«Сегiз қырлы, бip сырлы»: қазақ мәдениетіндегі тұлғаның халықтық идеалы (музыкалық және көркем-қолданбалы өнер саласы мысалында)
Authors: Хазбулатов А. , Ж Шайгозова , Момбек А. 
Published: August 2023

Традиционные представления о совершенном человеке – важнейжая часть нематериального культурного наследия, выражающиеся в различных народных устно-поэтических формах: сказках, пословицах, поговорках, идиомах и т.д. Одна из таких идиом–«Сегiз қырлы, бip сырлы», в переводе означающая«Восемь граней – одна целостная суть», использованная в качестве заголовка этой статьи известна практически каждому казаху.Народная память хранит имена многих, кто удостоился этих слов. Сейчас они звучат, может и реже, но более рельефнее, острее. Авторы настоящей статьи стремятся ПЕДАГОГИКА ЖӘНЕ ПСИХОЛОГИЯ /ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ/PEDAGOGICS AND PSYCHOLOGYNo3(52),2022263раскрыть эти «восемь граней, и одной целостной сути» – тюркского идеала совершенного человека на примере казахов, который формировался и «выкристаллизовывался» в течении тысячелетий. В этом идеале заложен весь культурно-исторический опыт этноса, передаваемый из поколения в поколение с древнейших времен до этнографической современности. Безусловно, что идеал личности, имея общечеловеческий характер у каждого народа собственный. У чувашей он выражается в наличии «семи благ» или соблюдении «семи заповедей», у бурятов – это «девять доблестей» человека и т.д. В настоящей же статье авторы сконцентрировались именно на одной из таких специфик этнических представлений о совершенной личности, выраженный в казахской культуре через понятие «восьмигранного» человека. Эту «восьмигранность» авторы рассматривают через призму музыкальной и художественно-ремесленной сфер, которая более всех компонентов культуры демонстрирует всю гамму различных аспектов этого феномена. Реконструкция значения/смысла анализируемой идиомы показало, что число «8» – это прежде всего, символ познания/достижения человеком сути тенгрианского духовного учения, сакрального знания. Авторы уверены в том, что полученные материалы помогут расширить и углубить знания преподавателей, исследователей и студентов педагогических вузов, практикующихся на изучении народной педагогики и нематериального культурного наследия. Статья подготовлена в рамках проекта Министерства образования и науки Республики Казахстан АР09259280 «Языки казахской культуры как основа этнической идентичности: семиотика и семантика».
Traditional ideas about the perfect man are an important part of the immaterial cultural heritage, shown in various folk oral and poetic forms: fairy tales, proverbs, sayings, idioms, etc. One of this idioms is “Segiz kyrly, bir syrly”, which means “Eight facets – one integral essence”, used as the title of this article is known to almost every Kazakh. The national memory preserves many names, who were honored with these words. Now they sound not often, but more straight and sharper. The authors of this article are trying to open these “eight facets, and one integral essence” – the Turkic ideal of the perfect man, based on the Kazakhs, who formed and “recrystallized” throughout thousands of years. This ideal contains the entire cultural and historical experience of the ethnos, which passed down from one generation to another from ancient times until ethnographic modernity. Of course, the perfect identity has an universal character. Every nation has its own. The Chuvash has “seven blessings” or the observance of the “seven commandment”, among the Buryats, it is the “nine virtues” of a person, etc. In this article, the authors focused on one of such specifications of ethnic ideas about a perfect identity, expressed in Kazakh culture through the concept of an “octahedral” person.The authors are sure that based on this materials they can show deeper knowledge for teachers, researchers and students od pedagogical institutions, who use national pedagogy and non-material heritage. “octahedron” 256No3(52),2022ПЕДАГОГИКА ЖΨНЕ ПСИХОЛОГИЯ /ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ/PEDAGOGICS AND PSYCHOLOGYthrough the prism of the musical and artistic-craft spheres which, more than all the components of culture, demonstrates the various aspects of this phenomenon. The reconstruction of the meaning/sense of the analyzed idiom showed that the number “8” is primarily a symbol of human cognition/achievement of the essence of Tengrian spiritual teaching together with sacred knowledge. The authors are ensuring that the materials obtained will help to expand and deepen the knowledge of teachers, researchers and students of pedagogical universities practicing in the studies concerned on folk pedagogy and immaterial cultural heritage. The article was prepared within the project of the Ministry of Education and Science of the Republic of Kazakhstan AR09259280 “Languages of Kazakh culture as the basis of ethnic identity: semiotics and semantics”
Кемел тұлға туралы дәстүрлі ой-пікірлер әртүрлі халықтық ауызша және поэтикалық формаларда, яғни ертегілерде, мақал-мәтелдерде, нақыл сөздерде, идиомаларда және т.б. көрініс табатын материалдық емес мәдени мұраның маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Осы мақаланың тақырыбы ретінде қолданылған «жан-жақты адам» деген мағынаны білдіретін «Сегіз қырлы, бір сырлы» идиомасын білмейтін қазақ жоқ шығар, сірә. Осы сөздермен құрметке бөленген талай тұлғалардың есімдері халық жадында сақтаулы. Қазіргі таңда олар туралы сирек болса да, нақтырақ, өткір айтылады.Мақала авторлары осынау «сегіз қырлы, бір бүтін болмысты» мыңдаған жылдар бойы қалыптасып, «кристалданған» кемел тұлғаның түркілік мұратын қазақтардың мысалында ашуға ұмтылады. Этностың ұрпақтан-ұрпаққа ежелден этнографиялық қазіргі заманға дейінгі бүкіл мәдени-тарихи тәжірибесі осы мұратқа негізделген. Әрине, жалпы адамзаттық сипатқа ие жеке тұлғаның мұраты әр халықтың өз алдына. Чуваштарда «жеті игіліктің» болуымен немесе «жеті өсиеттің» сақталуымен, буряттарда адамның «тоғыз қасиеті» және т.б. көрінеді. Бұл мақалада авторлар қазақ мәдениетінде «сегіз қырлы» тұлға ұғымы арқылы көрініс тапқан кемел тұлға туралы этникалық идеялардың осындай бір ерекшелігіне тоқталған.Авторлар бұл «сегізқырлылықты» мәдениеттің барлық құрамдас бөліктерінен гөрі осы құбылыстың әртүрлі аспектілерінің бүкіл ауқымын көрсететін музыкалық және сәндік-қолданбалы салалардың призмасы арқылы қарастырады. Талданған идиоманың мағынасын/мәнін қайта жаңғырту «8» саны, ең алдымен тәңірлік рухани ілімнің, қасиетті білімнің мәнін адамның тануының/жетістігінің символы екенін көрсетті.Авторлар алынған материалдар халық педагогикасы мен материалдық емес мәдени мұраны зерделеуде қолданылатын педагогикалық жоғары оқу орындарының оқытушылары, зерттеушілері мен студенттерінің білімін кеңейтуге және тереңдетуге көмектесетініне сенімді.Мақала Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің АР09259280 «Қазақ мәдениетінің тілдері этникалық сәйкестіліктің негізі ретінде: семиотика және семантика» жобасы аясында дайындалған.