Kazanılan Haklar ve Kurumsallaşma Yönleriyle Türkiye’de Sosyal Güvenlik Alanındaki Düzenlemeler (1923-2000)
Authors: AKANDERE Osman 
Published: October 2024

Tarıma dayalı, geniş aile yapısı olan Osmanlı toplumunda yaşlı, hasta
ve sakatlara gerekli bakım ve destek ailenin diğer bireylerince verilmiştir.
Yine dinsel kural ve geleneklere dayanan ‘hayır kurumları’ Osmanlı’da
yoksulların korunması açısından önemli rol üstlenmişlerdir. Zekât, fitre,
sadaka ve bağışlar yoluyla yoksullara yardım yapılmıştır. Vakıflar ise daha
organize sosyal yardım kuruluşları olmuştur. İmparatorluğun son
dönemlerinde Darülaceze, Darüleytam ve Hilal-i Ahmer gibi kurumlar
sosyal yardım açısından önem kazanmıştır.
Cumhuriyetin ilk yıllarında sosyal güvenliğe yönelik doğrudan
düzenlemeler yapılmasa da çıkarılan Borçlar Kanunu (1926), Umumi
Hıfzısıhha Kanunu (1930) gibi yasalarla dolaylı kimi düzenlemelere
gidilmiştir. Yine bu dönemde sosyal sigortalara benzeyen dar kapsamlı
birtakım emeklilik ve yardımlaşma sandıklarının kuruluşunu öngören
yasalar çıkarılmıştır.
1936 tarihli İş Kanunu ile ilk kez sosyal sigortaların kuruluşu ve
sosyal sigortalara ilişkin temel ilkeler öngörülmüştür ancak, Cumhuriyet’in
ilanından 1945 yılına gelinceye kadar bir sosyal güvenlik sistemi
oluşturulamamıştır. Sosyal sigortalarla ilgili ilk yasa 27 Haziran 1945
tarihli İş Kazaları, Meslek Hastalıkları ve Analık Sigortaları Kanunu'dur.
Türkiye, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonraki dönemde dünyada sosyal
güvenlik alanında ortaya çıkan gelişmelere ayak uydurmaya çalışmıştır.
“İnsan Hakları Evrensel Bildirisi” 6 Nisan 1949’da kabul edilmiş; yine Dünya
Sağlı Örgütü (WHO) Anayasası, 9 Haziran 1949 tarihinde onaylamış ve
Türkiye Dünya Sağlık Örgütü üyesi olmuştur. Bu sözleşmeler Türkiye’ye
sağlık ve sosyal güvenlik alanlarında yükümlülükler getirmiştir.
1949 yılında T.C. Emekli Sandığı kurularak genel ve katma bütçeli
kuruluşlardan aylık alanlarla, daha önce özel kanunla kurulmuş kimi sandıklara bağlı olanlar Emekli Sandığı kapsamına alınmıştır. Böylece o
güne kadar dağınık halde bulunan ve memurlara sosyal güvence sağlayan
tüm yasa ve sandıklar birleştirilmişti.
1961 Anayasası’nda sosyal güvenlik ve sağlık kavramları birer hak
olarak tanımlanmış ve bu hakların sağlanmasının devletin görevi olduğu
kabul edilmiştir. Sosyal güvenlik alanında yoğun düzenlemelere gidilen bu
dönemde primli sistem açısından önemli bir gelişme, 1965'te yürürlüğe
giren Sosyal Sigortalar Kanunu ile gerçekleştirilmiştir. Bu yasayla dağınık
haldeki mevzuat bir bütün haline getirilmiştir. Bu gelişmeyi 1971 yılında
kabul edilen ve esnaf, sanatkâr ve diğer bağımsız çalışanlara yönelik olan
Bağ-Kur Kanunu izlemiştir.
1976 tarihinde kabul edilen yasayla, en geniş kapsamlı kamu sosyal
güvenlik harcaması olarak bilinen “65 yaş aylığı” uygulamasının
başlatılması, iyi bir sosyal güvence örneği olmuştur. Bu yasa ile “65 Yaşını
Doldurmuş, Muhtaç, Güçsüz ve Kimsesiz Türk Vatandaşları”na karşılıksız
aylık bağlanmıştır.
1980’li yılların başından itibaren kamu kesiminde çalışan sivil ve
askeri personele yönelik tazminat niteliğindeki ödemeler, 1983 yılında
sosyal yardım hizmetlerini tek çatı altında toplamayı amaçlayan “Sosyal
Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu- SHÇEK” in yeniden düzenlenmesi
bu alandaki önemli gelişmelerdir. 1983 yılında yürürlüğe giren “Tarım
İşçileri Sosyal Sigortalar Kanunu” ile tarım kesiminde çalışanlara da sosyal
güvenlik sağlamayı hedeflemiştir.
1986 yılında oluşturulan “Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı
Teşvik Fonu ve 1992 yılında uygulanmaya başlanan “Yeşil Kart” sistemi
bu alandaki diğer özgün düzenlemeleri oluşturmaktadır.
Birinci 5 Yıllık Kalkınma Planı’ndan bu yana söz edilen “işsizlik
sigortası”nın oluşturulması konusu 1999 yılında hayata geçirilmiştir. 1996-
2000 yıllarını kapsayan Yedinci 5 Yıllık Kalkınma Planı’nda tüm sosyal
güvenlik kurumlarının tek çatı altında toplanması hedefine yönelik olarak
“Sosyal Güvenlik Temel Yasası” çıkarılmıştır.
Bu çalışmada Türkiye’de Sosyal Güvenlik alanında yapılan
düzenlemeler ve oluşturulan kurumlar kronolojik çerçeve içerisinde ele
alınıp, verilmeye çalışılacaktır. Çalışmada kurum arşivleri, kurumlarca
yayınlanan resmi yayın ve raporlar başta olmak üzere konuyla ilgili
yapılmış kitap, makale ve tezlerden yararlanılacaktır.