Sipâhîzâde’nin Enmûzecü’l-Fünûn’unda Tefsir İlmi
Authors: ÇİÇEK Mehmet 
Published: December 2019

İslam düşüncesinde tefsire dair birikim çok farklı şekillerde karşımıza
çıkar. Bunlardan biri içinde tefsire dair bölümler barındıran enmûzec türü
eserlerdir. Enmûzec türü eserlerde ele alınan ilimlerin seçimi farklı ölçütlere
göre olabilmektedir. Bu ölçütler ilim tasnifi şeklinde olabileceği gibi birkaç
ilimle de sınırlandırılabilmektedir. Biz de bu makalede Osmanlıda müderrislik
ve kadılık gibi görevlerde bulunan Sipâhîzâde’nin yedi ilimle sınırlandırdığı Enmûzecü’l-fünûn
adlı eserin ilki olan tefsir bölümünü inceleyeceğiz. Söz konusu eserde
incelenen diğer ilimler ise hadis, kelâm, usûlu’l-fıkıh, fıkıh, beyân ve
tıp’tır. Sipâhîzâde’nin Enmûzecü’l-fünûn adlı eserinin tefsir bölümünde
toplam yedi mesele ele alınmıştır. Bu meseleler şunlardır: Bismillah
yemin için kullanılır mı? el-Bakara sûresi 2/29 âyeti ışığında yeryüzü ve
gökyüzünün yaratılmasındaki sıralama nedir? Sayı isimleri sınırlama (hasr)
ifade eder mi? el-Bakara sûresi 2/50 âyeti ışığında İsrailoğullarının Mısırlılardan
ziynetlerini ödünç alma sebepleri nelerdir? el-Bakara sûresi 2/58-59
âyetlerinde zikredilen İsrailoğullarına kente girme emri, onların yollarını
şaşırmalarından önce mi yoksa sonra mıdır? Âyette söylenilen secde edilen kapı
neresidir? el-Bakara sûresi (2/58-59) ile el-A‘râf sûrelerinde (7/161-162)
anlatım farklılıklarıyla ilgili Fahreddin er-Râzî’nin soru ve cevapları nasıl
değerlendirilebilir? Sipâhîzâde’nin tefsir ilminin meselelerini, belli bir
tarihi derinlik üzerinden ele alması, onu hem tartışmanın bir tarafı haline
getirmekte hem de eleştirel okuma üzerinden mevcut söylemin devamını sağlamaya
imkân vermektedir. Bu da çalışmanın konusunu önemli hale getirmektedir. Zira
çalışma sayesinde müellifin yaşadığı dönemdeki tefsir birikiminin seyrine dair
bazı ipuçlarını yakalamak mümkün olacaktır.Özet: İslam düşüncesinde
tefsire dair birikim çok farklı şekillerde karşımıza çıkar. Bunlardan biri
içinde tefsire dair bölümler barındıran enmûzec türü eserlerdir. Enmûzec türü
eserlerde ele alınan ilimlerin seçimi farklı ölçütlere göre olabilmektedir. Bu
ölçütler ilim tasnifi şeklinde olabileceği gibi birkaç ilimle de
sınırlandırılabilmektedir. Biz de bu makalede Osmanlıda müderrislik ve kadılık
gibi görevlerde bulunan Sipâhîzâde’nin yedi ilimle sınırlandırdığı Enmûzecü’l-fünûn
adlı eserin ilki olan tefsir bölümünü inceleyeceğiz. Söz konusu eserde
incelenen diğer ilimler ise hadis, kelâm, usûlu’l-fıkıh, fıkıh, beyân ve
tıp’tır. Enmûzecü’l-fünûn adlı eserin kütüphanelerde
tespit ettiğimiz toplam yedi nüshası bulunmaktadır. Bu nüshalardan beş tanesi
Türkiye kütüphanelerindedir. Süleymaniye Kütüphanesindeki üç nüsha Ayasofya,
Laleli ve İsmihan Sultan bölümlerindedir. Bir tanesi Beyazıt Devlet Kütüphanesi
Veliyyüddin Efendi kısmındadır. Diğeri Konya Belediyesi İzzet Koyunoğlu
Kütüphanesindedir. Türkiye dışındaki iki nüsha ise Viyanadaki Avusturya Milli
kütüphanesi ile İrlanda Dublin’deki Chesterbeatty kütüphanesindedir. Mevcut nüshalardan hareketle eserin üç isme hediye edildiği
görülmektedir. Bunlar, III. Murad, Sokullu Mehmet Paşa ve Sinan Paşa’dır.
İsmihan, Lâlelî ve Viyana nüshaları Sokullu Mehmet Paşa’ya ithaf edilmiştir.
Sinan Paşa’ya ithaf edilen tek nüsha Ayasofya nüshasıdır. Diğer üç nüsha ise
Sultan III. Murad’a ithaf edilmiştir. Bu nüshalar arasında müellifin kendi
hattıyla yazıldığı belirtilen İsmihan Sultan nüshasının diğerlerine nazaran öne
çıktığı söylenebilir.Sipâhîzâde’nin Enmûzecü’l-fünûn adlı eseri yedi bab üzere
oluşturulduğu gibi tefsir bölümünde de toplam yedi mesele ele alınmıştır.
Kanaatimizce tefsir kısmında ele alınan ilk konunun besmele olmasını bir
boyutuyla da eserin girişine yönelik bilinçli bir tercih olarak kabul etmek
şaşırtıcı olmayacaktır. Genel tavrı önce meselenin sunumudur. Meselelerin
tamamı Zemahşerî, Râzî ve Beyzâvî üçlüsünden biri veya ikisi üzerinden
oluşturulmaktadır. Meselelerin oluşumunda dikkat çekici bir nokta da
Sipâhîzâde’nin mushaf tertibine göre besmeleden başlayarak el-Bakara sûresi 59.
âyete kadar sıralı devam etmesidir. Buna göre müellif, ilgili kısımda tespit ettiği
problemleri konu edinmektedir. Tefsir bölümünde ele alınan meseleler şunlardır: 1. Bismillah yemin için kullanılır mı?
Sipâhîzâde’ye göre Beyzâvî, Cürcânî ve Molla Hüsrev’in, Allah’ın adıyla yemin
etmekle bir işe besmeleyle başlama arasında var olduğu söylenen ayrışma
el-Mergīnânî’nin (ö. 593/1197) Hidâye’si ile İbnü’l-Hümâm’ın (ö.
861/1457) şerhi üzerinden
reddedilmelidir. Yani billah ile bismillah arasındaki farklardan biri ona göre
yemin olması değildir. 2. el-Bakara sûresi
2/29 âyeti ışığında yeryüzü ve gökyüzünün yaratılmasındaki sıralama nedir?
Sipâhîzâde yeryüzünün yaratılması ile düzenlenmesinin aynı anda olmadığına
değinir. 3. Sayı isimleri
sınırlama (hasr) ifade eder mi? konusunda Sipâhîzâde, “…gökyüzünü yedi kat
olarak düzenledi” âyetini merkeze alarak burada belli bir sayı zikredilmesinin
sınırlamaya işaret edeceğini âyet, hadis, dilci ve usulcülerin kullanımı
üzerinden örneklendirir. 4. el-Bakara sûresi
2/50 âyeti ışığında İsrail oğullarının Mısırlılardan ziynetlerini ödünç alma
sebepleri nelerdir? Sipâhîzâde Fahreddin er-Râzî’nin konuya dair iki argümanı
yani Kıptilerin ödünç verdikleri bu malların peşlerine düşmeleri ve ziynet
eşyalarının İsrail oğullarının ellerinde kalması şeklindeki değerlendirmeleri
eleştirerek bunları doğru kabul etmez. 5. el-Bakara sûresi
2/58-59 âyetlerinde zikredilen İsrail oğullarına kente girme emri, onların
yollarını şaşırmalarından önce mi yoksa sonra mıdır? O, burada kente girme
emrinin onların yollarını şaşırmalarından sonra olduğu şeklindeki Zemahşerî ve
Beyzâvî’nin delillerini eleştirir. Kendi delillerini sunarak yollarını
şaşırmalarından önce kente girme emrinin onlara verildiğini vurgular. 6. el-Bakara sûresi
2/58 âyetinde zikredilen secde ederek girilen kapı neresidir? Bunun Kudüs mü
yoksa namaz kıldıkları caminin kapısı mı olduğu tartışmalıdır. Zemahşerî ve
Beyzavî bunun Kudüs şehrinin kapısı olduğunu söyler. Acaba bu emir Hz. Musa’nın ölümünden önce mi
yoksa sonra mı olmuştur? Sipâhîzâde bu
iki görüşten hangisi olursa olsun bunun Kudüs şehrinin kapısı olması gerektiği
düşüncesindedir. 7. el-Bakara sûresi
(2/58-59) ile el-A‘râf sûrelerinde (7/161-162) anlatım farklılıklarıyla ilgili
Fahreddin er-Râzî’nin soru ve cevapları nasıl değerlendirilebilir? Sipahîzâde,
Râzî’nin sunduğu cevapları eleştirerek karşı cevaplarını verir. Müellifin fıkhî noktada hanefîliği açıktır. Bununla birlikte
Sipâhîzâde’nin tefsir’de herhangi bir aidiyet üzerinden meseleleri
incelemediği, kendi görüşüne uygun olan isimleri öne çıkardığı söylenebilir.
Nitekim fıkhî noktada Şafii olan Beyzâvî’yle bazen görüş birliğine varırken
itikâdî açıdan da mutezîlî olan Zemahşerî’yi yer yer olumlar.Sipâhîzâde’nin tefsir ilminin meselelerini, belli bir tarihi derinlik
üzerinden ele alması, onu hem tartışmanın bir tarafı haline getirmekte hem de
eleştirel okuma üzerinden mevcut söylemin devamını sağlamasına imkân
vermektedir. Nitekim incelediği konularda eleştirel devamlılık tavrı baskındır.
Bu eleştirel devamlılık tavrı, kanaatimizce mevcut metin merkezli dilsel
sistemin gücünü koruması için bir sağlamlaştırma eylemidir. Bu anlamıyla
örneklerden hareketle müellifin yaşadığı coğrafyada tefsirin canlılığını
koruduğunu söyleyebiliriz. Şöyle ki sistemin kurucu isimleri olarak ifade
edebileceğimiz Zemahşerî, Fahreddin er-Râzî ve Beyzâvî ile sistemin devam ettiricisi
Seyyid Şerif Cürcânî, Molla Hüsrev, İbn Kemal Paşa gibi isimler müellif
tarafından eleştirel okunmaktadır. Bu da çalışmanın konusunu önemli hale
getirmektedir. Zira çalışma sayesinde müellifin yaşadığı dönemdeki tefsir
birikiminin seyrine dair bazı ipuçlarını yakalamak mümkün olacaktır.

Müellifin ele aldığı konularda her ne kadar olumsuz olsa da Fahreddin
er-Râzî’nin merkezî figürlerden biri olması, Râzî’nin otoritesinin devam
ettiğinin bir göstergesidir. Bunu, Râzî’nin tefsirinin kelâmî yönünün güçlü
olmasından ziyade etki gücüne bağlamak daha doğru olacaktır. Zira Sipâhîzâde
tarafından Râzî, sadece kelamî meselelerde merkeze alınmaz. Bunun dışında
sayıların hasr ifade edip etmemesi ve âyetlerde farklı lafızların
kullanılmasının sebepleri gibi dilsel meseleler de onu konunun bir parçası
kılmaktadır.