Ταφικά και επιτάφια μνημεία της Κω
Authors: Τσούλη Χρυσάνθη 
Published: August 2021

Στόχος της παρούσας μελέτης είναι η παρουσίαση των κωακών ταφικών και επιτάφιων μνημείων, η διερεύνηση των τεχνικών χαρακτηριστικών των τελευταίων, καθώς και της τυπολογίας των μνημείων, του θεματολογίου, της εικονογραφίας και της τυπολογίας των μορφών τους και, τέλος, η ερμηνεία των επιγραφών τους, προκειμένου να εντοπισθεί η θέση του κωακού εργαστηρίου παραγωγής επιτάφιων μνημείων ανάμεσα στα άλλα ελληνιστικά εργαστήρια και η συμβολή του στην επιτάφια τέχνη της εποχής. Τα στοιχεία αυτά παρουσιάζονται στα οκτώ κεφάλαια (ΙΙ-IX) του μέρους Α της διατριβής.Στη μελέτη περιλαμβάνονται 1200 επιτάφια μνημεία, εκ των οποίων τρεις ομάδες έργων άγνωστων έως σήμερα στην έρευνα, ενώ δεν έχουν συμπεριληφθεί ιδιαίτερα αποσπασματικά σωζόμενα μνημεία, κυρίως θραύσματα κορμών ακόσμητων στηλών, που δεν μπορούν να προσφέρουν κανένα στοιχείο στη μελέτη της εικονογραφίας αλλά ούτε και της τυπολογίας των μνημείων . Η μέθοδος εργασίας που επελέγη για την προσέγγιση του θέματος είναι η τυπολογική κατάταξη των μνημείων, η οποία υπαγορεύθηκε από τη φύση του υλικού, καθώς η πλειονότητα των έργων δεν φέρει ανάγλυφη παράσταση, μελετάται όμως επίσης διεξοδικά η εικονογραφία των έργων αυτών που φέρουν εικονιστική παράσταση. Τα μνημεία περιγράφονται αναλυτικά στον Κατάλογο (μέρος Β), απεικονίζονται δε στο σύνολό τους (μέρος Γ), προκειμένου ο αναγνώστης να έχει μία κατά το δυνατό πληρέστερη εικόνα της μορφής τους. Όσον αφορά στα ταφικά μνημεία, αυτά παρουσιάζονται περιληπτικότερα με τα λιγοστά δεδομένα που διαθέτουμε, συμπεριλαμβάνεται δε και ένας αδημοσίευτους υπόγειος χτιστός καμαροσκεπής τάφος. Η μελέτη κλείνει με δύο μικρά παραρτήματα και έναν πίνακα με αντιστοιχίσεις των αριθμών του καταλόγου με τα κυριότερα συντάγματα επιτυμβίων κωακών επιγραφώνΗ αποτίμηση των στοιχείων που προέκυψαν από τη μελέτη μας μπορεί να συνοψισθεί στα εξής: Διαπιστώνεται η ύπαρξη ενός ιδιαίτερα παραγωγικού εργαστηρίου επιτάφιων μνημείων στην Κω από τον 3ο αι. π.Χ. έως και τον 3ο αι. μ.Χ. Ελάχιστα ανάγλυφα έργα των αρχαϊκών και κλασικών έργων έχουν διατηρηθεί, ενώ και τα μνημεία με εικονιστική παράσταση των ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων είναι ολιγάριθμα και δεν διαφοροποιούνται ως προς τις εικονογραφικές επιλογές τους από αυτά των υπόλοιπων ελληνιστικών εργαστηρίων, χωρίς να λείπουν όμως και κάποια πρωτοποριακά έργα. Η συμβολή του κωακού εργαστηρίου στην ελληνιστική επιτάφια τέχνη έγκειται, κυρίως, στη συστηματική παραγωγή ανεικονικών τύπων μνημείων που έγιναν του συρμού στις υπόλοιπες περιοχές κατά την ύστερη ελληνιστική και τη ρωμαϊκή αυτοκρατορική περίοδο, ιδιαίτερα οι βωμοί. Ο βωμός αποτελεί, θα λέγαμε, το μέσον μορφοποίησης της έννοιας του αφηρωισμού, ως ο κατεξοχήν αποδέκτης της ταφικής λατρείας. Ο κυλινδρικός βωμός χρησιμοποιείται στην Κω για πρώτη, ίσως, φορά ως επιτάφιο σήμα και παράγεται συστηματικά, κοσμημένος με βουκεφάλια και γιρλάντα, από τον ύστερο 3ο αι. π.Χ. έως και το 1ο αι. μ.Χ. Στην ταφική λατρεία χρησιμοποιείται και ο ορθογώνιος επιμήκης βωμός με προσκεφάλαια, τύπος άγνωστος για ταφική χρήση σε άλλες περιοχές. Πρωτοποριακή δημιουργία του κωακού εργαστηρίου αποτελεί ο τύπος του πεσσόσχημου βωμού, ιδίως η παραλλαγή με το ανάγλυφο στο επίθημα της κύριας όψης αέτωμα, που γνώρισε ευρεία διάδοση σε άλλες περιοχές στους ρωμαϊκούς χρόνους. Καινοτόμος είναι και η παραγωγή μαρμάρινων επιτάφιων κρατήρων.Η ακμή του εργαστηρίου, ως προς την ποιοτική αξιολόγηση των μνημείων αλλά εν πολλοίς και ως προς την ποσοτική εμφάνισή τους, εντοπίζεται στο 2ο αι. π.Χ. Στο 1ο αιώνα συνεχίζεται μια εξίσου ενεργή αλλά μαζικότερη παραγωγή. Η παραγωγή παρουσιάζει φθίνουσα πορεία στους ρωμαϊκούς χρόνους, όσον αφορά κυρίως στις εικονιστικές στήλες και στους βωμούς. Αριθμητικά αυξάνονται οι ακόσμητοι τύποι στηλών σε μια απλουστευμένη μορφή, ενώ εμφανίζονται και ταπεινοί τύποι μνημείων, όπως οι κιονίσκοι και τα φαλλόσχημα μνημεία, ή επαναχρησιμοποιούνται πρωιμότερα έργα. Ο εκρωμαϊσμός στην τέχνη είναι εμφανής σε κάποιους νέους τύπους ολιγάριθμων έργων, όπως τα πορτρέτα, οι σαρκοφάγοι και οι στήλες μονομάχων.