Sulak Arazilerin Kurutulmasının Doğal Afetlerle İlişkisi ve Bu Afetlerin Toplum Hafızasındaki Yeri
Authors: GÜNAY Nejla , SARIKAYA Rabia 
Published: October 2024

İnsanoğlu, yüzyıllar boyunca Nil, Fırat, Dicle gibi nehirlerin
deltalarında bulunan verimli, sulak arazilerin etrafını kendine yerleşim yeri
olarak seçmiştir. Böylece tarımsal üretim ve hayvancılık alanlarında zorluk
yaşamamıştır. Nüfusun artması, daha fazla üretime ihtiyaç duyulması,
tarımsal alanların azalması gibi sebepler insanların doğaya hükmetme
eğilimine girmesine yol açmıştır. Bataklık ve göllerin kurutulması, nehir ve
dere yataklarının değiştirilmesi, ormanların yok edilmesi bu kapsamda
değerlendirilebilir.
Türkiye’de de nüfus artışı, ülkeye yapılan kitlesel göçler, tarım
arazilerinin yetersiz kalması, sulak alanların sivrisinekler yoluyla bulaşan
sıtma hastalığına sebep olması ve hükümetlerin bu hastalığı kökten ortadan
kaldırma isteği gibi sebeplerle sulak arazilerin kurutulmasına yönelik
çalışmalar yapıldığı görülmektedir. Sulak arazilerin çoğu fay hatları
çevresinde çukurda kalıp suyla dolmuş alanlardır. Türkiye’de fayların
hareketleri sonucunda oluşan ve coğrafi terim olarak “graben” şeklinde
adlandırılan bu şekildeki alanlara Kahramanmaraş-Antakya Grabeni, Gediz
Grabeni örnek gösterilebilir.
Türkiye’de bataklıklar ve bazı göllerin kurutulmasıyla ilgili çalışmalara
1930’lu yıllardan itibaren rastlanmaktadır. Bu yıllarda Erzincan ve
Çarşamba’da bataklık kurutulması için bazı makinaların alındığı tespit
edilmektedir. Gediz ve Kahramanmaraş-Antakya grabenlerindeki
bataklıklarla bazı göllerin kurutulma çalışmalarının 1950’li yıllarda hız
kazandığı anlaşılmaktadır. Göl ve bataklıkların kurutulmasından sonra elde
edilen tarım arazileri çiftçiye 10, 20 ve 40 dönüm şeklinde dağıtılmıştır. Bu
arazilerde pamuk, şeker pancarı gibi endüstriyel değeri yüksek ve aynı
zamanda su tüketimi fazla olan bitkiler yetiştirilmiştir. Bu durum su
kaynakları kesilmiş alanların hızla çölleşmesine, toprağın çatlayıp
yanmasına ve bu alanlardaki endemik bitki türleriyle hayvan varlığının yok
olmasına sebep olmuştur. Bu da bu bölgelerdeki ekonomik faaliyetlerin çeşitliliğinin azalmasını ve beslenme alışkanlıklarının değişmesini
beraberinde getirmiştir. Çiftçiler toprak verimsiz hale gelince bu alanları
tarım dışı amaçlarla kullanmaya başlamış ve hatta bu arazilerin iskâna
açılmasını sağlayıp üzerine çeşitli yapılar inşa etmiştir. Öte yandan yolu
değiştirilen sular bazı yerleşim yerlerinde sel ve taşkınlar yaşanmasına yol
açmıştır. Sulak arazilerin genellikle faylara yakın yerlerde bulunması da
buralarda deprem yaşanması durumunda can ve mal kaybının boyutlarının
çok yüksek olmasına sebep olmuştur. Bu gibi doğal afetler yaşandığında
yerleşim yerlerinin yerinin değiştirilmesi en çok başvurulan çare olmuştur.
Bu çalışma tarih ve biyoloji alanlarında yapılmış disiplinler arası bir
araştırmadır. Bilindiği üzere doğal kaynakların sürdürülebilirliğinin
sağlanmasında “Ekolojik Planlama” son derece önemlidir. Doğal
kaynakların fiziksel – biyolojik – ekolojik yapı özelliklerinin irdelenmesi ve
ekolojik hassasiyetlerinin saptanarak risk analizlerinin yerleşim yerlerinin
planlama sürecinin öncesinde yapılması hayati önem taşımaktadır. Bu
çalışmada, sulak alanların kurutulması, amacı dışında arazi kullanımı gibi
doğal ekosistemlere yapılan antropojenik müdahaleler ile yerleşim yerlerinin
değiştirilmesinin insanoğluna ve çevreye olan etkileri sebep ve sonuç ilişkisi
bağlamında ele alınacaktır. Bu sayede bilinçsizce doğal ekosistemlere
yapılan müdahalelerin sonuçlarının devlete ve millete ne gibi külfetler
getirdiği ve getireceği üzerinde durulacak, ekolojik dengenin bozulmasının
ekonomik, kültürel ve biyolojik sonuçları değerlendirilecektir.
Çalışmada ayrıca yer değiştirmelerin en çok yaşandığı Antakya, Adana,
Kütahya, Muş gibi bölgelerin afet geçmişlerinin ortaya konması
amaçlanmaktadır. Bu çalışma sel, heyelan, deprem gibi konularla ilgili
kurumlar için tarihsel veri sağlayacaktır. Doğal afetler sebebiyle göç etmek
zorunda kalan veya belirlenen bölgelere iskân edilen insanların yaşadıkları
zorluklarla muhtaç duruma düşenlere yapılan yardımlar da ele alınacaktır.
Eski dönemlerle ilgili genel bilgiler verilecek olsa da bu çalışma Cumhuriyet
dönemiyle sınırlı tutulacaktır.
Çalışmada, Cumhurbaşkanlığı Cumhuriyet Arşivi’nden elde edilen
belgeler, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde çıkarılan kanunlar, Resmî
Gazete’de yayımlanan hükümet kararları ve çeşitli basın yayım kurumlarının
haberleri, biyoloji-ekoloji alanında yazılmış bilimsel kaynaklar ve resmi
kuruluşlara ait raporlar kullanılacaktır.