ОПРЕДЕЛЕНИЕ УСТОЙЧИВОСТИ ОБРАЗЦОВ РУМЫНСКОЙ ПШЕНИЦЫ К ПОПУЛЯЦИЮ ТВЕРДОЙ ГОЛОВНЕ (TILLETIA CARIES(DC.) TUL) АЛМАТИНСКОЙ ОБЛАСТИ
Authors: Бакиров С.Б. 
Published: August 2023

Бидай дақылының аса қауіпті саңырауқұлақ ауруларының бірі қатты қара күйе (Tilletia caries (DC.) Tul).Егіс алқабында қатты қара күйенің телиоспоралары бидай дәнінің эндосперімінің орнына пайда болып, сау масақтың ішінен байқалмай тұрады. Tilletia caries (DC.) Tul патогені эпифитотия жылдары егіс алқабында астықтың сапасын тӛмендетуімен қатар, оны толықтай жарамсыз етеді.Қатты қара күйе ауруының алдын алу үшін тұқымды химиялық ӛңдеуге болады, бірақ химиялықпрепараттарды шамадан тыс қолдану қоршаған ортаға зиян тигізеді. Сондықтан қатты қара күйемен күресудің ең тиімді жолы шаруашылыққа тӛзімді сорттарды енгізу. Қазіргі таңда органикалық шаруашылықтың дамуына байланысты әртүрлі химиялық препараттардың орнына саңырауқұлақ ауруларымен күресі үшін органикалық ӛнім ретінде тӛзімді сорттарды пайдалану ӛзекті мәселе болып саналады. Зерттеу жұмысының мақсаты Алматы облысының қатты қара күйе популяциясына румыниялық бидай үлгілерініңтӛзімділігін сынау.Зерттеу нысаны ретінде румыниялық бидайлардың 10 үлгісі алынды. Ауруға тӛзімсіз стандарт ретінде Богарная 56 сорты қолданылды. Зерттеу нәтижесінде ауруға тӛзімді деп 9 бидай сорты ерекшеленді. Олар: F07270G2, F08034G1, F08245G1, F08126G1, F06393GP10, F08347G8, F06659G-1, RETEZAT және PARTENER. Ӛсімдіктердің биомасса индекс кӛрсеткішін (NDVI) анықтау барысында 2 үлгінің биомассасы жоғары деп танылды. Құрылымдық белгілеріне талдау барысында F08347G8,PARTENER және F08245G1үлгілері ӛнімділік кӛрсеткіштері бойынша жоғары деп бағаланды. Жасанды індеттік ортада қатты қара күйеге тӛзімді болған және ӛнімділік кӛрсеткіштері жоғары болған бидай үлгілерін селекция бағдарламасына Tilletia caries (D.C.) Tul патогеніне тӛзімдідонор ретінде енгізуге болады
Одним из наиболее опасных грибных заболеваний пшеницы является твердая головня (Tilletia caries(DC.) Tul). В поле телиоспоры твердой головни появляются вместо эндосперма пшеничного зерна и остаются невидимыми внутри здорового колоса. Возбудитель Tilletia caries(DC.) Tul снижает качество зерна в поле в годы эпифитотии и делает его полностью непригодным. Чтобы предотвратить серьезное заболевание твердой головной семена можно обрабатывать химическими веществами, но чрезмерное использование химикатов наносит вред Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Естественно-географические науки», No2(76), 2023г.118окружающей среде. Поэтому наиболее эффективным способом борьбы с твердой головной является внедрение устойчивых сортов. В настоящее время в связи с развитием органического земледелия актуальным вопросом считается использование в качестве органической продукции для борьбы с грибковыми заболеваниями устойчивых сортов вместо различных химических препаратов. Цель исследования -проверить устойчивость образцов румынской пшеницы кпопуляции твердой головни Алматинской области. В качестве объекта исследования были взяты 10 образцов румынской пшеницы. В качестве стандарта неустойчивы к болезням использовали сорт Богарная 56. В результате исследований выделено 9 сортов пшеницы, устойчивых к заболеванию. Это: F07270G2, F08034G1, , F08245G1, F08126G1, F06393GP10, F08347G8, F06659G-1, RETEZAT и PARTENER. При определении индекса биомассы растений (NDVI) биомасса 2 образцов была признана высокой. При структурного анализе образцы F08347G8, PARTENER и F08245G1 были оценены как высоким показателям. Образцы пшеницы, устойчивые к твердой головне в условиях искусственной среде и имеющие высокие показатели урожайности, могут быть введены в селекционные программы в качестве доноров, устойчивых к возбудителю Tilletia caries(D.C.) Tul.
One of the most dangerous fungal diseases of wheat is common bunt(Tilletia caries(DC.) Tul). In the field, common buntteliospores appear instead of wheat grain endosperm and remain invisible inside a healthy ear. The causative agent Tilletia caries(DC.) Tul reduces the quality of grain in the field during the years of epiphytosis and makes it completely unusable. To prevent serious disease, common buntseeds can be treated with chemicals, but overuse of chemicals is harmful to the environment. Therefore, the most effective way to control common buntis to introduce resistant varieties. Currently, in connection with the development of organic farming, the use of resistant varieties as organic products to combat fungal diseases instead of various chemicals is considered an urgent issue. The purpose of the study was to test the resistance of Romanian wheat samples to the population of common buntin the Almaty region. As an object of study, 10 samples of Romanian wheat were taken. Variety Bogarnaya 56 was used as a standard disease-resistant variety. As a result of the research,9 varieties of wheat resistant to the disease were identified. These are: F07270G2, F08034G1,F08245G1, F08126G1, F06393GP10, F08347G8, F06659G-1, RETEZAT and PARTENER. When determining the plant biomass index (NDVI), the biomass of 2 samples was considered high. In structural analysis, samples F08347G8, PARTENER and F08245G1 were rated as high. Wheat accessions that are resistant to common buntunder artificial conditions and have high yields can be introduced into breeding programs as donors resistant to Tilletia caries(D.C.) Tul