KİŞİSEL NOTLARDAN TOPLUMUN ORTAK HAFIZASINA SAVAŞ DÖNEMİ HATIRALARI: ATATÜRK’ÜN HATIRA DEFTERİ
Authors: YILMAZ Duygu 
Published: June 2022

Toplumların siyasi, sosyal ve kültürel tarihi bakımından önemli kaynaklar arasında yer alan hatıratlar, askeri tarih için de büyük önem taşır. Özellikle zaferle sonuçlanan savaşlar, toplumların hafızalarında büyük yer edinir. Anlatılan tarihi olaylar, geleceğe yönelik bir rehber vazifesi görür. Hiç şüphesiz; I. Dünya Savaşı sırasında yaşananları kaleme alanlar, hatıralar vasıtasıyla bugünü kavramak isteyenler için tarih somut birer kanıt niteliğindedir. Toplumsal hafızanın güçlenmesine vesile olan esas, yani askeri mücadele hatıraları illiyet bağını da beraberinde güçlendirmektedir. Bununla birlikte hatıratların gündelik yaşam rutininde kültürü, ideolojiyi ve kimliği ortak paydada buluşturan ve dönemi analiz yapabilmek üzere araç olan bir niteliği de bulunmaktadır.
Mustafa Kemal Atatürk sosyal, ekonomik ve siyasal düzende köklü değişikliklere yol açan I. Dünya Savaşı’nda birçok cephede savaşmıştır. Görev aldığı cephelerde yaşadıklarını düzenli olarak not alan Atatürk’ün yazma tutkusuna 1916 yılında 16. Kolordu Komutanı olarak görev yaptığı karargâhında da şahit olunur. Söz konusu cephede, bir yandan Muş ve Bitlis’i işgalden kurtarmak üzere harekâtlar planlamış, bir yandan da milletin kaderinde dönüm noktası sayılacak olayları kaleme almıştır. Böylelikle Mustafa Kemal Atatürk’ün askerlik hayatının en parlak safhası tarihin önemli vesikaları arasında yer alan hatıralar vasıtasıyla toplumsal hafızaya kazınmıştır.
“Atatürk’ün Hatıra Defteri” adlı eser, Mustafa Kemal’in yaveri Şükrü Tezer’in anlatımıyla vücut bulmuştur. Tezer, 28 Şubat 1916 tarihinde Edirne’ye Mustafa Kemal Paşa’nın yaverliğine atandığı andan itibaren onun yaşantısına ve askeri mücadelesine yakından şahit olmuştur. Şükrü Tezer imzalı bu eser, Kasım-Aralık 1916 tarih aralığında Mustafa Kemal Paşa’nın kaleminden kâğıtları çiçek motifli ve yaprak kenarlarında sarı yıldızlar bulunan deftere düşen anılarla zenginleşmiştir.
Bu çalışmada Şükrü Tezer’in Atatürk’ün Hatıra Defteri adlı eser incelenecektir. Bu inceleme aynı zamanda I. Dünya Savaşı’nın 1916 yılına ışık tutacaktır. Mustafa Kemal görevde bulunduğu bu cephede kaleme aldığı notlarda, onun düşünce dünyasını zenginleştiren kitaplara da atıf yapmıştır. Paşa’nın yazdığı notlar, tarihsel konulara duyduğu ilgi yanında edebiyat tutkusunu da yansıtmaktadır. Paşa’nın cephede yaşadıkları onu anlamak için bir rehber vazifesi görmektedir. Türk milleti için verdiği faydalı bilgiler, geleceğe aydınlatmak ve çağdaş medeniyetler seviyesine ulaşmak üzere atılan her adımda bir ışık niteliğindedir. Görev aldığı bu cephede Mustafa Kemal Paşa’nın kaleme aldığı bu notlar, aynı zamanda dönemin gidişatı hakkında analiz yapabilmek üzere milleti için temel prensipleri oluşturmuştur. Paşa’nın bu entelektüel birikimi kâğıda düşen söz konusu notlar vasıtasıyla sosyal, kültürel, askeri ve siyasi birçok konuda okuyana fikir verdiği gibi Türklük bilinç ve duygusunu da güçlendirmektedir. Askerî harekâtın planlanması ve uygulanmasının seyri içinde Mustafa Kemal Paşa’nın vazifesine olan aşkı, yaşananları kaydetme tutkusuyla birleşince incelenen bu eserin gelecek nesillere azim ve güven vereceği şüphesizdir.