Zatrudnialność absolwentów szkół kształcących w zawodzie W zamkniętym kręgu edukacyjno-zawodowego wymiaru „efektu św. Mateusza”
Authors: Kozielska Joanna 
Published: August 2024

Artykuł dotyczy zjawiska zwanego „efektem św. Mateusza” w edukacyjno-zawodowej odsłonie, i choć interpretacja określenia bywa różna, w niniejszym tekście dotyczy obszaru społeczno-ekonomicznego w kontekście edukacyjnym, opisując tendencję do (najogólniej rzecz ujmując) bogacenia się bogatych i ubożenia ubogich, nawiązując zatem do zagadnienia stratyfikacji społecznej i „dziedziczonego” statusu społecznego. Nadzieje pokładane w reformatorach współczesnego polskiego systemu szkolnictwa nie zostały zrealizowane, a segmentacja szkół umacnia podział na uczniów „lepszych” i „gorszych” – tych z szansami na sukces i ich pozbawionymi. Nieustająco silny wpływ na sukces edukacyjny dziecka ma status rodziców – do „dobrych” szkół uczęszczają przede wszystkim dzieci pochodzące z rodzin o wysokim statusie społecznym, o wyższych osiągnięciach w egzaminie ósmoklasisty i aspiracjach edukacyjnych. To „dziedziczone” uprzywilejowanie ułatwia im odniesienie sukcesu. Mertonowski efekt św. Mateusza działa więc też w obszarze edukacji (Wawrzyniak-Beszterda 2011). Prowadzone od dekad rozważania (Bourdieu, Passeron 1977; Carter 2014; Kuzior 2014; Kozłowski, Matczak 2014) wskazują korelację między sukcesem edukacyjnym dziecka a statusem rodziców. A zatem myśl, „każdemu bowiem, kto ma, będzie dodane, tak, że nadmiar mieć będzie. Temu zaś, kto nie ma, zabiorą nawet to, co ma” (Mt 25, 29 za Biblia Tysiąclecia) materializuje się w edukacyjno-zawodowej odsłonie. Uczniów szkół branżowych można w związku z tym określić jako grupę wtórnie defaworyzowaną. Ich zasoby indywidualne (stanowiące bazową wartość w procesie rekrutacyjnym – tranzycja ze szkoły podstawowej do ponadpodstawowej), znaczone rodzinnym i społecznym kontekstem, powodują, iż trafiają do szkół, które (w opinii społecznej wobec stereotypizacji tego rodzaju kształcenia) nie kreują szans na przyszłość. Stygmatyzacji ulegają zatem także różne typy szkół (ogólnokształcące vs. branżowe, techniczne czyli kształcące w zawodzie), przyciągając do, lub odpychając od siebie kandydatów o zróżnicowanych potencjałach. I tak koło zamyka się, a trwające od lat próby zmiany deprecjonowanego od dekad oblicza szkolnictwa zawodowego w celu przyciągnięcia uczniów z potencjałem społecznym i edukacyjnym, którzy sprostaliby coraz bardziej zaawansowanej technologiczne (a tym samym wymagającej intelektualnych nakładów) ofercie szkolnictwa branżowego i stali się w przyszłości ambasadorami tego rodzaju kształcenia, kończą się fiaskiem. Drugim elementem opracowania są zagadnienia związane z poradnictwem edukacyjno-zawodowym jako działaniem o charakterze optymalizującym przejście ze szkoły na rynek pracy młodzieży z grup defaworyzowanych. Poruszono zatem tematy nieczęsto podejmowane we współczesnej literaturze pedagogicznej – szkolnictwo zawodowe, jego uczeń i absolwent, co jawi się jako istotne w kontekście tematyki czasopisma, z uwagi na fakt, iż predykatorami zachowań przestępczych są m.in., obok psychologicznych czynników ryzyka, warunki społeczno-ekonomicznego oraz szerzej socjalizacyjne, środowiskowe konteksty funkcjonowania jednostki (niski status społeczno-ekonomiczny, bieda, niepowodzenia edukacyjne, bezrobocie i brak perspektyw zawodowych oraz brak wsparcia społecznego) niepozostające bez wpływu na kwestie wykształcenia, a w konsekwencji zatrudnialności. Zaangażowanie zaś w pracę może być czynnikiem chroniącym (Filipiak 2013; Olbrycht 2016; Sosnowska 2009). Opracowanie powstało na kanwie zrealizowanego w 2021 roku badania sondażowego (z wykorzystaniem techniki ankietowania), którego cele wiązały się z dokonaniem charakterystyki aspiracji i planów oraz czynionych przez młodzież (uczniów szkół podstawowych N = 1099 i ponadpodstawowych N = 903).