Η ελληνιστική ανάγλυφη κεραμική από τους νεωσοικούς των ακαρνανικών οινιάδων
Authors: Τσαντήλα Βασιλική 
Published: August 2021

Αντικείμενο της μελέτης αποτελεί η ελληνιστική κεραμική με ανάγλυφη διακόσμηση που βρέθηκε στην ανασκαφή των νεωσοίκων (1989-1995) στους Οινιάδες της Ακαρνανίας. Αυτή διαρθρώνεται σε πέντε κεφάλαια. Στο Ι σκιαγραφείται η ιστορία της πόλης. Στο ΙΙ παρουσιάζονται τα βασικά τοπογραφικά στοιχεία της πόλης και τα ανασκαφικά δεδομένα των νεωσοίκων. Από τη μελέτη της στρωματογραφίας και του συνόλου των ευρημάτων της ανασκαφής (βλ. Παραρτήματα 1 και 2) συνάγεται ότι οι νεώσοικοι χρησιμοποιούνταν μέχρι το τέλος του 2ου-αρχές 1ου αι. π.Χ. Το κεφάλαιο ΙΙΙ επικεντρώνεται στην ιστορία της έρευνας της ελληνιστικής ανάγλυφης κεραμικής στην Αιτωλοακαρνανία και στα νησιά του Ιονίου. Σκιαγραφούνται τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των τοπικών εργαστηρίων (και κυρίως αυτών της Αρσινόης, της Ναυπάκτου, του Θέρμου και του Στράτου). Στο κεφάλαιο IV, το οποίο αποτελεί την καρδιά της μελέτης, αφορά στα ανάγλυφα αγγεία που βρέθηκαν στους νεώσοικους. Αν και μελετήθηκαν περισσότερα από 750 θραύσματα στο πρώτο μέρος του κεφαλαίου αναλύονται εργαστηριακά, τυπολογικά και εικονογραφικά 487 θραύσματα ανάγλυφων αγγείων (κυρίως σκύφων) και στο δεύτερο 13 μήτρες που χρησίμευαν για την κατασκευή τους. Τα ανάγλυφα αγγεία προέρχονται στην πλειονότητά τους (τα 2/3 περίπου) από άλλα κέντρα παραγωγής (Αθήνα, Άργος, Κόρινθος, Έφεσος-Δήλος, Ολυμπία και Ήλιδα, Αίγιο και Λουσούς, Κεντρική Ιταλία και Αδριατική-περιοχή της σημερινής Κροατίας) και χρονολογούνται από το τελευταίο τέταρτο του 3ου αι. π.Χ. μέχρι και τις πρώτες δεκαετίες του 1ου αι. π.Χ. Απ’ όλα αυτά τα εργαστήρια ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα εισηγμένα ανάγλυφα αγγεία από το Αίγιο, για το οποίο οι γνώσεις μας μέχρι σήμερα ήταν ελάχιστες. Αποδεικνύεται ότι η πόλη αυτή παρήγαγε τα ποιοτικά «ανώτερα» ανάγλυφα αγγεία της περιοχής, δεχόμενη εφεσιακές-ιωνικές, αλλά και ιταλικές επιδράσεις. Επίσης, ότι η εξαγωγική του εμβέλεια ήταν ευρύτερη από αυτή που είχε καθορίσει ο Siebert το 1978, επεκτείνεται δηλαδή και εκτός των ορίων της Πελοποννήσου (πιθανότατα μέχρι και τη νότια Ιταλία). Η πληθώρα εισηγμένων αγγείων στους Οινιάδες από όλες αυτές τις περιοχές (κυρίως μέχρι τα μέσα του 2ου αι. π.Χ.), η οποία διαπιστώνεται στις περισσότερες περιπτώσεις για πρώτη φορά και σε άλλες σε πρωτοφανείς ποσότητες, αποδεικνύει τη μεγάλη ακμή και τη σπουδαιότητα του λιμανιού των Οινιαδών για το διαμετακομιστικό εμπόριο (μέχρι και το τέλος του 2ο-αρχές 1ου αι. π.Χ.). Το υπόλοιπο 1/3 των αγγείων που βρέθηκαν στους νεώσοικους έχουν κατασκευαστεί από δυο τοπικά εργαστήρια της πόλης που φαίνεται πως παρήγαγαν ανάγλυφους σκύφους αποκλειστικά για «εσωτερική κατανάλωση» (δεν έχουν εντοπιστεί εκτός Αιτωλοακαρνανίας). Η παραγωγή του τοπικού εργαστηρίου Α χρονολογείται στο β΄ μισό του 2ου αι. π.Χ. και είναι λίγο πρωϊμότερη του Β. Οι σκύφοι του κοσμούνται με πρωτότυπα θέματα και δεν φαίνεται να έχουν κάποια ιδιαίτερη προσωπικότητα ή «ομοιομορφία» ως προς τη διακόσμηση τους. Η παραγωγή του δηλαδή εμφανίζει ετερόκλητες επιρροές, όπως εξάλλου και η παραγωγή ορισμένων άλλων εργαστηρίων της Αιτωλοακαρνανίας (Αρσινόη, Στράτος και Θέρμος). Το τοπικό εργαστήριο Β (προς το τέλος του 2ου αι. π.Χ. και μέχρι τις τρεις πρώτες δεκαετίες του 1ου αι. π.Χ.) παράγει κυρίως απομιμήσεις των εφεσιακών-ιωνικών σκύφων. Ωστόσο τα αγγεία αυτά φέρουν εντελώς πρωτότυπα (τοπικής έμπνευσης) μετάλλια στη βάση τους, τα οποία απαντώνται ταυτόχρονα και σε διάφορες άλλες πόλεις της Αιτωλοακαρνανίας, της Αχαΐας και της Αρκαδίας (κυρίως στη Ναύπακτο, το Αίγιο και τους Λουσούς). Διαπιστώθηκε επομένως μια «κοινή γλώσσα» στην παραγωγή των εργαστηρίων της περιοχής (τόσο ως προς το σχήμα των αγγείων, όσο και ως προς το θεματολόγιο της διακόσμησης) που οφειλόταν ασφαλώς στη γειτνίασή τους και στο έντονο εμπόριο αγγείων, αλλά και «σφραγίδων» και ίσως και μητρών που χρησιμοποιούνταν για την κατασκευή τους. Επομένως, η φυσιογνωμία (τεχνοτροπικό ύφος) των εργαστηρίων παραγωγής ανάγλυφης κεραμικής στην περιοχή του Πατραϊκού και δυτικού Κορινθιακού κόλπου είναι εντελώς πρωτότυπη και επηρεασμένη σε μέγιστο βαθμό από τους θαλάσσιους εμπορικούς δρόμους της εποχής. Το κεφάλαιο V της μελέτης αποτελεί ουσιαστικά μια ανακεφαλαίωση των συμπερασμάτων που προέκυψαν από τη μελέτη της ανάγλυφης κεραμικής όλων των εργαστηρίων.