วัดปากฝาง เป็นวัดราษฎร์สังกัดคณะสงฆ์ฝ่ายมหานิกาย ตั้งอยู่ในหมู่บ้านปากฝาง ตำบลงิ้วงาม อำเภอเมืองอุตรดิตถ์ จังหวัดอุตรดิตถ์ มีที่ดินตั้งวัดเนื้อที่ 16 ไร่ 3 งาน 50 ตารางวา ติดกับแม่น้ำน่านทางด้านทิศใต้ ปัจจุบันมีพระครูอดุลวรธรรม (พลอย ธมฺมวโร) เป็นเจ้าอาวาส ประวัติ วัดปากฝางสร้างขึ้นโดยชาวลาวพวนที่ได้อพยพลี้ภัยสงครามมาจากเมืองเชียงขวาง ประเทศลาว โดยร่วมกันสร้างวัดขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2406 (ปลายรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว) และได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาเมื่อ พ.ศ. 2416 (ต้นรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว) วัดมีนามตามชื่อหมู่บ้านคือ 'ปากฝาง' เพื่อเป็นศูนย์รวมจิตใจของชุมชน พร้อมกับได้นิมนต์หลวงพ่อโตมาครองวัดเป็นเจ้าอาวาสรูปแรก ทางวัดได้เปิดสอนพระปริยัติในปี พ.ศ.2470 และมีโรงเรียนประถมศึกษาตั้งอยู่ในวัดอีกหนึ่งโรงเรียน คือ โรงเรียนวัดปากฝาง (ภายหลังได้ยุบและย้ายไปรวมกับโรงเรียนชุมชนเมืองอุตรดิตถ์) ปัจจุบันคือโรงเรียนชุมชนเมืองปากฝาง วัดได้ถูกกล่าวในหน้าประวัติศาสตร์ในคราวพระพุทธเจ้าหลวงเสด็จประพาสมณฑลฝ่ายเหนือ (มณฑลพิษณุโลก) ในปีรัตนโกสินทร์ศกที่ 120 (พ.ศ.2444) ในพระราชหัตถเลขาประจำพระองค์ว่า ' วัดยังมีเรื่องเล่าของปอบตาพวง ซึ่งมีบันทึกมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 5 ในหนังสือวชิรญาณวิเสศเล่ม 8 แผ่นที่ 10 วันที่ 15 ธันวาคม ร.ศ.111 (พ.ศ.2436) ว่า ' หนังสือวชิรญาณวิเสศเล่ม 8 แผ่นที่ 10 ปูชนียวัตถุและถาวรวัตถุที่สำคัญของวัด อาคารเสนาสนะและปูชนียวัตถุที่สำคัญในวัดประกอบด้วย ดังนี้ อุโบสถ อุโบสถวัดปากฝาง อุโบสถเป็นอาคารขนาดเล็ก กว้างประมาณ 6 เมตร ยาว 15.50 เมตร หันหน้าไปทางทิศใต้ มีมุขด้านหน้า มีประตูเข้า-ออกเพียงประตูเดียว (โบสมหาอุตม์) หน้าบันอุโบสถมีลายเครือเถาแกะสลักอันงดงามอ่อนช้อยซึ่งเป็นฝีมือช่างพื้นบ้าน ภายในประดิษฐานพระประธานปูนปั้นปิดทอง ปางมารวิชัย ศิลปะรัตนโกสินทร์ตอนต้น พร้อมด้วยพระอัครสาวกเนื้อทองเหลือง 1 คู่ ฐานชุกชีตกแต่งด้วยกระจกแก้วสีต่างๆ พร้อมด้วยศิลปะลายไทย ศาลาการเปรียญ ศาลาการเปรียญวัดปากฝาง ศาลาการเปรียญเป็นอาคารไม้ขนาดใหญ่ยกไต้ถุนสูง กว้าง 16 เมตร ยาว 32 เมตร เสาช่วงล่างหรือตอม่อเป็นอิฐฉาบปูน ซึ่งเสาบางต้นจะมีภาพประติมากรรมนูนต่ำสลักไว้ หน้าบันศาลาการเปรียญฝั่งทิศเหนือเป็นไม้แกะสลักรูปเมขลาล่อแก้ว-รามสูรขว้างขวานโดยมีพระอินทร์ตรงกลางล้อมรอบด้วยเคลือเถา และหน้าบันฝั่งทิศเหนือเป็นไม้แกะสลักรูปพระพุทธเจ้าปางห้ามพระแก่นจันทร์พร้อมด้วยพระอัครสาวกคู่ ภายในศาลาการเปรียญมีปูชนียวัตถุสำคัญ คือ ธรรมาสน์แกะสลักด้วยไม้เนื้ออ่อนตกแต่งอย่างสวยงามแสดงให้เห็นถึงศิลปะอันสวยงาม ซึ่งในปัจจุบันหาชมได้ยาก ธรรมาสน์โบราณในศาลาการเปรียญวัดปากฝาง กุฏิสงฆ์-หอสวดมนต์ หอสวดมนต์เป็นอาคารไม้ยกพื้นมีใต้ถุนกว้าง 6 เมตร ยาว 10 เมตร โดยมีกุฏิสงฆ์จำนวน 4 หลังล้อมรอบ ภายในหอสวดเป็นที่ประดิษฐานพระเจ้าหงสา พระพุทธรูปทรงเครื่องน้อยปางสมาธิขนาดเล็ก สูงประมาณ 20 เซนติเมตร หน้าตักกว้างประมาณ 10 เซนติเมตร พระเศียรสวมเทริดหรือกระบังหน้า ยอดพระรัศมีเป็นผลึกใสทรงกลม โดยมีประวัติว่าหลวงพ่อโตได้อัญเชิญมาจากเมืองเชียงขวางประเทศลาวครั้งชาวลาวพวนอพยพลี้ภัยสงคราม โดยพระเจ้าหงสาปกติจะไม่เปิดให้สักการะ แต่จะอัญเชินลงมาให้ประชาชนสักการะและสรงน้ำในวันที่ 15 เมษายนของทุกปี ซึ่งเป็นวันสุดท้ายของวันสงกรานต์เพียงวันเดียว หอไตร หอไตรเป็นอาคารก่ออิฐถือปูนสูงสองชั้น โดยมีหลังคาเป็นจตุรมุขยอดปราสาท ภายในใช้เป็นที่เก็บคัมภีร์ใบลานที่จารึกคำสอนทางพระพุทธศาสนา ช่วงเดือนกันยายน พ.ศ.2567 กรรมการวัดเห็นชอบให้เปิดหอใตรเพื่อตรวจสอบคัมภีร์ต่างๆภายในหอไตร ปัจจุบันรอการจำแนกและทำการชำระคัมภีร์ วิหารหลวงพ่อโต วิหารหลวงพ่อโตเป็นอาคารขนาดเล็กอยู่ตรงข้ามอุโบสถทางทิศใต้ ภายในประดิษฐานรูปหล่อหลวงพ่อโตเจ้าอาวาสรูปแรกของวัด อาคารเสนาสนะอื่นๆ ศาลาธรรมสังเวช อาคารใช้ตั้งบำเพ็ญกุศลศพ เจดีย์ทองบรรจุอัฐิเจ้าอาวาส ตั้งอยู่บริเวณใกล้ๆฌาปนสถานของวัด หอระฆัง หอกลอง ลำดับเจ้าอาวาส วัดปากฝางเป็นวัดเก่าแก่ มีเจ้าอาวาสครองวัดสืบมาปรากฏนาม ดังนี้ ลำดับที่ รายนาม ดำรงตำแหน่ง (พ.ศ.) 1. หลวงพ่อโต พ.ศ.2406-2474 2. หลวงพ่อกิ ไม่มีข้อมูล 3. พระอาจารย์นวน ไม่มีข้อมูล 4. พระอธิการบุญเหิน พุทธปญโญ พ.ศ.2498-2508 5. เจ้าอธิการสุข ไม่มีข้อมูล 6. เจ้าอธิการทอง ไม่มีข้อมูล 7. เจ้าอธิการทองสุข ไม่มีข้อมูล 8. พระครูคำหล้า อติเปโม พ.ศ.2515-2528 9. พระครูอดุลวรธรรม (พลอย ธมฺมวโร) พ.ศ. 2530-ปัจจุบัน บุญประเพณีสำคัญของวัด ประเพณีบุญตักบาตรข้าวหลาม ตรงกับวันขึ้น 15 ค่ำ เดือนยี่(2) ประเพณีตักบาตรโบสถ์ ตรงกับวันขึ้น/แรม 15 ค่ำ เดือน 5 ประเพณีบุญสลากภัต ตรงกับวันแรม 15 ค่ำ เดือน 6 ประเพณีบุญสลากชลอม ตรงกับวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 10 ประเพณีบุญกองข้าว ตรงกับวันแรม 1 ค่ำ เดือน 10 ประเพณีเทศน์มหาชาติ และแห่ข้าวพันก้อน ตรงกับช่วงเดือน 11 อ้างอิง ปากฝาง