ВЛИЯНИЕ АНТПРОПОГЕННОЙ НАГРУЗКИ НА СОСТАВ И ОСОБЕННОСТИ ГОРОДСКОЙ ПОЧВЫ (НА ПРИМЕРЕ ГОРОДА АСТАНЫ)
Authors: Зандыбай А. , Хусаинов М.Б. , Зарыққанова Е.Б. , Қыдырова А.С. 
Published: November 2023

Қалалық топырақтар - бұл адам әрекеті нәтижесінде пайда болған, қалыңдығы 50 см-ден асатын, урбаногендік материалды, оның ішінде құрылыс-тұрмыстық қоқыстарды аралас- тыру, құю немесе көму арқылы алынған беткі қабаты бар антропогендік өзгерген топы- рақтар. Топырақтың жағдайы сол аумақтың тұрғындар денсаулығы мен жасыл желекке айтарлықтай әсер етеді. Қала топырағы маңызды орта түзуші және санитарлық қызметтерді орындайды: улы қосылыстарды сіңіреді; беткейлік және ақаба сулардың жер асты суларына өтуі жолында сүзгі қызметін атқарады; патогенді микроорганизімдерді жояды және органикалық қалдықтар мен тірі организмдердің алмасу өнімдерін ыдыратады. Ірі өнеркәсіп- тік орталықтар, ірі қалалар мен урбанизацияланған аумақтар ластанудың қарқыны мен көлемі бойынша алдыңғы қатарда. Қала топырағының ластануы жергілікті жердің атмосфера ауасының, суының және тағы басқа өндірістік, тұрмыстық қалдықтармен ластануымен тікелей байланысты. Сонымен қатар қала инфрақұрылымының, құрылысының сауатты жоспарлануы, тұрғын үйлер мен ғимараттардың коммуналдық жабдықталуы, тұрғындардың әлеуметтік жағдайы және тағы басқа факторлар қала топырағының ластануына әсер етеді. Ластанған қала топырағының қаланың жалпы экожүйесіне, тұрғындар денсаулығына да кері әсері болатыны ғылыми зерттеулерде нақты дәлелденген. Мақалада жалпы қала топырағы түсінігі, Астана қаласы топырағының гранулометриялық құрамы мен түзілу ерекшеліктері, құрылымы, санитарлық-гигиеналық сапасы, қала топыра- ғын ластаушы көздер, негізгі ластаушы заттар және ластанған қала топырағының қоршаған табиғи ортаға әсері бойынша ғылыми зерттеулерге шолу жасалынған. Қазақстанның топырағының экологиясы, ластану түрі мен ерекшеліктері бойынша зерттеулерден деректер берілген. Сонымен қатар Астана қаласы топырағының түрлік құрамы анықталып, антропо- гендік әсерлерге ұшыраған аумақтардың картасы жасалынған. Түйін сөздер: қала топырағы, урбандалған топырақ, антропогендік жүктеме, ластану.
Городские почвы – это антропогенно измененные почвы с образовавшимся в результате деятельности человека поверхностным слоем толщиной более 50 см, полученные путем смешивания, пересыпания или захоронения урбаногенного материала, в том числе строительных и бытовых отходов. Состояние почвы оказывает существенное влияние на здоровье жителей и также на зеленое насаждение этой местности. Городская почва выполняет важные экологические и санитарные функции: поглощает токсичные соединения; служит фильтром на пути поступления поверхностных и грунтовых вод в подземные воды; уничтожает патогенные микроорганизмы, расщепляет органические отходы и продукты жизнедеятельности живых организмов. Крупные промышленные центры, крупные города, урбанизированные территории находятся на передном месте по объему загрязнения. Загрязнение городских почв напрямую связано с загрязнением местного воздуха, воды промышленными и бытовыми отходами. В то же время на загрязнение городских почв влияет грамотное планирование городской инфраструктуры, строительство, коммунальное оборудование жилых домов и построек, социальное состояние жителей и другие факторы. В научных исследованиях четко доказано, что загрязненная городская почва оказывает негативное влияние на общую экосистему города и здоровье жителей. В статье представлен обзор научных исследований по общему понятию городской почвы, гранулометрическому составу и особенностям формирования почвы г.Астана, также строению, санитарно-гигиеническому качеству, источникам загрязнения городских почв, основным загрязняющим веществам и влиянию загрязненной городской почвы на окружаю- щую среду. Приведены данные исследований по экологии почв Казахстана, видам и особенностям загрязнения. При этом определен состав почвы города Астаны и составлена карта территорий, подверженных антропогенному воздействию. Ключевые слова: городские почвы, урбанизированные почвы, антропогенная нагрузка, загрязнение.
Urban soils are anthropogenically modified soils with a surface layer more than 50 cm thick formed as a result of human activity, obtained by mixing, pouring or burying urbanogenic material, including construction and household waste. The condition of the soil has a significant impact on the health of residents and also on the green space of the area. Urban soil performs important ecological and sanitary functions: absorbs toxic compounds; serves as a filter on the path of surface and groundwater entering groundwater; destroys pathogenic microorganisms, breaks down organic waste and waste products of living organisms. Large industrial centers, cities, and urbanized areas are at the forefront in terms of pollution. Pollution of urban soils is directly related to pollution of local air and water by industrial and household waste. At the same time, the pollution of urban soils is influenced by competent planning of urban infrastructure, construction, communal equipment of residential buildings and buildings, the social condition of residents and other factors. Scientific studies have clearly proven that contaminated urban soil has a negative impact on the overall ecosystem of the city and the health of residents. The article presents an overview of scientific research on the general concept of urban soil, granulometric composition and peculiarities of soil formation in Astana, as well as structure, sanitary and hygienic quality, sources of urban soil pollution, main pollutants and the impact of contaminated urban soil on the environment. Data from studies on the ecology of soils in Kazakhstan, types and characteristics of pollution are presented. At the same time, the composition of the soil in the city of Astana was determined and a map of territories subject to anthropogenic impact was compiled. Keywords: urban soils, urbanized soils, anthropogenic load,pollution.