БАЯН-ӨЛГИЙ АЙМАҒЫНЫҢ ШЫРҒАНАҚТАРЫНЫҢ ТАБИҒИ МАЙЛЫЛЫҒЫН АНЫҚТАУДЫҢ АЛҒАШҚЫ НӘТИЖЕЛЕРІ
Authors: Myrzabyek Kh. , Tsendeekhuu TS. , Juuperelmaa U. 
Published: November 2023

The oil contained in the Seabuckthorn seeds are significantly different in geographic regions and it is necessary to evaluate and make studies on the quality and quantity of Seabuckthorn oil in different regions depending on the criteria to discover natural ecotype and selective forms, usage of an additional raw material for producing the brand oils. The natural Seabuckthorn oil studies in heights in Bayan-Ulgii Aimag have not been carried out, yet. Therefore, the oil analysis for samples collected from over 20 points in Altantsugts, Bugat, Bulgan and Tsengel Soums were determined by Agriculture Research Institute and National University of Mongolia in order to compare the Seabuckthorn fat in Khovd, Bulgan and Tsagaan rivers. Seabuckthorn oil of the rivers involved to the study in dry weight in autumn was 21.5% (16.9-30.0%), in winter 29.4% (18.7-34.6%) and in wet weight 3.77% (1.90-5.35%) and 4.56% (2.8-5.78%), respectively. The increase of 0.79% in winter is caused by the addition during the autumn. The dry weight of the fruit is 9.87-11.55%. Above indications were compared with the references determined by Mongolian and Russian joint researchers and were consistent with them and most of them were congruently. Fat content is uneven; therefore, it is possible that different natural types with their fat content could be discovered in the same river valley. Types of bigger fruit and more fat have been noticed in Tsagaan and Bulgan rivers. It was new aspect for the study that in points where the heights increase up to 1641-1986m the fruit fat content was increased with 2.8-5.0%. The seed oil in total rivers is 11.4% (9.4-14.0%) and it was emphasized that it is reverse content with 1000 seed weight. It is considered that repeated studies for the results mentioned above are necessary to carry out, continuously, especially to focus the biological active substances of the fruit oil which are vital for medicines and treatment. Keywords: Bayan-Ulgii rivers, Seabuckthorn, seeds and fruits, volume and oil.

Шырғанақтың жемісі, тұқымы және май құрамы географиялық зоналық айырмашылыққа ие. Шырғанақты бренд маркалы майлар өндіруде қосымша шикізат ретінде пайдалану үшін оның табиғи экотиптері мен селективті формаларын игерудің критерийлеріне байланысты әр түрлі аймақтарда шырғанақ майының сапасы мен санына баға беріп, зерттеулер жүргізу қажет болып табылады. Баян-Өлгий аймағының таулы жерлеріндегі табиғи шырғанақтың майлылығын зерттеу жұмысы бұрын-соңды жүргізілмеген. Сондықтан Ховда, Булган, Цагаан өзендерінің бойын- дағы шырғанақтардың майлылығын салыстырып зерттеу мақсатында, жиырмаға жуық орын- нан алынған үлгілерден майлылық талдау жұмыстарын «Мал шаруашылығы ғылыми зерттеу орталығы» мен «Монголдың ұлттык университетінде» сараптама жасалынды. Зерттеуге алынған өзендердің шырғанақ жемістерінің құрғақ салмағы күзде 21.5% (16.9-30.0% арасында), қыста 29.4% (18.7-34.6% арасында), ылғалды салмағы сәйкесінше 3.77% (1.90- 5.35% арасында) және 4.56% (2.8-5.78% арасында) болатыны жеке жеке анықталды. Ал қыста 0.79%-пен қосылуы күз бойы сақталған қосынды болып табылады. Жемістердің құрғақ салмағы 9.87-11.55%. Бұл көрсеткіштерді монгол және орыс зерттеушілерінің сараптама- ларымен салыстырғанымызда көпшілігі бірдей нәтиже көрсетіп отыр. Шырғанақтың майлылығының құрамы әр жерде әртүрлі болатындықтан, қайсы өзен бойында қандай майлылыққа ие табиғи шырғанақ түрлерінің бар екендігін анықтауға болады. Үлкен жемісті майлылығы жоғары түрлері Цагаан, Булган өзен бойларында анықталды. Шырғанақ биіктігі 1641-1986 м дейін өсетін жерлерде жеміс майының 2.8-5.0%- ке артуы ғылыми зерттеу үшін жаңа аспект болып отыр. Барлық өзендерде шырғанақтың тұқым майлылығы 11.4% (9.4-14.0% арасында ) болсада, 1000 тұқым салмағы бойынша жоғары көрсеткішті көрсетуі назар аудартып отыр. Жоғарыда көрсеткендей жақсы нәтиже- лерге жету үшін зерттеу жұмыстарын жалғастыру қажет. Бұл ең алдымен дәрілік заттар мен емдеу үшін маңызды жеміс майының биологиялық белсенді заттарын зерттеуде тіпті де маңызды деп тұжырымдаудамыз. Түйін сөздер: Баян-Өлгий өзендері, шырғанақ, тұкым және жеміс, көлемі, майы.

Плоды, семена и содержание жира облепихи имеют географическую зональную разницу. Для использования облепихи в качестве дополнительного сырья при производстве масел торговой марки необходимо провести исследования и оценить качество и количество облепихового масла в различных регионах в зависимости от критериев осовения его природных экотипов и селективных форм. В горных районах Баян-Ульгийского региона никогда ранее не проводились работы по изучению жирности дикой облепихи. Поэтому в целях сравнительного изучения жирности облепихи были собраны образцы с 20 мест вдоль рек Ховда, Булган, Цагаан и были проведены экпертизные работы в «Научно-исследовательском центре животноводства» и «Монгольском национальном университете». Было установлено, что масса сухих плодов облепихи взятых вдоль рек составляет осенью 21.5% (между 16.9-30.0%), зимой 29.4% (между 18.7-34.6%), масса свежих плодов 3.77% (между 1.90-5.35%) и 4.56% (между 2.8- 5.78%) соответственно. А прибавка зимой с 0.79% это сумма, которая сохранялась всю осень. Сухой вес плодов 9.87-11.55%. Сравнивая эти показатели с экспертизами монгольских и российских исследователей, большинство исследовании показли один и тот же результат. Поскольку жирность облепихи везде разная есть возможность определить жирность плодов у каждой реки. Крупноплодные высокожировые виды были обнаружены вдоль рек Цагаан, Булган. Также было выявлено что высоких местностях 1641-1986 м жирность плодов увеличилось от 2.8% до 5.0 %, это является новым аспектом для научных исследований. Во всех реках жирность облепихи составляет 11.4% (между 9.4-14.0%). Для достижения наилучших результатов, как мы показали выше, необходимо продолжить исследования. Мы считаем изучение биологический активных веществ содержащихся в масле облепихи важно, особенно для использования в лекарствах и лечения. Ключевые слова: Реки Баян-Ульгий, облепиха, семена и плоды, размер и жирность.