Bir Hadis, Altmış Hüküm (Vecih): İbnü’l-Kās ve Fevâʾidü Ḥadîs̱i Ebî ʿUmeyr Adlı Hadis Cüzü
Authors: KOCA Suat 
Published: December 2019

Şâfiî mezhebinin hicrî IV. asırdaki temsilcilerinden İbnü’l-Kās (ö.
335/946), Fevâʾidü hadîs̱i Ebî ʿUmeyr adlı cüzüyle sıra dışı
sayılabilecek bir çalışma ortaya koymuş ve Hz. Peygamber’in Ebû ʿUmeyr
künyesiyle bilinen küçük bir çocuğa, onun ailesine ve kuşuna yönelik ilgisini
ve kuşu öldükten sonraki bir ziyaretinde ona şaka yoluyla ve secili bir üslupla
“Yâ Ebâ ʿUmeyr mâ fa‘ale en-nuġayr” (Ey Ebû ʿUmeyr, ne oldu nuğayr?) şeklinde
latife etmesini anlatan bir hadisten altmış vecih (hüküm, yorum, fâide)
çıkarmıştır. Makale anılan eserin yazılış amacı, muhtevası ve yapısal
özelliklerinin yanı sıra yazarın hüküm çıkarmadaki yaklaşım tarzını tahlil
etmektedir. Ashâbü’l-vücûhtan sayılan bir fakih olarak yazarın sahip
olduğu fıkhî/mezhebî kavrayış ve buna bağlı olarak nasları yorumlamada
geliştirdiği lafızcı ve zahirî perspektif, onun ilgili hadisten hüküm çıkarma
ameliyesine doğrudan etki etmiş ve yaklaşım tarzını belirlemiş görünmektedir.
Bu küçük cüz, bir yandan yazıldığı dönemdeki hadis-fıkıh ilişkisinin bazı
yönlerine ışık tutarken, aynı zamanda hadislerden hüküm çıkarmada yöntemsel
eğilimlerin ve bireysel etmenlerin ne ölçüde etkili olabileceğine ve bu konuda
sınırların ne kadar zorlanabileceğine de örnek teşkil etmektedir.

Özet: Şâfiî mezhebinin
hicrî IV. asırdaki temsilcilerinden İbnü’l-Kās (ö. 335/946), Fevâʾidü
hadîs̱i Ebî ʿUmeyr adlı cüzüyle sıra dışı sayılabilecek bir çalışma ortaya
koymuş ve Hz. Peygamber’in Ebû ʿUmeyr künyesiyle bilinen küçük bir çocuğa, onun
ailesine ve kuşuna yönelik ilgisini ve kuşu öldükten sonraki bir ziyaretinde
ona şaka yoluyla ve secili bir üslupla “Yâ Ebâ ʿUmeyr mâ faʿale en-nuġayr” (Ey
Ebû ʿUmeyr, ne oldu nuğayr?) şeklinde latife etmesini anlatan bir hadisten
altmış vecih (hüküm, yorum, fâide) çıkarmıştır. Eserin odağında yer alan
Ebû ʿUmeyr rivayeti, özü itibariyle, Hz. Peygamber ile Enes b. Mâlik’in
ailesi ve üvey kardeşi arasındaki yakın beşerî münasebetin tekil ve özel bir
yönünü yansıtmaktadır. Buna rağmen sadece İbnü’l-Kās’ın değil, erken
dönemlerden itibaren pek çok hadisçinin fıkhu’l-hadîs konusundaki
maharetlerini sergileyebilecekleri bir örnek olarak bu hadisi seçmeleri
şaşırtıcıdır.

Fevâʾid fıkhî hüküm ve meseleleri
merkeze alan bir bakış açısının hâkim olduğu ve nispeten klasik fıkhî şerhlerle
benzeşen bir yaklaşımın sergilendiği bir eser görünümündedir. Eserde Ebû ʿUmeyr
rivayetinin farklı tarikleri bir araya getirilmiş, bunlar mümkün olduğunca
metin çerçevesinde ve metinsel imkânlarla değerlendirilmiş, rivayet metnindeki
bazı kelimeler hükme kaynaklık etmeleri bakımından tahlil edilmiş, üslup ve
muhteva açısından benzerlik gösteren ayet, hadis, haber ve görüşlere atıfta
bulunulmuş, deliller arasında görülen ihtilaf ve işkâller çeşitli yollarla
giderilmeye çalışılmış, zaman zaman da müellifin kişisel kanaatleri
aktarılmıştır.

Fevâʾid bir yandan müellifinin sahip
olduğu zengin fıkıh birikimini yansıtırken, aynı zaman onun hadis bilgisi ve
hadise yaklaşımı hakkında da fikir vermektedir. Müellifin yaptıkları ve yapmak
istedikleri düşünüldüğünde, onun sadece fıkıhla değil, hadisle ve hadis
çevreleriyle de belli düzeyde bir ilişkisi olduğu anlaşılmaktadır.
İbnü’l-Kās’ın fıkıh ve hadise yönelik ilgisi, yaşadığı dönemde rivayetlerin
nakline odaklanan ehl-i hadis Şâfiîleri ile fıkhî perspektifi önemseyen fukahâ
Şâfiîler arasındaki gerilimi ortadan kaldırmak için onu harekete geçirmiş
olmalıdır. Onun ayrıca ehl-i hadis ile ehl-i re’y arasında bir uzlaşı tesis
etmeye ve tarafları orta yolda buluşturmaya çalıştığı da söylenebilir. Eser bu
türden mülahazaların bir sonucu olarak kaleme alınmış görünmektedir.

Ashâbü’l-vücûhtan sayılan ve mezhep imamının
usûlüne bağlı kalarak içtihad eden İbnü’l-Kās, hüküm çıkarma faaliyetinde Şâfiî
mezhebinin metodolojisine uygun bir tavır geliştirmiş görünmektedir. Bu
bağlamda musannifin sahip olduğu fıkhî/mezhebî kavrayış ve buna bağlı olarak
nasları yorumlamada geliştirdiği lafızcı ve zahirî perspektif, onun ilgili
hadisten hüküm çıkarma ameliyesine doğrudan etki etmiş ve yaklaşım tarzını
belirlemiştir. Bu tavır, çağdaş pek çok çalışmada değinildiği üzere, mana ile
rivayet edilen ve ravi tasarruflarıyla şekillenen hadis metinlerinin
değerlendirilmesi için yeterli ve uygun değildir. İbnü’l-Kās’ın, eserine konu
edindiği rivayetin anlamını ortaya koymak için metni çevreleyen fiziksel,
tarihsel, toplumsal ve kültürel bağlamı yeterince dikkate aldığını ve anlamı
tamamlamaya yarayan metin dışı unsurları gerektiği kadar göz önünde
bulundurduğunu söylemek de zordur. Bu durum, eserde kaydedilen bazı vecihlerin
rivayetten hareketle çıkarılmış hükümler olmadığı, müellifin zaten sahip olduğu
bilgi ve fikirlere hadis metninden dayanaklar bulduğu şeklinde bir izlenim
doğurmakta ve eserde metin üzerinden geliştirilen ilmî tasarrufların
doğruluğunu ve niteliğini tartışmalı hale getirmektedir.

Eserde vecih yahut fâide olarak takdim edilen ve ağırlıklı
olarak fıkhî-amelî bir nitelik taşıyan sonuçlar, büyük ölçüde Şâfiî mezhebine
uygun olsa da, aralarında ihtilaflı olanlar da bulunmaktadır ve müellif, kendi
eğilimini belli etmeden bunlara işaret etmiştir. Eserde vecihlerin
sıralamasında belirgin bir sistematik görünmemektedir. Benzer içerikli vecihlerin
bazen peş peşe, bazen de dağınık halde bulunduğu, ayrıca bazı vecihlerin
mükerrer olduğu söylenebilir. Bazı vecihlerin bilgi değeri, doğruluğu,
açıklığı ve niteliği de tartışmaya açık gözükmektedir. Bu hususta genel bir
değerlendirme yapan Zeynüddîn el-Irâkī (ö. 806/1404), “Eserdeki vecihlerin
bir kısmı açık, bir kısmı kapalı, bir kısmı da zorlamadır.” ifadesini
kullanmıştır. Eserin muhakkiki itiraza konu olabilecek vecihlere yer yer
dipnotlarda dikkat çekmiştir.

Eserlerinde Ebû ʿUmeyr hadisine yer veren erken dönem hadis musannifleri,
rivayete tahsis ettikleri bâb başlıklarında rivayetten altı-yedi kadar hüküm
çıkarmışlardır. Bu rakam İbnü’l-Kās’ın cüzüyle mukayese edildiğinde hayli
mütevazı görünmektedir. Rivayet fıkıh literatüründe de kendine yer bulmuş,
çoğunlukla da Medine’nin harem bölgesi olup olması ve buna bağlı olarak bu
bölgede avlanma yasağının bulunup bulunmaması bağlamında gündeme getirilmiştir.

Sonuç olarak İbnü’l-Kās’ın Fevâʾidü ḥadîs̱i Ebî ʿUmeyri, yazılış
amacı ve ilginç muhtevasıyla, hadis literatürünün kısa fakat yakından
incelenmeye değer bir örneği olarak karşımıza çıkmaktadır. Fevâʾid, bir
eserin yazılış amacının o eserin yapısı üzerinde ne kadar belirleyici
olabileceğini, özel olarak da hadislerden hüküm çıkarmada sınırların ne kadar
zorlanabileceğini somutlaştıran bir çalışma olarak da değerlendirilebilir.
Müellifin, nassları literal ve zahirî anlamı dışına taşırmamaya ve
metinden mümkün olabilecek en fazla sayıda hüküm çıkarmaya odaklanan anlam
evreni, onun kişisel niyeti ve amacıyla ilgili olduğu kadar döneminin fıkıh
perspektifiyle de ilgili olmalıdır. Eser özelinde müşahede edilen metinsel
yaklaşım ve hüküm çıkarma yöntemi, zaman zaman metin ile hüküm arasındaki
araç-amaç ilişkisini belirsizleştirmekte, bazen de önemsizleştirmektedir. Eser,
belli amaçlar uğruna metinleri çevreleyen bağlamı ve tarihsel gerçekliği göz
ardı etmenin sonuçlarına dair çarpıcı bir örnek oluşturmaktadır.