Μοριακή και λειτουργική ανάλυση της προνυμφικής ανάπτυξης των εντόμων
Authors: Κοντογιαννάτος Δημήτριος 
Published: July 2014

Η ανάπτυξη των εντόμων είναι ένας σύνθετος μηχανισμός που ρυθμίζεται από πλειάδα παραγόντων, τόσο μοριακών, βιοχημικών και ορμονικών όσο και από το περιβάλλον. Όσον αφορά την μοριακή ρύθμιση της ανάπτυξης, το γονίδιο της εστεράσης της ορμόνης νεότητας (juvenile hormone esterase, JHE), το γονίδιο του υποδοχέα των εκδυστεροειδών (Ecdysone receptor, EcR) και το γονίδιο του υποδοχέα USP, (Ultraspiracle, USP), αποτελούν τους κυρίαρχους ενορχηστρωτές της αναπτυξιακής διαδικασίας των εντόμων. Οι ορμόνες νεότητας (juvenile hormones, JHs), ασκούν πλείστες λειτουργίες κατά την διάρκεια του βιολογικού κύκλου των εντόμων. Σε συνεργασία με τα εκδυστεροειδή, ρυθμίζουν την μετάβαση των εντόμων στα διάφορα αναπτυξιακά τους στάδια και οργανώνουν τις μεταμορφωτικές των δραστηριότητες. Οι JHs λειτουργούν απευθείας ως ρυθμιστικοί παράγοντες των γονιδίων, ενώ μέσω έμμεσης ρύθμισης απενεργοποιούν γονίδια που έχουν επαχθεί από την 20-υδροξυεκδυσόνη (20E). Οι εστεράσες της ορμόνης νεότητας, (juvenile hormone esterases, JHEs), ανήκουν στην ευρύτερη οικογένεια των a/b υδρολασών. Είναι υψηλής εκλεκτικότητας ένζυμα, τα οποία διασπούν τις JHs ακόμα και αν αυτές βρίσκονται σε πολύ χαμηλές συγκεντρώσεις. Ο σημαντικός βιολογικός τους ρόλος έγκειται στο γεγονός ότι ρυθμίζουν τον τίτλο των ορμονών νεότητας στην αιμολέμφο των εντόμων και κατά συνέπεια ρυθμίζουν την φύση της έκδυσης. Οι εκδυσόνες προετοιμάζουν τα κύτταρα για την μίτωση, την απόπτωση, την απόλυση, την εναπόθεση συστατικών του εξωσκελετού και την έκδυση. Είναι προ-ορμόνες και δέν επηρεάζουν άμεσα την διαδικασία των εκδύσεων. Μετατρέπονται στην 20- υδροξυεκδυσόνη στα λιπώδη ή επιδερμικά κύτταρα. Η 20-υδροξυεκδυσόνη προσδένεται εκλεκτικά στον υποδοχέα της εκδυσόνης, (ecdysone receptor, EcR), έναν μεταγραφικό παράγοντα που ενεργοποιείται μόνο ύστερα από την πρόσδεση των εκδυστεροειδών. Ο ενεργός EcR οδηγεί στην ενεργοποίηση της μεταγραφής πολλών γονιδίων. Αυτή η ενεργοποίηση οδηγεί σε ένα μονοπάτι πρόκλησης φυσιολογικών αλλαγών που οδηγούν στην αποβολή της γηραιότερης επιδερμίδας και στη δημιουργία νέας. Ο ΕcR στα έντομα σχηματίζει ένα ετεροδιμερές με το προϊόν του γονιδίου USP, (Ultraspiracle), που αποτελεί ορθόλογο των γονιδίων των θηλαστικών FXR και RXR. Τo σύμπλοκo ΕcR/USP αναγνωρίζει ειδικές μικρού μεγέθους αλληλουχίες DNA, σε προαγωγείς γονιδίων που ενεργοποιούνται ως απάντηση στα εκδυστεροειδή. Επιπροσθέτως, ανθρωπογενείς και μη παράγοντες που επιβαρύνουν τα ενδιαιτήματα στα οποία αναπτύσσονται και τρέφονται τα έντομα, όπως είναι τα ξενοβιοτικά- ξενοοιστρογόνα, μπορούν και δρουν απ’ευθείας στην αναπτυξιακή διαδικασία των εντόμων, με άμεσο αποτέλεσμα την τροποποίηση ή/και την πλήρη αποδιοργάνωση της. Η δισφαινόλη- Α (Bispenol-A) είναι μία χημική ένωση που χρησιμοποιείται στην παραγωγή των πολυκαρβονικών πλαστικών (PC polycarbonates) και των εποξυ-ρητινών (epoxyresins). Ως ξενοοιστρογόνο μιμείται την δράση των φυσικών οιστρογόνων, αλληλεπιδρώντας με διάφορους ορμονικούς υποδοχείς, ενώ στα έντομα αλληλεπιδρά με τον υποδοχέα EcR/USP παρεμβαλλόμενη στην εκδυσιολογική τους διαδικασία. Ο σκοπός της παρούσας Διδακτορικής Διατριβής ήταν η λειτουργική και η βιοχημική ανάλυση των πιο σημαντικών μοριακών παραγόντων που ελέχγουν και καθορίζουν την ανάπτυξη των εντόμων, δηλαδή των γονιδίων που κωδικοποιούν για τις εστεράσες των ορμονών νεότητας, του γονιδίου που κωδικοποιεί για τον υποδοχέα των εκδυστεροειδών και του γονιδίου που κωδικοποιεί για τον υποδοχέα USP καθώς και η μελέτη της σχέσης τους με διάφορα ορμονικά ανάλογα καθώς και τα ξενοβιοτικά-ξενοοιστρογόνα. Για την μελέτη αυτή χρησιμοποιήθηκαν ως πειραματικά έντομα, το λεπιδόπτερο έντομο Sesamia nonagrioides, (Lepidoptera: Noctuidae) και το κολεόπτερο έντομο-μοντέλο Tribolium castaneum, (Coleoprera: Tenebrionidae). Τα έντομα αυτά χρησιμοποιήθηκαν ως πειραματικοί οργανισμοί για την ευκολία που παρέχουν στην μελέτη σημαντικών κεφαλαίων της Εντομολογικής επιστήμης, όπως είναι η μοριακή ενδοκρινολογία, η βιοχημεία και η φυσιολογία, η καταπολέμηση και η βιοτεχνολογία των εντόμων, καθώς και για το γεγονός ότι αναπτύσσονται και αναπαράγονται στο εργαστήριο σε τεχνητή τροφή, ολοκληρώνοντας σχετικά γρήγορα τον βιολογικό τους κύκλο. Επίσης το Tribolium castaneum έχει προσφάτως αλληλουχηθεί, ενώ η ανάπτυξή του είναι περισσότερο αντιπροσωπευτική συγκρινόμενη με τα υπόλοιπα έντομα, γεγονός που αντικατοπτρίζεται στην λειτουργικότητα των γονιδίων του. Η συστημική RNA αποσιώπηση στο Τ. castaneum λειτουργεί διαφορετικά από εκείνη του νηματώδους Caenorhabditis elegans, αλλά εντούτοις προσφέρει παρόμοια δυναμική για την μελέτη της λειτουργίας γονιδίων και τον προσδιορισμό των στόχων για επιλεκτικό έλεγχο του πληθυσμού των εντόμων. Για την μελέτη των διαδικασιών που περιγράφτηκαν προηγουμένως, χρησιμοποιήθηκαν διάφορες καινοτόμοι μέθοδοι μοριακής βιολογίας και βιοχημείας των εντόμων, όπως είναι η dsRNA-κατευθυνόμενη γονιδιακή αποσιώπηση (RNA interference, RNAi), η ετερόλογη έκφραση πρωτεϊνών σε κυτταρικές σειρές λεπιδοπτέρων εντόμων, η χρήση ανασυνδυασμένων βακουλοϊών για την αποσιώπηση και την υπερέκφραση γονιδίων, η γονιδιωματική ανάλυση κλπ., μερικές εκ των οποίων αναπτύσσονται πρώτη φορά σε Ελληνικό έδαφος. Η ανάπτυξη των τεχνικών αυτών, διευκολύνει την επίλυση βασικών βιολογικών προβλημάτων στο επίπεδο της μοριακής βιολογίας της ανάπτυξης των εντόμων, ενώ παρέχει καινοτόμα εργαλεία για την εφαρμοσμένη έρευνα στον τομέα της Βιοτεχνολογίας και πιο συγκεκριμένα στον τομέα της Βιοτεχνολογικής καταπολέμησης των εντόμων. Στο S. nonagrioides χαρακτηρίστηκε μοριακά μια οικογένεια γονιδίων που κωδικοποιεί για συγγενικές εστεράσες της ορμόνης νεότητας, (JHE-related genes), ενώ ένα μέλος τους, το γονίδιο SnJHER, αναλύθηκε σε λειτουργικό και βιοχημικό επίπεδο. Για την λειτουργική ανάλυση του SnJHER χρησιμοποιήθηκαν τρεις προσεγγίσεις αποσιώπησης γονιδίων, είτε μέσω γενετικά ανασυνδυασμένων βακουλοϊών και βακτηρίων, είτε μέσω της απ’ ευθείας ένεσης δίκλωνων μορίων RNA στην αιμολεμφική κοιλότητα των εντόμων. Η λειτουργική ανάλυση έδειξε πως το SnJHER εμπλέκεται τόσο στην ρύθμιση της προνυμφικής- προνυμφικής έκδυσης όσο και στην ρύθμιση της προνυμφικής-νυμφικής και νυμφικής- ενήλικης μετάβασης. Για τον βιοχημικό χαρακτηρισμό του SnJHER, το γονίδιο εκφράστηκε ετερόλογα σε κυτταρικές σειρές λεπιδοπτέρων εντόμων είτε με χρήση ευκαρυωτικών φορέων έκφρασης, είτε με χρήση γενετικά ανασυνδυασμένων βακουλοϊών [...]