Στα δίκτυα του πρότζεκτ
Authors: Παπαγεωργίου Αλέξανδρος 
Published: August 2023

Το «πρότζεκτ» εξετάζεται στην παρούσα εργασία ως σύγχρονη μορφή οργάνωσης και τεχνολογία διακυβέρνησης, η οποία, προερχόμενη από το πεδίο του μάνατζμεντ, έχει διεισδύσει σε- και διέπει σήμερα πλείστες σφαίρες της ανθρώπινης δραστηριότητας. Εξ ου και ο ισχυρισμός των Jensen et al. περί της «προτζεκτοποίησης των πάντων» (2016). Η ερευνητική δραστηριότητα δεν αποτελεί εξαίρεση. Μέσα από το εθνογραφικό πεδίο μου εξετάζω τις πολιτικές-πλαίσια της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την έρευνα, ως ρυθμιστικό και κανονιστικό πλαίσιο ερευνητικών πρότζεκτ ορισμένης, τριετούς συνήθως, διάρκειας. Συγκεκριμένα, μέσα από την ανάλυση λόγων και πρακτικών του ευρωπαϊκού ερευνητικού πρότζεκτ στο οποίο έλαβα μέρος ως εθνογράφος, ανιχνεύω τι προϋποτίθεται και τι μπορεί να προκύψει μέσα σε/από ένα πρότζεκτ: τι είδους σχέσεις, υποκειμενικότητες και πρακτικές, υλικά αποτυπώματα και μορφές γνώσης. Αποδίδω κεντρικό ρόλο, όσον αφορά τις προτζεκτιακές διαδικασίες, στον μηχανισμό ελέγχου, αξιολόγησης και λογοδοσίας των ευρωπαϊκών ερευνητικών πρότζεκτ, σε συνάρτηση με τον οποίο αναδεικνύεται, δοκιμάζεται και επιτελείται η εμπρόθετη δράση των υποκειμένων που συμμετέχουν σε αυτά. H διάχυση της προτζεκτοποίησης συμπίπτει ιστορικά με την άνοδο των «κουλτουρών ελέγχου» (Strathern 2000). Πλέον συναντάμε τις δύο αλληλένδετες τεχνολογίες κανονικοποιημένες παντού. Δεν υπάρχει χρηματοδοτούμενο πρότζεκτ χωρίς κάποιου είδους μηχανισμό ελέγχου και λογοδοσίας. Υποστηρίζω ότι, κατά συνέπεια, δεν υπάρχει πρότζεκτ χωρίς υπο-χρέωση (indebtedness). Για αυτό τον λόγο, δίνω ιδιαίτερη σημασία στο χρέος για την ανάλυση των σχέσεων και των διαδικασιών υποκειμενοποίησης σε/μέσω πρότζεκτ (Lazzarato 2012). Αποτελεί βασικό επιχείρημα της παρούσας εργασίας ότι οι πολιτικές και τα προγράμματα-πλαίσια της Ε.Ε. για την έρευνα δανείζονται από- και προσιδιάζουν στην ιδεολογία, τη ρητορική και τις πρακτικές των προγραμμάτων αναπτυξιακής βοήθειας. Ισχυρίζομαι ότι, είτε πρόκειται για πρότζεκτ υγειονομικής, αγροτικής ή/και βιώσιμης ανάπτυξης, ή έρευνας και ανάπτυξης, της Ε.Ε. ή άλλου υπερεθνικού οργανισμού, συντρέχουν ορισμένες κεντρικές παράμετροι: η ηγεμονική οικονομιστική ιδεολογία του κόσμου «του-ενός-κόσμου» του εκάστοτε κανονιστικού και ρυθμιστικού πλαισίου, ο μηχανισμός ελέγχου-αξιολόγησης-λογοδοσίας, η χρήση αμφίσημων και απο-ριζοσπαστικοποιημένων εννοιών (βιωσιμότητα, συμμετοχή, ενδυνάμωση, κ.ά.) οι οποίες υποδηλώνουν κυρίαρχες λογικές και χρονοτόπους (όπως της προόδου μέσω τεχνο-οικονομικών λύσεων), η «αρμονική» συσχέτιση βάσει συναίνεσης, η απαραίτητη ειδική (expert) διαχειριστική «τάξη των πρότζεκτ» (Csurgó et al. 2008) και οι επίσης απαραίτητες ομάδες των μη ειδικών «ωφελούμενων», και η σχετική με την παραγόμενη γνώση ιεραρχία (που συμπεριλαμβάνει και αποκλείει καθώς αναπαράγεται). Η παρούσα ανάλυση ανιχνεύει τις σχέσεις εξουσίας και τις τεχνολογίες διακυβέρνησης βάσει των οποίων ορισμένες οντότητες, είδη τεχνουργημάτων, κοσμοθεωρήσεις και έννοιες υπερισχύουν και επικαθορίζουν άλλες, και εντοπίζει τους μηχανισμούς και τις τεχνικές μέσω των οποίων οι διαδικασίες κυριάρχησης διενεργούνται και (επειδή) αποσιωπώνται.Υποστηρίζω ότι, καθώς διέπεται από- και επιβάλλει ένα μετα-πολιτικό πλαίσιο δράσης, η τεχνολογία των πρότζεκτ απαιτεί και διαμορφώνει υποκειμενικότητες με γνωρίσματα που είναι συμβατά με -και πάντως δεν ενθαρρύνονται να αμφισβητήσουν- ηγεμονικές, νεοφιλελεύθερες (και) αγοραίες λογικές. Τα διάφορα προβλήματα προσδιορίζονται, λύσεις προτείνονται και νέα προβλήματα τίθενται, συνήθως μέσα από υπόρρητες ιδεολογικές παραδοχές και κοινότοπες επιστημολογικές προοπτικές. Οι ερευνητικές κοινοπραξίες των πρότζεκτ κατά κανόνα υιοθετούν τις τεχνο-οικονομιστικές αρχές του κανονιστικού πλαισίου, ήδη από το στάδιο της δημιουργίας και κατάθεσης της ερευνητικής πρότασης. Ως αποτέλεσμα, οι συντελεστές του πρότζεκτ (ανα)παράγονται ως (αυτόνομα, υπεύθυνα) προτζεκτιακά υποκείμενα τα οποία συσχετίζονται ως κόμβοι που συνδέονται σε δίκτυο, και παράγουν ετερόκλιτα, στεγανά και πολιτικά «ακίνδυνα» πακέτα γνώσης σε μορφή παραδοτέων κειμένων. Στον Επίλογο συζητώ τη σχέση μεταξύ της σύγχρονης εργασιακής επισφάλειας των ερευνητών και της παραγωγής «επισφαλούς γνώσης» (Kelty 2018: 12), αποκομμένης από τις κοινωνικές συνθήκες εντός των οποίων έχει παραχθεί, ανεπαρκώς αναστοχαστικής, ανούσιας. Συζητώ επίσης πιθανές τακτικές αντίστασης, συγκεκριμένα των εργαζομένων στην έρευνα, απέναντι στους, φαινομενικά αναπόδραστους -υποκειμενοποιητικούς και υπο-χρεωτικούς- μηχανισμούς της προτζεκτοποίησης.