Η μέση εκπαίδευση στα Τρίκαλα 1881-1922 μέσα από αρχειακές πηγές
Authors: Φαλαγκάρα Θεοδώρα 
Published: April 2024

Η παρούσα διατριβή έχει ως θέμα τη μέση εκπαίδευση στα Τρίκαλα από το 1881 ως το 1922, σε μια περίοδο ιδιαίτερα δύσκολη, καθώς οι συνθήκες – ιστορικές, οικονομικές και κοινωνικές – δεν ευνοούσαν την οργάνωση και εξάπλωση σχολικού δικτύου. Ερευνά διεξοδικά τα αρχεία του πρώτου – και μοναδικού μέχρι το 1889 – στη Δυτική Θεσσαλία Γυμνασίου και των τριών Ελληνικών σχολείων της πόλης (Βιβλίο Πράξεων, Μαθητολόγια, Γενικοί και Ειδικοί Έλεγχοι, Βιβλία Πιστοποιητικών Σπουδής, Βιβλίο Υλικού). Πρόκειται γα πλούσιο πρωτογενές υλικό, το οποίο εμπλουτίστηκε με υλικό από τα Γενικά Αρχεία του Κράτους, την Ιερά Μητρόπολη Τρίκκης και Σταγών, τις τοπικές βιβλιοθήκες, τον Τύπο της εποχής, και πλαισιώθηκε με βιβλιογραφικές αναφορές. Η έρευνα ξεκινά το 1881, έτος ορόσημο για τα Τρίκαλα και όλη τη Θεσσαλία, καθώς τότε απελευθερώνονται από τον οθωμανικό ζυγό και ενσωματώνονται στον εθνικό κορμό, και ολοκληρώνεται το 1922-23, με τη Μικρασιατική Καταστροφή και την εμφάνιση των πρώτων προσφύγων μαθητών στα σχολεία της πόλης. Προσεγγίζει τη δημόσια και ιδιωτική δευτεροβάθμια εκπαίδευση αγοριών και κοριτσιών, με στόχο αφενός να αναδείξει ανεξερεύνητα ιστορικά τεκμήρια και να καλύψει ένα κενό στην τοπική εκπαιδευτική ιστορία και αφετέρου να τονίσει την αμφίδρομη σχέση, την αλληλεπίδραση εκπαίδευσης – κοινωνίας. Το υλικό προσεγγίστηκε με τη μέθοδο της ανάλυσης περιεχομένου, της πλέον ενδεδειγμένης για τη μελέτη γραπτών τεκμηρίων και εκπαιδευτικών ντοκουμέντων, και, συμπληρωματικά με την ιστορικο-συγκριτική μέθοδο, ώστε να διερευνηθεί πλήρως το θέμα. Προηγήθηκε η διατύπωση των ερευνητικών ερωτημάτων που αφορούσαν τον τρόπο λειτουργίας της εκπαίδευσης κατά την εξεταζόμενη περίοδο, τους παράγοντες που επηρέασαν τη λειτουργία, τη σχέση εκπαίδευσης – κοινωνίας, τον ρόλο του φύλου σε σχέση με την πρόσβαση στα σχολεία και την πορεία της φοίτησης, τον ρόλο της κοινωνικής και γεωγραφικής προέλευσης των μαθητών/μαθητριών αναφορικά με τη φοίτηση και την επίδοση, καθώς και η διατύπωση δύο υποθέσεων για τη σχέση σχολείου και αναπαραγωγής κοινωνικών δομών και για τον ρόλο του σχολείου ως φορέα αναπαραγωγής της κυρίαρχης ιδεολογίας. Οι απαντήσεις δίνονται στα σχετικά κεφάλαια και τις συναφείς ενότητες. Η διατριβή αποτελείται από δύο μέρη και εννιά συνολικά κεφάλαια, τις πηγές και τη βιβλιογραφία και, τέλος, το παράρτημα. Στο πρώτο μέρος και στα κεφάλαια που αφορούν τα Τρίκαλα και την ελληνική εκπαίδευση από την περίοδο της Οθωμανοκρατίας μέχρι την εθνική τραγωδία της Μ. Ασίας, ορίζεται το ιστορικό πλαίσιο ως βασικό σημείο αναφοράς και σύγκρισης της εκπαιδευτικής κατάστασης των Τρικάλων με αυτή της υπόλοιπης ελληνικής επικράτειας. Στο δεύτερο μέρος παρουσιάζεται αναλυτικά το δευτεροβάθμιο σχολικό δίκτυο που αναπτύχθηκε μετά την απελευθέρωση της πόλης, σχεδόν από μηδενική βάση. Ειδικότερα, δίνεται πλήρης, όσο το επιτρέπουν, βέβαια, τα διασωθέντα αρχεία, εικόνα της μέσης εκπαίδευσης αγοριών και κοριτσιών, της φοίτησης, όπως αυτή διαμορφώθηκε από ιδεολογικούς, κοινωνικούς και οικονομικούς παράγοντες, της κοινωνικής και γεωγραφικής προέλευσης των μαθητών/μαθητριών, της διαγωγής, της επίδοσης, της σχολικής ζωής, του διδακτικού και βοηθητικού προσωπικού. Επίσης σκιαγραφείται η ιδιωτική μέση εκπαίδευση και περιγράφεται η υλικοτεχνική υποδομή των σχολείων. Έπειτα, παρουσιάζονται απόφοιτοι του Γυμνασίου Τρικάλων που δραστηριοποιήθηκαν και διακρίθηκαν σε διάφορους τομείς και επηρέασαν την τοπική και ελληνική κοινωνία και ιστορία. Τέλος, παραθέτονται τα συμπεράσματα. Μετά από τη μελέτη – ανάλυση του αρχειακού υλικού, σε συνάρτηση με τα ερευνητικά ερωτήματα, διαπιστώθηκε ότι το σχολικό δίκτυο των Τρικάλων εξαπλώθηκε σταδιακά, ενώ η ίδρυση του Γυμνασίου έπαιξε καταλυτικό ρόλο στην προώθηση της εκπαίδευσης. Η λειτουργία των σχολείων βασίστηκε στα διατάγματα που ίσχυαν για όλες τις ελληνικές περιοχές και επηρεάστηκε, όπως και η φοίτηση, από τις δύσκολες οικονομικές συνθήκες, τα υψηλά εκπαιδευτικά τέλη, την κοινωνικοοικονομική κατάσταση των οικογενειών, τις αποστάσεις των χωριών από την πόλη, τις στρατιωτικές συγκρούσεις, τις αντιλήψεις της εποχής, τις ιδεολογικές αγκυλώσεις και τα πολιτικά γεγονότα. Πιο συγκεκριμένα, η συντριπτική πλειοψηφία του μαθητικού πληθυσμού ήταν αγόρια. Οι περισσότεροι μαθητές ήταν Τρικαλινοί, παιδιά αγροτών, χωρίς όμως το ποσοστό τους να είναι υψηλό, σε σχέση με τον ενεργό πληθυσμό αυτής της επαγγελματικής ομάδας, ενώ οι υπόλοιπες επαγγελματικές κατηγορίες, κυρίως δημοσίων υπαλλήλων, ελεύθερων επαγγελματιών και εμπόρων εκπροσωπούνται δυναμικά. Το ίδιο ισχύει και για την επίδοση των μαθητών. Αρκετοί από αυτούς διακρίθηκαν αργότερα σε διάφορους τομείς της δημόσιας ζωής. Φαίνεται, λοιπόν, αφενός ότι υπήρχε έντονη αλληλεπίδραση κοινωνίας – εκπαίδευσης και αφετέρου ότι το σχολείο αντανακλά τις ταξικές διακρίσεις της κοινωνίας, αναπαράγει τις κοινωνικές δομές και την κυρίαρχη ιδεολογία κάθε εποχής, την ιδεολογία της εξουσίας, που διαμορφώνει τη δομή και τα χαρακτηριστικά του εκπαιδευτικού συστήματος και την ιδεολογία της κυρίαρχης αστικής τάξης.