Πολυγλωσσία και γλωσσομάθεια στα Βαλκάνια (β΄μισό 15ου-μέσα 19ου αιώνα)
Authors: Ζίβκοβα Μπορισλάβα 
Published: May 2021

Η διδακτορική μας διατριβή προσεγγίζει το βαλκανικό φαινόμενο της πολυγλωσσίας και της εκμάθησης γλωσσών από ιστορική άποψη. Στην πραγματικότητα, αυτό το ευρέως εκδηλωμένο κατά τη διάρκεια της οθωμανικής περιόδου, το φαινόμενο μελετήθηκε σε διπλές κατευθύνσεις: Από τη μία πλευρά, προσεγγίζεται ως συνέχεια από τη μεσαιωνική περίοδο της αυθόρμητης απόκτησης μίαςή περισσότερων γνώσεων βαλκανικών γλωσσών - συνήθως απόκτηση προφορικής μόνο όχι ικανότητας γραφής -, στο πλαίσιο της συμβίωσης και της επικοινωνίας μεταξύ διαφορετικών γλωσσών ομάδων στη βαλκανική χερσόνησο. Από την άλλη, ως αποτέλεσμα μιας σκόπιμης και σκόπιμης απόφασης για μελέτη μιας ή περισσότερων βαλκανικών γλωσσών. Και στις δύο περιπτώσεις το αντίστοιχο φαινόμενο έχει μελετηθεί σε σχέση με την κοινωνική, οικονομική, θρησκευτική και πολιτιστική ζωή κάθε ομάδας μέχρι περίπου τα μέσα του 19ου αιώνα, όταν εγκαινιάστηκε ο σχηματισμός των εθνικών κρατών και οι επίσημες εθνικές γλώσσες ήταν στη διαδικασία τυποποίηση και θεσμοποίηση, τερματίζοντας έτσι την προηγούμενη αυθόρμητη διαδικασία εκμάθησης γλωσσών των Βαλκανίων. Οι πηγές για το θέμα της πολυγλωσσίας στα Βαλκάνια, στις οποίες βασίζεται η μελέτη, μπορούν να χωριστούν σε δύο ομάδες. Το πρώτο περιλαμβάνει κείμενα ταξιδιωτών / προσκυνητών της Δυτικής Ευρώπης, διπλωμάτες, ανθρωπιστές και άλλοι που διασχίζουν ή διαμένουν στα Βαλκάνια, στα οποία παρατήρησανότι πολλοί από τους ντόπιους μιλούν πολλές γλώσσες. Στη δεύτερη ομάδα πηγών συσχετίζονται δίγλωσσες λίστες λέξεων και λίστες φράσεων για ταξίδια παρά για διδασκαλία, λεξικά, εγχειρίδια για την εκμάθηση μιας ξένης γλώσσας, μεταφράσεις ιερών κειμένων, γραμματικά βιβλία, δίγλωσσες εφημερίδες, εμπορική αλληλογραφία κ.λπ. Η τρέχουσα έρευνα αποτελείται από τέσσερα κύρια μέρη. Στο Μέρος Ι, χωρισμένο σε δύο κεφάλαια, αναλύονται διαφορετικά δεδομένα από τις μαρτυρίες δυτικοευρωπαίων που σχετίζονται με την πολυγλωσσία στα Βαλκάνια και παρουσιάζονται επίσης η στάση των Δυτικών Ευρωπαίων απέναντι στον πληθυσμό των Βαλκανίων και αντίστοιχα η στάση του τελευταίου απέναντι στη Δύση. Στο ίδιο μέρος διερευνώνται επίσης αντιπροσωπευτικά δημογραφικά δεδομένα που περιέχονται στους δρομολογητές που ρίχνουν φως και εμπλουτίζουν το φαινόμενο της πολυγλωσσίας. Το Μέρος ΙΙ, που αποτελείται επίσης από δύο κεφάλαια, αφιερώνεται στη σημασία του βιβλίου στα Βαλκάνια και στη διάδοσή του εντός της χερσονήσου, σχετικά με τα κέντρα κυκλοφορίας / παραγωγής χειρόγραφων και έντυπων βιβλίων, βιβλιοθηκών και την κατάσταση των τυπογραφείων που λειτουργούν υπό Οθωμανικής κυριαρχίας. Προτεραιότητα δίνεται σε ορισμένα βιβλία για εκμάθηση ξένων γλωσσών. Δεν παραλείπεται να αναλυθεί το ζήτημα τηςθεσμοποίησης της εκμάθησης ξένων γλωσσών στα σχολεία και του ρόλου της ελληνικής εκπαίδευσης ως μέσου διάδοσης της ελληνικής γλώσσας σε μη ελληνόφωνες κοινότητες. Σε αυτό το πλαίσιο, συζητείται επίσης το αντιπροσωπευτικό παράδειγμα της Θεολογικής Σχολής στο νησί της Χάλκης, όπου ορισμένοι απόφοιτοι - Βούλγαροι από την καταγωγή - έχουν την ελληνική διοίκηση σε εξαιρετικά υψηλό επίπεδο. Η Θεολογική σχολή θεωρήθηκε επίσης ιδιαίτερα λόγω της σημασίας της ως πρώτου ιδρύματος τριτοβάθμιας εκπαίδευσης που διδάσκειτη Εκκλησία Σλαβική γλώσσα. Το Μέρος ΙΙΙ, που αποτελείται από δύο κεφάλαια, αναφέρεται στα κριτήρια με τα οποία επιλέγονται τα πολύγλωσσα / δίγλωσσα κείμενα που παρουσιάζονται σε αυτό το έγγραφο: για να ταιριάζει στα χρονολογικά πλαίσια της μελέτης, να περιλαμβάνει παράλληλα κείμενα στα ελληνικά και τουλάχιστον μία Βαλκανική σλαβική γλώσσα ( Βουλγαρικά / Σερβικά) και να γραφτούν με σκοπό να χρησιμοποιηθούν για την εκμάθηση γλωσσών. Τα επιλεγμένα παραδείγματα παρουσιάζονται λεπτομερώς και το περιεχόμενό τους αναλύεται από ιστορική άποψη. Στο τελευταίο, το τέταρτο μέρος της διατριβής λαμβάνεται υπόψη ο ρόλος της πολυγλωσσίας όσον αφορά τη θρησκεία, τα οικονομικά και τη διπλωματία στα Βαλκάνια σε αυτή τη συγκεκριμένη περίοδο δίνοντας παραδείγματα ηγεσίας ορισμένων γλωσσών σε διάφορους τομείς της ζωής στις βαλκανικές κοινωνίες. Επίσης, ο ρόλος της γλώσσας ως προς την εθνική ιστοριογραφία δεν παραλείφθηκε να μελετηθεί.Ως αποτέλεσμα της μελέτης της βαλκανικής πολυγλωσσίας, συνάγεται το συμπέρασμα ότι πρόκειται για ένα πολύ ενδιαφέρον γλωσσικό και ιστορικό φαινόμενο. Τονίζεται ότι, σε αντίθεση με τις προηγούμενες μελέτες σχετικά με το θέμα, οι οποίες βρίσκονται κυρίως στη γλωσσική πλευρά αυτού του προβλήματος, αυτή η εργασία επικεντρώνεται στην πολυγλωσσία ωςαποτέλεσμα ιστορικών, κοινωνικών, θρησκευτικών, οικονομικών και προσωπικών συνθηκών. Σημαντική είναι η λειτουργικότητα της ξένης γλώσσας, όχι μόνο ως εργαλείο επικοινωνίας σε προσωπικό επίπεδο αλλά και σε επαγγελματικό. Λαμβάνοντας υπόψη ότι συνήθως για τις καθημερινές και εργασιακές σχέσεις στην οθωμανική κοινωνία και ειδικά στα Βαλκάνια απαιτείται γνώση πολλών γλωσσών, είναι κατανοητό γιατί μεγάλο μέρος του πληθυσμού των Βαλκανίων κατέκτησε σε κάποιο βαθμό μία ή περισσότερες ξένες γλώσσες. Ενδιαφέροντα συμπεράσματα μπορούν επίσης να συναχθούν σχετικά με τη στάση της εκκλησίας απέναντι στην πολυγλωσσία, η οποία ως στοιχείο ενοποίησης έρχεται σε σύγκρουση με τη θέση της εκκλησίας να εμβαθύνει τις θεωρητικές και δογματικές αντιφάσεις μεταξύ των διαφόρων ομολογιακών ομάδων στα Βαλκάνια. Αυτό, με τη σειρά του, είναι ένας παράγοντας που έχει αρνητική επίδραση στην εξάπλωση της πολυγλωσσίας μεταξύ των διαφόρων Βαλκανικών κοινωνιών, αλλά προφανώς δεν έχει τόσο ισχυρό αντίκτυπο, όπως αποδεικνύεται από τις πολυάριθμες περιπτώσεις πολυγλωσσίας που επιβεβαιώνονται στις πολυάριθμες πηγές της καθορισμένης περιόδου. Η ισχυρότερη επιρροή που ευνοεί την εξάπλωση της πολυγλωσσίας έχει τη συμβίωση σε μια κοινή περιοχή. Με το σχηματισμό των εθνικών κρατών και την αντίληψη τηςγλώσσας ως ένα από τα κύρια εθνικά χαρακτηριστικά, άρχισε να τονίζεται η διαχωριστική παρά η ενοποιητική λειτουργία της γλώσσας. Στην παρούσα διατριβή έγινε μια προσπάθεια να θυμηθούμε τη στάση του λαού των Βαλκανίων απέναντι στις ξένες γλώσσες και να δείξουμε ακριβώς τον ενοποιητικό ρόλο της πολυγλωσσίας σε αντίθεση με την αντίληψη της σημερινής σύγχρονης εποχής για τη γλώσσα ως ένα από τα χαρακτηριστικά του «άλλου», "του διαφορετικού".