การพัฒนาการจัดการมรดกทางวัฒนธรรมดิจิทัล: บทเรียนและแนวทางจากพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นในจังหวัดเชียงใหม่
Authors: บุญโต พิสุทธิลักษณ์ 
Published: January 2025

ที่มาและวัตถุประสงค์: แพลตฟอร์มนวนุรักษ์ (Navanurak) และมิวเซียมพูล (Museum Pool) เป็นคลังข้อมูลดิจิทัลและระบบนำชมพิพิธภัณฑ์ที่มีบทบาทในการจัดการและการแปลงข้อมูลมรดกทางวัฒนธรรมให้เป็นดิจิทัล ถูกพัฒนา ถ่ายทอดเทคโนโลยี และปฏิบัติการโดยสำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ร่วมกับพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นของจังหวัดเชียงใหม่ตั้งแต่ พ.ศ. 2561 เป็นต้นมา การวิจัยนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาบทเรียนจากการจัดการและการแปลงข้อมูลมรดกทางวัฒนธรรมดิจิทัลของพิพิธภัณฑ์ จากกรณีศึกษาพิพิธภัณฑ์ในจังหวัดเชียงใหม่ที่ใช้แพลตฟอร์มดังกล่าว และ 2) ศึกษาเพื่อหาแนวทางการพัฒนาการจัดการมรดกทางวัฒนธรรมดิจิทัลสำหรับพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นในประเทศไทย
วิธีการศึกษา: งานวิจัยนี้ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ เก็บรวบรวมข้อมูลจากเอกสารงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง การใช้งานแพลตฟอร์ม และการสัมภาษณ์เชิงลึก จากนั้นวิเคราะห์ข้อมูลเชิงเปรียบเทียบและตรวจสอบความน่าเชื่อถือของข้อมูลแบบสามเส้า พื้นที่วิจัย ได้แก่ พิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นในจังหวัดเชียงใหม่ 6 แห่งโดยมีเกณฑ์ในการคัดเลือก คือ เป็นพิพิธภัณฑ์ที่ดูแลโดยวัดหรือชุมชน มีความพร้อมด้านบุคลากร มีวัตถุจัดแสดงมากกว่า 50 รายการ เปิดบริการมาแล้วมากกว่า 1 ปี และยังไม่มีระบบจัดการคอลเลกชันดิจิทัล งานวิจัยนี้มีกลุ่มผู้ให้ข้อมูลรวม 45 คน คือ ผู้ออกแบบและพัฒนาแพลตฟอร์มฯ 5 คน ผู้ดูแลพิพิธภัณฑ์ที่มีประสบการณ์อย่างน้อย 1 ปี 8 คน อาสาสมัครชุมชน 12 คน และนักศึกษาที่ผ่านการอบรมด้านพิพิธภัณฑ์และการใช้งานแพลตฟอร์ม 20 คน
ผลการศึกษา: การดำเนินงานผ่านแพลตฟอร์มนวนุรักษ์และมิวเซียมพูลกรณีศึกษาพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นในจังหวัดเชียงใหม่ เป็นความร่วมมือระหว่าง สวทช. ผู้ดูแลพิพิธภัณฑ์ อาสาสมัครชุมชน รวมทั้งอาจารย์และนักศึกษามหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่ สามารถนำข้อมูลมรดกทางวัฒนธรรมประเภทวัตถุและบริบทที่เกี่ยวข้องของพิพิธภัณฑ์เข้าสู่ระบบดิจิทัลได้อย่างน้อยแห่งละ 50 ชิ้น ผ่านการดำเนินงาน 4 กระบวนการหลัก คือ การคัดเลือกพิพิธภัณฑ์และการอบรมทักษะและความรู้ การจัดการวัตถุ การแปลงและนำเข้าข้อมูลสู่ระบบดิจิทัล การเผยแพร่และการวิจัยเพื่อพัฒนาต่อยอด โดยปัจจัยความสำเร็จขึ้นอยู่กับลักษณะเฉพาะของวัตถุ ทักษะทางดิจิทัลของบุคลากร การมีส่วนร่วมของชุมชน และการเชื่อมโยงเพื่อการใช้ประโยชน์โดยต้องคำนึงถึงความปลอดภัยของข้อมูลดิจิทัล ผลการวิจัยยังพบว่า เทคโนโลยีเป็นเพียงเครื่องมือ แต่ชุมชนคือหัวใจสำคัญในการขับเคลื่อนการอนุรักษ์และการสร้างความยั่งยืนในการจัดการพิพิธภัณฑ์ นำมาสู่ข้อเสนอแนะ 3 แนวทาง ได้แก่ 1) แนวทางการพัฒนาแพลตฟอร์มคอลเลกชันดิจิทัลสำหรับพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่น 2) แนวทางการสร้างความร่วมมือกับพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นในประเทศไทย และ 3) แนวทางการดำเนินงานร่วมกับกลุ่มมหาวิทยาลัยราชภัฏ โดยทั้งหมดมุ่งเน้นการพัฒนาระบบและความร่วมมือที่เหมาะสมกับบริบทพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่น
การประยุกต์ใช้: ข้อเสนอแนะแนวทางการพัฒนาการจัดการมรดกทางวัฒนธรรมดิจิทัลเป็นบทเรียนที่พัฒนาจากการดำเนินงานจริงในพื้นที่กรณีศึกษาพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นในจังหวัดเชียงใหม่ สามารถนำไปใช้ในการกำหนดกลยุทธ์ วางแผนปฏิบัติการ และวางแผนงบประมาณสำหรับหน่วยงานผู้รับผิดชอบแพลตฟอร์ม พิพิธภัณฑ์ท้องถิ่น สถาบันการศึกษา และหน่วยงานที่มีบริบทใกล้เคียง เพื่อบริหารจัดการพิพิธภัณฑ์และมรดกทางวัฒนธรรมในยุคดิจิทัลที่เหมาะสมกับบริบทของพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นในประเทศไทยได้
บทสรุป: แพลตฟอร์มนวนุรักษ์และมิวเซียมพูลมีบทบาทในการเป็นเครื่องมือในการจัดการคอลเลกชันมรดกทางวัฒนธรรมดิจิทัลของพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่น แต่การดำเนินการที่จะนำไปสู่ความยั่งยืน ควรมีการสร้างระบบนิเวศพิพิธภัณฑ์ที่เกิดจากการบูรณาการความร่วมมือของกลุ่มคนที่มีทักษะและองค์ความรู้ที่แตกต่างกัน ซึ่งจะสร้างส่วนร่วมในความเป็นเจ้าของ นำไปสู่จิตสำนึกในการอนุรักษ์มรดกทางวัฒนธรรมและพิพิธภัณฑ์ร่วมกัน