ОТРАЖЕНИЕ ПАМИРСКИХ ОБЛАСТЕЙ В ЭПОСЕ «МАНАС»
Authors: Жолдошев Н.Ж. , Капалбаев О.Э. 
Published: September 2024

Макала азыркы мезгилде актуалдуу болгон Памирдин чектерине жана аны байыртадан мекендеп келген кыргыздарга арналган. «Манас» жана кыргыздын кичи эпосторун талдоонун негизинде, кыргыз эпосторунда Памир аймагы Сары-Кол, Кебез-Тоо, Опол-Тоо – Мустаг-Ата, Дан-Дун-Баш – Тагдумбаш, Тагарма деп аталгандыгы анализденет. Эпостордо бул жерлерди илгертен бери эле кыргыздар байырлап, мекендеп келгендиги айтылат. КЭР менен Мургаб аймагын бөлүп турган тоо кыркасы жана өрөөн азыр да Сары-Кол деп аталат. Эпосто Сары-Кол чөлкөмүндө Манастын ата-бабалары жашагандыгы кеңири баяндалган. Опол-Тоо – бул учурда Памирдеги Мустаг-Ата тоосу менен байланышкан Сары-Кол менен Жаркендин ортосундагы Түркстан аймагындагы эң бийик тоо. Данг-Дун-Баш илимий эмгектеринде жана карталарында Тагдумбаш Памир деген ат менен белгилүү. Учурда Кытай Памириндеги Тагдумбаш жана Тагарманы кыргыздар байырлашат. Макаланын аягында автор «Манас» эпосунун пайда болгон доорун изилдеген манас таануучулардын эмгектеринин негизинде, IХ кылымдан баштап эле эпостордо айтылган Памир аймактарын кыргыздар байырлап, мекендеп келген.
Статья посвящена актуальной на сегодняшний день проблеме границ Памира и его древним обитателям кыргызам. На основании анализа эпоса «Манас», а также малых кыргызских эпосов устанавлено, что в кыргызских эпосах области Памира назывались Сары-Кол, Кебез-Тоо, Опол-Тоо – Мустаг-Ата, Дан-Дун-Баш – Тагдумбаш, Тагарма. В эпосах говорится, что эти места были заселены кыргызами с давних времен. Хребет и долина, разделяющая КНР и Мургабский район, до сих пор называют Сары-Колом. В эпосе подробно описывается, что регион Сары-Кол населяли предки Манаса. Опол-Тоо – самый высокий горный массив во всем Туркестанском регионе между Сары-Колом и Джаркеном, который в настоящее время ассоциируется с горой Мустаг-Ата на Памире. Данг-Дун-Баш известен в научных трудах и картах как Тагдумбаш Памир. В настоящее время Тагдумбаш Памир и Тагарма населен кыргызами на Китайском Памире. В конце статьи автор, опираясь на труды манасоведов, изучавших происхождение эпоса «Манас», делает вывод, что с IX века упомянутые в кыргызских эпосах Памирские области были заселены киргизами.
The article is devoted to the current problem of the borders of the Pamirs and its ancient inhabitants, the Kyrgyz. Based on the analysis of the Manas epic, as well as the involvement of small Kyrgyz epics, it is established that in the Kyrgyz epics the Pamir region was called Sary-Kol, Kebez-Too, Opol-Too - Mustag-Ata, Dan-Dun-Bash - Tagdumbash, Tagarma. The epics say that these places have been inhabited by the Kyrgyz since ancient times. The ridge and valley separating the PRC and the Murghab region are still called Sary-Kol. The epic describes in detail that the Sary-Kol region was inhabited by the ancestors of Manas. Opol-Too is the highest mountain range in the entire Turkestan region between Sary-Kol and Jarken, which is currently associated with the Mustag-Ata mountain in the Pamirs. DangDun-Bash is known in scientific works and maps as Tagdumbash Pamir. Currently Tagdumbash Pamir and Tagarma are inhabited by the Kyrgyz in the Chinese Pamirs. At the end of the article, the author, relying on the works of Manas scholars who studied the origin of the Manas epic, comes to the conclusion that since the 9th century the Pamir regions mentioned in the Kyrgyz epics were inhabited by the Kirghiz.