Όψεις της λειτουργίας του κοινοβουλευτικού συστήματος στην Ελλάδα στο πλαίσιο του πολιτεύματος της βασιλευομένης δημοκρατίας κατά την περίοδο 1864-1895
Authors: Κατραμάδος Δαμιανός 
Published: August 2021

Η διατριβή πραγματεύεται στο πρώτο της μέρος την περίοδο 1864 – 1875, ήτοι από την έναρξη εφαρμογής του νέου Συντάγματος 1864 μέχρι και το 1875, δηλαδή τη διακήρυξη της εφαρμογής της «αρχής της δεδηλωμένης». Παρουσιάζονται τα βασικά χαρακτηριστικά του Συντάγματος του 1864 . Ακολουθεί η παρουσίαση της δεκαετούς περίοδου κυβερνητικής αστάθειας, μέσα από τη διαδικασία ανάδειξης των εκάστοτε κυβερνήσεων ΄΄ορώμενης και μέσα από την κριτική ΄΄ματιά΄΄ του Τύπου της εποχής. Η αστάθεια αυτή οφείλεται καταρχήν στις αθέμιτες πολιτικές παρεμβάσεις του βασιλιά και στην αναντιστοιχία θεσμών και κοινωνικής δομής και την αλλοίωση των συνταγματικών θεσμών από τις επιρροές της παραδοσιακής ολιγαρχίας. Όμως οι συγκεκριμένες πολιτικές πρακτικές ΄΄υπερακόντιζαν΄΄, καθιστώντας «γράμμα κενό», τις σχετικές διατάξεις του νέου Συντάγματος. Η άσκηση από τον βασιλιά της ΄΄αρμοδιότητας΄΄ του άρθρου 31«να διορίζει και να παύει τους Υπουργούς» χωρίς να τον δεσμεύει η βούληση της πλειοψηφίας της Βουλής – και του Λαού – δεν συμβιβαζόταν με τη δημοκρατική αρχή και την αρχή της λαϊκής κυριαρχίας, ήδη αποτυπωμένη στο άρθρο 21 του Συντάγματος του 1864 Ακολουθεί η παρουσίαση της « πολιτειακής κρίσης του 1874-1875» με αναφορά στις αυθαιρεσίες των εκάστοτε κομματικών σχηματισμών με την αξιοσημείωτη βασιλική ΄΄ανοχή΄΄, στην έντονη αντίδραση του Τύπου, και τελικά στη σύνταξη από τον Χαρίλαο Τρικούπη, , του περίφημου άρθρου «Τίς πταίει;», το οποίο παρατίθεται στο παράρτημα της διατριβής. Παρατίθενται οι αντισυνταγματικές μεθοδεύσεις της κυβέρνησης Βούλγαρη, οι γνωστές ως «Στηλιτικά» και η διπλωματική πρόταση του Γεωργίου Α΄,που οδήγησε τον Χαρίλαο Τρικούπη στην πρωθυπουργία, και έτσι ο Χαρίλαος Τρικούπης αναλαμβάνει τα ηνία της πολιτικής ηγεσίας της χώρας. Στο δεύτερο μέρος της η διατριβή πραγματεύεται την περίοδο 1875 – 1895, με εναρκτήριο σημείο τη διακήρυξη της εφαρμογής της αρχής της «δεδηλωμένης» με τον «Λόγο του Θρόνου» από τον βασιλιά Γεώργιο Α΄ (11/8/1875) και με καταληκτικό σημείο την κυβέρνηση του Θ. Δηλιγιάννη (31/5/1893) και διατηρήθηκε δύο περίπου χρόνια. Ακολουθεί νομική ανάλυση της «αρχής της δεδηλωμένης» (νομική δεσμευτικότητα ή μη αυτής) και διαλεκτική συσχέτιση αυτής με το κοινοβουλευτικό πολίτευμα. Η διακήρυξη της αρχής αυτής απετέλεσε τη βασική προϋπόθεση (αφορμή) για την – έστω και άτυπη - θεμελίωση και τη νομική υποστασιοποίηση της έννοιας του κοινοβουλευτισμού στη χώρα μας. Παράλληλα πυροδότησε σημαντικές πολιτειακές μεταβολές στο σύστημα της οργάνωσης των εξουσιών, μεταθέτοντας τις θεσμικές ισορροπίες στη σχέση Στέμματος και Λαϊκής Αντιπροσωπείας ενισχύοντας με τον τρόπο αυτό το δημοκρατικό στοιχείο του πολιτεύματος. Βεβαίως ο ρόλος του Στέμματος παρέμενε αποφασιστικός και παρεμβατικός σε καίριους τομείς της πολιτικής και κρατικής εξουσίας. Η διατριβή καταλήγει μετά από αναλυτική παρουσίαση των κυβερνήσεων της περιόδου 1882-1895 σε μια περιεκτική ανασκόπηση του ιστορικού, πολιτικού και συνταγματικού πλαισίου λειτουργίας του πολιτεύματος της περιόδου 1864-1895, επιχειρώντας ταυτόχρονα τη συνολική αποτίμηση των κρισιμότερων -για την εισαγωγή και εξέλιξη του κοινοβουλευτισμού – γεγονότων.