Diiwaan-yu-Bennoo, walla Diiwaan-yu-Bennoo yu Aamerig ci anam gu gudd am réew la mu séddaliku ci juroom-fukki diwaan, ñent-fukk ak juroom-ñett yi ñoo taqaloo te féete ci diggante Mbàmbulaanug Atlas ak Gu-Dal gi, penku ba sowwu, Kanadaa moo féete bëj-gànnaar, Meksik nekk ci bëj-saalumam. Alaskaa ci la bokk donte taqu ci, mi ngi nekk ci sowwu Kanadaa. Xawaay moom mi ngi ci diggu mbàmbulaan Gu-Dal gi. Réew mi am na fukk ak ñenti diiwaan yu tasaaroo ci géeju karayib yi ak Gu-Dal gi. Péeyam mooy Washington. Lusomundo Diiwaan-yu-Bennoo yi ci 2008, 302 ciy miliyoŋ ciy way-dëkk lañu amoon, loolu tax muy ñetteelu réew mi ëppi nit ci àdduna bi, ci ginnaawu Siin ak End. Réyaayam toll ci 9,4 junni km², di ñeenteel ci àdduna bi, ci ginnaawu Riisi, Kanadaa ak Siin. Gàddaay gi bari na fa lool, ba tax muy réew mi ëppi xeet yu jaxasoo ci Suuf si. Koom-koomam mooy bi gën a woomle ci àdduna bi, te moo am njuddéef mu ñumm mu biirum réew (NJ.Ñ.B) mi ëpp ci àdduna bi.


Suudaan (Republik bu Suudaan) : réewu Afrig. Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Dencukaay:S Musaa Ka.jpg Sëriñ Muusa KA (Sëriñ Muusa KA werekaanu Bàmba) woykatu wolof ak araab la woon bu mag te xarañ ci, ab jullit la woon bu dëggu te di ab sufiyànke di taalubeb Sëriñ Tuubaa bokk it ci Seexi Sëriñ Tuubaa yi, taalif na lu sakkan ci ay téere ci wolof ak araab rawatina wolof ndax ki mu daa tagg wolof mooy làkku cosaanam muy Sëriñ Tuubaa Sëriñam te sëriñam boobii it Yonnent bi moo doon sëriñam bu ko daa tagg ci araab lakoy tagg, ndax nit koo di tagg di ko tagge weneen làkk wu dul làkku juddoom tagg ga du mat ndax yaangi koy tuutalal cosaanam, ay woyam nag li ci ëpp Sëriñam la ciy tagg ak di soññ bokki taalubeem ngir ñu gën a fonk Sëriñam te nankoo jaamu Yàlla, ku xelu la woon te jàng ba ci woyam yooyii mu woy ci wolof ku jàng `Aruud (xam-xamu woyiin ci araab) ma nu koo jam, sàmmoonte naak sarti woy ak bahru yi (woyiin yi), ba sos na ay Bahru ajami; niki Téere bi tudd «Bu léen njuuj-njaaj» ak way wi mu jébbaloo ci Seex Mustafaa Mbàkke xalifab Seexul Xadiim bu jëkk.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Fatt-jawwu (Wu-faraas:Troposphère) : Suuf < Fatt-jawwu < Yolom-jawwu < Biti-jawwu < Iyon-jawwsu


Dalal-jamm, yaa ngi ci wikipedia gi ñu jaglel kàllaama wolof, muy ab tèerexamteef gu tinkiku goo xamne ñi koy jàng bokk nañ ci ñi koy bind. ku nekk man nga cee dugal sa loxo, bind ay jukki yu bees wala gënël baaxal li fi jota nekk; ndaxte ngir mebet mii mana dox ci ni mu gënee, dafa laaj ay loxo yu bari. Kumu manti doon man nga cee japp ci njekk ak teranga, topp atte yi'ñ fi tërël, ñoo ngi lay dalal. Li mu doon lu ubbeeku ngir ñëpp te amul'g pay, ñi binduwul tamit ci biir, moo tax Wikipedia manula joxe ay wòoraange ci baaxaay ak celltey ndefam. Donte askan wu wikipedia moo ngi tijji ay gëtëm di ko jeema aar ci anam yu dëgër. Ci saa su ne man na am ay xët yu ñu say-saye wala yuñu soppi ci anam yudul yi gën te tay ko, def ci ay xibaar yu baaxul wala yu dëppowul ak dundinu sa waa-gox.


Tay de bis bu xiin la, tàmbali naa taw, doqi ndox yu ndaw, yu xaw a rëy, yu ngandee ngandee ngi nii far di rot ci suuf. Bu cooroonee, gàncax gu bari seeni xob day ruus, daal di naaw ci jawwu ji, rotati ci suuf si. jël-leen aw xeer ci seen loxo, wacc-leen ko, day rot ci suuf de. Benn sabab bi tax xeer woowu di rot, tax it ba xob wi rot, moo fi jaar ba tax doqi ndox yu taw yooyu di rot: loolu mooy li nuy wax Bijj gi walla Dooley ñoddi gi suus si di amal ci yaram yi. Ñoddi gii mooy tax yaram yiy diis, moo waral it ñuy aajowoo genn kattanug përëg ngir yékkatee léen ci suuf si.


Guwaatemaala (Republik bu Guwaatemaala) : réewum Aamerig


Ron walla sibi ca saalum, xeet la ci xeeti garab yu njool yiy gudd ne sóll ca kaw. Mu bari lool ci tund Afrig, Eccopi, Afrig bëj-saalum. Dees na ko fekk ba tay ci digg Afrig, fu ci mel ni Saara, walla Namibi. Ron garab gog guddaayam danay àgg ba 25 ba 30i met. Yaatuwaayam nag danay àgg ci 1 met. Xobam moom lees di wax xëddeen melo uppukaay la yor te guddaayam di mat 2i met. Ron day am bu góor ak bu jigéen, bu jigéen bi ay xobam dana jàpp ci 260i sàntimet ci yaatuwaay. Moom lees di wax kóoni. Moom ab doom bu nëtëx lay doon am ci biir ay pax yu duy ndox mu neex ñu di ko naan. Bu demee ba ñor nag day soppiku di ab ron. Ñu di ko lakk di ko lekk. Boo ko lakkee bamu ñor nag dangay xolli der wi sànni lekk li ci biir. Li ci biir day mboq mel ni màngo saf suukar lool. Garabug ron bari na ay njariñ lool ay xobam ñu koy wax ndon mooy daggiit yi ñu dagge ci xëddeen weer ko bamu wow, dees ciy taal ñu man cee togg.


Sudaan gu Bëj-saalum (Republik bu Suudaangu Bëj-saalum) : réewu Afrig. Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Penku gu Jege su ñu koy wax mooy diiwaan bu melosuuf bi araab yi dëkke, di tambalee ci pegg bu penku gu Géej gu Diggu gi ba ci Iraak. Moo taqaloo ak réew yi nekk ci Penku gu Diggu gi, féete ko penku, di: Iraan, Afganistaan, Pakistaan (Di yemoo ak baatu waa faraas bi di Moyen Orient ak bu waa angalteer bi di "Middle East"). Isipt Israayil Palestiin Libaan Siiri Jordaani Iraak


Dencukaay:Alex Ferguson by FvS.jpg Alex Ferguson : manager Manchester United (31 tabaski 1941 dëkk Govan, Glasgow). Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal


Xarefulwoon (di tekki lees manatul a xar, di ci fr Atome), baat bi Seex Anta Jóob a ko tëgg te mi ngi sukkandiku ci bu njëkk li ñu foogoon ne mooy xaaj bi gën a tuuti bees manut a xaraat bu ab ne-ne, (manees na koo tudde it fepp (mi doon tuutalug pepp "peppu suuf as feppu suuf") muy lu bawoo ci ngéru xeltukat yu waa-gires yu yàgg ya. Mooy wàll wi gën a tuuti ci bépp cër bu nekk ci dénd bi buy wéy di yor màndarga yu simi yu la mu doon, ci yeeneen kàddu, soo ko xaaje du nekkati wenn wàll wu ne-ne wa mu bokkoon laataa xaaj gi, beneen xeetu ne-ne lay nekk. Ci mujjug ati 1800 (ak wuññig mbëjfepp) lañu biral ne xarewulwoon manees na koo séddale, ndax li mu doon, moom ci boppam, lu cëroo ay wàll-wàllaan yu bari yu gën a ndaw (baatu ronxarefulwoon loolu lañu ci jublu). Faramfacceb xarefulwoon mooy faramfacce biy wax ci melokaanu ne-ne yi, di dëggal ne bépp ne-ne ay bennaan ñoo ko cëroo te ñu leen di woowee xarefulwoon, ñoom ñooy dajaloo ci benn anam bi nekk ne-ne bi.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Njamena mooy péeyu réewum Cadd, di itam dëkk ba fa gën a rëy.


Réewum ñaari dex yi ab diiwaanu Penku gu Jege la, nekk ci diggate Dijla (Tigre) ak Furaat (Ëfrat). Su nu koy xool ci lu ëpp mooy nekk Iraak gu tay jii. Tekkig baatu Mesopotaami daa soppiku ci doxug jamono. Ci tekkeem bu yàgg bu waa Geres ak waa Rom, moo doonoon wàllu bëj-gànnaar gi araab yi doon woowee itam Jasiira, beneen barab bu guus bi moom araab yi Sawaad lañu ko doon wax, ca seen mbind yu yàgg ya. woowin gu barab bi moo ngi tëggoo ci làkki ña fa cosaanoo, dinañu ko fekk ci wu-Akkadi Birīt Nārim "digalug dex gi" (birīt, « digal » ak nārim « dex ») walla Māt Birītim «Réewum digal bi» (māt, «Réew» birītim, «digal»). Ci wu-armeeni, ñoo ngi koy wax Beyn Nahrīm "digante dex yi" (beyn «digante», nahrīm «dex»), ci waxiin yépp mi ngi doon tekki wàll wi féete kawu Ëfrat. Amoon na ay barab yu seen suuf nangu woon mbéy, nekkoon ci diggante Sagros, Taurus, ci tefesi Géej-Gu-Diggu gi ak ci Dóoxug waa-Peers gi.


Koronaawiris 2019 (COVID-19) Jàngoro la buy wàlle saa su nitt ku mu dal jege ñeneeni nitt. Jàngoro ji li key ubbil buntu ci ab doomu aadama mooy mu jege ku feebar, walla mu tekk loxoom fu ku feebar jotoon a laal ba pare dàldi laal at bëtam, walla bakkanam walla gémminñam. Li ci ëpp, wiris bi li koy tasaare moodi tox-tox yiy juge ci tissóóli ak sëqëtu ku mu wàll ba pare. Képp koo xamantene yaa ngi jege ku feebar bi wàll, muy tissóóli mbaa di sëqët te sori wu loo ko lu ëpp ñaari meetar, li gën woor mooy di na la wàll. Neneen nu la wiris bi mënees wàll mooy nga laal fu mu teggu ba noppi, raxasuloo sey yoxo ak saabu, ba pare nga laal sey gët, sa nopp walla sa bakkan. Jàngoro ji Wuhan, capitaalu Hubei ca Chine, la njëkk feeñ bi atum 2019 di door tàmbale. Diggënte boobu ak léégi, wiris bi law na ci aduna ci yëpp. Ba tax na OMS, bisu 11 mars 2020, diggele ñu jappee Koronaawiris ab pandemie.


Barnabas, miy tekki “Kiy dëgëral fit yi” (Jëf 4:36).


Ci làkku yëwut (אֱלִישַׁע) la tur wi jóge. Alisa mooy ni ñu koy waxe ci Lislaam. Ci angale mooy Elisha; Ci faranse mooy Elisée Yonent la woon, bu donnoon yenu yonent Yàlla Iliyas. Man nañu jàng ci jalooreem ci 1Ki 19:19-21; 2Ki 2:1-2; 3:11-20; 4:1-8:15; 9:1-3; 36-37; 13:14-21. Dañuy wax ci Alisa ci Injiil ci Lu 4:27. Lu 4:27 wax na ci li ñu jàng ci 2Ki 5:1-27.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Charles Darwin : Xam-xam dundat yi nit.


Yekaterinburg (Екатеринбу́рг) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 1 349 772 (2010).


Besançon mooy péeyu rééwum Franche-Comté (Faraas). Nitñii motnañu 117.050 (1999).


Toolu mbëjbijjaakon, ci jëmm, ab tool la buy juddoo ci teewaayu yani mbëj, banqaasu jëmm bi koy gëstu mooy mbëjbijjaakon. Ay bokkaanam (ñi bokk doon ko) ñooy ab toolu mbëj ak ab toolu bijjaakon, seen teewaay di juddal ay doole yees man a natt ci bépp tombu tool bi ci jamono ju ne. Ci fànnu gisiin wu ajoo dees na ci wuññee ne toolu mbëj ak toolu bijjaakon ñaari feeñte lañu yu wuute tur te di lenn li, lépp mbiru nosteg delluwaay la. ba tax sax su benn xoolkat bu taxaw di gis ci misaal ab toolu mbëj kepp, ab ñaareelu xoolkat buy yëngu moom dina gis ab toolu mbëj (nakka-jekk waaye bu dul tekkaaral lay doon) ak ab toolu bijjaakon. Toolu mbëjbijjaakon bi dafay jur jenn doole ji F {\displaystyle \mathbf {F} } ci wenn wàll-wàllaan wees yan, bu yamaleb Lorentz diñu jox: F = q ( E + v × B )


Weeru Awril mooy ñeenteelu weer ci arminaatu Gregori ak ci bu Suul. Ca njalbeen moo nekkoon ñaareelu weer ci arminaatu waa-rom ba. Baat baa ngi jóge ci latin : Aprilis.


Afrig, Afirig, moom la ñu jàppee ne mooy gox bi nit cosaanoo, su nu ko xoolee ci yaatuwaayam ak bariwaayu askanam (lu weesu gox bu Asi), mooy ñaareelu gox bi gënn a rëy ci àdduna bi. Yaatuwaayam tollu na ci 30.065.000 km², nekk 20,3% ci jéeri ji ci àdduna bi. Ay way dëkkam tollu ci lu ëpp 800.000.000, muy benn juroom ñaareel bu way dëkki àdduna bi. Afrik a ngi yem ci bëj-gànnaaram ci Géej gu Diggu gi, ci sowwu ci Mbàmbulaanug Atlas, ci bëj-saalum ci Mbàmbulaan gu Bëj-saalum gi, ci penku ci Mbàmbulaanug End. Asi rekk la taqalool ci yeneen gox yi. Yamoo gi jàll na ko. Ci jëmm doon na gox bu bari'y melokaan, te wuute teg ci. Baatu «Afrig» moo ngi jóge ci turu Afridi yi, doonoon ag giir gu dëkkoon ci Bëj-gànnaaru Afrig ci diwaanu Kaartaas. Beneen cosaanam moo bàyyikoo ci Berber Taferka «suuf», «boroom suuf». Ki fay dund la ñuy woowee Aferkiw, Latin yi soppi ko africanus, mu doonoon aw tundu waa rom ci Afrig.


Politig Mbootaayu Xeet yi Bennoo hola iñi


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Dun : île (fr)


Siin-Saalum bokk nañ ci nguuri Senegaal yi fi nekkoon. Ñaari nguuri Séeréer la ñu woon (Siin ak Saalum). Siin moo njëkk Saalum. Moo nga nekkoon ci diggante yii: Kees, Njaareem, réewum Gaambi, mbàmbulaanu Atlas, ci diggante bëj-saalum ak sowu Senegaal, ca dexu Saalum. Diwaan ba mu nekkoon bari woon na ndox lool, amoon tamit ag joor ak ab àll, amoon na suuf su nangoon mbay. Yenn ci dëkk ya nekkoon ca nguur ga: Ndukumaan, Kungéel, Pakaaw, Rip, Lageen, ak Ñombaato. Séeréer si ñoo dëkkoon ca diggante bëj-gànnaar, ak sowu ca xeru Mbàmbulaanu Atlas ma. Yii ñoo nekkoon seeni dëkk: Fasnaa, Sàngamaar, Mbòojéen, Juwaalo, ak Faajut. Saalum Séeréer si ñoo fa dëkkoon ak Tukulòor yi ak Wolof yi. Li ko dalee Kawlax ba Kafrin ca bëj-gànnaar, ba Ñooro bu Rip ca bëj-saalum. Soose yi ñoo dëkkoon Ñoombaato. Séeréer yi nga xam ne ñoo njëkk a dëkk Siin-Saalum, Tekuruur la ñu jòge. Ba nguuru Gana gu mag ga daanoo, ca la Muraabituun yi agsi Fuuta Tooro indiwaale dundin bu bees bu aju ci ponki Lislaan.


Beljik (Ruwaayom bu Beljik) : réewu Tugal (Óróop)


Seent Eleen : dun (Géejpeek u Atlantik)


Bëj-gànnaaru Afrig mooy diwaanu Afrig bi féete ci li nekk ci kawu tàkk gu Sahara. Mooy la nuy faral di wax Afrig gu weex gi, ndax melokaanu ña fa dëkk, bii baat day safaano ak Afrig gu ñuul gi, di tekki Afrig gu bëj-saalumu-Sahara. Réewi bëj-gànnaaru Afrig : Alseeri Isipt Libi Marok Sudaan Tiniisi Sahara gu Sowwu Ci jamono ju yagg ja « Afrig » da doon jëmmal diwaanu Kaartaas, mooy réewu Tiniisi gu tay. Afrik ab diwaanu Nguuru Rom gu Mag ga la woon. Bi jullit yi ñëwee, baat bi dañ kaa soppi, araabal ko Ifriqiya. Beerbeer yi, ñooy way dëkk yiñ ni ñoo njëkk ci bëj-gànnaaru Afrig. Maghreb (sowu ci araab), moo ëmb réew yii : Gànnaar, Marok, Alseeri, Tiniisi ak Libi. « Afrig gu weex » bu njëkk da doon jëmmal barabu Afrig bi ay nit yu xees dëkkee : Marok, Alseeri, Tiniisi, Libi, Esipt. Waaye tay baat bi liñ kay jëfëndikoo bariwul.


Ci angale ak ci faranse mooy Antipatris. Benn dëkk ci diiwaanu Samari la woon. Nekkoon na 42 kilomet ca bëj-saalumu Sesare ca joor gu nekk ca wetu Géej gu Mag ga. Ci yoon wu mag wa tudd Yoonu Maris (Via Maris), wi jaaroon ci diggante réew yi ci Palestiin, la nekkoon. Tey jii dëkk bu tudd Ras el Ain moo fa nekk. Dañuy gis dëkk bi ci Jëf 23:31.


Grenada : Dun (Géejpeek u Atlantik), réewum Aamerig


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Minsk mooy péyu réewum Belaarus


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Ganaar : rab (dundat yi)


Kawaarig mooy benn ci ñaari way toggale yu dàttu yi ñeel ne-ne gisiinu walla tewori bu roytéefu natt bi ci xam-xamu jëmm bu yaram yi (beneen bi ci gisiin wii mooy libton yi).


Siri Laaŋka (Republik Sosiaalist Demokaraatik bu Siri Laaŋka) : réew Asi


Oseyaani ab gox la bu nekk ci Mbàmbulaan gu Dal gi. Ci biiram Óstraali, ak Seland-Gu-Bees gi, ak Papuwasi-Ginne-Gu-Bees gi, Tasmaani, ak yeneeni dun. Oseyaani mooy gox bi gën a tuuti. Ci lu daj Oseyaani dañ koy jàppee ni ab gox bu nekk ci diggante Bëj-saalum-penku Asi ak Bëj-saalumu Aamerik. Oseyaani mooy gox bi gën a tuuti ci gox yi ci àdduna bi, ci 8 523 655 km kaare lay tollu, te 90% ya Óstraali la, 5,4 % ya di Papuwasi-Ginne-Gu-Bees, 3,1% ya di Seland-Gu-Bees gi, yeneen réew-réewaan yi tas ci Mbàmbulaan gu Dal gi doon 1,5 ci gox bépp. Am na 32 642 390 ciy way dëkk di ñareelu gox bi gën a néew ay nit lu weesu Dottu Bëj-gànnaar bi. 60% ya Óstraali la ñu dëkk, 16% ya Seland-Gu-Bees gi, 12% ya Papuwasi-Ginne-Gu-Bees. Ni yeneen gox yépp, ay peggan ci deggoo rekk lañ leen daggee. Baatu Oseyaani dañ koy jëfandikoo ngir jëmmal ab xaaj ci àdduna bi bu ëmb bépp suuf su nekk ci Mbàmbulaan gu Dal gi te duggoo ci barabi dott bi.


Dunu Falkland (Malvinas) : dun (Géejpeek u Atlantik) Péy : Port Stanley


Seydinaa Limaamu Laay : Seyidinaa Limaamu ab nappkat la woon bu juddoo Yoof atum 1845 g.j. Ci atum 1885 g.j, mu gént gis ne mooy Mahdiyu .. mu tàmbalee woo àndandoom yi ci ñu dugg ci Lislaam, di soññ jullit ñi ci ñu sellal te jaamu Yàlla rekk, mu daa wax : (( wuyyuleen wooteb Yàlla, man de yonnantub Yàlla laa, maay Mahdiyu mi ñuy neggandiku)), daa na woo ay àndandoom jëme léen cig jub ak jàppalante. Bu ko defee nit ñu bari dikkal ko ngir déglu njàggaleem mi. Mu daal di sos kuréelug Laayéen. Siiwam gi tiitloo woon na way sanc yi ragaloon ag jeqiku kontar leen. Ci atum 1887 g.j, la sancaan yi taxaw ci jàpp ko, bi mu yëgee seen naal yooyu la ànd ak lenn ciy àndadoom génn, waaye tubaab bi jàpp ko ca wetu Caaroy. Waaye ëttu àtte bi mujj na ko setal ko ngir ñàkk lenn lu man a dëgëral tuuma yi ñu teg ci kawam. Limaamu wéyoon na ci wooteem gi, waaye daa na def jamono ju nekk muy fenqook sancaan yi ko daa jéem a sonal ak àndandoom yi.


Afritugalasi, ci séwógaraafi ngandam gox la, mooy bi gën a ngande ci àdduna bi. Suuf Yépp yi làng doon ko, am na fenn fu ñu tàqaloowe. Moom la ñuy faral di woowee Àdduna ju yàgg ji. Daanaka suuf si ëpp ci àdduna bi moom la, di 55% ci lépp. Am 5,5 miliari way dëkk, maanaam di daanaka 83% gu way dëkk yu àdduna bi. Mooy barab bi gën a yaatu ci àdduna bi soo ko mengalee ak Aamerig ak, Oseyaani, ak Dottu Bëj-gànnaar. Ni mu amee ci bépp seddale, ay deggoo rek la ñu. Lu bari dañ koy xaaj ñetti gox: Afrig, Aamerig, Asi


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Eriteeri : réew Afrig Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Jëf – Ci faranse mooy Actes des Apôtres.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Toulouse dëkku Faraas. Nitñii motnañu 447 340 (2011).


Yàlla, Buur Bi, Sunu Boroom, Aji-Màgg Ji, Aji-Sàkk Ji..añs lépp a ngi joxoñ Ki sàkk lépo ak ñépp. Yàlla (ar : الله ; fr : Dieu; en : God) wolof naan ko Yàlla, njëkk Lislaam wolof "Yal" la daan wax namm ci "Yàlla" bi Lislaam dikkee, bawoo ci araab yi naan "Àllaa" ci lañu jëlee "Yal" yokk ci "Àllaa" naan "Yàlla" waaye teewul ba leegi wolof yi di jëfandikoo baatu "Yal" jooju ci seen i ñaan niki "Yal nanu Yàlla jéggal" "Yal na la Yàlla sàmm"...añs. Diine Yépp Saxal nañu ag Amam, donte wuute nañu ci jëmmam ak i meloom ku ne ak na mu ko jàppe. bu dee ci diibey kojug asamaan yi wuutewuñu ci ne Moom ki bind lépp te kenn bind ko niki diiney Yahuut, Nasaraan ak Lislaam.


Hip-hop ag yëngu-yëngug caada ak fànn la, mi ngi juddoo ca Réew yu Beenoo ya ci ndoorteel ati 1970 yi, daa boole bànneexu ak ñaxtu. Mi ngi juddoo ci biir askani waa-aamerig yu ñuul yi, ca New York, fa la tàmbalee, mujj tas ca réew ma ba ci àdduna bi bépp, ba tay mooy dundiinu réewu-taax wi ëpp doole. Caaday Hip-hop ci ñeenti ponk la tënku: break dancing, DJing, MCing ak graffiti. Wii xeetu fànn ñu bari ci woy wi lañ koy tënk ,MCing, te mu gën a siiw ci rap. Caadaay Hip hop yamul rekk ci rap, man naa sol mbubb yu wuute: su fekke danuy yam rekk ci xoosug DJ bi (Disk Jokey), waruñu ko tuddeeti rap, waaye DJing , sunu yamee ci li MC bi (master of ceremonie, njiitul xew) di bàcc kon man nanu koo woowe rap, walla tamit, donte bari na lu muy faral di am, boolee benn DJ ak ay walla benn MC, kon ci nii hop-hop lañuy wax, ndax rap ak MCing yépp ci caadaay hip hop lañu bokk, waaye nit ñi rap lañuy wax rekk yam ci ngir yombal.


Wikipedia (di jàng wikipediyaa) ab sémbub jimbulang la ci web bi, di lu àddunawu te bariylàkk. Ag bindam nag mi ngi wéy ba tay, xaralaay wiki lañu jëfandikoo ngir sos ko. Yéeney Wikipedia mooy jébbal am ëmbiit mu ubbeeku, maandu te fugluwu. Nupedia di woon ab sémbub jimbulang bu ubbeeku bu Jimmy Wales sosoon ci weeru gamu atum 2000. Mboolaay gu Bomis (gi Jimmy Wales féetewoo woon moomeel gi ci ëpp) moo ko jàppale woon ciy koppar, doon fay Larry Sanger mi jiite woon mbind mi. Waaye Nupedia ag màggam dafa yeexoon lool ba waraloon, ci 2001, Larry Sanger xalaatoon ni sos ab wiki moo doonoon liy man a gaawal yokkteeg jukki yi. Xalaat boobu ñeel jëfandiku xaralag wiki ngir sos ab jimbulang, juroon na ag diisoo ci diggante Larry Sanger ak tëriinkat boobu di Ben Kovitz ngir mu faramfaceel ko ci ni mu gën a leeree ana nan la xarala gu wiki di doxe, ci ab reer ca San Diego la ame woon, ci 2 tamxarit 2001. Ci nii Larry Sanger ni Jimmy Wales ngir ñu jëfandikoo xarala gu wiki ngir sos ab jimbulang bu gën a woyof, lii moo jur sosug jimbulang bu Wikipedia.


Ciili (Republik bu Ciili)


Ci làkku ibrë (הר מגדון) la tur wi jóge. Ci angale mooy Armageddon; Ci faranse mooy Harmaguédon Armagedon mooy turu benn tund ci làkku ibrë bi ñu sotti ci làkku gereg. Ci làkku ibrë Megido (Meguiddo) la tudd. Ci Injiil dafa misaale bérab fu xare bu mujj bi nara am ci diggante gaayi Yàlla yi ak gaayi Seytaane yi ci muju jamano ji. Tundu Megido bokk na ci tundi Karmel yi. Dafa nekkoon ci benn boru xunt mu mayoon nit ñi jàll tund yi. Ci joor bu nekk ci taatam la Sóol (1Sa 31:1-8) ak Yosiyas (2Ch 35:20-24) dee, te Sedeyon amoon ndam ci waa Majan ñi (Jud 7). Armagedon mooy feeñ ci Injiil ci Pe 16:16.


Salbadoor (Republik bu Salbadoor) : réew Aamerig


Dencukaay:Maalik-si.jpg Alaaji Maalik Si ma nga gane àdduna Dëw Faal wetu Gaaya bokk ci tunduw Dagana ci atum 1855. Waa-juram wu góor tuddoon Usmaan, wu jigéen Faa Wàdd Wele. Mi ngi jànge alxuraan Luga ci kenn ci taalibey Alaaji Omar Futiyu Taal yi. Bi mu doonee mag la dem Màkka, bi mu dellusee sax ci jaamu Yàlla ak jàngale ak dugal ñi duli jullit ci lislaam. Ci noonu la tase njàngalem yoonu Tiijaan ci Senegaal jaare ko ci tuxoom yi ci Jolof, Kajoor ak Ndar. Ci mujj gi mu dëkksi Tiwaawan ci 1902. Fa la njëkk a wootee gàmmu. Ma nga gane àdduna Dëw Faal wetu Gaaya bokk ci tunduw Dagana ci atum 1855. Waa-juram wu góor tuddoon Usmaan, wu jigéen Faa Wàdd Wele. Usmaan moom doonoon doomu Muhaz miy doomu Mohamed, sëtu Yuusuf, Daraaman, Sire, Bubu, Yahya, ñoom ñépp di sëti sëriif Sams Eddin, loolu moo ko tax a askanoo ci araab. Baayam Usmaan, moo bàyyikoo Gànnaar fa mu doon jànge, ci Ustaas Muhamadu Baaba Al Daymani, ñëwoon Waalo doon fa wut ab téere bu kenn kii di Maalik Sow bu Gaaya rekk yoroon, ba mooy mujj doon turandoowam.


Yëngu-yëngu yu ag nasaraanal ak ay wi mu àndal: Ag nasaraanal yëngu-yëngug diine gu ñu nos la, gu li ko tax a jug mooy tas diiney nasaraan ak xayug nasaraan yi ci jullit ñi ak ñu dul ñoom. Nasaraanal gii nag lu taqoo la ak sancug Tugal gu yees gii nga xam ne jot naa man a liggéeyal diiney nasaraan ci anam gu nëbbu, jaare ko ci ay yoon aki defiin yu lëmu te jafee xam. Loolu lépp nag ngir liggéeyal ay xemmemtéef yi mu amoon ci sanc àdduna bi, yilif ko . Looloo waral du yomb nu tàqale diggante nasaraanal ak canc, te itam nasaraanalkat yi danu daa nekk ci ron kiliftéefug sancaan yi. Lu yéeme la diiney nasaraan nekk di benn ci jumtukaayi canc gu Tugal gu yees gi. Nasaraanal nag yamutoon ci benn Jàngu rekk ci jëmmi boppam, waaye kay Jàngu yépp a ko daan def, moo xam Jàngu bu sowwu bi la (bu Katolig bi), bu penku bi (bu Ortodoksi bi), bu protestant bi walla bu Angalteer bi (bu Angalikaan bi).


Feeñug Diiwaani Amerig yu bennoo yi Gàddaay yi waa Tugal yi daa def juge Tugal, jëm Aamerig, gàddaay yooyu wéyoon nañu di sottiku ci Aamerig gu bëj-gànnaar gi. Loolu nag amoon na, ginaaw bi Kolomboo feeñalee Aamerig ba am lu tollook xarnu. Li ko taxaoon a am nag bari na, bokk na ci: 1 Fitnay diine yi amoon ci Tugal gu diggu gi ak gu sowwu gi, li waraloon loolu di yëngu-yëngu yu diine yi jugoon di safaan Jàngu bu Katolig bi, ak la ca juddoo muy ay xeexi ngér, yu amoon ci diggante ngérum Katolig ak ngérum Protestant , ak xeex bi protestant yi doon def ci seen biir, rawati na ci Angalteer, ak la ca juddoo muy boddikoonte ci diine, loolu nag waraloon gàddaayug ab lim bu mag ci waa Tugal yi, dem Aamerig gu bëj-gànnaar gi, ngir rawale seen bakan, ak ngir man a doxal seen diine ci ag féex akug gore.


FARATAY SANGU Faratay sangu joroom la : 1 yeene booy tàmbli 2 jonj 3 gaaw 4 xaliil kawar gi 5 nal ay lett ci kepp ku lettu


Tus-wu-gaar wenn la ci ñaari xammikaay yi (beneen bi mooy tus-wu-taxaw). Tus-wu-gaar wi ci bëj-gànnaar walla bëj-saalumu yamoo gi lay nekk. Tus-wu-taxaw Gëwéel Gëwéelub sànkar Gëwéelub tef wikbaatukaay am na xët wu tudd: Tus-wu-gaar


NI NUY GËME DOGAL BI Gëm dogalub yàlla bi mooy dëggal ne lépp lu am,moo xam lu làqu la walla lu feeñ,ak fu’m man a ame,sunu boroom mooy ki ko xamoon ,namoon ko am kàttanug def ko ,def ko.Moo xam lu baax la niki jëfe ndigëli sunu boroom yi,walla lu bon ,niki jëfe tere yi.Walla muy lu neex niki yoolub jullit ñi,walla lu naqari niki mbugalum yéefar yi. Cig gàttal daal lépp lu am,ci saayir ak ci baatin dogalub sunu boroom la.Nit ki daal war naa gëm ne amul kuy jeexiital ci dara ku dul yàlla,lu fi am cib dogalam la ame


Mikroneesi benn la ci diwaan yi ñu seddatlee goxu Oseyaani. Bii seddatlin nga xam ne Kureelu Mbootaayu Xeet yi moom la jëfandikoo suy seddatle àdduna bi ci ay Diwaan, gëstukat yi ñoom seddatle bu bees bi la ñu taamu, moo xaaj Oseyaani ci ñaari diwaan: Oseyaani gu jege ak Oseyaani gu sori yi Mikroneesi box. Baatu Mikroneesi waa faraas bii di Jules Dumont d'Uville moo ko sakk ci li jege atum 1830 (moo sakk itam baat yii di Polineesi, Mikroneesi ak Maleesi), mi ngi jóge ci baati waa Geres yii di μικρος (tuuti) ak νησος (dun), maanaam dun yu tuuti. Diwaan bi ay teemeeri dun a nga fa. Ñaari réew yu témb a fa ne ak ñaar yu bokk ci Réew yu Bennoo yu Aamerik yi: Guam (US) Duni marsaal Dunu Maryian gu Bëj-gànnaar (US) Kiribati Nauru Palau Réew yu Bennoo yu Mikronesi


Koor mooy juroom ñenteelu weer ci arminaatu jullit ñi. Weer wii mooy ndoorteelu wàccug Alxuraan ci suuf. Bokk na ci li tax jullit ñi di ko woor: magal ko. Woor Benn la ci ponki Lislaam yi. Moom nag am na fukk ciy ne-ne (matière): Koor ci làkk : bañ a lekk, bañ a naan. Bu dee ci sariiya nag : bañ a lekk, bañ a naan, bañ a séy, bàyyi it mbooleem yiy dogloo la ko dale ca penkug fajar, ba ca sowug jant bi, ngir nag yéenee jaamu Yàlla. Yàlla (t.s) moo farataal koor ci Muhammad (j.m) , niki mu ko farataale ca xeet ya ko fi jiitu woon ca waxam ju tedd ja: «Yéen ñi gëm, farataal nañu ci yéen koor, ni ñu ko farataale ca ña léen jiitu, ndax ngéen am ag ragal Yàlla» Loolu di woon ci bisub altine ci weeru baraxlu, ci ñaareelu at ci gàddaay gu barkeel gi( juge Màkka dem Madiina) Ramadaan am na ay ngënéel yu màgg te bari, yu yeneen weer yi amul, àddiis yiy saxal loolu te di ko feddali yu bari lañu : Waxam ja (j.m) : «Julli yi juroom, àjjuma ba àjjumawaat, ramadaan ba ramadaanati, dana ñu far bàkkaar yi nekk ci séen diggante, bu ñu teetee bàkkaar yu mag yi».


SUNNAY AJ Sunnay aj fukk ak ñaar la :am na ci ñeent yoy ñi ngi ame ca armal ga,1 sangu gu jokkook armal gi 2 rafle ci lunu ñaw 3 solub ñëkk akug làmbaay aki dàll 4 labbayka. Tawaaf gi am ñeenti sunna : 1 dox gi 2 fóon gi doj wa ci loxo walla gimiñ 3 ñukk gi ci ñatti yoon yu njëkk yi 4 ñaan gi ngay ñaan ci tawaaf bi. Dox gi safaak marwa it am ñeenti sunnaam : 1 foon doj wi bu dee daa juge ca jàkka ja jem safaa 2 ag yéegam diggante safaa ak marwa 3 gaaw gi niy def ci batnu masiil 4 ñaan gu amulub àpp gi ngay def ci kaw safaa ak marwa.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Libeeria (Republik bu Libeeria) : réewum Afrig. Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Nikaraaguwa (República de Nicaragua,Pénc mu Nikaraaguwa) : réewu Aamerig.


Martinik : dunu Faraas (Géejpeek u Atlantik)


2 Piyeer – ci faranse mooy Deuxième épître de Pierre.


Pluton (junjyi: wala ) Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal JPL/NASA (2015-04-22). "What is a Dwarf Planet?". Jet Propulsion Laboratory. Retrieved 2022-01-19.  John Lewis, ed. (2004). Physics and chemistry of the solar system (2 ed.). Elsevier. p. 64.


Muhammad (jamm na sax ci mom) mi ngi judd ca Makka atum 571 g. Ci at wowu la Abraha , buru Abissini , bëggona danel Kaba ji, waye Yalla suñu borom danelna pexem , yonnifa ay picci yu amon ay xer yu mag ci sen sall , ray nitam yepp . Alxuran waxna ci li ci sar 105 , Al-fil , ñay wi . Muhammad ci banu Hashim la bokkon . Bayam Abdullah la won , dom bi Abdul Mutalib ganona bëgg Abdul Mutalib . Bimu juddu dafa fekk Abdullah mu de , di dellu ci jayantu ci Sham , kon yay ji Amina bint Wahb ak mam ji, Abdul Mutalib . Mom bi Yonenta bi judd mag la won ta at yi danka xawona sonal . Ca tukkib yaxantoom booba la baayi Yonnant bi làqoo , ca tawat ju ko daloon ba muy dëpp, ba muy ñëw ba agsi Madiina la ko gënoon a sonal, mu daal di wàcc ca ña ñu daa wax Banii Najaar di woon genn ci giiri Xasraj yi, fa la génne àdduna. Maamam nag di Haasim mom Abdul Manaaf dafa a takoon soxna, looloo tax ñu naan Banii Najaar de ay goroy Yonnant bi lanu (j.m).


Fas w:baayima la bokk ci boroom ñeenti tànk yi, bokk it ci yiy miin.


Diggu Aamerig mooy xaaj bi nekk ci digg goxu Aamerig, ci diggante Meksik (bokk ci Bëj-gànnaaru Aamerig), ak Koloombi (bokk ci Bëj-saalumu Aamerig). Ay melokaanam ñooy li mu nekk di ab séla ci diggante ñaari Aamerig yi, ak li mu doon it ab jàllu, ngir man a jòge ci Mbàmbulaanu Atlas dem ci Mbàmbulaan gu Dal gi. Ca réewu Panamaa la boobu jàllu nekk. Réew ya fa nekk: Beliis Kosta Riika Salbadoor Guwaatemaala Onduraas Panamaa Nikaraaguwa Ay xay yu mag juddoo nañu ci bii diiwaan, yu ci mel ne yu Maya yi. Waa Espaañ ñooy waa Tugal yi fa njëkk a ñéw. Ñoom ñoo aakimoo woon nguuri Maya yi, dal di leen di noot ci lu mat ñetti xarnu. Daanaka réew yi nekk ci Diggu Aamerig yépp làkkuw Espaañ lañuy wax. Bi ñu amee seenug tembte, ci ndoorteelu 1800, la leen ay jafe-jafe yu bari ganesi. Looloo tax li ëpp ci taariixu réewi Diggu Aamerig yi, ba ci 1900, ay daane nguur ak ay xaree ci gën a fés. Li ëpp ci am-am yi nekk ci diwaan bi, suufu mbéy la te li ci ëpp ci loxoy ñenn nit ñu néew la nekk.


Sëñ baa ngi àgsi Ndakaaru bisub gàww juroom benni fann ci sahbaan,atum kasasin di 1120 g, mu wéye fa, jàll Ndar def fa lu tolloo’k fukki fan ak juroom ba ca bis bu njëkk ba ci ramdaan, mu doonoon bisub talaata,mu juge fa,dem Luga, wàcc ca rakam ja Sheex Coro MBAKKE,ca guddig gàwwu ba, mu rañaane fa romb kër Sheex Jull SIISE,jugeeti fa jaar kër muridam ba sëriñ Sire LOO, yoor-yoorug dibéer ja ca Sànnoosi, mu sax fa la desoon ca ramadaan ja,noppalu fa,woor fa. Ci diir bii,foofa fees na dell,raj-rajloo ba mel fa nu mu masul a mel,ci diggante ay taalubeem ak kuy sàkku ndimbal,aki kilifa yu koy siyaaresi,di ko ndokkeelsi,bokk na ca ñooña ka nuy wooye (kiimaanug jamonoom,woykatub waxtoom) Sheex Ibraahima JOOP Almasharii,ab xisaam lu xoromu la te yéeme,ag wuññi (feeñal mooy wuññi) gu yéeme feeñ na ci ñeel Sëñ bi (maanaam Sëñ bi wone na ci ay xar baax) loolu mooy sheex Ibraahima moomu daa amoon ab bor bu mag bu ko lëjëloon lool,ci jamono joj fay ko ci jafe na,mu jug wër ak moom ci sëriñ su mag si waaye taxul kenn tëyye ci loxoom,ci noonu mu jaaxle lool te am tiis,waaye bi Sëñ bi agsee Sànnoosi,mu ñëw indaale ay bayitam tudd ci mbirum bor bi ak ni mu ko seddalee ci diggante Yonnant bi(j.y.m) ak ñeenti saabaam yi,ginaaw sëriñ si nanguwunu koo xettali.


Åland Islands


Doxalukaay bu demandoo ab xeetu doxalukaay bu mbëj la bu dawaan bu safaanu. Diir bi wëndeeluwaanam di def ag wër dañu koo yamaleek baraayu dend bi koy dundal, maanaam dañuy demandoo ndax ci jamono ji dend bi nekke tus la wëndeeluwaan bi di tambali wër gu bees, loolu wuutale ko ak doxalukaay bu demandoodi. Xeetu doxalukaay bii manees na koo jëfandikoo niki ab safaanukaay, maanaam ab jurukaayu mbëj, te sax mooy bees gën a jëfandikoo ci digg yu mbëj yi, di barab yees di jóoxee kàttanu mbëj. Doxalukaay bi ñaari wàll la am: benn bi di wëndeeluwaan bi, moom, mu am ci biiram benn limu seexi dotti bijjaan yees defaree bijjaan yu sax walla ay mbëjbijjaan. Ngir man a am mbëjbijjaan bi dawaan bu wéy lañuy dawal cii biir ay taxañ yees def ci wëndeeluwaan bi, naka-jekk taxañi përëm. Beneen bi di tekkaaralaan bi, moom it, am ci biiram ag lëmës gu yittewoo jur ab toolu bijjaakon buy wëndeelu ak ay dottam, segam ñaari dott yu bokk (bëj-gànnaar ak bëj-gànnaar walla bëj-saalum ak bëj-saalum) dañuy bëmëxante, ñaar yu wuute (bëj-gànnaar ak bëj-saalum) di bijjante, kon dottitoolu bijjaakon bu tekkaaralaan bi suñuy wëndeelu àndaaleek tool bi dañuy xëccaale dotti wëndeeluwaan bi ba tax moom ci boppam di wëndeeluwaale, kon nu amee ca ab doxalukaay.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Diiwaanu Ndakaaru, benn la ci fukk ak juroom-ñenti diiwaan yu Senegaal yi. Moo ci gën a tuuti, ci yaatuwaay, waaye moo ci gën a bari way-dëkk. Yaatuwaayam toll ci 550 km² Ñoo ngi ko séddale ci ñenti Tund: Ndakaaru, Pikin, Géejawaay ak Tëngéj Statistiques Geo Hive


Koldaa ngi bokk ci Kaasamaas, ci digg-bëj-saalumu Réew mi. Benn la ci fukk ak ñenti diiwaan yu Senegaal. Mi ngi yaatoo 21 011 km2 te am 847 243 ciy way-dëkk. Ba ñu defee goxub Séeju diwaan ci 2008, la diwaan bi am ñaari gox rekk: Tunduw Koldaa Tunduw Velingara Statistiques Geo Hive (fr) « Kolda : la pauvreté comme vitrine » (jukkib yéenekaay bu Le Quotidien)


Mayoot : dunu Faraas (Géejpeek u Indian)


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Jigéen (fr : femme)


Almaañ (Republik Federaal bu Almaañ) : réewum Tugal (Óróop). Bennoo gu Almaañ


Tirinidaad ak Tobaago (Republik bu Tirinidaad and Tobaago) : réew Aamerig


Ci angale mooy Alexandria; Ci faranse mooy Alexandrie. Fondation : -334 Benn dëkk ak teeru ci Misra la, fu sorewul bëlub dexu Niil. Péeyu Misra la woon ci jamano Injiil ji, di dëkk bu gëna am solo ci Gereg yi. Ñaareelu dëkk bu gëna réy ci nguuru Room. Dañuy fekk Alegsàndiri ci Injiil ci Jëf 6:9; 18:24; 27:6; 28:11.


Senegaal menn la ci réew yi ne ci Sowwu Afrig, mu bokk nag ci Afrig gu bëj-saalumu saxraa (Afrique sub-saharienne), Mbàmbulaanug Atlas diw digam ci sowwu, taqaloo ak Gànnaar ci bëj-gànnaar ak penku, Mali féete ko penku, Ginne ak Ginne Bisaawóo ci bëj-saalum, Gàmbi moom sos ab daanaka-jiba (quasi-enclave) ci biir Senegaal, sutuxlu ba ci lu ëpp 300 jñ (km) ci biir suuf yi. Duni Bopp bu Nëtëx bi (Cap-Vert) ñi ngi ci 560 jñ ci tefesi Senegaal yi. Réew maa ngi duppe aw turam ci dex gi ko peeg ci penku ak bëj-gànnaar, te ab balluwaayam bawoo ca Fuuta Jallon ca Ginne, di Dexug Senegaal. Njuuxam lu gëwéel la te di lu fendi te yor ñaari jamono: jamonoy nawet (jamonoy taw) ak ju noor (jamonoy fendi). Ci jamonoy canc gi (la période coloniale), ay digg yu yaxantu yu bari, yu ay imbraatóor yu canc (empire coloniale) moomoon, daal di woon nañuy sampu ci tefes gi gépp.


Bëj-gànnaaru Tugal mooy wàll gu Bëj-gànnaar gu goxu Tugal. ni nuy xoolee Bëj-gànnaaru Tugal daa bariy fànn. Yii ñooy réew yi fa ne: Norweej suweed Danmaark Islaand Finlaand Ñii la ñuy woowee Réewi bëj-gànnaar yi Yii ñooy réew yi fa ne: Estooni Letóoni Lituwaani Nguur-Yu-Bennoo Beljik Luksembuur olaand Almaañ Poloñ Su ñu sukkandikoo ci ni ko Mbootaayu Réew yi gisee, Yii ñooy réew yi ne ci Bëj-gànnaaru Tugal: Norweej suweed Danmaark Islaand Finlaand Estooni Letóoni Lituwaani Nguur-Yu-Bennoo


Gox Adduna Ci angale ak ci faranse mooy Asia. Asi dafa am ñaari tekki ci Injiil. Ci bu jëkk mooy li ñu tudde tey jii 'Asi Minër', maanaam daanaka lépp ci réew mu tudd tey jii Tirki (Turquie) lu fare penku géeju Ese. Ñaareel bi, ci jamano Injiil ji, Asi benn diiwaanu nguuru Room la woon. Moo doon wàllug sowu Asi Minër. Dafa boole diiwaani Misi, Lidi, Kari, ak genn wàll Firisi, ak dun ya nekk ca géeju Ese. Waa Room ñoo ko def diiwaan ci 129 j.K.. Ci bu jëkk péeyam moo doon Pergam. Waaye, gannaaw jamano Injiil, def nañu Efes ni péeyam. Juróom ñaari dëkk yi ñu gis ca téere Peeñu ma (Pe 2:1-3:22) ñoo bokkoon ca diiwaanu Asi. Am na ñi xalaat ne yoon bu nekk ñu gis 'Asi' ci Injiil mooy diiwaanu nguuru Room bi. Am na ñeneen ñi xalaat ne léeg-léeg Injiil dafay wax ci ci Asi Minër (Jëf 19:26-27 21:27 24:18 27:2), te yi ci des mooy diiwaan bi. Man nañu gis Asi ci Injiil ci Jëf 2:9; 6:9;


Louvre (Musée du Louvre) : Paris Open : 1793 Dayoo : 60 000 m² Visites : 8 300 000 (2007) Mona Lisa, The Virgin and Child with St. Anne, Venus de Milo, Code of Hammurabi, Winged Victory of Samothrace


Alaaji Omar Fuutiyu TAAL Alaaji Maalik SI


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Cidade Velha benn dëkku Ribeira Grande de Santiago ci yu bëj-saluum yu dunu Santiago, Kap Weer. AD Ribeira Grande Cidade Velha - UNESCO (en), (fr), (pt) Cidade Velha declarada Património Mundial da Humanidade (pt) Cidade Velha becomes Cape Verde's first World Heritage site, UNESCO World Heritage Centre, 26 juuni 2009 (en) Cidade Velha - Santiago - Kap Wer - CapVerdeWeb (en) 정찬성 볼카노프스키 중계 정찬성 볼카노프스키 중계 퀸덤2 투표


Xarey àdduna yi ñooy ñaari xare yi réew yu bari ci àdduna bi bokkoon doon def ci seen biir. Doon xare yi ëpp ay yaqu-yaqu ak ay bakkan yu ci des. Xareb Àdduna bu Njëkk Ñaareelu Xareb Àdduna Laataa Ñaareelu Xareb Àdduna bi bu njëkk bi Xare bu Mag bi lees ko daan woowee.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Siddhārtha Gautama (Sanskrit: सिद्धार्थ गौतम; Pali: Siddhatta Gotama) nekkoon na di ab jàngalekatu diine ca pénkub dogu-gox bu indian, moo sos ngiirum budda xolees na ko ci way buddaa niki xalifab budda (Sammāsambuddha)ci sunuy at. Atum juddoom ak mom deeyam wuutees na ci: ñaar fukki réew yi gën a fes ci jaar-jaar, taarixal na ñu diirub dundam ci ne c. 563 BCE jëm 483 BCE; li gën a mujj, te sax, Waxam ju mujj moodi: «Mbëj yees defar yepp luy wéyadi la ; Liggéey ci ag xarañ te bañ a noppalu ; Am jubluwaay bu baax farlu ; Saytu xalaat yi ! »


Daaray Sëriñ Tuubaa lu ñu sos la ngir fas yéene cee yakk cig piri mbooleem walla lu ëpp ci téere yi Sëriñ bi def, muy lol lu war la ngir ne Sëriñ bi ay mbindam aki taalifam ci araab la leen defe te nu war leen a xam, ñu tàmbalee ci yii: Nahju Mawaahibul Xuddoos Jawharun Nafiis Masaalikul Jinnaan ak yeneen yu nar a ñëwi


Vologda (Вологда) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 301 755 (2010).


Syktyvkar (Сыктывка́р) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 235 006 (2010).


Ufa (Уфа́) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 1 062 319 (2010).


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Manchester United benn football club ci "Premier League" (Nguur-Yu-Bennoo) ci dekku Manchester. Premier League: 1992-93, 1993-94, 1995-96, 1996-97, 1998-99, 1999-2000, 2000-01, 2002-03, 2006-07, 2007-08, 2008-09, 2010-11, 2012-13 Old Trafford Premier League Alex Ferguson Wayne Rooney Carlos Tevez Old Trafford - World Stadiums (en) Manchester United Official Website


Arafu X ak Q Xarit xélul te xellu aw ci xàllu xam () te xér ci xëntewoo lu lay xiir ci xalam Te xettalil ku nekk xiirtal ko ci xay () te bul xatal sa xol bi it ba xëy di xay Te say xalam na dooni xiig nga xuuyi mbéey () te bul di xotteente te xér nag ci liggéey Melal ne xettar ci ku dëng mel ne xaal () ci soppe yépp ku xulóo nga xañ ko paal Te bul xulóok a xeex ak’ay xasante yaw () te bàyyi xiirook a xëccóo lu man di xew Te bàyyi xeebante xaroo xoddiku yaw () te ngay xereñ te jéem a xejj jëm ca kaw Te xeet xumaagi xol bi xembi ay xalam () xerawlu yiw wa faj sa xóndóoñi xalam Sa xel mi bu’m xuuge na jub xocc te wér () xëlóob ya buñ la gën di aaru kon nga ñor Bu say xalaat xajam nangay xajoo ku ne () te bul ko xumtoo te xemmeem njariñ lu ne Te bul di xàddi bul di xàcc xàllalal () ku nekku xàll bul di xallal it sa xol Te xippi gët yi xoole bul di xuuse it () te bul di xand xur wu xéewal ga newut Te ngay xareek adduna xas ko xupp ko () te xoqatal ko xuuxle it ci xeexi ko Te xam ne màggat mu Jigéen mu xubbidaas () te xettebee xettebe xàŋ gët ya laas Moo di misaalam bu ko xoymet sa kanam () xab ko te far ci xol bi xoolu ag bëggam xalaat Set ak cilwiise yuuxu Jigéen Nga man gan: xuuy mooy tàkk, mbéey doj wu ñaw lay doon ñu koy kosale ak moroom ja ngir taale ci, ñu jublu ci nit ku baax ku yor almetam di taal rekk ngir ganale Lu mel xaal te ndaw te wex Yitte;xel;faale Dëkkoo Waajal sa bopp Am ab cér xoos rocci Mar wu tar lemu Doomi gaynde Tàyyi Dellu ginnaaw ci mbir Tilimal yamadi Jege ;tàbbi; dem ragalloo Tiital ko Taxaw temb;lëjle witt Kumur ak ras Bët yu tooy xipp Lu mel ne ab jégén lay doon ci ndodd mi Yuurtala yuy yuy génn ciy gët Won tuuti Ttital ko Xool mooy rëdd wi nekk ci ginnaawug mbaam


Bokk na ci mboolooy way gàddaay yi jañu woon ci kaw Amerig menn mbooloo mom dañu ko cee ga woon manante ko ci (forse ko ci), mbooloo moomu mooy ñi juge woon Afrig, yobbu woon nañu cig sañ-bañ 500 junni ci ñoom niki ay lar (jaam) ci diggante bi nekk ci 1619 – 1808, jooju mooy jamono ji jëli ay jaam indi Amerig nekkee dib sémb bu ñu taxaw ci amal ko. Liggéeyloo jaam yooyu wéyoon na ak liggéeyloo seeni njur (seeni doom) rawati na ci bëj-saalum bi di barabub mbay, fi aajo tare woon ci ay liggéeykat yuy liggéey ci suuf seek tool yi. Waaye taxawalug njaam gi mi ngi door ci awril 1861, bi xareb ñoñ bi (guerre civile) dooree ci diggante diiwaan yu gore (libre) yi ci bëj-gànnaar ak diiwaani bëj-saalum yi ŋoyoon ci njaam gi sax fi, loolu sax taxoon na ba 11 diiwaan ci ñoom dogoon ci bennoo gi (federation). Ci bis bi njëkk ci samwiye 1863 la Abraham Linkoln jibal goreelug jaam yi, googu jibal moo neenal njaam gi ci diiwaan yooyu dogoon ci bennoo gi.


Belaarus (Republik bu Belaarus, be: Рэспубліка Беларусь) : Tugal (Óróop)


Nuweel Selaand : réew, iil (Géejpeek u Pacifik)


Ci angale mooy Dalmatia; Ci faranse mooy Dalmatie Ci jamonon Injill diiwaan la woon, ci sowu-suufu diiwaanu Room bu tuddoon Iliri ci penku géeju Adiratig. Maanaam mooy daanaka réew mi ñu waxoon Yugosalawi (ex-Yougoslavie), te ñu wax léegi Korwaasi, Bosni-Ersegowin ak Montenegëro. Dañu ciy wax ci 2Tim 4:10.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Poloñ (Republik bu Poloñ; pl: Rzeczpospolita Polska) : réew Tugal (Óróop)


Papwa Nuweel Ginne : réew, dun (Géejpeek u Pacifik)


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Diiwaanu Kéedugu benn la ci 14 diiwaani Senegaal yi.


ab lay mooy doqi ndox yu sew (yu weex)yi lay tee gis oto bi ci sa kanam booy dawal oto nebbia


Nizhny Novgorod (Ни́жний Но́вгород) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 1 250 619 (2010).


Novosibirsk (Новосиби́рск) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 1 473 754 (2010).


Saratov (Сара́тов) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 837 900 (2010).


Yakutsk (Якутск) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 269 601 (2010).


Sibbiru ab feebar bu yoo di joxe di dal nit ak yenn rab yi te li koy joxe di parasit protozoan (benn xeetu selil microorganism) bu xeetu Plasmodium. Ni sibbiru di faral di feeñee mooy yaram wu tàng, coono, waccu ak metitu bopp. Su demee ba tar mën na jur der bu mboq, say, komaa wala faatu. Feebar baa ngi tàmbalee feeñ fukki fan ak juróom ginaaw bu la yoo bi màttee. Ñi mu dal te faju ñu ko bu baax, mën na leen dalaat ginaaw ay weer ci kanam. Ñi mu dal bu yàggul ba ñu mucci, su leen dalaatee du metti noonu. muslaay boobu nit ki am dafay jeex su amee ay weer wala at sudee newul fu mu mën a amee sibbiru. Gis nañu ni, màtt-màttu yoo bu jigéen bi tuddu Anophele mooy joxe feebar bi. Sula màttee dafay dugal parasit yi nekk ci tiflitam ci sa deret. Ginaaw loolu mu jàll ci res wi ndax foofu lay màggee ak juree. Juróomi xeeti Plasmodium a mën a dal nit te ñooy la nit mën a wàlle.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Fëtt / Tuunuun : Pseudotolithus senegalensis (dundat yi) Askan (pop) : ? Réew : Kap Weer - Gaambi - Ginne - Ginne Bisaawóo - Gànnaar - Senegaal Melo : dóomu taal Dayoo : 50-100cm (fr) Informations et connaissances sur les milieux côtiers et marins ouest africains : "Fëtt" (en) Fishbase : "Pseudotolithus senegalensis"


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Mori : Brotula barbata (dundat yi) (fr) Informations et connaissances sur les milieux côtiers et marins ouest africains : "Mori" (en) Fishbase : "Brotula barbata"


Break dancing, walla breakdance, walla break, walla b-boying, ab baat la bu ñuy jëfandikoo ngir wax fecciin wa juddoo te màgge New York ci ati 1970, xammeewu ngir ay suppjalañam aki bërangoom ci suuf si. Fecckatu break dance la ñuy wax breakkat. Taariixu break dance mi ngi doore ca Bronx ci ati 1970, Kenn ku bokkoon ci mbootaay gu Bronx River projects la ñu ne moo ko sos. Mu jóge fa, tudde Bronx River Association Afrika Bambaataa, ba si yàgg mu tuddewaat ko Zulu Nation (ci 1974). Gëstu yi mu doon def ci taariixu Afrig ak mbëggéelam ci woy gëtanoon ko, ba taxoon mu farlu woon ci ngir ay ndawi goxam nekk ciy yëngu-yënguy fànn ngir bañoon ñu duggu cig ndëngte. Moom lañuy santee juddug yëngu-yëngu gu bees gi: hip-hop, gi dàttu ci ñenti ponku yii di rap, grafiti, DJing ak break dance. Afrika Bambaataa soosoon na itam benn ci gangoori break dance yi njëkk, tuddoon Zulu King. Njeexit gi waa-jamayka bii di Dj Kool Herc amoon ci caadaay hip-hop mi safaanu woon ak caadaay ndëngte ga amoon ca seen dëkkuwaay ya, ca jamono jooju am na solo lool, ba mat naa fésal.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Buruundi am réewu diwaanu Diggu Afrig la, rëye na 27,830 km², 25,650 km² suuf la, 2,180 km² di ndox. Mi ngi digook Kongóo-brasaawiil ci lu mat 233 km ci sowwu, ak Ruwandaa ci 290 km ci bëj-gànnaar, lang ak Tansani ci guddaayub 451 km ci penku. Buruundi amul ubbeeku ci géej gi, waaye yi ci bëj-saalum-sowwu da ñoo lang ak déegub Tanganica bu rëy ba. Réew mi dafa nekk ci diggante ñaari mbandi ndox yu mag yii di Niil ak bu Kongóo Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkinaa Faaso • Buruundi • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Bennoo yu Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Jibuti • Isipt • Eriitere  • Ecoopi • Gaboŋ • Gaambi • Gana • Gine • Gine-Bisawóo • Gineg yamoo • Keeñaa • Lesoto • Liberiyaa • Libi • Madagaskaar • Marook • Malawi • Mali • Móoris • Gànnaar • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeriyaa • Ugandaa • Ruwandaa • Sahara gu Sowwu • Sao Tome-ak-Principe • Senegaal • Seysel • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Suwaasilaand • Tansani • Cadd • Togo • Tuniisi • Sambi • Simbaawe


Somali (Republik bu Somali) : Réewu Afrig. Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Xam-xamu nosukaay (walla Xam-xam bi ñeel nosukaay), moo yor gëstu gi aju ci cëslaay yu xibaar yi, xarala yi ñeel seenug nos ak seenug jëfandikuwiin ci noste yi ñuy jëfandikoo ay nosukaay. Ñi ciy yëngu seen liggéey doon lëkkale ay nosukaay ñu doon li ñuy tuddee ag lonkoo, defar ay dàtti njoxe, boppal ay noste, defar ay tëriin te loolu laaj na xam ag kàllaamag tëriin, . Cig lawal, xam-xamu nosukaay dafa ëmbu ci li ñuy wax xaralay xibaar ak jokkoo yu yees yi di xeetu xam-xam bi ëmb lépp li ñeel xibaar, ci gépp anamam. Ci tëriin wi la tëralkat bi di joxee ay tegtal nosukaay bi ci anam gi mu war a yoree xibaar yi, lan la ci war a def ak nan la ko war a defe. Jëfaan yi nag ñooy mbooleem cëri nosukaay bi, benn bu ci nekk am na liggéey bu ñu ko sant: yii di rënk xibaar yi, yii di leen wone ni nga bëgge, yii di leen soppi... Ba àdduna dooree ba tay nit daa mas di ut ay jumtukaay ngir man a def ay waññeem.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Federaasioŋ bu Riisi (ru: Российская Федерация): réewu Tugal (Óróop) Pey : Mosku


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Jamaaiiria Araab bu Liibiee (Jamaaiiria Araab liibiee Popileer Sosiaalist) : réewum Afrig. Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Baatu dottub Bëj-saalum daa am ñaari tekki: ci benn bi ab gox (Dottub bëj-saalum) la di ci beneen bi ab tomb. Dottub Bëj-saalum mooy puju àdduna bi ci Bëj-saalum, maanaam tomb bi gën a féete Bëj-saalum ci àdduna bi. Moom ci boppam am na ñaari tekki: di nan wax dottub Bëj-saalum «gu melosuuf» ak dottub Bëj-saalum «gu bijjaakon» (dottub bijjaakon). Ñaari tomb yi bokk ñu ndaxte fi dottub Bëj-saalum gu bijjaakon di ne day aju ci coppiteeg toolu bijjaakonu àdduna bi. Ki fa njëkk a tek tànkam mooy nemmeekukat boobu di Roald Amundsen di waa Norweej, ci 14 weeru tabaski atum 1911. Ca seenug dëpp la Robert Falcon Scott, di ki mu doon njëkkanteel, aki ñoñam ya mu andaloon saayee. Goxub Dottub Bëj-gànnaar Goxub Dottub Bëj-saalum Dottub Bëj-gànnaar wikbaatukaay am na xët wu tudd: Dottub Bëj-saalum


Sapporo benn dëkku di Sapoŋ. Nitñii motnañu 1.918.096. Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Jokkoo-cig-soree di ci làkku frâas «télécommunication»:tuxal ak yonnee walla jot ay xibaar jaare ko cig buum, ceññeer-mbej, ngiste, walla yeneen noste yu mbëjbijjaakonyi Am mbooloo mu ay noste yuy warlu tuxug xibaar yii (telegraaf, ëyukaay (telefon), tele).


“ngiste” mooy bànqaasub jëmm biy saytu mbirum leer ak séqoo yi mu am ak gis optique L'optique est la branche de la physique qui traite de la lumière et de ses relations avec la vision


Koko gi xeetu garab la gu bokk ci njabootu Arecaceae. Ci gamgamlekaay disaayu doom bi danay àgg ba 1,5i kilogaraam. Day ëmb ndox mu saf suukar: "ndoxu koko". Reenam day dugg ci suuf guddaay guy àgg 4 ba 5i met. Limu tóotóoram duy wees 20 mbaa 30. Koko bi deef na ko lekk nim bindoo, mbaa soppi ko ay xeeti diw, mbaa ay aniinukaay. Meññetum Koko Car yi Car yi Doomi koko, di meññet mi Doom yi bu ñoragul Cocos nucifera


Omaan (Saltanat bu Omaan) : réewu Asi.


Gàddaay di ci fr “immigration” baat la buy tekki : tukkee ci barab mbaam réew dem ca meneen, ngir sàkku fa dara, mbaa ngir naqarig sam réew ci yaw mbaa barab ba nga bawoo, loolu di faral di jur ag tumbrànke, akug ndoxondéemu, tax ngay am turu doxondéem giy tekki ku dëkkul ca réew ma nga nekk, cosaanoowoo fa Kon gàddaay mooy: immigration ci fr Doxondéem di : étranger Tumbrànke di coona ak tiis ak naqaru xol gi gàddaay di faral a jur Looloo waral Yonnant bi (j.m) di faral di wax naan: “Tukki aw daggiit la ci mbugal ” Am ku ne moo de da koo woyofal waaye mbugal aw dogiit la ci tukki


Mbëjfepp "électron ci fr" as wàll-wàllaan la (wàll su ndaw lool) su xarefulwoon bi bu sëfoo ab yanu mbëj bu bon(-) bu tollook qe = 1,602 · 10-19 C, te dayoom toll daanaka ci 9,10 · 10−31 kg (ci beneen bennaanu natt di 0,511 MeV/c²), dees na ko wax itam yan bu njëlbeen walla wàll-wàllaan wu njëlbeen. Naka-jekk ab mbëjfepp njunj bees koy jëmmale mooy e-. Xarefulwoon yi li booloo nekk leen ñooy ab saal (bi dajale ci biiram ay feppsaal aki feppmaandu) aki mbëjfepp yu koy wër. Dayoo mbëjfepp yaa ngi tollook daanaka 1/1836 yu feppsaal ak yu feppmaandu). Mbëjfepp yi cër yu cëslaayu lañu ci ne-ne yi, ñooy wàll-wàllaan yi gën a tuuti cib ne-ne ba tax kenn maneesu koo séddalewaat yeneeni cër. Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal


Tund yi ay dog lañu ci Séddaliinu Senegaal, nekk ci biir 14 diiwaani Senegaal yi. Sosug tunduw Kungéel moo ko yóbb ci limub 35 ci atum 2006. Séddaliinu yoriinu Senegaal Diiwaani Senegaal Ndiiwaani Senegaal Dëkkaani ndiiwaani Senegaal Dëkkaani Senegaal Gox-goxaani Senegaal Dëkki Senegaal (fr) Ibrahima Diallo, Le droit des collectivités locales au Sénégal, Paris, L'Harmattan, 2007, 380 p. (ISBN 978-2-296-03770-0) (fr) Djibril Diop, Décentralisation et gouvernance locale au Sénégal. Quelle pertinence pour le développement local ?, Paris, L'Harmattan, 2006, 268 p. (ISBN 2-296-00862-3) (fr) François Zuccarelli, « Le département sénégalais », Paris, Revue juridique et politique, n° 3, juillet-septembre 1968, p. 854-874


Ndiiwaani Senegaal yi ay dog lañu ci séddaliinu yoriinu Senegaal. Ndiiwaan nag ag nekkte (entité) gu suuf la, gu ñuy faral di gis ci réew yiy làkk wu-fraas. Soo demee ci ñiy làkk wu-angalteer weneen dogiin nga fay fekk. Ci Senegaal, ndiiwaan yi dinañu leen waññi ci lim bu tollook 92 ci 2007. Bala Jaawara Gudiiri Kidiira Baba Garaas Lambaay Ngoy Jululu Sinja Tenduk Tengori Nooto Puut Cenaba Mban Roos Beeco Jaxaaw Fimla Ñaaxar Taatagin Jilloor Ñoojoor Tubaakuta Kolobaan Kawóon Waajur Géejawaay moom, benn Ndiiwaan la am muy moom ci boppam. Tund la ndiiwaan la Ñu séeddale ko ci 5 dëkkani ndiiwaan Dogiinu tund wi dañu koo soppi gannaaw sosug tunduw Kungeel ci 2006. Kon mu des : Birkilaan Maleem-Odaar Nganda Kanel Seeme Ganjaay Ndenjeng Ndóofaan Daaru Musti Ndand Sagata Bandafasi Fongolimbi Salemata Saraya Dabo Julaacolon Medina Yoro Fula Mi ngi judd ci 2006 (amul lonkoyoon bu jàppandi nii-nii) Barkeji Daara Dooji Yang-Yang Kër Momar Saar Kokki Mbejeen Sakal Ndiiwaanu Raawo, biy feeñ ci lonkoyoon bi, ci tunduw Ndar la bokk 2002 ba tay. Fisel Ngeexoox Caajaay Jiwaalo Añam Ciwol Ogo Kayel Ndam Ndakaaru moom, benn Ndiiwaan la am muy moom ci boppam.


Diiwaanu Cees benn la ci 14 diiwaan yu Senegaal, Féete ci penku Réew mi, wër ndombo Ndakaaru. Yaatoo 6 601 km2, am 1 442 338 ciy way-dëkk. dëkkub Cees Mooy Péeyu diiwaan bi. Ci genn wàllam mi nga janook Tefes-gu-Mag gi, fi mbayum yu-sew yi di ame, ci Ñaay bi, ci geneen gi di janook Tefes-gu-Tuuti gi di barab bi ëppi nemmeekukat ci Senegaal. Doon ab tombub jàllu ci diggante Ndakaaru ak li des ci réew mi. Diiwaan bi am na ay cëslaay yu tali ak yu weñ yu matale ngir wóoral tuxute gi(dem-beek-dikk bi), ci suufam. Doonte diiwaan bu tuuti la soo ko méengalee ak yeneen yi, waaye mooy ñaareelu diiwaan bi ëppi nit, ci Réew mi, ginnaaw Ndakaaru. Diiwaan baa ngi Séeddaliku ci 3 tund: Tunduw Mbuur Tunduw Cees Tunduw Tiwaawan Ci Melosuuf Diiwaan bi tay mooy nguuru Kajoor ga woon ak gu Bawol. Ag Yokkuteem mi ngi tegu woon ci yoonu weñ wi, rëdd wu Ndakaaru-Ndar ci mujjantalu XIXu xarnu, wu Ndakaaru-Niseer tegu ci. Bokk na ci diiwaan yi gën a yàgg ci Senegaal.


Diiwaanu Maatam benn la ci 14 diiwaani Senegaal yi. mi ngi judd ci atum 2001. Am na 423 041 ciy way-dëkk te yaatoo 25 083 km2 Diiwaan baa ngi peggook: Diiwaanu Ndar ci bëj-gànnaaram; Diiwaanu Luga ci sowwam ak ci bëj-gànnaar-suwwam; Diiwaanu Tambakundaa ci bëj-saalumam; Dexub Senegaal bi, fi janook réewum Mali, ci penkoom. Diiwaan baa ngi séddatliku ci ñetti Tund: Tunduw Kanel Tunduw Maatam Tunduw Raneeru '(en)'(fr) Sylviane Fresson, Public participation on village level irrigation perimeters in the Matam Region of Senegal (Participation paysanne sur les périmètres villageois d'irrigation par pompage de la zone de Matam au Sénégal), Paris, OECD, Occasional papers on experiences in rural development, n° 4, 1978, 20 p. (fr) Djibril Diop, Dynamiques territoriales, décentralisation et enjeux de développement local dans la moyenne vallée du fleuve Sénégal. Cas des communautés rurales de la région de Matam, Université de Paris I, 2004, 447 p. (fr) Ahmadou Kane, Matam et sa région, Dakar, Université de Dakar, 1977, 363 p.


Feebaru tëlbëti bu amul app Feebaru tëlbëti bu amul appmooy bennfeebaru xelboo xam ne nit ñi dañuy am soxlaa xoolaat mbir yi ay yooni yoon, di leen di defyenn yëngu yëngu yi ay yooni yoon(ñu koy woowe "aada"), walla am yenn ci xalaat yi di ñëwaat ay yoon (ñu leen di woowe "tëlbëti"). Nit ñi dañuy am jafe jafe wotu seeni xalaat walla seen yëngu yëngu lu yagg. Yëngu yëngu yi ñuy gëna gis ñooyraxasu, woññi mbir yi, ak di seet ndax ab buntu tëju na walla. Ñenn ñi dañuy am jafe jafe sanni ay mbir ci biti. Yëngu yëngu yii dañuy faraldi am lu baree bare ba nga xamantane nit ki ci boppam dundu bés bu nekk dafay metti. Dafay faraldi lu ëpp benn waxtu bés bu nekk. Mag ñu bare dañuy gis ne nekkin yooyu du tekkiwuñu dara. Mënin bi dafa ànd ak ay tik, feebaru ku jaq, ak njàjan bu yoqu ci wallu xaru. Li koy indi waxuñu ko. Gis nañu ne am na yennndono falkat yi ak ñaar yéppay seex yu niróó ñoom la gëna laal ay seex yi niróówul.


Ci angale mooy Arab; Ci faranse mooy Arabe Naar yi, maanaam xeet yi jóge ci diiwaanu Arabi. Araab yi bokkoon nañu ci ñi nekkoon ci Yerusalem ci Jëf 2:11.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Togóo (Republik bu Togóo) : réewum Afrig. Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal 1 Korent – ci faranse mooy Première épître aux Corinthiens.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Belgrad Moy péyu réewum Seerbi


Ukreen (uk: Україна): réew Tugal (Óróop)


Grozny (Грозный) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 271 573 (2010).


Kopiapo dëkku di Sili.


Rostov-na-Donu (Росто́в-на-Дону́) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 1 089 261 (2010).


Tolyatti (Толья́тти) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 719 632 (2010).


Syzran (Сызрань) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 178 750 (2010).


Ancos, ca jamono Injiil, péeyu diiwaanu nguuru Room bu tudd Siri la woon. Dafa nekkoon ca wetu joor gu naat ca dex gu yaatu gu tudd Oront (fleuve Oronte), 32 kilomet ca kaw bëlu dex ga, maanaam fu dex ga dugg géej ga. Teeru Ancos moo doon ca dëkku Selusi, bu nekkoon ca Géej gu Mag 8 kilomet ca noru bëlu dexu Oront ba. Selusi nekkoon na 26 kilomet ca sowu Ancos. Ca at bu Pool demoon fa, daanaka atu 43 g.K. dëkk bi xumb na. Nu ngi doon tabax di beesal dëkk ba, gannaaw ñaari yëngu-yëngu suuf yu yàqoon lu bare. Ay fukki junni Yawut ya dëkkoon Ancos te ñoom woomle nañu, te seen jàngu rafet nañu. Gereg yu bare ñi ngi doon ñëw ca seen diine. Ancos moo doon dëkk bu neex a dëkk te rafet. Waaye dëkk ba dafa siiwoon itam ndax seeni noos, seen ñaawteef ak seen njaaloo ak doxaanu yàqute. Bànneexu àddina si rekk la waa Ancos doon wut. Dëkku Gereg bu am solo la woon bu nekkoon ñetteelu dëkk bu gëna mag ci nguuru Room gannaaw dëkki Room ak Alegsàndiri.


Dencukaay:S suhaybu.jpg Rakki S Abdul Ahad ju mu bokkal nday ak baay, ku jàmbaare la woon ci jàngale Alxuraan ak xam-xam ak yar ci diine, taalif na lu sakkan ciy téerey xam-xam, ñuy ci araab ak ci wolof, téere bu ci mel ne Xuratul Hayni ci wolof la ko def, muy téere bu jéggi dayo ba ci am solo, di wax ci lépp lu soxal nit, ci diine, ci paj, ci dundiin ak ci fànn yépp, Buxyatul Muriidiin, Naylul Awtaar ak yeneen téere yu am solo, lu sakkan ci boroom xam-xami yoon wi ci këram lañu jànge, ak sëti S Tuubaa yu bari


Dencukaay:S Ndaam A R Loo.jpg Ki moo féetewoo woon Njàggale mi, lu bari ci doomi Sëriñ bi moo leen jàngal, moo yoroon daara ju mag ja ca Ndaam di Daarul Haliim Al-Xabiir, bi Sëñ bi sàncee it Mbàkke Baari ca Jolof, ba Tuubaa rëbee, ngir jàngale moo yoroon njàngele ma di ko doxal.


Gàmbi (Pénc mu Gàmbi) : réewum Afrig. Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Chelyabinsk (Челя́бинск) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 1 130 132 (2010).


Krasnodar (Краснода́р) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 744 995 (2010).


Perm (Пермь) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 991 162 (2010).


Kumba Ndóofeen Famak Juuf (ci baati Seereer : Maad a Sinig Kumba Ndoofeen Famak Juuf) Buur Siin la woon toggoon ci jal bi ca atum 1853-1871. "Maad a Sinig" ci baati Séeréer moo tekki "Buur Siin". Ci meenu Gelwar la soqqeekoo - askanoo Njuufeen, kerr Semu Njeke. Maamam ci xeetu Séeréer ak Soose la juge. Màbba Jaxu Ba, Kumba Ndóofeen Famak Juuf moo ko ray aki Ceddoom, ci ndimbëlug tubaayi ca xare ba ñuy tudde Somb-Cucun ca atum 1867.


Joolaa genn la ci giiri Senegaal yi. Ñoom Kaasamaas lañu fekk baax. Ca yoonu Imbraatóor gu Mali, lañu dem dëkk. mandeŋ yi ñoo leen dàq, ñu dem kaasamaas. Ca bëj-gànnaaru Gine Bisaawóo tamit ñoo ga fa. Baynuk yi ñoo doon jiite joolaa yi ca kaasamaas. Ñoo tabaxoon nguurug Kasanlaa. Joolaa yi ak Baynuk yi, dañu dëkkandoo woon ak Soose yi, Njaago yi ak Pël yi. Ñoom ñoo fa njëkkoon joolaa yi. Joolaa yi ca sowwu Kaasamaas lañu tabaxoon seeni nguur, nguuru Banjal, nguruu Flub. Mbayum ceeb, napp, Sàmm, ñoo doonoon seen xeeti liggéey. Tiramakan Taraaware, di ab Mandeŋ bu bokkoon ca imbratóor gu Mali, moo leen sancoon ci ndigalu jàmbaari buur jooju di Sunjata Keyta. Sunjata Keyta moo yónni woon Tiramakan ca kaasamaas ngir mu jël nguuri joola yépp yokk ci imbratóoram. Tiramakan ca la boole nguuri Joolaa yi ak yu Baynuk yi ci genn nguur duppe ko Kaabu. Nguur gi demoon na ba ci dexug Gàmbi gi, ba Bajar, bëj-gànnaaru Gine bisaawoo. Màndeŋ yi ak Joolaa yi xeexuñu benn yoon, dañu a nekkoon ci jàmm, di dëkkandoo.


Feebaru "bipolaire", ñu xamewoon ko ni déteelu bu ànd ak mer gu bon, mooy ab feebaru xelguy indi ay waxtu déteelu ak ay waxtu yu du sul noono yudikkale gu kawe. Dikkale gu kawe gi bari na te ñungi ko xame ni mer gu rëywalla dikkale gu amul kersa, mungi aajo ci rëyaayam, walla ndax liy wone xel mu tagoo ak li xew mungi ci. Bu nit nekkee ci mer gu rëy dafay am jikko walla yég bu dul noon njaxlaf, bég, walla mer. Nit ñi dañuy jël ay dogal te duñu ci xalaat te itam duñu xalaat li ñuy jur. Bu nit ki nekkee ci waxtuy mer gu metti duy faral di soxla nelaw. Bu nit ki nekkee ci ay déteeloom, joy dafa koy yom, gis-gisam ci dund gi dafay ñaaw, te duy xool ñeneen ñi ci ay gët. Njàjanu xaruci ñi ame feebar bi lu kawe la agg ba 6% ci ñi ëppal ñaar fukki at, tey ci booba dagg sa bopp mungi ame ci diggante 30 ba 40 %. Yeneeni jafe-jafe yi nekk ci feebari xel yi ni feebaru ragal yu mettiakdi jëfandikoo dorogdañu leendi faraldi boole ci Feebaru "bipolaire".


Baatu xay day tekki mbooleem ay mbaax ak ay melokaani aw askan. Maanaam xamug àdduna, ci wàllu yar ak teggin ak xam-xam, yewwute gu nit ñi ci aw askan. Su ñuy wax xay dañ ciy nat tolluwaayu sag dundin, ndax jëm na kanam walla déet; baat bi dafa ëmb mbooleem ay yëngu-yëngu yuy am ci aw askan: diine, cosaan, xamteef, politig,... Su ñu nee nit kii dafa xayadi, day tekki ne xamul àdduna. Kon xayug aw askan ñoo ngi koy natt ci doxaliin, dundiinu cër bu ne ci askan wi Yenn ciy xay yu doomi aadama: Gu Babiloñaa Gu Isipt gi Yàgg ga Gu End Gu Ittite Gu Siin Gu Geres Gu Rom Gu waa penku (Siri, Fenesi, Yëwut) Xayug Lislaam Monomatapa Maya Sapoŋ Xayug Mongoli (en) xay (fr) xay Taariixu xay yi (ab lonkoyoonu xay yi ci Flash)


Alxames : bés juroom (ayubés)


Yaman (Republik bu Yaman)


Curitiba, benn dëkku bëj-saalumu Bereesil. Nitñii motnañu 1 808 969 (2007). http://www.curitiba-brazil.com http://www.curitiba.pr.gov.br


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal World Wide Web manees na koo tekkee niki digg lënd gi (lënduk jargoñ) kon ana numu def ba tuddees ko digg lënd ? ndax moom la àdduna bépp ànd di jëfandikoo ku ne jàpp ci génn lawtan fa lawtan ya daje lees tuddee digg lënd moom nag manees na koo jëfandikoo fim ne ci àdduna bi yépp, gox yépp man nañu cee daje, boo jëmee ci ab dal dugal www doora def turu dal ba man naa ñàkk yit ci bu la neexee nde joowkat yu yees yi di nañu nànd sa bëgg-bëgg ba jobbu la, www yii nak limu wund ci wu-angalteer mooy World Wide Web


Krasnoyarsk (Красноя́рск) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 1 035 528 (2010).


Volgograd (Волгогра́д) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 1 021 215 (2010).


Yaroslavl (Яросла́вль) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 591 486 (2010).


Sochi (Со́чи) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 343 334 (2010).


Tuubaa, dëkku murit yi,ab gox-goxaan la, mi ngi nekk ci diiwaanu Njaareem (jurbel), ci tunduw Mbàkke. Diggam ak Ndakaaru tollu na ci 150 km . Baatu Tuubaa mi ngi jóge ci làkku araab di tekki ci wolof : « texe ». Dencukaay:Kàrtuw Tuubaa ci google earth.jpg Dëkkub Tuubaa, kii di Sheex Ahmadu Bamba moo ko sanc ci atum 1887. Dëkk bi mi ngi aju ci Ndaam, doon as ngox, maanam dëkku kaw kaw, bu taaxeedi, te nag doon gannaaw Ndakaaru, dëkk bi gëna taaxe ci Senegaal, ëpp ay nit. tey dëkk bi gën a rëy ci senegaal ginnaaw ndakaaru Tuubaa moo ëpple yokkute ci barig nit ñi ci diiwaani Senegaal yépp (3,2% at mu nekk ci jamono yii ñu tollu te ñu jàppu ne yokkuteg nit ñi di na àgg ba 12% bu ñu àggee ci ati 2010). Yokku yooyu li ko waral moo di tuxu yu bari yi nit ñi di def bawwoo ci dëkk yu nekk ci Bawol ak Kajoor. Dëkk yooyu dañuy gent si ndànk ndànk jëm Tuubaa. Ci waññib 2002 bi, nit ñi ñi ngi tolloon ci 461 159.


Kawlak am réewu-taax mu mag la ca senegaal, féete ci li tollook bëj-saalum-penku Ndakaaru. Mooy péyu diwaanu kawlak ak goxu Kawlak. Ba ko tubaab yi di sanc benn dëkk rekk a fa nekkoon muy Ndangaan. Kawlak yàgg naa doon ab tombum jaaru gerte gi ñu daa béy ci yeneen diwaan yi ko wër, ca waaxam wa lañ daa jaarale gerte gi jëme Ndakaaru. Kawlak a ngi bokkoon ci nguuru Saalum ga woon. Ba fa waa faraas yi di sanc buur-saalum da leen xajaloon ngir bañoon fitna judd ci seen diggante. Kawlak am na ab jàngu bu mag, Saint Theophile Turpin mooy kiñ ko tudde. Njiitu jàngu bu Seneegal bu tay jii, Tewodoor adiriye saar, nekkoon na fa ci diir bu guddu. Jumaay Kawlak, bi Baay Ñas tambalee woon tabax, tay jii ci diggu ab dëkk bu rëy la ne: Medina Baay. Mooy fa njabootu sëriñu tiijaan boobule, génn àdduna ci atum 1975, dëkke. Ci waññi yi ñu amal ci atum 1988 ak 2002, Kawlak amoon na 150 061 ak 172 305 ciy way-dëkk. Ci 2007 ciy ay nattale yu nguuru senegaal def, jàpp nañ ne war naa mat 185 976 ciy way-dëkk.


Khabarovsk (Хаба́ровск) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 577 441 (2010).


Imbratóor gu Songaay : Ci juroom ñaareelu xarnu g.j., la askanu Songaay wi dëkkoon ci tefesug dex gu Nijeer gi taxawaloon ag nguur gog péeyam moo nekkoon Gaawo. Mali nag moo tegoon loxo askanu Songaay wi ci xarnub fukk ak ñatt g.j., waaye ñoom jotaatoon nanu ci seenug temb te ñi ko waral di njabootug Soni gi ci xarnub fukk ak ñeent, daal di tàmbalee naat. Soni Aal-Béer (maanaam Aal mu mag mi) moo nekkoon buur bi la ko dale ca 1464 g.j., ba 1492 g.j., wutaloon na nguurug Songaay xare (armée) bu am doole, mu daa def ay ubbi (conquête) ngir yaatal nguuram gii nga xam ne mujj na tuxoo ci nguur dem cig imbraatóor gu ñu mujj tudde Songaay walla Gaawo. Bi Aal Béer dee la kenn ci ay njiiti xareem teg loxo ci nguur gi, daal di wutal boppam dàkkantalu Askiyaa (maanaam imbraatóoor bi), moom nag àtte na ba ci 1528 g.j., mu gën a rëyal mbooloom xareem mi, wéy ci ubbeem yi, bu ko defee imbraatóor gi mujj tàlleeku dale ca mbàmbulaanug atlas ba ca Borno ci penku bi, dalewaat ca Jini ci wàllug saalum gi ba ca digi Marog ci wàllug bëj-gànnaar gi.


Ótriis (Republik bu Ótriis) : réew Tugal (Óróop)


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Mboq : melo (fr : jaune)


Montserrat : dun (Géejpeek u Atlantik)


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Republik bu Irlaand (ga: Éire, Poblacht na hÉireann): Dun, Réewu Tugal


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Stamford Bridge benn staad ci football club Chelsea F.C. ci ye Fulham, dekku Londar, Angale, Nguur-Yu-Bennoo). Premier League Stamford Bridge - World Stadiums (en) Chelsea F.C. - Dalub web


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Đồng Hới ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Wiyetnaam. Mi ngi yaatoo 155,54 km², ci 2006 amoon na 103.988 way dëkk.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Tokyo mooy péyu réewum Sapoŋ.


Amsterdam mooy péyu réewum Olaand.


Tëngéej (fr. Rufisque) benn dëkku Senegaal.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Jurbel (=Njaaréem) (fr. Diourbel) benn dëkku Senegaal la.


Mbuur (fr. M'bour) benn dëkku Senegaal.


Cees (fr. Thiès) benn dëkku Senegaal. Mu ngi ci bëj-gànnaar Senegaal.


Oonguri (Republik bu Oonguri, Magyarország) : réew Tugal (Óróop)


Jimbulaŋ aw wayndare la wu yitteem doon ëmb mbooleem xeeti xam-xam walla man naa itam tënku ci benn xam-xam, maanaam jimbulaŋ buy wax ci paj walla ci taariix kepp. Jimbulaŋ am mbooloom ay jukki la def, bu ci nekk di wax ci lenn: ciw nit, cib barab, cib xew-xew, cib xam-xam,... Jimbulaŋ day wuuteek baatukaay, ndax du yem rekk ci faramfacce wenn làkk wi. Naka-jekk day doon ay téere yu bari. Cër yi ëpp solo yiy tax a raññee ab jimbulang, ñeent lañu: Jagleel gi ci am Seenug lëkkaloo Nosiin wi Mbidiinu jukki yi. Jimbulang yi man nañoo wuute, aju ci seenum ëmbiit, man nañoo ubbeeku ci xeeti xameef yépp (Jimbulang bu Trecani ak Jimbulang bu waa-Brëtaañ, ñooy yi ci gën a siiw), walla itam tënku ci wenn xeetu xam-xam wi, niki ab jimbulangu paj, bu xam-xam walla bu xeltu. Am na it ay jimbulang yuy jagleelu ci wàll wu yaa ci cosaan, diine walla politig wu wenn askan, walla xeet, niki Jimbulang bu Mag bu Siwiet yi, Jimbulangu Jewish bi...


Sankt-Peterburg (Санкт-Петербу́рг) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 4 879 566 (2010).


Lóriye gi xeetu garab la gu bokk ci njabootug Lauraceae, ci bëj-saalumu Tugal la bàyyiko waaye amna ci barab yi bari naaj ci àddina bépp, Senegaal it. Garabug lóriye dafa man a àgg 10i met ci guddaay, xobam day gulumba te wirgo wu nëtëx lay yore, tóor-tóor bi day mboq. Ëkkug garabug lóriye Xobi garabug lóriye Tóor-tóori garabug lóriye Laurus nobilis


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Ayiti ab dun la bu nekk ca Amerik diggu. Day ab dun bu mag bu mu bokkal Republik dominicaine te Port-au-Prince di péyam. Ayiti mooy reewu ñu ñuul ñi njëkka moom seen bopp ci attum 1804, ca seen fippu ga (1791-1803) ca la ñu dakkee Napoleon ak ay ñoñam ca dun ga. Ci aaday Taino yi, Ayiti da doon tekki suufu doj yu kawe ya walla aw doj ci biir geej. Ay nataalu Ayiti


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Keeñaa (Réewum Keeñaa) : réewu Afrig. Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal (à traduire) The Linux kernel is a Unix-like operating system kernel. Most known distros that use the Linux Kernel: Debian Fedora Mandriva OpenSUSE ubuntu


Palestiin (Hebrew: ארץ־ישראל Eretz-Yisra'el, formerly also פלשת, Peleshet; Royuwaay:Lang-ar Royuwaay:Transl) : Asi


Montenegro (Црна Гора, Crna Gora) am réew la mu bokk ci goxub Tugal.


Jamayka : Dun, Réewu Aamerig


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Koppar : maanaam xaalisu réew mà (fr Monnaie)


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Kuddu : suti waañ


Tus-wu-taxaw wenn la ci ñaari xammikaay yi (beneen bi mooy tus-wu-gaar). Tus-wu-taxaw wi mooy tax ñuy man di féetale am mbir ci kaw Suuf si, ci penku walla sowwu Tus-wu-gaar Gëwéel Gëwéelub sànkar Gëwéelub tef wikbaatukaay am na xët wu tudd: Tus-wu-taxaw


Xët wii day dajale mbooleem tëriit walla jukki yu wuute ëmbiit te bokk tur.  Wolof (làkk) Wolof (askan)


Suwis (Komfederaasioŋ Suwis) : réewu Tugal (Óróop)


Abuu Bakar As siddiiq:turam dëgg di Habdul Laahi bun Abii Quhaafa di kojub (Taymu) di kojub (quraysi). Judd 50i at lu ñëkk gàddaay gi faatu 13i at ginnaaw gàddaay gi, tollook (573 - 634) ci juddug Iisaa (hs). Moom moo njëkk a wuutu Yonente bi (shw) ginnaawam, te bokk na ci fukk ñi Yonente bi digoon Àjjana ci jamonoom. Moo doonoon jëwriñu Yonente bi (shw) doonoon ab xaritam, moo àndoon ak moom bamuy gàddaay juge Màkka jëm Madiina. Waa Ahlus sunna danuy saxal ne moom Abuu- bakar moo gën ci nit ñi ginaaw ba yonente yi jàllee, te moo ci ëpp ag gëm Yàlla, ak dëddu àdduna, te mooy ki Yonente bi gën a bëgg ci nit ñi ginnaaw sunu yaay Haaysa. Aw turam dees ciy teg baatu Siddiiq ngir ne Yonente bi moo ko ko dàkkentalee ngirug dëggoom.


Ci angale ak ci faranse mooy Amphipolis. Dëkk bu am solo la woon, ci diiwaan bu tudd Maseduwan ci jamano nguuru Room ji. Ci bëj-gànnaaru Géeju Ese (mer Egée) la nekkoon. Nekkoon na ci yoon wu mag te wu am maanaa wu tudd Yoonu Eŋaca (Via Egnatia), wu jaar ci diggante Asi Minër ak Itali. Amfipolis dafa feeñ ci Injiil ci Jëf 17:1.


Bii jukki ab junj rekk la. Man nga cee duggal sa loxo suqali ko ndeem am nga ci xam-xam ci anam yi Wikipedia taxawal Mi ngi nekk ci goxub Afrig, ci diwaanu sowwu Afrig, rëyaayam di 274 200 km², 81u réew mu ëpp ci àdduna bi Burkinaa Faaso Mali moo wër ci bëj-gànnaar ak ci sowwu, Niseer nekk ci bëj-gànnaar-penku ak ci bëj-saalum-penku, ci bëj-saalumam Togóo, Gana ak Kot Diwaar ñoo fa nekk. Kon amul ubbeeku ci géej gi. Doon na réew mu tappndaar ndaxte pujam bi gëna kawe Tenakuru te kawewaayam toll ci 747 m ca sowwu réew ma. Li mu am klimaab gëwéel mooy tax ñaari jamono rekk la am, noor ak nawet. Ni senegaal, li gëna féete bëj-gànnaar dafa tàkku, ci fi tollook Sahel, looy gën di wàcc jëm bëj-saalum muy soppiku di doon ab mandiŋ.