İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK TARİHİNDE SANATI ETKİLEYEN UNSURLAR
Authors: EYCİL Ahmet , US Ünzile 
Published: January 2019

Bu
çalışmada İslamiyet öncesi Türklerde sanatı etkileyen unsurlar ele alınmıştır.
Sanatı etkileyen temel unsur o toplumun yaşadığı coğrafya ve buna bağlı olarak
da kendi milleti içerisinde kendine has oluşturduğu kültürdür. Toplumlar
bulundukları coğrafyalar üzerinde gerek iklim şartları, gerek yer şekilleri ve
gerek çevre toplumların etkileriyle kendilerine has bir kültür oluştururlar ve
buna bağlı olarak da her türlü temel ihtiyaçlarını giderirken aslında en önce
kendilerine ve diğer insanlığa katkı sağlayacak sanat eserleri ortaya
çıkarırlar. Ayrıca diğer toplumları da bu yönde etkilerler. Türkler bu manada
öncü milletlerdendir. Birçok sanat eserini ortaya koyarken insanlığa bu
bağlamda büyük katkıları olmuştur. Sert bozkır topraklarında hüküm süren
Türkler gerek inanç yapısı sonucu, gerek coğrafi şartlar sonucu ve gerekse
düşmanlara karşı sergilediği savaş sanatıyla dünya tarihini aydınlatacak temel
eserler bırakmışlardır. İçinde yaşadıkları çadırları, savaş ve barış yoldaşı
atları,
kendilerini savunmada kullandıkları savaş aletleri yemek için kullandıkları
kapları ve öyle ki narin bir Türk kızının gülen yüzünü gösteren aynasını ve
sırma saçına taktığı kemer tokaları dahi büyük bir incelik ve ustalıkla
kültürlerine ve mitlerine göre süslemişlerdir. Türklerin
kutsal saydığı doğa, sanatlarını etkileyen temel unsurların başında gelir. Dağ,
gök, yer, su, ağaç, yıldız, ay, güneş neredeyse temel eser olarak
nitelendirdiğimiz eserleri figür olarak süslemiştir. Bunun yanında dini
inançlar da Türklerin eserlerinde yerlerini almıştır. En önemli sanat eserlerini
ise hayvan üslubu dediğimiz sanat tarzıyla ortaya koymuşlardır. Yaşam
şartlarından dolayı hayvanlarla iç içe olan Türkler atı ehlileştirip sosyal
hayatlarını kolaylaştırırken aynı zamanda atın sadakatini, koyunun etiyle,
sütüyle beslenirken, yünüyle kıyafetlerini yaparken koyunun kutsallığını,
şahinle av avlarken şahinin özgürlüğünü giydikleri giysilerden tutun da
oturdukları çadırlara kadar ilmek ilmek işlemişlerdir. Bir milletin sanatını
incelediğimiz zaman aslında o milleti genel anlamda incelemiş oluruz. Sanatın
önemini Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün şu sözü çok açık bir şekilde ifade eder: “Sanatsız kalan bir ulusun hayat
damarlarından biri kopmuş demektir” ve yine Ulu Önder’in dediği gibi: “Yüksek bir insan toplumu olan Türk ulusunun
tarihi bir özelliği de sanatı sevmek ve onda yükselmektir.” Meşhur Pazırık halısının yere
örtü olarak de atın üstüne atılan örtü olarak dokunulduğu düşünülmektedir.
Türklerin binek hayvanı olarak kullandıkları atları süslemeleri önemli
adetlerindendir. Koşum takımları ve eyerleri bozkır hayvan figürlerine
bezenmiştir. Bkz; Nejat Diyarbekirli, “Eski
Türklerde Kültür ve Sanat”, Türkler Ansiklopedisi III, Ankara 2002, s.
1547. Baykal Göl’ü ve İrtiş Nehri
arasında kafes işlemeli kemer tokalar bulunmuştur. Bu tokaların bazıları hayvan
başları şeklinde geometrik kafes tarzında iken bazıları da hayvan stilindedir.
Bazı kemer tokaların üstünde yarı aslan, yarı kartal figürünün kaplana
saldırdığı işlemeler görülür. Bu bölgede pek çok mezarda kuğu süslemesine de
rastlanmıştır. Kemer tokaların yapımı M.Ö 3. y.y’ın sonlarında yani Mete’nin
saltanatı sırasında başlamıştır. Bir taraftan da Yenisey’in batı taraflarında
altmış iki kemer başlığı bulunmuştur. Bkz.; Miklos Erdy, “Yenisey’in Batısındaki Hun Arkeolojik
Kalıntıları”, Türkler Ansiklopedisi I, Ankara 2002, s.720.