Χωρικές πολιτικές, θεσμικές αλλαγές και διεθνής ανάπτυξη
Authors: Τριάντης Λουκάς 
Published: August 2021

Η παρούσα έρευνα εξετάζει ζητήματα χωρικού σχεδιασμού, διακυβέρνησης και ιδιοκτησίας/ ανάπτυξης της γης στο περιβάλλον της διεθνούς ανάπτυξης και της μετασοσιαλιστικής μετάβασης, εστιάζοντας στην περιοχή της Χιμάρας/Αλβανία. Πρόκειται για μια παραθαλάσσια περιοχή με υψηλά ποσοστά εξωτερικής μετανάστευσης, ιδιαίτερα εθνοτικά/πολιτισμικά χαρακτηριστικά και πιέσεις για τουριστική ανάπτυξη. Μεθοδολογικά, η έρευνα βασίστηκε ιδιαίτερα στην εκτεταμένη και συστηματική έρευνα πεδίου στην περιοχή της Χιμάρας, τα Τίρανα και την Αθήνα, καθώς και στην αποδελτίωση νομοθεσίας, ηλεκτρονικού τύπου και σχετικών εκθέσεων/μελετών. Η επικέντρωση σε μια περιοχή μικρής έκτασης επέτρεψε την εμβάθυνση στις πολλαπλές εκφάνσεις σχέσεων και αλληλεπιδράσεων δρώντων σε όλα τα επίπεδα, από το τοπικό ως το παγκόσμιο.Στο πλαίσιο της «θεσμικής στροφής» στις διαδικασίες της διεθνούς ανάπτυξης, η έρευνα παρακολουθεί τις εντατικές θεσμικές μεταρρυθμίσεις για τη γη, την ιδιοκτησία και το χωρικό σχεδιασμό στην Αλβανία μετά το 1989 και τις προσπάθειες σύγκλισης με ευρωπαϊκά πρότυπα και παγκόσμιες «καλές πρακτικές». Η έρευνα επισημαίνει τη σημασία της γης και της κατοχύρωσης ασφαλών ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων για τη διεθνή ανάπτυξη, καθώς και τη σημασία της εμπέδωσης νέων αντιλήψεων για το χωρικό σχεδιασμό. Επακόλουθα, η έρευνα παρακολουθεί την εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων αυτών στην περιοχή της Χιμάρας, τους τρόπους πρόσληψής τους από την τοπική κοινωνία, καθώς και τις τυπικές και άτυπες πρακτικές που κινητοποιούν. Η περαιτέρω εστίαση σε ένα συμβάν κατεδαφίσεων αυθαιρέτων κτισμάτων στον οικισμό Γυάλι της Χιμάρας, το οποίο σχετίστηκε με αναπτυξιακούς προγραμματισμούς της Παγκόσμιας Τράπεζας, λειτουργεί ως επιτομή των προσεγγίσεων σε ζητήματα χωρικού σχεδιασμού, διακυβέρνησης και ιδιοκτησίας/ανάπτυξης της γης, ενώ περιγράφει χαρακτηριστικά τρόπους που εδαφικοποιείται η διεθνής ανάπτυξη.Μέσα από την ανάλυση των δυναμικών της αυθαίρετης δόμησης και του τουρισμού στην περιοχή της Χιμάρας προκύπτει ότι διαφορετικές κλίμακες κεφαλαίου επιχειρούν να καρπωθούν τις γαιοπροσόδους από την ανάπτυξη της γης, αντιμετωπίζοντας διαφορετικούς κινδύνους. Οι μεταξύ τους σχέσεις εμπεριέχουν εντάσεις αλλά και αμφίδρομα οφέλη, διαμορφώνοντας μια ευρύτερη κοινωνική δυναμική, η οποία υποστηρίζει την τουριστική ανάπτυξη. Σε ένα περιβάλλον όπου απουσιάζουν σε μεγάλο βαθμό τα κατοχυρωμένα ιδιοκτησιακά δικαιώματα, ο χωρικός σχεδιασμός ευνοεί περισσότερο το μεγάλο κεφάλαιο και τη μεγάλη ιδιοκτησία, ενώ μάλλον παρεμποδίζει το μικρό κεφάλαιο και τη μικροϊδιοκτησία. Παρ’ όλα αυτά, διαφορετικές κλίμακες κεφαλαίου καρπώνονται τελικά τις γαιοπροσόδους, κυρίως λόγω του «άτυπου», το οποίο άλλοτε προσφέρει εναλλακτική διέξοδο στις δυσκολίες πρόσβασης σε τυπικούς δρόμους και άλλοτε λειτουργεί στην κατεύθυνση όξυνσης χωροκοινωνικών διαχωρισμών. Η εντατική προώθηση θεσμικών μεταρρυθμίσεων οδηγεί σε μια σειρά από θεσμικές αντιφάσεις και ασυνέχειες μεταξύ διαφορετικών επιπέδων διακυβέρνησης, οι οποίες επιτρέπουν την επιλεκτική χρήση, ή και χειραγώγηση θεσμικών πλαισίων, ανάλογα με συμφέροντα και συγκυρίες. Στο πλαίσιο αυτό, επωφελούνται περισσότερο όσοι γνωρίζουν ή/και έχουν την ισχύ να κινηθούν ανάμεσα στα τυπικά ή άτυπα θεσμικά πλαίσια –και τις ρωγμές τους. Οι θεσμικές αυτές αλλαγές τείνουν να διαμορφώσουν, με το πέρασμα του χρόνου, νοοτροπίες και τρόπους που γίνονται τα πράγματα, μέσα από διαδικασίες «θεσμικής διάχυσης» και «ανάπτυξης θεσμικών ικανοτήτων». Αναδύεται, έτσι, μια σύνθετη θεσμική συνθήκη, αυξημένης πολυπλοκότητας και βαθμού διάχυσης, με αντιφάσεις, ασυνέχειες και πολύ «άτυπο», η οποία, αν και συχνά χαρακτηρίζεται ως μεταβατική, ενδεχομένως να αποτελεί ένα νέο, μόνιμο καθεστώς.Η έρευνα καταλήγει ότι οι θεσμικές μεταρρυθμίσεις για τη γη, την ιδιοκτησία και τον χωρικό σχεδιασμό αναδεικνύονται ως απαραίτητα προαπαιτούμενα για τη διεθνή ανάπτυξη, υποστηρίζοντας και νομιμοποιώντας την εφαρμογή νεοφιλελεύθερων μοντέλων χωρικής ανάπτυξης. Ταυτόχρονα, όμως, διαπλέκονται σε εθνικό και τοπικό επίπεδο με κοινωνικές δυναμικές, πολιτισμικές, εθνοτικές παραμέτρους και διακυβεύματα γύρω από την ανάπτυξη της γης, παράγοντας νέες πολλαπλές γεωγραφίες. Οι διαδικασίες αυτές γεννούν θεσμικές εντάσεις, αντιφάσεις και ασυνέχειες, οι οποίες διατρέχουν το παγκόσμιο, το εθνικό και το τοπικό επίπεδο και διαπερνούν πολιτικές, αντιλήψεις και κοινωνικές πρακτικές. Στη συγκυρία αυτή, το «άτυπο» εμπεριέχεται ως συστατικό στοιχείο των διαδικασιών θεσμικής αλλαγής και αναδεικνύεται ως πεδίο σύγκλισης των πολιτικών για τη γη, την ιδιοκτησία και τον χωρικό σχεδιασμό.