İlahiyat Fakültesi Kadın Öğrencilerinin Din ve Toplumsal Cinsiyet Anlayışları (Dicle Üniversitesi Örneği)
Authors: KAYA Abdussamet 
Published: December 2019

Modernleşmekte olan birçok Müslüman toplumda olduğu gibi, Türkiye’de de
toplumsal cinsiyet meselesi önemli bir tartışma konusu haline gelmiştir.
Toplumsal cinsiyet meselesi, bireysel ve toplumsal düzeyde din yorumlarının
anlaşılmasını sağlayan önemli göstergelerden biridir. Türkiye’de toplumsal
cinsiyet anlayışının şekillenmesinde etkili olan kurumlardan biri de İlahiyat
Fakülteleridir. İlahiyat fakültelerinde okumakta olan ve eğitimini
tamamladıktan sonra toplumun dini hizmetlerinin yürütülmesinde görev alacak
öğrencilerin önemli bir kısmını kadınlar oluşturmaktadır. Birer dini otorite
olarak İlahiyat Fakültesi kadın öğrencilerinin din ve toplumsal cinsiyet
anlayışlarının şimdi ve gelecekte, toplumdaki diğer kadınların ve dolayısıyla
erkeklerin dini ve toplumsal hayatı üzerinde çeşitli düzeylerde etkide
bulunacağı açıktır. Nitel bir araştırma yöntemi ile çalışılan bu makale,
İlahiyat Fakültesi kadın öğrencilerinin din ve toplumsal cinsiyet anlayışlarını
problem edinmektedir. Makalede ulaşılan en temel sonuç; İlahiyat Fakültesi
kadın öğrencilerinin, din ve toplumsal cinsiyet konusunda homojen bir anlayışa
sahip olmadıkları, geleneksel ve modern anlayışları bir arada
bulundurabildikleridir. Öğrenciler toplumsal cinsiyet ile ilgili birçok konuda
zihinsel çelişki ve kararsızlık içindedirler.Özet: Modernleşme süreçleri ile birlikte hızla
değişime uğrayan alanlardan biri de toplumsal cinsiyet anlayışları olmuştur.
Toplumsal cinsiyet ve din meselesi son dönemlerde özellikle Türkiye’de yoğun
tartışmalara konu olan bir mesele haline gelmiştir. İlahiyat fakülteleri de,
toplumsal cinsiyet ve din konusundaki tartışma ve gerilimlerde bir şekilde
taraf olarak yer almaktadırlar. Bu çalışma, söz konusu tartışmalar ekseninde,
İlahiyat Fakültesi kadın öğrencilerinin toplumsal cinsiyet ve din anlayışlarını
ve bu anlayışları besleyen düşünsel ve maddi faktörlerin irdelenmesini konu
almaktadır. Araştırmanın kapsamı, Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi kadın
öğrencileri ile sınırlıdır. Araştırmanın verileri nitel araştırma yöntemi ile
elde edilmiştir. İlahiyat Fakültesi kadın öğrencilerinin din ve toplumsal cinsiyet
anlayışını temel problem olarak alan bu makalede; Kadının ontolojik değeri,
erkeklerin kadınlar üzerindeki otoritesi, kadının ücretli çalışması ve kamuda
yöneticiliği, toplumsal değişme ile birlikte toplumsal cinsiyete dair şer’i hükümlerin
değişimi, kadının dövülmesi ve bu bağlamda oluşan temalar incelenmiştir.Müslüman toplumlarda kadının dini ve sosyal statüsü Kur’an veya Hz.
Peygamberin pratiklerinden ziyade, hadis rivayetlerinin oluşturduğu söylem ve
iktisadi ve siyasi koşulların etkisi ile şekillenmiştir. Bu söylemin gelişmesinde Yahudi ve Hıristiyan
geleneğinden tevarüs edilen ‘ayartıcı’ Havva imgesinin ve Mezopotamya ataerkil
kültürünün de etkisi olmuştur.
Geleneksel toplum yapısı içinde kadının sosyal konumu, önemli bir kısmı
İslam öncesi dönemlere dayanan dinselleştirilmiş gelenekler ve tarihsel süreçte
gittikçe yükselen fıkhî ve zühtî hareketlerin de katkısıyla meşrulaştırılmış ve
yüzyıllarca değişime direnç göstermiştir.İlahiyat fakültesi kadın öğrencilerinin tamamına yakını, Allah’ın her iki
cinse verdiği değer bağlamında ontolojik olarak kadın ile erkek arasında
herhangi bir farklılığın olmadığını düşünmektedir. Onlara göre kadınların
fiziksel ve duygusal naifliği, kadınların ontolojik değersizliğine veya onların
aklen ve dinen eksik oldukları şeklinde yorumlanamaz.Kadın öğrencilerin yaklaşık yarısı, ailede son kararın her zaman erkekte
olmaması gerektiğini düşünmektedir. Onlara göre Hz. Peygamberin bu konudaki
uygulamaları çok önemli bir örnektir. O, bazı durumlarda hanımlarına danışmış
ve onların önerilerine uymuştur. Dolayısıyla, aile içinde kadının düşünce ve
taleplerini önemsizleştiren rivayetler dini değil kültürel etkiler
taşımaktadırlar. Kadın öğrencilerin tamamı, kadının ev dışında ücretli olarak
çalışabileceğini düşünmektedir. Ayrıca kadın öğrencilerin büyük çoğunluğuna
göre kadın kamuda yönetici olabilir. Bu düşüncede olan öğrenciler kadının
kamuda yönetici olamayacağını ifade eden rivayetlerin makul gerekçelerle göz
ardı edilebileceğini düşünmektedirler. Kadın öğrencilerin yaklaşık üçte biri,
toplumsal şartların değişmesi ile İslam hukukunda yer alan, kadın ve aile
hakkındaki şer’î hükümlerin yeni içtihatlar ile değişebileceğini, üçte biri ise
bunların bir kısmının değişebileceğini düşünmektedir. Bu konuda öğrencilerin
yaklaşık üçte birinin paylaştığı bir diğer görüş ise; toplumsal cinsiyet
konusundaki şeriat hükümlerinin, zamanla değişmeyeceği şeklindedir. Araştırma
örnekleminde yer alan kadın öğrencilerin üçte ikisine yakın bir kesimi,
kadınların hiçbir koşulda dövülmesini tasvip etmemektedir. Kadın öğrencilerin
üçte birlik bir kesimi kadının, kocasına itaatsizlik etmesi halinde
dövülebileceğini düşünmektedir. Kadın öğrencilerden bazıları ise kadının
dövülmesi ile ilgili ayetin nasıl yorumlanması gerektiği konusunda zihin
karışıklığı yaşamaktadırlar. Dinî toplumsal değişmenin bir aktörü olamayan İlahiyat Fakültelerinin,
hızla modernleşen toplumun değişim rüzgârından uzak kalması düşünülemez. Bir
taraftan değişim zamanının hızlı akışı, diğer taraftan İlahiyat Fakültelerinin
bir değişim geleneği veya stratejisinin olmayışı, İlahiyat Fakültelerinin,
birçok bağlamda toplumsal değişmenin nesnesi haline gelmelerini netice
vermiştir. Bu durum kendi değişim geleneğini oluşturamayan İlahiyat
Fakültelerinin din anlayışını, geleneksel ve modern anlayışlar arasında melez,
parçalı, politik konjonktürün etkisine oldukça açık ve haliyle kararsız bir
hale getirmiştir. Bu bağlamda İlahiyat Fakültelerinde toplumsal cinsiyet
anlayışı, tamamında aynı düzeyde olmamakla birlikte genelde, geleneksel
anlayışların modernite lehine yumuşatılmış bir formu şeklinde olduğu
söylenebilir.Dicle üniversitesi İlahiyat Fakültesinin öğrencileri çoğunlukla Doğu ve
Güneydoğu Anadolu bölgelerinde büyümüş ve genel olarak alt-orta toplumsal
kesime mensup kimselerden oluşmaktadır. Kadının toplumsal statüsünün oldukça
düşük olduğu, kız çocuklarının erkeklere oranla değersiz kabul edildiği bir
toplumsal yapıdan gelen kadın öğrencilerin çoğunda, İlahiyat Fakültesi öğrenimi
sürecinde, kadının toplumsal konumu konusunda bir farkındalık oluşmaktadır.
İlahiyat fakültesi öğrenimi ile kadın öğrenciler, kadının ötekileştirilmiş
konumundan dinin değil, dinselleştirilmiş geleneklerin sorumlu olduğunun
farkına varmaktadırlar.

İlahiyat Fakültesi kadın öğrencilerinin toplumsal cinsiyet anlayışlarını
belirleyen iki temel faktörden söz edilebilir. Bunlar kabaca; dinin temel
kaynakları ve bunların mezhepler tarafından yorumlanma biçimleri ile
öğrencilerin sosyo-kültürel habitatları ve onların bireysel yaşanmışlıkları olarak
kategorize edilebilir. Toplumsal cinsiyet konusunda, ayet, hadis ve bunların
mezhepler tarafından yapılan yorumları ile modernitenin, kadın öğrenciler
tarafından içselleştirilmiş değer ve normları arasında bir gerilim söz
konusudur. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesinde de henüz bu gerilimi aşmaya
imkân verecek bir öğrenim sistemi ve düşünsel birikimden söz etmek mümkün
değildir. Bu durum kadın öğrencilerde zihinsel ve duygusal bir çatallanmaya
neden olmakta ve öğrencilerin birçok konuda dini hükümler ile toplumsal
gerçeklik arasında bir sıkışmışlık girdabına kapılmalarına yol açmaktadır.
Bunun önemli bir sonucu da, toplumsal cinsiyet bağlamında, dini inanç ve
pratiklere alternatif olarak ortaya çıkmış ve artık yerleşik birer değer haline
gelmiş ve Modern hayatta yaygın pratikleri bulunan birçok konuda kadın
öğrencilerin, kendilerine rehberlik edecek güncellenmiş dini normlardan yoksun
kalmaları, onları modern seküler eğilimlere sevk etmekte bu da beraberinde bir
içeriden sekülerleşmeyi getirmektedir. Kadın öğrencilerin toplumsal cinsiyet ve
din konusunda çoğunlukla, söylemde geleneksel ama eylemde modern olmaları
bahsedilen durumu test edilebilir kılmaktadır.