bluuebunny/crossref_metadata_2025_split huggingface dataset:
Жиембет жырау толғауларындағы көшбасшылық идея
Authors: Әлтай А.Д. , Жалелов Д.С. 
Published: February 2024

Мақалада Жиембет Бортоғашұлының мұрасы мен жыраулық өнердің синкреттілігін анықтап, саралау мақсат етілген. Жиембет Бортоғашұлы шығармашылығын негізге ала отырып, жыраулардың тұлғалық қасиетінің көп қырлылығын анықтау да мақаламыздың негізгі зерттеу нысанына алынған. Жиембет жырау толғауларынан көрінетін көшбасшылық қасиетін жан-жақты саралап, әдеби талдау тұрғысынан тұжырымдар жасалды. Толғаулардың кезеңіне қарай айтылған тұстарына тоқталу арқылы автор бойындағы көшбасшылық қасиет зерттеушілер пікірлеріне сүйене отырып талданды.
Асан қайғы, Сыпыра, Қазтуған, Доспамбет, Шалкиіз, Ақтамберді, Үмбетей, Тәтіқара, Бұқар жыраулардың шығармашылығындағы көшбасшылық идея Жиембет жыраудың да тұлғалық қасиетінде орын алған. Хандық дәуірде хандар кеңесшілерімен үнемі санасып, пікірін тыңдап, шешім қабылдайтын болған. Сол себепті жыраулардың хандық дәуірдегі рөлі орасан зор еді. Мақаламызда жыраудың тұлғалық қасиетіндегі көшбасшыға тән хан мен халықты байланыстыру, ханға оңтайлы жауап беру, шешім қабылдауға бағыттау, батырлардың ұрыс алдындағы шеберлігіне рухани тұрғыдан дем беру сынды құндылықтар көрсетіліп, кең түрде талданды. Талдау барысында жырау толғауларынан үзінділер негізінде мысалдар келтірілді.
Жиембет Бортоғашұлы тұлғалық болмысының бір қыры – көшбасшылығы. Жыраудың бізге жеткен толғаулары мақаланың негізгі дереккөзі және зерттеу нысанына айналады. Есім ханға қарата айтылған толғауларынан мысалдар келтіріліп, ғылыми түйіндеулер жасалды. Ғалым-зерттеушілердің дәлелді дәйектемелері мен пікірлері басшылыққа алынып, таңдаулы еңбектерге сілтеме берілді.
Моңғол тілі дыбыстарының махбод теориясы бойынша жіктелуі
Authors: Ганболд Д. 
Published: February 2024

Мақалада Ежелгі Үндістанда заттардың және табиғаттың сан алуан құбылысын түсіндіріп келген махбод теориясының тіл білімінде де қолданылғандығы баяндалады. Бұл теория буддизм арқылы моңғол халқының наным-сеніміне ғана емес, тіл танымына да әсер етті. Сондықтан ең әуелі «ұлы бес элемент» деп аталатын терминнің және моңғол дәстүріндегі махбод теориясының негізгі мән-мағынасы талданады.
Моңғолдың дыбыс ілімінің дәстүрі шығыстық, соның ішінде ежелгі үнді, тибет тілдерінен және «Ганжуур», «Данжуур» топтамасынан аударылған шежірелерге, қытай, тибет, корей тіл білімінің туындыларына негізделеді. Моңғолдың оқымысты діндарларының, тілші ғалымдарының махбод теориясын қалай түсініп, тілдік дыбыстарды жіктеуде қандай ұғымдар мен терминдер қолданғанына назар аударады. Автордың пікірінше, аталған теорияға сәйкес моңғол тілі дыбыстарының жіктелуі тілдік дыбыстардың жасалу жолының түпкі сипатын нақтылап берумен қатар дыбыстардың өзгеруі, дыбыс ағынындағы орны, заңдылығын түсінуге алғашқы қадам болды; бұл дыбыстық жіктелім буынға негізделгендіктен, дыбыстардың «бірге өмір сүруі» жағдайы, үйлесуі мен үндесімін нақты көруге жағымды жағдай жасады.
Мақаланың қорытындысында Үнді философиясындағы махбод теориясы негізінде қалыптасқан моңғол тілі дыбыстарының жіктелімінің төрт түрлі пайдасы анықталды.
Қазақ тілін оқыту үдерісінде қолданылатын тапсырма түрлері
Authors: Туякбаева Р.Р. , Ашенова А.Т. , Мансуров Н.Б. 
Published: February 2024

Мақалада жоғары оқу орындарында «Қазақ тілі» пәнінен білім беру мен оқу үдерісінде қолданылатын тіл үйрету әдістемесі қарастырылады. Лексика-грамматикалық тапсырмаларды түсіндіру барысында цифрлық технологияларды қолдану мүмкіндігі көрсетіледі. Бүгінгі таңда цифрлық технологияларды қолдануға байланысты ақпараттар, ақпараттық ресурстар көптеп саналады. Қазақ тілін оқыту үдерісінде цифрлық технологияларды пайдалану мақсатында ресми сайттардағы ресурстарды қолданған тиімді деп санаймыз. Мақалада сабақ барысында ҚР БжҒМ сайтындағы «Пайдалы сілтемелерді» қолдану ұсынылады. Мәтінмен жұмыс жасауда білім алушылар жаңа сөз, сөз тіркестерінің мағынасын анықтап, түсіну үшін «Сөздік қор» айдарын тікелей пайдалануына болады. Сондай-ақ цифрлық технологияларды қолдана отырып, сабақ тақырыбына сәйкес алынған бейнематериалдағы ақпараттармен жұмыс жасау барысында жаңа сөздерді меңгеретіндей, айтылым бойынша өзіндік ой-пікір, көзқарасын білдіре алатындай, жазылымға байланысты сауаттылықты арттыратындай тапсырма түрлері ұсынылады. Сауаттылықты арттыру мақсатындағы жазылым тапсырмаларын орындауда «Қазақ тілінің орфографиялық электрондық базасын» қолданған тиімді. «Қазақ тілін» оқыту үдерісінде жаңа технологияларды қолдану – білім алушының сөздік қорын кеңейтуге, ойын еркін жеткізе білуге, ақпараттарды сыни тұрғыдан талдауға, өз пікірін сауатты жаза білуге дағдыландырады.
Әшекей бұйым атауларының сөзжасамдық сипаты
Authors: Саликжанова Ш.Б. 
Published: February 2024

Әшекей бұйымдар – бұл ғасырлар бойы дамып, қалыптасқан, бізге атадан балаға мұра етіп қалдырылған ұлттық өнер туындысы, дәстүрлі және халықтық өнердің сарқылмас көзі. Халық қолөнері қандай болмасын оның тарихы әлеуметтік құрылымымен, әдет-ғұрыптарымен, салт-дәстүрлерімен өрілген.
Зергерлік бұйымдар – бойында көркем образдардың өзіндік ерекшелігін мұқият сақтаған жәдігер және қанша ғасыр өткеніне қарамастан, ол ұрпақтан-ұрпаққа мұра ретінде беріліп келеді. Бұл өнер біздің ұлттық мәдениетімізде ерекше құндылықтар болып қана қоймайды, сонымен қатар бір жағынан, тіліміздің бай лексикалық қорынан орын алады. Екінші жағынан-рухани, философиялық, эстетикалық көзқарастар көрсеткіші ретінде өскелең ұрпақты ұлттық рухта тәрбиелеуде, халық шығармашылығын, дәстүрлерді меңгеруде өте маңызды. Біздің ұлттық мәдениетіміздегі қолданбалы өнер халқымыздың тарихының, оның ұлттық бірегейлігінің, дүниетанымының үйлесімді дамуын көрсетеді.
Зерттеудің мақсаты – зергерлік бұйым атауларының сөзжасамдық сипатын ашу. Мақалада осы мақсатқа сай талдау жасалады, соның негізінде зергерлік бұйымға қатысты аталымдардың көпшілігі аналитикалық тәсіл арқылы жасалғаны дәйектеледі. Біздің тілімізде кейбір әшекей атаулары сирек қолданылатындықтан көнерген сөздер қатарынан орын алатын жағдайлар бар, кейде олардың мағынасын тек мәтін шеңберінде түсінуге болады. Сондықтан сәндік бұйым атауларына лингвистикалық талдаулар жасаудың маңызы зор екендігі айтылады.
Художественные средства создания пейзажа в национальной литературе и станковой живописи Казахстана XX в.
Authors: Личман Е.Ю. 
Published: February 2024

В статье исследуется проявление психологизма при создании А.С.Пушкиным образа главного героя в романе «Евгений Онегин». Рассматривается сохранение этого же метода казахским классиком Абаем при переводе отрывков «Письмо Татьяны к Онегину», «Письмо Онегина Татьяне» из романа на казахский язык. Творческий перевод иноязычным поэтом дополнен своим вариантом видения конца жизненного пути пушкинского героя из романа в стихах. Казахским поэтом создано «Предсмертное письмо Онегина». Таковое отсутствует в сюжете пушкинского оригинала. Мотивируется создание варианта «Предсмертное письмо Онегина» Абаем Кунанбаевым. Проблемы переводов Абаем отрывков из пушкинского произведения в отечественном литературоведении исследованы до этого А.С.Калмурзаевым, К Жумалиевым, Ш.Елеукеновым, С.Фомичёвым, Г.Бельгером.
Нами рассматривается абаевская рецепция пушкинского героя, влияние на казахского поэта художественного стиля Пушкина при отображении обыденного конфликта и психологии, порожденных воздействием среды и социальных отношений, взаимоотношений между мужчиной и женщиной. Акцентируется внимание читателя на особенности социально-исторического развития казахского общества, национальной картины мира, индивидуального таланта акына.
Анализируется общее и индивидуальное в психологическом отображении, воспроизведении образа Онегина в художественном стиле А.С.Пушкина и Абая Кунанбаева.
Предполагается, что сравнение художественных стилей двух классиков будет способствовать познанию творческой индивидуальности, неповторимости казахского гения и его места в общем развитии литературы, национальной и мировой.
Ergonomic learning of the language of the urban environment
Authors: Yerbulatova I. K. , Кurmanova B.Kh. , Magauova A.T. , Almurzina S.S. 
Published: February 2024

The proposed article contains the materials of the currently ongoing ergonomic research focused on the development of the problem of ergodesign design related to the study of the phenomenon of human visual comfort when perceiving fragments of the urban environment. The terminological meaning of the word "ergonym" was found from the very beginning of the 20th century when there was no fixed concept yet. For this reason, the semantic meaning was inaccurate due to the greater flow of linguists and their opinion. But through the practical part, the authors managed to exclude similar onyms, thereby expanding the onomastic field. The practical part of the article consisted in the study of local ergonyms of the urban center of Western Kazakhstan, denoting objects serving motor vehicles.
To collect onomastic research material, the following methods and techniques were used: sociolinguistic and psycholinguistic methods, level analysis when studying the linguistic characteristics of onyms; as well as general scientific methods, primarily modeling and experiment. The results of the study confirm the hypothesis that the language situation has a huge impact on the processes of formation of ergonymic space and, as a sociolinguistic phenomenon, reflects the level of the ethnic and cultural component of society
Хұсрау-Шырын» поэмасы және түркі халықтарының эпикалық мұрасы
Authors: Сағымжанова Т.Б. , Сағындық Н.Б. , Алкая Е. 
Published: February 2024

Мақалада ислам мәдениеті кезіндегі түркі өркениеті жетістіктері мен шығыстық классикалық әдебиет үрдісін сабақтастырдық. Шығыстық қисса-дастандарды зерттеуші-ғалым А. Қыраубаева қисса-дастандар хақында олардың тууы мен қалыптасуы тұрғысынан талдай келіп, қисса-дастан жанрының ежелгі әдебиетімізде ХІІІ-ХІҮ ғасырларда туып, ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың бірінші жартысында дамып-қалыптасқанын дәлелдейді. Мақаланың негізгі идеясына айналған шығыстық қисса-дастандардың арасынан ең бастысы ретінде «Хұсрау-Шырынды» алғанымызбен, сол дәуірдегі бірқатар еңбектер де талданды. Өйткені, түркі халықтарының эпикалық мұрасын құрайтын тарихтың терең қойнауы бәрімен тығыз байланысты.
Мақаланың негізгі бөлімі шығыстық қисса-дастандар мен ғашықтық жырлар өзіндік стилі мен сюжет дамуы қалыптасқан жанр ретінде тарих қойнауынан нәр алып, ХХ ғасырдың басына дейін жалғасқан сөз өнерінің үлкен бір саласы екендігін ұғындырады.
Қорытынды бөлімде қазақтың терең тарихындағы ғашықтық дастандарындағы ұқсастықтары мен негізін салыстырмалы түрде қарастыра отырып түйін шығарамыз. Әлемдік ғылымның зерттеу нысанына айналған шынайылық пен фольклордың арасындағы байланыстың қаншалықты нығыз орналасқанына қорытынды бөлім нақты анықтама береді.
About One Linguistic Problem
Authors: Polyakov O. M. 
Published: February 2024

Introduction. The article continues a series of publications on R-linguistics and is dedicated to the ternary hypothesis and the problem of modeling the world associated with it. The essence of the ternary hypothesis is based on the assumption that any natural language does not use verbs with arity (valency) above three. This hypothesis creates an epistemological problem, the essence of which lies in the mismatch between the constraints of the dimensionality of thinking and the dimensionality of some phenomena and processes of the surrounding world. The indicated problem is directly related to language, since language reflects human thinking and the structure of the world model.Methodology and sources. The results obtained in the previous parts of the series are used as research tools. To develop the necessary mathematical representations for verbs with high valence, the categorization axioms formulated earlier in the series are used.Results and discussion. It has been shown that cases of multiple indirect objects are related to data dependencies in the sentence. Methods of categorization have been developed for ternary relations and relations with higher arity. It has been demonstrated that even in this case, all conditional categorizations and conditional verbs can be reduced to a single categorization.Conclusion. The ternary hypothesis and the ternary problem are formulated. Based on the study of data dependencies, it is shown that the ternary hypothesis is most likely true for all natural languages. Based on the study of methods of categorizing relations with arity higher than three, it is demonstrated that in this case linguistic spaces show stability regardless of the location of categories in the sentence, which makes it possible to describe highdimensional interactions using subordinate clauses. Thus, the appearance of subordinate clauses in all languages of the world is associated with the need to describe highdimensional interactions in the world model human.
Armenian Diaspora of Mordovia: Socio-Cultural Portrait (Experience of Sociological Analysis)
Authors: Barinova O. N. , Kuzina O. N. , Manaeva I. V. 
Published: February 2024

Introduction. The relevance of studying national diasporas in Russia is due to the intensification of ethno-confessional contradictions in the near abroad and the expansion of migration flows. The importance of the issues of adaptation and integration of migrants within the framework of established regional societies increases, a certain conflict potential within diasporas is fixed. The scientific novelty consists in the fact that the data of the sociological study of the Armenian Diaspora for 2023 was introduced into scientific circulation. The purpose of the article is to describe the sociocultural portrait of the Armenian Diaspora in the conditions of a multi-ethnic and multi-confessional region (Republic of Mordovia).Methodology and sources. The genre of the sociological portrait in the framework of the study of society involves a comprehensive description of society, a systematic analysis of its basic characteristics. The authors compiled a sociocultural portrait of the Armenian diaspora, and at the same time emphasized the problems of adaptation and integration of Armenians into the multiethnic space of the region.Results and discussion. The primary data were the results of two waves of sociological research in 2017 and 2023, conducted by employees of the State Institution of the Republic of Moldova «Scientific Center for Socio-Economic Monitoring». 185 respondents were interviewed in 2017 and 285 in 2023. The sample is targeted, the recruitment of respondents was carried out through regional diaspora networks, as well as by the «snowball» method. As a result, the features of the settlement of the Armenian Diaspora, employment and labor practices are identified. The article characterizes the ethnic and confessional attitudes of the diaspora, and also reveals the specifics of social identity and linguistic attitudes.Conclusion. The socio-cultural portrait of the Armenian Diaspora in Mordovia is quite static and differs in already formed features. The social well-being of Armenians in Mordovia is generally positive. Positive assessments prevail in the perception of the financial situation, relations with the local society, and respect for their rights. The integration processes taking place in the Armenian Diaspora are characterized by a high degree of expression and positive dynamics, but do not imply complete assimilation. Integration occurs with varying degrees of intensity in specific areas of everyday life, such as economic, social, cultural and political.
Formation of a Positive Image of People with Disabilities in Modern Russian Media as the Basis for their Social Inclusion
Authors: Margyan Ya. A. , Rocheva Ya. S. , Shavonin A. L. 
Published: February 2024

Introduction. The social policy of the Russian state is aimed at involving socially vulnerable groups of the population in all spheres of social life. One of the most important mechanisms of social inclusion is the formation of a positive image of people with disabilities in modern Russian media. Studying the features of the representation of people with disabilities in various types of media will form the basis for their future sociological monitoring and the creation of a positive image of people with disabilities in Russian society.Methodology and sources. The methodological basis of the study is the works of Russian and foreign sociologists devoted to the problems of social inclusion of people with disabilities. An integrative and inclusive approach is substantiated to ensure a transition from solving situational problems to the comprehensive implementation of inclusive practices for people with disabilities. The main research method is qualitative content analysis of articles from federal media and social media.Results and discussion. The conducted research and comparison of its results with a previously performed analysis of the representation of people with disabilities in the federal media made it possible to identify the main features of the formation of a positive image of people with disabilities in social media in accordance with the principles of social inclusion. In social media, the image of people with disabilities, more often than in traditional media, is constructed through the stories of individual representatives of this social group, a description of their life and everyday life. Such an approach, according to the authors, is a more effective tool for the social inclusion of people with disabilities than materials about the social group as a whole and the benefits provided to them, which more often appear in traditional media. Also, a special approach requires studying the comments under the main materials, which are the main difference between social media and traditional media.Conclusion. Based on the author's comparative research, conclusions are drawn about differences in the representation of people with disabilities in traditional media and social media. Based on these findings, directions for improving the activities of Russian media in creating a positive image of people with disabilities are formulated, and recommendations for further study of the representation of people with disabilities in the media are presented.
Choosing Routes in Urban Areas that are Robust Against Minor Nonrecurring Traffic Incidents
Authors: Fazekas Zoltan , Obaid Mohammed , Gáspár Péter 
Published: February 2024

The paper looks at certain vehicle-level re-routing issues within urban road networks, and related network-level traffic management issues. These arise mostly when the traffic along a route of significance is hindered, slowed down, or even blocked because of some – possibly minor – unexpected, nonrecurring traffic incident at a sensitive road location, or road section. Considerations for planning routes in urban areas – routes that are in some sense robust against such incidents – are presented herein. Also, the on–the–spot detection of traffic queues by an ego-vehicle – relying on data streams from on-board visual line-of-sight (LoS) exteroceptive sensors watching, scanning and monitoring the ego-vehicle's road environment, and by some on-board dedicated real-time detection systems processing and analyzing the incoming data streams – is touched upon. However, this traffic congestion avoidance and mitigating approach – effectuated either by individual autonomous vehicles, or by human drivers – presumes availability of alternative routes, which is not the case for a good portion of the route considered. A route planning approach that could be used for routes with such critical sections is proposed and motivated through an example of an urban route of significance.
Pengaruh Media Sosial dan Komunikasi Publik Gubernur terhadap Opini Publik (Studi Analisis Regresi Pada Kepemimpinan Gubernur Kepulauan Bangka Belitung Periode 2017-2022)
Authors: Anindita Listya 
Published: February 2024

Penelitian ini bertujuan untuk menganalisis pengaruh media sosial dan komunikasi publik gubernur terhadap opini publik, studi analisis regresi pada kepemimpinan Gubernur Kepulauan Bangka Belitung Periode 2017-2022. Metode penelitian yang digunakan adalah metode kuantitatif, dengan paradigma positivisme, Populasi penelitian ini adalah penduduk Bangka Belitung yang berusia 17 tahun ke atas dan memiliki hak untuk memilih sebanyak 913.239 orang. Dengan Teknik multistage cluster sampling, didapat jumlah sampel sebanyak 600 responden. Teknik analisis data menggunakan metode regresi berganda. Hasil uji koefisien determinasi yang bertujuan untuk mengukur seberapa besar presentase pengaruh media sosial dan komunikasi publik gubernur terhadap opini publik mengindikasikan 19,6%, sisanya sebesar 80,4% variabel dalam opini publik masih tidak dapat dijelaskan oleh variabel-variabel dalam penelitian ini. Koefisien korelasi (correlation coefficient) sebesar 0,443 nilai ini menunjukan adanya hubungan positif antara variabel media sosial dan komunikasi publik dengan pengaruh sedang terhadap varibel opini publik. Hasil pengujian signifikansi statistik dari variabel pengaruh media sosial dan komunikasi publik terhadap opini publik berpengaruh posistif dan signifikan.
Native microalgal-bacterial consortia from the Ecuadorian Amazon region: an alternative to domestic wastewater treatment
Authors: López-Patiño Amanda M. , Cárdenas-Orrego Ana , Torres Andrés F. , Navarrete Danny , Champagne Pascale , Ochoa-Herrera Valeria 
Published: February 2024

In low-middle income countries (LMIC), wastewater treatment using native microalgal-bacterial consortia has emerged as a cost-effective and technologically-accessible remediation strategy. This study evaluated the effectiveness of six microalgal-bacterial consortia (MBC) from the Ecuadorian Amazon in removing organic matter and nutrients from non-sterilized domestic wastewater (NSWW) and sterilized domestic wastewater (SWW) samples. Microalgal-bacterial consortia growth, in NSWW was, on average, six times higher than in SWW. Removal rates (RR) for NH4+- N and PO43−-P were also higher in NSWW, averaging 8.04 ± 1.07 and 6.27 ± 0.66 mg L−1 d−1, respectively. However, the RR for NO3− -N did not significantly differ between SWW and NSWW, and the RR for soluble COD slightly decreased under non-sterilized conditions (NSWW). Our results also show that NSWW and SWW samples were statistically different with respect to their nutrient concentration (NH4+-N and PO43−-P), organic matter content (total and soluble COD and BOD5), and physical-chemical parameters (pH, T, and EC). The enhanced growth performance of MBC in NSWW can be plausibly attributed to differences in nutrient and organic matter composition between NSWW and SWW. Additionally, a potential synergy between the autochthonous consortia present in NSWW and the native microalgal-bacterial consortia may contribute to this efficiency, contrasting with SWW where no active autochthonous consortia were observed. Finally, we also show that MBC from different localities exhibit clear differences in their ability to remove organic matter and nutrients from NSWW and SWW. Future research should focus on elucidating the taxonomic and functional profiles of microbial communities within the consortia, paving the way for a more comprehensive understanding of their potential applications in sustainable wastewater management.