Alman Arkeologlar ve Atatürk
Authors: DEMİREL Ömer Faruk 
Published: October 2024

Bilindiği gibi Güneş-Dil Teorisi’ne ve Tarih Tezi’ne çok büyük ilgi
gösteren Atatürk, Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu’ndan başka Dil
ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’ni kurarak Türk dilinin ve tarihinin bilimsel
yöntemlerle araştırılmasını ve öğretimini sağlamıştır. Bu fakültede dil, tarih
ve coğrafyanın yanında arkeoloji ve filolojiye de gereken önem verilmiştir.
Gerek Osmanlı döneminde gerekse Cumhuriyet döneminde çok sayıda
yabancı arkeolog ülkemizde kazılar yapmıştır. Şikago Üniversitesi’ne bağlı
Oryantal Enstitü adına arkeolojik kazı yapan Amerikalılar arasında bir de
Alman arkeolog bulunmaktadır. Hans Henning von der Osten 17 Mayıs 1930
tarihinde Atatürk tarafından Çankaya Köşkü’nde akşam yemeğine davet
edilmiştir. Osten, Atatürk ile yaptığı konuşmalar ve edindiği izlenimler
hakkında 4 sayfalık bir rapor kaleme almıştır. Amerikalı yetkililer için
İngilizce yazmış olduğu raporun bir kopyası da İstanbul’daki Alman
Arkeoloji Enstitüsü tarafından Alman Dışişleri Bakanlığına iletilmiştir. Bu
bildiride bu rapor değerlendirildiği gibi von der Osten’in biyografisi ve
Türkiye’de bulunduğu dönemde yapmış olduğu çalışmalar da ele alınmıştır.
Hans Henning von der Osten 30 Ekim 1899 tarihinde Potsdam’da
doğmuş ve 30 Haziran 1960 tarihinde Uppsala’da ölmüştür. General Erimar
von der Osten’in oğlu olan Hans Henning ilk öğretimini Herzog hanedanının
prensleriyle birlikte özel öğretmenlerle yapmıştır. Birinci Dünya Savaşı’nda
Fransa cephesinde yaralanan Osten ordudaki istihbarat görevine 1921 yılına
kadar devam etmiştir. Savaş sonrası Berlin’de başladığı arkeoloji tahsilini
1922 yılında gittiği Amerika’da tamamlamıştır. Doktorasını yaptığı Şikago
Üniversitesi adına 1926-1931 yılları arası Türkiye’de arkeolojik çalışmalarda
bulunmuştur. Osten 1936-1939 yılları arası Dil ve Tarih-Coğrafya
Fakültesi’nde arkeoloji dersleri vermiştir. Ankara Hava Savunma Genel
Komutanlığı 2 No. lu Askeri Mahkemesi’nin 41/83 esas, 58 karar sayılı ve
16.VII.1941 tarihli kararı ile casusluk suçundan 11 sene 8 ay mahkum ve
amme hizmetlerinden müebbeden mahrumiyet cezası almıştır. 14.VII. 1950 tarihinde affedilmiştir. İsveç’e yerleşen Osten, 1959 yılında İran’da yapılan
Alman-İsveç ortak çalışması olan Taht-ı Süleyman kazısına başkanlık
yapmıştır. Uppsala Üniversitesi’nde Ön Asya Arkeolojisi dersleri vermiştir.
Osten 18:45’te gittiği Çankaya’da Atatürk tarafından önce kütüphanede
kabul edilir. Osten şahsı, eğitimi ve Oriental Institut adına Anadolu’da ifa
ettiği işinden bahsettikten sonra söze giren Atatürk bir buçuk saat aralıksız
eski Türk tarihi ve Akdeniz milletlerinin tarihi gelişimi hakkındaki fikirlerini
anlatmıştır.
Osten, “onun özellikle Orta Asya hakkında yapılan en son arkeolojik
araştırmalar hakkında derin ve teknik bilgiye sahip olması beni şaşırttı”
demekten kendini alamamıştır. Atatürk kendisine Güneş Dil Teorisi’ni ve
Tarih Tezi’ni anlatmıştır.
Atatürk yemek esnasında Alman kayzerinden, Alman askerlerinden ve
özellikle Liman von Sanders Paşa’dan bahsetmiştir. Osten Atatürk’ün
kendisine arkeoloji hakkında sorular sorduğunu ve notlar aldığını
bildirmektedir. Atatürk kendisinden Ankara yakınlarında kazı yapmasını ve
kendisinin kazı çalışmalarını yerinde görmek istediğini belirtir. Atatürk, 1
Haziran 1930 tarihinde Ankara’nın Haymana ilçesine bağlı Dereköy
mahallinde bulunan Gavurkalesi’nde yapılan kazıyı ziyaret etmiştir.
Atatürk hakkında görgü tanıklarının beyanları hiç şüphesiz ki çok
önemlidir. Atatürk’ün arkeolojiye dair bilgisinin ve ilgisinin bir yabancı
arkeolog tarafından değerlendirilmesi çok önemlidir. Ayrıca Türkiye’de
öğretim üyeliği ve arkeolojik kazılar yapmış olan Hans Henning von der
Osten hakkında Berlin’deki Alman Arkeoloji Enstitüsünün arşivinde
bulunan çok sayıdaki resmi yazışma, mektup ve raporun yardımıyla
biyografisinin yazılması ve çalışmalarının incelenmesi de bilim tarihimimize
küçük bir katkı sağlayacaktır.
Atatürk’e İzmir müzesinde rehberlik eden Dr. Hahland’ın kaleme almış
olduğu rapor da Atatürk hakkında önemli bilgiler içermektedir. Atatürk’le
şahsen tanışmış bir diğer Alman arkeologu Kurt Bittel’in Atatürk hakkında
kısa iki yazısı da bu çalışmada değerlendirilmiştir. Alman arkeologların
kaleminden Atatürk’e dair gözlemleri ve izlenimleri açıklanmıştır.