Σχολιασμένη έκδοση αδημοσίευτων ελληνικών παπύρων της ρωμαϊκής εποχής και της ύστερης αρχαιότητας
Authors: Τσιούσια Αικατερίνη 
Published: August 2021

Η παρούσα διδακτορική διατριβή επικεντρώνεται σε έναν από τους πιο ενδιαφέροντες και απαιτητικούς κλάδους της αρχαίας ελληνικής φιλολογίας, την έκδοση αδημοσίευτων ελληνικών παπύρων. Με τον όρο "πάπυρος" εννοούμε το υλικό γραφής όπως επίσης και τα κείμενα τα οποία γράφονταν πάνω σε αυτό ήδη από την τρίτη χιλιετία π.Χ. και ως τις αρχές της δεύτερης χιλιετίας μ.Χ.Το γνωστικό αντικείμενο της παπυρολογίας εξετάζει το σύνολο των παπυρικών κειμένων, τα οποία είναι γραμμένα στην αρχαία ελληνική και τη λατινική γλώσσα ανεξαρτήτως περιοχής ευρέσεώς τους. Στο υλικό το οποίο επεξεργάζεται η παπυρολογία έρχονται να προστεθούν κείμενα που έχουν βρεθεί σε όστρακα, ξύλινες πινακίδες ή πρώιμες περγαμηνές. Η πιο σημαντική δραστηριότητα του παπυρολόγου είναι η έκδοση των ευρεθέντων αλλά αδημοσίευτων μέχρι στιγμής παπύρων. Το έργο αυτό είναι τιτάνιο. Είναι ενδεικτικό ότι έχουν βρεθεί μέχρι σήμερα περίπου 1.500.000 ελληνικοί πάπυροι εκ των οποίων η επιστημονική κοινότητα μπόρεσε να δημοσιεύσει στα τελευταία 130 χρόνια (περίοδο κατά την οποία υπάρχει η παπυρολογία) περίπου 8.000 λογοτεχνικούς και 60.000 μη λογοτεχνικούς παπύρους και όστρακα. Όπως καταλαβαίνει κανείς με αυτούς τους ρυθμούς χρειάζονται χιλιάδες χρόνια ακόμα για να δημοσιευθούν οι πάπυροι που έχουν ήδη βρεθεί. Εδώ αξίζει να πούμε ότι κάθε έτος η αρχαιολογική σκαπάνη φέρνει στο φως περισσότερους παπύρους απ’ όσους δημοσιεύονται στην ίδια χρονική περίοδο.Στο βαθμό κατά τον οποίο η μεγάλη πλειονότητα των παπυρικών κειμένων παραμένει ανέκδοτη υφίσταται μεγάλος κίνδυνος ανεπανόρθωτης φυσικής φθοράς λόγω πιθανού ατυχήματος, η οποία θα σήμαινε οριστική απώλεια των κειμένων που περιέχουν. Οριστικά σωσμένοι είναι μόνο οι δημοσιευμένοι πάπυροι. Έτσι, καθίσταται επιτακτική η ανάγκη να εκδοθούν όσο δυνατόν περισσότερα ανέκδοτα κείμενα το συντομότερο δυνατόν. Με τη φιλοδοξία να συμβάλω κι εγώ σ’ αυτήν την προσπάθεια επέλεξα να εκπονήσω τη διδακτορική διατριβή μου με θέμα τη σχολιασμένη πρώτη έκδοση άγνωστου παπυρικού υλικού.Η διατριβή επικεντρώνεται σε ελληνικούς παπύρους της ρωμαϊκής και βυζαντινής εποχής, δηλαδή της περιόδου από τον 1ο μέχρι τον 7ο αι μ.Χ. Η πρώτη μου επαφή με τα υπό επεξεργασία νέα κείμενα κατέδειξε ότι αυτά προσφέρουν σημαντικές επιπλέον πληροφορίες για την ανασύνθεση της κοινωνικοοικονομικής ιστορίας της περιόδου αυτής και για την μελέτη της ιστορικής εξέλιξης της ελληνικής γλώσσας στην κρίσιμη περίοδο μεταξύ της κλασικής αρχαιότητας και της κυρίως βυζαντινής εποχής. Η δομή της διατριβής έχει ως εξής:Στο πρώτο μέρος θα υπάρχει θεωρητική εισαγωγή ανάλυση και αποτίμηση των εκδιδόμενων στον τόμο νέων παπυρικών κειμένων. Θα υπάρχει ολική διαπραγμάτευση των νέων πληροφοριών που αυτά περιέχουν και ένταξη των δεδομένων αυτών στις ήδη υπάρχουσες γνώσεις μας για την εποχή αυτή. Στο πρώτο αυτό μέρος θα παρατίθενται και κάθε άλλου είδους συνοδευτικοί κατάλογοι, όπως βιβλιογραφία και συντομογραφίες.Στο δεύτερο μέρος, το οποίο θα είναι το εκτενέστερο της εργασίας θα περιέχονται οι σχολιασμένες εκδόσεις των επιμέρους παπυρικών κειμένων. Αυτές θα περιλαμβάνουν καταρχάς μία σύντομη εισαγωγή, η οποία θα περιέχει την περιγραφή του ίδιου του παπύρου, τη χρονολόγηση και προέλευσή του, την παλαιογραφική του ανάλυση καθώς επίσης και μια απόπειρα ανασύνθεσης της ιστορίας και του περιεχομένου του κειμένου. Στην εισαγωγή αυτή θα παρέχεται και η βασική βιβλιογραφία για το εν λόγω κειμενικό είδος. Θα ακολουθεί η μεταγραφή του παπύρου σύμφωνα με τις σύγχρονες επιστημονικές αρχές και συμβάσεις (σύστημα συμβόλων του Leiden). Τη μεταγραφή θα συνοδεύει εκτενές apparatus criticus, το οποίο θα περιέχει τις διορθωμένες γραφές, τα διακριτικά σύμβολα και όσες άλλες πληροφορίες κριθούν απαραίτητες για την ορθή κατανόηση του κειμένου. Αμέσως μετά θα παρατίθεται μετάφραση του εκδοθέντος κειμένου. Η έκδοση των επί μέρους παπύρων θα ολοκληρώνεται με αναλυτικό ιστορικο¬–φιλολογικό υπομνηματισμό, ο οποίος θα αναδεικνύει τις νέες γνώσεις που προσφέρει ο εκάστοτε πάπυρος τοποθετώντας τις στα ευρύτερα συμφραζόμενά τους. Σε αυτό το τμήμα θα περιέχονται και πληροφορίες λεξιλογικού, γλωσσικού, γλωσσολογικού χαρακτήρα, όπως π.χ. σχετικά με άπαξ λεγόμενα, σπάνιες λέξεις, αξιομνημόνευτα φαινόμενα στο χώρο της φωνολογίας, μορφολογίας και σημασιολογίας.Το τρίτο μέρος θα περιέχει αναλυτικά ευρετήρια και πίνακες που θα επιτρέπουν στον αναγνώστη την άμεση και ολόπλευρη πρόσβαση στα νέα κείμενα.Το υλικό της εν λόγω διατριβής αποτελείται από 30 συνολικά ελληνικούς παπύρους, τους οποίους επέλεξα μετά από ενδελεχή έρευνα στην παπυρολογική συλλογή της Βιένης. Η προσωπική αυτή έρευνα πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια της παραμονής μου στην αυστριακή πρωτεύουσα στο πλαίσιο της σημαντικής υποτροφίας ʺPapyrologist in residenceʺ. Η μηνιαία αυτή υποτροφία δίνεται κάθε χρόνο από το αυστριακό κράτος στον εκάστοτε πιο ελπιδοφόρο νέο ερευνητή στον χώρο της παπυρολογίας με σκοπό να συλλέξει ανέκδοτο παπυρικό υλικό. Το παρελθόν έτος 2012 είχα την τιμή να είμαι εγώ ο αποδέκτης της εν λόγω υποτροφίας. Στο πλαίσιο αυτής εργάστηκα στη συλλογή παπύρων της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Αυστρίας για το χρονικό διάστημα μεταξύ 14 Σεπτεμβρίου και 14 Οκτωβρίου. και συγκεκριμένα μετά από έγκριση του εκεί διευθυντή της παπυρολογικής συλλογής Univ.–Prof. Dr. Mag. Bernhard Palme. Η μηνιαία αυτή φιλοξενία, που είχα την τιμή να δεχτώ από την Εθνική Βιβλιοθήκη της Βιένης, εντός της οποίας στεγάζεται και η παπυρολογική συλλογή (Papyrussamlung), με βοήθησε εξαιρετικά στο να συλλέξω το κατάλληλο υλικό, ούτως ώστε να βγει μία πολύ αξιόλογη διατριβή, με ουσιαστικό περιεχόμενο.Στόχος της διδακτορικής διατριβής είναι να εμπλουτίσει περαιτέρω τις γνώσεις μας για τη ρωμαϊκή περίοδο και την ύστερη αρχαιότητα μέσα από τα κείμενα των παπύρων που μας έχουν σωθεί και να προβάλει για το χρονικό διάστημα από τον 1ο μέχρι και τον 7ο αιώνα μ. Χ. τα κείμενα που σώθηκαν, τις τεχνικές συγγραφής τους και τον κόσμο των ιδεών τους. Κατά τη γνώμη μου είναι πράξη μεγάλης σπουδαιότητας να καταφέρει η γενιά μας να διατηρήσει μέσα από τη μεταγραφή, τη μετάφραση και κατόπιν τη δημοσίευση των παπυρικών αποσπασμάτων τα κείμενα αυτά που σώθηκαν δια μέσου των αιώνων ως τις μέρες μας.