Zagrożona przyszłość miast − aspekty środowiskowe i demograficzne
Authors:   Katedra Logistyki Społecznej, Wydział Zarządzania, Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach, Katowice, Polska, Szołtysek Jacek , Trzpiot Grażyna ,   Katedra Demografii i Statystyki Ekonomicznej, Wydział Informatyki i Komunikacji, Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach, Katowice, Polska
Published: January 2024

Zagrożona przyszłość miast to temat dla wielu kontrowersyjny, niepewny i ocierający się o futurologię. Krytycy podejścia „nienaukowego” znajdą zapew- ne wiele argumentów na to, by z książką rozprawić się wedle z góry założonego planu: brak dowodów na wpływ ludzi na stan środowiska, ocena stanu środowi- ska jest wyolbrzymiona i zbyt pesymistyczna, przewidywanie przyszłości w tym zakresie jest pozbawione podstaw naukowych oraz że takie postawienie sprawy jest demotywujące. Tymczasem życie weryfikuje takie poglądy. Dynamicznie zmieniające się uwarunkowania środowiskowe zaskakują nawet pesymistów. Jak wynika z Raportu „Climate Change 2023”1, „Działalność człowieka, głów- nie poprzez emisje gazów cieplarnianych, jednoznacznie spowodowała globalne ocieplenie, a w latach 2011-2020 temperatura powierzchni Ziemi osiągnęła 1,1°C powyżej poziomu z lat 1850-1900. Globalna emisja gazów cieplarnianych nadal wzrasta, przy nierównym historycznym i bieżącym wkładzie wynikającym z niezrównoważonego zużycia energii, użytkowania gruntów i zmiany użytko- wania gruntów, stylu życia oraz wzorców konsumpcji i produkcji w różnych regionach, między krajami i w ich obrębie, a także wśród osób fizycznych. Temperatura powierzchni Ziemi rosła szybciej od 1970 roku niż w jakimkolwiek innym 50-letnim okresie w ciągu co najmniej ostatnich 2000 lat. Na obszarach miejskich zaobserwowane zmiany klimatu spowodowały niekorzystny wpływ na zdrowie ludzi, źródła utrzymania i kluczową infrastrukturę. W miastach nasiliły się ekstremalne temperatury. Infrastruktura miejska, w tym systemy transporto- we, wodne, sanitarne i energetyczne, została naruszona przez ekstremalne i po- wolne zdarzenia2, co spowodowało straty ekonomiczne, zakłócenia w świadcze- niu usług i negatywny wpływ na dobrostan. Zaobserwowane negatywne skutki koncentrują się wśród zmarginalizowanych ekonomicznie i społecznie miesz- kańców miast. Nastąpiły powszechne i szybkie zmiany w atmosferze, oceanach, kriosferze i biosferze. Spowodowane przez człowieka zmiany klimatu już teraz wpływają na wiele ekstremalnych zjawisk pogodowych i klimatycznych w każ- dym regionie na całym świecie. Doprowadziło to do rozległych negatywnych skutków i związanych z nimi strat i szkód dla przyrody i ludzi. Wrażliwe spo- łeczności, które w przeszłości w najmniejszym stopniu przyczyniły się do obec- nych zmian klimatu, są nieproporcjonalnie dotknięte tymi zmianami. Istnieją ograniczenia zdolności adaptacyjnych i przystosowawczych dla niektórych sys- temów ludzkich i naturalnych przy globalnym ociepleniu o 1,5°C, a z każdym przyrostem ocieplenia straty i szkody będą rosły. Ścieżki rozwoju obrane przez kraje na wszystkich etapach rozwoju gospodarczego mają wpływ na emisje ga- zów cieplarnianych oraz wyzwania i możliwości w zakresie łagodzenia zmian klimatu, które różnią się w zależności od kraju i regionu. Im dłużej opóźnia się redukcja emisji, tym mniej jest skutecznych opcji adaptacyjnych”3. Zadaniem autorów tej publikacji nie jest prowadzenie dyskusji ze zwolen- nikami sceptycyzmu globalnego ocieplenia na temat samego zjawiska i jego przejawów, lecz zwrócenie uwagi na istotę zanieczyszczeń, nasilających się we współczesnych miastach, ich wpływ na funkcjonowanie miast oraz wskazanie generalnych kierunków w podejmowaniu decyzji przez miasta, które nie powin- ny pogarszać sytuacji, ale ją poprawiać. Nawiasem mówiąc, 97 na 100 eksper- tów klimatu sądzi, że to ludzie powodują globalne ocieplenie4. Monografia skupia się na dwóch obszarach: zagrożenia ekologiczne i ich wpływ na funkcjonowanie miast oraz zagrożenia pochodzenia demograficznego. Rozdział 1 przedstawia miasto jako habitat kształtujący podstawy bytu człowie- ka, zagrożenia o charakterze egzo- i endogenicznym, a także w podziale na śro- dowiskowe i demograficzne, oraz scenariusze przyszłości miast zagrożonych ekologicznie. To treści wprowadzające w rozważania kolejnych rozdziałów. Rozdział 2 prezentuje zagrożenia środowiskowe dla funkcjonowania i przyszło- ści miast. Omówiono w nim: zagrożenia ze strony zanieczyszczenia powietrza, zanieczyszczenie hałasem, światłem, gleby, problemy związane z wodą, suszą, miejskie wyspy ciepła, wpływ roślinności na życie mieszkańców. Każdorazowo wskazano na najważniejsze aspekty związane z omawianymi kwestiami w kon- tekście miast oraz wskazano główne kierunki działań, jakie miasta mogą podej- mować, by z powstającymi zagrożeniami sobie radzić. Rozdział 3 porusza tema- tykę demografii traktowanej jako imperatyw zmian w miastach. Omówiono w nim depopulację w Europie, kwestię starzenia się ludności, stan ludności w Unii Europejskiej w styczniu 2023 roku oraz demograficzny obraz miast w Pol- sce. Zwrócono też uwagę na depopulację miast Polski. Rozdział 4 zawiera omówie- nie wybranych środowiskowych implikacji dla jakości życia mieszkańców miast. Zwraca uwagę na zależność między zanieczyszczeniem powietrza a przedwcze- snymi zgonami w Unii Europejskiej i w Polsce, hałasem a zdrowiem mieszkań- ców miast, klimatem a jakością zdrowia mieszkańców miast. W ostatnim punk- cie tego rozdziału podjęto tematykę wpływu zmian klimatycznych na procesy demograficzne. Wpływ tego zjawiska na funkcjonowanie organizmu człowieka jest bardzo znaczący. Wysokie temperatury stanowią duże obciążenie dla orga- nizmu, co dodatkowo jest spotęgowane w miastach, gdzie temperatura w sło- neczne dni osiąga zagrażające zdrowiu i życiu mieszkańców wartości. Miejska wyspa ciepła ma znaczący wpływ na zwiększenie się częstotliwości występowa- nia udarów cieplnych, jak również wpływa na zaostrzenie się chorób układu oddechowego oraz krążenia. Szczególnie zagrożone są osoby starsze, u których tolerancja na wysokie temperatury jest znacznie mniejsza niż u osób młodych. Narażone są także osoby osłabione oraz niepełnosprawne. Wysokie temperatury mają również negatywny wpływ na inne żyjące w obszarze miejskim stworze- nia, zarówno te domowe, jak i dzikie. W warunkach miejskiej wyspy ciepła ro- śliny mogą wytwarzać więcej alergenów, co także ma negatywny wpływ na funkcjonowanie mieszkańców5. Zakończenie zawiera z jednej strony rozważania na temat trendów kształtują- cych przyszłość miast do 2050 roku, a z drugiej jest podsumowaniem wszystkich rozważań, przeprowadzonym w taki sposób, by nie powtarzać myśli uprzednio zawartych w rozdziałach, ale wskazać na zagrożenia dla przyszłości miast. Przekazując Czytelnikom niniejszą pracę, wyrażamy nadzieję, że zamiesz- czone w niej idee oraz poglądy będą źródłem wielu inspirujących przemyśleń.