ก่อนจะเป็นปฐมบรมราชานุสรณ์: กรณีศึกษากระบวนการตัดสินใจของกลุ่มเจ้านายในการสร้างอนุสาวรีย์รัชกาลที่ 1 และสะพานพระพุทธยอดฟ้าในงานฉลองพระนครครบรอบ 150 ปี
Authors: ทวียศ ภควุฒิ 
Published: January 2025

ที่มาและวัตถุประสงค์ : บทความนี้มุ่งศึกษากระบวนการทางความคิดและการตัดสินใจของคณะกรรมการจัดสร้างพระบรมราชานุสาวรีย์เพื่อน้อมระลึกในพระมหากรุณาธิคุณพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชรัชกาลที่ 1 หรือพระปฐมบรมราชานุสรณ์ในโอกาสเฉลิมฉลองกรุงเทพมหานคร อายุครบ 150 ปี เพื่อชี้ให้เห็นว่าแม้คณะกรรมการจัดสร้างพระบรมราชานุสาวรีย์จะประกอบด้วยพระบรมวงศานุวงศ์และเสนาบดีชั้นสูงที่ใกล้ชิดกับระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์และเป็นตัวแทนฝ่ายอนุรักษนิยม แต่คณะกรรมการกลับมีวิธีคิดและข้อเสนอแตกต่างกันสัมพันธ์กับภูมิหลังทางการศึกษาและประสบการณ์ส่วนตัว ส่งผลให้มีการนำแนวคิดสมัยใหม่แบบตะวันตกอย่างการสร้างวัตถุสาธารณประโยชน์มาใช้ในการพิจารณาประกอบการจัดสร้างพระปฐมบรมราชานุสรณ์คือสะพานพระพุทธยอดฟ้า
วิธีการศึกษา : ใช้การศึกษาทางประวัติศาสตร์ โดยเน้นการวิเคราะห์เอกสารชั้นต้นชุดจดหมายเหตุรัชกาลที่ 7 เรื่องสร้างปฐมบรมราชานุสรณ์ของแผนกกรมราชเลขาธิการที่เก็บรักษาไว้ ณ สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ ประเทศไทย ร่วมกับการพิจารณาเอกสารชั้นรองที่เกี่ยวข้องกับการจัดสร้างพระปฐมบรมราชานุสรณ์และสะพานพระพุทธยอดฟ้า ผลการศึกษาที่ได้ถูกนำมาเรียบเรียงและนำเสนอในรูปแบบการพรรณนาเชิงวิเคราะห์
ผลการศึกษา : ภูมิหลังทางการศึกษาและประสบการณ์ส่วนตัวของคณะกรรมการส่งผลต่อกระบวนการทางความคิดดังแสดงให้เห็นผ่านแนวทางการจัดสร้างพระบรมราชานุสาวรีย์พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชรัชกาลที่ 1 ทั้งนี้พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 7 มีพระบรมราชโองการจัดตั้งคณะกรรมการขึ้นชุดหนึ่งเพื่อพิจารณาจัดสร้างพระบรมราชานุสาวรีย์เพื่อน้อมระลึกในพระมหากรุณาธิคุณของรัชกาลที่ 1 ในโอกาสเฉลิมฉลองกรุงเทพฯ อายุครบ 150 ปี ประกอบด้วยพระบรมวงศานุวงศ์และเสนาบดีชั้นสูงซึ่งล้วนแต่ใกล้ชิดระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์และเป็นตัวแทนฝ่ายอนุรักษนิยม ทั้งนี้คณะกรรมการกลับมีวิธีคิดและข้อเสนอแตกต่างกัน 3 แนวทาง ได้แก่ แนวทางแรก สร้างพระบรมรูปเพื่อเชิดชูพระเกียรติยศของสถาบันกษัตริย์โดยตรง คณะกรรมการที่สนับสนุนแนวทางนี้คือเจ้านายอาวุโสที่มีภูมิหลังใกล้ชิดกับสถาบันกษัตริย์แบบจารีต เพราะล้วนเป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 แนวทางต่อมา สร้างวัตถุสาธารณประโยชน์อย่างสะพานหรืออาคารประกอบพระบรมรูป ซึ่งเป็นการเสริมสร้างภาพลักษณ์สถาบันกษัตริย์พร้อมกับประโยชน์ทางด้านเศรษฐกิจ คณะกรรมการที่สนับสนุนแนวทางนี้คือเจ้านายรุ่นใหม่ชั้นพระเจ้าลูกเธอในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 และเสนาบดีที่ได้รับการศึกษาจากต่างประเทศ และแนวทางสุดท้าย รวบรวมเงินเก็บเป็นกองทุนใช้สำหรับทำการกุศลหรือสาธารณประโยชน์เพื่อดึงการมีส่วนร่วมของประชาชนในการเชิดชูสถาบันกษัตริย์ แนวทางนี้ไม่ได้รับการสนับสนุนจากพระบรมวงศานุวงศ์ชั้นผู้ใหญ่แต่ได้รับการสนับสนุนจากพระบรมวงศานุวงศ์รุ่นใหม่ ซึ่งต่อมามีการปรับเปลี่ยนแนวทางว่าเมื่อมีการเรี่ยไรแล้วก็ควรนำมาสมทบกับการสร้างพระบรมรูปและสิ่งสาธารณประโยชน์ โดยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระบรมราชวินิจฉัยชี้ขาดให้จัดสร้างพระปฐมบรมราชานุสาวรีย์คู่กับสะพานพระพุทธยอดฟ้าเพื่อเชื่อมฝั่งกรุงเทพฯ กับฝั่งธนบุรีซึ่งสอดคล้องกับแนวทางของเจ้านายรุ่นใหม่ พระราชบรมวินิจฉัยของพระองค์แสดงถึงการผสมผสานและการคลี่คลายทางความคิดระหว่างการเชิดชูเกียรติยศแห่งราชวงศ์ตามขนบกษัตริย์นิยมกับความทันสมัยใหม่แบบตะวันตกอย่างการสร้างวัตถุสาธารณประโยชน์
การประยุกต์ใช้ : ผลการศึกษานี้เติมเต็มช่องว่างการอธิบายการจัดสร้างพระบรมราชานุสาวรีย์พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช รัชกาลที่ 1 โดยเชื่อมโยงให้เห็นว่าภูมิหลังทางการศึกษาและประสบการณ์ส่วนตัวส่งผลต่อกระบวนการทางความคิดและการตัดสินใจของคณะกรรมการ ในแง่นี้ บทความนี้จึงให้ข้อมูลอันเป็นประโยชน์ต่อประเด็นการศึกษาประวัติศาสตร์สังคมของไทย และอาจขยายประเด็นการวิเคราะห์สู่ประวัติศาสตร์ความคิดที่ลุ่มลึก
บทสรุป : บทสรุปของงานนี้ชี้ให้เห็นถึงกระบวนการตัดสินใจในการสร้างปฐมบรมราชานุสรณ์ในโอกาสฉลองกรุงเทพฯ ครบรอบ 150 ปี ซึ่งสะท้อนความซับซ้อนของอุดมการณ์ในหมู่ผู้นำของระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ โดยมีทั้งกลุ่มที่เน้นการเชิดชูพระเกียรติยศอย่างเข้มข้นผ่านรูปแบบอนุสาวรีย์เชิงสัญลักษณ์ และกลุ่มที่มองถึงการสร้างสาธารณประโยชน์เพื่อเสริมความชอบธรรมของสถาบันกษัตริย์ผ่านโครงสร้างสาธารณะ เช่น สะพานพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ผลการศึกษาชี้ให้เห็นว่า แม้การสร้างสัญลักษณ์ทางกายภาพจะมีเป้าหมายในการย้ำความสำคัญของบรรพกษัตริย์ แต่ความขัดแย้งทางแนวคิดระหว่างความอนุรักษนิยมและแนวทางสมัยใหม่ได้มีบทบาทสำคัญต่อการกำหนดรูปแบบของโครงการจนในท้ายที่สุด การตัดสินใจขั้นสุดท้ายของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าฯ ไม่เพียงสะท้อนพระราชอำนาจสูงสุดในระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ แต่ยังเผยให้เห็นการประนีประนอมระหว่างการเชิดชูพระเกียรติและการตอบสนองต่อความคาดหวังของสาธารณชนในยุคแห่งการเปลี่ยนแปลง