Ο Άγιος Νικηφόρος Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως ο ομολογητής
Authors: Καββαδίας Γεώργιος-Δημήτριος 
Published: February 2023

Στήν παροῦσα διατριβή ἀναπτύξαμε τό θέμα «Ο Άγιος Νικηφόρος Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως ο ομολογητής. Βίος και έργα». Ἀσχοληθήκαμε μέ τήν προσωπικότητα μιᾶς ἀπό τίς πλέον ἐμβληματικές μορφές τῆς εἰκονομαχίας πού γεννήθηκε, μεγάλωσε καί ἐμφανίστηκε στήν δημόσια ζωή τῆς αὐτοκρατορίας κατά τήν πρώτη περίοδο αὐτῆς ἀλλά ἔδρασε καί σφράγισε τή δράση του αὐτή κατά τήν δεύτερη περίοδό της.Ὑπῆρξε γιός τοῦ ἀσηκρήτη Θεοδώρου πού φυλακίστηκε, βασανίστηκε καί ἐξορίστηκε γιά τά πιστεύω του καί τῆς Εὐδοκίας πού ἀνέλαβε τήν μόρφωσή του μετά τόν θάνατο τοῦ συζύγου της. Ὁ νεαρός Νικηφόρος ἐπιλέχθηκε νά προσληφθεῖ ἀπό τήν αὐτοκρατορική γραμματεία καί ἐμφανίστηκε μέ τήν ἰδιότητα τοῦ ἀσηκρήτη στή β΄ συνεδρίαση τῆς Ζ΄ Οἰκουμενικῆς Συνόδου νά διαβάζει στά ἑλληνικά τήν ἐπιστολή τοῦ πάπα Ἀδριανοῦ πρός τόν αὐτοκράτορα Κωνσταντίνο τόν ΣΤ΄ καί τήν μητέρα του αὐτοκράτειρα Εἰρήνη καθώς καί ἄλλα ἔγγραφα ὅπως καί τόν Ὅρο τῆς Συνόδου.Κατόπιν ἀποσύρθηκε στή Μονή τοῦ Ἀγαθοῦ καί μετά ἀνέλαβε τή διεύθυνση τοῦ πτωχοκομείου μέ προτροπή τῶν κρατούντων.Μετά τόν θάνατο τοῦ Πατριάρχη Ταρασίου στίς 25 Φεβρουαρίου 806, ὁ νέος αὐτοκράτωρ Νικηφόρος στράφηκε πρός τόν ἀσηκρήτη Νικηφόρο καί τόν προέβαλε ὡς ἄξιο διότι ἐπιθυμοῦσε ὁ νέος πατριάρχης νά μήν προέρχεται οὔτε ἀπό τόν κλῆρο οὔτε ἀπό τίς τάξεις τῶν μοναχῶν, νά εἶναι δηλαδή ἄφθαρτος ἀπό τά προβλήαμτα τοῦ παρελθόντος.Ἔτσι στίς 5 Ἀπριλίου μέ ἀνάδοχο τόν διάδοχο Σταυράκιο ἔγινε μοναχός, στίς 9 διάκονος καί ἐν τέλει στίς 12 Ἀπριλίου, Δευτέρα τοῦ Πάσχα, Πατριάρχης. Ἡ ἀθρόον προαγωγή του αὐτή ἔφερε τήν ἀντίδραση τῶν Στουδιτῶν μοναχῶν ἡ ὁποία συνεχίστηκε καί ἐπί τοῦ διαδόχου του Μιχαήλ Α΄ τοῦ Ραγκαβέ.Κατά τά ἴδια χρόνια ὁ πατριάρχης Νικηφόρος ἀντιμετώπισε ποιμαντικά πολλά προβλήματα τῆς Ἐκκλησίας. Κατ' ἀρχάς ἀναγκάστηκε νά ἐλέγξει πολλές καταχρήσεις στόν μοναστικό βίο ἐξαιτίας ὑπάρξεως καί λειτουργίας πολλῶν «διπλῶν μονῶν» ἤ «διδύμων» πού εἶχαν κοινή πνευματική ἡγεσία καί περιουσία (ἄν καί ἡ Ζ΄ Οἰκουμενική Σύνοδος τοῦ 787 μέ τόν 20ο κανόνα της κατεδίκαζε τό φαινόμενο καί ἐπέτρεπε στόν ἐπιχώριο ἐπίσκοπο τή διάλυσή τους). Ὁ Θεοφάνης στήν Χρονογραφία του διασώζει τό ἑξῆς: Τό ἔτος 813 ἡ Συρία καί ἡ Παλαιστίνη καί τά ἐκεῖ μοναστήρια 1ὑπέστησαν καταστροφές ἀπό τούς Ἄραβες καί ὅλοι κατέφυγαν στίς βυζαντινές ἐπαρχίες καί τήν Κύπρο.Τότε ὁ αὐτοκράτωρ Μιχαήλ ὁ Α΄ καί ὁ πατριάρχης Νικηφόρος συνεργάστηκαν γιά τήν ἀντιμετώπιση τοῦ προβλήματος καί χορήγησαν στούς πρόσφυγες καί τούς μοναχούς πού κατέφυγαν στήν Κύπρο ἀπό ἕνα τάλαντο χρυσοῦ ἐνῶ στούς μοναχούς πού κατέφυγαν στήν πρωτεύουσα παρεχώρησαν ἀπό ἔνα μοναστήρι. Τήν ἴδια περίοδο στίς 4 Μαΐου, ὁ πατριάρχης χειροτόνησε Ἡγούμενο τῆς Μονῆς τοῦ Μηδικίου τόν Νικήτα, εἰς διαδοχήν τοῦ ἱδρυτοῦ της Ἡγουμένου Νικηφόρου. Μέ νουθεσίες προσπάθησε νά ἀποτρέψει «τόν ἄρχοντα τῶν Ταυρικῶν κλιμάτων» νά χωρίσει τή σύζυγό του καί ἀπαγόρευσε νά ἀποπέμπουν οἱ εὐγενεῖς τίς συζύγους τους. Ἐπιπλέον στερέωσε μέ τό ἔργο του τήν κανονική τάξη τῆς Ἐκκλησίας ὡς μοναδική πηγή ἁρμονίας καί χάριτος στόν ἐκκλησιαστικό βίο.Τά μεγαλύτερα προβλήματα στήν πατριαρχία τοῦ Νικηφόρου προέκυψαν ὅταν αὐτοκράτωρ ἀνέλαβε ὁ Λέων ὁ Ε΄ ὁ Ἀρμένιος, ὁ ὁποῖος μέ δική του ἐπιτροπή χρησιμοποιώντας (τήν αἱρετική) διδασκαλία τοῦ Ὅρου τῆς Συνόδου τῆς Ἱέρειας, ἔκανε ὑπόμνημα καί τό παρουσίασε στόν πατριάρχη τά Χριστούγεννα τοῦ 814.Ἀντιδρώντας ὁ πατριάρχης Νικηφόρος συνεκάλεσε τήν Ἐνδημοῦσα (ἀπό 270 ἐπισκόπους κ.τ.λ.) Σύνοδο τοῦ Πατριαρχείου. Ἡ σύνοδος ἀφοῦ μελέτησε τίς θέσεις αὐτές τίς βρῆκε αἱρετικές, τίς κατεδίκασε ὡς κακόδοξες καί δήλωσε ἐμμονή στίς θέσεις τῆς Ζ΄ Οἰκουμενικῆς Συνόδου. Αὐτή ἡ στάση ἔφερε τήν πόλωση μεταξύ ἐξουσίας καί Ἐκκλησίας μέ ἀποτέλεσμα ὁ αὐτοκράτορας νά μεθοδεύσει μέσῳ σιλεντίου τήν παραίτηση ἀρχικά τοῦ πατριάρχη καί ἀκολούθως τήν ἐξορία του τόν Μάρτιο τοῦ 815.Μετά τήν δολοφονία τοῦ αὐτοκράτορα Λέοντα Ε΄ στόν θρόνο ἀνέβηκε ὁ Μιχαήλ Β΄ ὁ Τραυλός ὁ ὁποῖος ἀνεκάλεσε μέν τόν Πατριάρχη ἀπό τήν ἐξορία, δέν τόν ἀποκατέστησε ὅμως στό θρόνο του γιατί εἶχε ὑποχρέωση στόν Θεόδοτο Μελισσηνό, τόν (εἰκονομάχο) πατριάρχη πού εἶχε ἀνεβάσει στό θρόνο ὁ Λέων ὁ Ε΄. Ὁ πατριάρχης λοιπόν δέν ἀπομακρύνθηκε ἀπό τόν τόπο ἐγκαταβιώσεώς του, τήν Μονή τοῦ Ἁγίου Θεοδώρου στήν ἀσιατική πλευρά τοῦ Βοσπόρου. Ἐκεῖ παρέμεινε γράφοντας κατά τῶν εἰκονομάχων μέχρι τό τέλος τῆς ζωῆς του, τό Πάσχα, 5 Ἀπριλίου τοῦ 828/9.Τό πλούσιο ἔργο του ἀποτελεῖται ἀπό Ἱστορικά, Θεολογικά, Κοινονολογικά [οἱ κανόνες μέ τό ὄνομά του μόνο κατά τόν ἀρχικό πυρήνα τους φέρουν τή σφραγίδα του] ἔργα καθώς καί Ἐπιστολές καί διάφορα ἄλλα.Μέ τό θεολογικό του ἔργο ὁ πατριάρχης Νικηφόρος κατεπολέμησε συστηματικά τήν αἱρετική διδασκαλία τῆς συνόδου τῆς Ἱέρειας τό 754. Ἀκολούθως ἐπικαιροποίησε τήν περί τῶν Ἁγίων εἰκόνων θεολογική διδασκαλία τῆς Ζ΄ Οἰκουμενικῆς Συνόδου.Ὁ πατριάρχης μέ τό ἔργο του ἀπεφάνθη ὅτι ἡ προσκύνηση τῶν ἁγίων εἰκόνων δέν συνιστᾶ ἔκπτωση σέ εἰδωλολατρεία. Στήν ὀρθόδοξη εἰκόνα περιγράφεται τό ὁρατό, ὁ ἐνσαρκωθείς Υἱός καί Λόγος τοῦ Θεοῦ, ὁ Ἰησοῦς Χριστός καί ὄχι ὁ Θεός Πατέρας.Ὁ πατριάρχης Νικηφόρος στήν γραφή του ἀκολούθησε τήν ἀπολογητική γραμμή τοῦ Ἰωάννου τοῦ Δαμασκηνοῦ καί ἐφάρμοσε τήν ἀριστοτελική λογική ὅπως τήν χρησιμοποίησαν οἱ πατέρες τῆς πρώτης περιόδου. Ἔτσι διετύπωσε τήν ὀρθόδοξη ἄποψη ὅτι ἡ ἀποδιδόμενη προσκύνηση τῶν εἰκόνων προσφέρεται ἐπειδή ὑπάρχουν ὡς «ἐκτυπώματα τῶν πρωτοτύπων ὄντα καί οὐδέν ἔτερον» καί ὅτι στήν εἰκόνα ὁ Θεός Λόγος περιγράφεται κατά τήν ἀνθρωπότητα μένοντας ἀπερίγραφος κατά τήν θεότητα.Ὁ βίος τοῦ πατριάρχου Νικηφόρου μετά τό βίο τοῦ πατριάρχου Ταρασίου συνιστᾶ μιά πλήρη ἐγκυκλοπαίδεια τῆς Εἰκονομαχίας.Ἡ μετριοπάθεια, ἡ οἰκονομία ἦταν γνώμονες τῆς δράσεώς του σέ ὅλα τά ἐπίπεδα τῆς διακονίας του, δίνοντας ἔτσι παράδειγμα ἐκκλησιαστικοῦ ἡγέτη.Ἡ ἐμπλοκή τοῦ πατριάρχου Νικηφόρου στήν ἀποκατάσταση τοῦ Ἰωσήφ Ἡγουμένου τῶν Καθαρῶν, τοῦ «μοιχοζεύκτου», δέν ἦταν προσωπική ἐπιλογή ἀλλά ἀναγκαστική σύμπλευση μέ τήν αὐτοκρατορική πολιτική.Ἄν καί ἦταν συναινετικός ὡς ἱεράρχης, δέν μποροῦσε ὅμως νά τιθασεύσει τίς αὐτοκρατορικές ἐπιλογές καί τά κρατικά συμφέροντα.Στήν πολιτική τοῦ Λέοντος Ε΄ εἶχε ὑποχωρητικότητα ὅσον ἀφορᾶ τά δύο προαναφερθέντα θέματα καί ἐφήρμοσε τήν οἰκονομία.Στά θέματα ὅμως πίστεως δέν δεχόταν καμμία συζήτηση καί δέν ἐπέτρεπε αὐτοκρατορική παρέμβαση στό δόγμα καί ζωή ἐκκλησίας μέ κόστος ἀκόμη τόν προσωπικό του διωγμό καί τήν ἐξορία.Μέ τήν ἐργογραφία του ἀντιμετώπισε ἀποτελεσματικά ὅλη τήν ἐπίσημη ἤ ἀνεπίσημη θεολογία τῶν εἰκονομάχων. Ἀνακεφαλαίωσε τήν διδασκαλία τῆς Ἐκκλησίας γιά τό θέμα τιμῆς τῶν εἰκόνων ὡς ἀπάντηση στήν εἰκονομαχία τοῦ Λέοντος Ε΄ μέ κορυφαῖο ἔργο τό «Ἔλεγχος καί ἀνατροπή».Τό συστατικό τῆς δεύτερης εἰκονομαχίας ὅπως φαίνεται ἀπό τήν δράση τοῦ πατριάρχου Νικηφόρου εἶναι ἡ βία τῆς ἐξουσίας καί ἡ ἐπιβολή τῆς δυνάμεώς της (ἀκόμη καί στόν ἐκκλησιαστικό βίο) πού ἐκφυλίζει τήν ἔννομο βασιλεία σέ τυραννία.Στήν ἐκπόνηση τῆς διατριβῆς αὐτῆς χρησιμοποιήθηκε τόσο ἑλληνική ὅσο καί διεθνής βιβλιογραφία. Ἐπειδή μόνο ὁ Paul Alexander εἶχε παρουσιάσει τό βίο τοῦ Νικηφόρου σέ μονογραφία καί οἱ σχετικές μελέτες γιά τό πρόσωπό του ἦταν ὀλιγοστές παραθέσαμε μία τεκμηριωμένη γιά πρώτη φορά βιογραφία. Ἰδιαιτέρως ἐρευνήσαμε τίς βιβλιογραφικές μας πηγές ὥστε νά καλυφθοῦν τά κενά πού προέκυπταν πάνω στήν ἔρευνα καί ἔτσι καταθέσαμε τά ἀνάλογα συμπεράσματα. Τακτοποιήσαμε τά σωζόμενα ἔργα του σέ μία ἐπιμελημένη ἐργογραφία. Ἀναλύσαμε τή θεολογία τοῦ Πατριάρχου σχετικά μέ τό θέμα τιμῆς καί προσκυνήσεως τῶν ἱερῶν εἰκόνων. Παραθέσαμε τήν ἐξέλιξη τῆς τιμῆς τοῦ ἁγίου καί ὁμολογητοῦ Νικηφόρου μετά τήν ἀνακομιδή τοῦ λειψάνου του ἀπό τόν τόπο ἐξορίας του καί τέσσερα μόλις χρόνια μετά τόν θρίαμβο τῆς Ὀρθοδοξίας, στίς 13 Μαρτίου τοῦ 847. Ἀνακαλύψαμε στίς ἁγιορείτικες βιβλιοθῆκες καί ἐκδώσαμε γιά πρώτη φορά ὑμνοαγιολογικά ἔργα πού ἀφοροῦν στό πρόσωπό του καί παρουσιάσαμε συλλογή εἰκαστικῶν ἀπεικονίσεων τοῦ ἁγίου μετά σχολιασμοῦ (ἔργα 10ου-19ου αἰ.). ἀπό τήν Ἑλλάδα καί τίς βαλκανικές χῶρες.