ไชยสถาน เป็นเทศบาลเมืองและเป็นตำบลในอำเภอเมืองน่าน จังหวัดน่าน เป็นที่ตั้งของศูนย์ราชการสำคัญของจังหวัด คือ ศาลากลางจังหวัดน่าน ที่ว่าการอำเภอเมืองน่าน สำนักงานอัยการจังหวัดน่าน องค์การบริหารส่วนจังหวัดน่าน สำนักงานประกันสังคมจังหวัดน่าน สำนักงานแรงงานจังหวัดน่าน สำนักงานทางหลวงชนบทจังหวัดน่าน ด่านตรวจคนเข้าเมืองน่าน กองพันทหารม้าที่ 15 สำนักงานชลประทานน่าน ฯลฯ มีการขยายตัวของชุมชนเมืองที่รองรับความเจริญเติบโตของเทศบาลเมืองน่าน เดิมตั้งเป็นสภาตำบลไชยสถานในปี พ.ศ. 2516 และจัดตั้งเป็นองค์การบริหารส่วนตำบลไชยสถานขึ้นในปี พ.ศ. 2539 ปี พ.ศ. 2567 เขตองค์การบริหารส่วนตำบลไชยสถานที่มีพื้นที่ 27.50 ตารางกิโลเมตรและประชากรทั้งหมด 8,527 คน (ไม่ถึงเกณฑ์การจัดตั้ง) แต่ได้พิจารณายกฐานะเป็นเทศบาลเมืองเพราะเป็นที่ตั้งของศาลากลางจังหวัดน่าน ซึ่งเป็นหลักเกณฑ์ที่ 1 ของการจัดตั้งเทศบาลเมือง คือ ท้องที่ที่เป็นที่ตั้งศาลากลางจังหวัดทุกแห่งให้ยกฐานะเป็นเทศบาลเมืองได้โดยไม่ต้องพิจารณาถึงหลักเกณฑ์อื่นประกอบ' วันที่ 28 พฤศจิกายน พ.ศ. 2568 จึงยกฐานะขึ้นเป็น เทศบาลเมืองไชยสถาน ปัจจุบันมีประชากร 8,613 คน สภาพทั่วไปและข้อมูลพื้นฐาน ที่ตั้งของหมู่บ้านหรือชุมชนหรือตําบล ตําบลไชยสถาน เป็นชุมชนดั้งเดิมที่อยู่คู่กับนครน่านมาอย่างยาวนาน จัดเป็นชุมชนที่อยู่นอกกําแพงเมือง เป็นแหล่งเพาะปลูกข้าวที่สําคัญของจังหวัดน่าน เนื่องจากมีลําน้ําสมุนและลําเหมืองหลวง ลําเหมืองหลวงถือเป็นระบบชลประทานที่สําคัญต่อเมืองน่านในอดีต มีประวัติว่าสร้างตั้งแต่ปีศักราช 1161 เดือน 5 แรม 2 ค่ำ ในสมัยพระเจ้าสุมนเทวราช เจ้าผู้ครองนครน่าน องค์ที่ 58 และองค์ที่ 8 แห่งราชวงศ์ติ๋นมหาวงศ์ เป็นเจ้าผู้ครองนครน่านในขณะนั้น ซึ่งตรงกับรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ 2 ของกรุงรัตนโกสินทร์ ได้นํากําลังพล 5,397 คน ไปสร้างฝายสมุนปากเหมืองกว้าง 24 วา 1 ศอก และใช้เวลาสร้าง 15 วัน จากนั้นก็มีการขุดนาใช้ในการเพาะปลูก ทําให้เกิดชุมชนต่างๆ ตามมา บริเวณบ้านไชยสถานเดิมนั้น เรียกว่า 'บ้านเด่น' เป็นหมู่บ้านเก่าแก่มีอายุมากกว่า 300 ปี มีเรื่องเล่าสืบมาว่า …'มีวัวตัวหนึ่งชื่ออสุภราชเดินออกมาจากป่าเมี่ยงมาเล่นน้ําสมุนซึ่งไหลผ่านบ้านเด่น หลังจากนั้นก็พักอยู่ ณ ที่เด่น กว้างขวางเป็นที่ร่มรื่น (เชื่อว่าบริเวณนี้จะเป็นดินโป่งที่สัตว์ชอบกิน) ตอนเย็นวัวตัวนั้นจะเดินไต่ไปดอยเขาแก้ว วัวอสุภราชหากินอยู่ระหว่างดอยเขาแก้วและดอยป่าเมี่ยงเป็นเวลา 10 ปี ก็หายไป'… ชาวบ้านจึงย้ายมาตั้งถิ่นฐานบริเวณนั้น และตั้งชื่อหมู่บ้านว่าบ้านเด่น และพร้อมใจกันสร้างวัดบ้านเด่นขึ้นเมื่อวันที่ 5 มีนาคม พ.ศ. 2300 โดยใช้สัญลักษณ์ วัวอสุภราชเป็นตราประจําวัดเด่น (สัญลักษณ์วัวอสุภราชเป็นตราประจําจังหวัดน่านด้วย) มีเรื่องเล่าว่า มีพวกฮ่อเข้ามาค้าขายโดยใช้ม้าต่าง (ม้าบรรทุกสินค้า) เข้ามาแวะพักที่วัดเด่นพร้อมลูกน้อง ได้หุงหาอาหารและทําให้ไฟไหม้วัดเด่นก็เลยกลับไปเอาเงินทองมา 3 ต่างม้า เพื่อมาสร้างวัดทดแทนพอเดินทางมาถึงหน้าวัดก็ล้มป่วยเสียชีวิต และมีปาฏิหาริย์เกิดขึ้นหลายอย่างชาวบ้านจึงตั้งศาลเจ้าฮ่อขึ้น ส่วนทรัพย์สินเงินทองนั้นมีการฝังไว้ในบริเวณวัดแต่ไม่ทราบว่าจุดไหน และต่อมาได้เปลี่ยนชื่อหมู่บ้านเป็น 'บ้านไชยสถาน' และเปลี่ยนชื่อวัดเป็น 'วัดไชยสถาน' ผู้นําหมู่บ้านที่ชาวบ้าน จดจําได้ซึ่งมีหน้าที่ดูแลหมู่บ้านและตําบลไชยสถาน คือ ขุนสถาน (อุ้ยคําแคว่น หรือ นายปัญญา วุฒิสวัสดิ์) คนแรกที่มีการบันทึกไว้ ต่อมาในปี พ.ศ. 2500 ได้มีการแยกหมู่บ้านออกไปอีก 1 หมู่บ้านเรียกว่า 'บ้านเด่นใหม่' เดิมที่ดินบริเวณบ้านเด่นใหม่เป็นป่าแพะ มีราษฎรจากบ้านไชยสถานอพยพมาอยู่มากขึ้นจนถึงปี พ.ศ. 2518 จึงได้ก่อตั้งหมู่บ้านขึ้นชื่อ บ้านเด่นใหม่มีการจัดสรรพื้นที่เป็นที่สาธารณะประโยชน์ของหมู่บ้านเลขที่ ๑๗๖๔๑ ประเภทพลเมืองใช้ร่วมกันเนื้อที่ประมาณ 15 ไร่ 3 งาน 56 ตารางวา ได้มีการใช้พื้นที่บริเวณนี้เป็นที่ตั้งขององค์การบริหารส่วนตำบลไชยสถาน และโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลไชยสถาน เดิมตั้งเป็น 'สภาตำบลไชยสถาน' ในปี พ.ศ. 2516 และจัดตั้งเป็นองค์การบริหารส่วนตำบลไชยสถาน ในปี พ.ศ. 2539 และปี พ.ศ. 2567 เขตองค์การบริหารส่วนตำบลไชยสถานที่มีพื้นที่ 27.50 ตารางกิโลเมตรและประชากรทั้งหมด 8,527 คน (ไม่ถึงเกณฑ์การจัดตั้ง) แต่ได้พิจารณายกฐานะเป็นเทศบาลเมืองเพราะเป็นที่ตั้งของศาลากลางจังหวัดน่าน ซึ่งเป็นหลักเกณฑ์ที่ 1 ของการจัดตั้งเทศบาลเมือง คือ ท้องที่ที่เป็นที่ตั้งศาลากลางจังหวัดทุกแห่งให้ยกฐานะเป็นเทศบาลเมืองได้โดยไม่ต้องพิจารณาถึงหลักเกณฑ์อื่นประกอบ' ต่อมาเมื่อวันที่ 28 พฤศจิกายน พ.ศ. 2568 จึงยกฐานะขึ้นเป็น 'เทศบาลเมืองไชยสถาน' ปัจจุบันมีประชากร 8,613 คน ลักษณะภูมิประเทศ ลักษณะภูมิประเทศ ลักษณะภูมิประเทศของตำบลไชยสถานเป็นที่ราบสองฝั่งลำน้ำสมุนพื้นที่ดอนอยู่ทางด้านทิศเหนือ และทางด้านทิศได้ของตำบล พื้นที่ส่วนใหญ่ใช้ประโยชน์ในการปลูกพืชไร่ ไม้ผลและทำนา อาณาเขต ทิศเหนือ ติดกับ ตำบลถืมตอง และตำบลผาสิงห์ อำเภอเมืองน่าน จังหวัดน่าน ทิศใต้ ติดกับ ตำบลบ่อสวก และตำบลดู่ใต้ อำเภอเมืองน่าน จังหวัดน่าน ทิศตะวันออก ติดกับ ตำบลดู่ใต้ ตำบลในเวียง และตำบลผาสิงห์ อำเภอเมืองน่าน ทิศตะวันตก ติดกับ ตำบลเรือง อำเภอเมืองน่าน จังหวัดน่าน อ้างอิง น่าน ไชยสถาน ไชยสถาน