Πολυρρήνια. Η Νομισματική Παραγωγή από τον 4ο αιώνα π.Χ. μέχρι τον 1ο αιώνα μ.Χ.
Authors: Στεφανάκης Μανόλης Ι. 
Published: February 2023

Πρόλογος στην έκδοση
Μετά την έκδοση των Επιγραφών της Πολυρρήνιας από τον Ángel Martínez Fernández το 2012, στη σειρά των δημοσιεύσεων του Αρχαιολογικού Δελτίου, έστω και με πολυετή καθυστέρηση από την πλευρά του Δελτίου, έρχεται στο φως ο δεύτερος τόμος της αρχαίας κρητικής πόλης, που αφορά στη συγκεντρωτική δημοσίευση της νομισματικής παραγωγής της κατά τους ελληνιστικούς και ελληνορωμαϊκούς χρόνους, από τον Μανόλη Στεφανάκη, στη Σειρά Αυτοτελών Εκδόσεων της Ευλιμένης. Αν και ο προσωπικός στόχος μου, ως συντονίστριας, ήταν να υπάρξει μια ενιαία σειρά των δημοσιεύσεων της Πολυρρήνιας, οι αδυναμίες και τα οικονομικά προβλήματα που παρουσιάστηκαν στην πορεία του χρόνου, δεν φαίνεται να τον καθιστούν υλοποιήσιμο. Εξ αρχής πίστευα ότι η κατ’ αρχήν δημοσίευση της επιγραφικής και νομισματικής παραγωγής της Πολυρρήνιας θα αποτελούσε τεράστια συμβολή, όχι μόνο στην προώθηση της ίδιας της έρευνας των τομέων αυτών της αρχαιολογικής επιστήμης, αλλά θα άνοιγε παράθυρα στην κατανόηση του τρόπου που λειτούργησε μια κραταιά δωρική πόλη της Κρήτης εντός του πολιτικού και κοινωνικού πλαισίου, που καθόριζε τη θέση της στο περιβάλλον του τότε γνωστού κόσμου και την καθημερινή ζωή των ανθρώπων της. Θα βοηθούσε, τέλος, εμένα την ίδια να ερμηνεύσω τις ιδιαιτερότητες του χώρου αυτού που συναντούσα επί σειρά ετών στα δύσβατα μονοπάτια του.
Τα νομίσματα, προϊόντα μαζικής παραγωγής, αποτελούν πρωτογενή πηγή γνώσης. Πέρα από τη συμμετοχή τους στην ιστορία της καλλιτεχνικής δημιουργίας, πληροφορούν τόσο για την οικονομική κατάσταση ενός κράτους, όσο και για ιστορικά γεγονότα, άγνωστα πολλές φορές από άλλες μαρτυρίες, για πολιτειακές αλλαγές, για μετακινήσεις στρατευμάτων και εμπορικές επαφές. Πληροφορούν με τις παραστάσεις τους για χαμένα έργα της τέχνης και για αφανισμένα αρχιτεκτονήματα ή επιβεβαιώνουν σύμβολα και θρησκευτικές δοξασίες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο ταύρος, που κοσμούσε κεντρικό ανάγλυφο των τειχών της Πολυρρήνιας, ως σύμβολο της πόλης, ενώ στολισμένος με γιρλάντες, έτοιμος για θυσία στον τόπο «ἔνθα τοῖς θεοῖς ἔθυον», διακοσμεί μια ιδιαίτερη τοπική παραγωγή ανάγλυφων κεραμικών και συγχρόνως δεσπόζει ως νομισματικός τύπος, όπως προκύπτει από την έρευνα του Μ. Στεφανάκη.
Ο Μ. Στεφανάκης, Επίκουρος Καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας και Νομισματικής στο Πανεπιστήμιο του Αιγαίου, καταξιωμένος ερευνητής της κρητικής νομισματοκοπίας και παιδί ο ίδιος της κρητικής γης, ανταποκρίθηκε στο κάλεσμά μου να αναλάβει την συγκέντρωση, μελέτη και δημοσίευση των δημοσιευμένων και αδημοσίευτων νομισμάτων της Πολυρρήνιας. Καρπός αυτής της πολύτιμης εργασίας είναι ο ανά χείρας τόμος, που εμπλουτίζει την ελληνική βιβλιογραφία και θα αποτελέσει, πιστεύω, πολύτιμο εργαλείο στα χέρια ελλήνων και ξένων αρχαιολόγων και ιστορικών.
Σταυρούλα Μαρκουλάκη
Αρχαιολόγος

Αντί προλόγου[1]
Η Πολυρρήνια, βρίσκεται στη δυτική Κρήτη, στη θέση του σύγχρονου οικισμού Άνω Παλαιόκαστρο/Πολυρρήνια. Υπήρξε μία από τις σημαντικότερες και ισχυρότερες πόλεις της δυτικής Κρήτης από την αρχαϊκή περίοδο μέχρι και τον 2ο αιώνα, όταν η δύναμή της περιορίστηκε από την όμορη Κυδωνία. Ανέκτησε όμως και πάλι τη σημαντικότητά της υπό τη ρωμαϊκή κυριαρχία τον 1ο αιώνα, όταν πέρασε σε αυτήν ο έλεγχος του Δικτύνναιου Ιερού[2]. Η νομισματική της παραγωγή, που ξεκινά στους πρώιμους ελληνιστικούς χρόνους και συνεχίζεται μέχρι και τους ρωμαϊκούς, είναι αρκετά πλούσια, τόσο σε σειρές, όσο και σε εικονογραφία.
Σκοπός της παρούσας εργασίας δεν είναι η εξαντλητική μελέτη της νομισματικής παραγωγής της Πολυρρήνιας. Επιχειρείται μάλλον ένας πρώτος συστηματικός προσδιορισμός της πορείας του νομισματοκοπείου, η επανεξέταση της χρονολόγησης συγκεκριμένων κοπών και η ένταξη της νομισματοκοπίας της Πολυρρήνιας στο πλαίσιο της νομισματικής, οικονομικής και καλλιτεχνικής ιστορίας του νησιού, με την προοπτική το παρόν έργο να αποτελέσει την αφετηρία για την ενδελεχή μελέτη της νομισματικής παραγωγής της Πολυρρήνιας υπό την μορφή πλήρους συντάγματος νομισμάτων (corpus), στο μέλλον[3].
Στη μελέτη αυτή δημοσιεύονται τα νομίσματα της Πολυρρήνιας από το Αρχαιολογικό Μουσείο Χανίων και το Αρχαιολογικό Μουσείο Κισάμου, καθώς και τις συλλογές της Αμερικανικής Νομισματικής Εταιρείας (American Numismatic Society) στη Νέα Υόρκη και του Τμήματος Νομισμάτων και Μεταλλίων του Βρετανικού Μουσείου. Πέραν τούτων, η εργασία επικεντρώνεται σε δημοσιευμένο υλικό από καταλόγους Μουσείων, ιδιωτικών συλλογών και δημοπρασιών[4], ενώ δίνει ιδιαίτερη έμφαση στα δύο κύρια, μέχρι τώρα, δημοσιευμένα έργα για την κρητική νομισματική: το αξεπέραστο ακόμη εικονογραφικό και τυπολογικό εγχειρίδιο του Ιωάννη Σβορώνου[5], και τη σημαντικότατη δουλειά του Georges Le Rider για τη χρονολόγηση των κρητικών νομισμάτων, με βάση τη μαρτυρία των «θησαυρών», των επικοπών και των επισημάνσεων[6]. Πλήθος άλλες δημοσιεύσεις, που αφορούν στα κρητικά νομίσματα, χρησιμοποιήθηκαν επιπρόσθετα και παρατίθενται στη βιβλιογραφία[7].
Ο κατάλογος συγκεντρώνει έναν μεγάλο αριθμό νομισμάτων της Πολυρρήνιας, ενώ στα παραρτήματα, μελετώνται, επίσης, ένας αριθμός νομισμάτων της Μώδας και της Κεραίας. Δεν επιχειρείται η διεξοδική μελέτη των σφραγίδων, κάτι το οποίο δεν θα είχε ιδιαίτερο νόημα, εφόσον το υλικό είναι ελλειπές. Ωστόσο, γίνεται προσπάθεια να ξεχωρίσουν όσο το δυνατόν περισσότερες εκδόσεις, πολλές από τις οποίες μοιράζονται κοινούς εμπροσθότυπους ή οπισθότυπους. Στην περίπτωση αυτή, ο τύπος περιγράφεται στον κατάλογο ως «όμοιος με τον προηγούμενο». Αν υπάρχουν διαφοροποιήσεις, που όμως δεν αλλοιώνουν τη γενικότερη περιγραφή, ο τύπος περιγράφεται ως «παρόμοιος με τον προηγούμενο».
Οι νομισματικές εκδόσεις φέρουν αύξουσα αρίθμηση (1, 2, 3 κλπ.), η οποία προσδιορίζει την τυπολογική και τη χρονολογική τους κατάταξη, ενώ όπου υπάρχουν περισσότερα του ενός γνωστά παραδείγματα ακολουθεί δευτερεύουσα αρίθμηση με γράμματα του ελληνικού αλφαβήτου (α, β, γ κλπ.). Σε όσες περιπτώσεις το βάρος των νομισμάτων είναι γνωστό αναγράφεται σε γραμμάρια (γρ.), η μέγιστη διάμετρος των χάλκινων νομισμάτων δίνεται σε χιλιοστά (χιλ.), και όπου είναι γνωστή η σχέση (άξονας) των δύο σφραγίδων δίνεται σχηματικά με ένα βέλος (↑). Ακολουθούν, η προέλευση του νομίσματος (μουσείο, συλλογή, εμπόριο) και τυχόν προγενέστερες δημοσιεύσεις του, εντός παρενθέσεως. Τα νομίσματα, τα οποία εικονίζονται στους πίνακες, που παρατίθενται στο τέλος, σημειώνονται με έντονους χαρακτήρες.
Όλες οι χρονολογίες είναι π.Κ.Ε. ή π.Χ. εκτός κι αν σημειώνεται διαφορετικά.

[1] Θερμές ευχαριστίες απευθύνονται: στην κ. Σταυρούλα Μαρκουλάκη, αρχαιολόγο της ΚΕ΄ ΕΚΠΑ και υπεύθυνης για τον αρχαιολογικό χώρο της Πολυρρήνιας για την παραχώρηση του υλικού, την συνεχή της ενθάρρυνση και τις χρήσιμες παρατηρήσεις της. Στην κ. Ελπίδα Χατζηδάκη, για την παραχώρηση των νομισμάτων από τις ανασκαφές στην Φαλάσαρνα, και τον κ. Μιχάλη Μιλιδάκη, αρχαιολόγο της ΚΕ΄ ΕΠΚΑ για όλη τη βοήθεια και τις διευκολύνσεις που προσέφερε κατά τη διάρκεια της μελέτης του υλικού. Στον κ. Andrew Meadows, πρώην επιμελητή των ελληνικών νομισμάτων στο τμήμα Νομισμάτων και Μεταλλίων του Βρετανικού Μουσείου, σήμερα επιμελητή αρχαίων ελληνικών νομισμάτων στην American Numismatic Society, για την παραχώρηση του συνόλου των νομισμάτων Πολυρρήνιας στο Βρετανικό Μουσείο και την American Numismatic Society προς δημοσίευση στον παρόντα τόμο. Στον κ. Βασίλη Δημητριάδη για την ευγενική άδεια να εργαστώ επί σειρά εβδομάδων στην βιβλιοθήκη του και τις χρήσιμες υποδείξεις του, στην Δρ. Βασιλική Στεφανάκη για τις εξαιρετικά χρήσιμες παρατηρήσεις της επί του χειρογράφου και στις κκ. Αθηνά Λιόλιου και Ευτυχία Μανουσάκη για τη βοήθειά τους στη σύνταξη και τον έλεγχο του καταλόγου. Τέλος στην κ. Μαρία Παπαθεοδωράκη για την φιλολογική επιμέλεια του κειμένου.
[2] Για αναλυτικότερη και πληρέστερη ιστορία της Πολυρρήνιας, με όλα τα σχετικά testimonia, βλ. Martínez Fernández 2012 · Gondicas 1988, 172-244· IC ΙΙ, xxiii. Για την ιστορία την αρχαιολογία και την τοπογραφία της Πολυρρήνιας, βλ. ακόμη, Cross 2011, 226-228· Μαρκουλάκη 2005 (εκλαϊκευτικό)· Perlman 2004, 1182-1183· Sjögren 2003, 143· Στεφανάκης 2000· Φαράκλας 1998, 17-24· Μαρκουλάκη 1992· Faure 1989, 92-93· Sanders 1982, 172-173· Δαβάρας 1967· Kirsten 1952· Θεοφανείδης 1948. Για το Δικτύνναιον Ιερό βλ. παρακάτω, σημ. 14.
[3] Μέχρι στιγμής μόνον η νομισματική παραγωγή της Κυδωνίας και της Ιεράπυτνας έχουν μελετηθεί διεξοδικά. Βλ. Stefanakis 1997 και Stefanaki 2005 αντίστοιχα.
[4] Έχουν ελεγχθεί το δυνατόν περισσότεροι κατάλογοι πωλήσεων μέχρι και το 2008, με σημαντικότερες πωλήσεις εκείνες των ιδιωτικών συλλογών J. Joy (MuM 21, 24/25.v.07) και B. Traeger (Künker 136, 10.iii.2008). Αρκετά νομίσματα της τελευταίας περιήλθαν στην κυριότητα του Αρχαιολογικού Μουσείου Χανίων. Οποιoδήποτε νόμισμα προέρχεται από εμπορική πώληση και συνοδεύεται από ημερομηνία μόνο (π.χ. 22.xi.2002), αυτή αφορά σε κατάλογο δημοπρασίας (ASC). Διαφορετικά δηλώνεται η προέλευση του νομίσματος από καταλόγους πωλήσεων (BBS, MBS, FPL), με τους τελευταίους (FPL) να μην φέρουν απαραίτητα πάντοτε ημερομηνία.
[5] Svoronos 1890. Αξίζει να τονιστεί εδώ η εγκυρότητα της πρώτης αυτής μελέτης, η οποία έναν και πλέον αιώνα μετά την ολοκληρωσή της, αποτελεί ακόμη σταθερό σημείο αναφοράς, τόσο από πλευράς πληρότητας των εικονογραφικών τύπων, όσο και από πλευράς γενικότερης χρονολογικής αλληλουχίας και σχετικής χρονολόγησης των νομισματικών εκδόσεων.
[6] Le Rider 1966.
[7] Δεν μπορεί να παραβλεφθεί και η αξία του έργου της Δάφνης Γόντικα (Gondicas 1988) για την ευρύτερη περιοχή της δυτικής Κρήτης γενικότερα και την Πολυρρήνια ειδικότερα. Η συγγραφέας, παρουσιάζοντας την πολυρρηνιακή νομισματοκοπία, επισημαίνει το πρόβλημα προέλευσης και χρονολόγησης των νομισμάτων και διαπιστώνει ότι η νομισματοκοπία της πόλης έχει δύο κύριες περιόδους, μία μεταξύ 330-280/70 και μία δεύτερη, από το τέλος του 2ου ως τις αρχές του 1ου αιώνα (σ. 211), ενώ εμπλουτίζει τον κατάλογο του Σβορώνου που αφορά στο νομισματοκοπείο της Πολυρρήνιας, χωρίς ωστόσο να ακολουθεί απόλυτα την τυπολογική σειρά του πρώτου μελετητή, διαχωρίζοντας χάλκινες από αργυρές κοπές (σσ. 212-214, 218-219).

Summary
The production of the mint of Polyrrhenia can be divided in four major periods: Period A: ca. 330-280/70 Β.C.; Period B: ca. 270/60-220/10 Β.C.; Period C: ca. 200-68 Β.C.; Period D: Roman imperial years, ca. A.D. 14-41.
Period A
The inauguration of coin production, in accordance with the coin hoard evidence, can be placed in the early Hellenistic period (330-300 Β.C.), a time when the majority of Cretan cities start minting coinages. Polyrrhenia follows the Cretan weight standard, already established on the island, and mints a large series of coinage with major denominations those of the didrachm and the drarchma. Dominating coin types of this period are the head of Zeus, profile to the right, on the obverse of the didrachms (1-9) and the head of Diktynna on the obverse of the smaller denominations (23-31), both combined with a filleted bull’s head on the reverse. The bull’s head features also on the obverse of the silver drachms (10-22), and of some bronze issues (39-49), combined in both cases with a spear head on the reverse.
The beginning of Polyrrhenian coinage seems to coincide with a general development of the city, seen inhe second half of the 4th century Β.C. It is in this period that archaeologists date the construction of a monumental building, either a temple or a monumental altar, while it is quite possible that walls of the city were built or reinforced in the same period.
Period Aarks the peak of production in the Polyrrhenian mint until ca 270/260 B.C., a period during which a considerable number of hoards was hidden in central-southern Crete, a phenomenon suggesting political conflicts that lead to extensive interstate wars on the island.
Period B
The unstable political situation in Crete, around 270/260 B.C. together with a general shortage of silver in the Mediterranean during the second quarter of the 3rd century Β.C., led Polyrrhenia –among many Cretan mints– on the one hand to minimize production and drastically drop the weight of the silver didrachms (32-33) and on the other hand to produce and circulate as legal tender plated coins, before the mint reaches a halt by the middle of the 3rd century Β.C. In Polyrrhenia, also, there are reasons to believe that Charisthenes, a well known mint official of the previous period, proceeded with the production of counterfeit coins.
For the rest of the 3rd century B.C. Polyrrhenia seems to mint an abundant series of bronze coins, with dominating types those of shields (53, 58-101) or bows (102-105) on the obverse, combined with spear heads or arrow heads on the reverse. It is possible that this radical change in iconography may reflect the political instability of the second half of the 3rd century B.C. in Crete. At that period, around 220 B.C., Polyrrhenia leads an alliance of cities, against the league of Knossos and Gortyna. Numismatic evidence further verifies the alliance between Polyrrhenia and the Confederacy of the Oreioi in south western Crete at the same years.
Period C
Silver coinage re-appears in Polyrrhenia at the beginning of the second century B.C., when pseudo-Rhodian coinage circulates on the island and eventually serves as flans for overstriker is countermarked in order to be accepted by cities. Apart from re-used pseudo-Rhodian coins, Polyrrhenia does not however, new silver series. It is plausible that the production of the mint was suppressedy Kydonia, which in the first half of the 2nd century B.C. tried to control western Crete politically and economically.
Local coinage is again issued at the end of the 2nd century Β.C., around 100 B.C., with different types and on a reduced Attic standard, with major denominations that of the tetradrachm, most likely within the framework of a common practice followed by major mints of the island (Kydonia, Knossos, Gortyna, Lyttos, Arkades, Ierapytna). The head of Apollo in profile to the right features on the obverse, while Diktynna Nikephoros, seated onthrone and holding a Nike in her extended hand, forms the reverse of the tetradrachms. With respect to the hemidrachms, the facing head of Diktynna is combined with a standing Hermes on the obverse and reverse respectively, while Apollo’s head, lebes and lyra feature on the bronze series.
In a similar practice, by another group of major mints (Kydonia, Lappa, Knossos, Gortyna, Priansos, Ierapytna) at the beginning of the 1st century B.C., Polyrrhenia, following the new weight standard, issues pseudo-Athenian tetradrachms, with silver, likely to originate from Mithridates VI Eupator of Pontus, offered to the Cretan mints in 87/6 BC, when he took over the Athenian mint. Pseudo-Athenians imitate the contemporary Athenian tetradrachms are supplemented by a series of bronze denominations with the Athenian owl on the reverse.
Period D
After the fall of the island to the Romans, minting in Polyrrhenia ceased, save for the years of Tiberius (A.D. 14-37), when the mint produced a short series of tetradrachms, and the years of Gaius (Caligula) (A.D. 37-41), when a short bronze issue was produced in honour of Germanicus.
Finally, numismatic evidence indicates that Polyrrhenia influenced, or possibly controlled, the coin production of the neighbouring mints of Moda in the late 4rd-early 3nd century B.C. and of Keraia, in the early 3rd and 2nd centuries B.C.