НЕИЗВЕСТНЫЙ ПОРТРЕТ ГАДЖАР-ХАНА
Authors: С.Дж. Атдаев 
Published: October 2024

В данной статье автор попытался воссоздать незаслуженно забытый образ Гаджар-хана – яркой и неординарной фигуры в истории Туркменистана. XIX в., полный сложных и драматических событий, породил ряд выдающихся личностей, от действий которых решалась судьба всего туркменского народа. Таковым и был Гаджар-хан. Смелый и решительный характер хана порождал отчаянные и порой безрассудные поступки. Однако сама ситуация того времени требовала выдвижения такого руководителя, бескомпромиссные шаги которого вселяли бы уверенность в обществе. Гаджар-хан часто упоминается в исторических документах, однако своего должного освещения в современной научной и даже в общественно-популярной литературе эта личность не получила. Гаджар-хан в своей борьбе против российской экспансии сделал ставку на афганского эмиссара Сиях-Пуша, однако их совместное сопротивление оказалось неудачным. Оба бунтаря были сосланы в ссылку, где и умерли. При изложении данного вопроса автор постарался как можно больше привлечь материал источниковедческого характера и глубже проанализировать всю историографическую базу данной тематики. Сопоставление работ авторов XIX в., тщательный анализ архивных документов и новых данных помогли трезво оценить течение исторических событий и объективно подойти к решению поставленной задачи.
Мақалада автор Түркіменстан тарихындағы ерекше тарихи тұлға – Гаджар ханның ұмытылған бейнесін ашуға, ғылыми тұрғыда талдау жасауға тырысқан. Күрделі, тарихи оқиғаларға толы болған ХІХ ғасырда бүкіл түркімен халқының тағдырында маңызды рол атқарған бірқатар көрнекті тұлғалар өмір сүрді. Осындай тарихи тұлғалардың бірі - Гаджар хан. Ханның батыл, қайсар мінезі шарасыз, кейде ойланбайтын әрекет жасауға түрткі болды. Алайда, батыл қадам жасай алатын, қоғамға сенім ұялататын осындай басшының болуын сол кезеңдегі саяси жағдайдың өзі талап етті. Тарихи құжаттарда Гаджар хан туралы жиі айтылады, алайда бұл тұлға қазіргі таңда ғылыми, тіпті, көпшілік әдебиетте де лайықты негізде зерттелмегенін көруімізге болады. Гаджар хан орыс отаршылдығына қарсы саяси күресте ауған елшісі Сиях-Пушқа сүйенді, бірақ олардың бірлескен қарсылығы сәтсіз аяқталып, екі көтерілісші де жер аударылып, сол жерде қайтыс болады. Тарихи тұлға болмысын терең зерттеу мақсатында автор мүмкіндігінше осы тақырыптың барлық тарихнамалық базасын терең талдауға тырысқан. ХІХ ғасырда авторлардың еңбектерін салыстыру, мұрағат құжаттарымен тың деректерге жан-жақты талдау жасауға, тарихи оқиғалардың барысын байсалды бағалап, қойылған міндетті шешуге, объективті түрде қарауға көмектесті.
In this article, the author tried to recreate the undeservedly forgotten image of Gajar Khan – a bright and extraordinary figure in the history of Turkmenistan. The 19th century, full of complex and dramatic events, gave rise to a several outstanding personalities, whose actions determined the fate of the entire Turkmen people. Gajar Khan was one of them. The khan’s bold and resolute character led to daring and sometimes reckless actions. However, the situation itself at that time required the nomination of such a leader, whose uncompromising steps would instill confidence in society. Gajar Khan is often mentioned in historical documents, but this personality has not received its proper coverage in modern scientific and even popular literature. In his struggle against Russian expansion, Gajar Khan relied on the Afghan emissary Siyah-Push, but their joint resistance was unsuccessful. Both rebels were exiled, where they died. In addressing this issue, the author tried to draw as much source material as possible and to deeply analyze the entire historiographical base of this topic. A comparison of the works of 19th-century authors, a through analysis of archival documents and new data, helped to soberly assess the course of historical events and objectively approach the solution of the task.