Çalıkuşu’nun öz-çeviri serüveni üzerine betimleyici bir çalışma
Authors: BAYDERE Muhammed , KARADAĞ Ayşe Banu 
Published: August 2019

Bu çalışmanın amacı Reşat Nuri Güntekin’in Türk
edebiyatının klasikleri arasında yer alan Çalıkuşu
adlı eseri bağlamında “öz-çeviri” kavramını yeniden ele almaktır. Çalıkuşu ilk olarak İstanbul Kızı
başlıklı bir piyes şeklinde yazıldıktan sonra Reşat Nuri tarafından romana
“çevrilmiş”, 1921 yılında Vakit
gazetesinde eski harflerle tefrika edilmiştir. Kitap şeklindeki ilk baskısı ise
1922 yılında Orhaniye Matbaası tarafından yayımlanmıştır. 1922 ile 1928 yılları
arasında yapılan ilk dört baskısının ardından Reşat Nuri tarafından yeni
harflerle “yeniden yazılan” Çalıkuşu,
1937’de Yedigün’de tefrika
edilmiştir. Yeni harfle olan ilk kitap baskısı ise 1939’da İkbal Kitabevi
tarafından yapılmıştır. Çalıkuşu’nun
geçirdiği “yeniden yazım” sürecini bir “diliçi çeviri” olarak ele alan ve söz
konusu çeviriyi Reşat Nuri’nin yapmış olması itibarıyla romanı bir “diliçi
öz-çeviri” (Canlı, 2018: 59; 2019) olarak değerlendiren bu çalışmada
“öz-çeviri” kavramına ilişkin çeşitli kuramsal görüşler yeniden ele
alınmaktadır. Literatürde öz-çeviri kavramı bugüne kadar dillerarası çeviri
(Popovič, 1976: 19; Grutman, 2009: 57) ve diliçi çeviri (Canlı, 2018: 59; 2019)
kapsamında tartışılmış; öz-çevirinin “neden” yapıldığı üzerine –iki dil ve kültür
arasında gerçekleştiği düşüncesi temel alınarak– bir sınıflandırmaya gidilmiş (Grutman ve Van Bolderen, 2014:
324-327) ve öz-çeviri “olağan dışı” bir çeviri örneği
olarak görülerek “ya ‘çeviri’ ya da ‘yeniden yazım’”[1] (Ehrlich, 2009: 243, 245) şeklinde bir sorgulamaya tabi tutulmuştur. Bu çalışmada ise,
metinsel ve yanmetinsel (Genette, 1997) öğelerden elde edilen bulgular
ışığında, bir roman olarak doğuşu “türlerarası çeviri” (Perteghella, 2013: 205)
olan Çalıkuşu’nun öz-çeviri sürecinden hareketle, öz-çeviriye ilişkin
dillerarası ve diliçi çeviriyi içeren kavramsallaştırmaya yeni bir boyut daha
eklenerek “türlerarası öz-çeviri” (“intergenre self-translation”) ve “türlerarası öz-çeviri yazar”
(“intergenre-auto-translauthor”)[2] kavramları önerilmekte; çevirinin tarihselliğinin ve kültüre
bağımlılığının altı çizilerek öz-çeviriyi doğuran nedenlere ilişkin dillerarası
çeviri boyutunda oluşturulan sınıflandırmanın kısıtlılığı ve kısıtlayıcılığı
vurgulanmakta; öz-çeviriye ilişkin “‘çeviri’ mi yoksa ‘yeniden yazım’ mı?”
sorgulamasının içerimlerine ilişkin bir irdelemede bulunulmaktadır.&nbsp;&nbsp;

[1]
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Kaynakçada aksi
belirtilmedikçe çeviriler tarafımızca yapılmıştır.

[2]
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; “Türlerarası öz-çeviri” (“intergenre self-translation”) ve
“türlerarası öz-çeviri yazar” (“intergenre-auto-translauthor”) kavramlarının
üretilmesinde Gülsüm Canlı’nın “Relocating Self-Translation from the
Interlingual to Intralingual: Faulkner as a Self-Translauthor” (2018) başlıklı
çalışmasında ve William Faulkner’ın Sanctuary Adlı Romanının Kaynak ve Erek
Dizgedeki Çeviri Serüveni: Diliçi Çeviri, Öz-Çeviri, Yeniden Çeviri ve Dolaylı
Çeviri Kavramları Işığında Bir İnceleme (2019) başlıklı doktora tezinde
bulunduğu kavramsal önerilerden faydalanılmıştır.