İNGİLİZ SEYYAHLARINA GÖRE YAKUP BEY DÖNEMİNDE DOĞU TÜRKİSTAN ŞEHİRLERİNİN EKONOMİK VAZİYETİ
Authors: ÖZGÜN Tevfik Orçun 
Published: December 2021

Kaşgar Hanlığı, hâkimiyetini Yakup Bey’in şahsında ve önderliğinde elde ettiği dönemden Yakup Bey’in
ölümüyle başlayan iç karışıklıklarla yıkılışına kadar İngiliz, Rus ticari ve siyasi rekabetinin önemli bir alanı
olarak tarihte yerini almıştır. Bu rekabeti sürdüren, seyyahların Kaşgar Hanlığı hakkında bilgi edinme
maksadıyla gerçekleştirdiği faaliyetler olmuştur. 19. yüzyılda coğrafya ekseninde yapılan bilimsel araştırmalar
ve harita çizimleri Doğu Türkistan ve Hindistan arasındaki ticaret yollarının da bu minvalde incelenmesiyle
devam etmiştir. Seyyahlar, haritalama faaliyetlerinin yanında bölgenin ve Kaşgar şehirlerinin ekonomik
potansiyelini ve pazarlarındaki durumunu incelemiş ve raporlarına eklemiştir. George Hayward, Robert Berkley
Shaw ve Thomas Douglas Forsyth gibi isimlerin gerçekleştirdiği bu seyahatler, coğrafya ve ticaret yolları
hakkında o dönem için ihtiyaç duyulan, önemli bilgilere ulaşılmasını sağlamıştır. Yapılan gezilerle elde edilen
bilgiler, bir sonraki seyahat için hazırlayıcı olmuştur. Bir önceki seyahatin sunduğu geçitler, alternatif seyahat
rotaları, coğrafi bilgiler, yolların kervandaki hayvanlar için uygunluğu, seyyahlar tarafından bir silsile halinde
devam eden bir sonraki keşif gezisinde denenebilmekte ve analiz edilebilmektedir. Bu seyahatler, coğrafya
bilimi için olduğu kadar Orta Asya ve Doğu Türkistan’ın ilgili yıllardaki siyasi, ekonomik ve kültürel yapısını
tanımak açısından da mühim hale gelmiştir. George Hayward’ın yaptığı seyahat, Kaşgar Hanlığı’nın şehirlerine
ulaşım ve Hindistan ile Doğu Türkistan arasındaki ticaret yolları hakkında coğrafi bilgiler içermesi açısından
önem arz etmiştir. Robert Berkley Shaw’un gerçekleştirdiği gezi ise ticari yoğunluk ve bölgeye gelen kervanların
analizinden oluşmuştur. Thomas Douglas Forsyth’un gerçekleştirdiği Kaşgar Hanlığı gezisi ise çok kapsamlı ve
gelişmiştir. Bu geziye katılan ve heyetin bir parçası olan bilim adamları aynı zamanda Kaşgar Hanlığı hakkında
sahip olunan bilgileri ve analizleri de parça parça bir araya getirmiştir. Meydana çıkan raporlar, birçok farklı
alandan uzmanın gerçekleştirdiği araştırmaların sonucunda elde edilen bilgileri içermiştir. Bu durum Forsyth’un
Kaşgar’a gerçekleştirdiği seyahatin, Kaşgar Hanlığı ve Türk tarihi için olgusal olarak değerini ve ön plana çıkan
bir kaynak olduğunu ortaya koymuştur. Heyette, Yarbay Thomas Edward Gordon, Yüzbaşı John Biddulph, Dr.
Henry Bellew, Edward Francis Chapman, Dr. Ferdinand Stoliczka, Yüzbaşı Henry Trotter gibi farklı alanlardan
uzmanlar bulunmuştur. Uzmanların maiyetinde bulunan Hintli hizmetkârlar ise seyahatlere eşlik etmişler ve
gezilerin başarılı olmasını sağlamıştır. İngiliz otoritelerinin Doğu Türkistan’ın keşfine yönelik sağladığı destek
ile seyahat, teknik ve bilimsel faaliyetlerin yürütülmesine olanak vermiştir. Bu sayede Kaşgar, Yarkent, Hoten,
Yengisar gibi yerlerde yaşayan insanların fotoğrafları çekilebilmiştir. Pazarlardaki satıcıların fotoğrafları tarihi
birer kanıt ve birincil kaynak olması açısından da değerlendirilmeyi hak etmiştir. Detaylı araştırma ve analizler,
pazar yerlerinde kullanılan paraların cinsi ve değerleri, Kaşgar Hanlığı’na iktisadi açıdan ışık tutmuştur. Çarşı ve
pazarların mali yoğunluğu ve dış ticaret sahasına daha fazla açılma potansiyelinin olup olmadığı da raporlarda
ayrıntılı olarak yerini almıştır. Bu çalışmada İngiliz seyyahlarının raporlarına göre Doğu Türkistan
şehirlerindeki tüccarlar, kervansaraylar, satılan ürünler ve pazarların ekonomik durumu, vergilendirme usulleri
ve uygulama biçimleri incelenmeye çalışılmıştır.