ภาวะนอนหลับล่าช้า (Delayed sleep phase disorder หรือ DSPD) ที่มักเรียกว่า กลุ่มอาการนอนหลับล่าช้า หรือ ความผิดปกติในระยะการหลับ-ตื่นที่ล่าช้า คือการที่จังหวะชีวภาพ (นาฬิกาชีวิต) ของบุคคลหนึ่งถูกเลื่อนออกไปเมื่อเทียบกับมาตรฐานทางสังคม ภาวะนี้มีผลต่อจังหวะชีวภาพต่างๆ รวมถึงการนอนหลับ, ช่วงเวลาที่ตื่นตัวสูงสุด, อุณหภูมิปกติของร่างกายมนุษย์, และวัฏจักรฮอร์โมนต่างๆ การวินิจฉัยภาวะนี้ยังเป็นประเด็นถกเถียงในหมู่ผู้เชี่ยวชาญด้านการนอนหลับ หลายโรคที่เกี่ยวกับโรคนอนไม่หลับสามารถแสดงอาการที่แตกต่างกันมากในแต่ละผู้ป่วย และโรคที่เกี่ยวข้องกับจังหวะชีวภาพและเมลาโทนินยังไม่เป็นที่เข้าใจดีนักในทางการแพทย์ปัจจุบัน ระบบโอเรซินเองเพิ่งถูกค้นพบในปี 1998 แต่ดูเหมือนจะมีความเกี่ยวข้องอย่างลึกซึ้งกับระบบการหลับ-ตื่นของมนุษย์ มีหลักฐานเกี่ยวกับความยืดหยุ่นของจังหวะชีวภาพของมนุษย์จากการศึกษาหลายงาน ในตัวอย่างหนึ่ง อาสาสมัครหลายสิบคนใช้เวลาหลายเดือนในถ้ำใต้ดินในฝรั่งเศส ขณะที่นักวิจัยติดตามช่วงเวลาการตื่นและการนอนหลับของพวกเขา ผลการศึกษาพบว่ามีความแตกต่างกันมากระหว่างแต่ละบุคคล โดยผู้เข้าร่วมส่วนใหญ่ตั้งจังหวะที่ประมาณ ชั่วโมง นักวิจัยได้สันนิษฐานว่าการขาดการสัมผัสแสงแดดยามพระอาทิตย์ขึ้นและตกอาจเกี่ยวข้องกับอาการต่างๆ ของโรคจังหวะชีวภาพเหล่านี้ ซึ่งอาจเชื่อมโยงกับนิสัยของมนุษย์ในปัจจุบันที่ใช้เวลานานอยู่ในร่มโดยไม่มีแสงแดด และมีแสงประดิษฐ์แทน การจัดการอาการอาจเป็นไปได้ด้วยการใช้ยารักษา เช่น สารต้านโอเรซิน หรือ สารกระตุ้นตัวรับเมลาโทนิน รวมทั้งการออกกำลังกายกลางแจ้งอย่างสม่ำเสมอ นอกจากนี้ยังอาจมีองค์ประกอบทางพันธุกรรมที่เกี่ยวข้องกับภาวะนี้ ประวัติ DSPD ได้รับการอธิบายอย่างเป็นทางการครั้งแรกในปี 1981 โดย Elliot D. Weitzman DSPD และคนอื่น ๆ ที่Montefiore Medical Center DSPD เป็นสาเหตุของการร้องเรียนเรื้อรังจากอาการนอนไม่หลับ 7-13% อย่างไรก็ตาม เนื่องจากแพทย์หลายคนไม่คุ้นเคยกับภาวะนี้ จึงมักไม่ได้รับการรักษาหรือได้รับการรักษาที่ไม่เหมาะสม; DSPD มักถูกวินิจฉัยผิดว่าเป็นอาการนอนไม่หลับหลักหรือเป็นภาวะจิตเวช การรักษา DSPD อาจได้รับประโยชน์จากการปฏิบัติการนอนหลับที่ดี การบำบัดด้วยแสงในตอนเช้า การบำบัดด้วยความมืดในตอนเย็น การออกกำลังกายและเวลารับประทานอาหารที่เร็วขึ้น และยาบางชนิด เช่น aripiprazole, melatonin, และ modafinil; เมลาโทนินเป็นฮอร์โมนธรรมชาติที่มีบทบาทในการควบคุมนาฬิกาชีวิตของมนุษย์ การรักษา DSPD ที่รุนแรงและไม่ยืดหยุ่นอาจถือเป็นความพิการ ความยากลำบากหลักในการรักษา DSPD คือการรักษาตารางเวลาที่เร็วขึ้นหลังจากที่ได้จัดตั้งขึ้นแล้ว เนื่องจากร่างกายของผู้ป่วยมีแนวโน้มที่จะรีเซ็ตตารางเวลาการนอนหลับกลับไปยังเวลาที่ช้าของตนเอง ผู้ที่มี DSPD อาจปรับปรุงคุณภาพชีวิตของตนได้โดยการเลือกอาชีพที่อนุญาตให้มีเวลานอนหลับที่สาย แทนที่จะบังคับตัวเองให้ทำงานตามตารางเวลาปกติตั้งแต่ 9.00 ถึง 17.00 น. ลักษณะอาการ ผู้ที่มี DSPD มักจะเข้านอนหลังเที่ยงคืนและมีปัญหาในการตื่นในตอนเช้า ผู้ป่วยมักรายงานว่าพวกเขาไม่สามารถหลับได้จนถึงช่วงเช้ามืด แต่จะหลับในเวลาเดียวกันทุกวัน หากไม่มีความผิดปกติในการนอนอื่นๆ เช่น โรคหยุดหายใจขณะหลับ ผู้ป่วย DSPD สามารถนอนหลับได้ดีและมีความต้องการการนอนหลับตามปกติ อย่างไรก็ตามพวกเขาพบว่าการตื่นเช้าเพื่อไปเรียนหรือทำงานเป็นเรื่องยาก หากพวกเขาสามารถปฏิบัติตามตารางเวลาของตนเองได้ เช่น นอนหลับตั้งแต่ 4:00 น. ถึง 13:00 น. การนอนหลับจะดีขึ้นและอาจไม่ประสบปัญหาง่วงนอนมากเกินไปในตอนกลางวัน การพยายามบังคับให้ตนเองปฏิบัติตามตารางเวลาของสังคมในตอนกลางวันเมื่อมี DSPD ได้รับการเปรียบเทียบว่าเหมือนอยู่ในสภาวะเจ็ทแล็กตลอดเวลา; DSPD ถูกเรียกว่า 'เจ็ทแล็กทางสังคม' ความร่วมกับโรคอื่น โรคซึมเศร้า จากกรณีศึกษาของ DSPD ที่มีการรายงานในวรรณกรรม ประมาณครึ่งหนึ่งของผู้ป่วยมีโรคซึมเศร้าหรือปัญหาทางจิตวิทยาอื่นๆ ซึ่งเป็นสัดส่วนที่ใกล้เคียงกับผู้ป่วยที่มีอาการนอนไม่หลับเรื้อรัง ตามที่ ICSD กล่าวไว้: มีความเป็นไปได้อีกทางหนึ่งที่ความสัมพันธ์ทางเคมีประสาทระหว่างกลไกการนอนหลับและโรคซึมเศร้าอาจเกี่ยวข้องกันโดยตรง นอกจากนี้ยังอาจเป็นไปได้ว่า DSPD มีบทบาทในการทำให้เกิดโรคซึมเศร้าเนื่องจากเป็นโรคที่เครียดและมักถูกเข้าใจผิด การศึกษาปี 2008 จากมหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนีย ซานดิเอโก ไม่พบความสัมพันธ์ระหว่างโรคไบโพลาร์ (ประวัติภาวะแมเนีย) กับ DSPD และกล่าวว่า ข้อเท็จจริงที่ว่าผู้ป่วย DSPD ครึ่งหนึ่งไม่มีอาการซึมเศร้านั้นบ่งชี้ว่า DSPD ไม่ใช่เพียงอาการหนึ่งของโรคซึมเศร้า นักวิจัยการนอนหลับ ไมเคิล เทอร์แมน แนะนำว่าผู้ที่ปฏิบัติตามจังหวะชีวภาพภายในของตนเองอาจมีโอกาสน้อยที่จะเป็นโรคซึมเศร้ามากกว่าผู้ที่พยายามดำเนินชีวิตในตารางเวลาที่ต่างกัน ผู้ป่วย DSPD ที่มีภาวะซึมเศร้าอาจได้รับประโยชน์จากการรักษาทั้งสองปัญหา มีหลักฐานบางอย่างที่แสดงให้เห็นว่าการรักษา DSPD อย่างมีประสิทธิภาพสามารถช่วยปรับปรุงอารมณ์ของผู้ป่วยและทำให้ยาต้านซึมเศร้ามีประสิทธิภาพมากขึ้น วิตามินดีที่ขาดอาจเชื่อมโยงกับภาวะซึมเศร้า เนื่องจากเป็นภาวะที่เกิดจากการขาดการได้รับแสงแดด ใครก็ตามที่ไม่ได้รับแสงแดดในช่วงกลางวันเพียงพอ (ประมาณ 20-30 นาทีสามครั้งต่อสัปดาห์ ขึ้นอยู่กับสีผิว ละติจูด และช่วงเวลาของปี) อาจเสี่ยงต่อการขาดวิตามินดีหากไม่ได้รับจากอาหารหรืออาหารเสริมอย่างเพียงพอ สมาธิสั้น DSPD มีความเชื่อมโยงทางพันธุกรรมกับโรคสมาธิสั้น (ADHD) โดยพบการเปลี่ยนแปลงในโพลีมอร์ฟิซึมทางพันธุกรรมในยีนที่เกี่ยวข้องกับทั้ง ADHD และจังหวะชีวภาพ และพบอัตราส่วนสูงของ DSPD ในผู้ที่มี ADHD โรคอ้วน การศึกษาในปี 2019 จากบอสตันแสดงความสัมพันธ์ระหว่างลักษณะการนอนตอนเย็นและเจ็ทแล็กทางสังคมกับน้ำหนักตัวที่เพิ่มขึ้น/การสะสมไขมันในเด็กผู้หญิงวัยรุ่น แต่ไม่พบในเด็กผู้ชาย โดยไม่ขึ้นอยู่กับระยะเวลาการนอนหลับ โรคย้ำคิดย้ำทำ บุคคลที่มีโรคย้ำคิดย้ำทำ (OCD) มีอัตราการวินิจฉัย DSPD สูงกว่าประชากรทั่วไปอย่างมาก การบาดเจ็บที่ศีรษะ มีรายงานหลายกรณีของ DSPD และความผิดปกติในการหลับ-ตื่นแบบ 24 ชั่วโมง ที่เกิดขึ้นหลังจากการบาดเจ็บที่ศีรษะ นอกจากนี้ยังมีบางกรณีที่ DSPD พัฒนาไปเป็นความผิดปกติในการหลับ-ตื่นแบบ 24 ชั่วโมง ซึ่งเป็นความผิดปกติที่รุนแรงและทำให้ผู้ป่วยนอนหลับช้าลงทุกวัน กลไกการทำงาน DSPD เป็นความผิดปกติของระบบการจับเวลาในร่างกาย ซึ่งก็คือ นาฬิกาชีวภาพ ผู้ที่มี DSPD อาจมีวงจรจังหวะชีวภาพที่ยาวกว่าปกติ อาจมีการตอบสนองที่ลดลงต่อผลการรีเซ็ตของแสงแดดที่มีต่อนาฬิกาชีวิต และ/หรืออาจตอบสนองต่อผลการหน่วงเวลาของแสงยามเย็นมากเกินไป และตอบสนองต่อผลการเร่งของแสงในช่วงเช้าได้น้อยเกินไป มีหลักฐานสนับสนุนสมมติฐานที่ว่าเกิดจากการตอบสนองต่อแสงยามเย็นมากเกินไป โดยพบว่าการกดการหลั่งเมลาโทนินในผู้ป่วย DSPD 15 ราย เมื่อได้รับแสงสว่าง 1,000 ลักซ์ 2 ชั่วโมงก่อนที่ระดับเมลาโทนินจะถึงจุดสูงสุด มีมากกว่ากลุ่มควบคุม 15 ราย ความสัมพันธ์ของระยะเวลาที่ผิดปกติระหว่างการนอนหลับกับจังหวะชีวภาพของอุณหภูมิแกนกลางของร่างกายเคยถูกบันทึกไว้ในผู้ป่วย DSPD ที่ศึกษาภายใต้สภาวะที่มีการควบคุมเวลา สิ่งนี้ยังได้รับการสังเกตในสภาวะที่แยกจากการรับรู้เวลา (เช่น ในกรณีที่ไม่มีตัวบอกเวลาภายนอกทั้งหมด) ซึ่งสนับสนุนแนวคิดที่ว่าต้นเหตุของ DSPD นั้นไปไกลกว่าความสามารถที่ลดลงในการปรับความสัมพันธ์ระหว่างการนอนหลับกับวัน 24 ชั่วโมงได้อย่างเหมาะสม แต่โรคนี้ยังสะท้อนถึงความไม่สามารถของระบบการจับเวลาจังหวะชีวภาพภายในที่ไม่สามารถรักษาความสัมพันธ์ของจังหวะภายในระหว่างระบบทางสรีรวิทยาได้อย่างปกติ และไม่สามารถปรับความสัมพันธ์ภายในเหล่านั้นให้อยู่ภายในขอบเขตของวัน 24 ชั่วโมงได้ ในผู้ที่มีจังหวะชีวภาพปกติ การนอนหลับอย่างรวดเร็วในตอนกลางคืนจะเกิดขึ้นได้หากพวกเขานอนหลับน้อยเกินไปในคืนก่อน การนอนหลับเร็วขึ้นจะช่วยปรับนาฬิกาชีวภาพไปข้างหน้าโดยอัตโนมัติเพราะการสัมผัสแสงในช่วงเย็นลดลง ในทางตรงกันข้าม ผู้ที่มี DSPD จะมีปัญหาในการนอนก่อนเวลานอนปกติ แม้ว่าจะอดนอน การอดนอนไม่สามารถรีเซ็ตนาฬิกาชีวภาพของผู้ป่วย DSPD ได้เหมือนกับคนทั่วไป ปัจจัยทางพันธุกรรม งานวิจัยในปี 2017 เชื่อมโยง DSPD กับการกลายพันธุ์ทางพันธุกรรมอย่างน้อยหนึ่งอย่าง อาการนี้มักเกิดขึ้นในช่วงวัยเด็กหรือวัยรุ่น DSPD ในวัยรุ่นบางกรณีอาจหายไปเมื่อเข้าสู่วัยรุ่นตอนปลายหรือวัยผู้ใหญ่ตอนต้น มิฉะนั้น DSPD จะเป็นภาวะที่อยู่ตลอดชีวิต ประมาณการว่าพบ DSPD ในผู้ใหญ่ประมาณ 0.13–0.17% (1 ใน 600) ส่วนในวัยรุ่นพบได้มากถึง 7–16% การวินิจฉัย ไดอารี่การนอนหลับที่มีเวลากลางคืนที่ด้านบนและวันหยุดสุดสัปดาห์ที่ตรงกลาง เพื่อสังเกตแนวโน้มได้ดีขึ้น การวินิจฉัย DSPD มักใช้การสัมภาษณ์ทางคลินิก, การตรวจสอบด้วยactigraph และ/หรือไดอารี่การนอนหลับที่ผู้ป่วยบันทึกไว้เป็นเวลาอย่างน้อยสองสัปดาห์ การใช้polysomnography ส่วนใหญ่จะใช้เพื่อการตรวจสอบความผิดปกติอื่นๆ เช่น narcolepsy หรือ sleep apnea DSPD มักถูกวินิจฉัยผิดหรือถูกมองข้าม มักถูกอธิบายว่าเป็นหนึ่งในโรคการนอนหลับที่มักถูกวินิจฉัยผิดว่าเป็นภาวะจิตเวชหลักSee also subsequent:* DSPD มักถูกสับสนกับอาการนอนไม่หลับทางจิตจิตวิทยา, อาการซึมเศร้า, ภาวะจิตเวช เช่น โรคจิตเภท, โรคซนสมาธิสั้น, ความผิดปกติในการนอนหลับอื่นๆ หรือการปฏิเสธโรงเรียน ผู้เชี่ยวชาญด้านการนอนหลับชี้ให้เห็นถึงอัตราการวินิจฉัยที่ไม่ถูกต้องอย่างยิ่งของโรคนี้ และมักเรียกร้องให้มีการศึกษาผู้แพทย์ที่ดีขึ้นเกี่ยวกับความผิดปกติในการนอนหลับ คำนิยาม ตามInternational Classification of Sleep Disorders, Revised (ICSD-R, 2001), โรคการนอนหลับตามจังหวะชีวภาพมีพื้นฐานชีววิทยาเชิงเวลาที่คล้ายกัน: ในเวอร์ชันที่อัปเดตเล็กน้อย (ICSD-3, 2014), เกณฑ์การวินิจฉัยสำหรับความผิดปกติของเฟสการนอนหลับที่ล่าช้า (Delayed Sleep-Wake Phase Disorder) ได้แก่: บางคนที่มีภาวะนี้ปรับตัวกับเฟสนอนหลับที่ล่าช้า โดยหลีกเลี่ยงเวลาธุรกิจในตอนเช้าให้น้อยที่สุด เกณฑ์ความรุนแรงของ ICSD ได้แก่: เล็กน้อย: การล่าช้าสองชั่วโมง (เมื่อเปรียบเทียบกับเวลาการนอนหลับที่ต้องการ) ซึ่งเกี่ยวข้องกับการทำงานทางสังคมหรืออาชีพที่น้อยหรือปานกลาง ปานกลาง: การล่าช้าสามชั่วโมงที่เกี่ยวข้องกับความบกพร่องปานกลาง รุนแรง: การล่าช้าสี่ชั่วโมงที่เกี่ยวข้องกับความบกพร่องรุนแรง บางลักษณะของ DSPD ที่แตกต่างจากความผิดปกติในการนอนหลับอื่นๆ ได้แก่: ผู้ที่มี DSPD มักมีความสามารถในการนอนหลับในตอนเช้า และบางครั้งในตอนบ่ายได้มากกว่าปกติ ในทางกลับกัน ผู้ที่มีอาการนอนไม่หลับเรื้อรังมักไม่พบว่าง่ายในการนอนหลับในตอนเช้าเท่ากับตอนกลางคืน ผู้ป่วยโรค DSPD มักจะเข้านอนในเวลาเดียวกันทุกคืน และจะหลับได้เร็วมากหากเข้านอนในเวลาที่ใกล้เคียงกับเวลาปกติ เด็กเล็กที่เป็นโรค DSPD มักจะไม่ยอมเข้านอนก่อนที่จะง่วง แต่การนอนไม่หลับจะหายไปหากปล่อยให้เด็กนอนจนถึงเวลาปกติ โดยปกติแล้วผู้ป่วย DSPD จะสามารถนอนหลับได้ดีและสม่ำเสมอเมื่อสามารถนอนหลับตามตารางการนอนของตัวเองได้ เช่น ในวันหยุดสุดสัปดาห์หรือวันหยุดพักร้อน DSPD เป็นโรคเรื้อรัง อาการจะต้องปรากฏอยู่เป็นเวลาอย่างน้อย 3 เดือนจึงจะวินิจฉัยโรค DSPD ได้ หลับในตอนกลางคืนตามปกติ เด็กเล็กที่มี DSPD มักจะต่อต้านการไปนอนก่อนที่พวกเขาจะรู้สึกง่วง แต่ปัญหาการนอนจะหายไปหากพวกเขาได้รับอนุญาตให้ตื่นจนถึงเวลาที่พวกเขามักจะหลับ ผู้ที่มี DSPD มักจะนอนหลับได้ดีและสม่ำเสมอเมื่อพวกเขาสามารถปฏิบัติตามตารางเวลาการนอนหลับของตนเอง เช่น ในวันหยุดสุดสัปดาห์และระหว่างการพักผ่อน DSPD เป็นภาวะเรื้อรัง อาการต้องมีการแสดงออกเป็นเวลานานอย่างน้อยสามเดือนก่อนที่จะสามารถวินิจฉัยว่าเป็น DSPD บ่อยครั้งที่ผู้ที่มี DSPD สามารถนอนหลับเพียงไม่กี่ชั่วโมงต่อคืนในช่วงสัปดาห์ทำงาน จากนั้นทดแทนด้วยการนอนหลับจนถึงช่วงบ่ายในวันหยุดสุดสัปดาห์ การนอนหลับในช่วงสุดสัปดาห์และ/หรือการงีบในตอนกลางวันอาจช่วยลดความง่วงในช่วงกลางวันได้ แต่ก็อาจทำให้เฟสนอนหลับล่าช้าที่ยาวนานยิ่งขึ้น ผู้ที่มี DSPD มักถูกเรียกว่า 'คนนอนดึก' พวกเขารู้สึกตื่นตัวที่สุดและบอกว่าพวกเขาทำงานได้ดีที่สุดและสร้างสรรค์ที่สุดในตอนเย็นและตอนกลางคืน ผู้ที่มี DSPD ไม่สามารถบังคับตัวเองให้หลับเร็วๆ ได้ พวกเขาอาจนอนพลิกไปพลิกมาในเตียงเป็นเวลาหลายชั่วโมง และบางครั้งไม่สามารถหลับได้เลยก่อนที่จะไปทำงานหรือเรียนที่โรงเรียน ผู้ที่มี DSPD ที่รุนแรงและมีความยืดหยุ่นน้อยอาจมีความท้าทายในการรักษาตารางเวลาที่เร็วขึ้นหลังจากที่ได้จัดตั้งไว้แล้ว เนื่องจากร่างกายของผู้ป่วยมีแนวโน้มที่จะตั้งเวลาในการนอนกลับไปยังเวลาล่าช้าของตัวเอง จนถึงเวลาที่ผู้ที่มี DSPD ขอความช่วยเหลือจากแพทย์ พวกเขามักจะลองหลายวิธีเพื่อเปลี่ยนตารางการนอนหลับของตน กลยุทธ์ที่ล้มเหลวในการนอนหลับในช่วงเวลาที่เร็วขึ้นอาจรวมถึงการรักษาสุขอนามัยการนอนหลับที่ดี, เทคนิคการผ่อนคลาย, เวลานอนที่เร็วขึ้น, hypnosis, การดื่มแอลกอฮอล์, ยานอนหลับ, การอ่านที่น่าเบื่อ, และยาหมอ ผู้ที่มี DSPD ที่พยายามใช้ยานอนหลับในตอนกลางคืนมักจะรายงานว่ายาเหล่านั้นทำให้รู้สึกเหนื่อยหรือผ่อนคลาย แต่ไม่สามารถทำให้หลับได้ พวกเขามักจะขอให้สมาชิกในครอบครัวช่วยปลุกพวกเขาในตอนเช้า หรือใช้นาฬิกาปลุกหลายเรือน การมี DSPD มักเกิดในวัยเด็กและพบได้บ่อยในวัยรุ่น ซึ่งมักเป็นพ่อแม่ของผู้ป่วยที่เริ่มค้นหาความช่วยเหลือหลังจากมีความยากลำบากในการปลุกลูกให้ทันเวลาไปโรงเรียน ชื่อทางการที่ใช้ในเวอร์ชันที่สามของการจำแนกประเภทโรคการนอนหลับระหว่างประเทศ (ICSD-3) คือ ความผิดปกติของเฟสนอนหลับ-ตื่นที่ล่าช้า (delayed sleep-wake phase disorder) ชื่อที่ใช้ก่อนหน้านี้และยังคงใช้กันอยู่ ได้แก่ ความผิดปกติของเฟสนอนหลับที่ล่าช้า (DSPD), ความผิดปกติของเฟสนอนหลับที่ล่าช้า (DSPS), ประเภทเฟสนอนหลับที่ล่าช้า (DSPT), และความผิดปกติของจังหวะชีวภาพในการนอนหลับ