Πρώιμα ξυλόγλυπτα τέμπλα σε πρόστυπη τεχνική της Ιεράς Μητροπόλεως Δημητριάδος και Αλμυρού
Authors: Ευγενικός Πάρις 
Published: September 2021

Η παρούσα διατριβή έχει αντικείμενο έρευνας τα πρώιμα ξυλόγλυπτα τέμπλα σε πρόστυπη τεχνική της Ιεράς Μητροπόλεως Δημητριάδος και Αλμυρού. Στόχος της εργασίας είναι να συμβάλει στη μελέτη μιας σημαντικής και ενδιαφέρουσας πτυχής της μεταβυζαντινής τέχνης και να καλύψει το κενό που υπάρχει στην έρευνα, καθώς το θέμα δεν έχει μελετηθεί συστηματικά και είναι εμφανής η απουσία μιας συνθετικής εργασίας για τα πρώιμα ξυλόγλυπτα σύνολα της Ανατολικής Θεσσαλίας. Η συγκέντρωση και η καταλογογράφηση του υπό εξέταση υλικού στηρίχθηκε κυρίως στις επιτόπιες έρευνες, καθώς το μεγαλύτερο μέρος είναι αδημοσίευτο, με αποσπασματικές έως ανύπαρκτες βιβλιογραφικές αναφορές. Εντοπίσθηκε ένας αρκετά σημαντικός αριθμός ολόκληρων ή αποσπασματικά σωζόμενων ξυλόγλυπτων τέμπλων, που κατατάχθηκαν τυπολογικά σε τέσσερις κύριες ομάδες, όπου καθεμιά παρουσιάζει και επιμέρους ιδιαίτερα μορφολογικά και τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά. Εντοπίσθηκαν, επίσης, ορισμένα τέμπλα που αποτελούν έργα μεμονωμένα (unica), καθώς διαφοροποιούνται αισθητά όχι μόνο στη διάρθρωση, αλλά και στη διακόσμηση σε σχέση με τα υπόλοιπα σύνολα. Η έρευνα κατέδειξε ότι τα υπό εξέταση ξυλόγλυπτα τέμπλα παρουσιάζουν ομοιότητες με σύνολα της ευρύτερης περιοχής του θεσσαλικού και βορειοδυτικού ηπειρωτικού χώρου επιβεβαιώνοντας την ύπαρξη ενός διαύλου επικοινωνίας ανάμεσα στις ανωτέρω γεωγραφικές ενότητες. Ωστόσο, η παραγωγική δραστηριότητα των ξυλόγλυπτων τέμπλων στην Ανατολική Θεσσαλία αποδεικνύει ότι ο χώρος αποτελούσε σημαντικό καλλιτεχνικό κέντρο κατά την πρώιμη μεταβυζαντινή περίοδο, από τα μέσα του β΄ μισού του 16ου και κυρίως στον 17ο αι. γεγονός που συνδέεται με τις κοινωνικοπολιτικές - οικονομικές συνθήκες που επικρατούσαν στην περιοχή. Επιπλέον, τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που παρουσιάζουν τα σύνολα των ομάδων Α΄ και Β΄ τόσο στη διάρθρωση όσο και σε μορφολογικά γνωρίσματα, μας επιτρέπουν να υποστηρίξουμε την άποψη για ύπαρξη τουλάχιστον δύο τοπικών συνεργείων ξυλογλυπτών, που δραστηριοποιήθηκαν στους ορεινούς όγκους της Όσσας και του Πηλίου. Η σχεδιαστική ακρίβεια στη διάταξη των θεμάτων και ο προσεγμένος τρόπος της σχεδόν αυτούσιας απόδοσης των εικονογραφικών σχεδίων σε συγκεκριμένα σημεία του ξυλόγλυπτου φορέα επιβεβαιώνει τους πιθανούς συμβολισμούς που υποκρύπτουν και παράλληλα πιστοποιεί ότι οι τεχνίτες αντέγραφαν και αναπαρήγαγαν αποκρυσταλλωμένους εικονογραφικούς τύπους με τη χρήση ανθιβόλων. Τα περισσότερα μοτίβα έλκουν την καταγωγή τους στην ύστερη αρχαιότητα και κυρίως στην παλαιοχριστιανική και βυζαντινή εποχή, επιβεβαιώνοντας την αδιάσπαστη συνέχεια μιας μακραίωνης καλλιτεχνικής παράδοσης. Τα σχέδια αποτελούν θρησκευτικά σύμβολα, εμπνευσμένα από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη αλλά και οι εικονογραφικές συνθέσεις εμπεριέχουν σαφείς αναφορές και συμβολισμούς με σωτηριολογικό, δογματικό και εσχατολογικό περιεχόμενο. Ωστόσο, η επιλογή του διακόσμου, εκτός από τον θεολογικό χαρακτήρα, έχει και διακοσμητικό ρόλο, καθώς ορισμένα σχέδια κατά την μεταβυζαντινή περίοδο πιθανώς απώλεσαν το βαθύ συμβολισμό τους. Μέσα από τη μελέτη των πρώιμων ξυλόγλυπτων τέμπλων σε πρόστυπη τεχνική καθίσταται εφικτή η σκιαγράφηση της εξελικτικής πορείας και των τάσεων της ξυλογλυπτικής τέχνης στην περιοχή της Ανατολικής Θεσσαλίας σχεδόν για δύο αιώνες, από τα μέσα του 16ου αι. έως τις αρχές του 18ου αι.