NƏFƏSALMA VƏ ÜRƏK RİTMLƏRİNİN KÖMƏYİ İLƏ DİAQNOZU TƏYİN EDƏN BİOTİBBİ KOMPLEKS
Authors: Zülfüqar Zülfüqarlı, Maya Kərimova Zülfüqar Zülfüqarlı, Maya Kərimova 
Published: February 2023

Müasir dünyada ürək damar xəstəliklərinin artımı tibbi-sosial problemə çevrilmişdir.Bu tendensiyanın artan xətt üzrə hərəkət etməsi, xəstəliyin cavanlaşması (yəni artıq 25-30 yaşlarında belə infakt və insult kimi xəstə sayının artması ) ilkin mərhələdə diaqnostikanın yeni,daha səmərəli üsullarının axtarılmasını aktual edir.
Problemin həlli yollarından əhəmiyyətlisi həmin xəsətəliklərin başlanma ərəfəsində xəstəliyin dəqiq diaqnostikası və profilaktikasının təşkilidir.Bu məqalədə müasir dövrdə də insan orqanizminin vəziyyəti barədə real zaman miqyasında məlumat almaq üçün ürək ritminin dəyişməsi metodunun aktuallığı göstərilir.Ürək ritmləri və nəfəs alma variasiyaları arasında asılılıq olması nəzəriyyəsinə əsaslanan biotibbi kompleksin işi araşdırılır.Müasir biotibbi komplekslər intellektual diaqnostika etmə üsul və vasitələrinin işlənməsi ,diaqnozun təyin edilməsi işi,aparılan müayinələrin arxivləşdirilməsi ilə yanaşı müalicəni daha səmərəli aparmağa imkan yaradır.
Hazırda tibbin bir çox sahələrində bu metoddan istifadə etməklə ,modellər yaradılır,proqnozlaşdırma metod və alqoritmləri həmçinin diaqnostika ,profilaktika və müalicə üsulları seçilir.Bu proses qərar qəbul etmək üçün avtomatlaşdırılmış idarə olunan kompleks tərəfindən həkimlərin köməyinə gələrək ,qeyri-müəyyən və tam olmayan təsəvvür yaratmayan şəraitdə yüksək tibbi xidmət göstərməyə imkan verir.Məqalədə bu metoda əsaslanaraq, zamana görə RR ürək ritmlərinin sıralanması,nəfəs alma əyrisi ilə birgə analiz edilərək bu və ya digər göstəricilər hesablanır və nəticələr ürək-damar sisteminin halına uyğun olaraq, xəstəlik dərəcəsinə görə siniflərə ayrılır, proqnoz formalaşdırılır.
Ürək-damar sisteminin yeni diaqnostika üsullarının biotibbi kompleks şəklində işləməsinə baxılmışdır.Yaradılacaq verilənlər bazasında normal kardioqram,miokard infakt,dəyişikliklər inoxondriya hiperləşməsi üzrə məlumatları kodlaşdırmaqla, xəstəlik dərəcəsi, yaş hədlərində dəyişiklikər və sair göstəricilərə görə sinifləşdirmə aparmaq ücün imkan yaranır. Ürək tənəffüs sisteminin mürəkkəb dinamikasını başa düşmək, bu iki fizyoloji sistem arasındakı əlaqəni idarə edən əsas mexanizmlərə işıq salır.Əvvəlki tədqiqatlara əsasən tənəffüs hərəkətlərinin ürək ritmlərinin sürətindən daha yavaş olduğunu düşünmüş və tənəffüs hərəkətlərinin ürək ritmlərinin sürətinin modulyasiyasına və yaxud sinxronlaşmasına səbəb olduğunu göstərdi.Ürək-tənəffüs sisteminin mexanizmləri hələ də müzakirə olunduğu halda, periferik sinir sisteminin təsiri üstünlük təşkil edən əsas amil hesab olunur.Bu tədqiqat yeni eksperimental dizayn təqdim edir və sakitlik zamanı ürək ritminə yaxın yüksək tənəffüs hərəkətlərində ürək-tənəffüs sisteminin sirkadial ritmini aşkar etmək üçün ani faza konsepsiyasın tətbiq edir. Əgər 1:1 nisbəti varsa,bu, tənəffüs və ürək mərkəzləri arasında birbaşa neyron əlaqəsi olduğunu göstərir. Bütün könüllülərdə 1:1 nisbətində sirkadiyal ritm müşahidə olundu,fiziki cəhətdən sağlam insanlada ardıcıl olaraq daha uzun sinxronizasiya epizodlarnı müşahidə etdik və göstərdik ki, həm aşağı həm də yüksək tənəffüs sürətlərində ürək-tənəffüs sinxronizasiyası ümumi əsas rabitə mexanizmi ilə əlaqələndirilir.
Kompleksdə ürək döyüntüləri və nəfəsalma arasında bağlılıq araşdırılır. Bu məqsədlə eyni zamanda işlənmiş aparat-proqram vasitəsilə ürək-damar sisteminin qiymətləndirilməsi üçün nəfəsalma əyrisinin də formalaşdırılması EKS-nin bir çıxışında icra edilir. Nəfəsalma əyrisinin alqoritmi ürəyin elektrik dipolunun istiqamət vektorunun dəyişməsinə əsaslanıb və bunun nəticəsində EKS-nın amplitudası dəyişir. NAƏ-nin alqoritmi 3 əsas hissədə özünü təzahür edir.
Alınmış məlumatlar arxivləşdirilərək verilənlər bazası yaratmağına imkan verir.Pasientlər müraciət etdikdə doğru diaqnoz müəyyən edilməsi üçün bu bazadan istifadə edərək müqaisə aparmaq,ayrı-ayrı tarixlərədə müraciət edən xəstələrdə xəstəliyin dinamikasını araşdırmaq imkanı yaradır.Verilənlər bazası müqayisəli şəkildə xəstəliyin inkişaf dinamikasını izləməyə imkan verərək, müalicəni daha səmərəli aparmağa imkan verir. Bu həm də müxtəlif xəstələrin müqayisəli təhlili aparılmaqla və ekspert rəyinə əsaslanaraq diaqnozun daha dəqiq verilməsinə, hətta hadisələri qabaqlayaraq profilaktika işinin düzgün qurulmasına imkan yaradır.
Ürək-damar sisteminin yeni diaqnostika üsullarının biotibbi kompleks şəklində işləməsinə baxılmışdır.Yaradılacaq verilənlər bazasında normal kardioqram,miakard infakt,dəyişikliklər inoxondriya hiperləşməsi üzrə məlumatları kodlaşdırmaqla, xəstəlik dərəcəsi, yaş hədlərində dəyişiklər və sair göstəricilərə görə sinifləşdirmə aparmaq ücün imkan yaranır.
Əslində süni intellekt və neyron şəbəkələr insanın davranışını kompüterdə modelləşdirmək cəhdidir. Lakin insanlar ətrafı yalnız ağ-qara görmür, məhz onda qeyri-səlist məntiqdən istifadə zərurəti yaranır.
Ürəyin vəziyyətini qiymətləndirmək üçün təklif olunan aparat və proqram vasitələri ancaq damar sistemi sahəsində araşdırma aparmaq üçün nəzərdə tutulmuşdur . Ürək-damar sisteminin yeni diaqnostika üsullarının biotibbi kompleks şəklində işləməsinə baxılmışdır. Tənəffüs parametrlərinin ürək döyüntüləri ilə birgə araşdırılması diaqnozun daha təkmil aparılmasına imkan verdiyi göstərilmişdir. Verilənlər bazasının yaradılması və diaqnostikada istifadə imkanları verilmişdir.
Açar sözlər: Ürək-damar sistemi, RD ürək ritmləri , EX çıxışları, NAA alqoritmi, mitoxondrial hiperplaziya,sirkadiyal ritm,ani faza,miokard infarktı.