İlkokul Öğrencilerinin Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi ile Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretmenine İlişkin Metaforları
Authors: TAŞ Halil 
Published: June 2019

Bu araştırmada, ilkokul 4. sınıf öğrencilerinin Din Kültür ve Ahlak
Bilgisi dersine ve bu dersin öğretmenine ilişkin algılarını metaforlar
aracılığıyla incelemek amaçlanmıştır. Bu çalışmada nitel araştırma
desenlerinden fenomenolojik (olgubilim) desen kullanılmıştır. Verilerin
analizinde içerik analizi tekniği kullanılan araştırmanın çalışma grubunu,
ilkokul dördüncü sınıfta okuyan 234 öğrenci oluşturmaktadır. Araştırmanın
örneklemi amaçlı örnekleme yöntemlerinden ölçüt örnekleme yöntemiyle
belirlenmiştir. Araştırmada veriler, “Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi …
gibidir/benzerdir; çünkü …”, “Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi öğretmeni …
gibidir/benzerdir; çünkü …” biçiminde sorulmuş iki sorudan oluşan
yapılandırılmış bir formla toplanmıştır. Katılımcıların geliştirdikleri
metaforların analizi; verilerin kodlanması ve ayıklanması, örnek metafor imgesi
derlenmesi, temaların/kategorilerin geliştirilmesi, verilerin kodlara ve
temalara göre düzenlenmesi, verilerin geçerlik ve güvenirlik analizlerinin
yapılması, nicel veri girişlerinin ve analizlerinin yapılması ve bulguların
yorumlanması aşamaları dikkate alınarak yapılmıştır. Araştırma sonuçları bir
bütün olarak değerlendirildiğinde, ilkokul 4. sınıf öğrencilerinin Din Kültürü
ve Ahlak Bilgisi dersi ile bu dersin öğretmenine ilişkin ortaya koydukları
metaforların genelde olumlu yönde olduğu tespit edilmiştir.Özet: Metaforlar, insanların hayatı, içinde
yaşadıkları çevreyi, olguları, olayları ve nesneleri nasıl gördüklerini farklı
benzetmelerle açıklığa kavuşturmaya çalışan araçlardır. Metafor, herhangi bir
şeyi başka bir şeye göre anlamlandırmak veya deneyimlemek olarak da
açıklanabilir. Metaforların bireylerin çevrelerini algılamalarına ve karmaşık
yapıları aydınlatmalarına yarayan zihinsel imgeler olduğu söylenebilir.
Metaforlar soyut olay, olgu, ilke ve kuralları somut ifadeler, örnekler ve
benzetmeler kullanarak açıklayan araçlardır. Çok sayıda verinin, bilginin
ortaya çıkarılmasını, yorumlanmasını, aktarılmasını, yeni bilginin fark
edilmesini sağlaması ve belirsizlikleri ortadan kaldırması metaforların bazı
temel işlevleri arasında sayılabilir. Metaforların, karmaşık yapıları anlaşılır
kılan, eğitimle ilgili algıları çeşitlendiren, öğretmenlerin rollerini
betimleyen, öğretmen ve öğrencilerin eğitime ilişkin görüşlerini ortaya çıkaran
benzetim araçları olma özellikleri bulunmaktadır. Bu çalışmada, ilkokul 4. sınıf öğrencilerinin, deneyimlerine bağlı olarak
Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi dersine ve bu dersin öğretmenine ilişkin zihin
dünyalarında oluşturdukları algı ve tepkilerinin metaforlar aracılığıyla
derinlemesine incelenmesi amaçlanmıştır. Bir ders ve bu dersin öğretmeniyle
ilgili üretilen metaforlar, öğrencilerin eğitim-öğretim faaliyetlerine ilişkin
algıları hakkında önemli fikirler verme potansiyeli taşımaktadır. Bu noktadan
hareketle, bu çalışmada öğrencilerin Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi dersine ve bu
dersin öğretmenine ilişkin duygu ve düşünce dünyalarında oluşturdukları
anlamları sorgulayarak, eğitim-öğretim uygulamalarına ilişkin bakış açılarının
analiz edilmesi hedeflenmektedir. İlkokul öğrencilerinin Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi dersi ve bu dersin
öğretmeni hakkındaki algılarını metaforlar aracılığıyla irdeleyen akademik
çalışmaya rastlanmamış olması bu çalışmayı özgün kılmaktadır. Eğitimde
öğrencilerin algılarının özellikle ilkokul ve ortaokul dönemlerinde oluştuğu
dikkate alındığında, öğrencilerin derslere ve öğretmenlere ilişkin algılarının
erken yaşlarda tespit edilmesinin gerekli ve önemli olduğu söylenebilir. Bu
çalışmanın, öğrencilerin bir derse ve o dersin öğretmenine ilişkin algılarını
metaforlar aracılığıyla ortaya koyması bakımından literatüre katkı sağlayacağı
düşünülmektedir. Bu araştırma kapsamında öğrenciler tarafından üretilen
metaforların, “nasıl bir öğretmen?” ve “nasıl bir ders?” sorularına verilmiş
cevaplar olmasının da araştırmaya ayrı bir önem kattığı düşünülmektedir.Bu çalışmada nitel araştırma desenlerinden fenomenolojik (olgubilim)
desen kullanılmıştır. Araştırmanın çalışma grubunu, 234 ilkokul dördüncü sınıf
öğrencisi oluşturmaktadır. Çalışma grubu amaçlı örnekleme yöntemlerinden ölçüt
örnekleme yöntemiyle belirlenmiştir. Araştırmada veriler, iki sorudan (“Din
Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi … gibidir/benzerdir; çünkü …”, “Din Kültürü ve
Ahlak Bilgisi Dersi öğretmeni … gibidir/benzerdir; çünkü …”) oluşan yapılandırılmış bir form aracılığıyla
toplanmış ve araştırmada elde edilen verilerin analizinde içerik analizi
tekniği kullanılmıştır. Katılımcıların geliştirdikleri metaforların analizi;
verilerin kodlanması ve ayıklanması, örnek metafor imgesi derlenmesi,
temaların/kategorilerin geliştirilmesi, verilerin kodlara ve temalara göre düzenlenmesi,
verilerin geçerlik ve güvenirlik analizlerinin yapılması, nicel veri
girişlerinin ve analizlerinin yapılması ve bulguların yorumlanması aşamaları
dikkate alınarak yapılmıştır.Araştırmada, öğrencilerin Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi dersine ilişkin
toplam 46 metafor ürettikleri ve derse ilişkin olarak en sık tekrarlanan
metaforun ise “Allah sevgisi” metaforu,
olduğu; Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi dersine ilişkin üretilen
metaforların 6 kategoride toplandığı ve bu kategoriler içerisinde en yüksek frekansa
sahip kategorinin ise “Huzur veren bir ders” kategorisi olduğu belirlemiştir.
Katılımcıların Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi öğretmenine ilişkin olarak ise
toplam 52 metafor ürettikleri ve öğretmene ilişkin en sık tekrarlanan metaforun
ise “Hoca”, metaforu olduğu; Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi öğretmenine ilişkin
üretilen metaforların 7 kategoride toplandığı ve bu kategoriler içerisinde en
yüksek frekansa sahip kategorinin ise “Huzur veren öğretmen” kategorisi olduğu
tespit edilmiştir.Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi dersine ilişkin olarak üretilmiş olan
metaforlar, dersin amaçlarının, içeriğinin, öğrenme-öğretme süreçlerinin ve
ölçme-değerlendirme faaliyetlerinin birer kare çekilmiş fotoğrafları olarak
değerlendirilebilir. Ders hakkında üretilen metaforlar, dersin önemini, öğrenci
tarafından ne kadar önemsendiğini, hangi yönünün sevilip sevilmediğini,
öğrencilerin derse yönelik istek ve beklentilerini ortaya çıkararak, öğretim
programı hazırlayıcıların ve bu konulardaki karar vericilerin dikkatlerinin
yönünü belirleyebilir. Bu araştırmada öğrenciler tarafından üretilmiş olan
metaforlar, öğrenci gözüyle “nasıl bir ders?” sorusuna verilmiş cevaplar olarak
da değerlendirilebilir. Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi öğretmenine ilişkin olarak
üretilmiş olan metaforlar, öğretmenlerin kim olduklarını, nerede durduklarını,
nasıl öğrettiklerini ve nasıl tanımlandıklarını ortaya çıkaran önemli
araçlardır. Öğrenciler tarafından üretilmiş olan metaforlar, öğretmenlerin bir
başka göz/gözler tarafından tanımlanmaları anlamına gelir ki bu da öğretmenin
birçok açıdan kendisinin farkına varmasını ve kendisini daha tarafsız olarak
tanımasını sağlayacaktır. Bu araştırmada öğrenciler tarafından üretilmiş olan
metaforlar, “nasıl bir öğretmen?” sorusuna verilmiş cevaplar olarak da
değerlendirilebilir.

Araştırma sonuçları bir bütün olarak değerlendirildiğinde, ilkokul
dördüncü sınıf öğrencilerinin Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi dersi ile bu dersin
öğretmenine ilişkin ortaya koydukları metaforların genelde olumlu yönde olduğu
görülmektedir. Bu bağlamda, öğrencilerin söz konusu derse ve dersin öğretmenine
yönelik olumlu algılara sahip oldukları, hem ders hem de dersin öğretmeni
hakkında olumlu düşünceler taşıdıkları söylenebilir. Çok fazla olmamakla
birlikte bazı metaforların ve bazı metafor açıklamalarının olumsuz olması, bazı
öğrencilerin derse ve dersin öğretmene ilişkin bir kısım olumsuz duygu ve
düşüncelere sahip olduklarını da göstermektedir. Öğrencilerin derse ve dersin
öğretmenine yönelik olumlu duygu ve düşünceler içerisinde olmalarının
başarılarının artmasına önemli oranda etki yaptığı gerçeği dikkate alınarak;
Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi dersi ve dersin öğretmeni hakkında olumsuz
metaforlar üreten öğrencilerin bu yöndeki görüş ve düşünceleri ayrıntılı olarak
değerlendirilerek olumsuz algılarının ortadan kaldırılması için gerekli önemler
alınmalıdır.