Kaynaştırma Eğitiminin Dayandığı Teoriler ve İslam’ın Kaynaştırma Din Eğitimine Bakışı
Authors: KARASU Teceli 
Published: December 2019

Ülkemizde son yıllarda özel öğretime ihtiyaç duyan öğrencilerin
kaynaştırma yolu ile eğitim almaları sağlanmaya çalışılmaktadır. Bununla
birlikte kaynaştırma eğitiminin dayandığı eğitsel teorileri ve milli eğitim
politikamızı bir şekilde etkileyen İslam’ın kaynaştırma eğitimine yönelik
yaklaşımını bilimsel olarak ortaya koyan çalışmalar yapılmamıştır. Bu eksiklik
yapılan bu çalışmanın gerekçesini oluşturmaktadır. Bu çalışma kaynaştırma
eğitiminin dayandığı eğitsel teorileri ve İslam’ın kaynaştırma eğitimine
yaklaşımını incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada veriler alanyazına dayalı
olarak elde edilmiştir. İslam’ın kaynaştırma eğitimine yaklaşımı Kur’an ve
Sünnet üzerinden tartışılmıştır. Sonuç olarak, Tümleşik Eğitim Teorisi
(Integrated Education Theory), Bilişsel Demokratik Teori (Cognitive Democrative
Theory) ve Embriyonal Gelişimin Kusurlu Oluşu (Dysontogenesis) teorilerinin
kaynaştırma eğitimine teorik olarak kaynaklık edebileceğini söylemek mümkündür.
Ayrıca Kur’an’da kaynaştırma eğitimine yönelik ayetlerin ve Hz. Peygamber’in
söz ve uygulamalarının olmamasına rağmen Kur’an’ın genel ilkelerinden ve Hz.
Peygamberin sünnetinden hareketle İslam’ın kaynaştırma eğitimine olumlu
yaklaştığı söylenebilir. Bu sonuca bağlı olarak örgün eğitimde “en az
sınırlandırılmış eğitim ortamı” ilkesi bağlamında eğitim yapılmalıdır.Özet:
İnsanın
potansiyelini artıran ve kullanmasını sağlayan eğitimin, akranlarından ciddi
olarak farklılaşan ve özel eğitime gereksinim duyan kimselere nasıl
verilebileceği tartışıla gelen bir konudur. Son yıllarda literatürde öne çıkan
iki görüş bulunmaktadır: Birincisi özel gereksinimli bireylerin kendilerine
benzeyen öğrenciler ile özel mekânlarda eğitim almalarını savunan ‘ayrıştırıcı’
görüştür. Bu görüş özel gereksinimli öğrencilerin ayrı yatılı/ gündüzlü özel
eğitim okulları ve normal okulların bünyelerinde yer alan özel eğitim
sınıflarında eğitim almalarını savunmaktadır İkincisi ise bu öğrencilerin
akranları ile beraber kaynaştırma eğitimi almalarının gerektiğini savunan
‘birleştirici (kaynaştırma) görüştür.
Ülkemizde son yıllarda özel öğretime ihtiyaç duyan öğrencilerin daha çok
birinci gruba alternatif olarak ortaya çıkan kaynaştırma yolu ile eğitim
almaları sağlanmaya çalışılmaktadır. “Daha az kısıtlanmış ortam” iddiasıyla
yapılan bu eğitim için sürekli yeni düzenlemeler ile öğrencilerin koşulları
düzeltilemeye çalışılmaktadır.Bu çalışma, kaynaştırma eğitimine dayanak olabilecek teorileri ve
İslam’ın kaynaştırma eğitimine yaklaşımını ortaya koymayı amaçlamaktadır.
Çalışmada bu amaç doğrultusunda aşağıda yer alan sorulara cevap bulmaya
çalışılacaktır.1. Kaynaştırma eğitimine dayanak olabilecek eğitsel teoriler ve iddiaları
nedir?2. Kur’an ve Sünnette kaynaştırma eğitimine dair hangi ilkeler vardır?Bu çalışma kaynaştırma eğitiminin kuramsal temellerine zemin
oluşturabilecek genel görüşlerin tartışmaya açması ve İslam’ın kaynaştırma
eğitimine yaklaşımını incelemesi açısından önemlidir. İmkânlar ölçüsünde
ulaşılabilen İngilizce ve Türkçe kaynaklar incelenerek hazırlanan çalışma,
nitel araştırma yöntemlerinden alan yazına dayalı kuramsal inceleme yöntemi ile
desenlenmiştir. Alanyazında kuramsal incelemelerin yetersizlikleri arasında
sayılan ‘ulaşılabilirlik durumu’ bu çalışmanın önemli bir sınırlılığı olsa da
ileride yapılacak çalışmalara kuramsal bir zemin oluşturması ve alanyazındaki
önemli bir boşluğu doldurması, çalışmanın önemini belirlemektedir.Çalışmada ele alınan Tümleşik eğitim teorisi, Bilişsel demokratik teori
ve Dysontogenesis teorileri kaynaştırma eğitimin teorik temellerinin atılmasında
işe konuşulabilecek teorilerdir. Tümleşik eğitim teorisi Whitedhead’s eğitim
felsefesine dayanmaktadır. Bu felsefe; bireyi bir bütün olarak görür. Amaç,
sadece zekâlarını kullanma suretiyle kişi ya da kişileri onlara para
kazandırmak veya bir meslek sahibi yapmak değildir. Bunun yerine, potansiyelini
en iyi şekilde kullanmasına yardımcı olarak hem bireyin hem de toplumun bir
bütün olarak mutlu olmasını sağlamaktır. Bu modelde; duyguyu, zihni, vücudu ve
maneviyatı bir bütün olarak geliştirmek esas alınmaktadır. İnsan yaşamının
farklılığı, kutsallığı ile bu farklılık ve kutsallığı öğrenmeye olan ihtiyaç;
bütünleşik eğitim teorisinin temel dayanaklarıdır. Yaratılışı ve farklılığı
takdir edilen bu modelde, bütün insanlar eşit olarak görülür. Bu modelde, takdir
edilme, “güzel”e olduğu gibi “doğal olan”adır da. Bu sebeple farklılığından
dolayı hiçbir kimse böyle bir ortamda kendini kötü hissetmez. Kendilerine
verilen değerden ötürü her bireyin öğrenme aşkı ve idealleri canlı kalır. Birey
aklını kullanarak yaşamın anlamı ile okul arasında irtibat kurar.Bilişsel demokratik teorisi, eğitimde farklı grupları dikkate alarak,
hiçbir bireyin “yabancılaşma, baskı ve önemsiz olma” gibi duyguları hissetmemesi için eğitsel
düzenleme yapılması gerektiği savunan teoridir.
Demokrasi ve vatandaşlık olgusuna vurgu yapan bu teori, epistemolojik
ilkeler ışığında sosyal kaynaştırmayı hedeflemektedir. Teori, sosyal değişim
ile eğitim alanındaki değişimin birbirlerini desteklemesinden hareket
etmektedir. Teoriye göre demokratik vatandaşlığın oluşması, okul ortamının
öğrencinin demokratik değerleri içselleştirebileceği mekânlar olması ile
mümkündür. Bu da farklı seviyede bulunan her kesimi eşit bir biçimde dikkate
alma ile sağlanır. Bu teoriye göre okulda sınıf ortamı, disiplin, program, hak,
kararlara katılım, eğitim öğretim etkinlikleri gibi unsurlar demokratik
değerlere göre düzenlenmelidir. Böyle bir ortamda faklı olan özel eğitim
öğrencileri kendilerine yer bulurlar.Vigotsky’nin dysontogenesis tezi, yine kendisinin ortaya attığı sosyal
öğrenme teorine dayanmaktadır. Onun bu teorisi özel eğitimde kaynaştırma ile
ilgili metodolojik bir çerçeve çizmiştir. Teori, bilginin sosyal olarak
iletişimle elde edildiğini dile getirir. Teoriye göre bilgi insanın zihninde
gerçekleşen bir şey olmaktan ziyade, diğer insanlar ile beraber elde edilen bir
öğedir. Bu teoriye göre eğitimde sadece sosyal bilginin oluştuğu beyne (head)
ağırlık verme yerine, nefse, zihne, duyguya da yer verilmelidir. Teoriye göre
engellilik durumu biyolojik bir hastalıktan ziyade, sosyal sapmadır. Bu sapma
daha çok sosyal ilişkiler ve çevre tarafından şekillenir. Bundan dolayı
toplumda yer edinmiş “normal olmayan çocuk” yaklaşımından da vazgeçilmelidir.
Teori “zihinsel gerilik” kavramına karşı çıkmaktadır. Zira zihinsel engellilik,
zihinsel gelişimin farklılığı ile izah edilmelidir. Bu teoriye göre, zihinsel
gerilik, sosyal bir problem olduğundan; akranları ile ortak mekânda
deneyimlenebilen örnekler üzerinden, uygun metotlarla eğitim verilmeye
çalışılmalıdır. Öğrenciyi farklılığında dolayı normal akranlarından
uzaklaştırmak, ona olumsuz sosyal koşullar oluşturmak olduğundan benliğinin
zedelenmesine sebep olur. İncelediğimiz kadarıyla Kur’an- ı Kerimde çalışmanın konusu olan
engellilere yönelik kaynaştırma eğitimine ilişin direkt bir ayet ya da ibare
yer almamaktadır. Bununla birlikte toplumun hak üzerine bütünleşmesi,
kaynaşması ve yardımlaşması ile ilgili ayetler vardır. Bu ayetlerden eğitimde
kaynaştırmaya yönelik ilkeler çıkarılabilir.

Hz. Peygamber engellilere değer vermiş ve toplumun onlara nasıl
davranması gerektiği ile ilgili ilkeler ortaya koymuştur. Onları sık sık
ziyaret etmiş, uygun işte istihdam etmelerini sağlamış, onları dikkate alarak
ekonomik düzenin koşullarını belirlemiş, onore ederek iltifatlarda bulunmuştur.
Başka bir ifade ile imkânlar dâhilinde engellilerin toplumdan kopmaması için
gerekli önlemleri almaya çalışmıştır.
Örneğin Zahir bin Itban’ın ticarete devamını sağlayarak, Abdullah İbni
Ümmü Mektum’dan cemaat namazlarına gelmesini isteyerek engellilerin toplumla
bütünleştirme yollarını aramıştır. Bu uygulamalar günümüz kaynaştırma eğitimine
yönelik olumlu bakış olarak görülebilir. Dört büyük halife döneminde
kaynaştırma eğitimine yönelik uygulamalar devam etmiştir.