Η μουσική αγωγή στους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς στην Ελλάδα
Authors: Νούσια Αλεξάνδρα 
Published: September 2021

Ο ρόλος της μουσικής στην αγωγή, την εκπαίδευση και γενικότερα την καλλιέργεια του ατόμου αναδείχτηκε ήδη από την αρχαία Ελλάδα. Κορυφαίοι διανοητές, όπως ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης, θεωρούσαν τη μουσική απαραίτητο κομμάτι της εκπαίδευσης των νέων, με τον Πλάτωνα να αναφέρει ότι η μουσική είναι το ανώτατο από όλα τα εκπαιδευτικά εργαλεία (Raptis, 2007·Wigram, Nygaard & Bonde, 2002). Η ανασκόπηση της βιβλιογραφίας για τη συμβολή της μουσικής στην ανάπτυξη του παιδιού φανερώνει ότι η ενασχόληση με μουσικές δραστηριότητες από την προσχολική ηλικία, ενισχύει την θετικότερη ανάπτυξη και βοηθά τα παιδιά να καλλιεργήσουν τις δεξιότητές τους. Η χρήση μουσικής στη διδασκαλία θεωρείται ότι ενισχύει με πολλούς τρόπους τη μάθηση, όπως έχουν αποδείξει ερευνητικά δεδομένα μελετών από διάφορους επιστημονικούς κλάδους όπως η παιδαγωγική και η ψυχολογία. Ακόμη η μουσική αποτελεί τη βάση για τη δημιουργία ενός ευνοϊκότερου μαθησιακού κλίματος στην τάξη και προσαρμογής του παιδιού στη σχολική ρουτίνα, συντελώντας και στην αποβολή του άγχους (Murphey, 1992). Ένας βασικός πυλώνας που καθιστά αποτελεσματικότερη τη διδασκαλία και μάθηση με τη χρήση της μουσικής, είναι το κίνητρο που αποκτούν οι μαθητές. Παράλληλα, με τη χρήση της μουσικής στη διδασκαλία και την προσέγγιση και άλλων γνωστικών αντικειμένων μέσω αυτής, ενισχύεται η διαθεματικότητα (Δογάνη, 2012). Με την αναφορά στη μουσική κατά την περίοδο της προσχολικής ηλικίας δεν εννοείται σίγουρα η εκμάθηση μουσικής θεωρίας ή κάποιου μουσικού οργάνου, αλλά η υλοποίηση μουσικών δραστηριοτήτων και εφαρμογών για την ενίσχυση της μαθησιακής διαδικασίας. Συνοψίζοντας μπορεί να λεχθεί ότι υπάρχει ήδη ένα αρκετά μεγάλο θεωρητικό και ερευνητικό υπόβαθρο σε παγκόσμιο επίπεδο που υποστηρίζει τη μεγάλη συμβολή της μουσικής στην προσχολική ηλικία. Στη διερεύνηση της μουσικής αγωγής στην προσχολική ηλικία στοχεύει και η παρούσα μελέτη. Κύριος σκοπός της είναι να μελετηθούν οι απόψεις των βρεφονηπιοκόμων σχετικά με τη συμβολή της μουσικής αγωγής στην ανάπτυξη των παιδιών της πρώιμης παιδικής ηλικίας. Αρχικά, στο θεωρητικό πλαίσιο γίνεται μια εκτενής αναφορά για την πρόνοια του παιδιού στην Ελλάδα. Χρονικά η βιβλιογραφική ανασκόπηση ξεκινά από τη σύσταση του Ελληνικού κράτους, από όταν υπήρξαν και οι πρώτες αναφορές για την ανάγκη μέριμνας των παιδιών και κυρίως των ορφανών του πολέμου. Η αναφορά στη μέριμνα και πρόνοια για το παιδί στην Ελλάδα ολοκληρώνεται με την παρουσίαση της διαχρονικής εξέλιξης του θεσμικού πλαισίου και των σκοπών των βρεφονηπιακών σταθμών από ιδρύσεώς τους έως σήμερα. Μια σύντομη ιστορική ανασκόπηση της προσχολικής αγωγής καθώς και των προγραμμάτων σπουδών που απευθύνονται στην προσχολική ηλικία σε Ευρώπη και Αμερική, αναφέρονται στο θεωρητικό μέρος της διατριβής. Επιπλέον εξετάζεται η επιρροή της μουσικής αγωγής στους τομείς ανάπτυξης των παιδιών από τη βρεφική ηλικία, με αναφορές σε επιστημονικά δεδομένα τα οποία προκύπτουν από μια ποικίλα ερευνών της παιδαγωγικής επιστήμης, της ψυχολογίας αλλά και των νευροεπιστημών. Επίσης συζητείται η σημαντικότητα της ένταξης της μουσικής αγωγής στην προσχολική εκπαίδευση, η ακαδημαϊκή εκπαίδευση των βρεφονηπιοκόμων αλλά και οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν σχετικά με την εφαρμογή μουσικών δραστηριοτήτων στην προσχολική τάξη. Τα συμπεράσματα της μελέτης μετά τις συσχετίσεις που έγιναν και στατιστική ανάλυση διαφόρων παραμέτρων που εξηγούνται στο θεωρητικό πλαίσιο του κειμένου, δίνουν μια εικόνα της σημερινής πραγματικότητας στον χώρο της προσχολικής αγωγής και πιο συγκεκριμένα στους βρεφονηπιακούς σταθμούς. Για την διεξαγωγή της έρευνας προτιμήθηκε η Μεικτή Μέθοδος Έρευνας (Μ.Μ.Ε), με το συνδυασμό ποσοτικών και ποιοτικών δεδομένων. Πραγματοποιήθηκε μια συγκριτική μελέτη με βασικά εργαλεία το ερωτηματολόγιο και την συνέντευξη. Διανεμήθηκαν 300 ερωτηματολόγια σε παιδικούς και βρεφονηπιακούς σταθμούς της περιφέρειας Ηπείρου, από τα οποία απαντήθηκαν και συλλέχθηκαν πίσω από την ερευνήτρια τα 240. Πραγματοποιήθηκαν επίσης εικοσιπέντε προσωπικές συνεντεύξεις, στους παιδικούς σταθμούς, που βοήθησαν στην καλύτερη ερμηνεία και ανάλυση σε βάθος των αποτελεσμάτων της έρευνας. Διερευνήθηκαν οι απόψεις των βρεφονηπιοκόμων σχετικά με τη συμβολή της μουσικής αγωγής στην ανάπτυξη των παιδιών, τη συχνότητα που εκτελούν οι βρεφονηπιοκόμοι μουσικές δραστηριότητες στους Παιδικούς Σταθμούς, τις μουσικές δραστηριότητες που προτιμούν τόσο οι ίδιοι όσο και τα παιδιά και το περιεχόμενο των ακαδημαϊκών τους σπουδών με έμφαση στο μάθημα της μουσικής. Διερευνήθηκε επιπλέον, η ασφάλεια που νιώθουν οι βρεφονηπιοκόμοι κατά τη διάρκεια εκτέλεσης μουσικών δραστηριοτήτων καθώς και οι παράγοντες που ενδεχομένως ευθύνονται για τη σχετική ανασφάλεια. Τα αποτελέσματα της μελέτης έδειξαν ότι οι βρεφονηπιοκόμοι εκτιμούν ιδιαίτερα τη συμβολή της μουσικής στην ανάπτυξη των παιδιών θεωρώντας την στην πλειοψηφία τους αναπόσπαστο κομμάτι του καθημερινού προγράμματος δραστηριοτήτων του παιδικού σταθμού. Οι ίδιοι υποστήριξαν σε ποσοστό 76,3% ότι η μουσική ενισχύει περισσότερο την κινητική ανάπτυξη των παιδιών, την συναισθηματική 73,5%, και την αισθητική καλλιέργεια των παιδιών σε ποσοστό 71,2%. Ακολουθεί η ανάπτυξη της δημιουργικότητας των παιδιών μέσω της μουσικής αγωγής με ποσοστό 65,1%, η γλωσσική ανάπτυξη 59,6%, έπειτα η κοινωνική ανάπτυξη 56,2% και τέλος η γνωστική ανάπτυξη των παιδιών με ποσοστό 48,9%. Επίσης δήλωσαν ότι εκτελούν σχεδόν καθημερινά δραστηριότητες μουσικής. Παράγοντες που φάνηκαν να σχετίζονται περισσότερο με την συχνότητα ενασχόλησης ήταν η ηλικία και τα χρόνια προϋπηρεσίας των συμμετεχόντων, καθώς και τα μαθήματα μουσικής που παρακολούθησαν κατά τη διάρκεια των ακαδημαϊκών τους σπουδών, όπως και το περιεχόμενο αυτών. Ενδιαφέρον έχει το γεγονός, ότι οι εξειδικευμένες γνώσεις στη μουσική δεν φάνηκε να έχουν στατιστικά σημαντική συσχέτιση με την συχνότητα ενασχόλησης των βρεφονηπιοκόμων και των παιδιών με μουσικές δραστηριότητες. Όπως ανέφεραν οι συμμετέχοντες στη μελέτη, οι μουσικές δραστηριότητες που εκτελούν καθημερινά είναι μουσικοκινητική αγωγή (48,7%) και τραγούδι (85,8%), ενώ 2-3 φορές την εβδομάδα εκτελούν δραστηριότητες με χρήση μουσικών οργάνων από τους εκπαιδευτικούς (63,8%), δραστηριότητες με χρήση μουσικών οργάνων από τα παιδιά (59,5%), ηχο-ιστορίες (50,6%), ακρόαση μουσικής (45,7%) και οι μουσικές-γλωσσικές δραστηριότητες (49,4%). Οι βρεφονηπιοκόμοι δήλωσαν στη πλειοψηφία τους ότι προτιμούν πολύ το τραγούδι (85,9%), την ακρόαση μουσικής (62,3%) και τη μουσικοκινητική (61,2%), ενώ προτιμούν αρκετά την μουσική με όργανα (41,0%), τις ηχο-ιστορίες (38,7%) και τις μουσικές-γλωσσικές δραστηριότητες (35,5%). Αντίστοιχα, οι ίδιοι θεωρούν ότι στα παιδιά αρέσει πολύ το τραγούδι (79,2%), η μουσική με όργανα (67,1%), η ακρόαση μουσικής (46,6%) και η μουσικοκινητική (79,8%). Επιπλέον, θεωρούν ότι προτιμούν αρκετά τις ηχο-ιστορίες (47,8%) και τις μουσικές-γλωσσικές δραστηριότητες (41,1%). Όσον αφορά την ασφάλεια που νιώθουν οι βρεφονηπιοκόμοι εκτελώντας μουσικές δραστηριότητες, δήλωσαν στην πλειοψηφία τους ότι νιώθουν αρκετά ασφαλείς. Συγκεκριμένα νιώθουν πολύ ασφαλείς κατά την εκτέλεση τραγουδιού (66,1%), ακρόασης μουσικής (61,3%) και μουσικοκινητικής (59,2%), ενώ νιώθουν αρκετά ασφαλείς κατά την εκτέλεση μουσικής με όργανα (40,0%), ηχο-ιστοριών (37,9%) και μουσικών-γλωσσικών δραστηριοτήτων (36,7%). Παράγοντες που φάνηκε να επηρεάζουν περισσότερο τις προτιμήσεις αλλά και την ασφάλεια που νιώθουν οι ίδιοι, είναι η επιμόρφωση στη μουσική αγωγή εκτός του πλαισίου ακαδημαϊκών σπουδών, η γνώση κάποιου μουσικού οργάνου αλλά και η ερασιτεχνική ενασχόληση με τη μουσική. Στους παράγοντες που προκαλούν ανασφάλεια στους βρεφονηπιοκόμους για την εκτέλεση δραστηριοτήτων μουσικής είναι σε μεγαλύτερο ποσοστό οι μη επαρκείς μουσικές γνώσεις (83,4%), ακολουθεί η ανεπάρκεια παιδαγωγικού υλικού (76,3%) και τέλος οι μη καθορισμένοι στόχοι, σκοποί και δραστηριότητες μουσικής αγωγής (63,6%) στους κανονισμούς λειτουργίας των παιδικών σταθμών. Στα αποτελέσματα της μελέτης φάνηκε επιπρόσθετα και η θετική άποψη των βρεφονηπιοκόμων για τη συμβολή των άλλων τεχνών στην ανάπτυξη των παιδιών. Στατιστικά σημαντικά αποτελέσματα ανάμεσα στους παράγοντες που συσχετίστηκαν με τη άποψή τους για τη θετική συμβολή των άλλων τεχνών στην ολόπλευρη ανάπτυξη των παιδιών φάνηκαν ανάμεσα στο εάν οι ίδιοι είχαν εξειδικευμένες γνώσεις στη μουσική, εάν έχουν παρακολουθήσει μαθήματα μουσικής κατά τη διάρκεια των σπουδών, καθώς και εάν έχουν παρακολουθήσει μαθήματα μουσικής εκτός του πλαισίου των ακαδημαϊκών σπουδών τους. Ολοκληρώνοντας, το ζητούμενο της μελέτης και τα συμπεράσματα αυτής, είναι ο αναγνώστης να αποκομίσει μια εικόνα της σημερινής πραγματικότητας της μουσικής αγωγής στους βρεφονηπιακούς σταθμούς κατά τη διάρκεια της πρώιμης παιδικής ηλικίας, όπως αυτή αποτυπώνεται μέσα από βλέμμα των βρεφονηπιοκόμων. Με τον τρόπο αυτό η έρευνα συμβάλλει στην επιστημονική εξέλιξη της έρευνας για την πρώιμη παιδική ηλικία και για την αξία της μουσικής αγωγής από τη βρεφική ηλικία, από τη στιγμή δηλαδή που τα παιδιά μπορούν να αρχίσουν να φιλοξενούνται στους παιδικούς και βρεφονηπιακούς σταθμούς.