TƏHLÜKƏLI KIMYƏVI MADDƏLƏRIN AVTOMOBIL NƏQLIYYATI ILƏ DAŞINMASI ZAMANI TƏHLÜKƏ RISKININ QIYMƏTLƏNDIRILMƏSI
Authors: Səmədağa Rizvanlı, Bəyim Şahpələngova Səmədağa Rizvanlı, Bəyim Şahpələngova 
Published: June 2024

Təqdim edilən məqalədə təhlükəli kimyəvi maddələrin avtomobil nəqliyyatı ilə daşınması zamanı təhlükə riskinin qiymətləndirilməsinə baxılmışdır. Təhlükəli kimyəvi maddələrin avtomobil nəqliyyatı ilə daşınması zamanı tez-tez baş verən qəzalar böyük insan tələfatına və maddi itkilərlə nəticələnmişdir. Təhlükəli kimyəvi maddələrin daşınması zamanı təhlükə riskinin qiymətləndirilməsi tədqiqatçılar və qərar qəbul edənlər tərəfindən daim araşdırılır. Təhlükəli kimyəvi maddələrin avtomobil nəqliyyatı ilə daşınması riskinin qiymətləndirilməsinin tədqiqat gedişatını öyrənmək və bu məqalədə müvafiq problemləri daha yaxşı aşkar etmək üçün bir sıra araşdırmalar aparılmışdır. Dünya üzrə fəaliyyət edən sənaye və digər müəssisələrin üçündən biri təhlükəli kimyəvi maddələrlə çox yaxın əlaqəlidir, təhlükəli kimyəvi maddələr həmin müəssisələrdə buraxılan məhsul, xammal və ya aralıq məhsullar kimi texnoloji proseslərdə fəaliyyətdə olur. Əlavə olaraq qeyd etmək lazımdır ki, təhlükəli kimyəvi maddələrin avtomobil nəqliyyatı ilə daşınması daima fəaliyyət edir. Təhlükəli dərəcədə kimyəvi təhlükəli maddələr istehsal və ya emal edən obyektlər eləcədə müəssisələr, saxlayan, təhlükəli kimyəvi maddələri daşıyan nəqliyyat vasitələri kimyəvi təhlükəli obyektlərə aid olunur. Hal-hazırda obyektlərdə təhlükə risklərinin qiymətləndirilməsi metodundan geniş tətbiq olunur. Kimyəvi təhlükənin risk qiymətləndirilməsi təhlilinin əsasını kimyəvi qəzaların nəticələrinin və çirklənmə sahələrinin proqnozlaşdırılması təşkil edir. Kimyəvi təhlükəli maddələrin riskinin qiymətləndirmə metodunda yayılma məsafəsini və s. bir sıra əmsallardan istifadə etməklə belə təhlükə risklərinin aradan qaldırılması təklif olunur.
Təhlükəli kimyəvi maddələrin təhlükəlilik dərəcəsinə görə müxtəlif növlərə bölünür bunlar aşağıdakılardır:
•	obyekt
•	yerli
•	regional
•	qlobal
Belə ki, təhlükəli kimyəvi maddələr insan orqanizminə müəyyən dərəcədə toksiki effekt əmələ gətirən toksiki doza(toksodoza) yaradır. Həmin kimyəvi cəhətdən təhlükəli maddələr insan orqanizminə inqaliyasiya yolu vasitəsilə təsir göstərdikdə öldürücü toksodoza, dözülməz toksodoza, hədd toksodozaları ilə göstərilir.
Kimyəvi şəraiti təyin etmək üçün 2 mərhələdən istifadə edilir bunlar aiddir:
1.	Təhlükəli kimyəvi maddələrin daşınması zamanı təhlükəli kimyəvi qəzalar nəticəsində baş vermiş kimyəvi şəraitin xarakterizə olunması zəhərlənmənin miqyası, təhlükəlilik dərəcəsi və davamiyyət müddətiinin parametrlərindən asılıdır.
2.	Kimyəvi şəraitin qiymətləndirilməsi üçün proqnozlaşdırma həmçinin kəşfiyyat məlumatlarının toplanması üzrə həyata keçirilir.
Kimyəvi şərait anlayışı təhlükəli kimyəvi maddələr olan obyektlərin qəzası və ya kimyəvi silahların tətbiqi zamanı yaranan şəraitdir. Kimyəvi şəraitin aşkar olunması eləcədə qiymətlənirilməsi söylədikdə, qəza-təhlükəli kimyəvi və ya zəhərlənmənin miqyası həmçinin xarakterinin aşkar edilməsi, yaranmış vəziyyətin əhalinin, mülki müdafiə qüvvələrinin və obyektlərin fəaliyyətinə təsire etmməsinin qiymətləndirilməsi həmin fəaliyyətin ən səmərəli üsullarının seçilməsi nəzərə alınır.
Açar sözlər: Təhlükəli kimyəvi maddələr, yüklərin daşınması, avtomobil nəqəliyyatı, təhlükəli yüklər, riskin qiymətləndirilməsi, kimyəvi şərait