Το παιχνίδι στα αναγνωστικά βιβλία από το 1919 ως το 1967
Authors: Βλαστάρης Κωνσταντίνος 
Published: July 2022

Τα αναγνωστικά, ως σχολικά εγχειρίδια, αποτελούν τον εκπαιδευτικό κορμό της τάξης και τα βασικά εργαλεία του εκάστοτε εκπαιδευτικού συστήματος για τη διάδοση της γνώσης και την αγωγή του μαθητή στο Δημοτικό Σχολείο. Κάθε σχολικό εγχειρίδιο περιέχει μια επιλεγμένη, θεμιτή γνώση (Apple & Christian-Smith, 1991) και αντικατοπτρίζει τις κοινωνικές και ιδεολογικές νόρμες της εποχής που έχουν εδραιωθεί με προγενέστερες διαδικασίες (Bourdieu, 1985). Το παιχνίδι θεωρείται δικαίωμα των παιδιών, αναπόσπαστο κομμάτι της παιδικής ηλικίας, με σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξή τους (Bruner et al., 1976· Piaget, 1952· Vygotsky, 1976), και καθρέφτης της εποχής του. Σκοπός της παρούσας έρευνας είναι η διερεύνηση της θέσης, της αναγνώρισης της αξίας και της «απενοχοποίησης» του παιχνιδιού στα αναγνωστικά από το 1919 έως το 1967. Η αποτύπωση του παιχνιδιού προσεγγίζεται μέσα στο συγκεκριμένο ιστορικό, πολιτικό και κοινωνικό πλαίσιο που διαμορφώνει το περιεχόμενό τους (Roland Vera, 2018). Η έρευνα ανταποκρίνεται στις σύγχρονες μεθοδολογικές προσταγές για μια καινοτόμα και γόνιμη συγχώνευση θεωρητικών προσεγγίσεων και της διεπιστημονικής προσέγγισης (Bock, 2018). H επιλεγμένη, μεικτή ερευνητική μέθοδος του ενσωματωμένου σχεδιασμού (Embedded design) αξιοποιεί την ποσοτική και κυρίως την ποιοτική ανάλυση, συμβάλλοντας από κοινού στην επίτευξη του σκοπού της έρευνας. Τον 19ο κι ως τις αρχές του 20ού αιώνα η σχέση του παιχνιδιού με τους σχολικούς θεσμούς και τα αναγνωστικά είναι αρνητική (Μακρυνιώτη, 1986˙ Σολομών, 1999). Τα προγράμματα του Δημοτικού Σχολείου δε βασιζόταν ούτε στη γλωσσική ούτε στην ψυχική πραγματικότητα του παιδιού (Δελμούζος, 1971[1916]). Μια σειρά από γεγονότα πριν το 1919 καθόρισαν την αλλαγή στάσης απέναντι στο παιχνίδι, όπως αποτυπώνεται στα αναγνωστικά. Η νομική κατοχύρωση της παιδικής ηλικίας και οι νέες παιδαγωγικές τάσεις - Νέα αγωγή, Δημοτικισμός - άνοιξαν σταδιακά το δρόμο στο παιχνίδι, το οποίο αρχίζει να αποτυπώνεται και στη λογοτεχνία (Σακελλαρίου, 1982, Πάτσιου, 2000). Ο ρόλος της Μεταρρύθμισης του 1917 ήταν καταλυτικός για την αλλαγή στάσης των αναγνωστικών απέναντι στο παιχνίδι. Η έρευνα μέσα από ένα ευρύ φάσμα κατηγοριών ανάλυσης που περιλαμβάνει τη χρονική περίοδο, την τάξη, τη γλώσσα, τον τόπο, το χρόνο, τα είδη, τις διαθέσεις και την αποδοχή του παιχνιδιού, καταδεικνύει ότι η παρουσία και η θέση του δεν είναι άμοιρη σε σχέση με τη γεμάτη ταλαντεύσεις, σπειροειδή εξέλιξη της νεοελληνικής εκπαιδευτικής ιστορίας (Δημαράς, 2007). Στα αναγνωστικά της περιόδου, το παιχνίδι κρίνεται καταλληλότερο για τα μικρότερα παιδιά του δημοτικού σχολείου, συνταιριάζει με τη δημοτική γλώσσα, τη Νέα αγωγή, τις μεταρρυθμιστικές προσπάθειες, διεκδικεί και κατακτά τον τόπο και το χρόνο του, εισέρχεται στην εκπαιδευτική πράξη, αποτυπώνεται με μια ευρεία ποικιλομορφία ειδών, που καλύπτουν όλο το φάσμα της ανάπτυξης του παιδιού, αναγνωρίζεται η σημασία του, η γοητεία του και ως δικαίωμα των παιδιών στη χαρά και την ελευθερία. Η πορεία όμως δεν είναι γραμμική και αταλάντευτη. Τελικά, το παιχνίδι μετά από μια σειρά διεργασιών και ως αποτέλεσμα μιας διαρκούς διαπραγμάτευσης «διά αντιπροσώπων» θα κατακτήσει τη θέση που του αρμόζει ως αναπόσπαστο κομμάτι της παιδικής ηλικίας χωρίς όμως να αποφευχθεί μια σημαντική επισήμανση: ότι υστερεί σε σχέση με την εργασία. Ακόμη και σήμερα, παρά το ότι έχει αναγνωριστεί ο εκπαιδευτικός του ρόλος, η θέση του βρίσκεται υπό πίεση εξαιτίας της διαρκούς αντιπαράθεσής του με την εργασία. Η παρούσα έρευνα φιλοδοξεί να αποτελέσει ακόμη μια υπενθύμιση για το σημαντικό ρόλο του παιχνιδιού στα μελλοντικά σχολικά εγχειρίδια και την εκπαιδευτική πράξη.