Alâüddevle Simnânî’nin Tasavvufî Eğitim Anlayışı Bağlamında Âhiret
Authors: ZÜMRÜT ORHAN Kübra 
Published: June 2019

İslâm’da iman edilmesi emredilen esaslardan biri olan âhiretle ilgili
meseleler hem kelamcılar hem de sûfîler tarafından çeşitli yönleriyle ele
alınmış ve zaman zaman farklı yorumlara konu olmuştur. Âhiretle ilgili temel
meselelerde İslâm âlimleri arasında görüş birliği olmakla birlikte ayrıntıya
inildikçe pek çok ihtilafın bulunduğu görülmektedir. Âhiret hayatının çeşitli
meselelerini eserlerinde konu edinen sûfîlerden biri de Alâüddevle Simnânî’dir
(ö. 736/1336). Simnânî, İlhanlılar döneminde, bugünkü İran topraklarında
yaşamış bir Kübrevî şeyhidir.
Gençliğinde, on yıl kadar Budist İlhanlı hükümdârı Argun Han’ın
(1284-1291) hizmetinde bulunduktan sonra yaşadığı mânevî bir hâl üzerine
tasavvufa yönelmiştir. Bir müddet meşrebine uygun bir mürşid aradıktan sonra
Bağdat’ta bulunan Kübrevî şeyhi Nûreddîn Abdurrahmân İsferâyînî (ö. 717/1317)
ile tanışarak ona mürîd olmuş ve seyrüsülûkünü tamamlamıştır. İrşâd icâzeti almasının
ardından şeyhinin isteğiyle memleketine dönerek vefat ettiği 736/1336 tarihine
kadar Sûfîâbâd’daki hankāhında mürîd yetiştirmek ve eser te’lîf etmekle meşgul
olmuştur. Simnânî gerek yetiştirdiği müridler gerek yazdığı eserlerle hem kendi
tarikatına hem de genel tasavvuf tarihine önemli katkılarda bulunmuştur.
Âhiretle ilgili olarak Simnânî’nin, özellikle dünyanın hakikati ve âhiret
karşısındaki konumu, ölüm, kıyâmet ve çeşitleri, cennet ve cehennemin bugün
mevcudiyeti ve bulunduğu yer konusundaki görüşleri dikkat çekmektedir. Bu
makalede onun zikredilen meselelere bakışı eserlerinden hareketle konu edilmiş
ve konuyla ilgili görüşleri kendi sülûk anlayışı bağlamında
değerlendirilmiştir.

Özet: Alâüddevle Simnânî (ö. 736/1336), hicrî
yedinci yüzyılın ikinci yarısıyla sekizinci yüzyılın ilk yarısı içinde kalan
bir zaman diliminde, bugünkü İran topraklarında, İlhanlılar’ın hüküm sürdüğü
bir dönemde yaşamıştır. Ailesinin İlhanlı sarayıyla olan irtibatı, babasının ve
amcasının idârî vazifeleri, kendisinin de istek ve gayretleri neticesinde on
beş yaşlarındayken Argun Han’ın (1284-1291) hizmetine girmiş ve kısa sürede
onun yakınlığını kazanmıştır. On sene kadar ona hizmet etmesinin ardından
yaşadığı mânevî bir hâl üzerine gönlü, içinde bulunduğu hayattan soğumuş,
tasavvufî bir hayata meyletmiştir. O sıralarda yakalandığı ve doktorların
tedavi edemediği hastalığı bahane ederek, iyileştikten sonra geri dönmek
şartıyla, Argun Han’ın yanından ayrılarak memleketi Simnân’a doğru yola
çıkmıştır. Saraydan ayrıldıktan kısa bir süre sonra iyileşmiş fakat geri
dönmemiştir. Ramazan ayının başında, Simnân’a ulaşmış, resmî kıyafetlerini
çıkararak Ebû Tâlib Mekkî’nin Kūtu’l-kulûb adlı eserini esas alarak
nefis terbiyesine başlamıştır. Bir müddet kendi kendine nefis terbiyesiyle ve
şer‘î ilimleri tahsille meşgul olduktan sonra, Kübrevî şeyhi Nûreddin
Abdurrahmân İsferâyînî’nin (ö. 717/1317) müridlerinden biriyle tanışmıştır.
Daha sonra İsferâyînî’yi merak etmiş, onu ziyaret maksadıyla Bağdat’a doğru
yola çıkmıştır. Ancak durumdan haberdar olan Argun Han, Simnânî’nin Bağdat’a
gitmesine engel olmuş, onu yolda yakalatarak bir müddet yanında alıkoymuştur.
Simnânî, bir süre sonra Argun Han’ın yanından kaçarak Simnân’a dönmüş ve
İsferâyînî’ye durumu anlatan bir mektup yazmıştır. Bunun üzerine İsferâyînî,
Simnânî’ye gönderdiği cevâbî mektubunda Bağdat’a gelmesine gerek olmadığını,
kendisinin mânen onun yanında olacağını söyleyerek seyrüsülûke başlamasını
emretmiştir. Simnânî, şeyhiyle yüz yüze buluşma imkânı bulamadığı bu dönemde
hem mektup hem de mânevî âlemde işaret yoluyla onunla olan bağını canlı
tutmuştur. Daha sonraları Simnânî, iki kere şeyhini ziyaret etmeye muvaffak
olmuş ve ondan irşâd icâzeti almıştır.

Simnânî, irşâd icâzeti almasının ardından şeyhinin emriyle memleketi
Simnân’a dönerek burada mürîd yetiştirmek ve eser te’lif etmekle meşgul
olmuştur. Çok sayıda mürîd yetiştiren ve günümüze ulaşan eserlerinin sayısı
doksan civarında olan Simnânî, hem Kübreviyye tarikatı içerisinde hem de genel
tasavvuf tarihi içerisinde önemli bir yere sahiptir. Kübreviyye içerisindeki
önemi öncelikle tarikatın günümüze ulaşan kollarının kendisine dayanıyor
olmasından kaynaklanmaktadır. Bu anlamda Simnânî, kendi tarikatı içerisinde
kilit bir isimdir. Bunun yanı sıra bazı görüşlerinin Kübreviyye’nin Hemedâniyye
kolunun kurucusu Seyyid Ali Hemedânî (ö. 786/1385) ve Nûrbahşiyye kolunun
kurucusu Muhammed Nûrbahş (ö. 869/1464) gibi tarikatın önde gelen isimleri
üzerindeki tesiri de onun tarikatı içindeki etkisini göstermesi bakımından
önemlidir. Genel tasavvuf tarihi açısından bakıldığında, Simnânî’yle ilgili ilk
dikkati çeken ve en çok üzerinde durulan husus, varlık konusunda
İbnü’l-Arabî’ye (ö. 638/1240) yönelttiği eleştirileridir. Bunun yanı sıra onun
tasavvufa en büyük katkısı, başta Nakşbendiyye tarikatının kurucusu Bahâeddîn
Nakşbend’in (ö. 791/1389) önde gelen müridlerinden Muhammed Pârsâ (ö. 822/1240)
olmak üzere pek çok sûfî üzerinde etkili olan letâif anlayışıdır. Ayrıca
ricâlü’l-gayb hakkındaki düşünceleri ve onlar hakkında kendi mânevî
tecrübelerine dayanarak verdiği bilgiler de kendisinden sonra gelen sûfîleri
etkilemiştir. Mânevî tecrübelerini ayrıntılı olarak yazması, tecellî esnâsında
yaşanan hâllere dâir açıklamaları, nûrun hakikati ve nûrların tafsiline dair
görüşleri ile Kübreviyye tarikatında önemli bir yeri olan havâtır konusundaki
görüşleri de onun tasavvuf tarihine yaptığı katkılar arasında zikredilebilir.

Tasavvufun pek çok konusuna eserlerinde yer veren Simnânî, âhiretle ilgili
meseleleri de kendi sülûk anlayışı çerçevesinde ele almıştır. Dünya ve âhiret
birbirinden ayrı düşünülemeyeceği için onun âhiret anlayışı ele alınırken aynı
zamanda bu dünyaya bakışı da konu edilmiştir. Simnânî, dünyanın birbirinden
farklı üç vechesi olduğu kabulünden hareket ederek insanın dünyayla olan
ilişkisinin de bu üç vecheye göre farklılık kazanması gerektiğini
söylemektedir. Bunlardan ilki dünyanın âhiretin tarlası oluşu, ikincisi
dünyanın terk edilmesi gereken bir yer oluşu, üçüncüsü de aslında bir
hakikatinin bulunmayışıdır. Ona göre âhiret sürekli ve dâimî bir ândan
ibâret iken dünya hayatı geçmiş ve gelecekle kayıtlıdır. Aslında geçmiş ve
gelecek olmadığına göre dünya hayatının da hakiki bir varlığı bulunmamaktadır.

Simnânî ölüm ve kıyâmet konusunu kendi tasavvufî eğitim anlayışı
bağlamında birbiriyle iç içe ele almaktadır. Ölümü, biri zorunlu (ızdırârî)
diğeri irâdî (ihtiyârî) olmak üzere ikiye ayıran tasavvuf erbâbının bu kabulüne
uygun bir şekilde inceleyen Simnânî, kıyâmeti de küçük, orta ve büyük olmak
üzere üçe ayırmaktadır. Buna göre irâdî ölümle nefsinin hevâ ve hevesini, kötü
sıfatlarını zayıflatan sâlik, küçük kıyâmetin ahvâlini müşâhede eder. Böylece
Kur’ân-ı Kerîm’de zorunlu ölümün ardından yaşanacağı bildirilen her şeyi irâdî
ölümle müşâhede eden sâlik, bir daha geri dönüşü olmayan zorunlu ölümü tatmadan
evvel gerekli tedbirleri almak için fırsat kazanmış olur. Kıyâmet konusunda
Simnânî’nin üzerinde durduğu bir diğer mesele, kıyâmetin çeşitleridir.
Kıyâmetin farklı isimlerinden hareketle her biri insanda bulunan latîfelerden
biriyle irtibatlı olan farklı kıyâmetler olduğunu söyleyen Simnânî, bunlardan
her birinden kurtuluşun da farklı bir amelle mümkün olduğu kanaatindedir.

Âhiretle
ilgili olarak Simnânî’nin üzerinde durduğu hususlardan biri de cennet ve
cehennemin bugünkü mevcudiyeti meselesidir. Konuyla ilgili tartışmaya kendi
keşfine dayanarak katılan Simnânî, cennet ve cehennemin bugün mevcut olduğu
kanaatindedir. Simnânî, bu konudaki keşfini, onu destekleyen âyet, hadis ve haberlerle
birlikte aktarmaktadır. Bunun yanı sıra, biri âfâkta diğeri enfüste olmak üzere
iki cennet ve iki cehennemin varlığını kabûl eden Simnânî’ye göre enfüsündeki
cennete girip orada cemâlullâhı müşâhede edemeyen kimsenin âfâktaki cennete
girmesi çok bir anlam ifâde etmemektedir. Kişinin enfüsündeki cennete girmesi
ise kendi zâhirinden bâtınına yapacağı yolculukla mümkündür. Bu yolculuk da
ancak irâdî ölümle gerçekleşmektedir.