1920’li ve 1930’lu Yıllarda Türkiye Cumhuriyeti’nin Sovyet Azerbaycan’ına Siyasi Ve Kültürel Etkisi
Authors: CABRAYİLOV Mehemmed 
Published: October 2024

Günümüzde Türkiye ve Azerbaycan arasındaki ilişkilerin, tarih
boyunca en yüksek seviyeye ulaştığını görmekteyiz. Fakat bu ilişkilerin
tarihî kökleriyle ilgili bazı hususlar, özellikle de 1920’li ve 1930’lu yıllarda
bu iki cumhuriyetin siyasi ve kültürel bağlantılarına karşı oluşmuş olan
tehditlerin sebepleri kapsamlı bir biçimde araştırılmamıştır. Bu bağlamda
bilhassa 1923 yılında Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasının ardından
Sovyet rejiminin baskılarına rağmen Sovyet Azerbaycanı’ndaki sosyokültürel düşüncede yeni akımların meydana gelmesinde milli, siyasi ve
kültürel hususların rolünün ele alınması, Türk Dünyasının bugünkü ve
gelecek nesillerinin tarihi geçmişlerini yakından izlemeleri açısından ciddi
olgusal temeller oluşturabilir.
Türkiye – Azerbaycan ilişkilerinin 1920’li ve 1930’lu yılları
kapsayan dönemi üzerine yürütmüş olduğumuz çalışmalar, Türk
topluluklarının farklı devlet yapılanmalarının vatandaşları olmalarına
rağmen herhangi bir sınırlamaların, baskıların ve mezalimin bu halklar
arasındaki ilişkileri tam anlamıyla koparamadığını göstermektedir. İlk başta
Türkiye Cumhuriyeti ile Sovyet Azerbaycanı arasındaki kültürel ve siyasi
ilişkiler yoğun olmuşsa da zamanla Sovyet rejimi bu bağlantıları sınırlamaya
başlamıştır. Bunun sebeplerinden biri, Mustafa Kemal Atatürk’ün Türki
Cumhuriyetlere yönelik bölgesel politikasının küresel güç merkezleri
tarafından kabul edilmemesi, diğeri de Türkî Cumhuriyetlerde Atatürk’ün
nüfuzunun artmasından korkan Sovyet rejiminin Azerbaycan ve Türkiye
arasındaki ilişkilere uyguladığı yasaklar idi. Sürecin açıklanması bakımından
konunun bu iki istikamet üzerinden aydınlatılması gerektiği kanaatindeyiz.
Cumhuriyeti’nin kuruluşu, Sovyet Azerbaycanı’nda milli hareketin
güçlenmesine sebebiyet vermiştir. Türkiye’nin İstiklal Mücadelesi, Türkiye Cumhuriyetinin kuruluşu ve reform faaliyetleri, bir taraftan Azerbaycan
halkı arasında milli kimliğin sosyo-kültürel boyutta bir ivme kazanmasını
sağlamış, diğer taraftan da Sovyet Azerbaycanı’nda modernleşme
hareketinin yükselişine yol açmıştır. Bu dönemde Sovyet Azerbaycanı ile
Türkiye arasında kültürel ilişkiler pekişmekteydi.
Bu açıdan 26 Şubat ve 6 Mart 1926 tarihleri arasında Birinci
Türkoloji Kurultay’ın Sovyet Azerbaycanı’nın başkenti Bakü’de
düzenlenmesi de bir tesadüf değildir. Söz konusu kurultay, Türk dili, kültürü
ve tarihi ile ilgili meselelerin tartışılması için düzenlenmiş olmasına rağmen
toplantılar sırasında milli egemenliklerin başlıca mahiyeti ve içeriği de
müzakere masasına yatırılmış, hatta milli egemenliklerin korunmasına
yönelik önlemlerin alınması için bir komisyon oluşturulması karara
bağlanmıştır. Bu gibi hususlar, Bakü’de düzenlenmiş olan Türkoloji
Kurultay’da Sovyet rejiminin hoşnut olmadığı siyasi kararların da kabul
edildiğini sergilemektedir.
Bildiri metninde, Türkiye Cumhuriyeti’nin elde etmiş olduğu
istiklalin Sovyet Azerbaycanı’nda kültürel ve siyasi hareketlerin gelişimine
etkisi, bu sürecin baskılara rağmen Azerbaycan’da milli kimlik bilincinin
yükselişine katkısı gibi meseleler, Rusya ve Azerbaycan belgelerine
dayanılarak karşılaştırmalı analiz ve sentez metotlarından yararlanılmak
suretiyle ayrıntılı bir biçimde ele alınacaktır.