bluuebunny/crossref_metadata_2025_split huggingface dataset:
About the universal expression resources neurophysiological basis of the emotion concept in Azerbaijani, English and Russian language
Authors: Rzayeva S.M. 
Published: February 2024

The object of research of the article is the verbalization resources of the concept of “emotion” in Azerbaijani, Russian and English languages. Subject-problem based on theoretical ideas investigated with reference to specific examples. In the semantic universal rank of the concept of “emotion” realized metaphorical transitions of cognition, neurophysiology, psychology, also carried out in the context of theoretical approaches to psycholinguistics. The choice of such a research method is due to the fact that the metaphorization of the concept of «emotion» in expressions is based on the description of psychosomatic effect created by emotions. There are different resources for verbalizing the concept of «Emotion» in different systematic languages.
The analysis of specific examples shows that expressions related to the concept of «emotion» in Russian, English and Azerbaijani languages created with reference to universal paralinguistic means and they have neurophysiological similarities with each other in terms of emiology.
It was concluded that although there are various resources in Azerbaijani, Russian and English for the verbalization of the concept of «emotion», this process is basically among the resources of universal verbalization to be based on neurophysiological, psychosomatic, psycholinguistic, and paralinguistic resources too. Although these languages carry different mentalities, have common “emotion-generating” resources and this community provides universal mechanisms for the verbalization potential of the concept of “Emotion”. It means the activation of these universal mechanisms, despite there are national mental differencies, in the process of verbalization of the concept of «Emotion» in Azerbaijani, English and Russian languages are various in form, but in the content are almost in the same expressions.
The image of the city in ancient Turkic monuments
Authors: Amangazykyzy M. , Alimbayev A.Е. 
Published: February 2024

The article deals with the city models in the philosophical tractates «Beneficial knowledge» by Yusuf Balasaguni and «Diwani Hikmet» by Ahmed Yasawi. The above mentioned philosophical tractates «Beneficial knowledge» by Yusuf Balasaguni and «Diwani Hikmet» by Ahmed Yasawi are nowadays the common heritage of the Turkic people as a treasure of the history of social, cultural and literary life of the middle ages. All-round systematic study of the ethnic group and statehood, language and graphic system, historical, cultural and ethnopolitical situation of the Kazakh and other Turkic people is an important task for our contemporaries. There are a lot of evidences that the Turkic people inhabiting the vast steppes at the junction of Europe and Asia have long been accustomed to urban life. This is evidenced by the description of the life of the city's inhabitants that can be found in medieval works: «Beneficial knowledge» by the philosopher, poet Y. Balasaguni and «Diwani Hikmet» by A. Yasawi. City Kuzorda (Balasaguni) and Kashgar are mentioned in the work of Y. Balasaguni «Beneficial knowledge» and the cities Medina, Mecca and Turkestan are mentioned in the work «Diwani Hikmet» by A. Yasawi. We have identified the following models of the city through hermeneutical analysis of the selected artistic works: 1. «City – space»; 2. «City – sacred place»; 3. «City – citizens»; 4. «City – disappointment»; 5. «City – historical figures».
Қазақ тіліндегі пандемия лексикасы
Authors: Сәрсеке Г.Ә. 
Published: February 2024

Мақала қазақ тіліндегі Covid-19 лексикасы туралы зерттеудің нәтижелерімен бөліседі. Бұл зерттеудің мақсаты пандемияның тілге әсерін және пандемия лексикасының қазақ тіліндегі көрінісін анықтау болып табылады.
Зерттеуде пандемия лексикасына лингвистикалық тұрғыдан сипттама берілді және коронавирустың Covid-19 түріне арналған арнайы лингвистикалық корпустарға шолу жасалды. Қазақ тілді деректер негізінде пандемияға қатысты сөздер мен сөз тіркесімдері айқындалды және олардың қолданылу жиіліктері анықталды. Пандемия лексикасынан 2020 жылдың алғашқы төрт айында жұмсалған қолданылу жиілігі жоғары сөздер белгіленіп, әрқайсысына лингвистикалық сипаттама беріледі.
Зерттеу корпусқа негізделген талдау әдісімен жүргізілді. Зерттеудің деректері республикалық «Егемен Қазақстан» газетінен жиналды. Covid-19 пандемиясына қатысты деректерді талдау үшін NVivo бағдарламалық жасақтамасы қолданылып, соның көмегімен қазақ тіліндегі пандемияға қатысты сөздер мен сөз тіркесімдерінің қолданылу жиіліктері есептелді.
Бұл зерттеудің нәтижелері пандемия лексикасындағы терминдердің басым көпшілігі тілде бұрыннан бар сөздер екенін, дегенмен олардың пандемия кезінде жаңаша мәнге ие болғанын және қолданылу жиілігі артқанын көрсетті. Пандемия лексикасындағы бірқатар сөздер бұрын кең мағынасында жалпы қолданылып келсе, ауру жайлаған кезде нақты пандемияға қатысты жұмсалысы артқан. Сондай-ақ бірқатар терминдер ғылымның белгілі бір саласында ғана қолданылып келсе, 2020 жылдан олардың қолданысы жалпыхалықтық сипат алды. Пандемия лексикасына талдаудың нәтижелері 2020 жылдың алғашқы төрт айында қолданылу жиілігі жоғары сөздер короновирус, індет, карантин, вирус, пандемия және Covid-19 болғанын көрсетті.
«Интернет-мем» және олардың түрлері
Authors: Курманбекова З.Р. , Сарекенова Қ.Қ. , Маликов Қ.Т. 
Published: February 2024

Интернет-мемдер – бейвербалды құралдың бірі ретінде әлеуметтік желілерде қазіргі кезде белсенді қолданылады.
Мақалада әлеуметтік желі тіліне тән осындай бейвербалды құрал – Интернет-мемдер қарастырылады. Интернет-мемнің пайда болуы ғаламтордың жанрлық құрылымының күрделенуі мен дамуына тікелей байланысты. Олар өздерінің бай семантикасы және жоғары экспрессивтілігімен ерекшеленеді. Интернет-мемнің осы ерекшелігі олардың Интернет-кеңістікте жылдам әрі кең таралуына мүмкіндік берді.
Мақалада ғылыми әдебиеттерге сүйене отырып, Интернет-мемнің анықтамасы ұсынылды. Интернет-мем дегеніміз – әлеуметтік желідегі ғаламтор қолданушыларының қауымдастығы үшін өмір желі тәртібін көрсететін және жеке коммуникативтік пресуппозицияларды креолды және мәтіндік түрге жылдам айналдыруға бағытталған мәдени код. Интернет-мемдер екі топқа ажыратылады: креолды мемдер (сурет+мәтін) және бірыңғай мәтіндік мемдер. Креолды мемдер біртекті (гомогенді) мағыналық жүйеге ие, екі түрлі құрылымдық деңгейден тұрады: тілдік (вербалды), визуалды (графикалық, сурет, дыбыстық т.т.), дыбыстық-музыкалық, әлеуметтік желілерде тілдік жағын дыбыспен беру де кездеседі. Мәтіндік мемдер құрылымы жағынан мынадай топтарға бөлінеді: сөз-мемдер; сөз тіркесінен жасалған мемдер; сөйлем-мемдер. Мақалада осы екі топтың жасалуы, түрлері, білдіретін мағыналары сөз болады. Әлеуметтік желідегі тіл мәдениетінің сақталуы Интернет-мемдерге де қатысты. Мақалада осы мәселеге қатысты өзіндік ұсыныстар беріледі.
Қазіргі қазақ тіліндегі көнерген лауазым атауларының «Кодекус куманикус» жазба ескерткішіндегі этнолингвистикалық сипаты
Authors: Серкебаева Г.Ы. , Боранбаев С.Р. , Әділбекова Ж.Қ. 
Published: February 2024

Мақалада орта ғасыр жазба жәдігері «Кодекус куманикустағы» көнерген сөздердің этнолингвистикалық сипаты талданды. Түркі халықтарының рухани, мәдени, әлемінің дүниетанымы мен тұрмыс-тіршілігінен мол хабар беретін құнды ақпарат көзі – орта ғасырлық жазба ескерткіштер болып табылады. Аталған тілдік құбылысты зерттеу тіл ғылымда көкейтесті мәселелердің бірі. Шетелдік және отандық түркологтардың тұжырымдары негізге алынды. Қоғамдағы тарихи үрдістер мен экстролингвистикалық әсерлерден сөз мағынасының кеңейіп жетілуі, я болмаса қолданылу ерекшелігіне қарай көнеріп, кірігіп, бірігуі не жаңа сипат алуы заңды құбылыс. Талдау негізінде «Кодекус куманикус» жазба жәдігеріндегі лауазым атаулары мен құқықтық-әкімшілік, әскери лексикаға қатысты көнерген бірліктері анықталды.
Әлемдік түркологияда жазба жәдігерлерді лингвистикалық, танымдық, тарихи, философиялық тұрғыдан зерттеу ісі әлдеқашан қолға алынған. Ғасырлар бойы даму барысында тіл жиылған бар байлығын тарих қойнауына жасырып, келешек ұрпаққа аманат ретінде жеткізіп отырады. Осы тұрғыдан келгенде «Кодекус куманикус» жазба жәдігерінің тілдік құрамындағы көнерген сөздердің өз дәуірінде қолданылуы мен қазіргі кезеңдегі қолданыс өрісінің қандай екенін ажырату негізгі мақсатымыз болып табылады.
Зерттеу жұмысының нәтижесінде алынған тұжырымдар түркі сөздерінің сөздігін құрастыруда практикалық маңызға ие болуы мүмкін.
Ұлы Жібек жолы бойындағы топонимдерді кешенді зерттеудің негізгі бағыттары
Authors: Әбдуәлиұлы Б. , Алимхан А. А. 
Published: February 2024

Мақала Ұлы Жібек жолы бойындағы тарихи топонимияны зерттеу бағыттарына арналған. Топонимия жалқы есімдердің құрамына жататындықтан, тіл білімінің нысаны болып саналғанмен, онымен шектесетін ғылым салаларының да өзіндік орны үлкен. Топонимдерді тіл білімінің нысаны тұрғысынан зерттегенде құрылымдық жүйесі, этимологиялық негіздері, шығу уәждері т.б. лингвистикалық ерекшелігіне назар аударылады, алайда бұлай болғанда белгілі бір атаумен аталып тұрған нысанның пайда болу дәуірі, мағынасындағы тарихи мәліметтер және географиялық нысанның сипаты, тұрған орны, өзге нысандармен арақатынасы т.б. секілді мағынамен бірге қамтылып тұратын ақпараттар назардан тыс қалады. Осы мәселелер ескеріле отырып, мақалада кешенді зерттеу әдістері басшылыққа алынды. Лингвистикалық, тарихи, географиялық зерттеу бағыттары кешенді зерттеудің компоненттері ретінде қарастырылды, өйткені топонимика осы үш саланың тоғысатын жерінде пайда болған ғылым. Топонимдердің табиғатындағы осы ерекшелік ескеріле отырып, Жібек жолы бойындағы тарихи топонимдер тарихи-лингвистикалық, лингво-географиялық және лингвистикалық тұрғыдан қарастырылды. Мақалада та
лдауға алынған топонимдер архив құжаттары мен халық қолданысында ауызша жеткен деректерден алынды.
Cинтаксистік-семантикалық белгіленім жасаудың алғы шарттары
Authors: Абдикарим Н. 
Published: February 2024

Мақалада еліміздің цифрландыру саясатына орай әзірленіп жатқан қазақ тілінің корпустарын одан әрі жетілдіру, оны лингвистикалық зерттеулерде, оқыту үдерісінде және т.б. мақсатта пайдалану үшін халықаралық Лейпциг ережесіне негізделген морфологиялық глостаудың шартты белгілерінің тізімін жасап, ресми түрде бекітудің қажеттілігі сөз болады. Қазақ тілі корпустарында және отандық компьютер лингвистикасы саласында пайдаланылып жүрген лингвистикалық метабелгілердің қолданысына талдау жасалады. Сонымен қатар төркіндес және т.б. тілдердің де осы бағыттағы еңбектері назарға ілініп, ондағы шартты белгілер мен белгіленімдердің сипаты мен ерекшелігі көрсетіледі. Морфологиялық глостауда қолданылатын шартты белгілер қазақ тілінің синтаксистік-семантикалық белгіленіммен жарақталған корпусын құруға негіз бола алады. Мұндай шартты белгілер ана тілімізді тірек тіл ретінде басқа тілдермен салғастыра немесе салыстыра зерттеуде тілдік материалдарды қысқа әрі көрнекілік нұсқада ұсынуға, грамматикалық белгілерін сипаттап жазуға, мәтіндік деректерді компьютерде өңдеуге; ІТ-технологияларды, әзірленген корпустарды пайдалана отырып лингвистикалық замануи зерттеулер жүргізуге жаңа мүмкіндіктер береді.
Serat Kasar Kulit Buah dan Kapuk Randu (Ceiba pentandra Gaertn) Dari Malang dan Pasuruan
Authors: Anggraeni Agintha Silvya , Syauqi Ahmad , Ramadhan Majida 
Published: February 2024

In kapok, especially in fruit organs, there are kapok fibers which have cellulose content of about 65-67% in it, and lignin which reaches 14-58%. The high potential of fiber in kapok fruit can be used as raw material for sugar hydrolysate products. Crude fiber consists of cellulose, hemicellulose and lignin. This study aims to determine the difference in crude fiber content of kapok fruit (Ceiba pentandra Gaertn) from Malang and Pasuruan. This study uses a quantitative descriptive method with the design of the analysis of the difference between the two population means. Consists of two samples of kapok fiber peel, the first from Malang (A) with 9 replications and the second from Pasuruan (B) with 9 replications. Fiber analysis using the modified Wendee method. Data analysis is used, namely t-test. In sample A the average crude fiber contained minerals is 61.1%, while in sample B the average is 63.9%. Based on the analysis and t test, the two samples were not significantly different as shown at P> 0.05.
Keyword : Crude fiber, Ceiba pentandra Gaertn, proximate analysis, Wendee method.

ABSTRAK
Pada kapuk, khususnya pada organ buah terdapat serat kapuk yang memiliki kandungan selulosa sekitar 65-67 % didalamnya, serta lignin yang mencapai 14-58%. Potensi serat pada buah kapuk yang tinggi dapat dimanfaatkan menjadi bahan baku produk hidrolisat gula. Serat kasar terdiriÂ dari selulosa, hemiselulosa dan lignin. Penelitian ini memiliki tujuan untuk mengetahui perbedaan kandungan serat kasar buah kapuk randu (Ceiba pentandra Gaertn) dari Malang dan Pasuruan. Penelitian ini menggunakan metode deskriptif kuantitatif dengan rancangan analisis perbedaan dua rerata dua populasi. Terdiri dari dua sampel kulit buah serat kaspuk, yang pertama dari Malang (A) dengan 9 kali ulangan dan yang kedua dari Pasuruan (B) dengan 9 kali ulangan. Analisis serat menggunakan metode modifikasi Wendee. Analisis data yaitu digunakan yaitu Uji-t. Pada sampel A rata-rata serat kasar yang terkandung mineral yaitu 61,1%, sedangkan pada sampel B rata-rata 63,9%. Berdasarkan analisis dan uji t, dua sampel tidak berbeda nyata ditunjukan pada P>0,05.
Kata kunci : Serat kasar, Ceiba pentandra Gaertn, analisis proksimat, metode Wendee.
Global trends in burden of type 2 diabetes attributable to physical inactivity across 204 countries and territories, 1990-2019
Authors: Yang Xinyue , Sun Jiayi , Zhang Wenjuan 
Published: February 2024

BackgroundTo promote a comprehensive understanding of global trends and burden of type 2 diabetes attributable to physical inactivity.MethodsWe utilized data regarding mortality, disability-adjusted life years (DALYs), as well as age-standardized mortality rates (ASMR) and DALYs rates (ASDR) derived from the global burden of disease study 2019 to evaluate the impact of physical inactivity on the prevalence of type 2 diabetes in 204 countries and territories over the period from 1990 to 2019. This method facilitated the analysis of the diabetes burden across different ages, genders, and regions. To determine the long-term progression of type 2 diabetes prevalence, we computed the estimated annual percentage change (EAPC) in burden rates.ResultsGlobally, the number of deaths and DALYs from type 2 diabetes due to physical inactivity more than doubled between 1990 and 2019. Concurrently, there was an increase in the ASMR and ASDR, with EAPC of 0.26 (95% CI: 0.13-0.39) and 0.84 (95% CI: 0.78-0.89), respectively. As of 2019, the global ASMR and ASDR for physical inactivity stood at 1.6 (95% UI: 0.8-2.7) per 100 000 and 55.9 (95% UI: 27.2-97.6) per 100 000, respectively. Notable disparities were observed in the type 2 diabetes burden associated with physical inactivity worldwide, with higher sociodemographic index (SDI) countries experiencing lower ASDR and ASMR compared to lower SDI countries. Initially, females exhibited higher ASMR and ASDR than males, but this gender disparity in ASMR and ASDR has lessened in recent years. The mortality and DALYs rates associated with physical inactivity exhibit an inverted V-shaped pattern across various age groups, predominantly affecting the elderly population.ConclusionBetween 1990 and 2019, there was a marked rise in the worldwide burden of type 2 diabetes associated with physical inactivity, underscoring the role of physical inactivity as a key changeable risk factor in the global landscape of this disease. This necessitates additional research to explore the variables contributing to the varying levels of disease burden across different countries and between sexes. Furthermore, it calls for the formulation of public health policies aimed at guiding prevention tactics, promoting early detection, and enhancing the management of type 2 diabetes.
Interactive effects of bismuth exposure (water and diet) and temperature on snail fatty acid composition, antioxidant enzymes and lipid peroxidation
Authors: Fadhlaoui Mariem , Pearce Nolan J. T. , Lavoie Isabelle , Fortin Claude 
Published: February 2024

Despite the growing prevalence of Bismuth (Bi), very little research has been carried to assess its potential toxic effects on aquatic organisms. This study aimed to address this gap by investigating the interactive effects of Bi exposure and elevated temperature on freshwater snails of the genus Lymnaea, specifically on their fatty acid (FA) profiles, oxidative stress markers (superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT), glutathione peroxidase (GPx), glutathione S-transferase (GST)) and lipid peroxidation (malondialdehyde (MDA) content). Bismuth exposure was introduced through two distinct routes: i) food via Bi-exposed biofilm (grown under 2 μM Bi), and ii) water (2 μM Bi). Exposed snails were maintained at two temperatures, 19°C and 25°C, over a duration of 14 days. Bismuth bioaccumulation occurred in Bi-exposed biofilm concurrently with a pronounced increase in polyunsaturated fatty acids (PUFA), likely as a protective mechanism to preserve cell structure and integrity. Bismuth bioaccumulation also occurred in snails with their FA composition largely reflecting the composition of their dietary source highlighting the direct link between diet and snail FA profiles. Additionally, the antioxidant enzymes studied exhibited diverse responses under Bi exposure and thermal stress, suggesting the induction of oxidative stress in snails. SOD activity increased at 25°C, suggesting a thermal stress. CAT activity remained high under all conditions, unaffected by temperature or Bi exposure. GPx levels increased in snails fed with Bi-laden biofilm, particularly at 19°C. GST activity showed great variability with a significant three-way interaction. The observed elevation in MDA levels among Bi-exposed snails suggested a potential deficiency in their antioxidant enzyme systems, leading to an increased susceptibility to lipid peroxidation. This research highlights the complex interaction between Bi contamination, temperature, and the physiological responses of aquatic organisms, and reveals the need for future research into the environmental impact of Bi in aquatic ecosystems. We further highlight the importance of food for Bi transfer to higher consumers and the importance of considering dietborne exposures in ecotoxicological studies.
Prognostic and clinicopathological significance of systemic inflammation response index in patients with hepatocellular carcinoma: a systematic review and meta-analysis
Authors: Zhang Sunhuan , Tang Zhining 
Published: February 2024

BackgroundIt is unclear whether the systemic inflammation response index (SIRI) can predict the prognosis of patients with hepatocellular carcinoma (HCC). Consequently, the present study focused on systematically identifying the relationship between SIRI and the prognosis of patients with HCC through a meta-analysis.MethodsSystematic and comprehensive studies were retrieved from PubMed, Web of Science, Embase, and the Cochrane Library from their inception to August 10, 2023. The role of SIRI in predicting overall survival (OS) and progression-free survival (PFS) in HCC was determined using pooled hazard ratios (HRs) and 95% confidence intervals (CIs). Odds ratios (ORs) and 95% CIs were pooled to analyze the correlations between SIRI and the clinicopathological features of HCC.ResultsTen articles involving 2,439 patients were included. An elevated SIRI was significantly associated with dismal OS (HR=1.75, 95% CI=1.52–2.01, p&lt;0.001) and inferior PFS (HR=1.66, 95% CI=1.34–2.05, p&lt;0.001) in patients with HCC. Additionally, according to the combined results, the increased SIRI was significantly related to multiple tumor numbers (OR=1.42, 95% CI=1.09–1.85, p=0.009) and maximum tumor diameter &gt;5 cm (OR=3.06, 95% CI=1.76–5.30, p&lt;0.001). However, the SIRI did not show any significant relationship with sex, alpha-fetoprotein content, Child-Pugh class, or hepatitis B virus infection.ConclusionAccording to our results, elevated SIRI significantly predicted OS and PFS in patients with HCC. Moreover, the SIRI was significantly associated with tumor aggressiveness.Systematic review registrationhttps://inplasy.com/inplasy-2023-9-0003/, identifier INPLASY202390003.
An unappreciated cell survival-independent role for BAFF initiating chronic lymphocytic leukemia
Authors: Ullah Md Ashik , Garcillán Beatriz , Whitlock Eden , Figgett William A. , Infantino Simona , Eslami Mahya , Yang SiLing , Rahman M. Arifur , Sheng Yong H. , Weber Nicholas , Schneider Pascal , Tam Constantine S. , Mackay Fabienne 
Published: February 2024

BackgroundChronic Lymphocytic Leukemia (CLL) is characterized by the expansion of CD19+ CD5+ B cells but its origin remains debated. Mutated CLL may originate from post-germinal center B cells and unmutated CLL from CD5+ mature B cell precursors. Irrespective of precursor types, events initiating CLL remain unknown. The cytokines BAFF and APRIL each play a significant role in CLL cell survival and accumulation, but their involvement in disease initiation remains unclear.MethodsWe generated novel CLL models lacking BAFF or APRIL. In vivo experiments were conducted to explore the impact of BAFF or APRIL loss on leukemia initiation, progression, and dissemination. Additionally, RNA-seq and quantitative real-time PCR were performed to unveil the transcriptomic signature influenced by BAFF in CLL. The direct role of BAFF in controlling the expression of tumor-promoting genes was further assessed in patient-derived primary CLL cells ex-vivo.ResultsOur findings demonstrate a crucial role for BAFF, but not APRIL, in the initiation and dissemination of CLL cells. In the absence of BAFF or its receptor BAFF-R, the TCL1 transgene only increases CLL cell numbers in the peritoneal cavity, without dissemination into the periphery. While BAFF binding to BAFF-R is dispensable for peritoneal CLL cell survival, it is necessary to activate a tumor-promoting gene program, potentially linked to CLL initiation and progression. This direct role of BAFF in controlling the expression of tumor-promoting genes was confirmed in patient-derived primary CLL cells ex-vivo.ConclusionsOur study, involving both mouse and human CLL cells, suggests that BAFF might initiate CLL through mechanisms independent of cell survival. Combining current CLL therapies with BAFF inhibition could offer a dual benefit by reducing peripheral tumor burden and suppressing transformed CLL cell output.