ABŞERON ARXİPELAQININ MEZOKAYNOZOY ÇÖKÜNTÜ KOMPLEKSİNDƏ KARBOHİDROGENLƏRİN GENERASİYA, AKKUMULYASİYA VƏ MİQRASİYASINA MÜASİR BAXIŞLAR
Authors: Məlahət Babayeva Məlahət Babayeva 
Published: November 2022

Məqalədə göstərilir ki, Cənubi Xəzər Çökəkliyində flüidlərın miqrasiyası, onların tələ və rezervuarlarda toplanması lateral miqrasiya əsasında baş verir ki, bu hərəkət trayektoriyası da hövzənin mərkəzi hissəsindən başlayaraq kənarlara doğru hərəkət edirlər.
Məqalədə həm də hövzədə yataqların formalaşması, neftin-qazın akkumulyasiya yerlərinin müəyyənləşdirilməsi, axtarış-kəşfiyyat işlərinin səmərəli aparılmasında palçıq vulkanlarının rolu barədə məlumat verilmişdir.
Məqalədə CXÇ-i üzrə karbohidrogen miqrasiyasını daha ətraflı öyrənmək məqsədilə hövzənin regional miqyasda təkamülünə baxılmış, Devondan başlayaraq müasir dövrə qədər olan zamanı əhatə etməsilə regionun əksər stratiqrafık şkalalarına uyğun gələn model tərtib edilmişdir.
Neftli-qazlı hövzələrdə KH-n generasiya şəraiti, akkumulyasiyası, yataqların formalaşması və flüidlərın miqrasiyası şəraitlərinin öyrənilməsi nəzəri və praktiki baxımdan çox yüksək əhəmiyyət kəsb edir.
Klassik nəzəriyyələrə görə KH-in paylanması, akkumulyasiyası, geokimyəvi proseslərin inkişafı ilkin və sonrakı miqrasiya mərhələlərinə ayrılır.
İlkin miqrasiya KH-in ana süxurlardan çıxaraq daha az sıxlıqlı süxurlarda toplanması, sonrakı miqrasiya isə onların kollektor süxurlardan miqrasiya edərək tektonik pozulmalara, çatlara, stratiqrafık qeyri-uyğunsuzluqlara, zəif örtüklü laylara daxil olma mərhələləridir. Miqrasiyalar şaquli və lateral istiqamətdə olurlar.
Lateral miqrasiya ilə hərəkət edən KH-lər yaxın ərazidəki tektonik pozulmaları, digər təbii maneələrə malik tələləri doldurduqdan sonra onun hərəkəti məhdudlaşır. Lakin bu maneələr zəif olarsa, KH kütlələri onları aşaraq ətrafdakı tələ və rezervuarları doldurur və hərəkət diapozonunu genişləndirirlər.
Şaquli miqrasiya isə qısa hərəkət trayektoriyasına malik olub yalnız aşağı horizontlardan üst təbəqələrə keçməsi ilə fərqlənir. Bu keçid təbəqələri əsasən güclü termobarik şəraitdə baş verdiyindən onlar nisbətən aşağı təzyiqə malik təbəqələri, palçıq vulkanlarının eruptiv aparatlarını, çatları, zəif örtüklü təbəqələri və s. maneələri keçərək yuxarı horizontlarda məskunlaşırlar.
Yüksək təzyiq altında baş verən miqrasiyalarda kəsilişin üst qatına ilkin növbədə qazlar, yüngül fraksiyalı neftlər və daha sonra irimolekullu KH-lər və hətta qətranlı birləşmələr hərəkət edirlər.
CXÇ-də KH-rin miqrasiyası və akkumulyasiyası prosesləri barədə iki fıkir mövcuddur və burada KH yataqlarının epigenetik yolla əmələgəlməsinin tərəfdarları hesab edirlər ki, flüidlərın miqrasiyası, onlarda tələ və rezervuarların toplanması lateral miqrasiya əsasında baş verir ki, bu hərəkət trayektoriyası da hövzənin mərkəzi hissəsindən başlayaraq kənarlara doğru hərəkət edirlər.
Geoloji zaman ərzində Miosen və Mezozoy komplekslərinin dərin hissəsində generasiya və akkumulyasiya olmuş KH-n əksər hissəsi yuxarıda göstərilən çıxışlar vasitəsilə şaquli üst qatlara hərəkət edərək Məhsuldar qatın əlverişli hissələrində toplaşmışlar.
KH-rin miqrasiyası, akkumulyasiyası və rezervuarların əmələgəlməsi üçün aşağıdakı şərtlərin mövcudluğu vacibdir. 1) geoloji; 2) tektonik; 3) termobarik; 4) hidrogeoloji və 5) geokimyəvi şəraitlər.
Yüxarıda adlarını çəkdiyimiz vacib geoloji şəraitlərdən başqa palçıq vulkanlarının da rolu çox yüksəkdir.
Açar sözlər: katagenetik proses, generasiya şəraiti, akkumulyasiya, miqrasiya, lateral miqrasiya, şaquli miqrasiya, termobarik-geokimyəvi şəraitlər, epigenetik-singenetik əmələgəlmələr, eruptiv aparat