Botswana (Republik bu Botswana) : réewu Afrig. Lii Ab sémp rekk la man ga cee dugal sa loxo ndeex am ga ci xam-xam Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Xaalu tubaab garab la gu bàyyikoo ca Afrig gu naaje ga, ci njabootu "curcurbitacées" la bokk. Bul ko jaawale ak xaal. Xaalu tubaab xeetu ñax la guy caram di law lool bay àgg 3i met. Yenn xeet yi day law cig raam yeneen yi di law cig yéeg. Xob yu góor ak yu jigeen lay meññandoo. Doom bi day wërmbalu mbaa mu muluŋ teg ci dijj. Day saf suukar lool bu ñoree. Doom bi dees na ko nal defar ci njar. Maneef na ko lekk nim bindoo it. Xaalu tubaab gi (garab gi) Xaalu tubaab bi (doom bi) Jiwu/xoox Tóor-tóor bi Cucumis melo Araab: بطيخ/شمّام Farañse: melon


Màngo garab la gu cosaanoo "Asi", bokk ci njabootug Anacardiaceae, bari na lees koy jëmbat ci réew yu tàng yi ndax ay doomam. Moom màngo ak tàndarma bokk nañu ci garab yi gën a yàgg. Araab yi ñoo ko indi Afrig ci fukk ak juróom-benneelu xarnu. Màngo nag man naa sax fu bari waaye ci xur la gëne. Ñemewul taw ci jamono yi muy jebbee. Màngo garab gu mag lay doon guddaayam day àgg ba ci 20 ba 25i met. Xas mi daa ratax ay doomam day mat 500 ngaraam ba ci ñaari kilo ak genn wàll. Saalu doom bi dafa sew te tàppndaar Xobi màngo dees na ko jëfandikoo ngir wattu feebar yu tukkee ci jam-jam walla dagg-dagg. Meññeef mi lu bari ay ferñent la, te it moom màngo lu baax ci "kãseer" la ak néew dereet. Te it màngo dana dimbalee ci yeex a màgget ngir ferñet yi mu làmboo. Bokk na ciy ngëneelam day xeex feebaru noyyi, day reesal ñam di xeex seere. Saal bi lu baax la ci saan danga koy baxal di ci naan booy lekk.


Tiksi (Ти́кси) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 5 063 (2010).


Nakhodka (Находка) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 159 719 (2010).


Guangzhou (广州市) dëkku di Siin. Nitñii motnañu 14 043 500 (2016).


Daaray Sëriñ Moor Jóob Ndar


Tianjin (天津市) dëkku di Siin. Nitñii motnañu 15 469 500 (2015).


Dambal garab gu siiw la ci ne Senegaal la bàyyikoo waaye dees na ko gis ci yaneeni barab ci Afrig. Garab la guy àgg 10 ba 15i met. Xobam dafa wërmbalu tóor-tóoram juróomi xob la am. Guddi day gilli xet gu xasaw, day ndiiraan foytéef bu lax. Xetam day xàcc njugub yiy ñëw sabab ag saxam. Danay meññi ay foytéef yu dijj te baam ba noppi di lang. Foytéefam siiw na ci ne nit du ko lekk waaye ca gox yamuy sax dees nako lekk ci lu dul togg. Ginnaaw ag lekkam baa ag taaralam, dees na ko jëfandikoo ci taaral deru jigeen, dees na ci génnee it diw dees na ci faje it, dana faj ñatti xeetu kaaseer: kaasseeru ween, kaaseeru res, kaaseeru suufu nit. Kigelia africana


Sattumbar mooy juroom-ñeenteelu weer ci arminaatu Gregori ak ci bu Suul. Turam ma ngi jóge ci latin september, jóge ci septem (juroom-ñaar), moo nekkoon juroom-ñaareelu weer ci arminaatu waa-rom bu jamono ju yàgg ja.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Ginne Bisaawóo (Republi bu Ginne Bisaawóo) : Réewum Afrig. Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Saambi (Republik bu Saambi) : réewu Afrig. Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Uruguwaay (Republik bu Peeŋku bu Uruguwaay) : réewu Bëj-saalumu Aamerig. Official website


Kanadaa : réew Aamerig


Ci làkku ibrë (בִּנְיָמִין) la tur wi jóge. Ci angale mooy Benjamin; Ci faranse mooy Benjamin Caatu Yanqóoba la woon, moom mi sos giir ci bànni Israyil, mu jàpp ci Yude, ba réew ma xàjjalikoo. Sóol mi doon buur bu jëkk ci Israyil, ca la bokk. Gis nañu tur wi ci Injiil ci Jëf 13:21; Ro 11:1; Fb 3:5; Pe 7:8.


Ci làkku ibrë (דָּוִד) la tur wi jóge. Daawuda mooy ni ñu ko waxe ci Lislaam. Ci angale mooy David; Ci faranse mooy David. Moo doon buur bu mag ci bànni Israyil, di yonent bu bind lu bare ci Sabóor. Man nga jàng ci jalooreem ci Kàddug Yàlla gi ci 1Sa 16:1-30:31; 2Sa 1:1-24:25; 1Ki 1:1-2:10; 1Ch 3:1-9; 10:13-11:19; 12:1-23:32; 28:1-29:30. Benn ci maamaati Yeesu ci Macë ak ci Luug. Ci Injiil Daawuda moo feeñ ci aaya yii: Mc 1:6,17; 12:3; 22:42,43,45; Mk 2:25,26; 11:10; 12:36,37; Lu 1:27,32,69; 2:4,11; 3:31,32; 6:3; 20:42,44; Yow 7:42; Jëf 1:16; 2:25,29; 4:25; 7:45; 13:22,34,36; 15:16; Ro 1:3; 4:6; 11:9; 2Tim 2:8; Yt 4:7; 11:32; Pe 3:7; 5:5; 22:16. Turu Kirist la, muy wone ne, ci lu jëm ci juddoom wàcc na ci yonent Yàlla Daawuda, di wone it ne, Almasi bi la. Sëtu Daawuda moo feeñ 15 yoon ci Injiil ci aaya yi: Mc 1:1,20; 9:27; 12:23; 15:22; 20:30,31; 21:9,15; Mk 10:47,48; 12:35; Lu 18:38,39; 20:41.


Singapoor (Pénc mu Singapoor) : réewu Asi


Maleesi : réew Asi


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Yolaakon (wu-faraas : liquide) Ndox


Romaani (ro: Romania): réew Tugal (Óróop) http://www.mediasinfo.ro/wp-content/uploads/documente/rez_recensamant_part_2011.pdf http://www.insse.ro/cms/files%5Cstatistici%5Ccomunicate%5CRPL%5CInformare_1nov2011.pdf


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Limu Réewi àddina si (fr): Pays (en): Country Royuwaay:Ar: دولة


Shenyang (沈阳市) dëkku di Siin. Nitñii motnañu 8 106 171 (2010).


Nataal : foto Babacar Touré Mandémory


Ci angale mooy Adriatic; Ci faranse mooy Adriatique Géej la, ci diggante dunu Kereet ak dunu Sisil (Sisile). Tey jii géej ga mingi tudd Géeju Iyoniyeen (Mer Ionienne). Bokkul ak li ñu wax Adiratig tey ji. Adiratig tey mooy géej ga nekk ci diggante Itaali ak Yugosalawi (Yougoslavie). Ci Injiil dañuy wax ci Adiratig ci Jëf 27:27.


Ci làkku ibrë (הָגָר) la tur wi jóge. Ajara moo ni ñu waxe tur wi ci Lislaam. Ci angale mooy Hagar; Ci faranse mooy Agar Jaamu Saarata la woon, ñu mayoon ko Yonent Yàlla Ibraayma ni jabar, mu am ci Ismayla. Misra la bawoo. Man nañu jàng jalooreem ci Ge 16:1-16; 21:9-21. Ci Injiil dañuy wax ci Ajara ci Gal 4:24,25.


Ci angale mooy Artemas; Ci faranse mooy Artémas Xaritu Pool la woon. Turam feeñ na ci Injiil ci Tit 3:12.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Fogo diiwaan dunu ci yu Kap Weer. São Filipe Cova Figueira Mosteiros Mosteiros Santa Catarina do Fogo São Filipe Achada Furna Achada Grande Atalaia Cabeça Fundão Campanas Baixo Chã das Caldeiras Corvo Curral Grande Vicente Dias Estância Roque Fajãzinha Figueira Pavão Fonte Aleixo Galinheiro Miguel Gonçalves Lagariça Lomba Monte Grande Monte Largo Patim Ponta Verde Relva Ribeira do Ilhéu Salto Santo António São Jorge Tinteira Waax Vale (Wàllaa-dex) de Cavaleiros Académica do Fogo Botafogo FC Desportivo de Cova Figueira Cutelinho FC Nô Pintcha dos Mosteiros Parque Real FC - Cova Figueira Spartak d'Aguadinha Valência FC - As Hortas Vulcânicos FC Staad 5 Suliyet Botafogo FC de Cabo Verde - Facebook (pt) http://www.fogo.cv (en) (pt)


Sénki garab la gu fekk baax fii fi Afrig guddayam day toll ci 4 ba 7i Met garab la gu siiw, amna Asi, Óstraali ak réewi Karayib yi. Ay xobam dañoo sew yaram wi daa baam, te itam dañiy janoo toll ci 5 ba 15i sàntimet. Meññeef mi day nekk ciy xolliit yu mboq walla yu xuun di am 4 ba 5i doom. Garab gi mi ngi jebbi ci ñaareelu xaaju noor bi. Ay reenam dees na ko fajoo ci yax yuy metti ak gone guy waccu, ba tay reen yi bees ko jaxasee ak xob yi day dindi kadam. Bantam dafa dëgër te ñeme max te itam dees na ci liggéey ay njëfendaay. Bantam itam neex naa togge te man këriñ lu baax! Reen bu tooy bi bees ko dëbbee tay ko ci bëñ buy metti da koy faj. Ngir faj "estomaa" góomu biir dangay jël ŋëbub xob yi ak i reen boole leen baxal ci liitaru ndox bàyyi ko bam sedd nga segg ko di ci naan benn kaas saa yoo lekkee ba noppi. Xob yi Tàmbalig meññat mi Meññat mi Tóortóor bi Dichrostachys glomerata


Sëriis garab gu bàyyikoo Madagaskaar la. Ci njabootu Phyllanthaceae la bokk. Doomam dees koy lekk, day wex. Xobam rënd la ci toggi yenn réew yi Tóortóori sëriis Meññat mi Xob yi Ëkk gi Phyllanthus acidus Farañse: girembellier


Xoos xeetu garab la bu bokk ci njabootu Rubiaceae ak ci ñoñ Mitragyna. Afrig gu Sowwu ak gu digg lay nekk. Guddaayam danay àgg 8 ba 10i met. Xobam ci guddaay day àgg 6 ba 9i sàntimet, ci yaatuwaay 3,5 ba 5 sàntimet. Melow xol la yore. Tóotóoram day weex te am xet gu tar. Yaatuwaayam 2 ba 2,5i met la. Cari foytéefam day yàgg ak ñoom lool. Xoos garab gees di jëfandikoo la ci pajum cosaam ngir faj xeeti tawat yu wuute. Mitragyna inermis


Màmbeyaa gi garab la guy nekk ci gox yu naaje yi, ci njabootug Moraceae la bokk. Xobam yu yeesam day xonq, bu saxee nag nëtëx. Xobi garabug màmbeyaa Ficus umbellata


Kàttan mooy man a def dara (sos ag soppi), kàttan nag am na ay melo yu bari, yi ci ëpp solo ñi ngi feeñe ci tàngoor ak leer. Ci biir “xam-xami dénd yi” (science naturelle) kàttan man na fee jël ay melokaan yu wuute : “kàttanug tàngoor”, “kàttanug kimyaa (simi)”, “kàttanug mbëj”, “kàttanug ceññeer”, “kàttanug saal (nucleaire)” ak ci mujjantal gi “kàttanug mbëjbijjaakon (éléctromagnétique)” añs. Xeeti kàttan yii ñaare dees leen di séddale ci: “kàttan guy yëngu ak “kàttan gu nëbbu” te kat am na yenn kàttan yoy dëppoowunook séddale gii, lu ci mel ni: “leer gi”, ak yeneen yoy man nanoo nekk am njaxas mu tukkee ci ñaari kàttan yi, guy yëngu gi ak gu nëbbu gi.


Coqueluche, feebaru sëqët bu tar la, ñu koy faral di woowe sëqëtum100 fan, feebar la bu gaaw ci wàlle te benn doomu jàngoro (bakteri) moo koy joxe. Su lay sooga dal, dangay melni ku soj, sa bakkan di sotti ndox, sa yaram tàng ngay sëqët ndànk. Ci ayi-bis yi ci topp, sëqët mi dafay gëna tar. Nit ki su sëqëtee ba sëqët mi jéggi dayo, su nit ki noyyi dangay dégg muy riir. Sëqët mën na dem ba 100 fan, wala ba 10 ayi-bis. Nit ki mën na sëqët ba waccu, wala mu dam faaram, wala mu dem sax ba dootul amati benn njariñ. Su jàppee xale bu amagul at, du sëqët wala limuy sëqër du bari waaye nak mën na fatt seen noyyi ab diir. Diggante bi muy dug sa yaram ak bi muy feeñ mën na def juróom ñaar jàpp fukki fan. Feebar bi mën na dal ñi ñaqu ba noppi waaye ni muy feeñee du tar noonu. Doomu jàngoro (Bactérie) biy joxe coqueluche mooy Bordetella pertussis. Feebar la buy tasaaroo ci ngelaw li, di bawoo ci kiy sëqët, tisooli ki am feebar bi.


Melosuufug Kap Weert Mbàmbulaan gu Atlas Boa Vista Ilhéu de Sal Rei Brava Ilhéu Grande Fogo Maio Sal Ilhéu Rabo de Junco Santiago Ilhéu de Santa Maria Santa Luzia Ilhéu Branco Ilhéu Raso Santo Antão São Nicolau São Vicente Ilhéu dos Pássaros Brava Maio Mosteiros - Fogo Paul - Santo Antão Porto Novo - Santo Antão Praia - Santiago Ribeira Brava - São Nicolau Ribeira Grande de Santiago Ribeira Grande - Santo Antão Sal Santa Catarina - Santiago Santa Catarina do Fogo Santa Cruz - Santiago São Domingos - Santiago São Lourenço dos Órgãos - Santiago São Miguel - Santiago São Salvador do Mundo - Santiago São Filipe - Fogo Tarrafal - Santiago Tarrafal de São Nicolau Assomada - Santiago Cidade Velha - Santiago Espargos - Sal Mindelo - São Vicente Porto Novo - Santo Antão Praia - Santiago Rabil - Boa Vista Ribeira Brava - São Nicolau Ribeira Grande - Santo Antão Salamansa - São Vicente Sal Rei - Boa Vista Santa Maria - Sal São Filipe - Fogo São Miguel - Santiago Cidade do Maio (Vila do Maio) - Maio Cidade Nova Sintra (Vila Nova Sintra) - Brava Cagarra - Santo Antão Faveta - Santiago Poilâo - Santiago Salineiro - Santiago Viana (Deserto de Viana)


Adaramit (Ἀτραμύττιον) – Ci angale mooy Adramyttium; ci faranse mooy Adramyttion. Benn dëkku ak teeru la woon, ci diiwaanu nguuru Room bu tuddoon Misi. Tey jii mooy dëkk bu tudd Edremit ca réewu Tirki. Waaye ci dëgg-dëgg, ci bérabu dëkk bi tudd tey jii Karatash la nekkoon. Ma nga fare woon dun bu tuddoon Lesbos. Ci jamano Injiil ji nekk na ci diggante dëkku Torowas ak dëkku Pergam. Ci Injiil dañuy wax ci Adaramit ci Jëf 27:2.


Ci angale mooy Andrew; Ci faranse mooy André Benn ci fukki taalibe Yeesu ya ak ñaar la woon, di rakku Simoä Piyeer. Ñu bokk ndey ak baay. Nappkat bu bawoo ca dëkk bu tudd Betsayda ca diiwaanu Galile la woon. Bala mu topp ci Yeesu nekkoon na taalibe Yaxya. Dañuy gis Andare ci Injiil ci Mc 4:18-20; 10:2; Mk 1:16-18,29; 3:18; 13:3,4; Lu 6:14; Yow 1:35-44; 6:8-9; 12:20-22; Jëf 1:13.


Ci làkku ibrë (אָסָא) la tur wi jóge. Ci angale mooy Asa; Ci faranse mooy Asaf Doomu Abiya la woon. Li dale ci Robowam ñetteelu buur ci Yuda la woon. Dafa nguuru lu tollu 41 at ci diggante 913 j.K. ba 873 j.K.. Man nañu jàng ci jalooreem ci 1Ki 15:8-24; 2Ch 14:1-16:14. Benn ci maamaati Yeesu ci Macë la woon (Mc 1:7,8).


Ci làkku ibrë בְּלִיַּ֫עַל la tur wi jóge. Ci angale mooy Belial; Ci faranse mooy Bélial Weneen turu Ibliis walla Seytaane la. Man nga ko gis ci Injiil ci 2Ko 6:15.


Ci làkku yawut la tur wi jóge. Ci angale mooy Bethesda; Ci faranse mooy Béthesda Turu benn sangewaay ci Yerusalem la woon, ca wetu benn ci bunti dëkk ba, maanaam ca Buntu xar ya. Gas nañu ko daanaka 8 xarnu lu jiitu jamono Kirist (2Roi 18:17; Isa 7:3; 36:2). Daanaka 3 xarnu lu jiitu jamono Kirist gas nañu naareelu sangewaay. Daan nañu sang xar yi foofu laata ñu rendi woon leen ngir ab sarax ca këru Yàlla ga. Gannaaw ga gëm nañu ne ndoxum man na faj ña lafan. Dañu ciy wax ci Injiil ci Yow 5:2.


Boo gëstoo kartu adduna bi bu baax dinga ca gis dëgg yii : - Kaw kol-kolub suuf si mi ngi ame ci jéeri ji ak ndox mi, bu ko defee jéeri ji yóbb ci benn ñeenteel, maanaam bu doon ñeenti xaaj la benn bi, ndox mi moom yóbb ci ñatti ñeenteel . - Jéeri nag mi ngi ame ci juroom benni gox walla kontinã ( ci lu dul goxub dott (pole) bu bëj-saalum bi nga xam ne kenn dëkkewu ko ngir jawwu ak dénd bu méngoodi ba), juroom benni gox yii danu leen a toftale kem ni nu yaatoo : 1 – Goxub Asi : moo ëpp ci gox yi, ab tolluwaayam toll ci benn ñaareel 44 milyoŋi kilomet yu kaare , way dëkk ya tollu ci 2200 milyoŋ ciy nit. 2 – Goxub Afrig : ab tolluwaayam di benn ñeenteel 30 milyoŋ ciy kilomet yu kaare , way dëkk ya tollu ci 350 milyoŋ ciy nit. 3 – Goxub Amerig gu bëj-gànnaar gi: ab tolluwaayam tollu ci benn ñeenteel 24 milyoŋi kilomet yu kaare, way dëkk ya tollu ci 270 milyoŋi nit.


Waa Tugal yi ci tefesug Afrig gi : Yaxantug ñatti koñ yi  : Ci lu tollook juróom ñatteelu xarnu g.j, jaayees na ay jaam yu waa Afrig ci ay yaxantukat yu daa def yaxantug tàkk gi, ak gu tefes gi ci tefesug mbàmbulaan gu End gi (ocean indien). Jaam yi jógewoon nañu nguuri Sowwu Afrig: nguuri Senegaal, Gana, Niseeria, Kamerun, Gaboŋ, nguurug Kongóo, nguurug Ndongo ak yeneen nguuri Angolaa. Ñu màng jaam yooyu yobbu leen ca Afrig gu bëj-gànnaar ga (naar yi), fa la ñu leen jaayaat, ngir ñu doon fay mbindaan aki surga aki soldaar. Gii yaxantu moom lañuy woowe njaayum jaam yi. Njaayum jaam yi gën naa yaatu bi xarnub fukk ak juroom benn tàmbalee g.j : Waa Tugal yi dañoo aajowoo woon ay loxo yuy liggéey ngir jariñoo mbell yeek suuf yi ñu moom ci Amerig. Looloo taxoon ñu gaawoon dem ca tefesug Afrig gi ngir jëndi ay jam. Ginnaaw nag jaam ya nekkoon ca tefes ga doyuñu woon, ñoom waa Tugal yi dañoo yabaloon ay ñu leen wuutu ñu Afrig ngir ñu gëstujil leen ay way néew-doole ci biir gox bi.


Ron-goxu End mi ngi nekk ci bëj-saalumu Asi. Ay réewam: Banglaades Butaan Biirmaani (ci lu bari Bëj-saalum-penku Asi la ñu koy boole.) End Maldiif Nepaal Pakistaan Siri Laanka Rëy gi mu rëy ak ni mu beroo moo tax ñu def ko ron-gon, li fa réewu End gën a yaa mo tax ñu gox ko turam.


Bëj-saalumu Tugal ab diwaan la ci goxu Tugal. Tekkib baat bi nak di na faral di indi ay werante, ba tax na am na ay tekki yu bari. Ci lu ëpp da ñuy wax naa Ispaañ, Itaali, Girees, ñooy réew yi ci bokk, daanaka ci lu daj réew yépp yi nekk ci Géej gu Diggu gi. Bëj-saalumu Faraas ci lu bari da ñu ko ciy boole. Ci séwógaraafi da ñu naa Bëj-saalumu Tugal mooy xaaj bi gën a féete Bëj-saalum ci goxu bi; bii tekki nak da fa ajoo, ba tax na sax amuli pegg yu leer. Càllaleeb doj bu Alpi moom la ñuy téewee ni ab pegg buy seddatle Itaali ak li des ci Tugal, doon liy xaajatle ñaaru Tugal yi Portugaal Ispaañ Andoor Faraas Itaali Korwaasi Girees Albaani Bosni Hersegowin Montenegro Réewum Maseduwaan Seerbi Esloweeni Ciipër Malt


Nguuri Pël yi, Ca jamono yu yàgg ya li ëppoon ci giirug Pël ay sàmm yu daa màng lañu woon, di tuxu ci seen bëgg-bëgg ngir wër ndox ak ñax, ñu nekkoon di ñu tasoon ci gox yu bari ci sowwu Afrig, la ko dale ca dexug Senegaal ba ca ngéejus Càdd (lac du Tchad). Ci diggante xarnub fukk ak juroom ak bu fukk ak juroom ñeent g.j, giir gii def na fi ay fipp yu lislaam yu bari yu waral ñu taxawal ñatti nguur ci Senegaal : Fuuta Tooro - Bundu - Fuuta Jalon. Ci mujjug xarnub fukk ak juroom g.j, am mbooloo ci way gàddaay yu Foolaan yi génne nañu Fuuta Jalon dem Fuuta Tooro, Koli Tingala jiite leen, moo tegoon loxo Fuuta Tooro ci atum 1512 g.j, daal di taxawal nguurug Fuuta Tooro. Ci atum 1770 g.j, la Sulaymaan Baal def ag jeqiku gu lislaam mooy gi soppi Fuuta def ko nguur gu lislaam Almaami Abdu Buukar jiite ko, mooy ki jiyaaroon kontar ay dëkkandoom : Waalo - Taraasa - Kajoor, la ko dale ca 1790 ba 1804 g.j, waaye dañu koo mujj dàq.


Jëm-kanamug xam-xam Jeexiitalu gu waa-Tugal defoon ci yooni gëstu yu xam-xam yu jullit ñi. Lefi (wàlli) jëm kanamu xam-xam ci Tugal. Yewwuteg ndefar: ay jagleem – ay màndargaam – ay ngérteem (ses résultats) Jeexiitalu gi waa-Orob defoon ci yooni gëstu yu xam-xam yu jullit ñi: Jamono ji xam-xam néewe lool te amadi xiima ci Tugal, ci jamono ju diggu ji, di (ju ag laman), moom xam-xam nekkoon na ci mbooleem réewi jullit ñi di lu naat, te meññi. Xay gu lislaam gi di woon gi gënoon a kawe ca booba, ngir coona bi boroom xam-xami jullit ñi daa génne ak’a daj ci dundal ko, ak ngir soññe gi nguurug lislaam gi daa soññee ak’a jàmbaarloo ci xam-xam ak boroom xam-xam yi. Bi waa Orob yi dee ñu yittewoodi xam-xami Gres yi ak yu leen moy, fekkoon na jullit ñi ñoom ñu nekkoon ñu xam-xami xay yu yàgg ya ñoroon, ñu taxawoon ci firi leen ci araab: xay yooyu di yu Gres, Faaris End, rawati na ci Paj, Saytubiddiw, Xayma ak yeneen yi.


Xëtu web wenn la ci Xëti World Wide Web bi, doon lu ñu sakk ngir ay nemmeekukat man kaa yër ci ndimbalu ab joowukaay. Aw xëtu web day am ab màkkaanu web bu muy àndal ngir ñu man kaa ubbi ci joowukaay bi. Ci jëmmam dëgg, Xëtu web, day nekk ab mbooloom ay mbind, ay nataal aki riir, ci gattal lépp lu gisu walla déggu. Fànn yi ñu man a saytoo aw xëtu web bari nañu: man ngaa bind ci banqaasu màkkaan yu joowukaay bi màkkaanu webam, walla nga topp ab lëkkalekaay bu nekkoon ci weneen xët. Li ëpp ci joowukaay yi ñu gën a jëfandikoo dees la koy won cib wonekaayub nosukaay jaare ko cib palanteer bu mu lay tijjil, tax it manees koo móol. Làkkiin wu HTML mooy cëslaay gi ñu sukkandiku ngir sos xëti web yi, ba tax saytu gi man a am ak jumtukaay yu wuute: dayob wonekaay bu ne, móolukaay yi, añs. Cig xereñ, aw xëtu web dafa cëruwoo ne-ne yu wuute yi ne ci World Wide Web bi. Ci lu daj ne-ne bi ci njëkk ab jukki bu ñu bind ci làkkiinu xibaarfeppal gu HTML.


Duggalal fii mbind mi ñu daytalul.


Gëwéel yi ñaari rëdd lañu yu dëppook yamoo gi: gëwéelub Tef tollu ci 23°24' wu tus-wu-gaar wu bëj-gànnaar gi ak gëwéelub Sànkar tollu ci 23°27' wu tus-wu-gaar wu bëj-saalum. di nañu woowe it gëwéel diiwaan yi ne ci li wër rëdd yooyule (di faral di wax dëkk ci gëwéel yi). Ci li jege yamoo gi, di nañu faral di gis klimaa bu ànd ak tàngoor wu tar ak taw bu bari ci at mi mépp: di ko wax klimaab yamoo. Waaye, ci li jege gëwéel yi (Tef mbaa Sànkar), ci at mi noor ak nawet rekk a ci am, kon wàcciit yi (taw yi) day wuute ci jamonoy at mi, ba daanaka at mépp ay tàng, di li ñuy wax klimaab gëwéel. Waaye nag jàpp nañu ne it ngelaw yiy upp ak duusi géej yi ak rëyaayu diiwaan bi am nañu ay jeexiital yu solowu ci klimaay diiwaan yi, ba tax na su nu seetloo yenn diiwaan yi, doonte nekk nañu ci wetu ab gëwéel, amuñu klimaab gëwéel (ci misaal diggu Óstraali walla bu Sahara, nga xamne amuñu nawet) ak yenn diiwaan yu am klimaab gëwéel te nekkuñu ci lu jege gëwéel yi( lu mel ne réewum Keeñaa, nekk ci yamoo gi te li ëpp ci suufam klimaab gëwéel la am).


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Tibilisi Mooy péyu réewum Jeoorji


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Mburu (fr : pain)


Gaawu / Aseer : bés juróom ñaar (ayubés)


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Ngéej : as ngéej mooy lu mel ne géej te tuuti.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Ag till mala bu nekk ci àll bi la


The Beatles bi angale rock buum. John Lennon Paul McCartney George Harrison Ringo Starr


Armeeni (Republik bu Armeeni) : réewu Óróop


Njeexitu joule mooy tur wees jox feeñte gees di gis saa su dawaanu mbëj jaare cib wommatukaayu mbëj, muy juddug ag tàngoor. Kemu tangoor gee ngi aju ci taraayu dawaan bi. Baat bi jóge ci James Prescott Joule di ab jëmmaan bu waa-angalteer, di ki doon gëstu feeñte gi ci wetu ati 1860. Ci xayma manees naa bind lii: P = V I {\displaystyle P=VI\!} Fa: P doonee ngóora gi V doonee dend bi I doonee dawaan bi (di dayoob mbëjfepp yiy jaar ci wommattukaay bi ci saa su nekkk) Ci ab dëgërlukaay ngóora gi manees na koo natte niki: P = I 2 R = V 2 R {\displaystyle P=I^{2}R={\frac {V^{2}}{R}}} Fa R doonee ndëgërlu gu ndombo gi. Feeñte gi li muy jur mooy ñakkug kàttan ci biir wommatukaay, di soppaliku tangoor. Kon xamees na ne doon na mbir mees war a tuutal lunu man, rawatina ci bu ñuy séddale kàttanu mbëj mi. lees man a def ba wàññi ñakkug kàttan googu mooy dijjal wommatukaay bi walla waññi dawaan biy jàll ci biiram.


Paftan gi garabu tóotóor la gu bokk ci njabootu Apocynaceae. Garab gu yam la, man na àgg ba 3i met. Doomam day wërbalu te duuf. Moom ak xob wi wirgo wu nëtëx lañuy yore. Tóortóor bi day weex. Garab gi day nacc di génne meen mu bari. Garab gu am solo la ci wàllu paj. Tóortóoru paftan Xob yi Doomu paftan Doom yi bu matagul Calotropis procera


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Iyon-jawwsu : Suuf < Fatt-jawwu < Yolom-jawwu < Biti-jawwu < Iyon-jawwsu


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Dàngin: golo gu mag, rab la ci rabi àll yi....


Wëttéen garab gu ndaw lay doon mi ngi bokk ci njabootug Malvacées Wëttéen garab la gog day màgg sax ci yenn gox yi nga xam ne day am naaj te suuf si xaw a wow. "Wëttéen" garabu ñax la gog man naa dund ay 10i at. Guddaayam dees koy natt ci 10i met waaye buñu koy bay dañ koy gàttal ci ñaari met ngir yombal jël giñuy jël Wëtteen wi. Tóor-tóoram dañuy génn ci ñaari pàcc, gog day weex ak pàcci gog day mboq te yor genn xet bees ràññeef lool. Ci noonu ci lay amee lu mel ni mbaxana bob day dëgër, bob day màgg daa di ubbeeku daa di bàyyi doomi wëtteen yi ñu génn ci doom yooyu ci la fiibar bi di génnee nga xam ne moom lañuy jëfandikoo. Te wëttéen yi bari nañ lool waaye bi ci ëpp liñuy jëfandikoo mooy bi ñuy woowe Gossyium hirsutum Ngir bay Wëttéen danuy soxlawoo ab diir bu xaw a yàgg. Fu bari naaj, dees na jàpp diir bi ci 520i fan yoo xam ne danu koy suuxat ngir màggal ko ba noppi nga as ndiir ngir mu wow, as sos doo ko nàndal ngir may Wëttéen wi mu xaw a wow.


Aserbayjaan (Republik bu Aserbayjaan) : réewum Tugal / Asi


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Wiktooriya mooy péeyu réewum Seysel, mooy dëkk bi ëpp way-dëkk ci dun bi


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Lisbon (Lisboa) moy péyu réewum Portugaal.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Barbara Chiappini (Piacenza, 2 Nowembar 1974) woy ju Itaali.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Andorra la Vella mooy péyu réewum Andoor


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Lire le média Kiswahili, walla làkku suwayli aw làkk la wees di wax ci anam gu yaatu ci Penku Afrig gi. Ci Suwayli turu làkk wi mooy Kiswahili. Moom nag aw làkk wu Bantu la. Suwayli nag dees na ko wax ci gox bu yaatu ci Afrig, la ko dale ca bëj-saalumu Somaali ba ca bëj-gànnaaru Mosambik ak Keeñaa gépp. Lu tollook juroomi milyoŋ yu muy seen làkk wu njëkk a ngi fi (yu muy seen làkk wi ñu nàmp), ak juroom fukki milyoŋ ciy nit yu muy seen ñaareelu làkk (làkk wu ñu jàng). Suwayli mujj na di làkk wow nit ñi man nañu ciy jokkoo ci penku Afrig ak barab yi ko wër. Suwayli tàmbali naa nekk làkk wees di wax ci Sansibaar, benn dun ci Tansaani. Suwayli làkk wu kilifawu la (officiel) ca Tansani ak Keeñaa. Moom nag làkk wu jeexiitalu la ci yeneen làkk yu bari niki wu araab.


.jp mooy barab bu tolluwaay bu njëkk bu réew (ccTLD) bees jagleel dunu Sapoŋ Moo ngi njëkk dugg ci net bi 1989. (en) Informazioni Whois IANA (en) .JP Domain Name Registry


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Fukk : 10


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Juróom ñett : 8


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Dunu Buwet : dunu mbàmbulaanug Atlas


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Juróom ñaar : 7


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Juróom benn : 6


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Juroom : 5


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Ñaar : 2


Cocos (Keeling) Islands


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Ecoopi (Réewum Ecoopi) : réew Afrig Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Rab wii moo tudd barale ci wolof


South Georgia and the South Sandwich Islands : Dun


Ci angale mooy Areopagus; Ci faranse mooy Aréopage Bérab ci biir dëkku Aten la, bu nekk ci kaw wenn tundu xeex wu kawe. Amoon na ay siis yi ñu defare woon doj ngir kureelu dëkk ba manoon faa daje. Indi nañu Pool foofu ngir mu waareji (Jëf 17:18-34). Tur wi moo feeñ ci Injiil ci Jëf 17:19,22,34.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Ba Đồn ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Wiyetnaam. Mi ngi yaatoo 163,1828 km², ci 2013 amoon na 121.988 way dëkk.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Rafael Correa : njiitull Ekwadoor yi (2007-2013).


Christmas Island : dun


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Reykiyawik (is: Reykjavík) mooy péyu réewum Islaand.


Liechtenstein (Pirinsipóote bu Liechtenstein) : réew Tugal (Óróop)


Ciipër (Republik bu Ciipër; el: Κύπρος, Κυπριακή Δημοκρατία; tr: Kıbrıs, Kıbrıs Cumhuriyeti): Réewu Tugal + Dun


Reiñõo : dun (Géejpeek u Indian)


Taajikistaan (Republik bu Taajikistaan)


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Asamaan (fr : ciel)


Penku gu Sori mooy barab bi nga xam ne moo ëmb yenn réew yu Bëj-saalum-penku Asi, ak yenn diwaani Siin, ak Ooŋ Koŋ, ak Singapoor, ak Réewum Maleesi, ak dunu Taaywaan. Ci diwaan bii di nan fa gis ay réew yu wuute, ca wàllu koom ak xarala. Ci genn wàll di nan fa gis Taywaan ak Koom-koomam gu naat, ak dunu Hoŋ Koŋ aky taaxikawam yi gën a kawe ci àdduna bi, ak. Ci geneen wàll, ay réew yu seen koom-koom cëslaayu, ba tay, ci mbéy, waa kaw gi nekk ci coona. Limbari yi joxe nañ ay lim yuy firndeel ni Ooŋ Koŋ jiitoo ci Koom ak ci Xaral ci àdduna bi.


RMF FM beg istasiony rajo Poloñ, nëkk dëkk Kraków. Site Web de RMF FM


Siraa Leyoon (Republik bu Siraa Leyoon) Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Xoolal beneen jukki bi tudd Dottub Bëj-gànnaar Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Goxub Dottub Bëj-gànnaar bi mooy gox bi wër dottub Dottub Bëj-gànnaar bi. Bii Diwaan ëmb na Mbàmbulaan gu Bëj-gànnaar gi ak yenn xaaj ci Riisi, Alaskaa, Kanadaa, Groenlaand, Islaand, Noorwees. Dottub Bëj-gànnaar bi amul рктык etik Āketikamas maketku tiklaka mukmus Dottub Bëj-gànnaar bi amul .


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Réewum Gineg yamoo : réew Afrig Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Mbàmbulaan Gu-Dal gi moo ngi nekk ci diggante goxub Aamerig ak bu Asi.


Kodiwaar Réewum Kodiwaar (Côte d'Ivoire) : réewum Afrig Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Njëkk-xaymà : maanaam li gay njëkka dugal bala gay dugal xayma(numero)yi (fr Indicatif téléphonique)


Ag kembaar / ab gox baat la buy tekki ab yaa-yaa wu suuf wu rëy te tegu ci kol-kolu àdduna si. Cig déggoo barab bu ñuy woowee kembaar dañu ciy boolee tamit dun yi ko jege, maanaam yu soriwul tefes yi, lu mel ne Madagaskaar ni mu bokkee ci kembaaru Afrig, ndax moom la gën a jege ni Asi. Ci xam-xam, xaaj bu àdduna bi, bu beru rek gox nga, ci tekki bu yaatu, kon sunu sukkandikoo ci loolu dun yépp ay gox la ñu, ndaxte da ñoo beru, dañ ni cundum ci ndox mi. Baatu gox amul benn tekki rekk. Looloo tax daanaka barab boo dem ci àdduna bi am na ay limi gox. Ci lu daj man nañoo jàpp ne mooy ab yaa-yaa wu suuf wu réy wu am ay yemu yu am solo,(mbàmbulaan, doj, ndand féy-féy... Donte ñu bari da ñoo jàpp ne ñent walla juroomi gox a am waaye di nan far di ci téye juroom walla juroom ñaar. Ñaar yi ci tàqaloo ñooy Tugal ak Asi, di ko woowee Tugalasi, Bëj-saalumu Aamerig ak Bëj-gànnaaru Aamerig danuy faral di leen di jàppee ñaari gox, suñu booloo nekk Aamerig.


Diggu Asi benn la ci diwaan yi ñu sedatlee goxu Asi. Cig déggoo mi ngi tambalee ci Géeju Kaspio ba ca bëj-gànnaar-sowwu gu Siin. Kasakistaan Kirgistaan Tajikistaan Turkumenistaan Usbekistaan Sori géej, doon it diwaan bu man a sedd. Ci wàllu bëj-gànnaar, li ko dalee ci Volta ba ci Mongooli, jaare ko ci Kasakistaan, ab kekk la def bu ay sàmmkat dëkkee. Am na ñaari tàkk bu Taklamakaan ak bu Gobi. Ab càllaley doj moo nekk ci bëj-saalum-penku Diggu Asi, ñooy sax doj yi gën a kawe ci àdduna bi, doju Pamir, doju Hindi Kush, doju Himalaya. Ca doj yooyu la dex yi leen di dimbali ci mbéy mi di ballee. Li ëpp ci diwaan bi ñakk na lool taw.  Afganistaan


Ceññeer-mbej: Ceññeer-mbej day wund feeñte yiy saytu sosu ak tasug duus yu mbejbijjaakon yu néew kàttan yi. Moom nag (Ceññeer-mbej)mooy cëslaayu mbooleem xarala yu jokkoo yiy sukkandiku ci duus yu mbejbijjaakon yi. radioélectricité La radioélectricité: désigne les phénomènes qui régissent la formation et la propagation des ondes électromagnétiques de faible énergie. Elle est le fondement de toutes les techniques de communication ayant pour support les ondes électromagnétiques.


36°54′N 30°41′E / 36.9, 30.683 Ci angale mooy Attalia; Ci faranse mooy Attalie Dëkk la woon, di teeru bu gëna am solo ci diiwaanu Pamfili fa diiwaan bi digalook diiwaanu Lisi. Tey jii Antalya ci réewu Turki (Turquie) la. Man nañu koy gis ci Injiil ci Jëf 14:25.


Royuwaay:Infobox Personnalité politique Elen Jonson Sërliif mu ngi juddu ñaar-fukki fan ak juroom-ñeent ci weeru oktoobar atum 1938 ca Morowiyaa (Liberyaa), doon jigeenu nguur ju Liberyaa, nekk fa njiitu réew, dale ko fukki fan ak juroom-benn ci weeru sãawiyee atum 2006 ba ñaar-fukki fan ak ñaar ci weeru sãawiyee atum 2018. Borom xam-xamu koom-koom la bu jànge Etaasini (USA), moom mooy jigeen ji jëkk a falu njiitu réew ci déndu Afirig bi.. Atum 2011, kenn la woon ci ñi jël neexalu jàmm bi, ñu tudde ko prix Nobel de la paix. Ñaar ci ay maamam, ñu ngi juddoo Liberiyaa. Way-juram wu góor, Jahmal Karney nga xam ne ag njaboot gu dëkk Liberiyaa te cosaanoo Amerig moo ko doomoo woon, lekool bu ñu naan College of West Africa ci Morowiyaa la ame woon lijaasa, daara joojee, iniwersite làbbe yi la. Ab laykat (awokaa) la woon. Bokk na ci maamam, Hilary R. W. Johnson, njiitu réewu Liberiyaa bu fa juddoo bu jëkk. Li waral deram bu xees bi mooy ne dafa am maam ju góor ju bokk ak yaayam te dëkk Almaañ.


Ulyanovsk (Ульяновск) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 613 786 (2010).


Queen bi angale rock buum. Freddie Mercury Brian May Roger Taylor John Deacon


Beijing (北京市) mooy péeyu réewum Siin. Nitñii motnañu 21 700 000 (2015). Beijing


Waxset mooy juroom-ñetteelu weer ci arminaatu Gregori ak ci bu Suul. Turam ma ngi jóge ci Augustus, ngir màggalee ko ko moom mi nekkoon buuru Rom ci 8 nj. j. Isaa. laataa moom moo nekkoon juroom-benneelu weer ci arminaatu waa-rom bu jamono ju yàgg ja.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Mbaam : rab


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Mogadisu mooy péeyu réewum Somali.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Luksambuur mooy péyu réewum Luksambuur.


San Maarino : Moy péyu réewum San Marino


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Monaako (Monaco) mooy péeyu nguurug Monaako.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Waleta mooy péyu réewum Malt


Ci wàllu xay Kajoor moo doonoon seetub Senegaal. Dammeel moo nekkoon ca kaw di seddale ay ndomboy tànk. Kajoor mooy kàdd ab garab gu nekk Senegaal ak joor, suuf si. Moo jur baat boobu kajoor ci wolof. Ñi jëkka yor suufi kajoor, ay séeréer lañu woon, ñu doonoon ay lamaan te sant JAAÑ. Ba pare, xeetu wagadu ak jafunu, soqi ci sooninké yi, jóge ca penku, ñoo sos meeni jëkka ilif nguuru gi, ak ñu sant FAAL. Gàddaay moo leen tax ñëw Kajoor. Kon ñooñu mujj nekk Dammeel Kajoor, ay doxandéem lañu nekkoon ca réew moomu ca njëlbéen. Dammeel mooy damm, ndax ku jëkka jël dakkantal boobu, di Decce Fu Njogu FAAL, dañu naan damm na li Kajoor seqante woon ak Jolof, ndax Jolof moo nangu woon Kajoor. Li mu def a tax Kajoor jël yoonam te yore boppam. Loolu, ca jamono Lele Fuli Fak NJAAY nekkoon buur-ba Jolof la xeewe. Buur-ba boobu moo tase ci xare ak doomu Decce Fu njogu, di Amari Ngone Sobel FAAL, ca benn dëkk bu ñu naan DANKI. Ca xare boobu Kajoor jël yoonam, te damm li ko Jolof nangu woon.


Jàngoroy Ebola ñu gënoon koo xamee ci Jàngoroy yaram-wu-tàng ju Ebola jenn xeetu jangoro la juy dal nit walla yenn bàyyima yi te doomu-jàngoro bu ebola di ko joxe. Xàmmeekaayu jangoro ji mi ngi tàmbalee feeñ ci diggante ñaari fan ba ñetti ayubés ginnaaw bi la doomu-jàngoro bi duggee, ngay ame yaram-wu-tàng, put guy metti, sidit yuy metti ak bopp buy metti. Ginnaw feeñte yu njëkk yii, naka-jekk, yi ciy topp ñooy, xel-muy-teey, waccu ak biir-buy-daw. Su ñu àggee fii ci jàngoro ji, ñenn nit ñi dañuy tàmbalee am ay nàcc-nàcc yu man a nekk ci biir yaram wi walla ci biti. Repp gee dee ci nit ñi ko amee dina àgg ci dayoo bu réy. Jàngoro ji manees na koo jël ci boo laalee dereet walla wal-walaan yu yaramu ab bàyyima (golo walla njugup) walla nit ñu ko am. Ba tay jii jàppees na ne maneesul a wàllante jàngoro ji jaare ko ci ngelaw li ci ab barab. Ginnaaw bi ko kenn nit jële, jàngoro ji man naa tas jaare ci moom.


Afganistaan (Etaa Islaamik u Taraansisoŋ bu Afganistaan) : Asi


Koom-koom walla cawarteg koom-koom (activité économique):(làkku grees wu yàgg wa : οἰκονομία, « yor ag kër walla saytu ko »« di οἶκος (kër ci ni ñu ko xame)ak (νέμω yor walla saytu(administrer)) mooy cawarteg nit giy feeñ ci liggéey ak jóox (produire) ak séddale ak joqalante (echange) ak jëfandikoo njuddéef yi (les produits) njëfte yi (le services). Koom-koom nag ni ngi koy jànge ci xam-xami koom-koom yi, day sukkandiku nag ci gisiin yu koom-koom (théories économiques). Dees na wax it ci koom-koom niki tolluwaayu koom-koom bu jamono bu am réew walla bu ab gox (zone), maanaam ag nekkam ci gëwéelub koom-koom yi.


Veliky Novgorod (Вели́кий Но́вгород) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 218 717 (2010).


Olaand (Nguur gu Olaand - Aantiy bu Olaand) : réewum Tugal (Óróop). Olaand nekk ci Sowwu Tugal.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Mosku (Москва́) mooy péeyu réewum Riisi.


Saint Pierre ak Miquelon : dun (Géejpeek u Atlantik)


air (fr) air (en)


atmosfeer


Saraxule walla sooninke, wenn xeet la, ci askanu Mande la bokk. Am naa yeneen tur ñu leen tudd: Wangara, Tubakai, Aswanik. Sooninke, mooy ku juge Sooni / Sunu. Sooni (walla Sunu) benn dëkk la ca Isipt, ñu ko gëna raññe ci tur wi di Aswan. Maamu sooninke yi, dekk boobu lañu baawo, moo tax ñu yore tur wi Sooni-nke. Yugo Xasse Diŋa Siise: Diŋa Siise walla Diŋa Xoore, ci cosaan, bokk na ci maamu sooninke yi. Kooku moo juge woon Sooni/Sunu, te ñow ba sowu jantu afrig (Senegaal, Mali,Gànnaar). Ca jamono Isipt gu yàgg ga la woon, ci mujjam. Bi mu agsi foofu ak gangooram, moo sos imbratoor gi bu ñu naan GANA walla WAGADU. Saraxule ñoo fi jëkk a dugg ci Lislaam, ci réewum Senegaal, Xeet woowu ñoo jur Jula yi. Jiitu nañu Wolof yi ca Kajoor ak Bawal Séeréer si ca Siin ak Saalum, foofu fépp ñoo fi njëkk a nekk. Imbraatóoru Gana moo ko tabax, ak nguuru Gajaga, nguuru Jara. Seeni buur Tunka lees leen di dàkkantale.


Timkr-Leste (Republic Demokaraatik bu Timor-Leste)


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Mbàmbulaan gu Bëj-gànnaar gi yaatuwaayam toll na ci 14 090 000 km², looloo waral muy mbàmbulaan gi gën a tuuti ci àdduna bi. Moo ëmb mbooleem géej yi ne ci li wër dottub Bëj-gànnaar bi ak yi ne ci Bëj-gànnaar gu Tugal, gu Aamerig ak gu Asi. Mi ngi taqalo ak mbàmbulaanug Atlas jaare ko ci géejug Barents ak gu Dal gi.


Banjul : mooy péeyu rééwum Gaambi. Nitñii motnañu 31 301 (2013).


Saw Tome ak Preesip (Republik Demokaraatik bu Saw Tome ak Preesip) : réew Afrig Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Rom mooy péeyu rééwum Itaali.


Sowwu Tugal benn la ci diwaani Tugal yi, waaye tekki gi ñu ko jox taxu kaa jub. da ñuy jàpp ne mi ngi toll ci diggante Mbàmbulaanu Atlas yem ci peggu Bëj-saalumu Tugal ak Penku Tugal. Waaye ci lu ëpp da ñuy boole Diggu Tugal ak Bëj-gànnaaru Tugal ci Sowwu Tugal. Soo nee waa sowwu dafa mel tugal gépp ngay wax, ba mu des gu penku. Kon ay peggi Sowwu Tugal leerul Gis-gis yi ñuy jàppee sowwu tugal da fay wuute. Almaañ Andoor Ótriis Beljik Danmaark Ispaañ Finlaand Faraas Girees irlaand Islaand Itaali Liechtenstein Luksembuur Malt Noorwees Olaand Portugaal Nguur-Yu-Bennoo San Marino Suwis Suweed Batikan Bii gisin moo ngi judd ci ñaari dank (bu sowwu ak bu penku) yi juddoo ci xare bu sedd bi. Sunu xoolee ni ko Kureelu Mbootaayu Xeet yi jàppe réew yi fa ne ñooy Faraas, Almaañ, Beljik,...


Xaru mooy nga am yééne ray sa bopp. feebaru naqar gu metti ku dara saful, Feebaru "bipolaire", Feebaru "schizophrénie", feebari nekkin, ak feebaru dorogewu - boole ci naan gu bari gi ak jëfandikoo garabu benzodiazepine - yi yépp luy indi xaru la Ñenn ci ñi di xaru dafa am ay jëf yu ñu dooleelndax stress joge cijafe-jafe xaalis, jafe-jafe nekkin ak nit ñi nekkin ci diggante ay nit, walla tiital Ñi mësa jééma xaru dañu nekk ñoo xamantane ngir ñu jéémaata xaru lu yomb la. Fagaru ngir waññi xarujéégo yi ñooy nééwal yoon yi di indi xaru - lu mel ni ay fetal, dorog, ak poson; faj feebaru xel yi ak dorogekat yi; yéglekaay yi nettali bu xaru amee, te yoq koom-koomi nit ñi. Su fekkee sax ay nimero yu nit ñi mëne woote saa yu nekk su ñu amee jafe-jafe bare nañu, wóórul ne am nañu njëriñ. Yi ñu gën di gis fasoŋu xaruda ñu wute ci diggante rééw yi, te mungi bokk ci benn wall ci ay pexe yu wóór yu ñu tërël.


Primeira Liga: football (Portugaal). 1934–35: Porto 1935–36: Benfica 1936–37: Benfica 1937–38: Benfica 1938–39: Porto 1939–40: Porto 1940–41: Sporting CP 1941–42: Benfica 1942–43: Benfica 1943–44: Sporting CP 1944–45: Benfica 1945–46: Belenenses 1946–47: Sporting CP 1947–48: Sporting CP 1948–49: Sporting CP 1949–50: Benfica 1950–51: Sporting CP 1951–52: Sporting CP 1952–53: Sporting CP 1953–54: Sporting CP 1954–55: Benfica 1955–56: Porto 1956–57: Benfica 1957–58: Sporting CP 1958–59: Porto 1959–60: Benfica 1960–61: Benfica 1961–62: Sporting CP 1962–63: Benfica 1963–64: Benfica 1964–65: Benfica 1965–66: Sporting CP 1966–67: Benfica 1967–68: Benfica 1968–69: Benfica 1969–70: Sporting CP 1970–71: Benfica 1971–72: Benfica 1972–73: Benfica 1973–74: Sporting CP 1974–75: Benfica 1975–76: Benfica 1976–77: Benfica 1977–78: Porto 1978–79: Porto 1979–80: Sporting CP 1980–81" Benfica 1981–82: Sporting CP 1982–83: Benfica 1983–84: Benfica 1984–85: Porto 1985–86: Porto 1986–87: Benfica 1987–88: Porto 1988–89: Benfica 1989–90: Porto 1990–91: Benfica 1991–92: Porto 1992–93: Porto 1993–94: Benfica 1994–95: Porto 1995–96: Porto 1996–97: Porto 1997–98: Porto 1998–99: Porto 1999–2000: Sporting CP 2000–01: Boavista 2001–02: Sporting CP 2002–03: Porto 2003–04: Porto 2004–05: Benfica 2005–06: Porto 2006–07: Porto 2007–08: Porto 2008–09: Porto 2009–10: Benfica 2010–11: Porto 2011–12: Porto 2012–13: Porto 2013–14: Benfica 2014–15: Benfica 2015–16: Benfica 2016–17: Benfica 2017–18: Porto 2018–19: Benfica Football http://www.rsssf.com/tablesp/portchamp.html http://www.lpfp.pt http://www.uefa.com/memberassociations/association=por/domesticleague/index.html http://www.lpfp.pt/documentacao/pages/regulamentos.aspx (pt) http://www.lpfp.pt/liga_zon_sagres/pages/estatisticas.aspx (pt) http://www.rsssf.com/tablesp/portchamp.html http://www.sofascore.com/standings/football/portugal/primeira-liga/52


Wuutuloxo walla masin mbooloom ay cër la, yu am lu bon-bon benn bu man a yëngu, yees lëkkale ngir jublu ci mu def jenn jëf ji jees tëral-jëkk, kon muy lu man a def liggéey bu nit dul man, ndax xéj-na dafa laaj jenn doole ji walla mu koy war a defe ci wërlaay gu nit manuta dund. Xeeti wuutuloxo yi bari nañu te itam dañu leen defar ngir njariñ yu wuute: ci misaal, wuutuloxo bu mbëj, wuutuloxo bu mbay, wuutuloxo bu yóbbte ak yëkkati, ak yeneen. Jëfandikoo gu wuutuloxo yi dimbali na nit ñi ba ñu man a def liggéey yoo xam ne weesu nañu dooleem, kàttanam. Bu dul woon wuutuloxo yi, nit ci dundiinu nit ñu njëkk ña lay des ba tay, te du am nenn numu man a def ba jëm-kanam. Kon wuutuloxo day tekki bepp jumtukaay buy yokk sa doole, di wàññi sa coono, te di gaawal aka gënal sa liggéey. wikbaatukaay am na xët wu tudd: Wuutuloxo


Rap xeetu woy la, bokk ci yëngu-yëngub caada bii di hip-hop tambali ci ndoorteelu ati 1970 ca Réew yi Bennoo yi, ci biir askanu waa-aamerig yu ñuul yi . Am na ñu ne aji-rap bii di Joe Tex moo sos baat bi. Ci njëlbeen MC yi,(masters of ceremony, njiitu xew mi)liggéeyam moo doonoon jàppale DJ bi, wàll wi ñu doon rap la ñu doon woowee MCing. break dancing, DJing, MCing ak graffiti yi, ñooy ñenti ponku yi caaday hip-hop dàttu. Rap niki lépp lu bokk ci caadaay hip-hop dafa ëmb lu bari: xew, fo, ñaxtu... Seeni mbind, ak seeni kàddu dañuy soppiku topp jamono. Mbind yi dañuy wax ci li nit ñi di dund bés bu ne: politig, koom, diine, mbëgéel,... Bari nañ gangoori rap yu seeni mbidd fees aki ñaxtu, ay kaas. Li gëna fés ci seeni mbind, te yenn saa yi ñakk-kersa lool, ñi ngi leen jëmale ci way-politig yi, takk-der yi, yoon,...


Kuwet (Etaa bu Kuwet) : réewu Asi


Billie Eilish (2001)


Jordaani (Ruwaayom Aasemi bu Jordaani) Jordaani


Xaralaymbëj Mooy xeetu xam-xam giy gëstu lépp lu jëm ci wàllug mbëj, ay jëfandikuwiinam ak ay seddalewiinam. bu njëkk dañoo foogoon ne mbëj ag wal la rekk guy dem, gu man a nekk gu baax(+) walla gu bon(-). Waaye ci ndimalu ay woroom xam-xam yu mel ne Hertz, Helmholtz, Maxwell, Heaviside, Alessandro Volta ak ñeneen ñu bari, ci lees dem ba gën a nànd, xam mbir mi. Lu mel ne yamaleb maxwell biy faramfàce tëdiinu yani mbëj yi ( feppsaal ak mbëjfepp yiy wuute ci seen jublug yanub mbëj) walla toolu mbëjbijjaakon ba ca juddoo. Ci gàttal, ci noonu lañu tambalee gis yenn ci ay jëfandiku yu mbëj: Doxalukaay bu mbëj, soppalikaay aki niitu... Tay xaralaymbëj moo yor wàllu sàkk ay wuutuloxoy mbëj ak ay buumi séddalekaayu kàttanug mbëj Ay faramface ak ay àtte yi lal xaralaymbëj. yamaleb maxwell yi, ñooy àtte yu am-solo yu ñeel mbëjbijjaakon, ci la yeneen yi soqeekoo. àtteb ohm(om) yiy faramface ndëgërlu gu mbëj gi àtteb Faraday-Neumann-Lenz mooy faramface xiirtalug mbëjbijjaakon njeexitu joule mooy leeral ni kàttanu mbëj di soppeekoo nekk tangoor ngir njeexitu ndëgërlu gi. àtteb Kirchhoff(kiirkof) mooy leeral jëflante bi nekk ci diggante dawaan ak dend ci ag ndombo.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Mbëjfeppal, di ci wu-faraas "électronique", "إلكترونيات" ci araab, ab banqaasu jëmm la buy saytu, gëstu, jumtukaay yu mbëj yi seen dox wékku ci walug ay mbëjfepp. Ci maanaa, baat bi tay dafay tekki mbooleem lees xam di ko jëfe ak di ko xalaat muy tax a man a xalaat ak a nekkal jumtukaay yuy dox ak mbëj. Li mbëjfeppal di amal mooy ay ndomboy mbëjfeppal yu ñuy defar ak cër yu bari yees di lëkkale ci ndimbalu ay wëñ, naka-jekk wëñi mbéll, yu dawaanu mbëj di jaar ci seen biir. Mbëjfeppal ak xaralaymbëj nekk nañu ñaari banqaasi jëmm yu jegeente, seenug wuute mi ngi ci seen solo: su xaralaymbëj yoree li ñeel jóox dawaanu mbëj, seenug jokkale ak defari wuutuloxo yu mbëj, Mbëjfeppal moom, li ko yitteel mooy jëfandikoo mbëj ngir man cee weccee ay xibaar. wikbaatukaay am na xët wu tudd: Mbëjfeppal


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Filipiin (Republik bu Filipiin) : Réewum Asi


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Gaynde g : dundat yi, Gaynde mooy buuru àll ba


Arkhangelsk (Арха́нгельск) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 348 783 (2010).


'Lislaam jenn diiney asamaan (monothéiste) la (walla ju jenn yàlla), ju Muhammad (j.m) doon woote ca Dunu Araab ba (arabie) ca VIIeelu xarnu, Moom nag jenn la ci ñatti diine yees di wooye (diine yu ibraayma) yi, ñooy (diiney yahood, nasaraan ak Lislaam). Ñi ko gëm ñu leen di wooye ay "Jullit", mu bawoo ci baatub julli biy wund nangul Yàlla (t.s) di dégg ay ndigalam, ndax kooy julli ngir moom di ko jaamu nangul nga ko te ronu cig ronam, baatub jullit nag ci araab mooy (Muslim) giy tekki "aji jébbalu", aji nangul Yàlla, ndax jullit bi naafequl day déggal Yàlla, wéetal ko, ronu ci ron keppaaram, tënku cig nosteem, raggu cig bokkaaleem, dañtalu ci ñoñam (ñoñ bokkaale). Loolu nag ag bayliku gu mag la gu tukkee ci nit ñeel Yàlla, féete ci moom, jox ko boppam ci lépp lu muy def.


Suuf si (junj: ), mooy ñetteelu àdduna bi gën a jege jant bi, moom nag man nan koo woowee "Suuf si" walla "Àdduna bi", walla "Àddunaay Suuf" walla "Àdduna ju Baxa". Suuf si nag bari na ay mindeef yu fi dëkk, nit ci la bokk, ci li nu xam fii rekk la ag dund am. cig xayma, boroom-xam-xam yi nee nañ, Àddunaay Suuf, mi ngi sosu am na 4,57 miliyaari at, te ag dund mi ngi juddu ci kawam ci diirub benn miliyaar ciy at. Moom nag jawwam soppikuna ci anam bu waral wërlaayam doon guy dundeef man a juddoo. Kaw Suuf gu biti gi nag dafa séddatleku ci ay doj yu dëgër yu bari, di yëngu ci lu bari ci kawam ba leegi mat na miliyoŋi at. Daanaka 70% ci kaw Suuf si ay mbàmbulaani ndoxu xorom a ko muur, li ci des di ay gox aki dun. Ndox mu yollaakon mi ñu jàppee ne mooy yor dund, ci ni ñu ko xamee, Suuf si rekk mooy àdduna bi ñu gisagum bu ko am ci kawam.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Alse walla الجزائر ci araabi alseeri mooy péeyu réewum Alseeri, féete ci bëj-gànnaaru réew mi janook Géej gu Diggu gi. Mooy itam dëkk bi gën a mag ca réew ma


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Nijeer (Republik bu Nijeer) : Afrig. Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Ci làkku ibrë בעל זבוב; Ci làkku yawut la tur wi jóge. Ci angale mooy Beelzebub; Ci faranse mooy Béelzébul Yàlla ju araam la, ji waa Filisti doon jaamu ci dëkku Ekron. Yeesu moo ko tuddewoon buuru rab yi. Am na ñi xalaat ne weneen turu Ibliis la, ñeneen ñi xalaat ne meneen xel mu bon mu am kàttan ci suufu Ibliis. Man nañu gis tur wi ci Mc 10:25; 12:24,27; Mk 3:22; Lu 11:15,18,19.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Hebe Camargo (8 Maars 1929, Taubaté): Breesilian


Iraak (Republik bu Iraak) : Réew Asi


Gwiyaani Faraañse  : Faraas


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Simbaabwee (Republik bu Simbaabwee) : réewum Afrig. Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Saytubiddiw mooy xam-xam biy xool aka saytu biddiw yi, di jéem a faramface ak a leeral seen melokaan ci jëmm ak ci simi, seenug magg ak seen cosaan. Doon na xam-xam bu am lu ëpp 6 000 at, ay cosaani saytubiddiw jiitu na jomono ju yàgg ja. Te ñu bañ koo jaawale ak gëstubiddiw Taariixkat yi nee nañu saytubiddiw mooy xam-xam bi gën a yàgg ci àdduna bi. Xay yu njëlbeenu yi sax amoon nañu ci ay xam-xam. Xam-xamu saytu-bidiw bokk na ci xam-xam yu njëkk yi am ci fajarug nite, moom xam-xam la buy yittewoo fuglu ak jàng xew-xew yiy xew ci bitib kol-kol bu suuf si ak ci muuraay gu jawwoom gi. Mooy it xam-xam biy joxe xibaar yi aju ci feeñte (phenomene)yu bidiw yi. Saytu-bidiw mooy gëstu tàmbalig yaram yi ñu man a fuglu ci asamaan si (biti suuf si), ak séenug jëm-kanam ak séeni jagle yu jëmm (walla fisiyaa) ak yu kimyaa, ak xew-xew yi ñuy àndal. Français:astronomie English:astronomy


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Lubotin (uk: Люботин) dëkku ci Ukreen. Mi ngi yaatoo 31,1 km². Nitñii motnañu 20 887 (2019). Стрілець В. В. Люботин: Історико-краєзнавчий нарис. — Харків: Торсинг,2002. — 400с. Стрілець В. Календар ювілейних та пам’ятних дат м. Люботина на 2008 рік. — Люботин, ІВЦ ЛММК, 2008. — 20с. Стрелец В. Люботинская дистанция пути: История и современность. — Харьков, 2008. — 154с. Стрілець В. Внесок Григорія Томашевського в історію м. Люботина // Літературно-художній альманах «Пролісок». — вип. 3. — Харків: Вид-во «Титул», 2006. — с.175-180. Чисельність наявного населення України на 1 січня 2019 року. Державна служба статистики України. Київ, 2019. стор.67 Dalu lubotin


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Faraañse, mooy làkk wa juddoo ca réewum Faraas.


Budapest mooy péyu réewum Oonguri Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal


Géej am mbalka mu mag la mu ndoxum xorom nekk te sës ci gox yi, mbàmbulaan yi ñoo leen di lëkkale. Peggu ndox ak suuf la ñuy woowee tefes. Mbàmbulaan gu Dal gi Géeju Bering Géeju Sapon Mbàmbulaanu Atlas Géeju Karayib yi Géej gu Bëj-gànnaar Géej gu Diggu gi Géej gu Xonq gi


Xayma yi ay xamuwaay la ñu yuy tabaxu ciy xalaat-jiital, ci ay fook naa, yu aju cig xellu. Doon na itam xam-xam biy seet aka biral ay xamteef, di itam ki leen di jangale. Xayma Mbaye Faye, Nanu Xayma : Mathématiques modernes en langue nationale wolof à l’usage des opérateurs en alphabétisation, des élèves et des enseignants alphabétisés en wolof, 2006. Institut des langues nationales, Baatalu xayma, nasaraan ak wolof / Lexique des mathématiques, français-wolof, Nouakchott (Gànnaar), 1997. wikbaatukaay am na xët wu tudd: Xayma


Kongóo, Republik Demokaraatik bu : réewu Afrig Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Banaana foytéef la gu bawoo ci garabu banaana. Banaana yi ay foytéef lañu yoo xam ne yu ci ëpp duñu am pepp bawoo ci ay xeet yu nit ñi di jëfandikoo. Yennat ci banaana yi nga xam ne nit a koy ji, amnañu ay pepp. Banaana yi yu ci ëpp dañuy mboq am ay tupp-tupp. Banaana pàcc bu am solo la ci lekkug yenn gox yi. Fu ci mel ni Ugaandaa miy génne lu ëpp juroom-fukki mbir ci banaana. Cosaanu tur wi nag, lu ëpp ci woroom xam-xami gongikubaat yi ñoo ngi ko delloo ci làkku Wolof ne fa la ko yeneen làkk yépp jële. Ba naa na. Amna ñu ne dafa am foyteef bu tuddoon NA te xaw a mel ni moom, bi banaana feeñee nag te gën koo neex, ñu ne: Ba naa na , maanaam bàyyi naa na. Xobu garabug banaana Tóortóoru garabug banaana Meññeefi garabug banaana Musa acuminata


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Ronald Wilson Reagan (1911-2004): njiitull Diiwaan yu Bennoo yi (1981-1989).


Diggu Afrig (di wax tamit Afrigu yamoo) doon ab xaaju Goxub Afrig bu nekk ci diggante ndand féy-féy gu Sahara ci bëj-gànnaar ak ndand fey-fey gu Kalahari ci bëj-saalum; ci penku mi ngi yem ci peggi dexu Rift ca Ecoopi, ci sowu ci mbàmbulaanu Atlas. Su nu sukkandikoo ci sedatley àdduna bi Mbootaayu Réew(MR) yi def, Diggu Afrik benn la ci diwaan yi ñu sedatlee Afrig. Juroom ñenti Réew yi ci nekk: Angoolaa Réewu Diggu Afrig Kongòo Cadd Kameroon Réewu Kongòo Gaboŋ Ginne gu Yemoo Sao Tome ak Principe Ci biiram di nga fa fekk barabu Afrig yi nga xam ne mandiŋ nga fa am, fekk fa réew yi am klimab ndand féy-féy, ay réew yu am ci allub yemoo bi, yu tàq ci dexu Niseer ak wu Kongòo. Doju Kamerun (4070m), doju Ruwenzori (5119m), doju Elgon (4321m), doju Keeñaa (5200m), doju Kilimangiaro (5895m, di doj bi gën a kawe ci Afrig) ñooy doj yi nekk ci Diggu Afrig. Doon na diwaan bu bariy nit.


Moldaawi, Republik bu (Republik bu Moldaawi; ro: Republica Moldova) : réew Tugal (Óróop)


Oktoobar mooy fukkeelu weer ci arminaatu Gregori ak ci bu Suul. Turam ma ngi jóge ci latin october, jóge ci octo (juroom-ñett), moo nekkoon juroom-ñetteelu weer ci arminaatu waa-rom bu jamono ju yàgg ja.


32°32′11″N 44°25′15″E / 32.53639, 44.42083 Ci làkku ibrë (בבל) la tur wi jóge ci Biibal. Ci angale mooy Babylon; Ci faranse mooy Babylone Ni ñu jëfandikoo Babilon ci Injiil mooy ñett. Babilon dëkku penku la woon, di péeyug réewu Kalde, maanaam Irak. Ci dexu Efraat la nekkoon, lu tollu 80 kilomet ci bëj-saalumu dëkku Bagadad (Bagdad). Fa la bànni Israyil nekke jaam ca 566-536 at lu jiitu Kirist. Mc 1:11,12,17; Jëf 7:43 Léeg-léeg xanaa ñu misaale ko dëkku Room, ak it nguur, giy bëreek Yàlla ci muju jamono yi. Pe 14:8; 16:19; 17:5; 18:2,10,21,24 Benn yoon ci 1Pi 5:13 mu nekk wax ju làqu ju misaale ko benn dëkk: xanaa Babilon walla Room walla benn tata nguur Room ci dexu Niil gi fu dëkku Kayro (Cairo) nekk tey jii.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Tabaski, (ci araab "sul-hajja" ذو الحج), tuddees na ko noonu ngir ne mooy boroom aj gi, ci la araab yi daan aji Màkka, ci la tabaski gi it nekk, moom nag bokk na ci weer yees wormaal . Mooy weer wi mujj ci at mi. Ci lees di aj màkka,(ab ponk la ci lislaam war na jullit bu ko man), Ci lees di Tabaski (rayi xar, bëy, nag, galeem, jokkug bokk, baloonte àq, jullig bër, ak yuni mel...) (en)Islamic-Western Calendar Converter (Based on the Arithmetical or Tabular Calendar) (en)The Umm al-Qura Calendar of Saudi Arabia


Imaarati Araab yu Bennoo : réew Asi


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal At (m-) = 12 weer = 365 bés (365 fan)


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Afrig gu Bëj-saalum mooy réew mi gën a féete Bëj-saalum ci goxu Afrig, mi ngi bokk ci diwaanu Bëj-saalumu Afrig. ci Bëj-saalum klimaa bu mel ne Gu Diggu gi la am, ci li wër Kap, ci bëj-gànnaar nag klimaab gëweel la am. réew mi am na 47 556 900 ciy way dëkk. Ñetti dëkk yi fa gën a réy ñooy Kap mi am 2 984 100 ciy way dëkk, Duurbaan 2 531 300 ciy way dëkk, Johannesburg 1 975 500 ciy way dëkk ak Pretoriya, di péyam, am lu tollook 1 473 800 ciy way dëkk (yii lim nak ca 2004 lawoon). Réyaayam toll ci 1 219 912 km², di 33° réew ci réyaay ci àdduna bi. Am tefes gu guddee 2 798 km. Mi ngi feggool ak Botswana, Lesoto, Mosambik, Namibi, Eswatini, Simbaawee, réew yii yépp nag ci bëj-gànnaaram la ñu ne. Pegg gi ne ci seen diggante nag toll na ci 4 862 km.


Xeltu baat la bu nu doge ci « filasofia », muy baat bu cosaanoo ci làkkuw gereg, maanaa mi mu yor ci baat yi di « sopp hikma » loolu di (xel mu rafet ;sagesse ci Fr), ba ci laaj rekk ne « lan mooy xeltu ? » dees koy jàppe ab laaj bu di kojug xeltu bu nu man a yendu di ci dàggasante. Lii benn la ci màndargay xeltu yu dëgg-dëgg yi ak jeng gi mu def jëm ci laaju ak defi gëstu ci lepp lu mu man a doon te jéem a xam dëgg-dëggam aki màndargaam aki àtteem. Lii lépp a tax nag xeltu di xam-xam bu yaatu te bari ay ñall, laal daanaka ci xam-xam yépp, walla ci mbooleem wàlli dund. Waaye loolu lépp téewul muy xam-xam bu wéet ci boppam wëlif yeneen xam-xam yeek jagoo yi (specialisation). Xeltu leeg-leeg ñu melal ko ci ne mooy “xalaat ci xalaat” maanaam xalaat ci jëmmi xalaat, cib déndam ak ci settantal, dees na ko melal it ci ne mooy jéem a indi ay tontu ci laaj yi am gi di indi ak nekk gi (l’existence).


Imbraatóor gu Gana gi mag ci yu Afrig yi taariixkat yi mas a xam mooy : gu Gana. Li ñu jot a xam ci taariixam ñi ngi koy sante gëstuy boroom xam-xami jeexiit yi, ak nettaliy gimiñ yi, ak mbindi tukkikati naar yi. Gana mi ngi sosu ci ñeenteelu xarnu g.j., jamono jooja it nguur gu ndaw la woon gu ñu daa woowe Ogaadoo. Ci juroom ñatteelu xarnu g.j., la ab xareem (son armée) jugoon song ay suuf yu yaatu, yu nekk ci diggante dexug Senegaal ak Nijeer, ci noonu la Gana wëlbatikoo di imbraatóor gu mag gu teg loxo ci dëkk yi mu feggool… Imbraatóor gi nekkoon na di gu naat : ay suuf yu nangu mbay ak sàmm, mu daa bokk ci yaxantug tàkk gi (gi nu daa defe ci tàkk gi) ak njaayum wurus mi, moom imbraatóor gi amoon na ay mbelli wurus yu bari yoy ki ko daa topptoo mooy Kayaamagana, maanaam njiitul wurus li : waa jii da daan nekk njiit lu dëgër, lu ñu wormaal, luy àtte cig maandute te daan samp foŋsaneer yi.


Interlingue - Làkk li (= articul ) li table - taabal table - (= 1 table / = 1 taabal ) démb ji - Preterite/ + -(e)t: yo amat


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Araabi Sawdit (Ruwaayom bu Araabi Sawdit) : réewu Asi


Ci xam-xamu nosukaay tëriinuw nosukaay walla tëriin kepp , am mbooloom ay càkkuteef la gees binde ci genn kàllaama gi gu ab nosukaay war a jëfe . Di ag càllalay càkkuteef gu xellu te nosu, mbooloom ay cantaane yuy indi saafara ci yenn xeeti jafe-jafe. Aw tëriin wees bind cig kàllaamag masin, wu ab nosukaay man a doxal dees na ko wax itam tëriin wu doxalu walla tëriin wu ñaarñaaloo. Aw tëriin wees bind ci kàllaama gu assembly walla ci tëriin wu tolluwaayam kawe, nosukaay bi dafay jëfandikoob boolekaay walla ab tekkikaay ngir man koo doxal, dees na ko wax tëriin wu gongikuwaay. Saa yoo yëngalee janax ji walla nga bind ak sa arafukaay, nosukaay bi ab santaane bees ko jox la jëfe, santaane yu jóge ci benn walla ay tëriin. Santaane yooyu ñooy di déglu bë jëfandikukat bi te di leen jëfe: ubbi ab dencukaay, bind, xayma, seet añs. Jëfekaay bi mooy wàll wi nekk ci nosukaay bi biy jëfe càkkuteef yi nekk ciw tëriin. Jëfiin wi mooy yoon wi nosukaay bi di jaar, jéego ci jéego, ngir jëfe càkkuteef yi. Kiy bind aw tëriin lees di woowee ab tëralkat


Heard Island and McDonald Islands : Dun [[Wàll::Dun]]


Ci angale mooy Diana; Ci faranse mooy Artémis Artemis mooy turu jenn yàlla ju araam ju jigéen ci làkku gereg. Ci làkku waa room Diyana la tuddoon. Ñaari yàlla yu araam bokkoon nañu tur Artemis. Benn mooy li ñu gis ci Injiil, maanaam yàllay Efes (Jëf 19:23-41). Beneen yàllay gereg la woon ki ñu foog ne jigéenu yàlla ju araam ja tudd Apolo. Diine Artemisu Efes niroo na diine Astarte, yàllay waa Sidon. Tur wi feeñ na ci Injiil ci Jëf 19:24,27,28,34,35.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Guyaana (Republik bu Guyaana) : réewum Aamerig


Butaan (Ruwaayom bu Butaan).


Paj walla ndoktoor mooy xam–xam biy yittewoo faj nit, di ci nasaraan “medecine”


Siin (Republik Popileer bu Ciin) : réewum Asi Qin Shi Huang


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Baratislawa mooy péyu réewum Eslowaaki


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Guillermo Lasso : njiitull Ekwadoor yi (2021–2025).


Lingoom garab la gu bokk ci njabootu "rutacées". Dees na ko faral di bay ci barab yi bari naaj. Garab la gog ay xobam dafay faral di wéy cig sax ci at mépp. Danay dund lu tollu ak 50 ba 80i at. Ay tóor-tóoram day weex. Doom bi nag dafay muluŋ te cat la sew. Guddaayam di nay àgg ci 7 ba 12i sàntimet. Wirgoom cig ñàkk a ñor nëtëx la, cig ñor nag mboq la. Ndox mi mu ëmb, cafka gi dafay sëcc(wex). Doom bi day ëmbaale ay xoox. Lingoom bari na nees koy jëfandikoo. Dees na ci génnee njar mbaa ndollenu njar. Citrus limon


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Londar mooy péyu Nguur-Yu-Bennoo yi


Astrakhan (Астрахань) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 520 339 (2010).


Ci làkku ibrë (אַהֲרֹן) la tur wi jóge. Aaroona mooy ni ñu ko waxe ci Lislaam. Ci angale ak ci faranse mooy Aaron. Magu yonent Yàlla Musaa la woon, ñu bokk ndey ak baay. Ñetti at la Aaroona mage Musaa. Baayam, Amram la tudd te yaayam Yokebedd (Ex 6:20). Amoon na ñeenti doom yu góor ci jabaram, Eliseba. Ñooy Nadab ak Abiyu ak Elasar ak Itamar (Ex 6:23). Aaroona amoona benn rakk bu jigeen, mingi tudd Mariyaama, doomu ndeyu Aaroona ak Musaa (Ex. 15:20). Mariyaam bii, bokkul ak yaayu Yeesu Krist. Ba Musaa demee ci kanamu Firawna Aaroona dafa àndoon ak moom ngir nekk yonentam (Ex 7:1). Yàlla tànn na ko, mu jëkka doon saraxalekat bu mag ba ci biir bànni Israyil. Moom moo sàkkaloon bànni Israyil benn xërëm bi xaaroon Musaa ca tundu Sinayi. Ñu tëgglu aw sëllu, muy xërëm, ñu di ko tuuru, di bànneexu ci seeni jëfi loxo (Ex 32:1-28). At, ya Aaroona dundoon, 123 la. Ci kaw tund wi ñu wax Xor la faatu (Nu 33:39).


Ci làkku ibrë (אבדון) la tur wi jóge. Ci angale mooy Abaddon; Ci faranse mooy Abaddon Turu malaakam kàmb gu xóot gi la, ci làkku ibrë bi ñu sotti ci làkku gereg. Tur wi ci gereg mooy Apolyon. Dafa tekki 'yàqkat'. Dafay wax ci buuru njéeréer yi ñu gis ci téere Peeñu ma ci Injiil (Pe 9:1-12). Lu ëpp ci boroom xam-xam Injiil yi xalaat nañu ne ci Ibliis lay wax. Ci Injiil dañuy gis Abadon ci Pe 9:11.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Ndakaaru (Dakar) Nekkoon reewu Afrig gu sowwu gu Faraas (ASF, walla AOF ci FR), Ndakaaru fimne mooy reewum Barug Senegaal akit goxub Ndakaaru, tolluwaayam ci péeteg sowwu bu Afrig, ci jegeem Daanaka-dun bu Kap-Wert, waral na sancug notaakon yu jëkk yi, Akit yaxantu ak Àdduna bu bees bi, te ame na peetewaayu ngëneel ci jëflanteg cosaani Saa-Afrig yi ak Saa-Tugal yi. Fa lees Taxawalee woon Xumbalu Àddina bu fànni ñuule (jaam yu ñuul) bu njëkk bi ci xalaatu Leopool Sedaar Sengoor atum 1966, Dëkk bii mooy toogu bu Këru-gëstu bu dàttu bu Afirg gu ñuule (KDAN, walla IFAN ci FR) akit bu Bànk bu diggu bu guuri Afrig gu sowwu (BDGAS walla BCEAO ci FR)


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Nosteg jant bi, ci xam-xamu saytubiddiw, mooy nosteg sunuy jawwu, li ko toggale di ab biddiw, jant bi ak mboolel yëfi asamaan yuy warangiku ci li ko wër ; juróom-ñatti jawwu yees firndeel ak seen 175 weer yu nu xam, juróomu jawwuy dàtt yi, ak miliyaari yaram yu ndaw yi (bokk ci yooyu jawwu yu ndaw yi ak pëndi diggante jawwu yi). Nosteg jant bi mingi bokk ci galaksi bi tudd Yoon wu Meewe Jawwu yi nekk ci nosteg jant bi ñooy: Merkuur, Weenus, Suuf, Maas, Seres, Yupiter, Saturn, Uraanus, Neptuun, Eris, Pluton, Haomea, Makemake, Goŋgoŋ, Koawar ak Órkus.


Duni Kanaari yi (ci wu-ispaañ Islas Canarias) ay dun lañu yu bokk ci goxu Afrig, féete ci bëj-gànnaar-sowwu Afrig nekk ci mbàmbulaanu Atlas, te bokk ci réewum Ispaañ. Ñoo ngo ko Séddale ci ñaari tund Santa Cruz gu Tenerif ak Las Palmas. Turu duni Kanaari ngi jëlee turam ci latin Canariae Insulae (duni xaj yi); tur wi ci Kanaari gu Mag rekk lees ko doon jëfandikoo ("Canaria Insula"). Di bàyyikoo ci xaji àll yu mag ("canes") yu nemmeekukat yu njëkk yi wuññi woon ca dun ba. (es) Nguurug Kanaari (es) Péncum réew mu Kanaari


Naruhito : Njiitu Réew Sapoŋ.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Turu Way-Dëkk : maanaam ña dëkk ca réew mà ci (Fr Gentilé) lañ koy wax


Kataar (Etaa bu Kataar) : réew Asi.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal lepton : yaram su cosaanu la su woyof, su dul dékku ay defante yu dëgër (interactions fortes)


Kyoto benn dëkku di Sapoŋ. Nitñii motnañu 1.474.570. Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Xayra (ci araab لقاهرة Al-Qāhira) mooy péeyu réewum Isipt, mooy dëkk bi ëpp nit ca goxub Afrig. Donte Al-Qāhira mooy tura dëkk waaye, lu bari, dees na ko wax itam, ci araabi waa-isipt, misr di Isipt ci araab.


Ñaareelu Xareb Àdduna bi ab xare la woon bu laaloon àdduna bi. Mi tàkk ci bi Almaañ ak Itaali ak Imbratóor gu Sapoŋ bëggee noot àdduna bi ci diggante 1914-1918 g.j. Ñaari réew yii mu ci nekk daw na wuti ndimbal ci li ëpp ci réew yi mu defal ay tappoo. Bu ko defee yàggul dara lu bari ci réewi àdduna bi duggsi ci. Faraas sàkku woon na ci mbooleem ay sancoom ñu jàppale ko ci xeex bi, te jox koy nit. Jot naa dajale - ci ndimbalul Blees Jaañ - am mbooloom xare mu mag, mu xeex ci wetu Faraas lank sancuy Almaañ yi, ñu nangu ci Togóo ak Kamerun ak wàllug sowwu gi ci bëj-saalumu Afrik ak Tanganika (Tansani ci jii jamono). Ci atum 1939 g.j, la ab xare tàkkaat bu bees bu tàllaliku ba daj Tugal ak mbooleem réewi àdduna bi. Hitler njiitul Almaañ li daa gëmoon ne réewam mooy mi gën a kawe ci àdduna bi, kon yi ci des yépp dañoo war a toroxlu ciy tànkam, Itaali nag ak Sapoŋ dañoo àndoon ak moom ci loolu. Waaye réewi demokaraasi yi dañu koo lankoon.


Pullaar aw làkk la wu ñuy wax daanaka ci 20 réewi Afrig gu sowwu ak gu diggu, Dale ko ca pegi dexu Senegaal ba ci gu Niil, waaso yu pël, tukulóor ak yu lawbe ñooy ñi koy làkk. Ci cosaan pël yi ay sàmmkat lañu, waaye tay daanaka xeeti liggéey yépp lañuy def: yaxantu, béy, njëwrin, añs. Ci pullaar yi nekk Senegaal ak Gànnaar, ñi koy làkk lañuy wax ay "haalpulaar'en" ("haalpulaar" su dee kenn), baat baa ngi jóge ci "Haalde" di firi "wax". "Haalpulaar'en" yi ci pegu dexu senegaal ay pël lañu jàppe seen bopp donte yenn saa yi dañuy am weneen làkk. Ni ko Amadu Ampaate Ba waxe, "Haalpulaar'en" yi duñu aw waaso, waaye am mbooloom ay waaso yu bokk dëkke dex gi, tànn pullaar niki làkk wu njëkk, làkk wu ñépp bokk di wax, di ci jokkoo. Pullaar di nañu ko wax itam pël, pular walla fufulde, ci waa faraas pël lañuy wax di baat bu ñu abbee ci wolof.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Dencukaay:ASPNETlogo.png ASP.net misaalum xëtu ASP.aspx / ASP.asp <%@ Page Language="C#" %> <!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-transitional.dtd"> <script runat="server"> protected void Page_Load(object sender, EventArgs e) { Label1.Text = DateTime.Now.ToLongDateString(); } </script> <html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"> <head runat="server"> <title>Xëtu Tektal</title> </head> <body> <form id="form1" runat="server"> <div> Waxtu wi fim ne moodi: <asp:Label runat="server" id="Label1" /> </div> </form> </body> </html>


Dencukaay:Mappemonde oceanique Serret.gif Mbàmbulaan am mbalka mu réy la mu def ndoxum xorom, te wër ab gox. Mbooleem mbàmbulaan yi ak géej yi ñoo jël 70% di ñatti ñeenteel ci li ci Kaw kol-kolub suuf si, maanaam 360.700.000 km². Ci lim bii 154.800.000 km² ñoo ngi ci xaaju kol-kol bu bëj-gànnaar, 205.900.000 di km² ci xaaju kol-kol bu bëj-saalum. Mbàmbulaan yi juróom lañu: Mbàmbulaan gu Dal, 179.700.000km&sup2, 49,7%; Mbàmbulaanu Atlas, 106.100.000 km&sup2, 29,5%; Mbàmbulaanug End, 74.900.000 km&sup2, 20,4%; Mbàmbulaan gu Bëj-saalum, 20 327 000 km², 5,6% Mbàmbulaan gu Bëj-gànnaar, 14 090 000 km², 3,9% Waaye waa-Angalteer yi ci seen gisinu melosuuf da ñuy jàppee mbooleem géej yi ne ci li wër ñaari goxi dott yi, duppee leen Mbàmbulaan gu Bëj-gànnaar ak Mbàmbulaan gu Bëj-saalum.


Dottub Bëj-saalum mooy gox bi gën a suufe ci Suuf si. Nekk ci dottub Bëj-saalum, Mbàmbulaan gu Bëj-saalum gi moo ko wër. Laal na itam géeju Ross ak bu Weddell. Réyaayam toll ci 13,9 junni-junni km², Dottub Bëj-saalum moo gën a tuuti Asi, Afrig, Bëj-gànnaaru Aamerig ak Bëj-saalumu Aamerig. Tugal ak Oseyaani rekk la gën a réy. Lu mat 98% ci suufam galaas a ko sàng, ci dëllaay bu mat 1,6 km. Dottub Bëj-saalum mooy gox bi gën a sedd, bi gën a wow, ëpp ngelaw. Di itam gox bi gën a yëkkatiku ci kawu tollulwaayu géej gi. Ñakkug taw ga fa am, lu dul ci tefes yi, moo tax ci biir gox la tàkk bi ëpp ci Suuf si nekk. Amul nit ñu fay dëkk lu yàgg, amul itam nit ñu fa baaxoo. Ay gañcax ak ay rab rekk a fa man a dëkk. Ak réyaay bu toll ci 13,9 junni-junni km² mooy juroomeelu gox bi ëpp ci àdduna bi cig réyaay. Gox bi dafa séddaliku ci ñaari xaaj: Sowwu Dottub Bëj-saalum Penku Dottub Bëj-saalum Goxub Dottub Bëj-gànnaar Dottub Bëj-saalum Dottub Bëj-gànnaar


Kameroon (Réewum Kamerun) : réewum Afrig Làkku : Fulfulde, (Pular, Pulaar) Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Feppmaandu as wàll-wàllaanu xarefulwoon bi la. Di wenn ci wàll-wàllaan yi dàtt saalu xarefulwoon bi. Ni ko turam di junjee, feppmaandu dafa maandu moo tax amul yanu mbëj (du bu baax(+) mbaa bu bon(-)). Feppmaandu yeek feppsaal yi su ñu leen boolee ñooy nekk saalu xarefulwon bi. Ngir ab xarefulwoon, dañuy bind Z limu feppsaal yi, A di limu feppsaal + feppmaandu. Kon limu feppmaandu yi dafay doon N =A-Z. Lefu feppmaandu mi ngi toll ci 939,56533 MmV. Ki ko wuññi mooy jëmmaan bu waa-angalteer ba James Chadwick ci 1932. mbëjfepp feppsaal xarefulwoon Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal


Mustafa Kemal Atatürk » mi ngi juddoo ca Saloniki ci 19 Mee ci atum 1881, génn àdduna ca Istanbul (ca Tirki) ci 10 Nowembar 1938. Nekkoon taalifkat, bindkat doonoon it killifa aada ca Tirki.


Royuwaay:Infobox Politicien Porofesëer Awa Mari Kol (borom këram sant Sekk) mu ngi juddu benn fan ci weeru mee atum 1951, nekk ab doktoor di tamit way-polotig ci Senegaal. Ab gëstu la buy gëstu li ëpp ci "SIDA" bi nga xam ne, siiwal na ci ay jukki yu bare. Nekkoon na kilifag deppàrtemaa ca "ONUSIDA"ca "Genève" diggante 1996 ba 2001. Diggante 2001 ba 2003 ak 2012 ba 2017, moo nekkoon jëwriñ ji yore wér-gu-yaram bi ci Senegaal. Fukki fan ak benn ci weeru septàmbar 2017 ba léegi, jëwriñu nguur la (ministar detaa) ci wetu Njiitu repibilig bu Senegaal. Am na borom-kër, am ñeenti doom. Bi mu paree njàngum kër doktoor mi la am ndam ci ab joŋante bu mu doon def ngir dem wéyal njàngam ci biir lopitaali Dakaar yi atum 1975. Atum 1978, mu am doktoraam. Atum 1979-1980, la dem ca Farãas, ca Liyoŋ di liggeey ci bérebu sowetaas bi ñi yore feebar yiy wàlle nekk ci lopitaal bu Croix-Rousse, foofa dañu ko jàppe woon ni gan gu leen jàppele ci seen liggeey ba.


Kosta Riika (Republik bu Kosta Riika) : réew Aamerig


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Gaboŋ (Republik Gabonee) : réew Afrig Sleg Gaboŋ alŋe. Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Lesoto (Ruwaayom bu Lesoto) : réewu Afrig. Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Beliis


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Gana (Republik bu Gana) : réew Afrig Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Naawru (Republik bu Naawru) : réew Oseyaani


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Ruwaanda (Republik bu Ruwaanda) : réewu Afrig Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Japoŋ : Réewu Asi. 4 duni : Hokkaido, Honshu, Shikoku, Kyushu.


Vyborg (Выборг) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 79 962 (2010).


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Xeet (fr : élément)


Gordon Brown mooy benn ministru Nguur-Yu-Bennoo (27 suwe 2007 – 11 mee 2010). Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal


Ci làkku ibrë (בעל) la tur wi jóge. Ci angale mooy baal; Ci faranse mooy baal Xërëm la woon; waa Kanaan defoon ko Yàlla. Israyil daan na ko màggal itam. Ci Injiil man nañu gis Baal ci Ro 11:4.


Podoor (fr. Podor) benn dëkku Senegaal.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Djibril Diop Mambéty (Born: Dakaar 1945, Died: Paris 1998) Contras' City (1969) Badou Boy (1970) Touki Bouki (aka Journey of the Hyena ) (1973) Parlons grand-mère (1989) Ramatou (aka Hyènes ...aka Hyenas) (1992) La Petite vendeuse de soleil (2000)


tumb Xareb Àdduna bu Njëkk (1914 – 1918) benn la ci ñaari Xarey àdduna yi tàkk ci xaaj bu njëkk ci ñaar-fukkeelu xarnu bi. Xarnu bi seere na tàkkug ñaari xare yi gën a rëy ci taariixu nit, beneen bi di Ñaareelu Xareb Àdduna bi (1939 – 1945g). Xareb àdduna bu njëkk bi am na ay sabab yu jonjoo ak yu jonjoodi, Man nanoo tënk sabab yu jonjoodi yu xareb adduna bu njëkk bi ci ñeenti sabab yu mag ñooy: Gëpplanteg àdduna gi taroon na ci ginaaw yewwuteg ndefar gi, ci fukk ak juroom-ñatteelu xarnu g . Réewi ndefar yi seeni cawarte gën naa yaatu, gën a jëm kanam ci gii wàll, ci fukk ak juroom-ñeenteelu xarnu g, li ko waraloon di naj gu tar ak jañax gu tëw a dakk gi leen seen lonkoo (société) yu ndefar yu mag yi daan jañax jëme ci loolu, ak boroom boppi-alal yi dëkk ci yile réew, rawati na nag ci réewi Tugal yi am ay noste yu gore (systèmes libéraux).


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Ejipt (Gawu Araab bu Ejipt) : réewum Afrig. Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Penku Tugal mooy diiwaan bi ëmb Réew yi ne Penku Tugal. Réew yi Bennog Sofyet gi tegoon loxo ci mujjug Ñaareelu Xareb Àdduna bi, yenn yi génn nañu ci, yeneen yi des ci. Belaarus Estooni Letóoni Lituwaani Riisi Romaani Moldaawi


Royuwaay:Short description Feebaru kuy dégg ay baat walla gis ay mbir yu doy waar, te gëm ay mbir yu amul mooy xel mu jaxasoo ñu koy gise ci nekkin bu dul noonu ak dégg-dégg bu waññeeku ci li dii dëgg. Li koy wone ci li ñi gëna gis ñooy gëm-gëm yu amul, Xalaat yu amul bopp amul geen, dégg ay baat yu ñeneen ñi dul dégg, nekk ak nit ñi ak cofeel yu waññeeku, ak ab ñakka am cawarte. Nit ñi ame feebaru kuy dégg ay baat walla gis ay mbir yu doy waar, te gëm ay mbir yu amul ñu koy woowe schizophrenie dañuy faraldi am yeneen jafe jafe feebaru xelyu mel ni jaq déteelu, walla ay feebaru dorogewu. Feebar yi buñuy feeñ dañuy ñëw ndànk ndànk, tambali ci bi nga nekkee xale bu dëggër, te dañuy yagg lool. Yii di indi feebaru kuy dégg ay baat walla gis ay mbir yu doy waar, te gëm ay mbir yu amul ñooy li ñu wër ak Ndono ci dereetci yooyu wall.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Watikaa : réewu Tugal


Danmaark (Nguur gu Danmaark; da: Kongeriget Danmark) : réewum Tugal (Óróop)


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Elsinki (sv: Helsingfors) mooy péyu réewum Finlaand


Kap Weer (Gàwu Kap Weer) : réewum Afrig Boa Vista Brava Fogo Maio Sal Santiago Santa Luzia Ilhéu Branco Ilhéu Raso Santo Antão São Nicolau São Vicente Assomada - Santiago Cidade Velha - Santiago Espargos - Sal Mindelo - São Vicente Porto Novo - Santo Antão Praia - Santiago Rabil - Boa Vista Ribeira Brava - São Nicolau Ribeira Grande - Santo Antão Salamansa - São Vicente Sal Rei - Boa Vista Santa Maria - Sal São Filipe - Fogo São Miguel - Santiago Cidade do Maio (Vila do Maio) - Maio Cidade Nova Sinta (Vila Nova Sintra) - Brava Iniweersite Kap Weert - Santiago (Praia, São Jorge dos Órgãos), São Vicente (Mindelo, Ribeira Julião) Jean Piaget Iniweersite Kap Weert Iniweersite Assomada Iniweersite Mindelo Iniweersite Santiago Campeonato Nacional (Kap Weert) - Football O Ilhéu de Contenda (1995) "Morna Blues" (1996) Amílcar Cabral (2001) Batuque' ["Batuki"]' (2006) "Santo Antão - Paisagem & Melodia" (2006) "Arquitecto e a Cidade Velha" (2007) Kontinuasom (2009) "Contrato" (2010) "Sukuru" (2017) http://unicv.cv (en) (pt) http://www.unipiaget.cv (pt) "Contrato" (2010), YouTube (en), (pt) Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Wikbaatukaay ab baatukaay barilàkk bu ubbeeku la, di benn ci sémbi Wikimedia Fondation yi. Baatub «Wikbaatukaay» dafay junj sumb bu wolof bu boobu sémb, di Wiktionary ci wu-angalteer. Mook Wikipedia ñoo bokk doxiin, di lu ubbeeku te dàttu ci nosteg wiki, lees man a jëfandikoowaat ci anami GFDL. Yéeney sémb bi mooy sos ab baatukaay bees di duggal làkki àdduna bi yépp. Ci bu wolof baat yépp a fiy nekk ak seen tekki ci yeneen làkk waaye ci wolof lañu leen di faramfaccee, joge seen gongikubaat, seeni bokktekki, safaantekki, waxiin, añs.


San Marino (Republik bu San Marino) : Réewu Tugal


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Soviet Yi Benno (1922-1991) :  Armeeni  Aserbayjaan  Belaarus  Estooni  Jeoorji  Kasakistaan  Letóoni  Lituwaani  Moldaawi  Riisi  Ukreen


Mataam (fr. Matam) : benn diiwaan ci yu Senegaal yi, fenn ci fi Pël yi ëppe.


Beer (fr. Gorée) : dun (Senegaal) Beer (1772) Maison des Esclaves Guy


Ci angale mooy Anna te ci faranse mooy Anne. Yonent bu jigéen ku màggat lool la woon. Jëkkëram gaañu na waaye Aana séyaatuloon. Guddi ak bëccëg dafa doon jaamu Yàlla ca këru Yàlla ga ca Yerusalem. Bi waajuri Kirisit indi woon Yeesu ni liir, Aana waxoon na ci moom ci kanamu ñépp ñi fa nekkoon. (Lu 2:36-38). Ci Injiil dañuy gis Aana ci Lu 2:36,38.


Ci làkku ibrë la tur wi jóge. Ci angale mooy Alphaeus; Ci faranse mooy Alphée Turu 2 nit ñi wuute ci Injiil: Baayu Saag, mi bokkoon ca 12 taalibe Yeesu ya (Mc 10:3; Mk 3:18; Lu 6:15; Jëf 1:13). Baayu Lewi, juutikat bi bokkoon itam ci 12 taalibe Yeesu ya (Mk 2:14).


Ci làkku ibrë la tur wi jóge. Ci angale mooy Abiud; Ci faranse mooy Abiud Doomu Sorobabel (mi bokkoon ci njiiti Israyil yi, bi ñu génne ci Babilon) la woon. Benn ci maamaati Yeesu ci Macë la woon (Mc 1:13).


Ci angale mooy alabaster; Ci faranse mooy albâtre Xeer wu weex ni kew la, te rafet. Daan nañu ci yett ay njaq. Dañu ciy wax ci Injiil ci Mc 26:7; Mk 14:3; Lu 7:37.


Ci angale ak faranse mooy Apphia. Jenn jigéen ji dëkk Kolos la woon. Bokkoon na ci këru Filemon. Man na nekk sax jabaram la woon. Ci Injiil dañuy wax ci Afiya ci Fm 1:2.


Ci angale ak ci faranse mooy Andronicus. Benn Yawut bu toppoon Yeesu la woon. Ndawu Kirist la woon ki bokkoon ak Kirist bala Pool. Ci Injiil dañu koy gis ci Ro 16:7.


Ci angale ak ci faranse mooy Apollos. Benn Yawut la woon, bu bawoo ci Alegsàndiri. Boroom xam-xam ci Mbindi Yonent yi la woon, te nekkoon jàngalekat bu mag ci mbooloo ñi gëm ñi. Waxkat la woon itam, ku mënoona wax wax yu rafet ci gereg. Apolos moo feeñ ci Injiil ci Jëf 18:24-19:1; 1Ko 1:12; 3:4-6,22; 4:6; 16:12; Tit 3:13. [[]]


I request sysop access. The Wolof Wikipedia does not currently have any Wolof speaking contributors. Thus far I have been unable to contact the administrator who also does not understand Wolof. Although I am new to Wikipedia, I would like to be able to set up a sub-project on the Wolof site (Bible Encylopedia in Wolof) which I would like to moderate personnally, and also develop a Wolof user interface. Thus I would like to have temporary administrator access. I live in the bush with a poor internet connection. This would be sufficient to keep an eye on new contributions, but not for major new development. Thus, most of my work will be done on monthly visits to the capital. Therefore I would appreciate at least a period of 6 months, with a view to an eventual permanent administrator status. Language Code: wo Local Request Link: *Local User Page: Thank you.


Xët wii day dajale mbooleem tëriit walla jukki yu wuute ëmbiit te bokk tur.  Ci làkku ibrë la tur wi jóge. Ci angale ak ci faranse mooy Ananias. Turu 3 nit ñi ci Injiil: Benn toppkatu Yeesu ci Yerusalem, mooy jëkkëru Safira. Jéemoon nañu nax mbooloo ñi gëm bi ñu jaayee woon benn pàkk ngir jox xaalis bi ndaw yi. Yàlla moo ko rey ca saa sa. Man nga ko jàng ci Jëf 5:1-10. Benn toppkatu Yeesu ci Damas, bi Yàlla yónni ci Pool jëkk bi Yeesu feeñee ci moom (Jëf 9:10-18; 22:12-16). Saraxalekat bu mag ba, ca 47 g.K. ba ca 59 g.K., maanaam ci jamano Pool ji (Jëf 23:2-4; 24:1). Ci at 66 g.K. kenn ku tudd Sakarii moo ko rey.


Ispaañ (Ruwaayom bu Ispaañ) : Réewum Tugal (Óróop) Ispaañ - España Barcelona Tarragona Eunate Lastres Segovia Segovia Granada Granada Mirador de Ezaro Madrid ASESER Teranga: Asociación de Inmigrantes Senegaleses Residentes en A Coruña


Penku Afrig mooy wàllu Afrig gi gën a féete penku. Bénn la ci diwaan yi ñu séddalee goxu Afrig. juroom ñenti Réew a fa nekk: Eritere Ecoopi Jibuti Somali Sudaan gu Bëj-saalum Keeñaa Ugandaa Tansani Ruwandaa Buruundi Ruwandaa ak Buruundi yénn saa yi dan leen di boole ci Diggu Afrig, ndax li ñu nekk ci diggante ñaari diwaan yi. Jibuti, Eritere, Ecoopi, Somali, ñooy réew yi ñuy woowee Bejjenu Afrig. Yénn barabi penku Afrik,siiw nañ ndax seeni rabi all yu bari, yu mel ne segg, gaynde, ñay,... Li ëpp ci diwaan bii nak ñaay la. Doju Kilimanjaaro ak doju Keeñaa, ñooy yi gën a kawe ci Afrig. Ci gii xaaju Afrig, làkk yu bari lañ fay wax, kàllaama waa angalteer ak gu waa faraas ñooy yi fa gën a tas, waaye bu nu fatte kiswhili di itam làkk bu tas ca diwaan ba; baati bantu ak yu araab ñoo booloo doon ko. Diiney krist mooy bi fa gën a tas rawatina ca Ecoopi.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Oslo : Mooy péyu Réewum Noorwees


Séeréer (mba Seereer) genn giir la gu nekk Senegaal. Siin ak Saalum ñooy seen i nguur. Ci lim ñooy ñatteelu xeet ci Senegaal ginnaaw wolof ak pël, juróom benn saa-senegaal yii jël kenn ka séeréer la, ñenn ci séeréer si diñu leen fekk Gàmbi ak Muritani. Xeetu séeréer bokk na ci xeet yi gën a yagg te féete Senegàmbi. Soog a nekk Siin-saalum, ca Tekuruur lañu nekkoon. Dañoo gàddaay dem Siin-Saalum ndax dañu doon daw Lislaam ak Muraabituun yi (les Almoravides). Muraabituun yi dañu xare "jiyaar" ak séeréer si, ngir dugal leen ci Lislaam, waaye séeréér si bëgguñu woon loolu. Lii lépp nag ca yoonu imbraatóor gu Gana la xewe woon, booba imbraatoor gi mi ngi doon tàmbalee daanu. Foofa ca Siin-Saalum ay Soose (Sooninke), ñoo fi doon dëkk. Kon mbokkug Soose ak Séeréer ci dëkkandoo la bawoo, ba noppi Soose yu bari dem nanu dëkki ca Kaasamaas. Séeréer si dañu doon séddale dëkk bi ci ay Lamana, ca Lamana yépp ay Laman a fa fa daa nekk ay buur. Mbay ak Napp lañu daa dunde.


Ndëgërlu gu mbëj ag jagle gu jëmm la guy tax nu man a natt bañ gi ab wommatukaay di bañ su ko dawaanu mbëj di jéem a jàll. Lànk googu dafa aju ci ne-ne bi ñu defare PENISwommatukaay bi, dijjaayam, tàngaayam, ak, su fekkee dawaan bu safaanula, baraayu dawaan bi. Genn ci njeexiitu jàllug dawaanu mbëj ci ab wommatukaay mooy yokkug tàngaayam, di liñuy wax njeexiitu Joule. Ndëgërlu gi ci gii yamale nga koy xamee: R = V I {\displaystyle R={\frac {V}{I}}} Tekki: R mooy Ndëgërlu gi nekk ci diggante ñaari cati wommatukaay bi, ohm[Ω] mooy bennaanu nattam. V mooy dend bi ne ci diggante ñaari cati wommatukaay bi , volt mooy bennaanu nattam. I mooy dawaan biy jàll ci wommatukaay bi, amper mooy bennaanu nattam. Ndëgërlu R gu ab buumu wommatukaay nii lañu koy xaymaa. R = ρ ⋅ l s = l γ ⋅ s {\displaystyle R=\rho \cdot {\frac {l}{s}}={\frac {l}{{\gamma }\cdot {s}}}} Tekki: L mooy guddaayu buum gi, meetar mooy bennaanu nattam.


Dencukaay:الجن.png Jinne j: mbindéefu sunu Boroom la, Yàlla ngi ko binde ci sawara, ki nga xam ne moo la Yàlla jëkk a sàkk ci jinne yi mooy Suumiyaa baayu jinne yi nga xam ne niki ni Aadama doone daayu nit ñi noonu la mel ci jinne. Y Jinne yi nag ñoo jiitu nit ñi ci kaw suuf, ñoo nekkoon xalifag kaw suuf njëkk ñuy sàkk nit, woroom xam-xam yi dañuy wax ne amoon na ay xeeti bindeef yu jiitu jinne yi ci kaw waaye wuute nañu ci seen tur la ca gën a siiw mooy ne "Xin ak Bin" lañu tudd, waaye ñu daan yàqate ci kaw suuf Yàlla wuutele leen ak jinne yi. Jinne yi seen njëlbeenug jamono nekkoon nañu ñu daan wéetal seen Boroom daan sellal, dundaloon kaw suuf; ciy tabax i njénde defar ay dër(jardin) yu naat, sàkk ay bëtti ndox yuy wal, ñu doon dund cig teddnga, ba mu yàgg, ñu tàmbalee bew, yëg seen bopp, di rëy-rëylu ci kaw, di lottal ñi néew doole, di rayante seen biir, mujj dëkkewuñu ci kaw lu moy yàq.


Ci làkku ibrë בר-אבא; Ci làkku yawut la tur wi jóge. Ci angale mooy Barabbas; Ci faranse mooy Barabbas Bóomkat ak taskatu réew la woon. Nekkoon na ci kaso bi ñu jàppee Yeesu. Pilaat bàyyi na ko bi ñu àttee Yeesu. Man nga ko jàng ci Mc 27:16-26; Mk 15:7-15; Lu 23:18-25; Yow 18:39-40. Turam moo feeñ ci aaya yii: Mc 27:16,17,20,21,26; Mk 15:7,11,15; Lu 23:18,19; Yow 18:40.


Ci angale mooy Asyncritus; Ci faranse mooy Asyncrite Benn toppkatu Yeesu ci Room la woon. Turam feeñ na ci Injiil ci Ro 16:14.


31°50′15″N 35°32′58″E / 31.8375, 35.54944 Ci làkku ibrë la tur wi jóge. Ci angale mooy Aenon; Ci faranse mooy Énon Bérab boo xam ne sorewul Salim la woon, ci sowu dexu Yurdan gi ci wàll bëj-gànnaaru dex ga. Xamatuñu tey jii ne tembe fan la Aynon walla Salim nekkoon. Waaye dañu koy gëna yaakaar bérab bu sorewul dëkk bi tudd tey jii Napalus (Naplouse). Man nañu koy gis ci Yow 3:23.


Ci angale mooy Aristobulus; Ci faranse mooy Aristobule Benn toppkatu Yeesu bu dëkkoon ci Room la woon. Man nañu gis turam ci Ro 16:10.


Orsay (Musée d'Orsay) : Paris Open : 1986 Dayoo : 57 400 m² Visites : 3 200 000 (2007) www.musee-orsay.fr


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Islaand (Republik bu Islaand; is: Lýðveldi Ísland) : Dun + Réewu Tugal.


Ci làkku ibrë la tur wi jóge. Ci angale mooy Azotus; Ci faranse mooy Azot Dëkk la woon, ci bëj-gànnaaru diiwaanu Yude, lu tollu 4 kilomet diggam ak Géej gu Mag ga. Nekk na bu yàgg bala jamano Injiil ji, lu tollu 1400 at. Ci jamano yooyu Asdodd la tuddoon. Man nañu ko gis ci Injiil ci Jëf 8:40.


Yéesu-kristaa mooy ji ëpp solo ci diiney krist. yeesu moo yëut: « Yahweh est salut », kristaa di baatu gerek bi'y tekki ci yëut « ku sell ki »). moom la ñi daw yalla tek ci. Catolig yi, ortodoks yi ak li ëpp ci jàngu ñaxtukat yi dañ ni nit dëgg te di yalla tek ci. Biibël