ALTAY-SAYAN DAĞLARININ MÖ II. BİNDEN MS VI. YÜZYILA KADARKİ İKLİM TARİHİ
Authors: Durmaz Batın 
Published: July 2024

Türk tarihinin Altaylar ve Moğolistan’daki erken dönemlerinin yazımında göz ardı edilen hususlardan birisi de iklim tarihidir. Paleocoğrafik kronolojide doğal ortam içerisinde süregelen bir takım bölgesel ve güncel iklimdeki uzun süreli değişkenliklerin hava, iklim, çevre ve insan etkileşimi bağlamında şekillenmesinde statik ve dinamik bir yapıya sahip olan iklimsel etkinlikler gelişen çağdaş metriklere bağlı olarak iklim tarihi çalışmalarında önemli bir yer tutmaktadır. Yakın geçmişte gelişen teknoloji sayesinde iklim tarihi üzerine birçok çalışma yapılmıştır. Ancak klimatoloji çerçevesinde ele alınan bu çalışmalar, Türkiye’deki İslam öncesi Türk tarihi yazımında pek bilinmemektedir. Türkiye’deki tarihçilikte coğrafi tanımlamalar yapılırken iklim tarihi açısından problemli bir yazım tarzı uygulanmaktadır. Doğal iç süreçler ve dış zorlama etmenleri ile atmosfer bileşimindeki ya da arazi kullanımından kaynaklı sürekli antropojen (insan kaynaklı) değişikliklerdeki artışlar iklimsel değişebilirlik, ekseninde kısa ve uzun süreli ortam koşullarına zemin hazırlamaktadır. Bu açıdan ele alınan dönemin ve bölgenin iklimi ve bitki örtüsünü açıklamada mevcut durumları değil, incelenen dönemin iklim yapısını esas almak elzemdir. Bu çalışmada Altay-Sayan bölgesinde yaşanan iklim ve bitki örtüsü değişiklikleri ele alınmıştır. İklimsel olaylar ile mezkûr bölgede yaşamış olan topluluklar arasındaki ilişki irdelenmiştir. Çalışmanın çok boyutlu bir yapı ihtiva etmesinden mütevellit araştırmada karma yöntem metodunun kullanılması tercih edilmiştir. Klimatoloji çalışmalarında elde edilen, buzul çekirdekleri, göl sedimanları, ağaç halkaları, polen verileri ve toprak analizlerine dayanan, nicel verilerden hareketle insan ile doğa arasındaki ilişki örüntüsüne dair nitel metotlar çerçevesinde açıklamalar ortaya konulmuştur. İncelemede Altay-Sayanların iklim tarihinde öne çıkan bazı dönemler tespit edilmiştir. Araştırmanın zaman aralığına girmese de milattan önce IV. bin yıl ile milattan önce II. bin yıl arasında bölge ikliminin sıcak ve kurak olduğu tespit edilmiştir. Bu dönemde Altaylardan daha nemli bir iklimin egemen olduğu Minusinsk Çöküntü alanına Altay avcı toplayıcıları ile Baykal Erken Neolitik avcı toplayıcılarının göç ettiği tespit edilmiştir. Orta Holosen sıcak döneminde Altaylara ve Minusinsk’e Afanasiyevo çobanlarının da göç ettiği görülmektedir. Üç kültür grubunun Okunev’in ata soyunu oluşturduğu tespit edilmiştir. Milattan önce II. bin yıl civarında meydana gelen ve Kuzey Yarımküreyi etkileyen “4.2k” kuraklık fenomeninin Andronovo kültürünün Minusinsk’e göç etmesiyle paralellik arz ettiği tespit edilmiştir. Milattan önce XVII. yüzyıl, VIII. yüzyıl ve I. yüzyıl yüzyıllarda Altay-Sayanlarda iklim değişiklikleri ve anomalilerinin meydana geldiği tespit edilmiştir. Milattan önce XVII. yüzyılda Altaylarda yoğun bir buzul ilerlemesi tespit edilmiştir. Bu dönemde iklimin daha elverişli olduğu Turan-Uyuk ve Minusinsk çöküntülerinde Okunev kültürünün geliştiği görülmektedir. Milattan önce VIII. yüzyılda yaşanan Homeric Solar Minimumu ile bölgede bir nemli-yağışlı dönem oluşmuştur. Bu iklim değişikliği neticesinde İskit kültürünün ortaya çıktığı tespit edilmiştir. Milattan önce I. yüzyılda Okmok volkan patlamasının Altay-Sayan coğrafyasında bir soğuk dönemi tetiklediğine dair bulgular ortaya konulmuştur. Milattan sonra VI. yüzyılda yaşanan bir dizi volkan patlamasının Kuzey Avrasya’nın sosyal ve siyasal olarak etkilenmesine neden olduğu görülmektedir.