Türkiye Ekonomisi’nde Küreselleşme ve İstihdam Politikaları
Authors: Önalan Gökhan Oruç 
Published: July 2023

İktisat tarihinin temel problematiği, ekonomilerin uzun vadeli iktisadi gelişme eğilimlerini değerlendirmektir. Çok boyutlu bir yaklaşımı ifade eden uzun dönemli iktisadi gelişmeyi yorumlayabilmek adına kişi başına gelir artışları ve gelirin bölüşümü dikkate alınması gereken iki önemli başlık olarak beliriyor. İktisadi büyümenin yakın belirleyicileri arasında emek girdisinin miktarı ve verimliliğindeki artışları sayabilmek mümkündür. İktisadi büyümenin temel (nihai) belirleyicileri ise ekonominin toplumsal ve siyasî temelleridir. Bu temeller ile ifade edilmek istenen toplumun siyasi – sosyal ve iktisadi kurumlardır. Toplumun yapısı ve bu yapı içerisinde varlığını sürdüren farklı kesimlerin birbiri ile çelişen çıkarları kurumları belirlendiren en önemli etkendir. Kurumlar içerisinde ekonominin uzun vadeli iktisadi gelişimini desteklemek adına en büyük rol devlet mekanizmasına düşer. Meselenin uzun dönem ekseninde şekillenmesinin sebebi siyasi olayların kısa dönemli karakterine karşılık, iktisadi ve toplumsal olayların seyre oturmasının görece daha uzun bir zaman diliminde mümkün olmasından kaynaklıdır.
İktisat tarihinin temel problematiği çerçevesinde bu çalışmanın amacı emek faktörünün niceliği ve verimliliğindeki artışların Türkiye ekonomisinin uzun dönemli iktisadi gelişme eğilimi üzerindeki etkisini, ekonominin 1980 yılından itibaren etkili olan küreselleşme ve neoliberal politikalar döneminde geçirdiği değişim ve dönüşüm üzerinden nedensellik çerçevesinde değerlendirmektir.
Dünya ekonomisinin XIX. yüzyıldaki ilk deneyiminin ardından ikinci küreselleşme deneyimi 1970’li yıllardan itibaren hissedilmeye başlanmıştır. Bu dönemde devletler piyasa mekanizmasının işleyişine ağırlık vermiş, neoliberal iktisat politikaları kapsamında uluslararası ticarete yönelik engeller hafifletilmiş diğer yandan küresel sermaye hareketlerinin üzerindeki denetim azalmıştır. Ancak bu dönemde emeğin ekonomiler arasındaki hareketinin sınırlandırılmaya devam etmesi, küreselleşme olgusunun gelir eşitizliğine dair gerçeklerini ortaya koyar niteliktedir.
Türkiye ekonomisi de 1980 yılının Ocak ayından itibaren neoliberal iktisadi politikaları benimseyerek küreselleşme serüvenine katılmıştır. Şevket Pamuk, Türkiye ekonomisinin küreselleşme hikayesini üç alt dönemde inceler. Birinci dönem 1980-1987 dönemidir. Bu dönemde iktisadi politikanın temel hedefi müdahaleci ve iç piyasaya dönük ekonomi modelinin yerine, piyasa mekanizmasını öne çıkaran ve ihracat performansını ilerletmeye yönelen bir ekonomi modeli oturtmaktır. Türkiye ekonomisinin küreselleşme serüveninde ikinci dönem 1987-2001 yıllarını kapsar. Bu dönemi iktisadi ve siyasi istikrarsızlıklar simgeler. 1989 yılından itibaren küresel sermaye hareketlerinin serbestleştirilmesi devletin dış finansman kaynaklarına erişimini kolaylaştırmış, koalisyon hükümetleri kısa vadeli siyasi tercihlere yönelerek mali disiplini terk etmiştir. Neticede Türkiye ekonomisi dış ekonomik şoklara daha açık ve daha kırılgan bir karaktere bürünmüştür. 2001 yılından itibaren bugüne kadar geçen süreç Türkiye ekonomisinin küreselleşme serüvenindeki üçüncü dönemdir. Bu dönemde siyasi istikrar sağlanmış olmasına rağmen, ekonominin düşük yurtiçi tasarruflar, cari işlemler hesabı açıkları, yüksek işsizlik oranı vb. yapısal iktisadi sorunları çözüme kavuşturulamamıştır. Bu gerçeklik parantez açılması gereken birinci noktadır.
İkinci Dünya Savaşı sonrasında Türkiye ekonomisinde, yaşanan hızlı kentleşme süreci ile birlikte emek faktörünün görece düşük verimlilik ile faaliyet gösterdiği tarım sektöründen daha yüksek verimlilikle istihdam edildiği kent ekonomisine geçişi iktisadi büyümenin en önemli yakın nedenlerinden birisi olmuştur. Emek verimliliğinin büyüme hızının yukarı yönlü ivmelenmesindeki bu etkisi 1980 ve sonrasında da etkisini sürdürmüştür. Ancak bugünlerde istihdam içerisinde tarım sektörünün payının gerilemesi bu sürecin etkisinin giderek zayıflayacağına işaret etmektedir. Bir başka deyişle düşük verimlilikle çalışan tarım sektöründen yüksek verimlilikle çalışan kent ekonomisine geçisin yavaşlaması iktisadi büyümenin performansına gölge düşürecektir. Bu olumsuzluğu aşmanın yolu kent ekonomisinde istihdam edilen nüfusun beceri ve yetkinliklerini artırarak bu kesimi daha yüksek verimlilikle istihdam edebilmekten geçer. Bu gerçeklik de parantez açılması gereken ikinci noktadır.
Parantez açılması gereken iki nokta sentezlendiği zaman Türkiye ekonomisinde orta gelir tuzağını aşabilmek için işgücünün potansiyelinin, beceri ve yetkinliklerinin daha iyi araştırılmasının ve geliştirilmesinin önemi ortaya çıkıyor. Elbette işgücünün gelişmiş teknolojik altyapı kullanan ve katma değeri yüksek sektörlere yönlendirilmesi gerekliliğini de ihmal etmemek gerekir.
Diğer taraftan doğal işsizlik olgusunun tersine yaşanan iktisadi dalgalanmalardan kaynaklanan devrevi işsizlik olgusu kısa vadeli bir gerçekleşmeyi yansıttığından dolayı Türkiye ekonomisinin işgücü piyasalarına yönelik uygulamaya konulacak işsizlikle mücadele ve istihdam politikalarının, ekonomideki mevcut doğal işsizlik kapasitesinin azaltılmasına yönelik uygulamaları kapsayacağı açıktır. Öyleyse Türkiye ekonomisi’nde işsizlik haddinin aynı zamanda doğal seviyesine yakınlaştığı gerçeğinden hareket edilerek, ekonominin öznel dinamiklerini merkezine alan bir istihdam ve işsizlikle mücadele politikası kurgulanması oldukça önem arz etmektedir.
Şimdi üçüncü bir parantez açmam gerekir. Outplacement doğal işsizlikle mücadele politikası kapsamında istihdam edilemeyen bireylere sosyal ve psikolojik destek sunularak işgücü piyasası hakkında enformasyon sağlayan ve bireylerin beceri ve yetkinliklerinin bütüncül bir şekilde ortaya çıkabilmesi adına çeşitli eğitimlere tabi tutularak istihdam imkanına kavuşmasını amaçlayan kamu kesimi ve özel sektör eliyle yürütülen kariyer destekleme sürecidir. Buradan varacağım yer önemlidir. Önceki satırlarda değindim. Bu çalışmanın amacı emek faktörünün niceliği ve verimliliğindeki artışların Türkiye ekonomisinin uzun dönemli iktisadi gelişme eğilimi üzerindeki etkisini değerlendirmektir. Böylece çalışmanın çerçeve edilen bu genel amacı bağlamında detaylandırılmış amacı, orta gelir tuzağını emek faktörü bağlamında aşmaya yardımcı olmak ve enflasyonu hızlandırmayan işsizlik oranı ile mücadele etmek sürecinde reel bir politika aracı olarak Yeniden Yerleştirme Danışmanlığı (Outplacement) Modeli’nin işlerliğini Türkiye ekonomisinin öznel gerçeklikleri üzerinden kurgulamaktır.
Türkiye iktisat tarihine istihdam meselesi açısından yaklaştığım ve doktora tezimden ürettiğim bu çalışmamım yöntemini iktisat tarihi bilim alanı metodolojisi çizer. Detaylandıracak olursam çalışmam kapsamında incelediğim olayların yorumlanmasında iktisat biliminin analiz araçlarından yararlanılırken tümdengelimci akıl yürütmeyi, eriştiğim bulguları yorumlayarak buradan genel sonuçlara varırken (özgün bir istihdam modeli önerisi yaparken) tümevarımcı akıl yürütmeyi benimsedim. Çalışmamın Türkiye iktisat tarihi literatürüne faydalı olmasını dilerim.