ภาษาเลอเวือะ หรือ ภาษาละว้า เป็นภาษาหนึ่งในตระกูลออสโตรเอเชียติก สาขามอญ-เขมร สาขาย่อยปะหล่อง ในประเทศไทยมีผู้พูดในจังหวัดแม่ฮ่องสอนและเชียงใหม่ ตามรายงานของอี. ดับเบิลยู. ฮัตชินสัน เมื่อ พ.ศ. 2477 พบว่ามีผู้พูดในจังหวัดลำปาง เชียงราย และแพร่ด้วย แต่จากการสำรวจเมื่อ พ.ศ. 2527 ไม่พบผู้พูดภาษาเลอเวือะในจังหวัดดังกล่าว คงพูดภาษาไทยถิ่นเหนือทั้งหมด ภาษาเลอเวือะประกอบด้วยวิธภาษาหรือภาษาย่อยที่แตกต่างกันสองกลุ่มซึ่งแหล่งข้อมูลบางแหล่งถือว่าเป็นภาษาแยกจากกัน ได้แก่ ภาษาเลอเวือะตะวันตกและภาษาเลอเวือะตะวันออก ภาษาทั้งสองมีความแตกต่างกันพอสมควร (แม้ว่าจะมีความสัมพันธ์ทางเชื้อสายอย่างสูง) เนื่องจากไม่สามารถเข้าใจซึ่งกันและกันได้จากคำให้การที่สอดคล้องกันของผู้พูดภาษาเลอเวือะตะวันตกและผู้พูดภาษาเลอเวือะตะวันออกและจากการทดสอบโดยสถาบันภาษาศาสตร์ฤดูร้อน นอกจากนี้บรรดาหมู่บ้านที่พูดภาษาเลอเวือะของแต่ละกลุ่มก็ยังมีสำเนียงภาษาที่แตกต่างกันออกไปอีก มิชชันนารีที่เคยเข้าไปเผยแพร่ศาสนาคริสต์ได้พัฒนาการเขียนภาษาเลอเวือะตะวันตกด้วยอักษรละตินและอักษรไทย ภาษาเลอเวือะตะวันออกมีความมีชีวิตชีวาทางภาษาในระดับสูงและใช้สื่อสารกันในบ้านโดยผู้พูดทุกวัย การศึกษาของรัฐ ประกาศของหมู่บ้าน และธุรกิจทางการมักใช้ภาษาไทยกลาง ผู้พูดภาษาเลอเวือะตะวันออกส่วนใหญ่พูดคำเมืองได้เป็นอย่างน้อย แต่มีผู้พูดสูงอายุบางคนตอบเป็นภาษาเลอเวือะเมื่อมีผู้พูดคำเมืองด้วย ผู้พูดรุ่นใหม่มีแนวโน้มที่จะพูดภาษาไทยกลางได้คล่องเนื่องจากระบบการศึกษา และส่วนใหญ่พูดคำเมืองได้คล่องเนื่องจากการแต่งงานระหว่างชาวเลอเวือะกับชาวยวน สัทวิทยา พยัญชนะ หน่วยเสียงพยัญชนะภาษาเลอเวือะตะวันตกถิ่นป่าแป๋และถิ่นละอูบ จังหวัดแม่ฮ่องสอน ลักษณะการออกเสียง ตำแหน่งเกิดเสียง ริมฝีปาก ปุ่มเหงือก เพดานแข็ง เพดานอ่อน เส้นเสียง เสียงนาสิก ก้อง ไม่ก้อง นำด้วย เสียงหยุด ก้อง ปกติ นำด้วยเสียงนาสิก ไม่ก้อง ไม่พ่นลม พ่นลม เสียงเสียดแทรก ก้อง ไม่ก้อง นำด้วย เสียงรัว ก้อง ไม่ก้อง เสียงข้างลิ้น ก้อง ไม่ก้อง นำด้วย เสียงกึ่งสระ ก้อง นำด้วย หน่วยเสียงพยัญชนะภาษาเลอเวือะตะวันออกถิ่นบ่อหลวง จังหวัดเชียงใหม่ ลักษณะการออกเสียง ตำแหน่งเกิดเสียง ริมฝีปาก ปุ่มเหงือก เพดานแข็ง เพดานอ่อน เส้นเสียง เสียงนาสิก ก้อง ไม่ก้อง นำด้วย เสียงกักลมเข้า เสียงหยุด ก้อง นำด้วยเสียงนาสิก ไม่ก้อง ไม่พ่นลม พ่นลม เสียงเสียดแทรก เสียงรัว เสียงข้างลิ้น ก้อง ไม่ก้อง เสียงกึ่งสระ ก้อง ไม่ก้อง ตามด้วย หน่วยเสียงในช่องสีเขียวคือหน่วยเสียงที่ปรากฏเฉพาะในภาษาเลอเวือะตะวันตกถิ่นป่าแป๋ ส่วนหน่วยเสียงในช่องสีแดงคือหน่วยเสียงที่ปรากฏเฉพาะในภาษาเลอเวือะตะวันตกถิ่นละอูบ หน่วยเสียงพยัญชนะต้นควบในภาษาเลอเวือะตะวันตกถิ่นป่าแป๋มี 13 หน่วยเสียง ได้แก่ , , , , , , , , , , , , ในภาษาเลอเวือะตะวันตกถิ่นละอูบมี 11 หน่วยเสียง ได้แก่ , , , , , , , , , , และในภาษาเลอเวือะตะวันออกมี 6 หน่วยเสียง ได้แก่ , , , , , หน่วยเสียงพยัญชนะท้ายในภาษาเลอเวือะตะวันตกมี 10 หน่วยเสียง ได้แก่ , , , , , , , , , ส่วนในภาษาเลอเวือะตะวันออกมี 16 หน่วยเสียง ได้แก่ , , , , , , , , , , , , , , , (โดยที่ , , , ปรากฏในตำแหน่งท้ายพยางค์เท่านั้น ไม่ปรากฏในตำแหน่งต้นพยางค์) หน่วยเสียง ในภาษาเลอเวือะตะวันตกปรากฏในคำยืมจากภาษาไทย หน่วยเสียง และ ในภาษาเลอเวือะตะวันตกถิ่นป่าแป๋บางครั้งจะออกเสียงเป็น และ ในภาษาเลอเวือะตะวันตกถิ่นละอูบ หน่วยเสียง ออกเสียงเป็น โดยขึ้นอยู่กับผู้พูด สระ สระเดี่ยว หน่วยเสียงสระเดี่ยวภาษาเลอเวือะ ระดับลิ้น ตำแหน่งลิ้น หน้า กลาง หลัง สูง กึ่งสูง กึ่งต่ำ ต่ำ หน่วยเสียงในช่องสีฟ้าคือหน่วยเสียงที่ปรากฏเฉพาะในภาษาเลอเวือะตะวันออก หน่วยเสียง ในภาษาเลอเวือะตะวันออกมักออกเสียงเป็น สระประสมและสระเรียง ภาษาเลอเวือะตะวันตกมีสระประสม 3 สระ ได้แก่ , และ นอกจากนี้ยังมีสระเรียง 16 ชุด ได้แก่ , , , , , , , , , , , , , , และ (แต่ไม่ปรากฏสระเรียง และ ที่บ้านป่าแป๋) ส่วนภาษาเลอเวือะตะวันออก นักภาษาศาสตร์ได้วิเคราะห์จำแนกสระประสมและสระเรียงไว้แตกต่างกัน เอลิซาเบท มันน์ เสนอในบทความที่ตีพิมพ์เมื่อ พ.ศ. 2560 ว่าภาษาเลอเวือะตะวันออกมีสระประสม 6 สระ ได้แก่ , , , , และ ระบบการเขียน คณะกรรมการจัดทำระบบเขียนภาษาท้องถิ่นของกลุ่มชาติพันธุ์ด้วยอักษรไทย สำนักงานราชบัณฑิตยสภา ได้กำหนดตัวเขียนภาษาเลอเวือะตะวันตกอักษรไทยตามระบบเสียงภาษาเลอเวือะตะวันตกที่พูดกันในหมู่ที่ 4 บ้านป่าแป๋ ตำบลป่าแป๋ อำเภอแม่สะเรียง และหมู่ที่ 6 บ้านละอูบ ตำบลห้วยห้อม อำเภอแม่ลาน้อย จังหวัดแม่ฮ่องสอน ไว้ดังนี้ + พยัญชนะ อักษรไทย เสียง ตัวอย่างคำ ความหมาย กิ่ง ค้างคาว ต้นไม้ เม่น ไฟ ห้วย สั้น ข้าวเปลือก กวาง หมด จาน ช้าง ซึม ขัด โคลน ผิง (ไฟ) (หนัง) ย่น ดึง (เมื่อเป็นพยัญชนะท้าย) หนาม หม้อ (เมื่อเป็นพยัญชนะต้น) เนื้อ ย่าม คราม (พืช) ลูก หมวกชนิดหนึ่ง สร้อย กบ (เมื่อเป็นพยัญชนะท้าย) ข้าวสุก บันได (เมื่อเป็นพยัญชนะต้น) ขวด ล้าง (จาน) เสร็จ รอคอย อร่อย ไร่ข้าว ตอก ร้องไห้ หมู่บ้าน ดายหญ้า เขี้ยว ใหญ่ ต้นเสา เขี้ยว เล่น ยาว ใบ หนอน (เมื่อเป็นพยัญชนะต้น) พี่สาว ผึ้ง รั่ว ไม่มีรูป (เมื่อเป็นพยัญชนะท้าย) บ้าน + สระเดี่ยว อักษรไทย เสียง ตัวอย่างคำ ความหมาย (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็น ) ปลา (เมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น) หลังคา (เมื่อไม่มีพยัญชนะท้าย) ย่าง (เมื่อมีพยัญชนะท้าย) สน (พืช) เปื่อย (เมื่อไม่มีพยัญชนะท้าย) ชัด (เมื่อมีพยัญชนะท้าย) ให้ราคาเพิ่ม ดื้อ (เมื่อไม่มีพยัญชนะท้าย) กรงไก่,ตี (กลอง) (เมื่อมีพยัญชนะท้าย) ผ้าห่ม ตาย (เมื่อไม่มีพยัญชนะท้าย) หนา (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็น ) หอยเบี้ย(แทนเงิน) (เมื่อไม่มีพยัญชนะท้ายหรือเมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น) นกแก้ว กาฝาก (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็น ) ขี้ขลาด (เมื่อไม่มีพยัญชนะท้ายหรือเมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น) มะม่วง หมัด (แมลง) (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็น ) ต้นไม้ (เมื่อไม่มีพยัญชนะท้ายหรือเมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น) สันเขา กล้องสูบยา (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็น ) ข้าวเปลือก (เมื่อไม่มีพยัญชนะท้ายหรือเมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น) ไฟ หญ้าคา (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็น ) คำลงท้ายเพื่อยืนยัน (เมื่อไม่มีพยัญชนะท้าย) จะ (เมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น) ขึง + สระประสม อักษรไทย เสียง ตัวอย่างคำ ความหมาย (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็น ) นิดหน่อย (เมื่อไม่มีพยัญชนะท้ายหรือเมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น) ดอก สั้น (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็น ) ลิง (เมื่อไม่มีพยัญชนะท้ายหรือเมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น) คราด เลีย (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็น ) คลื่นไส้ (เมื่อไม่มีพยัญชนะท้าย) ขอ (กริยา) (เมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น) ยก + สระเรียง อักษรไทย เสียง ตัวอย่างคำ ความหมาย (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็นเสียงหยุด) หญ้า (เมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น) กระดึง (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็นเสียงหยุด) ฉัน เหน็บ (สิ่งของ) (เมื่อไม่มีพยัญชนะท้าย) ลม (เมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น) จมูก (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็นเสียงหยุด) ข้าวสุก (เมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น) อาบน้ำ (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็น ) ซน (เมื่อไม่มีพยัญชนะท้ายหรือเมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น) เหล้า นอกชาน (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็น ) ผ้าพันไม้ตีข้าว (เมื่อไม่มีพยัญชนะท้ายหรือเมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น) สิบ มะกอก (ลม) รั่ว (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็นเสียงหยุด) อุ๊ย ยอดไม้ (เมื่อไม่มีพยัญชนะท้าย) คน รุ่งเช้า เกี่ยวข้อง แก้ว (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็นเสียงหยุด) พริก (เมื่อไม่มีพยัญชนะท้าย) เงียบ (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็นเสียงหยุด) ถึง (เมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น) (กิน) ไม่อิ่ม ริมฝีปาก (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็นเสียงหยุด) ฟืน, พระจันทร์ หมู (เมื่อไม่มีพยัญชนะท้ายหรือเมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น) จุด (ตะเกียง) กลับ (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็นเสียงหยุด) ครก (เมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น) เสื้อผ้า (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็นเสียงหยุด) วัว (เมื่อไม่มีพยัญชนะท้ายหรือเมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น) เดิน ปักดำ ในกรณีที่ทวิอักษรปรากฏร่วมกับรูปสระหน้า , , ไม่ต้องเลื่อนอักษรตัวแรกไปไว้หน้ารูปสระนั้น จึงอาจทำให้เกิดคำพ้องรูปได้เช่น 'ผู้ประกอบพิธีกรรม' กับ 'หอมกระเทียม' ส่วนตัวเขียนภาษาเลอเวือะตะวันออกไม่มีการกำหนดมาตรฐานไว้ จึงอนุโลมใช้กฎเดียวกับภาษาเลอเวือะตะวันตก แต่เนื่องจากหน่วยเสียงตามตารางด้านบนยังไม่ครบถ้วน จึงมีการดัดแปลงเพิ่มเติมดังต่อไปนี้ สระเรียงอื่นที่นอกเหนือจากตารางด้านบน ให้แยกออกเป็นสระไทยสองเสียง คั่นด้วยขีด หมายเหตุ และ เป็นสระคนละเสียงกับ และ ตามลำดับ พยัญชนะท้ายบางตัวต้องเปลี่ยนเป็นสระก่อน แล้วจึงค่อยใช้รูปสระเรียงต่อไป ดังนี้ เปลี่ยนเป็น เปลี่ยนเป็น เปลี่ยนเป็น เปลี่ยนเป็น เปลี่ยนเป็น เปลี่ยนเป็น เพิ่มหน่วยเสียงพยัญชนะและสระดังนี้ ฌ ใช้แทนเสียง เ–าฺะ ใช้แทนเสียง –อฺ ใช้แทนเสียง (เมื่อไม่มีพยัญชนะท้าย หรือเมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น) อ้างอิง สุริยา รัตนกุล และลักขณา ดาวรัตนหงษ์. (2528). พจนานุกรมภาษาละว้า-ไทย. กรุงเทพฯ: มหาวิทยาลัยมหิดล. เลอเวือะ