WPROWADZENIE DO PRAWNO – SPOŁECZNYCH PROBLEMÓW ZARZĄDZANIA EDUKACJĄ W CZASACH KONFLIKTÓW ZBROJNYCH
Authors: Szlosek Franciszek 
Published: May 2024

Wojna w Ukrainie sprawiła, że dotychczasowy, znany i stabilny świat, dla milionów ludzi nie tylko w Środkowej Europie, załamał się rodząc poczucie zagrożenia, niepewności i niedowierzania. A dla Narodu Ukraińskiego przyniósł trudną do wyobrażenia traumę, będącą wynikiem ogromnych zniszczeń oraz śmierci żołnierzy i cywilów. Profesor Bogusław Śliwerski pisząc Słowo wstępne do książki W. Kremienia, Prezydenta Narodowej Akademii Pedagogicznych Nauk Ukrainy pt. Człowiek wobec wyzwań cywilizacji. Od przeszłości do przyszłości.(1) - tak scharakteryzował wojenne skutki rosyjskiej agresji na Ukrainę: ,,Jakże trudno jest czytać książkę tak głęboko osadzoną w kulturze humanizmu, kiedy trwa inwazja na suwerenne państwo, w wyniku której ginie ludność cywilna. W największych miastach tego państwa zrównano niemalże domy i infrastrukturę gospodarczą, instytucje publiczne, w tym m. in. szpitale, szkoły, przedszkola, ośrodki pomocy socjalnej, uczelnie akademickie, placówki kulturalne, wyznaniowe, tabor transportu publicznego itp.” Niszczycielski wpływ wojny odczuwają na sobie wszyscy obywatele Ukrainy, ale chyba najbardziej dzieci i młodzież w wieku szkolnym. Wojna zabrała im nie tylko normalne dzieciństwo czy okres dorastania, ale w zasadniczy sposób ograniczyła możliwości edukacyjne, determinujące przyszłość każdego z nich. W samej Ukrainie, z konieczności, rozpoczęto więc organizację nowego systemu edukacyjnego, opartego na doświadczeniach nauczania zdalnego, prowadzonego przez dwa lata w okresie pandemii COVID – 19. Później wprowadzono nauczanie hybrydowe, zwłaszcza na terenach odległych od działań wojennych. W przypadku wielu szkół, zwłaszcza szkół wyższych, nastąpiła ich relokacja z terenów przygranicznych do placówek bezpieczniej położnych. W części szkół i uczelni powrócono warunkowo do zajęć stacjonarnych. Natomiast tysiące dzieci i młodzieży emigrowało z Ukrainy do innych krajów, w tym głównie do Polski. Stąd przystosowywany do ciągle zmieniających się warunków wojennych ukraiński system edukacji musiał objąć swoim zasięgiem także tych młodych ludzi, którzy mimo pobytu za granicą, w dalszym ciągu chcieli pozostać uczniami ukraińskiego systemu oświatowego. Problem ten był i nadal jest trudny do rozwiązania ze względu na dużą mobilność rodzin ukraińskich posiadających status uchodźców wojennych, zmieniających, z różnych przyczyn, nie tylko miejsca pobytu w obrębie danego państwa, ale także w przestrzeni międzypaństwowej. Większość jednak uczniów ukraińskich, którzy znaleźli się poza swoją ojczyzną, trafiła do szkół państwa, które stało się miejscem ich aktualnego pobytu. Najwięcej dzieci i młodzieży z Ukrainy posiadających status uchodźcy wojennego przyjął polski system edukacyjny. Z danych Ministerstwa Edukacji i Nauki na dzień 24.11.2023 roku w polskich szkołach podjęło naukę prawie 184 tys. Uczniów z Ukrainy (2), co przed naszą oświatą, nauczycielami szkół, do których trafiły dzieci i młodzież ukraińska, zrodziło wiele nowych, niezwykle trudnych i niespodziewanych wyzwań. Jednym z najważniejszych problemów do przezwyciężenia stała się bariera językowa, która powoduje, że w procesie kształcenia cierpią trzy strony: uczeń ukraiński, uczeń polski i nauczyciel prowadzący zajęcia (3). Lista takich barier i wyzwań jest długa i ciągle jeszcze stanowi zbiór otwarty.Złożoność i waga zasygnalizowanych skutków agresji Rosji na Ukrainę w obszarze edukacji spowodowała, że oddajemy w Państwa ręce wyjątkowy numer International Journal of Legal Studies poświęcony procesowi dostosowywania ukraińskiego systemu edukacyjnego, w tym szkolnictwa wyższego, do warunków państwa będącego w stanie wojny. Na treść numeru składają się głównie artykuły naukowców z Ukrainy, reprezentantów nauk prawniczych, pedagogicznych i medycznych, którzy z różnych pozycji, dokonali analiz podstaw prawnych regulujących funkcjonowanie systemu oświaty i szkolnictwa wyższego w okresie działań wojennych oraz zaprezentowali ogólnokrajowe i autorskie ( własne ) raporty z badań dotyczące organizacji ukraińskiej edukacji w czasie wojny. Badania własne zostały wykonane w konkretnych placówkach edukacyjnych, wśród uczniów i nauczycieli, studentów i pracowników naukowo-dydaktycznych, a także wśród ścisłej kadry kierowniczej kilku uniwersytetów. Zebrany materiał źródłowy pozwolił, między innymi, na znakomite zaprezentowanie działalności szkół przygranicznych, a zwłaszcza szkół zlokalizowanych w Obwodzie Sumskim, który ma najdłuższą granicę z Rosją ze wszystkich ukraińskich obwodów. Inne wyniki badań autorskich pozwalają Czytelnikowi na zrozumienie istoty relokacji uczelni wyższych, jako nowej formy organizacyjnej szkolnictwa wyższego w Ukrainie. Obiektami i zarazem terenem badań, w tym przypadku, były: Chersoński Uniwersytet Państwowy oraz Narodowy Przykarpacki Uniwersytet im. W. Stefanyka w roli bazy relokacji. W numerze znajdą Państwo również informacje, oparte na analizie stosownych aktów prawnych i badań sondażowych, dotyczące działań organizacyjno – adaptacyjnych, jakie podjęło Państwo Polskie, nasz system oświatowy, polskie szkoły by udzielić pomocy w zakresie edukacji uczniom z Ukrainy, posiadającym status uchodźcy wojennego. Zapraszamy zatem do lektury tego niewątpliwie wyjątkowego numeru International Journal of Legal Studies, w którym znajdziecie Państwo rzetelny, komunikatywnie nakreślony obraz ukraińskiej edukacji funkcjonującej w warunkach wojny. Poznacie w szczegółach rodzaj i zakres wyzwań edukacyjnych, jakie przed Ukrainą, jej oświatą i szkolnictwem wyższym, postawiła niespodziewana agresja zbrojna oraz ewolucję sposobów ich rozwiązywania. Ważnym uzupełnieniem jest tekst o sytuacji tysięcy ukraińskich uczniów, którzy w wyniku wojny trafili do polskich szkół i mimo wielu barier - kontynuują swoją naukę.