UNIVERBATION AS AN EXTRASYSTEMAL PHENOMENON IN THE POLISH LANGUAGE
Authors: Дьячок Н. , Датченко Ю. 
Published: February 2025

Kompresja mowy w ogóle, a niewerbalizacja w szczególności, stają się obecnie istotnymi obiektami badań ze względu na brak wspólnej opinii naukowej na temat ich rzeczywistego statusu i miejsca w przestrzeni językowej. Przedstawiciele współczesnej slawistyki podchodzą do definicji tego procesu z różnych pozycji: interpretują jego istotę zarówno szeroko, jak i wąsko. Wszyscy jednak skłaniają się ku uznaniu uniwerbizacji za zjawisko słowotwórcze, a więc systemowe zjawisko językowe. Propozycje polskich badaczy dotyczące definiowania tego aktualnego zjawiska nie są wyjątkowe. Uważna analiza rezultatów uniwebizacji i osobliwości tego procesu pozwala zauważyć, że w pewnym stopniu nie spełnia ona wymogów systematyczności, ale podlega wpływom systemu, presji, a więc jawi się jako szczególne zjawisko pozasystemowe, funkcjonujące zgodnie z regułami ogólnego systemu językowego. Jest to powód, by unwerbizację, zwłaszcza w języku polskim, zakwalifikować jako zjawisko podsystemowe i proces podsystemowy.
Celem pracy jest określenie zasad interpretacji uniwerbizacji w języku polskim jako przestrzeni ogólnosłowiańskiej. Osiągnięcie tego celu wiąże się z rozwiązaniem następujących zadań: 1) analiza istniejących tendencji w definiowaniu uniwerbizacji; 2) rozróżnienie szerokiego i wąskiego rozumienia badanego zjawiska; 3) określenie zasad słowotwórstwa i formotwórstwa w zależności od typów motywacji; 4) zaproponowanie podejścia do zdefiniowynia uniwerbizacji, które będą uniwersalne dla materiału słowiańskiej grupy językowej rodziny indoeuropejskiej.
Metody i techniki badawcze. Do wyboru materiału faktycznego zastosowano metodę ciągłego doboru próby. Metoda opisowa była odpowiednia do opisu jednostek w ramach określonego tematu. Metoda porównawcza pomogła w typologizacji i zestawieniu materiału faktycznego jednego języka słowiańskiego z innymi. Metoda strukturalna była stosowana w kontekście implementacji cech strukturalnych badanych jednostek.
Najważniejsze konkluzje. W procesie funkcjonowania każdego dynamicznego systemu językowego istnieje etap, w którym elementy aktywności mowy podlegają zmianom, a połączenia między nimi są sformalizowane i ostatecznie ustabilizowane. To właśnie na tym etapie można uruchomić mechanizm kompresji oparty na ogólnej integracyjnej funkcji mózgu/myślenia, pod warunkiem że obecne są czynniki częstotliwości i powtarzalności aktywności. Tak więc kompresja stabilnych połączeń jest uniwersalnym mechanizmem mentalnym, który powinien funkcjonować również w mowie. Proces ten przybiera różne formy w języku, najczęstsze z nich to elipsa, skrót, skróty graficzne, uniwerbizacja itp.
Podsumowanie. Artykuł traktuje uniwerbizację jako szczególny sposób słowotwórstwa wewnętrzno-mownego, zwłaszcza w języku polskim. Charakteryzuje się ona motywacją wewnętrzną i jest zdeterminowana przez tożsamość semantyki pierwotnej jednostki nominalnej i jej mownych/tekstowych wcieleń, które formalnie różnią się od siebie. Uniwerbizacja jako niesystemowy sposób tworzenia najpierw nowych form, a następnie nowych jednostek leksykalnych w języku polskim powtarza mechanizmy powstawania uniwerbów (uniwerbatów, uniwerbizmów) w innych językach słowiańskich, a nawet germańskich. Mamy tendencję do odróżniania uniwerbizacji od innych kompresyjnych procesów słowotwórstwa wewnętrznego – abrewiacji, kompresji formalnej, uniwerbizacji złożonej, elipsy – ze względu na specjalne konstrukcje jej przejawiania się.