İslâm Hukukunda Kamu Otoritesinin Çok Eşliliği Sınırlandırması
Authors: YILMAZ İbrahim 
Published: June 2019

Çok eşlilik (polijini/teaddüd-i zevcât), yani erkeğin aynı anda birden
fazla kadınla evlenmesi insanlık tarihinde bilinen ve uygulanan bir olgudur.
İslâm hukuku da belirli şartların ve gerekçelerin bulunması halinde çok eşlilik
kurumunu bir ruhsat hükmü (yedek hüküm) olarak kabul etmiş ve bunun sayısını
dört ile sınırlandırmıştır. İslâm hukukunda çok eşlilik, bir ruhsat hükmü
olarak mubah kılınmış olmakla birlikte her erkeğin keyfine göre kullanabileceği
mutlak bir hak da değildir. Nitekim İslâm hukukunda çok eşliliğin meşruiyeti,
“adaletin gözetilmesi” ve “nafakanın temin edilmesi” olmak üzere iki temel
şartın bulunmasına bağlanmıştır. Ancak bu şartların gözetilmesinin erkeklerin
takdir ve insafına/inisafiyetifine bırakılması, uygulamada çok eşlilik hakkının
istismar edilmesine ve önceki ilk eşin/karının mağdur olmasına sebep
olmaktadır. Bu yüzden tarihi süreçte zaman zaman bu hakkın kullanılmasının
sınırlandırılması gündeme gelmiştir. İslâm hukuk tarihinde, dolaylı da olsa çok
eşliliğin sınırlandırılması ile ilgili ilk resmi/hukukî düzenlemeler ise
Osmanlı’nın son dönemlerinde hazırlanan 1917 tarihli Hukuk-ı Aile Kararnamesi
ile yapılmıştır. Son dönem İslâm hukukçuları arasında ise İslâm hukukunda çok
eşliliğin kamu otoritesi tarafından sınırlandırılmasının cevazı tartışılmaya
devam etmektedir. Günümüz İslâm ülkeleri medeni kanunları ise bu konuda farklı
düzenlemeler içermektedir. Bu makalede, İslâm aile hukukunda çok eşliliğin kamu
otoritesi tarafından sınırlandırılması üzerinde durulacaktır.Özet: Çok eşlilik
(polijini/teaddüd-i zevcât), yani erkeğin aynı anda birden fazla kadınla
evlenmesi insanlık tarihinde bilinen ve uygulanan bir kurumdur. İslâm hukuku da
belirli şartların ve gerekçelerin bulunması halinde çok eşlilik kurumunu bir
ruhsat hükmü olarak kabul etmiş ve bunun sayısını dört ile sınırlandırmıştır.
Nitekim Kur’an’da yer alan ilgili naslar (en-Nisa 4/3 129) ve Hz. Peygamber’in
bizzat kendi uygulaması (el-Ahzab 33/50, 51, 59; et-Tahrim 66/3-5), İslâm
hukukunda erkeğin aynı anda birden fazla (en fazla dörde kadar) kadınla
evlenmesinin mubah/meşru olduğunu göstermektedir. İslâm hukukunda çok eşlilik, hukuken meşru (mubah) olmakla birlikte her
erkeğin keyfine göre kullanabileceği mutlak bir hak da değildir. Nitekim ilgili
naslar incelendiğinde İslâm hukukunda çok eşliliğin mubah/meşru olabilmesinin;
“eşler arasında adaleti gözetmek” ve “eşlerin nafakasını temin etmeye güç
yetirebilmek” olmak üzere iki temel şarta bağlandığı görülmektedir. Diğer taraftan İslâm hukukunda çok eşliliğe ruhsat/izin veren bazı
istisnai özel durumlar (şartlar/sebepler) da söz konusu olabilmektedir. Örneğin
toplumda kadın nüfusunun erkek nüfusundan çok fazla olması veya kadının sürekli
(müzmin) hasta olmasından dolayı ailevi görevlerini yerine getirememesi, vs.
gibi durumlarda İslâm hukukunda çok eşliliğe ruhsat/izin verilmektedir.Yukarıdaki açıklamalardan da anlaşılacağı üzere İslâm hukukunda çok
eşlilik, evlenme ehliyetine sahip olan her erkeğin uygulaması gereken bir emir
veya (zorunlu) aslî bir hüküm (azimet) değildir. Aksine belirli şartların ve
gerekçelerin bulunması halinde meşru kılınmış istisnâî bir ruhsat hükmüdürBuna göre; İslâm hukukunda çok eşlilik, bireysel ve toplumsal bazı
ihtiyaç ve zaruretler çerçevesinde karşılıklı rızaya dayalı olarak mubah
kılınmış ahlakî ve hukukî bir kurum olmaktadır. Dolayısıyla erkekler, mevcut
eşlerinin üzerine ikinci bir kadın ile evlenmek zorunda olmadıkları gibi,
kadınların da ikinci bir eş olarak evli bir erkek ile evlenmeye hayır deme
hakları vardır.İlgili naslarda/ayetlerde ve doktrinde yer alan şartlar ve gerekçeler
birlikte değerlendirildiğinde İslâm hukukunda çok eşliliğin meşru olabilmesi
için şu üç temel şartın bulunması gerektiğini söylemek mümkündür:1)
Eşler arasında adalete riayet etmek,2)
Eşlerin nafakasını temin edebilecek yeterli mali güce/imkâna sahip olmak,3)
Ferdi veya toplumsal ihtiyaç veya zaruretin bulunması.Şu halde İslâm hukukunda belirli şartlar ve gerekçeler çerçevesinde meşru
kılınan çok eşlilik hakkının istismar edilmemesi için yukarıda sayılan şartlara
riayet edilmesi gerekmektedir. Aksi halde İslâm’ın belirli şartlar ve
gerekçelerden dolayı meşru kıldığı çok eşliliğin, birey, aile ve toplum
açısından bazı sıkıntılara, huzursuzluklara ve haksızlıklara sebep olması
mümkündür. Dolayısıyla belirli şartlar ve gerekçeler çerçevesinde İslâm
hukukunun kabul ettiği çok eşlilik, bireysel ve toplumsal maslahatın
giderilmesine yönelik ahlakî ve hukukî bir kurum olmaktadır.İslâm hukukunda çok eşliliğin meşruiyeti, belirli şartların ve bazı özel
durumların bulunmasına bağlı olmakla birlikte uygulamada buna riayet edilmediği
de bilinen bir gerçektir. Bu yüzden uygulamada çok eşlilik hakkı istismar
edilmeye açık bir konudur. Bundan dolayıdır tarihi süreçte çok eşliliğin kamu
otoritesi tarafından sınırlandırılması gündeme gelmiştir. Günümüz İslam
hukukçuları arasında da çok eşliliğin kamu otoritesi tarafından denetlenmesi
ve/ya sınırlandırılması tartışılmaya devam etmektedir. Geçmişte bu hakkın kullanılmasının denetiminin nispeten toplum (sosyal
çevre) tarafından yapıldığını söylemek mümkündür. Ancak günümüzde toplum
denetim mekanizmasını icra edemediği için bu görevin toplum adına devlet (kamu
otoritesi) tarafından yapılması gündeme gelmektedir. Çok eşliliğin kamu otoritesi tarafından denetlenmesi veya sınırlandırılma
ile ilgili son dönem İslâm hukukçuları arasında; bunun caiz olduğunu “kabul
edenler” ve “kabul etmeyenler” şeklinde iki yaklaşım bulunmaktadır.Kamu otoritesinin çok eşliliğe müdahalesinin caiz olduğunu kabul eden
İslâm hukukçuları görüşlerini iki açıdan temellendirmektedirler: Birincisi, çok
eşliliğin mubah olması ve kamu otoritesinin mubahı sınırlandırma hak ve
yetkisinin bulunmasıdır. İkincisi ise, çok eşliliğin Kur’an ayetlerinde,
“kocanın eşleri arasında adaleti gözetmesi” ve “kocanın eşlerinin nafakasını
temin etme gücüne sahip olması” şartları ile kayıtlı olması ve bu şartların
bulunup bulunmadığının kamu otoritesinin denetimine tabi tutulmasının Şâri’in
çok eşliliği teşri kılma maksadına ve toplumun maslahatına daha uygun
olmasıdır.Kamu otoritesinin çok eşliliğe müdahalesinin caiz olduğunu kabul etmeyen
İslâm hukukçuları da görüşlerini iki açıdan temellendirmektedirler: Birincisi
İslâm hukukunda çok eşlilik, naslarla/ayetlerle sabit meşru bir haktır ve bunun
kamu otoritesi tarafından yasaklanabileceğine veya sınırlandırılabileceğine
dair kesin bir delil yoktur. İkincisi ise Şâri’in meşru (mubah/hukuken serbest)
kıldığı bir hakkı yasaklamak veya sınırlandırmak naslara/ayetlere aykırıdır.Yukarıdaki görüşlerden kamu otoritesinin çok eşliliği sınırlandırmasının
caiz olduğunu kabul eden görüşün günümüz açısından daha isabetli olduğunu
söylemek mümkündür. Şöyle ki ilgili naslarda çok eşlilik, “kocanın eşleri
arasında adaleti gözetmesi” ve “kocanın eşlerinin nafakasını temin etme
gücüne/imkânına sahip olması” olmak üzere iki temel şarta bağlanmıştır.
Dolayısıyla bu şartların bulunup bulunmadığının kamu otoritesinin denetimine
tabi tutulması Şâri’in çok eşliliği teşri kılma maksadına ve toplumsal maslahata
daha uygundur. Nitekim 1917 tarihli Osmanlı Hukuk-ı Aile Kararnamesi kadına/karıya, nikah akdi esnasında kocasının
üzerine ikinci bir kadınla evlenmemesini şart koşma hakkını vererek kocanın
aynı anda birden fazla kadınla evlenme hakkını dolaylı da olsa
sınırlandırmıştır. Yine 1917 tarihli Hukuk-i Aile Kararnamesi’nin yürürlükten
kaldırılmasından sonra hazırlanan, ancak yürürlüğe girmeyen 1924 tarihli
Hukuk-ı Aile Kararnamesi Tasarısında da çok eşlilik uygulamasının hâkimin
iznine bağlanması teklif edilmiştir. Günümüz İslâm ülkelerinde ise, çok eşliliği “tamamen yasaklayan”,
“serbest bırakan” ve “şartların bulunup bulunmadığını denetleme hakkını
mahkemeye veren” olmak üzere üç farklı uygulama bulunmaktadır. Bu ülkelerden Fas,
Cezayir, Irak, Suriye, Endenozya, Malezya, (Pakistan) gibi ülkelerde çok
eşliliğin (hukuken) geçerliliği yargının izni ve denetimine bağlıdır. Yargı
denetimini kabul eden bu ülkelerden bazıları sadece adalet şartının, bazıları
adalet ve nafaka şartının, bazıları ise adalet, nafaka ve meşru bir
maslahat/gerekçe şartının bulunup bulunmadığının denetimini yargıya vermiştir.Özetle söylemek gerekirse, ilgili ayetin hükmü gereğince şartları
dâhilinde İslâm hukukunda çok eşlilik mubahtır. Bununla birlikte “zararın
giderilmesi” ve “kamu yararının gerekli kılması” halinde İslâm hukukunda kamu
otoritesinin mubahı (hukukî serbest alanı) sınırlandırma hak ve yetkisi
bulunmaktadır. Diğer taraftan İslam hukukunda kamu otoritesinin toplumun
ihtiyaçlarını karşılayan ve çağın maslahatına/şartlarına uygun düşen mevcut
ictihadlardan birini tercih ederek kanun haline getirme hak ve yetkisi de
vardır.Buna göre kamu otoritesi çok eşlilik hakkının kullanılmasını hâkimin
iznine bağlayan kanuni bir düzenleme yaptığında bu düzenleme dinen/şer’an ve
hukuken/kazaen toplumu bağlayıcı olmaktadır. Dolayısıyla böyle bir hukuki
düzenlemenin yapılması halinde kamu otoritesinin, gerekli inceleme ve
araştırmayı yaptıktan sonra, şartları uygun olan erkeklerin çok eşlilik
yapmasına izin vermesi, şartları uygun olmayanlara ise izin vermemesi
mümkündür. Nitekim günümüzde birçok İslâm ülkesi Aile Hukuku Kanunu da bu tür
düzenlemelere yer vermiştir.

Burada şu hususu da özellikle belirtmekte fayda var; toplumda kadın-erkek
nüfusunun aşırı orantısız olduğu dönemlerde, toplumsal maslahat açısından bir
erkeğin aynı anda birden fazla (en fazla dörde kadar) kadınla evlenmesinde
ihtiyaç ve zaruret de bulunabilir. Böyle bir durumda kamu otoritesinin,
şartlarını taşıyan erkeklerin birden fazla kadınla evlenmesini teşvik etmesi,
hatta yerine göre zorunlu kılması da mümkündür.