CAUCASIAN ALBANIA AFTER CAUCASIAN ALBANIA. PRINCIPALITIES OF PARISOS AND KHACHEN
Authors: Пилипчук Я.В. 
Published: November 2023

Данная статья посвященна истории княжеств Парисос и Хачен, правители которых продолжали себя называть князями и царями Кавказской Албании. Княжества Хачен и Парисос были основаны Атрнерсехом. Его потомки СаакСевада и Григор выступили против власти армянских царей. Парисос до 1003 г. представлял собой отдельное княжество. В 1003 г. его аннексировали Гагик Багратуни и Фадл Шеддадид. Хачен оказался более долговечным княжеством. Долгое время он находился в тени Сюника. В середине XII в. правитель Хачена Хасан Великий противостоял тюркскому эмиру Джоли. Преемник Хасана ВахтангТонкик был отцом Хасана-Джалала, который оставил большой след в истории Южного Кавказа. Хачен в 10-20-х гг. XIII в. противостоял атабеку Азербайджана и хорезмийцами. Монголы сделали Хачен своим вассалом в конце 30-х гг. XIII в. Хасан-Джалал принял участие в войне монголов против Румского султаната в 1243 г. Князь Хачена находился в сложных отношениях с монгольскими наместниками Южного Кавказа Бугой и Аргуном. Некоторое время ему удавалось сохранять самостоятельность благодаря признания своего вассалитета от Улуса Джучи. Патроном Хасана- Джалала был Джучид-христианин Сартак. Когда Сартак погиб, то некому стало защитить Хасан- Джалала от Аргуна, который убил хаченского князя в 1261 г. Хаченский престол после смерти отца принял Атабег, который признал себя вассалом ильханов из династии Хулагуидов. Ключевые слова: Кавказская Албания, Парисос, Хачен, Шеддадиды, Армения, атабеки Азербайджана, хорезмийцы, монголы, Улус Джучи, ильханатХулагуидов, Хасан-Джалал.
This article is devoted to the history of the principalities of Parisos and Khachen, whose rulers continued to call themselves princes and kings of Caucasian Albania. The principalities of Khachen and Parisos were founded by Atrnerseh. His descendants Sahak Sevada and Grigor opposed the power of the Armenian kings. Parisos until 1003 was a separate principality. it was annexed by Gagik Bagratuni and Fadl Shaddadid in 1003. Khachen turned out to be a more durable principality. For a long time he was in the shadow of Siwnik.Tthe ruler of Khachen, Hasan the Great, opposed the Turkic emir Joli in the middle of the 12th century. Hasan's successor Vakhtang Tonkik was the father of Hasan-Jalal, who left a big mark on the history of the South Caucasus. Khachen in the 10-20-ies of 13th century opposed the Atabek of Azerbaijan and the Khwarazmians. The Mongols made Khachen their vassal in the late 30-ies of 13th century Khasan-Jalal took part in the Mongols' war against the Rum Sultanate in 1243. The Prince of Khachen was in difficult relations with the Mongol governors of the South Caucasus Buga and Argun. For some time, he managed to maintain independence due to the recognition of his vassalage from the Ulus of Jochi. The patron of Hasan-Jalal was Jochid-Christian Sartaq. When Sartaq died, there was no one to protect Hasan-Jalal from Argun, who killed the Khachen prince in 1261. After the death of his father, the Khachen throne was taken by Atabeg, who recognized himself as a vassal of the Ilkhans from the Hulaguid dynasty. Keywords: Caucasian Albania, Parisos, Khachen, Shaddadids, Armenia, Atabeks of Azerbaijan, Khwarazmians, Mongols, Ulus Jochi, Hulaguid Ilkhanate, Hasan-Jalal.
Бұл мақала Парисос пен Хачен княздіктерінің тарихына арналған, олардың билеушілері өздерін Кавказ Албаниясының князьдері мен патшалары деп атады. Хачен мен Парисос княздіктерін Атрнерсех құрды. Оның ұрпақтары Саак Севада мен Григор армян патшаларының билігіне қарсы болды. Парисос 1003 жылға дейін жеке князьдік болды. 1003 жылы оны Гагик Багратуни мен Фадл Шеддадид қосып алды. Хачен неғұрлым берік князьдік екенін дәлелдеді. Ол ұзақ уақыт бойы ол Сюниктің көлеңкесінде болды. XII ғасырдың ортасында Хаченнің билеушісі Ұлы Хасан Джолидің түркі Әмірлігіне қарсы тұрды. Хасанның мұрагері Вахтанг Тонкик Оңтүстік Кавказ тарихында үлкен із қалдырған Хасан-Джалалдың әкесі болды. Хачен 10-20 жылдары XIII ғасырда Әзірбайжан Атабек пен хорезмдіктерге қарсы тұрды. Хасан-Джалал 1243 жылы Румын сұлтандығына қарсы моңғол соғысына қатысты. Хачен князі Оңтүстік Кавказдың моңғол губернаторлары Бугой мен Аргунмен күрделі қарым-қатынаста болды. Біраз уақытқа дейін ол Жошы ұлысынан өзінің вассалитін мойындауының арқасында тәуелсіздігін сақтап қалды. Хасан- Джалалдың патроны Христиан Джучид Сартак болды. Сартак қайтыс болған кезде, Хасан- Джалалды 1261 жылы хачен князін өлтірген Аргуннан қорғайтын ешкім болмады. Хачен тағына әкесі қайтыс болғаннан кейін Атабегті қабылдады, ол өзін Хулагуидтер әулетінен шыққан ильхандардың вассалы деп мойындады. Кілт сөздер: Кавказ Албаниясы, Парисос, Хачен, Шеддадидтер, Армения, Әзірбайжан атабектері, хорезмдіктер, моңғолдар, Жошы Ұлысы, Хулагуид илханаты, Хасан-Джалал.