Bezpośrednie stosowanie konstytucji przez sądy administracyjne
Authors: Masternak-Kubiak Małgorzata 
Published: April 2023

W artykule podjęto zagadnienie bezpośredniego stosowania konstytucji przez sądy administracyjne. Punkt wyjścia (pkt 1) stanowią ogólne rozważania poświęcone formom bezpośredniego stosowania norm konstytucyjnych: stosowanie samoistne, współstosowanie norm konstytucyjnych i ustawowych, stosowanie kolizyjne (zwłaszcza kontrolę konstytucyjności ustaw). Druga część artykułu dotyczy samoistnego stosowania konstytucji w procesie kontroli konstytucyjności aktów podustawowych i uchwał organów samorządu terytorialnego przez sądy administracyjne w trakcie kontroli działalności administracji publicznej. W części trzeciej przedstawiono wyniki analizy praktyki orzeczniczej, z której wynika, że sądy administracyjne uwzględniają postanowienia konstytucji przy rozstrzyganiu kwestii swojej właściwości w sprawach dotyczących zarówno ochrony podmiotowych praw jednostki, jak i obiektywnego porządku prawnego. Część czwarta jest poświęcona zagadnieniu odwoływania się przez sądy administracyjne do orzecznictwa TK, jako ważnego źródła prowadzącego do bezpośredniego stosowania przepisów konstytucyjnych. Z przeprowadzonych analiz wynika, że sądy administracyjne uznają kompetencje TK do orzekania o zgodności prawa z konstytucją, z drugiej jednak strony czują się pełnoprawnymi adresatami art. 8 ust. 2 oraz art. 178 ust. 1 Konstytucji RP, które upoważniają sądy do stosowania ustawy zasadniczej w procesie wymierzania sprawiedliwości. Sądy administracyjne związane są stanem normatywnym wynikającym z orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego i to niezależnie od odmiennej - własnej praktyki orzeczniczej w danej materii, ukształtowanej na podstawie poglądu prawnego wyrażonego w wiążącej uchwale podjętej przez poszerzony skład sędziów NSA. W tej części artykułu zwrócono też uwagę na znaczenie wyroku sądu administracyjnego w sytuacji zaniechania przez ustawodawcę wykonania wyroku TK. W orzecznictwie przyjmuje się, że brak działania ustawodawcy w wykonaniu orzeczenia TK nie może być przeszkodą w podejmowaniu działań przez organy administracji, które są zobowiązane do samodzielnego ustalenia wpływu sentencji wyroku na rozstrzygniecie konkretnej sprawy. W zamykającej opracowanie części 5 podniesiono, że potrzeba bezpośredniego stosowania przez sądy administracyjne norm, zasad i wartości konstytucyjnych wynika często z braku wewnętrznej spójności przepisów prawa, luki prawnej powstałej wskutek zaniechania legislacyjnego, czy tzw. oczywistej niekonstytucyjności unormowań będących podstawą rozstrzygnięcia. W orzecznictwie sądów administracyjnych występują przypadki odmowy zastosowania normy obowiązującej ustawy z uwagi na tzw. wtórną niekonstytucyjność lub oczywistą niezgodność tej normy z Konstytucją RP.
The article deals with the issue of the direct application of the Constitution by administrative courts. It begins (part 1) with a general discussion on the forms of direct application of constitutional norms: autonomous application, co-application of constitutional and statutory norms and conflicting application (especially the constitutional review of statutes). Dispensing justice by controlling the activities of public administration, the administrative courts independently apply the Constitution when reviewing the constitutionality of basic acts and resolutions of local government bodies (part 2). The analysis of jurisprudence shows that administrative courts take into account the provisions of the Constitution when resolving the issue of their jurisdiction in cases concerning both the protection of individual rights and the objective legal order (part 3). An important source leading to the direct application of constitutional provisions is the jurisprudence of the Constitutional Tribunal (part 4). Administrative courts recognise the competence of the Constitutional Tribunal to adjudicate on whether a law complies with the Constitution, but they feel that they are legitimate addressees of Art. 8 sec. 2 and Art. 178 sec. 1 of the Constitution, which authorise the courts to apply the basic law in the administration of justice. Administrative courts are bound by the normative state resulting from the ruling of the Constitutional Tribunal, regardless of their own judicial practice reflected in their case-law on different levels of judiciary, in particular shaped by a legal view expressed in a binding resolution adopted by an extended panel of judges of the Supreme Administrative Court. This part of the article also draws attention to the importance of judgments of administrative courts in the event that the legislature fails to implement a judgment of the Constitutional Tribunal. It is assumed in the case-law that the legislature’s lack of action in implementing a ruling of the Constitutional Tribunal may not be an obstacle to the administrative authorities taking action, as they are obliged to independently determine the impact of the ruling on the resolution of a particular case. In part 5 of the study, it is argued that the need for direct application of constitutional norms, principles and values by administrative courts often results from the lack of internal coherence of legal provisions, a legal gap resulting from legislative omission, or the obvious unconstitutionality of the regulations being the basis for the decision. In the case-law of administrative courts, there are instances of refusal to apply the norm of the applicable act due to what is called secondary unconstitutionality, or the manifest non-conformity of this norm with the Constitution.