The crypto-christians of the Pontos and consul William Gifford Palgrave of Trebizond
Authors: Bryer Antony 
Published: April 2015

<p>'Η παρούσα έργασία εξετάζει το φαινόμενο τοϋ Κρυπτοχριστιανισμοϋ στην<br />’Οθωμανική Αυτοκρατορία γενικότερα καί ειδικότερα τή μεγαλύτερη ομάδα<br />Κρυπτοχριστιανών, τούς Κουρουμλήδες, πού έμφανίστηκαν στον Πόντο το<br />1857.<br />’Ενδείξεις Κρυπτοχριστιανισμοϋ (δημόσια έπαγγελία τοϋ ’Ισλαμισμού καί<br />ιδιωτική ομολογία τής ’Ορθοδοξίας) στήν πρώιμη ’Οθωμανική Αυτοκρατορία<br />συνήθως χρονολογούνται άπο το 1338 στή Νίκαια. Σέ ορισμένες περιοχές,<br />όπως ό Πόντος, θεωρείται ότι ό Κρυπτοχριστιανισμύς έχει συνεχή παρουσία<br />άπο τήν οθωμανική κατάκτηση ως τούς πρόσφατους χρόνους. Το φαινόμενο<br />είναι δύσκολο νά προσδιοριστεί ως τον δέκατο πέμπτο αιώνα, όταν οί ’Οθωμανοί<br />υπάλληλοι άρχισαν νά καταγράφουν στα Tahir Defters τούς υπηκόους τους<br />με βάση τή θρησκεία, στο βαθμό πού αυτή επηρέαζε τις οικονομικές ή στρατιωτικές<br />υποχρεώσεις καί το διοικητικό τους status.<br />'Ιστορικά, λίγοι μεταστρέφονται λόγω θείας επιφοίτησης ή άπο θρησκευτικό<br />ένθουσιασμό. Μέ εξαίρεση όσους βίαια έξαναγκάσθηκαν, οί περισσότεροι<br />προσηλυτίζονται άναμένοντας κάποιο κοινωνικό ή οικονομικό όφελος. Πρόκειται<br />γιά άργή διαδικασία στή διάρκεια τής οποίας συνηθίζεται ό προσήλυτος<br />νά άσκεϊ, κι εφόσον τον έξυπηρετεΐ, καί τις δυο θρησκευτικές τελετουργίες.<br />'Η πολιτισμική άφομοίωση άκολουθεΐ μέ καθυστέρηση το θρησκευτικό προσηλυτισμό.<br />’Αναλυτικά στοιχεία γιά τήν πόλη τής Τραπεζούντας άπο το 1486<br />μέχρι το 1583 δείχνουν πώς δέν υπάρχει σημείο έπιστροφής όταν το 45%<br />περίπου των Χριστιανών έχουν προσηλυτισθεϊ- αν κι ενώ ένας 'Έλληνας ορθόδοξος<br />μπορεί νά γίνει 'Έλληνας Μουσουλμάνος μέσα σέ λίγες έβδομάδες,<br />χρειάζεται τουλάχιστον μιά μέ δυο γενεές γιά νά μετατραπεί σέ Τούρκο Μουσουλμάνο:<br />το 1583, 43% τών Μουσουλμάνων τής Τραπεζούντας ήταν πρώτης<br />ή δευτέρας γενεάς προσήλυτοι. 'Ο προσηλυτισμός καθυστέρησε πολύ περισσότερο<br />στήν Ποντιακή ύπαιθρο, όπου το τοπικό έθιμο ένωσε τον άνεπίσημο<br />’Ισλαμισμό καί τήν άνεπίσημη ’Ορθοδοξία σέ κρησφύγετο τών Κρυπτοχρι-<br />στιανών.<br />Αυτό δέν σημαίνει πώς οί Κρυπτοχριστιανοί πού παρουσιάζονται τον δέκατο<br />ένατο αιώνα δέν εϊναι μάρτυρες τής πίστης· ή επιστροφή άπο τον ’Ισλαμισμό </p><p>στήν ’Ορθοδοξία εξακολουθεί να τιμωρείται, μέ Θάνατο μέχρι το Τανζιμάτ,<br />το 1839. Πολύ περισσότερο προβληματικές είναι οί ιστορικές καταβολές της<br />μυστικής τους πίστης. Σέ καμιά περίπτωση δέν μπορεί νά έντοπισθεί στούς<br />βυζαντινούς χρόνους, ένώ στις περισσότερες περιπτώσεις φαίνεται νά υπάρχει<br />μιά τοπική, διοικητική, εξήγηση πού συνήθως πηγάζει άπύ τη φυσική επιθυμία<br />νά εξασφαλιστεί το καλύτερο κι άπύ τούς δυο κόσμους. Οΐ Κρυπτοχρι-<br />στιανοί τής ’Αλβανίας (πρωτοεντοπίζονται το 1610), πιθανά τής Κύπρου<br />(άπύ το 1571 ώς σήμερα) κι ϊσως άκόμη τής Κρήτης (μετά το 1669) είναι<br />καθολικής καταγωγής. Στήν περίπτωση τής Κύπρου άντιπροσωπεύουν τούς<br />καθολικούς χαμηλής κοινωνικής προέλευσης πού, μετά τήν οθωμανική κατά-<br />κτηση, περιήλθαν σέ άβεβαιότητα άπύ τήν έκδικητικότητα των ’Ορθοδόξων.<br />'Η καταγωγή των 17.260 ή περισσοτέρων Ποντίων Κρυπτοχριστιανών πού<br />διακήρυξαν τήν πίστη τους το 1857 (μετά το Χατί-Χουμαγιούν πού παραχώρησε<br />θρησκευτική ελευθερία κάτω άπύ ευρωπαϊκή προστασία) κι ή μετέπειτα<br />πορεία τους έξετάζονται σέ εννέα έμπιστευτικές άναφορές τής περιόδου 1857-<br />1867 πού στάλθηκαν άπύ το Βρετανικό Προξενείο τής Τραπεζούντας (τά<br />έγγραφα δημοσιεύονται στο Παράρτημα). 'Ο πρόξενος Palgrave τούς θεωρούσε<br />άπογόνους των Μυρίων τού Ξενοφώντα. Έκτος άπύ το γεγονός δτι οί Ρώσοι<br />πρόξενοι τούς έκμεταλλεύονταν, οί Βρετανοί πρόξενοι έπεσήμαναν τρία άλλα<br />χαρακτηριστικά των Κουρουμλήδων. "Οπως οί Χριστιανοί, δέν έκτελοΰσαν<br />στρατιωτική υπηρεσία. "Οπως οί Μουσουλμάνοι, οπλοφορούσαν. Σέ άντίθεση<br />μέ τούς Χριστιανούς, δέν πλήρωναν κεφαλικό φόρο άπαλλαγής άπό τή στρατιωτική<br />υποχρέωση. Μετά το 1857 έξακολούθησαν νά διεκδικοΰν καί τά τρία<br />προνόμια πού το ’Οθωμανικό κράτος τούς αμφισβήτησε. Στήν πραγματικότητα,<br />ή Εκκλησία τούς άναγνώρισε αργότερα άπο το κράτος.<br />Οί Πρόξενοι δέν σχολιάζουν δυο συντελεστές τής κατανομής των Κρυπτο-<br />χριστιανών στο έγγραφο I καί στο Χάρτη τής σελίδας 68. Πρώτον, μόνο σέ<br />μιά περιοχή (12) οί Μουσουλμάνοι πράγματι ξεπερνοΰσαν άριθμητικά τούς<br />δηλωμένους καί τούς κρυφούς Χριστιανούς, ένώ σέ τρεις άλλες περιοχές (1, 1, 4)<br />δέν υπήρχαν Μουσουλμάνοι άπο τούς οποίους θά μπορούσαν νά κρυφτούν οί<br />Χριστιανοί: τότε, βέβαια, είναι δύσκολο νά έξηγήσει κανείς τήν άνάγκη τού<br />Κρυπτοχριστιανισμοΰ μέ μοναδική βάση τή θρησκεία. Δεύτερον, ό Χάρτης<br />κατανομής τών Κρυπτοχριστιανών το 1857 στήν πραγματικότητα περιλαμβάνει,<br />σχετικά πρόσφατα, ορεινά χωριά, οί κάτοικοι τών οποίων προσφέρουν υπηρεσίες<br />σάν καρβουνιάρηδες ή μεταλλωρύχοι στούς "Ελληνες άρχιμεταλλουργούς<br />τών ορυχείων άσημιοΰ τής Άργυρούπολης (Gumushane) στή Χαλδία καί<br />στύψης τής Κολωνείας (Sebinkarahisar ). Αύτοί οί Χριστιανοί πρόσφεραν<br />υπηρεσία άντί κεφαλικοΰ φόρου. Στή διάρκεια τής ρωσικής εισβολής τού 1829,<br />τά ορυχεία τής Χαλδίας έκλεισαν αφήνοντας τούς Κουρουμλήδες σέ διοικητικό<br />κενό, άφοΰ στερήθηκαν τήν καταγραφή είτε ώς Χριστιανοί (διότι άπαλλάσ</p><p>σονται φόρου) είτε ώς Μουσουλμάνοι (διότι απαλλάσσονται υπηρεσίας).<br />’Άλλες ενδείξεις, έπίσης, πιστοποιούν ότι οί Κουρουμλήδες δημιουργήθηκαν<br />κυρίως άπο διοικητική αβλεψία μετά το κλείσιμο των ορυχείων τής Χαλδίας,<br />τό 1829.<br />Το 1866, το Βρετανικό 'Υπουργείο των Εξωτερικών, πού ανησυχούσε περισσότερο<br />γιά τή ρωσική απειλή έναντίον τής βρετανικής ήπειρωτικής διόδου<br />στήν Ινδία, στήν οποία ή Τραπεζούντα κατείχε στρατηγική θέση, παρά γιά<br />τήν τύχη των Κουρουμλήδων, έστειλε εκεί τον William Gifford Palgrave,<br />τον πιο αξιόλογο πρόξενό της στήν περιοχή, γιά νά αναφέρει τήν έπικρατούσα<br />κατάσταση. 'Ο Paigrave διατηρούσε πολύ στενούς δεσμούς με το πνευματικό<br />καί πολιτικό κατεστημένο τής ’Αγγλίας, πού εκτιμούσε τις άπόψεις του.<br />'Η αναφορά τού Palgrave είναι άπόλυτα καταδικαστική γιά τούς "Ελληνες<br />τού Πόντου γενικότερα καί γιά τούς Κουρουμλήδες ειδικότερα. Εύκολα άπο-<br />δεικνύεται ότι μερικά άπο τά γραφόμενά του είναι άνακριβή, αν καί πιο ενδιαφέρουσες<br />είναι οί έντονα χρωματισμένες άπόψεις του. ’Εξυμνεί το Ίσλάμ καί<br />τις άρετές τού Τούρκου «εύγενή», άναφέρεται περιφρονητικά στούς Κουρουμλήδες<br />σάν άποστάτες καί στούς ντόπιους "Ελληνες γιά φυλετικούς λόγους.<br />Οί απόψεις τού Palgrave ήταν τόσο έντονες, ώστε αξίζει νά εξετάσουμε το<br />ιστορικό του άναζητώντας μιά εξήγηση. 'Η οίκογένειά του ήταν έβραϊκής<br />καταγωγής (ό πατέρας του ένας Cohen, όνομα πού χρησιμοποίησε μερικές<br />φορές) ένώ ό ίδιος μεταστράφηκε μέχρι καί έξι φορές στή διάρκεια τής ζωής<br />του δίνοντας έξηγήσεις λιγότερο πειστικές απ’ αύτές πού έδωσαν οί Κουρουμλήδες.<br />’Αγγλικανός στήν ’Οξφόρδη, γίνεται ’Ιησουίτης ιεραπόστολος<br />στήν ’Ινδία καί πράκτορας τού Ναπολέοντα Γ' στή Συρία. Περνάει σάν Μουσουλμάνος<br />στή διάρκεια τού περίφημου διετούς ταξιδιού του διαμέσου τής<br />Κεντρικής ’Αραβίας το 1861-63 καί επιστρέφει στήν ’Εκκλησία τής ’Αγγλίας<br />πριν τοποθετηθεί στήν Τραπεζούντα, ένώ παίζει μέ το Βουδισμό τού Σιάμ<br />καί το Σιντοϊσμό τής ’Ιαπωνίας πριν πεθάνει σάν Ρωμαιοκαθολικός στο Μον-<br />τεβίδεο, το 1888.<br />'Η Βρετανική Κυβέρνηση αδιαφόρησε γιά τήν τύχη τών Κουρουμλήδων<br />μετά τήν άναφορά τού Palgrave το 1867, ένώ παράλληλα το ενδιαφέρον της<br />γιά τήν Τραπεζούντα άτόνησε όταν ή διώρυγα τού Σουέζ προσέφερε άσφαλέ-<br />στερη δίοδο στήν ’Ινδία, μετά το 1869. ’Έτσι, ή πλήρης αναγνώριση τής θρησκευτικής<br />πίστης τών τελευταίων Κουρουμλήδων δέν επιτεύχθηκε παρά μέ<br />γαλλική καί ρωσική, όχι όμως καί βρετανική, πίεση μόνο το 1910. Τότε, τά<br />πλεονεκτήματα μιας ανοικτής μεταστροφής στο Χριστιανισμό ήταν λιγότερο<br />φανερά αφού οί Χριστιανοί τώρα είχαν στρατιωτικές υποχρεώσεις, ένώ παράλληλα<br />υπήρχαν έλπίδες ότι οί Ρώσοι θά καταλάμβαναν τήν Τραπεζούντα, όπως<br />κι έγινε το 1915.</p>