ภาษาขมุ ขะ-หฺมุ หรือ ภาษากำมุ เป็นภาษาของชาวขมุซึ่งอาศัยอยู่ในตอนเหนือของประเทศลาวรวมถึงพื้นที่ใกล้เคียงในประเทศไทย ประเทศเวียดนาม และประเทศจีน จัดอยู่ในกลุ่มภาษาขมุของตระกูลภาษาออสโตรเอเชียติก โดยในตระกูลภาษานี้ ภาษาขมุมักได้รับการระบุว่ามีความใกล้ชิดกับภาษากลุ่มปะหล่องและภาษากลุ่มคาซีมากที่สุด การกระจายตามเขตภูมิศาสตร์ บริเวณที่มีการพูดภาษาขมุถิ่นโดยประมาณในประเทศลาว สุวิไล เปรมศรีรัตน์ (2002) รายงานที่ตั้งและภาษาถิ่นของภาษาขมุในประเทศไทย ประเทศลาว ประเทศเวียดนาม และประเทศจีนดังต่อไปนี้ ไทย: พบผู้พูดภาษาขมุในหมู่บ้านหลายหมู่บ้านซึ่งรวมถึงหมู่ที่ 6 บ้านห้วยเอียน ตำบลหล่ายงาว อำเภอเวียงแก่น จังหวัดเชียงราย (ชาวขมุในหมู่บ้านนี้มีถิ่นเดิมอยู่ที่เมืองปากแบ่ง แขวงไชยบุรี ประเทศลาว) นอกจากนี้ยังมีพบในจังหวัดน่านและจังหวัดลำปาง ลาว: พบผู้พูดภาษาขมุในแขวง 8 แขวงทางตอนเหนือของประเทศ ได้แก่ แขวงไชยบุรี แขวงบ่อแก้ว แขวงหลวงน้ำทา แขวงอุดมไซ แขวงพงสาลี แขวงหลวงพระบาง และแขวงเชียงขวาง รวมถึงในหมู่บ้านบางหมู่บ้านใกล้เวียงจันทน์ เวียดนาม: พบผู้พูดภาษาขมุในตำบลกีมดา อำเภอเตืองเซือง และในเมืองวิญ จังหวัดเหงะอาน นอกจากนี้ยังพบในจังหวัดลายเจิว จังหวัดเซินลา และจังหวัดทัญฮว้า จีน: พบผู้พูดภาษาขมุในจังหวัดปกครองตนเองสิบสองปันนา มณฑลยูนนาน ภาษาถิ่น ภาษาขมุประกอบด้วยภาษาถิ่นหลายภาษาโดยไม่มีวิธภาษามาตรฐาน ภาษาขมุถิ่นมีความแตกต่างกันในแง่จำนวนเสียงพยัญชนะ การใช้ลักษณะน้ำเสียง และระดับอิทธิพลจากภาษาประจำชาติที่อยู่โดยรอบ ภาษาขมุถิ่นต่าง ๆ โดยส่วนใหญ่สามารถเข้าใจซึ่งกันและกันได้ อย่างไรก็ตาม ผู้พูดภาษาถิ่นที่อยู่ไกลจากกันออกไปอาจสื่อสารกันลำบากขึ้น ภาษาขมุในท้องถิ่นต่าง ๆ สามารถจัดเป็นกลุ่มใหญ่ ๆ ได้สองกลุ่ม ได้แก่ ภาษาขมุตะวันตกและภาษาขมุตะวันออก ภาษาขมุตะวันตก ได้แก่ภาษาขมุที่พูดกันเป็นหลักในจังหวัดน่านและจังหวัดเชียงราย ประเทศไทย; แขวงบ่อแก้ว แขวงอุดมไซ และแขวงหลวงน้ำทา ประเทศลาว; และในบางหมู่บ้านของจังหวัดปกครองตนเองสิบสองปันนา ประเทศจีน ภาษาขมุถิ่นในกลุ่มนี้มีหน่วยเสียงพยัญชนะน้อยกว่าภาษาขมุตะวันออกและมีการเปรียบต่างหน่วยเสียงระหว่างลักษณะน้ำเสียงทุ้ม-ต่ำกับลักษณะน้ำเสียงแรง-ดัง-สูง (หรือใส-แรง) ภาษาถิ่นบางภาษายังผ่านภาวะการเป็นภาษามีลักษณะน้ำเสียงไปเป็นภาษามีวรรณยุกต์แล้วด้วย ภาษาขมุตะวันออก ได้แก่ภาษาขมุที่พูดกันเป็นหลักในแขวงพงสาลี แขวงหลวงพระบาง แขวงหัวพัน และแขวงเชียงขวาง ประเทศลาว; จังหวัดเหงะอาน จังหวัดเซินลา และจังหวัดเดี่ยนเบียนในประเทศเวียดนาม; และในบางหมู่บ้านของจังหวัดปกครองตนเองสิบสองปันนา ประเทศจีน ภาษาขมุถิ่นในกลุ่มนี้มีแนวโน้มตรงกันข้ามกับภาษาขมุตะวันตก กล่าวคือ ไม่มีการเปรียบต่างหน่วยเสียงระหว่างลักษณะน้ำเสียงหรือระหว่างวรรณยุกต์ แต่มีการเปรียบต่างหน่วยเสียงระหว่างเสียงพยัญชนะหยุด 3 ประเภท (ก้อง ไม่ก้อง และไม่พ่นลม) และระหว่างเสียงพยัญชนะนาสิก 3 ประเภท (ก้อง ไม่ก้อง และนำด้วยเสียงหยุด เส้นเสียง) ในตำแหน่งต้นพยางค์ สัทวิทยา พยัญชนะ หน่วยเสียงพยัญชนะภาษาขมุ ลักษณะการออกเสียง ตำแหน่งเกิดเสียง ริมฝีปาก ปุ่มเหงือก เพดานแข็ง เพดานอ่อน เส้นเสียง เสียงนาสิก ก้อง ไม่ก้อง นำด้วย เสียงหยุด ก้อง ไม่ก้อง ไม่พ่นลม พ่นลม เสียงเสียดแทรก เสียงรัว ก้อง ไม่ก้อง เสียงข้างลิ้น ก้อง ไม่ก้อง เสียงกึ่งสระ ก้อง ไม่ก้อง นำด้วย หน่วยเสียงในช่องสีแดงคือหน่วยเสียงที่ปรากฏเฉพาะในภาษาขมุตะวันออกถิ่นต่าง ๆ หน่วยเสียงที่เป็นได้ทั้งพยัญชนะต้นและพยัญชนะท้ายมี 15 หน่วยเสียง ได้แก่ , , , , , , , , , , , , , และ หน่วยเสียงพยัญชนะต้นควบมี 13 หน่วยเสียง ได้แก่ , , , , , , , , , , , และ (แต่หน่วยเสียง ไม่ปรากฏในภาษาขมุตะวันตกถิ่นห้วยเอียน จังหวัดเชียงราย) หน่วยเสียง เมื่ออยู่ในตำแหน่งต้นพยางค์ออกเสียงเป็น และเมื่ออยู่ในตำแหน่งท้ายพยางค์ออกเสียงเป็น หน่วยเสียง ออกเสียงเป็น หน่วยเสียง เป็นหน่วยเสียงที่ปรากฏเฉพาะในคำยืมจากภาษากลุ่มไทที่อยู่โดยรอบ หน่วยเสียง เมื่ออยู่ในตำแหน่งท้ายพยางค์ออกเสียงเป็น , , หรือ ขึ้นอยู่กับภาษาถิ่น หน่วยเสียง ออกเสียงเป็นเสียงเปิด ริมฝีปาก-เพดานอ่อน ไม่ก้อง เสียง หรือ จัดเป็นหน่วยเสียงเอกเทศในภาษาขมุตะวันออก แต่จัดเป็นหน่วยเสียงย่อยของหน่วยเสียง ในภาษาขมุตะวันตก โดยปรากฏเฉพาะในคำบางคำและในคำยืมจากภาษากลุ่มไท สระ สระในภาษาขมุมีทั้งสิ้น 22 เสียง เป็นสระเดี่ยว 19 เสียง และสระประสมสองเสียง 3 เสียง ภาษาขมุถิ่นทุกภาษามีหน่วยเสียงสระคล้ายคลึงกัน แม้ว่าภาษาขมุถิ่นบางภาษาจะได้พัฒนาระบบลักษณะน้ำเสียงขึ้นใช้ แต่สระยังคงเหมือนเดิม สระเดี่ยว หน่วยเสียงสระเดี่ยวภาษาขมุ ระดับลิ้น ตำแหน่งลิ้น หน้า กลาง หลัง สูง กึ่งสูง กึ่งต่ำ ต่ำ สระสั้น , , , , , และสระยาว มีจำนวนการเกิดไม่มากนัก คำที่มีพยัญชนะท้ายเป็น สระมักจะมีลักษณะเป็นเสียงสั้น เช่น 'นอน' ในขณะที่คำที่มีพยัญชนะท้ายเป็น สระมักจะมีลักษณะเป็นเสียงยาว เช่น 'ดี' เสียงสระในพยางค์แรกของคำ (ซึ่งเป็นพยางค์ที่ไม่ลงเสียงหนัก) อาจมีการแปรเสียง เช่น 'ไข่' สระประสม ภาษาขมุมีหน่วยเสียงสระประสม 3 หน่วยเสียง ได้แก่ , และ ลักษณ์เหนือหน่วยแยกส่วน ภาษาขมุนั้นมีทั้งภาษาถิ่นที่ใช้ลักษณะน้ำเสียง ภาษาถิ่นที่ใช้วรรณยุกต์และความแตกต่างของพยัญชนะต้น (พ่นลมหรือไม่พ่นลม) ภาษาถิ่นที่ใช้วรรณยุกต์แต่ไม่ใช้ความแตกต่างของพยัญชนะต้น (พ่นลมหรือไม่พ่นลม) และภาษาถิ่นที่ไม่ใช้ทั้งลักษณะน้ำเสียงและวรรณยุกต์ แต่ใช้ความแตกต่างของพยัญชนะต้น (ก้องหรือไม่ก้อง) ในการจำแนกความหมายของคำ ดังตัวอย่างในตาราง ตัวอย่างพัฒนาการของเสียงวรรณยุกต์ในภาษาขมุ 4 ถิ่น คำ ภาษาไม่มีวรรณยุกต์และไม่มีลักษณะน้ำเสียง ภาษามีลักษณะน้ำเสียง ภาษามีวรรณยุกต์ ภาษาขมุตะวันออก ภาษาขมุตะวันตก ถิ่นที่ 1 ถิ่นที่ 2 ถิ่นที่ 3 'เหล้า' 'ถอด' 'เหยี่ยว' 'หิน' จากตาราง ภาษาขมุตะวันออกเป็นตัวแทนของภาษาขมุดั้งเดิมที่รักษาความเปรียบต่างระหว่างพยัญชนะก้องกับพยัญชนะไม่ก้องในตำแหน่งต้นพยางค์ และเป็นภาษาไม่มีลักษณะน้ำเสียงและไม่มีวรรณยุกต์ แต่ในภาษาขมุตะวันตกถิ่นที่ 1 พยัญชนะก้องในตำแหน่งต้นพยางค์ได้กลายเป็นพยัญชนะไม่ก้องพร้อมสระที่มีลักษณะน้ำเสียงทุ้ม-ต่ำ ในภาษาขมุตะวันตกถิ่นที่ 2 พยัญชนะก้องในตำแหน่งต้นพยางค์ได้กลายเป็นพยัญชนะไม่ก้อง พ่นลม ส่วนลักษณะน้ำเสียงทุ้ม-ต่ำได้พัฒนาไปเป็นเสียงวรรณยุกต์ต่ำ ส่วนภาษาขมุตะวันตกถิ่นที่ 3 พยัญชนะก้องในตำแหน่งต้นพยางค์ได้กลายเป็นพยัญชนะไม่ก้องพร้อมสระที่มีเสียงวรรณยุกต์ต่ำ ในขณะเดียวกัน ภาษาขมุตะวันตกยังคงรักษาเสียงพยัญชนะไม่ก้องในตำแหน่งต้นพยางค์จากภาษาขมุดั้งเดิมเอาไว้ แต่ได้พัฒนาลักษณะน้ำเสียงแรง-ดัง-สูงหรือวรรณยุกต์สูง (หรือสูง-ตก) ขึ้นมาเป็นลักษณ์เด่นจำแนกควบคู่กัน ในภาษาขมุถิ่นที่ใช้ลักษณะน้ำเสียงบางภาษา (เช่น ภาษาขมุตะวันตกถิ่นห้วยเอียน จังหวัดเชียงราย) ลักษณะน้ำเสียงยังพัฒนาไม่สมบูรณ์ ถ้าเป็นคำที่มีคู่เทียบเสียง ลักษณะน้ำเสียงที่ 1 และลักษณะน้ำเสียงที่ 2 ในคำเหล่านั้นจะมีลักษณะต่างกันอย่างชัดเจน แต่ถ้าไม่มีคู่เทียบเสียง ลักษณะน้ำเสียงทั้งสองจะใกล้เคียงกัน และถ้าเป็นคำหลายพยางค์ จะลงเสียงหนักและระบุลักษณะน้ำเสียงที่พยางค์สุดท้ายเท่านั้น ส่วนพยางค์อื่นจะไม่ลงเสียงหนัก จึงไม่ระบุลักษณะน้ำเสียง เช่น 'ไข่', 'ช้าง', 'ผีเสื้อ', 'แมลงปอ' ไวยากรณ์ วิทยาหน่วยคำ โดยทั่วไปภาษาขมุเป็นภาษาไม่มีการเปลี่ยนรูปคำเพื่อแสดงเพศหรือพจน์ (ยกเว้นคำสรรพนาม) และไม่มีการกระจายรูปคำกริยาตามกาลหรือการณ์ลักษณะ นอกจากนี้ยังมีแนวโน้มที่จะเป็นภาษาที่มีคำพยางค์เดียวมากขึ้นเช่นเดียวกับภาษาอื่น ๆ ในตระกูลออสโตรเอเชียติก เช่น ภาษามัล ภาษาเวียดนาม อย่างไรก็ตาม ในภาษาขมุก็มีการเติมหน่วยคำเติมเพื่อแสดงลักษณะทางไวยากรณ์อยู่บ้าง แต่จัดเป็นระบบไม่ได้ชัดเจนนัก สรรพนาม คำสรรพนามแทนบุคคลมีรูปเป็นเอกพจน์ ทวิพจน์ และพหูพจน์ดังนี้ สรรพนาม เอกพจน์ ทวิพจน์ พหูพจน์ บุรุษที่ 1 บุรุษที่ 2 ชาย หญิง บุรุษที่ 3 ชาย หญิง สัตว์ , สิ่งของ คำสรรพนามที่ใช้เชื่อมประโยคซึ่งตรงกับคำว่า 'อันที่' 'คนที่' หรือ 'ตัวที่' ในภาษาไทย ภาษาขมุจะใช้ว่า หรือ หน่วยคำเติม คำในภาษาขมุที่มีมากกว่า 1 พยางค์อาจเกิดจากการเติมหน่วยคำเติมหน้า (อุปสรรค) หรือหน่วยคำเติมกลาง (อาคม) เพื่อแสดงลักษณะทางไวยากรณ์ การเติมหน่วยคำเติมยังอาจทำให้ลักษณะน้ำเสียงในพยางค์ที่ 2 เปลี่ยนไปด้วย ตัวอย่างการเติมหน่วยคำเติมมีดังนี้ หน่วยคำเติมหน้า และ ทำให้คำกริยาเป็นคำนาม เช่น 'เจ็บ' → 'ความเจ็บป่วย' 'นั่ง' → 'ที่นั่ง' หน่วยคำเติมหน้า และ ทำให้คำกริยาเป็นคำคุณศัพท์ เช่น 'บิด' → 'ที่ผิดไปจากรูปเดิม' 'ฉีก' → 'ที่ฉีกขาด' หน่วยคำเติมหน้า และ เปลี่ยนคำกริยาทั่วไปให้เป็นคำกริยาก่อเหตุ (กริยาการีต) เช่น 'ออก' → 'ทำให้ออก' 'ลืม, ไม่รู้ทาง' → 'ปล่อย, ทำให้หลงทาง' หน่วยคำเติมกลาง ทำให้คำกริยาเป็นคำนาม เช่น 'คีบ' → 'คีม' 'สาน' → 'เครื่องสาน' วากยสัมพันธ์ ภาษาขมุเป็นภาษาที่มีการเรียงลำดับคำแบบประธาน–กริยา–กรรมเป็นหลัก มีการใช้คำสันธานน้อย โดยมากใช้ประโยคเรียงต่อกันเท่านั้น คำบุพบทมีไม่กี่คำ ที่ใช้มากคือคำว่า หมายถึง 'ด้าน' หรือ 'ที่' และคำว่า หมายถึง 'แถว' หรือ 'บริเวณ' ระบบการเขียน คณะกรรมการจัดทำระบบเขียนภาษาท้องถิ่นของกลุ่มชาติพันธุ์ด้วยอักษรไทย สำนักงานราชบัณฑิตยสภา ได้กำหนดตัวเขียนภาษาขมุอักษรไทยตามระบบเสียงภาษาขมุตะวันตกที่พูดกันในบ้าน ตำบล อำเภอ จังหวัด ไว้ดังนี้ + พยัญชนะ อักษรไทย เสียง ตัวอย่างคำ ความหมาย ครกตำข้าว ควาย ฝักใส่มีด ข้าวเปลือก ฉาบ เท้า มด ค่าง หมา ใยแมงมุม ดาว ป่าดงดิบ เช้า มือ ระเบียงบ้าน กระแต ราฟืนราไฟ เบ็ด ห่อ (กริยา) เป็ด ขันโตก ผงซักฟอก งู ลูกอ๊อด มโหระทึก เสือ ตั๊กแตน ไร่, เม่น ปิ้ง, ย่าง ใบไม้ หัวปลี มีดถากหญ้า มะพร้าว กระติบ กระบุงแบบขมุ หมี เห็ด ไม่มีรูป พวกเรา นกกรงหัวจุก เป็นทวิอักษร + สระ อักษรไทย เสียง ตัวอย่างคำ ความหมาย เงิน ท้องฟ้า ปลา แคะ, คุ้ย ข้าวสุก กระบุง สีแดง นก กระบอกไม้ไผ่ จำ อึ่งอ่าง ต้นขา อาบ (น้ำ) สาม ตัด, เล็ม นั่ง เจ็ด สะอาด ไม่ ปลาไหล แพะ ตะกร้าปากบาน ตัด (เชือก) กระติบ แบน ขวานแบบขมุ เกา เปราะ, หักง่าย แผล เครื่องดนตรีชนิดหนึ่งทำจากไม้ไผ่ ขุดโดยใช้จอบ หยิบ น้ำ แห้งสนิท แอบ, ซ่อน อุด ไป แกะ (ข้าวโพด) ไต่ ช่วยเหลือ ไซดักปลา ผม (นาม) ครึ้ม รุ่งสาง นาน ภาชนะแช่ข้าว ตะไคร้ ตุ๊กแก พอ, หยุด ดู เต่า ลูกพี่ลูกน้องชาย เ–ีย สวย เสียม เหยี่ยวชนิดหนึ่ง ไฟ ซี่โครง พืชชนิดหนึ่งคล้ายข่า ไม้ทำหน้าจั่ว เก้ง รูปสระสั้นที่มีเครื่องหมาย จะใส่ ไว้เหนือพยัญชนะต้นเดี่ยวหรือพยัญชนะต้นควบตัวที่สอง เช่น , ในกรณีที่เป็นสระ จะเลื่อน ไปไว้เหนือพยัญชนะถัดไป เนื่องจากชนกับรูปสระบน เช่น ในกรณีที่เป็นสระเสียงสั้นที่มีลักษณะน้ำเสียงใส-แรง ให้ใส่เฉพาะเครื่องหมาย –้ โดยไม่ต้องใส่เครื่องหมาย –็ เพื่อแสดงเสียงสั้นด้วยเช่น , , ในกรณีที่พยัญชนะต้นควบปรากฏร่วมกับรูปสระหน้า , , ไม่ต้องเลื่อนพยัญชนะตัวแรกไปไว้หน้ารูปสระนั้น เช่น , , + ลักษณะน้ำเสียง อักษรไทย ลักษณะน้ำเสียง ตัวอย่างคำ ความหมาย ไม่มีรูป ทุ้ม(ทุ้ม-ต่ำ) จน ใหญ่ ดอกไม้ สามี ใส-แรง(แรง-ดัง-สูง) ผูก จูง, ยางไม้ ฟัน (นาม) โผล่ คำที่มีคู่เทียบลักษณะน้ำเสียง ผู้พูดภาษาขมุจะออกเสียงคำต่างกันชัดเจน เช่น 'กลัว'กับ 'ข้าวเปลือก' ส่วนคำที่ไม่มีคู่เทียบลักษณะน้ำเสียง ผู้พูดภาษาขมุจะไม่เคร่งครัดในการใช้เครื่องหมายแสดงลักษณะน้ำเสียงเช่น 'มี' อาจเขียนโดยไม่ใส่เครื่องหมายแสดงลักษณะน้ำเสียงกำกับก็ได้ ในกรณีที่เป็นคำหลายพยางค์ จะลงเสียงหนักและระบุลักษณะน้ำเสียงที่พยางค์สุดท้ายเท่านั้นส่วนพยางค์อื่นจะไม่ลงเสียงหนัก จึงไม่ระบุลักษณะน้ำเสียง เช่น , , , อ้างอิง ขมุ ขมุ ขมุ ขมุ