ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ӨҢІРЛІК ЖОҒАРЫ ОҚУ ОРЫНДАРЫ ЖАС ҒАЛЫМДАРЫНЫҢ (ОЛАРДЫҢ ҒЫЛЫМИ МАНСАБЫНЫҢ БАСЫНДА) ҒЫЛЫМИ ӘЛЕУЕТІН АШУДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК ЖӘНЕ ЖОО ТАРАПЫНАН ҚОЛДАУ ШАРАЛАРЫНЫҢ ТИІМДІЛІГІН БАҒАЛАУ
Authors: Майдангалиева Ж.А. 
Published: October 2023

Решение вопроса о том, как увеличить вклад науки в развитие экономики, неразрывно связано с использованием научного потенциала молодых ученых. Ранее в полной мере использовать данный потенциал не удавалось в силу недостаточности предпринимаемых эффективных мер государственной и вузовской поддержки, что приводило к уменьшению притока научных кадров. Цель исследования заключается в оценке эффективности мер государственной и вузовской поддержки молодых ученых Республики Казахстан. Для проведения объективной оценки в поле внимания авторов первоначально попадает широкая дискуссия, развернувшаяся вокруг проблемы определения возрастных рамок молодых ученых. Данная дискуссия сопровождала и предварила принятие многих нормативно-правовых актов Республики Казахстан, регулирующих вопросы оказания государственной и вузовской поддержки молодым ученым. Оценка мер государственной и вузовской поддержки в раскрытии научного потенциала молодых ученых еще не становилась объектом отдельного исследования, что указывает на ее научную и практическую значимость. Основным методом оценки мер государственной и вузовской поддержки молодых ученых служит анализ нормативно-правовых актов, национальных программ, стратегических планов, докладов по науке, аналитических отчетов, социологических исследований. Анализ показал, что увеличение возрастных рамок молодых ученых до 40 лет стал одним из ключевых факторов оказания поддержки большему количеству молодых ученых путем их максимального вовлечения в реализацию мероприятий, входящих в стратегические планы развития науки и образования. Предприня-тые меры государственной и вузовской поддержки молодых ученых подтверждают направленность государства к открытому диалогу и готовность к обсуждению проблем молодых ученых. Однако меры как государственной поддержки, так и вузовской поддержки молодых ученых, призванные дополнять друг друга, продолжают в разной степени асинхронно действовать в общем деле раскрытия научного потенциала молодых ученых региональных вузов. Наряду с мерами государственной поддержки очевидна острая необходимость оказания на постоянной основе вузовской поддержки молодых ученых. Перспективы нашего дальнейшего исследования мы связываем с выявлением и оценкой потребностей и барьеров молодых ученых в раскрытии научного потенциала. Ключевые слова: научный потенциал, поддержка молодых ученых, региональные вузы, государственная поддержка, вузовская поддержка, эффективность мер.
Ғылымның экономиканы дамытуға қосқан үлесін арттыру мәселеін шешу жас ғалымдардың ғылыми әлеуетін пайдаланумен тығыз байланысты. Бұрын мемлекеттік және жоғары оқу орындары тарапынан қолдаудың тиімді шараларының жеткіліксіздігіне байланысты бұл әлеуетті толық пайдалану мүмкін болмады, және де бұл ғылыми кадрлар ағынының төмендеуіне әкелді. Ғылыми кадрлар ағынының төмендеуі нәтижесінде қалыптасқан қиын жағдайды еңсеру үшін мемлекет жас ғалымдарды қолдаудың жаңа шараларын қабылдауда. Зерттеудің мақсаты Қазақстан Республикасының жас ғалымдарын мемлекеттік және жоғары оқу орындарында қолдау шараларының тиімділігін бағалау болып табылады. Объективті бағалау жүргізу үшін авторлардың назарына бастапқыда жас ғалымдардың жас шеңберін анықтау мәселесі төңірегінде кең пікірталас орын алды. Бұл пікірталас жас ғалымдарға мемлекеттік және жоғары оқу орындарында қолдау көрсету мәселелерін реттейтін көптеген нормативтік-құқықтық актілерін қабылдаумен қатар жүрді. Жас ғалымдардың ғылыми әлеуетін ашуда мемлекеттік және жоғары оқу орындарының қолдау шараларын бағалау әлі жеке зерттеу объектісіне айналған жоқ, бұл оның ғылыми және практикалық маңыздылығын көрсетеді. Жас ғалымдарды мемлекеттік және жоғары оқу орындарында қолдау шараларын бағалаудың негізгі әдісі Қазақстан Республикасының нормативтік-құқықтық актілерін, ұлттық бағдарламаларды, стратегия- лық жоспарларды, ғылым бойынша баяндамаларды, талдамалық есептерді, әлеуметтанулық зерттеулерді талдау болып табылады. Талдау көрсеткендей, жас ғалымдардың жас шеңберін 40 жасқа дейін ұлғайту ғылым мен білім беруді дамытудың стратегиялық жоспарларына кіретін іс-шараларды іске асыруға барынша тарту арқылы жас ғалымдардың көбірек санына қолдау көрсетудің негізгі факторларының бірі болды. Жас ғалымдарды мемлекеттік және жоғары оқу орындарында қолдаудың қабылданған шаралары мемлекеттің ашық диалогқа бағытталғандығын және жас ғалымдардың мәселелерін талқылауға дайындығын растайды. Алайда, бір-бірін толықтыруға арналған жас ғалымдарды мемлекеттік қолдау мен жоғары оқу орын- дарындағы қолдау шаралары Қазақстан Республикасының өңірлік жоғары оқу орындары жас ғалым- дарының ғылыми әлеуетін ашудың жалпы бастамаларында әртүрлі дәрежеде асинхронды түрде әрекет етуді жалғастыруда. Мемлекеттік қолдау шараларымен қатар жас ғалымдарға тұрақты негізде ЖОО-да қолдау көрсетудің шұғыл қажеттілігі айқын. Болашақ зерттеуімізді біз жас ғалымдардың ғылыми әлеуетін ашудағы қажеттіліктері мен кедергілерін анықтаумен және бағалаумен байланыстырамыз. Түйін сөздер: ғылыми әлеует, жас ғалымдарды қолдау, өңірлік ЖОО-лар, мемлекеттік қолдау, ЖОО тарапынан қолдау, тиімділікті бағалау.
Solving the question of how to increase the contribution of science to the economy development is inextricably linked with the use of the research capacity of young scientists. Previously, it was not possible to fully use the research capacity due to the insufficiency of effective support from the state and universities, which led to a decrease in the influx of research staff. In order to overcome the critical situation that has developed as a result of a decrease in the influx of research staff, the state is taking new measures to support young scientists. The purpose of the study is to assess the effectiveness of measures of state and university support for young scientists of the Republic of Kazakhstan. In order to conduct an objective assessment, the attention of the authors initially falls on a broad discussion of determining the age limits of young scientists. This discussion accompanied and preceded the adoption of many regulatory legal acts of the Republic of Kazakhstan regulating the provision of state and university support to young scientists. The assessment of measures of state and university support in building the research capacity of young scientists has not yet become the object of a separate study, which indicates its scientific and practical significance. The main method of assessing measures of state and university support for young scientists is the analysis of regulatory legal acts of the Republic of Kazakhstan, national programs, strategic plans, reports on science, analytical reports, sociological research. The analysis showed that the increase in the age range of young scientists in the Republic of Kazakhstan to 40 years has become one of the key factors in supporting more young scientists through their maximum involvement in the implementation of activities included in the strategic plans for the development of science and education. The measures taken by the state and university support of young scientists confirm the orientation of the state towards an open dialogue and readiness to discuss the problems of young scientists. However, both state support and university support measures for young scientists, designed to complement each other, continue to act asynchronously to varying degrees in the common framework of building the research capacity of young scientists of regional universities of the Republic of Kazakhstan. Along with the measures of state support, there is an urgent need to provide the university support to young scientists on an ongoing basis. Further research is seen in the identification and assessment of the needs and barriers of young scientists in building their research capacity. Keywords: scientific potential, support of young scientists, regional HEIs, state support, university support, effectiveness evaluation.