Impacts of road networks on brown bear (Ursus arctos) and mitigation measures
Authors: Ψαραλέξη Μαρία 
Published: December 2023

Τα οδικά δίκτυα διεισδύουν στο τοπίο δημιουργώντας πληθώρα περιβαλλοντικών προβλημάτων, αποτελώντας πλέον μια από τις σημαντικότερες αιτίες απώλειας της βιοποικιλότητας. Οι πιο σημαντικές επιπτώσεις τους στην άγρια πανίδα είναι η αυξημένη θνησιμότητα λόγω τροχαίων ατυχημάτων και η απομόνωση πληθυσμών εκατέρωθεν των οδικών αξόνων λόγω φραγμού στη μετακίνηση. Τα μεγάλα θηλαστικά είναι ιδιαιτέρως ευάλωτα στις επιπτώσεις των δρόμων εξαιτίας των μικρών πληθυσμιακών πυκνοτήτων και των μικρών αναπαραγωγικών ρυθμών τους, ενώ οι ανάγκες τους για εκτεταμένες χωροκράτειες και η διασπορά τους σε μεγάλες αποστάσεις αυξάνουν τον κίνδυνο τροχαίων ατυχημάτων. Οι δρόμοι από την αρχαιότητα αποτελούσαν αρωγούς ανάπτυξης για τον άνθρωπο, αλλά συνοδεύονται από αρνητικές επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα, οι οποίες πρέπει να μετριάζονται στο βαθμό που κάτι τέτοιο είναι δυνατό (Κεφάλαιο Ι). Σήμερα άλλωστε ο στόχος, όσο αφορά σε κατασκευαστικά έργα, είναι ο εκμηδενισμός των επιπτώσεών τους στη βιοποικιλότητα ή ακόμα και το θετικό αντίκτυπο. Βάσει αυτού, στα μεγάλα κατασκευαστικά έργα, όπως είναι οι αυτοκινητόδρομοι, προτείνεται η παρακάτω προσέγγιση ιεραρχικά: πρόληψη – ελαχιστοποίηση – αποκατάσταση – αντιστάθμιση. Κατά την τελευταία εικοσαετία, καταγράφεται αυξητική τάση στη λήψη μέτρων για τη βελτίωση των οδικών δικτύων και τη μείωση των επιπτώσεών τους στη βιοποικιλότητα. Η κοινώς αποδεκτή πρακτική που εφαρμόζεται διεθνώς κατά τη κατασκευή σύγχρονων αυτοκινητοδρόμων είναι η λήψη μέτρων που διευκολύνουν τη μετακίνηση άγριων ζώων, καθώς και περιβαλλοντική διαχείριση των παρυφών του δρόμου. Τα διαθέσιμα εργαλεία είναι πολλά και ποικίλουν σε αποτελεσματικότητα αλλά και σε κόστος. Τα τροχαία ατυχήματα με την πανίδα αποτελούν την πιο εμφανή επίπτωση των οδικών δικτύων στην πανίδα και πέρα από κύριος παράγοντα μη φυσικής θνησιμότητας της άγριας πανίδας, αποτελούν ζήτημα οδικής ασφάλειας, που φέρει και οικονομικές προεκτάσεις αφού τα τροχαία συνοδεύονται από καταστροφή ιδιοκτησίας. Ως εκ τούτου, η μείωσή τους είναι ένας από τους βασικούς λόγους υιοθέτησης εργαλείων μετριασμού. Στην Ελλάδα, πολύ γνωστά είναι τα τροχαία ατυχήματα με αρκούδες λόγω των σχετικών δημοσιευμάτων, με συνήθη κατάληξη τη θανάτωση του ζώου, υλικές ζημιές και τραυματισμό των επιβατών του οχήματος. Εξού, μελετήσαμε τα τροχαία ατυχήματα με αρκούδες 2005-2020 (Κεφάλαιο ΙΙ). Καταγράψαμε 101 τροχαία ατυχήματα με αρκούδες και εντοπίσαμε τέσσερεις περιοχές υψηλής συχνότητας, όπου συνέβησαν το 58% αυτών. Ο αριθμός των τροχαίων στο χρόνο φαίνεται να ακολουθεί τα πρότυπα δραστηριότητας τους είδους και τα περισσότερα ατυχήματα καταγράφηκαν κατά την περίοδο του ζευγαρώματος και την περίοδο της υπερφαγίας. Επιπλέον, η πλειονότητα συνέβη κατά τη διάρκεια της νύχτας όποτε το είδος είναι πιο δραστήριο και η ορατότητα είναι χαμηλή. Τα αποτελέσματά μας ακόμα έδειξαν ότι τα περισσότερα ατυχήματα μάλλον δεν θα μπορούσαν να έχουν αποφευχθεί γιατί η εκτιμώμενη απόσταση ακινητοποίησης ήταν μεγαλύτερη από την απόσταση ορατότητας. Δεν υπάρχει κάποια λύση που να μπορεί να εφαρμοστεί ως πανάκεια για τη μείωση των ατυχημάτων. Οι στρατηγικές για τη μείωση των τροχαίων ατυχημάτων πέρα από τη χρήση συγκεκριμένων μέτρων και εργαλείων σε περιοχές με υψηλή συχνότητα τροχαίων, πρέπει να περιλαμβάνουν και δράσεις ευαισθητοποίησης των οδηγών για αύξηση της εγρήγορσής τους κατά την οδήγηση. Όμως οι δρόμοι αποτελούν και εν δυνάμει σημαντικό φραγμό για την πανίδα και πέρα από τη μείωση των τροχαίων ατυχημάτων, κρίνεται απαραίτητη η πρόβλεψη και εξασφάλιση ασφαλών περασμάτων για την πανίδα για τη διασφάλιση της συνδεσιμότητας. Γι’ αυτό είναι κρίσιμη η συνεργασία των μηχανικών με ειδικούς επί της πανίδας για να εξασφαλίσουμε διαπερατά οδικά δίκτυα. Έτσι, μελετήθηκε ο αυτοκινητόδρομος Ε65 που πρόκειται να συνδέσει την κεντρική Ελλάδα με τον αυτοκινητόδρομο της Εγνατίας και πραγματοποιήθηκε λεπτομερής αξιολόγηση της χάραξης και προτάθηκαν βελτιώσεις με στόχο τη μείωση των επιπτώσεών του στον τοπικό πληθυσμό καφέ αρκούδας (Κεφάλαιο ΙΙΙ). Χρησιμοποιήθηκαν δεδομένα παρουσίας από διαδρομές και κάμερες υπερύθρου που συνέλεξε και μας παραχώρησε η ΚΑΛΛΙΣΤΩ. Επιπλέον , ΚΑΛΛΙΣΤΩ μας παραχώρησε παλιά δεδομένα τηλεμετρίας και φωλεοποίησης. Βάσει των παραπάνω υπολογίστηκε η σχετική αφθονία κατά μήκος της χάραξης, δημιουργήθηκαν χάρτης πυκνότητας βιοδηλωτικών ενδείξεων αρκούδας στην περιοχή μελέτης, χάρτης καταλληλότητας του ενδιαιτήματος και χάρτες συνδεσιμότητας για πριν και μετά την κατασκευή του έργου. Τα αποτελέσματα αυτά χρησιμοποιήθηκαν στη συνέχεια για τον υπολογισμό αθροιστικών δεικτών που υποδεικνύουν τη σημαντικότητα του εκάστοτε τμήματος του αυτοκινητόδρομου. Επιπλέον, εξετάστηκαν ένα προς ένα τα προβλεπόμενα τεχνικά περάσματα κατά μήκος της χάραξης και βαθμονομήθηκαν βάσει συγκεκριμένης κλείδας. Τέλος, συναξιολογήθηκαν οι αθροιστικοί δείκτες με το βαθμό καταλληλότητας των προβλεπόμενων τεχνικών περασμάτων ανά τμήμα ώστε να αξιολογηθεί το τμήμα ως προς τη διαπερατότητά του για την καφέ αρκούδα και να εντοπίσουμε τις θέσεις όπου κρίνεται απαραίτητο να υπάρχουν περαιτέρω επεμβάσεις για την άμβλυνση του αντίκτυπου του δρόμου. Με αντίστοιχο τρόπο, αξιολογήθηκαν και τα συνοδά έργα του αυτοκινητόδρομου, όπως είναι τα εργοτάξια, οι αποθεσιοθάλαμοι, οι δανειοθάλαμοι και οι εργοταξιακοί δρόμοι. Μετά από προσεκτική εξέταση των τεχνικών χαρακτηριστικών του αυτοκινητόδρομου και της αξιολόγησης της σημασίας της περιοχής της χάραξης, διατυπώθηκαν προτάσεις για μέτρα μείωσης των τροχαίων ατυχημάτων αλλά και μέτρα βελτίωσης της συνδεσιμότητας. Προτάθηκε η βελτίωση των προδιαγραφών των προβλεπόμενων τεχνικών περασμάτων και η επιπλέον κατασκευή δύο διαβάσεων πανίδας, πέραν των προβλεπόμενων. Η υλοποίηση των προτάσεων που διατυπώθηκαν μπορούν να αυξήσουν τη διαπερατότητα του άξονα στο 72%, μειώνοντας το μήκος των μη διαπερατών περιοχών. Η αντίστοιχη αξιολόγηση των συνοδών έργων εντόπισε σημεία που θα επηρεάζονταν έντονα και εξού, διατυπώθηκαν προτάσεις για τη μείωση και του αντικτύπου των συνοδών έργων στο είδος.Οι σύγχρονες κοινωνίες απαιτούν από τις μεγάλες εταιρείες να έχουν φιλική προς το περιβάλλον πολιτική στο πλαίσιο της εταιρικής κοινωνικής ευθύνης και επομένως, πλέον οι κατασκευαστές των δρόμων επιχειρούν να συμπεριλαμβάνουν τον παράγοντα της βιοποικιλότητας στο σχεδιασμό τους. Υπάρχει πληθώρα πιθανών εργαλείων μετριασμού των επιπτώσεων που χρησιμοποιούνται μεμονωμένα ή σε συνδυασμό αλλά υπόκεινται σε περιορισμούς και η αποτελεσματικότητά τους κρίνεται στη λεπτομέρεια αφού εξαρτάται μεταξύ άλλων και από τον τρόπο χρήσης τους. Ως εκ τούτου, κρίνεται κρίσιμη η στενή συνεργασία ειδικών επιστημόνων για την πανίδα με τους μηχανικούς και σχεδιαστές των οδικών δικτύων ώστε να επιλεγούν τα κατάλληλα μέτρα μείωσης των επιπτώσεων των δρόμων και να χρησιμοποιηθούν σωστά για την επιτυχή ελαχιστοποίηση των επιπτώσεων των δρόμων, διατηρώντας ισορροπία μεταξύ του κόστους και του προβλεπόμενου οφέλους.