БӘЙТІ ТАРИХЫ (ТОПОНИМДІ ТАРИХИ-ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДАН ТАЛДАУ ҮЛГІСІ)
Authors: Ж.О. Артықбаев 
Published: October 2024

Бәйті кешені – Үстірттің Маңғыстаудың ойына қараған шыңында орналасқан ежелгі ғұрыптық ескерткіш. Ескерткіштеркешеніне археологиялық қазбалардан басқа зерттеулер жүргізілмеген.2024 жылғы далалық топономастикалық экспедиция кезінде Бәйті кешені аймағында ескерткішпен танысып, жергілікті елден деректержинақталды. Бұл мақала осы деректердің негізінде Үстірттің Маңғыстаужағындағы қабағына орналасқан Бәйті тарихи топонимиялықкешенінің пайда болған уақытын, сол кезеңдегі этникалық ахуалды,саяси жағдайды, этникалық араластықты т.б. мәселелерді талдауғаарналады.Зерттеу жинақтаған топонимиялық, этнографиялық деректерБәйті кешеніне қатысты түсініктердің бәрін қайта қарауға мүмкіндікбереді. Біріншіден, бұл тұжырым «сармат-алан» ұғымына қатысты.Біз бұл атаудың латындық нұсқасына, яғни Sarmatae/Сарматайатауына қайтып келуді ұсынамыз. Екіншіден, сармат тайпаларыарасында басшылық жасаған Аорстарды біз Маңғыстау және оған жапсарлас аймақтарды мекендеген Адай конфедерациясыныңқұрамындағы Құнанорыс тайпасымен байланысты қарастырамыз.Үшіншіден, Құнанорыс құрамындағы Сүйіндік, Жүнді эпонимдерінбіз ғұн дәуірімен, соның ішінде ғұндардың негізгі құрамында болған сюнну/сюубу және кейін қосылған жүнді/жун-ди қауымдарыменбайланыстырамыз. Қазіргі уақытта оларды арғын және адай конфедерацияларының құрамынан көреміз. Бәйті кешенінентабылған таңбалар ерекше қызығушылық тудырып отыр. Жүргізгенсалыстырмалы зерттеулер Бәйті ғибадатханасынан табылғантаңбалардың көпшілігі ортағасырлық оғыз таңбалары мен қазақ таңбаларына ұқсас екенін көрсетіп отыр.
Комплекс Байте представляет собой древнее культовое место, расположенное в западных окромках Устюрта и находится над Мангыстауской низменностью. До сих пор кроме археологических раскопок в данном комплексе памятников других видов исследований не проводилось. Во время полевой топонимической экспедиции 2024 года была проведена ознакомительная работа с памятниками, входящими в комплекс Байте, и собраны данные от местных знатоков истории. Эта статья посвящена анализу времени возникновения исторического топонимического комплекса Байте, этнической ситуации того времени, политическим условиям, этническому смешению и другим вопросам.Собранные топонимические, этнографические материалы позволяют пересмотреть сложившееся представление о комплексе Байте. Во-первых, это касается «сармато-аланского» происхождения памятника, которое утвердилось среди исследователей. Автор статьи предлагает вернуться к латинскому названию Sarmatae/Сарматай. Во-вторых, один из основных компонентов сарматских племен – Аорс связан с племенем Кунанорыс из состава конфедерации Адай, постоянных обитателей Мангыстау и прилегающих регионов. В-третьих, имеющиеся в родовой номенклатуре Кунанорысов эпоним Суюндык относится к сюнну/сюубу из основного состава гуннов, а Жунды – к племени жун-ди/шань жун, присоедившейся к гуннам позже. В настоящее время их можно обнаружить в составе конфедераций аргын и адай. В-четвертых, найденные в комплексе Байте тамги вызывают особый интерес. Проведенные сравнительно-исторические исследования знаков Байте со средневековыми огузскими, а также казахскими свидетельствуют о четкой преемственности между указанными группами.
The Baite complex is an ancient cult site on the western fringes of Usturt, overlooking the Mangystau lowland. Until now, only archaeological excavations have been conducted on this monument complex. In the 2024 field toponymic expedition, an introductory study of the Baite monuments was conducted, gathering data from local historians. This article analyzes the emergence of the Baite toponymic complex, the ethnic situation of that era, political conditions, and ethnic mixing.The gathered toponymic and ethnographic materials prompt a reevaluation of the Baite complex. Firstly, the monument's “Sarmato-Alan” origin has been established among researchers; the author suggests returning to the Latin name Sarmatae. Secondly, the Aors, a key component of the Sarmatian tribes, is linked to the Kunanorys tribe, part of the Aday confederation in Mangystau. Thirdly, the eponym Suyndyk in the Kunanorys lineage refers to the Xiongnu/Syunbu of the Huns, while Zhundy relates to the Jun-di/Shan-rong tribe that joined later. Currently, they can be found within the Argin and Aday confederations.Finally, the tamgas found in Baite are particularly interesting; research indicates continuity with medieval Oghuz and Kazakh symbols.