ЭНТОМОПАТОГЕНДИК НЕМАТОДАЛАРДЫН ИНВАЗИОНДУК АКТИВДҮҮЛҮГҮНӨ АБИОТИКАЛЫК ЖАНА БИОТИКАЛЫК ФАКТОРЛОРДУН ТИЙГИЗГЕН ТААСИРИ
Authors: Молдосун к.С. , Шекеков А.Ш. 
Published: October 2024

Айыл-чарба өсүмдүктөрүн зыяндуу чымын чиркейлерден коргоо актуалдуу проблема. Дүйнөлүк илимий изилдөөлөр, топурактагы энтомопатогендик нематодалардын Steinernematidae жана Heterorhabditidae уруулары симбиоздук бактериялары менен бирдикте, өнүгүүсү топуракта жүрүүчү көптөгөн зыяндуу курт-кумурскаларды (конуздарды, чегирткелерди чырылдактарды, көпөлөктөрдү, өсүмдүк биттерин ж.б.) өлүмгө дуушар кыла тургандыгын, аларды өсүмдүктөрдү коргоодо колдонууга мүмкүн экендигин белгилешет. Топурактагы энтомопатогендик нематодалардын инвазиондук активдүүлүгүнө ар түрдүү факторлор таасир этет. Изилдөөлөр нематодалардын жугуу эффективдүүлүгү топурактын температурасына көз каранды экендигин көрсөттү. Энтомопатогендик нематодалардын жугуу активдүүлүгүнүн топурактагы оптималдуу температура зонасы 13°Сдан 24°Сга чейин. Энтомопатогендик нематодалардын инвазиондук активдүүлүгү - зыяндуу курт-кумурскаларды өлүмгө дуушар кылышы, топурактын температурасына, нымдуулугуна (абиотикалык факторлорго) жана чымын-чиркейлерге кирген инвазиондук личинкалардын санына жана алардын симбиоздук бактерияларына (биотикалык факторлорго) байланыштуу экендиги аныкталды.
Защита сельскохозяйственных культур от вредных насекомых является актуальной проблемой. Мировые научные исследования показывают, что почвенные энтомопатогенные нематоды семейств Steinernematidae и Heterorhabditidae совместно с симбиотическими бактериями способны вызывать гибель многих вредных почвенных насекомых (шишек, кузнечиков, сверчков, бабочек, тлей и др.) и могут быть использованы в защите растений. На инвазионную активность почвенных энтомопатогенных нематод влияют различные факторы. Исследования показали, что эффективность передачи нематод зависит от температуры почвы. Оптимальная температурная зона для трансмиссивной активности энтомопатогенных нематод в почве от 13°С до 24°С. Установлено, что инвазионная активность энтомопатогенных нематод - летальность вредных насекомых связана с температурой почвы, влажностью (абиотические факторы) и количеством инвазионных личинок, проникающих в насекомых и их симбиотических бактерий (биотические факторы).
Protecting crops from harmful flies and mosquitoes is an urgent problem. World scientific research shows that soil entomopathogenic nematodes of the families Steinernematidae and Heterorhabditidae, together with symbiotic bacteria, can cause the death of many harmful soil insects (cones, grasshoppers, crickets, butterflies, aphids, etc.) and can be used in plant protection. Various factors influence the invasive activity of soil entomopathogenic nematodes. Studies have shown that the efficiency of nematode transmission depends on soil temperature. The optimal temperature zone for the transmissible activity of entomopathogenic nematodes in the soil is from 13°C to 24°C. It has been established that the invasive activity of entomopathogenic nematodes - the lethality of harmful insects - is associated with soil temperature, humidity (abiotic factors) and the number of invasive larvae penetrating flies and mosquitoes and their symbiotic bacteria (biotic factors).