ПЕРВЫЙ УЧЕБНИК НАЦИОНАЛЬНОЙ ИСТОРИИ: КРАТКОЕ СОДЕРЖАНИЕ ПЕРВЫХ УЧЕБНИКОВ КАЗАХСКОЙ И ТУРЕЦКОЙ НАЦИОНАЛЬНОЙ ИСТОРИИ –СРАВНИТЕЛЬНЫЙ АНАЛИЗ
Authors: Мамырбеков А.М. , Оразбаева Е.Е. , Болатова Қ.Б. 
Published: May 2024

Мақалада XX ғасырдың 20-30 жылдары Қазақстан мен Түркия орта мектептеріндегі тарих пәнінің оқулықтарына салыстырмалы сараптама жұмысы жүргізілді. Сондай-ақ, екі елдегі орта мектептерде тарих пәнін оқытудың кезеңдері мен дамуы сараланды. XX ғасырдың басында қазақ тарихының дамуына Алаш қайраткерлері мен қазақ интеллигенция өкілдерінің қосқан үлесі қарастырылды. Қазақ тарихы оқулықтарын қалыптастырудағы Кеңес өкіметінің ықпалы талданды. Зерттеу нысаны ретінде Қазақстан тарихына қатысты 1934 жылы басылған С. Асфендиаровтың «Қазақстан тарихының очерктері» оқулығы мен 1930 жылы К. Ататүріктің нұсқауымен баспа бетіне түскен «Түркия тарихының негізгі бағыттары» кітабы алынды. Қазақ және түрік орта мектептеріндегі алғашқы тарих оқулықтарына қысқаша мазмұндық –салыстырмалы талдау жүргізілді. Зерттеу барысында тарихи -салыстырмалы, идеографикалық, сандық –сапалық, контент анализ, құрылымдық, жүйеліксынды зерттеу тәсілдері қолданылды. Зерттеу нәтижесінде XX ғасырдың басындағы қазақ және түрік халықтарының орта мектеп бағдарламасына арналған алғашқы тарих оқулықтарына салыстырмалы сараптама жасалып, кеңестік билік тұсындағы Қазақстан мен тәуелсіз Түркия Республикасындағы тарихты оқытудағы айырмашылықтары мен ұқсастықтары салыстырылды. Сонымен қатар, С.Асфендиаровтың «Қазақстан тарихының очерктері» оқулығының орта мектепте оқытылмау себептері анықталды.
В статье проведен сравнительный анализ учебников истории в средних школах Казахстана и Турции в 20-30 годах ХХ века. Также были дифференцированы периоды и предметы изучения истории в средних школах обеих стран. Рассмотрен вклад деятелей Алаша и казахской интеллигенции в изучение истории Казахстана в начале XX века. Анализируется влияние советской власти на формирование учебников истории Казахстана. Предметом исследования является учебник С. Асфендиарова изданная в 1934 году «Очерки истории Казахстана» и изданная в 1930 году книга К. Ататюрка «Основные направления истории Турции». Проведен краткий содержательно-сравнительный анализ первых учебников истории в казахских и турецких средних школах. В ходе исследования были проведены историко-сравнительные, идеографические, количественно-качественные, контент-анализ, структурные и систематические исследовательские работы. В результате исследования произведен сравнительный анализ первых учебников истории для средней школы казахского и турецкого народов начала ХХ века, а также сравнивались различия и сходства в преподавании истории в Казахстане при советской власти и независимой Турецкой Республике. Кроме того, определены причины, по которым учебник С.Асфендиарова «Очерки истории Казахстана» не преподавался в общеобразовательных школах.
The article provides a comparative analysis of history textbooks in secondary schools in Kazakhstan and Turkey in the first half of the twentieth century. The periods and subjects of history study in secondary schools of both countries were also differentiated. The contribution of Alash figures and the Kazakh intelligention to the study of the history of Kazakhstan at the beginning of the 20th century is considered. The influence of Soviet power on the formation of history textbooks of Kazakhstan is analyzed. The subject of the research is the textbook by S. Asfendiarov, published in 1934, “Essays on the History of Kazakhstan,” and the book by K. Ataturk, "The main directions of the history of Turkey" published in 1930. A brief content-comparative analysis of the first history textbooks in Kazakh and in Turkish secondary schools was carried out. During the study, historical-comparative, ideographic, quantitative-qualitative, content analysis, structural and systematic research work was carried out. As a result of the study, a comparative analysis of the first history textbooks for secondary schools of the Kazakh andTurkish people of the early twentieth century was carried out, and the differences and similarities in teaching history in Kazakhstan under Soviet rule and the independent Turkish Republic were compared. In addition, the reasons why S. Asfendiarov’s textbook “Essays on the History of Kazakhstan” were not taught in secondary schools were identified.