ДРЕВНЕТЮРКСКАЯ ПИСЬМЕННОСТЬ: ОСОБЕННОСТИ И ИССЛЕДОВАНИЯ
Authors: Нурмухамбетова А.Б. , Күлдібаев Е.Қ. , Қосназарова С.Д. 
Published: May 2024

Мақалада көне түркі руна жазуының сипаты мен оның пайда болуына қатысты ғылымда кездесетін пікірлер талданады. Зерттеушілердің аталған тақырып көлеміндегі пікірлерін салыстырмалы талдау арқылы, көне түркі жазуының пайда болу ерекшеліктері, ғылыми болжамдарға қатысты өзіндік тұжырым жасалды. Мақаланың мақсаты ғылымда түркі жазуының пайда болуына қатысты пікірлерді сараптап, оны ой елегінен өткізу болып табылады. Көне түркілік кезеңде түркі тайпалары Еуразия даласын мекендеді. Олар өз алдына жеке қағанаттар құрып, саяси-экономикалық және әскери үстемдікке ұмтылды. Еуразияның алып территориясында түркілер толыққанды үстемдік орната алды. Түркі тайпалары өздерінің тек саяси-экономикалық және әскери қуаттылығымен ғана емес, сонымен қатар бай рухани мәдениетінің болуымен де ерекшеленді. Түркі жазуының болуы көшпелі түркі тайпаларының бірегей өркениетінің болғандығының дәлелі болып табылады. Көне түркі жазуы дамыған ортағасырда да ерекше сұраныста болды. Аталған жазу туралы алғашқы зерттеу жұмыстары XVII ғасырдың соңынан бастап жүргізіле бастады. Алғашқы жылдардағы саяхатшы, географтардың экспедициялары нәтижесінде көне түркі жазбаларына қатысты мол мәліметтер жинақталды. ХІХ ғасырдың соңынан бастап көне түркі жазбалары жүйелі түрде зерттеле бастады. Дат ғалымы В.Томсен алғаш болып руна жазуының құпиясын ашып, іргелі зерттеу жұмыстарына жол ашты. Көне түркі жазбаларын зерттеу жұмысында орыс, кеңес ғалымдарының да үлесі көп.
В статье анализируется природа древнетюркского рунического письма и научные взгляды на его происхождение. Путем сравнительного анализа взглядов исследователей на указанную тему был сделан оригинальный вывод об особенностях возникновения древнетюркской письменности, научных гипотез. Цель статьи –проанализировать научные мнения о появлении тюркской письменности и поразмышлять над этим. В древнетюркский период евразийские степи населяли тюркские племена. Они создавали собственные каганаты и стремились к политическому, экономическому и военному господству. Тюрки смогли установить полное господство на огромной территории Евразии. Тюркские племена отличались не только политической, экономической и военной мощью, но и наличием богатой духовной культуры.Наличие тюркской письменности является доказательством существования уникальной цивилизации кочевых тюркских племен. Древнетюркская письменность также пользовалась большим спросом в средние века. Первые исследовательские работы над этой письменностью начались в конце XVII века. В результате экспедиций путешественников и географов в первые годы было собрано много сведений о древнетюркских письменностях. С конца ХІХ века систематически изучается древнетюркская письменность. Датский ученый В.Томсен первым раскрыл тайну рунического письма и проложил путь к фундаментальным исследованиям. Российские и советские ученые также внесли большой вклад в изучение древнетюркской письменности.
The article analyzes the nature of the ancient Turkic runic writing and scientific views on its origin. Through a comparative analysis of the views of researchers on this topic, an original conclusion was made about the features of the emergence of ancient Turkic writing, scientific hypotheses. The purpose of the article is to analyze scientific opinions about the emergence of Turkic writing and reflect on it. In the ancient Turkic period, the Eurasian steppes were inhabited by Turkic tribes. They created their own khaganates and sought political, economic and military dominance. The Turks were able to establish complete dominance over the vast territory of Eurasia. The Turkic tribes were distinguished not only by their political, economic and military power, but also by the presence of a rich spiritual culture. The presence of Turkic writing is proof of the existence of a unique civilization of nomadic Turkic tribes. Ancient Turkic writing was also in great demand in the Middle Ages. The first research work on this script began at the end of the 17th century. As a result of expeditions of travelers and geographers in the early years, a lot of information was collected about the ancient Turkic writings. Since the end of the 19th century, ancient Turkic writing has been systematically studied. The Danish scientist V.Thomsen was the first to reveal the secret of runic writing and paved the way for fundamental research. Russian and Soviet scientists also made a great contribution to the study of ancient Turkic writing.