bluuebunny/crossref_metadata_2025_split huggingface dataset:
Przedsiębiorczość w katolickiej nauce społecznej
Authors: Rachwał Tomasz 
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: W podstawowych dokumentach stanowiących fundament katolickiej nauki społecznej (KNS) nie poświęca się specjalnego miejsca definicji przedsiębiorczości. Najczęściej autorzy odwołują się tu do szerokiego ujęcia przedsiębiorczości, zaproponowanego przez Jana Pawła II, jako „twórczej podmiotowości obywatela”. Pojęcie to odnosi się zatem przede wszystkim do człowieka. Jest także często utożsamiane z działalnością przedsiębiorcy i kierownika (menedżera), wykazując duży związek znaczeniowy z inicjatywą ekonomiczną (gospodarczą).
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Problematyka przedsiębiorczości (początkowo bez użycia tego pojęcia) podejmowana była na gruncie KNS już od drugiej połowy XIX wieku. Dla zdefiniowania pojęcia i określenia roli przedsiębiorczości w życiu społeczno-gospodarczym kluczową rolę odegrały encykliki papieży Leona XIII Rerum novarum (1891) oraz Jana Pawła II: Laborem exercens (1981), Sollicitudo rei socialis (1987) i Centesimus annus (1991). Widoczny jest rozwój znaczenia tej problematyki w KNS.
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: W KNS podkreśla się duże znaczenie przedsiębiorczości w procesach gospodarczych. Uwaga jest tu skoncentrowana na postawie przedsiębiorczej człowieka, zgodnie z ujęciem personalistycznym, oraz na powinnościach przedsiębiorców i kierowników w świetle katolickiej etyki gospodarczej.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: W KNS używa się wielu pojęć w odniesieniu przedsiębiorczości, brakuje systematyzacji i określenia relacji między nimi. Służą one raczej do ujęcia rzeczywistości. Samo jej definiowanie nie jest dla autorów kluczowych dokumentów najważniejszym celem. Należy podjąć dyskusję nad pojęciem w celu jej syntetycznego zdefiniowania w świetle KNS.
Przedsiębiorczość technologiczna – wysokie technologie, badania i rozwój.
Authors: Daszkiewicz Nelly 
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Dotychczas nie powstała jedna definicja przedsiębiorczości technologicznej (PT) z uwagi na złożoność zjawiska. Najogólniej, PT łączy zagadnienia związane z przedsiębiorczością oraz zarządzaniem technologią i innowacjami, jak również nauki społeczne z naukami technicznymi. Badacze są jednak zgodni, iż kluczową cechą przedsiębiorstw należących do sektora przedsiębiorczości technologicznej jest działalność badawczo-rozwojowa (B+R), oznaczająca własne zaplecze badawcze i/lub bliską współpracę z instytucjami naukowymi.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Do lat 80. XX wieku nie doceniano przedsiębiorczości i innowacji jako źródeł wzrostu gospodarczego i przewagi konkurencyjnej przedsiębiorstwa. Dopiero od połowy lat 80. zeszłego stulecia zaczęto wiązać teorie wzrostu gospodarczego z przedsiębiorczością. Natomiast formalne wyodrębnienie przedsiębiorczości technologicznej miało miejsce dopiero w 2001 roku, kiedy doceniono rolę uniwersytetów w transferze wyników badań do gospodarki. Później nastąpił dynamiczny rozwój badań nad przedsiębiorczością technologiczną.
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: Szybkiemu rozwojowi nowych technologii towarzyszy intensywny rozwój badań przedsiębiorstw high-tech, m.in. w ekonomii oraz w naukach o zarządzaniu. W niniejszym rozdziale do przedsiębiorczości technologicznej zaliczono przedsiębiorstwa wytwórcze w obszarze wysokiej technologii (high-tech – HT), przedsiębiorstwa produkujące kluczowe technologie wspomagające (key enabling technology – KET) oraz przedsiębiorstwa ICT (Information and Communication Technology). Ponadto, w przedsiębiorczości technologicznej szczególną rolę odgrywa wiedza, która jest niezbędna do tworzenia nowych technologii i dalszego generowania nowych zasobów wiedzy. Dlatego też w literaturze przedmiotu przedsiębiorstwa high-tech są również klasyfikowane jako przedsiębiorstwa oparte na wiedzy.Natomiast przedsiębiorca technologiczny to taki, który rozpoznaje stan wiedzy technologicznej, przewiduje kierunki jej rozwoju oraz identyfikuje „okazje technologiczne”, które potrafi dostosować do potrzeb klientów.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Przedsiębiorczość technologiczna rozwija się na pograniczu nauk społecznych i technicznych, a firmy należące do grupy przedsiębiorczości technologicznej charakteryzują wyższy poziom nakładów na badania i rozwój (B+R) oraz wyższa innowacyjność w porównaniu z firmami działającymi w branżach tradycyjnych. Co więcej, przedsiębiorstwa te przyczyniają się do przyspieszenia tempa wprowadzania innowacji, a przez to również do szybszego wzrostu gospodarczego. Od lat 80. XX wieku obserwujemy szybki rozwój badań nad zjawiskiem przedsiębiorczości technologicznej, która stanowi już odrębny przedmiot badań. W związku z dynamicznym rozwojem nowych technologii należy również oczekiwać dalszego wzrostu zainteresowania naukowców tym obszarem badań.
Korporacje transnarodowe
Authors: Malewska Alicja 
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Korporacje transnarodowe ze względu na swoją charakterystykę często określane są mianem głównych kreatorów i beneficjentów globalizacji. W pierwszej części rozdziału zaprezentowano definicje podmiotów, które ze względu na swoje cechy (wielkość, skalę działalności, strukturę organizacyjną, strategię działania itd.) są zaliczane do grona korporacji.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Prekursorami umiędzynaradawiania produkcji były kompanie handlowe, jednak rozwój współczesnych korporacji notuje się na wiek XIX i XX. Kolejne fazy rozszerzania działalności następowały wraz ze zmianami politycznymi, postępującą globalizacją i liberalizacją rynków światowych.
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: Ekonomiści i politolodzy analizują fenomen korporacji transnarodowych z różnych perspektyw, szukając odpowiedzi na pytanie, co motywuje firmy do zakładania filii zagranicznych i na czym polega ich siła wpływu jako aktorów niepaństwowych.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Przyszła rola i znaczenie korporacji zależy w znacznej mierze od tego, w jakim stopniu rządy państw zdołają odzyskać nad nimi kontrolę.
Globalizacja a prawo międzynarodowe
Authors: Mik Cezary 
Published: March 2024

DEFINICJE POJĘCIA: Globalizacja jest pojęciem pozaprawnym. Obejmuje sferę fizyczną i cyfrową. Fizyczna dotyczy procesu powstania rynków globalnych, a cyfrowa – światowej sieci internetowej i przestrzeni cyfrowej. Globalizacja powoduje osłabienie państwa i wzrost znaczenia aktorów niepaństwowych, głównie korporacji transnarodowych. Jej istotnymi cechami są asymetria i sieciowość.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Według jednych globalizacja jest procesem ukorzenionym historycznie, powiązanym z rewolucjami przemysłowymi, według innych zaś jest czymś nowym. Współcześnie cechuje się szczególną intensywnością (hiperglobalizacja), lecz nie jest zjawiskiem trwałym.
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: Globalizacja wpływa na wspólnotę międzynarodową, ale nie znajduje to jednak wyrazu w jej prawnym ujęciu. Konsekwencją globalizacji są m.in. prawo transnarodowe, globalne prawo administracyjne oraz prawo globalne.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Globalizacja wpływa na prawo międzynarodowe, umacniając tendencję do jego konstytucjonalizacji, ale także deformalizacji. Obok tego pojawiają się także nowe koncepcje prawa, jak na przykład globalnych dóbr wspólnych czy globalnych dóbr publicznych.
Globalna produkcja wiedzy
Authors: Wojciuk Anna 
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Niniejszy tekst omawia zagadnienia globalnej produkcji wiedzy rozumianej jako działalność naukowa, badawczo-rozwojowa (B&R), a także działalność edukacyjna na poziomie szkolnictwa wyższego.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Analiza historyczna pokazuje, w jaki sposób wytworzyły się współczesne systemy nauki i szkolnictwa wyższego oraz w jaki sposób modele te podlegały dyfuzji i były przyjmowane w kolejnych państwach świata. Rozwój nauki i szkolnictwa wyższego był nieodłączną częścią procesów państwotwórczych oraz rewolucji przemysłowej.
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: Omówione zostały uniwersalne kryteria oceny dorobku naukowego oraz najważniejsze punkty krytyki tychże kryteriów. Omówiono globalne nierówności w szkolnictwie wyższym, nauce i działalności wdrożeniowej, wskazując, w jaki sposób dziedziny te budują potencjał państw w globalnej gospodarce.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Odniesiono się też do zagadnień normatywnych: sprawiedliwości oraz urynkowienia działalności naukowej.
Przedsiębiorczość społeczna – pojęcia, trendy i podejścia badawcze
Authors: Pacut Agnieszka 
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Przedsiębiorczość społeczna polega na inicjowaniu, mobilizowaniu i upowszechnianiu zmian społecznych poprzez przedsiębiorczą aktywność jednostek i organizacji. Ten rodzaj przedsiębiorczości jest wykorzystywany do rozwiązania problemów społecznych, jak też ich antycypowania w ramach lub w relacjach sektorów non-profit, prywatnego i publicznego.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Przedsiębiorczość społeczna stanowi obszar badań naukowych, element praktyki społecznej oraz przedmiot zainteresowania decydentów od końca XX wieku.
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: Artykuł opisuje zawartość, zakres i historię badań nad przedsiębiorczością społeczną wykorzystując analizę desk research.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Rozwój tego obszaru badań hamuje niejednoznaczność pojęciowa, brak spójnych ram teoretycznych i fragmentaryczność analiz.
Bezpieczeństwo kulturowe
Authors: Ziętek Agata Wiktoria 
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Bezpieczeństwo kulturowe może odnosić się do kondycji i trwania państwa oraz grup społecznych i jednostek (także jako możliwość realizacji ich aspiracji jako „bezpieczeństwo plus”). Określa ono relacje między różnymi podmiotami, angażując państwa, organizacje pozarządowe, media i ekspertów, których celem winno być wspólne bezpieczeństwo.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Zakończenie zimnej wojny doprowadziło do istotnej zmiany i przewartościowania w postrzeganiu bezpieczeństwa. Zaczęto zauważać jego niemilitarny charakter, a kultura stała się ważnym elementem w jego wielowymiarowym charakterze.
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: Powiązania kultury i bezpieczeństwa są trwałym elementem życia społecznego, dotykając tak zagadnień pojawiających się w związku z narastaniem zjawiska wielokulturowości, jak i z potrzebą ochrony materialnych i niematerialnych dóbr kultury.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Konieczne jest wypracowanie i uznanie warunków bezpieczeństwa materialnych i niematerialnych dóbr kultury.
Socjologia wielokulturowości
Authors: Porębski Andrzej 
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Wielokulturowość to współwystępowanie różnych kultur i grup narodowych, etnicznych i religijnych korzystających z tej samej przestrzeni, o różnym poziomie i charakterze interakcji.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Refleksja nad zróżnicowaniem kultur sięga przynajmniej średniowiecza. Współcześnie holistyczna wizja kultur jako zamkniętych, stabilnych całości ustępuje wizji, w której kultury wciąż przekształcają się i przenikają wzajemnie.
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: Zróżnicowanie kulturowe przechodzi przez kilka faz. Różne są także typy relacji między stronami układów wielokulturowych: od agresji, poprzez niechęć, niezrozumienie, obojętność, zainteresowanie, akceptację po współdziałanie. Tożsamość jednostkowa i zbiorowa w społeczeństwach wielokulturowych jest obecnie przedmiotem sporów o charakterze ideologicznym.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Rekomendacje zmierzają do wzmacniania zysków i ograniczania zagrożeń płynących z wielokulturowości.
Normatywne projekty wielokulturowości formułowane we współczesnej filozofii politycznej
Authors: Pietrzyk-Reeves Dorota 
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Jako kategoria normatywna wielokulturowość określa fundamentalne zasady, na jakich mogą współistnieć różne grupy etniczne i kulturowe w ramach państwa. Wiąże się z tym teza, iż różnorodność kulturowa jest wartością zasługującą na uznanie i ochronę.ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Zjawisko wielokulturowości trwa od dawna, jednak normatywne i polityczne projekty wielokulturowości pojawiły się dopiero przed kilkoma dekadami, kiedy okazało się, że przymusowa asymilacja imigranckich grup kulturowych zaprzecza podstawowym zasadom liberalnym.PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: Omawiane projekty wielokulturowości formułowane są w oparciu o różne założenia teoretyczne, takie jak „polityka uznania”, liberalna równość oraz autonomia jednostki. Każde z nich jest przedmiotem sporu.REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Spór, niekiedy zasadniczy, wokół norm wielokulturowości sugeruje, że potrzebna jest dalsza refleksja na temat modeli pozwalających ograniczyć wykluczenia i wzmocnić integrację grup kulturowych w ramach liberalnych demokracji.
Społeczność międzynarodowa
Authors: Pugacewicz Tomasz 
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Celem rozdziału jest charakterystyka tytułowej kategorii w ujęciu tradycji społeczności międzynarodowej rozwijanej w nauce o stosunkach międzynarodowych. W pierwszej części opisano trzy typy idealne, które występują w ramach szeroko pojętej wspomnianej tradycji: realizm, rewolucjonizm i racjonalizm.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: W części drugiej przedstawiono historyczny rozwój idei społeczności międzynarodowej od przełomu lat 50. i 60. XX wieku do trzeciej dekady XXI wieku oraz zidentyfikowano jej najważniejszych przedstawicieli.
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: W części trzeciej opisano pięć pozimnowojennych problemów poruszanych w tego typu studiach: (1) definicję społeczności międzynarodowej, (2) proces jej globalizacji i (3) regio­nalizacji, a także (4) spory między solidaryzmem i pluralizmem oraz (5) nierówności występujące między członkami społeczności.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Na końcu wskazano związki tradycji społeczności międzynarodowej z innymi ujęciami teoretycznymi (konstruktywizm, teoria reżimów międzynarodowych czy klasyczny realizm), a także jej miejsce w polskiej nauce.
Globalizacja i współzależność
Authors: Malewska Alicja , Filary-Szczepanik Mateusz 
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Rozdział prezentuje znaczenia pojęć „współzależność” i „globalizacja” w perspektywie rozmaitych obszarów nauk społecznych, a także ich wzajemnych relacji.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: W tekście przedstawione zostało pogłębianie się współzależności ekonomicznych, politycznych i kulturowych na przestrzeni dziejów, które doprowadziło do stanu obecnego. Globalizację wiąże się z procesami, które nastąpiły w XX wieku, jednak jej korzeni należy szukać znacznie wcześniej.
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: W kolejnej części rozdziału zaprezentowano wybór teorii oraz przedmiotów aktualnych badań nad tematem, podejmowanych m.in. w naukach o stosunkach międzynarodowych i polityce, ekonomii, socjologii, kulturoznawstwie.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Tekst kończy się zaprezentowaniem trzech możliwych scenariuszy rozwoju procesów globalizacyjnych i światowej współzależności.
Przedsiębiorczość, zarządzanie i przywództwo
Authors: Knap-Stefaniuk Agnieszka 
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Przedsiębiorczość, zarządzanie i przywództwo to pojęcia ze sobą powiązane, analizowane wielowymiarowo. Przedsiębiorczość jest definiowana jako postawa i wykazywanie m.in. takich cech jak kreatywność, innowacyjność, elastyczność i podejmowanie ryzyka; zarządzanie jest określane jako proces i działalność menedżerów realizowana poprzez planowanie, organizowanie, kierowanie ludźmi i kontrolowanie; przywództwo definiowane jest jako proces związany z wywieraniem wpływu na innych.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Rozważania na temat przedsiębiorczości, zarządzania i przywództwa pojawiły się w literaturze wiele lat temu. Poglądy dotyczące tych pojęć ewaluowały, a badania z nimi związane są kontynuowane, zwłaszcza w kontekście zróżnicowanych uwarunkowań kulturowych.
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: Przedsiębiorczość, zarządzanie i przywództwo, to pojęcia istotne z perspektywy jednostki, zespołu, organizacji czy społeczeństwa. Pojęcia te dziś powinny być analizowano szczególnie w kontekście różnic kulturowych.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I REKOMENDACJAMI: Zapoznając się z pojęciami ‘przedsiębiorczość’, ‘zarządzanie’ i ‘przywództwo’, można poszerzyć wiedzę dotyczącą tych zagadnień i ich praktycznych zastosowań. Analiza tych pojęć wymaga uwzględniania aktualnych uwarunkowań dotyczących różnych kultur.
Humanizm jako podstawa krakowskiej teorii „ius gentium”
Authors: Bajor Wanda 
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Krakowska średniowieczna doktryna prawa narodów (ius gentium) to system prawa międzynarodowego wypracowany w pierwszej połowie XV wieku przez polskich średniowiecznych uczonych, m.in. przez Pawła Włodkowica. Stworzono go na fundamencie humanistycznej zasady poszanowania godności istoty ludzkiej oraz ewangelicznym nakazie miłości bliźniego, którym jest każdy człowiek.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Teoria prawa międzynarodowego (ius gentium), sięgająca korzeniami czasów prehistorycznych, ewoluowała w ciągu wieków i podlegała intelektualnej obróbce. Twórczo przepracowana, usystematyzowana przez krakowskich uczonych na długo przed analogiczną teorią Francisco de Vittoria i Grocjusza, czyni z Polaków jej prekursorów. Była stosowana w praktyce przez polskich dyplomatów, m.in. w sporze z Krzyżakami, adresowano ją ponadto do zgromadzenia soborowego w Konstancji (1415–1418). Służyła do czynnej obrony fundamentalnych praw człowieka i narodów.
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: Ukazanie specyfiki polskiej myśli społeczno-politycznej i moralnej – osadzonej w europejskich nurtach doktrynalnych, inspirowanej w szczególności ideami humanizmu chrześcijańskiego, tworzącymi zaplecze ideowe, które oddziaływało na twórców polskiej, średniowiecznej szkoły prawa międzynarodowego i stanowiło fundamentalną podbudowę doktryny ius gentium.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Polska szkoła prawa międzynarodowego ujęta w aspekcie obrony podstawowych praw człowieka i wartości stanowiących fundament cywilizacji zachodniej – wolności, równości i braterstwa wszystkich ludzi, tolerancji oraz podmiotowości narodów – także jako budulec zbiorowej tożsamości i narodowej wspólnoty. Pytanie o współczesne uwarunkowania ideowe i mechanizmy społeczno-kulturowe wobec wskazanych wartości.
Wojny kulturowe
Authors: Wiącek Elżbieta 
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Termin „wojny kulturowe” odnosi się do sumy konfliktów dotyczących różnorodnych dziedzin życia, których osią jest pokojowe starcie spolaryzowanych grup w obrębie kultury narodowej. Współzawodniczące ze sobą grupy odwołują się do odmiennych zestawów wartości, determinujących konkretne rozwiązania w dziedzinie polityki społecznej.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Pojęcie culture wars („wojny kulturowe”) wprowadził do debaty publicznej James Davison Hunter w 1991 roku. Spopularyzował je polityk Patrick Buchanan, który rok później, podczas Narodowego Zjazdu Republikanów, wygłosił tezę, że „wojny kulturowe” to „walka o duszę Ameryki”.
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: Istotę zjawiska, jakim jest wojna kulturowa, można zrozumieć tylko przy zastosowaniu interdyscyplinarnego podejścia do problemu. Dotyczy on bowiem konfliktu dwóch podstawowych wizji porządku świata: konserwatywnych i liberalno-lewicowych. Zderzenie tych światopoglądów to walka nie tylko o polityczny i społeczny ład, ale także o system wartości podstawowych. Jest to więc w istocie spór cywilizacyjny.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Mimo nierozstrzygalnego charakteru sporów moralnych możliwe jest złagodzenie konfliktu. Ważne jest podjęcie wysiłku zrozumienia stanowiska adwersarzy oraz zauważenia słabości własnej pozycji, zmniejszenie radykalizacji języka używanego w sporze i ciągłe negocjowanie wspólnych sensów.
Zwrot piktorialny, ikoniczny i wizualny we współczesnej humanistyce oraz nauce o kulturze
Authors: Chmielecki Konrad 
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: W refleksji humanistycznej „zwrot wizualny”, funkcjonujący pod nazwami zwrotu piktorialnego (the pictorial turn) W.J.T. Mitchella i jego niemieckiego odpowiednika, zwrotu ikonicznego (Ikonische Wende) Gottfrieda Boehma, można określić jako swego rodzaju przekierunkowanie teoretyczno-metodologiczne z paradygmatu językowego na obrazowy albo wizualny, które mieści się w obszarze studiów kultury wizualnej (Visual Culture Studies) albo studiów wizualnych (Visual Studies), a także poddaje wielostronnym krytycznym badaniom wzrastającą rolę obrazów we współczesnym społeczeństwie.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Na przestrzeni lat 80. i 90. XX wieku „zwrot piktorialny” i „zwrot ikoniczny”, doprowadził do rozwoju dwóch dyscyplin naukowych: amerykańskiej teorii obrazu (Picture Theory) i jej niemieckiej wersji, czyli nauki o obrazie (Bildwissenschaft), która posiada również swój amerykański odpowiednik: Image Science. Te dyscypliny naukowe powstały mniej więcej w tym samym czasie. Według Mitchella zwrot piktorialny doprowadził również do rozwoju semiotyki obrazu Normana Brysona – dyscypliny uważanej obecnie za historyczną, ponieważ jej rozwój przypada na lata 80. XX wieku.
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: Amerykańskie rozważania na temat zwrotu piktorialnego były w dużej mierze uwarunkowane przez sprzeciw wobec dominacji języka, zapanowanie nad ikoną przez logos, i sprowadzały się do interpretacji logosu obrazu. Z kolei Boehm w swej koncepcji zwrotu ikonicznego, podobnie jak Mitchell, nawiązuje do koncepcji zwrotu lingwistycznego (linguistic turn), poszukując logiki obrazu różnej od logiki języka, ale w pierwszej kolejności zadaje pytanie „Czym jest obraz?” („Was ist ein Bild?”) i wskazuje na niezwykle szeroki zakres jego filozoficznych konotacji.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: W rozumieniu zaproponowanym przez Mitchella zwrot piktorialny daleko wykracza poza modele „tekstualności” i „dyskursywności”. W przypadku zwrotu ikonicznego Boehma inspiracja inter- i transdyscyplinarnymi badaniami nad obrazem bierze inicjatywę, inaczej niż w przypadku amerykańskich studiów kultury wizualnej, od filozofujących historyków sztuki i estetyków, którzy (począwszy od Aby Warburga) interesowali się różnymi formami obrazowania i wizualności.
Kulturowa teoria literatury
Authors: Weżgowiec Barbara 
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Kulturową teorię literatury ujmować można jako rodzaj panoramicznej syntezy (lub syntetyzującej teorii) i badawczej mody. W każdym z tych ujęć objawia się jej potencjał teoretyczny (nowe możliwości i metody badawcze) i interpretacyjny, związany z poszerzaniem pola badawczego.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Na gruncie polskim kulturowa teoria literatury pojawiła się w 1. dekadzie XXI wieku w następstwie tzw. zwrotu kulturowego w humanistyce. Na ten zwrot wpłynęły przede wszystkim dwa paradygmaty: nowoczesny (związany z przełomem antypozytywistycznym i zwrotem lingwistycznym) oraz ponowoczesny (związany z tzw. zwrotem antyteoretycznym).
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: Kulturowo zorientowana teoria literatury przesuwa akcent z teorii abstrakcyjnej na praktykę, czytanie i interpretację. Jej specyfika polega na kulturowym czytaniu literatury, tj. sięganiu do dorobku badań kulturowych (cultural studies) i wykorzystaniu tych praktyk interpretacyjnych do czytania tekstów literackich oraz zadawania literaturze pytań na temat kultury.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Kulturowa teoria literatury nie uzurpuje sobie prawa do bycia nową uniwersalną teorią. Jej siła syntetyzująca i wyjaśniająca jest słaba, ponieważ istotniejsze są rola pragmatyczna i użyteczność. Praktycznym wykładnikiem staje się tutaj interpretowanie (literatury/tekstów kultury) ukazujące kondycję egzystencjalną człowieka i jego uczestnictwo w zróżnicowanych praktykach (kulturowych) codzienności.