ประสิทธิผลของโปรแกรมบำบัดโรคซึมเศร้าด้วยการเจริญสติตระหนักรู้ความคิด: การทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบ
Authors: เคนบุปผา เกษราภรณ์ , จิตรักษ์ วิจิตรา , ฐิตะสาร อัญชลี , โชคสวัสดิ์ อรดี , ศิลปกิจ ชัชวาลย์ , อ่ำกลิ่น เจริญศักดิ์ 
Published: February 2025

บทนำ Mindfulness-Based Cognitive Therapy (MBCT) เป็นโปรแกรมบำบัดทางจิตวิทยาที่พัฒนา จากการบูรณาการ Mindfulness-Based Stress Reduction (MBSR) ของ Kabat-Zinn และ Cognitive Therapy ของ Beck เพื่อรักษาผู้ป่วยโรคซึมเศร้า โดยมุ่งเน้นการฝึกสติและการปรับเปลี่ยนความคิด ผู้ป่วยโรคซึมเศร้ามักมีความคิดบิดเบือนและเป็นลบ จนส่งผลต่ออารมณ์และพฤติกรรม การใช้โปรแกรม MBCT ช่วยให้ผู้ป่วยตระหนักรู้ความคิดและอารมณ์ในปัจจุบัน ลดการตอบสนองเชิงลบ และปรับเปลี่ยน พฤติกรรมที่ไม่เหมาะสม โปรแกรม MBCT ถูกนำมาใช้ในการป้องกันการกลับเป็นซ้ำของโรคซึมเศร้า และบรรเทาอาการซึมเศร้าในผู้ที่มีปัญหาเจ็บป่วยเรื้อรัง เช่น ผู้ป่วยเบาหวาน นอกจากนี้ยังช่วยส่งเสริม การตระหนักถึงความผาสุกในชีวิตของบุคคลทั่วไป ทำให้ MBCT เป็นแนวทางที่มีศักยภาพสูงทั้งในการป้องกัน และรักษาผู้ป่วยโรคซึมเศร้า ยังไม่พบการทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบถึงประสิทธิผลของ MBCT ต่อการป้องกันการกลับเป็นซ้ำของโรคซึมเศร้าและการลดอาการซึมเศร้าของงานวิจัยในประเทศไทย
วัตถุประสงค์ของการศึกษา เพื่อประเมินประสิทธิผลของโปรแกรมบำบัดโรคซึมเศร้าด้วย การเจริญสติตระหนักรู้ความคิดในการป้องกันการกลับเป็นซ้ำของโรคซึมเศร้าและลดอาการซึมเศร้า
การออกแบบ เป็นการทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบ
วิธีดำเนินการ การทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบดำเนินการตามหลักของ The Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses (PRISMA) guidelines คำถามการวิจัยคือ การบำบัดด้วยการเจริญสติตระหนักรู้ความคิดมีประสิทธิผลในการป้องกันการกลับเป็นซ้ำและลดอาการซึมเศร้าในผู้ป่วยโรคซึมเศร้าได้หรือไม่ เกณฑ์ในการคัดเลือกงานวิจัยกำหนดตามกรอบ PICO โดย P - Population เป็นผู้ป่วยโรคซึมเศร้าหรือผู้ป่วยที่มีอาการซึมเศร้าหลงเหลือหลังการรักษาหรือผู้ที่มีอาการซึมเศร้า I – Intervention เป็นโปรแกรม Mindfulness-Based Cognitive Therapy ที่ใช้สำหรับ บำบัดผู้ป่วยโรคซึมเศร้าหรือผู้ที่มีอาการซึมเศร้า C – Comparison เป็นโปรแกรมอื่น ๆ หรือการพยาบาล ที่ปฏิบัติอยู่หรือการรักษาด้วยยาต้านซึมเศร้าอย่างเดียว O - Outcomes ได้แก่ การป้องกันการกลับเป็นซ้ำ/กำเริบซ้ำ และการลดความรุนแรงของอาการซึมเศร้า การสืบค้นงานวิจัย ทำการสืบค้นจากฐานข้อมูลทั้งภาษาไทย และภาษาอังกฤษ ได้แก่ PubMed, Medline, PsycINFO, CINAHL, Web of Science, Embase, และ ThaiJo คำสำคัญที่ใช้ในการสืบค้นเอกสาร ได้แก่ mindfulness-based cognitive therapy or MBCT, depression, depressive disorders และการบำบัดความคิดด้วยการฝึกสติ ภาวะซึมเศร้า โรคซึมเศร้า โดยรูปแบบการวิจัย เป็นการวิจัยเชิงทดลองหรือกึ่งทดลอง ที่ตีพิมพ์เผยแพร่เป็นภาษาอังกฤษและภาษาไทย ระหว่างวันที่ 1 มกราคม 2545 - 31 ธันวาคม 2565 การคัดเลือกงานวิจัยที่สืบค้นได้ตามเกณฑ์ที่กำหนดและการประเมิน คุณภาพงานวิจัยโดยใช้เครื่องมือประเมินคุณภาพงานวิจัยของสถาบันโจนนาบริกส์ ดำเนินการโดยนักวิจัย 3 คน ทำงานอย่างเป็นอิสระต่อกัน กรณีที่ผลการคัดเลือกงานวิจัยหรือการประเมินคุณภาพงานวิจัยมีความแตกต่างกัน จะใช้วิธีการประชุมเพื่อหาข้อสรุปที่เป็นฉันทามติ ข้อมูลเกี่ยวกับชื่อผู้วิจัย ประเทศที่ทำการศึกษา ลักษณะของโปรแกรมบำบัดและโปรแกรมเปรียบเทียบ การออกแบบการวิจัย กลุ่มตัวอย่าง และผลการวิจัยของงานวิจัยที่คัดเลือกไว้ทบทวนวรรณกรรม ถูกสกัดในตารางเพื่อนำมาสรุปสังเคราะห์เนื้อหาและรายงานผล
ผลการศึกษา จากการทบทวนวรรณกรรมทั้งหมดที่ผ่านการคัดกรองตามเกณฑ์ PICO พบว่า มีงานวิจัยที่เกี่ยวข้องจำนวน 22 เรื่อง โดย 18 เรื่องเป็นงานวิจัยในต่างประเทศ และ 4 เรื่องเป็นงานวิจัยในประเทศไทย ซึ่งส่วนใหญ่เป็นการทดลองแบบสุ่มและมีกลุ่มควบคุม (randomized controlled trials: RCTs) ผลลัพธ์หลัก พบว่า โปรแกรม MBCT มีประสิทธิผลสูงในการป้องกันการกลับเป็นซ้ำของโรคซึมเศร้าในกลุ่มผู้ป่วยที่มีประวัติการป่วยซึมเศร้ามาแล้วตั้งแต่ 3 ครั้งขึ้นไป ผู้ป่วยที่ยังมีอาการหลงเหลือหลังการรักษา รวมถึงผู้ป่วยที่มีระยะเวลาเป็นโรคซึมเศร้านานกว่า 2 ปี นอกจากนี้ ยังพบว่าโปรแกรม MBCT มีผลดีต่อผู้ป่วยที่ไม่ตอบสนองต่อการรักษาด้วยยาต้านอาการซึมเศร้า และหญิงตั้งครรภ์ที่มีความเสี่ยง ต่อการกลับเป็นซ้ำของโรคในช่วงตั้งครรภ์ ผลลัพธ์เพิ่มเติม ในกลุ่มที่ได้รับโปรแกรม MBCT ร่วมกับยาต้านซึมเศร้า พบว่าอัตราการกลับเป็นซ้ำของอาการซึมเศร้าลดลงอย่างมีนัยสำคัญ เมื่อเปรียบเทียบกับกลุ่มที่ได้รับเพียงยาต้านซึมเศร้าและการบำบัดแบบมาตรฐาน โปรแกรม MBCT ยังมีการประยุกต์ใช้กับผู้ป่วยที่มีภาวะซึมเศร้าและโรคทางกายเรื้อรัง เช่น มะเร็ง เบาหวาน และกระเพาะอาหารอักเสบ โดยสามารถลดอาการซึมเศร้าและความวิตกกังวลที่สัมพันธ์กับโรคได้ และมีการพัฒนาในการบำบัดจากเดิม แบบกลุ่มบำบัดเป็นแบบรายบุคคล รวมทั้งเริ่มมีการพัฒนาเป็นแบบออนไลน์ โดยมีผู้บำบัดเป็นผู้ช่วย ทางออนไลน์มากยิ่งขึ้น
ข้อเสนอแนะ โปรแกรมการบำบัดด้วยการเจริญสติตระหนักรู้ความคิด มีประสิทธิผลในการป้องกัน การกลับเป็นซ้ำของโรคซึมเศร้าและลดอาการซึมเศร้า โดยเฉพาะเมื่อใช้ร่วมกับการรักษาด้วยยาต้าน อาการเศร้าหรือการบำบัดอื่น พยาบาลจึงควรนำโปรแกรม MBCT ไปประยุกต์ใช้ในการดูแลผู้ป่วยโรคซึมเศร้ากลุ่มต่าง ๆ โดยปรับให้เหมาะสมกับบริบทของผู้ป่วยและมีการคงไว้ของหลักการสำคัญของโปรแกรมการบำบัดด้วยการเจริญสติตระหนักรู้ความคิด คือ การช่วยให้ผู้เข้ารับการบำบัดได้ตระหนักรู้ถึงการอยู่กับปัจจุบันและสามารถมองเห็นตัวเองแยกจากรูปแบบความคิดเก่า ๆ และอารมณ์ความรู้สึก ตลอดจนสามารถนำไปใช้ในชีวิตประจำวันเพื่อให้เป็นวิถีชีวิตปกติ และควรนำโปรแกรม MBCT รูปแบบออนไลน์ไปประยุกต์ใช้เพื่อเพิ่มการเข้าถึงของผู้ป่วยโรคซึมเศร้าหรือการใช้รูปแบบการบำบัดแบบผสมผสาน นอกจากนี้ ควรทำการศึกษาเพื่อประเมินประสิทธิผลของโปรแกรม MBCT ต่อการป้องกันการกลับเป็นซ้ำของโรคซึมเศร้าและลดอาการซึมเศร้า โดยออกแบบการวิจัยเป็นเชิงทดลองแบบสุ่ม ที่มีการเปรียบเทียบกับโปรแกรมการบำบัดอื่น ๆ หรือการรักษาด้วยยาต้านอาการซึมเศร้า และศึกษาในกลุ่มตัวอย่างขนาดใหญ่ เพื่อความน่าเชื่อถือในการยืนยันผลการวิจัย