การศึกษาพัฒนาการของหลักสูตรภูมิศาสตร์ระดับมัธยมศึกษา
Authors:   , เข็มกลัด ทัศน์ทอง 
Published: September 2023

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาพัฒนาการของหลักสูตรภูมิศาสตร์ระดับมัธยมศึกษา 2) ศึกษาพัฒนาการของการนำหลักสูตรภูมิศาสตร์ระดับมัธยมศึกษาไปใช้ 3) นำเสนอแนวทางการพัฒนาหลักสูตรและการนำหลักสูตรภูมิศาสตร์ระดับมัธยมศึกษาไปใช้ โดยศึกษาหลักสูตรภูมิศาสตร์ระดับมัธยมศึกษาตั้งแต่หลักสูตร พ.ศ. 2503 ถึง พ.ศ. 2551 เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัยคือ แบบวิเคราะห์พัฒนาการหลักสูตร แบบสัมภาษณ์ผู้เชี่ยวชาญและครูผู้สอน และแบบสังเกตการจัดการเรียนรู้ วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เชิงเนื้อหา ผลการวิจัยพบว่า

1. พัฒนาการของหลักสูตรภูมิศาสตร์ระดับมัธยมศึกษา แบ่งเป็น 6 ด้าน ได้แก่ 1.1 วัตถุประสงค์ หลักสูตร พ.ศ. 2503-2518 เป็นการเรียนเพื่อให้รู้จักธรรมชาติ หลักสูตร พ.ศ. 2521-2533 พัฒนาเพื่อให้นำความรู้ไปปรับใช้ในการดำรงชีวิตได้ และต่อมาหลักสูตร พ.ศ. 2544-2551 พัฒนาเป็นเพื่อให้เข้าใจมนุษย์กับสิ่งแวดล้อม ตระหนักถึงการเปลี่ยนแปลงของสิ่งแวดล้อม 1.2 โครงสร้าง/เวลา หลักสูตร พ.ศ. 2503-2518 เป็นหลักสูตรรายวิชา ต่อมาหลักสูตร พ.ศ. 2521-2533 บูรณาการเป็นวิชาสังคมศึกษา และหลักสูตร พ.ศ. 2544-2551 เป็นสาระหนึ่งของกลุ่มสาระการเรียนรู้สังคมศึกษาฯ ด้านเวลาในการจัดหลักสูตร ตั้งแต่หลักสูตร พ.ศ. 2503-2551 มีแนวโน้มลดลง 1.3 เนื้อหา หลักสูตร พ.ศ. 2503-2533 เน้นเรื่องกายภาพโลกและแผนที่ ต่อมาหลักสูตร พ.ศ. 2544-2551 พัฒนาเป็นเรื่องปฏิสัมพันธ์เชิงภูมิศาสตร์ มนุษย์และสิ่งแวดล้อม 1.4 วิธีการจัดการเรียนรู้ หลักสูตร พ.ศ. 2503-2533 แนะนำวิธีสอนโดยใช้ภูมิภาคด้วยวิธีการบรรยาย ต่อมาหลักสูตร พ.ศ. 2544-2551 เน้นกระบวนการสืบสอบและสร้างองค์ความรู้ 1.5 วัสดุหลักสูตร หลักสูตร พ.ศ. 2503-2551 ใช้เอกสารหลักสูตรเป็นหลัก 1.6 การประเมินผลหลักสูตร หลักสูตร พ.ศ. 2503-2533 เน้นการประเมินผลลัพธ์จากการใช้หลักสูตร ด้วยการรายงานผลการใช้หลักสูตรจากสถานศึกษา หลักสูตร พ.ศ. 2544-2551 เป็นการประเมินผลลัพธ์จากการใช้หลักสูตร ด้วยผลสัมฤทธิ์ทางการเรียนระดับชาติเป็นหลัก 2. พัฒนาการของการนำหลักสูตรภูมิศาสตร์ระดับมัธยมศึกษาไปใช้ มี 7 ด้าน ได้แก่ 2.1 ด้านการเตรียมการสอน หลักสูตร พ.ศ. 2503-2533 ครูดำเนินการตามที่กระทรวงศึกษาธิการกำหนด ต่อมาหลักสูตร พ.ศ. 2544-2551 ครูศึกษาและวิเคราะห์หลักสูตรสถานศึกษาได้ 2.2 ด้านการจัดทำแผนการจัดการเรียนรู้ หลักสูตร พ.ศ. 2503-2518 จัดทำแผนฯ ตามที่กระทรวงศึกษาธิการกำหนด หลักสูตร พ.ศ. 2521-2533 ให้ครูเลือกใช้วิธีสอนตามความเหมาะสม และหลักสูตร พ.ศ. 2544-2551 ครูออกแบบแผนการสอนเพื่อพัฒนานักเรียนตามตัวชี้วัด 2.3 ด้านการจัดกิจกรรมในห้องเรียน หลักสูตร พ.ศ. 2503-2518 ครูเป็นศูนย์กลาง หลักสูตร พ.ศ. 2521-2533 นักเรียนมีบทบาทมากขึ้น หลักสูตร พ.ศ. 2544-2551 ใช้แนวคิดนักเรียนเป็นศูนย์กลาง 2.4 ด้านวิธีการสอน หลักสูตร พ.ศ. 2503-2533 เน้นใช้การบรรยาย หลักสูตร พ.ศ. 2544-2551 เน้นการสร้างความรู้ด้วยตนเองด้วยวิธีสอนต่าง ๆ 2.5 ด้านเทคนิคการสอน หลักสูตร พ.ศ. 2503-2533 เน้นการใช้คำถาม กิจกรรมกลุ่ม ประกอบการบรรยาย และหลักสูตร พ.ศ. 2544-2551 พัฒนาทักษะการคิดผ่านกระบวนการต่าง ๆ 2.6 ด้านสื่อ/นวัตกรรม/แหล่งเรียนรู้ หลักสูตร พ.ศ. 2503-2533 ใช้หนังสือเรียน แผนที่ และลูกโลกเป็นหลัก หลักสูตร พ.ศ. 2544-2551 พัฒนาเป็นการใช้เทคโนโลยีทางภูมิศาสตร์ที่ทันสมัย ด้านแหล่งเรียนรู้ตั้งแต่หลักสูตร พ.ศ. 2503-2551 ยังคงเป็นแหล่งเรียนรู้ที่ใกล้ตัวนักเรียน 2.7 ด้านการวัดและประเมินผล หลักสูตร พ.ศ. 2503-2533 เน้นการทดสอบเพื่อวัดความรู้เชิงเนื้อหา และหลักสูตร พ.ศ. 2544-2551 ประเมินตามสภาพจริงเพื่อวัดทักษะการคิดเชิงภูมิศาสตร์ 3. แนวทางการพัฒนาหลักสูตรและการนำหลักสูตรภูมิศาสตร์ระดับมัธยมศึกษาไปใช้ 3.1 ด้านการพัฒนาหลักสูตรภูมิศาสตร์ระดับมัธยมศึกษา ผู้พัฒนาหลักสูตรควรปฏิบัติ ดังนี้ 1) กำหนดวัตถุประสงค์ในแนวทางที่ให้อธิบายปฏิสัมพันธ์เชิงพื้นที่ได้ด้วยการใช้กระบวนการเรียนรู้ทางภูมิศาสตร์จนเกิดทักษะทางภูมิศาสตร์ 2) บูรณาการเนื้อหาภูมิศาสตร์กับสาระการเรียนรู้ต่าง ๆ ในกลุ่มสาระการเรียนรู้สังคมศึกษาฯ 3) กำหนดเนื้อหาตามแนวโน้มสังคมโลก เรื่องสิ่งแวดล้อมและการจัดการ 4) ควรกำหนดการใช้กระบวนการเรียนรู้ทางภูมิศาสตร์เป็นแนวทางการจัดการเรียนรู้ 5) จัดทำคู่มือการใช้เครื่องมือเทคโนโลยีทางภูมิศาสตร์ 6) ประเมินผลลัพธ์ของการใช้หลักสูตรจากผลสัมฤทธิ์ทางสมรรถนะและทักษะทางภูมิศาสตร์ของนักเรียน และให้ประเมินกระบวนการใช้หลักสูตรของครูผู้ใช้หลักสูตรตามสภาพจริง 3.2 ด้านการนำหลักสูตรภูมิศาสตร์ระดับมัธยมศึกษาไปใช้ ครูผู้ใช้หลักสูตรควรปฏิบัติ ดังนี้ 1) ต้องศึกษาเนื้อหาภูมิศาสตร์เรื่องสิ่งแวดล้อม วิธีการสอนที่เน้นให้เกิดทักษะทางภูมิศาสตร์ และฝึกใช้สื่อเทคโนโลยีทางภูมิศาสตร์ 2) จัดทำแผนการจัดการเรียนรู้ที่กำหนดเรื่องการเรียนรู้ภูมิศาสตร์ 3) สร้างกิจกรรม Active Learning ทางภูมิศาสตร์ 4) ใช้วิธีการสอนที่เน้นให้นักเรียนลงมือปฏิบัติ 5) ใช้เทคนิคการสอนที่ส่งเสริมกระบวนการเรียนรู้ทางภูมิศาสตร์ 6) ใช้สื่อนวัตกรรมทางภูมิศาสตร์ที่ทันสมัย และจัดกิจกรรมภาคสนามแหล่งเรียนรู้ 7) วัดและประเมินสมรรถนะ/ทักษะทางภูมิศาสตร์ โดยใช้กระบวนการเรียนรู้ภูมิศาสตร์