CUMHURİYET DÖNEMİ (1923-1935) EĞİTİM-ÖĞRETİM FAALİYETLERİNİN İSTATİSTİKİ VERİLER IŞIĞINDA ANALİZİ
Authors: KUMAŞ Nursal 
Published: March 2021

Kurtuluş Savaşı’nın kazanılmasının ardından ülke yeni baştan dizayn edilmeye başlandı. Çağdaşlaşma kavramı içinde yapılan bu faaliyetler içinde eğitim ön planda gelmekteydi. Ülkenin geleceğinin güvence altına alınmasının eğitimli bireyler yetiştirmekten geçtiğini düşünen Cumhuriyet yönetimi, bu konuda önemli girişimlerde bulunmuştur. 3 Mart 1924 Tevhid-i Tedrisat Kanunu’yla tüm eğitim kurumları Milli Eğitim Bakanlığı’nın çatısı altında toplanmış ve eğitimöğretim faaliyetleri merkezi bir müfredata bağlanmıştır. 1928 yılında Latin Harfleri’nin kabul edilmesiyle birlikte okuma-yazma seferberliği başlatılmış ve bu amaçla Millet Mektepleri açılmıştır. Atatürk Dönemi’nde gerçekleştirilen tüm bu gelişmelerin ışığında, okuma-yazma ve okullaşma oranlarında hissedilir düzeyde gelişmeler yaşanmıştır.
Türkiye genelinde tüm nüfus dikkate alındığında; 1927 yılında Arap harfleriyle okuma-yazma oranı %8,61’dir (erkek: %12,99; kadın: %3,67). Tahsil yaşına gelmemiş yedi yaşın altındaki nüfus dikkate alınmadığında bu oran %10,58’dir (erkek: 17,42; kadın: %4,63). Başka bir ifadeyle yaklaşık her beş kişiden yalnızca bir kişi okuma-yazma bilmektedir. 1935 yılı verilerine bakıldığında toplam nüfus içindeki okuma yazma oranı %15,3’dür (erkek: %23,3; kadın: %8,2) ve yedi yaş altı nüfus değerlendirme dışında tutulduğunda bu oran %25,3’dür (erkek: %31,3; kadın: %18,6). Bu rakamlardan anlaşıldığı kadarıyla; 1927-1935 döneminde okuma-yazma oranı yaklaşık 2-2,5 kat bir artış göstermiştir. Yedi ve üstü yaşta bu oran yaklaşık %139,1 olmuştur. Cinsiyet açısından bakıldığında erkek nüfusun okuma-yazma oranı yaklaşık %79,7 oranında artarken, kadınlarda yine yaklaşık %301,7 oranında bir artış göstermiştir. Kadın nüfusun okuma-yazma oranının erkeklere göre yaklaşık dört kat artmış olması Cumhuriyet yönetiminin kadınlara verdiği değer ve izlediği eğitim politikasıyla izah edilebilir. Okuma-yazma oranlarında yaşanılan yüksek artışın bir diğer nedeni de başta Millet Mektepleri olmak üzere Halkevleri, Türk Dil Kurumu vb. birçok kurumun yapmış olduğu özverili çalışmalar olmuştur.
Bu çalışmada; 1927 ve 1935 yılı nüfus sayımı verilerine göre okuma-yazma bilen ve bilmeyen sayıları değerlendirilmiştir. Ayrıca Maarif Vekâleti’nin verilerine dayanılarak 1923-1935 döneminde Türkiye’de azınlıklara ve yabancılara ait okullar da dâhil olmak üzere okul, öğretmen ve öğrenci mevcutları (yabancı ülkelerde öğretim görenler de dikkate alınarak), öğretmenlerin mezuniyet durumları, okul türleri ve kütüphanelerdeki kitap ve okuyucu sayıları incelenerek bu dönemdeki öğretim faaliyetlerinin genel bir analizi yapılmaya çalışılmıştır. Bu amaçla öncelikle Maarif Vekâleti’nin 1923-1933 dönemi resmi istatistikleri incelenmiştir. Bununla beraber, Maarif Vekâleti’nin verileri tarihsel olarak süreklilik arz etmediği için 1923-1926 dönemine ait bazı veriler çalışmada değerlendirilememiş, 1934-1935 dönemiyle ilgili de hiçbir veriye ulaşılamamıştır. Ayrıca ilgili vekâlet tarafından kütüphanelerle ilgili veri girişi yapılmadığı için ancak 1931- 1932 dönemi verilerine ulaşıla bilinmiştir. Neticede çalışmada kullanılan ilk ve son tarihler dikkate alınarak çalışmanın dönemsel aralığı 1923-1935 olarak benimsenmiştir. Tüm verilerin anlaşılmasını etkin kılmak için tablo ve grafik yöntemine başvurularak ilgili veriler yorumlanmıştır.