İslâm Medeniyetinde Teşekkül Eden Eğitim Tasavvurunda Şer′î İlim Kavramı
Authors: ÇELİKTAŞ Hasan Sabri 
Published: December 2019

Bu makalede şer′î ilim
kavramının İslâm medeniyetinde teşekkül eden eğitim tasavvurunda kazandığı anlam incelenmiştir. Şer′î ilim
kavramıyla yakından ilgili olan İslâm medeniyetinde teşekkül eden eğitim
tasavvurunun, tamamıyla dinî eğitimden ibaret olduğu şeklinde yanlış bir algıyla
değerlendirilmesi araştırmanın temel problemidir. İslâm medeniyetinin
başlangıcı Kur’ân-ı Kerim’in inişine kadar geri götürülmektedir. Bu dönemden
itibaren oluşmaya başlayan eğitim tasavvuru ilk başlarda Kur’ân-ı Kerim ve
hadisleri anlama temeline dayanmaktadır.
İlerleyen zamanlarda varlığın tamamını kuşatacak şekilde eğitim
tasavvurumuza; dil, edebiyat, mantık, hikmet, riyaziyat, tabiiyyat ve heyet
gibi birbirinden çok farklı alan dâhil olmuştur. Sonraki yüzyıllarda medreselerin ders müfredatına da giren bu alanlar ilimler tasnifi eserlerinde ayrıntılı olarak incelenmiştir.
Dolayısıyla eğitim tasavvurumuzun tamamıyla dinî eğitimden ibaret olduğu
şeklindeki algının yeniden gözden geçirilmesi gerekmektedir. Bu sebeple
makalede şer′î ilim kavramının nasıl tanımlandığı üzerinde durulmuştur.
Problemin çözümüne yönelik tarihî veri analiz yöntemi kullanılmıştır. Makalenin
iddiası ise şer′î ilim kavramının, insanın anlam dünyasına, zihnine ve özüne
yönelik alanları kapsayacak şekilde geniş bir perspektife sahip olmasıdır.
Makalenin sonucunda şer′î ilim kavramının, eğitim tasavvurumuzda öğretime konu
olan bilgi alanlarının çoğunluğunu kapsayacak anlam genişliğine sahip olduğu
tespit edilmiştir. Özet: İslâm medeniyetinde teşekkül eden eğitim
tasavvurunun oluşumu uzun vadede ilmî bir süreçten geçerek ortaya çıkmıştır. Bu
zaman zarfında eğitim tasavvuruna ilişkin zengin bir ders müfredatı da
şekillenmiştir. Ders müfredatını oluşturan ilimler İslâm’ın ilk dönemlerine
nazaran sonraki dönemlerinde çeşitlenmiştir. Bu çeşitlenmeyi sağlayan ve ilk
başlarda olmayan farklı ilimlerin gelişiyle birlikte tüm mevcut ilimler ulemâ
tarafından farklı bakış açılarına göre tasnif edilmiştir. Eğitim tasavvurunun
oluşumunda önemli katkısı olan tasniflerde ilimler tanıtılmaya ve bunların
tahsil hayatındaki konumları belirtilmeye çalışılmıştır. Sınıflandırılan
ilimler birbirinin karşıtı olacak şekilde değil, bilakis birbirini farklı
yönlerden tamamlar şekilde ele alınmıştır. Tasniflerde ilimlerin ayrımı;
lügavî, dinî, dünyevî, aklî, naklî, felsefî ve şer′î gibi farklı yaklaşımlar
geliştirilerek mevzu bahis edilmiştir.İlimlerin genel bir tanımlaması olarak ifade edilebilen şer′î ilim
kavramına, ismen veya farklı başlıklar altında da olsa ilimler tasnifi ile
ilgili eserlerin hemen tamamında yer verilmiştir. Tasniflere bakıldığında dört
farklı yaklaşımda şer′î ilim kavramının ele alındığı görülmektedir. Birinci
yaklaşım olarak değerlendirebileceğimiz eserlerde şer′î ilimler, tasnifteki ana
bölümlemenin temel unsurları arasındadır. Burada şer′î ilimler, genelde dil
ilimleri ve aklî ilimlerle birlikte üst başlıkta yer almıştır. İkinci yaklaşımda ise tasniflerinde şer′î ilim tamlamasına ve bununla
ilgili bir ayrıma yer vermeyip bu kapsamdaki ilimleri başka ilim terkipleri
veya başka isim altında toplayan eserler bulunmaktadır. Şer′î ilimlerin ele
alındığı üçüncü yaklaşımda, ilimlerin geneli hakkında bilgi veren eserler
arasında söz konusu ilimlerle diğerlerini tasnif etmeden, hepsini bir arada
zikredenler yer almaktadır. Son yaklaşımda yer alan tasnifler arasında şer′î
ilimler, lügavî ilimler haricindeki diğer ilimlerin çoğunluğunu kapsayacak
şekilde öğretime söz konusu olan bilgi alanlarının üst tanımlaması olarak
görülmektedir. İlimler tasnifinde ortaya konulan yaklaşımlar meselenin çeşitliliğine
işaret etmektedir. Meseleyi daha iyi anlayabilmek için şer′î ilim kavramının
anlamına yakından bakılmasında fayda bulunmaktadır. Bu noktada sırasıyla hicrî
II., VI. ve XII. yüzyıla ait üç tanıma yer verilmiştir. İlk olarak Câbir b.
Hayyân şer′î ilmi, dünya menfaatlerinden ölümden sonrasına ait faydaları
içermesinden dolayı kendisiyle, din ve dünya bakımından faydalı siyasetlerin en
üstünü kastedilen ilim şeklinde tanımlamaktadır. İkinci olarak Gazzâlî (ö. 505/1111) şer′î ilim tanımını, tecrübe ve işitmekle
olmayıp ancak Şârî’den ve peygamberlerden öğrenilen ilim, şeklinde yapmaktadır.
Buna göre şer′î ilim sadece vahiy ve vahye müteallik sünnet bilgisi şeklinde
tanımlanmıştır. Bu tanımın dışında kalan bilgi alanlarına da şer′î ilme
ulaşmaya vesile olan ilimler olarak bakılmaktadır. Şer′î ilmin üçüncü tanımına ilişkin perspektifi, Saçaklızâde (ö.
1145/1732) vermektedir. O yaşadığı dönemden önce yapılan üç tanımı kapsamı özel
(hâs) olandan genel (âm) olana doğru sıralamaktadır. Saçaklızâde şer′î ilim
kavramının birinci anlamında, Gazzâlî’nin yukarıda zikredilen tanımını ele
alarak burada verilen anlamın tahsis edilmiş olduğuna işaret etmektedir. İkinci
verdiği tanım ise Molla Hüsrev’e (ö. 885/1480) aittir. Ona göre şer′î ilim,
Şârî’ye mahsus olan ilimlere kendisi aracılığıyla ulaşılabilen ilimlerdir. Yani
kendisinden Şârî’den elde edilen ilimleri elde etmenin dışında yararlanılmayan
ilimlerdir. Bu mana Gazzâlî’nin tanımındaki gibi kayıt konulmadığı için biraz
daha kapsamlıdır. Ayrıca bu tanıma ‘kendisinden yararlanılan ilimler de
dâhildir. Birincisinde olmadığı halde, bu mananın kapsamında usûl-i fıkıh ilmi
yer almaktadır. İbn Hacer el-Heytemî’ye (ö. 974/1567) ait olan üçüncü tanımda şer′î ilim,
Şârî’den kaynaklanan veya Şârî’den kaynaklanan şeylere dayanak teşkil eden
ilimlerdir. İbn Hacer, yukarıda verilen ikinci anlamdaki kısmî tahsisi de
dikkate almamış ve şer′î ilim tanımına bütün alet ilimlerini dâhil etmiştir.
Buradaki üçüncü tanımın aynı zamanda Câbir b. Hayyân’ın şer′î ilim kavramına
yüklediği anlamla ilk çizdiği tabloya, ilimlerin birçoğunu kapsama bakımından
yaklaşmış olduğu da görülmektedir. Saçaklızâde verdiği tanımlardan hareketle yaşadığı dönemden önce yapılan
üç şer′î ilim yaklaşımını özelden genele doğru sıralayarak bir bakıma şer′î
ilim bakış açısının umumî şeklini resmetmektedir. Bu tanımlara bakıldığında
şer′î ilim kavramının üç şekilde ele alındığı müşahede edilmektedir. Şer’î ilim
birincisinde Gazzâlî’de olduğu gibi mahza Allah Teâlâ’nın vahyi ve Hz.
Peygamber’in (sav) vahye müteallik bilgisi şeklindedir. İkincisinde ise Câbir
b. Hayyân’ın yaklaşımındaki gibi ahirete ilişkin fayda sağlayan din ve dünyaya
ait bilgi olarak ifade edilmektedir. Üçüncüsünde de Şâri’in maksadını anlamaya
yönelik bilgi alanlarını kapsayacak şekilde tanımlanmıştır. Gazzâlî kavramın
anlamını tahsis ederken diğerleri umumileştirmiştir. Umumileşme şeklindeki
yaklaşımla eğitim öğretime söz konusu olan alanların çoğunluğunu kuşatan bir
şer′î ilim bakış açısının geliştiğini söyleyebiliriz. Saçaklızâde’nin ön plana çıkardığı şer′î ilmin üçüncü anlamında eğitim ve
öğretime söz konusu olan bilgi alanlarının çoğunluğunun bir çatı altında
toplanmış olduğu görülmektedir. İlimleri bir araya toplayan en önemli etken ise
bütün varlık alanının sahibi olan Şârî’in maksadını anlama gayretidir. Bu
maksada ulaşmak için gereken bilgi alanları ve ilimler şer′î ilim tanımının
içine dâhil edilebilmektedir. Şârî’in maksadını anlama gayreti İslâm eğitim
tasavvurunun da gaye merkezinde bulunmaktadır. Varlığın çeşitli boyutları
olduğu için bunları anlamaya ve öğrenmeye yönelik atılan her adım bir manada
Şârî’in kendisine irca edilmektedir. İster dil ve edebî ilimler olsun ister
riyazî, tabiî ve hikemî gibi diğer ilimler olsun bütün eğitim öğretim faaliyet
alanına giren şeylerin tahsilinden maksat Şârî’i tanımak ve anlamaktır. Şer′î ilim yaklaşımıyla Allah Teâlâ’nın sahibi olduğu varlık alanının
tamamının öğretimi, eğitim tasavvurunun dâhilinde mümkün görülmüştür. Daha
önceki yüzyıllarda örnekleri bulunmakla birlikte XVIII. yüzyılda eğitim müfredatına
yönelik yazılan eserlerde de üçüncü şer′î ilim tanımındaki ilimlerin
çoğunluğunu kapsayan bakış açısının muhafaza edildiği görülmektedir.

Şer′î ilim bakış açısının aldığı nihaî şekil ile o döneme kadar yerleşmiş
olan eğitim tasavvurumuzda ön plana çıkan hususları şu şekilde ifade
edebiliriz. Öncelikli olarak şer′î ilim kavramının kazandığı anlam bütünlüğü
tespit edilmiştir. Burada verilen üç farklı döneme ait tanımlamalarda eğitimde
öğretime konu olan ilimlere yaklaşımın dışlayıcı değil kapsayıcı olduğu
görülmektedir. Özellikle üçüncü manadaki anlam genişliğine bakılarak eğitimde,
öğretime söz konusu âlet ilimlerinin ve aklî ilim alanlarının çoğunluğu şer′î
ilim tanımı içine dâhil edilmiştir.