ИСТОРИЯ ИЗУЧЕНИЯ ГОРОДОВ ЭПОХИ ЗОЛОТОЙ ОРДЫ В НИЗОВЬЯХ СЫРДАРЬИ
Authors: Молдахмет А.А. 
Published: September 2024

Мақалада Алтын орда дәуіріндегі Сырдария өзенінің төменгі ағысы бойындағы қалалалардың зерттелу тарихы сипатталады. Сырдарияның төменгі ағысындағы қалалар тарихы отандық және шетелдік зерттеулерде, ғылыми еңбектерде аз қамтылған зерттеулердің бірі. ХХ ғасырдың 40-60-жылдарында Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (ХАЭЭ) Жент, Кескен-Күйік-Қала қалашығында алғашқы барлау қазбаларын жүргізді, бұл зерттеу жұмысы тек Оғыз дәуірі ескерткіштерінің археологиясын анықтауға мүмкіндік берді. Аталмыш зерттеулер Сырдың төменгі ағысындағы қалалық мәдениеттің таралу шекараларын іс жүзінде нақты көрсетіп бере алмады.Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің ғылыми-зерттеу жобасы аясында «Ортағасырлық Қышқала (Баршынкент): Алтын Орда дәуіріндегі қалалық мәдениет контекстінде» тақырыбындағы Қышқала қаласының орнында жүргізген археологиялық зерттеулер Сырдарияның төменгі ағысындағы (аз зерттелген аймақ) қалалар тарихына, Еуразия далаларына оның ішінде Қазақстанның ортағасырлық мәдениетіне жаңа материалдар еңгізді. ХХ ғасырдың 40-60 жылдарында Хорезм экспедициясының көп жылғы барлау жұмыстарымен бірге Қышқала маңында жүргізілген ауқымды ғылыми-зерттеулер нәтижесінде Іңкәрдария және Жаңадария арналарының бойынан Алтын Орда дәуіріне тән бірнеше жаңа ескеркіштердің орнын анықтады.
В статье описана история городов нижнего течения реки Сырдарья в эпоху Золотой Орды. Средневековая археологиянижнего течения Сырдарьи мало изучена и освещена в научных трудах отечественных и зарубежных исследований. В 40-60 годы ХХ века Хорезмскаяархеолого-этнографическая экспедиция провела первые разведочныераскопки в Жентском, Кескен-Куйюк-Кала поселении, что позволиловыявить археологию памятников огузской эпохи. По этой причинеданные исследований не смогли наглядно показать на практике границыраспространения городской культуры в нижнем течении Сырдарьи. Археологические исследования Казахского национальногоуниверситета имени аль-Фараби на месте города Кышкала в рамках научно-исследовательского проекта «Средневековая Кышкала (Баршынкент): в контексте городской культуры эпохи Золотой Орды» внесли новый материал в средневековую культуру степей Евразии в нижнем течении Сырдарьи (малоизученный регион), в том числе Казахстана.В 40-60 годы ХХ века Хорезмская экспедиция, наряду с многолетнимиразведывательными работами, на основании обширных научно-исследовательских работ, проведенных в окрестностях Кышкалы, вдоль каналов Инкардария и Жанадария, выявила несколько новых памятников,характерных для эпохи Золотой Орды.
The article describes the history of the cities of the lower reaches of the Syr Darya River in the era of the Golden Horde. The medieval archeologyof the lower reaches of the Syr Darya has been little studied and covered in the scientific works of domestic and foreign studies. In the 40-60 years of the 20th century, the Khorezm Archaeological and Ethnographic Expedition conductedthe first exploratory excavations in Zhent, Kesken-Kuyuk-Kala settlement,which allowed the discovery of archaeological sites of the Oguz era. For this reason, studies have not been able to demonstrate in practice the boundaries of urban culture in the lower Syr Darya.Archaeological research of the al-Farabi Kazakh National University on the site of the city of Kyshkala within the framework of the research project "Medieval Kyshkala (Barshynkent): in the context of urban culture of the Golden Horde era" has introduced new material into the medieval culture of the steppes of Eurasia in the lower reaches of the Syr Darya (a little-studiedregion), including Kazakhstan.In the 40-60 years of the 20th century, the Khorezm expedition, along with many years of reconnaissance work, based on extensive research work carried out in the vicinity of Kyscales, along the canals of Incardaria and Zhandaria,revealed several new monuments, of the Golden Horde.