Оценка потенциальных рисков загрязнения воздуха волокнами асбеста
Authors: Ковалевский Е.В. , Шаршенова А.А. , Отаров Е.Ж. , Касымбеков Ж.О. , Цхомария И.М. 
Published: February 2025

Введение. Асбест – общий коммерческий термин для обозначения двух из множества существующих групп природных минеральных волокон: группы серпентинита (хризотил) и группы амфиболов (актинолит, амозит, антофиллит, крокидолит и тремолит), имеющих общие области применения. Длительное воздействие асбестосодержащей пыли образующейся в процессе добычи и обогащения асбеста, при производстве, использовании, и утилизации асбестосодержащей продукции в неконтролируемых условиях увеличивает риск развития целого ряда серьёзных заболеваний. Существенную роль в оценке реальных рисков играет оценка потенциальной возможности воздействия, идентификация собственно воздействия волокон асбеста, вида асбеста и объективная оценка интенсивности воздействия. Наиболее широко используемым методом являются определение счётных концентраций волокон в воздухе с использованием оптической фазово-контрастной микроскопии, сканирующей и трансмиссионной микроскопии с энергодисперсионным микроанализом типа волокон. Цель исследования - анализ проб пыли, осевшей на горизонтальные поверхности для идентификации потенциальной возможности загрязнения воздуха волокнистыми частицами. Материалы и методы. Летом 2024 года отобрано 28 проб пыли с горизонтальных поверхностей в городах Бишкек (22 проб) и Кант (6 проб). Образцы пыли исследованы методом сканирующей электронной микроскопии (СЭМ) с микроанализом минерального состава проб, методом энергодисперсионной рентгеновской спектроскопии. Результаты и обсуждение. Метод СЭМ позволил детально проанализировать образцы и провести минералогический анализ каждого из выявленных при исследовании объектов. В пяти образцах пыли (два в г. Бишкек и три в г. Кант) были обнаружены волокна хризотилового асбеста в концентрации более 0,01%. Волокна хризотилового асбеста находились в связанном с цементным матриксом состоянии. Волокон асбеста амфиболовой группы не обнаружено или их содержание менее 0,01%. В семи образцах из г. Бишкек и трёх образцах из г. Кант были обнаружены искусственные минеральные волокна (ИМВ), с размерными характеристиками, близкими к определению «респирабельное волокно». Заключение. Методы контроля загрязнения воздуха отличаются достаточно высокой стоимостью, трудоемкостью и требуют высококвалифицированного персонала. При этом, объективную картину может дать только регулярный мониторинг. Разовые мероприятия по отбору единич ных проб воздуха не могут служить надёжным источником информации о потенциальной возможности воздействия, наличии или отсутствии собственно воздействия волокон асбеста (и/или других природ ных и искусственных минеральных волокон, которые также могут оказывать негативное влияние на здоровье человека), вида воздействующих волокон и интенсивности воздействия. Таким образом, при отсутс твии данных выполненного ранее регулярного мониторинга загрязнения воздуха рабочей зоны и/или атмосферного воздуха населённых мест волокнистыми частицами, определение содержания осевших из воздуха волокон асбеста и других природных и искусственных минеральных волокон в пробах осевшей на горизонтальных поверхностях (например, на обочинах автодорог или других поверхностях) пыли является значимым, сравнительно малотрудозатратным и недорогим инструментом для идентификации потенциальной возможности загрязне ния воздуха волокнистыми частицами, позволяет принимать решение о наличии или отсутствии необходимости регулярного мониторинга.
Киришүү. Асбест - бул табигый минералдык булалардын көпчүлүк топторунун экөөсү үчүн жалпы коммерциялык термини болуп саналат: жалпы колдонуу тармагындагы серпентинит тобу (хризотил) жана амфибол тобу (актинолит, амозит, антофиллит, кроцидолит жана тремолит). Асбести казып алуу жана байытуу, өндүрүү, иштетүү процес синдеги, асбест камтыган продукцияны жок кылуудагы контролсуз шарттарда пайда болгон асбест камтыган чаңдын узак мөөнөттүү таасири бир катар олуттуу оорулардын пайда болуу тобокелдигин жогорулатат. Чыныгы тобокелдиктерди баалоодо таасир берү үнүн потен циалдык мүмкүнчүлүгүн баалоо, асбест буласынын жеке таасиринин идентификациясы, асбесттин түрү жана таасирдин интен сивдүүлүгүнө объективдүү баа берүү маанилүү ролду ойнойт. Буланын түрүнүн энергодисперсиондук микроанализи менен трансмиссиялык микроскопияны жана сканирлөөчү оптикалык фазалык-контрасттык микроскопи яны колдонуу аркылуу абадагы булалардын сандык концентрацияларын аныктоо кеңири колдонулган ыкмалардан болуп саналат. Изилдөөнүн максаты - булалуу бөлүкчөлөр менен абанын потенциалдык булгануу мүмкүнчүлүгун аныктоо үчүн горизонталдык беттерде жайгашкан чаң үлгүлөрүн анализдөө. Материалдар жана ыкмалар. 2024-жылдын жай мезгилинде Бишкек (22 үлгү) жана Кант (6 үлгү) шаарларында горизонталдык беттерден жалпысынан 28 чаң үлгүсү алынган. Чаң үлгүлөрү сканерлөөчү электрондук микроскопия (СЭМ) менен үлгүлөрдүн минералдык курамына микроанализ жана энергетикалык дисперсиялык рентген спектроскопиясы менен изилденген. Жыйынтыктар жана талдоо. Сканирлөөчү электрондук микроскопия ыкмасы үлгүлөрдү деталдуу талдап чыгууга жана изилдөөнүн жүрүшүндө аныкталган объекттердин ар биринин минералогиялык анализин жүргүзүүгө мүмкүндүк берди. Чаңдын беш үлгүсүндө (Бишкекте эки жана Кантта үч) хризотил асбесттин буласы 0,01%дан жогору концентрацияда табылган. Хризотил асбестти цемент матрицасы ме нен байланышкан абалда болгон. Амфиболдук асбесттердин буласы табылган жок же анын курамы 0,01%дан аз. Бишкектен жети жана Канттан үч үлгүдө «респирабелдүү булалар» аныктамасына жакын өлчөмдөгү мүнөздөмөлөргө ээ жасалма минералдык булалар (ЖМБ) табылган. Жыйынтыгы. Булалуу бөлүкчөлөр менен абанын булганышын көзө мөлдөө ыкмалары кымбат болгону, эмгекти көп талап кылуусу менен айырмаланат жана жогорку квалификациялуу кадрларды талап кылат. Ошол эле учурда үзгүлтүксүз мониторинг гана объективдүү сүрөт төөнү бере алат. Аба үлгүсүн алуу боюнча бир жолку иш-чаралар асбест булаларынын таасир берүүсүнүн потенциалдуу мүмкүнчүлүгү, бар же жоктугу (жана/же башка табигый жана жасалма минералдык булалар ошондой эле адамдын ден соолугуна терс таасир тийгизиши мүмкүн) таасир берүүчү булалардын түрү жана таасири жөнүндөгү маалыматтын ишенимдүү булагы боло албайт. Ошентип, мурда аткарылган мезгилдүү мониторингдин маалыматтары жок болгон учурда жумушчу зонасынын жана/же калктуу пункттардын атмосфералык абасынын булалуу бөлүкчөлөр менен булганышына, абадагы асбест булаларынын жана башка табигый жана жасалма минералдык булалардын курамын аныктоо горизонталдуу беттерде (мисалы, жолдордун жээгинде же башка беттерде) жайгашкан үлгүлөрдө чаң булаларынын бөлүкчөлөрү менен абанын булгануу потенциалын аныктоо үчүн олуттуу, салыштырмалуу аз эмгекти талап кылган жана арзан инструмент болуп саналат, бул бар же жок экендигин аныктоодо үзгүлтүксүз мониторинг жүргүзүү зарылчылыгын чечүү мүмкүнчүлүгүн берет. Ушуга байланыштуу, бул изилдөөнүн максаты эки шаардын горизонталдык бетине түшкөн чаңдын үлгүлөрүн чогултуу жана анализдөө болгон.
Introduction. Asbestos is a general commercial term for two of the many existing groups of natural mineral fibres: the serpentinite group (chrysotile) and the amphibole group (actinolite, amosite, anthophyllite, crocidolite and tremolite), which have common applications. Long-term exposure to asbes tos-containing dust generated during asbestos mining and enrichment, and during the production, use and disposal of asbestos-containing materials in uncontrolled conditions increases the risk of developing a number of serious diseases. An essential role in assessing the actual risks is played by assessing the potential for exposure, identifying the actual exposure to asbestos fibres, the type of asbestos and an objective assessment of the intensity of exposure. The most widely used methods for solving these problems are the determination of number concentrations of fibres in the air using optical phase-contrast microscopy, scanning and transmission microscopy with energy-dis persive microanalysis of the fibre type. The purpose of the work - analysis of dust samples settled on horizontal surfaces to identify the potential for air pollution by fibrous particles. Materials and methods. In the summer of 2024, a total of 28 dust samples were taken from horizontal surfaces in the cities of Bishkek (22 samples) and Kant (6 samples). Dust samples were examined by scanning electron microscopy (SEM) with microanalysis of the mineral composition of the samples, and by energy-dispersive X-ray spectroscopy. Results and discussion. The SEM method made it possible to analyze the samples in detail and conduct a mineralogical analysis of each of the objects identified during the study. In five dust samples - two (Bishkek) and three (Kant) fibers of chrysotile asbestos were found in a concentration of more than 0.01%. The chrysotile asbestos fibers were in a state bound to the cement matrix. No asbestos fibers of the amphibole group were detected or their content was less than 0.01%. In seven samples from Bishkek and three samples from Kant, man-made mineral fibers (MMF) were found, with dimensional characteristics close to the definition of “respirable fiber”. Conclusion. Air pollution monitoring methods are quite expensive, labor intensive and require highly qualified personnel. At the same time, only regular monitoring can provide an objective picture. One-time events to collect individual air samples cannot serve as a reliable source of information on the potential for exposure, the presence or absence of exposure to asbestos fibres (and/or other natural and man-made mineral fibres that can also have a negative influence on human health), the type of fibres them, and the inten sity of exposure. Thus, in the absence of data from previously performed regular monitoring of air pollution in the working area and/or atmospheric air of populated areas with fibrous particles, determining the content of asbe stos fibres and other natural and man-made mineral fibers settled from the air in samples of dust settled on horizontal surfaces (e.g., on roadsides or other surfaces) is a significant, relatively low-labor and inexpensive tool for identifying the potential for air pollution with fibrous particles, and allows decision making whether regular monitoring is necessary or not. In this regard, the purpose of this study was to collect and analyze samples of dust settled on horizontal surfaces in two cities.