17. ve 20. Yüzyıllar Arasında Arşiv Belgelerine Yansıyan Antalya Medreseleri
Authors: İSTEK Gülşen 
Published: June 2019

Tarihi ve doğal güzellikleriyle günümüzün cazibe kenti olan Antalya,
milattan önceki dönemlerde de "cennet gibi bir belde" şeklinde tasvir
edilmiştir. XIII. yüzyıla kadar çeşitli medeniyetlere ve devletlere ev
sahipliği yapan bu şehir, Selçuklu Devleti'nin bölgeyi tam olarak ele
geçirmesinden sonra önemli bir liman kenti haline dönüşmüştür. Selçuklular,
hüküm sürdükleri bölgelerde uyguladıkları medeniyet tasavvurunu ve şehirleşme
politikasını Antalya'da da uygulamıştır. Bu dönemde yapılan camiler,
medreseler, mektepler, hanlar, hamamlar, kervansaraylar, imarethaneler ve su
sarnıçları şehrin dokusunu değiştirmiş ve imarını hızlandırmıştır. Osmanlılar
döneminde de söz konusu sosyal müesseselerin bazıları varlığını devam ettirirken
bazıları da faaliyetlerine son vermek zorunda kalmış, ancak bu dönemde de yeni
sosyal müesseselerin yapılmasıyla şehirleşme kaldığı yerden devam etmiştir.
Genellikle cami yanlarına veya bitişiğine yapılan medreseler, bir toplumun
gelişmesinde ve kültürel yapısında önemli etkenlerden biri olmuştur. Antalya'daki medreseler de şehrin eğitim
sistemini ayakta tutan kurumlar olmasına rağmen, söz konusu medreseler üzerine
yapılan çalışmalar genellikle mimari alanda olmuş ve sadece üç-dört medrese
üzerinde ayrıntıya gidilmiştir. Bu nedenle hazırlanan bu çalışmada 17. ve 20.
yüzyıllar arasında arşiv belgelerine yansıyan Antalya medreselerinin (Antalya,
Korkuteli ve Elmalı) işleyiş yapıları, yaşadıkları sorunlar ve medreseler
üzerinde nüfuzu olan kimseler veya da kurumlar ortaya konulmaya çalışılacak ve
böylelikle Antalya medreseleri hakkında daha fazla bilgi sahibi
olunabilecektir. Özet: Sultan I. Alâeddin Keykubat (1219-1236)
döneminde tam anlamıyla Selçuklu hâkimiyetine giren Antalya şehri, Sultan’ın ismine ithafen “Alâiyye” olarak
adlandırılmış ve bu tarihten sonra da Selçuklu Devletinin önemli bir liman
kenti haline gelmiştir. Selçuklu Devleti’nin yıkılması ve Beylikler döneminin
başlaması sürecinde şehir, Hamid-Oğullarının bir kolu olan Teke-Oğullarına geçmiş
ve 1390 yılında Yıldırım Bayezid’in Teke-Oğulları ile mücadelesi neticesinde
Osmanlı hâkimiyetine girmiştir.Antalya şehri hem Selçuklular hem de Osmanlı Devleti döneminde örgün
eğitim kurumlarından biri olan medreselere ev sahipliği yapmıştır. Cami bitişiğine
ya da müstakil bir alanda yaptırılan medreseler, bazen devlet yöneticileri ya
da devlet adamları bazen de hanedan mensupları veya maddi durumu yerinde olan
vatandaşlar tarafından yaptırılmıştır. Antalya’da tek katlı medreseler bina
edildiği gibi çift katlı medreseler de inşa edilmiştir.Başbakanlık Osmanlı Arşivi, meşhur seyyahlar İbn Bibi ve Evliya
Çelebi’nin seyahatnameleri esas alınarak ve Antalya medreseleri üzerine yapılan
eserler araştırılarak yapılan bu çalışma neticesinde Antalya ve Antalya’nın
ilçeleri Korkuteli ve Elmalı’daki medreseler tespit edilmeye çalışılmıştır.
Antalya’da Selçuklulardan kalma medreseler olan İmaret Medresesi, Atabey
Armağan Medresesi ve Karatay Medresesi’nin yanı sıra Osmanlı Devleti döneminde
yaptırılan medreseler de mevcuttur. Nitekim medreselerin en fazla artış
yaşadığı dönem, Osmanlı devleti dönemidir. Herhangi bir sebepten ötürü arşiv
belgelerine yansıyan Antalya medreseleri şunlardır: Hatip Süleyman Mahallesinde
yer alan “Süleyman Medresesi”, Elmalı Mahallesindeki “Hacı Mehmed’in bina
eylediği medrese”, Süleyman Mahallesinde “Hacı Abbaszâde Hacı Süleyman
Medresesi”, Tahtapazarı Kızılsaray Mahallesinde “İsmail Efendi Medresesi”,
Kasab Hac8ı Ahmed Medresesi, Hacı Cafer Ağa Medresesi, Murad Ağa Medresesi,
Esir Hacı Ali Medresesi, Hacı Hasan Medresesi, Keçiyalar Mahallesinde “Hasan
Efendi’nin bina eylediği medrese”, Gediz kasabasının Kadılar Mahallesinde
“Yusuf Efendi’nin bina eylediği medrese”, Cami-i âtik Mahallesinde “Hızır
Efendis’nin bina eylediği medrese”, Murad Paşa Medresesi”, sur dışında yer alan
“Sefer Ağa Medresesi”, “Büyülü Minare Medresesi”, “Hacı Emin Medresesi”,
“Hatuniye Medresesi” ve sur dışındaki Köseler köyünde inşa edilen “Şeyh Sinan
Camii Medresesi” bulunmaktadır. Ayrıca zikredilen bu medreseler haricinde bazı
çalışmalarda Antalya’da; Müsellim Medresesi, Kesik Minare Medresesi, Karakaş
Medresesi, Varsaklı Mehmet Efendi Medresesi, Meydan Medresesi, Sürmeli
Medresesi, Canmülk Medresesi, Ahi Kız Medresesi, Hacı Naim Efendi Medresesi,
Susam Medresesi, Çömlekçi Medresesi, Değirmenönü Medresesi, Ak Mescid
Medresesi, Âşık Doğan Medresesi ve Çukur Medresesi gibi medreselerin de olduğu
belirtilmiştir.Antalya’nın yaylak veya yayla bölgesi olarak kullanılan İstanoz
nahiyesinde ise arşiv belgelerine göre; Pınarbaşı Medresesi, Hızır Efendi
Medresesi, Mustafa Efendi Medresesi, Emir Sinaneddin Medresesi, Hacı Menlü
(Mevlüt) oğlu Ömer Medresesi, Ebu Bekir Ağa Medresesi, Koca Hafız Medresesi,
Hacı Mollaoğlu El-Hac Ömer Medresesi, Şeyh İsmail Efendi Medresesi bulunmaktadır.
Ancak Antalya üzerine çalışmalar yapan Süleyman Fikri Erten medrese sayısının 8
olduğunu ve medreselerin de Kalkanlı Hacı Ahmet Medresesi, Sultan Hatun
Medresesi, Koparanzade Hacı Hüseyin Medresesi, Karabayırlı Hacı Hüseyin
Medresesi, Kaşlı Ali Efendi Medresesi, İlpağı Hacı Hüseyin Medresesi, Şalaka
Ahmet Medresesi, Oyunyeri Medresesi ve Kalkanlı Hacı Ahmet Medresesi, olduğunu
belirtmiştir.Antalya’nın diğer bir ilçesi olan Elmalı’da ise inşa edilen medreseler
şunlardır: Ketenci Ömer Paşa Medresesi, Esbak Mir-i Ahur Hacı Mehmet Bey
Medresesi, Haydar Baba Medresesi, Arifî Ahmed Paşa Medresesi, Hüseyin Efendi
Medresesi, Debbağ Baba Medresesi, Şeyh Ümmi Sinan Medresesi, Babazade Hacı
Abdurrahman Medresesi, Hacı Şeyh Efendi Medresesi, Mustafa Efendi Medresesi,
Hasan Efendi Medresesi, Salih Efendi Medresesi, Halil Efendi Medresesi,
Çankırlı Medresesi, Osman Efendi Medresesi ve Örtekiz Köyü’nde “Mehmet Efendi
Medresesi”. Ayrıca bu medreseler haricinde ismi verilmeyen iki medreseye de
arşiv belgelerinde rastlanılmıştır.Antalya’nın her mahallesinde neredeyse bir medrese yaptırılmış ve
medreseler genellikle banilerin ismiyle adlandırılmıştır. Medreselerde eğitim
ve derecelendirme okutulan derslere, müderrislerin maaşlarına, medreseyi
yaptıran kişinin statüsüne göre derecelenmiş ve medrese öğrencilerine de
belirli oranda burs verilerek eğitimlerine devam etmeleri sağlanmıştır.
Medresede görev yapan müderrisler berat-ı şerif adı verilen bir belge ile
çalışmışlar ve bu belgenin kaybolması durumunda Şeyhülislamlık makamı
tarafından yeni bir berat-ı şerif hazırlanmıştır. Söz konusu belge olmadan
çalışan müderrislerin varlığına da rastlanılmıştır.Müderris atamalarında; vâkıf, mütevelli heyeti, müftü ve şehir naibi
etkili olmuş ve ölüm, terfi ya da el çektirme gibi durumların yanı sıra
müderrisin kendi rızasıyla görevi bırakması sonrasında bu atamalar
gerçekleşmiştir. Atamalar hususunda Antalya’daki medreselerde de sorun yaşanmış
ve bu sorunlar halledilinceye kadar medresenin bağlı bulunduğu vakıf gelirleri
belirli kişilere teslim edilmiştir.Antalya’daki medreselerde ilim tahsiline oldukça önem verilmiş ve ilme
mani olacak her türlü maddi husus hem müderrislere hem de öğrencilere verilen
bağışlarla giderilmeye çalışılmıştır. Ancak buna rağmen medreselerin Antalya’da
yaşanan bazı hadiselere karıştığı görülmektedir. Nitekim 1510-1511 yılında
cereyan eden Şah Kulu İsyanı’na katılanların arasında medrese öğrencilerin de
olduğu ve eğitim-öğretimin bu nedenle uzunca bir müddet aksadığı, devletin bu
isyancıların ayaklanmalarını önleyebilmek için ard ardına bölgede bulunan
kadılara talimat gönderdiği bilinmektedir. Ayrıca bu dönemde bazı medreseler
silahlı suhtelerin ya da onların kılığına girmiş insanların faaliyet merkezi
olarak kullanılmıştır. Antalya’daki medreselerde eğitim-öğretimi aksatan hususlardan biri de
1890 yılında muhacirlerin Antalya’da misafir edilmeye başlanması ve yer
olmadığı için de gelenlerin genelde medreselerde misafir edilmesidir. Bu durum
uzunca bir müddet devam etmiş hatta medrese öğrencilerinin kaldırımda
kaldıklarına dair telgraflar gönderilmiştir. Eğitim-öğretimi aksatan diğer bir önemli husus da; salgın hastalıklardır.
Özellikle çiçek hastalığından dolayı İstanoz nahiyesinde çok fazla insanın
öldüğü, doktorun bulunmadığı ve bölgeye ivedi bir şekilde sağlık personelinin
gitmesi gerektiği bildirilmiştir.

Medreselerde yaşanan her türlü olumsuzluğa rağmen Antalya’daki medreseler
faaliyetlerine devam etmiş ve vakıfların kontrolünde hayatlarını devam
ettirirken 1826 yılında Evkaf Nezareti’nin kurulmasıyla peyderpey bu kuruma
bağlanmıştır.