Katliamlara Tanıklık: Sanat Eserleri Aracılığı İle Hatırlamak
Authors: ÇALIŞKAN Serkan 
Published: October 2019

Bu çalışma, tarihte yaşanmış, insan eliyle uygulanan
katliamların sanat eserlerine yansıması ve toplumsal hafızayla olan ilişkisini
araştırmayı amaçlamaktadır. Tarihin akışını değiştiren olaylar yazılı ve sözel
tarih aracılığı ile günümüze ulaşırken, sanat eserleri de görsel bellek olarak
tarih yazımına katkıda bulunmaktadır. Diğer bir deyişle; savaş resimleri,
büstler ve portreler gibi çoğaltılabilecek birçok sanat eseri, bir belge olarak
tarihsel süreçleri çözümlememize yardımcı olduğu kadar aynı zamanda tarihi
sorgulamaya aracılık etmektedir. Hemen hemen her ulusta ya dinsel ya da politik
nedenlerle oluşan anlaşmazlıklar sonucunda çıkan savaşlar ya da benzeri şiddet
olayları, sanat pratiklerinde karşımıza çıkmaktadır. Yaşanan bu olaylar, farklı
dönem ve sanatsal üsluplarla sanat eserleri aracılığı ile günümüze kadar
ulaşmaktadır. İspanyol ressam Francisco Goya’nın 1814 tarihli “Üç Mayıs
Katliamı” adlı eseri, Fransız askerlerinin İspanya’ya yaptığı işgalde direnen
halkın kurşuna dizilme sahnesini doğrudan göstermesi açısından önemlidir.
Katalan ressam Pablo Picasso’nun “Guernica” (1937) adlı eseri İspanya İç Savaşı
sırasında Nazi askerlerinin Guernica kasabasını bombalamasını tasvir etmesi ve
yaşanan dehşeti izleyiciye göstermesi açısından önemlidir. Yine Pablo
Picasso’ya ait olan “Kore Katliamı 1951” adlı eser, Amerikan askerlerinin
Kore’deki halka uyguladığı şiddeti görselleştirmesi adına önemlidir. II. Dünya
Savaşı ile ilgili diğer bir resim de Zi Jian Li’nin “Büyük Nanjing Katliamı”
adlı eseridir. II.Dünya Savaşı’nda Japonların Çin’in Nanjing eyaletinde
yaklaşık üç yüz bin kişinin öldürdüğü “Büyük Nanjing Katliamı” olarak anılan
olayları, savaştan yıllar sonra Li’nin eserinde görmek mümkündür. Sanatçı 1992
yılında ürettiği resimde, birçok figür aracılığı ile ceset “dağı” resmederek,
tarihte yaşanmış bu olayın dramatik ölçüsünü gözler önüne sermektedir. Savaşlar
ve şiddetin çok sık yaşandığı Ortadoğu’da 1982 yılında İsrail yanlısı Hristiyan
milisleri tarafından gerçekleşen ve “Sabra ve Şatilla Katliamı” olarak anılan
olayda, aşırı sağcılar Filistin mülteci kampına saldırmış ve içlerinde
çocukların da olduğu yüzlerce kişiyi öldürmüşlerdir. Dia al-Azzawi’nin 1982-83
yıllarında olayın ardından ürettiği “Sabra ve Şatilla Katliamı” adlı eseri, 300
x 750 cm boyutuyla, yaşanan katliamın arkasından yakılan bir ağıt gibi
durmaktadır. Verilen bu örneklerin
dışında, günümüz sanatında da katliamlara yönelik eserler bulunmaktadır.
Bununla birlikte, günümüz sanatının ontolojik yapısı gereği, sanatçılar
katliamları doğrudan göstermek yerine, yaşanan olayları hatırlatmaya yönelik
anlatı dili seçmeleri, bu eserleri diğerlerinden ayıran bir özellik olarak
dikkat çekicidir. Can Togay ve Gyula Pauer tarafından yapılan “Tuna
Ayakkabıları” (2005), Budapeşte’de Tuna Nehri kenarında yaşanan olaya tanıklık
etmemizi sağlayan anıtsal bir heykeldir.
Aslına uygun 60 adet metal ayakkabıdan oluşan bu eser, II. Dünya Savaşı
sırasında Nazi askerleri tarafından nehir kenarında ayakkabıları çıkartılarak kurşuna
dizilerek öldürülen binlerce Yahudi anısına yapılmıştır. Yine günümüz
sanatından bir örnek olarak, Güney Afrikalı sanatçı Haroon Gunn’ın 2018 tarihli
“Senzenina” adlı eseri tarihsel tanıklık adına önemli bir eserdir. Zulu ve
Xhosa dilinde “Ne Yapmıştık” anlamına gelen bu eserde, 2012 Ağustos’unda
Marikana’da (Güney Afrika) platin madeninde grev yapan madencilerin, polis
tarafından silahla öldürülmesi konu edilmektedir. Olay sırasında ölen 34
madencinin savunmasız bir şekildeyken öldürülmesi, enstalasyon aracılığı ile
izleyiciye aktarılmaktadır.