18. Yüzyıl ve Sonrası Osmanlı Eğitim Kurumları
Authors: TAŞTEKİN Osman 
Published: December 2019

Bu araştırmanın temel
amacı 18. yüzyıl ve sonrası dönemde Osmanlı Devleti’ndeki eğitim kurumlarını
tanıtmaktır. Bu bağlamda söz konusu dönem içinde eğitime yönelik girişimlerin
neler olduğu ve hangi eğitim kurumlarının tesis edildiğine dikkat çekilmek
istenmiştir. Bilim, kültür, düşünce, teknolojik gelişmeler ve benzeri
hususlarda Batı ile uyum sağlama ihtiyacı, mevcut medrese sisteminin
sorgulanmasına yol açmıştır. Üretken olma ve çağın gereklerine cevap verme
noktasında bir takım problemler yaşayan medrese eğitim ve öğretim sisteminin
gözden geçirilmesi neticesinde öncelikli olarak askeri okulların tesisi ve
yapılandırılmasına yönelik girişimlerde bulunulmuştur. Eğitimdeki bu yenileşme
girişiminin yoğun olarak 18. yüzyıldan itibaren başladığı görülmektedir. Söz
konusu değişim ve gelişim hareketleri Tanzimat Dönemi’nde ivme kazanmıştır. Bu
dönemde askeriye dışındaki birçok alanda mektepler açıldığı, eğitim
basamaklarına netlik kazandırıldığı ve kız öğrencilere öğrenim hakkı tanındığı
görülmektedir. I. Meşrutiyet ve Mutlakıyet dönemlerinde de Tanzimat dönemindeki
eğitime yönelik girişimlere olumlu anlamda katkılar sunulmuştur. Ancak II
Meşrutiyet’in ortasından itibaren devletin içinde bulunduğu sosyal ve ekonomik
problemler eğitim sistemini ve eğitim kurumlarının işlerliğini olumsuz yönde
etkilemiştir.

Özet: Eğitim,
bir toplumun sosyal, ekonomik ve kültürel seviyesinin belirlenmesinde en önemli
faktör olmuştur. Dünya üzerindeki milletlerin birbirlerine olan üstünlüklerinin
belirleyicisi olan gelişmişlik düzeyi, eğitime verilen öneme bağlı olarak
farklılıklar göstermektedir. Bilimsel anlamda öncü olabilmek, teknolojik
imkânlara sahip olabilmek, halkın daha rahat ve huzurlu yaşamasını sağlamak,
ekonomik alanda daha fazla güç sahibi olabilmek ve tüm bunlara bağlı olarak
ulusun devamlılığını sağlamak, zamanı ve geleceği iyi okuyabilen eğitim
anlayışı ile mümkün olabilecektir. Dünya devletlerinin tarihin farklı
dönemlerinde birbirlerine üstünlük göstermeleri, eğitim anlayışları ile
doğrudan alakalıdır. Yeniçağın başlamasından sonraki asırlarda özellikle Batı
milletlerinin bu konuda daha olumlu adım attıkları söylenebilir. XVI. yy.
Rönesans hareketleri, XVIII. yüzyıl aydınlanma hareketi ve nihayet sanayi
devrimi gibi hem zihinsel hem de eylemsel alandaki değişimler, bilimsel ve
teknolojik sahada gelişimi tetiklemiştir. Bu dönemlerde düşünmeye verilen önem
ve düşünce serbestliği bilimsel alanda ilerlemenin temel faktörü olmuştur.
Dinlerine dayalı taassubu aşarak hür ve seküler anlayışı önceleyen Avrupa
milletleri, diğer dünya milletlerine karşı üstün duruma geçmişlerdir. Ancak
aynı dönemlerde Osmanlı Devletinin, merkezi Avrupa olan bu değişim ve gelişim
ivmesine aynı hızla uyum sağladığını söylemek pek mümkün değildir. Bu durumun
temel sebeplerinden biri ve belki de en önemlisi Osmanlı’daki eğitim
anlayışının son yüzyıllarda statik bir yapı içinde kalmasıdır. Özellikle
medresenin üretkenlikten uzaklaşması, bilim anlayışının sadece dinî ilimlerle
sınırlandırılması gibi hususlar Avrupa’daki hızlı dönüşüme uyum sağlayamama
sorununu doğurmuştur. Zaman içinde devlet yöneticilerinin de farkına vardığı bu
zafiyeti ortadan kaldırmaya yönelik ilk adımlar, Osmanlı eğitim kurumlarının
ıslahı ve dönüşümü yoluyla atılmıştır. Eğitim tarihçilerinin batılılaşma ya da
modernleşme olarak da adlandırdığı eğitime yönelik bu yeniden yapılanmaya
ilişkin ilk girişimlerin Sultan III. Selim döneminde başladığını söylemek
mümkündür. Nizam-ı Cedid hareketi bağlamında medreselerin ıslahı, askeri okulların açılması, tercüme faaliyetleri
gibi eğitimde de bir takım olumlu girişimler daha sonraki dönemlerde yaşanacak
olan değişimlerin nüvesini oluşturmuştur. Hemen akabinde II. Mahmut döneminde
Okuma ve yazma öğreniminin zorunlu hale getirilmesi, Batı tarzında rüştiyelerin
açılması, yükseköğretim düzeyinde eğitim veren Tıbbiye ve Harbiye mekteplerinin
kurulması, dönemin olumlu yenilikleri olarak kabul edilmektedir. Tanzimat fermanının ilanından I. Meşrutiyete
kadar olan zaman aralığı, Osmanlı’da eğitime yönelik kurumsallaşmanın ve yapılanmanın
en üst düzeyde olduğu dönemdir. Faaliyete sokulan birçok eğitim kurumu yanında
eğitim-öğretimden sorumlu bakanlığın tesis edildiği ve salt bu alana yönelik
düzenlemeleri içeren nizamnamenin yürürlüğe sokulduğu bu süreçte yapılan en
önemli girişimlerden birisi de bu topraklarda ilk üniversite olarak kabul
edilen Dâru’l-Fünun’un temellerinin atılmasıdır. Bu dönemde tesis edilen birçok
eğitim kurumunun günümüz eğitim kurumlarının kökleri olması, söz konusu dönem
içindeki girişimlerin isabetliliğini göstermesi açısından önemlidir. I.
Meşrutiyet ve akabindeki Mutlakiyet dönemlerinde de daha önceki olumlu
yapılanmanın üzerine katkılar sağlanmıştır. Ancak II. Meşrutiyetin ikinci
yarısından itibaren ülkede yaşanan sosyal ve ekonomik problemler, eğitime yönelik
yeniliklerin devam edememesinde etkili olmuştur.

Bu çalışmada Tanzimat
dönemi önce ve sonrasında Osmanlı Devletinde kurulan eğitim kurumları konu
edilmiştir. Amaç sadece bu okulların neler olduğunu ortaya koymak değildir.
Hangi alanlarda hangi ihtiyaca dayalı olarak hangi okulların tesisinin gerekli
görüldüğü, eğitimdeki zihniyet değişimi sırasında ne gibi engellerle
karşılaşıldığı, engellerin aşılmasında öngörülen düzenleme faaliyetleri ve ne
dereceye kadar başarılı olunduğu gibi hususlara da vurgu yapılmak istenmiştir.
Bu bağlamda bir çoğu cumhuriyet dönemine de kaynak olabilecek eğitim
kurumlarının yapısına ilişkin değişim sinyalleri 1700’lü yılların başından
itibaren başlamış ve I. Dünya Savaşı dönemine kadar devam etmiştir. Yüz yılı
aşkın bu zaman dilimi içerisinde devletin yapısına ve işleyişine ilişkin
yaşanan siyasi dönemler eğitim kurumlarının yapılanmasında da etkili olmuştur.
Nitekim söz konusu süreçte kelime anlamı “düzenleme” olarak bilinen Tanzimat
dönemi, eğitime ilişkin değişim ve dönüşümün en ziyade olduğu evre olarak kabul
edilmektedir. Tanzimat sonrası Meşrutiyet ve Mutlakıyet dönemlerinde de aynı
ivme ile olmasa da batılılaşma sürecinin devam ettiği görülmektedir. Eğitim
kurumlarının tesisine kronolojik olarak bakıldığında askeri alanda eleman
yetiştirmeyi, zamanın teknolojik imkanlarına sahip yetkin bir ordu sahibi
olmayı, diğer bir ifadeyle ülkenin dış güçlere karşı güçlü bir savunma sistemi
oluşturmayı önceleyen bir anlayışın hakim olduğu tespit edilmiştir. Nitekim ilk
kez çağdaş askeri teknik bilgiler vermek amacıyla I. Mahmut tarafından 1734
tarihinde İstanbul’da açılan ve faaliyetine başlayan Hendesehane; çağdaş
anlamda eğitim vermek üzere 1775 yılında açılan ve ilk askeri deniz okulu olan
Mühendishâne-i Bahrî-i Hümâyûn; topçu ve istihkâm subayı (askeri mühendis)
yetiştirmek amacıyla İstanbul’da 1795’de kurulan Mühendishâne-i Berrî-i
Hümâyun; 1835 tarihinde subay yetiştirmek üzere açılan Mekteb-i Harbiye ve
askeri kâtip yetiştirilmek üzere kurulan Menşe-i Küttâb-ı Askerî ordunun çağdaş
anlamda yapılanmasına katkı sağlamıştır. Söz konusu dönem içerisinde askeri
alanın dışındaki en önemli değişim sağlık alanında olmuştur. Bu bağlamda yine
ordunun hekim ihtiyacını karşılamak amacıyla 1827’de Tıbhâne-i Amire
kurulmuştur. 1867’de ise ilk sivil tıp okulu Mekteb-i Tıbbiye-i Mülkiye eğitim
ve öğretime başlamıştır. Eğitime yönelik yapılan diğer önemli bir yenileşme
hareketi de hukuk alanında olmuştur. Bu bağlamda 1880’de Mekteb-i Hukuk tesis
edilmiştir. İdari kadrolarda yetkin elemanlar yetiştirmek için Mekteb-i
Mülkiye, öğretmen okulları, kadınların eğitim yapmasına imkan tanıyan
mektepler, din adamı yetiştiren okulların ıslahı ve bunlara ilişkin
düzenlemeler söz konusu dönemde gerçekleştirilen eğitim faaliyetleri olarak
dikkat çekmektedir.