Κρίση και κατάρρευση της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης
Authors: Κεσσόπουλος Αλέξανδρος 
Published: September 2021

Στις αρχές της δεκαετίας του ’30 το ντόμινο των συνεπειών της διεθνούς ύφεσης έπληξε και την ήδη επιβαρημένη από τους επαχθείς όρους της Συνθήκης των Βερσαλλιών γερμανική οικονομία. Απέναντι στην επιτακτική ανάγκη της δημοσιονομικής εξυγίανσης, οι πολιτικές δυνάμεις της χώρας διχάστηκαν ως προς τον τρόπο κατανομής των βαρών της κρίσης, με αποτέλεσμα να διαλυθεί, το Μάρτιο του 1930, ο τελευταίος πλειοψηφικός κυβερνητικός συνασπισμός της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Η νέα κυβέρνηση μειοψηφίας υπό τον Καγκελάριο Μπρύνινγκ έκρινε σκόπιμο να αντιμετωπίσει την οικονομική κατάσταση έκτακτης ανάγκης μέσω της διασταλτικής ερμηνείας του άρθρου 48 του Συντάγματος, το οποίο προέβλεπε τη δυνατότητα του Προέδρου του Ράιχ να λαμβάνει εξαιρετικού χαρακτήρα μέτρα για την αποκατάσταση της δημόσιας ασφάλειας και τάξης. Στο επίπεδο της λειτουργίας των θεσμών η επιλογή αυτή δεν συνεπαγόταν απλώς την καταστρατήγηση του δικαίου της ανάγκης, που ουσιαστικά μετατράπηκε σε νομική βάση για την άσκηση της οικονομικής πολιτικής της χώρας, αλλά και τη de facto συρρίκνωση του ρόλου της λαϊκής αντιπροσωπείας. Ο σταδιακός μετασχηματισμός του τρόπου λειτουργίας του πολιτεύματος δεν θα καθίστατο ενδεχομένως δυνατός χωρίς τη διατύπωση μιας συνταγματικής θεωρίας, η οποία επιχείρησε στην πραγματικότητα να νομιμοποιήσει, τόσο νομικά όσο και ιδεολογικά, τη συγκέντρωση υπερεξουσιών στα χεριά των φορέων της εκτελεστικής εξουσίας. Στην πρωτοπορία του συγκεκριμένου θεωρητικού εγχειρήματος βρέθηκε ο Καρλ Σμιτ, ο οποίος διατύπωσε την άποψη ότι σε συνθήκες κρίσης έπρεπε πρωτίστως να διασφαλίζεται η πολιτική ενότητα του γερμανικού λαού. Με βάση αυτό το επιχείρημα, ο Σμιτ από τη μία πλευρά καταφέρθηκε κατά της λειτουργίας της Βουλής, η οποία, λόγω του κατακερματισμού της, οδηγούσε το πολιτικό σύστημα σε αδράνεια, ενώ από την άλλη τάχθηκε υπέρ της λήψης των κρίσιμων αποφάσεων από ένα μονοπρόσωπο όργανο, ικανό να ενσαρκώνει την ενότητα του λαού. Με άλλα λόγια, το σμιτιανό έργο αμφισβήτησε ευθέως το φιλοσοφικό θεμέλιο της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, τη σχετική αξία κάθε πολιτικής άποψης, προκειμένου να νομιμοποιήσει την απολυτοποίηση / θεολογικοποίηση ενός προγράμματος αυστηρής λιτότητας, το οποίο και εφαρμόσθηκε απαρέγκλιτα στη Γερμανία από τα μέσα του 1930 έως τα μέσα του 1932. Αυτή η διαλεκτική σχέση της συνταγματικής θεωρίας με την πράξη, δηλαδή η αντιθετικιστικού χαρακτήρα ερμηνεία του δικαίου της ανάγκης ως νομιμοποιητική βάση της αποψίλωσης του Κοινοβουλίου από τη νομοθετική του αρμοδιότητα, είχε ως συνέπεια την όξυνση της κρίσης τόσο σε κοινωνικό όσο και σε θεσμικό επίπεδο. Από τη στιγμή, δηλαδή, που το Ράιχσταγκ δεν συμμετείχε πλέον ενεργά στη χάραξη και εφαρμογή της οικονομικής πολιτικής, αλλά απλώς επικύρωνε, δια της ανοχής του, ένα πρόγραμμα αποδιάρθρωσης του κράτους πρόνοιας, ήταν επόμενο ότι θα επερχόταν η διάρρηξη του δεσμού αντιπροσώπευσης ανάμεσα στην κοινωνική πλειοψηφία και τα κόμματα του δημοκρατικού τόξου. Στις εκλογές του Ιουλίου του 1932, λοιπόν, το εθνικοσοσιαλιστικό κόμμα κατόρθωσε να θριαμβεύσει με ένα ποσοστό της τάξης του 38%, ενώ έξι μήνες αργότερα ο αρχηγός του, Άντολφ Χίτλερ, διορίσθηκε με νομότυπο τρόπο Καγκελάριος.Συμπερασματικά, με πεδίο αναφοράς τον τρόπο λειτουργίας των θεσμών στα χρόνια της κρίσης (1930-33), η παρούσα διατριβή επιχειρεί να συσχετίσει τις επιμέρους συγκρούσεις που έλαβαν χώρα στο πολιτικό, το θεωρητικό και το κοινωνικο-οικονομικό επίπεδο κατά την ταραχώδη αυτή περίοδο, ούτως ώστε να φωτίσει τις αιτίες της αποσταθεροποίησης και τελικά της κατάρρευσης της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης.