title: Sayari kibete

text: Sayari kibete (kwa Kiingereza ) ni kiolwa cha angani kinachofanana na sayari ndogo lakini hakitimizi tabia zote za sayari kamili. Masi yake yanatosha kufikia umbo la tufe sawa na sayari kamili, lakini haikusafisha obiti yake kwa kujivutia sehemu kubwa sana za violwa vya angani vidogo vinavyozunguka kwenye obiti hiyohiyo.


title: Sayari kibete

text: Sayari kibete ("dwarf planet") ni jina jipya katika mafundisho ya astronomia. Lilianzishwa mwaka 2006 baada ya kugundua violwa mbalimbali vinavyozunguka jua letu ambavyo ni vikubwa kuliko asteoridi zilizojulikana hadi wakati ule lakini hazifai kuitwa "sayari" kamili. Azimio la kuyaita "sayari kibete" lilifanywa kwenye mkutano wa mwaka huo wa Umoja wa kimataifa wa wanaastronomia.


title: Sayari kibete

text: Sababu ya kuanzisha utaratibu mpya wa sayari kibete ilikuwa kutambuliwa kwa Eris mwaka 2005. Wataalamu walio wengi hawakuwa tayari kuikubali kama sayari ya kumi. Lakini ilhali Eris ni kubwa kiasi kushinda Pluto (iliyohesabiwa kati ya sayari hadi wakati ule) yalitokea majadiliano kati ya wataalamu na kitengo kipya cha "sayari kibete" kilianzishwa. Pamoja na hayo Pluto haikuhesabiwa tena kuwa sayari kamili bali sayari kibete.


title: Sayari kibete

text:
Kufuatana na azimio la Umoja wa kimataifa wa wanaastronomia
Tabia za sayari kibete ni hizi nne:


title: Sayari kibete

text: Tabia za 1) na 2) ni sawa na sayari. Tabia kuu ya kufanana na sayari ni umbo la tufe. Umbo hili linatokana na graviti ya gimba lenyewe kama masi yake au ukubwa wake unatosha kujifinyanga masi hii katika umbo la tufe. Kama masi ni ndogo zaidi graviti ya gimba haitoshi kufikia umbo la tufe.


title: Sayari kibete

text: Tofauti muhimu ni tabia no. 3: sayari kamili zina ukubwa na uvutano wa kutosha kujivutia magimba mengine madogo; yaani katika njia ya dunia yetu au sayari nyingine hakuna vitu vidogo tena vinavyozunguka hapa pamoja na sayari. Yote yameshaangukia duniani kutokana na uvutano. Magimba yaliyobaki ni yale ambayo yanazunguka kama mwezi au kama bangili ya Zohari ambayo yana mwendo imara.


title: Sayari kibete

text: Tofauti nyingine muhimu ni no. 4: kuna magimba makubwa kushinda Pluto yanayolingana na masharti ya 1-3 lakini huzunguka sayari za Mshtarii na Zohali kama miezi yake. Kwa mfano Ceres, mwezi wa Zohali, ina kipenyo cha km 5,150. Io ina kipenyo cha km 5,200 (karibu sawa na Utaridi) lakini ni mwezi wa Mshtarii, haifai kuitwa sayari wala sayari kibete.


title: Sayari kibete

text: Kwa sasa katika mfumo wa jua letu kuna magimba 5 yanayotambuliwa kama sayari kibete:


title: Sayari kibete

text: Pluto ilikuwa ikitajwa kama sayari ya jua letu tangu kutambuliwa mara ya kwanza mwaka 1930 lakinimwaka 2006 iliwekwa kwenye kundi la sayari kibete.


title: Sayari kibete

text: Kuna uwezekano wa kuwepo kwa sayari kibete nyingine katika mfumo wa jua lakini hadi sasa hakuna taarifa za kutosha zinazoruhusu azimio kuwa gimba kubwa lina tabia zote za sayari kibete.


title: Sayari kibete

text: Kwa mfano, kuna uwezekano wa kwamba 4 Vesta, 2 Pallas na 10 Hygiea katika ukanda wa asteroidi zinaweza kutambuliwa siku moja kuwa sayari kibete.


title: Sayari kibete

text: Vilevile magimba kadhaa katika eneo nje ya obiti ya Neptuni, kama vile Orcus, Quaoar, Sedna au Varuna, yanatazamwa kama wagombea wa cheo cha sayari kibete.


title: Korea Kusini

text: Korea ya Kusini (jina rasmi: Jamhuri ya Korea) ni nchi ya Asia ya Mashariki iliyopo kusini mwa rasi ya Korea.


title: Korea Kusini

text: Upande wa kaskazini imepakana na Korea ya Kaskazini. Korea zote mbili zilikuwa nchi moja hadi mwaka 1945 chini ya utawala wa kikoloni wa Japani.


title: Korea Kusini

text: Ng'ambo ya bahari iko Uchina upande wa magharibi na Japani upande wa kusini-mashariki.


title: Korea Kusini

text: Mji mkuu, pia mji mkubwa, ni Seoul ambako karibu nusu ya wakazi wote huishi ama mjini ama katika mazingira yake. Seoul ni kati ya miji muhimu ya biashara na uchumi kimataifa.


title: Korea Kusini

text: Utamaduni wa Korea ni kati ya zile za kale zaidi duniani.


title: Korea Kusini

text: Tangu maungano ya kitaifa ya Korea yote mwaka 668 KK ilikuwa nchi moja hadi mwaka 1910 ilipofanywa koloni la Japani.


title: Korea Kusini

text: Uhuru baada ya mwaka 1945 ulifuatwa na mgawanyiko wa nchi na kuundwa kwa Korea Kusini.


title: Korea Kusini

text: Awali ilikuwa nchi maskini yenye uchumi wa kilimo, lakini iliendelea kuwa nchi ya viwanda iliyofaulu kusogea mbele na kujenga demokrasia imara.


title: Korea Kusini

text: Siku hizi imekuwa moja ya nchi tajiri ya Asiaː ina nafasi ya 13 duniani kati ya mataifa matajiri. Iko kati ya nchi kumi duniani zinazouza bidhaa nyingi nje.


title: Korea Kusini

text: Hali ya maisha ni ya juu na viwanda vyake vinatengeneza bidhaa za kisasa kabisa kama motokaa, meli, mashine, vifaa vya kompyuta na nyinginezo.


title: Korea Kusini

text: Kuna mikoa tisa nchini Korea Kusini, zikiwemo:


title: Korea Kusini

text: Chungcheongbuk-do Chungcheongnam-do Gangwon-do Gyeonggi-do Gyeongsangbuk-do Gyeongsangnam-do Jeju-do Jeollabuk-do Jeollanam-do


title: Korea Kusini

text: Wakazi karibu wote (99 %) ni Wakorea asili. Wachina ni 1.8 %, lakini wengi wao wana asili ya Korea.


title: Korea Kusini

text: Idadi ya watu inaelekea kupungua kutokana na uzazi kuwa wa nadra mno (watoto 9 kwa watu 1,000ǃ).


title: Korea Kusini

text: Lugha rasmi na ya kawaida ni Kikorea.


title: Korea Kusini

text: Kiasili watu wa Korea walifuata dini ya jadi iliyoheshimu mapepo mbalimbali na kutoa sadaka kama njia za kuyapatanisha.


title: Korea Kusini

text: Tangu karne ya 4 Ubuddha uliingia kutoka China ukawa dini rasmi.


title: Korea Kusini

text: Ukonfusio ulifuata tangu karne ya 13.


title: Korea Kusini

text: Ukristo ulingia pia kutoka China ukaanza kukua zaidi tangu karne ya 19.


title: Korea Kusini

text: Siku hizi takriban nusu ya Wakorea wa kusini wasema hawana dini. Sehemu kubwa wanakadiriwa kuwa wafuasi wa Konfusio lakini hawajiiti "wanadini".


title: Korea Kusini

text: Ukristo ni kundi kubwa la kidini ukiwa na 29 % za Wakorea wa Kusini, wakiwemo Waprotestanti (18.3 %) na Wakatoliki (10.9 %). Wabuddha ni kama 22.8 %. Kuna pia wafuasi wachache wa dini nyingine mbalimbali.


title: Korea Kusini

text: Orodha ya nchi kufuatana na wakazi


title: Korea Kusini

text: Transclusion error: {{En}} is only for use in File namespace. Use {{lang-en}} or {{en icon}} instead. portal from the KOIS government agency; tovuti rasmi DefenceTalk summary of past/current American policy towards Korea data as of Juni 1990 official site directory category official Raisial site operated by Korea National Tourism Organization directory category


title: Korea Kusini

text: Jamii:Nchi za Asia


title: Seoul

text: Seoul ni mji mkuu na mji mkubwa katika Korea ya Kusini. Kihistoria na hadi mwaka 1945 ilikuwa mji mkuu wa Korea yote.


title: Seoul

text: Ina wakazi 10,276,968 kwenye eneo la km² 610.


title: Seoul

text: Seoul iko kando ya mto Han katikati ya rasi ya Korea karibu na mpaka na Korea ya Kaskazini.


title: Seoul

text: Jiji ni kitovu cha siasa, uchumi, utamaduni na elimu ya Korea Kusini.


title: Seoul

text: Seoul ilikuwa mahali pa michezo ya olimpiki ya mwaka 1988.


title: Rasi ya Korea

text: Rasi ya Korea ni rasi (kwa neno lenye asili ya Kilatini: peninsula) kubwa katika Asia ya Mashariki. Inaingia kuelekea upande wa kusini takriban km 1,100 kutoka Asia bara ndani ya bahari ya Pasifiki. Bahari upande wa mashariki huitwa bahari ya Japani (inaitwa pia Bahari ya Mashariki) na upande wa magharibi huitwa Bahari Njano, kwenye Mlango wa Korea unaounganisha njia mbili za kwanza za maji. Mlango wa bahari wa Korea hutenganisha Korea na Japani ukiunganisha bahari zote mbili za kando. Bahari ya Uchina ya Mashariki iko upande wa kusini.


title: Rasi ya Korea

text: Hadi mwisho wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia, Korea ilikuwa sehemu moja ya kisiasa ambayo kwa harakaharaka ilipata kugonga hadi kwenye eneo la Peninsula ya Korea.


title: Rasi ya Korea

text: Tangu mwisho wa ukoloni wa Japani 1945 rasi iligawiwa kisiasa, kwanza kati ya kanda za kirusi na kimarekani.


title: Rasi ya Korea

text: Tangu mwisho wa vita vya Korea tarehe 27 Julai 1953 rasi imegawiwa kati ya Korea Kaskazini na Korea Kusini.


title: Rasi ya Korea

text: Mipaka ya kaskazini ya Peninsula ya Korea inaeleweka kikawaida kwamba imepakana baina ya Korea Kaskazini na majirani zake wa kaskazini, Uchina (1,416 km ikiwa pamoja na mikoa ya Jilin na Liaoning) na Urusi (19 km). Mipaka hii imejiumba kiasili na mito ya Yalu/Amnok na Tumen/Tuman/Duman. Kwa kuchukua ufafanuzi huu, Peninsula ya Korea (ikiwa pamoja na visiwa vyake) ina eneo la kilomtia za mraba zipatazo 220,847 (85,270 sq mi).


title: Eris (sayari kibete)

text: Eris (pia (136199) Eris au 136199 Eris) ni sayari kibete kubwa inayojulikana katika mfumo wa jua letu.


title: Eris (sayari kibete)

text: Njia yake ya kuzunguka jua ni nje ya njia ya Pluto. Eros inaonekana ina angalau mwezi mmoja unaoitwa Dysnomia. Makadirio ya kipenyo chake ni 2400 km ambacho ni kikubwa kidogo kuliko Pluto. Inazunguka jua katika muda wa miaka 556.7 ya dunia. Umbali wake na jua ni mara 97 umbali wa dunia yetu. Kutoka Eris hata jua letu laonekana kama nyota ndogo tu.


title: Eris (sayari kibete)

text: Eris ilitambuliwa 2005 na wanaastronomia walioongozwa na Dr. Michael E. Brown kwenye paoneaanga Mount Palomar (Marekani). Walichungulia picha za anga zilizopigwa mwaka 2003 wakatambua nukta ya anga lililobadilika mahali.


title: Eris (sayari kibete)

text: Kutambuliwa kwa Eris kulisababisha wanafalaki kuanzisha kitengo kipya cha "sayari kibete". Brown aliwahi kutangaza Eris kuwa sayari ya kumi ya jua letu. Lakini wataalamu wengine waliona uwezekano mkubwa ya kwamba magimba mengine ya kufanana na Eris yatapatikana karibuni. Maana ya neno "sayari" kwa kulingana na sayari za ndani ilihofiwa kutavurugika. Hivyo utaratibu wa sayari kibete ulianzishwa.


title: Eris (sayari kibete)

text: Hivyo Eris ilikuwa sababu ya kushushwa kwa cheo cha Pluto ambayo ni ndogo kuliko Eris.


title: Rijili Kantori

text: Rijili Kantori , Rijili Kantarusi au ing. Alpha Centauri (pia: Toliman au Rigil Kentaurus) ni nyota inayong'aa sana katika anga ya kusini kwenye kundinyota ya Kantarusi (pia: ing. Centaurus). Ni nyota ya kungaa sana ya nne angani lakini haionekani kwenye nusudunia ya kaskazini.


title: Rijili Kantori

text: Alpha Centauri ni nyota ya pekee kwa sababu ni nyota yetu jirani katika anga ina umbali wa miaka ya nuru 4.2. Inaonekana angani karibu na kundinyota ya Salibu (Crux).


title: Rijili Kantori

text: Rijili Kantarusi (Alpha Centauri) inaonekana kama nyota moja lakini kwa darubini kubwa inaonekana kuwa mfumo wa nyota tatu zinazokaa karibu na kushikamana kati yao. Nyota mapacha za Alpha Centauri A na Alpha Centauri B ziko miaka ya nuru 4.36 kutoka kwetu na nyota ya tatu Alpha Centauri C au Proxima Centauri ina umbali wa miaka ya nuru 4.22.


title: Rijili Kantori

text: Proxima Centauri (yaani nyota ya Kantarusi iliyo karibu zaidi nasi) imegunduliwa kuwa na sayari moja. Vipimo vinavyopatikana hadi sasa zinaonyesha uwezekano mkubwa ya kwamba sayari hii ni ya mwamba (kama dunia yetu, Mirihi au Zuhura) na inaweza kuwa na angahewa, tena katika upeo wa joto unaoruhusu kuwepo kwa uhai. [1]


title: Kundinyota

text: Kundinyota (kwa Kiingereza: star constellation) ni idadi ya nyota zinazoonekana angani kuwa kama kundi moja.


title: Kundinyota

text: Tangu zamani watu walitazama nyota kama nukta na nyota za jirani kama kundi. Waliwaza kundinyota kuwa picha wakichora mistari kati yake, hivyo kuona picha za watu, wanyama au miungu yao. Kundinyota zinazojulikana sana ni kama vile Jabari (en:Orion), Akarabu (en:Skorpio), Mara (en:Andromeda) au Salibu (en:Southern Cross).


title: Kundinyota

text: Kujumlisha hivi nyota kwa makundi kulikuwa msaada kwa watu kukumbuka na kutambua nyota.


title: Kundinyota

text: Hali halisi nyota hizi hazina uhusiano kati yake, zinaonekana tu kama kundi kwa mtazamaji aliye duniani lakini haziko mahali pamoja katika anga ya nje. Zinaweza kuwa mbali sana kutoka nyota nyingine inayoonekana iko ndani ya kundinyota ileile.


title: Kundinyota

text: Hivyo kundinyota ni tofauti na fungunyota (en:star cluster) ambayo ni idadi kubwa ya nyota zilizopo kweli karibu eneo moja angani. Ila tu kwa jicho tupu fungunyota linaonekana kama nyota moja tu au halionekani kutokana na umbali, zimetambuliwa kwa darubini tu. Kilimia (Pleiades) ni fungunyota la pekee linaloweza kutambuliwa bila msaada wa mitambo na hivyo ni maarufu kama kundinyota pia.


title: Kundinyota

text: Kwa jumla ulikuwa msaada wa kutofautisha maeneo angani kama nyota ziliweza kutajwa kuwepo katika eneo la kundinyota fulani linalokumbukwa kwa rahisi kutokana na ruwaza ya nyota.


title: Kundinyota

text: Elimu hii ilikuwa msaada hasa kwa watu waliosafiri wakati wa usiku kama mabaharia na pia wafugaji katika mazingira ya jangwani. Walizoea kutumia nyota kama maelekezo ya njia zao.


title: Kundinyota

text: Picha za kundinyota ya Jabari (Orion) katika makala hii zinaonyesha njia kuanzia kutazama nyota angani hadi kufikia wazo la kundinyota.


title: Kundinyota

text: 1. Jabari inaonekana vizuri kwa sababu kwanza, kuna nyota tatu zinazokaa katika mstari. Juu yake upande wa kushoto kidogo ni nyota mbili zinazong'aa sana. Chini ya mstari wa nyota tatu kuna nyota mbili au tatu (inategemea ubora wa macho) za karibu sana. Halafu chini yake tena kuna nyota mbili za mbali kidogo zinazong'aa na kufanana na zile mbili za juu. Kama giza linaongezeka, nyota zaidi zinazoonekana.


title: Kundinyota

text: 2. Watu waliunganisha nyota kwa kuwaza mistari wakaanza kumwona mtu. Nyota tatu za katikati(δ, ε, ζ) ziliitwa ukanda, nyota mbili za kung'aa za juu (α, γ) zikawa mabega ya mtu na nyota mbili za chini (β,κ) miguu yake. Nyota mbili au tatu chini ya "ukanda" (ι, θ) zikatajwa kama upanga unaofungwa kwenye ukanda. Nyota nyingine hafifu zaidi zikaunganishwa katika picha hii: nyota za "π" 1,2,3 zikawa kama ngao; λ kama kichwa.


title: Kundinyota

text: 3. Wasanii walichora picha kama ile ya juu upande wa kushoto (nyota kadhaa zilitiwa rangi katika makala hii kwa kuonekana vizuri zaidi si picha yenyewe). Hivyo katika mawazo ya watu wa kale katika tamaduni mbalimbali anga lilijaa miungu pamoja na mashujaa wa kale.


title: Kundinyota

text: Tamaduni nyingi zilipanga nyota kwa makundi. Kuna mapokeo tofautitofauti hadi leo kati ya mapokeo ya Kimagharibi, ya Kihindi na ya Kichina.


title: Kundinyota

text: Mpangilio unaotumiwa na Umoja wa Kimataifa wa Astronomia (UKIA) uliamuliwa mwaka 1922 kwenye msingi wa elimu ya nyota ya Ugiriki ya Kale jinsi iliyoelezwa wakati wa karne ya 2 BK katika kitabu cha Almagesti cha Klaudio Ptolemaio wa Misri alimotaja kundinyota 48. Ptolemaio aliandika hitimisho ya elimu ya siku zake iliyoandaliwa na wanaastronomia waliomtangulia kama Hipparchos wa Nikaia na Eratosthenes. Wagiriki wenyewe waliendeleza tu elimu ya wataalamu wa Babeli waliowahi kuorodhesha nyota na kuzipanga kwa makundi.


title: Kundinyota

text: Kitabu cha Ptolemaio kilifasiriwa kwa Kiarabu katika karne ya 9 wakati Waislamu walitawala sehemu kubwa za nchi zenye utamaduni wa Kigiriki na kuwa msingi kwa maendeleo ya astronomia katika ustaarabu wa Kiislamu. Kwa jumla Waislamu walipokea mpangilio wa nyota kutoka kwa Wagiriki na kufasiri majina ya kundinyota. Kuanzia karne ya 12 vitabu vya Kiarabu vilifasiriwa kwa Kilatini nahivyo kupatikana kwa mataifa ya Ulaya ambako vitabu vya Wagiriki wenyewe vilipotea. Hapo majina mengi ya Kiarabu kwa nyota mbalimbali yalipokelewa katika lugha za Ulaya.


title: Kundinyota

text: Baada ya uenezaji wa mataifa ya Ulaya funiani kupitia wapelelezi kama Kristoforo Kolumbus, Vasco da Gama, Ferdinand Magellan na Pieter Dirkszoon Keyser wanaastronomia wa Ulaya walipokea taarifa na ramani za nyota za nusutufe ya kusini ya dunia na kuongeza kundinyota kwa ajili ya nyota ambazo hazikujulikana kwao bado. Hapo alikuwa hasa Mholanzi Petrus Plancius aliyetangaza kundinyota mpya 12 kwenye globu ya nyota yake.


title: Kundinyota

text: Mnamo mwaka 1603 Mjerumani Johann Bayer alibuni mfumo wa kutaja nyota ambao kimsingi unaendelea kutumiwa hadi leo[1]. Alipanga nyota zilizoonekana na alizojua kwa kundinyota ambako zimo halafu aliongeza herufi kwa kila nyota ndani ya kundi kufuatana mwangaza. Kwa hiyo nyota angavu zaidi katika kundinyota ilipewa herufi ya Kigiriki Alfa (α), iliyofuata kwa mwangaza Beta (β) na kadhalika. Mfumo huu unajulikana kama majina ya Bayer (ing. Bayer designations)


title: Kundinyota

text: Bayer hakupanga ufuatano kikamilifu jinsi sisi tunavyoona mwangaza leo hii. Wakati mwingine alipanga nyota zenye mwangaza wa kufanana pamoja na kuzipa herufi kuanzia kushoto kwenda kulia au kutoka juu kwenda chini.


title: Kundinyota

text: Kama kundinyota ilikuwa na idadi kubwa ya nyota kushinda idadi ya herufi za alfabeti ya Kigiriki aliendelea kutumia herufi za Kilatini kama a-b-c. Mfano mashuhuri ni nyota jirani ya jua letu katika anga la nje, Rijili Kantori (Alfa Centauri) aliyoiona kama nyota angavu zaidi katika nyota kwenye kundinyota ya Kantarusi (en:Centaurus). .


title: Kundinyota

text: Mfumo wa Bayer ulionekana kuwa na kasoro hasa tangu kuboreka kwa darubini kwa sababu idadi ya nyota zilizoweza kutambuliwa iliongezeka mara kwa mara. Hapo kulikuwa na mifumo mbadala iliyofuata kwa mfano ule wa namba za Flamsteed.


title: Kundinyota

text: Astronomia imeshatambua ya kwamba kundinyota hazipo hali halisi ni namna ya kupanga nyota tu tukitazama kutoka kwetu duniani; hali halisi hazipatikani mahali pamoja au pa karibu katika anga ya nje. Hata hivyo ni msaada wa kutaja eneo fulani kwenye anga tunayoona. Kwa sababu hiyo Umoja wa Kimataifa wa Astronomia umetambua kundinyota 88 zinazokubaliwa kama msaada wa kutaja nyota. Sayansi ya astronomia inatumia kundinyota kama mbinu ya kupata ramani ya nyota jinsi zinavyoonekana angani. Majina ya nyota zinazoonekana hutajwa kufuatana na eneo la kundinyota zinapoonekana halafu kwa kuongeza herufi za kigiriki.


title: Kundinyota

text: Mfano mashuhuri ni nyota iliyo karibu na jua letu katika anga ya ulimwengu ambayo ni Rijili Kantori hutajwa kama "Alpha Centauri" maana ni nyota iliyohesabiwa kama nyota ya kwanza katika eneo la kundinyota "Centaurus" (swa. Kantarusi).


title: Kundinyota

text: Wanaastronomia wanatumia zaidi mfumo wa digrii zinazolingana na utaratibu wa latitudo na longitudo hapa duniani wakitaka kutaja mahali kamili pa nyota. Lakini hadi leo kundinyota ni msaada wa kujua eti nyota fulani au nyotamkia inapatikana katika eneo gani kwenye anga ya usiku. Hii ni sawa na kusema "mji fulani uko kaskazini-magharibi ya Afrika" kabla ya kutaja kikamilifu mahali pake kwa longitudo na latitudo.


title: Kundinyota

text: Mwanzo wa karne ya 20 mpangilio wa kundinyota haukuridhisha kwa sababu sehemu za mipaka kati ya kundinyota hazikueleweka vema. Hivyo mkutano mkuu wa kwanza wa Umoja wa Kimataifa wa Astronomia (IAU) mwaka 1922 kufafanua idadi ya kundinyota kuwa 88[2]. Mwanaastronomia Eugène Delporte kutoka Ubelgiji alipewa kazi ya kupanga eneo lote la anga kwa makundi na kuchora mipaka kati ya kundinyota. Tokeo la kazi yake lilikubaliwa kwenye mkutano mkuu wa mwaka 1928.


title: Kundinyota

text: Kundinyota zimekuwa muhimu kwa ajili ya unajimu. Ni hasa kundinyota 12 za Zodiaki zinazodaiwa kuwa muhimu na kutawala tabia za watu kwenye horoskopi. Waswahili wa kale walirithi kundinyota hizi kutoka elimu ya Waarabu na kuziita buruji za falaki[3]


title: Kundinyota

text: Hamali (pia: Kondoo) (ing. Aries) Tauri (pia: Ng'ombe) (ing. Taurus) Jauza (pia: Mapacha) (ing. Gemini) Saratani (pia: Kaa) (ing. Cancer) Asadi (pia: Simba) (ing. Leo) Nadhifa (pia: Mashuke) (ing. Virgo) Mizani (ing. Libra) Akarabu (pia: Nge) (ing. Scorpio) Kausi (pia: Mshale) (ing. Sagittarius) Jadi (pia: Mbuzi) (ing. Capricornus) Dalu (pia: Ndoo) (ing. Aquarius) Hutu (pia: Samaki) (ing. Pisces)


title: Kundinyota

text: Katika unajimu wa siku hizi majina mengi ya kimapokeo yamesahauliwa katika unajimu wa Afrika ya Mashariki na badala yake wapiga falaki wanatumia orodha ya majina ambayo mara nyingi ni tafsiri ya majina ya Kiingereza tu au pia namna ya kutaja alama ya kundinyota kwa neno la Kiswahili. Isipokuwa Mizani na Mashuke bado ni majina asilia. Majina katika unajimu wa kisasa jinsi yalivyo kawaida ni yafuatayo:


title: Kundinyota

text: Kondoo (Aries): Machi 21 – Aprili 19 Ng’ombe (Taurus): Aprili 20 – Mei 21 Mapacha (Gemini ): Mei 22 – Juni 20 Kaa(Cancer): Juni 21 – Julai 22 Simba (Leo): Julai 23 – Agosti 22 Mashuke (Virgo):Agosti 23 – Sept 22 Mizani (Libra): Sept 23 – Okt 22 Nge (Scorpio): Okt 24- Nov 21 Mshale (Sagittarius): Nov 22- Des 21 Mbuzi (Capricorn):Des 22 – Jan 19 Ndoo (Aquarius):Jan 20 – Feb 18 Samaki (Pisces):Feb 19 – Machi 20


title: Kundinyota

text: Jamii:Astronomia Jamii:Unajimu *


title: Desimita

text: Desimita (pia: desimeta) ni kipimo cha urefu wa sentimita 10 au mita 0.1.


title: Desimita

text: Kifupi chake ni dm.


title: Desimita

text: Kipimo hiki hakitumiki sana isipokuwa na walimu wanaopenda kuwapa wanafunzi mazoezi ya kubadilisha vipimo.


title: Desimita

text:
1 dm = 10 cm ; 1 cm = 0,1 dm
1 dm = 100 mm ; 1 mm = 0,01 dm


title: Maili

text: Maili ni kipimo cha urefu. Si kipimo sanifu cha kimataifa SI bali ni kizio cha vipimo vya Uingereza. Zamani ilitumiwa sana lakini siku hizi matumizi yamepungua sana.


title: Maili

text: Maili si kipimo sanifu cha kimatifa hivyo urefu wa maili moja ni tofauti kati ya nchi na nchi hata kama ni maili ya nchi kavu au maili ya baharini.


title: Maili

text:
Hadi leo inatumiwa katika nchi zinazotumia lugha ya Kiingereza ingawa hizi zote zinaelekea kubadilisha au zimeshabadilisha tayari kawaida yao kwa kutumia kilomita.
Ila tu watu wamezoea maili sana wakiendelea kuitumia.


title: Maili

text: Maili ya Kiingereza ina futi 5,280 au mita 1,609.


title: Maili

text: Maili ya baharini ni mita 1,852.


title: Maili

text: Asili ya maili ni kawaida ya Waroma wa Kale. Walitumia kipimo cha "milia passuum" (=hatua 1000) kwa kupima urefu wa mbali.


title: Maili

text: "Milia" hii ilikuwa sawa na futi za Kiroma 5,000. Kipimo hiki cha Kiroma kilingia katika vipimo vya mataifa ya Ulaya.


title: Futi

text: Futi (kiing. "foot") ni kipimo cha urefu wa 30.48 sentimita au inchi 12. Asili yake ni urefu wa sehemu ya kanyagio ya mguu wa mwanadamu. Si kipimo sanifu cha kimataifa bali ni kizio cha vipimo vya Uingereza.


title: Futi

text: Kifupi chake ni ft. au inaandikwa hivyo: futi 5 inchi 11 = 5' 11".


title: Futi

text: Neno "futi" latumiwa pia kutaja chenezo au rula (chombo cha kupima urefu wa kitu).


title: Futi

text: Kipimo cha futi kiliingia katika Kiswahili tangu ukoloni wa Uingereza. Kimechukua nafasi ya vipimo asilia vya Kiswahili kama shubiri (takriban 25 cm) na ziraa (takriban 50 cm).


title: Futi

text: Kihistoria urefu wa futi ilikuwa tofauti kati nchi na nchi. Leo hii inatumiwa zaidi Marekani lakini pia kwa uzoefu katika nchi zinazotumia sana lugha ya Kiingereza hata kama rasmi zimeshakubali vipimo sanifu vya kimataifa SI.


title: Inchi

text: Inchi (kutoka Kiingereza "inch") ni kipimo cha urefu wa sentimita 2.54. Inatumika pamoja na futi na maili. Si kipimo sanifu cha kimataifa SI bali ni kizio cha vipimo vya Uingereza.


title: Inchi

text: Asili yake ni upana wa kidole gumba cha mtu. Kwa hiyo inchi inalingana takriban na wanda kati ya vipimo asilia vya Kiswahili ambayo ni pia kipimo cha upana wa kidole ingawa haikusanifishwa.Kifupi chake inchi ni: "futi 5 inchi 11 = 5' 11".


title: Inchi

text: Kipimo cha inchi kiliingia katika Kiswahili tangu ukoloni wa Uingereza.


title: Inchi

text: Kihistoria urefu wa inchi ulikuwa tofauti kati ya nchi na nchi. Leo hii inatumiwa zaidi Marekani lakini pia kwa mazoea katika nchi zinazotumia sana lugha ya Kiingereza hata kama wameshahamia vipimo sanifu vya kimataifa SI.


title: Inchi

text: Mafundi hutumia inchi wakipima unene wa bomba la maji au wa ubao uliokatwa.


title: Kidole gumba

text: Kidole gumba ni kidole cha kwanza mkononi. Kidole hiki ni tofauti na vidole vingine kwa sababu mwelekeo wake ni wa pekee. Kina viungo vichache pia ni kifupi. Kinatuwezesha kushika vitu.


title: Kidole gumba

text: Katika tamaduni mbalimbali kuonyesha kidole gumba kuna maana ya furaha; kwa mfano kumkubali mtu, kumwambia: Umefanya vizuri au pia kumwonyesha: mimi sijambo, sina matata.


title: Morta

text: Morta (au morita, pia futuri) ni kipimo cha urefu cha takriban cm 18 - 20.


title: Morta

text: Ni kati ya vipimo asilia vya Kiswahili, ni umbali mkubwa kati ya kidole gumba na kidole cha shahada kwenye mkono mmoja.


title: Morta

text: Inafanana na shibiri lakini ni fupi.


title: Morta

text: Morta si kipimo sanifu, lakini katika maisha ya kila siku inasaidia sana. Mtu akijua urefu wa morta yake anaweza kupima vitu vingi haraka. Kwa sababu mtu hutembea na mkono wake kila saa, tofauti na futi au chenezo. Hivyo kuna ushauri wa kwamba kila mtu apime morta yake na kuikumbuka kwani itamsaidia kila mahali. Kwa kawaida morta ya mtu mzima inaweza kuwa kati sentimita 15-20.


title: Dhiraa

text: Dhiraa (pia ziraa, kutoka Kiarabu ذراع "dhiraa"; ing. ni "" au "") ni kipimo cha kihistoria cha urefu cha takriban sentimita 50. Iliitwa pia "mkono".


title: Dhiraa

text: Ni kati ya vipimo asilia vya Kiswahili, ni umbali mkubwa kati ya kidole kikubwa na kisugudi au kiko cha mkono wake.


title: Dhiraa

text: Dhiraa inalingana na kipimo cha shibiri; dhiraa moja ni sawa na shibiri mbili.


title: Dhiraa

text: Dhiraa iko kati ya vipimo vya kale kabisa duniani. Inatajwa katika Biblia, kwa mfano Mwa. 6,15-16; Mwa. 7,20; Kut. 25,10.17.23; 1 Fal. 7 na penginepo. Pamoja na dhiraa ya kawaida kulikuwa pia na dhiraa ya pekee yenye urefu kidogo zaidi inayotajwa katika Kitabu cha Ezekieli 40,5 na Ez. 43,13.


title: Dhiraa

text: Katika milki ya Misri ya Kale dhiraa iliwahi kusanifishwa mapema. Mafimbo yanayoonyesha alama za dhiraa zilipatikana katika makaburi ya Misri yaliyofungwa mnamo mwaka 1300 KK. Dhiraa hii ilikuwa dhiraa ndefu na mafibo yalionyesha kipimo cha milimita 523.5 hadi 529.2


title: Yugoslavia

text: Yugoslavia "(Jugoslavija na Југославија kwa Kikyrili "Nchi ya Waslavoni ya Kusini")" ilikuwa nchi katika Ulaya kusini mashariki kati ya 1918 na 2003.


title: Yugoslavia

text: Ilianzishwa kwa jina la "Ufalme wa Waserbia, Wakroatia na Waslovenia" mwaka 1918 baada ya kuporomoka kwa Austria-Hungaria. Ufalme huu uliunganisha nchi za awali za Serbia na Montenegro pamoja na sehemu za Dola la Austria zilizokaliwa na Waslavoni. Tangu 1929 ufalme ulibadilisha jina kuitwa "Ufalme wa Yugoslavia". Tangu mwanzo tatizo mojawapo la nchi ilikuwa uhusiano kati ya mataifa mawili makubwa ndani yale yaani Waserbia na Wakroatia. Ingawa yote mawili ni karibu sana kuna tofauti za historia, dini na utamaduni ziilizosababisha hofu ya kutawaliwa kwa upande mmoja na mwingine.


title: Yugoslavia

text: Wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia Yugoslavia ilivamiwa na jeshi la Ujerumani. Wapinzani mbalimbali walichukua silaha kupinga wavamizi. Kati ya vikundi hivi wanamigambo Wakomunisti chini ya Josip Broz Tito wakafaulu kuliko jeshi la msituni wa mfalme. Baada ya mwisho wa vita 1945 kundi la Tito lilichukua utawala.


title: Yugoslavia

text: Katiba mpya ya 1946 iliunda Yugoslavia upya kama shirikisho la kisoshalisti. Majimbo 6 zilizoitwa pia "jamhuri" ziliundwa pamoja na mikoa miwili ya kujitawala ndani ya Serbia:


title: Yugoslavia

text:
Tito aliamua kutotii tena amri na maagizo kutoka chama cha kikomunisti cha Umoja wa Kisovyeti.
Yugoslavia ilifuata siasa ya kutoshikamana na pande zote mbili za vita baridi yaani Marekani na Urusi.


title: Yugoslavia

text: Baada ya kifo cha Tito umoja wa Yugoslavia ulidhoofika. Mashindano kati ya mataifa ndani ya nchi yaliongezeka.


title: Yugoslavia

text: 1991 Kroatia, Slovenia na Masedonia zilichukua hatua ya kutoka nje ya shirikisho na kujitangaza kuwa nchi huru za pekee. 1992 jimbo la Bosnia na Herzegovina likafuata na kutoka nje.


title: Yugoslavia

text: Tangu 1992 "Yugoslavia" ilikuwa jina la umoja wa Serbia na Montenegro pekee. 2003 jina la Yugoslavia lilifutwa.


title: Yugoslavia

text: Mwaka 2006 hata umoja uliobaki kati ya Serbia na Montenegro ulifutwa na kila nchi imeendelea pekee yake.


title: Uranus

text:
""
Uranus ni sayari ya saba kutoka jua letu.


title: Uranus

text: Ni sayari kubwa ya tatu ya mfumo wa jua hata kama mada yake ni hasa gesi iliyoganda. Jumla ya masi yake ni mara 14 ya dunia hivyo ni sayari nyepesi kulingana na ukubwa wake.


title: Uranus

text: Ina miezi 27. Miezi mikubwa huitwa Miranda, Ariel, Umbriel, Titania na Oberon.


title: Uranus

text: Uranus inaonekana kama nyota hafifu sana yenye mwangaza wa mag 5.6-6. Kutokana na kuwa hafifu vile na mwendo wake wa pole hakuna utamaduni wowote wa kale ulioitambua kuwa sayari. Ilitambuliwa mara ya kwanza kuwa sayari na tarehe 13 Machi 1781 na William Herschel.


title: Uranus

text: Waswahili wa kale hawakujua sayari hii. Uranus ni jina la kimataifa lililoteuliwa katika karne ya 19 baada ya majadiliano marefu kati ya wanaastronomia wa Ulaya. Ni jina la mungu wa Ugiriki ya Kale Urano (Οὐρανός) aliyeaminiwa kuwa mungu wa anga. Lugha nyingi duniani zimepokea jina hili kwa sababu astronomia ya zamani haikujua sayari hii.


title: Uranus

text: Vitabu kadhaa vinatumia jina la Kiswahili Zohali


title: Ufalme wa Kongo

text: Ufalme wa Kongo ulikuwa dola la Afrika ya Kati. Eneo lake lilikuwa ndani ya nchi za leo Kongo (Kinshasa), Angola na Kongo (Brazzaville).


title: Ufalme wa Kongo

text: Ulianzishwa katika karne ya 14 ikadumu hadi karne ya 17.


title: Ufalme wa Kongo

text: Mtawala wake alikuwa na cheo cha "Mwene Kongo" au "Manikongo" wa kabila la Bakongo.


title: Ufalme wa Kongo

text: Ufalme huo umejulikana zaidi kihistoria kwa sababu ya mawasiliano yake ya kimataifa. Katika karne ya 15 meli za Wareno zilifika mwambaoni mwake.


title: Ufalme wa Kongo

text: Manikongo mbalimbali walijenga uhusiano na Ureno na Kongo ilikuwa taifa la kushikamana na Ureno hadi kuharibika kwa uhusiano huo. Katika kipindi kile taarifa mbalimbali ziliandikwa zinazotupa leo picha nzuri ya ufalme huo.


title: Ufalme wa Kongo

text: Wakati wa kukutana na Wareno Ufalme wa Kongo labda ulikuwa na eneo la km² 300,000 ukaunganisha robo ya magharibi ya Kongo (Kinshasa) pamoja na sehemu za Angola na Kongo (Brazzaville).


title: Ufalme wa Kongo

text: Manikongo alikaa katika mji wa M'banza-Kongo.


title: Ufalme wa Kongo

text: Baada ya wafalme kuwa Wakristo Wakatoliki na kujengwa kwa kanisa kuu, jina la "São Salvador do Congo" (kwa Kireno: "Mwokozi Mtakatifu wa Kongo") lilikuwa kawaida kwa mji mkuu wa milki.


title: Ufalme wa Kongo

text: Ufalme ukawa na majimbo, wilaya na vijiji. Majimbo yalikuwa saba ya Mpemba, Nsundi, Mpangu, Mbata, Mbamba na Soyo.


title: Ufalme wa Kongo

text: Kwa mikataba ya baadaye falme za Kakongo, Loango na Ngoy likatokea shirikisho ya sehemu nne.


title: Carl Velten

text: Carl Velten (1862–1935) alikuwa mtaalamu wa lugha katika Ujerumani aliyekusanya hadithi na desturi nyingi za Waswahili na kutunga Kamusi ya Kiswahili-Kijerumani kabla ya vita kuu ya kwanza ya dunia wakati wa Afrika ya Mashariki ya Kijerumani.


title: Carl Velten

text: Velten alizaliwa 4 Septemba 1862 katika kijiji cha Fluterschen, wilaya ya Altenkirchen kwenye mkoa wa Rhine ya Prussia. 1888-1885 alisoma lugha kwenye vyuo vikuu va Bonn na Tübingen. Baada ya masomo alisafiri kutembelea Ufaransa, Uingereza, Algeria, Tunisia na Misri. Alijiandaa kwa utumishi wa serikali ya Ujerumani katika koloni kwa masomo kwenye chuo cha lugha za mashariki Berlin.


title: Carl Velten

text: 1893 hadi 1896 alikuwa dragoman au mfasiri wa serikali ya kijerumani ya Afrika ya Mashariki. Katika miaka ile alikusanya fasihi simulizi ya wenyeji kama vile masimulizi, hadithi, mila na desturi nyingi. Aliandika maneno ya wasimulizi wake kwa shorthand. 1896 akarudi Ujerumani kuwa profesa wa Kiswahili kwenye chuo cha lugha za mashariki cha chuo kikuu cha Berlin.


title: Carl Velten

text: Sehemu ya vitabu vyake alitoa kwa Kiswahili na Kijerumani vilevile. Hivi ni hasa kuhusu masimulizi, mila na desturi alizokusanya wakati wa kufanya kazi Afrika ya Mashariki.


title: Kidole cha shahada

text: Kidole cha shahada ni kidole cha pili mkononi. Iko kati ya kidole gumba na kidole kikubwa. Kidole hiki kinatumiwa sana kwa mawasiliano kati ya watu.


title: Kidole cha shahada

text: Kwanza hutumiwa kwa kukilenga kwa kitu kwa kwa mtu kwa kusudi la kumaanisha: Ndiye huyu, ndicho hiki! Pia kinadokeza mweleko au upande. Kwa lugha mbalimbali jina la kidole hiki ni "kidole cha kuonyesha" (kiing. index au pointer finger, kijer. Zeigefinger).


title: Kidole cha shahada

text: Matumizi mazuri hutegemea na utamaduni.


title: Kidole cha kati

text: Kidole cha kati (pia: kikubwa, kirefu) ni kidole cha tatu mkononi. Kiko kati ya kidole cha shahada na kidole cha kati cha kando. Kwa watu walio wengi sana ni kidole kirefu mkononi.


title: Kidole cha kati

text: Katika utamaduni mbalimbali ni mwiko kabisa kuonyesha kidole hiki kunatumiwa kwa kusudi la kutukana na kutusi. Lakini kwa wengine hakina maana mabaya hivyo kidole kinaweza kuwa chanzo cha kutoelewana vibaya.


title: Kidole cha kati cha kando

text: Kidole cha kati cha kando (pia: kidole cha pete) ni kidole cha nne mkononi. Iko kati ya kidole kikubwa na kidole cha mwisho.


title: Kidole cha kati cha kando

text: Kidole hiki hakina nguvu sana ni hafifu kati ya vidole vingine kwa sababu ya mishipa yake ni michache.


title: Kidole cha kati cha kando

text: Katika tamaduni za magharibi kinatumiwa kwa ajili ya pete ya ndoa. Wengine hutoa maelezo juu ya imani mbalimbali kama sababu ya desturi hiyo. Labda sababu ya kimsingi ni udhaifu wa kidole hiki: kama ni kidhaifu kati ya vidole hakitumiwi sana kwa kazi kama kidole gumba au kidole cha shahada. Hivyo pete inalindwa zaidi ikiwa kwenye kidole hiki kuliko kwenye kidole kingine.


title: Kidole cha kati cha kando

text: Kuna lugha kadha ambako kidole hiki huitwa kwa majina kama "kidole cha daktari".


title: Kidole cha kati cha kando

text: Katika Kirusi, Kifinland na Kituruki kuna imani ya kwamba kidole hiki kina uhusiano na uchawi.


title: Kidole cha mwisho

text: Kidole cha mwisho ni kidole cha tano kwenye mkono wa binadamu. Kiko kando ya kidole cha kati cha kando.


title: Kidole cha mwisho

text: Kwa kawaida ni kidole kidogo mkonononi hivyo kwa lugha nyingi huitwa kwa jina "kidole kidogo".


title: Shoka Khamis Juma

text: Shoka Khamis Juma ni Mbunge katika Bunge la Tanzania.


title: Riziki Omar Juma

text: Riziki Omar Juma ni Mbunge katika Bunge la Tanzania.


title: Rajab Ahmad Juma

text: Rajab Ahmad Juma ni Mbunge katika Bunge la Tanzania.


title: Gaudentia Mugosi Kabaka

text: Gaudentia Mugosi Kabaka (amezaliwa tarehe 15 Aprili, 1949) ni Mbunge katika Bunge la Tanzania.


title: Siraju Juma Kaboyonga

text: Siraju Juma Kaboyonga (amezaliwa 31 Agosti, 1949) ni Mbunge katika Bunge la Tanzania.


title: Phares Kashemeza Kabuye

text: Phares Kashemeza Kabuye (alifariki 24 Aprili, 2009 katika ajali la basi mkoani Morogoro) alikuwa Mbunge katika Bunge la Tanzania.


title: Mgeni Jadi Kadika

text: Mgeni Jadi Kadika ni Mbunge katika Bunge la Tanzania.


title: Janet Bina Kahama

text: Janet Bina Kahama (amezaliwa tarehe 19 Mei, 1943) ni Mbunge katika Bunge la Tanzania.


title: Charles Muguta Kajege

text: Charles Muguta Kajege (amezaliwa 3 Juni, 1962) ni Mbunge katika Bunge la Tanzania.


title: Diodorus Kamala

text: Diodorus Buberwa Kamala (amezaliwa 26 Novemba, 1968) ni Mbunge katika Bunge la Tanzania.


title: Nazir Mustafa Karamagi

text: Nazir Mustafa Karamagi (amezaliwa 13 Desemba, 1953) ni Mbunge katika Bunge la Tanzania.


title: Mariam Reuben Kasembe

text: Mariam Reuben Kasembe (amezaliwa tarehe 26 Agosti, 1957) ni Mbunge katika Bunge la Tanzania.


title: Eustace Osler Katagira

text: Eustace Osler Katagira (amezaliwa 14 Julai, 1948) ni Mbunge katika Bunge la Tanzania.


title: Shukuru Kawambwa

text: Dr. Shukuru Jumanne Kawambwa (amezaliwa 15 Desemba, 1957) ni Mbunge katika Bunge la Tanzania.


title: Vita Rashid Kawawa

text: Vita Rashid Kawawa (amezaliwa 20 Januari, 1964) ni Mbunge katika Bunge la Tanzania.


title: Gaudence Cassian Kayombo

text: Gaudence Cassian Kayombo (amezaliwa 25 Julai, 1955) ni Mbunge katika Bunge la Tanzania.


title: Salim Abdallah Khalfan

text: Salim Abdallah Khalfan (amezaliwa tar. 4 Oktoba 1961) ni mbunge wa jimbo la Tumbe katika bunge la kitaifa huko nchini Tanzania. Anatokea katika chama cha CUF.


title: Khalifa Suleiman Khalifa

text: Khalifa Suleiman Khalifa (amezaliwa tarehe 9 Agosti, 1956) ni Mbunge katika Bunge la Tanzania.


title: Salim Hemed Khamis

text: Salim Hemed Khamis (20 Septemba, 1951 hadi 28 Machi, 2013) alikuwa Mbunge katika Bunge la Tanzania.


title: Mwajuma Hassan Khamis

text: Mwajuma Hassan Khamis ni Mbunge katika Bunge la Tanzania.


title: Abdisalaam Issa Khatib

text: Abdisalaam Issa Khatib (amezaliwa tar. 9 Juni 1940) ni mbunge wa jimbo la Makunduchi katika bunge la kitaifa tangu 1995 huko nchini Tanzania. Anatokea katika chama cha CCM.


title: Hassan Rajab Khatib

text: Hassan Rajab Khatib (amezaliwa 1 Januari 1946) ni Mbunge katika Bunge la Tanzania.


title: Muhammed Seif Khatib

text: Muhammed Seif Khatib (amezaliwa 10 Januari, 1951) ni Mbunge katika Bunge la Tanzania.


title: Aisha Omar Kigoda

text: Aisha Omar Kigoda ni Mbunge katika Bunge la Tanzania.


title: Abdallah Kigoda

text: Abdallah Omar Kigoda (amezaliwa 25 Novemba 1953 – 12 October 2015) alikuwa Mbunge katika Bunge la Tanzania la 2005-2010 akiwakilisha jimbo la uchaguzi la Handeni.


title: Hassan Chande Kigwalilo

text: Hassan Chande Kigwalilo ni Mbunge katika Bunge la Tanzania.


title: Kitabu cha Yoshua

text: Kitabu cha Yoshua ni cha sita kati ya vitabu vya Tanakh (yaani Biblia ya Kiebrania) na vya Agano la Kale katika Biblia ya Ukristo.


title: Kitabu cha Yoshua

text: Kitabu hicho chenye sura 24 kinatupasha habari za uvamizi wa nchi takatifu ambao Waisraeli waliufanya chini ya Yoshua, ambaye ni mfano wa Yesu (hata jina lao kwa Kiyahudi ni moja, linalotafsiriwa “Mungu anaokoa”): ndiye aliyewaingiza watu katika nchi ya ahadi, si Musa.


title: Kitabu cha Yoshua

text: Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.


title: Kitabu cha Yoshua

text: Kitabu cha Yoshua kinahusika zaidi na Waisraeli walipoteka nchi ya Kanaani na nchi hiyo ilivyogawiwa kati ya makabila yake 12.


title: Kitabu cha Yoshua

text: Tangu wakati wa Ibrahimu, Mungu alikuwa ameahidi kwamba Kanaani ingekuwa mali ya Waisraeli (Mwa 13:14-17), lakini karne kadhaa zilipita mpaka Waisraeli walipokuwa taifa kubwa la kutosha kwa kuteka na kumiliki nchi hiyo.


title: Kitabu cha Yoshua

text: Taifa la Israeli lilikua na kuongezeka hasa katika nchi ya Misri, na wakati ulipowadia, Musa aliwaongoza watu hao kutoka Misri kuelekea Kanaani (Kut 3:7-10; 12:40-41). Lakini watu walipofika karibu, ambapo wangeweza kuandaa mashambulio, waliwaogopa Wakanaani wakamwasi Mungu. Kwa ukaidi wao, watu walikataa kumtegemea Mungu na kuingia Kanaani, isipokuwa viongozi wawili, yaani Yoshua na Kalebu. Mungu akawaadhibu jangwani mpaka walipokufa watu wazima wote (waliokuwa na miaka 20 na kuzidi, isipokuwa Yoshua na Kalebu) na kizazi kipya kilipokuwa na nguvu ya kutosha (Hes 14:28-35).


title: Kitabu cha Yoshua

text: Wakati huo, miaka 40 baada ya wazazi wao kuondoka Misri, watu wa kizazi kile kipya walikuwa tayari kuingia Kanaani. Kambi yao kubwa ilikuwa mashariki mwa Mto Yordani kukabili Yeriko (Hes 22:1). Musa alikuwa amekufa tangu muda mfupi (Kumb 34:1-5), na Yoshua alipewa jukumu la kuwaongoza Waisraeli baada ya kifo cha Musa kwenye miaka 1210-1200 hivi KK (Kum 34:9; Yos 1:1-2).


title: Kitabu cha Yoshua

text: Yoshua alizaliwa na kukulia Misri, lakini miaka ya taabu huko ilimsaidia kujenga tabia, uwezo na imani ya kumtegemea Mungu ambayo siku moja itamfanya awe mtu wa maana sana katika taifa lake.


title: Kitabu cha Yoshua

text: Muda mfupi baada ya Waisraeli kuondoka Misri, Yoshua alionyesha uwezo wake wa kuongoza alipokusanya kwa haraka sana jeshi dogo na kuwafukuza wachokozi Waamaleki (Kut 17:8-16).


title: Kitabu cha Yoshua

text: Waisraeli walipofika Mlima Sinai, Yoshua alikuwa msaidizi maalumu wa Musa. Yeye peke yake alifuatana naye alipokwea mlima, ambapo Musa alikutana na Mungu katika wingu, lakini Yoshua alibaki nje (Kut 24:13).


title: Kitabu cha Yoshua

text: Vile vile Yoshua hakutoka katika hema ambamo Musa alikutana na Mungu (Kut 33:11; taz. Hes 11:28).


title: Kitabu cha Yoshua

text: Siku moja, Waisraeli walipomwasi Mungu jangwani, Yoshua alionyesha imani yake yenye ujasiri ambapo yeye na Kalebu walisimama imara kinyume cha wenzao wote (Hes 14:9).


title: Kitabu cha Yoshua

text: Imani yake ya kumtegemea Mungu ilimpa uvumilivu na kumlinda asije akachukuliwa na tamaa ya ubinafsi ya kutaka makuu. Hakuwa na kijicho dhidi ya Musa kuwa kiongozi wa Israeli, bali alijaribu kumtetea watu wengine walipojaribu kushambulia daraja yake ya pekee (Hes 11:26-30).


title: Kitabu cha Yoshua

text: Mungu alimchagua Yoshua awe kiongozi wa taifa baada ya Musa, lakini alionyesha wazi kwamba Yoshua asingekuwa na mamlaka kubwa sawa sawa na Musa, kwa kuwa baada ya kufa kwake, uongozi wa kiraia na ule wa kiroho ukawa juu ya watu tofauti. Tangu wakati huo kawaida ilikuwa kwamba, kiongozi wa kiraia alipata maagizo ya Mungu kwa njia ya kuhani mkuu (Hes 27:18-23).


title: Kitabu cha Yoshua

text: Hata hivyo, Yoshua alikuwa mtu aliyemwelewa Mungu. Uzoefu wake kama kiongozi wa kiroho, mtawala wa kiraia na mkuu wa jeshi ulimfaa sana kuwaongoza Waisraeli katika nchi yao mpya na katika wakati mpya uliowakabili (Kumb 31:7, 14, 23; 34:9).


title: Kitabu cha Yoshua

text: Kitabu cha Yoshua kimepata jina lake kutokana na mtu ambaye habari zake zimesimuliwa zaidi humo, lakini hakimtaji mwandishi wake.


title: Kitabu cha Yoshua

text: Inawezekana kwamba mwandishi alipata habari kutokana na kumbukumbu ambazo Yoshua mwenyewe aliziandika (Yos 24:25-26) na vitabu vingine vya historia vya wakati ule (Yos 10:13) na ripoti za kikabila na za kitaifa kuhusu mahali, koo na matukio mbalimbali (Yos 18:8-9).


title: Kitabu cha Yoshua

text: Ingawa kitabu kinaeleza utekaji wa nchi ya Kanaani, hakitoi orodha ya kinaganaga kuhusu matukio yote ya historia. Vita vya kuteka Kanaani vilichukua muda mrefu (Yos 11:18) usiopungua miaka mitano (Yos 14:7, 10), lakini mwandishi alitaja baadhi ya vita virefu katika mistari michache tu, na mambo mengine yasiyokuwa na maana sana ya kivita aliyaandika kirefu.


title: Kitabu cha Yoshua

text: Sababu ya tofauti hizo katika masimulizi ni kwamba, madhumuni maalumu ya mwandishi hayakuwa kuandika kinaganaga kuhusu vita na siasa, bali alitaka kuonyesha kazi ya Mungu na watu wake. Mwandishi alikuwa mhubiri kuliko mwandishi wa ripoti na orodha mbalimbali tu. Alikuwa nabii kuliko mwandishi wa historia.


title: Kitabu cha Yoshua

text: Kwa Waisraeli kazi ya kwanza ya nabii haikuwa kutabiri mambo ya usoni, bali kuwajulisha watu mapenzi ya Mungu (Isa 1:18-20; Yer 1:7,9; Amo 3:7-8; taz. Kut 4:10-16; 7:1-2). Wao waliona historia yao kama ufunuo wa matendo ya Mungu, na kwa sababu hiyo kitabu hiki na vingine kadhaa vya Biblia tunavyoviona vya historia, Waisraeli waliviita vya unabii. Waandishi wengi wa historia katika Israeli walikuwa manabii (1 Nya 29:29; 2 Nya 9:29; 12:15).


title: Kitabu cha Yoshua

text: Waisraeli waligawanya vitabu vyao vya unabii katika sehemu mbili zilizoitwa Vitabu vya Unabii wa Awali (Yoshua, Waamuzi, Samweli na Vitabu vya Wafalme), na Vitabu vya Unabii wa Baadaye (kitabu cha Isaya, kitabu cha Yeremia, kitabu cha Ezekieli na vitabu 12 vya manabii wadogo). Katika vitabu vya Unabii wa Awali, Mungu alidhihirisha makusudi yake kwa njia ya historia ya Waisraeli, na kwa kweli mataifa yote yalikuwa chini ya utawala wake mkuu. Katika vitabu vya Unabii wa Baadaye, Mungu alidhihirisha makusudi yake zaidi kwa njia ya maneno ya wasemaji wake.


title: Kitabu cha Yoshua

text: Kwa sababu ya namna hiyo ya pekee ya Waisraeli kutazama historia, mwandishi wa kitabu cha Yoshua hakujaribu kuorodhesha kila tukio lililotokea wakati ule, wala hakuandika katika utaratibu maalumu wa mfululizo wa matukio. Zaidi alichagua na kupanga mambo yake kadiri ya kusudi lake kuu la unabii. Alitaka kuwasaidia watu wamjue Mungu zaidi, akishughulika na matukio yale yaliyokuwa na maana kubwa katika uhusiano wa taifa na Mungu wake.


title: Kitabu cha Yoshua

text: Mara baada ya kushika uongozi, Yoshua alituma wapelelezi nchini; huko Yeriko, mji wa zamani kuliko yote ya dunia, walisaidiwa na Rahabu, kahaba aliyeamini kuwa ushindi utakuwa wa Mungu wa Israeli (Yos 2): kwa hiyo akaokolewa pamoja na ndugu zake, tena akajaliwa kuwa bibi wa babu wa mfalme Daudi, hata akatajwa na Injili kama bibi wa Yesu Kristo (Math 1:5-6), halafu akachukuliwa kama mfano wa imani (Eb 11:31) na wa matendo mema (Yak 2:25).


title: Kitabu cha Yoshua

text: Kadiri ya kitabu hicho, Yoshua aliwavusha Waisraeli pakavu kati ya mto wa Yordani (Yos 3-4) na hivyo akawaingiza katika nchi takatifu. Hapo ikawabidi kwanza wafunge tena agano na Mungu kwa kutahiriwa wanaume wote na kwa kuadhimisha Pasaka ambapo kwa mara ya kwanza walikula mazao ya nchi hiyo waliyoahidiwa: ndio mwisho wa mana na wa kipindi cha jangwani (Yos 5:1-12). Hata sisi tutaacha kula mkate toka mbinguni tutakapoingia pale tulipoahidiwa.


title: Kitabu cha Yoshua

text: Baada ya matendo hayo ya kidini Mungu alimtokea Yoshua kama amiri jeshi wa Israeli ili kumhakikishia kwamba mwenyewe ataongoza mambo, hivyo Yoshua amtegemee akijisikia chombo chake tu (Yos 5:13-15). Ni rahisi kwa kila binadamu aliyeshika uongozi kujisikia mwenyewe na hivyo kuacha kumtegemea Mungu. Kumbe Yoshua kwa kupokea ujumbe huo akaweza kushinda watu wenye maboma, nguvu na silaha kali kuliko Waisraeli.


title: Kitabu cha Yoshua

text: Kwamba hiyo ni nguvu ya Mungu inaonekana wazi hasa katika simulizi la kuteka Yeriko (Yos 6:1-21): huko Waisraeli walifanya maandamano ya ibada mpaka kuta za mji zikaanguka. Vita vyetu vya kiroho na vya kitume vitegemee hasa sala.


title: Kitabu cha Yoshua

text: Baada ya vita vingi Yoshua akayagawia makabila 12 ya Israeli nchi yote, ikiwa ni pamoja na sehemu zilizobaki chini ya wenyeji (Yos 12:1-13:14).


title: Kitabu cha Yoshua

text: Huko Shekemu aliwadai wote wachague kumtumikia YHWH au miungu mingine, akisisitiza ugumu wa kumtumikia sawasawa Mungu aliye mtakatifu na mwenye wivu kwa watu wake. Lakini wao walikubali kwa moyo wote kumtumikia Mungu tu, wakasimamisha jiwe kubwa kama kumbukumbu (Yos 24:1-28).


title: Kitabu cha Yoshua

text: Kabla hajafa Yoshua akawaita Waisraeli wote ili kuwaimarisha katika imani na umoja kwa kuwakumbusha maajabu waliyotendewa na Mungu na kwa kuwahimiza wamuonyeshe shukrani (Yos 23). Kukumbuka ni jambo muhimu ili tuishi kwa imani bila ya kudanganywa na maisha yanayosahaulisha kwa urahisi mambo ya Kimungu.


title: Kitabu cha Yoshua

text: 1:1-5:15 Kuingia Kanaani


title: Kitabu cha Yoshua

text: 6:1-12:24 Kuteka nchi


title: Kitabu cha Yoshua

text: 13:1-22:34 Kugawanya nchi


title: Kitabu cha Yoshua

text: 23:1-24:33 Yoshua anaaga


title: Frasila

text: Frasila "(pia farasila, frasla; asili ya kiar.)" ni kipimo cha uzito wa takriban 16 kg.


title: Frasila

text: Ni kati ya vipimo asilia vya Kiswahili si kipimo sanifu cha kisasa.


title: Frasila

text:
Zamani za biashara ya misafara "frasila" ilikuwa kipimo cha kawaida cha kupima kiasi cha mzigo fulani.
Mara nyingi frasila kilitajwa kama kipimo cha pembe ya ndovu.


title: Frasila

text:
"Wakati huu Urori frasila ya ushanga kwa frasila ya pembe, nguo thenashara ila khamstashara kwa frasila, bizari frasila kwa frasila, sanduku ya sabuni kwa frasila ya pembe, baruti khamstashara ratli kwa frasila"
"(Maisha ya Hamed bin Muhammed el Murjebi yaani Tippu Tip kwa meneno yake mwenyewe, EALB 1974 § 16, uk. 20)"


title: Thenashara

text: Thenashara (pia thinashara) ni Kiswahili cha pwani kwa ajili ya namba kumi na mbili (12).


title: Thenashara

text: Asili ni Kiarabu "اثنا عشر" (ithnayn `ashara - ithnashara).


title: Thenashara

text: Kwa Kiswahili sanifu "kumi na mbili" imechukua nafasi yake lakini bado hutumika.


title: Thenashara

text: Katika tafsiri kadhaa za Biblia "Thenashara" inamaanisha Mitume wa Yesu kumi na wawili kama neno la Kigiriki "dodeka" (=12) linatumiwa kama jina si namba. Toleo la Biblia (Union Version) linatumia "wale Thenashera" pale ambako Kigiriki asilia cha Agano jipya kinasema "οἱ δώδεκα" ("hoi dodeka") . Pale ambako lugha asilia inatumia "dodeka" kama namba Kiswahili cha Union Version kinatumia "kumi na wawili".


title: Thenashara

text:
Matoleo mengine ya Biblia kwa mfano Habari Njema kwa watu wote hutumia "kumi na wawili" kote.
Wakati mwingine Thenashara inaweza kumaanisha dhehebu la Shia katika Uislamu ambalo mara nyingi kwa Kiarabu huitwa "Ithnashara" kutokana na maimamu 12 wanaoheshimiwa. Ni kundi kubwa kati ya Washia hasa nchini Uajemi, Irak na Lebanon.


title: Khamstashara

text: Khamstashara ni neno la Kiswahili cha zamani kwa ajili ya namba 15. Asili yake ni kiar. "خمسة عشر" (khamsa `ashera). Kwa Kiswahili sanifu kumi na tano imechukua nafasi yake.


title: Kilogramu

text: Kilogramu ni kipimo sanifu cha SI kwa ajili ya masi ya gimba. Kifupi chake ni kg. Sehemu yake ndogo huitwa "gramu" kwa kifupi "g". Kuna gramu 1000 katika kilogramu moja. Hata kama kifizikia kuna tofauti kati ya masi na uzito kilogramu hutumiwa pia kama kipimo cha uzito.


title: Kilogramu

text: Kilogramu moja ni sawa na masi ya kilogramu asilia ambayo ni kipande cha metali kilichopo mjini Paris kwenye Ofisi ya Kimataifa ya Vipimo. Nakala 40 za kilogramu asilia zilitengenezwa Paris na kutumwa penginepo duniani penye ofisi za kutunza vipimo kitaifa au kikanda.


title: Kilogramu

text: Kilogramu ilikuwa kati ya vipimo vipya vilivyoanzishwa baada ya mapinduzi ya kifaransa pamoja na kipimo cha mita. Kiasili kilielezwa kuwa sawa na lita moja ya maji kwenye halijoto ya sentigredi 4 (kamili 3,98 °C). Lakini elezo hili halikuridhika wataalamu wa kimataifa wa vipimo wakaendelea kutengeneza mfano wake wa metali ya platini-iridi.


title: Kilogramu

text: Nakala zake hutumiwa penginepo kuhakikisha mizani ya taifa fulani ni sahihi.


title: Kilogramu

text: Siku hizi wataalamu wanatafuta bado njia bora kwa sababu wengi hawaridhiki kutegemea gimba moja ambalo linaweza kuharibiwa au kupotea.


title: Vipimo sanifu vya kimataifa

text: Vipimo sanifu vya kimataifa (ing. , far.: Système International d'unités; kifupi chake: SI) ni utaratibu uliokubaliwa kimataifa kwa kuwa na vizio vya upimaji vya pamoja duniani. Maendeleo na matumizi ya utaratibu huo huangaliwa na Ofisi ya Kimataifa ya Vipimo.


title: Vipimo sanifu vya kimataifa

text:
Mfumo huu unatumia vizio saba vya kimsingi pamoja na viambishi awali 20 kwa kutaja vigawe au sehemu za vizio hivi katika mfumo wa viambishi awali vya vipimo sanifu vya SI.
Vizio vya kimsingi ni:


title: Vipimo sanifu vya kimataifa

text: Vizio vyote vingine kama vile eneo, shinikizo au ukinzani kiumeme vinatokana na vizio asilia.


title: Vipimo sanifu vya kimataifa

text: Vipimo hivi hutumika na wanasayansi kote duniani vimeenea pia katika bishara na ufundi. Hata hivyo katika maisha ya kawaida kuna vipimo mbalimbali vinavyoweza kuwa tofauti kati ya nchi na nchi.


title: Ofisi ya Kimataifa ya Vipimo

text: Ofisi ya Kimataifa ya Vipimo (["[kifar.]]: Bureau international des poids et mesures; Kiing. International Bureau of Weights and Measures") ni chama cha kimataifa mjini Paris chenye shabaha ya kutunza utaratibu wa vipimo sanifu vya kimataifa (SI).


title: Ofisi ya Kimataifa ya Vipimo

text: Chanzo chake kilikuwa mapatano ya kimataifa kuhusu mita ya 1875.


title: Ofisi ya Kimataifa ya Vipimo

text: Ofisi hufanya kazi yake chini ya kamati ya kimataifa ya vipimo. Kila baada ya miaka minne kuna mkutano mkuu wa vipimo (Conférence générale des poids et mesures) mwenye mamalaka juu ya maazimio yote kuhusu vipimo vya SI.


title: Ofisi ya Kimataifa ya Vipimo

text: Ofisi inatunza kilogramu asilia ambayo ni mfano kwa mizani yote duniani. Inatunza pia mita asilia ingawa siku hizi elezo la mita haifuati teni gimba hili la metali bali fizikia.


title: Ratili

text: Ratili "(pia: ratli - kutoka Kiarabu" رطل, "ratl)" ni kipimo cha kihistoria cha masi cha takriban nusu kilogramu au gramu 400-500.


title: Ratili

text: Ni kati ya vipimo asilia vya Kiswahili, si kipimo sanifu cha kisasa.


title: Ratili

text: Inalingana takriban na "pauni" (pound) ya Ulaya.


title: Ratili

text: Ratili ilipokewa kutoka vipimo vya Kiarabu: "ratl" iliyotumiwa kwa jina hili katika sehemu nyingi za nchi za Kiislamu. Lakini uzani wa ratl ulikuwa tofauti kati ya nchi, majimbo na miji, kuanzia gramu 340 hadi zaidi ya kilogramu 2. Ratili ya Uswahilini ililingana zaidi na ratl jinsi ilivyotumiwa Uarabuni katika eneo la Makka iliyokuwa kidogo juu ya gramu 400.


title: Ratili

text:
Hadi leo "ratili" inatumiwa pale ambako matini za kiingereza zinatafsiriwa zinazotumia "[[:en:pound|]".[[Jamii:Vipimo vya uzito]]
[[Jamii:Vipimo asilia vya Kiswahili]]


title: Kigalicia

text: Kigalicia ("galego") ni lugha ya jimbo la Galicia nchini Hispania. Galicia ni jimbo la Hispania kaskazini ya Ureno na Kigalicia ni karibu na Kireno.


title: Kigalicia

text: Ni lugha ya Kirumi iliyoanza katika urithi wa Kilatini lugha ya Dola la Roma. Wakati ule eneo liliitwa "Gallaecia" likawa jimbo la Galicia lakini pia kaskazini ya Ureno.


title: Kigalicia

text: Pamoja na msingi wake wa Kilatini maneno mengi kutoka Kiarabu, Kihispania na Kikelti yaliingia katika Kigalicia.


title: Kigalicia

text: Wareno na Wagalicia husikizana bila matatizo. Hivyo kuna watu wanaosema ya kuwa Kigalicia ni zaidi kama lahaja ya Kireno.


title: Bosnia na Herzegovina

text: Bosnia na Herzegovina ("Bosna i Hercegovina" au Босна и Херцеговина) ni nchi ya Ulaya kusini mashariki kwenye rasi ya Balkani. Mara nyingi huitwa kwa kifupi "Bosnia" tu na watu wake "Wabosnia". Ilikuwa sehemu ya Yugoslavia hadi mwaka 1992.


title: Bosnia na Herzegovina

text: Eneo lake ni km² 51,129 linalokaliwa na wakazi karibu milioni nne.


title: Bosnia na Herzegovina

text: Mji mkuu ni Sarayevo.


title: Bosnia na Herzegovina

text: Kati ya wakazi kuna vikundi vitatu vinavyotofautiana kiutamaduni na kidini: Wabosnia (48%), Waserbia (37.1%) na Wakroatia (14.3%). Wanadai ya kwamba lugha zao ni tofauti, lakini hali halisi ni lugha ileile ya Kislavoni. Wakati wa Yugoslavia iliitwa "Kiserbokroatia". Tofauti ziko kwa sababu Wabosnia hutazamiwa kuwa Waislamu, Waserbia kuwa Waorthodoksi na Wakroatia kuwa Wakristo Wakatoliki.


title: Bosnia na Herzegovina

text: Nchi ina vitengo viwili: Shirikisho la Bosnia na Herzegovina linalounganisha maeneo ya Waislamu na ya Wakatoliki na Republika Srpska au eneo la Waserbia Waorthodoksi.


title: Bosnia na Herzegovina

text: Bosnia ilitokea kama eneo la pekee wakati wa Karne za kati chini ya utawala wa Dola la Uturuki.


title: Bosnia na Herzegovina

text: Jina la Bosnia limetokana na mto Bosna. Jina la Herzegovina lilitokana na watemi wa kusini katika eneo la mji wa Mostar waliotumia cheo cha Kijerumani cha "Herzog" na eneo lao liliitwa "nchi ya Herzog" au "Herzegovina".


title: Bosnia na Herzegovina

text: Utawala wa Kiislamu ulisababisha kugeuka kwa sehemu kubwa ya wakazi kuwa Waislamu walioendelea kutumia lugha yao ya Kislavoni.


title: Bosnia na Herzegovina

text: Wakati wa kudhoofika kwa Dola la Uturuki katika karne ya 19 utawala wa nchi ulifika mikononi mwa Austria-Hungaria.


title: Bosnia na Herzegovina

text: Vita kuu ya kwanza ya dunia ilisababishwa mjini Sarayevo kutokana na mauaji ya mfalme mteule wa Austria na mke wake.


title: Bosnia na Herzegovina

text: Kati ya 1918 na 1992 Bosnia na Herzegovina ilikuwa jimbo la Yugoslavia.


title: Bosnia na Herzegovina

text: Baada ya uhuru ilitokea vita kali kwa sababu sehemu ya Waserbia na ya Wakroatia walitaka kuunganisha nchi au sehemu zake na Serbia au Kroatia. Wakazi wengi walifukuzwa nyumbani kwao kufuatana na maeneo ambako wanamigambo wa Waserbia au Wakroatia walitawala kufukuza wote wengine.


title: Bosnia na Herzegovina

text: Jumuiya ya kimataifa iliingilia kati na kuwalazimisha washiriki kukubali amani katika mkataba wa Dayton wa 1995.


title: Bosnia na Herzegovina

text: Mamlaka kuu haimo mikononi mwa serikali ya wenyeji bali mikononi mwa Kamishna Mkuu kwa Bosnia na Herzegovina anayeteuliwa na Umoja wa Mataifa na Umoja wa Ulaya. Ana mamlaka ya kubatilisha sheria zilizoamuliwa na bunge, pia kuachisha mawaziri kazi.


title: Donald A. Glaser

text: Donald Arthur Glaser (amezaliwa 21 Septemba 1926) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza sehemu za atomu. Mwaka wa 1960 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Robert Hofstadter

text: Robert Hofstadter (15 Februari 1915 – 17 Novemba 1990) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza sehemu za atomu. Mwaka wa 1961, pamoja na Rudolf Mössbauer alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Rudolf Mössbauer

text: Rudolf Ludwig Mössbauer (amezaliwa 31 Januari 1929) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza sehemu za atomu. Mwaka wa 1961, pamoja na Robert Hofstadter alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Lev Landau

text: Lev Davidovich Landau (22 Januari 1908 – 1 Aprili 1968) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Urusi. Alichunguza vipengele vingi vya fizikia, hasa upande wa atomu, nyota, halijoto chini na kadhalika. Mwaka wa 1962 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Eugene Wigner

text: Eugene Paul Wigner (17 Novemba 1902 – 1 Januari 1995) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Alizaliwa nchi wa Hungaria na jina "Jenó Pál Wigner". Hasa alichunguza nadharia ya atomu. Mwaka wa 1963, pamoja na Johannes Hans Daniel Jensen na Maria Goeppert-Mayer alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Johannes Hans Daniel Jensen

text: Johannes Hans Daniel Jensen (25 Juni 1907 – 11 Februari 1973) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza nadharia ya atomu. Mwaka wa 1963, pamoja na Maria Goeppert-Mayer na Eugene Wigner alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Maria Goeppert-Mayer

text: Maria Goeppert-Mayer (28 Juni 1906 – 20 Februari 1972) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Alizaliwa Ujerumani na kuhamia Marekani mwaka wa 1930 baada ya kuolewa na Mmarekani Joseph Mayer. Hasa alichunguza nadharia ya atomu. Mwaka wa 1963, pamoja na J. Hans D. Jensen na Eugene Wigner alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Charles Townes

text: Charles Hard Townes (amezaliwa 28 Julai 1915) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza mionzi ya aina mbalimbali na kuvumbua leza. Mwaka wa 1964, pamoja na Nikolai Basov na Aleksander Prokhorov alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Nikolai Basov

text: Nikolai Gennadiyevich Basov (14 Desemba 1922 – 1 Julai 2001) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Urusi. Hasa alichunguza mionzi ya aina mbalimbali na kuvumbua leza. Mwaka wa 1964, pamoja na Aleksander Prokhorov na Charles Townes alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Aleksander Prokhorov

text: Aleksander Mikhailovich Prokhorov (11 Julai 1916 – 8 Januari 2002) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Urusi. Hasa alichunguza mionzi ya aina mbalimbali na kuvumbua leza. Mwaka wa 1964, pamoja na Nikolai Basov na Charles Townes alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Richard Feynman

text: Richard Phillips Feynman (11 Mei 1918 – 15 Februari 1988) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Anaangaliwa kuwa mwanafizikia mashuhuri kabisa baada ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia. Hasa aliendeleza nadharia ya nuru, yaani nuru ielezwe kama yote mawili wimbi na chembe. Mwaka wa 1965, pamoja na Julian Schwinger na Shinichiro Tomonaga alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Julian Schwinger

text: Julian Schwinger (12 Februari 1918 – 16 Julai 1994) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza nguvu za umeme na nadharia ya kwanta. Mwaka wa 1965, pamoja na Richard Feynman na Shinichiro Tomonaga alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Shinichiro Tomonaga

text: Shinichiro Tomonaga (31 Machi 1906 – 8 Julai 1979) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Japani. Hasa alichunguza nguvu za umeme na nadharia ya kwanta. Mwaka wa 1965, pamoja na Richard Feynman na Julian Schwinger alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Alfred Kastler

text: Alfred Kastler (3 Mei 1902 – 7 Januari 1984) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ufaransa. Hasa alichunguza nadharia ya atomu. Mwaka wa 1966 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Hans Bethe

text: Hans Albrecht Bethe (2 Julai 1906 – 6 Machi 2005) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Alizaliwa katika mji wa Strasbourg. Mwaka wa 1933 alihamia Marekani. Hasa alichunguza nadharia ya atomu. Mwaka wa 1967 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Luis Alvarez

text: Luis Walter Alvarez (13 Juni 1911 – 1 Septemba 1988) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Baadhi ya utafiti mwingine, alichunguza nadharia ya atomu. Mwaka wa 1968 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Murray Gell-Mann

text: Murray Gell-Mann (amezaliwa 15 Septemba 1929) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Alikuwa wa kwanza kutumia jina la "quark" kwa sehemu za atomu. Mwaka wa 1969 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Hannes Alfven

text: Hannes Olof Gösta Alfvén (30 Mei 1908 – 2 Aprili 1995) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uswidi. Hasa alichunguza uionishaji wa gesi na umuhimu wake kwa chanzo cha ulimwengu. Mwaka wa 1970, pamoja na Louis Neel alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Louis Neel

text: Louis Eugene Felix Néel (22 Novemba 1904 – 17 Novemba 2000) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ufaransa. Hasa alichunguza sifa za usumaku. Mwaka wa 1970, pamoja na Hannes Alfven alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Dennis Gabor

text: Dennis Gabor (5 Juni 1900 – 8 Februari 1979) alikuwa mhandisi kutoka nchi ya Hungaria. Mwaka wa 1933, baada ya kufanya kazi nchini Ujerumani, alihamia Uingereza. Hasa alichunguza nadharia ya upigaji picha na kuvumbua holografia. Mwaka wa 1971 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Leon Cooper

text: Leon Cooper (amezaliwa 28 Februari 1930) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza nadharia ya upitishaji umeme. Mwaka wa 1972, pamoja na John Bardeen na Robert Schrieffer alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Robert Schrieffer

text: John Robert Schrieffer (amezaliwa 31 Mei 1931) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza nadharia ya upitishaji umeme. Mwaka wa 1972, pamoja na John Bardeen na Leon Cooper alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Leo Esaki

text: Leo Esaki (amezaliwa 12 Machi 1925) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Japani. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa "Reiona Esaki". Hasa alifanya utafiti upande wa ufundi mitambo wa kwanta. Mwaka wa 1973, pamoja na Ivar Giaever na Brian Josephson alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Ivar Giæver

text: Ivar Giæver (amezaliwa 5 Aprili 1929) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Norwei. Baadaye alihamia na kufanya kazi nchini Marekani. Hasa alichunguza nadharia ya upitishaji umeme. Mwaka wa 1973, pamoja na Leo Esaki na Brian Josephson alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Brian Josephson

text: Brian David Josephson (amezaliwa 4 Januari 1940) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza nadharia ya upitishaji umeme. Mwaka wa 1973, pamoja na Leo Esaki na Ivar Giaever alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Martin Ryle

text: Martin Ryle (27 Septemba 1918 – 14 Oktoba 1984) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza mionzi ya nyota na kuvumbua darubini inayotumia mawimbi na mwangi wa redio. Mwaka wa 1966 alipewa cheo cha "Sir" cha Uingereza. Mwaka wa 1974, pamoja na Antony Hewish alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Antony Hewish

text: Antony Hewish (amezaliwa 11 Mei 1924) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza mionzi ya nyota na kugundua nyota zinazodundadunda (kwa Kiingereza "pulsar"). Mwaka wa 1974, pamoja na Martin Ryle alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Aage Bohr

text: Aage Niels Bohr (amezaliwa 28 Februari 1930) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Denmark. Baba yake ni Niels Bohr. Aage hasa alichunguza nadharia ya atomu. Mwaka wa 1975, pamoja na James Rainwater na Ben Mottelson alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: James Rainwater

text: Leo James Rainwater (9 Desemba 1917 – 31 Mei 1986) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza nadharia ya atomu na kugundua mfumo isopacha wa kiini cha atomu. Mwaka wa 1975, pamoja na Aage Bohr na Ben Mottelson alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Ben Mottelson

text: Ben Roy Mottelson (amezaliwa 9 Julai 1926) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Baadaye alihamia na kuchukua uraia wa Denmark. Hasa alichunguza nadharia ya atomu na kugundua mfumo isopacha (kwa Kiingereza "asymmetrical shapes") wa kiini cha atomu. Mwaka wa 1975, pamoja na Aage Bohr na James Rainwater alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Burton Richter

text: Burton Richter (amezaliwa 22 Machi 1931) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza nadharia ya atomu. Mwaka wa 1976, pamoja na Samuel Ting alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Samuel Ting

text: Samuel Chad Chung Ting (amezaliwa 27 Januari 1936) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uchina. Alipokuwa na umri wa miaka 20 alihamia Marekani. Hasa alichunguza nadharia ya atomu. Mwaka wa 1976, pamoja na Burton Richter alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Philip Anderson

text: Philip Warren Anderson (amezaliwa 13 Desemba 1923) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza upitishaji wa umeme, na usumaku. Mwaka wa 1977, pamoja na John Van Vleck na Nevill Mott alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia. Pia alikuwa stadi wa mchezo wa Kijapani Go.


title: John Van Vleck

text: John Hasbrouck Van Vleck (13 Machi 1899 – 27 Oktoba 1980) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza nadharia ya atomu, na usumaku. Mwaka wa 1977, pamoja na Philip Anderson na Nevill Mott alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Nevill Mott

text: Nevill Francis Mott (30 Septemba 1905 – 8 Agosti 1996) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza upitishaji wa umeme, na usumaku. Mwaka wa 1962 alipewa cheo cha "Sir" cha Uingereza. Mwaka wa 1977, pamoja na Philip Anderson na John Van Vleck alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Pyotr Kapitsa

text: Pyotr Leonidovich Kapitsa (8 Julai 1894 – 8 Aprili 1984) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Urusi. Hasa alichunguza nadharia ya usumaku. Alifanya kazi nchini Uingereza pamoja na Ernest Rutherford kuanzia mwaka wa 1921 hadi 1934 alipolazimishwa na Yosip Stalin kubaki Urusi kama mkurugenzi wa utafiti wa fizikia. Mwaka wa 1978, pamoja na Arno Penzias na Robert Woodrow Wilson alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Arno Penzias

text: Arno Allan Penzias (amezaliwa 26 Aprili 1933) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Alizaliwa nchini Ujerumani. Hasa alichunguza mnururisho wa nyota. Mwaka wa 1978, pamoja na Robert Woodrow Wilson na Pyotr Kapitsa alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Robert Woodrow Wilson

text: Robert Woodrow Wilson (amezaliwa 10 Januari 1936) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza mnururisho wa nyota. Mwaka wa 1978, pamoja na Arno Penzias na Pyotr Kapitsa alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Sheldon Glashow

text: Sheldon Lee Glashow (amezaliwa 5 Desemba 1932) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza usumaku. Mwaka wa 1979, pamoja na Abdus Salam na Steven Weinberg alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Abdus Salam

text: Abdus Salam (29 Januari 1926 – 21 Novemba 1996) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Pakistan. Hasa alichunguza usumaku. Mwaka wa 1979, pamoja na Sheldon Glashow na Steven Weinberg alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia, Mwislamu wa kwanza kupata tuzo hiyo.


title: Steven Weinberg

text: Steven Weinberg (amezaliwa 3 Mei 1933) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza usumaku. Mwaka wa 1979, pamoja na Sheldon Glashow na Abdus Salam alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: James Cronin

text: James Watson Cronin (amezaliwa 29 Septemba 1931) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza nadharia ya atomu na uhusiano wake na wakati. Mwaka wa 1980, pamoja na Val Fitch alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Val Fitch

text: Val Logsdon Fitch (amezaliwa 10 Machi 1923) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza nadharia ya atomu na uhusiano wake na wakati. Mwaka wa 1980, pamoja na James Cronin alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Nicolaas Bloembergen

text: Nicolaas Bloembergen (amezaliwa 11 Machi 1920) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uholanzi. Mwaka wa 1958 alikata uraia wa Marekani. Hasa alichunguza mnururisho na usumaku wa kiini cha atomu. Mwaka wa 1981, pamoja na Arthur Schawlow na Kai Siegbahn alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Arthur Schawlow

text: Arthur Leonard Schawlow (5 Mei 1921 – 28 Aprili 1999) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Kama mtoto na kijana aliishi na kusoma nchini Kanada kabla hajarudi Marekani. Hasa alichunguza mnururisho na kubuni leza alipofanya kazi pamoja na Charles Townes. Mwaka wa 1981, pamoja na Nicolaas Bloembergen na Kai Siegbahn alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Kai Siegbahn

text: Kai Manne Börje Siegbahn (amezaliwa 20 Aprili 1918) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uswidi. Alikuwa mtoto wa Karl Manne Siegbahn. Hasa alichunguza mnururisho wa kiini cha atomu. Mwaka wa 1981, pamoja na Nicolaas Bloembergen na Arthur Schawlow alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Kenneth Wilson

text: Kenneth Geddes Wilson (amezaliwa 8 Juni 1936) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Baadhi ya utafiti mwingine alijitahidi kueleza nadharia ya fizikia kwa jumla. Mwaka wa 1982 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


title: Ayatollah

text: Ayatollah (kwa Kiajemi: آيت الله; kwa Kiarabu: آية الله ayatu 'llah - "alama ya Allah/Mungu") ni cheo cha kiongozi wa kidini katika Uislamu wa Shia hasa nchini Uajemi na pia Iraq.


title: Ayatollah

text: Cheo cha ayatollah hakilingani na kuhani au askofu katika dini nyingine. Kinafanana zaidi na profesa wa chuo kikuu kwa sababu ayatollah hutambuliwa baada ya kumaliza masomo yake na kufundisha kwa muda fulani. Akionekana anajua mambo yake na anaheshimiwa na akina ayatollah waliomtangulia, ataanza kuitwa hivyo.


title: Ayatollah

text: Wachache huitwa "ayatollah mkubwa" wakikubaliwa na wafuasi wengi sana, pia na wenzao.


title: Ayatollah

text: Ayatollah aliyejulikana sana duniani alikuwa Ruhollah Khomeini (17 Mei 1900 - 3 Juni 1989) aliyeanzisha mapinduzi ya Kiislamu nchini Uajemi na kuwa kiongozi wa jamhuri ya Kiislamu.


title: Ayatollah

text: Mwingine ni Ayatollah Mkubwa Ali Al-Hoessein al-Sistani ambaye ni kiongozi mkuu wa Washia nchini Iraq.


title: Malta

text: Malta ni nchi ndogo kwenye funguvisiwa katikati ya bahari ya Mediteranea.


title: Malta

text: Malta iko km 93 kusini kwa kisiwa cha Sisilia (Italia), upande wa mashariki kwa Tunisia na kaskazini kwa Libya.


title: Malta

text: Funguvisiwa ya Malta ina visiwa saba. Visiwa vikubwa viwili ni Malta (km² 246) na Gozo (km² 70). Kuna kisiwa cha tatu kinachokaliwa na watu, ndicho Comino (km² 3). Vingine ni vidogo, havina watu. Jumla la eneo ni km² 316.


title: Malta

text: Visiwa vya Malta ni mabaki ya kanda la nchi kavu lililounganisha Afrika na Ulaya na kukatwa na kupanda kwa usawa wa bahari tangu mwaka 11000 KK hivi.


title: Malta

text: Sehemu za juu ni vilima vya Dingli Cliffs vyenye kimo cha mita 245 juu ya UB.


title: Malta

text: Tatizo kubwa la Malta ni uhaba wa maji baridi. Siku hizi vituo vinne vya kuondoa chumvi kwenye maji ya bahari kwa njia ya osmosi vinatengeneza maji ya kunywa. Maji machafu husafishwa na mvua kukusanywa.


title: Malta

text: Miji mikubwa zaidi ni: Birkirkara (wakazi 21,676), Qormi (wakazi 18,230), Mosta (wakazi 17,789), Zabbar (wakazi 15,030), Victoria (wakazi 12,914) na San Gwann (wakazi 12,346).


title: Malta

text: Mji mkuu Valletta una wakazi 7,173 tu.


title: Malta

text: Malta ilikaliwa na watu tangu milenia ya 4 KK. Kuna maghofu ya hekalu la mwaka 3200 KK hivi.


title: Malta

text: Baadaye funguvisiwa lilitawaliwa na Wafinisia, Karthago na Dola la Roma.


title: Malta

text: Malta inatajwa katika Biblia kwa sababu Mtume Paulo aliponea huko baada ya kuzama kwa merikebu alimosafiri baharini kuelekea Roma (Mdo 27:39 n.k.).


title: Malta

text: Waarabu walivamia visiwa hivyo mwaka 870 na kuvitawala hadi 1091.


title: Malta

text: Baadaye vilitawaliwa na Wanormandi wa Italia Kusini, baadaye tena na Wahispania chini ya mamlaka ya Dola Takatifu la Kiroma la Ujerumani.


title: Malta

text: Tangu mwaka 1530 visiwa vilikabidhiwa na Kaisari kwa askari wa Vita vya msalaba wa Chama cha Wanahospitali wa Mt. Yohane wa Yerusalemu.


title: Malta

text: Wanamisalaba hao walikuwa mabwana wa visiwa hadi Napoleoni alipoteka Malta mwaka 1799 akiwa safarini kwenda Misri.


title: Malta

text: Uingereza ulitwaa visiwa kutoka kwa Ufaransa ukatawala Malta hadi uhuru wake tarehe 21 Septemba 1964.


title: Malta

text: Tarehe 13 Desemba 1974 Malta ikatangazwa kuwa jamhuri ndani ya Jumuiya ya Madola.


title: Malta

text: Tarehe 1 Mei 2004 nchi ikajiunga na Umoja wa Ulaya.


title: Malta

text: Kwa jumla kuna wakazi 404,039: wa kiume 200,715 (49.7%) na wa kike 203,324 (50.3%). Msongamano wa watu ni 1,282 kwa kilomita ya mraba ambao ni msongamano mkubwa kati ya nchi zote za Ulaya.


title: Malta

text: Lugha ya Kimalta ni lugha ya pekee. Asili yake ni lahaja ya Kiarabu iliyopokea maneno mengi ya Kiitalia, Kisisili, Kiingereza, Kihispania na Kifaransa. Ni lugha pekee ya Kisemiti inayoandikwa rasmi kwa alfabeti ya Kilatini.


title: Malta

text: Lugha rasmi ya pili ni Kiingereza kutokana na miaka 150 ya ukoloni wa Uingereza. Wamalta wengi sana (66%) huelewa pia lugha ya nchi kubwa jirani, Italia.


title: Malta

text: Karibu wakazi wote (98%) ni Wakatoliki, na ndiyo dini rasmi ya nchi.


title: Valletta

text: Valetta (pia: La Valetta, Kilugha: il-belt "mji") ni mji mkuu wa Malta mwenye wakazi 7,100. Mji ulijengwa kama mji-boma kwenye ncha ya rasi ndogo inayozungukwa na maji ya bahari pande tatu.


title: Valletta

text: Valetta limepokea jina lake kwa heshima ya Jean de la Valette aliyekuwa mkuu wa wamisalaba wa chama cha hospitali ya Mt. Yohane wa Yerusalemu. Valette aliamuru kujengwa kwa mji huu baada ya uvamizi wa Waturuki waliojaribu kuteka Malta mwaka 1565. Waturuki hawakufaulu wakafukuzwa na Valette aliona haja ya kuwa na mji imara kabisa kama wanataka kurudi. Hivyo mji mpya ulijengwa kuanzia mwaka 1566 kwenye ncha ya rasi penye bandari asilia bora.


title: Valletta

text: Mnamo mwaka 1700 Valetta ilikuwa mji mwenye ukuta imara kushinda miji yote.


title: Valletta

text: Mji una majengo mengi ya kihistoria ukaingizwa katika orodha ya UNESCO ya urithi wa dunia.


title: Valletta

text: Idadi ya wakazi imepungua kwa sababu watu wengi walijenga mashambani.


title: Mvua

text: Mvua ni matone ya maji yanayoanguka chini kutoka mawingu angani.


title: Mvua

text: Mvua ni aina ya usimbishaji. Kama matone yafikia kipenyo cha zaidi ya milimita 0.5 huitwa mvua. Kama matone ni madogo zaidi kunaitwa manyonyota. Mgongoni mwa ardhi mvua imetapaka kisawasawa.


title: Mvua

text: Asili ya mvua ni mvuke wa maji katika angahewa. Kiasi cha mvuke hewani kutajwa kama gramu za maji kwa kilogramu ya hewa. Kiasi cha unyevu (yaani maji) katika angahewa huitwa unyevuanga. Uwezo wa hewa kushika unyevuanga hutegemea halijoto ya hewa. Hewa baridi ina uwezo mdogo kutunza unyevu ndani yake, kiasi kinaongezeka kadiri halijoto iko juu zaidi. Pale ambapo hewa inafikia hali ya kushiba unyewu unaanza kutonesha yaani matone kutokea. Wakati matone yanafikia kiwango fulani cha uzito yanaanza kuanguka chini yaani mvua inaanza kunyesha.


title: Jamhuri ya Masedonia

text: Jamhuri ya Masedonia (kwa Kimasedonia Република Македонија / "Republika Makedonija") ni nchi kwenye rasi ya Balkani katika Ulaya ya kusini mashariki. Imepakana na Serbia, Albania, Ugiriki na Bulgaria.


title: Jamhuri ya Masedonia

text: Mji mkuu ni Skopje, wenye wakazi 600,000. Miji midogo zaidi ni pamoja na Bitola, Prilep, Tetovo, Kumanovo, Ohrid, Veles, Štip, Gostivar na Strumica.


title: Jamhuri ya Masedonia

text: Masedonia ni nchi mwanachama ya Umoja wa Mataifa na inasubiri kupokewa katika Umoja wa Ulaya.


title: Jamhuri ya Masedonia

text: Katika karne za kabla ya Kristo Masedonia ilikuwa eneo la kaskazini la Ugiriki. Wakazi wake wanaaminiwa walisema lahaja za Kigiriki, lakini mara nyingi hawakutambuliwa na Wagiriki wenyewe kama wenzao, jinsi tunavyojua kutoka waandishi wa Ugiriki ya Kale.


title: Jamhuri ya Masedonia

text: Mnamo 500 KK kulikuwako ufalme ulioitwa Masedonia na wafalme waliruhusiwa kwenye michezo ya Olimpiki ya madola ya Wagiriki.


title: Jamhuri ya Masedonia

text: Pamoja na sehemu nyingi za Ugiriki ufalme huo ulipaswa kukubali ubwana wa Milki ya Uajemi, lakini mfalme Filipo II wa Masedonia alifaulu, kuanzia mnamo mwaka 360 KK, kurudisha uhuru wa ufalme akaendelea kuifanya Masedonia kuwa dola kiongozi kati ya madola madogo ya Ugiriki.


title: Jamhuri ya Masedonia

text: Mwanawe Aleksander aliimarisha utawala wake juu ya Wagiriki wengine na kushambulia Milki ya Uajemi na hatimaye kuivamia na kuishinda kwa jeshi la Wagiriki kutoka sehemu zote.


title: Jamhuri ya Masedonia

text: Mnamo mwaka 325 KK mfalme wa Masedonia alitawala nchi zote kuanzia Ugiriki hadi Misri, Syria, Uajemi, mipaka ya Uhindi na Asia ya Kati.


title: Jamhuri ya Masedonia

text: Baada ya kifo cha Aleksander mnamo 323 KK milki yake iligawiwa, na Masedonia ilikuwa tena ufalme wa pekee. Ikaendelea kwa kujitegema hadi uenezi wa Dola la Roma ikawa jimbo la Kiroma tangu mwaka 147 KK.


title: Jamhuri ya Masedonia

text: Baadaye ufalme wa awali iligawiwa kwa majimbo mbalimbali. Wakazi walibadilika polepole kutokana na uhamiaji ndani ya Dola la Roma.


title: Jamhuri ya Masedonia

text: Tangu karne ya 6 BK makabila ya Waslavi yalifika katika sehemu zilizowahi kuitwa Masedonia zamani. Sehemu kubwa ya eneo ilikuwa chini ya milki ya Wabulgaria, tangu 1018 sehemu ya jimbo la Bulgaria katika Milki ya Bizanti.


title: Jamhuri ya Masedonia

text: Mnamo 1392 Waturuki Waosmani walianza kuvamia Masedonia iliyoendelea kukaa chini ya Milki ya Osmani hadi 1912.


title: Jamhuri ya Masedonia

text: Sehemu kubwa ya Masedonia ya Kale leo hii iko ndani ya Ugiriki na pia Bulgaria. Jamhuri ya leo ina tabia ya pekee kwa sababu ilikuwa sehemu ya Yugoslavia hadi 1991.


title: Jamhuri ya Masedonia

text: Masedonia ni eneo linalokaliwa hasa na Waslavoni wanaozungumzwa lugha iliyo karibu na Kibulgaria na pia Kiserbia. Eneo hili lilitawaliwa kwa muda mrefu na Dola la Uturuki. Si rahisi kujua watu wa sehemu hizi walianza lini kujisikia kama watu tofauti na wa pekee na majirani yao hasa Wabulgaria. Inaonekana hii ilitokea hasa wakati wa karne ya 20.


title: Jamhuri ya Masedonia

text: Masedonia ya leo ilikuwa jimbo la kujitawala la Yugoslavia. Baada ya mwisho wa shirikisho la Yugoslavia, Masedonia nayo ilitafuta uhuru wake.


title: Jamhuri ya Masedonia

text: Mwanzoni palikuwa na matatizo ya kutumia jina hilo kwa sababu ya upinzani wa Bulgaria na Ugiriki zinazodai kuwa "Masedonia" ni sehemu ya urithi wao wa kitaifa. Kwa muda nchi ilijulikana rasmi kama "Masedonia iliyokuwa jamhuri ya Yugoslavia" lakini yenyewe iliamua kujiita "Jamhuri ya Masedonia" tu.


title: Jamhuri ya Masedonia

text: Wamasedonia Waslavoni ni takriban theluthi mbili za wakazi wote. Robo moja ni Waalbania. Wengine ni mchanganyiko wa vikundi vidogovidogo kama Waturuki, Waromany na Waserbia.


title: Jamhuri ya Masedonia

text: Wamasedonia wenyewe ni hasa Wakristo Waorthodoksi (64.7% za wakazi wote). Waalbania na Waturuki ni hasa Waislamu (33.3%). Lakini zaidi ya theluthi ya watu wote husema ya kwamba hawana dini. Hii inaaminiwa ni urithi wa kipindi cha ukomunisti nchini.


title: Skopje

text: Skopje (Kimasedonia: Скопје; tamka: skopye) ni mji mkuu pia mji mkubwa wa Jamhuri ya Masedonia. Zaidi ya robo ya wakazi wote wa nchi kukaaa hapa. Skopje ni kitovu cha uchumi, utamaduni na siasa wa nchi. Anwani ya kijiografia ni 42°0′N 21°26′E. Mto Vardar hupita katika mji.


title: Mfereji wa Suez

text: Mfereji wa Suez (Kiarabu: قناة السويس, "qanā as-suways") ni mfereji mubwa nchini Misri.


title: Mfereji wa Suez

text:
Unaunganisha Bahari ya Mediteranea na Bahari ya Shamu hivyo na Bahari Hindi.
Mfereji uko upande wa magaribi ya rasi ya Sinai. Urefu wake ni 163 km na upana ni kuanzia 300m.


title: Mfereji wa Suez

text: Unaanza mjini Port Said ("Būr Sa'īd") upande wa Mediteranea na kuishia mjini Suez ("al-Suways") upande wa Bahari ya Shamu.


title: Mfereji wa Suez

text: Ilijengwa kati ya 1859 na 1869 na kampuni ya kifaransa.


title: Mfereji wa Suez

text: Kuna mifereji mbalimbali iliyotangulia hapa kuanzia karne ya 14 KK hadi wakati wa Waarabu katika karne ya 8 BK. Lakini yote haikudumu kwa sababu ya matatizo ya kuondoa mchanga mara kwa mara kwa mitambo iliyopatikana zamani. Tena katika mifereji ya zamani ilikuwa serikali ya MIsri tu iliyotaka kurahisisha usafiri na ubebaji wa mizigo.


title: Mfereji wa Suez

text: Tangu kupatikana kwa meli ya kisasa idadi ya meli kati ya Ulaya na Asia iliongezeka sana katika kare ya 19. Zote zilipaswa kuzunguka Afrika yote au kuondoa mizigo na abiria upande wa mediteranea na kuyasafirisha yote hadi Suez. Hivyo ilikuwa jitihada ya kimataifa yaliyoleta mfereji wa kisasa.


title: Mfereji wa Suez

text: Meli ya kwanza ilipita mfereji mpya tar. 17 Februari 1867. Mtungaji muziki Giuseppe Verdi aliandika opera yake Aida hasa kwa nafasi hii.


title: Mfereji wa Suez

text: Mfereji umeharakisha na kurahisisha usafiri kati ya Ulaya, Asia na Afrika ya Mashariki. Zipatao meli 15,000 zinapita kwenye mfereji kila mwaka.


title: Mfereji wa Suez

text: Mafanikio ya mfereji wa Suez yalihamasisha mianzo ya Mfereji wa Panama.


title: Mfereji wa Suez

text: Mfereji ulikuwa mali ya Compagnie universelle du canal maritime de Suez au ampuni ya mfereji wa Suez na hisa zake zilikuwa mkononi mwa serikali za Ufaransa na Uingereza.


title: Mfereji wa Suez

text: Mwaka 1956 serikali ya Misri chini ya rais Gamal Abdel Nasser ilitaifisha mfereji na tendo hili likasababisha vita ya Suez ya 1956 ambako Uingereza, Ufaransa na Israel zililazimishwa na mataifa makubwa kujiondoa katika Misri baada ya uvamizi wao.


title: Baikal

text: Ziwa la Baikal (Kirusi: Озеро Байкал = Osero Baykal) ni ziwa kubwa katika Siberia kwenye sehemu ya Kiasia ya Urusi. Baikal ni gimba kubwa la maji matamu duniani.


title: Baikal

text: Urefu wake ni 636 km, upana 20–80 km na kina kikubwa ni 1,600 m. Hakuna miji mikubwa kando la ziwa lakini Irkutsk ni 60 km kutoka ziwani.


title: Baikal

text: Ziwa hili lina tabia za pekee. Aina 1600 kati ya aina 2,500 za wanayama na mimea za ziwa zinapatikana hapa tu. Nerpa ya Baikal ni sili ya pekee katika maji matamu; samaki ya Omul hupatikana hapa tu.


title: Siberia

text: Siberia (kwa Kirusi: Сиби́рь, "Sibir"; kwa Kitartari: Seber) ni eneo kubwa mashariki mwa Urusi. Ni zaidi ya nusu ya eneo la Urusi wote. Eneo lake lote ni kilomita za mraba milioni 9.6 ambayo ni karibu sawa na Ulaya yote (km² milioni 10.6).


title: Siberia

text: Kuna namna mbalimbali ya kutaja mipaka ya "Siberia".


title: Siberia

text: Mipaka ya Siberia ya kijiografia ni safu ya milima ya Ural upande wa magharibi, bahari ya Aktika kwa kaskazini, Pasifiki katika Mashariki na nchi za Kazakhstan, Mongolia na Uchina upande wa kusini.


title: Siberia

text: Idadi ya wakazi ni ndogo: kuna milioni 23 pekee. Walio wengi ni Warusi (79%) wanaoishi mjini. Wakazi asilia (21%) ni vikundi vingi vidogo; walio wengi ni wasemaji wa lugha za Kiturki. Utamaduni wao ulikuwa uwindaji na ufugaji lakini sasa ni wachache tu wanaoendelea hivyo.


title: Siberia

text: Hali ya hewa ya Siberia ni kali sana. Kipindi cha joto kina joto kali hadi +40 °C, lakini kipindi cha baridi halijoto hushuka chini hadi -67 °C. Kijiji cha Oymyakon (katika jamhuri ya Sakha) ni mahali baridi duniani; -71.2 °C zilipimwa hapa.


title: Siberia

text:
Kipindi cha baridi ni kirefu, kipindi cha joto ni kifupi. Sehemu kubwa ya Siberia inafunikwa na theluji kwa muda wa miezi tisa kila mwaka. Hivyo kilimo kinawezekana katika kanda nyembamba la kusini. Sehemu kubwa nchi imefunikwa na misitu. Lakini maeneo baridi sana ya kaskazini hapana miti tena, ni manyasi na majani tu.
Siberia ina mito mingi mikubwa. Lakini huganda kabisa wakati wa baridi, yaani kwa sehemu kubwa wa mwaka isipokuwa ile katika kusini.


title: Sikukuu

text: Sikukuu ni siku maalumu ya kukumbuka, kusheherekea au kufurahia jambo fulani.


title: Sikukuu

text: Kuna sikukuu za binafsi na sikuu za umma. Sikukuu ya umma mara nyingi huwekwa wakfu kisheria maana yake si siku ya kazi bali ya mapumziko.


title: Sikukuu

text: Kati ya sikuu za umma kuna sikukuu za kidini na sikukuu za kiserikali.


title: Sikukuu

text: Kati ya sikukuu za binafsi kuna siku za kukumbuka matukio ya pekee kama tarehe ya kuzaliwa, kumbukumbu ya siku ya kufunga ndoa na mengine.Sikukuu za Kiislamu hufuata kalenda ya Kiislamu. Kwa hiyo tarehe za sikukuu hizi katika kalenda ya Gregori hubadilikabadilika.Hutofautiana kati ya nchi na nchi lakini mara nyingi huwa na:


title: Dhul Hijjah (mwezi)

text:
Dhu- Hijjah ( ذو الحجة ) ni mwezi wa kumi na mbili pia mwezi wa mwisho katika kalenda ya Kiislamu.
Katika maisha ya kidini ni mwezi mtakatifu. Ni mwisho wa mwaka wa Kiislamu pia mwezi wa kuhijji kwenda Makka.


title: Dhul Hijjah (mwezi)

text: Mwezi huu Waislamu wa nchi zote hukutana hasa Makka kwenye Hajj. Matendo makuu ya Hajj hutokea tar. 8,9 na 10 za mwezi huu.


title: Muharram

text:
Muharram (Kiarabu: محرم ) ni mwezi wa kwanza katika kalenda ya Kiislamu. Ni kati ya miezi minne mitakatifu ya mwaka.
Jina la mwezi limetokana na neno "haram" yaani "mwiko" au "kukatazwa" kwa maana ya kwamba vita haitakiwi mwezi huu.


title: Muharram

text: Siku ya kwanza wa Muharram ni Mwaka Mpya wa Kiislamu.


title: Muharram

text: Sikukuu ya Ashura iko mnamo tar. 10 Muharram. Hasa Waislamu Washia hukumbuka kifo cha Hussein ibn Ali (mjukuu wa Mtume Muhammad anayeheshimiwa kama Imamu wa Washia) kwenye mapigano ya Kerbela.


title: Muharram

text: Kwa jumla Washia wanaangalia Muharram kama mwezi wa huzuni na katika mazingira penye Washia wengi kuna mikutano mingi ya kidini ambako historia ya Ashura na kifo cha Hussein inakumbukwa kuanzia siku ya kwanza hadi ya kumi ambayo ni Ashura.


title: Muharram

text: Kati ya Wasunni siku ya Ashurah inatazamiwa kama siku ya saumu hasa..


title: Mlango wa bahari

text: Mlango wa bahari (pia: mlangobahari) ni mahali ambako magimba mawili ya nchi kavu hukaribiana kwa pwani zao na kuacha nafasi kwa ajili ya bahari.


title: Mlango wa bahari

text: Mlango wa aina hii mara nyingi ni njia muhimu ya mawasiliano, usafiri na biashara. Milango ya bahari ina pia umuhimu wa kijeshi kwa sababu anayetawala mlango ana nafasi ya kuzuia au kuruhusu wengine watumie ama wasitumie njia hiyo.


title: Mlango wa bahari

text: Mifano ya milango ya bahari ni kama vile:


title: Bab el Mandeb

text: Bab el Mandeb (kiarabu: باب المندب "Mlango wa machozi") ni mlango wa bahari uliopo kati ya nchi ya Jibuti upande wa Afrika na Yemeni upande wa Asia.


title: Bab el Mandeb

text: Mlango wa bahari una upana wa 27 km ukiunganisha Bahari ya Shamu na Bahari Arabu kupitia Ghuba ya Aden. Bab el Mandeb iko kati ya njia za bahari duniani zinazotumiwa sana na meli kwa sababu usafiri wote kati ya Ulaya na Asia kwa njia ya Mfereji wa Suez hupita humo.


title: Bab el Mandeb

text: Ndani ya mlango upande wa Yemen kipo kisiwa cha Perim penye mnara wa taa. Ni sehemu ya Yemen. Upande wa pwani la Kiafrika kuna funguvisiwa ndogo ya "Kaka Saba" au Visiwa vya Sawabi ambavyo ni sehemu ya Jibuti.


title: Mošovce

text: Mošovce (1380 wakazi) ni kaya muhimu katika Slovakia kati na mengi ziara kongwe, na nafasi kwa uzaliwa kwa ushairi msanii kikuu Slovak, Ján Kollár.


title: Mlango wa Gibraltar

text: Mlango wa Gibraltar ni mlango wa bahari kati ya Moroko na Hispania. Unaunganisha bahari za Atlantiki na Mediteranea. Ni mahali ambako bara za Afrika na Ulaya ziko karibu.


title: Mlango wa Gibraltar

text: Mlango wa Gibraltar una upana kati ya 44 km hadi 14 km. Urefu wa sehemu nyembamba ni takriban 60 km. Kina cha maji hufikia 286 m.


title: Mlango wa Gibraltar

text: Pwani la kaskazini ni eneo la Hispania isipokuwa rasi ya Gibraltar ambayo ni eneo la ng'ambo la Uingereza. Pwani la kusini ni Moroko isipokuwa eneo dogo la mji wa Kihispania wa Ceuta.


title: Mlango wa Gibraltar

text: Jina la Gibraltar limetokana na uvamizi wa Waarabu wakati wa upanuzi wa Uislamu. Mwaka 711 jemadari Tariq ibn-Ziyad aliongoza jeshi lake kushambulia Hispania. Rasi inayoitwa leo "Gibraltar" ilipewa jina la "jabal at-Tariq" (mlima wa Tariq) lililokuwa baadaye "Gibraltar". Kabla ya kuja kwa Waarabu mataifa ya kale yaliita mlango huu "Nguzo za Herakles" wakitaja milima midogo ya Gibraltar na Ceuta kwa jina hili.


title: Mlango wa Gibraltar

text: Zamani za jahazi mlango ulikuwa njia ngumu sana. Kuna mkondo mkali kutoka Atlantiki ambamo maji mwepesi ya Atlantiki huingia katika Mediteranea. Wataalamu waligundua baadaye ya kwamba kuna mkondo mwingine kinyume chake wa kutoka katika Mediteranea. Maji yenye chumvi na hivyo uzito zaidi hutoka kwenye kina cha takriban 100 m chini ya UB. Wataalamu kati ya nahodha wa kale walitumia nanga ya kuelea chini ya maji iliyofikia kina hii kama aina ya injini ya kuvuta jahazi dhidi ya mkondo wa juu.


title: Mlango wa Gibraltar

text: Mlango wa Gibraltar ni kati ya njia za bahari zinazotumiwa sana na meli. Kwa wastani kuna meli 300 zinazopita humoi kila siku.


title: Mlango wa Gibraltar

text: Kuna mipango ya kuunganisha Afrika na Ulaya kwa reli au barabara. Hadi sasa hakuna uamuzi bado.


title: Mfereji wa Kiingereza

text: Mfereji wa Kiingereza ni mlango wa bahari kati ya Uingereza na Ufaransa. Urefu wake ni 560 km na sehemu nyembamba ni mlango wa Dover mwenye upana wa 34 km. Unaunganisha Bahari ya Kaskazini na Atlantiki upande wa kusini ya Britania.


title: Mfereji wa Kiingereza

text: Kwa karne nyini njia ya kuvuka mlango huu wa bahari ilikuwa safari kwa feri kati ya miji ya Calais (Ufaransa) na Dover (Uingereza). Tangu 1994 kuna handaki ya reli chini ya bahari. Reli inabeba abiria, motokaa zao na mizigo ya kila aina.


title: Mfereji wa Kiingereza

text: Maji kati ya kisiwa na Ulaya bara yalikuwa ulinzi wa Uingereza kwa muda wote wa historia yake. Ni mara chache tu ya kwamba wavamizi walifaulu kuvuka mfereji na kuingia.


title: Mfereji wa Kiingereza

text: Shambulizi la kwanza linalokumbukwa lilikuwa lile la Julius Caesar mnamo mwaka 55 KK. Waroma wa kale walifaulu kufanya Uingereza kuwa jimbo la Dola la Roma. Walipoondoka makabila ya Kigermanik kutoka Ujerumani na Skandinavia yaliingia kisiwani kwa kufika kwa vikundi vidogovidogo.


title: Mfereji wa Kiingereza

text: Shambulio la mwisho lililofaulu lilikuwa uvamamizi wa Wanormandy mwaka 1066.


title: Mfereji wa Kiingereza

text: Mipango yote ya baadaye ilishindikana: Wahispania mwaka 1588, Napoleoni mwanzo wa karne ya 19 na Hitler wakati wa vita kuu ya pili ya dunia.


title: Mlango wa Dover

text: Mlango wa Dover (Kifaransa: "Pas de Calais"; Kiing.: "Strait of Dover") ni sehemu nyembamba ya Mfereji wa Kiingereza kati ya Ufaransa na Uingereza. Bahari ina upana wa 34 km pekee.


title: Mlango wa Dover

text: Kimataifa imekuwa kawaida kuuita kwa jina la mji wa Dover upande wa Uingereza. Wafaransa wanauita kufuatana na mji wa Calais uliopo upande wao wa mlango wa bahari.


title: Mlango wa Dover

text: Feri zinavuka kati ya miji ya Dover na Calais.


title: Mlango wa Malakka

text: Mlango wa Malakka ni mlango wa bahari kati ya Malaysia na kisiwa cha Sumatra (Indonesia) mwenye urefu wa 800 km. Sehemu yake nyembamba ni 2,8 km pekee. Unaunganisha Bahari Hindi na Bahari ya Uchina ambayo ni bahari ya kando la Pasifiki.


title: Mlango wa Malakka

text: Bandari muhimu zaidi ni Malakka (Malaysia) na Singapur.


title: Mlango wa Malakka

text: Ni kati ya njia za bahari zinazotumiwa zaidi duniani. Kila siku meli 2,000 zinapita humo, kwa jumla 20% - 25 5 ya biashara yote ya baharini inategemea mlango huu wa bahari.


title: Dardaneli

text: Dardaneli (Kituruki "Çanakkale boğazi") ni mlango wa bahari katika Uturuki. Zamani za Ugiriki ya Kale na Roma ya Kale ulijulikana kwa jina la Hellespont.


title: Dardaneli

text: Dardaneli iko kati ya rasi ya Gallipoli upande wa Ulaya na Asia bara. Mlango unaunganisha Bahari ya Mediteranea na bahari ya Marmara. Urefu wa mlango ni 65 km mwenye upana kati ya 1.3 hadi 6 km. Jina la Kituruki hutokana na mji wa Canakkale upande wa mwambao wa Asia.


title: Dardaneli

text: Wakati wa vita kuu ya kwanza ya dunia Uingereza na Ufaransa walijaribu kushambulia Uturuki hapa. Walishindwa na jeshi lililoongozwa na Mustafa Kemal. Mapigano haya yamejuikana kwa jina la "Gallipoli".


title: Dardaneli

text: Tangu 1936 mkataba wa Montreux umetawala haki za matumizi kwa meli za mataifa yote.


title: Dardaneli

text: Durchfahrtsrechte.


title: Bosporus

text: Bosporus (Kituruki: "Bogaziçi") ni mlango wa bahari katika Uturuki unaounganisha Bahari Nyeusi na Bahari ya Marmara. Mlango huu una urefu wa 32 km na sehemu nyembamba ni 640 m. Kina cha maji hufikia 36–124 m.


title: Bosporus

text: Mji wa Istanbul uko kwenye mwanzo wa Bosporus upande wa Bahari ya Marmara.


title: Bosporus

text: Kuna madaraja mawili ya kuvuka maji:


title: Bosporus

text: Ujenzi wa handaki ya reli chini ya bahari ulianza mwaka 2005.


title: Bosporus

text: Tangu 1936 mkataba wa Montreux umetawala haki za matumizi kwa meli za mataifa yote katika Borporus. Nchi zinazopakana na baharii nyeusi zinategemea njia hiyo kama vile Urusi, Ukraine, Bulgaria na Romania.


title: Korea

text: Korea ni neno la kutajaau moja kati ya nchi mbili zilizopo kwenye rasi hiyo:


title: Korea Kaskazini

text: Korea ya Kaskazini (jina rasmi: Jamhuri ya Kidemokrasia ya Watu wa Korea) ni nchi ya Asia ya Mashariki iliyoko kwenye nusu ya kaskazini ya rasi ya Korea.


title: Korea Kaskazini

text: Imepakana na Korea Kusini, China na Urusi.


title: Korea Kaskazini

text: Mji mkuu ni Pyongyang.


title: Korea Kaskazini

text: Korea Kaskazini kama nchi ya pekee ni tokeo la ugawaji wa Korea baada ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia.


title: Korea Kaskazini

text: Korea yote ilikuwa koloni la Japan kuanzia 1910 hadi mwaka 1945. Kwenye mwisho wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia jeshi la Urusi liliwafuata Wajapani kaskazini mwa rasi na Wamarekani waliingia kusini.


title: Korea Kaskazini

text: Mwanzoni kulikuwa na majadiliano ya kuunganisha Korea tena lakini Vita Baridi ilileta uadui kati ya pande hizo mbili. Kila moja ilianzisha serikali ya pekee katika kanda la utawala wake kufuatana na itikadi yake. Warusi walitaifisha tasnia na ardhi wakaacha serikali ya kikomunisti katika kaskazini na Wamarekani waliacha uchumi wa kibepari na serikali iliyochaguliwa katika kusini.


title: Korea Kaskazini

text: Katika vita ya Korea iliyofuata Korea ya Kaskazini iliweza kudumu kwa sababu ya msaada msaada wa kijeshi wa China iliyomwaga askari milioni moja nchini.


title: Korea Kaskazini

text: Kiongozi Mkomunisti Kim Il-Sung alishika mamlaka akatawala kama dikteta kwa msaada wa chama cha kikomunisti na jeshi.


title: Korea Kaskazini

text: Alipokufa mwaka 1994 mwana wake Kim Jong-Il alichukua nafasi yake hadi alipofariki tarehe 17 Desemba 2011. Nafasi yake ilichukuliwa na mtoto wake Kim Jong-un.


title: Korea Kaskazini

text: Kim Il-Sung aliunda itikadi ya "Juche"; inaitwa falsafa ya kuendeleza Umaksi, lakini hali halisi ni itikadi inayotakiwa kutoa msingi kwa utawala wa kidikteta. Ingawa ilidai kutafuta maendeleo ya kujitegemea, Korea Kaskazini ilikuwa nchi iliyotegemea msaada kutoka Urusi kwa historia yake yote.


title: Korea Kaskazini

text: Baada ya mwisho wa Umoja wa Kisovyeti msaada huo ulikwisha na Korea Kaskazini iliingia katika kipindi kigumu sana kiuchumi.


title: Korea Kaskazini

text: Leo hii nchi haiwezi kulisha watu wakeː hutegemea usaidizi wa vyakula kutoka jumuiya ya kimataifa.


title: Korea Kaskazini

text: Udikteta katika Korea Kaskazini ni wa Kikomunisti kwa jina, lakini una tabia za kidini ndani yake. Kim Il-Sung alitangazwa kuwa "rais wa milele"; Kim Jong-Il hakutumia cheo rasmi isipokuwa "mwenyekiti wa kamati ya utetezi wa taifa" kinachomaanisha kitu kama "mkuu wa jeshi".


title: Korea Kaskazini

text: Katika mwaka 2006 Korea Kaskazini ililitekeleza mlipuko wa nyuklia.


title: Korea Kaskazini

text: Mji mkubwa ni Pyongyang ambao, pamoja na rundiko la jiji, una wakazi 3,702,757 (1 Januari 2005) na hivyo asilimia 16 za taifa huishi katika mji mkuu.


title: Korea Kaskazini

text: Miji mikubwa mingine haipitii nusu milioni ya wakazi. Watu wa Korea Kaskazini hawawezi kuhama kwa hiari yao kutoka mahali pamoja kwenda penginepo bila kibali.[1]


title: Korea Kaskazini

text: Wakazi karibu wote ni Wakorea asilia, isipokuwa Wachina na Wajapani wachache.


title: Korea Kaskazini

text: Lugha yao ni Kikorea, kinachotumika hata Korea Kusini na katika maeneo kadhaa ya China.


title: Korea Kaskazini

text: Upande wa dini, kuna dhuluma kubwa, ingawa katiba inatangaza uhuru. Kwa jumla kumbukumbu za nchi katika kuheshimu haki za binadamu si nzuri hata kidogo. Pamoja na hayo, 16% wanafuata dini za jadi, 13.5% Uchondo (mchanganyiko wa dini za jadi, Ubuddha, Utao na Ukatoliki), 4.5% ni Wabuddha na 1.7% Wakristo.


title: Korea Kaskazini

text: Uchumi wa pande zote mbili za Korea ulikuwa duni sana baada ya Vita Kuu ya Pili. Mwanzoni nchi ilifuata mfano wa kutunga mipango ya miaka mitano kama Umoja wa Kisovyeti (Urusi). Viwanda, maduka na biashara yote vilitaifishwa na kuwekwa mkononi mwa dola. Siasa ililenga hali ya kujitegemea na biashara ya nje ilitekelezwa tu na nchi za kikomunisti. Pamoja na msaada kutoka Urusi na China kulikuwa na maendeleo ya haraka ya kiuchumi hadi mnamo 1960. Hapo tija ya mfumo wa uchumi unaopangwa ulianza kufikia misho wake na kuonyesha upungufu wa nguvukazi, ardhi ya kulima na vyombo vya usafiri na malengo ya mipango hayakufikiwa tena[2].


title: Korea Kaskazini

text: Kuanzia 1980 Korea Kusini ilianza kupita mafanikio ya uchumi wa kaskazini. [3]


title: Korea Kaskazini

text: Mwaka 1993 Korea Kaskazini iliacha kutangaza mipango ya uchumi.[4]