Το ελληνικό σινεμά του φανταστικού 1970-2010
Authors: Παπαγεωργίου Παρασκευή 
Published: September 2021

Η διατριβή αυτή χωρίζεται σε δυο ενότητες. Στο πρώτο μέρος επικεντρωνόμαστε κυρίως στις θεωρητικές προσεγγίσεις και στο δεύτερο αναλύονται ορισμένες ελληνικές ταινίες του είδους. Η διατριβή αυτή καλύπτει την περίοδο από το 1970 καθώς νωρίτερα δεν παρατηρούνται δείγματα του είδους μέχρι το 2010, χρονολογία έναρξης της διατριβής. Η πρώτη ενότητα χωρίζεται σε τρία κεφάλαια. Στο πρώτο μέρος του πρώτου κεφαλαίου, εξετάζεται η πορεία του κινηματογράφου του φανταστικού και η εξέλιξή του μέσα στα χρόνια καθώς πρόκειται για ένα είδος με μακρά ιστορία και ποικιλομορφία όσον αφορά τις θεματικές και την αισθητική του. Στη συνέχεια τίθενται τα ερωτήματα σχετικά με τον ορισμό του είδους. Γεγονός που αποδεικνύεται προβληματικό καθώς δείχνει εξαιρετικά δύσκολο να αποδοθεί ένας σαφής ορισμός για το σινεμά του φανταστικού καθώς τα είδη αναμιγνύονται μεταξύ τους, δημιουργώντας υπο-είδη και υβρίδια που σε πολλές περιπτώσεις είναι δύσκολο να ταξινομηθούν. Συμπερασματικά μπορούμε να πούμε πως τα βασικά κριτήρια για τον διαχωρισμό των ειδών και την κατάταξη μιας ταινίας στο είδος του φανταστικού, είναι από την μια: α) τα μοτίβα και οι κώδικες που το χαρακτηρίζουν και από την άλλη: β) το κοινό και η προσδοκία του. Στο τρίτο μέρος, καταγράφονται τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα και τα στερεότυπα στις ταινίες του είδους, ταξινομούνται με βάση τον τόπο που διαδραματίζονται τα γεγονότα και τους κινηματογραφικούς χαρακτήρες. Κατόπιν αυτού, στο δεύτερο κεφάλαιο, η έρευνα επικεντρώνεται στον ελληνικό κινηματογράφο, επιχειρώντας μια όσο το δυνατόν πληρέστερη καταγραφή των χαρακτηριστικών περιπτώσεων του είδους. Από τα πορίσματα της έρευνας φαίνεται πως οι περιπτώσεις των ελλήνων δημιουργών που έχουν ασχοληθεί με το σινεμά του είδους είναι ελάχιστες, το ελληνικό σινεμά του φανταστικού σε πολλές περιπτώσεις αποδεικνύεται παρεξηγημένο, βρίσκεται στην αφάνεια, και είναι σχεδόν παραγκωνισμένο από το κοινό και την πλειονότητα των ελλήνων σκηνοθετών. Παρατηρείται επίσης ευδιάκριτα, μια έλλειψη γυναικών σκηνοθετών στο είδος. Κυρίαρχα μοτίβα αποδεικνύονται το χιούμορ και η σάτιρα, η κλειστοφοβική ατμόσφαιρα, η βία, η απεικόνιση του θανάτου και της μεταμόρφωσης του σώματος και εξετάζεται και ο ρόλος του γυναικείου φύλου σε αυτές. Στο Τρίτο κεφάλαιο της πρώτης ενότητας εξετάζεται η ελληνική κινηματογραφία από την πλευρά των προβλημάτων παραγωγής που αντιμετωπίζουν οι έλληνες σκηνοθέτες, καθώς το θέμα του προϋπολογισμού μιας ταινίας έχει συνέπειες στην ποιότητα και την ποσότητα αυτών. Αυτό μας οδηγεί στο επόμενο βήμα της έρευνας που αφορά στην παρατήρηση πως το ελληνικό σινεμά του φανταστικού είναι σχετικά άγνωστο στο ευρύ κοινό και η επικρατούσα άποψη είναι η απόρριψή του από το κοινό και τους κριτικούς ως ταινίες αμφίβολης καλλιτεχνικής ποιότητας και αξίας. Μέσα από την καταγραφή των προβλημάτων αυτών έγινε η σύνδεση του είδους στην Ελλάδα με τις κοινωνικές μεταβολές της εκάστοτε περιόδου. Το τρίτο κεφάλαιο κλείνει με αναφορά στην λογοτεχνία του είδους και καθώς το πεδίο της είναι αχανές η έρευνα επικεντρώνεται κυρίως σε περιπτώσεις ελλήνων σκηνοθετών όπου εκτός από την παρουσία τους στην μεγάλη οθόνη ως σεναριογράφοι ή σκηνοθέτες έχουν παρουσία και στην λογοτεχνία του είδους και τα δείγματα γραφής τους αποδεικνύεται πως ακολουθούν τους κανόνες του φανταστικού. Στην δεύτερη ενότητα της παρούσας διατριβής αναλύονται ορισμένες ελληνικές ταινίες που θεωρούνται αξιοσημείωτες περιπτώσεις και προσφέρουν πλούσιο υλικό για ανάλυση. Οι ελληνικές ταινίες του είδους του φανταστικού επιλέχθηκαν με βάση τις παρατηρήσεις για τα μοτίβα του είδους και με κύριο κριτήριο το ενδιαφέρον που παρουσίαζε η θεματική τους και η σκηνοθετική τους προσέγγιση. Οι ταινίες αυτές αναλύονται κειμενικά, καταγράφονται τα μοτίβα που χρησιμοποιούν και εξετάζεται η σχέση τους με το ελληνικό κοινωνικό γίγνεσθαι καθώς και οι επιρροές τους από τον παγκόσμιο κινηματογράφο. Αναλυτικά, εξετάζεται πρώτη στη σειρά η περίπτωση του Νίκου Νικολαΐδη με την ταινία Singapore Sling. Στην ταινία αυτή η αφήγηση διακρίνεται από το παράλογο και τα όρια της πραγματικότητας είναι δυσδιάκριτα. Κυριαρχεί το στοιχείο του φιλμ νουάρ το οποίο αναμειγνύεται με άλλα είδη. Ο σκηνοθέτης αποδομεί το ιδεώδες της οικογένειας ενώ υπάρχει έντονο το στοιχείο του μαύρου χιούμορ και το γοτθικό στοιχείο. Η ματιά του σκηνοθέτη πάνω στο γυναικείο φύλο δείχνει ηδονοβλεπτική ενώ το σπίτι αποδεικνύεται ένα είδος φυλακής που κανείς δεν μπορεί να ξεφύγει από αυτό. Η ταινία Ιστορία 52 του Αλέξη Αλεξίου, αναλύεται κυρίως σε σχέση με τον τρόπο που αποδίδεται οπτικά η παράνοια. Η έννοια του χρόνου παίρνει άλλες διαστάσεις, οι εκδοχές που παρουσιάζονται ως πραγματικότητα αλλάζουν πολλές φορές κατά τη διάρκεια της ταινίας και κυριαρχεί το χαρακτηριστικό της κλειστοφοβίας. Τα υποκειμενικά πλάνα και τα κάδρα σε πλάγιες γραμμές υποδηλώνουν την διαστρεβλωμένη αντίληψη του ήρωα για την πραγματικότητα. Επόμενη ταινία είναι Η Μέδουσα του Γιώργου Λαζόπουλου, όπου εξετάζεται το υπερφυσικό στοιχείο και κυρίως ο Μύθος και η μεταφορά του στη σύγχρονη πραγματικότητα. Το ανεξήγητο και το παράδοξο, η μίξη της αρχαίας δοξασίας και της ορθόδοξης χριστιανικής θρησκείας είναι στοιχεία που κυριαρχούν στην ταινία. Καθώς το είδος του φανταστικού εισάγει ερωτήματα γύρω από τη σεξουαλικότητα μελετάται η παρουσία του θηλυκού έτσι όπως παρουσιάζεται σε πολλές ταινίες του είδους με την μορφή ενός τερατόμορφου πλάσματος, όπως εδώ η Μέδουσα. Η θηλυκή φιγούρα κυριαρχεί ως ένα δυναμικό στοιχείο ικανό να προκαλέσει τον θάνατο ενώ δείχνει κυρίαρχη η σχέση μητέρας-γιού και φανερή η έλλειψη της πατρικής φιγούρας. Η ταινία Μέδουσα λειτουργεί ως όχημα για μια καινούργια ανάγνωση του μύθου και ως ένα σχόλιο πάνω στην γυναικεία φύση και σεξουαλικότητα. Η ταινία Το Κακό του Γιώργου Νούσια είναι η μοναδική ελληνική μεγάλου μήκους ταινία, που έχει ως κύρια θεματική τον μύθο των Ζωντανών-Νεκρών. Έτσι αναλύεται σε σχέση με τα ζόμπι που παρουσιάστηκαν κατά καιρούς στον κινηματογράφο, κυρίως με αυτά του Romero και τα στοιχεία που αναφέρονται την έννοια του “gore”. Η ταινία ακολουθεί τις συμβάσεις του horror film και η χρήση των υποκειμενικών πλάνων είναι ένα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του. Το στοιχείο της υπερβολής όπως η ευκολία με την οποία ξεριζώνονται τα κεφάλια των ζόμπι είναι χαρακτηριστικό και η εμφάνιση τους, αν και κατά βάση τρομακτική, δείχνει αστεία μέσα στην υπερβολή της. Η θεματική των ζόμπι είναι εύπλαστη και διαθέτει πλήθος συμβολισμών γι’ αυτό και παραμένει ανεξάντλητη πηγή έμπνευσης για τους δημιουργούς. Τέλος, στην ταινία Η Επίθεση του Γιγαντιαίου Μουσακά του Πάνου Κούτρα μελετούνται τα στοιχεία αυτά που το συνδέουν με τις αμερικανικές B-movies του ’50. Παρουσιάζει ενδιαφέρον ο τρόπος που ο σκηνοθέτης προσαρμόζει στα ελληνικά δεδομένα αυτά τα μοτίβα και ο τρόπος που χρησιμοποιεί το χιούμορ και τη σάτιρα για να υπονομεύσει τα κοινωνικά στερεότυπα. Κυριαρχεί queer αισθητική, με τα στρας και τα έντονα χρώματα στα ρούχα και στα σκηνικά. Σε πολλές ταινίες θρίλερ, συνδυάζεται ο τρόμος με την κωμωδία. Στην Επίθεση του Γιγαντιαίου Μουσακά αυτό το στοιχείο είναι κυρίαρχο και επικρατεί του τρόμου. Συμπερασματικά λοιπόν, μέσα από την μελέτη των ταινιών του είδους του φανταστικού της ελληνικής παραγωγής, μελετήσαμε τη σχέση τους με το κοινωνικό γίγνεσθαι. Τα πολιτικά και κοινωνικά γεγονότα που κυριάρχησαν στην ελληνική δημόσια σφαίρα δεν άφησαν ανεπηρέαστους τους έλληνες δημιουργούς. Αναζητήσαμε τις απαρχές της θεματικής τους και την πηγή έμπνευσής τους. Όταν μιλάμε για το σινεμά του φανταστικού, μιλάμε για πλάσματα που προκαλούν ανατριχίλες επειδή έρχονται σε αντίθεση με την ανθρώπινη λογική και τους νόμους της φύσης. Το κινηματογραφικό σύμπαν που μελετήσαμε ανατρέπει τις ισορροπίες και τον φυσικό κόσμο έτσι όπως τον ξέρουμε, προσφέροντας μια καινούργια ανάγνωση της πραγματικότητας. Οι ελληνικές ταινίες του φανταστικού –αν και ελάχιστες σε σχέση με τον παγκόσμιο κινηματογράφο- παρουσιάζουν την δική τους άποψη σε θέματα που αφορούν την ελληνική κοινωνία και έχουν να προσφέρουν σε ένα είδος κινηματογράφου που αν και σπάνιο στην Ελλάδα, εν τούτοις συνεισφέρει στο ελληνικό κινηματογραφικό τοπίο και μπορεί να σταθεί ως είδος άξιο λόγου.