หม่อมเจ้า นั้นมีมาตั้งแต่ตอนต้นยุคกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี มีหลักฐานปรากฏชัดเจนเพราะว่ามีศักดินาอยู่ในพระอัยการพลเรือนที่ได้ตราขึ้นในสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ผู้ที่จะดำรงพระยศเป็นหม่อมเจ้าได้มีดังนี้ เป็นพระโอรส พระธิดา ในเจ้าฟ้า ที่พระมารดามิได้เป็นเจ้า หรือมิได้เป็นนางห้ามพระราชทาน (มิได้เสกสมรสหรือรับตราโปรดเกล้าฯ ให้เป็นสะใภ้หลวง) อาทิ หม่อมเจ้าในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ทั้งนี้หากพระบิดาเป็นเจ้าฟ้าชั้นเอกหรือชั้นทูลกระหม่อม ก็มักจะได้รับการสถาปนายกขึ้นเป็นพระองค์เจ้า อาทิ หม่อมเจ้าในสมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้าจุฑาธุชธราดิลก กรมขุนเพ็ชรบูรณ์อินทราไชย และหม่อมเจ้าในสมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้ามหิดลอดุลยเดช กรมขุนสงขลานครินทร์ ในรัชสมัยรัชกาลที่ 7 เป็นพระโอรส พระธิดา ในพระองค์เจ้าลูกหลวง (พระองค์เจ้าชั้นเอก) ที่พระมารดามิได้เป็นพระองค์เจ้า ทั้งนี้หากพระมารดาเป็นพระองค์เจ้า พระบุตรจะประสูติเป็นพระองค์เจ้าชั้นตรี และหากพระมารดาเป็นเจ้าฟ้า พระบุตรจะประสูติเป็นเจ้าฟ้าชั้นตรี เป็นพระโอรส พระธิดา ในพระองค์เจ้าหลานหลวงชั้นพระเจ้าวรวงศ์เธอ (พระองค์เจ้าชั้นโท) แต่ทั้งนี้จะต้องทรงเป็นพระเจ้าวรวงศ์เธอโดยแท้มาแต่ประสูติ เป็นพระโอรส พระธิดา ในพระองค์เจ้าหลานหลวงชั้นพระวรวงศ์เธอ (พระองค์เจ้าชั้นตรี) หรือในหม่อมเจ้าหลานหลวงที่ได้รับการสถาปนายกขึ้นเป็นพระเจ้าวรวงศ์เธอ และในพระบรมราชโองการสถาปนาพระอิสริยยศได้ระบุไว้ว่า ถ้ามีพระบุตรให้เป็นหม่อมเจ้า เช่น พระบรมราชโองการสถาปนาพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า สายราชสกุลบริพัตรและสายราชสกุลยุคล ในต้นรัชสมัยรัชกาลที่ 6 หรือหม่อมเจ้าชั้นพระราชปนัดดา (เหลน) ใน พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จากราชสกุลจักรพันธุ์ และราชสกุลภาณุพันธุ์ ที่พระบิดาได้รับการสถาปนายกขึ้นเป็นพระเจ้าวรวงศ์เธอในปลายรัชสมัยรัชกาลที่ 5 ก็เป็นหม่อมเจ้าในคุณลักษณะนี้ เป็นพระโอรส พระธิดา ในกรมพระราชวังบวรสถานพิมุข (วังหลัง) ซึ่งมีพระชนนีที่มิได้รับการสถาปนาขึ้นเป็นเจ้าจอม เป็นพระโอรส พระธิดา ในพระองค์เจ้าลูกเธอในกรมพระราชวังบวร เจ้านายที่ดำรงพระยศหม่อมเจ้านี้ หากได้ทรงรับราชการสนองพระเดชพระคุณมาด้วยดี มีความดีความชอบต่อแผ่นดิน หรือต่อองค์พระมหากษัตริย์ ก็อาจได้รับการสถาปนาเลื่อนพระยศเป็นพระองค์เจ้าได้ ซึ่งในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ก็มีอยู่เป็นอันมาก หม่อมเจ้านับเป็นเจ้านายชั้นพระอนุวงศ์ และเป็นเจ้านายในลำดับสุดท้าย ถัดจากชั้นหม่อมเจ้าลงไปหรือถ้านับจากชั้นบุตรของหม่อมเจ้าแล้วนั้นถือเป็นสามัญชน ไม่นับว่าเป็นเจ้า แม้จะมีคำนำหน้านามเป็นหม่อมราชวงศ์หรือหม่อมหลวงก็ตาม หม่อมเจ้าในสมัยกรุงศรีอยุธยา ในสมัยกรุงศรีอยุธยามีหม่อมเจ้ามาแต่สมัยต้นกรุงเนื่องมีหลักฐานปรากฏชัดเจนเพราะมีศักดินาดังกล่าวอยู่ในพระอัยการพลเรือนที่ได้ตราขึ้นในสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ หม่อมเจ้าที่ปรากฏพระนามในสมัยกรุงศรีอยุธยา เช่น หม่อมเจ้าบัวหรือหม่อมเจ้าหญิงอำไพ (เจ้าแม่วัดดุสิต) พระราชธิดาในสมเด็จพระเอกาทศรถ, หม่อมเจ้าอาทิตย์ (พระองค์เจ้าอาทิตย์ กรมหมื่นพิทักษ์ภูเบศร์) ในเจ้าฟ้าธรรมธิเบศรไชยเชษฐสุริยวงศ์ กรมขุนเสนาพิทักษ์ หม่อมเจ้าในสมัยกรุงธนบุรี หม่อมเจ้าในสมัยกรุงธนบุรีนั้นส่วนมากเป็นพระราชนัดดาในสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี เมื่อต่อมาพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ สถาปนาราชวงศ์จักรี หม่อมเจ้าเหล่านี้จึงถูกถอดพระอิสริยยศเป็นสามัญชน บางพระองค์ได้รับใช้ใกล้ชิดราชสำนักก็จะได้รับแต่งตั้งให้มียศฐาบรรดาศักดิ์ หม่อมเจ้าในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ หม่อมเจ้าในราชวงศ์จักรี ในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์นั้นตั้งแต่รัชกาลที่ 1 จนถึงรัชกาลที่ 5 พระมหากษัตริย์ทุกพระองค์ทรงมีพระราชโอรสหลายพระองค์ พระราชโอรสนั้นก็ทรงมีพระโอรสที่ดำรงพระยศเป็นหม่อมเจ้าต่อมา ทำให้ราชวงศ์จักรีมีหม่อมเจ้าหลายพันพระองค์ ซึ่งหากหม่อมเจ้าพระองค์ใด ทำคุณประโยชน์แก่แผ่นดิน ก็จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งขึ้นเป็นพระองค์เจ้า หม่อมเจ้าที่ยังทรงพระชนม์อยู่ในปัจจุบัน (เรียงลำดับตามชันษา) พระนาม ประสูติ พระบิดา พระมารดา หม่อมเจ้าจรูญฤทธิเดช ชยางกูร พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพงษาดิศรมหิป หม่อมแหวนศุลี ชยางกูร ณ อยุธยา หม่อมเจ้าอุทัยกัญญา ภาณุพันธุ์ พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นภาณุพงศ์พิริยเดช หม่อมพเยาว์ ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยา หม่อมเจ้าชาตรีเฉลิม ยุคล พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการ หม่อมอุบล ยุคล ณ อยุธยา หม่อมเจ้าศรีสว่างวงศ์ ยุคล พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมพลฑิฆัมพร หม่อมทองแถม ยุคล ณ อยุธยา หม่อมเจ้าฑิฆัมพร ยุคล พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมพลฑิฆัมพร หม่อมบัวทอง ยุคล ณ อยุธยา หม่อมเจ้านภดลเฉลิมศรี ยุคล พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการ หม่อมอุบล ยุคล ณ อยุธยา หม่อมเจ้านวพรรษ์ ยุคล พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าภาณุพันธุ์ยุคล หม่อมไฉไล ยุคล ณ อยุธยา อดีตหม่อมเจ้าที่ยังทรงพระชนม์อยู่ในปัจจุบัน (เรียงลำดับตามชันษา) พระนาม ประสูติ พระบิดา พระมารดา สิ้นสุด สาเหตุ พันธุ์วโรภาส เศวตรุนทร์ พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นภาณุพงศ์พิริยเดช หม่อมมาลี ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยา 31 มีนาคม พ.ศ. 2501 ลาออกจากฐานันดรศักดิ์ เพื่อสมรสกับนายแพทย์ชูช่วง เศวตรุนทร์ วุฒิเฉลิม วุฒิชัย พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสิงหวิกรมเกรียงไกร หม่อมประพันธ์ วุฒิชัย ณ อยุธยา 14 กรกฎาคม พ.ศ. 2499 ลาออกจากฐานันดรศักดิ์ เพื่อสมรสกับวิรัช ณ สงขลา ภุมรีภิรมย์ เชลล์ พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการ ฟองจันทร์ ศิริวัติ 1 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2506 ลาออกจากฐานันดรศักดิ์ เพื่อสมรสกับโรมาโน ลุคโก ปัทมนรังษี เสนาณรงค์ พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการ หม่อมอุบล ยุคล ณ อยุธยา 29 มกราคม พ.ศ. 2508 ลาออกจากฐานันดรศักดิ์ เพื่อสมรสกับทวีศักดิ์ เสนาณรงค์ พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมศึกยุคล พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมพลฑิฆัมพร หม่อมทองแถม ยุคล ณ อยุธยา 16 มิถุนายน พ.ศ. 2567 พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ สถาปนาขึ้นเป็น พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมศึกยุคล และ พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมศึกยุคล ตามลำดับ จุฑาวัชร วิวัชรวงศ์ พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว สุจาริณี วิวัชรวงศ์ 13 มกราคม พ.ศ. 2540 ถอดออกจากฐานันดรศักดิ์ วัชเรศร วิวัชรวงศ์ พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว สุจาริณี วิวัชรวงศ์ 13 มกราคม พ.ศ. 2540 ถอดออกจากฐานันดรศักดิ์ ภานุมา ยุคล พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าภาณุพันธุ์ยุคล หม่อมไฉไล ยุคล ณ อยุธยา 19 ธันวาคม พ.ศ. 2552 ลาออกจากฐานันดรศักดิ์ เพื่อสมรสกับเมธ พิพิธโภคา จักรีวัชร วิวัชรวงศ์ พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว สุจาริณี วิวัชรวงศ์ 13 มกราคม พ.ศ. 2540 ถอดออกจากฐานันดรศักดิ์ วัชรวีร์ วิวัชรวงศ์ พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว สุจาริณี วิวัชรวงศ์ 13 มกราคม พ.ศ. 2540 ถอดออกจากฐานันดรศักดิ์ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรี นารีรัตนราชกัญญา พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว สุจาริณี วิวัชรวงศ์ 15 มิถุนายน พ.ศ. 2548 พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร โปรดเกล้าฯ สถาปนาขึ้นเป็น พระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้าสิริวัณณวรีนารีรัตน์ ต่อมา พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ สถาปนาขึ้นเป็น สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรี นารีรัตนราชกัญญา เมื่อวันที่ 5 พฤษภาคม พ.ศ. 2562 เครื่องประกอบพระอิสริยยศหม่อมเจ้าชาย และ หม่อมเจ้าหญิง (ฝ่ายใน) เครื่องประกอบพระอิสริยยศประจำตำแหน่งหม่อมเจ้าชาย ประกอบด้วย เครื่องแต่งพระองค์ พานหมากเสวยทองคำลายสลักกลม พร้อมเครื่องในทองคำลายสลัก 8 สิ่งคือ มังษี 2, ผอบ 2, ซองพลู, ซองบุหรี่ มีด ตลับภู่ คนโททองคำลายสลักพร้อมพานรอง บ้วนพระโอษฐ์ทองคำลายสลัก หีบหมากทองคำ ส่วนเครื่องประกอบพระอิสริยยศประจำตำแหน่งหม่อมเจ้าหญิง (ฝ่ายใน) ประกอบด้วย เครื่องแต่งพระองค์ พานพระศรีทองคำลายสลักกลม พร้อมเครื่องในทองคำลายสลัก 8 สิ่ง ได้แก่ มังษีทองคำลายสลัก, ผอบทองคำลายสลัก, ซองพระศรีทองคำลายสลัก, ซองพระโอสถมวนทองคำลายสลัก, มีดด้ามหุ้มทองคำลายสลัก และตลับภู่ทองคำลายสลัก บ้วนพระโอษฐ์ทองคำลายสลัก เต้าน้ำทองคำลายสลัก หีบพระศรีไม้แดงหุ้มทองคำลงยา ราชยาน อ้างอิง