Escape-related behavior of the main mediterranean farmed species - gilthead sea bream (Sparus aurata) and european sea bass (Dicentrarchus labrax)
Authors: Γλαρόπουλος Αλέξιος 
Published: September 2021

Στη Μεσογειακή Υδατοκαλλιέργεια, τα είδη που κυριαρχούν είναι η τσιπούρα (Sparus aurata) και το λαβράκι (Dicentrarchus labrax). Η εκτροφή και των δυο αυτών ειδών, ιδιαίτερα στην Ελλάδα, φτάνει σε ποσοστό 95% επί του συνόλου της εθνικής παραγωγής. Συνολικά για την περιοχή της Μεσογείου, ο τομέας των υδατοκαλλιεργειών έχει εμφανίσει αλματώδη ανάπτυξη τις τελευταίες δεκαετίες, με χώρες όπως η Ελλάδα, η Τουρκία, η Ισπανία, η Ιταλία και η Γαλλία να συμμετέχουν ενεργά στην παραγωγή και μετέπειτα διάθεση των προϊόντων της υδατοκαλλιέργειας. Ωστόσο, ουσιώδη προβλήματα συνεχίζουν να υφίστανται, όπως για παράδειγμα οι παρατηρούμενες διαφυγές των καλλιεργούμενων ψαριών από τις μονάδες εκτροφής και πάχυνσης. Οι συνεχείς αναφορές τέτοιων περιστατικών τα τελευταία χρόνια έχουν αναδείξει τις διαφυγές ως μείζον πρόβλημα για τον κλάδο, απειλώντας παράλληλα τη βιωσιμότητα της Μεσογειακής, αλλά και γενικότερα της παγκόσμιας υδατοκαλλιέργειας. Διαφυγές ψαριών έχουν καταγραφεί για το σύνολο σχεδόν των εκτρεφόμενων ψαριών στην Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένου της τσιπούρας και του λαυρακιού. Οι αρνητικές επιπτώσεις μπορούν να διαχωριστούν σε: κοινωνικό-οικονομικές και περιβαλλοντικές/γενετικές. Οι πρώτες αφορούν στην αρνητική φήμη που αποκτά ο κλάδος καθώς και στη μείωση του κέρδους ως απώλεια αποθέματος, ενώ έμμεσα επιδρούν αρνητικά στο καταναλωτικό κοινό, καθώς συχνά εμφανίζουν υψηλότερη τιμή για το λόγο ότι λανθασμένα θεωρούνται ως φυσικά αλιεύματα.Οι περιβαλλοντικές/γενετικές επιπτώσεις απασχολούν μια πολύ μεγάλη μερίδα της επιστημονικής κοινότητας καθώς αφορούν στη γενετική μίξη καλλιεργούμενων και άγριων πληθυσμών, ανταγωνισμό για εύρεση τροφής και αναπαραγωγή, καθώς και μετάδοση ασθενειών και παθογόνων μικροοργανισμών από και προς την ιχθυοκαλλιέργεια.Η κυριότερη αιτία για τις διαφυγές των ψαριών είναι ο συνδυασμός ελαττωματικών υποδομών και εξοπλισμού με αντίξοες καιρικές συνθήκες, όπως για παράδειγμα, οι καταιγίδες και οι δυνατοί άνεμοι. Η παρουσία άγριων θηρευτών στην περιοχή των κλωβών ενισχύει ακόμα περισσότερο τον κίνδυνο διαφυγής, καθώς επιτίθενται στα ψάρια προκαλώντας παράλληλα και φθορές στα δίχτυα. Πρόσφατα, το γενετικό υπόβαθρο των ειδών και ειδικότερα τα πρότυπα συμπεριφοράς που παρατηρούνται στο φυσικό του περιβάλλον έχουν συσχετιστεί με την ικανότητα αυτών αλλά και την τάση για διαφυγές από τους ιχθυοκλωβούς. Πιο συγκεκριμένα, μεγάλος αριθμός καλλιεργητών, αναφέρει περιστατικά όπου τα εκτρεφόμενα ψάρια πλησιάζουν πολύ τα δίχτυα του ιχθυοκλωβού ή/και παρουσιάζουν επιθετική συμπεριφορά ως προς αυτά (δαγκώματα). Οι αλληλεπιδράσεις αυτές, επίσης γνωστές και ως «συμπεριφορά πριν τη διαφυγή» μπορούν εν δυνάμει να αυξήσουν περαιτέρω τον κίνδυνο, καθώς τα ψάρια δύναται να προκαλέσουν φθορές στο δίχτυ και εν τέλει, να δημιουργήσουν μια οπή διαφυγής. Η συμπεριφορά αυτή των εκτρεφόμενων ψαριών στην Μεσογειακή υδατοκαλλιέργεια καθώς και οι παράγοντες που, άμεσα ή έμμεσα την επηρεάζουν, έχουν ελάχιστα μελετηθεί μέχρι τώρα.Ο κύριος στόχος της παρούσας Διδακτορικής διατριβής είναι η παροχή βιολογικής γνώσης σχετικά με τη συμπεριφορά διαφυγής των κυριότερων εκτρεφόμενων ιχθύων στη Μεσόγειο αλλά και τους αντίστοιχους παράγοντες που επηρεάζουν τη συμπεριφορά αυτή. Παράλληλα, γίνεται μια προσπάθεια ανάλυσης των ιδιαίτερων προτύπων συμπεριφοράς που εκδηλώνουν τα ψάρια εντός του ιχθυοκλωβού και οδηγούν σε φθορές και οπές διαφυγής μέσω δαγκωμάτων στην επιφάνεια του διχτυού. Περαιτέρω ανάλυση των αλληλεπιδράσεων αυτών γίνεται και σε συσχέτιση με την εκάστοτε κατάσταση του διχτυού του ιχθυοκλωβού, (φθαρμένο δίχτυ, ύπαρξη οπών, κλπ) που έχουν αναφερθεί στις εγκαταστάσεις εκτροφής.Στα πειραμάτων, που πραγματοποιήθηκαν στις εγκαταστάσεις του Πανεπιστημίου Κρήτης, προσομοιώνεται το περιβάλλον του ιχθυοκλωβού, , ενώ αναπτύχθηκαν και πρωτότυπες τεχνολογίες παρατήρησης των ψαριών και επεξεργασίας εικόνας προκειμένου να αξιολογηθεί και ποσοτικοποιηθεί η συμπεριφορά των προαναφερθέντων ψαριών. Παράλληλα, εξετάζονται διάφορες διαχειριστικές πρακτικές, οι οποίες έχουν ως στόχο την πρόληψη και τον περιορισμό των διαφυγών.Στα κεφάλαια 2 – 4, εξετάζεται η επίδραση παραγόντων που σχετίζονται με την εκτροφή των ψαριών (παροχή τροφής, ιχθυοφόρτιση, παρουσία αρχικού σταδίου βιο-επίστρωσης στο δίχτυ) διαφυγής της τσιπούρας. Η τσιπούρα είναι ένα ψάρι, το οποίο συχνά προσεγγίζει το δίχτυ του κλωβού σε μικρή απόσταση (<2cm), ψάχνοντας για οπές διαφυγής, επίσης. Σε πολλές περιπτώσεις έχουν αναφερθεί και φθορές στην επιφάνεια του διχτυού εξαιτίας των δαγκωμάτων της. Η πιθανότητα εμφάνισης μιας οπής διαφυγής λόγω δαγκωμάτων ενισχύεται ακόμα περισσότερο από την ύπαρξη κομμένων νημάτων αλλά και οργανισμών βίο-επίστρωσης (Biofouling), που αυξάνουν την προσέλκυση της τσιπούρας προς το δίχτυ. Τα αποτελέσματα της παρούσας διατριβής υποδηλώνουν την στενή σχέση της ιχθυοφόρτισης, της παρεχόμενης ποσότητας τροφής και την παρουσίας βιοεπίστρωσης στο δίχτυ στην εκδήλωση τέτοιων συμπεριφορών στην τσιπούρα. Επιπρόσθετα, καταγράφεται ο ακριβής χρόνος που απαιτείται για την εκδήλωση αντίστοιχων συμπεριφορών ενώ περιγράφονται λεπτομερώς τα επιμέρους στάδια της εκάστοτε συμπεριφοράς.Στα κεφάλαια 5 και 6, η αντίστοιχη συμπεριφορά διαφυγής του λαυρακιού μελετάται σε σχέση με την ένταση του φωτός και τη χωροθέτηση των ιχθυοκλωβών. Το λαβράκι δεν παρουσιάζει συμπεριφορές ενασχόλησης και αλληλεπίδρασης με το δίχτυ του ιχθυοκλωβού και για το λόγο αυτό η συμπεριφορά διαφυγής του εξετάζεται υπό το πρίσμα εξωγενών παραγόντων και συνθηκών που επικρατούν στις περιοχές καλλιέργειάς του. Το είδος αυτό εμφανίζει σημαντικές διαφορές στο πρότυπο διαφυγής, καθώς είναι ικανό να εντοπίσει την οπή στο δίχτυ από μεγαλύτερη απόσταση από την τσιπούρα, αλλά και για το λόγο ότι η διαφυγή ενός ατόμου προκαλεί την αντιγραφή της συμπεριφοράς του από τα υπόλοιπα άτομα του πληθυσμού. Υπό συνθήκες διαβάθμισης της έντασης του φωτός, το λαβράκι εκδηλώνει μια έντονη προτίμηση στις φωτεινές περιοχές των δεξαμενών. Σε αντιστοιχία αυτής της συμπεριφοράς, η απρόσκοπτη φυσική φωτοπερίοδος στην περιοχή των ιχθυοκλωβών δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να περιορίζεται. Διαφορετικά, η συνάθροιση του πληθυσμού κυρίως στα φωτεινά σημεία του ιχθυοκλωβού θα διαφοροποιήσει την ιχθυοφόρτιση, θα επηρεάσει την αξιοποίηση την τροφής, ενώ στην ύπαρξη τρύπας θα οδηγήσει τον πληθυσμό σε διαφυγή. Παράλληλα, η χωροθέτηση των κλωβών εσωτερικά άλλων κλωβών δύναται να περιορίσει την πιθανότητα διαφυγής, καθώς τα δίχτυα των γύρω κλωβών θα λειτουργούν έμμεσα ως περιφερειακά δίχτυα περιορίζοντας την οπτική αντίληψη του λαυρακιού για πιθανές τρύπες στο δίχτυ.Τα αποτελέσματα της παρούσας διατριβής ενισχύουν την άποψη ότι και τα δυο εκτρεφόμενα είδη στη Μεσόγειο είναι ικανά να διαφύγουν μέσω οπών στα δίχτυα των ιχθυοκλωβών. Συνεπώς, η τεχνολογία και οι τεχνικές καλλιέργειας οφείλουν να αναθεωρηθούν λαμβάνοντας υπόψη όλους αυτούς τους παράγοντες που επηρεάζουν/σχετίζονται με την εκδήλωση συμπεριφοράς διαφυγής. Ιδιαίτερα, για την τσιπούρα, η χρήση πλέον ανθεκτικών διχτυών και ο συχνός έλεγχος τους μπορούν να συμβάλουν θετικά στην μείωση της πιθανότητας φθορών και αλλοίωσης της επιφάνειας του διχτυού και συνεπώς στον κίνδυνο διαφυγών. Τέλος, ανάπτυξη τεχνολογιών παρακολούθησης των ψαριών μέσα στον ιχθυοκλωβό μπορεί να συμβάλει περαιτέρω στην πρόληψη των διαφυγών, καθώς θα παρέχει συνεχώς στοιχεία της κατάστασής τους και των συμπεριφορών που εκδηλώνουν.