กรมพระราชวังบวรสถานมงคล แต่เรียกกันเป็นสามัญว่า วังหน้า เป็นตำแหน่งที่พระมหากษัตริย์สยามทรงสถาปนาขึ้นสำหรับพระมหาอุปราช และมีฐานะเป็นองค์รัชทายาทผู้มีสิทธิ์ที่จะขึ้นครองราชสมบัติต่อไป ตำแหน่งพระมหาอุปราชปรากฏครั้งแรกในรัชสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ต่อมาสมเด็จพระเพทราชาจึงเปลี่ยนชื่อเป็น 'กรมพระราชวังบวรสถานมงคล' ภายหลังจากการเสด็จทิวงคตของกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้เลิกธรรมเนียมตั้งพระมหาอุปราช แล้วทรงสถาปนาสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ ขึ้นเป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชแทน สมัยกรุงศรีอยุธยา ในสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนต้นยังไม่มีการแต่งตั้งตำแหน่งพระมหาอุปราช เพียงแต่มีแต่งตั้งเจ้านายเพื่อไปครองเมืองต่าง ๆ เท่านั้น เช่น สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 2 โปรดให้สมเด็จพระราเมศวรเจ้าพระราชโอรสไปครองเมืองพิษณุโลกในปี พ.ศ. 1981 เมื่อสมเด็จพระราเมศวรเจ้าเสวยราชสมบัติทรงพระนามว่าสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ จึงโปรดให้สถาปนาสมเด็จพระเชษฐาธิราชเจ้าที่เพิ่งลาผนวชเป็นพระมหาอุปราชเป็นครั้งแรกในปี พ.ศ. 2028 ตำแหน่งพระมหาอุปราชยิ่งเด่นชัดยิ่งขึ้นอีกในรัชสมัยสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช เมื่อสมเด็จพระนเรศวรมหาราชเสด็จไปครองเมืองพิษณุโลก สมเด็จพระมหาธรรมราชาทรงสร้าง 'พระราชวังจันทรเกษม' ขึ้นที่หน้าพระราชวังหลวงเพื่อเป็นที่ประทับของสมเด็จพระนเรศวรเวลาเสด็จมายังกรุงศรีอยุธยา จึงเป็นที่มาของคำว่า 'วังหน้า' ต่อมา เมื่อสมเด็จพระนเรศวรขึ้นครองราชย์ โปรดเกล้าฯ ให้สถาปนาสมเด็จพระเอกาทศรถ สมเด็จพระอนุชาธิราชเป็นที่พระมหาอุปราช รับพระราชโองการ มีพระเกียรติยศเสมอพระเจ้าแผ่นดิน ในรัชสมัยสมเด็จพระเพทราชา ได้โปรดเกล้าฯ สถาปนาหลวงสรศักดิ์พระราชโอรสบุญธรรมเป็นพระมหาอุปราช ประทับ ณ วังหน้า พร้อมทั้งบัญญัติศัพท์นามสังกัดวังหน้าว่า 'กรมพระราชวังบวรสถานมงคล' นอกจากนี้ยังโปรดเกล้าฯ สถาปนานายจบคชประสิทธิ์ให้ดำรงพระยศเป็นวังหลัง พระราชทานวังหลังเป็นที่ประทับ พร้อมทั้งบัญญัติศัพท์นามวังหลังว่า 'กรมพระราชวังบวรสถานพิมุข' เป็นครั้งแรก สมัยกรุงธนบุรี เมื่อเดือนเมษายน พ.ศ. 2325 ขณะกรมขุนอินทรพิทักษ์ และพระยากำแหงสงคราม (บุญคง) ตั้งทัพอยู่ที่เมืองพุทไธเพชร (บันทายเพชร ราชธานีของกัมพูชา) สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก และเจ้าพระยาสุรสีห์ ได้ยกทัพกลับกรุงธนบุรี และปราบดาภิเษกเป็นพระเจ้าแผ่นดิน พร้อมกับสำเร็จโทษสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช และพระบรมวงศานุวงศ์ของสมเด็จพระเจ้าตากสินที่เป็นชาย ได้ส่งทหารตามจับกุมตัวกรมขุนอินทรพิทักษ์ พร้อมด้วยพระยากำแหงสงคราม และทหารองครักษ์จำนวน 5 คน ได้ในป่าตำบลเขาน้อย สระบุรี สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกตรัสถามกรมขุนอินทรพิทักษ์ว่าทรงยินดีที่จะไว้พระชนม์ให้ แต่กรมขุนอินทรพิทักษ์ทรงยืนยันที่ขอตายตามสมเด็จพระเจ้าตากสิน สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกจึงโปรดเกล้าฯ ให้นำตัวเจ้าฟ้ากรมขุนอินทรพิทักษ์ไปสำเร็จโทษพร้อมกับพระยากำแหงสงคราม และพระอนุชา คือเจ้าฟ้าน้อย เมื่อวันเสาร์ เดือน 6 แรม 8 ค่ำ พ.ศ. 2325 สมัยกรุงรัตนโกสินทร์ ในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ไม่มีความแตกต่างจากสมัยอยุธยาเท่าไรนัก กรมพระราชวังบวรสถานมงคลจะประทับอยู่ที่พระราชวังบวรสถานมงคลมาโดยตลอด หลังจากการเสด็จทิวงคตของกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวไม่ได้ทรงแต่งตั้งผู้ใดขึ้นดำรงตำแหน่งกรมพระราชวังบวรสถานมงคลอีก จนกระทั่ง พ.ศ. 2429 จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ ขึ้นเป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมกุฎราชกุมาร ซึ่งเป็นพระองค์แรกที่ทรงดำรงตำแหน่งสยามมกุฎราชกุมาร ทำให้ตำแหน่งกรมพระราชวังบวรสถานมงคลถูกยกเลิกตั้งแต่นั้นมา อนึ่ง สมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก ทรงได้รับการสถาปนาพระอัฐิจากพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ให้ดำรงพระราชฐานันดรศักดิ์เสมอด้วยสมเด็จพระบวรราชเจ้าในพระบรมราชวงศ์แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ พระบัณฑูร พระบัณฑูร คือ คำสั่งของพระมหาอุปราช มาจากภาษาเขมร แปลว่า 'สั่ง' สำหรับคำสั่งของพระมหากษัตริย์นั้นใช้คำว่า 'พระราชโองการ' ในการสถาปนาพระมหาอุปราชตั้งแต่อดีตนั้น มักเรียกว่า 'วังหน้ารับพระบัณฑูร' ส่วน 'วังหน้ารับ (บวร) ราชโองการ' นั้น เป็นพระมหาอุปราชที่พระมหากษัตริย์ทรงสถาปนาขึ้นเป็นพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ที่ 2 เสมอกับพระองค์ มีเพียง 2 พระองค์ ได้แก่ สมเด็จพระเอกาทศรถ พระอนุชาของสมเด็จพระนเรศวรมหาราช พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว พระอนุชาของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รายพระนามพระมหาอุปราชและกรมพระราชวังบวรสถานมงคล พระมหาอุปราช พระมหากษัตริย์ ความสัมพันธ์ ระยะเวลา เหตุที่พ้นจากตำแหน่ง สมัยอยุธยา ราชวงศ์สุพรรณภูมิ พระเอกสัตราชพระมหาอุปราช สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 3 พระอนุชา (น้องชาย) พ.ศ. 2031 — พ.ศ. 2034 เป็นสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 พระอาทิตยวงศ์ สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 พระราชโอรส (ลูกชาย) พ.ศ. 2069 — พ.ศ. 2072 เป็นสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 4 มหาอุปราช (จัน) ขุนวรวงศาธิราช พระอนุชา (น้องชาย) พ.ศ. 2091 (42 วัน) ถูกลอบปลงพระชนม์ ราชวงศ์สุโขทัย พระองค์ดำ สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช พระราชโอรส (ลูกชาย) พ.ศ. 2114 — พ.ศ. 2133 เป็นสมเด็จพระนเรศวรมหาราช สมเด็จพระเอกาทศรถ สมเด็จพระนเรศวรมหาราช พระอนุชา (น้องชาย) พ.ศ. 2133 — พ.ศ. 2148 เป็นสมเด็จพระเอกาทศรถ เจ้าฟ้าสุทัศน์ สมเด็จพระเอกาทศรถ พระราชโอรส (ลูกชาย) พ.ศ. 2148 — พ.ศ. 2153 สวรรคต จมื่นศรีเสารักษ์ สมเด็จพระเจ้าทรงธรรม พระราชโอรสบุญธรรม พ.ศ. 2154 (10 วัน) สวรรคต ราชวงศ์ปราสาททอง สมเด็จพระนารายณ์ สมเด็จพระศรีสุธรรมราชา พระภาติยะ (หลานอา) พ.ศ. 2199 (2 เดือน 17 วัน) เป็น สมเด็จพระนารายณ์มหาราช ราชวงศ์บ้านพลูหลวง หลวงสรศักดิ์ สมเด็จพระเพทราชา พระราชโอรส (ลูกชาย) พ.ศ. 2231 — พ.ศ. 2246 เป็น สมเด็จพระเจ้าสุริเยนทราธิบดี เจ้าฟ้าเพชร (ออกพระนามว่า พระบัณฑูรใหญ่) สมเด็จพระเจ้าสุริเยนทราธิบดี พระราชโอรส (ลูกชาย) พ.ศ. 2246 — พ.ศ. 2251 เป็น สมเด็จพระที่นั่งท้ายสระ เจ้าฟ้าพร สมเด็จพระที่นั่งท้ายสระ พระอนุชา (น้องชาย) พ.ศ. 2251 — พ.ศ. 2275 เป็น สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ เจ้าฟ้ากรมขุนเสนาพิทักษ์ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ พระราชโอรส (ลูกชาย) พ.ศ. 2284 — พ.ศ. 2289 สวรรคต เจ้าฟ้ากรมขุนพรพินิต สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ พระราชโอรส (ลูกชาย) พ.ศ. 2300 — พ.ศ. 2301 เป็น สมเด็จพระเจ้าอุทุมพร สมัยกรุงธนบุรี เจ้าฟ้ากรมขุนอินทรพิทักษ์ สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี พระราชโอรส (ลูกชาย) ไม่ทราบปี — พ.ศ. 2325 สำเร็จโทษ สมัยรัตนโกสินทร์ ราชวงศ์จักรี สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช พระอนุชา (น้องชาย) พ.ศ. 2325 - พ.ศ. 2346 สวรรคต สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช พระราชโอรส (ลูกชาย) พ.ศ. 2349 - พ.ศ. 2352 เป็น พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาเสนานุรักษ์ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย พระอนุชา (น้องชาย) พ.ศ. 2352 - พ.ศ. 2360 สวรรคต สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระปิตุลา (อา) พ.ศ. 2367 - พ.ศ. 2375 สวรรคต พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระอนุชา (น้องชาย) พ.ศ. 2394 - พ.ศ. 2408 สวรรคต กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระภาดา (ลูกพี่ลูกน้อง) พ.ศ. 2411 - พ.ศ. 2428 ทิวงคต ยกเลิกตำแหน่งกรมพระราชวังบวรสถานมงคล อ้างอิง ; เชิงอรรถ ; บรรณานุกรม พิมพ์แจกในงานศพนางสุ่น ชาติโอสถ ปีมะแม พ.ศ. 2462