Yahudilik’te ‘Tikkun Olam: Dünyayı Tamir Etme’ Kavramı Üzerine Bir Araştırma
Authors: ÖZALP Mürsel 
Published: June 2019

İbranice bir terkip olan tikkun
olam, dünyayı tamir etmek, onarmak ya da iyileştirmek gibi anlamlara
gelmektedir. Günümüzde bu ifade, özellikle Amerikan liberal Yahudi kanat
tarafından aktivizm, siyasi katılım ve sosyal adalet çağrı ve çabalarından
hayır hasenat işlerine, çevre sorunlarından sağlıklı beslenmeye kadar varan
geniş bir alanda slogan olarak kullanılmaktadır. Yahudi dini günlerine ve
Yahudi tandanslı toplantılara katılan Amerikan başkanları da konuşmalarında tikkun olamı İbranice aslıyla zikredip,
bunun Yahudiliğin özünde bulunan, Yahudi geleneği ve düşüncesinde önemli yer
tutan dini bir kural ve/veya vecibe olduğunu dillendirmektedirler. Ancak,
terkibin geçtiği dini literatürdeki bağlamlarına bakıldığında, net bir
tanımlamada bulunmak zor olsa da modern/moda kullanım alan ve anlamlarını
yansıtmadığı görülmektedir. Zaten geleneği temsil iddiasındaki Rabbinik
Yahudilik ve onun günümüzdeki uzantısı olan Ortodoks Yahudilikte tikkun olam görmezden gelinen hatta reddedilen bir terimdir. Bu durum
terimin Amerika ve İsrail’deki kullanım ve yaygınlık oranlarında da
görülmektedir. Dolayısıyla bu makalede, özellikle Mişna’daki kaidelerden
hareketle tikkun olam terkibinin
dini-hukuki bağlam ve muhtemel anlamları, Yahudi litürjisinde tikkun olam kavramı ve kastettiği anlam ile mistik Yahudilikteki tikkun anlayışı ortaya konulacak,
ibarenin modern dönemdeki gelişimi, değişim ve dönüşümü gösterilecektir.Özet: Son yıllarda ve özellikle Amerika’da, İbranice
bir terkip olan tikkun olam,
aktivizm, siyasi katılım, sosyal adalet, her tür hayırseverlik faaliyeti, çevre
sorunları, terörle mücadele ve sağlıklı beslenme gibi geniş bir alanda slogan
olarak kullanılmaktadır. Terkibin bu denli yaygınlık kazanmasında ibarenin
literal anlamıyla ele alınması ve taşıdığı belirsizlik başat rol oynamıştır.
Dolayısıyla bu makale çalışması tikkun olam kavramının Yahudi dini
literatüründeki yeri ile modern dönemdeki değişim ve dönüşümünü ortaya koymayı
amaçlamaktadır. Kelimesi kelimesine tikkun olam,
dünyayı onarmak, tamir etmek ya da iyileştirmek gibi anlamlara gelmektedir.
Ancak bu terkibin dini literatürdeki bağlamlarına bakıldığında ne anlam ifade
ettiğini net bir şekilde ortaya koymak zordur. Zira süreç içerisinde kimileri tikkun olamı muayyen fıkhi hükümlerin tebdiline yönelik hukuki bir gerekçe
olarak ele almış, kimileri ona mesihî döneme yönelik eskatolojik bir anlam
yüklemiş, kimileri de mistik bağlamıyla okumuştur. Yahudi dini literatüründe tikkun
olam ilk kez Mişna’nın Gittin risalesinde evlenme, boşanma, kölelik, esaret
vb. konulara dair verilen bir hükmün gerekçesi olarak basitçe “tikkun olamdan dolayı” şeklinde geçmektedir.
Zikredilen konular bağlamında bu kavrama “dünyayı tamir etmek, düzenlemek,
iyileştirmek, değiştirmek; topluma çeki düzen vermek, toplumu geliştirmek,
toplum düzenini korumak ya da kamu yararını gözetmek” gibi birbiriyle
bağlantılı muhtelif anlamlar verilmiştir. Doğrusu bu mevzuların gerekçesi
olarak tikkun olamın kadının medeni
durumunu netleştirme, Yahudi toplumundan esir kaçırmayı önleme ya da ekonomik
kaygılar ve kölelerin yasal statüsünü belirleme gibi bireysel ve toplumsal
maslahatları öne alan hukuki bir gerekçe olduğu daha olası görülmektedir.Tikkun olam ibaresinin geçtiği bir diğer kaynak ise aleynu duasıdır. Ancak aleynu duasında tikkun olam Tevrat’ın ve halakanın
gözetilip yerine getirilmesi şartına bağlı olarak Tanrı’nın krallığında
gerçekleşmesi beklenen bir duruma işaret etmektedir. Dolayısıyla aleynu duasında tikkun olam, güncel kullanım alan ve anlamlarında olduğu gibi
dünyanın sosyo-politik ve ekolojik kaygılarını değil, Tanrı’nın egemenliğine
olan arzuyu, diğer bir ifadeyle mesihî tasavvura işaret eden eskatolojik bir
beklentiyi dile getirmektedir.Modern tikkun olam düşüncesi
Yahudi mistik hareket Kabala ile de özdeşleştirilmektedir. Ancak Kabala’da tikkun, içinde yaşadığımız dünyanın
sosyo-politik vb. koşullarının iyileştirilmesi ile değil, Tanrısal alemin
(sefirot) tamiri ile ilgili bir kavramdır. Daha doğrusu Kabalistler için tikkun insan merkezli değil Tanrı
merkezli bir faaliyettir. Bunu gerçekleştirmek için de kişinin Tora çalışmaları
yapıp emirleri yerine getirmesi, asketik uygulamalara yönelip manevi, ahlaki
ruhsal bir rehabilitasyon sürecine girmesi (tikkun
ha-nefeş) gerekmektedir.Tikkun olam teriminin Amerikan siyasi ve sosyal hayatında
belli bir yer edinmesi aşama aşama gelişen bir durumdur. Tikkun olam kavramı Amerika’da ilk defa California’da Brandeis
Camp Institute’un kurucusu Shlomo Bardin tarafından 1950’lerde kullanılmıştır. Bardin, aleynu duasının ve özellikle bu duada
geçen ve genellikle “Tanrı’nın hükümranlığı altında dünyanın mükemmel hale
getirileceği vakit” şeklinde tercüme edilen le-takken olam be-malhut şadday ifadesinin Yahudilerin mükemmel bir
dünya düzeni için çalışması yükümlülüğüne işaret ettiğini ileri sürmüştür.Tikkun olam kavramının çağdaş kullanım alanına girmesi
ise Reformist ve Muhafazakâr (conservative) Yahudi grupların XX. yüzyılın
ikinci yarısında başlattıkları sosyal adalet ve hayır işleri gibi programlara
bunu isim olarak seçmesiyle olmuştur. Örneğin 1970’lerde Muhafazakâr hareketin
ulusal gençlik kuruluşu olan Birleşik Sinagog Gençlik (United Synagogue Youth) tikkun olam
ifadesini benimsemiş ve “manevi köprüler inşa etme” (Building Spiritual
Bridges) başlığı altında topladığı sosyal eylem programlarını “tikkun olam” olarak değiştirmiştir.
Bugün de aynı kuruluş bütün sosyal faaliyetlerini ve hayır hasenat (tsedaka)
işlerini tikkun olam projesi
üzerinden yürütmektedir. 1970’lerin sonunda ise tekamülcü (progressive) dini ve sosyal değerleri
şiar edinen bir kuruluş olan New Jewish Agenda (NJA) ideolojisinin özünü tikkun olam sloganıyla tanımlamıştır.
1986 yılına gelindiğinde ise Michael Lerner kurduğu ve genel yayın
yönetmenliğini üstlendiği sol eğilimli liberal bir yayına Yahudiliğin özünü
yansıttığı iddiasıyla Tikkun ismini
vermiş ve terimin şöhret bulup günümüz kullanım anlamı kazanmasında çok önemli
bir rol oynamıştır. Reformist Yahudiliğin 1999 yılında topladığı Pittsburgh Platformu’nda da,
Yahudi toplumu dışında kalanlar ve Tanrı’nın bütün yaratıklarıyla olan
münasebetlerde en yüksek ahlaki emirlerin yerine getirilmesi Tevrat’ın dünyaya
hakim kılınması için gerekli görülmüş ve Tanrı’yla birlikte dünyanın tamir
edilmesinin (tikkun olam) mesihi
çağın gelişini hızlandıracağı ifade edilmiştir. Burada Reformist hareketin tikkun anlayışı Yahudi toplumu dışını da
kapsayan bir evrenselliğe doğru bir evrilmiştir.Son yirmi yıldır halef-selef Amerikan başkanları da katıldıkları Yahudi
dini günlerinde ve Yahudi meclislerinde tikkun
olamı İbranice aslıyla zikredip, bunun Yahudiliğin özünde bulunan, Yahudi
geleneği ve düşüncesinde merkezî yer tutan bir prensip olduğunu dillendirip
bilinirlik ve kullanışlılığına katkı vermektedir.

Öte yandan bu terim Rabbinik Yahudilikte önemli ya da merkezi bir yere de
sahip olmadığı gibi, onun günümüzdeki uzantısı konumundaki Ortodoks çevrelerce
de görmezden gelinmektedir. Zaten güncel kullanıma ve dünya gündemine liberal
kanat içerisinde sayılan Reformist, Muhafazakâr ve Yeniden Yapılanmacı Amerikan
Yahudileri tarafından sokulmuştur. Dolayısıyla tikkun olamın Amerika’daki Yahudi olmayanlar arasındaki bilinirliği
İsrail’deki Yahudilerden daha fazladır. Ortodoks öğretinin hâkim olduğu ve
şekillendirdiği İsrail’de de tikkun olam
bir batı değeri olarak görülmüş ve yok sayılmıştır.