X. (XVI.) Yüzyıla Ait Üç Sancak Kanunnâmesine Göre Kemah, Âmid ve Pojega Sancaklarının Sosyoekonomik Durumu
Authors: AYDENİZ Tuğba 
Published: December 2019

Osmanlı hukuk sistemi şer’î ve örfî hukuku esas almıştır. Örfî hukuk,
şer’î hukuka aykırı olmayan kanunlardan oluşmaktadır. Örfî hukukun
uygulanmasında en etkili olan düzenlemeler ise umumi kanunnâmelerdir. Bu kanunnâmeler, padişahın emir ve
fermanlarını ihtiva eder. Osmanlı Devleti’nde belirli aralıklarla vergi tespiti
şeklinde arazi sayımları yapılırdı. Yapılan bu sayımlar, tahrir defterlerine
kaydedilirdi. Sancak kanunnâmeleri de tahrir defterlerinde yer alırdı. Sancak
kanunnâmelerinde, vergiler ve ehl-i örfün haksız uygulamalarının yanı sıra
çeşitli vergi düzenlemeleri bulunmaktadır. Sancak kanunnâmeleri, bulunduğu
yerin sosyal, ekonomik ve coğrafi özellikleri, örf ve adetleri dikkate alınarak
tanzim edildiği için toplumsal ve iktisadi tarih ile topografyaya ilişkin
ayrıntılı bilgilere ulaşılmasını sağlaması açısından önemlidir. Bu makalede, X.
(XVI.) Yüzyılda birbirine yakın tarihlerde yazılmış olan üç sancak kanunnâmesi
incelenmiştir. Bunlar, Kemah, Âmid, Pojega sancak kanunnâmeleridir. Ele alınan
bu sancak kanunnâmeleri, örfî hukukun uygulamalarına dair önemli örnekler
ihtiva etmektedir. Kanunnâmelerde, çeşitli vergi düzenlemeleri, değiştirilen
veya kaldırılan uygulamalar, vergi miktarları, bazı cezalar yer almaktadır.
Kanunnâmelerin sunduğu veriler çerçevesinde X. (XVI.) Yüzyıl özelinde bu üç sancağın ekonomik ve
sosyal durumu mukayeseli değerlendirilmiştir.Özet:
Osmanlı
hukuk sistemi şer’î ve örfî hukuktan oluşmaktadır. Örfî hukuk, padişahın
gerekli gördüğü bazı düzenlemeleri esas almıştır ve kanunlardan müteşekkildir.
Örfî hukukun şer’î hukuka ters düşmemesi gerekir. Osmanlılar bir yeri
fethettiklerinde orada cari olan kanunları (Uzun Hasan kanunları gibi), ihtiyaç
halinde yaptıkları değişiklikler veya iptaller dışında umumiyetle
korumuşlardır. Sancak kanunnâmeleri, Osmanlıların fetih akabinde vergi tespiti için
yaptıkları sayım neticesinde tahrir defterlerine yerleştirilmişlerdir. Aynı
zamanda padişah tarafından tasdik edilen, kamu ve ceza hukuku, örfî vergi
düzenlemeleri, pazar vergilerinin miktarları gibi konuları kapsar. Bu makalede,
Kanuni Sultan Süleyman dönemine ait farklı bölgelerdeki sancak kanunnâmeleri
yakın tarihli olarak seçilmiştir. Ele alınan sancak kanunnâmeleri, (937/1530)
yılına ait Erzurum vilayeti Kemah sancağı, (947/1540) yılına ait Diyarbekir
vilayeti Âmid sancağı ve (950/1545) yılına ait Budin vilayeti Pojega sancağına
aittir. Bunun sebebi, söz konusu tarih aralığında vergi ve uygulamalardaki
farklılık veya değişmezlikleri mukayeseli olarak ortaya koyabilmektir. Aynı
zamanda örfî uygulamaların etkinliği ve şer’î hukukla bağlantılı olan
kısımlarına dikkat çekilmiştir. Sancaklar içerisinde Kemah ve Âmid’de Uzun
Hasan kanunlarının bazıları yürürlüktedir. Bu iki sancakta bâc vergilerinin
bazıları ve bunun dışındaki birtakım vergiler kaldırılmış veya
hafifletilmiştir. Halkın, vergilerin ağırlığından dolayı yaptıkları
şikayetlerin dikkate alındığı görülmektedir. Mesela, Kemah’ta Ermeni papazlar
ve piskoposlar için köylünün ödediği murahhasiyye akçesi bunlardan biridir.
Kaldırılan vergiler içerisinde kulluk ve harman resmi, çeşitli iş kollarından
alınan vergiler vardır. Bazı mahalli idareciler tarafından ihdas edilen
vergilerden olan, sancak ve kale beylerinin evlilik merasimlerinden âdet adı
altında tahsil ettikleri vergi de bidat görülerek iptal olunmuştur. Sancakların
üçüne birlikte bakıldığında mahalli idareciler tarafından vergi tahsili
sırasında yapılan haksız ve hukuksuz tahsilatların kaldırıldığına ve bunların
bidat kabul edildiğine dair ikazlar dikkati çekmektedir. Kemah sancağı kanunnâmesi, 13 sayfadır. Coğrafi konumu ve askerî geçiş
güzergahı üzerinde olan Kemah’ın, Trabzon, Hasankeyf gibi şehirlerle ticarî
münasebetleri vardır. Kemah’ta şemhane, bezirhane, meyhane vardır. Kemah, iklimin ziraat üzerinde etkili olduğu
yerlerden birisidir. Kemah ekonomisinin temelini ticaret, ziraat, küçük baş
hayvancılık, arıcılık oluşturmaktadır. Kervan ticaretinin önemli olduğu
Kemah’ta, geçiş yolu üzerinde bulunmasının da etkisiyle ticari mallar değer
taşımaktadır. Kemah kanunnâmesinde haksız yere adam öldürme, yaralama ve zina
ile ilgili çeşitli tazir cezaları da yer almaktadır. Şehirde ortak mülkiyet
hakkı olan harklar vardır. Ayrıca değirmenlerin olması Kemah’ta nehirlerden
istifade edildiğini göstermektedir. Âmid sancağı kanunnâmesi defterde iki sayfa
olarak yer almaktadır. Kanunnâmenin muhtasar olmasının sebebi, umumi Osmanlı
kanununda yer alan başlıkların burada tekrar edilmemiş olmasıdır. Bu sebeple
diğer kanunnâmelere göre oldukça kısadır. En çok dikkatimizi çeken başlık,
Âmid’in Halep-Musul ipek yolu üzerinde olmasından dolayı pazarda canlılığın ve
ekonomik hareketliliğin olmasıdır. Dokuma tezgahlarının çok olması pamuk
üretiminin yapılmasından kaynaklanmaktadır. Âmid’de boyahane ve şaphane
bulunmaktadır. Pazarda satılan çivit ve Âmid’e has kızıl boya, dokumacılığın
önemini göstermektedir. Kızıl boya ile boyanan Diyarbekir pamuk ipliği
Avrupa’da da rağbet edilen ve dokumada tercih edilen ipliktir. İpekli kumaşlar
iç ve dış piyasada tercih edilmektedir. Âmid’de dut ağaçlarının çokluğu, ipekböceği
yetiştirilmesi ve Âmid ipeğinin değerli ve kıymetli bir kumaş olan tercih
edilmesi, pazarda satılması, ihraç edilmesi dikkati çekmektedir. Pazar
vergileri ve ayrıca transit ücretler, Âmid’in önemli bir ticari merkez olduğunu
göstermektedir. Büyük pazarlar dışında kapalı çarşısı da vardır. Pojega sancak kanunnâmesi ise 7 sayfadır. Saydığımız kanunnâmeler içinde
yazısı en okunaklı olan kanunnâmedir. Pojega bugünkü Hırvatistan’ın Slavonya
bölgesindedir. Kanunnâmede eskiye bağlı uygulamalardan başka yeni bazı
düzenlemelerin olduğu görülmektedir. Gayrimüslim nüfus sebebiyle domuz vergisi
sadece burada vardır. Transit vergi ücretleri ticari canlılığa işaret
etmektedir. Pojega sancağında ise Osmanlı öncesinde var olan monopolye
uygulaması ve fıçı resminin devam ettiği görülmektedir. Bununla birlikte
Pojega’da harman ve şire zamanı usulsüz olarak tahsil edilen icazet akçesinin
ve resid akçesi adıyla alınan verginin kaldırıldığı bildirilmektedir. Aynı
şekilde mahalli idarecilerin kendi atları ve hayvanları için halktan otluk
bahası adı altında istedikleri akçe ve kendileri için bila bedel yiyecek
almalarına müsaade edilmeyeceğine dikkat çekilmektedir.

Bu üç sancak üzerinden yapılan değerlendirmelerde şunlar söylenebilir:
Kanunnâmelerde reayanın hakları bizatihi padişahın fermanı ile korunmaya
çalışılmıştır. Bu yüzden mahalli idarecilerin haksız uygulamalarına müsaade
edilmeyeceği ve halktan ihtiyaç dışında vergi alınmaması kanunnâmelerde en
dikkat çeken unsurlar olarak karşımıza çıkmıştır. Kanunnâmelerin tarihleri
birbirine yakın, coğrafi olarak farklılıkların olmasına rağmen vergilendirmede
dikkat çeken bir değişiklik yoktur. Ticari hayatın canlılığını koruduğu, tarım
faaliyetlerinin bölgenin fiziki şartlarına ve iklime göre devamlılık
gösterdiği, hayvancılığın ise yine bölgelerin coğrafyasına göre çeşitlendiği
dikkati çekmektedir. Üç sancakta gayrimüslim nüfus olmakla birlikte en fazla
Pojega sancağındadır. Bu durumu domuz vergisinin sadece burada olması ortaya
koymaktadır. Kemah, Âmid ve Pojega sancaklarında meyhanenin bulunması,
gayrimüslim nüfusa işaret etmektedir. Aynı zamanda burası köylülerin şirelerini
sattıkları yer olarak kullanılmaktadır. Kemah ve Pojega’da değirmen resminin
alınması, buradaki nehirlerden ortak kullanıma bağlı bir istifadenin olduğunu
göstermektedir.