bluuebunny/crossref_metadata_2025_split huggingface dataset:
ЖУСУП БАЛАСАГЫНДЫН МЕТАФИЗИКАСЫ
Authors: Мурзакметов Т.Т. 
Published: December 2024

Орто кылымдагы Карахан мамлекетинин Баласагын шаарынын Күз-Ордо деген жеринде төрөлгөн Жусуп «Куттуу билим» деп аталган чыгармасы аркылуу акын, ойчул катары дүйнөгө белгилүү болгон. Жусуп Баласагындын философиялык көз карашында аалам, дүйнө жана анын бар болуп турушу объективдүү реалдуулук. Ал ааламдын, космостун чексиздигин, асман телолорунун көптүгүн, өз ара карым-катнашын, бири-бирименен шартталып тургандыгын, себеп-натыйжалык байланышын тааныйт. Акындын метафизикасынын негизги маселеси диалектикалык биримдик жана карама каршылык. Бул аркылуу кубулуштар жана буюм-нерселер жашайт, кыймылдап жана өнүгүүдө болот. «Куттуу билим» дастанындагы башкы каармандардын образы аркылуу адилеттик, акыл, билим, каниет категорияларын философиялык талдоого алат.
Средневековый поэт, мыслитель Караханидского государства, автор сочинения «Кутадгу билиг» Юсуф родился в местности Куз-Ордо вблизи города Баласагын. Согласно философским воззрениям Юсуфа Баласагуни вселенная, мир и его существование есть объективная реальность. Он признает бесконечность мироздания, космоса, множество небесных тел и их взаимосвязь и взаимообусловленность, причинно-следственная связь. Главной проблемой метафизики поэта является диалектическое единство и противоречие, благодаря чему существуют и развиваются предметы, процессы и явления. Через главных персонажей поэмы «Благодатное знание» автор анализирует категории справедливость, разум, знание, довольство.
The medieval poet, thinker of the Karakhanid state, the author of the work «Kutadgu bilig» Yusuf was born in the area of Kuz-Ordo near the town of Balasagyn. According to the philosophical views of Yusuf Balasaguni, the universe, the world and its existence are an objective reality. He recognizes the infinity of the universe, the cosmos, the multitude of celestial bodies and their interconnection and interdependence causality. The main problem of the poet's metaphysics is dialectical unity and contradiction, through this phenomena objects can live, move and develop. Through the main characters of the poem «Kutadgy bilig» the author analyzes the categories of justice, reason, knowledge, contentment.
КЫРГЫЗ КӨРКӨМ СҮРӨТ ИСКУССТВОСУ ЭГЕМЕНДҮҮЛҮК ЖАНА ААЛАМДАШУУ ШАРТЫНДА
Authors: Асилбекова В.М. 
Published: December 2024

Макалада учурдагы кыргыз сүрөт искусствосунун проблемалары талкууга алынды. Кыргыз сүрөт искусствосунун трансформацияланышына XX кылымдын аягында, XXI кылымдын башындагы экономикалык жана социалдык-саясий реформа өзгөчө таасир тийгизгендиги, кыл калемчилердин ошол кырдаалдагы чыгармачылык көйгөйлөрү жана жетишкендиктери туралуу баяндалат. Ушул убакыттын аралыгындагы уюштурулган «Абстрактуу искусство» (1999), эпотаждуу, кыргыз элинин менталитеттик адеп-ахлагына туура келбеген «Байпактардын жоругу» (2005), концептуалдуу маани-маңызы бар «Доор» (2007), ошондой эле мамлекет тарабынан цензурага кабылган «Феминале, заманбап искусствосу» (2019), аттуу көргөзмөлөр жөнүндө анализ жүргүзүлөт. Изилдөөнүн негизги максаттарынын бири искусствону маданияттын кубулушу катары аныктоо жана баалоо болуп саналат. Кыргызстандын маданиятындагы эгемендүүлүктөн кийинки ааламдашуу доорунундагы кырдаал белгиленди.
В статье рассматриваются актуальные проблемы кыргызского искусства. Особое влияние на трансформацию кыргызского изобразительного искусства оказали экономические и социально-политические реформы конца XX и начала XXI вв. Как и другие виды искусства, динамика развития изобразительного искусства связана с историко-культурной ситуацией. В статье также проводится анализ выставок: «Абстрактное искусство» (1999г.), не соответствующее менталитету и нравам кыргызского народа «История носков» (2005 г.), концептуально содержательная выставка биеннал «Эпоха» (2007г.), а также нашумевшее биеналле «Феминалле» (2019). Одной из основных целей исследования является определение и оценка «art» искусства как культурного феномена. Отмечена ситуация в культуре Кыргызстана в эпоху глобализации после обретения независимости.
The article deals with topical issues of Kyrgyz art. The economic and socio-political reforms of the late XX th and early XXI st centuries had a special impact on the transformation of the Kyrgyz fine arts. Like other types of art, the dynamics of the development of fine arts is connected with the historical and cultural situation. The article also analyzes exhibitions: «Abstract Art» (1999), which does not correspond to the mentality and customs of the Kyrgyz people «The History of Socks» (2005), the conceptually meaningful exhibition Biennale «Era» (2007), as well as the sensational biennale «Feminalle» (2019).
АСЫЛБЕК АЛТМЫШБАЕВДИН ФИЛОСОФИЯСЫ
Authors: Токоева Г.С. 
Published: December 2024

Асылбек Алтмышбаев - кыргыз илиминин өнүгүүсүнө чоң салым кошкон алгачкы философия илимдеринин доктору, Кыргыз ССРнин Илимдер Академиясынын академиги, Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер - советтик философия илиминин башатында турган философ. Кыргыз элинин философиялык ойлорунун өнүгүшү жана анын өзгөчөлүктөрүн изилдейт. Советтик доорго чейинки кыргыздардын социалдык-философиялык ойлорду жана социалисттик маданиятынын калыптанышы жөнүндөгү маселелерди талдоого алат. Элдик оозеки чыгармачылыктын философиялык маани-манызы ачылып, коомдук аң-сезим менен тыгыз байланышта экендиги белгиленет. Анын изилдөөлөрү Борбордук Азия элдеринин коомдук аң-сезиминин калыптанышы, социализмге өтүү өзгөчөлүктөрү, социалисттик маданияттын ролу, марксисттик көз караштын калыптанышы жөнүндөгү методологиялык-теориялык маселелерге арналган.
Асылбек Алтмышбаев внес большой вклад в развитие кыргызской науки, первый доктор философских наук, академик Академии наук Киргизской ССР, Заслуженный деятель культуры Кыргызской Республики, крупнейший советский философ. Он исследует развития философских идей кыргызского народа и ее особенности. Анализирует социально-философскую мысль кыргызов досоветского периода и вопросы формирования социалистической культуры советского времени. Раскрывается философская мысль устного народного творчества и его взаимосвязи с общественным сознанием. Его исследования посвящены к анализу теоретико-методологических основ формирования общественного сознания народов Центральной Азии, некоторых особенностях перехода народов Средней Азии к социализму, роли социалистической культуры, формирования марксистских взглядов региона.
Asylbek Altmyshbaev made a great contribution to the development of Kyrgyz science, the first Doctor of Philosophy, Academician of the Academy of Sciences of Kyrguz SSR, Honored Worker of Culture of the Kyrguz Republic, the greatest Soviet philosopher. He explores the development of philosophical ideas of the Kyrgyz people and its features. Analyzes the socio-philosophical thought of the Kyrgyz of the pre-Soviet period and the issues of the formation of the socialist culture of the Soviet era. The philosophical thought of oral folk art and its relationship with public consciousness is revealed. His research is devoted to the analysis of the theoretical and methodological foundation for the formation of the public consciousness of the peoples of Central Asia, some features of the transition of the peoples of Central Asia to socialism, the role of to socialist culture, the formation of the Marxist views of the region.
ПОСЛЕДСТВИЯ ПРОЦЕССА ФОРМИРОВАНИЯ ГЛОБАЛЬНОЙ ЦИВИЛИЗАЦИИ НА КАЗАХСКИЙ И КЫРГЫЗСКИЙ НАРОДЫ
Authors: Гаппасова А.Г. , Садыкова Т.М. 
Published: December 2024

Казахи и кыргызы в силу исторических обстоятельств и географических условий прошли одни и те же этапы и формы модернизации, первым из которых стал этап, связанный с принятием по мусульманства, на современном этапе модернизации, как свидетельствует множество фактов, из всех современных мировых религий наиболее сложно и медленно поддающийся трансформации. В новейший период истории наблюдался ренессанс трайбализма, который, в новых условиях государственности, приобрел черты регионализма. Казахский и кыргызский народы, в современных условиях попадают в своеобразные цивилизационные ножницы. Современные цивилизационные изменения в Казахстане и Кыргызстане связаны главным образом со стремительным внедрением в культуру наших народов так называемой массовой культурой.
Kazakhs and Kyrgyz, due to historical circumstances and geographical conditions, have gone through the same stages and forms of modernization, the first of which was the stage associated with the adoption of Islam, at the present stage of modernization, as evidenced by many facts, of all modern world religions, the most difficult and slow to transform. In the recent period of history, there was a renaissance of tribalism, which, in the new conditions of statehood, acquired the features of regionalism. Kazakh and Kyrgyz peoples, in modern conditions, fall into a kind of civilizational scissors. Modern civilizational changes in Kazakhstan and Kyrgyzstan are mainly associated with the rapid introduction of the so-called mass culture into the culture of our peoples.
Казактар жана кыргыздар тарыхый жагдайлардан жана географиялык шарттардан улам модернизациялоонун бир эле этаптарын жана формаларын басып өтүштү, алардын биринчиси модернизациялоонун азыркы этабында мусулманчылыкты кабыл алуу менен байланышкан этап болду, көптөгөн фактылар тастыктап тургандай, азыркы дүйнөлүк диндердин ичинен эң татаал жана жай трансформациялануучу болуп саналат. Тарыхтын жаңы мезгилинде мамлекеттүүлүктүн жаңы шарттарында регионализм өзгөчөлүктөрүнө ээ болгон трайбализмдин кайра жаралуу доору байкалган. Казак жана Кыргыз элдери, азыркы шартта, өзгөчө цивилизациялык кайчыга туш болушат. Казакстандагы жана Кыргызстандагы Заманбап цивилизациялык өзгөрүүлөр негизинен биздин элдердин маданиятына массалык маданият деп аталган нерсенин тездик менен киргизилиши менен байланыштуу.
ЭКОНОМИЧЕСКИЕ И СОЦИАЛЬНО-ПОЛИТИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ НИГИЛИЗМА В ЯЗЫКОВОЙ СФЕРЕ
Authors: Нусупова С.Ч. , Нусупов Ч.Т. 
Published: December 2024

В данной работе рассматриваются экономические, социальные и политические проблемы развития кыргызского языка в условиях суверенитета республики, раскрывается сущность статусов языков, применительно к кыргызстанской действительности, а также определяется роль русского языка в кыргызстанском обществе и указывается, в частности, на его интегрирующую роль в статусе мирового межнационального общения. Особого внимания заслуживает анализ экономических и политических факторов, оказывающих далеко неоднозначное влияние на проблему утверждения функциональных сторон государственного языка, рассматриваемого в контексте исторического развития кыргызского народа. Сделан философский анализ классификации языковых статусов в республике и попытка разрешения проблемы негативной подмены статусов языков, как условия объективного обеспечения развития государственного языка Кыргызстана.
This paper examines the economic, social and political problems of the development of the Kyrgyz language in the conditions of the sovereignty of the republic, reveals the essence of the status of languages, in relation to the Kyrgyz reality, and also determines the role of the Russian language in the Kyrgyz society and indicates, in particular, its integrating role in the status of the world international communication. Particular attention should be paid to the analysis of economic and political factors that have a far from unambiguous influence on the problem of establishing the functional aspects of the state language, considered in the context of the historical development of the Kyrgyz people. A philosophical analysis of the classification of language statuses in the republic and an attempt to resolve the problem of negative substitution of the status of languages as a condition for objectively ensuring the development of the state language of Kyrgyzstan is made.
Бул эмгекте республиканын эгемендигинин шартында кыргыз тилинин өнүгүүсүнүн экономикалык, социалдык жана саясий проблемалары каралып, тилдердин статусунун маани-маңызы, кыргыз чындыгы менен байланышы ачылып, ошондой эле кыргыз тилинин мамлекеттик тилинин ролу аныкталат. Орус тили кыргыз коомчулугунда жана анын дүйнөлүк эл аралык байланыштын абалындагы интеграциялык ролун, атап айтканда, көрсөтөт. Кыргыз элинин тарыхый өнүгүүсүнүн контекстинде каралып жаткан мамлекеттик тилдин функционалдык аспектилерин калыптандыруу проблемасына бир беткей таасир тийгизген экономикалык жана саясий факторлорду талдоого өзгөчө көңүл буруу керек. Республикадагы тил статустарынын классификациясына философиялык талдоо жасалып, Кыргызстандын мамлекеттик тилинин өнүгүшүн объективдүү камсыз кылуунун шарты катары тилдердин статусун терс алмаштыруу маселесин чечүү аракети жасалган.
ЖАШТАР - СОЦИАЛДЫК-ФИЛОСОФИЯЛЫК ФЕНОМЕН
Authors: Кожоназарова Ы.М. 
Published: December 2024

Жаштар - жаш адамдарга гана мүнөздүү болгон белгилери бар коомдун социалдык структурасындагы социалдык-демографиялык топ. Философиялык феномен катары социалдык мамилелердин активдүү катышуучусу, куруучусу, түзүүчүсү жана коомдун өнүгүүсүнүн белгилүү этаптарында чоң роль ойногон активдүү катмар. Жаштар коомдук болмуштун өсүп өнүгүүсүндөгү анын объектиси жана субъектиси. Аларга белгилүү бир мүнөздүү өзгөчөлүк таандык кылынат жана ар кандай кубулуштардын таасири астында жаштарга гана тиешелүү болгон маданият калыптанат. Жаштык - адам жашоосунун өтө баалуу, чыгармачыл, акыл менен күчкө ээ болгон жашоосунун бир мезгили, социалдашуунун учуру. Индивид тарабынан жүрүм-турум үлгүлөрүнө, психологиялык белгилерге, социалдык нормалар менен баалуулуктарга, билим менен билгичтиктерге ээ болуусу.
Молодежь представляет собой особую социально-демографическую группу в социальной структуре общества, со своими особенностями и взглядами. Как философский феномен молодежь является активным участником, строителем, созидателем общественных отношений и деятельным слоем, играющим значительную роль на определенных этапах развития общественных отношений. Молодежь есть объект и субъект развития социального бытия. Она имеет определенный характер, который формируется под влиянием различных явлений и процессов. Молодость - это активный, творческий, ответственный период, т.е. время социализации, приобретение индивидом психологических черт, социальных норм и ценностей, знаний и навыков для функционирования среди общества.
Youth is a special socio-demographic group in the social structure of society, with its own characteristics and views. As a philosophical phenomenon, youth is an active participant, builder, creator of social relations and an active layer that plays a significant role at certain stages in the development of social relations. Youth is the object and subject of the development of social life. It has a certain character, which is formed under the influence of various phenomena and processes. Youth is an active, creative, responsible period; time of socialization, the acquisition by an individual of psychological traits, social norms and values, knowledge and skills for functioning among society.
УЛУТТУК СПОРТТУК КҮРӨШ МЕНЕН МАШЫККАН ЖАШ БАЛБАНДАРДЫН СПОРТТУК КОЛЛЕКТИВДЕ ПАТРИОТТУУЛУККА ТАРБИЯЛООГО ЖАНА АЛАРДЫН ӨЗ АРА МАМИЛЕЛЕРИН АНЫКТОО
Authors: Минбаев Д.А. 
Published: December 2024

Бул макалада Кыргыз улуттук спорттук күрөшү менен машыгышкан жаш балбандардын спорттук коллективде патриоттуулукка тарбиялоого жана алардын деңгээли, патриоттук сезимдеринин өнүккөнү, спорттук тобунда божомолдогон жумуш планы, балбандардын формалдуу эмес мамилелеринин түзүлүштөрүн божомолу окуу-машыгуу процессине жана мугалим-машыктыруучусуна жасаган мамилесинин деңгээли, балбандардын өздөрүнүн мугалим-машыктыруучусу менен өз ара мамилелеринин көрсөткүчтөрү ачылган. Балбандардын спорттук иш-аракеттеринде булчуң-кыймыл сезими, кабылдоо, адам топтогон билим жана буга байланыштуу пайда болгон кызыкчылыктар чоң роль ойнойт. Мазмунду жана кабылдоонун багытын жана кабылдоонун багытын алдын-ала тажрыйба менен шарттоо-кабылдоонун маанилүү мыйзам ченемдүүлүктөрүнүн бири; ал анын багытталгандыгын шарттайт.
В данной статье рассматриваются вопросы воспитания патриотизма в спортивном коллективе молодых борцов, занимающихся Кыргызской национальной спортивной борьбой, и их уровень, развитие патриотических чувств, прогнозируемый план работы в спортивной группе, прогнозирование структуры неформальных отношений борцов, уровень отношения борцов к учебно-тренировочному процессу и учителю-тренеру, взаимодействие борцов со своим учителем-тренером. Мышечно-двигательное чувство, восприятие, накопленные человеком знания и связанные с этим интересы играют большую роль в спортивной деятельности борцов. Обуславливание содержания и направления восприятия и направления восприятия предварительным опытом является одной из важных закономерностей восприятия; это обусловливает его направленность.
This article discusses the issues of patriotism education in the sports team of young wrestlers engaged in the Kyrgyz national wrestling, and their level, the development of patriotic feelings, the projected work plan in the sports group, forecasting the structure of informal relationships of wrestlers, the level of attitude of wrestlers to the training process and the teacher-coach, the interaction of wrestlers with their teacher-coach. Musculoskeletal feeling, perception, accumulated human knowledge and related interests play an important role in the sports activities of wrestlers. Conditioning the content and direction of perception and the direction of perception by prior experience is one of the important laws of perception; this determines its orientation.
RESURCEOLOGY: ECONOMIC AND PHILOSOPHICAL ANALYSIS
Authors: Baibosunov K. 
Published: December 2024

Economic theories and philosophical trends are developing intensively, in a way of diversifying concepts. Economic theories and philosophical trends are developing intensively, in way of diversifying concepts. Therefore, recently, more and more voices are heard in favor of the four aspects of the «non-power», economy «Green», «Creative», «Digital» and «Innovative». There is a trend towards a decrease in material-intensive production in favor of resource-saving technologies. This theoretical concept combines a number of concepts around new terminological definition of «Resourceology», that is, the science of resource economics and a resource-oriented worldview.
Исходя из аналитического материала последних десятилетий, пришло время обобщать наиболее приоритетные научные концепции и выявить существенно важные проблемы, чтобы решить их комплексно. Эти научные проблемы концентрируются вокруг основополагающей темы. На сегодня это - концептуально новое отношение к ресурсам. Эта теоретическая концепция объединяет ряд понятий вокруг одной терминологической дефиниции «Ресурсология», то есть науки о ресурсной экономике и ресурсоориентированном мировоззрении. Объединив современные комплексные понятия «зеленая экономика», «инновационная экономика», «цифровая экономика», «энергетическая концепция» ресурсное мировоззрение станет самой фундаментальной наукой, изучающей различные аспекты человеческих ресурсов. В качестве научного тезауруса мы хотели бы выразить веру в то, что «Ресурсология» будет выполнять свою функцию в будущем. Введя новый термин, мы предлагаем изучить ранее не обнаруженный контекст мышления - ресурсное мировоззрение.
Карала турган маселе - заманбап ресурстук дүйнөтаанымдын теориялык жана прикладдык маселеси болмокчу. Адамзат коомчулугунда Ресурс деген түшүнүк азыркыга чейин толук кандуу экономикалык философиянын категориялык аппаратына кире элек. Ресурстук багыттагы ой жүгүртүү дүйнөгө көз караштын ажырагыс белгисине айланмайын, экономиканы, коомду жана мамлекетти натыйжалуу башкаруу мүмкүн эмес экендигин практика көрсөтүүдө. «Ресурсология» дефинициясы экономиканы, философияны, башкаруу илимин, геосаясатты, социологияны жана финансы тармагын бириктирген туюнтма катары каралат. Учурдагы «жашыл экономика», «инновациялык экономика», «санарип экономикасы», «энергетикалык концепция» сыяктуу комплекстүү түшүнүктөрдү бириктирүү менен, ресурстук дүйнөтааным эң негизги адам ресурсунун ар кандай жагдайларын изилдөөчү илим болуп саналмакчы. Илимий тезаурус катарында «Ресурсология» келечекте өз функциясын аткарат деген ишенимди айтмакчыбыз. Жаңы терминди киргизүү менен, ой жүгүртүүнүн мурда ачыла элек контекстин - ресурстук дүйнөтаанымды изилдөөнү сунуш кылабыз.
СОЦИАЛЬНО-ЭКОЛОГИЧЕСКОЕ БЛАГОПОЛУЧИЕ СОВРЕМЕННОГО КЫРГЫЗСТАНСКОГО ОБЩЕСТВА: ФИЛОСОФСКИЙ АНАЛИЗ
Authors: Тайлакова А.А. , Садыкова Г.Э. 
Published: December 2024

Цель статьи состоит в изучении социально-экологического благополучия как показателя устойчивого развития современного кыргызстанского общества. Достижение социально-экологического благополучия в контексте реализации Целей устойчивого развития сегодня становится чрезвычайно актуальной проблемой в Кыргызстане. В статье представлены результаты анализа роли экологических факторов в обеспечении социально-экологического благополучия. Изучение основных факторов достижения социально-экологического благополучия позволяет глубже понять проблемы и перспективы продвижения Кыргызстана к устойчивому будущему. Авторы приходят к выводу, что достижение социально-экологического благополучия в условиях новой политической и социально-экономической реальности Кыргызстана может быть обеспечено не только экологизацией всех сфер жизнедеятельности общества, но и формированием новой культуры устойчивого развития в государственном управлении, образовании, бизнес-сообществе и обществе в целом.
The purpose of the article is to study socio-environmental well-being as an indicator of sustainable development of modern Kyrgyz society. The achievement of socio-environmental well-being in the context of the realization of the Sustainable Development Goals today becomes an extremely urgent problem in Kyrgyzstan. The article presents the results of analyzing the role of environmental factors in ensuring socio-environmental well-being. The study of the main factors in achieving socio-environmental well-being allows a deeper understanding of the problems and prospects of Kyrgyzstan's progress towards a sustainable future. The author concludes that the achievement of socio-ecological well-being in the conditions of the new political and socio-economic reality of Kyrgyzstan can be ensured not only by greening of all spheres of society, but also by the formation of a new culture of sustainable development in public administration, education, business community and society as a whole.
Макаланын максаты - азыркы кыргыз коомунун туруктуу өнүгүүсүнүн көрсөткүчү катары социалдык-экологиялык бакубаттуулукту изилдөө. Туруктуу өнүгүү максаттарын ишке ашыруунун контекстинде социалдык-экологиялык бакубаттуулукка жетишүү бүгүнкү күндө Кыргызстанда өтө актуалдуу маселеге айланууда. Макалада социалдык-экологиялык бакубаттуулукту камсыз кылууда экологиялык факторлордун ролун талдоонун жыйынтыктары берилген. Социалдык-экологиялык бакубаттуулукка жетишүүнүн негизги факторлорун изилдөө Кыргызстанды туруктуу келечекке жылдыруунун көйгөйлөрүн жана перспективаларын тереңирээк түшүнүүгө мүмкүндүк берет. Автор Кыргызстандын учурдагы жаңы саясий жана социалдык-экономикалык реалдуулугунун шарттарында социалдык-экологиялык бакубаттуулукка жетишүү коомдун бардык чөйрөлөрүн экологиялаштыруу менен гана камсыз болбостон, ошондой эле мамлекеттик башкарууда, билим берүүдө, бизнес коомчулугунда жана бүтүндөй коомдо туруктуу өнүгүүнүн жаңы маданиятын калыптандыруу аркылуу да камсыз кылууга болот деген тыянакка келет.