwa kutoa msaada nyumbani kwao au hata kuwajengea wazazi wao nyumba nzuri, wakihofiwa kuuawa na mzazi au mtoto mwenyewe.
Kwa jina lingine wanaitwa Freemasons wa Uwanji.


title: Wawanda

text:
Wawanda ni kabila la watu kutoka kusini-magharibi mwa nchi ya Tanzania. Wanapatikana katika mkoa wa Songwe, wilaya ya Mbozi, hususani tarafa ya Kamsamba maarufu kama bondeni, yenye kata za Kamsamba, Chilulumo, Mkulwe, Mpapa na Ivuna.
Mwaka 1987 idadi ya Wawanda ilikadiriwa kuwa 24,000 .


title: Wawanda

text: Lugha yao ni Kiwanda, ambacho hakina tofauti na Kinyamwanga, isipokuwa katika matamshi tu; pia kinaingiliana sana na Kifipa. Kifupi Wawanda, Wanyamwanga na Wafipa ni watu wenye asili moja isipokuwa uongeaji wao unatofautiana kimatamshi lakini maana inabaki kuwa ileile moja.


title: Wawanda

text: Uwanda ni neno litokanalo na eneo husika, kwa maana ya watu wa tambarare ya bondeni.


title: Wawanda

text: pia wawanda hupenda kula samaki na nyama pia wawanda mtoto akizaliwa ndugu na majirani huenda kumsalimia mama mtoto wakiwa wamebeba pombe.


title: Wavinza

text: Wavinza ni kabila la watu kutoka kaskazini-magharibi mwa nchi ya Tanzania.


title: Wavinza

text: Mwaka 1987 idadi ya Wavinza ilikadiriwa kuwa 10,000 .


title: Wavinza

text: Lugha yao ni Kivinza.


title: Wavidunda

text: Wavidunda ni kabila la watu wa Wilaya ya Kilosa, Mkoa wa Morogoro katika Mashariki-kati ya nchi ya Tanzania.


title: Wavidunda

text: Jina linamaanisha kuwa wanaishi milimani. Mwaka 1987 idadi ya Wavidunda ilikadiriwa kuwa 32,000 .


title: Wavidunda

text: Lugha yao ni Kividunda.


title: Wavidunda

text: Wavidunda wanazo ngoma za asili ambazo ni mng'wedu na siranga.


title: Wavidunda

text: Upande wa mavazi ni nguo aina ya kaniki.


title: Wavidunda

text: Hupendelea kuwinda kwa kufukuza wanyama kwa mbwa na mikuki.


title: Wavidunda

text: Chifu wa kabila hili ni chifu Ngwila, matambiko yao huongozwa na mtu mmoja katika familia hiyo ambaye hakutahiriwa. Mahali pa tambiko hilo kuu ni katika milima ya Iyunji.


title: Watumbuka

text: Watumbuka ni Kabila la Watu kutoka eneo la mpaka baina ya Malawi, Tanzania, na Zambia.


title: Watumbuka

text: Mwaka 2001 idadi ya Watumbuka ilikadiriwa kuwa 940,000 katika Malawi na 392,000 nchini Zambia, lakini idadi ya Watumbuka wanaoishi Tanzania haijulikani .


title: Watongwe

text: Watongwe ni Kabila la Watu kutoka eneo la Ziwa Tanganyika, Wilaya ya Kigoma, sehemu ya magharibi ya nchi ya Tanzania. Mwaka 2000 idadi ya Watongwe ilikadiriwa kuwa 31,551 . Lugha yao ni Kitongwe.


title: Watongwe

text: Watongwe baada ya kuongezeka walisogea pande za Fipa na kundi jingine lilielekea Uvinza. walioelekea pande za Fipa waliongozwa na chifU Lulengelule ambaye alikuja kutawala eneo hilo hadi aliposogea Uvinza na makazi yake yalikuwa juu ya mlima wa Kasozinyanza ambapo hasa ndio panaitwa Uvinza, tofauti na Uvinza inayotambulika sasa au iliyokuja kutambulika baadae, yaani ilipo sasa katikati ya mito ya Malagarasi na Luchugi.


title: Watongwe

text: Uvinza ya Watongwe waliotoka Fipa iko juu ya mlima wa Kasozinyanza nyuma ya kiwanda cha chumvi ya kupika kwa magogo ilipo barabara ya Mpanda.


title: Watongwe

text: Watongwe waliopitia Tongwe ya Ilagala walifikia eneo la Nkwaza chini ya uongozi wa mwami Lubambo. Wao walikaa eneo la Nkwaza panapotoka chumvi ya kuanika juani siku hizi.


title: Watongwe

text: Watani wakubwa wa watongwe ni Waha na Wagoma na kwa sehemu ndogo ni Wafipa kwani Wafipa ni sehemu ya Watongwe baada ya kuwa chini ya utawala wa Lulengelule, hivyo wakawa ndugu. Pia wanashabihiana na Wanyamwezi kwa mambo mengi ya kimila kama ngoma za maswezi, chakula cha uyoga na nyama za pori na asali. Hivyo Mtongwe, Mnyamwezi na Mfipa huwa kama watu binamu.


title: Watongwe

text: Idadi ya Watongwe ni kubwa zaidi, ila hujitokeza kama Wamanyema wengine ambapo wanapokuwa Tabora hujiita Wanyamwezi, wakiwa Lyambalya Mfipa Wafipa, na wakiwa Uvinza Watongwe.


title: Watemi

text: Watemi (au Wasonjo) ni watu wa kabila kutoka eneo la Arusha, nchini Tanzania, karibu na mpaka wa Kenya.


title: Watemi

text: Mwaka 2002 idadi ya Watemi ilikadiriwa kuwa 30,000 .


title: Watemi

text: Lugha yao ni Kitemi.


title: Watemi

text: Ni miongoni mwa makabila machache nchini yenye idadi ndogo ya watu kwa sababu ya mauaji waliyowahi na wanayoendelea kufanyiwa na koo za Kimasai. Hii ilipelekea kutawanyika na kutengeneza makabila mengine ya Kibantu kama Waikoma.


title: Watemi

text: Asili yao ni Ethiopia, kwenye Blue Nile hadi sehemu za Kenya (Ngurumani) walipopambana na Waluya hadi sehemu za Engaruka na sasa bonde la Batemi.


title: Watemi

text: Kabila hili wanaheshimu na kuthamini mila na desturi zao, kwa maana hiyo, mbali na uongozi wa serikali, wanaongozwa kwa kiasi kikubwa na wakuu wa mila (Wenamiji). Wenamiji wana jukumu la kulinda na kuelekeza mila na desturi; hii ni pamoja na kulinda vyanzo vya maji. Pia wana mamlaka ya kutoa hukumu ya haki kwa wakosaji.


title: Watemi

text: Watemi wanatumia vyakula vya asili kwa sehemu kubwa.


title: Watemi

text: Kazi zao za asili ni kilimo cha umwagiliaji na cha mvua na sasa ni pia wafugaji wazuri. Wanazalisha mazao ya mbogamboga zikiwemo nyanya bila kusahau ndizi ambazo zinapendwa na kutumiwa sana wilayani.


title: Watemi

text: Watemi pia ni wafanyabiashara wajasiriamali ambao wameteka eneo lote la wilaya ya Ngorongoro kwa kufanya biashara.


title: Watemi

text: Watemi wameiga uzalendo wa Kichaga wa kujenga nyumba nzuri za kisasa katika vijiji vyao na wameanza kuondokana na nyumba zao za asili za tembe zinazoezekwa kwa nyasi.


title: Waswahili

text: Waswahili ni jina la kutaja wakazi wa miji ya pwani ya Bahari Hindi katika Afrika ya Mashariki, hasa Tanzania na Kenya, ambao ni wasemaji asili wa lugha ya Kiswahili kama lugha ya kwanza.


title: Waswahili

text: Neno "Swahili" linatokana na Kiarabu "سواحل" (sawahil) yaani pwani, kwa hiyo maana yake ni "watu wa pwani". Lakini wanaisimu wengine wanafikiri kwamba asili ya neno hili ni "siwa hili".


title: Waswahili

text: Siyo makabila yote ya pwani ya Afrika ya Mashariki ambao ni Waswahili, k.m. Wamijikenda.


title: Waswahili

text: Kimbari ni Wabantu wakichanganyikiwa kiasi na watu wengine, hasa Waarabu.


title: Waswahili

text: Kiutamaduni ni Waislamu wanaofuata madhhab ya Hanafi.


title: Waswahili

text: Pia ni kawaida kuwaita "Waswahili" wasemaji wa Kiswahili hata kama ni wa makabila mengine.


title: Waswahili

text: "Mswahili" ni pia namna ya kumtaja mtu mjanja kwa lugha ya mzaha.


title: Bendera ya Zanzibar

text: Zanzibar ilhali ni sehemu ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ilipata tena bendera ya pekee tangu Januari 2005. Inaunganisha bendera ya Tanzania na ile ya Jamhuri ya Watu wa Zanzibar ya mwaka 1964 iliyotumika kati ya mapinduzi ya Januari na muungano ya Zanzibar na Tanganyika wa tarehe 26 Aprili 1964.


title: Bendera ya Zanzibar

text: Zanzibar ilikuwa na bendera yake tangu kuhamia kwa Sultani wa Omani kutoka Maskat kuja Zanzibar. Bendera nyekundu ilikuwa sawa na ile ya Sharifa wa Maka.


title: Bendera ya Zanzibar

text: Baada ya kupata uhuru mwaka 1963 usultani uliongeza alama ya karafuu katika bendera yake.


title: Karibi

text: Karibi ni neno la kutaja


title: Wasumbwa

text: Wasumbwa ni Kabila la Watu kutoka eneo la wilaya ya Bukombe, Mkoa wa Geita, Kaskazini mwa nchi ya Tanzania.


title: Wasumbwa

text: Mwaka 1987 Idadi ya Wasumbwa ilikadiriwa kuwa 191,000 .


title: Wasumbwa

text: Lugha yao ni Kisumbwa, jamii ya Kisukuma na Kinyamwezi.


title: Wasukuma

text: Wasukuma ni kabila kubwa zaidi nchini Tanzania: linakadiriwa kufikia watu milioni 7, idadi inayowakilisha asilimia 16 ya wakazi wa nchi kwa ujumla.


title: Wasukuma

text: Jina "Wasukuma" lina maana ya watu wa Upande wa "Kaskazini", lakini maana hii haiwakilishi maana halisi ambayo watu wengi huitafsiri kwa mfano Wasukuma hutumia alama ya utambulisho (dira) kwa eneo fulani kwa viashirio vya makabila, kwa mfano wa jina kama hili: Kiya. Hili lina maana ya mashariki ambako ni maawio ya jua. Huu ni utambulisho ambao haukufananishwa ama kuitwa kwa jina la kabila fulani. Mfano mwingine ni upande wa "Dakama" ambapo yatambulisha kama eneo la Unyamwezi lakini zaidi ya mpanuko wake ni upande wa "kusini". Zaidi ya hapo neno hili hutumiwa sana na kabila la Wanyamwezi ili kutambulisha eneo la Wasukuma ambapo Wasukuma nao husema "dakama". Upande mwingine ambao unapewa alama ya utambulisho ni "Ushashi" maana yake ni upande wa kabila la Washashi na neno hili Washashi ni mkusanyiko wa makabila ya mkoa wa mara, japo pia neno hili "shahi" linamaanisha kabila la Wakurya ambalo pia mpanuko wake unakomea hapo, ambapo zaidi ya hapo eneo zima la upande huo unamaanisha upande wa kaskazini. Upande wa mwisho kutambulishwa ni "Ngw’eli", neno hili halikupewa kabila na badala yake linawakilisha upande wa magharibi (dira), ambako ni machweo ya jua. "Wasukuma wenyewe hulirejea jina hili kama "Basuguma" kwa wingi na "Nsuguma" kwa umoja.


title: Wasukuma

text: Vilevile Wasukuma wamegawanyika katika makundi makuu manne ambayo ni Wasukuma wa Bariadi na Meatu [Wanyantuzu], Wasukuma wa Mwanza na Maswa [Wasumau], Wasukuma wa Tabora [Wadakama] na Wasukuma mchanganyiko kutoka Kahama na Tabora (hawa wakienda Tabora wanaambiwa ni Wasukuma, wakienda sehemu za Ntunzu wanaambiwa ni Wanyamwezi. Wako mchanganyiko na Wasumbwa, Wasukuma halisi na Wanyantuzu.


title: Wasukuma

text: Wasukuma huishi eneo la kaskazini magharibi mwa Tanzania, karibu na mwambao wa kusini mwa Ziwa Victoria, na maeneo mbalimbali ya utawala ya wilaya ya Nyamagana, Mkoa wa Mwanza, upo pia kusini magharibi mwa mkoa wa Mkoa wa Mara, Mkoa wa Simiyu na Mkoa wa Shinyanga.


title: Wasukuma

text: Eneo la kaskazini la makazi yao ni katika mbuga maarufu Serengeti. Familia za Wasukuma wengi sana wamehamia maeneo ya kusini kuelekea mkoa wa Rukwa ambao baadae umegawanywa na kuzaa mkoa wa Katavi, wakipita maeneo ya kabila la Wapimbwe na hivyo kufanya makazi katika eneo hili la kijiji cha Wapimbwe.


title: Wasukuma

text: Eneo hili linakadiriwa kuwa na ukubwa wa mita za mraba 910 hadi 1200.


title: Wasukuma

text: Mwinuko wake unakadiriwa kuwa inchi 20 hadi 40 ya ujazo wa mvua kutoka Novemba hadi Machi.


title: Wasukuma

text: Kiwango cha juu cha joto hutegemea angalau ni kutoka wakati kiwango cha chini nyakati za usiku hushuka na kufikia 15°C.


title: Wasukuma

text: Wasukuma wamezungukwa na madini mbalimbali. Yafuatayo ni maeneo yaliyo na madini:


title: Wasukuma

text: 1. Mwadui (Huku kuna madini ya almasi ambayo kwa kiwango kikubwa huipatia serikali pesa za kigeni) 2. Maganzo (Vilevile eneo hili limewekwa kwa ajili ya wachimbaji wadogowadogo wa almasi, eneo hili liko magharibi ya Mwadui) 3. Buzwagi (Kahama) 4. Bulyanhulu (Kahama) 5. Geita 6. Nyangalata (Kahama).


title: Wasukuma

text: Shughuli kuu za kiuchumi kwa Wasukuma ni kilimo, uvuvi, ufugaji na biashara.


title: Wasukuma

text: Pamba ndio zao kuu la kibiashara kwa wasukuma, ambao pia hulima mazao mengine kama mpunga, tumbaku, mahindi, viazi, dengu na matunda (kisiwani Ukerewe)


title: Wasukuma

text: Wasukuma pia ni wafanyabiashara na uvuvi, madini mbalimbali kama vile dhahabu, almasi na madini mengineyo ambayo huchimbwa katika maeneo mbalimbali mikoa ya Mwanza na Shinyanga.


title: Wasukuma

text: Wasukuma pia wanajihusisha sana na kilimo cha mazao ya nafaka na mifugo ya aina mbalimbali. Maeneo ya Shinyanga wanalima mazao ya nafaka kama mahindi na mpunga.


title: Wasukuma

text: Idadi ya watu inaongezeka kwa kasi na hivyo pia kuongezeka kwa wakulima wa mbogamboga.


title: Wasukuma

text: Wasukuma wengi katika karne ya 20 walitumia utamaduni wao zaidi katika kusherehekea matukio ya nyakati mbalimbali, kwa mfano wakati wa mavuno, unyago, ndoa, misiba n.k.


title: Wasukuma

text: Watemi ndio walikuwa viongozi wa kabila la Wasukuma na watu walikaa kiukoo katika eneo moja.


title: Wasukuma

text: Jamii:Wasukuma Jamii:Makabila ya Tanzania Jamii:Mkoa wa Mwanza Jamii:Mkoa wa Geita Jamii:Mkoa wa Shinyanga Jamii:Mkoa wa Simiyu {{jamii mkoa wa mara mchanganyiko wamakabila mbalimbali


title: Wasuba

text: Wasuba ni kabila kutoka eneo la Ziwa Viktoria, nchini Tanzania, karibu na mpaka wa Kenya.


title: Wasuba

text: Mwaka 1987 idadi ya Wasuba wa Tanzania ilikadiriwa kuwa 30,000 . Lakini wengi zaidi huishi nchini Kenya, idadi yao ni 129,000.


title: Wasuba

text: Lugha yao ni Kisuba japo wengi wao huongea Kijaluo, hivyo lugha yao iko kwenye hatari ya kutokomea kabisa. Wasuba wengi hujitambulisha kama Waluo kwani wameasili (wameathiriwa na kuridhia) mila na desturi za Kiluo.


title: Wasizaki

text: Wasizaki ni kabila la watu kutoka kaskazini-magharibi mwa nchi ya Tanzania, karibu na Ziwa Viktoria.


title: Wasizaki

text: Mwaka 1987 idadi ya Wasizaki ilikadiriwa kuwa 82,000 . Lugha yao ni Kisizaki.


title: Washubi

text: Washubi ni kabila mojawapo kati ya makabila ya Mkoa wa Kagera, nchini Tanzania. Washubi wamechanganyika na Watanzania wengine na, ukiacha sehemu kubwa ya kabila hili ambao wanaishi katika Wilaya ya Ngara, wanapatikana kwenye maeneo mengine nchini Tanzania wakijitafutia riziki na ustawi kwa njia moja au nyingine.


title: Washubi

text: Wakati mwingi kabila hilo liliandikwa kama Wasubi badala ya Washubi. Baadhi ya waandishi wa historia waliwatofautisha kwa kuwaita Wasubi wa Magharibi (Washubi wa Milki ya Bushubi - Ngara) na Wasubi wa Mashariki (Wasubi wa Milki ya Usubi iliyoko Biharamulo).


title: Washubi

text: Kabila hili linaongea lugha ya Kishubi ambacho ni Kibantu ingawa Washubi wote si Wabantu. Washubi wanaweza kuelewana lugha na majirani zao Wahangaza, Waha, Warundi na Wanyarwanda na kwa kiasi fulani makabila mengine ya maziwa makuu, ukiacha baadhi ya makabila, kama vile Wasukuma na Wanyamwezi. Mwaka 1987 idadi ya Washubi ilikadiriwa kuwa 153,000 .


title: Washubi

text: Kabila hili lina historia ndefu kuanzia karne ya 16, wakati Mtawala maarufu kutoka kaskazini mwa Uganda ya sasa, sehemu ya Ankole, aliyejulikana kama Ruhinda, aliposafiri na watoto wake na kuhamishia makazi yake Karagwe.


title: Washubi

text: Baada ya kuanzisha utawala wake Karagwe, watoto wake walielekea maeneo mengine katika eneo la maziwa makuu, maarufu kwa Kiingereza kama Interlucustrine Region.


title: Washubi

text: Mmoja kati ya watoto wa Ruhinda alielekea Bushubi na kuanzisha milki ya kiutawala bila shida yoyote, kama ambavyo ilikuwa kwa maeneo mengine kama Gisaka, Kyamtwara, Ihangiro, Buzinza na kwingineko. Hali hiyo ilitokana na maeneo hayo kukaliwa na wakulima wachache ambao hawakuwa na nguvu za kuwazuia wageni ambao walikuwa na uwezo mkubwa wa silaha na utajiri mkubwa wa mifugo, jambo lililoleta matumaini hata kwa wenyeji.


title: Washubi

text: Jamii ya Washubi iliendelea kuongezeka na kujiimarisha kama milki ya kiutawala ikiwa na mahusiano na milki nyingine jirani, zikiwemo zile za Karagwe (Wanyambo), Buha (Waha), Biharamulo (Wazinza na Wasubi), Burundi (Warundi), Rwanda (Wanyarwanda), Buganda (Waganda) na Ankole (Wanyankole).


title: Washubi

text: Mahusiano hayo yalikuwa pamoja na biashara, teknolojia ya chuma, kuoleana, vita vya kupanua au kulinda mipaka, siasa na imani za dini za asili.


title: Washubi

text: Kabila la Washubi lilikuwa milki kamili wakati Ujerumani ikiitwaa na kuitawala Tanganyika, Rwanda na Burundi. Milki ya Washubi iliendelea kuwepo hata wakati wa utawala wa Mwingereza.


title: Washubi

text: Milki hiyo ilidumu hadi muda mfupi baada ya uhuru, wakati tawala za kichifu zilipoondolewa rasmi na serikali ya Tanganyika ili kuimarisha utaifa miongoni mwa Watanganyika na hatimaye Watanzania.


title: Washubi

text: Kutokana na eneo la kijiografia la Washubi kuwa kubwa kuliko wingi wa watu, eneo hilo lilitawaliwa na uoto wa majani mengi na misitu ya savana. Hata hivyo, kutokana na kuingia kwa makundi makubwa ya wakimbizi kuanzia miaka ya 1960 na hasa miaka ya 1990 na 2000, kulitokea uharibifu mkubwa wa mazingira, kiasi cha kufanya upatikanaji wa nishati ya kuni kuwa shida kwa baadhi ya vijiji.


title: Washubi

text: Kwa miaka mingi, jamii ya Washubi ilitegemea kilimo na ufugaji kwa ajili ya uchumi wao. Baadhi ya maeneo wanafuga mifugo mingi ikiwa ndiyo njia kuu ya uchumi. Aina ya ng'ombe wanaofugwa kwa wingi ni aina ya 'ankole' ambao kwa asili ni wakubwa na wana pembe ndefu. Hata hivyo kwa miaka ya karibuni wafugaji wamelazimika kuanza kufuga ng'ombe wenye pembe fupi ambao wanastahimili magonjwa.


title: Washubi

text: Kwa ujumla unaweza kusema Washubi wanalima kilimo cha mchanganyiko wa mazao ya chakula, biashara na ufugaji. Mazao makuu ni migomba, mahindi, maharagwe, mtama, karanga na mihogo. Mifugo ni pamoja na ng'ombe, mbuzi, kondoo na kuku.


title: Washubi

text: Chakula kikuu cha Washubi ni ndizi, ingawa, kutokana na kushuka kwa uzalishaji wa zao la migomba, sasa ugali unachukuliwa pia kama moja ya vyakula muhimu.


title: Washambaa

text: Washambaa (au Wasambaa, kama wanavyojulikana sana) ni watu wa kabila kutoka eneo la Milima ya Usambara, kaskazini-mashariki mwa nchi ya Tanzania.


title: Washambaa

text: Mwaka 2001 idadi ya Washambaa ilikadiriwa kuwa 664,000..


title: Washambaa

text: Washambaa wanaishi kwenye milima ya Usambara na lugha yao kubwa ni Kisambaa.


title: Washambaa

text: Wasambaa wamegawanyika katika koo mbalimbali ndani ya jamii zao ambazo ndio utambulisho wao. Koo au ukoo ni jambo la muhimu sana katika maeneo ya Usambaa kwani wanajamii wa Kisambaa wanatambuana kwa majina ya ukoo.


title: Washambaa

text: Alama maarufu ya koo za Kisambaa ni majina yanayoanza na SHE kama Shekusa, Shekiango, Shekimwei, Sheiza, Shembilu, Shekinyashi, Sheshe n.k. Koo nyingi za Kisambaa zinajulikana kwa kuanza na majina hayo.


title: Wasegeju

text: Wasegeju ni kabila la watu kutoka eneo baina ya Tanga na mpaka wa Kenya, pwani ya nchi ya Tanzania. Kabila hili lina mahusiano mengi na Wadhaiso. Mwaka 2003 idadi ya Wasegeju ilikadiriwa kuwa chini ya 15,000, na chini ya 7,000 tu ndio wanaosema Kisegeju . Wasemaji wa lugha hiyo wanapatikana katika vijiji vya Daluni na Bwiti, lakini pia Wasegeju wa maeneo ya Boma kwenye mwambao wanaongea lugha ambayo wanayoisibu Kisegeju lakini ni tofauti sana na hicho Kisegeju cha Usambaani ama kwa neno lingine Kidhaisu.


title: Wasegeju

text: Asili ya kabila hilo inasemekana kuwa limeanzia katika pembe ya Afrika ambapo miaka mingi iliyopita watu hawa walihama kwenye makazi yao kwa sababu mbalimbali, zikiwemo biashara, ufugaji na vita.


title: Wasegeju

text: Nyaraka za Wareno zinaonyesha kwamba hii jamii walikuwa wafugaji na wapiganaji vita. Wasegeju wanajulikana sana kwenye mapisi ya jamii za mwambao kwa sababu ya vita vyao na Wazimba.


title: Wasegeju

text: Vilevile inasemekana kuwa mwanzo kabila hili halikujulikana kama "Wasegeju" bali kutokana na kuhama kwao na kueleka juu ndipo watu wakasema "Wasogea juu" na hapo likapatikana jina la "Wasegeju".


title: Wasangu (Tanzania)

text: Wasangu ni kabila kutoka eneo la nyanda za juu kusini-magharibi la nchi ya Tanzania. Mwaka 1987 idadi ya Wasangu ilikadiriwa kuwa 75,000, Lugha yao ni Kisangu.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Makala haya yanazungumzia habari za Wasangu waishio katika bonde la Usangu katika Wilaya Mbarali, mkoa wa Mbeya. Habari nyingi juu yao zimesahauliwa kwa sababu hakuna mtu aliyejishughulisha kuzitafuta na kuzihifadhi.


title: Wasangu (Tanzania)

text:
Jumla ya Wakaaji wa bonde la Usangu ni zaidi ya watu 74,000 Kama ilivyohesabiwa mwaka 1972. Lakini jumla ya watu kamaSerikali ilivyohesabu mwaka 1967 ni watu 56,743, kwahiyo jumla ya watu katika bonde la Wasangu yaongezeka kwa haraka sana kuliko jumla ya watu inavyoongezeka
katika sehemu zingine za Tanzania. Sababu zinazofanya watu waongezeke upesi sana katika bonde hili ni nyingi sana; na baadhi yasababu zenyewe ni kama hizi hapa chini:


title: Wasangu (Tanzania)

text: Sababu ya kwanza ni kwamba bonde hili la Usangu tangu zamani lilikuwa halijulikani sawasawa na watu wengi jinsi lilivyo na manufaa kwa shughuli mbali mbali za uzalishaji mali kwa sababu Wasangu walikuwa wapiganaji hodari wa vita kwa hiyo ilikuwa ni vigumu sana kwa jatnii zingine kwenda kufanya mastaakimu yao huko. Hata baada ya Wakoloni kukomesha vita vya jamii mbalimbali za Nyanda za juu za Kusini, jamii zilikuwa hazijui habari kamili kuhusu bonde hili. Baada ya Uhuru tu, mawasiliano katika bonde hili na nje ya mbugaza Usangu yakabadilika sana na kuwa bora zaidi yaliyoletwa na Chama cha TANU katika kuhudumia watu wake sawasawa. Pili, udongo wa mbuga za Usangu ni nzuri sana kwa hiyo mkulima halazimiki kutia mbolea hata kidogo katika mashamba yake. Mbolea ya asili ni nyingi mno katika udongo na mimea ikipandwa hustawi sana. Tatu, kuna mito mingi yenye maji kwa matumizi ya watu na mifugo pia, kwa hiyo watu wamevutiwa sana na mali ya asili ya namna hii. Nne, Mbuga za Usangu zinafaa sana kwa ufugaji wa mifugo — hasa ng'ombe, mbuzi na kondoo. Majani yanapatikana kwa urahisi na maji kwa ajili ya mifugo kwa hiyo wafugaji wamevutiwa sana na mbuga hizi kutoka wilaya za jirani na za mbali pia. Tano, mbuga za Usangu ni kubwa sana na zina nafasi kubwa za kustawisha malisho ya mifugo na ulimaji wa mazao mbalimbali. Mvua zanyesha kiasi cha kutosha bali kuna jua kali sana wakati wa kiangazi. Hali kadhalika ziko sababu zingine nyingi zilizowavutia watu kuja kukaa katika mbuga za Usangu toka Mikoa mingine.


title: Wasangu (Tanzania)

text:
Jamii zinazoishi katika bonde la Usangu ni Wasangu ambao ni wenyeji wa mbugaza Usangu Wanyakyusa ambao wamehamia mbuga za Usangu toka Rungwe kuja kulima mashamba ya mpunga na mimea mingine; Wabena ambao wamehamia mbuga hizo toka Wilaya ya Njombe na hushughulika zaidi na kilimo cha mpunga na mazao mengineyo. Wakinga toka Wilaya ya Njombe, nao hujishughulisha sana na biashara — hasa biashara ya samaki; Wahehe toka Wilaya ya Iringa — hujishughulisha na kilimo pamoja na ufugaji; Wahehe wanafanana sana na Wasangu katika mila na desturi; Wamasai na Wasukuma, ambao hasa walianza kuhamia katika mbuga za Usangu tangu mwaka1973, mwezi Septemba. Jamii hizi mbili zimehamia mbugaza Usangu juzi juzi tu, lakini jamii zingine zilihamia mbuga za Usangu miaka mingi kidogo iliyokwisha pita. Wamasai hujishughulisha
zaidi na ufugaji na Wasukuma hujishughulisha na mambo yote mawili, ufugaji na ukulima. Jamii nyingine ambayo imekaa sana katika bonde la Usangu ni jamii ya Wabaluchi ambao wanaitwa kama "Maburushi".


title: Wasangu (Tanzania)

text: Jamii hii imekaa katika mbuga za Usangu tangu karne ya 19 na tangu wakati huo jamii hii imejishughulisha sana na kilimo cha mpunga na pia mazao mengine. Walikuwa watu wa kwanza katika bonde ia Usangu Kutumia kilimo cha kumwagilia maji katika mashamba kwa njia ya mifereji iliyochimbwatoka mto Mbarali. Angalia habari zao hapa chini.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Bonde la Usangu lilikuwa na mi to ambayo maji yake yalikuwa yanatiririkia kuelekea katika bonde la Ziwa Rukwa naZiwa Nyasa. Milipuko ya Volkano ya mlima Rungwe ikaizuia mito hiyo kwa mwinuko wa ardhi halafu mito ikatiririka katika bonde la Usangu na kulifanya bonde la Usangu kuwa ziwa. Katika mabadiliko ya ardhi, udongo, changarawe na michanga ikaletwachini yaziwa lenyewe.


title: Wasangu (Tanzania)

text:
Mito ambayo ilikuwa inatiririkia katika bonde la ziwa Rukwa na ziwa Nyasa, sasaziwa lililokuwapo katika bonde la Usangu (mahali ambapo mbuga za Usangu zipo sasa) likapata nafasi ya kuyamwaga maji yote kwa njia ya mito upande wa Kaskazini-Mashariki, na mbuga zikatokea toka kwenye mchanga wa ziwa lenyewe. Na udongo na matope na udongo wa mfinyanzi unaopatikana katika mbuga za Usangu umeletwa na mito mbali mbali inayotiririkia katike. bonde hili la Usangu. Udongo wa mbuga za Usangu ni wa aina nyingi na unafaa sana kwa mazao. Kuna udongo wa
mfinyanzi, udongo wa mbuga, na udongo mweusi wenye rutuba sana. Udongo waainazote hizi una rutuba nyingi sana kwa mazao.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Mazao yapandwayo katika bonde hili ni mpunga, mahindi, viazi vitamu, viazi ulaya, ulezi, migomba, maharage, karanga, miwa, mihogo na maboga mbalimbali.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Mbuga za Usangu zina maradhi mengi sana, magonjwa ambayo yanawasumbua sana watu ni homa, kichocho, safura, surua, homa ya papasi, ugonjwa wa kuhara na magonjwa ya minyoo ya aina mbalimbali. Walakini magonjwa mabaya sana ambayo yanammalizia mkulima wakati wake mwingi sana ni kichocho, homa, safura na ugonjwa wa kuhara. Sababu ya kupatikana kichocho kwa wingi sana katika mbuga za Usangu ni kwamba mbuga za Usangu zina matopematope mengi sana na pia kuna majimaji mengi ambayo yamekwama hayatembei.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Konokono ambao ndio hueneza vidudu vya ugonjwa wa kichocho hupenda sana kuogelea katika maji ambayo yamekwama na kwa jinsi hii vidudu vya kichocho huachwa humohumo majini vikingojea mwanadamu yeyote kupitia katika maji hayo au kuogelea katika maji hayo na wakati huo vidudu ya kichocho vyamrukia mtu na kupenyeza katika mwili wake hadi kibofuni na kwenye matumbo ambako vyazaliana sana na kuanza kula sehemu ya gozi ya sehemu hizo.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Kuutibu ugonjwa wa kichocho ni kazi ngumu sana lakini waweza kuzuiliwa kwa urahisi sana kwa kutumia njia zilizo rahisi sana za kiafya.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Ugonjwa mwingine unaowasumbua sana watu waishio katika mbuga hizi ni homa ya mbu. Mbu nao huzaliana kwa wingi sana kwa sababu ya unyevunyevu mwingi unaopatikana katika mbuga hizi — hasa katika mashamba ya mpunga ambayo yana maji ya kumwagilia mashamba yakaayo kwa muda mrefu hata kuwawezesha mbu kuzaliana kwa muda mrefu sana. Penye maji yaliyosimama ndipo mbu huzaliana haraka sana na kwa urahisi mno. Kama nilivyosema hapo juu, mbuga za Usangu zina matopematope mengi na madimbwimadimbwi mengi yaliyokwama ambayo yanafaa sana kwa mbu kuzaliana.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Ugonjwa mwingine wa watu wa Usangu unaowasumbua sana ni ugonjwa wa kuhara. Ugonjwa huu watokana na kunywa maji machafu, na mbuga za Usangu nyingi zina maji yaliyo machafu na hayafai kunywa binadamu.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Lakini watu hawana njia nyingine ya kupatia maji yaliyo safi isipokuwa hiyo tu. Maji ya mto ambayo ni maji safi kidogo kuliko maji aliyotuama yanapitia kwa mbali sana na ni watu wachache tu wanaonufaika na maji haya ambazo wanaishi karibu ya hiyo mito.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Kwa sasa hivi Wizara ya Afya inatoa mafunzo ya afya kwa akina mama walio karibu na kituo cha afya cha Rujewa na vijiji vingine. Pia kituo hicho kinatoa dawa za kukinga maradhi ya surua, kifaduro, ndui, polio na kifua kikuu. Tatizo kubwa kwa upande wa utumishi ni kwamba wafanyakazi ni wachache sana.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Wasangu ni watu ambao wanahusiana na jamii za Kihehe, Kisafwa, Kibena, Kinyakyusa na kidogo jamii ya Kingoni. Jamii zote hizi, isipokuwa Wangoni, ni jirani za Wasangu, na kwa jumla Wasangu walikuwa watu ambao walijulikana sana katika nyanda za juu za Kusini katika karne ya 18 na karne ya 19. Hali kadhalika walikuwa ni jamii iliyokuwa na nguvu nyingi sana ya utawala na kivita. Hawa watu walikuwa wanaishi sehemu ya llamba iliyo karibu maili 60 Kaskazini ya Utengule kabla ya kuja Waarabu na Wajerumani, na kila mahali walipofanya maskani yao walipaita "Utengule", mahali pa amani.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Waarabu walipokuwa wanaingia katika nchi ya Usangu waliingia kufanya biashara. Hawa Waarabu walikuwa wanauza nguo, magobole, baruti na shanga. Kutoka kwa Wasangu, Waarabu walipata meno ya tembo. Hapo awali mbuga zote za Usangu zilikuwa na wanyama wa kila aina na ndovu walienea kila mahali katika mbuga hizi za Usangu, kwa hiyo ilikuwa rahisi sana kwa Wasangu kuwaua tembo na kupata meno yao ili wayauze kwa Waarabu.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Biashara nyingine kubwa ambayo ilikuwa inafanywa na Waarabu katika mbuga hizi za Usangu ilikuwa biashara ya utumwa. Wasangu walikuwa ni watu ambao walijua namna ya kupigana vita sawasawa na kwa kuwa walikuwa na chifu wao mmoja tu ilikuwa rahisi kwao kuungana pamoja na kufanya jeshi moja kali na lenye nguvu sana kuliko jamii zingine walizopakana nazo ambazo zilikuwa hazina utawala mmoja kama vile Wanyakyusa, Wasafwa na kadhalika. Lakini Wahehe na Wakimbu walikuwa na utawala mmoja sawa kama Wasangu walivyokuwa.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Kwa kuwa utawala wa Wasangu ulikuwa na nguvu na umoja mkubwa, waliweza kupigana vita kwa nguvu moja na jamii zingine zilizokuwa jirani nao. Chifu Merere, ambaye ndiye aliyekuwa mtawala wa Wasangu, alikuwa mtawala shupavu na mpenda raia wake. Kwa kuwa alikuwa anapata silaha bora toka kwa Waarabu alipowauzia meno ya tembo, aliweza kuwashinda maadui zake bila taabu kubwa na mateka waliuzwa kwa Waarabu wafanya biashara ya utumwa.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Hasa Merere aliwauza utumwani watoto wa Kisafwa na Kihehe ambao aliwateka wakati wa vita. Uwezo wake Merere katika kupigana na jirani zake ulisaidiwa sana na ushauri aliokuwa anaupata toka kwa wazee wa Kisangu na pia toka Mbaluchi ambaye alikwenda Usangu na kuwa Mshauri Mkuu wa Vita wa Chifu Merere I ambaye yaaminiwaaliingia nchi ya Usangu kati yamwaka1878 na mwaka1880. Mbaluchi (Mburushi) huyu aliitwa Jemadari ambaye kufika kwake Utengule/Usangu kulisababisha Wabaluchi wengine kuja Usangu na kuanza shughuli za kilimo cha mpunga (angalia chini ya kilimo hapa chini). Wasangu wenyewe wanasimulia kuwa Waarabu walianza kuingia nchi ya Usangu wakati wa utawala wa Chifu Njali aliyewazaa akina Merere.


title: Wasangu (Tanzania)

text: siri na kupita huko. Si njia ya kutoka pwani tu iliyohatarishwa na Wasangu ball hata njia ya kuelekea nchi ya Wabemba kuelekea Zambia ilitiwa msukosuko.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Mara kwa mara Wasangu waliuteka utawala wa Kiwele uliokuwa sehemu ya kati ya Ukimbu ambao ulikuwa njiani Kusini ya Tabora. Mara baada ya Chifu Kilanga kutawala katika nchi ya Ubungu, Wasangu walimshambulia katika mwaka wa 1856 — 1857 wakimsaidia ndugu yake Kafwimbi, na ingawa Wasangu walishindwa, Kafwimbi alitorokea nchi ya Usangu tena. Kati ya mwaka 1859 wakati Bwana Burton alipoondoka Afrika ya Mashariki na mwaka 1866 Tippu Tip alipotembelea reli ya Usangu chifu Muigumba akafariki wakati akipigana na Wahehe.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Binini, ndugu ya Mihwela alikuwa amejifunza sana maarifa ya kupigana vita, na kwa kuwa alikuwa na ari kubwa ya kutaka kutawala Uhehe nzima. Wakati fulani karibu ya miaka ya 1860 alifanya vita na Wasangu na alifanikiwa kuviteka vijiji vingi sana na kuwateka wanawake na mifugo yao. Binini mwenyewe alimwua kiongozi wao Muigumba na akachukua jina lake na kujiita yeye mwenyewe Munyigumba kama ukumbusho wa ushindi wa kuwatawala Wahehe wote. Huyu Binini (Munyigumba) ndiye aliyekuwa baba wa chifu Mkwawa na ndiye chifu mkuu wa kwanza wa Wahehe wote.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Baada ya kifo cha Muigumba vita vikali sana vya urithi wa utawala vikatokea na mjukuu wake Muigumba kwa jina Merere Towelamahamba akatokea kuwa mshindi na akawaua jamaa zake wengi sana ambao alishindana nao katika kurithi utawala. Ugomvi wa urithi wa utawala uliwadhoofisha sana Wasangu katika kupigana vita na majirani zao.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Kati ya mwaka wa 1866 na mwaka wa 1872 Wasangu wakatokea jamii yenye nguvu sana chini ya chifu Merere wa kwanza kuliko hapo awali, na wakawashambulia majirani zao na kuziteka nchi zao zote hasa upande wa Mashariki Kusini na upande wa katikati wa nchi ya Wakimbu. Wakati huu Wasangu walikuwa wamefikia kilele cha nguvu zao na hakuna jamii nyingine yoyote iliyoweza kuikabili jamii ya Kisangu katika pande hizo za Tanzania.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Katika mwaka wa 1867 Bwana Livingstone aliambiwa na Waarabu katika nchi ya Ubungu kwamba Wasangu walikuwa ni wapole kwa wageni wowote, na kwamba Merere mara nyingi alifanya mashambulizi kwa machifu wa jirani ili ateke mifugo na watumwa na kuwauza kwa wafanya biashara wa Kiarabu. Katika mwezi wa Agosti Bwana Livingstone alisikia habari nyingi zaidi za kupendeza kuhusu chifu Merere na alichelea kuwa huenda akaharibiwa na Waarabu.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Walakini katika mwaka wa 1871 habari zikafika Mayema kwamba Merere kisha kosana na Waarabu akiwatuhumu kwamba walikuwa wanafanya njama ya kumshambulia ili Goambari, mmojawapo wa Wajukuu wa Muigumba aweze kutawala. Kwa ajili ya sababu hii Merere akawashambulia Waarabu na marafiki zao wote.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Akamwua Mwarabu mmoja akawanyang'anya Waarabu wengine mali yote waliyokuwa nayo.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Wakati huu Amrani Masudi akajitokeza kwenye uwanja wa vita. Amrani alikuwa Mwaarabu toka Zanzibar wakati Zanzibar ilipotawaliwa na Waarabu.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Tanzania Bara ilikuwa inatawaliwa na machifu mbalimbali wa jamii mbali mbali na Waarabu waliokuwa wakiishi Tanzania Bara walikuwa wafanya biashara tu sio watawala. Kwa jinsi hii Amrani hakupendelea utaratibu huu, kwa hiyo akaamua kuwafanyia vita machifu wote wa Tanzania Bara na kuwafanya watu wote wawe chini yake ili baadaye waweze kumletea meno ya tembo bila ya kuyalipia chochote.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Wakati Amrani Masudi alipofika Tabora akaambiwa kuwa kuna machifu wawili wenye nguvu sana ambao walihatarisha misafara yote ya biashara ya Waarabu na kuwatoza kodi kubwa kabla ya kuwaruhusu kupita katika nchi zao. Machifu wenyewe ni Nyungu-ya-Mawe wa Kiwele katika nchi ya Ukimbu na Merere wa Usangu. Lakini chifu wa hatari kabisa na mwenye nguvu zaidi kuliko mwenzake alikuwa Merere.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Baada ya kupata habari hizo, Amrani akalichukuwa jeshi lake na akaomba kuongezewa askari toka kwa machifu waliomwogopa kupigana naye ili aende na jeshi kubwa la kuweza kumshambulia Merere vilivyo. Alipoondoka Tabora, alipita Ngulu, Unyangwila, Itumba, Kipembawe na Igunda mpaka akafika Usangu. Maluteni wake walipita Ukonongo, Isamba, Wikangulu, Ubungu na Uguruke. Wengine walipitia Ugogo. Kila chifu wa sehemu za Magharibi na kati na Kusini ya Tanzania alitoa kwa Amrani askari wa kumsaidia katika vita kati yake na Wasangu. Lakini Nyungu-ya-Mawe hakutoa hata askari mmoja wa kumpa Bwana Amrani.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Wasafwa kutoka sehemu za Ukinga ni kwamba nchi ya Ukinga imeinuka sana na mwinuko huu huwagawanya watu kuwa katika pande mbili zilizo tofauti ya hali ya Kijiografia, hata baadaye watu ambao pengine asili yao ni moja kuwa katika jamii mbili zilizo tofauti kabisa, ambazo lugha zao zatofautiana.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Mambo yanapotokea hivi, basi kutoelewana kwaweza kutokea na kuchukiana pia kukatokea. Ngazi hii ikifikiwa basi kundi lisilotaka ugomvi huhamia mahali pengine ambapo kuna usalama zaidi na hali hii yawezekana kabisa iliwapata Wasafwa na kuamua kuhamia sehemu za Mbeya ambako maskani yao ya kudumu yalifanyika. Jamii ya Wasafwa yagawanyika katika jamii hizi kubwa:


title: Wasangu (Tanzania)

text: (i) Wasongwe ambao huishi sehemu za mto Songwe;


title: Wasangu (Tanzania)

text: (ii) Wamalila ambao wanaishi katika milima ya Umalila.


title: Wasangu (Tanzania)

text: (iii) Wamporoto ambao huishi kwenye milima ya Mporoto.


title: Wasangu (Tanzania)

text: (iv) Wambwila ambao huishi kati ya Wasongwe na Wasangu.


title: Wasangu (Tanzania)

text: (v) Waguluhaambao huishi sehemu za lleya.


title: Wasangu (Tanzania)

text:
Wasafwa walitumia majembe yao ya kwanza ambayo yalikuwa ya miti, yaani miti ilichongwa vizuri kabisa mithili ya jembe halafu wakayatumia kwa kulimia. Katika kuchonga majembe ya miti, tezo na mashoka yalitumiwa, zana ambazo zilikuwa za chuma kilichotengenezwa toka Ukinga. Pia
zana hizi hizi, mashoka na tezo, zilitumika katika kuchongea mizinga ya nyuki.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Miti iitwayo 'Magambo' na miyombo ilifaa sana kutengenezea majembe. Mizinga ya nyuki ilichongwa kutokana na mti wowote ule.


title: Wasangu (Tanzania)

text:
Baadaye sana, majembe ya miti yakaonekana hayafai ndipo majembe ya chuma kutoka Ukinga yakatumiwa zaidi na kuonekana bora zaidi.
Katika shughuli za kulima, kwanza walianza kulima mashamba ya chifu wao, yaani "Kwila", maana yake "Shamba la Chifu".


title: Wasangu (Tanzania)

text: Baada ya hapo kila raia alikwenda kulima shamba lake. Walakini kualikana katika shughuli za kilimo lilikuwa jambo la kawaida ili mashamba yamalizike upesi.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Mtu alipotaka kualika wenziwe wamsaidie kulima mashamba yake, alipika pombe na chakula cha kutosha ili baada ya kulima watu waweze kula na kunywa pombe. Wale walioalikwa siku hiyo waliimba nyimbo wakati wa kula chakula na pia ngoma zilichezwa ili kuonyesha furaha kubwa ya chakula walichopewa.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Iwapo jamaa mmoja alitokea kutokuwa na chochote, yaani hana pombe wala chakula cha kuwapa watu watakaolima shamba lake, aliweza pia kuwaalika wenziwe hapo kijijini ili wamsaidie kulima na kumaliza shamba lake. Wanakijiji waliweza kulima shamba la mwenzao bure. Baada ya mavuno kupatikana basi huyo jamaa aliyelimiwa shamba lake bure aliweza sasa kupika pombe na chakula na kuwakaribisha wale wale jamaa waliomlimia shamba lake hapo awali ili kuonyesha shukrani zake kwa msaada aliopewa alipokuwa yeye hana kitu cha kuwapa. Ilikuwa desturi kwa kila mwanakijiji kukubali kualikwa na mwanakijiji yeyote, na kukataa kumsaidia mwanakijiji katika kulima ilikuwa ni mwiko. kitendo hiki cha kulimiwa shamba bure mtu anapokuwa hana pombe wala chakula kiliitwa "Alimishumiwa", maana yake wanalima bure bila kuwapa chochote cha kula wanaolima shamba la mtu siku hiyo. Siku hizi Wasafwa wanaalikana katika shughuli za kilimo lakini si sana kama ilivyokuwa hapo zamani.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Katika nchi ya Usafwa shughuli za kilimo zaendelea wakati wowote katika mwaka kwa sababu hali ya hewa na ya ardhi yaruhusu sana shughuli ya kilimo iweze kuendelea mwaka mzima, ingawa sehemu zingine za usafwa hazina bahati ya kuwa na hali hii ya hewa na rnanufaa mengine mengine ya kuendeleza hali ya kilimo. Kuna mazao ya aina nyingi sana ambayo hulimwa nyakati mbalimbali tofauti na mazao hayo hupandwa kwa kutegemea ardhi na jiografia ya mahali penyewe kwa sababu jiografia ya nchi ya Usafwa yahitilafiana toka mahali hadi pengine. Kilimo chao maalum ni cha sesa, lakini pia wanalima matuta, ufundi ambao wameigatoka kwa Wanyakyusa.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Watu wa Mporoto hulima matuta ya terrace ili kuzuia mmomonyoko wa udongo kando kando ya milima. Karibu robo moja ya wakulima wa Kisafwa hutumia trekta au plau laki ni matumizi ya zana hizi mbili hutegemea jiografia ya mahali shamba lilipo.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Katika jamii ya Kisafwa, baba huwa na shamba lake na mama huwa na shamba lake pia. Iwapo baba ametangulia kumaliza shamba lake huenda kumsaidia mkewe. Kufanya hivi hakumfanyi bwana adai sehemu yoyote juu ya umilikaji wa shamba na mali iliyomo katika shamba hilo. Bali husaidia tu kwa imani, lakini shamba labakia kuwa ni la mwanamke.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Kila mtu alikuwa na mamlaka juu ya shamba lake hata mavuno yake pia.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Mavuno kutoka shamba la baba ndilo lilifanya ghala ya chakula cha familia nzima.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Kama mke mmoja hakuvuna kiasi cha kutosha, basi mwanamke huyo aliweza kupata chakula toka ghala ya bwana yake. Lakini iwapo kila mwanamke ana chakula cha kutosha toka shambani mwake, basi bwana aliweza kuuza baadhi ya chakula toka kwenye ghala yake, ili kupata fedha za kununulia ng'ombe au mbuzi.


title: Wasangu (Tanzania)

text:
Pia mwanamke alikuwa haingiliwi na bwana wake katika umilikaji wa chakula. Alikuwa na uhuru kabisa wa kuweza kuuza chakula chake kama
alipenda. Watoto walikitumia chakula toka kwa mama zao katika 'Ibanza' yao bila wasi wasi bila kujali mama ya nani kapika chakula hicho.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Lakini siku hizi ni vigumu kwa akina mama kulisha watoto wote sawa.


title: Wasangu (Tanzania)

text:
Hujali sana watoto wao tu; wamekuwa wachoyo na hawawezi kuwalisha watoto wa mwingine kama ambavyo wangaliwalisha watoto wao wenyewe. Ubinafsi umewaingia sana kitu ambacho hakikujulikana hapo zamani.
Kabla ya kwenda kulima au kuvuna, mama hupika chakula asubuhi Hi waje wale mchana baada ya kazi. Umwagiliaji wa mashamba ulitumika kama Wasafwa wanavyotumia utaalamu huo kwa sasa. Mama, baba na watoto hulima pamoja.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Wakati wa kuvuna, ngano hukatwa shina zima na kisu halafu hulundikwa pamoja. Baada ya kumaliza kuvuna, ngano yote hupigwa pigwa na mti (threshing) ili itoke kwenye masuke yake. Ulezi hukatwa vichwa vyake na kisu halafu huwekwa pamoja na baadaye huzitengeneza kwa kutenganisha punje zake toka kwenye masuke. Mahindi huvunwa kwa kukwanyua vigunzi vyake toka kwenye shina lake na kuwekwa pamoja. Kazi yote hii hufanywa kwa kualikana. Mtu mmoja peke yake alikuwa hawezi. Nyimbo ziliimbwa wakati wa kazi ya kuvuna na vyombo hivi, "Indili, Izeze, na Marimba" yalitumika katika kuwatumbuiza wafanyakazi.


title: Wasangu (Tanzania)

text:
Chakula kilihifadhiwa katika ghala maalum zilizotengenezwa kwa kazi hiyo. Ulezi na ngano vilihifadhiwa katika vilindo vikubwa vilivyoteng
enezwa kwa kusuka matete pamoja kwa kutumia kamba za miyombo ambayo zama hizo zilipatikana kwa wingi karibu karibu na vijiji vyao. Mpaka
sasa njia hii ya kuhifadhi mazao yatumika Usafwani kote.


title: Wasangu (Tanzania)

text:
Mahindi yalivunwa na kuanikwa penye uchanja kwanza ili yapate kukauka sawasawa. Baada ya hapo, mahindi yaliwekwa ndani ya kihenge kilichojengwa nje ya nyumba ya kulala. Hii ndiyo iliyokuwa ghala ya mahindi. Zamani hakukuwa na wizi na iwapo mtu fulani alionekana kuwa yu
mwizi mtu huyo alizomewa sana na pia wanakijiji walimnyima mwizi huyu haki yake ya kuoa mke (Social Control). Kwa hiyo watu waliogopa kuiba ili wasije wakaambiwa ni wezi na kukosa mwanamke wa kuoa. Siku hizi wezi ni wengi mno hata wananchi huwa na wasiwasi sana katika
kujenga ghala zao mbali na majumba yao. Sababu kubwa zinazofanya wizi uongezeke ni kwamba viongozi wengi wavijijini huogopa ku
wafichua wezi na pia huhongwa pombe na wale ambao ni wezi.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Basi jamaa hawa hushindwa kutekeleza wajibu wao sawasawa. Wakati mwingine mwizi aweza kukamatwa na wanakijiji na kumpeleka mwizi huyo kwa bwana hakimu. Wanapofika huko naye, hao wanakijiji wanaulizwa maswali kama wanao ukweli kwamba mtu waliyemleta ni mwizi. Basi wanakijiji wengi hukata tamaa na mara nyingi wanakijiji wengine hujichukulia madaraka mikononi mwao na kumwadhibu yule mwizi vibaya sana.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Zamani watu walikuwa wachache sana na kuhamahama kwao kulikuwa kuchache. Kuhamahama kulitokea tu wakati njaa ilipoingia katika nchi fulani au vita kutokea, basi jamaa walihama. Kuhamahama kwa Wasafwa twaweza kusema kuwa walihama mara yao ya mwisho walipoingia nchi ya Usafwa miaka mingi iliyokwishapita. Shida zao zilikuwa ni hizo hapo juu zilizo wafanya watu wahamehame na kwa jumla kuhamahama kulisababishwa na maafa hayo. Siku hizi Wasafwa wengi, hasa vijana huhamia sehemu zile zilizo na nafasi ya kazi kama vile mji wa Dar es Salaam, sehemu zenye mikonge mingi - Tanga - Kilosa - Morogoro na kadhalika.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Pia Wasafwa wengi walio vijana wamehamia nchi za Zambia ambako kazi nyingi zapatikana katika migodi na viwanda. Wasafwa wazee ndio hubakia nyumbani kwa sababu ya jukumu walilo nalo juu ya familia zao, na pia wao hawapendi zaidi kuhamia nchi za kigeni ambazo zina watu walio na desturi na mila tofauti na za kwao. Zaidi na zaidi wazee wa Kisafwa hubakia nyumbani wakilima mashamba yao. Kundi lingine lililo na uhuru wa kuhamia sehemu zilizo na nafasi za kazi ni wale Wasafwa ambao hawajaoa.' Hawa huhamia sehemu zilizo na kazi bila taabu kwa sababu hawana matatizo ya familia. Lakini kwa jumla vijana wa Kisafwa wanaotaka kujaribu bahati yao katika maisha yao ndio wengi huhama kila mwaka.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Wasafwa si wafugaji hodari kama jamii zingine za Watanzania zilivyo. Wamasai, Wambulu, Wagogo, Wahehe, Wanyiha ni wafugaji wakubwa wa ng'ombe. Lakini Wasafwa walifuga wanyama wachache sana na mpaka sasa wanafuga wanyama wachache sana katika vijiji vyao. Walifuga mbuzi na ng'ombe wachache sana kwa ajili ya kutambika au kuwachinja wakati wa kilioni kwa ajili ya mboga, kwa wale waliopo kilioni. Siku hizi ng'ombe, mbuzi, kondoo, wanafugwa kwa ajili ya maziwa na nyama. Pia kuku na nguruwe wafugwa kwa sababu ya mayai na nyama.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Familia ya Kisafwa inaweza kuwa na baba mmoja, mama mmoja pamoja nawatoto, au inaweza kuwa na baba mmoja, mama wawili au watatu pamoja na watoto wao. Hapo zamani familia zilikaa katika vijiji kwa kufuata ukoo. Kwa hiyo kila kijiji kilikuwa na ukoo fulani.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Mtu alipoposa msichana basi alihamia katika kijiji cha msichana na kukaa huko na kuongeza jumla ya familia. Kwa hiyo familia iliyokuwa na mabinti wengi iliweza kupanuka sana na kufanya kijiji chao wao wenyewe cha wakwe na baba na mama mkwe na watoto na wajukuu, na kadhalika. Utaratibu huu wa kuishi pamoja namna hii kwa kufuata undugu bado unafuatwa na watu wengi katika nchi ya Usafwa. Jamii ya Wasafwa ni jamii inayofuata urithi kwa upande wa baba. Katika kurithi baba akifa ni lazima mtoto wa kwanza wa kiume arithi mali ya baba yake. Lakini katika kurithi mall ya baba, yampasa mtoto huyo aonyeshe busara safi, bila hivyo hawezi kurithi mali ya baba yake kwa sababu ya kukosa busara.


title: Wasangu (Tanzania)

text:
Mtoto wa pili aweza kuchaguliwa na ukoo wa baba ili aweze kurithi iwapo alionyesha busara safi, zaidi kuliko kaka yake mkubwa. Kwa kawaida warithi walitoka kwa mke mkubwa, na iwapo mke mkubwa alikosa kuzaa watoto wa kiume na akazaa watoto wa kike, basi mtoto wa kiume wa mke wa
pili aliweza kurithi.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Mirathi iligawanywa kwa ndugu zake wote, lakini yeye mrithi alizidishiwa mirathi zaidi kwa sababu yeye ndiye aliyebadili nafasi ya baba yake na alipaswa kuwatunza ndugu zake sawa sawa kama baba yao alivyokuwa akiwatunza alipokuwa bado yu hai. Siku ya kurithi, pombe nyingi ilipikwa na kutengenezwa na chakula kwa wingi kilipikwa ill watu wale na kunywa na kufurahi sana.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Watu walicheza na kuimba nyimbo za furaha. Utaratibu huu wa kurithi mali ya baba bado unafuatwa na Wasafwa wengi ingawa yapo mabadiliko mengi.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Kwa kawaida mvulana aliweza kusikilizana na msichana anayetaka kumchumbia. Baada ya hapo, mvulana alikwenda kwa baba yake na kumwambia ya kwamba anamtaka binti ya fulani amchumbie. Basi babake aliweza kumwambia mzee mwenzie pale kijijini kuwa aende akamwambie baba ya binti kuwa wanamtaka kumchumbia binti yake. Iwapo mzee wa binti huyo anakubali ombi la wazee wenzie, basi posa inapelekwa.


title: Wasangu (Tanzania)

text:
Njia ya pili ya kumposa msichana ni kwamba mvulana na msichana wanakubaliana waoane. Baada ya kufanya hivyo, wanaamua wote wawili kutoroshana bila ya wazee kujua, isipokuwa wazee wanaambiwa baada ya kutoroshana hao vijana. Kwa kawaida msichana hutoroshwa na mvulana ambaye atakuwa mumewe wa maisha. Mvulana humpeleka msichana huyo aliyetoroshwa kwa baba yake mvulana. Mzee wa mvulana akishaona mambo yamefikia kiwango hicho, huondoka haraka kwenda kwa mzee pale kijijini na kumwomba aende mara moja kwa baba ya msichana aliyetoroshwa na kumwambia ya kuwa wanataka kumuoa binti yake na kwamba kwa sasa binti huyo wamemchukua tayari yuko nyumbani kwao hao jamaa.
Basi baba ya binti hukubali na kuwaambia ya kuwa wakalete mahari.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Kwa kawaida mahari ilikuwa kuku au ng'ombe au mbuzi mmoja au jembe lapelekwa kama posa au mahari. Zamani mahari yalikuwa si mengi na tena yalikuwa hayadaiwi sana kama siku hizi iwapo mtu aliyehusika alikuwa hana chochote bali alitaka kuoa mwanamke.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Vijana wa Kisafwa walikuwa hawana taabu katika kuoa mke kwa sababu mahari yalikuwa rahisi sana. Lakini siku hizi mahari yamekuwa makubwa; Ng'ombe sita au zaidi hudaiwa kama mahari na hii yasababisha kushindwa kwa vijana wengi wa Kisafwa kuoa wanawake na wanawake kushindwa kuolewa. Kwa hiyo namba ya wanawake wasioolewa huzidi na ya wanaume yaongezeka, na mwishowe umalaya waongezeka nchini.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Kwa jinsi hii, ile mila ya zamani ya Wasafwa ya kuukataa umalaya kabisa katika nchi yao umeanza kupungua. Yasemekana ya kuwa mtindo huu wa kutoza mahari mengi sana umeigwa na Wasafwa toka kwa Wanyakyusa ambao wana desturi ya kutoza mahari mengi watoto wao wanapoolewa. Tabia hii ya kutoza mahari mengi ilianza kuigwa tangu mwaka 1919.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Baada ya mahari kupelekwa kwa baba ya msichana, basi yule kijana huanza kumsaidia kazi nyingi baba mkwe wake. Wakati mwingine aweza kulima shamba la mkwewe nyumbani kwake.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Iwapo watoto hawakutoroshana, basi baada ya posa kupelekwa kwa baba mkwe, wazazi wa msichana wanaweza kumleta binti yao kwa bwana yake wakati wowote ule na wala hakuna sherehe kubwa katika kufanya hivi. Baada ya ndoa, mvulana pamoja na msichana (mkewe) huhamia kwa baba mkwe na kujenga nyumba yao huko. Ilikuwani lazima msichana avunje ungo ndipo aweze kuposwa.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Inampasa mtoto wa kiume amsaidie baba wa msichana kama posa au mahari ilirudishwa kwa mwenyewe baadae kama alishazaa mara moja kwa baba mkwe. Mtamba alibakia kwa baba mkwe.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Mvulana baada ya kupatana na msichana anayetarajia kumwoa humpa msichana huyo shilingi ishirini, na msichana huchukua hizo shilingi ishirini na kununua nguo yoyote ile inayompendeza, bila ya kuwaeleza wazazi wake. Kama wazazi wake wakimwuliza kapata wapi nguo aliyovaa, huwaambia kauza kuni ndizo zilizomletea fedha za kununulia nguo. Baada ya hapo, mchumba wake aweza kumchukua mchumba wake bila ya wazazi wa msichana kujua na kumpeleka mchumba wake hadi kwa mama yake mvulana ambaye naye hutoa shilingi ishirini na kumpa huyo mchumba wa mtoto wake. Baada ya kufanya hivyo, habari zinaietwa kwa wazazi wa msichana kuwa mtoto wao wanaye nyumbani kwao na kwamba wanataka kumuoa. Wazazi wa msichana hukubali na baada ya siku nne hivi, msichana hurudishwa kwa wazazi wake. Siku ya kwanza ambayo msichana huchukuliwa na mchumba wake, anapofika mlangoni kwa nyumba ya mama ya mchumba lazima apewe shilingi 150/- na mchumba wake. Safari ya pili, msichana huyo huchukuliwa na mchumba wake baada ya kukaa kwao msichana miezi mitatu au sita, na sasa msichana hupelekwa moja kwa moja hadi nyumbani kwa mvulana, ambako hulala siku mbili hivi, halafu baba ya mvulana huwaambia wazazi wa msichana kuwa binti yao yuko hyumbani kwake. Wazazi wa msichana humwambia baba ya mvulana kuwa warudishiwe binti yao siku ya pill. Basi msichana hurudishwa saa za jioni siku hiyo ya pili na msichana hupewa shilingi tatu au nne hivi kama kuku wa kuwapa wazee wake ikiwa kama ni adhabu.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Msichana hukaa kwa wazazi wake kiasi cha miezi miwili au sita kwa kutegemea mahari aliyonayo mchumba wake. Kama mahari ipo, basi msichana hatakaa miezi mingi kwao bila kwenda kwa mchumba wake ambayo hupelekwa kidogo kidogo kwa wazazi wake.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Safari ya tatu, msichana huchukuliwa tena na mchumba wake na kupelekwa nyumbani kwa mchumba wake. Mpaka wakati huu msichana hawezi kupika chakula cha mume wake sababu bado hajawa ni mke. Wakati wote huu wanapata chakula chao toka kwa mama ya mvulana. Msichana hukaa siku mbili kwa mchumba wake na siku ya tatu baba ya mvulana hutoa habari kijijini kwao kuwa waanze kutayarisha pombe na vyakula vichache. Baada ya kuona kuwa pombe imekuwa tayari, baba wa msichana huwaambia wazazi wa mvulana ya kuwa wawarudishie binti yao. Wakati huu baba wa mvulana hujitayarisha sawa sawa na huvunja fedha kiasi cha shilingi mia nne ambazo huwa katika mahela mahela au vikoroti.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Siku hiyo wazazi wa msichana hunywa pombe sana na huwachagua wazee fulani ambao hutumwa kwa baba ya mvulana na kusema kuwa wanamtaka binti yao. Halafu baba wa mvulana humchagua mtu mmoja wa kumpeleka msichana kwa wazazi wake. Mtu huyo aneyempeleka msichana kwa wazazi wake ndiye anayeshika helazote hizi zilizovunjwa na mzazi wa mvulana, na pia jamaa huyu hufuatana na ndugu wa mvulana wakati wa kumpeleka msichana nyumbani kwao.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Msichana hutembeatembea kidogokidogo ili aweze kupewa fedha nyingi sana, na hujaribu kutafuta sababu nyingi na visingizio vingi ill aweze kusimama, na akisimama hupewa fedha ili aweze kutembea. Kwa njia hii msichana huyo aweza kuchuma fedha nyingi sana kiasi cha shilingi mia tatu au zaidi kabla hajafika nyumbani kwao. Wafikapo nyumbani kwa wazazi wa msichana, wale waliokuja kumsindikiza msichana hupewa pombe kiasi cha madebe thelathini hivi na kuyapeleka nyumbani kwa baba ya mvulana. Huko nyumbani kwa wazazi wa mvulana hunywa pombe waliyopewa na wazazi wa msichana. Lakini wazazi wengine wa mvulana wanaweza kutoa kila mmoja shilingi tatu halafu kila mmoja akichukua debe moja la pombe na kwenda nayo nyumbani kwake na kuinywa. Kila ndugu ya baba ya mvulana aweza kutoa shilingi tatu na kuchukua debe moja la pombe.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Msichana hulala siku moja nyumbani kwao. Baada ya siku hiyo, baba ya mvulana huenda nyumbani kwa wazazi wa msichana kwenda kumpa baba ya msichana shilingi kumi na tano. Katika safari hii, baba wa mvulana hufuatana na wenzie watatu au watano hivi. Baada ya kupokea zile shilingi kumi natano, baba wa msichana huwapa binti yake wazazi wa mvulana. Kesho yake, baada ya msichana kufika nyumbani kwa bwana yake, huanza kutayarisha mafiga na kupika chakula cha bwana yake kwa mara ya kwanza katika maisha yake ya kuwa mwanamke aliyeolewa.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Bwana wake hawezi kula chakula hicho kilichopikwa na mke wake mpaka kwanza mke ampe bwana yake shilingi sitini ndipo ale chakula chake. Chakula kingine kilichopikwa na huyo mke kinapelekwa kwa baba mkwe. Mali kadhalika baba mkwe hawezi kula chakula cha mkwe wake mpaka naye apewe na huyo mkwe wake (mke wa mtoto wake) shilingi ishirini na tano ndipo ale chakula chake. Bila ya kupewa hizi shilingi ishirini na tano baba mkwe hawezi kula chakula cha mkwe wake.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Hizo shilingi ishirini na tano zatiwa pembeni mwa sahani za chakula wakati wa kupeleka chakula kwa baba mkwe.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Baada ya hapo, msichana huyo huendelea kuwapelekea chakula baba na mama ya bwana yake, mpaka watakapomkataza asiwapelekee chakula tena. Sasa atakuwa mwanamke kamili nyumbani.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Wachumba wanatakiwa wawe na sifa nzuri kabla ya kuoana, yaani wanatakiwa wasiwe wezi au wasitoke katika ukoo wa watu walio wezi wasiwe malaya. Wanatakiwa wawe wema na wasiwe wachoyo bali wawe wakarimu. Inawabidi watoke kwenye koo zilizo nzuri na bora. Magonjwa kama ukoma yalitiliwa mashaka makubwa katika posa. Iwapo mchumba mmojawapo anatoka katika ukoo ulio na ugonjwa wa ukoma basi mchumba huyo itamwia vigumu sana kumpata mchumba mwenzie.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Kwa kawaida mkoma hutengwa mbali sana na watu wengine na kujengewa nyumba yake ya pekee chini ya mti wa mlagalila, na anapokufa mkoma huzikwa chini ya huo huo mti halafu mti wenyewe hukatwa ili uangukie nyumba yake na vyombo vyake vyote vifunikwe kabisa. Makusudi ya kufanya hivi ni kwamba Wasafwa wanajaribu sana kuepusha watu wasio na ugonjwa huu wasikamatwe nao.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Walakini sifa zote hizi zilizoelezwa hapo juu kuhusu wachumbazimeanza kusahauliwa, na sasa watu wengi wa Usafwa hawaangalii sana sifa hizi kwa sababu ya elimu nyingi na pia mwingiliano wa utamaduni mbali mbali wa kigeni.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Sherehe haikuwa kubwa sana bali kitu kikubwa sana katika ndoa yao kilikuwa kudumisha ndoa yao kwa wale waliohusika. Ndoa za Kisafwa zilidumu sana bila kuvunjika, lakini siku hizi ndoa nyingi zinazofungwa hazidumu sana kwa sababu ya mabadiliko ya maendeleo yaliyokwisha tokea yakiambatana na utamaduni wa kigeni. Ingawa kuna sherehe kubwa zinazofanyika siku hizi wakati wa arusi, lakini ndoa nyingi hazidumu sana kama zamani. Ingawa kuna mabadiliko mengi ya utamaduni katika jamii ya Wasafwa lakini Wasafwa ni watu ambao hawakupoteza sana utamaduni wao kama jamii zingine za mkoa wa Mbeya zilivyopoteza utamaduni wao.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Kila msichana alipimwa bikira yake kabla ya kupelekwa kwa bwana yake. Hii ilikuwa ni desturi ya jamii nyingi za Mkoa wa Mbeya. Kwa kawaida wasichana wote wa Kisafwa walitunza bikira zao vizuri sana mpaka siku ya kuolewa. Lakini siku hizi nidhamu hii imeanza kupungua uzito wake kwa sababu ya mwingiliano wa ustaarabu mbali mbali.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Hapo zamani talaka katika jamii ya Kisafwa zilikuwa nadra sana kupatikana. Mwanamke kutoka kwa bwana yake na kwenda kwa bwana mwingine ilikuwa shida. Pia bibi kumtoroka bwana na kutorokea kwa bwana mwingine ilikuwa vigumu sana. Iwapo mwanamke alifanikiwa kufanya hivyo, vita kati ya kijiji alikotoka na kijiji anakotorokea ilizuka. Ng'ombe na wanawake wa kijiji alikotorokea walitekwa kwa hiyo kumtorosha mke wa mtu au kumghilibu akili zake, watu waliogopa sana matokeo yake. Kwa hiyo upuuzi huu wa kutoroshana au kumtaliki mwanamke ovyo ulikuwa nadra sana. Kwa hiyo vita ilipiganwa na kusababisha hasara kubwa kwa pande zote, hasa kwa wanakijiji waliommvua iweze kunyesha. Mfano wa sehemu mojawapo zilizo maarufu sana kuomba (kutambikia) mvua ni Iganjo, sehemu za Uyole karibu na mlima Mbeya. Kwa kawaida chifu wa jadi, ambaye watu wa sehemu hizo humwita Mfalme, huwa ndio kasisi Mkuu wa matambiko, lakini sehemu zingine za Usafwa Mzee fulani anayeaminika na kufuatana na chifu wao, ndiye huwa Kasisi Mkuu wa kuomba mvua. Yeye hutafuta ulezi wa kukorogea pombe na baada ya pombe hii kukorogwa na kuwa tayari pombe hiyo yatiwa ndani ya vibuyu vitano au sita. Kisha kasisi huwatangazia wazee wanaohusika na salaza kuombea mvua na sifku huchaguliwa ili kufanya shughuli zote hizi.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Sasa kuku mweusi hutafutwa (sehemu zingine mbuzi au kondoo hutafutwa kwaajili ya shughuli hizi). Mambo yote yakiwa tayari watu wote wanaohusika hjuenda mahali palipo patakatifu na kuanza kuomba mvua inyeshe. Kasisi mkuu huanza kusema maneno haya. "Uposhele inguku ini tuhanzaje hwunzi hwilwipei invula itonye, iviyabo vihwone. Ingukuinj mulyarrje mwendi mwikwizyanajei abantu balalamiha baiga, "Tukosile yenu? Invulayinyu Mhutima?"Tulaba twalamba sana ngatukosile shimo vyanje. Ngazilipo zimo uvitilwe utuwozye we wewe dada pipo nahumo uhwinyi washimbilile. Tusubila wenewe ungulubi uwinji numo."


title: Wasangu (Tanzania)

text: Maana yake: "Pokea kuku huyu tunataka nchini kuwe kweupe, Mvua inyeshe vyakuia vinakauka. Watu wanalalamika wanasema,Tumekosa nini? Kwa nini unatunyima mvua? Tunakuomba sana kama tumekosa lolote useme. Kama kuna jambo lolote lililokukasirisha utuambie wewe baba. Kwa sababu hakuna mahali pengine pa kukimbilia. Tunakutegemea wewe mwenyewe, Mungu mwingine hakuna."


title: Wasangu (Tanzania)

text: Wakati sala hizi zinaposemwa, pombe iliyo katika vibuyu viwili yamwagwa chini mahali patakatifu na huku kuku atiwa ndani ya pombe iliyomwagwa chini na hushikiliwa hivyo hivyo mpaka kuku huyu kukosa hewa kabisa na kufa kwa kushindwa kuvuta hewa.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Baada ya kuku kufa manyoya yake yananyonyolewa na nyama yake huchomwa. Baada ya kumchoma kuku huyo, kasisi huchukua nyama kidogo na maini yake na kukata kata vipande vidogo vidogo vya nyama ambavyo vyatiwa pembeni mwa mahali pale pombe imemwagwa. Nyama inayobaki inaliwa na makasisi wadogo waliopo hapo pamoja na kasisi Mkuu, Makasisi hao wadogo huwa watano au kumi hivi kwa kutegemea na mahali penyewe na watu walivyo na shida zao, na jinsi wanavyotaka kuomba mvua yenyewe. Lakini kabla ya kusema sala zao, wale makasisi, wengine hucheza cheza kwanza hapohapo mahali patakatifu isipokuwa kasisi mkuu na kusema, "Tumefika sisi watoto wenu msije mkasema ni watoto wengine". Ndipo kasisi mkuu huwaambia makasisi wake wakae chini halafu huendelea na sala kama ilivyoelezwa hapo juu na mvua hunyesha mara baada ya sala hizo.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Wakati mahindi yamekomaa mashambani hakuna mtu wa kuanza kuvunja mahindi hayo kutoka shambani mwake na kuanza kula mpaka kwanza sherehe maalum imefanyika. Sherehe ya namna hii hufanyika sehemu zingine zingine katika nchi ya Usafwa. Mwezi wa tatu ambapo ndiyo wakati mahindi yaanza kukomaa kiasi cha kuweza kuliwa, Kasisi mkuu huwakusanya watu wote wa sehemu yake na kuwaambia siku ya kukutana pamoja kwa ajili ya shughuli ya ufunguzi rasmi wa kuanza kula mahindi mapya. Siku hiyo ikifika watu wote huondoka na kwenda mahali pa kukusanyikiana huku wakichukua mapembe na fimbo na miilini mwao na usoni hujipamba kwa rangi mbali mbaii. Siku hiyo wanakijiji hao hucheza sana kuanzia saa saba adhuhuri hadi saa moja jioni.


title: Wasangu (Tanzania)

text: Wakati wa kucheza, watu huwa katika safu - wanaume upande mmoja na wanawake upande mwingine, na wale walio na mapembe hufanya safu, ya katikati. Wakati wa kucheza watu hawavai mavazi rasmi balil huvaa mavazi ya kawaida tu. Kasisi Mkuu huvaa shuka na kaptura hukamata mikuki mitatu, halafu hupanda juu ya mti na huko mtini huchomeka mikuki miwili. Baada ya kufanya hivyo, kasisi hushuka chini na mkuki mmoja. Saa za jioni huwakusanya watu wote halafu humwaga unga wa malezi chini na kusema.


title: Wasangu (Tanzania)

text: "Baba Inshinshi tuongene apa usanyono, Tuhwanza aje iviyabo vimelaye ishinza mwatulima Idondoma tumanyile aje linanganya, Tulawa ugazije amalondoma gasinanganaye iviyabo Nantele baba pahandinealine amagonda gao, Iviyabo vyao vyamelile ishi bahwande aje balyanje. Ovisaye abantu basinanganye, Tumanyile aje balipo abitunga, Tulaba aje ngoshele balipo abitunga bawoneshe, Utuvuzye aje abitunga babana nganya, balipo abantu bafumu nutali,


title: Wasangu (Tanzania)

text:
Wakati wa kutawazwa, huyo Mundewa au chifu hukalishwa juu ya kigoda huku amefunikwa nguo. Shughuli hii hufanywa na mtani - ndiye kasisi
wa sherehe zote hizi. Halafu Mundewa huvikwa kikomo mkononi. Baada ya hapo huyo jamaa anayetawazwa hupewa shoka, mundu, zana za kufyekea miti na majani shambani. Mkuki - alama ya kuonyesha iwapo vita itatokea aweze kulinda Taifa lake. Akiwa bado kigodani, mfalme huyo hutemewa pombe kinywani mwake toka kinywani mwa mtani anayefanya kazi ya kumtawaza siku hiyo na anaimeza pombe hiyo.