Geçmişten Günümüze Kadın Tasavvurunun İnançla Birlikte Seyri: Freud, Jung ve Fromm’un Kadına Dair İzdüşümleri
Authors: GÖCEN Gülüşan 
Published: December 2019

Bu makalenin amacı, genel yaklaşımla ilk dönemlerden bugüne kadın
algısından başlayıp, günümüze ulaşmış psiko-sosyal birikimin modern
psikolojinin önde gelen kuramcıları tarafından nasıl ele alındığını, onların
kadın tanımlamalarına bu külliyatın nasıl yansıdığını ortaya koymaktır. Kadının
tarih boyunca birincil kaynaktan değil, karşıya yansımalarından ele alındığı
düşünülürse kadın anlatımlarının en köklü izlerinin sözlü kültür üzerinde
bulunduğu ve yazılı metinlere uzanan kısımlarının da sembol, metafor, mazmun,
hikaye üzerinden olduğu görülür. İlk
insanlara dair sözlü ve kısmen yazılı kültür içinde olan mitler (hikâyeler),
her ne kadar kutsal öyküler olsalar da insan tasavvuruna dair de veriler
sunacaktır. Çünkü kısıtlı bir imkânla insanın sonsuzu anlama çabasından,
tanrı/tanrıça ontolojilerinden daha çok insanın ne düşünüp ne hissettiği nasıl
anlamlandırdığı anlaşılmaktadır. Buradan hareketle iki bölümden oluşacak
makalemizde, evvela insan doğasına özgü bir semboller sistemi ve kültürel bir
kod birikimi olarak bilinçte veya bilinçdışında etkinliğini sürdüren Tanrı
tasavvuruna yansıtılanlar içinde özellikle tanrıça algısına değinilerek genel
hatlarıyla mitoloji, psikoloji ile inanç dünyası üzerinden kadın tasavvuru
betimsel bir üslup ile ele alınacaktır. İkinci bölümde ise bugünün
insanbilimcileri tarafından kadını anlamaya dair tüm yazılı ve sözlü bilgilerin
modern psikolojinin bakış açısı ile nasıl yorumlandığı Freud, Jung ve Fromm
gibi kuramcılar özelinde detaylıca incelenecektir. Nihayetinde ise geçmiş ve
geleceğin bilgi, deneyim ve duygularla aktif bir ilişki içinde olduğunun, kadın
algısı ve yaklaşımının zamanlar içinde sürekli güncel kaldığı ve bu meselenin
içinde mitoloji, psikoloji ve dinin de önemli faktörler olduğunun altı çizilmiş
olacaktır.Özet: İnsan; tarihsel, zamansal ve mekânsal
sıfatları Tanrı için de kullanmıştır. Sonlu olan insan, sonsuz olan Tanrı
hakkındaki bu düşüncelerini analoji aracılığıyla ifade etmiştir. İnsan
tecrübesinin ürünü olan bu analojilerdeki Tanrı tasavvurlarında erkek cinsiyetinin
baskınlığı görülse de, dişil tanrılar yani tanrıçalar da az değildir. Belirgin
biçimde erkek egemen bir toplumda tanrıça tasavvurunun nasıl öne çıktığı dikkat
çeken bir husustur. İçsel ve dışsal
dünyada dengenin daimi olarak sağlanması ve evrenle uyum içinde yaşanmasını
konu edinen mitlerde Toprak Ananın kadın simgesi üzerinden anlatılması,
Tanrı’ya atfedilen dişil özelliklerin anlaşılması için önemli bir bilgidir.
Kültür tarihçilerine göre çetin hayat şartları içinde ava giden ya avlayan ya da
avlanan erkeklere kıyasla nesli çoğaltma yeteneğine sahip kadının doğurganlık
gücü, kadın- erkek tanrı-tanrıça arasındaki ibrenin yönünü değiştirmiştir.Kadın konusu da tarihsel süreç içerisindeki aktarılmış yaşanmışlıktan
etkilenmektedir ve geçmiş dönemlerdeki "kadın algısı”nın bugüne
yansımalarının olacağı da, yadsınamaz bir gerçektir. İnsanlık tarihi içinde
kadınla ilgili çarpıcı nitelendirmeler sembol dilde kutsal ifadelerinde de
görülür. O sebeple öncelikle kutsalın tasavvuruna daha sonra o tasavvura yüklenmiş
dişil anlama bakmak yerinde olacaktır. Bu araştırmanın amacı, iki maddede
toplanabilir: a) ilk zamanlardaki Tanrı tasavvurunu konu edinen mitlerden de
yardım alarak o hikâyelerle aramızda yüzlerce yıl fark olmasına rağmen bugünün
kadın algısı, anlatı ve anlama şeklinin psikolojik, sosyolojik ve dini açıdan
yansımalarının genel çerçevesini anlamaya çalışmak, b) İnsan doğasına özgü bir
semboller sistemi olan mitoloji ile insanın psikolojisi arasında bağ kuran ve
bunu din psikolojisini de kullanarak ele alan Freud, Jung ve Fromm’un
yaklaşımlarındaki kadın tasavvurunu ortaya çıkarmaktır.İlk dönemlerde gerek Uzakdoğu ve Ortadoğu mitlerine ve gerekse Antik
Yunan mitolojisine bakıldığında, tanrıların soyut kişilikleri olan, tümüyle
metafizik yaşam süren, dünyadan uzak, doğaüstü varlıklar olmadığı görülür.
Burada dikkati çeken nokta; Tanrı ve Tanrıçaların hem erkek hem de kadına örnek
olarak gösterildiği gerçeğidir. Psikolojik açıdan dini ele alan psikologlar,
Tanrı tasavvuruna dair ilk çıktıların davranışla değil, duyguyla ortaya
çıktığını söylemektedir. Duyguların aktarımında sırasında da söz konusu duyguya
ilişkin cinsiyet atıfları da aktarılmaktadır. Dolayısıyla tarih boyunca
felsefeciler, kültür ve dinler tarihçileri, ilahiyatçılar, antropologlar, arkeologlar,
psikolog ve sosyologlar, Tanrı ya da Tanrıça kültünü konu edinirken bu aktarıma
katkı sağlamış olmaktadır. Zaman
içerisinde Tanrı kavramı varlığını sürdürürken Tanrıça kavramının kullanımın
azalması da dikkat çekicidir.Medeniyet tarihçileri, tanrıçadan tanrıya geçiş sürecini özelikle semavi
dinlerin otaya çıkmasının hızlandırdığını iddia ederler. Onlara göre politeist
bir Tanrı tasavvurundan, monoteist bir Tanrı tasavvuruna geçilen bu dönemde,
Tanrı algısındaki niceliksel değişim, niteliksel bir değişimi de beraberinde
getirmektedir. Fromm’a göre bu güç devşirmesi sürecinde ana ve dişil (kadın)
merkezli bir dinden baba ve eril (erkek) merkezli bir dini yaşantı/ Tanrı
tasavvuruna geçiş olmuştur. Ona göre insanlık gelişiminin ikinci aşamasında “toprak
ananın çocukları göksel babanın çocuklarına” dönüşmüş, annenin koşulsuz
sevgisinden babanın yetkeci sevgisine, bütünleyici ve kuşatıcı bir tanrıça
tasavvurundan, doğası gereği isteklerde bulunan ilkeler ve yasalar koyan, erki
tutan ve erki bırakacak halef arayan otoriter bir Tanrı tasavvuruna
geçilmiştir.Hz. Adem’i doğru bildiğinden uzaklaştıran ve onun cennetten kovulmasına
sebep olan kadın algısının özellikle tek tanrılı dinlerin olduğu coğrafyalarda
yayılması, semavi dinlerin kadına bakışının olumsuz olduğu düşüncesini
pekiştirmiştir. İslam da dâhil tüm semavi dinlerin kadına karşı olumsuz bir
yaklaşım iddialarıyla karşılaşmasının nedeni, var olan ya da ilk hali
kaybedilmiş asli dini kaynaklardan çok, o dinin beşeri kaynaklarına müracaat
edilmesinden doğmaktadır.Oidipus Kompleksi, Freud’un din ve ahlâk gelişimini açıklayan; onun
psikolojisinin temelini oluşturan, aslına bakıldığında insan davranışlarını
açıklarken, cinslerin farklılığını ve bunlardan doğan istek ve ihtiyaçların
akışı ya da akamayışıyla irtibatlandıran çok önemli bir savıdır. Eril ya da
dişil kişinin biyolojisinde en güçlü iki güdü olan cinsellik ve saldırganlığa
işaret eden Freud’a göre; yeni dünyaya gelmiş insanın ilk üç veya beş yılı -ki
bu kişiliğin en temel kısmının oluştuğu dönemdir- kendilik tanımı,
cinsiyetinden (hem biyolojik hem de sosyo kültürel açıdan) son derece
etkilenir. Zeus ve oğulları arasındaki var olma mücadelesindeki baba-oğul
çatışmasını, Musa ve Tektanrıcılık’ta (1998c) ve Totem ve Tabu (1998a) adlı
eserinde de öne çıkaran Freud, iki eril karakter üzerinden dinin ve insanın
kökenine dair açıklamalarda bulunur. Oğul var olmak için babasına karşı, kız
ise egemen olunan dünya olmak için annesine karşı mücadele eder.Tanrı kadar tanrıça tasavvurunu da önemseyen Jung, buna sadece bir
politeizm ya da sosyo kültürel bir açıklama veyahut ilkel bir zihnin çocuksu
tezahürleri olarak yaklaşmaz. Tanrıçaları kişinin içindeki arketiplerin bir
yansıması olarak kabul eder. Onun (1999) için insanın kendisi, tarihin belli
bir dönemiyle birebir ilintilendirilemez. Eril kişinin dişil bir yanı; dişi
kişinin eril bir yanı vardır ve bunlar birbirini bütünlediğinde bir birlik
ortaya çıkmaktadır. Fromm’a göre ise, öncelikle kadın ve erkek diye yapılan bir
taksonomi, “biyolojik” merkezli bir yaklaşımdan önce “sosyolojik” merkezli bir
yaklaşımdır. Bir teolojiden çok Fromm’a (1995) göre resmin bütününde
bireylerin, kendi istek ve ihtiyaçları yani psikolojileri vardır. Ana (kadın)
merkezli bir dinden, baba (erkek) merkezli bir dini yaşantı ve Tanrı
tasavvuruna geçiş; insanlığın değil, aslında özde insanın en önemli
kırılma/evrilme noktalarındandır.

Sonuç olarak denebilir ki kutsalın geçirdiği niceliksel ve niteliksel
değişimler veyahut ilk toplumlardaki Tanrıça tasavvurunun yoğun ve gündemdeki
tazeliği ve merkeziliğinin psikolojik, sosyolojik, dini, manevi, ekonomik,
siyasi ve kültürel değişimden sonra bugüne geldiğini incelemek, insanlık
hikâyesini doğru anlamak için önemli bir noktadır.