НАЛИЧИЕ ПРОСТРАНСТВЕННО-ВРЕМЕННОГО ПРЕДСТАВЛЕНИЯ ПРИРОДНЫХ КАТАСТРОФ И СПОСОБОВ МИНИМИЗАЦИИ ИХ ПОСЛЕДСТВИЙ
Authors: Боранкулова Д.М. 
Published: August 2023

Жерді қалыптастырған процестер оның бетінде немесе астында үнемі жұмыс жасайды. Жер қыртысындағыплиталардың қозғалысы және жергілікті жылу концентрациясы адамдар мен олардыңқұрылымдары үшін қауіпті. Табиғи апаттар жаппай қайғы-қасіретке, адам ӛліміне және орасан зор материалдық шығындарға әкелетін ең терең әлеуметтік сілкіністердің кӛзі болып табылады. Табиғи апаттардың кӛбеюі жер ӛркениетінің халқы мен экономикасының ӛсуі, табиғи ортаның деградациясы және климаттың ӛзгеруі сияқты жаһандық процестерге байланысты әрқашан да ӛзекті болып қала береді және де табиғи апаттармен күресу –елдің тұрақты даму стратегиясының маңызды элементі болып табылады.Мақаланың мақсаты табиғи апаттар мен литосфералық катаклизмдердің себептерін айқындау және салдарын жеңілдету стратегияларын зерттеу болып табылады. Табиғи апат –бұл жер бетіндегі табиғи процестерден туындаған оқиға немесе құбылыс болып табылады. Олар геологиялық және гидрологиялық,метеорологиялық және литосфералық немесе биологиялық қауіптерден болуы мүмкін. Табиғи апаттарға: су тасқыны, жанартау атқылауы, дауыл, жер сілкінісі, кӛшкін, дала ӛрттері, құрғақшылық және пандемия жатады. Мақалада табиғи апаттар ұғымына түсінік бере отырып, литофералық катаклизмдерді түрлеріне қарай жіктедік. Литосферадағы табиғи апаттарға мыналар жатады: жер сілкінісі, су тасқыны, жанартаулардың атқылауы, цунами, кӛшкін, сел және т.б. олар кӛбінесе қоршаған ортаға теріс әсер етеді. Тек мұқият жоспарлау, дайындық және салдарын жеңілдету шаралары табиғи қауіптердің табиғи апаттарға айналуына жол бермейді. Зерттеу барысында келтірілген литосфералық катаклизм-дерді пайда болу түріне және олардың әсерінен болатын біріншілік және екіншілік факторларды анықтап, оларды кесте түрінде кӛрсеттік. Сондай-ақ мақалада аталған табиғи апаттар мен литосфералық катаклизмдерге баға берілді және оларды бақылау мен болжау міндеттері қарастырылды. Осы алдыға қойған міндеттерге жету үшін отандық және шетелдік ғалымдардың зерттеулерін және басқада ақпараттарды талдау әдістерін қолдандық. Мақалада аталған табиғи апатардың нақты жағдайлары баяндалды
Процессы, формирующие Землю, постоянно работают на ее поверхности или под ней. Движение плит в земной коре и локальная концентрация тепла опасны для людей и их структур. Стихийные бедствия являются самой глубокой причиной социальных потрясений, которыеприводят к массовым страданиями человеческим жертвам, огромным материальным потерям. Рост числа стихийных бедствий постоянно связан с глобальными процессами, такими как рост населения, экономики мировых цивилизацийи деградация природной среды, изменение климата, что делает управление стихийными бедствиями ключевым компонентом национальных стратегий устойчивого развития.Целью статьи является изучение стратегий выявления причин и смягчения последствий стихийных бедствий и литосферных катаклизмов. Стихийное бедствие –это событие или явление, вызванное природными процессами на поверхности земли, которые могут быть вызваны геологическими, гидрологическими, метеорологическими, литосферными или биологи-ческими угрозами. Стихийные бедствия включают: землетрясения, извержения вулканов, ураганы, наводнения, оползни, лесные пожары, засухи и пандемии. В статье мы классифициро-вали литосферные катаклизмы по видам, давая представление о понятии природных катаклизмов. Стихийные бедствия в литосфере включают: землетрясения, наводнения, изверже-ния вулканов, цунами, оползни, сели и т. д. Они часто оказывают негативное воздействие на окружающую среду. Только тщательное планирование, подготовка и меры по смягчению последствий могут предотвратить превращение природных опасностей в стихийные бедствия.В ходе исследования мы выявили перечисленные литосферные катаклизмы и первичные и вторичные факторы, обусловленные их влиянием, и показали их в табличной форме. В статье также была дана оценка упомянутых стихийных бедствий и литосферных катаклизмов, а также рассмотрены задачи их наблюдения и прогнозирования. Для достижения поставленных задач мы использовали исследования отечественных и зарубежных ученых и другие методы анализа информации. В статье изложены конкретные обстоятельства данной природной катастрофы
The processes that form the Earth are constantly working on its surface or under it. The movement of plates in the Earth's crust and the local concentration of heat are dangerous for people and their structures. Natural disasters are the cause of serious social upheavals, leading to widespread suffering, loss of life and huge material losses. The increase in the number of natural disasters is still associated with global processes, such as population growth of civilizations, economic growth, environmental degradation and climate change, which are key factors in disaster management. Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Естественно-географические науки», No2(76), 2023г.106The purpose of the article is to study strategies for identifying the causes and mitigating the consequences of natural disasters and lithospheric cataclysms. A natural disaster is an event or phenomenon caused by natural processes on the earth's surface, which can be caused by geological, hydrological, meteorological, lithospheric, or biological threats. Natural disasters include: earthquakes, volcanic eruptions, hurricanes, floods, landslides, forest fires, droughts, and pandemics. In the article, we classified lithospheric cataclysms by species, illustrating the theme of natural disasters. Natural disasters in the lithosphere include: earthquakes, floods, volcanic eruptions, tsunamis, landslides, mudslides, etc. They often have a negative impact on the environment. Only careful planning, preparation, and mitigation measures can prevent the transformation of natural hazards into natural disasters. While conducting the study, we identified the listed lithospheric cataclysms and primary and secondary factors due to their influence and showed them in tabular form. The article also assessed the mentioned natural disasters and lithospheric cataclysms, as well as considered the tasks of their observation and forecasting. In order to achieve the tasks, set, we used research on international and local scientists and other methods of information analysis. The article describes the specific circumstances of this natural disaster.