Aakimoo jawwu ji, (walla xare bi ngir teg loxo ci jawwu ji sanc ko): Sooratu Rahmaan, aaya 33: «yaa mahsharal jinni wal’insi inistatahtum an tanfuzuu min’axtaaris’samaawaati wal’ardi fanfuzuu, laa tanfuzuu illaa bisultaanin» Tekki: yeen jinne yeek nit ñi, su ngeen manee dem, ba soobu ci goxi asamaan yi ak suuf, def leen ko, waaye fu ngeen fi àgg rekk na leen wóor ne Yàlla a leen may ngeen àgg fa. Fu ngeen fi àgg rekk, ci sultaan ngeen fa àgge, sultaan nag mooy: lay, ndigal, kàttan, nguur. Di kon fu ngeen fa àgg, sunu boroom a leen fa àggale moom mi leen may xel, may leen kàttan, ubbil leen wunti yooyule gox, man a layal lu tax ngeen àgg fa. Nit nag yàgg naa xëntewoo xam li ko wër ciy mbir, yàgg naa yittewoo xam mbóoti jawwu ju biti jii nga xam ne daa fees dell aki yaram yu asamaan; ay biddiw aki ñoom seen.


Campora San Giovanni (Campura San Giuvanni ci waxiinu waa-campora), ab frazione la (dëkk-dëkkaan ci wolof) bu bokk ci dëkkaanu Amantea, ci tunduw Cosenza digoo ak tunduw Catanzaro ca réewum Itaali. Campora San Giovanni du dëkk bu yàgg, way-dëkk yi fa njëkk ci diggante 1897 ak 1899 lañu fa ñëw . Te ña ca ëppoon ñoo ngi jóge woon ca cleto, ca Aiello Calabro, ca San Mango d'Aquino, ca Belmonte Calabro, ca Longobardi, ca San Pietro in Amantea, ca Lago ak ca Serra d'Aiello. Ginnaaw ay gàddaay yu tar yu waa-dëkk bi ak ñaari xarey àdduna yi, la ay way-dëkkam waññeeku bu baax. Gàddaay gi daan am jëm ci yeneen réewi tugal yi, Aamerig gu bëj-gànnaar ak gu bëj-saalum tamit, ca Óstraali ak ca Seland-Gu-Bees. Li dalee 1989 la fa ay way-gàddaay, yu jóge penku Tugal, Maghreb, Senegaal, añs, tambalee ñëw. Way gàddaay yooyu ña ca ëpp ci mbéy la ñuy yëngu walla ci tabax. Campora mi ngi nekk ci tefesu géeju Tiren ci dóoxub Lamezia, am na 7 000 ciy way-dëkk.


“Jàngu (eglise) yéesu bu dëggu bi” ab jàngu bu temb la (indépendant)bu nekk ca Beijing ca réewu Siin, ñoo ngi ko taxawal ci atum 1917. Dafa nekk ab bànqaasu diiŋatkat (protestante) yu waa Siin ci diiney krist bi fëll ci atum 1900. Jàngu boobu day balloo 1,5 milioŋi taalibe yi mu am ci adduna wërngëlkëp. Jàngu googu gëm na njangalem pantekot, day ab baatin gu wekku ci mayu ku sell ki. Fukki ponki gëm-gëm gi ñooy: Ku sell ki: “Jot xel mu sell mi ci xamale te jëfënbikoo ay làkk, doon na ab wòoraange ci sunub yégg ca nguurub asamaan si.” Ngente(lavage de pieds): “Ngente gu ndox mi doon na ngir raxas say bakkar ak sag judduwaat. Ngente li ci ndox mu sell la war a amee, lu mel ne dex, géej walla cib walub ndox. Ngentekat, bi jot a am ngente li, tamit jot ndox ak xel mu sell, mooy jiite ngente li ci turu Yéesu-kristaa. Ki ñuy ngente da fa war a nuuru ci ndox mi, sëggal boppam te di xool ci suuf”.


Weeru Fewirie mooy ñaareelu weer ci arminaatu Gregori ak ci bu Suul. Baat baa ngi jóge ci latin: februarius, ngir màggale ko yàllay waa-rom ja: Februa. Ca jamono ju yàgg ja, moo nekkoon ñaareelu weer ci arminaatu waa-rom, at mi 15 Maars la daan door. Mooy weer wi gën a gàtt ci at mi, mooy wenn wi dul àgg mukk 30 fan.


Kàttanug mbëj xeetu kàttan la gu lonku ci doole walla tool yu jóge ci mbëj, maanaam lu ñeel yëngug, walla doxub, yani mbëj. Kàttanu mbëj manees na koo jëfandikoo ngir defi liggéey, leeral, tàngal,... Kàttanu mbëj manees na koo natt ci dawaanu mbëj bi, balaa dara manees naa xayma liggéey bi W = Q ⋅ Δ V {\displaystyle W=Q\cdot \Delta V} , Liggéey bi W ciy joule, yan bi Q ciy coulomb ak wuuteeg aj gi Δ V {\displaystyle \Delta V} ciy volt. ak Q = I ⋅ t {\displaystyle Q=I\cdot t} , I dawaanu mbëj bi, t jamono ji: W = Δ V ⋅ I ⋅ t = P ⋅ t {\displaystyle W=\Delta V\cdot I\cdot t=P\cdot t} , te P {\displaystyle P} di Ngóora ciy watt.


Raaya réewum Senegaal am na ñatti rëdd yu taxaw te tolloo, wu wert, wu mboq ak wu xonk. Ab biddiw wu wert am juróomi cat a nekk ci digg rëdd wu mboq wi. Kulóor bu wert bee ngi màndargaal kulóoru yonent Yàlla Muhammad ñeel jullit yi, wow yaakaar ñeel nasaraan yi mbaa wow njur ñeel ñi gëmul Yàlla. Nimero bi ko sistem Panton jox mooy 361 mbaa RGB 30 181 58. Melo (Kulóor) wu mboq wi day màndargaal am-am ak njariñal liggéey, doon it kulóoru Caada ak ladab; kulóoru xel mbaa ruu. Nimero bi ko sistem Panton jox mooy 116 mbaa RGB 252 209 22. Kulóor bu xonk bi day màndargaal kulóoru dereet, joj dund, joj jaayante gu askan wépp def ak joj xeex ñàkk. Nimero bi ko sistem Panton jox di 186 mbaa RGB 206 17 38. Biddiw bu wert bi juróomi cat yi day màndargaal mbokkoo gi ak Afrig, akug ubbeeku ñeel juróomi dénd yi. Li mu wert nag day tekki yaakaar gi judd ci moom gi Senegaal moom boppam. Day màndargaal it juróomi ponki Lislaam yi ñeel jullit yi. Nimero bi ko sistem Panton jox mooy wow rëdd wu wert wi.


Seex Muhammadu Lamiin Baara, ñu gën koo xam ci Sëriñ Baara Mbàkke Fàllu! Mi ngi gane àdduna Ndindi ci atum 1921. Ay wayjuram : Seex Muhammadul Faadal Mbàkke ak Soxna Xari Sàll. Sëriñ Fàllu moo ko dalal jàng ginnaaw ñu jox ko S Moor Sàññe mu jàngal ko bamu sori 1928 la ko Sëriñ Baara moom Sëriñ Tuubaa minu ko tudde jël yóbbu ko ci ku ñiy wax Sëriñ Móodu Amar mu àggaleel ko alxuraan ji, ginnaaw loolu la Sëñ Baara génn àdduna mu dellusiwaat ci Sëriñ Fàllu mu yabal ko Jaamal mu jànge fa xam-xam ca Sëñ Jaamal Siise, bokk na ci liy wan xam-xamam bu yaatu lumu jangoon da ko daan mokkal. Sëriñ Siidi Maxtaar ka nee na toog na muy tari. “Maqaama Al hariirii” ne ko lii dama koo mokkaloon bamiy jàng! Xel mi neexoon lool daan na wax ay lakk yu bari te wuute araab farañse angale ak yu ni mel, nekkoon nit ku man a takk daawul fàtte.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Sporting CP (Sporting Clube de Portugal, Sporting Lisbon)) benn football club ci "Primeira Liga" (Portugaal) ci dekku Lisbon ci diwaanu Lisboon. Primeira Liga, Portugaal: 18 1940–41, 1943–44, 1946–47, 1947–48, 1948–49, 1950–51, 1951–52, 1952–53, 1953–54, 1957–58, 1961–62, 1965–66, 1969–70, 1973–74, 1979–80, 1981–82, 1999–2000, 2001–02 Staad José Alvalade Primeira Liga Estádio do Dragão (Staad Dragão) - World Stadiums (en)


Uraanus Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal


Moshchena dëkk ci Ukreen. Mi ngi yaatoo 1,05 km², ci 2010 amoon na 581 way dëkk.


Republik Popileer Demokaraatik bu Laawos : réew Asi


Turks and Caicos Islands : dun (Géejpeek u Atlantik)


Yatt Tafsir Momaye Gueye Ousmane Sow


Ci làkku ibrë (אִיּוֹב) la tur wi jóge. Ayóoba mooy ni ñu koy waxe ci Lislaam. Ci angale mooy Job; Ci faranse mooy Job Benn nit ku fonkoon Yàlla la woon. Yàlla may na Ibliis mu man koo fitnaal. Naka noonu daje na ak coono yu bare. Ay doomam yépp dee nañu te mu ñàkkoon li mu am lépp ci benn fan, ba noppi ànd ak feebar bu metti. Waaye nangu na lépp ak muñ. Man nañu jàng jalooreem ci téere Ayóoba (Job 1:1). Ci Injiil ci Sa 5:11 la feeñ.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Ag saafaandu mala la bu nekk ci àll bi


Doggantal : ci seere gi ko ñu mag ñi seereel ag màgg ak ag wilaaya Xoolal Sheex Siidiya mii ak màggam gi mu màgg lépp,téewul mu tegoon Sëñ bi fu mu tegul kenn,bind na ci moom,woy ci moom wesar ci moom,bu waxutoon lu ëpp ñatti xasida yii tam,ci xasidaam yu bari yi,loola da na doy,ñooy yii: (Sheex Ahmadu daal xéewal la ,gu Yàlla jox mbindéefam yii yépp) (ag cant ñeel na Yàlla mi ngi xam ne ay xéewalam jaamam yi manunu koo takk,mbaa nu lim ko) (boo dajee ak moom,fekk ñuy yekkati raayob teddnga,da nga ko gis mu alawtiku ko ci loxol ndayjooram,ànd ak di tudd Yàlla ) ( bu gisee bis jikko yu rafet yi ñu dëdd leen,day dogu jublu ya ca gën a mag) (suuf su ko dëkkal daal ,ab lolli bu ko ñàkk a ndàndal du tax mu lor ko ) (miskiin yi ngir sa baax gi fàtte nanu seeni dëkk,ba mujj na sa koom mii de lanu jàppe seenum koom )


Yoos bisaaw: garab gii lañuy wax ci Wolof Yoos bisaaw turu xam-xam wi moom lañuy wax (Agave sisalana) moom daf a bokk ci xeeti (Agaaf) yi bu ko defe dañuy jëfandikoo baatu (sisaal) ngir di ko ràññatle ak yaneen (Agaaf) yi ndax xeetu garab yu ñuy wax (Agaaf) daf a bari lool te ci xeetu garab yuy am ci wetu (Amerig) lay doon mu doon xeet yu bari moom nag ñu di ko ràññatle mu bokk ci njabootu (Agaaf) yi waaye ñu jël baatu (sisaal) ngir di ko ràññatle turu xam-xamam nag mooy (Agaaf sisallnaa) moom nag garab la goo xam ni ci xeeti (Agaafl yi la bokk kon baatu (Sisaal) lañuy jël di ko jëfandiko ngir ràññatle ko ak yaneen garab yi nga xam ne (Agaaf) lañ, Moom nag fimuy faral di sax réew yu ñuy tudde (Karayibil) fu de me ni (Panamaa) ak (Kubã) ak fu de me ni (Jamayg) réew yooyu fala baree lum fay sax leg lee ñu gis ko faneen waaye foofu la ëpp lum fay sax mi ngi faral it di sax ci barab yi nga xam ni dafa nooy te di faral di tàng foofu la ëpp lumuy sax kon ñi ngi koy faral di gis ci réewu (Karayibi) añs kom ni ma ko waxe.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Principal/Ribeira Principal benn dekk-dëkkaan São Miguel ci yu dunu Santiago, Kap Weer. http://www.ine.cv/censo/censo2010.aspx


Royuwaay:Infobox biographie2 Faatu Joom mi juddu ci atum 1968 ca Ñoojoor ci Sénégal, taalif kat bou jiggeèn la bu coosano Senegaal di dundu Faraas. Ginaw siwalug limu teère bu tudd La Préférence nationale, ci atum 2001, naka nonou teerem buñu naan Le V entre de l'atlantique moo tax ñu xamko ca bitim reéw. Ci am  mbindam daciy wax lu jëm ci tukki ca Faraas ak itam dingante Faraas ak keembarug Afrig. Fatu Joom mongui juddu ci atum 1968 ca dunug Ñoojoor ci mbelug Salum, ci dëku Seereer, ca ngélemu-suufu Senegaal. Jank piir la –– ay wajuram sëyu ñu -- maamam bu jigeen, Aminta moko yarr.. Aw santam mongi juge Siin Saalum, fa nga xamne Joom yi ay Ñominka lanu. Wuteg li cosaanu xeetam digle, dafay taqqoog goor ñi déet muy dimbali jigéen ña ñu togg ñam ya ag def ligeyu kër yi. Saa sune day wute ak dundinug waa dunu gi batax mu dem daara teksi jangi fanraase. Maamam bu jigéen def na ab diir ngir nangu ni man na jangi : mom Faatu jank bi da daan dem daara di lakatu, ba kerok jangalekatam yayy ay waajuram ngir ñu bayiko mu wëyële.


Burkina Faso : réewu Afrig. Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Namibi (Pénc mu Namibi)(Republik bu Namibi) : réew Afrig. Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Sàppóotigarab la gu bàyyikoo Amerig gu digg, mu mujj yaatu ba agsi Afrig ak Asi. Garab la gu am ay meññeef ñu neex. Ci aw déeg la ëppe waaye it di na am ci ag joor. Màggug sàppooti daa yeex lool. Ay doomam yu jëkk a ngi tàmbalee ci ñeent jàpp juroomeelu atam. At mépp nag lay am i doom. Ci menn at man na cee joxe 150 jàpp 200i kiloy doom. Taxawaay bi day àgg 15 met ba 30i met. Xob yi dañoo xaw a dëgar. Xas mi du ëpp 80i sàntimet cib rëyaay. Doom yi dees koy lekk, ñam wi daa am ay ferñent, da lay sawarloo, baax na it ci ay butiit ndax day reesal. Ab bantam lawbe yi ak liggeeykatu bant yi dañ koy jëfandikoo, di ci defar ay toogu walla ay lal. Achras sapota Wàll:garab


Ñaqu (vaccin) Hepatite A mooy ñaq bi mëna aar nit ñi hepatite A. Wóoraayam yegg na ba 95%, te dina la aar lu tollu ci fukki at ak juróom amna sax ñu muy aar seen giiru dundu. Ku nekk war na ko ñaqu ñaari yoon, bu njëkk bi mooy su xale bi amee benn at. Ci siditu nit lañu koy pikiir. Waa Mbootaayu Wergi-yaram ci Àdduna bi (OMS) dañu digle ñu ñaq ñépp ñu nekk ci barab bi feebar bi bariwul noonu. Waaye digle wuñu ñaq ñépp ci barab yi feebar bi bari lool ndax ci foofa xaramu nit ki tàmm na xeex ak moom ba muy xale ba defar ay matuwaayam. Waa Kër giy Saytu ak Musalaate ci Tawat yi (CDC) waxna ñu ñaq mag ak xale yi nekk ci barab yumu leen mëna dalee.Royuwaay:Drugbox Ñaq bi dula jurul benn jafe-jafe. 15% ci xale yi ko jël dina ñu yëg tuuti metit ci barab biñ jam wala genn-wàll gi suede mag la. Ñaqi hepatite A yu bari dañuy am wirisu buñ tënk, waaye yenn ci ñoom wiris buñu wàññi dooleem lay am.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Tinteira benn dekk-dëkkaan Santa Catarina do Fogo ci yu penku yu dunu Fogo, Kap Weer. http://www.ine.cv/censo/censo2010.aspx


Yaatug lislaam ci Afrig gu sowwu gi : Ci njëlbéenug juroom ñaareelu xarnu la Muhammad (j.m) tàmbali di tas diine ju yees ji (lislaam), ginnaaw bi mu làqoo atum 632 g.j, la araab yi ubbi Afrig gu sowwu gi, daal di duggal aw nitam ci lislaam, ci noonu, jullit ñi tàmbalee tas lislaam ndànk-ndànk ci bëj-saalumu tàkk gi (désert bi),. Lislaam mujj na yaatu, tas te li ko waral du dara lu dul joqalante gu yaxantu gi naar yi daa def ak Afrig, ak njëgg (convoi) yu giléem yi daa jëggi tàkk gi, nga xam ne yaxantukat yi dañu daa jënd wurus ci sowwu Afrig, jaayiji ko ca bëj-saalumu Afrig, daa nañu baana-baana it ci jamaa ak jumtukaayi xanjar yi ak weer aki téere ak xorom ci dëkki yaxantu yii : Jinn, Tumboktu, Gaawo. Yaxantukat yooyu dañoo fekk lislaam ca bëj-gànnaaru Afrig, bu ko defee, la ëpp ca ñoom daal di ciy dugg, daal di tàmbalee waar seeni àndandoo ngir dugal leen ci.


Bëj-saalumu Aamerig ci yenn sedatle yu àdduna bi dees koy jàppe ni ab gox, walla ci yeneen sedatle, ab ron-gox bu yamoo wi jaar, te li ëpp ci suufam ci xaaju kol-kol bu Bëj-saalum la nekk. Bëj-saalumu Aamerig mi ngi ne ci diggante Mbàmbulaan gu Dal gi ak Mbàmbulaanu Atlas gi. Doon na gox bu bariy dun, yi ci ëpp nag ci réew yi ci gox bi lañu bokk. Li ko lëkkaleek Bëj-gànnaaru Aamerik mooy Panamaa. ag càllale gu ay doj moo leru penku gox bi bépp, ci kaw ba ci suuf; li ëpp ci penkoom àllub yamoo la. Amasoni mooy àll bi ëpp ci àdduna bi, ca réewum Bereesil la nekk. Ay askan yu jòge woon goxub Asi ñoo ko dëkkee woon, daanaka am na ay junniy at nj.j.(njëkk judd gu Isaa). Amerigo Vespuci mooy tugal-tugal bi fa njëkk a teg tànkam, waaye li gën a siiw mooy ne Kristof Kolomb mooy ki ko wuññi La ko dale ca xarnub XVI la way dëkk yu Bëj-saalumu Aamerig tàmbalee am ay jàmmaarloo ak waa Tugal yi.


Mbëj da di ag feeñte gu gisuwul ak bët, guy feeñ ci ag wootalante walla bëmëxante ci diggante yani mbëj yi. Ci gattal mooy gépp feeñte gu juddu ci jàmmaarloo gi nekk ci diggante: feppsaal yi, ñoom ci lu ëpp da ñuy tekkaaral, ak mbëjfepp yi nga xam ne ñoo ëpp yëngu-yëngu, ci biir xarefulwoon bi. seenuw demiin jur ab dawaanu mbëj. Su ñu ko boole ak bijjaakon, mu jur beneen banqaas bi ñu duppee mbëjbijjaakon. Mbëj moo yor ay feñte yu jëmm yu mel ne melax, toolu mbëj ak dawaanu mbëj (ci lu bari dañ leen di jaawale). Mbëj doon na “jaamu” nit bi gën, doon tamit raññeekayu àdduna bu bees bi. Dafay leeral sunu dëkkuwaay yi di doxal sunu këri koom-koom yi te jegeele nit ñi gënoon a soriyante. Yanub mbëj doon na lu ñu man a natt te man koo jëfandikoo, waaye doonul lu neex a faramface ak ay baat yu yomb a nand, ndaxte yombul leeral melokaan yi mu am dëgg-dëgg. Xayna li gën mooy wax lan la ak li muy sabab. lépp (lu mu man a doon) lu am yanub mbëj, man nañoo wootalante walla bëmëxante.


Pitcairn : dun (Géejpeek u Pacifik)


Digg bu mbëj, mooy barab bees di joóxee kàttanug mbëj. Xeeti digg yu mbëj yi bari nañu te wuute, seenug wuute ngi sukkandiku ci anam gi ñuy soppalee kàttanug doolerandu gi mu doon gu mbëj. Digg yu mbëj yu tay yi, daanaka, dawaanu mbëj gi ñuy jóox gépp gu safaanu la, ci ndimbalu wuutuloxo yu mbëj yees di duppee safaanukaay; bu njëkk ci dawaan bu wéy la daan ame. Manees naa séddale digg yu mbëj yi ci dayoob seen ngóora, maanaam kemu kàttanug mbëj bi ñu man a jóox. Wàlla itam ci xeetu jafaan bi ñuy jëfandikoo, bu ag coppiteem di xiirtal amug kàttanug mbëj. Jóoxug mbëj gu dàttu ci jafaan yees jëlee ci suuf si (petrol,këriñ, gil...) doonul gongikuwaay buy yeeslu ci jamono ji dayoob jafaan yi amee dig, kon bés dina ñëw mu dakk. Ci safaan, manees naa amee kàttan ci gongikuwaay bu wóor te sax-dakk, kàttanug tangoor gees man a amee ci jant bi (kàttanug jant) walla ci ngelaw li (kàttanug ngelaw).


NI NUY GËME YÀLLA Yàlla moom ni nga koy gëme mooy : nga dëggal ni am gi mu am lu wóor la, te aji jiitu la joj jiitoom gi amul fu mu tàmblee,aji des la te desam gi amul fu muy yam, aji wuuteek mbindeef yi la,aji doylu ci boppam la,kenn la kok amulub kem,aji wéet la ci jëmmam- maanaan amul kenn ku mel ni moom- ak ciw meloom , aki jëfam. Kàttan (man-manu jëf) ak nameel (maanaam bëgg di def) ak xam-xam akug dund ,ak gis ak dégg, ak wax,yooyule yu war ci sunu boroom lanu. Kon nag mu nekk di aji am kàttan lu war la, tey ku am nameel ,di aji xam, di aji dund,tey kuy degg di kuy gis, nekk it di kuy wax yu war lan ci moom.


Yewwute gu ndefar ci Tugal, ñi ngi ci jublu soppiku gu mag gi fa amoon ci wàllug ndefar, walla jëm kaman ga fa amoon ci wàllug jumtukaayu mekanig, rawati na ci Biritani, ci ñatteelu xaaj bu mujj bi, ci fukk ak juroom ñatteelu xarnu g. Waaye nag, moom ndefar gii, yàggul dara mu tàmblee tas ci Tugal nànk-nànk, ak Aamerig, la ko dale ca njëlbéenug fukk ak juroom ñeenteelu xarnu g. Bi mu ko defee nag, ay jeexiitalam tas, ba àgg ci pàkk yu bari ci àdduna bi, loolu nag ci ñaari xarnu yii la: fukk ak juroom ñeenteelu xarnu ak ñaar-fukkeelu xarnu g. Ndefar yi nag masuñoo dañ di jëm kanam ba ci suñu jamono jii ñu toll. Looloo waral du man a ñàkk ñu xam sabab yi tax yewwuteg ndefar am ci Tugal. 1 Jëm-kanam gi xam-xam def ci Tugal, ci jamonoy yewwute, moo waral yewwuteg ndefar am. 2 Dëkki Tugal yu mag yi, am gi ñu am, ak tegu gi ñu tegu ci yaxantu ak ndefar, ak woomleg koom gi loolu di jur, nga xam ne day tax ba ndefar di jëm kanam, rawati na, gi ci aju ci ràbbu sér , nga xam ne mooyndefar gi njëkk ci Tugal.


Eswatini (Ruwaayom bu Eswaatini) : réew Afrig Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Muus : rab la. Bokk na ci njabootu dundat yi.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Bëër / Sekhebi (Gànnaar) : Argyrosomus regius (dundat yi) (fr) Informations et connaissances sur les milieux côtiers et marins ouest africains : "Bëër" (en) Fishbase : "Argyrosomus regius"


Sinemaa Filmi ci wolof/Liste de films en wolof/List of films in wolof


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Dex (fr : fleuve, rivière ; en : river) Niokolo Koba Saloum Senegaal Sine


Yomb garabu yomb xeet la ci garab yiy law ñu leen di bay at ba at te ñuy meññ. Foytéefam dees koy jëfandikoo cig wowam ci lu toll ci lu nit manul xayma cig yàgg, ak réew i Àddina bi yépp ak di ci defar ay jëfekaay yu bari mbaa ci lu neew nu koy lekk niki lujum. Yomb garab guy sax at ba at la, di law ci suuf walla ci kaw,am ay car yu gudd teg si di laxasoo. Xob yi dañuy juwwaloo, wërngëlu, lemu teg si nooy ci laal. Foytéefam day am ay melokaan yu wuute, mel ni xala walla mu gudd . Leeg-leeg day niru ag (buteel) am benn wàll gu yaatu ak beneen bu xaw a gudd. Foytéef bi man naa àgg ba ci benn met... walla mu ëpp ko ci guddaay. Kog gi ko wër su wowee day mujj dëgër ba mel ni bant. Garabu yomb mi ngi cosaanoo ci tund yu xala yi dénd i Afrig ak Asii waaye kenn xamul fan la dëgg-dëgg ndax fu nekk lañu ko mujj fekk ci Àddina ndax daa mujj doon mómeelu xeeti doomu Aadama gépp, ñu di ko jëfandikoo ci seen i tukki teg si ñoŋal ko.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Maanaam ña dëkk ca réew mà ñoom lanuy woowe way-dëkk budee kenn nak aji-dëkk lanu koy wax


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Waxtu (w-) = 60 simili = 3600 saa = 1/24 fan (bés)


Sharle Degóol (ci Faraañse mooy Charles de Gaulle) mi ngi gane àdduna 22 nowambar 1890 ca Liil (Fraas), génn àdduna 9 nowambar 1970 ca Colombey-ñaari-Jàggu-yi. Nekkoon na nitu guur gu Fraas, moo sos juróomeelu gaw bu Fraas 1958, jiite na réewum Fraas li ko dale 1959 ba 1969. Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal


Ne-ne, ñu xame ko ci faraañse ci((matière))mooy li toggale (li composer) wépp yaram wu am ag nekk gu nu man a laal (une réalité tangible. Ñatti melokaanam yi ñu gën a miin nag, ñooy melokaan wu dëgër(l'état solide), wuy yol (l'état liquide) ak wu gaasu (l'état gazeux). Moom day jël barab(elle occupe de l'espace)te kemub ne-ne (la quantité de matière) ñi ngi koy natte ci jóor(la masse) (bu fekkee ne mbir mi dafa aju ci waññ xaajiiti ne-ne(particules de matière), deesi jëfandikoo mol(la mole) ).Ci noonu, ci xam-xamu jëmm, lepp lu am ab jóor rekk ne-ne la. Ci biir loolu, ne-ne yu ñu miin yi ñu wër, ñi ngi sosoo ci ay bariyon,kon ci waxiin wi nu baaxoo, boo ci déggee baatub ne-ne, nanga xam ne ne-ne bu bariyon lañu jubloo wax.


Tamxarit (محرم ci araab), mooy weer wi njëkk ci yu gàddaay gi, moom nag bokk na ci li ñuy wax ci Lislaam "Al-ashur al-hurum", (maanaam weer yu am worma yi): tamxarit nag tuddees na ko ci araab "muharram" ngir ne araab yi dañu ci daan araamal xeex. Ci lees di xewal bés bu njëkk ci at mi. Ci senegaal ci lañuy taajabóon. Ci la shiit yi di fattalikoo xareb Karbalaa ca Iraak. Ca lañu faatee Useynu ben Aali sëtu yonent bi. Bisu Tamxarit


Mbëjbijjaakon mooy banqaasu jëmm biy gëstu feeñte yu mel ne mbëj ak bijjaakon ak lépp lu leen ñeel (niki ci misaal tooli bijjaakon yi juddoo ci dawaanu mbëj ak dawaani mbëj yi juddoo ci tooli bijjaakon). Ñoo ngi ko tëgg ngir man a faramface ci anam gees boole feeñte yu mbëj ak yu bijjaakon. Ay feeñte yu mel ne xiirtalug mbëjbijjaakon ngir wone ni toolu mbëj lënkook toolu bijjaakon: ab toolu bijjaakoon buy soppiku dafay jur ab toolu mbëj, naka noonu la toolu mbëj buy soppiku di juree ab toolu bijjaakon. Yamaleb Maxwell mooy liy faramface mbëjbijjaakon te di sukkandiku ci yan ak dawaanu mbëj. William Gilber , ci téereem ba De Magnete (1600), la wone wuute gi nekk ci diggante aw yaram wu mbëj ak wu bijjaakon. Mu fésal àtte yi laqu ci bëmëxante ak xëccante yu bijjaakon yi jaare ci seeni dott ak njeexit li tàngoor am ci bijjaakon bu weñ. ci 1831 la Michael Faraday doon gëstu doxiinu dawaan bi ci biir ab toolu bijjaakon ba gis ca ne, moom bijjaakon bi, man naa jur liggéey.


Bëj-saalum-penku Asi ci goxu Asi la bokk. Su nu sukkandikoo ci sedatle, bu àdduna bi, gi Mbootaayu Réew yi def, Bëj-saalum-penku Asi benn la ci diwaani Asi. Réew ya fa nekk: Brunaay Daarusalaam Kamboodiya Endoneesi Lawos Maleesi Miyanmaar Filipiin Singapoor Taaylaand Timoor gu Penku Wiyetnaam Réew yépp yi nekk ci lim gi ci kaw, ba mu des Timoor gu Penku, ay Cër la ñu ci ASEAN: di ab mbootaay bu judd ngir soqali koom-koom mu diwaan bi jaare ko ci jappalante.


SUNNAY CANGAAY Ay sunnaam ñeent la: 1 raxas loxo cig tàmbli 2 galaxndiku 3 saraxndiku 4 masaa ker nopp yi.


Saamóori Ture mi ngi juddoo Mayambalandogo ci lu tollook 1830 g.j. Mu nekkoon ab yaxantukat, dajale woon na ab xare ngir nangu suuf yu bari, daal di taxawal ag Imbraatóor. Dugg na ci Lislaam atum 1880 g.j, daal di wéy nag ci yaatal Imbratóor gi. Waaye xéy na cig mbetteel fenqoo ak Tubaab yi daan sanc, daal di jàmmarloo ak ñoom jàmmarloo gu tar : leeg-leeg ci anamug maslaa (diplomatie) jaare ko ci di def ak ñoom ay déggoo, lu ci mel ne déggoo gu Bisandogo ; leeg-leeg it ci anamug xeex ak ñoom. Waaye waa Fràas yi ci njitug Gayni ñoo ëppoon ngànnaay : ndax ñoom amoon nañu ay kanó aki fetal yu aaytal. Bu dee Saamóori nag, moom dafa sukkandiku woon rekk ci fasam yi ak fetal yi tëgg yi daa liggéey. Jot naa daq nag tubaab yi te jàmmarloo ak ñoom diirub 12 at. Ci atum 1892 g.j, la dooley xareem ji tàmbalee doyadeek a loof ngir xeex yu bari yi, bu ko defee tubaab yi song Imbratooram gi.


Wuññi yu juxraaf yi walla yu melosuuf yi. Yëngu-yëngu gu wuññi gu melosuuf, walla feeñal gu melosuuf, yëngu-yëngu gu yàgg la. Waa-Isipt ñu njëkk ña ak Finiix yi ak jullit ñi defoon nañu ko bu yàgg, njëkk waa-Tugal di ko def ci jamono ju yees ji. Lu am soloo ngii nag ñu war koo xam, mooy wuññi'y juxraaf yi, bi muy am it li ko taxoon’a jug mooy ay xemmemteefi sañc, ak doonte daa mbubboo woon gëstu gu aju ci xam-xamu melosuuf. Yëngu-yëngu gu wuññi gu melosuuf gi ñuy waxtaane ci doggantal gii, danañu ko man’a xamalee ci nii: Mooy mbooloom liggéey yi jéngukat (aventurier) yu Tugal yi daa def ci ñaari xarnu yii : bu fukk ak juroom ak bu fukk ak juroom benn g. Yenn nag ci réewi Tugal yu nasaraan yi, ñoo leen doon soññ ak’a jàmbaarloo ak’a xiirtal ci loolu. Sababu diine moo jiitu ci sabab yi waraloon yëngu-yëngu yu wuññi yu melosuuf yu Tugal yii am. Sababu diine mooy li gën’a waral ñaari réewi katolig yii di Espaañ ak Portigaal defoon liggéeyub wuññi boobu.


Gëstubiddiw mooy mboolem aada ak gëmgëm yi japp ni fi jawwu yi féete ci nosteg jant bi ak biddiw yiy feeñ ci asamaan si ci yenn jublu yi, ci yenn bis yi, ak ci yenn waxtu yi, manees na cee jaar jàngat lu xew walla lu nar a xew, moo xam muy lu ñeel kenn nit mbaa mbooloo. Ginnaaw nag xam-xam la boo xam ni ci aaday aki gëm-gëm la aju, aada ju nekk am na nu mu ko gise. Boroom xam-xam yiy tënku ci lu xel nangu nag, dañu koo jàppe ni xam-xamlu, ñenn ñi yegg ci jàppe ko gëmgëmu Yëeli (Yàlla ju wérul). Mboolem gëstu yees ci mas a def ca jamonoy yàggte ga ba léegi ci dàq ko lay mujj. Ñi koy layal nag dañuy wax ni wax luy xewi ëllëg taxukoo jug, ndax man naa nekk luy bijji nit ki ba mu def lum jortulwoon ni man na ko ngir am yaakaar ci ëllëg. Français:astrologie Eglish:astrology


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Fatik, mi ngi yaatoo 7945km, am 475.970 ciy way-dëkk. Mooy péyu diwaan bi mu bokk (diwaanu Fatik) ak goxu Fatik. Mi ngi juddu niki diwaan ci 1984, ba ñu xaajee diwaanu Siin-Saalum ñaar: Fatik ak Kawlak. Mi ngi tëdd ci lu féete Mbàmbulaanug Atlas gi, ci sowwu senegaal, ci suufu Kawlak, feggok réewum Gaambi ci bëj-saalumam. Koom-koomam mi ngi cëslaayu ci mbéyum gerte, pepp, càmm ak napp.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Royuwaay:Infobox street Kiyew (uk: Київ; ru: Киев) moy péyu réewum Ukreen


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Riga : mooy péyu réewum Letóoni


Kaliningrad (Калининград) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 431 902 (2010).


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Fontainhas benn dekk-dëkkaan Porto Novo ci yu dunu Santo Antão, Kap Weer. http://www.ine.cv/censo/censo2010.aspx http://www.ecaboverde.com/cat48.htm (en) Biblioteca Nacional Digital - Plano hydrographico do porto da Ponta do Sol, Lisboa, 1900 (pt)


Royuwaay:Drugbox Ñaqu antimeningococcique mooy bépp ñaq bi ñu mëna jëfandikoo ngir mucc ci feebaru Neisseria meningitidis.Amna yeneen xeetu ñaq yu mëna musal nit ki ci yenn ci xeetu meningite yii ñuy lim: A, B, C, W-135, ak Y. Baaxaayu kaaraange ñaqu gi mingi ci diggante 85 ak 100% mën na yàgg gën gaa néew ñaari at. Ci ñi koy jëfandikoo, dina fa wàññi méningite ak sepsie. Ci sidit lañu la koy jam wala ci suufu der bi. Waa OMS (Mbootaayu sàmm wérgi-yaram ci àdduna bi) waxna ni ñi nekk ci barab yu bari meningite wala yu ko xawa am, dañu wara ñaqu ngir mucci ci feebar bi. Sudee gox yi feebar bi bariwul, nañu ñaq ñi nekk ci wetu ñu am feebar bi. Ci goxu afrique yi nekk ci ndomba meningite, ñu ngi def jéego yu mag ngir ñaq yi am diggante 1 at jàpp 30 at, muy ñaq bi boole ak méningocoque A. Ci Kanada ak ci États-Unis, dañuy digle ñuy faral di ñaq ci saasi bépp xale bu nekk ci barab bi feebar bi nekk te bari fa.


Tiir xeet la ci xeeti garab yu gudd yi ne sóll. Mu bari lool ci tundu Afrig, Ecopi, Afrig bëj-saalum. Di nañ ko fekk batay ci digg Afrig, fu ci mel ni Saara, walla Namibi. Tiir garab la gu baaxoo wéet. Guddaayam danay àgg ba 25i met. Yaatuwaayam nag danay àgg 1 met, Xobam melo uppukaay la yor te guddaayam di 2i met. Feggam daa am i dég. Tiir, day am bu góor ak bu jigéen, bu jigéen bi ay xobam dana jàpp ci 260i sàntimet ci yaatuwaay. Day jur benn foytéef bu doom ba mboq, ci biir foytéef woowu dina am benn ba ñatti doom. Garabug tiir bari na ay njariñ lool ay xobam dañuy tàkk ñu man cee toggu. Manees na cee def tam it sàngara Doom bi daa neex lool nit ñi dañuy koy lekk Borassus aethiopum


Juuf garab la gog guddaay gu yam la yor. Mi ngi bokk ci njabootug Anacardiacées. Garab gi peer bu ndaw la yor, day màgg jëm ci kaw, guddaayam man naa àgg ba 10 met. Garab gu bari lool ay witaamin la. Danay meññ benn fooytéef bu dëgër, ñuul te neex lool. -Ay foytéefam dees koy lekk ak di ci defar yenn xeeti njar yi. -Garabu ber manees na ko jëfandiko ngir doxal yenn daamar yi. -Garab la gog bari na jàngoro yu muy faj, bokk na ci sibbiru. Sclerocarya birrea


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Mali (Republik bu Mali) : réewum Afrig Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Marook (Ruwaayom bu Marook) : réewum Afrig Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Aljeeri (Republik Popileer Demokaraatik bu Alseeri) : réewu Afrig. Lii ab naal rekk la man nga cee dugal sa loxo ndeem am nga ci Xam-xam. Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Boliibi (Republik bu Boliibi): réewu Aamerig di Sid.


Iren Kokki Mutungi Royuwaay:Infobox Biographie Dawalkatu ropplaan bu mag bi, Iren Kokki Mutungi, ñu koy woowe Kokki Mutungi tamit, dawal ropplaan, koom gi gën a rëy ci mbooleem Penku Afrig, ci la xam-xamam màcc. Moom mooy jigeen ji jëkk a dawal Boeing 787 Dreamliner ci déndu Afrig. Kenya Airways, di këru liggeeyukaayu Keeñaa guy yëngu ci dem bi ak dikk bi ci jaww ji lay liggeeye,. Ay waajuram Keeñaa lañu dëkk, mu ngi juddu atum 1976. Waajuram wu góor dawalkatu ropplaan la woon ci Kenya Airways. Àllaterete na bu yàgg, léegi koosiltaŋ la ci wàllu dawal ropplaan. Lekool Moi Girls School Nairobi  la Kokki doon jànge. Atum 1992, bi mu paree ci njàng mu digg-dóomu mi, fekk mu am fukki at ak juroom-ñaar, la tàmbale jàng ci lekool bi ñuy tàggate dawalkati ropplaan yi ci Neerobi, ci aydapoor Wilson, Foofu la ame lijaasa bu ñu naan licence de pilote privé, maanaam lijaasab dawalkatu ropplaan bu ndaw. Mu dem wéyali tàggatum ci dawal ropplaan ca Oklaahoma Siti ca Etaasini (USA), foofee nag la ame lijaasab dawalkatu ropplaan bu mag te kureel gile di Federal Aviation administration, di ko jébbale.


Ekwadoor (Republik bu Ekwadoor): réewu Aamerig.


Dibéer/Dimaas : bés benn (ayubés)


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Madagaskar (Réewum Madagaskar) mi ngi nekk ci bëj-saalumu Afrig, di dun bi ëpp ci Afrig Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Breesil (Réewum Breesil): réewum Aamerig di Sid.


Komoor (Bennoo bu Komoor) : réewum Afrig. Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Republik bu Finlaand (Wu-Finlaand: Suomen tasavalta) : Réewum Tugal (Óróop)


Royuwaay:Infobox Musique classique (personnalité) Germaine Acogny, ca Benee la juddoo ca atum junni ak juróom ñenti téeméer ak ñent fukk ak ñent, ab fecckat ak naskatu pecc di doomi Farãas ak Senegaal, di jëmm ju am mboor (taariix) ci wàllum pecc ci Afrig ginnaaw bi mu ubbee bulub feccukaay bu njëkk ci Afrig ci atum junni ak juróom ñenti téeméer ak juróom benn fukk ak juróom ñatt, ci Ndakaaru. Germaine Acogny, doomu Togun Serwee Akoñi la, nekkoon liggéeykatu nguur ci jamonoy nooteel te bind « Nettali Aloofo », delloo na ko njukkéel ci po mii dii « À un endroit du debut » Sos na ab barabu feccukaay ci Ndakaaru ci atum junni ak juróom ñenti téeméer ak juróom benn fukk ak juróom ñatt. Ci diggante atum junni ak juróom ñenti téeméer ak juróom ñaar fukk ak juróom ñaar ak atum junni ak juróom ñenti téeméer ak juróom ñatti fukk ak ñaar, jiite na Mudra Afrique bi Maurice Bejart ak njiitu réew mi woon Leopold Sedar Seŋghor sosoon ci Ndakaaru. Ca atum junni ak juróom ñenti téeméer ak juróom ñatt fukk, mu génne téereem bii di « Peccum Afrig » ci ñatti làkk.


Xadi Silla Royuwaay:Infobox Biographie2 Xadi Silla mu ngi juddu ñaar-fukki fan ak juroom-ñaar atum 1963 ci Dakaar, génn àdduna juroom-ñetti fan ci weeru oktoobar atum 2013. Bindkat la woon bu doon yëngatu ci sinemaa tamit. Ginnaaw bu mu amee bakalóoreyaa ci Dakaar ba pare, Xadi Silla dafa dem Pari ngir wéyal fa ngàngum njënd ak njaay mu mu doon def. Bi mu demee, dafa mujj dakkal njàng moomee, dem jàngeji Hypokhâgne (ci néegu njàng buy waajal xam-xamu càllala), foofu la ame ab lisãas ci filosofi. Mu dakkal njàngam mi, tàmbali di ànd ak ay nit (góor ak jigeen) yuy yëngu ci mbiru uslu ak misig… Foofu sax la ko cofeel gi mu am ci mbind mi feeñoo. Ginnaaw bu waajuram wu jigeen faatoo, mu tàmbalee bind : « Dama xalaat ne bu may bind ci moom, dina am lenn lu ma mën a dekkal, dinaa ko mën a génne ci lu ma jàpp ne lu neenoon ba pare la ». Ci noonu, mu daldi bind mayeem (nuwelam) bu jëkk, tudde ko L’Univers, waaye ba tey, téere boobu kënn mësu ko siiwal.


Royuwaay:Infobox Biographie2 Eunice Adabunu mi juddu ci atum 1919, jigéen buy yëngatu ci wàllum jënd-ag-jaay la, bokk na ci jaaykatt yu jigéen yu Naza Benz. Mongui juddu ci atum 1919, jugge ci gox bu tuuti. Ci 11 at la tambale nekk baana-baana di jaay beñe, suukar ag ay per. Mu far mujj tekki ci njayum sër, ci jaba bu Lomé teksi muje doon way Nana Benz yinga xamne ño gëna siiw. Mu  am ay gëm-gëmug tembte, ngir Eweland bu boyu Tegsi Togo. Segam dafa jël alalam def ko ci limu gëm,  mu daldi bokk ci ñi ëpp doole ci parti way tembte yi bi tudd komite mboolom togo, bu Sylvanus Olympio.  Ci at yu 1960, bokk na it ci way xelalaate bu gox ba teksi jiite paccu goxu Lomé bu kurel gi ëmb mboolem jigéenu Togo (UEFEMTO).  Doxna it ci njangum xale yu jigéenu Lomé.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Dencukaay:Phplogo.png PHP Làkku Day la bu ubbeeku te jàppandi, defees na ko ngir sos ay xëti web yu matale jaare ko ci ab seddalekatu HTTP3, waaye it di nay man a dox niki beneen làkk bu man a doon ci anam gu biiru, PHP làkk wuy màgg la ba ci sumbu 5 ci doxiin aki melo yu mat, akuk woom ci ag kàngoom. Yaxub PHP sos na ko moom Rasmus Lerdorf ci atum 1995, fim ne ñiy toppatoo yokkte gi ak di ko saytu moodi The PHP Group (Mbaaluk PHP gi), PHP Tëriin lu ubbeeku la ci Sarti PHP dëppalees ko ak Sarti GNU General Public License (GPL) misaalum xëtu PHP.php / PHP.php4 /PHP.php5 PHP.phtml <?php //baat yi fii ?>


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Asmara mooy péeyu réewum Eritere di itam dëkk ba fa gën a rëy.


Dencukaay:Soppalikaay.jpg Soppalikaay ab jumtukaay la buy tax a man a soppi limu dend ak taraayu dawaanu mbëj bu jóge cib gongikuwaay buy jur kàttanu mbëj gu safaanu, ci beneen limu dend ak taraay yu wuute te bokk baraay ak melokaan. Te limuy ñakk ci kàttan ci soppali gi lu néew la. Ab soppalikaay, ci dawaan bu safaanu rekk la man a doxe, ndax ci bii xeetu dawaan la mbëjbijjaakon bu safaanu, di ci li doxam aju, man a juddoo. Soppalikaay yi ci ndomboy jokkalekaayu dawaanu mbëj yiy lëkkale jóoxuwaayu mbëj yi (digg yu mbëj) ak jëfandikukat yi lañu leen di jëfandikoo. Bokk na yenn ci ngirte yi tax dawaan bu safaanu bu Nikola Tesla am-ndaw ci kaw dawaan bu wéy bu Edison ci liñu doon woowee xareeb dawaan yi. Lim bu bari bu kàttanu mbëj bees soxla ci mboolaay yu taaxe yi tax na ñu war koo jóox ci bariwaay bu dayoowu ci jóoxuwaay yees duppee digg yu mbëj.


Royuwaay:Infobox Politicien Maam Maajoor Bóoy mu ngi juddu atum 1940. Jigeenu nguur la ci Senegaal, nekkoon fi jëwriñ ju jëkk, moom sax mooy jigeen ji jëkk a nekk jëwriñ ju jëkk ci Senegaal. Maam Maajoor Bóoy mu ngi juddu atum 1940 ci Ndar (See-Luwi). Ñenn ci njabootam, xam-xamu yoon lañu jàng. Way-juram wu góor gerefiyee la woon laata muy nekk isiyee (huissier de justice). Kenn ci ay càmmeñam toppekat seneraal (pólokirëer seneraal) la woon ca ëttu àttekaay bi gën a mag ci Senegaal (Cours suprême du Sénégal). Keneen ki ci nekkoon jàngalekat buy jàngale lii di droit international privé, moo mujj doon njiitu iniwersite bu Dakaar. Bi mu jàngee ca liise Federb bu Ndar ba matal, la ñëw iniwersite bu Dakaar, atum 1963, ci béreb bi ñu fay jàngale yoon ak koom-koom. Ginnaaw njàngam ci iniwersite bu Dakaar, dafa dem jàngi Pari ci ab lekool bu ñuy jàngale yoon ñu naan ko Centre national d'études judiciaires (CNEJ) de Paris, lekool boobule moo mujj nekk lekool bi ñuy tàggate àttekat yi (École nationale de la magistrature).


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Dereet ndox mu xonk la muy daw ci yaramu nit ak luy dund niki nit, di jaar ci diggante der wi ak yàpp wi, ngir man a wéy ci cér ci ko soxla, ngir dox niki: res, roñoo, Lu am solo la ngir ag dund man a am, ndax mooy séddale oksisen (li ngay noyyi) bi ci yaram wépp, lu man ta ñàkk la ci doxug oksisen bi Nit ku mukàllaf dina ci am lu toll ci juróomi liitar


Esperanto - Làkk Jubilea simbolo flago Internacia Lingvo Kurso - volofa lingvo Lii ndimbal: (Helpo: www. esperanto-afriko. org. (kurso en araba lingvo); www. lernu.net kursoj (= kursoj) La internacia lingvo - ESPERANTO estas lingvo facila. Ĉ = (Sili) Ĉilio, G = (J) germanio, germanujo (=Almaañ) , Ĥ = Ĥemio (= ?; (Novartis, BASF), J = Junio (=Suwe); Julio (= Sulet ); J = Jordanio (Jordaani ), Ĵ = ĵurnalo (= surnaal ); Ŝ = ŝipo (= gaal / waruwaay ); Ŭ = aŭto (= oto ; ndaama; woto) januaro = Samwie februaro = Fewirie marto = Maars ; Maars(weer) aprilo = Awril majo = Mee junio = Suwe Julio = Sulet aŭgusto = Ut septembro = Sattumbar oktobro = Oktoobar novembro = Nowembar decembro = Disambar Alfabeto de Esperanto; - Esperanto, a, b, c (gune) deggal! ?? - Prononoco kaj alfabeto ( fr.: prononciation et alphabet) : “Afriko”, "hotelo", "amiko", "kontinento".


Ci làkku ibrë (הֶבֶל / הָבֶל) la tur wi jóge. Ci angale mooy Abel; Ci faranse mooy Abel Abel mooy ñaareelu doomu Aadama ak Awa. Magam, Kayin, moo ko réy (Ge 4:2-8). Ci Lislaam mooy Haabiil. Ci Injiil dañuy wax ci Abel ci Mc 23:35; Lu 11:51; Yt 11:4; 12:24.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Mbooleem beeñ bi ak doj yi ñoo sos wàll gu tond (superficiel), gu dëgër gu kol-kolu suuf si, ñu koy woowe Jéeri ji walla aji wow ji.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Santiago de los Leones de Caracas mooy péeyu rééwum Benesuwela


Pachuca de Soto (es. Pachuca de Soto) béne city Meksik.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Thanh Hoa ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Wiyetnaam. Mi ngi yaatoo 141 km², ci 2011 amoon na 393.224 way dëkk.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Serisaleem mooy péyu réewum Israayil. Serisaleem - Jerusalem - ירושלים


Koyhaike dëkku di Sili.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Santa Maria benn diiwaan ci yu nekk Sal, Kap Weer. GD Palmeira SC Santa Maria Miguel Dias Rodirlei José Ascensão Duarte (Rody) - futbooler Manuel Antonio Martins Rúben Sança Praia de Santa Maria Hotel Garupa Praça Marcelo Leitão Praia de Santa Maria http://www.ine.cv/censo/censo2010.aspx SC Santa Maria - Sports Mídia (pt) https://web.archive.org/web/20120315224500/http://opengalleries.org/cape_verde/santa_maria/Santa_Maria.html


Tol ag garab la, bokk ci njabootug "Apocynacées" Garab gu ndaw lay doon ,ay doomam da ñuy muluŋ am ay doom ci biir, doom yi manees na koo lekk bu ñoree ak buy bëgg a ñor. Doom bi day xaw a xonq. Tol, ñi ngi koy fekk ci yenn gox yu mel ni ca kaskaat ya, ak yenn ci barab yi am ay xeer. Doom bi bu matee dëgg, dees koy lekk noonu. Doom bi manees na cee defar ay naan walla sax sàngara. Dinay aare ci yenn xeeti feebar yi lu ci mel ni jabet ak ñoom séen. Bokk na ci garab yi nga xam ne dañuy reesal lekk. Landolphia heudelotii


Garabu papaya lu ci ëpp nu ngi koy gis ci diwaan yi nga xamne ndox dafaa bari. Mu ngi soqeekoo ca "Sud Mexique" . Guddaayam dana tóll ci 3 ba 7 meetar. Mu bokk ci njabootu dicotylédone bi nga xamne seen i wànqaas lu ci ëpp day taqaloo. Dundam ci kaw suuf nag, taxu koo yàgg lool diggante ñatt ba juróom i at su bare ba bare waaye ci at mu njëkk mi dina tambale am meññeef. Te booy dagg wànqaas yi, diir bu gàtt mu tàmbalee amaat yaneen i wàqaas. Xóotaayu biiram tóll na ci 20 Cm (Diamètre), te li ko wër lépp yeen saa yi mu yor melo wu (vert,) yenn saa yi mu yor wu gris.


Ci làkku gereg \~baraciav\~; Ci làkku ibrë (\^hykrb\^) la tur wi jóge. Ci angale mooy Barachias; Ci faranse mooy Barachie Baayu Sakariya ki ñu reyoon ci këru Yàlla gi la woon. Turam feeñ na ci Injiil ci Mc 23:35.


Ci angale mooy Israel, people of Israel or children of Israel; Ci faranse mooy Israël, peuple d'Israël ou fils d'Israël Israyil mooy tur, wa Yàlla jox Yanqóoba, doomu Isaaxa, di sëtu Ibraayma. Ñi wàcc ci Yanqóoba nag lañuy wooye bànni Israyil walla it Yawut yi. Def nañu fukki giir ak ñaar, di yi soqikoo ci doomi Yanqóoba. Man nañu gis bànni Israyil ci Injiil ci aaya yii: Mc 8:10; 10:6; 15:24; 19:28; 27:9; Mk 12:29; Lu 1:54,80; 2:25; 7:9; 22:30; Yow 1:31; 3:10; Jëf 2:36; 4:10,27; 5:21,31; 7:23,37,42; 9:15; 10:2,22,36; 13:17,23; Jëf 13:24; 19:4; 26:7,17,23; 28:20; Ro 9:4,6,27,31; 10:1,19; 11:7,11,17,25,26; 1Ko 10:18; 2Ko 3:7,13; 11:22; Ef 2:12; Fb 3:5; Yt 7:5,9,11; 8:8,10; 9:19; 11:22,28,29,30; 12:18; 13:10; 2Pi 2:1; Pe 2:14; 7:4; 21:12.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Maio diiwaan dunu ci yu Kap Weer. Cidade do Maio Alcatraz Barreiro Calheta Cascabulho Figueira da Horta Figueira Seco João Lagoa Monte Branco Morro Morrinho Pedro Vaz Pedro Vaz Contra Baia Galeão Pilão Cão Porto Cais Praia Gonçalo Ribeira Dom João Santo Antônio Académico 83 Académica da Calheta Onze Unidos Instituto Nacional de Estatística: [1] https://web.archive.org/web/20110927134552/http://www.anmcv.org/portugues/membro.php?id=maio http://www.caboverde.com/ilhas/ymaio-it.htm (en) (pt)


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Cidade do Maio (Porto Inglês (Waax bu angale)) benn dëkku Maio ci yu nekk Maio, Kap Weer. Académico 83<ref>Académico 83 - Soccerway (fr) Onze Unidos CD Onze Unidos - Soccerway (fr) Beira Mar http://www.ine.cv/censo/censo2010.aspx


Royuwaay:Redirect Royuwaay:Redirect Feebaru stress buy wëy (PTSD) mooy benn feebaru xel bu nit mëna am ginnaaw bi mu fekkee benn tiitangejoge ci xew xew, ni yëfu saay saay, xare, ay bëkkante ci tali bi, walla yeneen xëbal ci dund nit ki. Yi koy wone bokk na ci jaaxle ci xalaat yi, yitte, walla ay géntjoge ci ay xew xew, ci xel walla ci yaram itteci(traumatisme) feebaru joge ci fekke xew xew bu yëngul xel-yiy tegtalaate, jééma moytu traumatisme joge ci yiy tegtalaate, ak yoqute ci xeex walla daw. Mbir yii di wone feebar bi dañuy yagg lu tollook lu ëpp benn weer gannaaw xew xew bi. Xale yu ndaw yi duñuy faraldi wone tiitange, wante mën nañu génne li nekk seen xol ci ay po. Nit ku am PTSD dafay nekk ci risk bu kawe ngir xaruak bëgga gaañ boppam. Ñu ëpp ci ñi fekke ay xew xew yi indi tiitange dañuy ame PTSD. Nit ñi dund tiitange ak yeneen nit (ni siif wallanoot xale) ñoo gëna mëna ame feebaru PTSD, méngale leen ak ñi dundul-su ñusukkandikoo ci tiitange, yi mel ni ay aksideŋ ak yaqu yaqu yu joge ci jawu ji.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Piipa : Delphinus delphis (dundat yi) (fr) Informations et connaissances sur les milieux côtiers et marins ouest africains : "Piipa"


.st mooy barab bu tolluwaay bu njëkk bu réew (ccTLD) bees jagleel dunu Saw Tome ak Preesip Moo ngi njëkk dugg ci net bi 1997. (en) Informazioni Whois IANA (en) .ST Domain Name Registry


SEEX SÀMBA JAARA MBAY Seex Muhamadu Abdu Kariim Sàmba Jaara Mbay: Mi ngi gane jamono ci atum 1868, làqu ci atum 1917 dundam mi ngi tollu ci 49i at. Di doom ci S Ahmadu Mbay ak Soxna Ndaag Kan Ñaŋ. Di rakk ci S Saa-jéey Mbay mi nga xam ne nitu Yàlla ku mag la woon, ba sax Sñ Sàmba Jaara Mbay moom la defoon ub Sëriñam. Sñ Saa-jéey Mbay, jamono bi Sëriñ Tuubaa nekkee Ndar jëkk muy dem ci géej gi booba Ndar moo doon gëblag senegaal. booba nag Sëriñ bi daa na dem lu bari ci ku ñuy wax Sëñ Móodu Njaay Maa-béey daan dal fa moom, foofa la Seex Saa-jéey gisante woon ak Sëriñ Tuubaa Sñ Saa-jéey Mbay nag bi mu tasee ak Sëriñ bu mag bi, ba Sëñ bi wan ko lam ko wan, ca la jébbalu fa saa sa. Sëriñ bi nangul ko njébbaloom teg ci seexal ko ca bis ba, ngir fam tollu ci sunu Boroom. Ca ginnaaw ga la doon wëri rakkam jii di Sàmba Jaara Mbay, ngir mu jébbalu ci Sëriñ bii mu gis; muy Sëriñ Tuubaa.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Téeméer : 100


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Kër (Kër gi) : njaboot neeg.


Buruundi (Gàwu Buruundi) : réewum Afrig. Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Taaylaand (Ruwaayom bu Taaylaand) : réew Asi


Letóoni (Republik bu Letóoni; lv: Latvija, Latvijas Republika): réewu Tugal (Óróop)


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Wilniyus (lt: Vilnius) Mooy péyu Réewum Lituwaani


Nepaal (नेपाल) (Ruawaayom bu Nepaal) : réewu Asi. Nepaal Kathmandu Swayambhunath Patan Bhaktapur Himalaya Himalaya Kaski District Mustang Mustang


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Football benn sport. A-League Bundesliga - Almaan Bundesliga (Otirich) Campeonato Nacional - Gine-Bisaawôo Campeonato Nacional - Kap Weert Campeonato Nacional - Saw Tome bu Prinsip C-League Girabola - Angool I-League J-League Ligue 1 - Faraansi Ligue Pro La Liga - Espaan Liig 1 - Senegaal Major League Soccer (MLS) Premier League - Angale Premier Soccer League Primeira Liga - Portigaal Série A - Beresiil SuperLeague - Girees Sport


Réewum Diggu Afrig : réewum Afrig Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Wallis ak Futuna : Dun Oseyaani + Faraas.


Ci angale mooy dill or anise; Ci faranse mooy aneth Jiwu walla doomu gàncax gu saf la. Boroom xam-xam yi xam nañu ko ci turu Anetum graweyolensë (Anethum graveolens). Jëfandiku nañu ko ngir safal ñam ak faj feebar. Ci Injiil dañuy gis baat bi ci Mc 23:23.


Yoonu nguuru Room wu mag wu tudd Yoonu Eŋaca (Via Egnatia) dafa demoon ci diggante Asi Minër ak Itali. Tàmbale na fu dëkku Istanbuul nekk tey ji ca Géej gu Ñuul ga, jàll Maseduwan ba egg géeju Adiratig. Bokkoon na ca yoon wu ñu jaaroon ngir dem Itali ak Room. Tali doj la woon. Maanaam defaroon nañu ko ak ay xeex yu ñu yett ba kaare ngir seen ànd jege. Yoonu Eäaca jàll na diiwaanu Maseduwan diggante Géej gu Ñuul ak Géeju Adiratig. Dafa tàmbali woon ca Géej gu Ñuul ca dëkk bu tuddoon Bisansë (Byzanse), mooy dëkku Istanbul, jaar ca dëkki Neyapolis, Filib, Amfipolis, Apoloni, Tesalonig, ak Pela ba noppi dem ba Dirxasiyum (Dyrrhachium) ak Apoloni ca Géeju Adiratig. Guddaay ga mooy tollook 800 kilomet. Nit ñi doon nañu dugg gaal ca Dirxasiyum walla Apoloni ngir jàll géej ga te fekk yoon wa jëm Room.


Dalmanuta – Ci làkku yawut la tur wi jóge. Ci àngale mooy Dalmanutha, ci faranse mooy Dalmanoutha. Diiwaan la woon, ci penku dexu Galile fu Yeesu demoon. Xamuñu ne tembe fan la nekkoon. Man nañu ko gis ci Mk 8:10.


Baatu Njàngat day tekki mbooleem ay mbind yuy wax ci ay koj. Ni ko Ñenn ñi di gisee du yem rek ci mbind yu ñu taaral waaye am na it njàngatu kàddu, maanaam yu yemm ci ay kàddu. Sunu xoolee mboolaay yu mel ne yu waa Afrik yi xamul woon bind, seenum njàngat ci kàddu la yemoon. Njàngat day di ab fànn gu am genn melokaan gi ci jokkoo, muy ci mbind walla ci kàddu, di tax ñuy man a jëfandikoo làkk bi bu baax te di am njeexit ci baatukaay bi. Njàngat da fa yaa te bariy fànn, li leen di wuutale mooy mbindin walla ndefu téere yi. Taaral gi am na ci lu am solo. Ci lu ëpp dañ koy jàppee ni ag fànn. Waaye itam doon na lu jafe rëdd ay peggam rawatina su nuy bind ci xeltu, ci xarala walla yeneen. Njàngat day di ab fànn gu am genn melokaan gi ci jokkoo, muy ci mbind walla ci kàddu, di tax ñuy man a jëfandikoo làkk bi bu baax te di am njeexit ci baatukaay bi. Njàngat da fa yaa te bariy fànn, li leen di wuutale mooy mbindin walla ndefu téere yi.


Bëj-saalumu Afrik moo ëmb barab yi nekk ci Bëj-saalumu allub yemoo gu Afrik. Dañ ciy boole tamit duni Afrik yi nekk ci Bëj-saalum-sowu mbàmbulaanu waa-End ci wetu Madagaskaar ak duni Afrik yi ci Bëj-saalum-penku mbàmbulaanu Atlas. Askani Xoysan ñoo fa njëkk a dëkk, ci li ci tegu la bantu yi ñéw. Ci jamono gi waa tugal aakimoo diwaan bi, lañ seddale réewi tayam yi. Doon na diwaan bu am-alal te suufam naggu lool mbay. Rèew mi gën a jëm-kanam ci Afrik, fa la ne rawatina muy Réewu Afrik gu Bëj-saalum Juroomi Réew ñoo nekk ca diwaan boobu: Botswana Lesoto Namibi Afrik gu Bëj-saalum Eswatini Malawi Madagaskaar Mosambik Saambi Móoris Komoor Simbaawee


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Melo : kuloor (fr : couleur)


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Watikaa mooy péyu réewum Watikaa.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Sal Rei benn dëkku Boa Vista ci yu sowwu yu dunu Boa Vista, Kap Weer. Waax bu Sal Rei (Porto de Sal Rei) Académica e Operária Sport Sal Rei Club Sporting Clube da Boa Vista Staad Arsénio Ramos Aristides Raimundo Lima http://www.ine.cv/censo/censo2010.aspx


Dimb garab la gu jub te gudd lool guddaayam man naa mat juroom ñeenti met ba ñeen fukki met. Dimb di sax nag yii la: Senegaal, Mali, Niseeriya ak Kamerun. Doom bi dees koy lekk ci tooyaay bi ak bu wowee itam saal bi it dees koy lekk nit ak mala yépp a ci yam. Mutt-mutt di doomu dimb bu ñor bi, moo gën a neex keŋ. Keŋ mooy doom bi ñoragul. Àllambere mooy der biy muur saal bi. Saalub dimb it lu am solo la. Bant la bu ràññeeku ci bant yi ndax talaayam ak dëgëraayam, max manu koo yàq. Dañ koy jëfandikoo ngir defar ay lal ak i armuwaal yu rafet te man a yàgg. Dimb garab gu ñaas, am xasam di lekkloo tey faj saw-lal, day faj lu bari, bokk na ca ray jaani-biir, di ko daggte ba nga koy saw, garab gu baax ci suuf ngir ne lu meññ ci ronam màgg te naat, boroomug kër gu neex la te amadi dég, ker gu dége mooy gu picc yay toŋ cag garabam te di fa tàgg ba toog fay jafe. Cordyla pinnata


Njàndam xeetu gàncax la gu bokk ci njabootu “capparaceae”. Moo ngi bàyyikoo Afrig gu sowwu gi. Njàndam gancax la guy sax fu nekk. Dana àgg yaar ba juróomi met cib guddaay. Njàndam day meññ ay foytéef. Ay tóortóoram day dajaloo. Foytéef bi danay am benn ba ñenti xoox yuy yor wirgo wu nëtëx su ñoree. Njàndam dees na ko jëfandikoo cig togg ak cim paj. Ay doomam dees na ci jële xeetu ñam yu nekk. Boscia senegalensis


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Faraas (Republik Faraañse) : réewu Tugal (Óróop) Làkk : Ci Faraañse mooy France. Péy : Pari


Angolaa (Réewum Angolaa) : réewu Afrig. Lii ab tambali rekk la man ga cee dugal sa loxo ndeem amga ci xam-xam. Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Bahrayni (nguur gu Bahrayni) : Réew Asi


Óstraali : Réewu Oseyaani


Korwaasi (Republik bu Korwaasi; hr: Republika Hrvatska) : réew Óróop


Royuwaay:Infobox Biographie Wangari Maathe Wangari Maathe atum naari junni ak juroom benn njoxe yu yoor turam: Wangari Muta Kan ak fan la juddoo: Bes bu jekk ci weeru awril atum junni ak juroom neenti teemeer ak neent fukk ihit,gox bu am solo Fu angale yi sampoon ca kenaa jamono ju mu génne adduna: naar fukki fan ak juroom ci weeru satumbar atum naari junni ak fukk ak benn(fekk mu amjuroom naar fukki at ak benn ca Nayrobi,dekkub kenaa Dekk bi mu askanoo: kenaan liggeeyam,


.it mooy barab bu tolluwaay bu njëkk bu réew (ccTLD) bees jagleel dunu Itaali Moo ngi njëkk dugg ci net bi 1987. (en) Informazioni Whois IANA (en) .IT Domain Name Registry


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Wersun : Spondyliosoma cantharus (jén - rab) Askan (pop) : ? Réewu Afrig: Kap Weer - Gaambi - Ginne - Ginne Bisaawóo - Gànnaar - Senegaal Melo : dóomu taal Dayoo : 60cm (fr) Informations et connaissances sur les milieux côtiers et marins ouest africains : "Wersun" (en) Fishbase : "Spondyliosoma cantharus"


Xureer garab la gu bàyyikoo Sapoŋ, Óstaraali, ca pàcc bu yaa ca Asi gu Ngoppkaw, (Bëj-saalum ak Penku) ak ca dun yu bari yoy Jàmme(pasifig) gu Bëjsaalum. Xureer gi garab la guy tóortóoram yore xetu laaj. Xeetu garabu tóortóor la gog gox yu naaje ak xaw a naaje yi. Day yeex a màgg, day néew i xob, téeñu ronu garab gi daa teqaloo te yor xob yuy melax ak um xànc mu am i gàkkgàkk yu weex. Yenn ciy xeetam man nañ àgg ba 30i met ci guddaay. Ci suuf su naat te néewle ag sëcc(asibe) lay gën a man a meññ. Xureet garab gu am ug tooke la waaye ginnaaw ag togg dootul lore. Xob yi ak meññ mu yees mu dañ leen lekk niy lujum. Dees koy fajoo, di ci dolli ag xëntewoo lekk, di ci jële ay bir ngir defar simaa, te di yàtt cim mattam ay jumtukaay. Crateva religiosa Farañse: poire à l'ail sacrée


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Tarrafal de São Nicolau benn dëkk-dëkkaanu ci yu dunu São Nicolau, Kap Weer. Tarrafal de São Nicolau Cabeçalinho Fragata Hortelã Palhal Praia Branca Ribeia dos Calhaus Ribeira Prata AJAT'SN FC Praia Branca FC Ultramarina de Tarrafal http://www.ine.cv/censo/censo2010.aspx https://web.archive.org/web/20190714061259/http://www.anmcv.com/Munic%C3%ADpios/TarrafaldeS%C3%A3oNicolau.aspx


Portugaal (Republik Portugees) : réew Tugal (Óróop)


Seychelles (Republik bu Seychelles) : réew Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Ndar (fr. Saint-Louis-du-Sénégal) béne deukkou Senegaal. Mu ngi ci bëj-gànnaar Senegaal.


.ro mooy barab bu tolluwaay bu njëkk bu réew (ccTLD) bees jagleel dunu Romaani Moo ngi njëkk dugg ci net bi 1993. (en) Informazioni Whois IANA (en) .RO Domain Name Registry


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Ginne (Republik bu Ginne) : réew Afrig Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Tangor (b-) : ~ tund, jànj.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Max (m-) : gunóor (rab)


Weeru Maars mooy ñetteelu weer ci arminaatu Gregori ak ci bu Suul. Baat baa ngi jóge ci latin: Maars, ngir màggale ko yàllay waa-rom ja: Martius (yàllay xare yi), ci weer wii daanaka la xare yi daan door, ndax ci la tangaay bi di tambalee. Ca jamono ju yàgg ja, moo nekkoon weer wi njëkk ci arminaatu waa-rom.


Weeru Suwe mooy juroom-benneelu weer ci Arminaatu Gregori ak ci bu Suul. Baat baa ngi jóge ci latin: junius. Jàppees na ne yàllaay waa-rom ju jigéen ja Junon lees ko jagleeloon ngir màggalee ko ko. Ca jamono ju yàgg ja, moo nekkoon ñeenteelu weer ci arminaatu waa-rom bu yàgg ba. Suwe mooy weer wi njëkk ci tangaay bi ci réew yi féete ci xaaju-kol-kol bu bëj-gànnaar bi.


Weeru sulet mooy juroom-ñaareelu weer ci arminaatu Gregori ak ci bu Suul. Turam ma ngi jóge ci latin Julius, ngir màggale ko Suul Sesaar, buuru Rom ba woon, moom mi taxawaloon ci 46 nj. j. Isaa arminaatu Suul, tudde woon ko boppam, moo nekkoon juroomeelu weer ci arminaatu waa-rom bu jamono ju yàgg ja.


Dencukaay:Al-haram.jpg Aj mooy juróomeelu ponku Lislaam, Ci waxi Yonent Yàlla Muhammed ja ni: "Tabaxees na Lislaam ci juróom: Seere ne amul benn buur bu dul Yàlla te Muhammed ndawam la, Taxawal Julli, Joxe Asaka, Woor weeru Koor, Ak Aj ci ku ko man aw yoon", ba tay Aj farata la ci benn jullit bu ko man (ci bépp anam), ci waxi Yàlla mu kawe ja ni:ñeel na Yàlla ci nit ñi Aj néek ba ci ku ko man aw yoon (benn yoon) te ku weddi Yàlla moom woomle na waliif mbindéef yi. Aj Màkka benn yoon wartéef la ci mukàllaf mu ko man ci yaramam ak ci ab yóbbalam. Manug Yaram wi moodi mu bañ a ame wopp ju ko tee man a dem walla mu ragal ca dem ga dollikug wopp ja, walla sosug wopp walla ak yeex a wér. Yobbal bi yit moodi mu am lu ko lew lu sell loo xam ne darra ci ribbaa nekku ca, àqi kenn nekku ca, te yalwaanu ko ñaanu ko te mu doy ko sëkk ba du tumurànke ci yoon wi du ca yalwaan du lëjal kenn, waa këram itam mu bàyyee leen lu leen doy sëkk ba du ñu tumuturànke du ñu lëjal kenn.


Dawaanu mbëj ag wal la niki yépp gu nosu gu yani mbëj (njunjam di Q), naka-jekk cig wëñug weñ lay jaar walla bépp jumtukaay buy watat. Dawaan bi dees koo jappee woo, ci ndorteelu taariixu mbëj, niki ag walug yan yu baax (+), donte sax xam nanu ne, su nu xoolee ci watatukaay yu mbell yi dawaan gaa ngi judd ca walug mbëjfepp yi, yi am yan yu bon (-), ci beneen jubluwaay bi. Kon ni ñu foogeewoon ne la dawaanu mbëj di jublu, du noon, waaye safaan wa la, yan yu bon (mbëjfepp) yi ñooy dox jëm ci yu baax (+) yi. Donte lii yépp, gisiin gu njëkk ga moo wéy di baax, ci déggoo. Njunj gi ñuy jëfandikoo ngir tudd bariwaayu dawaan (limu dawaan giy wal ci jenn jamono) mooy I, di ko wax taraayu dawaan, te bennaanu natt bi ñu koy natte di bi àdduna bi déggoo mooy ampere. Dawaanu mbëj manees na koo natt ak jumtukaay bees di woowee nattampere, waaye gii anam dafay laaj nga dog ndombo gi, xamees na ne du li gën ci yenn nekkiin yi.


Yeneen sémbi Wikipedia ci yeneeni kàllaama. Nu lim ci ñenn ñi rekk Yi weesu 250000 jukki: Deutsch · English · Español · Français · Italiano · Nederlands · 日本語 · Polski · Português · Svenska Yi weesu 80000 jukki: Català · Čeština · Esperanto · Norsk (bokmål) · Русский · Română · Slovenčina · Suomi · Türkçe · 中文 Yi weesu 40000 jukki: العربية · Bahasa Indonesia · Български · Dansk · Eesti · עברית · 한국어 · Lietuvių · Slovenščina · Српски / Srpski · Українська Yi weesu 20000 jukki: Bahasa Melayu · Bosanski · Ελληνικά · English (simple) · Euskara · فارسی · Galego · Hrvatski · Magyar · Norsk (nynorsk) · ไทย · Tiếng Việt Yi weesu 1000 jukki: Afrikaans · Kiswahili · Yorùbá · Malti · Lojban Yeneen sémbi Wikipedia ciy kàllaamay waa Afrig Afar · Akan · አማርኛ · Bamanankan · Chicheŵa · chiShona · chiTumbuka · Ɛʋɛ · Fulfulde · Gĩkũyũ · هَوُسَ · Igbo · isiXhosa · isiZulu · Kinyarwanda · Kirundi · Kongo ·Lingála · Luganda · Malagasy · Oromoo · Oshiwambo · Sängö · Sesotho · Setswana · siSwati · Soomaaliga · ትግርኛ · tshiVenda · Twi · Xitsonga · (ngir yeneeni Wikipedia, xoolal ci bànqaasu wet gi) Yeneen sémbi WikiMedia Wikipedia ngi jàppandi ci ndimbalu Wikimedia Foundation mi dalal ciy joxekaayam sémbi wiki yu bari, ubbeeku, barilàkk te amul-fay:


Xiirtalu ag feeñte la gees di gis ci ag ndombo gu mbëj. su dawaan biy jàll ci ndombo gi di soppeeku, sunu sukkandikoo ci àtte Lorentz, dafay sabab jenn doole ju mbëjdoxalukaay juy bañ coppiteeg dawaan bi. Su ndëgërlu gi doonee liy bañ walug dawaan bi, xiirtalu gi mooy li bañ ag coppiteem ci jamono. Gii xeetu feeñte ci dawaan bu safaanu rekk lañu koy amee. Walug bijjaakon gees di am ci juddug ab toolu bijjaakon ci biir ndombo gi mooy tax nu man a xayma dayoo bu xiirtalu gi. Su ab dawaanu mbëj i di jàll ci ab wommatukaay xiirtalu gi mooy juddal ab toolu bijjaakon ci li ko wër. Su nekkee dawaan buy soppeeku ci jamono walug bijjaakon bi Φ {\displaystyle \Phi } dafay soppeeku ci jamono moom itam, coppite googu mooy sabab jenn doole ju mbëjdoxalukaay juy bañ coppiteg wal gi. Segam xiirtalu gi mooy liy bañ coppiteeg dawaan bi te ci dawaan bu safaanu li ñu bëgg mooy dawaan bi di man a soppi dayoom ak ci benn baraay bi, kon xamees na ne man naa nekk gànlankoor ba tax keman wara tuuti.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Ben Tre ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Wiyetnaam. Mi ngi yaatoo 67 km², ci 2011 amoon na 116.000 way dëkk.


Jamma ngen fitna Bis boobu, ci njël la jok, dèm ci wanag wa, raggu. Ginaaw loolu, ma dèm jappu ba sètt, juli, jal sama kuruus, doxontu walee ba ca tunduwa, ndax daagub suba day fuddu tank. Kerook, guddi googu, taw bu barri mo soteeku si dëkk bi. Ma ngi fateliku, bi marax di jot, ap jabbu bu am doole doona melax ci bëtt ganaar. Dëgg la sax de, xiin ño ngiko baaxó giss si penkku bi. Ba bi ñuy fàtu, xiin wa saaxé gul woon. Bi ma leemo ba tëdd daal, la degg peppu ndox di tëgg xeddu neeg bi, mbete ay gewāl yuy sajji lambu. Ci kaw loolu la for bëtt bani gis, aw dännu wu rey buy xoti asamán mooma yee waat. Dëkk bani selaw. Dara yanguwul, nga xamni yalla rekk moo am doole, kuy jaay doole, kuy jaay ngoora, akk nguur, ba dajje ak Boroom bi, danga xamni, nguur ken’ako moom tamuy Yalla, keppu kum ko jox, war nga séed suba, yaræm jaamam yi. Loolu motax wolof njaay naan, nguur kenn duko gnèd.


Locri (Locri ci waxiinu waa-locri), ab dëkkaanu, ci tunduw Reggio Calabria digoo ak dëkkaanu Gerace ca réewum Itaali.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Trojany ab dëkku-kaw la ca Poloñ. Mi ngi ne ci diggante Wołomin ak Warsaw, ci wetu Dąbrówka. Mi ngi ci 2014 amoon na 490 way dëkk.


Budka Suflera bi Poloñ rock buum. Krzysztof Cugowski Romuald Lipko Tomasz Zeliszewski Łukasz Pilch Mirosław Stępień


Epatit A (ñu gënoon ko xamee ci turu epatit biy dale) doon na Jàngoro juy dale ju tar buy jàpp res wi te li koy joxe di doomu jàngoro biñ naan Epatit A (HAV). Bari na lu muy dal nit te du feeñ rawatina ci ndaw yi. Diggante bi muy dugg sa yaram ak bi muy tàmbalee feeñ, mi ngi tollu ci diggante ñaar ba juróom-benni ayi-bis. Su la dalee mën na def ak yaw juróom ñatti ayi-bis te dina faral di ànd ak: xel muy teey, waccu, biir buy daw, der bu mboq, yaram wu tàng, ak mettitu biir. Luy tollu ci 10 ba 15% ci ñi mu dal ñooy wéy di ko gis su demee ba weesu juróom-benni weer ginaaw bi mu leen dalee. Mag ñi mën nañu ci jëlee Feebaru res bu tar waaye bariwul lu muy dale. Li koy faral di joxe mooy lekk ñam wala naan ndox mu am doomi jàngoro. Meññeefu géej buñ toggul ba mu ñor dina ko faral di joxe. Jege ku ko am lu ëpp, mën na la ko wàll.


Jiitalig aji taalif ji : Bii mooy teereb {Irwaaun nadiim min hathbi hubil xadiim}, di ci maanaa nàndalug aji naanaale ji (ki ngay toogal di waxtaan) ci ndox mu neexum sopp jëwrinu yonant bi , di { xam-xamu jaloore bu nu gàttal} mu ñeel nag ki bëgg a am ab xam-xam ci dundug sëriñ Ahmadu Bamba yal na yàlla dolli gërëmam ci moom ,te jariñ ñu ci,amiin. Ki ko taalif it di ku xeebu ku aajowoo ndimbalul boroomam ak yërmaandeem,tey yaakaar ci moom mu jéggal ko ay bàkkaaram,te làqal ko ay ayibam,yi feeñ ak yi nëbbu,fii ak fan jëm,di Muhammadul Amiin JOOP doomi sheex Ahmadu JOOP mu dagana,yal na leen yàlla boole jéggal. Di it taalibeb sëriñ Tuubaa, yal na ko yàlla gërëm te jariñ ñu ci moom,amiin. Maa ngi ñaan yàlla mu musal ma ci saytaane mu nu jam mi,di tàmblee nag samay wax ak jëf ci turam wu tedd wi,moom mi yor yërmaande ju yaatu ji matale mbindéefam yi ci àdduna,te di ko jagleel ñi ko soob ca àllaaxira,yal na yàlla dolli mucc ak xeewal ci sunu sang,Muhammad,ak ñoñam aki saabaam.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Lonkoyoon Ci séwógaraafi lañ ëpp ci li ñu koy jëfandikoo. Dañ ciy jëmmal ay barab walla ay yoon Français: carte English: map


Alaaji Omar Fuutiyu Taal mi ngi gane àdduna ci ndëkk su ñu naan Elwaar, ci wetu Podoor atum 1794 -1796 g.j, mu bokkoon ci askan wu cosaanu ci Lislaam, baayam mi ngi tuddoon Sahiid mom Usmaan mom Muxtaar Tukkloor bi, yaayam tuddoon soxna Aadama Caam. Dund na ay at ca barab yu sell ya (Màkka), bi mu déllusee réewam la dogu woon ci tas Lislaam te jële fi way sanc yi. Ci atum 1853 g.j, la jibal jiyaar ngir yékkati baatub « Laa ilaaha illal Laah » . Mu song Karta ak Xaaso nangu leen, def fa imbraatóoram gu lislaam gi. Xareb Alaaji Oamar fenqoo na’ak bu Federb bi nga xam ne li ko yékkati woon mooy aar sancoom yi mu amoon ci sowwu bi, ak jéem a tegi loxo penku bi. Alaaji Omar saxoon na te të ci kanamu dooley sanc gi, waaye ci mujj gi mu daanu ca doji Banja Gara ya ca Gine atum 1864 g.j. Bu ko defee doom ja Ahmad Seexu daal di yanu raayob jiyaar bi ci ginnaawam, waaye moom it amoon na ag lott ci kanamu ngànnaayu sancaan yu lëw yii te aaytal.


(fr) = (désert) (en) = (desert) REDIRECTION Màndiŋ m


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Fundo das Figueiras benn dekk-dëkkaan Boa Vista ci yu sowwu yu dunu Boa Vista, Kap Weer. http://www.ine.cv/censo/censo2010.aspx Berlitz (3 Ut 2015). Berlitz: Cape Verde Pocket Guide (en). [S.l.]: Apa Publications (UK) Ltd. ISBN 9781780048765


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Truong Tan Sang : njiitull Wiyetnaam yi (2011-2016).


End : réewu Asi


Shanghai (上海市) dëkku di Siin. Nitñii motnañu 24 152 700 (2015).


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Ugaanda (Réewum Ugaanda) : réewu Afrig. Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Wu-angalteer mooy làkk wa ñuy wax te juddoo ca Nguur-Yu-Bennoo yi


Afrig gu Bëj-gànnaar (Réewum Afrig gu Bëj-saalum) : réewu Afrig Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Norweej (Ruwaayom bu Norweej; no: Norge, Kongeriket Norge): réewum Tugal (Óróop) "Arealstatistics for Norway 2020" (in Norwegian). Kartverket, mapping directory for Norway. 2019-12-20. Retrieved 2020-03-09.  CS1 maint: Date and year (link) "Population, 2022-01-01" (in Norwegian). Statistics Norway. 2022-01-01. Retrieved 2022-02-23.


Talaata : bés ñett (ayubés)


New xeetu garab la gu bokk ci njabootu "Chrysobalanaceae" New a ngi fekk baax ci afrig soww-jant, ci digg afrig, ci Senegaal, Niseeriya, ak bëj-saalumu Sudã. Ag garab la gu ndaw, taxawaayam man naa àgg ba ci 10i Met walla lu ko ëpp, garab la guy sëq, ay xobam day seex. Doom bi dinay toll ci 5i sàntimet ci guddaay. Garab gi daanaka at mépp day am i doom, waaye lu ci ëpp ci ñaareelu xaaju noor bi lay am meññeef. Doom yi day nooy. Dees na ko faral di jëfandikoo ci anam yu bari. Saal bi dees koy lekk. Garab gi nag bu màggee ci àll daay gi du ko manal dara. Doom bi dees koy witt ci ay lim yu bari a bari te di ko jëmbët ngir muy saxaat, dees koy jaay it ci ja yi at mi yépp. Xob yi niki xas mi buñu ko baxalee galaxndikoo ko day faj bëñ buy metti, sunu ko yëyee itam day faj bëñ buy metti. Reen yi aay nañu ci dereetal, sungufu reen bi itam boo ko defee ci ndox baax na ci bëñ buy metti.


Daqaar garab la gu fekk baax ca penku Afrig ca àllu Madagaskaar waaye bari lool ci Afrig sowwu jant fu ci mel ni Senegaal bari na fa lool. Guddaayam man naa àgg ci 20i met waaye itam dafa yeexug màgg waaye nag garab gu man a gudd fan la. Ca Senegaal nag, dees faa xaw a gaafal garabu daqaar. Di wax naan ay jinne dañu fay dëkk, ba ñu bari ñimewuñu koo def seen kër. Meññeefam te mooy doom yi guddaayam di mat 20i sàntimet. Buy door a meññ mooy benqal, day nëtëx te neex lool ñu man koy lekk noonu. Bu ñoree lay doon ub daqaar. Dees na ko jëfandikoo fu bari. Boo maccee doom bi ba noppi day am ab xoox ca biir. Xoox booba mooy sax. Daqaar dees koy jëfandikoo di ci defar naan yu neex. Ak di ko def maccaat ci ceebu jën, te itam njarum daqaar day faj seere di raxas biir, dana faj itam bóoli guy metti. Dees na ko def it cifaay ci laax, ñu di ko wax: Laaxu daqaar. Ngogna di tóortóori daqaar. Moom it daawees na ko jëfandikoo ci cifaayu laax. Niki laaxub ngogna.


Mbal ag garab la gog mi ngi bokk ci njabootug " Euphorbiaceae". Mi ngi bokk ci gàncax yi nga xam ne at ba at lay meññ. Mbal mi ngi cosaanoo fële ci diggu Amerig. Mbal garab la gog day sax foo xam ne baaxu faa saxe mu yaatu lool ci tund yi nga xam ne dafa am naaj. Niki noonu bari na fële ca Afrig bëj-Saalum. Mbal garab la gog bari na xeeti jàngoro yu bari yu muy faj, loolu moo tax fépp fumu nekk dan ko fay jëfandikoo rawatina fii ci Afrig nga xam ne dañu ko fiy jëfandikoo ngir muy faj, biir buy daw, naka noonu dañu koo faa jàppe ngir ne mooy li gën a gaaw ngir faj lépp loo nga xam ne dafa jëm ci wàllu noyyi lu ci mel ni asma, ak yaneen xeet yi ni mel. Bokk na ci ay njariam batay dañoo wax ne moom moo gaaw lool ci faj bopp buy mett. ak bëñ buy metti. Euphorbia hirtata


Yiir garab la gu guddaayam man a àgg ba ci 12 jàpp 20i met, yaatuwaayam ci benn met lay toll. Moom nag ñi ngi ko duppee garabu weñ ndax dëgëraaym max manalu ko dara. Garabu yiir nag amna Senegaal, Kamerun, Sudã ba Niseer. Ay reenam day faj bëñ yu kadam, am xasam it baax na ci góom. Ay xobam ak i bantam baax na ci góomu biir. Bantam bu dëgër boobu dees ciy defar i lal, ak i armuwaal, ak ay ndënd. Garabug yiir Xoox i yiir Prosipis africans


Awa soxnas Aadama Ci làkku ibrë (חַוָּה) la tur wi jóge. Awa mooy ni ñu koy waxe ci Lislaam (حواء, Hawwa). Ci angale ak ci faranse mooy Eve. Turu jigéen ji Yàlla jëkka bind la. Ci faaru Aadama la ko Yàlla bindoon. Danuy gis jalooreem ci Ge 1:27-30; 2:20-4:2,25. Ci Injiil feeñ na ci 2Ko 11:3; 1Tim 2:13. Awa ak Adaama sunu Boroom Moo ngi nuy nettali seen i bir ci Alxuraan, awa di Soxna ci Aadama, doon wéttalam ak noflaayam. Alxuraan a ngi naan: 35. Ñu wax ne ko : “Yaw Aadama dëkkal ci àjjana yaak sa soxna, ngeen di fa lekkee na mu leen neexee, ca fa mu leen soobee ; te bu leen jege garab gile : kon dey ngeen bokk ci way- tooñ ña”. [Saar 2: Nag Wa] 19. “Te yaw Aadama, dëkkal yaak sa soxna, Àjjana ; lekkleen yéen ñaar fu leen fi neex ; waaye buleen jegeñ garab gii ; su amee, ngeen tooñ.” 20.


fr: force de gravitée


Weeru mee mooy juroomeelu weer ci arminaatu Gregori di ñetteel ci bu Suul. Turam ma ngi jóge ci latin, doon tur bu ko waa-rom yi joxoon ngir màggale ko seen yàlla ju jigéen ja maius, jàppees na ne Romolos miy buuru Rom bi njëkk moo ko ko jagleeloon. Ca jamono yooyu moo doonoon ñetteelu weer ci arminaatu waa-rom bi. Bés bi njëkk ci weeru mee xamees na ko niki bés bees di màggale liggéeykati àdduna bépp, ba ci Senegaal kenn du ko liggéey, ci Diiwaan-yu-Bennoo yi ak Kanadaa ñoom 1 Sattumbar lees ko di xewal.


Nowembar mooy fukk ak benneelu weer ci arminaatu Gregori ak ci bu Suul. Turam ma ngi jóge ci latin november, jóge ci novem (juroom-ñeent), moo nekkoon juroom-ñeenteelu weer ci arminaatu waa-rom bu jamono ju yàgg ja.


Berlin mooy péeyu réewum Almaañ. Nit ña ña nga tollu ci 3 440 400 (2010). Berlin


Jiitalug aji firi ji (preface) Jiitalug aji taalif ji Xamale kuy Sëriñ bi, ak ay mbiram, ba bi waajuram wu góor làqoo Ni mu nekke woon ginaaw bi waajur wi làqoo (gërëmul yàlla yal na nekk ci ñoom SancamJolof Ak li ko waraloon Tukkib géej gi Dugg ci gaal gi juge Ndakaaru Dellusi gi juge ca géej ga Ñaareelu tukki bi (bu Gànnaar bi) Ñibbisi gi jugge Gànnaar Ag génnam juge Jolof jëm Njaaréem Tëjte Seere yi ko mag ñi seereel ag màgg akug wilaaya


Afrik gu bëj-saalumu-Sahara, moom lañ daan woowe Afrik gu Ñuul, moo safaanoo ak bëj-gànnaaru Afrik, yem ci Sahel. Seddale gi tegu ñu rekk ci mbiri séwógaraafi, waaye ci mbiri cosaan ak aada tamit. Ba ca jamono ju yagg ja, ndand féy-féy gu Sahara da fa musa xaajale ñaari wàlli Afrik yi, moo jafeeloon weccoo gi ci aada ak cosaan ak njënd ak njaay mi. Afrik gu bëj-saalumu-Sahara ci lu daj, dañ koy seddale ci ñenti diwaan, yu gën a siiw ak yii tu: Sowwu Afrik; Penku Afrik; Diggu Afrik; Bëj-saalumu Afrik. Ñeent fukk ak juroom ñaari réew ñoo fa nekk, am juroom ñaar teemeeri miliyoŋi way dëkk (ci ndoorteelu xarnub XXI).


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Assomada benn dëkku Santa Catarina ci yu dunu Santiago, Kap Weer. Os Amigos Desportivo de Assomada Grémio Desprtivo de Nhagar Juventude de Assomada Staad Cumbém Iniweersite Santiago Instituto Universitário de Educação http://www.ine.cv/censo/censo2010.aspx http://www.santa-catarina.cv (en) (pt) http://ecaboverde.com/cat91.htm?l=cabo-verde


Lukhovitsy (Лухови́цы) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 29 850 (2010).


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Końskowola ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Poloñ. Mi ngi ne ci diggante Puławy ak Lublino, ci wetu Kurów, ci dexu Kurówka. Mooy péyu gox-goxaan bii di gmina. Mi ngi yaatoo 9,8 km², ci 2004 amoon na 2.188 way dëkk.


dëkkug lebu yi ci ndakaaru mi ngi am ginnaaw ay duusi gàddaay ci diggante XV¹⁵ ak XVIu¹⁶ xarnu. Laataa seenug càmp ci Senegaal, ab tukki bu gudd moo leen war a jëlee ca penku Afrig ba ci sowwu Afrig jaare ko ci bej-gànnaaru gox bi. Ñaari gongikuwaayu xibaar lanu am ngir man a jéem a rëddaat yoon wi leen fi indi. Nettali gi ciy kàddu di na tax nu man xam lu bari ci jamono yu mujj yi. liggéey yu ay gëstukat niki Seex Anta Joob T. Gostynski, G. Balandier ak P. Mercier, F. Brigaud di nañu tax nu man a dem ba ca njëlbeen Tambali na am na 7 000 at, tukki bi jaare ci bëj-gànnaaru Afrig, ci ay pàcc yu bari la ame. Jàpp nanu ne dañu leen fay war a dàqe walla ñu demal seen bopp ngir lànk nooteel. Aw askan wu fonk i baaxam (aadaam), ak i melokaanam la. Ci melokaan yooyu sax lañu sukkandiku ngir joxe ay gongikuwaayu baatu lebu. Am na ñu ne mi ngi joge ci baatu lebu


Kurów ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Poloñ. Mi ngi ne ci diggante Pulawy ak Lublino, ci dexu Kurówka. Mooy péyu gox-goxaan bii di gmina. Mi ngi yaatoo 11,32 km², ci 2008 amoon na 2.804 way dëkk.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Simili (b-) = 60 ñaareel = 1/60 waxtu


Gàmmu, ( ci araab ربيع الأول) mooy ñetteelu weer ci weeri wolof tuddees na ko noonu ngir ne araab yi dañu ci daan lolliwu, maanaam daan ci am am ñax, di ci sàmm seenug jur, am ñu ne daa dëppoo ak lolli bi moo tax ñu tudde ko ko. Ci wolof nak daa yem ak weer wees di màggalee juddug yonnent bi te màggal googu moo tudd Gàmmu ci wolof. ci lees di màggal juddug yonnent bi, ci ñi yellal ni warees naa màggal ag juddoom.


Dawaan bu safaanu (DS walla AC ci wu-angalteer: Alternating Current) màndargoo ag walug dawaan guy soppiku ci jamono muy ci taraay walla ci jubluwaay. Naka-jekk dawaanu mbëj suñu koy séddale, ci dawaan bu safaanu bu baraayam sax ci 50 Hz walla 60 Hz lees koy defe (+ ak - bi dañuy safaanu ci watatukaay bi juroom-fukki saa yu ne). Dawaan bi ak dendu mbëj bi, ci biir watatukaayu mbëj bi, seen Demiin dafay mel ne bu ab duusub sin. Jëfandikoo gu dawaan bu safaanu mi gi jóge ci li jurukaayu dawaan yi, ci yaxanaay ci koom-koom ak seenug yomb a defar, di jur dawaan bu safaanu ci anam gu yomb, kon dawaan bi ci boppam kenn du ko soppiwaat laataa ag jëfandikoo. Fi njariñ li gën a feeñee sax mooy séddaleeb dawaan bu safaanu bir na ne moo gën a yaxan dawaan bu wéy ci séddaleeb dend bu kawe (ñakkug kàttan gi ci buum yu gudd yi moo gën a néew). rawatina, ci diggante gu gennwéq walla wéq yu bari, bir na yaxanaay gu ñettiwéq di gees gën a jëfandikoo ndax néewteey ñakkug kàttan ngir njeexitu Joule (moo tax dijjaayu watatukaay yi gën a néew, maanaam wëñ yu gën a sew); jëfandikoog dawaan bu safaanu bu ñettiwéq lawal na buumi yóbb yi ci diggante yu gudd lool yi.


Xiirtalukaay ab jumtukaayub mbëj la buy jur ab toolu bijjaakon su dawaanu mbëj jaaree ci biiram, muy dawaan bu wéy walla bu safaanu. Xiirtalu gi mooy kemu jëmm giy tax nuy man a natt dayoob man gi xiirtalukaay gi man a xiirtaloo. Ci xiirtalukaay gu xalaat kàttanu mbëj gi muy jël daf koy rënk ci toolu bijjaakon bi muy jóox. Su nekke nak ci xiirtalukaay gu dëgg, di lees defare ak ag lëmës gu ag wëñu wommatukaay, faww nu bàyyiwaale xel ci wàll wu kàttanu mbëj wiy yàqu, wi dul soppiku kàttanu bijjaakon, di doon liy jur tàngoor ci biiram. Xiirtalukaay yi doon nañu ay jumtukaayu mbëj yu bari ci xeeti Wuutuloxo yu mbëj walla yu mbëjfeppal yees leen di jëfandikoo, yenn ci ñoom doxalukaay yu mbëj yeek soppalikaay yi, ci biir ndombo yu mbëj yu dawaan bu safaanu. Bokkaani (li bokk doon ko) ab xiirtalukaay ag lëmës la gees defar ak ag wëñu mbéll, naka-jekk përëm lay doon, gu ñu lal lenn lu tàcc luy ber (ab berukaayu mbëj), mooy tax ba lëmës-lëmës yi duñu laalante.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Monzón ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Ispaañ. Mi ngi yaatoo 155,01 km², ci 2010 amoon na 17.115 way dëkk.


Ag jiital: Bokk na ci li gën’a rëy ci li juddoo ci Ñaareelu Xareb Àdduna bi, bokk na ci li ci gën’a rëy, feeñug walla juddug ay dank yu ay Réew, walla ay booloo yu ay reew , ci wàllug politig walla xare. Ci noonu dankub bopp-alal dal di feeñ nee, Amerig jiite ko, mu uuf nag Biritani, Frans, ak lu bari ci reewi Orobug sowwu gi. Mbooloo mii nag ñi ngi ko daa woowe dankub sowwu bi , ak reewi adduna ju gore ji, safaan nag walla wuute ak reewi bokkoo yi . Bu ko defee Amerig moom, jug di dimbli reewi dankub sowwu bi, ci ngànaay ak xarala, ak alal, ngir dëgëral seen koom-koom, te may leen doole bañu man a taxaw di tata ci kanamu reewi bokkoo yi, tee leen a tas, tee leen a wisaaroo. Naka noonu, dankub bokoo bi , moom itam sosu, Bennoog Sofiet gi jiite ko, mu uuf lu sakkan ci reewi bokkoo yi ci Tugal gu bëj-gànnaar gi, ak gu digg gi, ak reewi bokkoo yi nekk Asi, niki Kore gu bëj-gànnaar gi, Wietnaamm gu bëj-gànnaar gi, ak Siinug askan gi .


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Waax bu Bisaawóo (wu-portigee: Porto de Bissau, wu-faraansi: Porte de Bissau, wu-angalteer: Port of Bissau) ben waaxu mi ngi Bisaawóo mi ngi sowwu ci Gine Bisaawóo. "Guinea-Bissau Port of Bissau Assessment". Guinea-Bissau Logistics Infrastructure, (en) 10 Diseembar 2013 Quarterly Economic Review of Angola, Guinea Bissau, Cape Verde, Sao Tome & Principe, Economist Intelligence Unit Ltd. 1983. p. 34. (en) "Breaking up the enclave: transport in Guinea-Bissau". www.afdb.org. (en)


Antigua ak Barbuda


bubakarr guisseh 21ans


Lire le média Estooni (Republik bu Estooni; et: Eesti Vabariik) : réewum Tugal (Óróop)


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Dominika (Commonwealth bu Dominika)


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Ooŋ Koŋ (香港) (Resiyoŋ u Administaraasiyoŋ Espesiyaal u Ciin bu Ooŋ Koŋ)


Benesuwela (Republik bu Bolibaar bu Benesuwela) : réewu Aamerig di Sid


Maars Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal


Lébu, mooy benn waaso nekk ci reewum Senegaal. Ñoom, Ndakaaru mooy seen dëkk, ñu leen fekk tamit ci diggante Ndar (Saint Louis) ak Tenŋeej (Rufisque), ba Mbur. Ci wetu géej ak tefes. Ci napp mi lañu dund, ci seen cosaan. Seen làkk di wolof. Seen wolof dafa xaw a wuute tuuti ak wolof bi yeneen yi làkk. Am na ñu ne, lébu yi ñoo sos làkk wolof. Cosaanu baat boobu, wutte na ci li kilifa yi tekki. Ñooñu deeñi nettali ay cosaan yu wutte: leeb moo juur baat bi. Am na ñeneeni wax luubu mooy bañ, ndax ci cosaan, Lebu yi dañu musa bañ ku leen noot. Seex Anta Jóob, ci gestoom, da wone ni, li ñu tudde lebu, am na lu mu bokk ak tur boobu ñu joxe reewum Libi. Libi, ci jamono Isipt gu yàgg ga amoon, moo ne woon benn diwaanu, nit ñi di fa dem Rëbbi, ak nappi. Dëkk boobu dafa janno ak geej gi. Moo tax ñu yoroon Isipt yu yagg ga, tudde dëkk boobu: rëbu.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Rio de Janeiro benn dëkku di Bereesil. Nitñii motnañu 6.453.682.


Xasaayit laata 1324 Xasaayit ganaaw 1324 Njangum xasaayit


Lëkkalekaay yi ñooy tax ñu man a jòge ci aw xët dem ci weneen wu mu lëkkalool. Ab lëkkalekaay day am gongikuwaay (maanaam fa muy jóge) ak ab àgguwaay (maanaam fa mu war a àgg, jëm fa). Soo doxalee xeetu(element) lëkkalekaay bi, ca saa sa, da ngay man a jàll ca àgguwaay ba. Gongikuwaayub lëkkalekaay day doon naka-jekk aw xeet(ab baat, walla nataal,...) bu ab jukki. Àgguwaay bi man naa doon aw xeetu benn jukki bi, loolu la ñuy wax lëkkalekaay bu biir. Àgguwaay bi man naa doon itam beneen jukki, bu dul bi mu nekk. Lëkkalekaay yi ñi ngi sosu ci ati juroom-benn fukk yi, waaye seenug tas mi ngi ànd ak màggug internet, di fu Lëkkalekaay yi di boole, niki ag lënd, ay junny junni dal ci Lëkkale(resaux) gi. Su dul woon Lëkkalekaay yi, xereñu Internet di na wàññiku bu baax, jafeel ag jëfandikoom.


Albaani (Republik bu Albaani; sq: Shqipëri, Republika e Shqipërisë) : Óróop


Feebaru naqar gu metti ku dara saful MDD, ñu xame ko itam ni déteelu, mooy benn feebaru xelbu ñuy xame ci ñaari ayubés ci (dikkale bu feeñ ci yu bari. Dafay faraldi di ànd ak tuuti ci wóólu sa bopp, ñakka am yëg yëg ci yoon ci ay yëngu yëngu yu wara neex, njaxlafaay gu wacc, ak mettit bu amul lu ko waral. Nit ñi mëna nañu am yenn saay ay gëm gëm yu amul walla gis walla dégg ay mbir yu nit ñi dul gis walla dégg. Ñenn ñi am nañu ay diiru déteelu te ci seen diggante dañuy mel ñépp ay at, te ñeneen ñi ci boobu diir dañuy génne feebar bi. Feebaru naqar gu metti ku dara saful mën na japp nit ki japp bu ñaaw ci dundam, walla ci njàngam, walla ci nelawam, walla ci ni muy lekke, ak ci wér gu yaram. Ci diggante 2-8% ci magg ñi ame feebaru naqar gu metti ku dara saful dañuy dee ak xaru, te lu tollook 50% ci nit ñiy dee ak xaru amoon nañu déteelu walla beneen feebar dikkale.


Mbàmbulaan gu Bëj-saalum gi mooy mbalkaam ndox mi ne ci li wër Dottub Bëj-saalum bi. Mooy ñenteelu mbàmbulaan mi gën a réy ci àdduna bi. Yaatuwaayam gépp mi ngi toll ci 20 327 000 km², guddaayu tefes gi di 17 968 km. Mi nu wuteeg yeneen mbàmbulaan yi seen dig doon ay gox, moom rek mooy la ñuy tekkee ni ab mbalkaam ndox mu wër ab gox (goxub Dott bu Bëj-saalum); doon ab jaaro bu tëdd ci 60°(60 aj) gu tus-wu-gaar wu Bëj-saalum. Mbàmbulaan gu Bëj-saalum xóotee na lu tollook 4 000 ba 5 000 m, daanaka ci tëraayam gépp, lu weesu yénn barab yi gën a néew xóotaay.


Way dëkki Afrig ñu néew lañu, bu ñu leen nattee ci tolluwaayam bu rëy bii (moom Afrig): sababu loolu day dellu ci ni ab déndam méngoodee, ñagase ni. Ak itam sanc gi ko Tugal sancoon te yàgg fi, giir ay xéewalam yu dénd yi, te loolu indil ko ag dellu ginnaaw gu mag. Lii lépp nag dox na ci taxawal màggug way dëkkam. Leegi nag duggalees na fi jumtukaayi feg yi aju ci wàllug wér-gu-yaram, bu ko defee way dëkk yi tàmbali di bari, di màgg.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Almazán ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Ispaañ. Mi ngi yaatoo 166,53 km², ci 2006 amoon na 5.727 way dëkk.


Siggcoor benn dëkku Senegaal. Mooy péyu diiwaanu Kaasamaas.


1. Liig - São Vicente (Primeira Divisão de São Vicente): football (Kap Weer). http://www.rsssf.com/tablesk/kaapvchamp.html#saovicente "Archived copy". Archived from the original on 2015-09-24. Retrieved 2020-01-08.  https://web.archive.org/web/20150924011056/http://www.fcf.cv/pt/index.php/associacoes/sao-vicente http://www.rsssf.com/tablesk/kaapvchamp.html Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal


Ci Jëmm, baraay ab delluwaay la bees di sukkandiku ngir xam ñaata yoon la genn feeñte guy tóllantiku di amal ag tóttantikoom ci benn diiru jamono bees jël. Maanaam ñaata yoon la xew-xew bi di feeñ, ci genn anam gi, ci benn diirub jamono. Ngir natt baraayu genn feeñte dañuy jël benn diiru jamono xool ñaata yoon la mbir mi di dellusi ci biir diir bi lim bi ciy jóge di doon baraayam. Geneen anam gees ko manee natt mooy xool jamono yi ñaari xew-xew yu toftaloo di door, bu ci nekk nga xam jamono ji muy tambali ak ja muy jeex, kon xam itam seenub diir. Baraay bi f {\displaystyle f} di doon safaanu boobu diir T {\displaystyle T} . f = 1 T {\displaystyle f={\frac {1}{T}}} Njureef li ñu koy xayma ci Hertz (Hz), 1 Hz mooy teewal benn xew-xew buy am benn yoon ci 1 saa (s). Ngir natt baraay bi jumtukaay bees di jëfandikoo lees di wax ab nattbaraay.


São Paulo benn dëkku di Bereesil. Nitñii motnañu 11.244.369 (2010).


Ci bisub gàwwu,fukk ak juroom ñaar ci weeru gàmmu atum aksasin di junni ak ñatti téeméer ak ñaar fukk ak benn,la Sëñ bi génne ca këram ga ca Daarul Mannaan,ginaaw bi ko ay bataaxel dikkalee aki ndaw tukkee ca nguur ga,naan ko na leen fekk Ndar ginaaw tisbaar. Mu fanaan Ngaabu ak njiitul soldaar si,xëy dem Njaaréem ,juge fa dem Tool,juge fa jàll Tiwaawon,foofa la yéege saxaar dem Luga,ware fa gaal dem Dagana,loolu lépp ci ag ayu bis,sax fa juroomi guddi,jéggee fa dex ga juge Dagana ginaaw bi, ci ñaar fukklu fan ci weeru gàmmu ànd ak waayi Sheex Siidiya Baaba ji,mooy Sheexunaa Ibnu DAADA,man na’a am li waraloon loolu di woon li nu wax ne Sheex Siidiya’a ko wax muy ne leen sëriñ bii de amul lenn lu ñaaw lu deesi ragal ci moom. Ñu ne ko woon ndax man nga noo wóoral (gaaraantil) li nga wax? Mu ne leen warlul naa leen ko,ñu ne woon ko kon leegi danu koy boole ak yaw.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Jant (junj: ) bi mooy biddiwu sunu nosteeg jant. Ci li ko wër la Suuf si di warangiku, am na yeneen juroom-ñaari àdduna, ak kuusi àdduna aki xeer yu réy. Kàttanu ceeñeer gi jant biy àggal ci Suuf si moo tax dund man faa am; kàttan googu day nu man a am ndox ci nekkinu yullaakon, tax it gañcax gi man a jot ci naaj wi mu soxla ngir seenug dund


Santiag mooy péeyu rééwum Sili.


MIIRAAS Miiraas: Xam-xam la buy lijjanti alalu aji faatu ji; muy li mu bàyyi ginnaawam lépp, nan lees koy séddalee ci ñi nga xam ne ñoo ko war a donn, moom nag mooy xam-xam biy jëkk réer, jugee ci àdduna. Loolu nag Sangub mbindeef yi moo ko wax Muhammat (SHW), te it nee na mooy genn wàllug xam-xam, (عن أبي هريرة رضي الله عنه قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (تعلموا الفرائض وعلموها الناس فإنها نصف العلم وهو ينسى، وهو أول شيء ينزع من أمتي) رواه ابن ماجه والدارقطني) Moom miiraas benn la ci xam-xam yi soqikoo ci Fiq ci la bànqaasoo aw wëppaam (them) day dugg ci biir bànqaasi xam-xamu Fiq bokk ci xam-xami diiney lislaam.


Guyaab xeetu garabu foytéef la gu bokk ci njabootu "mirtaceae". Ci gox yi gën a bari naaj ca Amerig kepp la daa sax, ginnaaw bi la tas ci àddina bi. Baatu guyaab ci làkku Arawaag la bawoo, turub dëkk la woon ci réewu saa-kolombi ya woon. Taxawaayu garab gi dafa yem, man na àgg ba 8i sàntimet ci guddaay. Xobam man na àgg ba 15i sàntimet ci guddaay ak 7i sàntimet yaatuwaay Guyaab bi (doom) xob wu nooy la yor. Wirgoom cig ñàkk a ñor nëtëx gu leer la, cig ñor nag mboq gu dër la, day amaale ay tomb yu ñuul ci yenn xeet yi. Guyaab garab la gu ràññeeku te am solo ci wàllu koom. Dees na ko soppi njar, njambaanu foytéef ak yu ni mel. Xolliitu foytéef dees na ci faj biir buy daw. Manees na ko lekk it nim bindoo. Dees na ci jëlee sax gëtt. Psidium guajava


Albert Einstein (juddoo Ulma (Almaañ) ci atum 1879, faatoo Princeton (Diiwaan yu Bennoo yu Amerig) ci 1955) doonoon na ab boroom xam-xamu jëmm, xaymakat, xetlukat bu waa Almaañ bu jëloon réewu gu waa Suwis, te mujje ca Diiwaan yu Bennoo yu Amerig. Lu weesu doon gi mu doonoon kenn ci jëmmkat ak xaymakat yi gën a siiw ci àdduna bi ci taariixu xam-xam, doonoon na xalaatkat, ku bari yëggu-yëggu ci yeneen fànn (tambalee ca xeltu ba ci politig). Boole nañu ko ci gëstukat yi gën a màgg ci xarnub XX. Bokk na ci li ko gën a siiwal gisiin wi mu def te duppe ko gisiinuw ajoo. Dugal na it loxoom ci li jëmale-kanam doolerandub kàttan-ferñent, doolerandug tekkaaral, añse. Jotoon na Neexalub Nobel ci jëmm ci atum 1921 Albert Einstein Ulma la juddoo ca Almaañ aji juram ju gòor mooy Hermann Einstein, doonoon booroom këru liggeéyukaay bu doon defar ay wuutuloxo yu mbëj, Pauline Koch doonoon aji juram ju jigéen.


Vladivostok (Владивосто́к) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 606 653 (2010).


Kamakura benn dëkku di Sapoŋ. Nitñii motnañu 174.314. Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Calheta de São Miguel benn dëkku São Miguel ci yu dun Santiago, Kap Weer. AJAC da Calheta Flor Jovem da Calheta Staad Calheta Teodoro Mendes Tavares http://www.ine.cv/censo/censo2010.aspx


Niue (Republik bu Niue) Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal


Màdd xeetu gàncax la gu bokk ci njambootu "Apocynaceae". Màdd gi xeetu lawtan la guy sax Afrig. Dees na ko bay it. Manees na koo lekk noonu mbaa nu boole ko ak suukar, xorom mbaa kaani. Bees ko boolee ak ndox ak suukar, manees na cee am ub njambaan. Manees na ci am it njar. Dañuy aaye ku wann xoox bi. Waaye su nu xaree xoox bi, am na xeetu der bu fa nekk bees di lekk. Doom bi dafa gànjaru ak witaamin C, camin, ribofalaawin, ñasin ak witaamin B6. Moom nag ci nawet lay sax. Màdd bi dafa roo, ñam wu mboq moo ëmb xoox bi te dafa nooy, wex ba noppi saf suukar. Moom màdd Afrig gu soww la gën a bari. Dees na ko fekk it Afrig gu penku gi, moom màdd mbaa yu niroo ak moom, fu mel ni ca Tansani. Fii fi Senegaal kaasamaas/Sigicoor lay faral di bàyyikoo. Saba senegalensis


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Rui Vaz benn dekk-dëkkaan São Domingos ci yu dunu Santiago, Kap Weer. http://www.ine.cv/censo/censo2010.aspx


Uul xeetu garab la gu bokk ci njabootu "Mimosaeae" (walla Fabasease). Garab la gog guddaayam man naa àgg ba 25i met. Garab gi man naa jur ba 100i kiloy doom at mu nekk. Doom yi ñi ngi tàmbalee màgg ginnaaw taw yu njëkk yi. Ay xobam dinay dimbali suuf su nanguwul. Garab gu bari ay witaamin la. Doomi uul dees na ko baxal, dëbb ko ngir am ay dank walla pëndax (ginnaaw bu ñu ko weeree ) ñi ngi ko duppe sumbala ci bambara (Mali) ak yenn ci réewi Afrig Sowwu jant yiy làkk Bàmbara. Doom bi dees na ko togg it ngir dindi xott wi, ginnaaw bi, ñu jariñoo la mu ëmboon. Ca Senegaal, dees na dëbb doom bi boole ko ak kaani gu wow togg ci lees di woowe suul. Uul bi(doom) Tóortóoru garabug uul Meññeefum garabug uul Sumbala Parkia biglobosa