ИНЖЕНЕРНАЯ РАДИОГЕОНОМИЯ ТИПИЗАЦИИ ГЕОРИСКОВ ОТ УРАНА И ОТХОДОВ ГОРНО-РУДНОЙ ПРОМЫШЛЕННОСТИ НА ПЛАНЕТЕ В ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ И СТРАНАХ СНГ
Authors: Усупаев Ш.Э. , Атыкенова Э.Э. , Алферов И.Н. , Климшин А.В. 
Published: December 2024

В статье представлены обоснования актуального предлагаемого нового научно-прикладного направления в науках о Земле, инженерной радиогеономии. Представлены серии впервые разработанных и составленных карт типизации георисков от урана, радиоактивной опасности природного, техногенного и экологического характера, а также от отходов горно-рудной промышленности на планете Земля и ее субчастях.На инженерно-геономической и катастрофоведческой карте полушарий Земли со странами Мира, показаны координаты эпи- и антиподальных центров планетоблем. Картированы глобальная планетарная разробленность со сдвигами, взбросами. Представлена трасса орбитального вращения вокруг геометрического центра Земли твердого ее ядра внутри жидкой планетосферы. Выделены два планетарных кольца распределения урановых поясов, а также месторождений урана. Обозначены местоположения испытательных ядерных полигонов и показаны районы затопления в Мировом океане радиоактивных веществ. Демонстрируются состояние радиоактивного загрязнения территорий России, Казахстана и Кыргызстана. На основе преобразования карты распределения энергетических объектов и атомных электростанций показана геоном-модель Евразии, с площадями латерального поширотного расположения радиационно опасных объектов учета. В целом проведена типизация георисков радиогеономического характера. Проведены исследования загрязнения тяжелыми металлами и радионуклидами на примере бассейна реки Кара-Балта Кыргызстана. Работа выполнена с демонстрацией составленных новых карт инженерной радиогеономии.
The article presents the rationale for the actual proposed new scientific and applied direction in the Earth sciences, engineering radiogeonomy. A series of maps for the first time developed and compiled geo-risk typification maps from uranium, radioactive hazards of a natural, man-made and environmental nature, as well as from waste from the mining industry on planet Earth and its subparts are presented. On the engineering-geonomic and catastrophic map of the hemispheres of the Earth with the countries of the World, the coordinates of the epi- and antipodal centers of planetary problems are shown. Mapped global planetary fragmentation with shifts, reverses. The path of orbital rotation around the geometric center of the Earth's solid core inside the liquid planetosphere is presented. Two planetary distribution rings of uranium belts, as well as uranium deposits, are identified. The locations of nuclear test sites are indicated and the areas of flooding in the World Ocean of radioactive substances are shown. The state of radioactive contamination of the territories of Russia, Kazakhstan, Kyrgyzstan is demonstrated. Based on the transformation of the distribution map of energy facilities and nuclear power plants, a geon-model of Eurasia is shown, with the areas of the lateral latitudinal location of radiation-hazardous accounting objects. In general, a typification of georisks of a radiogeonomic nature was carried out. Studies of pollution by heavy metals and radionuclides were carried out on the example of the Kara-Balta river basin in Kyrgyzstan. The work was done with a demonstration of the compiled new maps of engineering radiogeonomy.
Макалада Жер илимдеринде, инженердик радиогеономияда иш жүзүндө сунушталып жаткан жаңы илимий жана прикладдык багыттын негиздери берилген. Уран, табигый, техногендик жана экологиялык мүнөздөгү радиоактивдүү коркунучтардан, ошондой эле Жер планетасындагы жана анын суббөлүктөрүндөгү тоо-кен өндүрүшүнүн калдыктарынан биринчи жолу иштелип чыккан жана түзүлгөн геотобокелдиктин типтештирилген карталарынын сериясы берилген. Жердин жарым шарларынын дүйнөнүн өлкөлөрү менен инженердик-геономикалык жана катастрофикалык картасында планеталык проблемалардын эпи- жана антиподдук борборлорунун координаттары көрсөтүлгөн. Карталанган глобалдык планетардык фрагментация жылышуулар, тескерилер. Суюк планетосферанын ичиндеги Жердин катуу ядросунун геометриялык борборунун айланасында орбиталык айлануу жолу берилген. Уран тилкелеринин эки планеталык бөлүштүрүүчү шакекчелери, ошондой эле уран кендери аныкталган. Ядролук полигондордун жерлери көрсөтүлгөн жана дүйнөлүк океандагы радиоактивдүү заттардын суу каптоо аймактары көрсөтүлгөн. Россиянын, Казакстандын, Кыргызстандын аймактарынын радиоактивдүү булгануу абалы көрсөтүлдү. Энергетикалык объекттердин жана атомдук электрстанцияларынын бөлүштүрүү картасын трансформациялоонун негизинде радиациялык коркунучтуу эсепке алуу объектилеринин каптал кеңдик боюнча жайгашуу аймактары менен Евразиянын геомодели көрсөтүлгөн. Жалпысынан радиогеономикалык мүнөздөгү георисктерди типтештирүү жүргүзүлгөн. Кыргызстандын Кара-Балта дарыясынын бассейнинин мисалында оор металлдар жана радионуклиддер менен булганышын изилдөөлөр жүргүзүлгөн. Иш инженердик радиогеономиянын түзүлгөн жаңы карталарын көрсөтүү менен аткарылды.