Εργασία και ενεργειακή μετάβαση
Authors: Κρομμύδα Βασιλική 
Published: June 2024

Οι παγκόσμιες δεσμεύσεις για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης, μέσω προσπαθειών μείωσης εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου υιοθετώντας εναλλακτικές μορφές ηλεκτροπαραγωγής, μεταβάλλουν τις συνθήκες, τα πρότυπα και τον ρυθμό βάσει των οποίων ο καπιταλισμός οικειοποιείται τη φύση. Η παρούσα διατριβή εξετάζει γιατί και πώς αναδιαμορφώνονται τα ενεργειακά τοπία και πώς μετασχηματίζονται τα υφιστάμενα εργασιακά καθεστώτα. Αντικείμενο αποτελεί η διερεύνηση της διαλεκτικής σχέσης μεταξύ της ενεργειακής μετάβασης της ηλεκτροπαραγωγής από τον λιγνίτη στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (ΑΠΕ) και του μετασχηματισμού της εργασίας, συμβάλλοντας σε ένα αναπτυσσόμενο τμήμα της βιβλιογραφίας που τέμνει την Κριτική, Οικονομική και Κοινωνική Γεωγραφία και την Γεωγραφία της Εργασίας, με την Πολιτική Οικονομία και Οικολογία. Η διατριβή υποστηρίζει ότι ο μετασχηματισμός των σχέσεων κεφαλαίου – εργασίας, στο πλαίσιο της μετάβασης αυτής, δύναται να μελετηθεί αποτελεσματικά μέσω της ολοκληρωμένης ανάλυσης δύο βασικών εννοιών, αυτών των εργασιακών καθεστώτων και των κοινωνικο-οικολογικών διευθετήσεων. Ως χωρικά ενσωματωμένα, ιστορικά ενδεχόμενα, και τοπικά πραγματωμένα σύνολα μηχανισμών, τα εργασιακά καθεστώτα μεταβάλλονται λόγω των αλλαγών στις παγκόσμιες αλυσίδες αξίας και στις ενεργειακές πολιτικές. Σε αυτή τη διαδικασία, η ενεργειακή μετάβαση ως μία κοινωνικο-οικολογική διευθέτηση που στοχεύει στην αναδιάρθρωση των κοινωνικοοικονομικών και περιβαλλοντικών συνθηκών ενώ επιχειρεί τη διασφάλιση της ηγεμονίας συγκεκριμένων κοινωνικών ιεραρχιών, σχέσεων εξουσίας και θεσμών, λειτουργεί καταλυτικά στην παραγωγή του χώρου, αλλά και στον μετασχηματισμό των κοινωνικο-οικολογικών σχέσεων. Σε αυτό το πλαίσιο, συντίθενται τα τρία ερευνητικά ερωτήματα: (α) Ποιοί μηχανισμοί (τυπικοί ή άτυποι) διαμορφώνουν τα εργασιακά καθεστώτα σε περιφέρειες εξαρτώμενες από την εξόρυξη άνθρακα και την ηλεκτροπαραγωγή; Ποια είναι η δυναμική μεταξύ δρώντων διαφορετικής ισχύος (κράτος, κεφάλαιο, εργατικό δυναμικό); Ποια είναι η θέση των ανέργων και επισφαλώς εργαζόμενων; (β) Πώς μετασχηματίζονται τα εργασιακά καθεστώτα ενεργειακών περιφερειών λόγω της ενεργειακής μετάβασης της ηλεκτροπαραγωγής από τον άνθρακα στην ανανεώσιμη ενέργεια; Ποιοι μηχανισμοί και φορείς επιδρούν στις αναδυόμενες ενεργειακές και εργασιακές γεωγραφίες; Ποιες μορφές δράσης καταγράφονται; (γ) Ποιά είναι τα χαρακτηριστικά της κοινωνικο-οικολογικής διευθέτησης που δύνανται να επεξηγήσουν τους μετασχηματισμούς των εργασιακών καθεστώτων; Για την προσέγγιση των ερωτημάτων υιοθετείται το παράδειγμα του Κριτικού Ρεαλισμού, εφαρμόζοντας μεικτές μεθόδους έρευνας με περίπτωση μελέτης την περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας. Η εν λόγω περίπτωση αποτελεί ιστορικά τη σημαντικότερη περιοχή παραγωγής ενέργειας με βάση τον λιγνίτη στην Ελλάδα, ενώ λόγω της τρέχουσας απολιγνιτοποίησης αποτελεί κεντρικό σημείο για επενδύσεις ΑΠΕ, ιδιαίτερα φωτοβολταϊκών και αιολικών πάρκων, τα οποία μετασχηματίζουν το εδραιωμένο εργασιακό καθεστώς. Οι μέθοδοι πρωτογενούς έρευνας που αξιοποιούνται είναι ημι-δομημένες συνεντεύξεις, Ομάδες Εστίασης, μικρής έκτασης συμμετοχική παρατήρηση και φωτογραφικό υλικό. Η έρευνα έλαβε χώρα μεταξύ 2021 και 2022 με συμμετέχοντες εργαζόμενους/-ες στους κλάδους εξόρυξης και ηλεκτροπαραγωγής, κάτοικους και πληροφορητές-κλειδιά. Αντίστοιχα, η δευτερογενής έρευνα βασίστηκε σε στατιστικά και χωρικά δεδομένα, θεσμικά/στρατηγικά κείμενα, νομοθεσία, μελέτες, ερευνητικό υλικό, δημοσιεύματα τύπου, καθώς και εκθέσεις/αναφορές οργανισμών. Η ανάλυση επικεντρώνεται στη μεταβαλλόμενη αλυσίδα αξίας παραγωγής ενέργειας και εξετάζει την εισροή νέων τεχνολογιών και επενδύσεων, τη νέα χωρική οργάνωση της ενεργειακής παραγωγής, καθώς και τη διαλεκτική σχέση αυτών με τις μεταβολές στο εργασιακό μοντέλο. Από τη σκοπιά της δράσης διαφορετικών ενδιαφερόμενων μερών, εξετάζονται οι στρατηγικές κοινωνικής (απο)νομιμοποίησης των ενεργειακών έργων και πολιτικών, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στη δράση των εργαζομένων και των κινημάτων βάσης κατά της χωρικής διάχυσης των ΑΠΕ. Τα ευρήματα δείχνουν ότι η ανεργία, σε ένα συγκείμενο επισφάλειας και απουσίας ποιοτικών θέσεων εργασίας, οξύνει τις ανισότητες στην αγορά εργασίας της περιοχής μελέτης· ενώ οι τάσεις μετανάστευσης αυξάνονται. Ταυτόχρονα, η διάχυση ενεργειακών υποδομών, λόγω έντονης εισροής επενδύσεων σε ΑΠΕ και ελλιπούς σχεδιασμού χωροθέτησης αυτών, συνοδεύεται από πρακτικές υφαρπαγής γης, που οδηγούν στην απώλεια αγροτικής γης, στην άσκηση πίεσης προς τον πρωτογενή τομέα και εν τέλει επιδρούν στη διαμόρφωση των χρήσεων γης βιομηχανοποιώντας περαιτέρω το ενεργειακό τοπίο. Η ελλιπής διαφοροποίηση του παραγωγικού μοντέλου, η αδυναμία διαμόρφωσης νέων αλυσίδων αξίας και η απουσία οραμάτων, πέραν από τα πρότυπα του οικομοντερνισμού, περιχαράσσει τις δυνατότητες μίας δίκαιης μετάβασης. Σε αυτό το πλαίσιο, η εργατική δράση είναι σημαντικά περιορισμένη, ενώ οι πρακτικές των κινημάτων βάσης και των τοπικών φορέων, που αντιστέκονται στην υφαρπαγή γης και τις άνισες επιπτώσεις της ενεργειακής μετάβασης, είναι κατά περίπτωση αποτελεσματικές, αν και χωρο-κοινωνικά κατακερματισμένες. Εν τέλει, η κοινωνικο-οικολογική διευθέτηση ως αναλυτικό πρίσμα δύναται να αρθρώσει το πώς οι μεταβάσεις σε χαμηλές εκπομπές άνθρακα, όπως αυτές οραματίζονται και εφαρμόζονται από τους κυρίαρχους καπιταλιστικούς θεσμούς, αφορούν τη διάσωση του κεφαλαίου και την επέκταση των διαδικασιών συσσώρευσης και όχι την αντιμετώπιση τη κλιματικής κατάρρευσης με κοινωνικά δίκαιους όρους. Καθοδηγούμενη από τους ίδιους μηχανισμούς που γέννησαν το ηγεμονικό και μετέπειτα ευέλικτο εργασιακό καθεστώς στην περίπτωση μελέτης, η τρέχουσα διευθέτηση εισφέρει στην περαιτέρω ευελικτοποίηση αυτού αποδομώντας τον «προνομιούχο» πυρήνα μόνιμων εργαζόμενων στη ΔΕΗ. Αυτό φαίνεται να συμβαίνει, καθώς αναπαράγονται οι μηχανισμοί εξαρτημένης πορείας και το νέο ενεργειακό τοπίο βασίζεται στις υπάρχουσες «ζώνες θυσίας», αξιοποιώντας το «φθηνό» εργατικό δυναμικό και γη.