Ahlâkta Tutarlılık ve Denge Modeli: Aşırılık ve Eksiklik Ortasında, Objektif ve Bütüncül Bir Yaklaşım
Authors: YÜCE Fatma 
Published: December 2019

Bu çalışmada ahlâkta Tutarlılık ve Denge Modeli (TDM) önerilmiş ve tanıtılmıştır. Model
bağlamında felsefede olduğu gibi ahlâkta da tutarlılığın önemi vurgulanmıştır.
Bu amaçla TDM ahlâkta tutarlılığı temin etmek için aklı ön plana çıkarmış;
aklın yanında duygu, sezgi ve vicdanın da önemine dikkat çekmiştir. Aklın
belirlediği ilkeleri insan davranışlarında görme hedefiyle aşırılık ve eksiklik
ortasında tanımlanan erdemlerde iki türlü tasnif geliştirilmiştir. Bunlardan
ilki dikotomi oluşturarak erdemlerin zıtlarını belirleyen ve yanlış
varoluşlarına dikkat çeken erdemlerin üçlü tasnifidir. Diğeri ise erdemlerin
birlikte düşünülmesini öneren iki ortanın dualitesinden hareket eden dörtlü
tasniftir. İlk tasnif içerisinde zıtlık
ikinci tasnif içerisinde bütünleşme
merkezi kavram olarak ele alınmıştır. Ardından erdemlerin toplumsal, küresel ve
teolojik bağlamlarda tutarlı bir şekilde değerlendirilebileceği önerilmiştir.
Bununla birlikte aklın rehberliğinde evrensel ahlâki hakikatlere ulaşma
hedefiyle objektif nitelikleri baskın ideal ahlâk ve subjektif nitelikleri
içeren real ahlâk kavramları üretilmiş; bu iki ahlâk arasında tutarlılık ve
bütünleşme önerilmiştir. Benzer bir tutarlılık ve bütünleşme çalışma boyunca
ilke-erdem, soyut-somut, niyet-sonuç, evrensellik-yerellik,
objektiflik-subjektiflik dualitelerinde de önerilmiştir. Son olarak
tutarlılığın ahlâkta uygulanmasının makuliyetinin istisnaları beraberinde
getirdiğine dikkat çekilmiştir.Özet: Felsefe, gerçekliğe ulaşmak
için belirli sorular ve konular üzerine odaklanan mantıklı, sistemli ve tutarlı düşünmedir. Felsefenin bu
temel eğilimi ahlaka uygulandığı zaman mantıklı, sistemli ve tutarlı eylemlerin
ortaya çıkması beklenir. Bu bağlamda, bu makalede Tutarlılık ve Denge Modeli (TDM) adıyla yeni bir model önerilmiş ve
tanıtılmıştır. Bu model kapsamında tutarlılığın önemi felsefede olduğu gibi
ahlakta da vurgulanmıştır. Bu nedenle TDM düşünce, söz ve davranış
tutarlılığını sağlamak için ahlakta aklı ön plana çıkarmıştır. TDM’ya göre
erdemlerin belirlenebilmesi için aklın yanında nefsani değil insani duygu, ilahi
sezgi ve sağlam vicdan gerekmektedir. İyi niyetle, aklın bir sentezi olan TDM
akla uygun ve iyi eylemlerin oluşmasını hedefler. Holistik bir yapı arz eden
TDM’ye göre bir kişi erdemi kendisine ilke edinip tüm yaşamı boyunca erdemi tüm
davranışlarına yansıtabilirse tutarlı bir şekilde erdemli olarak
tanımlanabilecektir. TDM iyiyi, tutarlılık ve denge kavramlarıyla
tanımlar. TDM’ye göre iyi aşırılık ve eksikliğin ortasıdır. Bu bakımdan TDM
Aristoteles’in orta düşüncesine
dayanır. Bununla birlikte TDM orta
referans noktasını alıp yeni bir içerikle geliştirme hedefindedir. Kötünün
belirlenmesi sürecinde TDM iki önemli soru gündeme getirir: 1. Bir şeyin
olmaması mı kötüdür? 2. Bir şeyin yanlış olması mı kötüdür? Eksiklik noktası
yokluğu temsil eder ve aşırılık noktası varlıkta yanlışlığı temsil eder. Her
ikisi de ahlakta kötüdür. Bunların ortası ise erdemi temsil eder. Aklın
belirlediği ilkeleri insan davranışlarında görme hedefiyle aşırılık ve eksiklik
ortasında tanımlanan erdemlerde iki türlü tasnif geliştirilmiştir. Bunlardan
ilki dikotomi oluşturarak erdemlerin zıtlarını belirleyen ve yanlış
varoluşlarına dikkat çeken erdemlerin üçlü tasnifidir. Tüm erdemlere
uygulanabilecek boş bir şablon olarak dikotomi oluşturan üçlü tasnif erdemci-erdemli-erdemsiz şeklinde
belirlenmiştir. TDM’de ortanın zıttı
her zaman açık bir şekilde eksiklik noktasında ve örtülü bir şekilde aşırılık
noktasında bulunmaktadır. Bu nedenle erdemlerin aşırılık noktasını belirlemek
önemlidir. Eksiklik noktası için kısaca erdemsizlik
denilebilir. Aşırılık noktası için ise aslında
erdemsizlik, mış gibi erdemler, maskeli erdemsizlik ve erdemcilik ifadeleri kullanılabilir.
Diğeri ise erdemlerin birlikte düşünülmesini öneren iki ortanın dualitesinden
hareket eden dörtlü tasniftir. Bu tasnifte iki erdemin birlikte düşünülmesiyle
yeni ve daha iyi erdemlerin oluşabilmesi mümkündür. İlk tasnif içerisinde zıtlık ikinci tasnif içerisinde bütünleşme merkezi kavram olarak ele
alınmıştır.İlke felsefede tutarlılığın teminatı olarak
görülmektedir. TDM de benzer bir durumun ahlâkta da olması gerekliliğine işaret
eder. Kant’a göre ahlâksal değerin belirlenmesinde eylemlerin görülmeyen iç
ilkeleri eylemlerin kendilerinden daha önemlidir. İlke bireye ve şarta göre
değişiklik arz etmez, aksine birey ilkeye göre şekillenir ve tüm bireyler
ilkenin neticesinden eşit bir şekilde istifade eder. Böylelikle keyfi
uygulamalarla ve çifte standartlarla bireylerin haklarının suistimal edilmesi
önlenmiş olur, ilke çerçevesinde oluşan demokratik ortamda yalnız erk sahibi
değil, her türlü hak sahibi hakkını alma salahiyetine ulaşmış olur. İlkeye
bağlılık bu yönüyle kural ile özgürlük arasında bir denge kurarak hakların ve
özgürlüğün teminatı olmaktadır.Aristoteles’in erdem ve Kant’ın ilke kavramlarını
bütüncül bir şekilde ele alan bu çalışmada insan zihnindeki ilkelerle
eylemlerindeki erdemlerin ayrı ayrı kendi içlerinde tutarlı olması ve
nihayetinde ilke-erdem birliğinin sağlanabilmesi hedeflenmiştir. Bunun yanı
sıra bu çalışmada ideal ahlak ve real ahlak kavramları önerilmiştir. İdeal
ahlâk, mutlak, evrensel ve herkes tarafından tartışmasız kabul edilebilecek iyi
ve doğruların objektif zemininde gerçekleşir. Objektif nitelikleriyle ideal
ahlâk kişilerin bildikleri ve ulaşmak istedikleri hedef olarak görülebilir.
Real ahlâk ise kişilerin kendi gerçeklikleri olarak subjektifliklerini de
barındıran olumlu ve olumsuz tüm yönleriyle insanda ya da toplumda şekillenen
ahlâktır. Subjektif nitelikleriyle real ahlak hayatın içinde yaşayan bir
ahlaktır. TDM ideal ahlak ile real ahlak arasında bir bütünlük ve tutarlılık
hedefler. Bu makalede erdemler maddi ve manevi olmak üzere
ikiye ayrılmış; erdemlerin ilkesel, bireysel, toplumsal, küresel ve teolojik
bağlamlarda tutarlı bir şekilde değerlendirilmesinin faydalı sonuçlara
ulaştıracağı iddiası öne sürülmüştür. Bu kapsamda bir yandan ilkesel, bireysel,
toplumsal, küresel ve teolojik erdemlerin kendi içlerinde tutarlılığı, diğer
yandan ilkesel, bireysel, toplumsal, küresel ve teolojik erdemlerin
birbirleriyle tutarlılığı hedeflenmektedir. Bu tasnifte ilkesel ve teolojik
ahlak objektif niteliklere sahipken, bireysel ve toplumsal ahlak subjektif
niteliklere sahiptir. TDM ilkesel, bireysel, toplumsal, küresel ve teolojik
ahlakın tutarlılığı ve bütünselliği içinde subjektiflik barındıran bir
objektiflik hedefler. TDM başlangıç noktası olan ilkesel ahlâk ile son noktası
olan teolojik ahlakı birleştirerek nihai ahlâk ilkelerine ulaşmayı ve onları
bireysel ve toplumsal ahlâkta belirginleştirmeyi hedefler. Netice olarak TDM
aklın bulduğu ortayı vahyin
sunduğuyla teyit eder. Başka bir deyişle Tanrının zaten orada ve hep sunduğu ahlakla, insan aklının burada ve şimdi bulduğu ahlak örtüşür.

Makalede diğer tutarlılık ve bütünleşme ilke-erdem,
soyut-somut, niyet-sonuç, evrensellik-yerellik, objektiflik-subjektiflik
dualitelerinde önerilmiştir. Bununla birlikte makalenin merkezi kavramı olan
tutarlılık muhtemel eleştirilerin zeminini oluşturabilir. Ama TDM’ye
yöneltilebilecek muhtemel eleştirilerin dikkatle incelemeye tabi tutulmaksızın
tutarlılık kavramını gerçeklikten koparan aşırı bir tutarlılık görüntüsünden
gelebileceği öngörülebilir. Bunun için insan davranışlarında aşırı bir şekilde
tutarlılık beklemenin ve real ahlakı ihmal ederek ideal ahlâkı mutlak kabul
etmenin yanlış olduğu akılda tutulmalıdır. Bu açıdan son olarak makalede
tutarlılığın ahlâkta uygulanmasının makuliyetinin istisnaları beraberinde
getirdiğine dikkat çekilmiştir.