Dindarlık İle Yerel Halkın Turizmin Sosyo-Kültürel Etkilerini Algılayışları Arasındaki İlişki
Authors: ÇALİŞKAN Uğur 
Published: December 2019

Kültürleri ve inanışları farklı insanların etkileşimi üzerinde gelişen
turizm, özellikle ekonomik getirileri nedeniyle pek çok yerel ve ulusal
yönetici tarafından öncelikli sektörler arasında değerlendirilmektedir. Ancak,
turizm gelişimi ekonomik unsurların ötesinde çevresel ve sosyo-kültürel pek çok
etki de oluşturmaktadır. Söz konusu etkilerin yerel halk tarafından
algılanışında etkin olan pek çok unsur incelenmiş olmakla birlikte dindarlığın
etkisi çok az araştırılmıştır. Bu kapsamda, toplumsal ve bireysel düşünce ve
davranışlar üzerinde önemli bir etken olan dindarlık hususunun turizmin
sosyo-kültürel etkilerinin algılanışında etkin olup olmadığının incelendiği bu
çalışma, alanyazına katkı sunabilecek boyuttadır. Çalışma kapsamında nicel
araştırma yöntemlerinden anket tekniği benimsenmiş olup veri, Muğla Menteşe
ilçesinde ikamet eden 528 bireyden elde edilmiştir. Çok değişkenli istatistik
analiz yöntemlerinden yararlanılarak açıklayıcı ve doğrulayıcı faktör
analizleri ile yol analizi uygulanmıştır. Sonuçlar, dindarlık algısı arttıkça
olumsuz sosyo-kültürel etkilerin daha kuvvetli algılandığını ancak dindarlık
ile olumlu sosyo-kültürel etkilerin algılanışı arasında bağlantı bulunmadığını
vurgulamaktadır. Bu sonuçlar, turizm planlaması ve gelişimini sürecinde yerel
halkın inançlarının da göz önünde bulundurulmasının gerekliliğini işaret
etmektedir. Özet: İnsanların aynı değerler etrafında
toplanmalarını ve grup halinde hareket etmelerini sağlayan inanç sistemi veya
toplumda birlikte yaşayan bireylerin ilişki ve sorumluluklarını belirlemek için
düzenlenmiş inanç, uygulama, ritüel ve semboller sistemi olarak
tanımlanabilecek olan din, en yaygın ve etkili sosyal kurumlardan olmasının
ötesinde hem birey hem de toplumların tutumlarını, değerlerini ve davranışlarını
etkilemesi nedeniyle, özellikle son yıllarda, sıklıkla incelenmektedir.
Bireylerin dini bir gruba veya kurallara bağlılık dereceleri olarak
tanımlanabilecek dindarlık ise dinsel öğelerin bir kişinin yaşamı üzerindeki
etkinliğini ifade etmek için kullanılmaktadır. Tıp, antropoloji, psikoloji, sosyoloji gibi bilim dallarında yapılan
çalışmalarda dindarlık ile mutluluk ve bedensel / ruhsal sağlık arasında
genellikle olumlu bir ilişki olduğu tespit edilmiştir. Turizm alanında yapılan
çalışmalarda ise, din, yoğunlukla inanç turizmi veya turistlerin tercihleri
üzerindeki etkisi kapsamında ele alınmış ve dini turizmin planlanması ve kutsal
alanların yönetimi, turizmin dini bölgelerdeki etkileri, hacıların seyahat
motivasyonu ve seyahat şekilleri ile turistlerin dini ihtiyaçları gibi konulara
odaklanılmıştır. Kültürleri ve inanışları farklı insanların etkileşimi üzerinde gelişen
turizm, özellikle ekonomik getirileri nedeniyle pek çok yerel ve ulusal
yönetici tarafından öncelikli sektörler arasında değerlendirilmektedir. Turizm
gelişimi ekonomik unsurların ötesinde çevresel ve sosyo-kültürel pek çok etki
de oluşturmaktadır. Yerel halk, turizmin gelişmesi ve sürdürülebilirliği
açısından önem arz etmekte olup yerel halkın turizmin etkilerine yönelik
algıları sıklıkla araştırılan konular arasında yer almaktadır. Topluma ve/veya
mekâna aidiyet duygusu, destinasyonun ve/veya turizm sektörünün gelişim düzeyi,
turizmin ekonomi içindeki önemi, destinasyonun turizme ekonomik bağımlılığı,
turizm sektöründe istihdam edilmek gibi ekonomik unsurlar veya sosyo-demografik
özellikler gibi pek çok değişkenin yerel halkın turizm algısındaki etkileri
incelenmiş olmakla birlikte dindarlığın etkisi çok az araştırılmıştır. Yapılan
çalışmalarda, özellikle dini bölgelerde yaşayan yerel halk ve çoğunlukla din
adamlarının algıları araştırılmıştır. Sonuçlar, yerel halkın bölgeye dini
amaçlarla gelen ziyaretçiler (hacılar) ile turistleri ayırdığını ve hacıların
turistlere oranla daha fazla kabul gördüğünü vurgulamaktadır. Ayrıca,
turistlerin alanın ve yapıların kutsallığını, güvenliğini, dekorunu tehdit
ettiği ve turistlerin taleplerinin dini uygulamalara zarar verdiği algısının
yaygın olduğu, hatta turizmin kendi kültürleri ve dinleri için tehdit olarak
görüldüğü tespit edilmiştir. Kutsal alanlar dışında kalan turizm
destinasyonlarında ikamet eden yerel halkın görüşlerinin araştırıldığı çalışma
ise çok daha azdır. Alanyazın taraması ile bu kapsamda sadece bir çalışma
bulunulabilmiştir. İran’daki iki turizm destinasyonunda yerel halkın turizmin sosyo-kültürel
sonuçlarına yönelik algılarında dindarlığın etkisinin incelendiği çalışma ile
sosyo-kültürel etkilerin algılanışı ile dindarlık arasında pozitif bir ilişki
bulunduğu ortaya çıkmıştır. Bu kapsamda, dindarlık hususunun turizmin
sosyo-kültürel etkilerinin algılanışında etkin olup olmadığının incelendiği bu
çalışma, alanyazına katkı sunabilecek boyuttadır.Çalışma kapsamında nicel araştırma yöntemlerinden anket tekniği
benimsenmiştir. Ekonomik kaygıların katılımcıların görüşlerini etkilemesinin
önüne geçilmesi amacıyla, Bodrum, Fethiye ve Marmaris gibi Türkiye’nin önemli
turizm destinasyonlarına coğrafi olarak uzak olmamakla birlikte turizm
gelişiminin sınırlı olduğu için tercih edilen Menteşe (Muğla) ilçesinde ikamet
eden 528 bireyden elde edilen veriler iki aşamada analiz edilmiştir. İlk
aşamada, kullanılan soru formu değişik çalışmalardan yararlanarak oluşturulduğu
için ölçeklerin güvenirliğini test etmek üzere Güvenirlik Analizi ve yapısal
geçerliliğini sınamak üzere Açıklayıcı Faktör Analizi (AFA) uygulanmıştır.
Cronbach Alpha (α) değeri, sosyo-kültürel etkilere yönelik 22 ifade bütününde
0,907; her bir faktöre yönelik sırasıyla 0,941; 0,813 ve 0,772; Dindarlık
ölçeğine yönelik ise 0,728 olarak hesaplanmış olup araştırmada kullanılan
ölçeklerin güvenilir olduğu tespit edilmiştir. Sosyo-kültürel etkilere yönelik
ifadelerin varyansın %64,413’ini açıklayacak şekilde 3 faktörlü bir yapı
altında birleştiği, üç ifadeden oluşan dindarlık ölçeğinin ise tek faktöre
yüklendiği ve varyansın %64,845’ini açıkladığı tespit edilmiştir. Dolayısıyla
analiz için kullanılan yapının iyi derecede geçerli olduğu anlaşılmıştır. İkinci aşamada, AFA ile belirlenen faktörlerin çalışma kapsamında
oluşturulan modele uygunluğunu test edebilmek için Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA)
ve ölçüm modeli ile gizli değişkenler arasındaki ilişkiyi belirlemek ve
kavramsal model ile verilerin uyup uymadığını değerlendirmek için Yapısal
Eşitlik Model gerçekleştirilmiştir. DFA analizi sonucunda, bütün faktör
yüklerinin 0,4’ün üzerinde olduğu ve uyum indekslerinin (x2/df,
RMSEA, CFI, NFI ve GFI) hem DFA hem de yapısal eşitlik modelinde eşik değerleri
aştığı görülmüştür. Dolayısıyla, faktör yapılarının ve çalışmada sınanan
modelin uygun olduğu ve sosyo-kültürel etkilerin algılanması ile dindarlık
arasında ilişki olduğu sonucuna ulaşılmıştır.Çalışma sonuçları dindarlık ile turizmin olumsuz sosyo-kültürel
etkilerinin algılanışı arasında bir ilişki bulunduğunu ancak turizmin olumlu
kültürel etkilerinin algılanışında dindarlığın bir etkisinin bulunmadığını
ortaya koymuştur. Dindarlık ile
muhafazakârlık arasında kuvvetli bir ilişki bulunduğu göz önüne alındığında
öngörülebilecek bir sonuç olduğu belirtilebilir. Ancak, Zamani-Farahani – Musa
(2012) çalışmasında dindarlık ile sosyo-kültürel etkilerin algılanışı arasında
olumlu etki bulunduğu sonucuna ulaşılmış olmasının destinasyonları ziyaret eden
turistlerin profillerindeki ve sayılarındaki farklılıktan kaynaklandığı
öngörülmektedir. İlk çalışmada ziyaretçilerin çoğu aynı din ve kültüre mensup
kişilerden oluşuyorken, çalışma alanında turistlerin yarısına yakın kısmını
farklı din ve kültüre sahip olanlar oluşturmaktadır. Çalışma sonuçları doğrultusunda turizm planlama ve uygulama süreçlerinde,
yerel halkın dini inanışlarının, dikkate alınması ve dini inanışlara uygun
adımların atılmasının veya yapılacak uygulamaların dini inanışlarına aykırı
olmadığının anlatılmasının gerekli olduğu söylenebilir. Ayrıca, turizmin yerel
dini inanışlara aykırı sonuçlar doğurmayacak (ya da bu tür sonuçları en aza indirgeyecek)
şekilde gelişimine yönelik kararlar alınması gerekmektedir.Kitle turizminin (özellikle deniz–kum–güneş) geliştiği popüler
destinasyonlara yakın olmakla birlikte ekonomik olarak turizm ile yoğun bir
bağlantının bulunmadığı bir alanda gerçekleştirilen bu çalışmanın sonuçları
kesitseldir. Diğer bir ifadeyle sonuçlar çalışma alanı ve hatta katılımcılar
ile sınırlıdır. Gelecek çalışmalarda farklı turizm türü ve turist profiline
sahip yerleşimlere odaklanabilir. Ayrıca, sonuçların ekonomik olarak turizme
bağımlı destinasyonlarda da sınanması gereklidir.