Исторические основы идеи вечной страны
Authors: ТОПАШОВ М. 
Published: May 2024

Мақалада «Мәңгілік ел» идеясының қайнар-бастауларына, арғытүп белгілеріне жіті назар аударылып, оның жыраулық, ақындық поэзияда сабақтаса жалғасуының ерекшеліктері қарастырылған. Ұлттық идеяның алғышарттарын негіздейтін мәңгі ел болу идеясының кәмелеттену жолының күретамыры тым тереңнен бастау алатыны әдеби талдаулар арқылы дәлелденеді. Түркі жазба ескерткіштеріндегі ой-пікірлер мен қазақ жыраулары Асан қайғы, Қазтуған, Бұқар қалдырған ел, жер туралы ой-толғамдар, философиялық түйіндеулер халықтың өмір сүру әдет-ғұрпы қалыптастырған бір дүниетанымның жемісі екендігі тарихи деректермен сараланады. Махамбет, Дулат, Шортанбайлардың өлең-толғауларындағы елдің бірлігі, тұтастығы туралы айтқан ой-пікірлеріне талдау жасау арқылы жыраулар мен ақындар арасындағы сан ғасырлар бойы жалғасып жатқан шығармашылық байланыс бір сәтке үзілген емес деген тұжырым жасалды. Олардың ұлт тұтастығы, ел тәуелсіздігі туралы толғаулы ой-пікірлерінің өзара үйлесім табуы, ұлттық идеология тұрғысынан үндесуі, тарихи-танымдық мәні түсіндіріле талданады. Махамбет, Дулат, Шортанбай сияқты ақындар өздерінің өлең-толғауларында салт-дәстүрдің бұзылуы, жердің тарылуы сияқты қоғамдық өзгерістерді бүгінге өткенді қарама-қарсы қою арқылы бейнелесе, ХIХ ғасыр соңында мұндай қарсылық ағартушылық идеяларымен рухтанған Ыбырай шығармаларында да көрініс бере бастады. Ол ерекшелік ағартушылық бағытта жазылған өлеңдеріне талдау жасау арқылы нақтыланып сараланды. Ұлы Абай шығармаларының идеялық-көркемдік маңызы күні бүгінге дейін өзінің құндылығын сақтап отыр. XX ғасырдың бас кезінде алаш арыстары Ахмет, Міржақып, Мағжандардың Абай дәстүрін қалай жалғастыра алғанын анықтау, әсіресе, олардың көзқарастарындағы ұлттық мүдде, тағы басқа ортақ жайларды нақтылау мақсат етілді. Жаңа тарихи жағдайда олардың Абай дәстүрін қалай меңгергенін, одан әрі қалай жалғастырғанын анықтау қажет болды. Олардың Абай дәстүрінен тағылым алуы, оның озық идеяларымен қаншалықты сусындай білгені, қоғам шындығын боямасыз көрсету үшін қандай ізденістерге барғаны герменевтикалық талдау әдістерімен нақтыланды. Ұлттық дүниетанымның астарына терең үңіліп, «ел-жұрт» идеясын өмірге әкелген Абайдың қазақ дүниетанымына, оның өмір сүру дәстүріне, елдік салт-санасына жасаған тұжырым-түйіндеулері Ахмет, Міржақып, Мағжандарға әсер еткені салыстыра талдау арқылы дәлелденді. «Мәңгілік ел» идеясының теориялық негіздерін нақтылау, тарихи тамырын анықтау, қалыптасу кезеңдерін әдеби сабақтастықта қарастыра отырып, бүгінде тәуелсіз қазақ елінің ұлттық идеясына айналуын зерделеу дәстүр жалғастығы тұрғысынан қарастырылды.
В статье уделено пристальное внимание истокам идеи «Вечной страны», особенностям ее развития в жырау, письменной национальной поэзии конца Нового и начала Новейшего времени. Литературоведческий анализ свидетельствует о том, что мысли о Вечной стране, закладывающие предпосылки национальной идеи, уходят своими корнями в седую старину. Берущие начало в древних тюркских петроглифах и получившие развитие в произведениях акынов-жырау Асана Кайгы, Казтугана, Бухара, мысли об обетованной земле, где будут царить вечный мир и спокойствие, глубокие философские обобщения являются результатом интеллектуально-художественной деятельности единой цивилизации, сформированной образом жизни народа. В работе проанализирован путь гармоничного становления отраженной в литературных произведениях национальной идеологии, базирующейся на традиционном мировоззрении жырау и представлениях о Вечной стране тюркских письменных памятников. Идеологическое и художественное значение произведений Абая в общественно-политической жизни страны по-прежнему сохраняет свою значимость. В начале XX в. острую общественноую актуальность приобрела проблема преемственнности литературно-философской традиции Абая в творчестве алашских львов Ахмета, Миржакыпа, Магжана. В новом историческом контексте необходимо было определить, как они восприняли и развили учение Абая. Методы герменевтического анализа выявили степень их приверженности традициям Абая, умение погрузиться в лучшие идеи своего времени, поиск ясной картины общества. Обобщая проведенный Абаем анализ казахского художественного познания, быта и национальных обычаев, проникший в глубинные корни национального мировоззрения и представивший его психосоциальные основания, сравнительный анализ показал, что он оказал фундаментальное влияние на мировоззрение Ахмета, Миржакыпа и Магжана. В связи с этим представлением о Вечной стране, берущим истоки в древнетюркских письменных памятниках, изучение этапов формирования, особенностей преемственности осуществлялось посредством литературоведческого анализа.
The article pays close attention to the origins of the idea of "Eternal Country", the features of its continuation in Zhyrau, poetic poetry. Literary analysis proves that the idea of becoming an eternal country, which justifies the preconditions of the national idea, has its roots in the path of maturity. Thoughts in Turkic inscriptions and Kazakh poets Asan kaygy, Kaztugan, Bukhara left the country, thoughts about the land, philosophical summaries are the result of one civilization, in particular, the worldview formed by the way of life of the nation. The harmony of the traditional worldview of the Zhyraus with the idea of being a country in the Turkic written monuments, the harmony of the national ideology in terms of literary relations are considered and analyzed. It is obvious that Makhambet, Dulat, Shortanbay, who were able to inspire the nation, determined the direction and ideological position of Kazakh poets in the future. Therefore, analyzing their views on the unity and integrity of the country, it was concluded that the centuries-old literary connection between the Zhyraus and the poets was not broken for a moment. Their thoughts on the independence of society, the state, the country - the harmony of opinions, the harmony in terms of the degree of national ideology, the historical and cognitive meaning were analyzed and analyzed scientifically. Poets such as Makhambet, Dulat, and Shortanbay in their poems portrayed social changes such as the destruction of traditions, the narrowing of the earth, and the weakening of religion by contrasting the past with the present. The analysis of his poems written in the direction of enlightenment was carried out ideologically and thematically. In general, the nature and individuality of the works of poets were determined by scientific analysis. Attention was paid to the works of Kazakh scientists Ismailov E, Suinshaliev H, A. Egeubaev, H. Abzhanov, and references were made to the scientific connections for the purpose of research. The ideological and artistic significance of Abai's works in the socio-political life of the country still retains its significance. At the beginning of the XX century, the aim was to clarify how the Alash lions Ahmet, Mirzhakyp, Magzhan continued the Abay tradition, in particular, to identify national interests and other commonalities in their views. In the new historical context, it was necessary to determine how they accepted and further developed the teachings of Abai. The methods of hermeneutic analysis clarified the extent to which they adhered to the traditions of Abay, the ability to immerse themselves in the best ideas of their time, the search for a clear picture of society. Summarizing Abai's analysis of the Kazakh artistic cognition, life, and national customs, which delved into the deep roots of the national worldview and presented its psychosocial foundations, the comparative analysis proved that it influenced the worldview of Ahmet, Mirzhakyp, and Magzhan. In this regard, the idea of the eternal country began with the ancient Turkic written monuments, the study of the stages of formation, the peculiarities of continuity was carried out through literary analysis.