title: Gaudium et Spes

text: Kichwa kinasema wazi kuwa hati hiyo inahusu “Kanisa katika ulimwengu wa kisasa”, kwa kuwa Wakristo wanapaswa daima kuishi na kutenda “leo”, huku wakijua vizuri mambo yalivyo, wakitambua ishara za nyakati zijazo ili waone njia za kufaa kwa wokovu wa ulimwengu.


title: Gaudium et Spes

text: Bila ya shaka imepita miaka mingi tangu hati iandikwe, hivyo yameshatokea mabadiliko mengi, yaliyochunguzwa kwa makini na mapapa na sinodi mbalimbali waliojitahidi kutekeleza mafundisho ya mtaguso.


title: Gaudium et Spes

text: Ingawa baadhi ya mambo leo yanaonekana tofauti kidogo, hati hiyo inabaki muhimu: kwanza kwa mtazamo wake wa jumla, pili kwa mtindo wa kuwaelekeza watu katika mambo ya kawaida yanayowahusu maishani, tatu kwa mafundisho ya msingi yasiyoweza kubadilika, nne kwa kuwa misimamo mbalimbali inafaa mpaka leo.


title: Gaudium et Spes

text: Jambo kuu ni kwamba Kanisa halijioni tena mbali na ulimwengu, wala dhidi ya ulimwengu, bali ndani ya ulimwengu.


title: Gaudium et Spes

text: Wakristo wanasafiri duniani pamoja na binadamu wenzao, wakishirikiana nao katika yale yote yasiyopingana na imani na maadili ya Kikristo.


title: Gaudium et Spes

text: Hasa walei, ambao idadi yao ni karibu sawa na idadi ya wanakanisa wote, wanapaswa kuishi ulimwenguni kama chachu mpaka donge lote liumuke.


title: Gaudium et Spes

text: Basi, Kanisa linajisikia kuhusika kabisa na maisha ya watu wote, hasa mafukara.


title: Gaudium et Spes

text: Ndiyo maana maneno ya kwanza ya hati hiyo yanasema kuwa “furaha na matumaini, huzuni na mafadhaiko ya watu ni pia ya wanafunzi ya Kristo”.


title: Gaudium et Spes

text: Hati hiyo ni ujumbe wa Kanisa kwa watu wote unaotaka kuwasaidia waelewe mambo yanayotukia siku hizi, kwa kuwa katika hayo binadamu anaweza kujipatia maisha bora kweli na halafu uzima wa milele, au kinyume chake anaweza kudanganyika na kupotoka.


title: Gaudium et Spes

text: Siku hizi ugumu wa pekee kwa binadamu ni kwamba mabadiliko ya kila aina yanatokea haraka ajabu, tofauti na zamani: mtu wa kawaida hapati nafasi ya kuyafikiria kwa dhati na kuyachambua.


title: Gaudium et Spes

text: Hivyo hatari yake ni kufuata mkondo au kuongozwa na matukio badala ya kujifanyia mpango wa kumfaa, hata anaweza akafikia hatua ya kushindwa kujielewa ni nani, pamoja na kukosa msimamo maishani na raha moyoni mwake.


title: Gaudium et Spes

text: Basi, anahitaji kuchungwa na kuelekezwa kwa imani na upendo: ndiyo kazi ya Kanisa ambalo lina nafasi nzuri ya kuwatangazia watu majibu ya Injili kwa maswali yanayowakera.


title: Gaudium et Spes

text: Kwa ajili hiyo hati inamuongoza msomaji hatua kwa hatua kufikiria utatanishi wa kisasa katika nadharia, jamii, uchumi na siasa unaomfanya afadhaike, hasa akiona maendeleo hayafaidishi wote na pengine yanatumika dhidi ya binadamu.


title: Gaudium et Spes

text: Hivyo anaweza kutambua kuwa shida zinaanza moyoni mwake, ambamo mna mashindano makali na maswali ya msingi kama vile, “Mtu ni nani? Mateso na kifo vinavyodumu hata wakati huu wa maendeleo makubwa maana yake nini? Mtu ailetee nini jamii na atarajie kupata nini toka kwake? Baada ya maisha haya kutakuwa na nini?”.


title: Gaudium et Spes

text: Mtaguso ulisema jibu ni Yesu Kristo, mwokozi pekee, kiini na lengo la historia yote, msingi hasa usiobadilika; katika mwanga wake ukachunguza fumbo la binadamu na wito wake.


title: Gaudium et Spes

text: Sura hii inaeleza hadhi ya binadamu yeyote: ingawa karibu wote wanakubali kuwa mtu ni kiumbe bora duniani, Kanisa linasisitiza ukweli huo kwa kumuona na kumuita “sura ya Mungu” hata baada ya kuathiriwa na dhambi.


title: Gaudium et Spes

text: Ndio msingi wa heshima anayostahili katika mwili na zaidi katika roho ambayo kwa akili inaweza kujipatia ukweli na hekima, kwa [[dhamiri] inasikia wito wa [[Mungu]], na kwa [[hiari]] inaweza kuuitikia.


title: Gaudium et Spes

text: Lakini Kanisa, pamoja na kusisitiza hiari kama wanavyofanya wengi siku hizi, linahimiza pia kuitumia vizuri, kwa kuwa mwishoni kila mtu atahukumiwa juu ya matumizi ya [[vipawa]] vyake.


title: Gaudium et Spes

text: Baada ya kukabili suala la kifo kwa kutangaza [[habari njema]] ya [[ufufuko]], hati inakabili janga mojawapo la siku hizi, yaani kwamba wengi wanakanusha uwepo wa Mungu au wanaishi bila ya kumjali.


title: Gaudium et Spes

text: Mtaguso ulifikiria hasa [[ukomunisti]] na misimamo mingine ya kupinga na kuzuia [[dini]] zote, lakini badala ya kuilaani tu, umehimiza Wakristo wajadiliane na kushirikiana nayo, pamoja na kutoa ushuhuda wa maisha bora, ukikiri kuwa pengine mifano yao mibaya ndiyo iliyosababisha wengi wakose imani.


title: Gaudium et Spes

text: Mwisho inachorwa taswira ya [[Yesu Kristo]], [[mtu mpya]], ambaye pekee yake anaangaza fumbo la binadamu pamoja na uchungu na kifo.


title: Gaudium et Spes

text: Sura hii inatoa mafundisho kuhusu jamii yanayozingatia mpango wa Mungu wa kuwa watu waishi kwa ushirikiano: kuukamilisha kwa msingi wa [[haki]] ni muhimu kuliko maendeleo ya [[ufundi]] tu.


title: Gaudium et Spes

text: Kwa ajili hiyo kila mtu awajibike kuhusu wenzake wote bila ya kumsahau hata mmoja, akijifanya [[jirani]] wa wenye shida na kujitahidi kustawisha [[usawa]] kwa kutumia nafasi yoyote aliyonayo katika jamii.


title: Gaudium et Spes

text: Maadili ya kibinafsi hayakubaliki, bali wajibu mkuu mmojawapo ni kujihusisha na [[ustawi wa jamii]] na [[mshikamano]] ili wote kwa [[neema]] ya Kristo waishi kijamaa.


title: Gaudium et Spes

text: Sura hii inatoa msimamo kuhusu [[utendaji]] wa binadamu ulimwenguni.


title: Gaudium et Spes

text: Hasa leo ambapo maendeleo ni ya haraka watu wanajiuliza kuhusu maana ya juhudi zao na namna ya kuziendeleza.


title: Gaudium et Spes

text: Ni hakika kuwa Mungu amewaagiza wafanye [[kazi]] na kutawala ulimwengu ili wote wapate hali ya maisha wanayostahili walio sura yake.


title: Gaudium et Spes

text: Wakristo wanapaswa kuwa mstari wa mbele bila ya kudhani eti, Mungu anauonea [[kijicho]] ushindi wowote wa binadamu juu ya maadui wake ([[ujinga]], [[maradhi]] na [[ufukara]]).


title: Gaudium et Spes

text: Kinyume chake ushindi huo unatangaza [[ukuu]] wa Mungu aliyemuumba mtu akiwa na akili nyingi.


title: Gaudium et Spes

text: Lakini binadamu asisahau kuwa ubora wake hautokani na wingi wa vitu anavyojipatia, bali unategemea tunu za kiadili anazostawisha kwa kazi yake, hasa haki na [[udugu]].


title: Gaudium et Spes

text: Shida ni kwamba mara nyingi akishindwa na dhambi anafuata [[ubinafsi]] au [[utaifa]] na kuanzisha miundo ya [[dhuluma]] na [[vita]] hata kutengeneza [[silaha]] za kutosha kuangamizia [[uhai]] wowote duniani.


title: Gaudium et Spes

text: Mbele ya hali hiyo Wakristo wanapaswa kutofuata mitindo ya ulimwengu bali njia ya upendo nyuma ya Kristo, wakiwa tayari kubeba [[msalaba]] wanaotwishwa wale wanaotafuta haki na [[amani]].


title: Gaudium et Spes

text: [[Tumaini]] la [[uzima wa milele]] lisipunguze bidii za kuboresha maisha ya binadamu wa leo, kwa kuwa huyo anaandaliwa hapa duniani kuingia katika [[ufalme wa mbinguni]].


title: Gaudium et Spes

text: Katika utendaji wake mtu ana haki ya kufuata taratibu za [[elimudunia]], [[siasa]] n.k.


title: Gaudium et Spes

text: Imani haiogopi kumuachia nafasi hiyo, kwa kuwa Mungu yuleyule aliyejifunua kwetu kwa imani ameumba pia vitu vyote na kutujalia akili na [[uvumbuzi]].


title: Gaudium et Spes

text: Mtaguso umelaumu mawazo finyu yanayogonganisha imani na [[sayansi]].


title: Gaudium et Spes

text: Sura hii inaeleza yatokanayo na zile zilizotangulia, yaani uhusiano wa Kanisa na ulimwengu.


title: Gaudium et Spes

text: Kanisa likiwa na lengo la milele, linaishi duniani na wanae ni pia raia wa nchi zao.


title: Gaudium et Spes

text: Hivyo linachangia ustawi wa binadamu pamoja na kupokea kwa [[shukrani]] misaada mbalimbali ya walimwengu.


title: Gaudium et Spes

text: Lina ujumbe kwa watu wote kuhusu [[wokovu]], lakini pia kuhusu maisha haya, hasa hadhi na haki za kila mtu.


title: Gaudium et Spes

text: Kwa hiyo, ingawa [[utume]] wa Kanisa ni wa kidini hasa, linashughulikia pia ustawi wa jamii na [[umoja wa mataifa]].


title: Gaudium et Spes

text: Wakristo wasisahau tena majukumu yao ya kidunia, wala wasiyaone hayahusiki na imani.


title: Gaudium et Spes

text: Mojawapo kati ya makwazo makubwa zaidi ya nyakati zetu ni utengano huo kati ya imani na maisha ya Wakristo wengi.


title: Gaudium et Spes

text: Kwa namna ya pekee, walei wanapaswa kushughulikia malimwengu yote kwa mfano wa [[Yesu]] huko [[Nazareti]].


title: Gaudium et Spes

text: Wasisubiri kuagizwa na wachungaji wao, kwa kuwa kuratibu hayo ni kazi ya walei hasa.


title: Gaudium et Spes

text: Mtaguso umekiri tena [[ukosefu]] wa wanakanisa na kuwahimiza kujirekebisha wasije wakazuia [[uenezaji wa Injili]].


title: Gaudium et Spes

text: Vilevile umeshukuru kwa juhudi za watu wowote kwa ajili ya ustawi wa [[familia]], utamaduni, uchumi, jamii, amani na mshikamano wa kimataifa, hata ukakiri Kanisa limefaidika sana na upinzani na dhuluma za maadui wake.


title: Gaudium et Spes

text: Baada ya kumaliza kueleza kwa jumla jinsi Kanisa linavyohusika na wito wa binadamu, hati hii katika sehemu ya pili inakabili masuala kadhaa yaliyo muhimu zaidi kwa watu wa leo.


title: Gaudium et Spes

text: Kati ya hayo sura ya kwanza inafafanua kwanza hadhi ya [[ndoa]] na [[familia]] na namna ya kuzipa nafasi za kufaa, kwa sababu mengine mengi yanategemea hali ya familia.


title: Gaudium et Spes

text: Baada ya kueleza [[utakatifu]] wa ndoa, kwa kuifananisha na hali ya kuwekwa [[wakfu]] kwa njia ya [[sakramenti za kudumu]], mtaguso umeonyesha ubora wa upendo kati ya mume na mke na namna ya kuutekeleza, ukisisitiza unavyoelekea [[uzazi]].


title: Gaudium et Spes

text: Hivyo watu wa ndoa wanapaswa kupanga kwa pamoja mbele ya Mungu na kwa kuzingatia mafundisho ya Kanisa ili wazae kwa [[busara]] na [[ukarimu]].


title: Gaudium et Spes

text: Kwa namna ya pekee inasisitizwa kuwa ni lazima uhai wa binadamu kisha kuanza ulindwe kwa bidii zote: kuua [[mimba]] au mtoto ni maovu ya kutisha.


title: Gaudium et Spes

text: Katika magumu yanayohusu [[uzazi wa mpango]], wanandoa wajitahidi kuwa na kiasi na kufuata [[usafi wa moyo]] jinsi inavyowafaa.


title: Gaudium et Spes

text: Hata jamii nzima inatakiwa kuchangia ustawi wa familia: viongozi watunge [[sheria]] na kufanya mipango kwa ajili hiyo; wanasayansi waendelee kutafuta njia halali za kupanga uzazi; mapadri wafanye juu chini familia ziishe kwa utulivu.


title: Gaudium et Spes

text: Sura hii inafikiria namna za kustawisha utamaduni, yaani zile namna maalumu ambazo binadamu anakabili maisha katika mazingira na nyakati mbalimbali kulingana na orodha ya tunu anazothamini.


title: Gaudium et Spes

text: Tofauti na wanyama, yeye hawezi kufikia hali ya maisha ya kumfaa kweli asipoyafanyia kazi mema yaliyoumbwa na Mungu ndani mwake na kandokando yake.


title: Gaudium et Spes

text: Kila [[kabila]] na kundi la watu lina utajiri wake ambamo binadamu achote ili kujiendeleza na kuwaendeleza wenzake.


title: Gaudium et Spes

text: Lakini huu wa leo ni wakati mpya wa [[historia]] kwa sababu ya mabadiliko ya haraka mno.


title: Gaudium et Spes

text: Upande mmoja zimefunguliwa njia mpya za kukuza na kueneza [[elimu]] na za kuunganisha aina tofauti za utamaduni.


title: Gaudium et Spes

text: Upande mwingine kuna hatari za kufuta hekima na sura maalumu za kila jamii, kuvuruga mafungamano kati ya vizazi, kuacha [[elimu ya juu]] mikononi mwa wataalamu tu n.k.


title: Gaudium et Spes

text: Kufuatana na amri ya upendo Wakristo wanatakiwa kuchangia na wenzao ujenzi wa ulimwengu ili wote waone vizuri kazi ya Mungu na namna ya kuiendeleza.


title: Gaudium et Spes

text: Kama vile yeye alivyotumia utamaduni wa watu ajifunue kwao, ndivyo Kanisa pia lilivyofanya na linavyopaswa kufanya katika kueneza habari njema.


title: Gaudium et Spes

text: Lenyewe limetumwa kwa mataifa yote, hivyo halibanwi na utamaduni wowote, bali linautumia na kuuchangia, linausafisha na kuuinua lisiishie ndani yake.


title: Gaudium et Spes

text: Ni wajibu wa wote kujitahidi kufuta ujinga kwa kueneza elimu hasa ya msingi ili kila mtu aweze kuchangia zaidi ustawi wa jamii.


title: Gaudium et Spes

text: Vilevile kila mtu aelewe wajibu wa kujiendeleza kiutu na Kiroho bila ya kutawaliwa na kazi za mikono tu, akitumia [[vitabu]] na vyombo vingine vya [[upashanaji habari]], muda huru ulio nje ya kazi n.k.


title: Gaudium et Spes

text: Sura hii inafundisha kuhusu maisha ya kiuchumi na ya kijamii ya mtu wa nyakati zetu.


title: Gaudium et Spes

text: Ni lazima huyo awekwe juu kabisa kuliko maendeleo ya vitu, kwa kuwa ndiye mtendaji, kiini na lengo la uchumi na la jamii.


title: Gaudium et Spes

text: Kumbe wengi wanazingatia sheria za uchumi tu ili kutajirika iwezekanavyo.


title: Gaudium et Spes

text: Matokeo ni kwamba mtengo kati ya mataifa, na kati ya matabaka ndani ya nchi, unazidi kuwa mkubwa.


title: Gaudium et Spes

text: [[Anasa]] za wachache zinaleta ufukara wa kutisha wa umati hata kuhatarisha amani duniani.


title: Gaudium et Spes

text: Binadamu wa leo anaweza kurekebisha hali hiyo, lakini yanahitajika [[mageuzi]] mengi katika mitazamo, mazoea na miundo pia.


title: Gaudium et Spes

text: Hapo tu ongezeko la [[uzalishaji]] litasaidia kweli, yaani litamsaidia mtu yeyote katika mahitaji yake yote (ya mwili, ya nafsi na ya roho).


title: Gaudium et Spes

text: Kwa ajili hiyo ni lazima uchumi usiachwe uende zake wala usitawaliwe na wachache, bali wote waweze kuuchangia ustawi na uongozi wake bila ya [[ubaguzi]], wakisaidiwa kushika nafasi yao hasa kwa njia ya [[ustadi]].


title: Gaudium et Spes

text: Kazi ya binadamu iheshimiwe kuliko mengine yanayohusu uchumi (k.mf. [[mtaji]] au [[malighafi]]).


title: Gaudium et Spes

text: Wote wana wajibu na haki ya kufanya kazi na kujipatia hivyo [[riziki]] za kutosha.


title: Gaudium et Spes

text: Vilevile wana haki ya kupata muda kwa maisha ya kifamilia, hasa akina mama.


title: Gaudium et Spes

text: Wafanyakazi ni haki yao kuchangia uongozi wa [[kampuni]], na vilevile kuunda vyama vya kutetea haki zao hata kwa migomo.


title: Gaudium et Spes

text: Mojawapo kati ya mambo yaliyozingatiwa zaidi na mtaguso ni [[njaa]] ya umati; kwa ajili hiyo umekumbusha kuwa Mungu ameumba vyote kwa ajili ya wote, basi ni lazima [[mali]] zigawiwe kwa haki na upendo.


title: Gaudium et Spes

text: Ingawa mtu yeyote ana [[haki ya kumiliki]] vitu kadhaa, ni lazima kila mmoja awe na mali za kutosha, wasiwepo wenye kujipatia mali nyingi kiasi cha kuacha wengine wakose hata mahitaji.


title: Gaudium et Spes

text: Matajiri wawajibike haraka kuwashirikisha wengine, la sivyo watakuwa wauaji wa wenye njaa.


title: Gaudium et Spes

text: Hao wa mwisho ni haki yao kujipatia riziki kutoka utajiri wa wenzao.


title: Gaudium et Spes

text: Kadiri ya mazingira tunaweza kuwa na njia mbalimbali za kuhakikisha wote wapate riziki zao (desturi za ukarimu, [[pensheni]] n.k.).


title: Gaudium et Spes

text: Mashamba yagawiwe kwa wakulima wasiyonayo.


title: Gaudium et Spes

text: Pesa zitumike ili kuandaa nafasi za kazi kwa watu wa leo na wa kesho wa nchi zote ([[vitegauchumi]]).


title: Gaudium et Spes

text: Wakristo watafute ufalme wa Mungu hata katika uchumi na shughuli nyingine za kijamii.


title: Gaudium et Spes

text: Sura hii inafikiria siasa ambayo pia siku hizi inapitia mageuzi makubwa.


title: Gaudium et Spes

text: Mchango wa Kanisa ni kutetea heshima ya kila mtu kwa kusisitiza kwamba lengo la siasa ni ustawi wa jamii nzima kuanzia watu na familia.


title: Gaudium et Spes

text: Uongozi unahitajika ili kulinganisha kwa haki madai ya watu mbalimbali.


title: Gaudium et Spes

text: Wananchi wote waelimishwe kuhusu siasa ili watoe mchango wao kwa kutumia nafasi wanazopewa ([[kura]] n.k.) na kwa kutetea haki zao bila ya kuwadai mno viongozi.


title: Gaudium et Spes

text: Jamii na Kanisa vinawahudumia watu walewale lakini kwa namna tofauti, hivyo havichanganyikani bali ni vema vishirikiane.


title: Gaudium et Spes

text: Hata hivyo Kanisa halifungamani na siasa yoyote, liweze kutangaza kwa uhuru [[maadili]] yanayotakiwa hata katika siasa, likipima mambo yote na kuhimiza yaliyo mema.


title: Gaudium et Spes

text: Sura ya mwisho inaongelea ujenzi wa amani na umoja kati ya mataifa.


title: Gaudium et Spes

text: Wakati ilipoandikwa ulikuwa wa mafadhaiko makubwa kuhusu dunia nzima kuja kuangamizwa na wingi na ukali wa silaha zilizotengenezwa.


title: Gaudium et Spes

text: Kwa msingi huo suala la vita linatakiwa lifikiriwe upya kabisa, wote wasiridhike na misimamo ya zamani kuhusu masharti ya uhalali wake.


title: Gaudium et Spes

text: Vilevile Wakristo wa [[madhehebu]] yoyote waungane kati yao, tena na wote wenye [[mapenzi mema]], katika kujenga amani na haki.


title: Gaudium et Spes

text: Kwa kuwa amani ya kweli sio tu kusimama kwa vita, labda kwa hofu tu ya silaha zilizolundikana; amani ni tunda la haki ambayo itafutwe mfululizo kwa bidii, tena ni tunda la upendo ule wenye msingi ndani ya Mungu.


title: Gaudium et Spes

text: Kuhusu vita vinavyoendelea huku na huku, kwanza ukatili wake upunguzwe (kumbe siku hizi umezidi kwa sababu ya silaha mpya, mashambulizi ya raia, uangamizaji wa kabila zima n.k.).


title: Gaudium et Spes

text: Utiifu kwa maagizo hauwezi kuwa kisingizio cha kutenda maovu, bali ni wajibu kuyakataa.


title: Gaudium et Spes

text: Mapatano ya kimataifa kuhusu vita yaheshimiwe na wote.


title: Gaudium et Spes

text: Ni wajibu wa viongozi wa nchi kuzilinda hata kijeshi, lakini wasitumie [[jeshi]] ili kugandamiza wengine.


title: Gaudium et Spes

text: Pia waheshimu dhamiri ya wasiojisikia kutumia silaha.


title: Gaudium et Spes

text: Vitendo vinavyowezekana leo vya kuangamiza miji mizima au maeneo mapana pamoja na wote waliopo ni makosa ya jinai yasiyovumilika.


title: Gaudium et Spes

text: Wanaotengeneza au kununua silaha ili kujikinga na maadui wasije wakashambuliwa, wafikirie hatari ya silaha hizo kuja kutumika kweli, tena hasara ya maskini wanaokosa misaada wanayostahili kwa sababu tu pesa nyingi sana zinatumika kwa silaha.


title: Gaudium et Spes

text: Yatafutwe mapema njia za [[upatanisho]] na muundo wa kimataifa wenye uwezo wa kudumisha amani na haki kwa wote.


title: Gaudium et Spes

text: Hapo katikati akiba za silaha zipunguzwe kwa mpango wa pamoja.


title: Gaudium et Spes

text: Viongozi na watu wao waache utaifa na misimamo yo yote inayotenganisha watu.


title: Gaudium et Spes

text: Hasa malezi ya vijana na upashanaji habari vieneze mawazo ya amani na mitazamo mipana yenye faida kwa binadamu wote.


title: Gaudium et Spes

text: La sivyo watu watafikia tu ile amani ya kutisha itakayopatikana kwa kufa wote.


title: Gaudium et Spes

text: Kanisa likisema hivi haliachi kutumaini na kuhimiza [[wongofu]] wa mioyo.


title: Gaudium et Spes

text: Kuhusu kujenga umoja kati ya mataifa, mara nyingi misingi ya kutoelewana ni hali tofauti mno za uchumi, nia ya kutawala, dharau ya wengine na vilema mbalimbali.


title: Gaudium et Spes

text: Basi, ushirikiano mkubwa unaowezekana leo uwe njia ya kutatua matatizo hayo na kukidhi mahitaji ya watu, hasa maskini.


title: Gaudium et Spes

text: Miundo ya kimataifa iliyopo iwajibike kuzingatia zaidi nchi zinazoendelea, wakimbizi na wengine wenye shida maalumu.


title: Gaudium et Spes

text: Ingawa miaka ileile ya mtaguso nchi nyingi zilipata uhuru wa kisiasa, hali ya uchumi inazirudisha chini ya [[ukoloni mamboleo]]; basi, mshikamano uendeleze kweli nchi hizo.


title: Gaudium et Spes

text: Lakini maendeleo yanategemea watu kuliko pesa, kwa hiyo kazi ya kwanza ni kuandaa raia wa nchi maskini kwa elimu na ufundi.


title: Gaudium et Spes

text: Inahitajika misaada, mikopo na vitegauchumi tena kwa ukarimu, lakini pia kurekebisha sana sheria za uchumi wa kimataifa.


title: Gaudium et Spes

text: Upande wao viongozi wa nchi maskini wapokee misaada hiyo kwa uaminifu, na raia wao wajitahidi kutumia vile vyote walivyo navyo.


title: Gaudium et Spes

text: Maendeleo ya uchumi yasisahaulishe roho ya binadamu, kwa kuwa huyo haishi kwa [[mkate]] tu.


title: Gaudium et Spes

text: Wengi leo wanafadhaishwa na kasi ya [[ongezeko la watu]]. Jawabu la kwanza kwa suala hilo ni kuleta usawa mkubwa zaidi kati ya watu na kueneza ujuzi kuhusu [[kilimo]] n.k.


title: Gaudium et Spes

text: Halafu zitungwe sheria zinazosaidia familia, izuiwe kasi ya watu kuhamia mijini, watu waelimishwe kwa ukweli kuhusu hali ya nchi na uzazi wa mpango.


title: Gaudium et Spes

text: Wote wajiepushe na njia za mkato zinazokwenda kinyume cha maadili na cha haki ya msingi ya wananchi kufunga ndoa na kuzaa wanavyoona vema wenyewe.


title: Gaudium et Spes

text: Basi, wasaidiwe kuunda dhamiri na kujifunza njia halali za kupanga uzazi.


title: Gaudium et Spes

text: Wakristo wawe mstari wa mbele katika mshikamano wa kimataifa, wakijua Yesu katika maskini analia na kudai upendo.


title: Gaudium et Spes

text: Mtaguso uliita [[kikwazo]] kuona nchi za Kikristo zikitapanya mali, wakati nyingine zinalemewa na njaa, maradhi n.k.


title: Gaudium et Spes

text: Wakristo wajitolee kuhamia kwenye shida ili kusaidia kwa hali na mali wakishirikiana na miundo na watu wowote, kwa kuwa tunaye [[Baba]] mmoja na tunapaswa kuishi wote kidugu.


title: Gaudium et Spes

text: Hapo watatambulikana kama wafuasi halisi wa Kristo.


title: Gaudium et Spes

text: Wakikumbuka kuwa hawataingia mbinguni kwa kusema tu, Bwana, Bwana, bali kwa kutimiza mapenzi ya Baba, wakabili kazi hiyo kubwa ambayo watahukumiwa [[siku ya mwisho]] kwa jinsi walivyoifanya.


title: Gaudium et Spes

text:
[[Category:Kanisa Katoliki]]
[[Category:Hati za Vatikano II]]


title: With You

text: With You inaweza kutaja:


title: With You (nyimbo ya Chris Brown)

text: "With You" ni wimbo wa pop na R&B ya mwanamuziki Chris Brown, imetungwa na Johntá Austin, Tor Erik Hermansen, Mikkel Eriksen, Espen Lind na mwisho kabisa Amund Bjørklund.


title: With You (nyimbo ya Chris Brown)

text: Wimbo ulitayarishwa na Bw. Stargate ambaye pia alitayarisha wimbo wa "Unfaithful" na "Hate That I Love You" ya Rihanna na "Irreplaceable" ya Beyonce Knowles. Wimbo umetoka ukiwa kama single ya tatu kutoka katika albamu ya pili ya Brown ijulikanayo kwa jina la Exclusive ya mwaka wa 2007.


title: With You (nyimbo ya Chris Brown)

text: Wapenzi wengi wa muziki walikuwa wakiponda wimbo huu kwa madai ya kwamba eti unafanana sana na ule wimbo wa Beyonce (Irreplaceable), ingawaje Chris na Stargate hawajapata pigo lolote juu ya wimbo huu.


title: With You (nyimbo ya Chris Brown)

text: Kufuatia kutofanya vizuri katika chati wimbo wake wa "Wall To Wall" na "Kiss Kiss", "With You" ikatoka mnamo tar. 4 Desemba 2007 katika albamu zake za Marekani, na ikawa wimbo wake wa pili kupata mafanikio katika soko la muziki la kimataifa.


title: Mnandi-pwani

text: Minandi-pwani ni ndege wa bahari wa jenasi "Fregata", jenasi pekee ya familia Fregatidae. Wana domo refu lenye ncha kwa kulabu, mabawa marefu na mkia wenye panda. Rangi yao ni nyeusi; jike ana tumbo jeupe na dume ana mfuko wa koo mwekundu ambao anaweza kumvimbisha ili kumvutia jike. Ndege hawa hawaogelei na watembea kwa shida, kwa hivyo wako hewani takriban saa zote. Wanaweza kukaa hewani hata zaidi ya wiki moja. Kama shakwe-waporaji, huonekana mara nyingi wakipora mateka kwa ndege wengine, lakini chakula chao hasa ni samaki, ambao huwakamata wakiruka, na kwa kiasi kidogo zaidi makinda ya ndege. Jike hutaga yai moja au mayai mawili juu ya mti au ardhini au juu ya mwamba wa pwani.


title: Soprano

text: Francis Xavery Ndumbaro au Soprano (amezaliwa tar. 2 Mei 1984) ni mwimbaji wa muziki wa R&B na Bongo Flava kutoka nchini Tanzania. Huenda akawa anafahamika zaidi kwa kuimba nyimbo ya Kausha na Pamoja Nawe ambayo alimshirikisha mwimbaji mwingine wa hip hop na Bongo Flava Bw. Dknob.


title: Inter Mirifica

text: Hati hiyo ilitolewa na Mtaguso wa pili wa Vatikano mapema (4 Desemba 1963) ili kukabili jambo ambalo siku hizi ni zito sana kwa jinsi linavyochangia maisha na utamaduni wa watu duniani kote, yaani vyombo vya upashanaji habari vilivyoendelea hasa katika karne ya 20 na kuwafikia karibu watu wote vikieneza habari, mawazo, maadili n.k.


title: Inter Mirifica

text: Hati hiyo maalumu, iliyopata kura 1960 dhidi ya 164 kati ya washiriki wa mtaguso huo, inaitwa kwa Kilatini "Inter Mirifica" (maana yake, "Kati ya Maajabu").


title: Inter Mirifica

text: Kwa njia yake Kanisa Katoliki limetamka kuwa linavipokea kwa shukrani kwa Mungu aliyempa binadamu akili ya kuvumbua na kubuni njia hizo zinazoweza kumuinua hata kidini.


title: Inter Mirifica

text: Lakini kwa ubaya wa moyo wake anaweza pia kuzitumia kwa uharibifu wake na wa wengine wengi, hasa watoto na vijana wasio na kinga.


title: Inter Mirifica

text: Kwa hiyo Kanisa linapaswa kushughulika ili vyombo hivyo vyote vitumike vema kwa kueneza habari njema, maadili na taarifa za kweli ili watu wakabili maisha vizuri na kuokoka.


title: Inter Mirifica

text: Pia liwaelimishe wote kuhusu namna ya kuchuja na kutumia vilivyo magazeti, vitabu, filamu, redio, televisheni n.k., wakielewa urahisi wa kudanganywa na kupotoshwa na vyombo hivyo.


title: Inter Mirifica

text: Hiyo ni kazi ya wachungaji, wazazi na walezi, lakini serikali pia isaidie kutunza mazingira safi.


title: Inter Mirifica

text: Mtaguso umeagiza shughuli hizo ziratibiwe kijimbo, kitaifa hata kimataifa.


title: Inter Mirifica

text: Kwa kuwa shughuli hizo zina gharama kubwa, Wakristo wanahimizwa kujitolea kwa ukarimu hasa Jumapili maalumu moja kwa mwaka.


title: Orientalium Ecclesiarum

text: Mtaguso wa pili wa Vatikano ulizingatia hali duni ya Makanisa Katoliki ya Mashariki ukaamua kuiboresha.


title: Orientalium Ecclesiarum

text: Ndiyo sababu tarehe 21 Novemba 1964 ulitoa hati maalumu kwa kura 2110 dhidi ya 39. Jina lake kwa Kilatini ni "Orientalium Ecclesiarum" (maana yake, "Ya Makanisa ya Mashariki").


title: Orientalium Ecclesiarum

text: Kwanza ulitamka kuwa hayo yanastahili kuheshimiwa sana pamoja na mambo yao yote (liturujia, teolojia, sheria za Kanisa, miundo n.k.) kama sehemu ya hazina ya Kimungu iliyokabidhiwa kwa Kanisa.


title: Orientalium Ecclesiarum

text: Liturujia zao ziliagizwa zitunzwe kiaminifu na kurekebishwa kama zimeachana na mapokeo ya Mashariki; hasa sakramenti zirudi kufuata taratibu asili.


title: Orientalium Ecclesiarum

text: Mashirika ya kitawa ya Kilatini yajitahidi kuanzisha jumuia za Mashariki.


title: Orientalium Ecclesiarum

text: Hati inatamka wazi kwa mara ya kwanza kuwa madhehebu yote ya Kikatoliki (yaani ya mashariki na ya magharibi) yana haki na wajibu sawa hata kuhusu uenezaji Injili duniani kote.


title: Orientalium Ecclesiarum

text: Wachungaji wa hayo yote wazoee kushirikiana, na wanaojiandaa kupata upadri waelimishwe juu ya uhusiano kati ya madhehebu hayo mbalimbali ya Kanisa moja.


title: Orientalium Ecclesiarum

text: Waamini wa Mashariki wapatiwe mapadri na maaskofu wao popote wanapohitaji.


title: Orientalium Ecclesiarum

text: Waortodoksi wakijiunga na Kanisa Katoliki waendelee kufuata madhehebu yao, na wenye daraja kati yao waendelee kuitumia.


title: Orientalium Ecclesiarum

text: Kutokana na umuhimu wa patriarki kwao, hadhi na haki zake zirudishwe kama zilivyokuwa kabla ya utengano na Waortodoksi, na Makanisa yasiyo naye yafikiriwe.


title: Orientalium Ecclesiarum

text: Hatimaye hati hiyo inahimiza Wakatoliki wa Mashariki kushughulikia ekumeni hasa upande wa Waortodoksi, ikiruhusu kutoleana nao sakramenti kadhaa na mengineyo.


title: Unitatis Redintegratio

text: Kurudisha umoja kati ya Wakristo wote ni lengo kuu mojawapo la Mtaguso wa pili wa Vatikano.


title: Unitatis Redintegratio

text: Matengano yaliyokata vipandevipande mwili wa Kristo ni kinyume cha matakwa yake na yanakwaza ulimwengu usiweze kuamini.


title: Unitatis Redintegratio

text: Mtaguso uliona siku hizi Mungu amewahurumia Wakristo na kuwatia hamu ya umoja hata ukatokea tapo la ekumeni.


title: Unitatis Redintegratio

text: Ndiyo sababu tarehe 21 Novemba 1964 (kwa kura 2137 dhidi ya 11) ilitolewa hati maalumu inayoitwa kwa Kilatini "Unitatis Redintegratio" (yaani "Urudishaji wa Umoja").


title: Unitatis Redintegratio

text: Kwa hati hiyo Kanisa Katoliki linawajibika kushirikiana na madhehebu yoyote ya Kikristo lisije likazuia kazi hiyo ya Roho Mtakatifu.


title: Unitatis Redintegratio

text: Sura ya kwanza inaeleza msimamo wa Kanisa Katoliki kuhusu ekumeni.


title: Unitatis Redintegratio

text: Imani yake ni kwamba Kanisa ni moja tu, nalo limekabidhiwa kwa waandamizi wa mitume chini ya waandamizi wa Petro.


title: Unitatis Redintegratio

text: Mtaguso unakiri kuwa mafarakano yaliyotokea kati ya Wakristo yalisababishwa na makosa ya pande zote.


title: Unitatis Redintegratio

text: Waliolelewa Kikristo nje ya Kanisa Katoliki hawawezi kulaumiwa, tena ni Wakristo halisi na ndugu za Wakatoliki, ingawa ushirika wao si kamili.


title: Unitatis Redintegratio

text: Wakatoliki wawaheshimu pamoja na mema yao mengi ambayo yanatokana na Mungu na kuelekea ujenzi wa Kanisa.


title: Unitatis Redintegratio

text: Makanisa yao au jumuia zao vinatumiwa na Mungu kama vyombo vya wokovu, ila katika Kanisa Katoliki tu unapatikana ukweli mzima na vifaa vyote vya wokovu.


title: Unitatis Redintegratio

text: Hata hivyo Mtaguso ulikiri kwamba Wakatoliki hawatumii vizuri neema hizo hata wanawakwaza wenzao; basi, wanapaswa kulenga ukamilifu wa Kikristo ili Kanisa ling’ae mbele ya wote.


title: Unitatis Redintegratio

text: Mbali ya matendo ya kupendana ni muhimu pia majadiliano ya kiteolojia na mikutano ya sala ya pamoja.


title: Unitatis Redintegratio

text: Sura ya pili inaeleza utekelezaji ikisisitiza kuwa unawapasa waamini wote, kwa njia ya kurekebisha Kanisa, kuongoka, kusali, kushirikishana sakramenti, kufahamiana, kueleza imani kwa usahihi na bila ya kudharau madhehebu mengine, kushirikiana katika kutetea haki na amani na kuleta maendeleo.


title: Unitatis Redintegratio

text: Sura ya tatu inaeleza kifupi historia ya mafarakano kwa kutofautisha sana yale yanayohusu Waortodoksi na yale yanayohusu Waprotestanti, hasa kutokana na makundi hayo mawili kudumu kuwa au kutokuwa na daraja halisi na hivyo kuwa au kutokuwa na sakramenti ya ekaristi. Kwa msingi huo kiteolojia baadhi yanastahili kuitwa "Makanisa", baadhi "jumuia za Kikanisa" tu.


title: Unitatis Redintegratio

text: Uhusiano wa Wakatoliki na makundi hayo ni tofauti, na uwezekano wa kushirikiana katika sakramenti ni mkubwa kwa Waortodoksi, bali ni mdogo kwa Waprotestanti.


title: Unitatis Redintegratio

text: Mwishoni hati hii inakiri kuwa ekumeni inapita uwezo wa binadamu, kwa hiyo tegemeo lote ni katika sala ya Yesu kwa Kanisa, katika upendo wa Baba na katika uwezo wa Roho Mtakatifu.


title: Christus Dominus

text: Christus Dominus ni maneno mawili ya kwanza ya hati iliyotolewa kwa Kilatini na Mtaguso wa pili wa Vatikano kuhusu kazi ya maaskofu. Maneno hayo yana maana ya "Kristo Bwana".


title: Christus Dominus

text: Hati hiyo ilitolewa tarehe 28 Oktoba 1965 kwa kura 2319 dhidi ya 2 tu.


title: Christus Dominus

text: Baada ya kufundisha juu ya daraja ya uaskofu katika hati "Lumen Gentium" mtaguso mkuu ulitunga hati hii kuhusu kazi ya maaskofu katika ngazi tatu:


title: Christus Dominus

text: Kwanza kila askofu atazamiwa kuwa kiungo cha kundi la maaskofu ambalo linaongozwa na askofu wa Roma na kuwajibika kulichunga Kanisa zima. Wajibu huo unatimizwa kwa kushiriki katika mtaguso mkuu, ambako ni haki ya maaskofu wote, kuchangia muundo mpya wa sinodi ya maaskofu, kushughulikia kwa hali na mali misheni na majimbo yasiyo na mapadri au mali za kutosha, kuwaombea maaskofu wafungwa na wanaodhulumiwa, kuchangia katika ofisi za papa.


title: Christus Dominus

text: Pili, ni wajibu wa baadhi ya maaskofu kuchunga kwa jina la Bwana sehemu fulani ya taifa la Mungu wakitimiza kazi za kufundisha, kutakasa na kuongoza kama wachungaji halisi, ingawa wanapaswa kuheshimu mamlaka ya papa, patriarki na maaskofu wakuu. Chini ya askofu wake jimbo ni Kanisa maalumu ambamo Kanisa pekee linaishi na kutenda. Hati hiyo inaelekeza namna ya kutimiza wajibu huo (pamoja na kuagiza utungwe mwongozo maalumu ambao ufafanue zaidi), inaagiza mipaka ya majimbo irekebishwe yasiwe makubwa mno wala madogo mno, na inaratibu uhusiano na maaskofu waandamizi na wasaidizi, nafasi ya makamu na halmashauri za askofu, uhusiano na maparoko na mapadri wengine. Suala lingine gumu ni uhusiano na watawa hasa walio mapadri, ambao wamehimizwa sana kuishi kweli kama viungo vya jimbo na kujihusisha na maendeleo yake ya Kiroho na ya kitume kwa kushirikiana na askofu, mapadri na walei pamoja na watawa wengine. Pia maaskofu wazee au wenye shida nyingine wanahimizwa kujiuzulu.


title: Christus Dominus

text:
Tatu, maaskofu wanahimizwa kuchangia ustawi wa Kanisa katika maeneo yao kupitia sinodi, mtaguso wa kanda au wa nchi, baraza la maaskofu, ushirikiano katika kanda, pia na maaskofu waliopewa kazi tofauti na jimbo (k.mf. uchungaji wa askari wote wa nchi yao).
Maagizo yote ya hati hiyo yalikusudiwa kuongoza marekebisho ya sheria za Kanisa.


title: Perfectae Caritatis

text: Siku ileile (28-12-1965) ambayo Mtaguso wa pili wa Vatikano ulitoa hati kuhusu uchungaji wa maaskofu ilitolewa hii nyingine kuhusu kurekebisha upya maisha ya kitawa, nayo pia msingi wake ni hati Lumen Gentium juu ya Kanisa ambamo watawa wana nafasi yao (sura ya sita).


title: Perfectae Caritatis

text: Hati ilitolewa na Papa Paulo VI baada ya kupata kura 2321 dhidi ya 4 tu kati ya washiriki wa mtaguso huo.


title: Perfectae Caritatis

text: Mtaguso ulitaja marekebisho makuu tu ya kufanywa, ukimuachia papa ayatungie sheria hapo baadaye. Hasa ulisisitiza hali mpya ya utawa inayotakiwa kutokana na mambo matano: kushika Injili kama kanuni kuu, kufuata kiaminifu karama ya mwanzilishi na mapokeo bora ya shirika, kujihusisha na maisha na malengo yote ya Kanisa, kupima hali na mazingira ya watu wa leo, kuweka mbele maisha ya Kiroho kuliko mipango mingine. Ili kuzingatia hayo yote, sheria za watawa ziliagizwa zirekebishwe kwa kuwahusisha wanashirika wote.


title: Perfectae Caritatis

text: Kabla ya kueleza juu ya aina mbalimbali za utawa, hati hiyo inasisitiza mambo kadhaa yaliyo sawa kwa zote: kushika mashauri ya Kiinjili, kujikatalia malimwengu, kuwekwa wakfu kwa Mungu juu ya msingi wa ubatizo, kulitumikia Kanisa, kutekeleza maadili, kumfuata Yesu Kristo kwa bidii kama jambo pekee la lazima, kuunganisha sala hasa na moyo wa kitume. Nafasi ya kwanza inayo maisha ya Kiroho yaliyo chemchemi ya upendo unaohuisha hata utekelezaji wa mashauri ya Kiinjili. Watawa katika kulisha maisha ya sala wazingatie kila siku Maandiko matakatifu halafu liturujia.


title: Perfectae Caritatis

text:
Katika kutofautisha aina za utawa, kwanza yanatajwa mashirika yanayoshughulikia sala tu katika upweke na kimya; baadaye yanatajwa mashirika yale mengi yaliyoanzishwa waitimize huduma maalumu kwa niaba ya Kanisa na kama sehemu ya maisha yao ya kitawa; mwishoni yanatajwa mashirika yanayotakiwa kuunganisha kiaminifu ratiba ya sala na taratibu nyingine za kijumuia pamoja na utume fulani.
Halafu hati inaongelea maisha ya kitawa ya mabradha na masista, ikisisitiza kuwa ni muhimu yalivyo, bila ya kuhitaji yakamilishwe na daraja takatifu. Vilevile inasisitiza sura ya mashirika ya kilimwengu yanayopaswa kutafuta utakatifu kwa kuishi katika mazingira ya watu wa kawaida: kwa ajili hiyo yanahitajika malezi bora.


title: Perfectae Caritatis

text: Baadaye hati inarudi kufafanua mambo yanayowahusu watawa wowote, hasa mashauri makuu matatu ya Kiinjili, ikitanguliza useja kwa kuwa ndio msingi hasa wa kubainisha waliowekwa wakfu kwa Mungu na kwa ufalme wake kwa namna ya pekee. Hati inaonyesha ubora wa useja na njia za kuushika sawasawa baada ya jaribio la kutosha. Halafu inasisitiza ufukara kama ushahidi unaothaminiwa sana siku hizi: basi, usiwe wa kiroho tu au wa binafsi tu, bali uonekane wazi katika maisha ya jumuia pia. Kuhusu utiifu umesisitizwa ukuu wa sadaka hiyo ambayo mtawa anaungana kwa hakika na matakwa ya Mungu kwa mfano wa Yesu. Pamoja na hayo ajitahidi kutoa mchango wake na kuwajibika chini ya viongozi kama mtu aliyekomaa. Upande wao viongozi wasitawale kwa mabavu bali waonyeshe upendo wa Mungu kwa mtawa, wakimheshimu na kumsikiliza na kumuachia nafasi ingawa wana haki na wajibu wa kumuagiza la kufanya. Pia mikutano na halmashauri vishiriki katika uongozi.


title: Perfectae Caritatis

text: Sifa nyingine ya mashirika ya kitawa ni maisha ya pamoja ambayo yamesisitizwa upya kwa kutia maanani misingi yake na utekelezaji wa upendo kamili katika ushirika wa kidugu. Kwa lengo hilo tunakuta himizo la kufuta matabaka kati ya masista na la kushirikisha zaidi mabradha katika maisha ya jumuia, pamoja na kibali cha kuleta usawa kati ya wanashirika makleri na walei.


title: Perfectae Caritatis

text: Katika kulinda utawa toka zamani unatumika ugo, ambao kwa baadhi ya watawa wa kike unafuata sheria za papa. Hati hii inadai hizo zirekebishwe, halafu zisibane wale wanaofanya utume fulani. Kinga nyingine ya watawa ni nguo maalumu. Kwa mara ya kwanza katika historia mtaguso mkuu uliongelea suala hilo na kulitia maanani kama alama ya kuwekwa wakfu, pamoja na kuagiza baadhi zibadilishwe.


title: Perfectae Caritatis

text: Upande wa malezi hati hii imeyasisitiza sana kama msingi wa urekebisho, ikikataza watawa wasitumwe kufanya shughuli mara baada ya unovisi, bali waendelee kuundwa katika nyumba maalumu. Halafu malezi yaendelee maisha yote kwa ushirikiano wa watawa na viongozi wao, ambao wajitahidi hasa kuandaa walezi wa kufaa.


title: Perfectae Caritatis

text: Zinafuata taratibu kuhusu kuunda mashirika mapya, halafu kuhusu kueneza aina mbalimbali za utawa katika Makanisa machanga kwa kuzingatia utambuzi na utamadunisho. Mashirika yaendelee kutimiza shughuli zake maalumu kulingana na karama na nyakati pamoja na kustawisha moyo wa kimisionari. Yale yasiyostawi yakatazwe yasipokee tena wanovisi au yaunganishwe na lingine la kufanana nayo. Tofauti na muungano, mtaguso umependekeza pia shirikisho la monasteri au mashirika ya familia moja ya kiroho, vyama vya mashirika yenye kazi ileile, mabaraza ya wakuu wa mashirika yote ya nchi au jimbo fulani ili kurahisisha ushirikiano kati ya watawa, tena kati yao na maaskofu.


title: Perfectae Caritatis

text: Suala la mwisho ni namna ya kupata miito ya kitawa: hiyo ni kazi ya Kanisa lote, kuanzia mapadri, wazazi na walezi. Mashirika yenyewe yanaweza kujitafutia miito kwa kufuata taratibu za Kanisa, lakini njia bora ni kutoa mfano mzuri. Hatimaye watawa wote wanahimizwa kuitikia upya wito wao.


title: Optatam Totius

text: Siku ileile (28-10-1965) ambayo Mtaguso wa pili wa Vatikano uliyotoa hati kuhusu uchungaji wa maaskofu na kuhusu urekebisho wa watawa, ilitolewa nyingine tena inayohusu malezi ya kipadri: toka mwanzo hayo yanatiwa maanani sana kwa kusema urekebisho unaotumainiwa wa Kanisa lote unategemea kwa kiasi kikubwa upadri ukitimizwa kwa roho ya Yesu Kristo.


title: Optatam Totius

text: Hati hiyo ilipata kura 2318 dhidi ya 3 tu kati ya washiriki wa mtaguso huo, ikatolewa na Papa Paulo VI. Jina lake kwa Kilatini ni "Optatam Totius", yaani "Kuchagua Yaliyo Bora".


title: Optatam Totius

text: Kuhusu malezi hayo mtaguso mkuu ulikusudia kulinganisha mang’amuzi ya karne zilizopita na mahitaji mapya.


title: Optatam Totius

text: Kwa kuwa malezi yanapaswa kuwa tofauti kwa kila mtu na kila aina ya watu, basi maagizo ya hati hiyo yanayolenga kulinda umoja wa upadri, yatekelezwe kwa namna tofauti kadiri ya mazingira, madhehebu na aina ya mapadri (watawa, wanajimbo waseja na wenye ndoa).


title: Optatam Totius

text: Kwanza jumuia nzima inapaswa kuwajibika kwa malezi ya vijana na ustawi wa miito hasa kwa njia ya sala. Wakurugenzi wa miito wasishindanie vijana, bali tujifunze wote kuwa na mtazamo wa Kikanisa na wa kimataifa. Njia ya kawaida ya kuotesha mbegu za miito ni seminari ndogo. Hizo si za lazima, kinyume na seminari kuu ambapo malezi yote yanalenga upadri moja kwa moja. Walezi wachaguliwe kati ya mapadri bora, kwa kuwa malezi yanawategemea hasa wao. Waseminari waendelee kuchambuliwa kwa imani ya kwamba Mungu hatakubali Kanisa likose wahudumu ikiwa wasiofaa wanaelekezwa kwingine.


title: Optatam Totius

text: Namba nyingine zinahusu malezi ya kiroho, upendo kwa Kanisa, malezi ya kijinsia, ukomavu wa kiutu na uwezekano wa marekebisho ya sheria. Yanafuata maagizo kuhusu masomo yenyewe ambayo moyo wake uwe ni Biblia, na masomo ya juu. Pia inasisitizwa kuwa masomo na malezi hayo yote yanalenga uchungaji katika nyanja zote.


title: Mwari

text: Wari (pia miari au wali) ni ndege wakubwa wa maji wa jenasi "Pelecanus", jenasi pekee ya familia Pelecanidae, wenye domo kubwa na rangi nyeupe au kijivu. Ndege hawa huvua samaki kwa kundi. Domo lao la chini ni ngozi inayoweza kunyoka na kuumba mfuko ili kuuwekea samaki kwa kitambo. Jike huyataga mayai mawili ardhini au kwa tago la matete na matawi kati ya matete, juu ya mti mrefu au juu ya mwamba wa bahari.


title: Apostolicam Actuositatem

text: Mtaguso wa pili wa Vatikano uliwaongelea walei katika hati mbalimbali ukionyesha nafasi yao katika maisha ya Kanisa (liturujia, upashanaji habari, ekumeni n.k.).


title: Apostolicam Actuositatem

text: Hata hivyo uliona umuhimu wa kuwaandikia hati maalumu iwaongoze hasa katika utume ili watimize wajibu wao kwa wokovu wa ulimwengu.


title: Apostolicam Actuositatem

text: Karibu waamini wote wa Yesu ni walei, tena ndio wanaoshirikiana zaidi na watu wowote katika yote: hivyo wasipotoa mchango wao, utume wa Kanisa utakuwa mlemavu, hasa siku hizi.


title: Apostolicam Actuositatem

text: Si kwamba wanapaswa kufanya utume kutokana na uhaba wa mapadri na watawa, bali kutokana na wito walioupata katika ubatizo na kipaimara.


title: Apostolicam Actuositatem

text: Hati hiyo, ilitolewa tarehe 18 Novemba 1965 kwa kura 2340 dhidi ya 2 tu, inaanza na maneno "Apostolicam Actuositatem" (katika Kilatini yana maana ya "Utendaji wa Kitume").


title: Apostolicam Actuositatem

text: Sura ya kwanza inaeleza wito huo katika Kanisa na roho itakayowawezesha kuutimiza kitakatifu, kwa sababu wito wao ni tofauti na ule wa mapadri na watawa, hivyo maisha ya Kiroho pia yanapaswa kuwa tofauti.


title: Apostolicam Actuositatem

text: Sura ya pili inaeleza malengo makuu ya utume wa walei, kwamba sio tu kueneza ujumbe wa Yesu Kristo, bali pia kuratibu malimwengu yafuate matakwa ya Mungu, kutimiza matendo ya huruma na kushuhudia upendo.


title: Apostolicam Actuositatem

text: Sura ya tatu inafafanua zaidi nafasi mbalimbali za utume wao: jumuia za Kikanisa, familia, vijana, jamii, taratibu za kitaifa na za kimataifa.


title: Apostolicam Actuositatem

text: Sura ya nne inaeleza namna za kutimiza utume, kuanzia ule wa mtu mmojammoja hadi ule wa pamoja katika vyama mbalimbali ambavyo walei wana haki ya kujiundia, na katika miundo maalumu iliyoanzishwa na wachungaji wao.


title: Apostolicam Actuositatem

text: Sura ya tano inaeleza utaratibu wa kufuatwa katika utume ili ufanyike si kwa wivu na mashindano bali kwa upendo na ushirikiano, kwanza na maaskofu, mapadri na wahudumu wengine mpaka na Wakristo wa madhehebu tofauti na wasio Wakristo. Kwa ajili hiyo katika ngazi zote iwepo halmashauri.


title: Apostolicam Actuositatem

text: Hatimaye sura ya sita inasisitiza haja ya [[malezi bora kuanzia [[utoto]] na [[ujana]] na katika nyanja zote zinazohusu [[utu]] na [[Ukristo]]. Halafu yawepo malezi maalumu kwa ajili ya shughuli maalumu.


title: Apostolicam Actuositatem

text:
[[Category:Kanisa Katoliki]]
[[Category:Hati za Vatikano II]]


title: Ad Gentes

text: Siku ya mwisho kabla ya kufunga Mtaguso wa pili wa Vatikano (7 Desemba 1965) zilitolewa bado hati tatu, mojawapo kuhusu umisionari wa Kanisa, aina ile ya utume inayowaelekea watu wengi zaidi (thuluthi mbili za watu wote) yaani wasio Wakristo.


title: Ad Gentes

text: Kazi hiyo ni tofauti na uchungaji (unaowaelekea Wakatoliki) na ekumeni (inayowalenga Wakristo wengine).


title: Ad Gentes

text: Jina la hati hiyo kwa lugha asili ya Kilatini ni "Ad Gentes", maana yake "Kwa Mataifa". Ilitolewa na Papa Paulo VI baada ya kupata kura 2394 dhidi ya 5 tu za washiriki wa mtaguso huo.


title: Ad Gentes

text: Sura ya kwanza inafafanua misingi ya umisionari: kwanza upendo wa Baba uliomfanya amtume Mwana halafu kwa jina lake amtume Roho Mtakatifu kwa Kanisa lililotumwa na Yesu kuendeleza kazi yake.


title: Ad Gentes

text: Basi, umisionari unatokana moja kwa moja na umbile la Kanisa, pamoja na kudaiwa na azimio la Mungu la kutaka watu wote waokoke na kujua ukweli.


title: Ad Gentes

text: Kwa umisionari tunawakusanya pia watu katika umoja na kuharakisha ujio wa ufalme wa Mungu.


title: Ad Gentes

text: Sura ya pili inaeleza utendaji wenyewe kwanzia ushuhuda wa maisha ya Kikristo na wa matendo yaliyojaa upendo. Kwa ajili hiyo waamini wahusiane na kujadiliana vema na watu wengine.


title: Ad Gentes

text: Juu ya msingi huo inaweza kufanyika kazi ya kuwahubiria Injili na kuwakusanya katika taifa la Mungu. Hati hii inakataza katakata hao wasilazimishwe wala kuvutwa kwa udanganyifu wakubali imani, kama inavyodaiwa wasizuiwe kufuata imani.


title: Ad Gentes

text: Baada ya kuchunguza na kunyosha sababu za uongofu wao, waliojaliwa mwanzo wa imani wapokewe kwa ibada maalumu katika ukatekumeni ambao ufuate maagizo mbalimbali ya mtaguso mkuu.


title: Ad Gentes

text: Waliobatizwa wanatakiwa kuishi kijumuia kama familia ya Mungu, ambayo itie mizizi kweli katika makabila ya mahali, hasa kwa njia ya walei.


title: Ad Gentes

text: Pamoja nao Kanisa, likilenga mara kujitegemea iwezekanavyo katika miundo yote, linahitaji zaidi na zaidi wahudumu wanaotokana na makabila hayo mpaka liundwe jimbo lenye askofu, mapadri, mashemasi, watawa na makatekista wenyeji.


title: Ad Gentes

text: Sura ya tatu inajadili Makanisa maalumu ikionyesha jinsi yale machanga yanavyoendelea na kukomaa hata kuanza kuwatuma mapadri, watawa na walei walio tayari kwenda kwa wasio Wakristo, ndani ya jimbo na nje pia.


title: Ad Gentes

text: Hivyo Kanisa lililokomaa katika mazingira yake linashirikisha utajiri wa nchi yake, badala ya kuishia kukidhi mahitaji yake tu.


title: Ad Gentes

text: Sura ya nne inazungumzia wamisionari wenyewe, malezi yao na maisha ya kiroho yanayopaswa kulingana na wito wao maalumu. Ili kurahisisha malezi hayo na kazi hiyo Mungu alitokeza pia mashirika yenye umisionari kama lengo kuu.


title: Ad Gentes

text: Sura ya tano inatoa maagizo ili umisionari uwe na umoja na kufanikiwa. Kimataifa papa aratibu umisionari kwa njia ya idara ya uenezaji imani, isipokuwa Makanisa ya Mashariki yanafuata idara yao. Vilevile kijimbo na kitaifa kuwe na miundo na ushirikiano kati ya mashirika.


title: Ad Gentes

text: Sura ya sita inapanua mtazamo kwa kuonyesha kuwa umisionari unahusu Kanisa lote kama wajibu wake mkuu.


title: Ad Gentes

text: Kwa hiyo ni lazima kila mwamini ajirekebishe na kuchangia wokovu wa wasio Wakristo.


title: Ad Gentes

text: Vilevile kila jumuia iwashughulikie walio mbali kwa bidii ileile inayowashughulikia walio jirani.


title: Ad Gentes

text: Kwa namna ya pekee wanapaswa kuwajibika maaskofu kama waandamizi wa mitume waliowekwa wakfu kwa wokovu wa ulimwengu mzima. Baada yao mapadri waeneze moyo wa kimisionari ili miito ya namna hiyo ipatikane na michango ifanikiwe.


title: Ad Gentes

text: Tena mashirika yote ya kitawa, yawe ya sala tu au ya utume, yafikirie upya yanavyowajibika katika umisionari.


title: Ad Gentes

text: Mwishoni walei pia wana nafasi kubwa katika kazi hiyo nchini kwao na kwenye misheni za mbali.


title: Presbyterorum Ordinis

text: Hati hiyo ilitolewa na Mtaguso wa pili wa Vatikano tarehe 7-12-1965, siku ya mwisho kabla ya kufunga, kwa kura 2390 dhidi ya 4 tu.


title: Presbyterorum Ordinis

text: Jina lake kwa Kilatini ni "Presbyterorum Ordinis", maana yake "Daraja ya Mapadri".


title: Presbyterorum Ordinis

text: Lengo lake ni kufafanua tena mambo kadhaa yaliyokwishaelezwa katika hati nyingine kuhusu viongozi wa daraja ya pili wa Kanisa Katoliki.


title: Presbyterorum Ordinis

text: Sura ya kwanza inahusu upadri katika utume wa Kanisa, jinsi unavyounganisha mapadri na maaskofu kwa ajili ya taifa la Mungu.


title: Presbyterorum Ordinis

text: Sura ya pili inaeleza kwanza zile kazi tatu za mapadri, yaani kufundisha, kutakasa na kuongoza.


title: Presbyterorum Ordinis

text: Halafu inasisitiza uhusiano wao na askofu, kati yao, tena na walei.


title: Presbyterorum Ordinis

text: Mwishowe inafikiria la kufanya ili kuwe na mapadri wa kutosha: hiyo haitegemei tu bidii kwa ajili ya miito, bali pia ugawaji mzuri wa watenda kazi katika shamba la Bwana.


title: Presbyterorum Ordinis

text: Sura ya tatu inaingia zaidi katika maisha yao ikisisitiza wanavyopaswa kwa namna ya pekee kulenga utakatifu, na kuutafuta hasa kwa kutekeleza vema huduma zao na kuziunganisha katika kutimiza matakwa ya Baba kama Yesu alivyofanya.


title: Presbyterorum Ordinis

text: Kati ya maadili wanayoyahitaji, hati inaeleza hasa mashauri ya Kiinjili ya utiifu, useja na ufukara ambayo kwao yanalenga ubora wa huduma za kipadri (tofauti na watawa wanaoyashika kwanza ili kujipatia utakatifu).


title: Presbyterorum Ordinis

text: Kwa sababu hiyo, la kwanza kwa mapadri ni utiifu, kumbe useja si wa lazima (tunavyoona katika Kanisa la mwanzoni na katika Makanisa ya Mashariki mpaka leo).


title: Presbyterorum Ordinis

text: Baada ya hapo hati inakabili suala la kuwasaidia kwa namna mbalimbali: kwanza katika maisha ya Kiroho, halafu kuhusu elimu hasa ya kidini, lakini pia kuhusu malipo ya haki na bima wasije wakahangaika.


title: Presbyterorum Ordinis

text: Mwishoni mapadri wanatiwa moyo katika magumu yanayowakabili siku hizi, kwa kukumbusha kinachojulikana kwa imani tu, kwamba Mungu na Kanisa wapo pamoja nao.


title: Gravissimum Educationis

text: Gravissimum Educationis ni jina la Kilatini la hati iliyotolewa na Papa Paulo VI pamoja na washiriki wengine wa Mtaguso wa pili wa Vatikano (kwa kura 2290 dhidi ya 35) tarehe 28 Oktoba 1965. Tafsiri ya jina hilo ni "Uzito wa Malezi".


title: Gravissimum Educationis

text: Hilo ni la kwanza kati ya "matamko" matatu ya mtaguso huo, nalo linazingatia umuhimu wa malezi kwa mtu binafsi, kwa jumuia zake, kwa nchi yake na kwa Kanisa lenyewe.


title: Gravissimum Educationis

text: Watu wa leo wanaelewa zaidi umuhimu huo kwa watoto, vijana na hata watu wazima; ndiyo maana wanafanya mipango mingi wakitumia pia njia mpya zilizoletwa na maendeleo.


title: Gravissimum Educationis

text: Kanisa Katoliki linataka kuchangia juhudi hizo kufuatana na wajibu wake kwa watu wote na kwa mtu mzima (mwili na roho).


title: Gravissimum Educationis

text: Hati hiyo inasisitiza haki ya kila mtu kupata malezi ya kumfaa; halafu waamini wote wana haki ya kupata malezi ya Kikristo, hasa vijana, tumaini la Kanisa.


title: Gravissimum Educationis

text: Wazazi ndio walezi wakuu kwa watoto wao: wasipoutimiza wajibu huo mkubwa, si rahisi kujaza pengo hilo. Familia isaidiwe na jamii na Kanisa kwa njia mbalimbali, hasa shule: walimu waone kazi yao kuwa ni wito. Ni juu ya wazazi kuchagua kwa hiari aina ya shule inayohakikisha watoto wao walelewe wanavyopenda wazazi wenyewe.


title: Gravissimum Educationis

text: Serikali haina haki ya kulazimisha wote kupata malezi ya aina moja, bali inapaswa kusaidia shule huru za wazazi na za kidini.


title: Gravissimum Educationis

text: Kanisa liwashughulikie Wakristo wanaosomea shule zozote, lakini lijitahidi kuwaanzishia shule za kwake likiwahimiza wazazi kuwaandikisha watoto wao katika shule hizo. Katika shule katoliki elimu ya kawaida itolewe katika mazingira ya imani ili kijana alelewe bila ya mgawanyiko wa ndani. Shule katoliki zinaweza kupokea pia wanafunzi wasio wa dini hiyo na kuwa za namna mbalimbali na za ngazi zote, kuanzia za chekechea hadi vyuo vikuu, pamoja na vyuo vya kufundishia dini tu. Kati ya shule hizo zote ushirikiano ni muhimu.


title: Nostra Aetate

text: Kutokana na mchanganyiko wa watu ambao siku hizi unaongezeka mahali pengi, Mtaguso wa pili wa Vatikano uliona haja ya kutoa tamko juu ya uhusiano wa Kanisa Katoliki na dini mbalimbali ili kujenga umoja kadiri ya mpango wa Mungu.


title: Nostra Aetate

text: Hati hiyo ilitolewa tarehe 28 Oktoba 1965 kwa kura 2221 dhidi ya 88 za washiriki wa mtagusoi huo. Ina hadhi ya "tamko" tu na kuitwa kwa Kilatini "Nostra Aetate", yaani "Wakati Wetu".


title: Nostra Aetate

text: Tamko hilo linasema kwanza juu ya dini za kimila, halafu juu ya dini zilizoendelea pamoja na elimu (k.mf. Ubaniani na Ubudha): Kanisa linaheshimu dini hizo, ambazo ni tofauti sana na ya kwake, ila linazidi kuwatangazia wote kuwa Yesu ndiye njia, ukweli na uzima.


title: Nostra Aetate

text: Katika nafasi ya pekee unasifiwa Uislamu kwa tunu zake nyingi. Mtaguso mkuu ukizingatia magomvi ya zamani kati ya Wakristo na Waislamu umewahimiza wote kusahau yaliyopita na kuanza kuelewana na kushirikiana.


title: Nostra Aetate

text: Mwishoni tamko linasifu Israeli likihimiza wote kufahamiana vizuri na Wayahudi na kuacha kuwalaumu kwa makosa wasiyonayo. Kanisa linalaani dhuluma yoyote dhidi yao ambao toka zamani wameteswa mno hata na Wakristo na kwa visingizio vya Kiinjili. Kumbe bado ni wapenzi wa Mungu, na Wakristo wanalishwa na utomvu wa mizizi yao.


title: Nostra Aetate

text: Basi ni wajibu kuondoa ubaguzi wowote na kujenga udugu ili tuwe kweli wana wa Mungu.


title: Dignitatis Humanae

text: "Dignitatis Humanae" ni jina la Kilatini la hati iliyotolewa na Papa Paulo VI na washiriki wengine wa Mtaguso wa pili wa Vatikano (kwa kura 2308 dhidi ya 70) tarehe 7 Desemba 1965 kuhusu uhuru wa dini. Tafsiri ya jina hilo ni "Hadhi ya Binadamu".


title: Dignitatis Humanae

text: Tamko hilo la mwisho la mtaguso mkuu huo lilisababisha mijadala mikali wakati wa mtaguso na baada yake hata likachangia kwa kiasi kikubwa farakano la askofu Marcel Lefebvre.


title: Dignitatis Humanae

text: Sababu ni kwamba linasisitiza haki ya binadamu ya kufuata ukweli wa kidini kadiri alivyoujua, wakati mafundisho ya zamani ya Kanisa Katoliki yalikuwa yakisisitiza kuwa imani ya Kikristo ni ya lazima kwa wokovu.


title: Dignitatis Humanae

text: Lakini masisitizo hayo hayapingani, kwa maana ni wajibu wa kila mtu kuutafuta ukweli na kuufuata, ila Wakristo hawawezi kumlazimisha asiyejaliwa bado imani au mwanga wa kutosha, bali wanapaswa kuendelea kumtangaza Yesu kwa wokovu wa watu.


title: Dignitatis Humanae

text: Kinyume cha baadhi ya matendo ya Wakristo wa zamani, Kanisa linaamini kwamba Ukristo unapaswa kuenea kwa nguvu ya ukweli wake, sio kwa upanga, kwa kuwa Mungu mwenyewe anamheshimu binadamu na hiari yake.


title: Dignitatis Humanae

text: Mfano bora ni ule wa Yesu Kristo na wa mitume wake.


title: Dignitatis Humanae

text: Basi, kila mtu na kila serikali waheshimu uhuru wa kufuata dini yoyote. Haki hiyo inahusu mtu binafsi na makundi pia.


title: Historia ya Utawa

text: Hatuwezi kuelewa utawa tukidhani ni kitu kimoja: jina hilo linajumlisha maisha tofautitofauti.


title: Historia ya Utawa

text: Katika makala hii tunataka kufuata historia ya maisha haya katika Ukristo kama kitabu bora kilichoandikwa na Mungu siku kwa siku kadiri ya mpango wake wa hekima kwa ujenzi wa Kanisa lake takatifu kwa karama za kumshuhudia Yesu katika sifa na kazi zake mbalimbali.


title: Historia ya Utawa

text: Kuna hatua kuu nne zilipozaliwa aina mpya za utawa (hasa magharibi) bila ya kufuta zile zilizotangulia:


title: Historia ya Utawa

text: 1. Kuanzia karne III hadi XII ulitawala umonaki ukifuatwa na ukanoni. 2. Kuanzia karne XIII yalistawi hasa mashirika ya ombaomba. 3. Kuanzia karne XVI yalitokea mashirika mengi ya kikleri, yasiyo na nadhiri na ya kutolea huduma maalumu. 4. Hatimaye karne XX yalikubaliwa mashirika ya kilimwengu na kuanzishwa jumuia mpya.


title: Historia ya Utawa

text: Kufuatana na mifano ya Yesu Kristo na Bikira Maria, Agano Jipya linatoa habari za wanaume na wanawake waliojinyima ndoa kwa ajili ya ufalme wa Mungu, kama vile mabinti wanne wa Filipo mwinjilisti waliokuwa mabikira na manabii (Mdo 21:9). Hasa mtume Paulo aliwahimiza Wakristo wowote wanaoweza wafanye hivyo kama alivyofanya mwenyewe kwa kufuata shauri la Bwana (taz. 1Kor 7:25-34).


title: Historia ya Utawa

text: Mababu wa Kanisa kuanzia karne I waliandika juu ya wanaume waseja wanaozungukazunguka ili kuhubiri, na juu ya mabikira ambao utakatifu wao unaonyesha Ukristo ulivyo bora kuliko ulimwengu wa anasa unaoliudhi Kanisa.


title: Historia ya Utawa

text: Nje ya Dola la Kirumi (Mesopotamia na Persia) useja ulitazamwa kama agano na Kristo la kuwafaa wote.


title: Historia ya Utawa

text: Polepole mabikira walianza kuorodheshwa na kukubaliwa na askofu na kukusanywa katika jumuia. Ilitokea vilevile kwa wanaume wa toba walioanzisha miundo kamili kuliko juhudi za nyumbani mwao, wakishika ufukara fulani wa hiari, mafungo, kujinyima vyakula mbalimbali, kukesha usiku, kuimba Zaburi na kusali kwa moyo.


title: Historia ya Utawa

text: Tofauti na hao walioishi katika mazingira ya kawaida, mwishoni mwa karne III huko Misri ulianza mtindo wa kukimbia ulimwengu hata kimakao.


title: Historia ya Utawa

text: Mmonaki (kutoka neno la Kigiriki monos = mmoja) alitafuta upweke kamili hasa jangwani ili kuishi na Mungu tu, ili moyo uweze kutulia kabisa bila ya kushikwa na mitindo na masharti ya maisha ya kawaida. Miundo mipya ya umonaki ilitegemea matatu: mwanzilishi, kanuni, upweke.


title: Historia ya Utawa

text: Mtindo huo wa maisha, ambao ndio mchango mkuu wa Afrika kwa Kanisa lote, ulistawi hasa baada ya Dola la Kirumi kuruhusu Ukristo (313). Maisha hayo magumu, yaliyoenea mapema hata nje ya Dola hilo, yaliamsha waamini wafuate Injili kwa juhudi kama wakati wa dhuluma, ulipohitajika ujasiri mbele ya hatari ya kuuawa. Hivyo umonaki ulionekana aina mpya ya kifodini kwa jinsi ulivyomtolea Mungu maisha yote.


title: Historia ya Utawa

text: Anayeheshimiwa kama baba wa wamonaki ni Antoni abati (251-356) ambaye akizingatia maneno mbalimbali ya Injili aliwagawia maskini utajiri wake mkubwa amfuate Mwokozi. Maisha yake yote akazidi kujitafutia mahali pa upweke kamili zaidi ili kumlenga Mungu tu.


title: Historia ya Utawa

text: Mfano wake ulivuta wanaume na wanawake wengi toka sehemu mbalimbali aliowaongoza bila ya kuacha upweke wake, isipokuwa kwa kutetea imani sahihi na umoja wa Kanisa. Mara baada ya kifo chake kitabu kilichoandikwa na Atanasi (295-373) juu yake kikaeneza mvuto wa umonaki hadi magharibi.


title: Historia ya Utawa

text: Muda mfupi baadaye, na sehemu ileile, yalianzishwa maisha ya pamoja ambamo mali na vilevile mang’amuzi ya Kiroho yashirikishwe, hata kwa waamini wa ulimwenguni.


title: Historia ya Utawa

text: Pakomi (288-346) aliongokea imani kwa kuzingatia Wakristo walivyowatumikia wafungwa kwa upendo. Mang’amuzi hayo ya awali yalimuangazia kuwa Mungu ni upendo yakaathiri maisha na mafundisho yake yote. Hivyo baada ya kushika umonaki akajisikia wito wa kuishi kwa upendo na wengine akaanzisha maisha ya pamoja upwekeni Misri Kusini. Ndiye wa kwanza kutunga kanuni ya kitawa, na ndani yake jina “ndugu” linashika nafasi ya “mmonaki”.


title: Historia ya Utawa

text: Kanuni hiyo ikaja kuathiri maisha ya wamonaki na kanuni zao mashariki na magharibi vilevile, na ndiyo inayoongoza umati wa wamonaki wa Ethiopia tangu mwaka 500 hivi. Mbali ya mafungo na sala ndefu, Pakomi alisisitiza kujikana kwa ajili ya wengine, yaani kuwa na utiifu, huruma na misaada ya kila aina: ndiyo njia ya upendo ambayo iliagizwa na Bwana na kufanya maisha ya pamoja yawe bora kuliko upweke kamili. Karibu na monasteri za kiume kulikuwa na nyingine za kike.


title: Historia ya Utawa

text: Pia Bazili Mkuu (330-379), baada ya kutembelea wamonaki sehemu mbalimbali, alianzisha maisha ya pamoja katika “jamaa” ambayo lengo lake kuu lilikuwa kushika kikamilifu udugu wa Kiinjili kama katika Kanisa la mwanzoni. Tofauti na monasteri ya Pakomi iliyofikia kuwa na maelfu ya watawa, jamaa hiyo haikuwa na idadi kubwa wala ngome; tena haikuwa jangwani, bali karibu na mji wa Kaisarea wa Kapadokia. Akiwa askofu huko alisisitiza uhusiano na Kanisa: watawa wa kiume na wa kike wawe chachu inayofanya Wakristo wenzao wafuate utakatifu wa wito wao; tena aliwakabidhi shughuli mbalimbali kama vile kuhubiri na hasa kuhudumia wenye shida. Mtindo huo ulisisitiza ushirikiano kati ya ndugu kuliko uongozi wa abati na miundo mikubwa. Pia ulitia maanani masomo ya kidini.


title: Historia ya Utawa

text: Mpaka leo kanuni zake zinaongoza karibu wamonaki wote wa mashariki, na kwa njia yao makanisa ya Orthodoksi kwa kuwa kwao maaskofu kwanza ni wamonaki nao wanaelekeza Wakristo wote kufuata mifano yao.


title: Historia ya Utawa

text: Katika nchi ya jirani Mesrop (361-440) akaanzisha mtindo wa monasteri kuwa na shule karibu ili kuandaa watu watakaoendeleza elimu ya dini hasa kwa kutafsiri na kunakili vitabu. Mapema monasteri kubwa zikawa pia na seminari kuu au vyuo vikuu vya teolojia.


title: Historia ya Utawa

text: Huo umonaki wa Armenia ulidumisha utamaduni wa taifa hilo, ambalo lilikuwa la kwanza kupokea Ukristo jumla pamoja na mfalme wake (300) halafu likaushika moja kwa moja hata lilipopitia vipindi vigumu sana.


title: Historia ya Utawa

text: Tangu karne IV umonaki ulienea magharibi pia: huko Italia, Ufaransa na Hispania kulikuwa na monasteri za kike na za kiume zilizosimamiwa na maaskofu watakatifu. Kati yao wa kwanza kupitia umonaki ni Martino wa Tours (316-397).


title: Historia ya Utawa

text: Hasa maandishi ya Yohane Kasiano (360-435) yalieneza hekima ya wamonaki wengi wa mashariki alioongea nao.


title: Historia ya Utawa

text: Augustino wa Hippo (354-430), babu wa Kanisa muhimu kuliko wote, baada ya kuongoka na kutembelea baadhi ya monasteri, alirudi Afrika Kaskazini aanzishe maisha ya pamoja. Kwanza aliishi na walei wenzake, halafu akiwa askofu aliishi na mapadri wake, akawashirikisha utajiri wake wa akili na roho ili wafanye vizuri utume. Katika kanuni yake, iliyotumika kwa wanawake pia, umoja uliwekwa kuwa lengo lenyewe la utawa, si jambo lake mojawapo tu. Hata yeye aliathiri sana maisha ya kitawa ya magharibi kote.


title: Historia ya Utawa

text: Benedikto wa Nursia (480-547) ndiye aliyeunda umonaki wa magharibi kwa namna ya kudumu hasa kwa njia ya kanuni aliyoitunga polepole, kutokana na mang’amuzi yake, Kanuni ya Mwalimu asiyejulikana na mafundisho ya Bazili na mababu wengine wa jangwani.


title: Historia ya Utawa

text: Kanuni yake iliunganisha vizuri maelekeo mawili ya umonaki wa zamani: kumtafuta Mungu kwa juhudi upwekeni na kuishi kwa umoja. Sifa yake nyingine ni mchanganuo mzuri wa sala na kazi mbalimbali ambazo ziliokoa elimu ya zamani na kufufua uchumi wa Ulaya Magharibi baada ya makabila ya Kijerumani kuvuruga kote. Yeye alidumisha ubaba wa Kiroho katika jumuia nzima: ndiyo maana abati ana nafasi ya pekee na ya kudumu kwa wamonaki, ambao aliwafafanua kuwa watu “wanaoishi katika monasteri na kutii kanuni moja na abati mmoja”. Kwake monasteri ni shule ya utumishi wa Bwana, ambapo abati ndiye mwalimu, na kanuni ndiyo kitabu. Kinyume cha watawa wazururaji wa zamani hizo za misusuko, Benedikto alidai udumifu katika monasteri.


title: Historia ya Utawa

text: Kutokana na kila monasteri kujitegemea, Wabenedikto wakapata sura tofautitofauti bila ya kuachana na kanuni. Ushirikiano kati ya monasteri mbalimbali unategemea asili yake na mitindo yake.


title: Historia ya Utawa

text: Kati ya aina nyingine za umonaki wa magharibi inakumbukwa hasa ile ya Wakristo wa Kiselti (Ulaya visiwani). Hao hawakuwa na majimbo bali walimtegemea askofu-abati wa monasteri ya jirani na kufuata desturi za kimonaki, hasa maisha magumu ya malipizi na maungamo ya mara kwa mara. Kutoka huko wamonaki wengi walihamia Ulaya bara kama wasafiri wa Kristo na wamisionari wakieneza desturi hizo. Kati yao anasifiwa hasa Kolumbani (540-615).


title: Historia ya Utawa

text: Hatimaye wakaja kukubali kanuni ya Benedikto pamoja na desturi za Kanisa la Roma.


title: Historia ya Utawa

text: Wamonaki wengine pia walichangia sana uenezaji wa Ukristo Ulaya, k.mf. Augustino wa Canterbury (+605), aliyetumwa Uingereza na Papa Gregori I (540-604), mmonaki wa kwanza kufikia Upapa, halafu Bonifas (672-754), mtume wa Ujerumani na mfiadini.


title: Historia ya Utawa

text: Ni kawaida ya binadamu kuanzisha kazi kwa nguvu halafu kuchoka, kuanza safari kwa kasi halafu kupunguza mwendo. Vilevile jumuia zina vipindi vya bidii na vya ulegevu.


title: Historia ya Utawa

text: Kanisa lenyewe, ingawa ni takatifu, linaathiriwa na ukosefu wa wanae. Ila Roho Mtakatifu haliachi bila ya msaada wa watu motomoto ili kulirekebisha.


title: Historia ya Utawa

text: Utawa unahusika kabisa na utakatifu wa Kanisa: ukistawi mmoja, unastawi wa pili pia. Hasa katika karne IX hadi XII Kanisa la magharibi lilitambua wazi haja ya urekebisho katika umonaki na katika maisha yake yote.


title: Historia ya Utawa

text: Kati ya matawi mapya ya Kibenedikto yaliyotokana na juhudi hizo yanakumbukwa hasa lile la Cluny (ambalo lilikwepa kuwa mikononi mwa watawala likakazia liturujia kuliko kazi za mikono), lile la Camaldoli (lililofufua ukaapweke) na lile la Citeaux (ambalo lilirudia maisha magumu katika ufukara na kazi).


title: Historia ya Utawa

text: Wamonaki wa matawi hayo wakaja kushika nafasi muhimu katika kurekebisha Kanisa, hasa Petro Damiani (1007-1072), Papa Gregori VII (1028-1085) na Bernardo wa Clairvaux (1090-1153).


title: Historia ya Utawa

text: Wakati huohuo Bruno (1035-1101) alianzisha aina mpya ya ukaapweke iliyodumu kuwa na juhudi hadi leo (Wakartusi).


title: Historia ya Utawa

text: Ili kuboresha maisha ya mapadri wanajimbo, toka zamani ulisisitizwa uundaji wa jumuia kati yao, ambamo wasali na kufanya utume kwa pamoja.


title: Historia ya Utawa

text: Hasa kuanzia karne XI wengi walifanya hivyo kwenye makanisa makubwa kama mtindo mpya wa kitawa unaosisitiza liturujia ya fahari pamoja na uchungaji.


title: Historia ya Utawa

text: Inavyoweza kueleweka, hao walifuata kanuni ya Augustino na kuitwa Wakanoni. Maarufu zaidi katika yao ni Norbert (1082-1134), mwanzilishi wa Wapremontree.


title: Historia ya Utawa

text: Katika karne XII, ambapo baadhi ya Wakristo walipiga vita vya msalaba kuikomboa nchi takatifu, na baadhi walitekwa na Waislamu kuwa watumwa, zilianzishwa aina mpya za watawa ambao washike maisha ya Kiroho pamoja na upanga ili kusindikiza, kukaribisha, kulinda na kutibu waliohiji Yerusalemu, au wajitolee kukomboa watumwa hata kwa kubadilishana nao.


title: Historia ya Utawa

text: Baadhi ya mashirika hayo yanadumu mpaka leo, lakini yamebadili sana malengo na mbinu. Kati ya waanzilishi wakumbukwe Yohane wa Matha (1154-1213) na Petro Nolasco (1180-1249).


title: Historia ya Utawa

text: Kama kawaida bidii kwa urekebisho wa Kanisa zilifanikiwa kiasi tu: hasa walei hawakuridhika.


title: Historia ya Utawa

text: Pia hija na vita vya msalaba vilifanya wengi wajionee nchi ya Yesu na hivyo kuvutiwa upya na maisha yake. Ndiyo sababu walistawisha mifumo mbalimbali ya Kiinjili na kulenga maisha ya Kanisa la mwanzoni.


title: Historia ya Utawa

text: Dhidi ya mwenendo wa mapadri na wamonaki, walisisitiza ufukara na unyofu hata wengi walifikia hatua ya kuliasi Kanisa. Ulikuwa wakati wa utajiri kuzidi hata kufanya watu kadhaa waukinai.


title: Historia ya Utawa

text: Juu ya misingi hiyo katika karne XIII yalianzishwa mashirika mbalimbali (hasa Wafransisko na Wadominiko, lakini pia Waaugustino, Wakarmeli na Watumishi wa Maria) yaliyoitwa ya ombaomba kwa jinsi yalivyokaza ufukara.


title: Historia ya Utawa

text: Dominiko Guzman (1170-1221) akiwa padri aliguswa na uenezi wa uzushi akajitahidi kutatua tatizo hilo. Ili akubaliwe na watu wote kama mhubiri halisi wa Injili alishika ufukara wa Yesu na mitume wake: kwenda wawiliwawili, kwa miguu, bila ya kuchukua chochote kwa safari. Hivyo aliliandalia Kanisa kundi la watu wanaofanya kazi ya kuhubiri, ambayo awali ilikuwa maalumu ya maaskofu. Kwa lengo hilo utawa wake ulipunguza miundo ya kimonaki na urefu wa liturujia ili kuacha nafasi ya kusoma na kusali zaidi mmojammoja: hivyo ndugu wahubiri watajipatia ukweli ambao wawashirikishe wengine kwa kuhubiri na kufundisha. Ndio utume unaolingana zaidi na maisha ya sala na kusoma.


title: Historia ya Utawa

text: Hata kuliko yeye, rafiki yake, Fransisko wa Asizi (1181-1226) alishikwa na hamu ya kulingana na Yesu kwa kufuata nyayo zake inavyofundishwa na Injili. Alifanya vilevile kazi ya kuhubiri, lakini bila ya kuzingatia elimu wala kubishana na wazushi, bali kwa kuelekeza njia ya toba kwanza kwa matendo halafu kwa maneno machache na manyofu. Kwa ajili ya Yesu alijinyima hata upweke alioupendelea, akawakaribia watu hasa wale wadogo zaidi.


title: Historia ya Utawa

text: Wafuasi wake hawakujifunga kuishi daima mahali fulani na watu walewale, bali walifungamana na jamaa ya kimataifa ambayo mkuu wake aweze kuwatuma popote. Hivyo iliwabidi wawe tayari kukabili mazingira yoyote na kushirikiana na ndugu mbalimbali. Tena udugu haukuishia shirikani bali ulitakiwa kuenea kwa watu na viumbe vyote. Kutokana na upya wa mtindo huo wa maisha, hata miundo yake ilipaswa kuwa mipya iweze kudumisha umoja wao.


title: Historia ya Utawa

text: Ufransisko ulilingana kikamilifu na madai ya urekebisho ya walei, pia uliwapendeza viongozi wa Kanisa walioona ulivyowarudishia utiifu wa waamini: hivyo ulienea kasi ajabu, hata kati ya wanawake na watu wa ndoa.


title: Historia ya Utawa

text: Watawa wa kike hawakuweza kufuata mtindo uleule: waliishi kimonaki lakini kwa kuzingatia ufukara na udugu wa Kifransisko na kwa kuombea utume wa hao ndugu wadogo. Klara wa Asizi (1193-1253), “mche mdogo” wa Fransisko, ndiye mwanamke wa kwanza kutunga kanuni ya kitawa. Tapo hilo ni maarufu kwa marekebisho yaliyofuatana hadi leo kuhusu ufukara.


title: Historia ya Utawa

text: Tangu karne XII wanawake wengine pia walichangia sana ustawi wa utawa, wa maisha ya Kiroho na wa Kanisa kwa jumla hata kwa maandishi yao. Kati yao Katerina wa Siena (1347-1380), wa utawa wa tatu wa Mt. Dominiko, ametangazwa kuwa mwalimu wa Kanisa.


title: Historia ya Utawa

text: Kuanzia karne XIII zilijitokeza pia jumuia nyingine ambazo pengine zinahusiana na mashirika ya kitawa (yaani za Utawa wa Tatu), lakini hazina nadhiri au si za hadhara. Kwa kuenea, zikaja kuwa na muundo kama wa mashirika (1401), ingawa kwa kawaida ya kwao yalikuwa na jumuia za kiume na za kike ndani yake.


title: Historia ya Utawa

text: Baada ya upinzani mwingi, wanawake wakaja kukubaliwa wafanye utume na kuanzisha mashirika yasiyobanwa na ugo. Kwa namna ya pekee Anjela Merici (1474-1540) alitaka wafuasi wake waishi na kutumikia kati ya watu; baada ya karne nne shirika lake likakubaliwa kutambulika kuwa la kilimwengu.


title: Historia ya Utawa

text: Upande wa wanaume Filipo Neri (1515-1595) ni maarufu kati ya walioanzisha jumuia ambapo watu wanaishi pamoja ili kujipatia malezi na kufanya utume fulani, lakini bila ya kuwekwa wakfu.


title: Historia ya Utawa

text: Karne XVI ilidai sana urekebisho wa Kanisa lote. Katika jitihada hizo Waprotestanti walifikia hatua ya kujitenga, lakini wengine walirekebisha mashirika ya zamani: matokeo muhimu zaidi ni Ndugu Wadogo Wakapuchini (1525), halafu Wakarmeli Peku wa Teresa wa Yesu (1515-1582) na Yohane wa Msalaba (1542-1591).


title: Historia ya Utawa

text: Wengine walianzisha matapo mapya ya Kiroho na mashirika yanayolenga hasa utume, kwa kupunguza ukubwa wa nyumba na urefu wa sala za pamoja: pengine hayahitaji ratiba wala ushirikiano isipokuwa kati ya kiongozi na mtawa mmojammoja. Mashirika hayo hayana kanuni bali katiba tu.


title: Historia ya Utawa

text: Kati ya yote lile la Yesu (Wajesuiti) ndio muhimu zaidi. Mwanzilishi wake, Ignas wa Loyola (1491-1556), ambaye kabla hajaongoka alikuwa askari, alileta utawani mtindo wa kijeshi, akisisitiza utiifu kwa viongozi wa shirika na kwa Papa (baadhi wanajifunga kwake kwa nadhiri ya nne, nguzo kuu ya shirika). Hivyo Mjesuiti jumuia yake halisi ni shirika tu ambalo linaweza kumtuma kokote duniani, naye atafanya kazi yoyote kwa niaba ya shirika, tayari kukabili mazingira na hali yoyote.


title: Historia ya Utawa

text: Baada ya mashirika ya namna hiyo yaliyolenga wakleri, Yohane Batista de La Salle (1651-1719) alianzisha la kwanza kwa ajili ya mabradha tu, kwa lengo la kuendesha shule kwa maskini.


title: Historia ya Utawa

text: Halafu mashirika ya kike na ya kiume zaidi ya 2000 yalilenga huduma maalumu inayohitajika lakini haina wa kuitoa, k.mf. kuhubiri vijijini, kulea vijana, kufundisha mafukara, kuuguza wagonjwa, kuanzisha misheni, kushughulikia upashanaji habari. Mara nyingi mashirika hayo yanafanana ingawa yalianzishwa wakati na mahali tofauti, kwa kawaida chini ya askofu wa jimbo na hasa katika karne XIX.


title: Historia ya Utawa

text: Kati ya waanzilishi muhimu zaidi wakumbukwe Vinsenti wa Paulo (1576-1660), Alois Maria wa Montfort (1673-1716), Paulo wa Msalaba (1694-1775), Alfonso Maria wa Liguori (1696-1785), Karolo Yosefu Mazenod (1782-1861), Vinsenti Pallotti (1795-1850), Antoni Maria Claret (1807-1870), Yohane Bosco (1815-1888), Daniele Comboni (1831-1881), Arnold Janssen (1837-1909). Kati ya wanawake, Yoana Antida Thouret (1765-1826), Magdalena wa Canossa (1774-1835), Visensya Gerosa (1784-1847) pamoja na Bartolomea Capitanio (1807-1833), Fransiska Saveri Cabrini (1850-1917), na hatimaye mama Teresa wa Kolkata (1910-1997).


title: Historia ya Utawa

text: Karne XX, ngumu kwa Kanisa na kwa dunia yote, ilileta mang’amuzi mapya hasa katika maisha ya ulimwenguni. Kwa mara nyingine walei walichangia sana hali mpya ndani ya Kanisa, ya kuthamini na kushughulikia mambo ya kidunia.


title: Historia ya Utawa

text: Katika juhudi za kuratibu nyanja zote za maisha ya binadamu, baadhi walijisikia haja ya kuwekwa wakfu bila ya kujitenga na maisha ya kawaida. Polepole Kanisa likafikia uamuzi wa kuwakubalia (1950) mashirika ya kilimwengu ambayo waamini wanawekwa wakfu wawe chumvi, mwanga na chachu kati ya watu. Hivyo wanajitahidi kuwa na moyo wa kujikana na bidii ya kitume kama watawa, lakini pia utaalamu wa kisasa na urahisi wa kupenya mazingira yoyote kama walei.


title: Historia ya Utawa

text: Halafu Mtaguso wa pili wa Vatikano (1962-1965) uliagiza uanzishwe tena utawa wa mabikira ambao waishi ulimwenguni na kuwekwa wakfu kwa ajili ya jimbo, si kwa shirika lolote.


title: Historia ya Utawa

text: Nusu ya pili ya karne hiyo ilililetea Kanisa Katoliki neema za matapo mengi yaliyoanzishwa kwa kawaida na walei na kuenea kati ya watu milioni na milioni. Mbali ya watawa wengi kuyafuata na miito mingi kupatikana ndani yake, baadhi ya wafuasi wa matapo hayo hawaingii shirika fulani bali wanakusanyika kuishi kijumuia au kuwekwa wakfu katika matapo yenyewe ili wayaongoze Kiroho kwa kuchimba karama yake.


title: Historia ya Utawa

text: Wengine pia waliona haja ya kujumuika hata nje ya miundo ya kitawa, wakifuata mitindo ya kimonaki au kutoa huduma kwa wasiojiweza ndani ya jumuia, ingawa baadhi yao wana ndoa.


title: Historia ya Utawa

text: Muundo wa pekee ulikubaliwa kwa Opus Dei ambayo ina askofu wake pamoja na mapadri, seminari mbalimbali na walei popote duniani: ni kama jimbo lisilo na eneo maalumu. Mwanzilishi wake ni Yosefu Maria Escrivà (1902-1975).


title: Historia ya Utawa

text: Mbele ya upya huo wote sheria za Kanisa siku hizi zinamhimiza askofu yeyote afanye utambuzi wa aina mpya za maisha yaliyowekwa wakfu zikijitokeza jimboni.


title: Historia ya Utawa

text: Pamoja na kudumisha moja kwa moja umonaki kati ya Waorthodoksi, Roho Mtakatifu ameongoza Waprotestanti kadhaa kuanzisha upya maisha ya kitawa baada ya babu zao kuyafuta kama kitu kinyume cha Injili.


title: Historia ya Utawa

text: Kuanzia mwaka 1836 katika nchi mbalimbali watu wa madhehebu hayo walianza tena kuishi kijumuia kwa kufuata pengine mapokeo ya Kibenedikto na ya Kifransisko.


title: Historia ya Utawa

text: Maarufu zaidi ni Jumuia ya Taizé, ambayo ilianzishwa na ndugu Roger Schutz (1915-2005) na kupokea Wakatoliki pia; lengo lake hasa ni umoja wa Wakristo na kuinjilisha vijana.


title: Historia ya Utawa

text: Jamii:Historia ya Kanisa Jamii:Mashirika ya kitawa


title: Historia ya Utawa

text: en:History of Christianity


title: Jimbo Katoliki la Morogoro

text: Jimbo la Morogoro (kwa Kilatini: Dioecesis Morogoroensis) ni mojawapo katika ya majimbo 34 ya Kanisa Katoliki nchini Tanzania kwa ajili ya waumini wake katika manispaa ya Morogoro pamoja na wilaya za Bagamoyo, Morogoro vijijini, Mvomero, Kilosa, Gairo n.k.


title: Jimbo Katoliki la Morogoro

text: Eneo lote lina kilometa mraba 43,380.


title: Jimbo Katoliki la Morogoro

text: Kutokana na historia yake linafuata mapokeo ya Kanisa la Kiroma, kama majimbo mengine yote ya Tanzania.


title: Jimbo Katoliki la Morogoro

text: Kwa njia ya askofu wake, Telesphore Mkude, ambaye yumo katika urika wa maaskofu unaongozwa na papa wa Roma, lina ushirika kamili na Kanisa Katoliki lote duniani.


title: Jimbo Katoliki la Morogoro

text: Papa analisimamia kupitia Idara ya Uinjilishaji wa Mataifa.


title: Jimbo Katoliki la Morogoro

text:
Likiishi katika eneo ambapo wananchi walio wengi ni Waislamu, linajadiliana nao kwa amani pamoja na kutangaza Injili ya Yesu Kristo.
Likitegemea uwezo wa Roho Mtakatifu katika liturujia linazidi kuwatakasa watu ili waishi kama watoto halisi wa Baba wa mbinguni.


title: Jimbo Katoliki la Morogoro

text: Kwa mamlaka waliyokabidhiwa kwanza Mitume wa Yesu na kurithiwa kwa sakramenti yadaraja, linazidi kuwachunga waamini washuhudie upendo kati yao na kwa wote, hasa kwa kutumikia wanaohitaji huduma zake mbalimbali za kijamii pia (upande wa afya, elimu, n.k.).


title: Jimbo Katoliki la Morogoro

text:
Mbali ya ofisi na taasisi mbalimbali (k.mf. seminari), miundo yake ya msingi ni parokia zilizoenea katika wilaya zake zote na zinazoongozwa na mapadri wanajimbo na wanashirika, ambao baadhi yao ni wazalendo, baadhi walitokea nchi za jirani na za mbali (hasa Asia na Ulaya).
Watawa wa kike na wa kiume wengi wa mashirika 40 hivi wanatoa mchango wa pekee kwa kushuhudia maisha ya Yesu katika useja mtakatifu, ufukara na utiifu.
Hatimaye walei, ambao ndio wanakanisa walio wengi, wanatimiza utume wao katika majukumu ya kila siku ya maisha ya kawaida vijijini na mitaani, wakishirikiana katika mtandao wa vigango, vinavyotegemea sana makatekista, na wa jumuia ndogondogo za Kikristo, zilizopewa kipaumbele na Sinodi ya Afrika.


title: Jimbo Katoliki la Morogoro

text: Ni juhudi yao kulenga hali ya kujitegemea hata kiuchumi, ingawa hali halisi ya nchi ni ngumu kwa sababu zilezile zilizoathiri karibu nchi zote za bara hilo.


title: Jimbo Katoliki la Morogoro

text: Wakitegemea neema ya Mungu, ni juhudi yao hasa kushinda dhambi ndani mwao wenyewe na ndani ya miundo ya jamii ili utawala wa Mungu uenee kote na kuleta utakatifu na wokovu, haki na amani.


title: Jimbo Katoliki la Morogoro

text:
Mwishoni mwa mwaka 2013 jimbo lilikuwa na waamini waliobatizwa 680,907 kati ya wakazi 1,665,742 (40,9%).
Katika parokia 57 kulikuwa na mapadri 138 (wanajimbo 80 na watawa 58), mabradha na mafrateri watawa 303 na masista 736.


title: Louis Pasteur

text: Louis Pasteur (27 Desemba 1822 – 28 Septemba 1895) alikuwa mwanasayansi kutoka Ufaransa. Aliweka misingi ya mikrobiolojia yaani utaalamu wa viumbe vidogo sana ambavyo huonekana kwa hadubini tu.


title: Louis Pasteur

text: Pamoja na mke wake alifanya utafiti ulioonyesha ya kwamba mara nyingi magonjwa yanasababishwa na vidubini kama vile bakteria.


title: Louis Pasteur

text:
Aliendelea kugundua njia za kuongeza kinga cha mwili dhidi ya magonjwa kwa njia ya chanjo, akagundua chanjo dhidi ya kichaa cha mbwa na kimeta.
Aligundua pia mbinu ya kutunza vyakula kama maziwa kwa muda mrefu na mbinu hiyo huitwa upasteurishaji kwa heshima yake. Kuharibika kwa vyakula kunazuiliwa kwa kupasha vyakula joto kiasi cha 70 °C na kuvifunga katika chombo bila hewa kuingia.


title: Louis Pasteur

text: Upande wa dini, alikuwa Mkristo wa Kanisa Katoliki, tena mwanachama wa Utawa wa Tatu wa Mt. Fransisko.


title: Upasteurishaji

text: Upasteurishaji ni mbinu wa kutunza vyakula visiharibike haraka. Mbinu huu umeitwa kufuatana na mwanasayansi Mfaransa Louis Pasteur aliyeugundua mwaka 1862.


title: Upasteurishaji

text: Vyakula kwa mfano maziwa hupashwa joto kiasi cha 70-90 °C kwa muda mfupi. Kwa njia hii sehemu kubwa ya vijidudu au vidubini kama bakteria ndani yake inauawa. Uharibifu wa chakula husababishwa na na vidubini hivi. Lakini joto la muda mfupi hautoshi kubadilisha sana ladha au sifa nyingine za vyakula.


title: Upasteurishaji

text: Kama chakula unatunzwa baadaye katika chombo bila hewa pamoja na na vidubini vya hewani kuingia hakuna uharibifu mpya unaoweza kutokea. Lakini mbinu wa Pasteur hauui vidubini vyote kwa hiyo bado vyakula hivi vinaanza kuharibika lakini baada ya muda mrefu kulingana na kutopasha moto.


title: Upasteurishaji

text:
Vyakula vinavyouzwa ilhali vimepata upasteurishaji ni hasa vinywaji kama vile maziwa, maji ya matunda, bia, au divai.
Maziwa iliyopasteurishwa ikitunzwa ndani ya chombo chake inakaa kwenye friji kwa muda wa siku 5-7. Lakini muda huu unategemea kama baridi imetunzwa kweli kwenye hatua zote kati ya kiwanda, duka na nyumbani. Kama maziwa imekaa kwenye joto au kubebwa kwenye gari katika mazingira ya joto uharibifu unaweza kutokea haraka zaidi.


title: Bakteria

text: Bakteria (kutoka Kiyunani βακτήριον, baktērion, yaani "kifimbo", kutokana na umbo la bakteria za kwanza kugundulika) au vijasumu ni viumbehai vidogo sana aina ya vidubini. Mwili wa bakteria huwa na seli moja tu. Huonekana kwa hadubini tu na kwa sababu hiyo hazikujulikana katika karne za kale.


title: Bakteria

text: Kuna aina nyingi sana za bakteria na idadi yao ni kubwa kushinda viumbe vingine vyote duniani.


title: Bakteria

text: Huishi kwenye ardhi na kwenye maji, ziko pia hewani zinaposukumwa na upepo.


title: Bakteria

text: Aina nyingi huishi ndani ya viumbe vikubwa zaidi. Mwanadamu huwa na bakteria nyingi ndani ya utumbo wake ambazo ni za lazima kwa mmeng'enyo wa chakula. Hata katika ngozi kuna bakteria nyingi ambazo zinakinga mwili dhidi ya vidubini vilivyo tishio. Lakini bakteria nyingine katika mazingira huweza kusababisha magonjwa na sehemu kubwa ya magonjwa ya kuambukiza yametokana na bakteria.


title: Bakteria

text: Bakteria huzaa kwa njia ya kujigawa na kuwa bakteria mbili ambazo ni sawa na seli asilia.


title: Bakteria

text: Bakteria ya kawaida huwa na kipenyo cha µm 1 (mikromita 1).


title: Bakteria

text: Bakteria ziligunduliwa mara ya kwanza na Antonie van Leeuwenhoek mwaka wa 1676, kwa kutumia hadubini ya lensi moja ya muundo wake mwenyewe.[1] Aliziita "animalcules" na alichapisha habari za utafiti wake kwenye msururu wa barua kwa Shirika la Muungano wa Mfalme.[2][3][4] Jina bacteriam lililetwa miaka mingi baadaye, na Christian Gottfried Ehrenberg katika mwaka wa 1838.[5]


title: Bakteria

text: Mwaka 1859 Louis Pasteur alionyesha kuwa mchakato wa kuchachusha unasababishwa na ukuaji wa vijiumbe, na kwamba ukuaji huu si wa kizazi cha kujianzia. (Hamira na kuvu, ambazo kwa kawaida zinahusishwa na uchachushaji, si bakteria, ila ukungu.) Pamoja na mwenzake, Robert Koch, Pasteur alikuwa wa kwanza kuitetea nadharia ya kijidudu ya ugonjwa.[6]


title: Bakteria

text: Robert Koch alikuwa mwanzilishi wa taaluma ya uuguzi wa mikrobiolojia na alishughulikia kipindupindu, kimeta na kifua kikuu. Katika utafiti wake wa kifua kikuu, Koch hatimaye alithibitisha nadharia ya kijidudu, ambayo ilimfanya atunukiwe Tuzo la Nobel mwaka wa 1905.[7] Katika madai yake, Koch aliweka vigezo vya kutathmini kama kiumbe ndicho husababisha ugonjwa, na madai haya yanatumika mpaka leo hii.[8]


title: Bakteria

text: Ingawa katika karne ya 19 ilijulikana kwamba bakteria ndizo chanzo cha magonjwa mengi, hakuna matibabu yoyote ya viua-bakteria yaliyopatikana.[9] Katika mwaka wa 1910, Paul Ehrlich alitengeneza kiua vijasumu cha kwanza, kwa kubadilisha rangi ambazo kwa kuchagua zilitia mawaa Treponema pallidum, spirokaeti ambayo husababisha kaswende katika mchanganyiko wa ambao uliua kisababishi magonjwa.[10] Ehrlich alikuwa ametuzwa Tuzo la Nobel mwaka 1908 kwa kazi yake kuhusu elimu ya kingamaradhi, na alianzisha matumizi ya madoa ili kuchunguza na kubaini bakteria, na kazi yake ilijikita kwenye misingi ya doa la Gram na doa la Ziehl-Neelsen.[11]


title: Bakteria

text: Mafanikio makubwa katika utafiti wa bakteria yalikuwa kutambuliwa kwa Carl Woese mwaka 1977 kwamba akea zilishuka kutokana na mabadiliko tofauti kutoka yale ya bakteria.[12] Uanishaji huu mpya wa jamii ya filojenetiki ulikitwa kwenye misingi ya kufululizwa kwa ribosomu RNA 16S, na ukagawa prokaryota katika makundi mawili yenye mageuko tofauti, kama mojawapo ya sehemu ya mifumo ya vikoa vitatu.[13]


title: Bakteria

text: Jadi ya bakteria wa sasa ilikuwa vijiumbe vya seli moja ambavyo ndivyo viumbehai wa kwanza duniani, takriban miaka bilioni 4 iliyopita.


title: Bakteria

text: Karibu miaka bilioni 3 iliyopita, viumbe wote walikuwa hawawezi kuonekana kwa macho, na bakteria na akea walikuwa aina kubwa ya viumbehai duniani.[14][15]


title: Bakteria

text: Ingawa visukuku vya bakteria vipo, kama vile stromatoliti, ukosefu wao wa umbo maalumu unazuia kutumiwa katika uchunguzi wa historia ya mabadiliko ya bakteria, au kueleza lini spishi ya bakteria maalumu ilianza. Hata hivyo, mpangilio wa jeni unaweza kutumiwa kuelezea upya filojeni ya bakteria, na utafiti huo unaonyesha kuwa bakteria za kwanza zilitokana na nasaba ya akea / eukaryota.[16]


title: Bakteria

text: Huenda asili ya bakteria za hivi karibuni na ya akea ilikuwa haipathamofili iliyoishi karibu miaka bilioni 2.5 hadi 3.2 iliyopita. [17][18]


title: Bakteria

text: Aidha bakteria walishiriki katika geuko la pili kubwa, la akea na eukaryota. Hapo, eukaryota walitokana na bakteria wa kale na kuwa na uhusiano uliowafaidi wote huku seli za kwanza za eukaryota, ambazo huenda zilihusiana na akea.[19][20] Hii ilihusu kumezwa kwa seli za proto-eukaryota na alfa-protobakteria kwa manufaa ya wote na kuunda ama mitokondria au s haidrojenisomi, ambazo bado zinapatikana kwenye eukaryota zote (wakati mwingine katika hali iliyo dhaifu sana, kwa mfano katika protozoa ya "amitokondrial" ya kale). Baadaye, baadhi ya eukaryota ambazo tayari zilikuwa na mitokondria pia zilimeza viumbe ambavyo vilikuwa kama cyanobakterial. Hii ilisababisha kuundwa kwa kloroplasti katika mwani na mimea. Aidha, kuna baadhi ya mwani ambayo ilichimbuka baadaye kutoka kwa matukio ya hali ya kutegemeana. Hapa, eukaryota zilimeza eukaryota ya mwani ambayo baadaye ilinawiri na hata kuwa plastidi ya "kizazi cha pili".[21][22] Hii inajulikana kama hali ya kutegeemana ya daraja la pili.


title: Bakteria

text: Bakteria huwa na maumbo na ukubwa tofautitofauti, unaoitwa mofolojia. Seli za bakteria ni karibu sudusi moja 1 / 10 ya seli za eukaryota na kawaida huwa na urefu wa mikromita 0.5-5.0. Hata hivyo, spishi chache, kama vile Thiomargarita namibiensis na Epulopiscium fishelsoni, huwa na urefu wa milimita nusu ya muda mrefu na zinaweza kuonekana kwa macho bila darubini.[23]


title: Bakteria

text: Kati ya bakteria ambazo ni ndogo ni zile za jenasi ya Mykoplasma, ambazo zina kipimo cha mikromita 0.3 tu, udogo wao unalingana na virusi vilivyo vikubwa zaidi.[24] Baadhi ya bakteria zinaweza kuwa hata ndogo zaidi, lakini bakteria hizi ndogo zaidi hazijatafitiwa vizuri.[25]


title: Bakteria

text: Spishi za bakteria nyingi huwa ama duara-dufu, waitwao koksi (umoja: kokusi, kutoka neno la Kigiriki κόκκος - kókkos, nafaka, mbegu) au umbo la fimbo, waitwao bacilli (umoja: Bacillus, kutoka neno la Kilatini baculus , fimbo). Kurefuka huhusishwa na kuogelea.[26]


title: Bakteria

text: Baadhi ya bakteria wenye umbo la fimbo, waitwao vibrio, huwa na mviringo kidogo au umbo la koma; na wengine, wanaweza kuwa na umbo la pia, waitwao spirilla, au kuzungushwa kwa pamoja, waitwao spirokiti. Idadi ndogo ya spishi wana umbo la pembenne au hata umbo la sanduku.[27] Hivi majuzi, bakteria waligunduliwa ndani ya sahani ya dunia ambao na kuwa na urefu kama wa fimbo na sehemu ya pembeni yenye umbo la nyota.


title: Bakteria

text: Eneo lao kubwa ukilinganishwa na uwiano wa kiasi cha mofolojia hii linaweza kufaidi hawa bakteria katika mazingira yaliyo na madini machache.[28] Maumbo haya tofauti ni kutokana na ukingo wa ukuta wa seli za bakteria na kuamua na bakteria na mfupa wa saitoplazimu, na ni muhimu kwa sababu unaweza kuathiri uwezo wa bakteria wa kupata virutubisho au madini, kujigandisha kwenye kingo, kuogelea kwa vitu viwevu na kujiepusha na kuwindwa.[29][30]


title: Bakteria

text: Spishi nyingi za bakteria zinaishi kama seli moja tu, wengine huwa na ruwaza fulani ya muungano: Neisseria huunda diploidi (jozi), Streptococcus huunda minyororo, na Staphylococcus hujiunga kwenye kikundi cha "rundo la zabibu". Aidha bakteria zinaweza kurufushwa kuunda filamenti, kwa mfano Aktinobakteria. Mara nyingi bakteria za nyuzi huzungukwa na uo ambao una chembechembe nyingi za kibinafsi. Aina fulani, kama vile spishi za jenasi ya Nocardia, huweza hata kuunda filamenti za kushangaza zenye matagaa, zinazofanana na vimelea vya mycelia.[31]


title: Bakteria

text: Mara nyingi bakteria hujiunganisha kwenye sehemu zingine ili kuunda mikusanyiko mikubwa iitwayo biofilamu au mikeka ya bakteria. Filamu hizi zinaweza kuwa kati ya mikromita chache kwa unene hadi nusu mita kwa kina, na zinaweza kuwa na spishi nyingi za bakteria, protista na akea. Bakteria wanaoishi katika biofilamu huwa na mpangilio mgumu wa seli na vipengele vya nje ya seli, na kuunda maumbo ya daraja la pili kama vile mikrokoloni, umbo ambalo huwa na njia nyingi kuwezesha upitishaji wa virutubisho.[32][33]


title: Bakteria

text: Katika mazingira ya kawaida, kama vile udongo au mimea, bakteria wengi huunganishwa kwenye kingo katika bio-filamu.[34] Bio-filamu ni muhimu pia katika uuguzi, kwa sababu mara nyingi maumbo haya yanapatikana kwenye magonjwa mabaya ya kuambukizwa au katika maambukizi ya vifaa vya matibabu ambavyo vimewekwa mwilini, na bakteria wanaolindwa ndani ya bio-filamu ni vigumu sana kuwaua kuliko bakteria walio pweke.[35]


title: Bakteria

text: Wakati mwingine mabadiliko mengine makubwa ya kimofolojia yanaweza kutokea. Kwa mfano, wakinyimwa amino asidi, miksoobakteria wanaweza kugundua seli ambazo zimewazingira, hali iitwayo hisi ya kikundi, hujumuika pamoja, na hukusanyika kuunda maumbo marefu ambayo yanaweza kufika mikromita 500 na yenye takriban seli za bakteria 100,000.[36] Katika maumbo haya, bakteria hutekeleza majukumu tofauti: aina hii ya ushirikiano ni mfano rahisi wa ushirika wa seli nyingi. Kwa mfano, karibu seli moja kwa kila seli 10 huhamia sehemu ya juu ya maumbo haya na huwa katika hali ya utulivu iitwayo "myxospores", ambayo ina uwezo wa kustahimili ukavu na hali nyingine mbaya zaidi za mazingira, kinyume na ilivyo seli zingine.[37]


title: Bakteria

text: Seli ya bakteria imezungukwa na utando wa lipidi, au utando wa seli, ambao huifunika na pia kuikinga dhidi ya kushikilia virutubisho, protini na sehemu nyingine muhimu za saitoplazimu ndani ya seli. Kwa kuwa hizi seli ni prokaryota, bakteria mara nyingi huwa hazina oganeli kwenye utando katika saitoplazimu yao, kwa hivyo, huwa na sehemu chache zilizo kubwa ndani ya seli. Kwa sababu hiyo hawana kiini, mitokondria, kloroplast na oganeli nyingine ambazo zinapatikana katika seli za eukaryota, kama vile sehemu za Golgi na retikilamu ya endoplazimu.[38]


title: Bakteria

text: Wakati fulani bakteria walionekana kama mifuko tu ya saitoplazimu, lakini vitu kama vile mfupa-seli wa prokariyoti,[39][40] na ujanibishaji wa protini katika maeneo maalum ndani ya saitoplazimu [41] umedhihirisha viwango vya kuendelea. Vijisehemu hivi vya seli vimekuja kujulikana kama "maumbo ya hali ya juu ya bakteria".[42]


title: Bakteria

text: Vijisehemu vidogo kama vile kaboksisomu[43] vinadhihisha kiwango kingine cha mpangilio, ambavyo ni sehemu zilizo ndani ya bakteria ambazo zimezungukwa na shanga za polihedra ya protini, badala ya utando wa lipidi.[44] "Oganeli hizi za polihedra" hujikusanya na kugawa umetaboli wa bakteria katika vyumba, kazi ambayo hutekelezwa na oganeli zinazopatikana kwenye utando kwenye eukaryota.[45][46]


title: Bakteria

text: Mifanyiko mingi ya kibiokemia, kama vile kualisha nguvu, hutokana na tofauti za viwango vya chumvi kupitia kwa utando, sifa ambayo pia hupatikana katika betri ya. Kukosekana kwa jumla kwa utando wa ndani kwenye bakteria kunamaanisha kwamba mifanyiko kama vile usafiri wa elektroni hutokea kwenye utando baina ya saitoplazimu na nafasi kati ya periplazimu.[47] Hata hivyo, katika bakteria wengi wanaotengeneza chakula kutoka kwa mwanga utando wa plazimu huwa umekunjwa sana na hujaza seli na safu ya utando wa kukusanya mwanga.[48] Utando huo wa kukusanya mwanga unaweza hata kuunda maumbo yaliyofunikwa na lipidi yaitwayo klorosomu katika bakteria za kijani za salfa.[49] Protini zingine huleta virutubisho kupitia kwa utando wa seli, au kutoa molekiuli ambazo hazihitajiki kutoka kwa saitoplazimu.


title: Bakteria

text: Bakteria hawana kiini chenye utando, na wameundwa kutoka kwa jeni ya kromosomu moja ya mviringo iliyo katika saitoplazimu katika umbo lisilo na muundo maalum liitwalo nukleoidi.[50] Kiini cha bakteria kina kromosomu yenye protini na RNA. Planktomaisiti zina upekee katika kukosekana kwa jumla kwa utando wa ndani katika bakteria, kwa sababu zina utando unaozunguka kiini chao na huwa na maumbo mengine ya seli yenye utando.[51] Kama ilivyo kwa viumbe wote wenye uhai, bakteria huwa na ribosome kwa ajili ya kutengeneza protini, lakini maumbo ya ribosome wa bakteria ni tofauti ikilinganishwa na wa yukariyoti na Akea.[52]


title: Bakteria

text: Baadhi ya bakteria hutengeneza chembechembe ndani ya seli za kuhifadhi virutubisho, kama vile glikojeni, [53]polifosfeti, [54]salfa [55] au polihaidroksyalkanoeti.[56] Chembechembe hizi huwezesha bakteria kuhifadhi misombo kwa ajili ya matumizi ya baadaye. Baadhi ya spishi za bakteria, kama vile zile za Sayanobacteria wa kifotosinthetiki, hutengeneza vilengelenge vya gesi vya ndani, ambavyo huvitumia kuwawezesha kuelea - na kuwaruhusu kuogolea juu na chini katika rusu za maji zenye mwanga na virutubisho tofauti.[57]


title: Bakteria

text: Karibu na nje ya utando wa seli kuna ukuta wa seli wa bakteria. kuta za seli za bakteria zimetengenezwa na peptidoglaikani (ambayo awali iliitwa murein), ambayo hutokana na mfululizo wa polisakaraidi zilizounganishwa na peptide isiyo ya kawaida yenye amino asidi ya D.[58] Kuta za seli za bakteria hutofautiana na kuta za mmea na kuvu, ambao hutengenezwa kutokana na selulosi na chitini, mtawalia.[59] Ukuta wa seli ya bakteria pia ni tofauti na ule wa Akea, ambao hauna peptidoglaikani. Ukuta wa seli ni muhimu katika maisha ya bakteria wengi, na antibiotiki ya penicillin anaweza kuua bakteria kwa kuzuia hatua moja katika matumizi ya peptidoglaikani.[59]


title: Bakteria

text: Kuna aina mbili kuu za kuta za seli katika bakteria, ziitwazo Gramu-chanya na Gramu-hasi. Majina haya yanatokana na athari ya seli kwa waa la Gram,utafiti ambao ulitumiwa kwa muda mrefu katika kuainisha spishi za bakteria.[60]


title: Bakteria

text: Bakteria za Gram-chanya zina ukuta wa seli mnene ambao una rusu nyingi za peptidoglaikani na asidi ya teikoiki. Kinyume na matarajio, bakteria wa Gramu-hasi wana ukuta mwembamba uliyo na rusu chache za peptidoglaikani iliyozungukwa na utando wa pili wa lipidi wenyelipopolisakaride na lipoprotini. Bakteria wengi wana ukuta wa seli wa Gramu-hasi, na Fimikuti tu na Aktinobakteria ambao(asilia walijulikana kama bakteria wa G + C ya chini na G + C ya juu Gramu-chanya, mtawalia) huwa na mpangilio wa Gramu-chanya mbadala.[61] Utofauti huu katika miundo unaweza kuleta tofauti katika kuathirika kwa antibiotiki, kwa mfano, vankomisin inaweza tu kuua bakteria wa Gram-chanya na hushindwa kuua pathojeni za Gram-hasi, kama vile Haemophilus influenzae au Pseudomonas aeruginosa. [62]


title: Bakteria

text: Katika bakteria wengi rusu ya S ya molekiuli za protini zilizounganishwa pamoja hufunika nje ya ukuta wa seli.[63] Rusu hii hukinga seli dhidi ya athari za kikemikali na zingine na inaweza kuzuia kuenea kwamakromolekiula. Rusu za S- zina kazi mbalimbali lakini ambazo hazieleweki vizuri, lakini inajulikana kwamba hufanya kazi kama sumu kali katika Campylobacter na zina vimeng'enya katika stearothermophilus Bacillus. [64]


title: Bakteria

text: Flajela ni maumbo magumu yenye protini, yana kipenyo cha takriban nanomita 20 Mita huwa na urefu wa hadi mikromita 20, ambazo hutumika kuwezesha usafiri wa ufanisi. Flajela huendeshwa kutokana na nguvu zinazozalishwa kupitia kwa ubadilishanaji wa Ionchini ya mwinamo wa elektrokemikali kupitia kwa utando wa seli.[65]


title: Bakteria

text: Fimbriae ni nyuzi nyororo za protini, zenye kipenyo cha nonimita 20-10 tu na urefu wa mikromita kadhaa. Huwa wamesambaa kwenye sehemu za sseli, na hufanana na nywele laini zinapoonwa kupitia kwa hadubini ya elektroni. Inaaminika kuwa Fimbriae huhusika katika kuunganisha vitu yabisi kwenye sehemu zingine au katika seli zingine na ni muhimu katika kutengeneza sumu kali ya pathojeni fulani za bakteria.[66] Pili (kwa umoja pilus) ni viambatisho vya seli, kubwa kidogo kuliko fimbriae, ambavyo vinaweza kuhamisha vitu vya jenetiki baina ya seli za bakteria katika mchakato uitwao muungano (tazama jenetiki ya bakteria, hapa chini).[67]


title: Bakteria

text: Kapsuli au rusu za slimi zinazotengenezwa na bakteria wengi kuzingira seli zao, na hutofautiana kwa maumbo na miundo: kuanzia rusu ya slimu isiyo na mpangilio ya ya nje ya polima ya seli, na yenye muundo bainishi wa kapsuli au glaikokaliksi. Maumbo haya yanaweza kulinda seli dhidi ya kumezwa na seli za yukariyoti, kama vile makrofeji.[68] Pia wanaweza kufanya kazi kama Antijeni na kushirikishwa katika utambuzi wa seli, kadhalika kuwezesha katika kuunganisha na na kutengenza bio-filamu.[69]


title: Bakteria

text: Kuleta pamoja hii miundo au maumbo ya seli kunategemea mifumo ya utoaji wa ugiligili wa bakteria. Uhamisho wa protini kutoka kwa saitoplazimu hadi kwa periplazimu au katika mazingira yaliyo karibu na seli. Mifumo ya aina nyingi ya utoaji ugiligili inajulikana na mara nyingi miundo hii ni muhimu kwa ajili ya pathojeni za sumu kali, kwa hiyo hutafitiwa kwa kina.[70]


title: Bakteria

text: Baadhi ya nasaba ya bakteria wa Gram-chanaya, kama vile Bacillus, Clostridium, Sporohalobacter, Anaerobacter na Heliobacterium, zinaweza kutengeneza maumbo yaliyotulia yenye uwezo kustahimili yaitwayo endospora.[71] Karibu katika visa vyote, endospora moja hutengenezwa na huu siyo mchakato wa uzazi, ingawa Anaerobacter wanaweza kutengeneza endospora kwenye seli moja.[72] Endospora huwa na kitovu muhimu cha satoplazimu chenye DNA na ribosomu iliyozungukwa na rusu ya gamba na kulindwa na ngozi ngumu isiyopenyeka.


title: Bakteria

text: Endospora haina umetaboli usiyoweza kuonekana nainaweza kustahimmili hali mbaya ya kimwili na kikemikali, kama vile viwango vya juu vya mwanga wa miale ya jua, mionzi ya gamma, sabuni za maji, vipukusi, joto, kuzizima, shinikizo na ukavu.[73] Katika hali hii iliyotulia, viumbe hawa wanaweza kusalia na uwezo wa kujitegemea kwa mamilioni ya miaka,[74][75] na endospora huwezesha bakteria hata kushi kwenye ombwe tupu na mionzi ya anga.[76] Aidha, bakteria ambao hutengeneza endospora wanaweza kusababisha ugonjwa kwa mfano, unaweza kupata kimeta kwa kuvuta hewa yenye endospora za Bacillus anthracis, na uchafuzi wa vindnda vya ndani na endospora za Clostridium tetani husababisha pepopunda.[77]