Κατανοώντας και αντιμετωπίζοντας την παιδική φτώχεια μέσα από τα βιώματα και τις αναπαραστάσεις των ίδιων των παιδιών
Authors: Κοφινά Σταυρούλα 
Published: November 2021

Σε μια εποχή ραγδαίας επιδείνωσης των οικονομικών συνθηκών και των κοινωνικών ανισοτήτων, ένα νέο κοινωνικό ζήτημα αναδύεται για τις δυτικές κοινωνίες: η αδυναμία εκπλήρωσης της ηθικής επιταγής για ευημερία των παιδιών και η επιδείνωση της παιδικής φτώχειας. Τα παιδιά, από παράγοντας ευτυχίας και προσωπικής ολοκλήρωσης, αναδεικνύονται σε παράγοντα κινδύνου φτώχειας για τα νοικοκυριά με χαμηλά εισοδήματα. Η φτώχεια στα παιδιά, έχει δραματικές επιπτώσεις στην υγεία, στην ασφάλεια και στην ανάπτυξη τους. Τα εκθέτει σε κίνδυνο ζωής, οδηγεί στη συσσώρευση μειονεξιών, που δεν αναπληρώνονται ούτε αντιστρέφονται, με αποτέλεσμα να αυξάνει τις αποτυχίες στη μετέπειτα ζωή τους και τον κίνδυνο αναπαραγωγής και διαγενεακής μεταβίβασης της φτώχειας. Η συνθετότητα της επίδρασης της φτώχειας στη ζωή των παιδιών, μελετάται μέσα από πολυδιάστατες θεωρητικές προσεγγίσεις – της υλικής υστέρησης, των δυνατοτήτων, των δικαιωμάτων και της ευημερίας, του κοινωνικού αποκλεισμού - ως συνθήκη που πλήττει συνολικά και σωρευτικά όλες τις εκφάνσεις της παιδικής ζωής.Στην Ελλάδα, τα μεγάλα θύματα της πρόσφατης χρηματοπιστωτικής κρίσης ήταν τα παιδιά. Όπως αναδεικνύουν τα ποσοτικά δεδομένα, η παιδική φτώχεια αυξήθηκε δραματικά και έφτασε να αφορά το μισό παιδικό πληθυσμό της χώρας. Την ίδια στιγμή όμως, η εμπειρία των παιδιών που την βιώνουν καθημερινά, παραμένει συσκοτισμένη και άγνωστη και οι φωνές τους αδύναμες και περιθωριοποιημένες, δεν συμμετέχουν στην επιστημονική συζήτηση και στην χάραξη και εφαρμογή πολιτικών για την αντιμετώπιση του προβλήματος. Η παρούσα μελέτη, επιχειρεί να καλύψει αυτό το θεωρητικό κενό, μελετώντας “τη σκοτεινή πλευρά” του φαινόμενου της παιδικής φτώχειας μέσα από την ανάδειξη του λόγου, των απόψεων και των εμπειριών των ίδιων των ενδιαφερόμενων για την σε βάθος κατανόηση του σύνθετου αυτού κοινωνικού προβλήματος στη χώρα μας. Η ποιοτική έρευνα που παρουσιάζεται, πραγματοποιήθηκε με συνδυασμό ερευνητικών μεθόδων (ομάδες εστίασης, ατομικές συνεντεύξεις, παρατήρηση) σε παιδιά 10-15 ετών, που ζουν σε περιοχές φτώχειας της Περιφέρειας Αττικής από το Σεπτέμβριο 2018 έως τον Ιούνιο 2019. Τα αποτελέσματά της αναδεικνύουν ότι η παιδική φτώχεια είναι ένα διαχρονικό πρόβλημα για αυτές τις περιοχές, που πλήττει τον πυρήνα της παιδικής ευημερίας και παραβιάζει βασικά τους δικαιώματα. Τα φτωχά παιδιά, συσσωρεύουν πολλαπλά μειονεκτήματα: αντιμετωπίζουν σοβαρές υλικές στερήσεις, ζουν σε στεγαστική και ενεργειακή φτώχεια, σε επικίνδυνες περιβαλλοντικές και κοινωνικές συνθήκες, βιώνουν το στίγμα της φτώχειας και τον αποκλεισμό στις κοινωνικές τους σχέσεις. Η ταυτότητα του φτωχού παιδιού, αν και την αποποιούνται δημόσια, εσωτερικεύεται και επιδρά αρνητικά στη συμπεριφορά, στην ψυχική τους υγεία και στη συναισθηματική τους ευημερία. Η διπλή ευαλωτότητα των παιδιών – της φτώχειας και της ηλικίας – τα εκθέτει σε σοβαρούς κινδύνους (παιδική εργασία, επαιτεία, εκμετάλλευση), ιδιαίτερα όταν υπάρχει έλλειμμα παιδικής προστασίας, κινδύνους από τους οποίους δεν μπορούν να διαφύγουν, με αποτέλεσμα την προοδευτική αποξένωση από την παιδική ζωή και την πρόωρη ανάληψη ενήλικων ρόλων. Ιδιαιτερότητες της ελληνικής κοινωνικής πραγματικότητας γύρω από την οργάνωση της παιδικής ζωής, εντείνουν τους αποκλεισμούς των παιδιών και συμβάλουν στην πρώιμη εγκατάλειψη της εκπαίδευσης και στην χαμηλή τους αυτοεκτίμηση, γύρω από την δυνατότητά τους να επιτύχουν εκπαιδευτικούς στόχους και να διαφύγουν της φτώχειας στην ενήλικη ζωή τους.