โกสุมพิสัย เป็นอำเภอที่มีพื้นที่มากที่สุดของจังหวัดมหาสารคาม มีประชากรมากเป็นอันดับ 2 รองจากอำเภอเมืองมหาสารคาม เป็นอำเภอเก่าแก่อำเภอของจังหวัด ถูกจัดตั้งขึ้นพร้อมกับเมืองวาปีปทุมและมีฐานะเป็นอำเภอตั้งแต่ปี พ.ศ. 2425 มีสถานที่ท่องเที่ยวที่น่าสนใจอยู่มากมาย เช่น วนอุทยานโกสัมพี แก่งตาด บึงบอน บึงกุย ลานหินร่อง สะดืออีสาน หาดวังโก เป็นต้น ประตูทางเข้าวัดใต้โกสุม ที่ตั้งและอาณาเขต อำเภอโกสุมพิสัยมีอาณาเขตติดต่อกับเขตการปกครองข้างเคียงดังต่อไปนี้ ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอเชียงยืน ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอกันทรวิชัยและอำเภอเมืองมหาสารคาม ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอบรบือและอำเภอกุดรัง ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอบ้านไผ่ อำเภอบ้านแฮด และอำเภอเมืองขอนแก่น (จังหวัดขอนแก่น) หมู่บ้านในตำบลหัวขวาง ประวัติ หลักฐานเท่าที่ค้นพบ ท้องที่อันเป็นที่ตั้งอำเภอโกสุมพิสัย เป็นเพียงหมู่บ้านเล็ก ๆ ตั้งอยู่ริมฝั่งแม่น้ำชีทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือของจังหวัดมหาสารคาม ในอดีตบริเวณที่ตั้งอำเภอโกสุมพิสัย เป็นป่าใหญ่มีสัตว์ป่ามากมาย มีพรานป่า 2 คน ได้ล่าสัตว์ที่บริเวณป่าแห่งนี้และเกิดอิทธิฤทธิ์จากป่าไม่สามารถล่าสัตว์ได้ จนต้องปลูกหอขึ้นบวงสรวง ขอล่าสัตว์และได้สัตว์ตามที่ต้องการ ซึ่งหอที่ปลูกบวงสรวงมีลักษณะขวางตะวัน เมื่อมีหมู่บ้านเกิดขึ้น จึงเรียกว่า บ้านหอขวาง ต่อมามีผู้อพยพจากเมืองสุวรรณภูมิ (อำเภอสุวรรณภูมิ จังหวัดร้อยเอ็ด) มาตั้งถิ่นฐานเพิ่มขึ้นเพราะความอุดมสมบูรณ์ ครั้นต่อมา พ.ศ. 2425 ความเจริญก้าวหน้าของบ้านหอขวาง ขยายอาณาเขตออกไปกว้างขวาง สมควรยกฐานะขึ้นเป็นเมือง พระยาดำรงธวัชบุรี เจ้าเมืองธวัชบุรี จึงมีใบบอกไปยังเมืองกรุงเทพมหานคร เพื่อทูลเกล้าถวายพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พร้อมเครื่องราชบรรณาการ ดอกไม้เงิน ดอกไม้ทอง ซึ่งทำเป็นรูปดอกประคำป่า พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้โปรดยกฐานะบ้ำนหอขวางเป็นเมือง ขนานนามว่า เมืองโกสุมพิสัย แปลว่า เมืองแห่งดอกประคำป่า ต่อจากนั้นได้ตั้งให้ท้าวสุริโย (บุตรพระยาดำรงธวัชบุรี) เป็นเจ้าเมืองคนแรก มีราชทินนามว่าพระสุนทรพิพิธ พร้อมทั้งตั้งกรมการเมืองครบถ้วนปกครองประชาชน ต่อมาใน พ.ศ. 2443 ได้มีการแบ่งเขตการปกครองตามพระราชบัญญัติปกครองท้องถิ่นออกเป็นมณฑลจังหวัด อำเภอเมืองโกสุมพิสัย มีฐานะเป็นอำเภอมีนายอำเภอคนแรกคือ พระสุนทรพิพิธ วันที่ 11 พฤศจิกายน 2495 ตั้งตำบลวังยาว แยกออกจากตำบลแพง และตำบลเหล่า ตั้งตำบลหนองบัว แยกออกจากตำบลเขื่อน ตั้งตำบลยางน้อย แยกออกจากตำบลเขื่อน วันที่ 30 พฤษภาคม 2499 จัดตั้งสุขาภิบาลหัวขวาง ในท้องที่หมู่ 1,3,7 ตำบลหัวขวาง วันที่ 16 ธันวาคม 2501 ตั้งตำบลแก้งแก แยกออกจากตำบลหัวขวาง ตั้งตำบลเขวาไร่ แยกออกจากตำบลวังยาว และตำบลแพง วันที่ 25 มีนาคม 2506 โอนพื้นที่หมู่ 1,5,6,8,9 (ในขณะนั้น) ของตำบลเขื่อน อำเภอโกสุมพิสัย ไปขึ้นกับตำบลเชียงยืน อำเภอเชียงยืน และโอนพื้นที่หมู่ 1,2,3,4,5 (ในขณะนั้น) ของตำบลหนองบัว อำเภอโกสุมพิสัย ไปขึ้นกับตำบลกู่ทอง อำเภอเชียงยืน วันที่ 10 มกราคม 2510 ตั้งตำบลหนองเหล็ก แยกออกจากตำบลเหล่า วันที่ 29 กรกฎาคม 2523 เปลี่ยนแปลงเขตสุขาภิบาลหัวขวาง เพื่อความเหมาะสมในการบริหารกิจการและการทะนุบำรุงท้องถิ่น วันที่ 23 กรกฎาคม 2530 ตั้งตำบลหนองบอน แยกออกจากตำบลหัวขวาง วันที่ 21 ตุลาคม 2531 ตั้งตำบลโพนงาม แยกออกจากตำบลแพง วันที่ 7 กันยายน 2533 ตั้งตำบลยางท่าแจ้ง แยกออกจากตำบลเขื่อน วันที่ 29 สิงหาคม 2534 ตั้งตำบลแห่ใต้ แยกออกจากตำบลยางน้อย วันที่ 20 สิงหาคม 2536 ตั้งตำบลหนองกุงสวรรค์ แยกออกจากตำบลเหล่า วันที่ 17 กันยายน 2536 ตั้งตำบลเลิงใต้ แยกออกจากตำบลแก้งแก วันที่ 12 กันยายน 2538 ตั้งตำบลดอนกลาง แยกออกจากตำบลวังยาว วันที่ 25 พฤษภาคม 2542 ยกฐานะจากสุขาภิบาลหัวขวาง เป็นเทศบาลตำบลหัวขวาง ด้วยผลของกฎหมาย วันที่ 25 กรกฎาคม 2556 เปลี่ยนแปลงชื่อเทศบาลตำบลหัวขวาง จังหวัดมหาสารคาม เป็นเทศบาลตำบลโกสุมพิสัย วันที่ 16 กันยายน 2563 เปลี่ยนแปลงเขตองค์การบริหารส่วนตำบลหัวขวางกับเทศบาลตำบลโกสุมพิสัย โดยรับพื้นที่บางส่วนของหมู่ 10,13,23 ขององค์การบริหารส่วนตำบลหัวขวาง เข้ามาในเขตเทศบาลตำบลโกสุมพิสัย การแบ่งเขตการปกครอง การปกครองส่วนภูมิภาค อำเภอโกสุมพิสัยแบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็น 17 ตำบล 233 หมู่บ้าน ได้แก่ 1. หัวขวาง (Hua Khwang) 24 หมู่บ้าน 10. เขื่อน (Khuean) 11 หมู่บ้าน 2. ยางน้อย (Yang Noi) 14 หมู่บ้าน 11. หนองบอน (Nong Bon) 11 หมู่บ้าน 3. วังยาว (Wang Yao) 12 หมู่บ้าน 12. โพนงาม (Phon Ngam) 12 หมู่บ้าน 4. เขวาไร่ (Khwao Rai) 20 หมู่บ้าน 13. ยางท่าแจ้ง (Yang Tha Chaeng) 10 หมู่บ้าน 5. แพง (Phaeng) 16 หมู่บ้าน 14. แห่ใต้ (Hae Tai) 19 หมู่บ้าน 6. แก้งแก (Kaeng Kae) 10 หมู่บ้าน 15. หนองกุงสวรรค์ (Nong Kung Sawan) 10 หมู่บ้าน 7. หนองเหล็ก (Nong Lek) 20 หมู่บ้าน 16. เลิงใต้ (Loeng Tai) 12 หมู่บ้าน 8. หนองบัว (Nong Bua) 10 หมู่บ้าน 17. ดอนกลาง (Don Klang) 11 หมู่บ้าน 9. เหล่า (Lao) 11 หมู่บ้าน การปกครองส่วนท้องถิ่น ท้องที่อำเภอโกสุมพิสัยประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 18 แห่ง ได้แก่ เทศบาลตำบลโกสุมพิสัย ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลหัวขวาง องค์การบริหารส่วนตำบลหัวขวาง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหัวขวาง (เฉพาะนอกเขตเทศบาลตำบลโกสุมพิสัย) องค์การบริหารส่วนตำบลยางน้อย ครอบคลุมพื้นที่ตำบลยางน้อยทั้งตำบล องค์การบริหารส่วนตำบลวังยาว ครอบคลุมพื้นที่ตำบลวังยาวทั้งตำบล องค์การบริหารส่วนตำบลเขวาไร่ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเขวาไร่ทั้งตำบล องค์การบริหารส่วนตำบลแพง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลแพงทั้งตำบล องค์การบริหารส่วนตำบลแก้งแก ครอบคลุมพื้นที่ตำบลแก้งแกทั้งตำบล องค์การบริหารส่วนตำบลหนองเหล็ก ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองเหล็กทั้งตำบล องค์การบริหารส่วนตำบลหนองบัว ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองบัวทั้งตำบล องค์การบริหารส่วนตำบลเหล่า ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเหล่าทั้งตำบล องค์การบริหารส่วนตำบลเขื่อน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเขื่อนทั้งตำบล องค์การบริหารส่วนตำบลหนองบอน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองบอนทั้งตำบล องค์การบริหารส่วนตำบลโพนงาม ครอบคลุมพื้นที่ตำบลโพนงามทั้งตำบล องค์การบริหารส่วนตำบลยางท่าแจ้ง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลยางท่าแจ้งทั้งตำบล องค์การบริหารส่วนตำบลแห่ใต้ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลแห่ใต้ทั้งตำบล องค์การบริหารส่วนตำบลหนองกุงสวรรค์ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองกุงสวรรค์ทั้งตำบล องค์การบริหารส่วนตำบลเลิงใต้ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเลิงใต้ทั้งตำบล องค์การบริหารส่วนตำบลดอนกลาง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลดอนกลางทั้งตำบล อ้างอิง โกสุมพิสัย