Memlûkler Dönemi Hanefî Fıkıh Düşüncesinin İlk Dönem Osmanlı Fıkıh Çalışma-larına Etkisi
Authors: KARADAĞ Bekir 
Published: December 2019

Bu
makalede Memlûkler dönemi Hanefî fıkıh düşüncesinin ilk dönem Osmanlı fıkıh
çalışmaları üzerindeki etkisi incelenmiştir.
Bu dönemde Memlûklerin yönetimi altında bulunan Mısır ve Şam bölgeleri
İslam dünyasının en önemli ilim merkezleri haline geldiği için Memlüklerin ilim
seviyesinin Osmanlılardan bir hayli üstün olduğu anlaşılmaktadır. Bu vesileyle
Osmanlı ilim camiasının öncü isimleri sayılan birçok âlim Mısır ve Şam
bölgelerine yönelmişler ve oradaki ilmi birikimden istifade etmişlerdir. Öyle
ki Osmanlı ilim çevresinin oluşmasında etkin rol oynayan bu âlimler eğitimlerini
Memlûklerin yönetimi altındaki Şam ve Mısır’da tamamlayarak Memlûk eğitim
sisteminden mezun olmuşlar ve Osmanlı ilim anlayışının teşekkül etmesinde
önemli roller üstlenmişlerdir. Bu dönemde Memlûkler ilim camiasında etkin olan
Hanefî fakihler, Osmanlı ilim camiasında önde gelen isimlerin yetişmesine katkı
sunmuş ve bu düşünce onların ilim anlayışları üzerinde etkili olmuşlardır. Bu
bağlamda Osmanlıların ilk dönemindeki fıkıh çalışmalarının, kendine has
özellikleri bulunan Memlûk Hanefîlerinden etkilendiğini söylemek
mümkündür. Memlûkler dönemi Hanefî
düşüncesinin iki temel özelliği olan hadis merkezli fıkıh düşüncesi ve memzûc
yöntem fıkıh usûlü anlayışı ilk dönem Osmanlı fıkıh eserlerinde hissedilir bir
şekilde görülmektedir.

Özet: Bu makalede Memlûkler dönemi Hanefî fıkıh düşüncesinin ilk dönem Osmanlı
fıkıh çalışmaları üzerindeki etkisi ele alınmaktadır. Osmanlılar, kuruluş ve
yükseliş dönemlerinde henüz ilmi bir gelenek oluşturmamışken, birçok Memlük
şehri İslam dünyasının ilim merkezi olması konusunda Bağdat’ın yerine
geçmişlerdir. Zira Moğol istilası, haçlı seferleri ve Endülüs’ün yıkılmaya yüz
tutması gibi nedenlerle yerlerinden olan birçok âlim Memlüklerin hâkim olduğu
şehirlere göç ederek oraya yerleşmişlerdir. Özellikle bu dönemde Memlûklerin
yönetimi altında bulunan Mısır ve Şam bölgeleri İslam dünyasının en önemli ilim
merkezleri haline gelmiştir. Bu bakımdan 14.-16. yüzyıllarda Memlüklerin ilim
seviyesinin Osmanlılardan bir hayli üstün olduğu kabul edilmektedir. Bu vesileyle Osmanlı ilim camiasının öncü
isimleri sayılan birçok âlim Mısır ve Şam bölgelerine yönelmişler ve oradaki
ilmi birikimden istifade etmişlerdir. Osman Gazi’nin hocası ve kayınpederi Şeyh
Edebâli, Davud-ı Kayserî, Şeyh
Bedreddin, Molla Fenârî, Molla Gürânî bu
alimlerden bazılarıdır. Bunların dışında Muhsin-i Kayserî, Germiyanlı Şair
Ahmedî, Hacı Paşa olarak bilenen Celâleddin Hızır, İbnü’l-Cezerî ve İbn Arabşâh
gibi âlimler de Mısır ve Şam bölgelerinde ilim tahsilinde bulunmuşlardır.
Osmanlı ilim çevresinin oluşmasında etkin rol oynayan bu âlimler eğitimlerini
Memlûklerin yönetimi altındaki Şam ve Mısır’da tamamlayıp Memlûk eğitim
sisteminden mezun olduktan sonra Osmanlı ilim anlayışının teşekkül etmesinde
önemli roller üstlenmişlerdir. Şeyh Edebâlî, Osmanlı’nın ilmî ve manevî
önderlerinden biri kabul edilmiştir.
Davud-ı Kayserî, ilk Osmanlı
Medresesi olan İznik medresesinin ilk baş müderrisliği görevini yürütmüştür.
Molla Fenârî, ilk Osmanlı şeyhülislamı
olma ayrıcalığına sahip olmuştur. Molla Gürânî, Fatih Sultan Mehmed’in
hocalığını yapmaya nail olmuştur. Bu dönemde Memlûkler ilim camiasında etkin
olan Hanefî fakihler, Osmanlı ilim camiasında önde gelen isimlerin yetişmesine
katkı sunmuşlardır. Molla Fenârî, Seyyid Şerif Cürcânî, Şeyh Bedreddin ve Şair Ahmedî gibi isimler
Mısır’da dönemin önemli Hanefî fakihlerinden olan Bâbertî’den ders almışlardır.
Memlükler dönemi Hanefî fıkıh düşüncesi ilk dönem Osmanlı fıkıh çalışmaları
üzerinde etkili olmuştur ki, Osmanlı
medreselerinde eğitim alan fakihler de Memlük Hanefî fakihlerinden
etkilenmişlerdir. Bu bağlamda Molla Hüsrev, Memlüklerin hâkimiyetinde olan
bölgelere gitmemesine rağmen, eserinin birçok yerinde önde gelen Memlük Hanefî
fakihleri olan Zeyla‛î ve Bâbertî’ye atıflarda bulunmaktadır. Memlûkler dönemi
Hanefî düşüncesinin iki temel özelliği olan hadis merkezli fıkıh düşüncesi ve
memzûc yöntem fıkıh usûlü anlayışlarıdır. Memlükler döneminde Hanefî mezhebinde
daha öncesinde pek görülmeyen hadis çalışmaları yapılmıştır. Bu dönemde İbn
Balabân, İbn Türkmânî, Zeylaʻî, Kuraşî, Moğultay b. Kılıç, Bedruddin Aynî, İbn
Kutluboğa, Serûcî, Bâbertî, İbnü’l-Hümâm, İbnü’l-Adîm gibi Hanefî fakihler
hadis alanında mesai harcamışlardır. Bunlar hadis uzmanlığı gerektiren
çalışmaları ile Hanefî mezhebindeki hadis ilmi konusundaki eksikliği gidermeye
çalışmışlardır. Bu fakihlerin hadis alanındaki çalışmalarının bir sonucu olarak
Memlükler dönemindeki fıkıh çalışmalarında sıklıkla temel hadis kaynaklarına
yer verilmiş ve hadis tahricleri yapılmaya başlanmıştır. Memlükler dönemi Hanefî fakihlerin fıkıh
düşüncesinde önemli yeri olan bu anlayışın etkisi, ilk dönem Osmanlı fıkıh
eserlerinde hissedilir bir şekilde görülmektedir. Bu bağlamda Molla Hüsrev, kendisinden önce
Mısır’da eğitim alan ilk dönem Osmanlı fakihlerinin de etkisiyle söz konusu
eserinde yer yer temel hadis kaynaklarına yer vermiş ve bazen hadislerin
sıhhatı hakkında bilgi vermiştir. Buna
karşın Osmanlı dönemi fıkıh eserlerinde bu hususun Memlük Hanefî fukahâsıyla
mukayese edildiğinde oldukça yetersiz olduğunu söylemek mümkündür.
İbnü’l-Hümâm’ın Fethu’l-kadîr’i ile onu tamamlamak için Kādızâde’nin
etlif ettiği Netâicu’l-efkâr adlı eserleri bu konuda mukayese
edilebilir. Bunun dışında aynı dönemde yaşamış olan Şürünbülâlî ile Damad
Efendi olarak bilinen Şeyhîzâde arasında bu hususta farklı tutumların olduğu
görülmektedir. Osmanlı dönemi Mısır âlimlerinden olan Şürünbülâlî, Merâki’l-felâh
adlı eserinde genellikle hadisleri temel hadis kaynaklarından verirken;
Şeyhîzâde, Mecma‛ü’l-enhur adlı eserinde bu hususa pek riayet etmemiş ve
nadiren temel hadis kaynaklarına yer vermiştir. Bu farklılıklar ilmi çevrenin
gerektirdiği ihtiyaç ile açıklanabilir. Zira Mısır ve çevresinde Hanefîlerin
hadis bilmemek ve hadis kullanmamakla itham edildiği için bu bölgede yaşayan
Hanefî fakihleri, hadis konusunda daha titiz olmaya yönlendirmiş olmalıdır.
Fakat diğer Osmanlı bölgelerinde yaşayan Hanefî fakihlerin böyle bir problemi
olmadığından muhtemelen hadislerin iktibasında temel hadis kaynaklarını
referans alma ihtiyacı hissetmemişlerdir. Dolayısıyla ilim muhitinin farklı
olması ve bu doğrultuda ortaya çıkan ihtiyaç, aynı dönemde yaşayan fakihlerin
farklı tutum geliştirmelerine yol açtığı söylenebilir. İbnu’s-Sââtî ile
başlayan memzûc (karma) yöntem, h. 8. asırda özellikle Hanefî fakihlerin fıkıh
usûlü düşüncesi üzerinde etkili olmuştur. Memzûc yöntemin ilk ismi olan
İbnu’s-Sââtî’nin, Memlûkler dönemi âlimlerinden olmamasına rağmen onun
başlattığı etki, Memlûkler döneminde daha fazla ortaya çıkmış ve Memlûkler
dönemi Hanefî fıkıh düşüncesinin karakteristik özelliklerinden biri olmuştur.
Bundan dolayı bu dönmede Hanefî fakihlerin ekseriyetinin memzûc yönteme sahip
olduğu anlaşılmaktadır. Bunun yanında
Mısır ve çevresinde eğitim alan Osmanlı fakihlerinin memzûc tarzda usûl
eserleri yazdıkları görülmektedir. Molla Fenârî’nin Fusûlü’l-Bedâyi adlı
eseri bunun en önemli örneğidir. Dahası Mısır ve çevresine gitmemiş olan Molla
Hüsrev bile memzûc tarzda Mir’âtü’l-Usûl adında bir eser yazmıştır. Söz
konusu iki müellifin eserleri, Osmanlı fakihlerinin Memlûklerden etkilendiğini
göstermektedir. Sonuç olarak Osmanlıların ilk dönemindeki fıkıh çalışmalarının,
kendine has özellikleri bulunan Memlûk Hanefîlerinden etkilendiğini söylemek
mümkündür. Hadis merkezli fıkıh
düşüncesi ve memzûc fıkıh usûlü anlayışı Osmanlı ilk dönem fıkıh çalışmaları
üzerinde etkili olmuştur.