Aruba : dun


telephone, phone téléphone, phone


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Maputo mooy péeyu réewum Mosambik


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Taís Bianca Gama de Araújo Ramos (25 November 1978, Rio de Janeiro): Breesilian


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Xartum (ci araab al-Khartûm الخرطوم ñu man koo tekkee «ñoxub ñay») mooy péeyu réewum Sudaan, féete ci wetu Niil bu weex, bi jóge Ugandaa, ak Niil bu baxa, bi jóge Ecoopi. Niil ca Xartum Diiwaanu Xartum Nataalub Xartum


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Dodoma mooy péeyu réewum Tansani, di itam bu diiwaanu Dodoma


Iil yu Kaymaan  : Dun


Pàppaaya ñu ngi koy fekk lu ci ëpp ci fu bari ndox. Bu dee ca Senegaal bari ca fa ñuy tudde ñaay bi ak ca Kaasamaas. Guddaayam dana toll ci 3 ba 7u met. Mu bokk ci njabootu dicotylédone bi nga xam ne seen i wànqaas lu ci ëpp day taqaloo. Dundam ci kaw suuf nag, taxu koo yàgg lool diggante ñatt ba juróomi at su bare ba bari waaye ci at mu njëkk mi dina tambalee am meññeef. Te booy dagg wànqaas yi, diir bu gàtt mu tàmbalee amaat yaneen i wànqaas. Ag ndombaam nag da mat 20i sàntimet . Yaram wi yenn saa yi mu yor melo wu nëtëx yenn saa yi mu yor wu baam. Xob wu rëy lay yor wow manees na cee uppu. Boo amee liir buy sank muy seere dangay jël ñam wi ci biir nga nal ko di ko ko jox kudd gu ndaw dana dindi seere bi. Bu dee mag mu jël genn wàllu kaas. Ñi am jafe-jafey reesal buñuy jël doom bi ba la ñuy tëdd dinañu reesal ni mu ware. Ku am dagg-dagg bu bees bu jëlee xott pàppaaya wu xaay wi teg ko ci dana tax dagg-dagg bi gaaw a wér.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Praia fimne mooy péeyu réewum Kap Weer. Ben dekku mi ngi dunu Santiago (Kap Weer). Achada Grande Achada Grande Frente Achada Grande Tras Achada de Santo Antônio Ponta das Bicudas Calabaceira Bairro Craveiro Lopes Bela Vista Fazenda (Achada Fazenda) Gambôa/Cha das Areias Lem Ferreira Monte Vaca Monte Vermelho Paiol Palmarejo Palmarejo Grande Plato Quebra Canela Ribeira da Trindade São Francisco São Tomé Praia de São Tomé Ponta Temerosa Terra Branca Trindade Várzea Bayaal gu 12 Sattumbar (Alexandre Albuquerque) Bayaal Antônio Lereno Bayaal Dom Henrique Waax bu Praia (Porto da Praia) Académica da Praia ADESBA (AD Bairro) - Bairro Craveiro Lopes - Praia Boavista FC - Praia Celtic - Achadinha de Baixo - Praia Sporting Clube - Praia CD Travadores - Praia Vitória FC - Praia Staad Várzea (Estádio da Várzea) - football Iniweersite Kap Weer Jean Piaget Iniweersite Kap Weer Iniweersite Santiago (Kap Weer) Jorge Barbosa José Ulisses Correia e Silva Dário Furtado António Pedro Arménio Vieira Palmarejo Praça Alexandre Albuquerque/12 de setembro Waax bu Praia Prainha - Temerosa http://www.ine.cv/censo/censo2010.aspx Académica da Praia (pt) AD Bairro (pt) Sporting Clube da Praia (en) (pt)


Sunu dund gi, niki gu dundat yi ak gu gàncax, dafa wéeru ci jurdund, mooy xeet wu simi wi ëpp ci jéeri ji. Jurdund nag nekkul rekk ci ngelaw li, waaye ci jaxasoo gu mu jaxasoo ak yeneen xeet yi ci anam gu wuute te bokkadi, mi ngi ci lu ëpp ci ne-ne yi ñu baaxoo dund ak ñoom ak a jonjool. Xalaatal rekk ne xeet yi toggale ndox mi, bu ñu doon fukk lañu juroom ñatt yi jurdund lañu, te moom jurdund moomu moo toggale li ëpp ci doj yi. Jurdund dinanu ko faral di jëfandikoo nii: - Def ko ci bitéeli gaas yi, ngir dagg, suude ay weñ ak tàkk-tàkk lu Osidrik walla Osiyasetilenik liy jariñoo tàngoor wiy amu ci sawara wu jurndox ak wu Acetilin. - ci liggéeyiinu mbell yi nga xam ne danu cay jëfandikoo ngelaw lu nu woomal ak jurdund. - ci paj ngir yombal noyyig ñu tawat ñi. - niki taalukaayu jum yi: fii moom jurdund bu yolaakon bi lañu fiy jëfandikoo ci tàngoor wu suufe.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Wadus : Mooy péyu réewum Liechtenstein


Poson Kayit bi ñuy raññee poson bi ñu duppe (Estewaad Estewaad) moy poson bi ñu jëfëndikoo ci ndoorteeli pomp mi ba 20 fàn ak juroom ci wéeru Ut Sax yi ko tax a jog mooy yii lékk tontòor yi ak doomi sàpp yi te ñu gën ci raññe (Eliyotis, Eyariyas), Diparopsis walla yiy lekk xòb yi (Espodoptera) Nii  la ñu koy jëfëndikoo : Bidoq (Estewaad) mooy pomp ñeenti buumu sàpp Su dee ñaari buum la ñuy pomp : Jëlal ndox mu set sotti ko ci bidoq bu mag bi ba mu diggu doomu Poson bi nekk ci bidoq bi jël ci génn wàll gi (xoolal fi ñu ko màndargale) sotti ko ci bidoq bu mag bi Yëngalal bu baax njaxas mi bala ngay feccali bidon bu mag bi. Njaaxas juroomi liitar la wara doon. Boo bu nàtt mooy pomp buumu sàpp. Su dee bénn buum la ñuy pomp Sottil ndox bi ci ñeenteelu xaaju bidoq bu magg bi ; Jëlal nak ñeenteelu xaaju bidoq  poson bi (baayil sa xel ci màndarga bi koy wone). Yengalal bu baax njaaxas bi balaa ngay dolli ndox ba ci xaaju bidoq bu magg bi.


Mabba Jaxu Ba ci atum 1809 la judd ca nguurug Saalum. Baayam Njógu Ba la tuddoon, Sëriñ bu mag la nekkoon, soog a tuxu Saalum. Yaayi Màbba Jaxu, Jaxu Jéey la tuddoon,di woon wolofu jolof. Mabba Jaxu Ba, Almaami bu Rip la nekkoon, ba atum 1867. Ci at moomu , tase na ak Kumba Ndóof Seen Juuf Buur Siin bi, ci xeex bu nu tudde woon Somb-Cucun ci nguuru Siin, la deewe. Ci xeex bi Lat Joor Ngóon Latiir Jóop ak Alburi Njaay la àndaloon.


Gargamboose xeetu garab la gu bokk ci ñoñ "opuntia". Ca Amerig gu digg la bàyyikoo, fi ñuy woowee Karayib. Gargamboose garab la gog day màgg te am xeetu xob yu dijj ak ay dég yu mag te ñaw, seen taxawaay di kaaraange, am na it dég yu sew yuy jame Meññeef mi dees koy lekk. Dees koy xolli bam set bala ñu koy jëfandikoo. Ay doomam bari nay njariñ lool. Dees na ci defar ay tàngal, ay njar walla njambaan yu neex. Ay bantam day faj (estomaa) góomu biir. Biir buy daw it dina koy faj, ba ci sax jabeet. Opuntia tuna


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Melentaan : Gunóor


Vanuatu (Republik bu Vanuatu) : réew Oseyaani


Ci làkku ibrë la tur wi jóge. Ci angale ak ci faranse mooy Agabus. Toppkatu Yeesu la woon ci Yerusalem, ku Yàlla mayoon mu mana yégle lu wara ñëw (yonent). Am na benn aada bu wax ne Agabus bokkoon na ci 72 taalibe yi Yeesu yónni ci Lu 10:1. Ci Injiil dañuy wax ci Agabus ci Jëf 11:27-28; 21:10-12.


40°31′N 22°12′E / 40.517, 22.2 Ci làkku gereg Βέροια; Ci angale mooy Berea; Ci faranse mooy Bérée Benn dëkk ci diiwaanu Maseduwan la woon. Nekkoon na ca joor ga nekk ca taatu tund wi ñuy wax Bermio lu tollu 35 kilomet digganteem ak Géeju Ese (mer Egée). Dëkku Gereg la bu amoon ay Yawut yu bare. 70 kilomet moo nekk diggante Bere ak Tesalonig. Tey jii dëkk bi Weroya (Véroia) la tudd. Man nañu jàng ci Bere ci Jëf 17:10-14; 20:4.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Aset : suti waañ


Béer garab la gog guddaay gu yam la yor. Mi ngi bokk ci njabootug Anacardiacées. Garab gi peer bu ndaw la yor, day màgg jëm ci kaw, guddaayam man naa àgg ba 10i met. Garab gu bari lool ay witaamin la. Danay meññ benn fooytéef bu dëgër, ñuul te neex lool. -Ay foytéefam dees koy lekk ak di ci defar yenn xeeti njar yi. -Garabu ber manees na ko jëfandiko ngir doxal yenn daamar yi. -Garab la gog bari na jàngoro yu muy faj, bokk na ci sibbiru. Garabu béer Dàtt bi Xob yi Meññatum béer lu njëkk ñor Mññat mi ginnaaw bamu ñoree Doom buñu xar Sclerocarya birrea


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Staad 24 Sattumbar (wu-portigee: Estádio Nacional 24 de Setembro) benn staad ci ye dekku Bisaawóo ci yu diiwaan Bisaawóo ci Gine Bisaawóo. Benfica Bisaawóo Inter Bisaawóo (UDIB) SK Waaxi bu Bisaawóo (SC Portos de Bissau) Sporting Bisaawóo Campeonato Nacional (Gine-Bisaawóo) "Estádio Nacional 24 de Setembro" - Soccerway (en) (fr) Gine Bisaawóo - World Stadiums (en) Staad 24 Sattumbar - World Stadiums (en)


Jukki bi, bunt la ngir leeral li ñu bind ci Kàddug Yàlla. Maanaam dañuy yéene dajale jukki yi wax ci nit ñi, dëkk yi, bereb yi, mala yi ak yeneen mbir yi ñu mana gis ci Biibël bi, rawantina mbir yi jafe xam ci kaw anami Senegaal. Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Tawreet Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil Wàll:Baat yi jóge làkku ibrë Wàll:Baat yi jóge làkku yawut Wàll:Baat yi jóge làkku gereg Wàll:Per yi ak Xeer yi ci Kàddug Yàlla Wàll:Mala yi ci Kàddug Yàlla Wàll:Gàncax yi ak garab yi ci Kàddug Yàlla Wàll:Xeet yi Wàll:Yàllay xeet yi Wàll:Njàngalem Mbooloom Kirist yi am solo


Mëfër mi, mooy segg gu ñuul, muy segg gu bari malani ci yaramam, muy fer-ñentug ndono guy tax yaram wi ñuul kukk. Ci àll yu fatt yi te bari taw la ëppe ca bëj-saalumu Asi ak End (11% mëfër) lu jafee gis Afrig la, melo wu mel nii dina faral di am itam ca Amerig Jagwaar Menn mëfër ca géttu réewum Nagarhol, ca End. Menn mëfër ca Soo-Henrii-Doorly, ca réewi Amerig. Menn mëfër ca Afrig Bëj-saalum. Jagwaar bu ñuul ànd ak mooroomu seggam.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Ousmane Sembène (January 1, 1923 — June 9, 2007). Mandabi (1968) Tauw (1970) Emitai (1971) Ceddo (aka Outsiders) (1977) Xala (aka Curse, The ...aka Impotence) (1975) Camp de Thiaroye (aka Camp at Thiaroye, The) (1987) Guelwaar (1992) Faat Kiné (2000) L'empire Sonhrai (1963) Niaye (1964) La noire de... (1966) Borom Sarret (1966) Moolaadé (2004)


Innopolis (Иннополис) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 96 (2016).


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Anna Rita del Piano(Cassano delle Murge, 26 sulet 1966) woy ju Itaali.


Sëng garab la gu fekk baax ca Afrig. Guddaayu sëng day toll ci 4 ba 7i Met. Garab la gu siiw, am na ca Asi, ca Óstraali ak réewi Karayib yi. Ay xobam dañoo sew, yaram wi daa baam, dañiy janoo tey toll ci 5 ba 15i sàntimet. Meññeef mi day nekk ciy xolliit yu mboq walla yu xuun di am 4 ba 5i doom. Garab gi mingi jebbi ci ñaareelu xaaju noor bi. Ay reenam dees na ko fajoo ci yax yuy metti ak gone guy waccu, ba tay reen yi bees ko jaxasee ak xob day dindi kadam. Bantam dafa dëgër te ñeme max te itam dees na ci liggéey ay njëfendaay. Bantam itam neex naa togge te man këriñ lu baax! Reen bu tooy bi bees ko dëbbee, tay ko ci bëñ buy metti da koy faj. Ngir faj "estomaa" góomu biir dangay jël ŋëbub xob yi ak i reen boole leen baxal ci liitaru ndox bàyyi ko bam sedd nga segg ko di ci naan benn kaas saa yoo lekkee ba noppi. Tóortóor bi Meññat mi buy door Meññat mi Xob yi


Suraas gi xeetu gàjj la gu bokk ci njaabootu Rutacées. Barab yu tàng yi lees koy bay. Asi la bàyyikoo. Garab gi man na àgg ba 10i met ci guddaay. Wànqaasam day am i dég te xobam 4 10i sàntimet àgg ci guddaay. Suraas gi soloom ci wàllu koom lu fés la. Am na solo it ci wàllug paj. Tóortóor bi Meññetum suraas(doom bi) Xob yi Doomi suraas ginnaaw ñor Garabug suraas gu meññ Meññetum suraas muñu xar Citrus sinensis


Ci angale mooy Damaris; Ci faranse mooy Damaris Jenn jigéen ci Aten la woon, ji nangu woon Yeesu jaarale ko ci waare Pool daanaka 55 g.K.. Dañu ciy jàng ci Injiil ci Jëf 17:34.


Wuhan (武汉市) dëkku di Siin. Nitñii motnañu 10 607 700 (2015).


Ci angale mooy Achaia; Ci faranse mooy Achaïe Diiwaan la woon ci nguuru Room. Mooy genn wàllu Geres bu féete bëj-saalum. Ci Injiil dañuy gis Akayi ci Jëf 18:12,27; 19:21; Ro 15:26; 1Ko 16:15; 2Ko 1:1; 9:2; 11:10; 1Tes 1:7,8.


Ci làkku ibrë la tur wi jóge. Ci angale ak ci faranse mooy Amos. Benn ci maamaati Yeesu ci Luug la woon (Lu 3:25).


Naar yi, maanaam xeet yi jóge ci diiwaanu Sili.


Susuman (Сусума́н) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 5 855 (2010).


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal F.C. Porto (Futebol Clube do Porto)) benn football club ci "Primeira Liga" (Portugaal) ci dekku Lisbon ci diwaanu Lisboon. Primeira Liga, Portugaal: 28 1934–35, 1938–39, 1939–40, 1955–56, 1958–59, 1977–78, 1978–79, 1984–85, 1985–86, 1987–88, 1989–90, 1991–92, 1992–93, 1994–95, 1995–96, 1996–97, 1997–98, 1998–99, 2002–03, 2003–04, 2005–06, 2006–07, 2007–08, 2008–09, 2010–11, 2011–12. 2012–13, 2017–18 Staad Dragão (Estádio do Dragão) Primeira Liga Estádio do Dragão (Staad Dragão) - World Stadiums (en)


Chongqing (重庆市) dëkku di Siin. Nitñii motnañu 49 165 500 (2015).


Panamaa (Republik bu Panamaa) : réewu Aamerig


FARATAY NJÀPP Faratay njàpp juroom ñatt la, ñooy: 1 yeene 2 raxas kanam gi 3 raxas loxo yi ba ci conc yi 4 xaliil baaraami loxo yi 5 masaa sa bopp 6 raxas sa tànk 7 jonj 8 gaaw


Ci xam-xamu nosukaay, ab dencukaay walla ab taxañ, ab ëmbukaayu ay xibaar la. Dencukaay yi, dañu leen séeddale ci ñaar: yu ëmb ay mbind "dencukaayub mbind" ak yu ëmb aw yoon wu ñaarñaarloo "dencukaayub ñaarñaarloo". Cig xarala, njoxe yi nekk cib dencukaay dañu leen nos niki ag callalag ay bit, ñu boole leen niki benn cër bu ñu rënk cim xel mu yaa. Dencukaay bu ci nekk day am tur, naka-jekk dañu leen boole ciw ŋara wu leen di ëmb. Ëmbiitu dencukaay bu ci nekk day am wenn melokaan wi, te melokaan wu ci nekk ak xeetu tëriin way man a firi walla soppi ëmbiitam. Nosukaay bu nekk day am li ñuy wax ag nosteg doxiin, te moom mooy am ci biiram tëriin yiy tax ngay man a ubbi, tëj, bind walla jàng ab dencukaay. Yenn nostey doxiin yi (walla doxaliin yi), yu ci mel ne Microsoft Windows ak MS-DOS, ci lawal gi ñuy yokk ci turu dencukaay bi lañuy xàmmee melokaanam ba man a firi ëmbitam, gu mel ne Mac OS moom yenn jéenginjoxe yu ñu dugalaale ci biir dencukaay bi lay jëfandikoo, geneen gu mel ne Unix moom, ngir xammee xeeti dencukaay yi, ñaari byte yi njëkk ci ëmbitam lay xool.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Paaka : suti waañ


Solom mi ngi bokk ci njabootu fabaceae. Fekk baaxca Afrig sowwu jant ak Afrig gu xalaa ga. Solom garab la gog guddaayam man naa àgg ci 30i meetar , am peer bu tal. Xob yi dañoo nëtëx te tóttóor yi it day weex. Moom nag ñi ngi koy faral di baye ca Senegaal, rawatina ca bëj-saalum ba di kaasamaas. Meññeef mi nag day xaw a tàppndaar, mel ni lu gulumba. Xott wu ñuul ëmb ko ñam wi ci biir day puur di ëmb benn pepp walla ñaar ci biir. Moom nag meññeef mu gànjaru la ci gilikóos, firiktóos, feer, mañesëm, kiifur ak poroteyin. Lem ji ñu ciy defar nag, lem ju neex, ju ñu bari soxla. Ñi ngi koy defare ca Kaasamaas ca bëj saalumub Senegaal. Wolof: Solom, Farañse: Tamarinier noir, Joolaa: Buparaŋ walla efrun. Kodiwaar: "Chat noir", Guinée: "Môké", Bénin: "Assissouin", Togo: "Attitoé", Àngale: "Velvet tamarind".


Grönland : Dun


Tabaski (ci bati Seereer) Sunna la su far ci ab jullit bu di as gor te man ci ag jàppndal, ku mukàllaf rekk mag ak gone ñoo ci yam. Waaye nag dina ware ci ñaari xeeti nësër yii : 1- ci ku ko nësër niki ngani bu ma Yàlla defalee nàngam dinaa tabaski, 2- ci ku njënd am xar, walla mu yor am xar jublu ci tabaski, manaam kon xar moo jënd niki am tabaski, manatu la ñàkk.Tabaski it ag bër (`iid) la gu Yàlla may jullit ñi, Jële nanu ci Anas (gërëmul Yàlla ci moom) mu ne: Bi Yonent (jàmmi Yàlla ci moom) bi agsee Madina fekkee na léen ñaari bis ñu cay caaxaan, Mu ne (jàmmi Yàlla ci moom): « Ana luy ñaari bis yii ?» Ñu ne: “Danu ci daa fo (caaxaan) ci jamonoy ceddo (jaahiliya)” Yonent (jàmmi Yàlla ci moom) bi (jàmmi Yàlla ci moom) ne léen: «Yàlla jox na léen ñaari bis yu gën yooyu ñaar, ñuy Bisu tabaski ak Bisu Kori» (Abuu Daawud mooko soloo) Gàttub tabaski it deesu ko rendi jëkk rendig Yilimaan te Yilimaan it balaa rendi nig ba julli, ci niko Baraan nettalee jële ci Yonent (jàmmi Yàlla ci moom) bi «Dees na lottal ginnaaw julli» Ku rendi lu ko jiitu du doon am tabaski xanaa ag ndawal rekk lay doon, noonu la saxe ci Sunna.


Gibraltaar : Tugal (Óróop)


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Arsenal F.C. (Arsenal Football Club) benn football club ci "Premier League" (Angale - Nguur-Yu-Bennoo) ci dekku Londar. Premier League: 1997-98, 2001-02, 2003-04 Premier League Arsenal F.C. - Dalub web (en)


Karasol garab la gu bàyyikoo ci lu bir ci àll yu naaje yu Karayib, yu Amerig gu digg ak gu bëjsaalum. Karasol gàncax la gu ndaw. Guddaayam danay àgg 3 ba 10i met. Xobam melo wu nëtëx la yor. Tóor-tóoram 3i xob la yor. Day meññ at mépp. Karasol dees na ko lekk. Dees na ci defar njar. Dees na ci fajoo it. Annona muricata


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Chã das Caldieras benn dekk-dëkkaan Santa Catarina do Fogo ci yu penku yu nekku Fogo, Kap Weer. Michel Lesourd (dir.), « Cova Figueira », Le Cap-Vert, Éd. du Jaguar, Paris, 2006, p. 136-40 (fr) ISBN 978-2-86950-408-0 Isildo Gomes et al., Endemic plants and indigenous trees of the Cape Verde islands, Ministry of Environment, Agriculture and Fishery and the Projects « Conservation and Exploration of the Natural Resources on the Island Fogo » (Deutsche Gesellschaft für Technische Zusammenarbeitand) and « Conservation of Biodiversity », 2003 (en) Michel Lesourd, État et société aux îles du Cap-Vert : alternatives pour un petit État insulaire, Karthala, Paris, 1996, p. 86-87 (fr) ISBN 2-86537-625-7 Map of Fogo Brava 1:60.000, Attila-Bertalen-Kartenverlag, Karlsruhe, 2002, ISBN 3-934262-03-1 http://www.ine.cv/censo/censo2010.aspx Fogo, Global Volcanism Program (en), 7 awril 2012 Observatório Vulcanológico de Cabo Verde (OVCV) (en)


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Royan dëkku Faraas. Nitñii motnañu 18 100 (2005).


Ginaar g :Baayima la, di boroomi laaf te du naaw, te day miin.


Ci angale mooy Aretas; Ci faranse mooy Arétas Aretas IV Filopatiris, buur bu jóge réewu Arabi la woon. Jamanoom moo doon 9 j.K. ba 40 g.K.. May nañu Erodd Antipas doomam bu jigéen. Waaye Erodd dafa ko fase bi mu bëggee woon takk Erojàdd. Aretas yónni na ay xarekatam ci xare ngir xeex ak Erodd. Mu noot ko ci 36 g.K.. Aretas teg na benn jawriñ ngir yilif dëkku Damas. Kooku jéemoon na jàpp Pool. Turam moo feeñ ci Injiil ci 2Ko 11:32.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Calhau benn dekk-dëkkaan São Vicente ci yu penku yu dunu São Vicente, Kap Weer. http://www.ine.cv/censo/censo2010.aspx http://mindelo.info/gal_calhau.php (fr) Michel Lesourd, "Calhau", Le Cap-Vert, Jaguar Publishers, Paris, 2006, p. 212 ISBN 978-2-86950-408-0


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal João Galego benn dekk-dëkkaan Boa Vista ci yu sowwu yu dunu Boa Vista, Kap Weer. http://www.ine.cv/censo/censo2010.aspx Berlitz (3 Ut 2015). Berlitz: Cape Verde Pocket Guide (en). [S.l.]: Apa Publications (UK) Ltd. ISBN 9781780048765 https://archive.today/20120701141906/http://asemana.sapo.cv/spip.php?article33616%23ancre_comm#ancre_comm#ancre_comm<(pt)


.zm mooy barab bu tolluwaay bu njëkk bu réew (ccTLD) bees jagleel dunu Saambi Moo ngi njëkk dugg ci net bi 1994. (en) Informazioni Whois IANA (en) .ZM Domain Name Registry


Kubaa (Republik bu Kubaa) : réewu Aamerig Kubaa dfa nekk ben deukou Aamerig latine .


Aminata Sow Faal mu ngi juddu ñaar-fukki fan ak juroom-ñaar ci weeru awiril atum 1941 ca Ndar (See-Luwi ca Senegaal). Nekkoon na ab bindkat buy bind ay téere, rawatina yu nettali, bokkoon tamit ci ñi xàll yoonu bind càllalag Afirig ci làkku farañse. Aminata Sow Fall est mère de sept enfants, dont le rappeur Abass Abass,. Le Revenant, roman, 1976 La Grève des bàttu, 1979 : présélectionné par le jury du prix Goncourt en 1979 ; Grand prix littéraire d'Afrique noire en 1980 ; porté à l’écran par Cheick Oumar Sissoko en 2000,. L’Appel des arènes, roman, 1997: présélectionné par le jury du prix Goncourt en 1982 ; Prix international pour les lettres africaines ; porté à l’écran par Cheikh N'Diaye en 2006 Ex-Père de la Nation, roman, 1987 Le Jujubier du patriarche, roman, 1993 Douceurs du bercail, roman, 1998 Un grain de vie et d’espérance, réflexion sur l'art de manger et la nourriture au Sénégal suivie de recettes proposées par Margo Harley, 2002 Sur le flanc gauche du Belem, in L'Odyssée atlantique (collectif), nouvelle, 2002 Festins de la détresse, roman, L'Or des fous, éditeur avec l'Alliance des éditeurs indépendants 2005 L'Empire du mensonge, roman, 2017 Lauréate du Grand prix littéraire d'Afrique noire pour La Grève des bàttu (1980).


Ci xam-xamu falag xaaju kol-kol mooy benn xaaj ci ñaar yi ñu sedatlee kol-kolu àdduna bi. Rëddub yemoo bi moo ko xaaj ci digg bi, benn bu tudd xaaju kol-kol bu bëj-gànnaar ak bu bëj-saalum. wikbaatukaay am na xët wu tudd: Xaaju kol-kol


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Bagdad : mooy péeyu réewum Iraak


Saint Kitts and Nevis : réew Aamerig, Dun (Géejpeek u Atlantik)


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Kigali mooy péeyu réewum Ruwandaa


Bujumbura mooy péeyu réewum Buruundi.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Skopje mooy péyu Réewum Maseduwaan [[]]


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Dublin mooy péyu réewum Irlaand


Fijii (Republik bu iil yu Fiiji) : réewum Oseyaani


Jàpp nañ ne koom-koomu Afrig mooy gi gën a dellu ginnaw, suñu koo mengalee ak yeneen gox yi.Koom-koom dafa doon lu yaan, bariy fànn, kon fii dañ fiy junj yenn yi rekk. Njuddéef (production) mu mbay mi ci Afrig day wuute wuute gu mag, kem ni kilimaa bi wuutee, ndax diiwaan yu tàng yi la fay juddoo ci mbay bokkul ak lay juddoo ca diiwaan yu diggdoomu ya (yu yamuw tàngoor ya). Ëlëgu mbay ci Afrig lu am yaakaar la, ndax am na fi ay yaatu-yaatu yu mag ci suuf su nangu mbay su ñu jëfandikoogul, kon ëlëgu koom-koomu Afrig lu mat a dale‘m xel la, ndax li muy wund lépp aw yiw la ak mbégte. Bokk na ci njuddéefi mbay yu afrig yi ëpp solo yii: Kakaawoo: mi ngi ci tefesug Gana gi, di ñatti ñeenteeli njudéefi àdduna bi (maanaam bu ñu xaajoon li ci àdduna biy liggéey ci Kakaawoo ñeenti xaaj, ñatt yi fa lañu leen di liggéeye). Diwug garabu tàndarma : mi ngi ci Tefesug Gana gi, Afrig nag mooy gox bi ëpp lu koy jóox (produire) ci àdduna bi.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Iil yu Faarow : Dun


Pénc mu Araab mu Siri : réew Asi


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Amman : mooy péeyu réewum Jordaani


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Arare ab dëkkub bëj-saalumu Afrig la, di tam péeyu réewum Simbaawee. Ñoo ngi ko xame woon niki Salisbury ci jamonoy canc gu waa-angalteer. Ab dëkk bu mag la, am lu mat 2,8 milioŋ ciy way-dëkk, mooy diggu yëngu-yënguy yaxantu ci Simbaawee. ci melosuuf ñoo ngi koy barabal ci (17°49′S 31°03′E / -17.817, 31.05). Menn mbedd ca Arare Ab jàngu ca Arare Jëlewaayu saxaar


Mooy Mboor ci làkk wolof dëgg, di xam-xam bi'y gëstu la xewoon demb. Di itam mbooleem ay Jëf ak ay xew-xewu demb, la ko dale ca ña nu jiitu woon ba ci nun. Taariixkat mooy ki'y gëstu di bind ci wàllu taarix Xam-xamu taariix moo nuy melalal mbiri dëkk yeek dëkk-dëkkaan yu yàgg ya, ci biir jamonoy taariix, ak mbiri seen way dëkk. Da na nu waxal it ca dund ga fa amoon. Ci gàttal daal, xam-xamu taariix day gëstu li-wéyi nit (dembam) cig matale. Da na wuññi (feeñal) it nekkiin ak dundiin yi nga xam ne nit jaar na ci jànkoonteek ñoom ci dundam gu gudd gi, ci biir ay jamono yu dabante te toftaaloo, bu ko defee mu gëstu anami jëm-kanam yi nga xam ne nekktéef bii (di nit) amal na leen ci taariixam bu gudd bi, ci noonu loolu jural ñu ñu jange ci daj-dajam (li mu jot a dund) yooyu wéy, aki ndamam, te jéem a moytu ay pakkastalam aki rëcc-rëccam ya jàll.


Soligalich (Солига́лич) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 6 438 (2010).


Fuuf xeetu gàncaxu tóortóor la gu bokk ci njabootu "polygaceae". Dees na ko jënfandikoo ngir ay jagleem ci wàllu njaay ak paj, ci pajum coosaanu Afrig. Ñax la gees di buddi ngir ay reenam. Barab yi tàkke lay faral di ne: Burkinaa Fasóo, Sudaan, Senegaal. Beru la baaxoo te guddaay danay àgg ba 5i met. Oktoobar ba nowambar lay tóortóor, tóortóoram wirgow ngolleñ bu dër la yor te day gilli xet wu tar te saf suukar. Fuuf bi danay des ci fuuf gi lu mat weer. Xooxam danay jariñ ci wàllu aniin, ginnaaw biñ ko dëbbee te togg ko toggu ko yem. Diwam suñ ko nalee, njariñ la ci jagal kawar ak der. Dawam siiw na ne tooke la ci biir. Reenam lees di fajoo la ci pajum cosaanu Afrig. Njariñal paju garab gi ci yaatal yii la: -Toppatoo mettiitu gëñ. -Xeet egsemaa -Xam, ngénnaliku der. -Néewle dereet Tóor-tóor bi Xob yi Securidaca longipedunculata Araab: Farañse:


Taata bu Monsoro (Faraañse : Château de Montsoreau) : Faraas, Monsoro Open : 2016 Dayoo : 3500 m² Visites : 52000 (2018) www.chateau-montsoreau.com


Mooy xam ni yaram yi mel walla jëmm yi, walla seen dëgg-dëgg ci lu dul laalante gu fisya (fisi) walla gu kimya (simi) gu jonjoo ak yaram yii. Bokk na ci ni nu ko gënee doxale, ëpp ko nee defe ci jamono jii: nataali jawwu yi nuy defe ci satalit yi (jumi asamaan yi) walla ci fafalnaaw yi. Bokk na ci li nuy doye ligéey bii: Wàll gu jëm ci jiyoloji: wuññi petorol(feeñal ko), ndox, mbell yi, añs... sopparñiku gu jiyoloji. Mbay: xam tawat yi ci gàncax yi, xam xeeti gàncax yi nekk cib barab. Xam-xamu galaas yi: xeentu walla topp ak gëstu yëngu-yëngu gu jóori galaas yi ak ni nuy seeye.


Ayuba Sulaymaan Jàllo (ñu gën  Koo xam ci turu  Jòobeen Solomon)  , mi ngi judd jamonoy 1701 fëla ca  Bundu,  mi ngi dee atum 1773 .Nekkoon Imaam , waaye ba tay bokk ci  ñi loru  ca njaayum jaam yi  tubaab yi doon def nit ñu ñuul  ñi. Nekkoon ab jaam ci ay weer ju bari fee ca  Marilaand  , moom mooy Benn jaam bi njëkk bi   dellusiwaat ci  njaayum jaam ñi  nekk Kenn ci   "Spalading Gentleman' s Society " Ayaub Sulaymaan Jàllo  , bindul ay jaar-jaary fundamental moom ci jëmm mi boppam, waaye ñi kuy xam ci dimbalug téereb tomaas  Bulett bii génn ca atum 1734 Judd atum 1701.       Ci réewum Senegaal   , Ayuba  bi ngi bokk ci njabtoog gog ay julit lañu,  doon ay woroom xam-xam ci mag, Bi bu nekkee gone ci la jàng làkkuw Araab ak alxuraan  ,moo àndoon ak  buurub Fuuta ba bu siiw ba  Sàmba Gelaajo Jéggi .Bi Amee 29i at,  ci la ko Mandige jàpp. Ñu Njaay ko benn "kapiten" bu ñuy woowee  Piki


Laay garab la gog guddaay gu yam la yor. Mi ngi bokk ci njabootug Anacardiacées. Garab gi peer bu ndaw la yor, day màgg jëm ci kaw, guddaayam man naa àgg ba 10 met. Garab gu bari lool ay witaamin la. Danay meññ benn fooytéef bu dëgër, ñuul te neex lool. -Ay foytéefam dees koy lekk ak di ci defar yenn xeeti njar yi. -Garabu ber manees na ko jëfandiko ngir doxal yenn daamar yi. -Garab la gog bari na jàngoro yu muy faj, bokk na ci sibbiru. Sclerocarya birrea


Ci angale mooy aloes; Ci faranse mooy aloès Bantu genn garab la bu xeeñ lu neex, te joxe diwlin ji ñu def ci néew yi. Ci réewi penku yi la jóge. Boroomi xam-xam yi ci turu Akilariya agalosa (Aquilaria Agallocha) lañu ko xame. Garab yi am benn feebar rekk ñooy xeeñ. Feebar bi dafa soppi wàllu dàttam ba bant bi dëgër te ëmb benn diwlin bu neex. Bu ñuul bi mooy lu am feebar. Lu weex mooy lu amul feebar. Dañu koy gis ci Injiil ci Yow 19:39.


El Hadji Cissé, Nataalkat djargogne.org Fatou Diome, bindakat Ismaël Lô, woykat Djibril Dio Mambéty,bindkat Youssou N'Dour, woykat Ousmane Sembène,bindkat, cinemaakat Momar Thiam Seriñ Abdu Xaadir Gueye Badar, Gëstukatu wolof [1] Nit nag mooy képp ku sosoo ci Aadama (doomu Aadam) nite nag moom la nu soxla ci nit ndax bo nite wul ab dof ngay donn. Nit moom la Yàlla miy Sosaakon Bi gën a bëgg ci li mu sos li gën ci li mu sos it nit la li mu gën a teral ci li mu sos it nit la waye nag ndax nit moom mii xam na boppam ? Bu ko xamee li ko war mooy mu nite.


Fattalukaay ab cër la bees di jëfandikoo ci biir ndombo yu mbëj yi, di fees di rënk kàttanu mbëj niki toolub mbëjtekkaaral, yani mbëj yi ñoo fay tase dankaloo fa. Dafay am ñaari làcc, yu tapp yees defaree ak lu man a wommat mbëj, yu làng ak benn diggante bi. Ñaari làcc yi yani mbëj yu dekkarloo fay nekk, wenn làcc wi yan bu ëpp (+) lay am weneen wi bu yées (-), segam ñaari yan yu dekkarloo dañuy xëccante, waral juddug toolu mbëjtekkaaral bi. Taraayu tool bee ngi aju ci limu yani mbëj yi nekk ci diggante làcc yi, moom itam aju ci dendu mbëj bi. Ngir bañ benn yan jóge ci wenn làcc dem ci weneen, faww ñu def lenn ci seen diggante, lenn loolu lees di woowee ab lankmbëj, man naa nekk ngelaw rekk walla këyit mbaa lépp luy bañ mbëj jàll ko. Ab fattalukaay bu nekk dafay am ab def (C) ñu koy natt ciy farad (F), dayoom a ngi aju ci lankmbëj bi, mooy li nuy wax dayoob toolu mbëj bi gën a rëy bi nga xam ne su ko weesoo yani mbëj yi man a jóge ci wenn làcc dem ci weneen, di luy waral itam yàqug lankmbëj bi.


Màndiŋ (m-) Fr: Savane


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Jibuti mooy péeyu réew mi tudd moom itam Jibuti, am na 542000 way-dëkk te rëye 630 km² Dunu Uaramus Dunu Uaramus Dunu Uaramus Dunu Uaramus Dunu Uaramus Dunu Uaramus


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Makaaw (澳門) (澳門特別行政區 , Resiyoŋ u Administaraasioŋ Espesiyaal u Ciin bu Makaaw).


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Paul benn dëkk-dëkkaanu ci yu dunu Santo Antão, Kap Weer. Pombas Cabo da Ribeira Campo de Cão Eito Figueiral Janela Pico da Cruz Ribeira das Pombas Ribeirãozinho Santa Isabel Antoninho Travadinha UD Janela Paulense DC http://www.ine.cv/censo/censo2010.aspx https://web.archive.org/web/20060506171646/http://www.paulbelezanatural.com/ https://web.archive.org/web/20190714061642/http://www.anmcv.com/Munic%C3%ADpios/Paul.aspx https://web.archive.org/web/20160820012229/http://asemana.sapo.cv/spip.php?article23822


Kunsay mbaa Ngunsay, as ngarab la walla garab gu xob yu sew te am i dég man a àgg ba ci 15i met ci njoolaay, gu bokk ci njabootug Rutaceae. Buutam lum gàtt-gàtt man naa dem ba ci 200i met ci biir suuf, man na it àgg ba ci 40i sàntimet cig xala. Garab gi day am ay wànqaas yu bari. Wànqaas yi it am ay dég yu jub xocc teg ci ñaw, man nanu koo bay, man nanu koo fekk it ci àll bi walla ñu koy bay ngir jëfandikoo ay foytéef am cim paj walla bant bi dees na ko soxla ngir di ko toggee. Ci wàllu dëkkuwaayam, garab gi li ci ëpp noo ngi koy fekk cib àll walla di ko fekk ci suuf suy tooy suy bari ndox walla yu ni mel. Ci dëkk yi ëpp li nu koy fekk bokk na ca Amerig ak dëkk yi nga xam ne day jige xala yi yu ci mel ne Miyaami ak yu ni mel. Garab gi it màggam gaaw na lool rawati na bu nekkee ci suuf su nangu, màgg gu gaaw nag lay màgg lu muy gën a màggat garab gi di gën a rëy ay wàqaasam di gën a yaatu ak a gudd.


Lamb j am poħum goor la. beneen baatu sexadoom moo di mbëré. poħ mi dafa andak aada akk cosaan, lumelniki ay wayy, fecci, akki deeba deeb, wala book xarfafufa.


Vesoul mooy péeyu rééwum Franche-Comté (Faraas). Nitñii motnañu 15.920 (2009).


Manees na a yër foofu, yennat ciy léeboo nga fa: http://www.au-senegal.com/-Proverbes-wolof-.html Aduna weru koor la faw jant so nga do nga waññi bis = La vie est comme le mois de ramadan tant que le soleil ne s'est pas couché on ne doit pas compter les jours Alalu golo ca lex ba = Tous les biens du singe sont dans sa joue. Léébu: proverbes wolof. CILF/edicef/ACCT. 1986 Am naa giléem ca Gànnaar yomb naa wax = J'ai un chameau en Mauritanie, c'est facile à dire. Léébu, proverbes CILF/edicef/ACCT. 1986 Bakkan waruw dàll la : fa muy dagge doo ko yëg = La vie c'est comme une lanière de sandale : avant qu'elle ne soit rompue, on ne peut pas savoir où cela va se produire Léébu, proverbes wolof. CILF/edicef/ACCT. 1986 Bala nga xam luw taat di jariñ, mbate toog jot = On ne connaît l'utilité des fesses qu'au moment de s'asseoir. Léébu, proverbes wolof. CILF/edicef/ACCT. 1986 Bant, lu mu yàgg cig dex, du tax mu soppiku jasiit = Un bout de bois, il peut rester longtemps longtemps dans un fleuve,ce n'est pas pour ça qu'il va se transformer en crocodile.


Bahamas (Commonwealth bu Bahamas) : réewum Aamerig


Seyidinaa Limaamu ab nappkat la woon bu juddoo Yoof atum 1845 g.j. Ci atum 1885 g.j, mu gént gis ne mooy Mahdiyu .. mu tàmbalee woo àndandoom yi ci ñu dugg ci Lislaam, di soññ jullit ñi ci ñu sellal te jaamu Yàlla rekk, mu daa wax : (( wuyyuleen wooteb Yàlla, man de yonnantub Yàlla laa, maay Mahdiyu mi ñuy neggandiku)), daa na woo ay àndandoom jëme léen cig jub ak jàppalante. Bu ko defee nit ñu bari dikkal ko ngir déglu njàggaleem mi. Mu daal di sos kuréelug Laayéen. Siiwam gi tiitloo woon na way sanc yi ragaloon ag jeqiku kontar leen. Ci atum 1887 g.j, la sancaan yi taxaw ci jàpp ko, bi mu yëgee seen naal yooyu la ànd ak lenn ciy àndadoom génn, waaye tubaab bi jàpp ko ca wetu Caaroy. Waaye ëttu àtte bi mujj na ko setal ko ngir ñàkk lenn lu man a dëgëral tuuma yi ñu teg ci kawam. Limaamu wéyoon na ci wooteem gi, waaye daa na def jamono ju nekk muy fenqook sancaan yi ko daa jéem a sonal ak àndandoom yi. Mi ngi làqu atum 1909 g.j.


Mbërbóof xeetu garab la gu bokk ci njabootu "Curcurbitaceae", barab yu naaje yi lees koy baye. Tur wi nag ci làkku wolof ñi ngi ko tëgge ci "mbër mu bóof" ndax bari gu mu bari ay njariñ rekk. Garab gi danay àgg ba 5 met ci guddaay. Xobam xet gu tar ak cafka gu wex la yore. Tóortóoram day ndaw te mboq. Car yu nooy a koy tëye. Doom bi daa dége te puur. Guddaayam 8 ba 35i sàntimet lay àgg. Mbërbóof lees di lekk la te di ko fajoo. Ci toppatoog jabet ak yenn kãseer yi dees na ko fa jëfandikoo. Mbërbóof gi Mbërbóof bi (foytéef) Tóortóor bi Mbërbóof bi (ñorut) Momordica balsamina


Ci Séwógaraafi Tugalasi ab gox la bu mbooloo bu ñaari gox yii di Tugal ak Asi jëmmal, walla benn xaaj ci Afritugalasi, ni ko ñenn ñi di waxee. Yaatuwaay: 54 000 000 km kaare Askan: 4,8 miliari way dëkk Tugalasi ak Afrik, ñoom la ñuy woowee àdduna gu yàgg ga, ndax li fa xay yi gën a yàgg juddoo. Baat bi day safaanoo ak àdduna gu yees gi, di ñaari gox yii Aamerig ak Oseyaani


Ñaqu (vaccin) Hepatite B mooy ñaq bi mëna aar nit ñi hepatite B. War nañu ko ñaq nit ci biir 24 waxtu ci top ci juddoon, ginaaw loolu mën nañu ko baamtu ñaar ba ñatti yoon. Bokk na ci ñoom ñi seen yaram ragal feebar maanaam ñi am VIH/SIDA ak liir yi judd te seen àpp jotagul. Digle nañu itam ñiy liggéey ci barabi fajukaay yi ñu ñaqu. Di faral di ñaq ñi dara jotul dina leen may kaaraange kuy yegg ba 95%. Ñi nekk ci barab bu feebar bi nekk, fàww ñu saytu seen defar ngir xool ndax seen ñaq baa ngi leen di aar. Ñi seen yaram gaawa daanu feebar fàww ñu baamtu ñaq bi. Ñi seen yaram amagul luy xeex feebaru hepatite B te ñu nekk ci barab bu ko, dañu leen wara joxaale immune globulin anti-hepatite B dolli ko ci ñaq bi. Ci siditu nit ki lañu lay pikiir ñaq bi. Daanaka ñaqu hepatite B du indil nit ki benn jafe-jafe. Mën nga yëg metit ci barab biñ la koy jam. Du waññi dara jiggéen ju ëmb wala juy nàmpal. Jotewul dara ak feebar bii tuddu syndrome Guillain-Barre.


Njuuj-njaaj, Sëriñ Muusaa KA a ko way, di ci tagg Sëriñ Tuubaa di ko melal, kañ ci it Sëriñ Móodu Mustafaa Mbàkke ak Sëriñ Fàllu Mbàkke ak Sëriñ Baara Mbàkke Ak Sëriñ Basiiru Mbàkke. Galanug way wi nag bokkul ci galanu araab yi, gii moo ko jëkk a wayee, mi ngi ko dikkee ci ñu doon waral ab séet doon ko taasul naan: "Ku ànd ak ki ma àndal lu la neex laaj, ku jiital ki ma jiital lu la neex laaj". Ci la ci fent galan gii tuddee ko NJUUJ-NJAAJ; galanug Njuuj-njaaj. Mi ngi ko tàmblee: "*Na ngeen déglu ma dellooti fent ab daaj Ba saahir sa di baatin jullee gën ug maaj Damay wëlbati mboolem wayiini soodaan Ba feem yépp di baatin ba jar di seetaan Damaa romb Ku seetal mu naa ma kaay laaj Ku jiital li ma jiital lu la neex laaj Ma seet mbir ma mu jiital jarul ay ngaañ Ma faf jug ne ko tuubal malaaka day gaañ Te Ànd ak ki ma àndal nu dem ba Tuubaa Faral jébbalu moo gën torox su boobaa, Ku Ànd ak ki ma Àndal lu la neex laaj Sëriñ bee jar a àndal bu leen njuuj njaaj Ku ànd ak ki ma àndal lu la neex laaj Sëriñ bee jar a àndal ba léen njuuj njaaj Defal ànd bi Yàlla ak Sëriñ tuubaa Te yonnen di sa wommat nga jublu tuubaa...


Kambodia (Ruwaayom bu Kamboodia)


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Jubuljana Moy péyu réewum Esloweeni.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Guddi (fr : nuit)


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Ribeira da Barca' benn dekk-dëkkaan Santa Catarina Kap Weer ci yu penku yu dunu Santiago, Kap Weer. Instituto Nacional de Estatística Cabo Verde António Mascarenhas Monteiro Txeca Andrade Pedro Freire João Baptista Freire http://www.ine.cv/censo/censo2010.aspx


Caaya j- Mag ñee ëpp lu ñu koy sol. Caaya tubeyu mag la. [[wàll: waati wolof]]


junj Am Saaw Am saaw day mel ni ab supññeel ci bindiin waaye moo koy ëpp.


Santiago Tequixquiac (es. Santiago Tequixquiax) béne deukkou Meksik.


Coreca (Coraca ci waxiinu waa-coreca), ab frazione la (dëkk-dëkkaan ci wolof) bu bokk ci dëkkaanu Amantea, ci tunduw Cosenza digoo ak dëkk-dëkkaanu Campora San Giovanni ca réewum Itaali.


SOÑÑEE CI ÑU FARLU CI RÀÑÑALE DIGGANTE FARATA YEEK SUNNA YI AK ÑÀKK CEE SÀGGAN Koo xam ne julli na ca anam ga mu gën a rafete, ci maanaa,mu jullee ni ko yàlla digalee,metal rukoo ya ak sujood ya,metal taxawaay ya ak jataay ya,te bawul dara lu nu war a def ci julli gi,mu noppi nag nu laaj ko li julli gi am ciy farata akub àtteem, ndax moom julli gi farata la walla sunna walla lu nu sopp,te moom xamul dara ci li nu ko laaj,xanaa mu tontu rekk ne man daal da may gis nit ñi ñuy jaamu ma ànd ak ñoom ca la ñuy def waaye li ci des xawma ci dara. Ci loolu yenn boroom xam-xam yi nee nanu julleem gi baaxul,te dunu nangu ngàntam li. Naka noonu ku jàpp njàpp mu sell,raxas ñatti yoon ay loxoom ba ci tikkujara yi,gallaxndiku gu ànd ak soccu,saraxndiku,fiiru,lu ci ne ñatti yoon raxas kanamam,ay loxoom lu ci ne ñatt,te xaliil baaraam ya,masaa boppam tàmblee ko ci fi jë bi yam ba ci doq gi,delloosi ko ba fa mu tàmblee woon,masaa ñaari noppam ginaaw bi mu tooyalaatee ay loxoom,raxas ñaari tànkam ànd ak xaliil leen,matal njàpp mi ni mu ware.


Xam-xamu diine yi manuta ñàkk Ay jumtukaay ngir jàng làkku arab


Xerawlu leen ma sadd fii baati wolof - miy sunu làkki maam ya déggatuñ ko faf Ngirag ne sun jamono lañ xéy mbaanig - jànqe ko yaawur te rañaane kàcc nag Te xéy ma ñépp këmm mbaa jupp la dal - ña jànq it seen diñe gaay seen wéttal Gaa ya rañaan war ca galéemi fande ya - te xét fétal ca ñall yuy gòlliku ya Ba génn kéewu dànna mom ëwoon na leen - ni dédd def xaloobi gaynde sange leen Jéggi dayoom gu weesu lef moo ma ëlëm - ma rët ba tax ma bëgg a dëflu cig woyam Ngir dekkalaat ko koomu alkandeem ma wér - te suuxataat reen ya ba meññatam ma ñor ñu raas ko, fuuyu ko te ràcc, def cifaay - yoor ca di fas dumóoyu lépp lëf lu aay jafal la giim te taal ko ngënji muy bërëx - di lekk sun liw bi ba kenn dootu lox ñu naan ci dex gi bàyyi tèpp-tèpp yi - ak dèq yeek ñunux yi, xunn-xunn yi dëtëm ba màndi raggu bokkul ak di ñéer - ci lol dafay guusali put di yokku tér masëy-bandaŋ wa wenn dooñ la tooyalul - waame wa mooy tooyali tool te koy ñoral ba tax ma fëx àkki wolof ya jiitu woon - muy waxi sun maam ya dem ak ñii fi ne woon waxiin ya laa jëlaat, fasoo ñu delsiwaat - te ñooy wolof yu wér ya, nar ñu dèkkiwaat tudde ko mottaliy mebët yu’ñ sémb - ci dekkalaat baati wolof yuy démb


Yaraanga’a ngi may yeerook a yedd ak a yunk far - yërëm leen ma saag yées yées na yòqat a ngii di yër Ba yambar ya far nan tiim ma man may yalang mu yes - ba yòqóolu naa far yòllugar nan ma far ma ber Te yiiruñ ma may yoppoorlu yërmaande far na jee - ma namp yanaatub ñàqareek yëjji xol bi mer Te yombul samay mbir yemp yenkeewlu naa itam - ci yammug yaras maa yay di yuuxook samaw naqar Te saa meññatum yaakaar mi yuntul ma yeene yiw - ku nekk te teewul may yokkuw naqar’ak lu tar Ba saa kawarug mettiit wa yiif na ba yéegi yéen - ba ronqoñ di yol saaw fit ni yèjji ni laaxu gar Ma yeewat ci yittey gaa yu yeeme mu të’a yewén - ma yoongan ko yootug yokk fàww ci ngën ji yar Ma daw yaafus ak yunj’ak di yeex’ak di yox-yoxi - te def yuww aw ciw yoon ba def yunn cig cigar Ma mujj di yeer muy yabbalum xel di yaag xalam - te muy yaradal am xel ku yewwu du sóoru mbër


Penku Asi ab diwaanu Asi la. Su nu cëslaayoo ci sedatle, gu àdduna bi, gi Mbootaayu Réew yi def, Penku Asi benn la ci diwaani Asi yi. Yii ñoo fa nekk ciy Réew: Siin Kore gu Bëj-gànnaar Kore gu Bëj-saalum Sapoŋ Mongooli


Bennal gu Itaali Ni Itaali meloon njëkk xare yu Napoleon yi: Itaali laata a Napoleon di ko teg loxo, di ko nangu, nekkutoon réew mu ñu bennal , nekkutoon it di mu am ag temb, moom kay daa seddaliku woon, doon fukki xaaj ak ñaar, yu doon topp ak a nekk ci ron kiliftéefug ay nostey politig yu wuute: nosteg nguur ca Savoia, Piemonte, Napoli, ak nosteg pénc ca Venezia ak Geneva, ak ag àtte gu paab ca Rom, ak gu Dóox ca Toskaana ak Parma, ak xaaj yoo xam ne dañoo nekkoon ci waawug imbraatóor gu Otris gi, ñooy Milano ak Lombardia. Piemonte nag moo nekkoon nekkteg politig gi gënoon a dëgër, te ëppoon doole ci nekkte yooyu. Ña ëppoon ca njiit ya yilifoon nekkte yooyu, ay diktaatóor lañu woon, rawati na ñi ci waa Otris jiite woon, cig jonjoo mbaa cig jonjoodi . Napoleon, bi mu nangoo Itaali, dafa lijjanti ba boole xaajam yu politig yu bari te wuute yooyu ci ñatti nguur rekk, ñooy: Nguurug Alp gu bëj-gànnaar gi, walla Itaali, ak Nguurug Savoia, ak Nguurug Napoli.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Ab suñeel


Ci njëlug bisub gàwwu,ñaar fukki fan ak ñatt ci muharram,atum lasasin,la génn dem Njaaréem,mu julli woon suba ginaaw bi mu doxee lenn ci ay kilomet,mu fanaan ca la yées Tuubaa, ca guddig altine ja mu fanaan Tuubaa,ca Daarul Haliimil Xabiir,fa Sheex Abdu Rahmaan LO,muritam ba jàngal doomam yu mag yi,mu xëy nag jëm Njaaréem,fanaan fa guddig talaata ñaar fukki fan ak juroom ñatt,bi mu àggee Njaaréem,ñu dalal ko ci njëlbéen gi ci benn pàkk bu nekkoon ci wetu àttekat (goornoor) bu ndaw bi,àttekatu ñoñ bi (al haakimul ahlii,xanaa mooy gouverneur civil) ,ca jamono jooja ma nga dëkkoon ca wetam,barab boobu fa lanu tabax fi mu nekk jàngukaayu farañse bu mag bi (école française),ca penkub dëkk ba ,nee nanu ci safari lasasin,di junni ak ñatti téeméer ak fan-weer,la sëñ Ibra mom Sëñ bi gane àdduna,ca rabiihul awali atum alsasin,di junni ak ñatti téeméer ak fan-weer ak benn,mu tuxoo fa dem ca këram ga nekk ca kaw tund wa,ginaaw bi mu ko tàmblee defar ca weer wa ko njëkk,loolu nag mi ngi amoon ca bis bu njëkk ba walla ba ca topp,walla ya ko jege,dal di koy tudde Albuqhal Mubaaraka,di ci maanaa pàkk bu nu barkeel bi.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Sagreb mooy péyu réewum Korwaasi.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Ponta do Sol benn dëkku Ribeira Grande ci yu nekk Santo Antão, Kap Weer. Solpontense FC Staad João Serra Jorge Ferreira Chaves Raul Pires Ferreira Chaves Gabriel António Costa (Nhô Kzik) Domingo Lima Costa http://www.ine.cv/censo/censo2010.aspx


Bukki mala la bu nekk ci àll bi.


Mbëfër m aw rabu àll la wu rëy lool


sukar lu neex la lu ñiy jafë ndikoo lu bari la ci ay ñam yu wuute ak ci ay naan yu wuute moom nag dees na watta ndiku di ci jëll lu bari


Julli yi juroom farata la ci lu dog,ci alxuraan ak suna ak ci dajeg boroom xam-xam yi. Kepp ku ko bañ a def ngir weddi,mook ku tubbee yam cib àtte,dees koy tuubloo may ko ñatti fan,bu tuubee nu ba ko,bu tuubul,sariiya ray ko ci jaasi,te deesu ko sang,deesu ko sàng ,deesu ko jullee te deesu ko suul fa jullit ña. Imaam daal day yonni kenn rekk, mu suul ko,te dunu ko jublule xibla,te alal ji mu am it ci baytul maal lan koy def (baytulmaal mooy (trésor publique) bu nguurug lislaam),ku nangu ne julli lu war la ba noppi lànk ne du ko def,te amul ngànt,moom danu koy bàyyi ba waxtu julli wi jot,nu digal ko,bu lànkee nu muñal ko ba doroora ji dem bay bëgg a jeex,nga xam ne lu tollu ne benn ràkkaa rekk a ciy bëgg a des,bu bañee nu topp ko,ba mu wóor ne faatiya sax xajatu fi,walla ab yamoo,loolu lepp nag ngir bañ koo ray, ñongal dereetam,bu bañee, kilifa gi ray kook jaasi ,rayug gëtën mu bañ a doon ni nuy raye ab yéefër.


jële lëf ci barab, yobbu ci beneen Transmission


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Xiirtalug mbëjbijjaakon ag feeñteeg jëmm la gees di gis niki juddug ag wuuteeg aj ci diggante ñaari cati ab wommatukaayu mbëj walla ci ag ndombo gu mbëj mbaa juddug ag dawaanu mbëj ci seen biir, su wommatukaay bi walla ndombo gi nekkee ci biir ab toolu bijjaakon. Ci gii feeñteg jëmm la doxub soppalikaay yu mbëj yeek xiirtalukaay yi sukkandiku.


Taysiirul Hasiir: daaray Alquraan la ju mag, ju nekk ca réewum senegaal . mingi sosu ci atum 1953, ki ko sos mingi tudd Sëriñ Moor Jóob Ndar dëkk foofee ca Ndar. Senegaal naka jekk da ñoo masa fonk njàngum diine moo tax diiney lislaam am fi doole lool dale ko ca bañ tànnee lislaam muy seen diine ba leegi,ci ndimbalu Yàlla jaare ko ci Sëriñ si ak nitu diine yi ñu daa taxawal ay daara ngir jàngale ak yar,daara yooya daa génne ay kurél yu takku yu Fees dell ak xam-xam ànd ak mokkal Alquraan loolu nag mujj doon jikkoy Saa Senegaal yi ba at mu jot ay téemeer i téemeer di mokkal ciy gox yu fasantikoo ak i dëkk yu ndaw-ndawaan yi.


Béb di Strecuia satigera garab la gu man a sax ci suuf su bon ak kéew mu naqari, guddaayam man naa àgg ba ci 15i met. Xas mi day mboq walla mu maroo di def ay der yu wayaf di xolleeku. Ay xobam jamonoy nawet lay sëq. Meññeefam day mbuluŋ, der bi day nooy. Meññeefam dees koy lekk, am xasam dees na ko jëfandikoo ngir faj siburu. Waaye nag moom daakaandeem lees ëpp ci lees di jëfandikoo, dees na koy jëfandikoo ci anam yu bari. Garabu béb amna ci réew yu bari waaye weti END, OSTARAALI, ak SUDAA... la ëppe. Njaayum daakaandey Béb nag mi ngi gën a baree ci diggante Senegaal ak END ndax ñoo ëpp luñ koy am. Daakaande ji ci weeru Nowaambar lay tàmbalee xelli jëm ba nawet bi sori lool!


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Momoko Kōchi (河内 桃子; 7 maars 1932 — 5 nowembar 1998). Gojira (1954) Jūjin yuki otoko (1955) Chikyū bōeigun (1957) Gojira tai Desutoroia (1995)


Déem garab la gu bokk ci njabootu Rhamnacées di cosaanoo ci réew yu am naaj yi ci àdduna. Bari na ay xeet lool. Déem yiy am i dég dañuy meññ, di am i doom. Déem garab la gog day am ay dég yu sew te ñaw. Ay xobam day nëtëx te tuuti. Guddaayu peer bi day toll ci digganta benn meetar ba ñaari meetar. Guddaayu garab gi yépp dana yegg ci ñatt ba ñenti meetar. Foytéef bi day tàmbalee ci nëtëx foofu xoox bi day weex, bu noppee jàll ci mboq daal di mujje ci wirgo wu xonq. Day saf suukar te neex lool. Xoox bu dëgër lay am, boo ko tojee dangay fekk ca biir lu nooy lu mel ni gerte. Dafa gànjaru ci witaamin A, C. Am na it feer ak kalsóom. Xoox bi dees koy jëfandikoo ngir defar diwu yaram. Dénku déem luñu baaxoo jëfandikoo la ca réewi katalã ya ngir defar jumtukaay yu bari yees di jëfandikoo ci misig yu xeetoo ak i xalam niki: koblaa, falabiyol, tiibal ak tenoraa. Dees na ko jëfandikoo it ngir defar xeeti pontu yi ñuy daaj ci xalam yi ngir takk ci buum yi.


Yuusuf ab yonente la ci ñi Yàlla yonni woon ci kaw suuf!


Saasumaan Mooy waxambaane wu tollu ci ay jamonoom. Day tolloo ak xale bu góor bi, waaye ci biir xale bu góor man ngaa nekk xale bu góor te doo nekk Saasumaan. Ndax Saasuman dëgg dëgg day tolloo ak (booy diskoo) ci sunu jamono jii.


Ñaqu meningite mooy bépp ñaq bi ñu mëna jëfandikoo ngir mucc ci feebaru Neisseria meningitidis. Amna yeneen xeetu ñaq yu mëna musal nit ki ci yenn ci xeetu meningite yii ñuy lim: A, B, C, W-135, ak Y. Baaxaayu kaaraange ñaqu gi mingi ci diggante 85 ak 100% mën na yàgg gën gaa néew ñaari at. Li mu jur mooy wàññikuy méningite ak sepsie ci barab yiñ leen jëfandikoo lu bari. Mën nañu la def ñaq bi ci sa sidit wala ci suufu der bi. Waa OMS (Mbootaayu sàmm wérgi-yaram ci àdduna bi) waxna ni ñi nekk ci barab yu bari meningite wala yu ko xawa am, dañu wara ñaqu ngir mucci ci feebar bi. Sudee gox yi feebar bi bariwul, nañu ñaq ñi nekk ci wetu ñu am feebar bi. Ci goxu afrique yi nekk ci ndomba meningite, ñu ngi def jéego yu mag ngir ñaq yi am diggante 1 at jàpp 30 at, muy ñaq bi boole ak méningocoque A. Ci Kanada ak ci États-Unis, dañuy digle ñuy faral di ñaq ci saasi bépp xale bu nekk ci barab bi feebar bi nekk te bari fa.


Ci angale mooy Assos; Ci faranse mooy Assos Benn dëkk ak teeru la woon, ci diiwaanu Misi. Tey jii, mooy dëkk bu tudd Behramkale ci réewu Turki (Turquie). Dañuy wax ci Asos ci Injiil ci Jëf 20:13,14.


Royuwaay:Infobox Politicien Aminata Ture mu ngi juddu fukki fan ak ñaar ci weeru oktoobar atum 1962 ci Dakaar. Jigeenu nguur ju Senegaal la, dellu nekk taxawukatu àq ak yelleefi doom-aadama, nekk it liggeeykat ca Mbootaayu ya (ONU). Nekkoon na fi jëwriñ ji yore wàllu yoon ci Senegaal 2012 ba 2013 laata muy doon jëwriñ ju jëkk ci nguuru Senegaal 2013 ba 2014. Waajuram wu góor doktoor la, waajuram wu jigeen di ab saasfaam, moom mu ngi defe njàng mu suufe mi ca Tàmbaakundaa (gi waajuram wu góor doon liggeeye), wéyale njàngam mi ca liise Gaston Berger bu Kawlag. Atum 1981, moom moo doon ki jël ndam li ci koŋkuur seneraal bi ci wàllu koom, am bakalóoreyaa séeri B, ca liise Van Vollenhoven bu Dakaar. Ginnaaw gi mu dem jàngi Farãas, daldi di fa ame metiris ci wàllu koom-koom ca Dijon, DESS ci wàllu caytu këri liggeeyukaay ca Aix-en-Provence ak benn PhD ci manasmãa enternasiyonaal ca International School of Management (ISM), Pari ,. Atum 1988 la tàmbale liggeeye SOTRAC, këru liggeeyu dem-ak-dikk ci Dakaar, foofee moo fa doon jiite siiwal gi ak jokkoo bi.


Meksig (Etaa yu bennoo yu Meksig) : réew Aamerig


Mandinke, ci xeet Soose yi lanu bokk. Ñoom ñoo taxawal imbraatooru Mali, ak nguuru Kaabu, Ñaani, Wulli ci senegaal. Sunjata Kayta Mandinke la. Mandinke am nañu tuur yu bari: Malinke ci français, manding, Mandinka mooy tur wi ñu tudde seen bopp. Ci seeni làkk, Mandinka mooy: nit ku juge Mande. Mande mooy Reéwum mandinka yi, ci réewum Mali. Seeni Sant: Kayta, Jara, Siise, Ture, Kuyaate, Sumaare, Fakoli, Dumbuya, Dumbiya, Bakayogo. Buuru mandinke Mansa lay tudd.


li jaaxal borom xam-xam yi seen gëstu jëm ci kéew gi (changment climatique)di ay yàqu-yàqu ci jawwo ji.tàngaay wi di gën a tar,géej yiy wann dëkkuwaay yi,


Polineesi Faraañse : dunu Faraas (Géejpeek u Pacifik)


Magadan (Магадан) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 95 982 (2010).


Palaaw (Republik bu Palaaw)


Mérida (es. Santiago de los Caballeros de Mérida) béne deukkou Benesuwela.


Concepción dëkku di Sili. Nitñii motnañu 261.061 (2002). Concepción Centronocheconce.jpg


Diggi-gammu, (صفر ci araab), mooy ñaareelu weer ci weeri wolof. Tuddees na ko "safar" ci araab giy firi féex, wéet, limub tus, ci araab mi ngi bawoo ci baat boobu di safar {sifr) ndax féexam ga, ëmbadeem ga dara. Kon safar tuddees na ko safar ci araab - ma baamu- ngir ne weer la wow këri araab yi dañu ci daan wéet, féex ci ci ay ñoñam ngir xare-ji, waxees na it ne li ko waral mooy araab yi dañu ci daan song ak a lokki giir yi, bu ko defee ñu leen di "safaral" maanaam tusal ci seeni bagaas ( maanaam jël li ñu am ba duñu deseeti "tus" (sifr),ñu mujj di ñu wéet ciy yére, féex ciy bagaas). Ci la njabootu Muhammad dugg njéndul Yasid ca Siri. ci 7u fan la juroom-ñaareelu imaamu Shiit ba Musaa al-Kasim judd. ci 9u fan la ndamu Imaam Aali ibn Abi Taalib ci xareb Nirwaan. ci 18 la serigne touba démone gabon.


Rakki-gammu, (ci araab ربيع الثاني) tuddees na ko noonu ngir ne araab yi dañu ci daan lolliwu, maanaam daan ci am am ñax, di ci sàmm seenug jur, am ñu ne daa dëppoo ak lolli bi moo tax ñu tudde ko ko. Mooy ñeenteelu weer ci at mi, di weer ci njëkk ginaaw gàmmu gi (en)Islamic-Western Calendar Converter (Based on the Arithmetical or Tabular Calendar) (en)The Umm al-Qura Calendar of Saudi Arabia


Ci làkku ibrë (בֵּית עַנְיָה) la tur wi jóge. Ci angale mooy Bethany; Ci faranse mooy Béthanie Ñaari dëkk ñoo bokk turu Betani: Betani ca wetu Yerusalem Betani ca penku dexu Yurdan


Kursk (Курск) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 415 159 (2010).


Réewum Cek (Ceki) am réew la ca Tugal


Dunu Cook : Dun, Réew (Géejpeek u Pacifik)


Barabu Senegaal la ngi féete ci diggante 12°8(fukk ak ñaari aj juroom-ñett) ak 16°41 ci tus-wu-gaar wu bëj-gànnaar ak 11°21 ak 17°32 ci tus-wu-taxaw wu sowwu. wàllam wi féete sowwu mooy wi gën a nekk sowwu ci goxu Afrig. Am 15.85 miliyoŋ ciy way-dëkk (2017) Senegaal la ngi tëdd ci 196 712 km kaare, Sun ko méengale ak dëkkandoom yii di Mali ak Gànnaar, di nan gis ne réew mu tuuti la. Senegaal a ngi am 11 diwaan, 35 gox, 109 gox-goxaan Senegaal, li ñuy wax klimaab Sahel la am. Looloo waral mu am jamonoy taw, di ko wax nawet, ak jamono jum dul taw dana-ka, di ko wax noor. Nawet a ngi door maami-koor jeex kori, waxset di jamono ji muy gën a taw nekk ci baraxlu-koor (day aju ci fi nga nekk: bëj-gànnaar walla bëj-saalum). Noor a ngi door koor jeex maami-koor. Tangoor gi gën a kawe tangaay lay ame, ci nawet bi. Yi gën a suufe ci weeru tamxarit.


Kaasamaas baat la bu ñu toggalee ci ñaari dogiit : Kaasa ak Maas boo leen boolee muy buuru Kaasa. Kaasa bokk na ci yi njëkk ci nguuri gox bii. Ginnaawam nag Gabu moo ci gën a rëy ci nguur yi. Ñaari nguur yii ñi ngi leen taxawal ci lu tollook xarub fukk ak ñeent g.j, ci loxol ay xarekat yu bawoo ca imbraatóoru Mali ga, Sinjata Kayta yabaloon leen. Nguurug Gabu (nguur gi ëppoon doole ci yii) Trimaskan Traaware moo ko sosoon, mu nekkoon gi tegoon loxo nguur yu ndaw yi nekkoon ci bëj-gànnaaru Gambi, ñooy : Kantora, Gimaara, Jaara, Kiyaŋ ak Kombo. Kaasa ak Gabu way toroxlu lañu woon ñeel Imbraatóoru Mali jamono yi nu leen sose ñoom ñaar, waaye Gabu moom tàmbalee fay galag ñeel imbraatóor gi, ci noonu mu ame ci «ag àtte-sa-bopp » (autonamie). Ci digg xarnu bu fukk ak juroom, la ñaari nguur yii jariñu ca yëngu-yëngu ya Koli Tingala amaloon ca gox ba, bi mu ko defee, ñu daal di dagu ci Mali.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Addis-Abeba mooy péeyu réewum Ecoopi, mi ngi nekk ci diggu dëkk bi, nekk cig joor ju kawe ci diggante 2300 ak 2600 metar. Teatar Hager Fikir ca Addis-Abeba Bus Anbessa ca Meskel Square Banku réewu Ecoopi, Addis-Abeba,


Monte Águila dëkku di Sili. Nitñii motnañu 6.090 (2002).


Baaxoñ bnjanaaw la luy këf lu mel ni picc ak yu ni mel


Escudo kap weert ($, ISO 4217: CVE) ci xaalisu Kap Weert. Banco de Cabo Verde. "Moedas" (pt) Linzmayer, Owen (2012). "Cape Verde". The Banknote Book. San Francisco, CA: www.BanknoteNews.com. New banknotes of 1000 and 200 escudos are put into circulation, Oceanpress, Sal (Kap Weert)


Mbaaliyaa Kamara mu ngi juddu atum 1929, faatu fukki fan ak juroom-ñett atum 1955 ci Tondon. Ab bañkat la woon buy xeex ngir Ginne moom boppam.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Royuwaay:Infobox settlement Talin (et: Tallinn) mooy péyu réewum Estooni


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Bern Mooy péyu réewum Suwis


Nanjing (南京市) dëkku di Siin. Nitñii motnañu 8 230 000 (2015).


Virgin Islands, British (British Virgin Islands)


Dees na ko tekki: Le terme nucléon désigne de façon générique les composants du noyau atomique, i.e. les protons et les neutrons qui sont tous deux des baryons. Le nombre de nucléons par atome est généralement noté « A », et appelé « Nombre de masse » Jusque dans les années 1960, les nucléons étaient considérées comme des particules élémentaires. On sait maintenant que ce sont des particules composées de quarks et de gluons. Les propriétés de ces particules sont régies en grande partie par l'interaction forte. Le proton est le plus léger des baryons, et c'est le seul qui soit stable. Plus exactement, les mesures qui ont été faites montrent que le proton a une durée de vie supérieure à 1030 années, ce qui apporte une contrainte forte sur les théories spéculatives qui essaient d'aller au-delà du modèle standard. De son côté, le neutron a une durée de vie moyenne d'environ 1/4 d'heure) et se désintègre par interaction faible en proton, électron et antineutrino électronique. Le proton et le neutron forment un doublet d'isospin I=1/2.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Esaas : petorool


Sékk sàcc, bëgg ceep ak ndox, samab jaam rekk nga, Ahloubadar 23 Mee 2009 à 14:48 (UTC)


Baraxlu, (ci araab sahbaan شَعبان ), tuddees na ko noonu ndax aw ñall la (shahb ci araab) ci diggante "rajab" ak "ramadaan". Waxees na ne nit ñi daño cee baaxoo woon a tàqalikoo ak a ñallu (tas) ngir sàkku-ji ndox, mu daal di jël tur woowu. Mooy juroom-ñetteelu weer ci at mi, di itam weer jiitu koor gi. Bokk na ci weer yi baax a woor ci jullit ñi (en)Islamic-Western Calendar Converter (Based on the Arithmetical or Tabular Calendar) (en)The Umm al-Qura Calendar of Saudi Arabia


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Antananariwo mooy péeyu réewum Madagaskaar. Antananariwo Dëkk bu kawe bi Kër Ab aji-xare bu dee ngir Faraas Gisub Antananariwo Mbeddum tembte Mbeddum tembte


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Yaunde mooy péeyu réewum Kamerun,


Ci angale mooy Berenice; Ci faranse mooy Bérénice Doom bu jigéenu Erodd Agaripa I la woon, di magu Dursil. Ci 28 g.K. la juddu. May nañu ko magu baayam, Erodd bu jóge Calkis (Chalcis), bi Berenis amee 13 at. Jëkkëram gaañu na bi mu amee woon 20 at, Berenis séy ak magam Erodd Agaripa II (ñu bokk ndey ak baay). Gannaaw loolu mayoon nañu ko Polemon, buuru Silisi. Berenis dëddu na jëkkëram dellu ci magam Erodd. Mujjoon na nekk coro Tit, laataa muy nekk buuru Room. Berenis moo feeñ ci Injiil ci Jëf 25:13,23; 26:30.


Kax bi ab kax. fi kax yi dëkke ci kembaaru Afrig Kax nag bokk na ci limka gi mbootaay gii di "Booleg Réew Yi Ngir Sàmm Kéew Mi" def ci atum 2008 ñeel ràbb yi nar a raaf ci kaw suuf, maanaam sunu moytuwul dootuñu amati dañuy jeex. yenn dëkk yi li ko fay raafloo mooy nit ñi leen di rëbb ci amam yu jaaduwul ngir di ci defar ay gëtt. Kax nag rabbu guddi la, bëccëg gi yépo da koy nelaw ci diir ñax yu fatt yi, di yeww bu janti bi sowee.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Lusaka mi ngi nekk péeyu réewum Saambi ci bi muy am tembteem ci 1964, Sancaan yu waa-tugal yee ko sos ci atum 1905 ci ba ñuy defar yoonu weñ wi.


Ŋas (rougeole), feebar la bu gaawa wàlle, te li koy joxe mooy doomu jàngoroy ŋas. Màndarga yi muy gëna faral di njëkka wane sula dalee mooy yaram wu tàng lool ba weesu 40 °C (104.0 °F), sëqët, bakkan bu sotti, ak bët yu xonk. Sula nit wàllee feebar bi, dinga toog 10 jàpp 12 fan laata muy feeñ ci sa yaram. Su tàmbalee feeñ ba def ñaari fan jàpp ñatt dafay def ay tupp yu weex ci gémmiñu ki feebar, ñu leen di woowe tuppi Koplik. Su amee ci yaw ñatt jàpp juróomi fan, sa deru yaram tàmbali di am ay tërgën wala picc yu xonk, muy faral di tàmbalee ci sa kanam, yegg ba ci sa yaram wi yépp. Jafe-jafe yi muy gëna faral di indil nit ki mooy, biir buy daw (8% ci ñi am feebar bi), (7%) ak pneumonia (6%). Li faral di waral mbir yooyu mooy matuwaayi moytu feebaru ŋas bu jeex. Néew na lu muy sayloo nit, wala mu koy gumbaal wala muy indil yuuram ay jafe-jafe.


Saint Lucia : réew Aamerig, dun (Géejpeek u Atlantik)


Anguilla : réewu Aamerig


Libãa (Republik Libanee) : réewu Asi.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Nuweel Kaledooni : Dun Faraas (Géejpeek u Pacifik)


Paraguwaay (Republik bu Paraguwaay) : réewu Aamerig di Sid.


Tokelau : dun (Géejpeek u Pacifik)


Luga (fr. Louga) benn dëkku Senegaal. Luga benn la ci 14 diiwaanu yi nekk Senegaal. Mi ngi féete ca penkub bëj-gànnaaru réew mi. Péeyum diiwaan ba mooy taaxu Luga. Luga am na lu tollu ci 835 325 doomu-aadama ci atum 2013.


Melosuuf mooy xam-xam biy settantal ak a leeral feeñtey yaram yi walla jëmm yi ak yu dundat yi a yu nit ñi ci kaw suuf si ak gëstu gi aju ci ni ñu séddalikoo. Séwogaraafi baatub gereg la, boo ko doon firi ci wolof muy “melal suuf si”, maanaam wax ni mu mel, ni mu nekke.Moom nag baat la bu tukkee ci (Geographica): baatub gereg bob cosaanam mooy (Geography),muy ñaari baat yu ñu boole ñuy benn bu njëkk bi mooy tekki melo, walla nataal (Graphica), ñaareel bi di Geo di tekki suuf. Bu nu sukkandikoo ci loolu danu naan Sewograafi walla Geographia mooy “melal suuf si” walla wax ni mu mel, xam-xam bii noonu la tàmblee woon, ndax ca njëlbéen ga, tukkikat yi daa wër di gëstu dañu daa bind li ñu gis ci dëkk yi nu romb ak gox yi ak diiwaan yi ñu siyaare, leeral, melal ni ñu leen gise, fekke leen ni.


Mbootaayu Réewi Jullit yi gii mi ngi sosu ci saxal goo xam ne buur ak njiiti reewi jullit yi jëloon nanu ko, ci waxtaanu seen daje bi nu njëkk’a daje, te defe woon ko Ribaat, peeyub reewum Marok, ci diggante 9 – 12 /8/ 1389 g.g , deppoo ak 22 – 25 /9/ 1969 g. Ñaar-fukki reewi lislaam ak juroom bokkoon nanu ca waxtaan woowa, mbootaayug goreel Falastin (OLP) it teewe woon na ko waaye niki aji fuglu rekk . Ndajem waxtaan moomu mi ngi amoon ci ginaaw bi nu lakkee Masjidul’Aqsaa, ci 21/8/1969 g , te ay yahuud def ko. Waxtaan wa ba muy tëj daa ñaawlu jëf ju bon jooju, nga xam ne day wone ag noonu gu nu def jullit ñi te ñàkk’a wormaal seeni gëm-gëm . ñu sàkku woon it ci Israayil mu genn ci mbooleem suufi araab yi mu tegoon loxo atum 1967 g. Te delloosi dëkkub Quds bi ci ni mu nekke woon ca xareb sue (juin) ba atum 1967 g.


Sowwu Afrig ab diiwaan la ci Afrik. Mi ngi tambalee ca Niseeria ba ci Senegaal. Afrik da fa mel ne arafu 1, am lu taxaw ak lu génn jublu sowwu, lu génn loolu lépp te féete ci suufu Saara man nan kaa jappee Sowwu Afrik. Bun ko jaawale ak Maghreb di baatu araab buy tekki sowwu. Su nu sukkandikoo ci seddaleb adduna bi Mbootaayu Réew yu Bennoo(onu) yi def, Sowwu Afrik bénn la ci diwaan yi ñu seddalee Afrik. Fukk ak juroom bénni (16) réew la am : Benin Burkina Faso Kot diwaar kap Weer Gaambi Ginne Bisaawóo Gana Ginne Libeeria Mali Gànnaar Niseer Niseeria Senegaal Siraa Leyoon Togóo Tefesu gii xaaju Afrik ci Mbàmbulaanu Atlas la bokk. Tefesam xaajoon nan ko joxoon leen ay tur: Tefesug pépp, Tefesug wurus, Tefesug bëñu-ñay (ci nasaraan:Côte d'Ivoire, moo indi turu réewum Kot diwaar). Jappum njaam mi yëggaloon na barab yooyu bu baax; ba tax na sax lu ëpp ci jaam yi fa ñu leen jaarale yòbb Amerik. Ci barab yu bari yi nekk ci Diwaan bi kilimaab yemoo la ñu am, allub yemoo it am na fa.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal


Waalo bokkoon na ci yénn ci nguuri Senegaal yi fi nekkoo. Buuru Waalo dañu ko daa tànn ca péncum Seb ak Bawar. Njurbel moo nekkoo péeyam ci lu njëkk, ganaaw bi lañ ko tuxël Jinge, tuxëlaat ko Ndeer. Tuxu yu bari yooyu doy na tegtal ci dellu ganaaw ak ñàkk doole. Ñooñu ñooy: Jawdaŋ mi yor suuf si ak Jogomaay mi yor ndox ak Maalaw mi yor koom-koom gi. Ganaaw ñooñu amoon na ñu nekkoon ci kër buur. Bokk na ca Meet moom mooy njiitu bëkk-nèeg yi ak bëkk-nèegu Njurbel moom mooy wax ci turu buur bi ak njiitu ñi yor baxan buur te mu gën a siiwe ci Baadi ak taawub buur. Moom mooy saytu néegu buur ak Fara Njurbel moom mooy njiitu tëgg weñ gu ñuul ak wurus yi. Fara Juñ-juŋ bi moom mooy njiitu waykat yi. Waalo, amoon na ñeeti kër ñu daan taan Barag bi, soqikoo ci ñeeti xeet yooyu: Tejeek (Pël ak socé) Joos (Séeréer) Logaar (Naar) Barag bi, di turu buuru Waalo, dafa joge ci turu ku jëkk nekk Barag, mooy Barka Bo (Mbooj).


Onduuras (Republik bu Onduuras) : réewu Aamerig


Seede Julli Woor Natt asaka Aj Màkka


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Astaan Mooy péyu réewum Kasakistaan


Iraan (Republik Islaamik bu Iraan) : Réew Asi


Ab dalub web, dinañu wax itam dalub internet, da di am mbooloom ay xëti web yu ñu lëkkale ci seen biir duggal leen ci buum gi, jox ko am màkkaanum web ngir ñu man caa àgg. ci 2006 web bi romboon na 1oo ooo ooo ciy dali web. Dalub web bu ne am na boroom, man naa doon ag lonkoo (këru-liggéeyukaay), walla ag mbootaay, walla kenn nit, añs. Boroom mooy tànn màkkanum web mi ñu man jaare ngir àgg ca dal ba. Ab dalub web am mbooloom ay xët la, yu ñépp man a saytu di ko jaare ciy lëkkalekaay yu ne ci biir dal bi. Màkkaanum web, mu ab dal, naka-jekk, day nekk ab URL (ab joxoñukaay ci wolof) bu ab xëtu web, mooy nekk xët wi ñuy njëkk a nemmeeku: di ko wax xët wu njëkk wu dal bi (misaalu makkaanum dal man naa ne www.anafa.alfanet.org). Màkkaanum dal dinañu ko wax itam turu barab, maanaam turu barab bi ngay jaare ngir yegg ca dal ba. Kon ñoom ñaar ñépp a bokk tekki: ñoo lay jox turu dal bi, ba nga man koo ubbi.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Kopenagen : mooy péyu réewum Danmaark


37°58′N 23°43′E / 37.967, 23.717 Ci angale mooy Athens; Ci faranse mooy Athènes Aten dëkk bu mag la, ci réewu Geres mooy péey ba sax, te siiw na ngir xam-xam ba'ak njàng ma, ak caada ja. Yaakaarees na ne lu ëpp téeméeri junni ciy way dëkk ñoo fa dëkke. Nekkoon na péeyu nguuru waa Geres, bi tuddoon Atig (Attique). Tey mu tudd Aten . Sancees na Aten daanaka 3.000 at Nj. Is (njëkk Iisaa). Daanaka 500 at njëkk Iisaa fekkoon na mu am nguur gu yaatu lool. Waaye Geres dafa ñàkkoon suuf. Moo tax waa Geres yi tuxu, di sanc ay dëkki Geres yu bari ca Tugal ak Asi gu ndaw gi. Moone ca jamonoy Pool dafa ñàkk xaalis. Amatuñu nguur, te diiwaanam Atig dafa tuuti - dénd bu tollook 2.600 kilomet kaare matul sax benn departemaŋ ca Senegaal. Amul feneen ca Atig fu gën a sore Aten 40 kilomet. Seen suuf musuñoo doy seen soxla. Taw bi barewul woon, lu tollook taw bi ñu am ca noru Senegaal. Ñetti cér ca ñeent ca suuf si amul njëriñ ci bey te yu bare ci yi des amoon njëriñ ca bey garabu oliw rekk.


Seede: wax Laa Illaaha Illal Laah, Muhammadun Rasuulul Laah, muy ci maanaa Yàlla rekk mooy buur, Muhammad (j.m) moo di ndawam li mu yonni ngir mu wuutu ko fi, di jàngal nit,ñi di leen xamal li Yàlla bëgg ci ñoom. Loolu nag di tekki dugg ci diine ju bees, wommatu ñeel Yàlla, bàyyi la nga nekkoon, nekk leegi ci lu bees lii la Yonnant bi woo, tënku ci ak lu mu metti metti, ak lu jamono soppiku soppiku. Gëm Yàlla Gëm Malaaka yi Gëm Téere yi Gëm Yonnant yi Gëm Bis Pénc Gëm Dogal bi Wax laa ilaaha illal laa amul benn buur bu dul yàlla,Muhammad,yonantub yàlla’a - yal na yàlla dolli xéewal ak mucc ci moom,ak ñoñam aki sahabaam- mooy ngën ji lu kuy wax di wax,ku ko weddi it pert rekk,ku ko saxal tey teewlu maanaa mi da na tonowu,te du dajeek nëx-nëx.(Waxi Seex Ahmadu Bamba)


Jeqiku ga amoon ca Faraas : Jeqiku ga amoon ca Faraas, mooy jeqiku gi njëkk a am ci jamono ju bees jii, ci kaw nguuru ak jaay doole, ak doxale ni la neexe, doo diisoo, doo deglu xalaatu keneen. Moom nag (jeqiku googu), mi ngi ame woon ca Faraas, ca jamonoy buur ba tuddoon Luwis mu fukk ak juroom benneel ma, bokkoon ca njabootug Barbon ga, loolu nag di woon ca noorub 1789 g, saxoon it diir bu tollu ci fukki at, ba ca nawetub atum 1799 g, bi Jeneraal bi tuddoon Napoleon Bonaparte (1769 – 1821 g) defee daaneel nguur gu ñuy wax “daaneel nguur gu 18 Brumaire”, dëppoo ak 9 nowambar 1799 g, daal di daaneel doxaliin wa fa nekkon, jële fa it jataayub mag ña , mujj nag di kenn ci ñatti kilifa yiy doxal mbiri réew mi. Bonaparte mii - nga xam ne mujj na di kilifag Faraas gu njëkk gi, ci atum 1800 g, mujj it di imbraatoor ba atum 1804 g – moom Bonaparte mujj na am tawfeex ci dindi lëjug politig ga fa amoon, ñàkk-jàmm ga, tiitale ga , tuur-dereet ga, ak yeneen jëf yu ñaaw yi àndoon ak jeqikug Faraas gi.


Maldiif (Republik bu Maldiif) : réew


Girees (Republik Ellenik; el: Ελλάδα, Ελληνική Δημοκρατία): réewum Tugal (Óróop) Aten Amifis Eraklioo Igoumenitsa Kavala Komoteen Korent Korfuu Lamii Laris Metileen Patraa Pirees Rood Spaart Teeb Tessalonig Tiripoli Yannin Zant Alonisos Andros Delos Ibee Idar Itaak Kioo Kos Kureet Korfuu Milos Paros Poros Rood Samoo (Samos) Samotaraas Sefaloni Seteer Siim Siir Skopelos Tinos Zant Waax bu Eraklioo Waax bu Kavala Waax bu Korfuu Waax bu Patraa Waax bu Pirees Waax bu Tessalonig Waax bu Zant Iniweersite Aten Iniweersite Kureet Iniweersite Patraa Iniweersite Peloponneez Iniweersite Tessali Iniweersite Tessalonig Iniweersite Yannin Super League - Football A1 Ethniki


Kiribati (Republik bu Kiribati) : réewu


Leopool Sedaar Sengoor mi ngi juddoo ca Jiwaalo ci 9 Oktoobar ci atum 1906, génn àdduna ca Verson (ca Fraas) ci 20 Desambar 2001. Nekkoon taalifkat, bindkat doonoon it killifa aada ca Senegaal. Mooy ki njëkk a doon njiitu réewu Senegaal (1960-1980). Wàcc na jal bi ci teeyug bàkkanam, bàyyee ko Abdu Juuf. Ñu bari ci àdduna bi dañu koy jàppe kenn ci xalaatkati Afrig yi ëpp solo, yu ñaar-fukkeelu xarnu. Léopold Sédar Senghor ma nga juddoo ca Jiwaalo, di ab dëkk bu ndaw bu ne ca tund wu Mbuur, ci diiwaanu Cees. Baayam di Basil Jogoy Senghor, ab yaxantukat la woon bu bokkoon ci kuréel gu diggu gi ci giirug séeréer, di genn ci néewte yi ci Senegaal. Yaayam di Ñilaan Njéemée Baaxum, ñatteelub baayam. Bi mu amee juroom ñatti at, la tàmbali am njàngam ci ab Gospel : benn jàngu bu dëkku bu Baay yu Ruu Gu Sell gi (les pères catholiques). Ci atum 1922 la dugg leekool (mbaa jàngu bi) te booba ma nga Ndakaaru, muy ku soppoon njàngat lu Faraas, di woon ku ràññiku ci làkku Faraas, Laatin, wu Geres ak Jabru, mu daal di am Bakalooriya, daal di am ag may ngir àggale am njàngam ca Faraas.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Bangi mooy péeyu Réewum Diggu Afrig, way-dëkkam ñoo ngi koy xayma ci 622 800 ci 2003.


Biibël Mooy tur bi ñu jox mboolem mbind yu sell yu Yàlla yi, ci diiney yawut ak Kirist. Baatu biibël la ngi jòoge ci kallaama gerek gu yagg ga, di tekki “teere yi”. Ci’g neen, day ab teere bu ñu boole, ay mbindi cosaan, mbindi atte, mbindi xew-xewu demb, mbindi cellte, yu yonent, taalif ak ay bataaxal, yoo xam ne ci diiru junniy at lañu leen bind. Biibëlu kercen yi dañ koo seddale ci ñaari pacc: Seede bu Yag bi, bi ñu boole teere yi ñu dondee ci diine yawut yi ak Seede bu Bees bi, di ay mbind yu’y seede dundu Yeesu-Kirist. Ci Jàngu yi, Biibël kaddu Yalla lañu koy wowee. 1 Musaa 2 Musaa 3 Musaa 4 Musaa 5 Musaa Léebu 1 Samwil 2 Samwil 1 Nettaliy xew-xewi cosaan 2 Nettaliy xew-xewi cosaan Ayóoba Sabuur Isayi Esekiel Dañel Amos Mikaa Malaki Macë Màrk Luug Yowaana Jëf ya Room 1 Korent 2 Korent Galasi Efes Filib Kolos 1 Tesalonig 2 Tesalonig 1 Timote 2 Timote Tit Filemon Yawut ya Saag 1 Piyeer 2 Piyeer 1 Yowaana 2 Yowaana 3 Yowaana Yudd Peeñu bi Le Nouveau Testament de la Bible en wolof


Toolu mbëj, ci jëmm, ab tool la bu ay cër yees yan mbëj sàkk. Ab tool bu ne mel mooy tax ñu man a natt dooley mbëj bi ci bépp tomb boo jël ci barab bi. Ci anam gi ñu koy gëstoo su fekkee ay yan yu tekkaaral lañu, toolu mbëj bi dafay doon toolu mbëjtekkaaral. Njoxe yi tukkee ci caytu yi gëstukat yi def xamale nañu ne ñaari fànni mbëju yu ne-ne yi ñoo am: baax(+) ak bon (-). ñaari yaram yu mbëju, ñoom ñaar ñépp, ci anam gu baax walla gu bon dañuy bëmëxante, su dee wante dañoo mbëju ci anam gu wuute dañuy xëccante. Ngir xam ndax wenn yaram wi mbëju na, maanaan ndax am na yani mbëj ci biiram, dañuy jëfandikoo jumtukaay bees di woowee mbëjxool, moom du man a xayma taraayu mbëj mi ci biira li muy def rekk mooy wax ne am na ci mbaa déet. Ngir natt mbëj mi jumtukaay bi ñuy jëfandikoo mooy nattampere.


Taaywaan (Republik bu Ciin) : réewum Asi


Iil yu Solomon : réew, dun (Géejpeek u Pacifik)


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Kisinawu mooy péyu réewum Moldaawi


Dawaan gu wéy (ñu man koo tënk ci DC Direct Current ci wu-angalteer, moom lees di gën a jëfandikoo), di dëddoo ak dawaan gu safaanu AC, xeetu dawaan la gu am genn jubluwaay. Dawaan gi dafay wéy di dox ci ag ndombo ci genn jubluwaay. Mbëjfeppal yi ci genn jubluwaay lauy wéy di daw. Dawaan gu wéy ciy amper lees koy natt. Benn amper mooy ,24*1018 mbëjfeppal ci saa (I = Q/t), I = dawaan, Q= coulomb, t= saa). Wenn rëdd wu wéy ak ñett yu ndaw, ci suufam, mooy njunju dawaan gu wéy; dees na jëfandikoo itam DC (Direct Current). Dawaan gu safaanu moom AC alternating current lees di jëfandikoo wall njunj wii di ~. Dawaan gu wéy lees di jëfandikoo lu bari la ci taraay gu suufe ak ci mbëjfeppal, rawatina ci jumtukaay yiy doxeek tegle yiy man a jur dawaan gu wéy kepp. Ci daamar yi, su safaanukaay bi juree dawaan gu safaanu dess koy soppali gu wéy. Saxaar yiy doxee mbëj itam ñoom dawaan gu wéy lañuy jël.


Kaabu, benn nguur la woon, ca bëj saalumu Senegaal ak kawu Gine Bisaawóo. Tey, ak li. Nguur gi, ñi ko taxawal, soose yi la. Sunjata Keyta, jamono bi mu nekkoon buur bu jiite imbraatoor gu Mali (Manden), cosaan ne na, ki nekkon ci jalu Jolof, tooñ na ko. Li mu ko tooñee tax, Sunjata Keyta buggoon mbugël buur ba Jolof bi. Kon, Sunjata Keyta wotee xarekatam, ngir ñu dem Jolof, xeex ak buur bi fa ne. Ku doon jiite xarekatam, benn dagu Sunjata la woon, bu ñu naan Tiramakan Tarawale. . Ba ñu agsee Jolof, xeex neen ak wa Jolof, waaye ba noppi, dellusiwuñu Mali. Ñu fa wacc nag, fekk fa ay soose ñu fa ne woon. Soose yi ñu fekk foofu, ñoom, dañu fa dëkkoon bu yag a yag sooga Tiramakan Tarawale ñow, waaye ñoom . Kon Tiramakan Tarawale, dajale na soose yi yepp ne woon foofu, elif leen. Waaye nag, ca bëj saalum, amoon na Baynuk yi ak Joolaa yi. Dañu fa amoon seeni nguur.


la ko dale ca 2008, Senegaal mi ngi nekk 14 diiwaan. 35 tund ñoom ci séen bopp dañu leen a séddale ci 92 ndiiwaan. dëkk yi yor yenn rëyaay yi dañu leen a séddale ci dëkkani ndiiwaan, 43 ci mboole-séen. Ndakaaru, ci misaal, yor na ci 19. Dëkk yu digg-dóomu yi ñu def leen ay Dëkkaan, Ñoom nag 67 lañu ci mboolee-séen. Yeneen barab yi ay dëkk-dëkkaan lañu yu ñu boole ci ay gox-goxaan, yoy àgg nañu ci 324 ci 2007. Yax ba péncum réew ci 1 février 2008 [1] gongikuwaay: direction sénégalaise de la Prévision et de la Statistique/Division des Enquêtes démographiques et sociales, janvier 2001 Diiwaani Senegaal Tundi Senegaal Ndiiwaani Senegaal Dëkkaani ndiiwaani Senegaal Dëkkaani Senegaal Gox-goxaani Senegaal Dëkki Senegaal (fr) Giorgio Blundo, « La corruption comme mode de gouvernance locale : trois décennies de décentralisation au Sénégal », Politique africaine, 2000, n° 199 (fr) Djibril Diop, Décentralisation et gouvernance locale au Sénégal. Quelle pertinence pour le développement local ?, Paris, L'Harmattan, 2006, 268 p.


Fepp mooy xaaj bi gën a tuuti ci aw yaram wu neen (simple), wu man a booloo ak weneen ci simi. ñaare day ame ci ab saal bu sosoo ci ay Proton aki Notron yu ay Elektron di peek (di wër).


Abdulaay Wàdd mi ngi juddu ci 29 Mee 1926 ca Kebemeer, am na 82 ciy at, mooy njiitu réewum Senegaal ca 1fanu awril 2000 ba leegi, ki mu wuutu ci toogu boobu mooy Abdu Juuf. Ba tey mooy njiitu làng gu demokaraasi gu Senegaal (PDS), te it moo ko sos ci 37 Suwe 1974 ci ginnaaw bi mu ci tàggoo Léopold Sédar Senghor ba mu nangu, nekk na ci kujjeg politig gi lu toll ci 25 ciy at, yàgg na koo jiite, ci diir boobii tëjees na ko ci ay yoon. Soxnaam mi ngi tudd Fifiyaan Wàdd. Am na ñaari doom: góor ak jigéen, Kariim Wàdd mooy góor, Sinjili Wàdd di jigéen. Diineem mooy lislaam fiqu maalik, bokk it ci yoonu murit. Moom nag ku xareñ la ci wàllu yoon ak koom-koom am na it lijaasa jàng wi gën a mag ci ñaari wàll yooyii, mi ngi jànge wàllu yoon ci daara jii di lycée Condorcet ca Fraas. Wàllu koom-koom mu jànge ko ci daara ju kawe ju Ndakaaru.


ngir bindu bu yees walla duggu ci sam saq xoolal ndimbël lii nu def ci ay nataal ngir mu gën a jumb ci gan ñi fi gay cokk(clic) ngir dugg mba bindu ni gay def ba dugg ci sam sàq, fi gay cokk ngir bindu ni gay def ba sos am saq man ga cee dugal sa loxo ngir mu yemb ndax lii di na tax mu gën a yomb ci gan ñi ndax jàgum bind(lire text) mi yombul ci ñépp.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Dundat yi : rab + gàncax.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Bët : paar rab


Jimbulang bu waa-Brëtaañ walla Encyclopædia Britannica (ci wu-angalteer), ñi ngi ko siiwal ci diggante 1768-1771. Siiwalam gu njëkk mi ngi ame ca Edimbuurg ca Ekos. Bu waa-Brëtaañ bi bokk na ci jimbulang yiy wax ci lu daj yi njëkk ci kàllaama wu-angalteer, te bay jii ñoo ngi koy siiwal. Ci ndoorteelu ñaareelu xaaju 1700 ba ci 1900, bari woon na ay boroom xam-xam yu doon jàppee ay jukkeem niki delluwaay bu wóor, yenn saa yi, ci siiwal yu yees yi, daa na am ay gisiin yu yees yees jagleel ay mboolooy gëstukat. Ci jamono yooyu amoon na gëdd bu baax ci biir askan wiy làkk wu-angalteer. Ci XX xarnu bi la yitteey jimbulang soppiku bu baax, coppite gi amal na ay njeexiit ci xarkanam ci fukk ak benneelu siiwal gi. jagal gu njëkk gees def ci CD-ROM mi ngi génn 1994. (en) dal bees ko jagleel (en) 9eel ak 10eel ci lënd gi (en) 11eel jagal ci lënd gi


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Nak: mala la ci mala yi dëkk ak nit ñi dees nako lékk....


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal HTML di wund (Hyper Text Markup Language) mooy làkk wees di wonee xëti Web yi misaalum xëtu HTML.html / HTM.htm <!DOCTYPE html>   <title>Turu Xët wi</title>
Mbind mi!


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Dëkku Xo Ci Min ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Wiyetnaam. Mi ngi yaatoo 1095 km², ci 2009 amoon na 7.103.988 way dëkk.


Yupiter Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal


Paltoga dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 295 (2002).


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Niseeriya dees ko wax itam Repiblik federal bu Niseeriya am réew la mu nekk ci Sowwu Afrig. Afrique du Sud: manifestation xénophobe devant l'ambassade du Nigeria à Pretoria. Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Arara : dëkku Breesil


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Québec benn dëkku di Kanadaa. Nitñii motnañu 516 622 (2011).


Šiprage mooy péyu sos Bosni, Kotor Varoš, regy Banja Luka. http://www.kartabih.com/ Vojnogeografski institut, Ed. (1955): Šiprage (List karte 1:25.000, Izohipse na 20 m). Vojnogeografski institut, Beograd / Military Geographical Institute, Ed. (1955): Šiprage (map sheet 1: 25.000, Contour lines at 20 m). Military Geographical Institute, Belgrade. Spahić M. et al. (2000): Bosna i Hercegovina (1:250.000). Izdavačko preduzeće „Sejtarija", Sarajevo., The Map https://en.climate-data.org/location/905786/ http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/ http://www.distancesfrom.com/distances-in-%C5%A0iprage/6308019.aspx http://www.kartabih.com/


Sump ci garab yiy meññ te am i dég la bokk. Ab njoolaayam dina toll ci 8i ñay. Peer bi day jub, yenn saa yi mu xaaju di ñaar te day ñagas it. Wànqaas yi nag dañuy bari te rankaloo am ay dég yu ñaw jub te ñaw di toll ci 7i sànti met. Car yi it dañuy nëtëx ñoom it am i dég. Xob wi day xaw a tuuti moom it nëtëx. Keram daa yaraax, neexut a féexloo. Rax ci dolli ci ron garab gi day faral di am ay dég yuy wadde ci sump gi. Bant bi it dees na ko jëfandikoo ngir socc. Doom bi day gulumba, der wu mboq ëmb ñam wi, ñaw it ëmb ab xoox, ca biir xoox ba it ab saal ne ca buy niru gerte. Day neex nag saf suukar. Bot wi di sump bi ñoragul bi, der bu nëtëx a koy ëmb, waaye moom neexul day wex. Sump bari na ay njariñ lool. Saal bi ci biir xoox bi, dees na ci defar diw gu baax, muy diwu sump. Dees na defar ci xob yi it saabu.


Feebaru naqar gu metti ku dara saful MDD, ñu xame ko itam ni déteelu, mooy benn feebaru xelbu ñuy xame ci ñaari ayubés ci (dikkale bu wacc bu feeñ ci yu bari. Dafay faraldi di ànd ak tuuti ci wóólu sa bopp, ñakka am yëg yëg ci yoon ci ay yëngu yëngu yu wara neex, njaxlafaay gu wacc, ak mettit bu amul lu ko waral. Nit ñi mëna nañu am yenn saay ay gëm gëm yu amul walla gis walla dégg ay mbir yu nit ñi dul gis walla dégg. Ñenn ñi am nañu ay diiru déteelu te ci seen diggante dañuy mel ñépp ay at, te ñeneen ñi ci boobu diir dañuy génne feebar bi. Feebaru naqar gu metti ku dara saful mën na japp nit ki japp bu ñaaw ci dundam, walla ci njàngam, walla ci nelawam, walla ci ni muy lekke, ak ci wér gu yaram. Ci diggante 2-8% ci magg ñi ame feebaru naqar gu metti ku dara saful dañuy dee ak xaru, te lu tollook 50% ci nit ñiy dee ak xaru amoon nañu déteelu walla beneen feebar feebaru dikkale.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Clube Desportivo Travadores benn football club ci "Campeonato Nacional de Futebol" (Kap Weer) ci dekku Praia ci yu dunu Santiago. Campeonato Nacional (Kap Weert): 4 1972, 1974, 1994, 1996 Liig Santiago/1. Liig - Santiago: 1959/60, 1965/66, 1967/68, 1971/72, 1973/74, 1993/94, 1995/96 1. Liig - Santiago gu sowwu: 2003 Staad Várzea (Estâdio da 'Várzea') Campeonato Nacional (Kap Weer) Tazinho Staad Várzea - World Stadiums (en) CD Travadores - Facebook https://web.archive.org/web/20160201022259/http://www.scoreshelf.com/wmbb/en/Desportivo_Travadores https://web.archive.org/web/20150924014404/http://www.foot-palmares.com/Fiches%20des%20clubs/Cap%20Vert/Fiche%20Desportivo%20Travadores.htm


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Cabeça dos Tarafes (Cabeça dos Tarrafes) benn dekk-dëkkaan Boa Vista ci yu sowwu yu dunu Boa Vista, Kap Weer. http://www.ine.cv/censo/censo2010.aspx Berlitz (3 Ut 2015). Berlitz: Cape Verde Pocket Guide (en). [S.l.]: Apa Publications (UK) Ltd. ISBN 9781780048765


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal 'Grémio Sportivo Castilho benn football club ci "Campeonato Nacional de Futebol" (Kap Weer) ci dekku Mindelo ci yu dunu São Vicente. Campeonato Provincial (Kap Weert) (1953-1974):1 1973 1. Liig - São Vicente: 9 1972, 1973 Staad Adérito Sena (Estâdio Municipal Adérito Sena) http://www.rsssf.com/tablesk/kaapvchamp.html http://de.soccerway.com/venues/cape-verde-islands/estadio-aderito-sena/ Staad Adérito Sena] - Soccerway Staad Adérito Sena - World Stadiums (en)


Tàndarma garab la gu bokk ci njabootu Arécacées ak ci njabootaatu Coryphoideae. Garab gi day àgg 15 ba 30i met ci guddaay. Téeñu xob lañ am. Xobam day àgg 4 ba 7i met. Tàndarma bi day meññ ak i ñoñam ciw car. Day saf suukar lool. Ngelaw leey tóoral tàndarma gi. Tàndarma bi dees koy lekk te njaayam bari na lool, rawatina ci weeru koor. Tàndarma gi it bari nay njariñ. Phoenix dactylifera


Sebeer bukki garabu paj la gu bokk ci njabootu Acanthes. Ci waax yu bane yi lay meññ. Asi gu naaje ak Afrig la cosaanoo. Dees koy fajoo. Hygrophila auriculata


Weer ab diirub jamono la, séddaliku ci ay ayubés, moom, ayubés, séddaliku ci ay bés. Ci arminaatu weer, ñu di ko wax itam weeri wolof, at mi fukk ak ñaari weer la, te weer yi am limu bés yu wuute. Yeneen xeeti arminaat yu dul bu weer man nañoo nekk, ci misaal, arminaatu jant Dees na ko wax it weeru wolof Tamxarit Diggi-gàmmu Gàmmu Rakki-gàmmu Rakkaati-gàmmu Maami-koor Ndeyi-koor Baraxlu Koor Kori Diggi-tabaski Tabaski Samwie Fewirie Maars Awril Mee Suwe Sulet Ut Sattumbar Oktoobar Nowembar Disambar


Usbekistaan (Republik bu Usbekistaan) : réew Asi


Surinaam (Republik bu Surinaam) : réewu Aamerig di Sid.


Tirki (Republik bu Tirki) : réew Tugal / Asi Anitkabir.HB.jpg


Tansani am réewum penku Afrig la, féete ci peggi mbàmbulaanug End . Keeñaa ak Ugandaa ñoo ko féete bëj-gànnaar, Ruwandaa, Buruundi ak Kongóo-Kinshasa nekk ci sowwoom, Saambi ak Malawi nekk ci bëj-saalum-sowwoom, Mosambik nekk ci bëj-saalumam. Réew mi tollu na ci 947 303 km² te am 51 820 000 ciy way-dëkk, ay bantu rekk a fa dëkk. Péeyam mooy Dodoma, mi ngi nekk ci biir réew mi, waaye dottub koom-koom bi dëgg mooy Dar es Salam gi doonoon péey bi, féete ci tefes gi. kiswahili ak wu-angalteer ñooy làkki nguur ga, teewul ne itam araab am na fa doole, rawati na ci duni Sansibaar ak bu Penda. Tansani ju tay jii a ngi judd ci booloog Tanganyika ak Sansibaar ci 26 awril 1964, gannaaw, ci lu yàggul dara ñu am seenug tembte ci Nguur-Yu-Bennoo yi. Bokk na ci Commonwealth dale ci atum 1961, bokk na itam ci Mbootaayu Xeet yi dale ci 14 desambar 1961.


Suweed (Ruwaayom bu Suweed; sv: Sverige, Konungariket Sverige) : réewu Tugal (Óróop)


Luksambuur, am réew la mu nekk ca Sowwu Tugal péyam tuddu Luksambuur itam. Moom as dëkk su tuut la.


Monaako (nguur gu Monaako) : réew Tugal (Óróop)


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Looy : dundat yi


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Gunóor (g-) : rab Max Nguri Melentaan


Meckhe benn dëkku Senegaal. Mu ngi ci bëj-gànnaar Senegaal.


Ci làkku ibrë la tur wi jóge. Ci angale ak ci faranse mooy Azor. Benn ci maamaati Yeesu ci Macë la woon (Mc 1:13,14).


Namandiru, nekkoon na nguur gu nekk Senegaal ca jamono yu yag ya. Ca VIIeelu xarnu am na benn njabootay bu tuddu Jaa-Ogo, ñow nañu dëkk ca penku Senegaal, ca wetu dexug Senegaal. Jaa-Ogo yi, Misra lañu juge. Daw nañu wa Misra ndax foofu, ay jaambar ñu leen tuddu Perse, ñow nañu ca biir Misra, di bëgg noot reew mi. Li mooy tax Jaa-Ogo yi, gadday ba agsi dexug Senegaal. Ca dëkk boobu, kenn nekku fa woon. Ca senegaal tabax nañu nguuru Namandiru. Jaa-Ogo yi, tëgg moo doonoon seen liggeey. Jaa-Ogo yi ñoo indi liggeey bi ca Senegaal. Li mooy tax ca jamono boobu tëgg yi ay buur bu mag lañu nekkoon. Ndax takkay yi, paaka yi, tin yi, leppu ñuy jefandiko ak weñ, ñoom rekk ñoo ko mënoon. Jaa-Ogo yi, am na yu bari deeñi ne, ca Pël yi lañu bokkoon, ndax tur bi ñu joxe seeni nguur Namandiru, ca lakku Pulaar la juge, di tekki = Reew mi am lepp. Seen sant yi tamit, moo di ay sant Pël yi yore.


Diiney nasaraan, Diine la ju bawoo ca Yàlla, jaare ko ci Yonent Yàlla Iisaa, mooy diine ji Kurmet (Catholique) yi di topp, baat bi nag ci Araab la bawoo di Alnnasaaraa.


Doxalukaay bu demandoodi ab xeetu doxalukaay bu mbëj la bu dawaan bu safaanu bu xél yu wëndeeluwaan bi yamul ak yu toolu bijjaakon buy wëndeelu bi lëmës yi nekk ci tekkaaralaan bi jur. Maanaam amul ag demandoo ci ñaari gaawaay yi, benn bi moo raw beneen bi. Loolu moo ko wuutale ak doxalukaay bu demandoo. Bii xeetu doxalukaay manees na koo jëfandikoo niki ab jurukaayu mbëj, ab safaanukaay. Waaye bariwul li ñu koy jëfandikoo ngir jóox kàttanu mbëj ndax li ko doxalukaay bu demandoo gënee ci wàll woowu. Doxalukaay bi ci ñaari xaaj la séddaliku, benn bi di tekkaaralaan bi, di xaaj bu taxaw bi, beneen bi di wëndeeluwaan bi, doon xaaj biy yëngu. Tekkaaralaan bi dafa am ay bën-bën yu, lang ak wëndeeluwaan bi, di fi lëmës gi di jaar, maanaam wommatukaay yi dawaanu mbëj bi di jàll. Dawaan biy jaar ci lëmës gu tekkaaralaan bi mooy jur ab toolu bijjaakon buy wëndeelu, xélu wëndeelug tool bi mi ngi aju ci baraayu dawaan biy dugg ci doxalukaay bi te jóge cig ndombo gu biti.


Bijjaan aw yaram la wuy jur ab toolu bijjaakon. Man naa nekk ab mbëjbijjaan, moom dafay soxla ñu koy jox dawaanu mbëj ngir muy man di wéy di jur toolu bijjaakon. Man naa nekk itam bijjaan bu sax, ndax ngir jur tool bi du jële dara ci biti, Lépp ci biiram lay xewee, moo tax toolu bijjaakon bi di sax ba faww. Bii bijjaan man naa juddoo ci dénd ci yenn xeeti xeer walla it manees na koo sàkk. Ab bijjaan di na am lu néew-néew ñaari dott, benn bu bëj-gànnaar ak bu bëj-saalum. Yenn xeeti yaram yi bijjaan da leen di xëcc, lu mel ne weñ, yeneen yi mu leen di bëmëx, lu mel ne ndox. Soo jëlee ñaari bijjaan nga jegele bëj-gànnaaru benn bi ak bëj-saalumu beneen bi dañuy xëccante. Mbëjbijjaakon Bijjaakon Toolu mbëjbijjaakon Toolu bijjaakon


Tan yi picc yu mag lañu ci néegu bu ndao Aegypiinae ci néegu Accipitridae.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Northern Mariana Islands (Sankattan Siha Na Islas Mariånas, Komonwels bu Iil yu Northern Mariana).


Baynug Baynug yi dañu bokk ci waaso yu jëkk nekk Kaasamaas aeaaaleen na l, waiayea penku lañu joge. Foofu Kaasamaas,u enn nguur lañu taxawoon,àbu ñu naan Kansaalaa, seen peey di Mampatiŋ. Loolu, ak seeni buur di Gana Sira Bana. Li yépp, ba Imbraatóor gu Mali ame la xewoon. Ba mu yagg, Màndiŋ yi, jóge Mali, ñëw ci ñoom, di leen xeex ngir nangu leen. Ku daan jiite Mandiŋ yi mooy Tiramakan Taraaware. Ba noppi, Mandiŋ yi yilif nañu dëkku Baynug yi ak yeneen xeet ñu fa nekkoon (Joolaa, Pël...), te taxawal seen i nguur ci seen kaw, mooy nguuru Kaabu. Ba loolu xeewe, buuru Baynug yi Kikikor la woon, buur boobu la Tiramakan Taraaware taseel ci xaare. Ñooñu daan jiite Màndiŋ yi, Naanco lañu leen tudde ci cosaan. Bi ñu yilifee moomu réew, di réewum baynug yi, dañu a sëy ak ñoom. Moo tax ci seen wallu nday, Naanco yi, ci Baynug walla Joolaa lañu bokk. Li moo tax it, Màndiŋ ak Baynug ak Joolaa yi, ay sant yu bari ñoo ko bokk (Saane, Maane, Jaabi, Jemme, Sambu, Jaata, Saañaa...).


Aj Ay farataam Ay Sunnaam


Muhammad Lamin Daraame (turam dëgg di Demba Dibaasi) sëriñ la won bu bokkoon ci giirug Saraxule, di woon it tiijaan bu askanoo ci Gonjuro. Tukki woon na dem Màkkatal Mukaarama, nekk fa ba 1879 g,j. Bi mu dellusee la ko Ahmad Seexu jàpp, jotul a àgg cig njabootam lu dul ci atum 1885 g.j . Muhammad Lamin Daraame siiwe woon na ag ragal Yàlla, looloo waraloon mu amoon taalube yu bari. Jibaloon na jiyaar ci kaw dëkkandoom yi duli jullit ak ci ñoñ frãas ñi sancoon réew mi. Xareem bi, tolloon ci junniy xarekat jawali woon na Bundu, daal woon gaw tatay Bakkel ji, atum 1886 g.j, waaye ak li ko waa Bakkel doon faral lépp taxutoon mu man a teg loxo ci dëkk bi, looloo taxoon mu dëppaat. Waa Frãas yi tiitoon nanu lool ci ndam yi xareem bi ndàmm, looloo waraloon ñu song ko nangu Sinodibo, njaf doomam ja Saybu, ginnaw bi ñu ray ko. Ci atum 1887 g.j, la ko tubaab yi manante ci deltu ginaaaw jëm Gambi. Daal di toj tata ja mu tabaxoon ca Tuubaa Kuta.


Ekontiŋ bi ("akonting" ci angale walla "ekonting" ci franse), xalam la ci cosaanu Joola. Am na ñetti nas te yaramam mooy kalabas bu nu taqe deru bëy. Baatam dafa gudd ak xat. Baat bi mooy banjul. Bépp nas dafa wute guddaay: bu gudd, bu yem, ak bu gàtt. Nas ñi ñooy caas. Tëgg na nasu gudd ak baaraamu joxoñ ci loxo ndeyjóór. Tëgg na nasi yem ak gàtt ak baaraamu déy ci loxo ndeyjóór. Ekontiŋ dafa yam bucundu (ci cosaanu Manjago), busunde (ci cosaanu Papel), ak kisinta (ci cosaanu Balanta). Mel na xalam (ci cosaanu Wolof) ak ngoni (ci cosaanu Mandinka). Banjo bi ci cosaanu Amerik la mel itam. Xeetu Jola jòge na Kasamans, ci bët Saalumu Senegaal. Am na niti Jola yu bari ci Dakar ak Gambi itam, rawatina ci bët Saalumu ci dex bi Gambi. Niti Jola ñooy beykati ceeb ak nappkat. Dañu def sëng itam. Am na Gurmet yu bari ak Julit yu tuuti ci cosaanu Jola, ak boroomi xërëm itam. Cosaanu Jola dafa "acephalous" (duñuy am benn boroom rekk) te duñuy am geer, ñeeño, ak jam.


Radio Studio 54 Network beg istasiony rajo Itaali, nëkk dëkk Locri Calabria. (it) Site Web de Studio 54 Network Web streaming Radio Studio 54 Network


Royuwaay:Iniweersite Séex Anta Jóob Iniweersite Séex Anta Jóob (ISAJ), ñu xam ko itam ci iniweersite bu ndakaaru, moom rekk mooy iniwersite ci Ndakaaru, kàppitaalu Senegaal, ci Afrig Soowu Jant. Ñu ngi ko tuddee Seex Anta Joób di àntoropolog bu xam-xamam màcc ci jaar-jaari démb. Ci kanamu iniweersite bi, mën nan ci jàng « Lux mea lex », « Leer a di sama yoon ». xew-xewu ubbite iniweersite bi amoon na ca atum 1959 Lewopool Sedaar Sengoor moo joxe bàkk bi. Ci iniweersite bi, ngongo yi ñoongi bowoo ci bërëb yu wuute:: Mu di Afrig : Senegaal, Burkinaa Fasoo, Kodiwaar, Togoo, Benee, Niseriya, Móritani, Maali, Ruwandaa, Kamerun... Mu di harfu : Farãs, Belsik, Gopu Amerig, Ãngalteer... Mu di Aasi : Libaŋ, Palestin... Daara Paj ngaa ngi dalal ay ndongo yu bawoo ca marok ak tinisii. COUD moo sasoo dimbale, dalal mbooleem xeeti ndongo yu bees ci réew mi ak yeneeni réew, ci wàllum lekk, dalukaay ak lépp luy tàggat yaram ak aadaak cosaan.


Ngéejaan walla Ngalama ci Baambara garab la gog mi ngi fekk baax ci tundi Afrig sow jant mi ngi bokk ci njabootug kompritaasiiye. Guddaayam man naa jàpp ci juroom jàpp fanweer ciy met peram day yaatu lool man naa jàpp juróom-ñaar-fukki sànti met. Ay foytéefam dañuy yor melo wu xaw a mboq walla melo wu xaw a oraas ci digg bi. Garab gi nag garab la gog jamonoy noor rekk lees koy farala gis ak bu nawet bi tàmbalee benn xeet la garab, gog dafa bari lool ci tund Afrig, fiñu koy fekk mu bari lool mi ngi nekk ci réew yu mel ne Senegaal, ak Ecopi. Garab la gog bari na lumuy faj lool ndax ay raasinam dan koy jëfandikoo ngir faj lu ci mel ni néew kàttan walla ku am ay jafe-jafe ngir jugal ak biir buy daw itam ñeel gone yu ndaw ñi. Garab la gog manees na cee def ay xeeti Armuwaar ak yu ni mel manees na koo def matt. Anogeissus leiocarpus


Irkutsk (Иркутск) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 587 891 (2010).


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Ankara Mooy péyu réewum Tirki


Arafu N Nit nag ba laa nite day niit am xelam te du nar () te not ci am xel ba duñ koy nax ngirug naaxam Di nëbb tey jëf te neexum xel di néewali wax () di noppi cig neen soriy nëx-nëx matal naalam Di nemmikug naat te nargan bakkanam bañ a nay () nërméel itam néegi niig-niigal ngirug naayam Fu’m tollu nay naabu tey nàmpal xelam bañ naw () tey natt boppam ci ag néewam akug naatam Waxam nëtax neex ngirug nooyam nosub bakkam () di ñoddi muy nàcc’ak’ay nef daw sorig naagam Te néeg ci bakkan bi ay tànkam na nooj bumu dem () mu naj ko bu’m nàngi faaw bay nuur ci ag naanam Nemmat ko ba’m nenn noflaay bum ko xam na ko not () ba’m naagu bay niir te bum noppal ci ag naabam Te yeew ko cig naw di dóor ciy nengateŋ te mu nal () dëgër ca ba’m siit mu naaxsaayal ko ciw naajam Te nàmm xol ba ba dootul yëg naqar te du noos () ba dee ga ñëw far ne nuus ruuwam ga ci naawam Te dee du néggandiku’s lëf, nës-nësal aki nax () du tax mu dem, nagg-naggal yit du dog naalam Naj ak forse Yeexe jëf ju am njariñ Jeng akug joy Sotti bu baax, nef it day firi njur mu jegee Xeetu lafañ mooy wóom yi jegee tànk yi soree Nàngi faaw:saaraan ak teg jë yedd Sàppi;bàyyi Miir ak waccu Fàmb;suufu faar naw Daas;ñawal Bànneex bu diine lalul Tëyye bu dëgër ak jàpp gu gaaw Jéllale Waxi tappale yu nosuwul


Smolensk (Смоленск) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 326 861 (2010).


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Kasakistaan (Republik bu Kasakistaan) : réewum Tugalasi.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Cadd (Republik bu Cadd) : réewum Afrig. Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Aw naa ci àlli waa Unaare fekk léen - ñu àngu ñoom ñépp di an calli aréen ma ëyu leen ne aaye naa ko, indi léen - fukki andaar te boy te moytu aawe yéen Te aw ci xàlli jub te moy anéeri moy - te wut aléeri topp àkki tool ya bay Te àlli bànqaasi moy ak àkki ngëméen - bu léen di aas ci ëtt mbaa urmbali yéen Lépp lu aay ër ko fa tey aayelu ay - tey àddu tey aar sa njaboot ci wépp ay Te bul di ës ba muy waral ñu ëñ sa kéew - te mooy sa kiiraay li la ëw ba’ñ di la yéew Te bul asar lenn, na ngay afal ku ne - sa xol bi nay af man a uuf mag’ak gone Jépp ayib ju dul sa jos umpale ko - te ëmbalal ku nekk’u yiw àntule ko


Nguur-Yu-Bennoo walla Nguur Yu Bennoo yu Brëtaañ gu Mag ak Irlaand gu Bëj-gànnaar (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland), ñenn ñi di ko wax angalteer, am réewu bëj-gànnaaru Tugal la. Nguur gaa ngi judd ci 1800 ci booloog Nguurug Brëtaañ gu Mag ak Nguurug Irlaand. Ci 1922 la wàll gu yaa ci Irlaand dagg, tudde boppam Réewum Irlaand. Nguur gi dafa séddalikoo ci ñeent: Angalteer, Irlaand gu bëj-gànnaar, Wales ak Ekos


Unk w: Aw rab la wu mel ni sindax, di dëkk ak nit ñi lu bari ci seeni néeg.