ฉวาง เป็นอำเภอหนึ่งในจังหวัดนครศรีธรรมราช ได้รับการจัดตั้งขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ตามพระราชบัญญัติลักษณะปกครองท้องที่ ร.ศ. 116 เมื่อวันที่ 10 พฤษภาคม พ.ศ. 2440 เดิมมีพื้นที่ครอบคลุมอำเภอพิปูน อำเภอช้างกลาง และอำเภอถ้ำพรรณราทั้งหมด อีกทั้งยังเป็นภูมิลำเนาเดิมของสมชาย วงศ์สวัสดิ์ นายกรัฐมนตรีไทย คนที่ 26 อุทยานแห่งชาติเขาหลวง นครศรีธรรมราช|อุทยานแห่งชาติเขาหลวง ครอบคลุมในท้องที่ตำบลละอาย อำเภอฉวาง และตำบลดอนตะโก อำเภอท่าศาลา ตำบลกะทูน ตำบลเขาพระ ตำบลพิปูน ตำบลยางค้อม อำเภอพิปูน ตำบลสวนขัน ตำบลช้างกลาง อำเภอช้างกลาง ตำบลท่างิ้ว อำเภอเมืองนครศรีธรรมราช ตำบลพรหมโลก ตำบลบ้านเกาะ ตำบลอินทคีรี ตำบลทอนหงส์ อำเภอพรหมคีรี และตำบลเขาแก้ว ตำบลท่าดี ตำบลกำโลน อำเภอลานสกา ตำบลกรุงชิง ตำบลนบพิตำ ตำบลนาเหรง อำเภอนบพิตำ จังหวัดนครศรีธรรมราช ที่ตั้งและอาณาเขต อำเภอฉวางมีอาณาเขตติดต่อกับพื้นที่ปกครองข้างเคียง ได้แก่ ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอเวียงสระ (จังหวัดสุราษฎร์ธานี) และอำเภอพิปูน ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอพิปูนและอำเภอลานสกา ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอช้างกลาง อำเภอนาบอน และอำเภอทุ่งใหญ่ ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอถ้ำพรรณรา ยกฐานะมาจากสุขาภิบาลจันดี และยกฐานะเป็นเทศบาลลำดับที่ 2 ของอำเภอฉวาง ประวัติ คำว่า 'ฉวาง' ตามพจนานุกรมมี 2 ความหมาย ความหมายหนึ่งเป็นนามหมายถึง วิธีคิดเลขชั้นสูงของโบราณหนึ่งอย่าง อีกความหมายหนึ่งเป็นกริยาแปลว่า ขวาง โดยแยกตัวอย่างคำในมหาชาติคำหลวงกัณฑ์มัทรีว่า 'อันว่าพยัคฆราชอันฉวางมรรคาพระมัทรี' เมืองฉวางเป็นเมืองเก่าขึ้นอยู่กับเมืองนครศรีธรรมราชมาแต่โบราณ ในทำเนียบข้าราชการเมืองนครศรีธรรมราช ครั้งรัชกาลที่ 2 ใช้ร่วมกับคำว่า ฉวาง-ท่าชี-พุดชมโร ฉวางคือ ฉวางปัจจุบัน ท่าชีอยู่ท้องที่อำเภอบ้านนาสาร จังหวัดสุราษฎร์ธานี ส่วนพุดชมโร คือ ทุ่งสง และเจ้าเมืองหรือนายที่มีบรรดาศักดิ์ เป็นหมื่น ได้แก่ หมื่นเพชรธานี ศักดินา 600 ซึ่งถือเป็นเมืองเล็กๆ เมืองหนึ่งของนครศรีธรรมราช เมื่อมีการปรับปรุงการปกครองของประเทศใหม่ในสมัยรัชกาลที่ 5 เมื่อปี พ.ศ. 2439 เมืองนครศรีธรรมราช ก็ได้สถาปนาเป็นมณฑล มีข้าหลวงเทศาภิบาลเป็นผู้ปกครอง และหลังจากที่ได้ใช้กฎหมายลักษณะปกครองท้องที่ ร.ศ. 116 (พ.ศ. 2441) แล้วก็เริ่มมีการจัดการปกครองในรูปของหมู่บ้าน ตำบล อำเภอ ขึ้น เมืองฉวางก็ได้สถาปนาเป็นอำเภอขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2440 โดยมีหลวงปรามประทุษราษฎร์ (เอียด ณ นคร) เป็นนายอำเภอคนแรก การตั้งที่ว่าการอำเภอฉวาง ได้มีการย้ายที่ตั้งหลายครั้งส่วนมากจะอยู่ตามริมแม่น้ำซึ่งอาศัยเป็นเส้นทางคมนาคมหลัก เช่น คนตั้งอยู่บ้านในไร่ ตำบลนาแว ริมแม่น้ำตาปี เคยตั้งที่วังอ้ายล้อน ริมคลองคุดด้วน เคยตั้งที่ปากคลองลุง และได้ย้ายมาที่ตั้งปัจจุบันเมื่อ ปี พ.ศ. 2458 เหตุผลที่ต้องย้ายที่ว่าการอำเภอหลายครั้งก็เนื่องจากปัญหาถูกน้ำท่วมบ่อย วันที่ 10 มิถุนายน 2490 ตั้งตำบลนาแว แยกออกจากตำบลกะเปียด และตำบลฉวาง ตั้งตำบลนากะชะ แยกออกจากตำบลถ้ำพรรณรา ตั้งตำบลละอาย แยกออกจากตำบลพิปูน ตำบลฉวาง และตำบลช้างกลาง ตั้งตำบลไม้เรียง แยกออกจากตำบลฉวาง วันที่ 5 ตุลาคม 2491 โอนพื้นที่หมู่ 1 (ในขณะนั้น) ของตำบลทุ่งสง อำเภอทุ่งสง ไปขึ้นกับตำบลฉวาง อำเภอฉวาง วันที่ 30 พฤษภาคม 2499 จัดตั้งสุขาภิบาลฉวาง ในท้องที่บางส่วนของตำบลฉวาง วันที่ 1 มีนาคม 2501 จัดตั้งองค์การบริหารส่วนตำบลฉวาง ในท้องที่ตำบลฉวาง (เฉพาะนอกเขตสุขาภิบาลฉวาง) วันที่ 19 กุมภาพันธ์ 2506 ยุบองค์การบริหารส่วนตำบลฉวาง และจัดตั้งสุขาภิบาลจันดี ในท้องที่บางส่วนของหมู่ที่ 9 ตำบลฉวาง วันที่ 10 กันยายน 2506 จัดตั้งสุขาภิบาลไม้เรียง ในท้องที่บางส่วนของตำบลไม้เรียง วันที่ 29 สิงหาคม 2515 แยกพื้นที่ตำบลพิปูน และตำบลกะทูน จากอำเภอฉวาง มาตั้งเป็น กิ่งอำเภอพิปูน และกำหนดให้ขึ้นการปกครองกับอำเภอฉวาง วันที่ 19 มิถุนายน 2516 ตั้งตำบลเขาพระ แยกออกจากตำบลกะทูน วันที่ 22 พฤษภาคม 2517 จัดตั้งสภาตำบลฉวาง (เฉพาะนอกเขตสุขาภิบาลฉวางและสุขาภิบาลจันดี) สภาตำบลกะเปียด สภาตำบลถ้ำพรรณรา สภาตำบลนากะชะ สภาตำบลไม้เรียง (เฉพาะนอกเขตสุขาภิบาลไม้เรียง) สภาตำบลนาแว สภาตำบลละอาย และสภาตำบลช้างกลาง วันที่ 30 กรกฎาคม 2517 ตั้งตำบลยางค้อม แยกออกจากตำบลพิปูน วันที่ 8 กันยายน 2519 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอพิปูน อำเภอฉวาง เป็น อำเภอพิปูน วันที่ 13 มิถุนายน 2521 ตั้งตำบลห้วยปริก แยกออกจากตำบลกะเปียด วันที่ 6 กันยายน 2526 ตั้งตำบลหลักช้าง แยกออกจากตำบลช้างกลาง และตั้งตำบลไสหร้า แยกออกจากตำบลฉวาง วันที่ 30 ตุลาคม 2527 ตั้งตำบลสวนขัน แยกออกจากตำบลละอาย วันที่ 26 กันยายน 2529 ตั้งตำบลคลองเส แยกออกจากตำบลนากะชะ วันที่ 13 กุมภาพันธ์ 2533 แยกพื้นที่ตำบลถ้ำพรรณรา และตำบลคลองเส จากอำเภอฉวาง มาตั้งเป็น กิ่งอำเภอถ้ำพรรณรา และกำหนดให้ขึ้นการปกครองกับอำเภอฉวาง วันที่ 16 กันยายน 2533 ตั้งตำบลนาเขลียง แยกออกจากตำบลกะเปียด และตั้งตำบลดุสิต แยกออกจากตำบลถ้ำพรรณรา วันที่ 4 ธันวาคม 2533 ตั้งตำบลจันดี แยกออกจากตำบลฉวาง ตำบลไสหร้า และตำบลสวนขัน วันที่ 3 มีนาคม 2538 ยกฐานะจากสภาตำบลช้างกลาง และสภาตำบลไสหร้า เป็นองค์การบริหารส่วนตำบลช้างกลาง และองค์การบริหารส่วนตำบลไสหร้า ตามลำดับ วันที่ 8 สิงหาคม 2538 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอถ้ำพรรณรา อำเภอฉวาง เป็น อำเภอถ้ำพรรณรา วันที่ 30 มกราคม 2539 ยกฐานะจากสภาตำบลห้วยปริก สภาตำบลละอาย สภาตำบลหลักช้าง สภาตำบลนาแว และสภาตำบลไม้เรียง เป็นองค์การบริหารส่วนตำบลห้วยปริก องค์การบริหารส่วนตำบลละอาย องค์การบริหารส่วนตำบลหลักช้าง องค์การบริหารส่วนตำบลนาแว และองค์การบริหารส่วนตำบลไม้เรียง ตามลำดับ วันที่ 26 มิถุนายน 2539 แยกพื้นที่ตำบลช้างกลาง ตำบลหลักช้าง และตำบลสวนขัน จากอำเภอฉวาง มาตั้งเป็น กิ่งอำเภอช้างกลาง และกำหนดให้ขึ้นการปกครองกับอำเภอฉวาง วันที่ 25 ธันวาคม 2539 ยกฐานะจากสภาตำบลกะเปียด สภาตำบลฉวาง สภาตำบลนาเขลียง สภาตำบลนากะชะ สภาตำบลจันดี และสภาตำบลสวนขัน เป็นองค์การบริหารส่วนตำบลกะเปียด องค์การบริหารส่วนตำบลฉวาง องค์การบริหารส่วนตำบลนาเขลียง องค์การบริหารส่วนตำบลนากะชะ องค์การบริหารส่วนตำบลจันดี และองค์การบริหารส่วนตำบลสวนขัน ตามลำดับ วันที่ 25 พฤษภาคม 2542 ยกฐานะจากสุขาภิบาลฉวาง สุขาภิบาลจันดี และสุขาภิบาลไม้เรียง เป็นเทศบาลตำบลฉวาง เทศบาลตำบลจันดี และเทศบาลตำบลไม้เรียง ตามลำดับ ด้วยผลของกฎหมาย วันที่ 24 มิถุนายน 2548 ยุบองค์การบริหารส่วนตำบลจันดี รวมกับเทศบาลตำบลจันดี วันที่ 8 กันยายน 2550 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอช้างกลาง อำเภอฉวาง เป็น อำเภอช้างกลาง วันที่ 22 พฤษภาคม 2556 เปลี่ยนแปลงชื่อองค์การบริหารส่วนตำบลฉวาง อำเภอฉวาง จังหวัดนครศรีธรรมราช เป็นองค์การบริหารส่วนตำบลปากน้ำฉวาง และจัดตั้งองค์การบริหารส่วนตำบลปากน้ำฉวาง ขึ้นเป็น เทศบาลตำบลปากน้ำฉวาง การแบ่งเขตการปกครอง การปกครองส่วนภูมิภาค อำเภอฉวางแบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็น 10 ตำบล 84 หมู่บ้าน ได้แก่ ลำดับ อักษรไทย อักษรโรมัน จำนวนหมู่บ้าน จำนวนประชากร(ธันวาคม 2565) แผนที่ 1. ฉวาง Chawang 3. ละอาย La-ai 4. นาแว Na Wae 5. ไม้เรียง Mai Riang 6. กะเปียด Kapiat 7. นากะชะ Na Kacha 9. ห้วยปริก Huai Prik 10. ไสหร้า Saira 15. นาเขลียง Na Khliang 16. จันดี Chan Di หมายเลขที่หายไปปัจจุบันคือตำบลในอำเภอถ้ำพรรณราและอำเภอช้างกลาง การปกครองส่วนท้องถิ่น ท้องที่อำเภอฉวางประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 12 แห่ง ได้แก่ เทศบาลตำบลฉวาง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลฉวาง เฉพาะหมู่ที่ 1–2 เทศบาลตำบลจันดี ครอบคลุมพื้นที่ตำบลจันดีทั้งตำบล (เขตสุขาภิบาลจันดีเดิม) เทศบาลตำบลไม้เรียง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลไม้เรียง เฉพาะหมู่ที่ 3, 8 เทศบาลตำบลปากน้ำฉวาง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลฉวาง เฉพาะหมู่ที่ 3–9 องค์การบริหารส่วนตำบลละอาย ครอบคลุมพื้นที่ตำบลละอายทั้งตำบล องค์การบริหารส่วนตำบลนาแว ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนาแวทั้งตำบล องค์การบริหารส่วนตำบลไม้เรียง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลไม้เรียง เฉพาะหมู่ที่ 1–2, 4–7, 9–10 องค์การบริหารส่วนตำบลกะเปียด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลกะเปียดทั้งตำบล องค์การบริหารส่วนตำบลนากะชะ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนากะชะทั้งตำบล องค์การบริหารส่วนตำบลห้วยปริก ครอบคลุมพื้นที่ตำบลห้วยปริกทั้งตำบล องค์การบริหารส่วนตำบลไสหร้า ครอบคลุมพื้นที่ตำบลไสหร้าทั้งตำบล องค์การบริหารส่วนตำบลนาเขลียง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนาเขลียงทั้งตำบล เป็นสถานีเล็กบนเส้นทางสายใต้ หลักกิโลเมตรที่ 727.95 เป็นจุดลงรถสำหรับผู้โดยสารที่ต้องการไปต่อได้หลายจุด เช่น อำเภอลานสกา อำเภอพิปูน อำเภอช้างกลาง อำเภอทุ่งใหญ่ และอำเภอเมืองนครศรีธรรมราช เนื่องจากมีคิวรถสองแถวเข้าสู่อำเภอเมืองนครศรีธรรมราช ซึ่งจะประหยัดเวลากว่าการนั่งรถไฟไปลงที่สถานีนครศรีธรรมราช นอกจากนั้นถ้าผู้โดยสารลงที่สถานีนี้ ยังสามารถไปที่ท่องเที่ยวสำคัญๆ ได้อีกหลายที่ อาทิเช่น ตลาดน้ำจันดี หรือวัดธาตุน้อยซึ่งอยู่ห่างจากสถานีคลองจันดีไปทางทิศใต้ประมาณ 1 กิโลเมตร การคมนาคม ทางรถไฟ: โดยผ่านสถานีรถไฟและที่หยุดรถไฟในเขตอำเภอดังต่อไปนี้ สถานีรถไฟห้วยปริก ตั้งอยู่ที่ตำบลห้วยปริก เป็นสถานีรถไฟชั้น 3 ตั้งอยู่บริเวณหลักกม.ที่ 704.61 (จากสถานีรถไฟธนบุรี) ใช้อาณัติสัญญาณรถไฟแบบสัญญาณหางปลา (Semaphore Signals) ไม่มีสัญญาณเตือนและเสาออก ใช้ห่วงทางสะดวก และใช้ระบบบังคับประแจแบบประแจกลเดี่ยว ตัวย่อสถานี คือ หป. สถานีรถไฟกระเบียด ตั้งอยู่ที่ตำบลกะเปียด เป็นสถานีรถไฟชั้น 3 ตั้งอยู่บริเวณหลักกม.ที่ 709.87 (จากสถานีรถไฟธนบุรี) ใช้อาณัติสัญญาณรถไฟแบบสัญญาณหางปลา (Semaphore Signals) ไม่มีสัญญาณเตือนและเสาออก ใช้ห่วงทางสะดวก และใช้ระบบบังคับประแจแบบประแจกลเดี่ยว ตัวย่อสถานี คือ เบ. สถานีรถไฟทานพอ ตั้งอยู่ที่ตำบลไม้เรียง เป็นสถานีรถไฟชั้น 2 ตั้งอยู่บริเวณหลักกม.ที่ 716.66 (จากสถานีรถไฟธนบุรี) ใช้อาณัติสัญญาณรถไฟแบบสัญญาณหางปลา (Semaphore Signals) ไม่มีสัญญาณเตือนและเสาออก ใช้ห่วงทางสะดวก และใช้ระบบบังคับประแจแบบประแจกลเดี่ยว ตัวย่อสถานี คือ ทา. สถานีรถไฟฉวาง ตั้งอยู่ที่ตำบลฉวาง เป็นสถานีรถไฟชั้น 2 ตั้งอยู่บริเวณหลักกิโลเมตรที่ 722.41 (จากสถานีรถไฟธนบุรี) ใช้อาณัติสัญญาณรถไฟแบบสัญญาณหางปลา (Semaphore Signals) ซึ่งมีเสาครบถ้วน แลใช้ระบบบังคับประแจแบบประแจกลเดี่ยว ตัวย่อสถานี คือ ฉว. สถานีรถไฟคลองจันดี ตั้งอยู่ที่ตำบลจันดี เป็นสถานีรถไฟชั้น 1 ตั้งอยู่บริเวณหลักกิโลเมตรที่ 727.95 (จากสถานีรถไฟธนบุรี) ใช้อาณัติสัญญาณรถไฟแบบสัญญาณหางปลา (Semaphore Signals) ไม่มีสัญญาณเตือนและเสาออก ใช้ห่วงทางสะดวก และใช้ระบบบังคับประแจแบบสายลวด ตัวย่อสถานี คือ จด. การสาธารณสุข โรงพยาบาลสมเด็จพระยุพราช ฉวาง ศูนย์บริการสาธารณสุขเทศบาลตำบลจันดี สถานีอนามัยประจำตำบลต่าง ๆ อ้างอิง ฉวาง