Η Βρετανική στρατιωτική αρχιτεκτονική στην Κέρκυρα
Authors: Στανέλλος Λεωνίδας 
Published: August 2021

ΠΕΡΙΛΗΨΗΗ παρουσία των Βρετανών στην Κέρκυρα έχει αφήσει έντονα τα ίχνη της. Οι Βρετανοί, είτε κατασκευάζοντας, είτε καταστρέφοντας, άλλαξαν τη μορφή της πόλης και των οχυρώσεων, και επηρέασαν σημαντικά την εξέλιξή της εφαρμόζοντας καθοριστικές αποφάσεις οι οποίες διαμόρφωσαν την εικόνα της σύγχρονης πόλης που λίγο ή πολύ (μετά και τις σημαντικές καταστροφές του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά και τις μεταπολεμικές αλλοιώσεις) διατηρείται μέχρι και τις μέρες μας. Η παρούσα εργασία επιχειρεί να μελετήσει τις παραμέτρους εκείνες, που σε πολιτικό, στρατιωτικό, κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο επηρέασαν την εξέλιξη αυτή, και να τεκμηριώσει τα έργα που κατασκευάστηκαν στα φρούρια, στις οχυρώσεις και στις στρατιωτικές εγκαταστάσεις από τους Βρετανούς, ορισμένα από τα οποία μπερδεύουν και θεωρούνται έργα τις ενετικής περιόδου. Παρόλο που οι καθαρά στρατιωτικές σημαντικές παρεμβάσεις των Βρετανών στην Κέρκυρα περιορίζονται κυρίως στα οχυρά που κατασκεύασαν στη νησίδα Βίδο και στα έργα που εκτελέστηκαν στο Νέο Φρούριο και στο οχυρό Αβράμη, οι υπόλοιπες παρεμβάσεις τους στα φρούρια και στις οχυρώσεις και στις στρατιωτικές εγκαταστάσεις δεν είναι ανάξιες λόγου. Τα έργα αυτά επηρέασαν σημαντικά την ντόπια αρχιτεκτονική και οικοδομική, και διαμόρφωσαν μία παράδοση με κύριο χαρακτηριστικό της την ποιότητα στο σχεδιασμό και στην κατασκευή των κτιρίων. Η παράδοση αυτή διατηρήθηκε και μετά την παραχώρηση των Ιονίων Νήσων στο Βασίλειο της Ελλάδας και μέχρι το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Όταν οι Βρετανοί ήλθαν στην Κέρκυρα υπήρχε ήδη μία οικοδομική παράδοση που είχε διαμορφωθεί κατά τη διάρκεια της ενετικής διοίκησης. Οι τρόποι δόμησης στις αρχές του 19ου αι. στην Κέρκυρα παρέμεναν ίδιοι με εκείνους του 18ου αι. όπως αυτοί είχαν διαμορφωθεί από μία εξελικτική διαδικασία τα τελευταία τετρακόσια περίπου χρόνια, μέσα στα πλαίσια των διαθέσιμων υλικών, ντόπιων και εισαγόμενων, των δυνατοτήτων στη χρήση και στην επεξεργασία τους, αλλά και μέσα από τον τρόπο της λειτουργίας της πόλης, των κανόνων της αγοράς, του εμπορίου και της οικονομίας. Η μεγάλη αλλαγή στην ποιότητα των οικοδομών ήλθε τη βρετανική περίοδο, όταν καθιερώθηκαν νέοι πιο αυστηροί όροι δόμησης και πιο αυστηρές προδιαγραφές στην ποιότητα των υλικών. Την περίοδο αυτή γενικεύτηκε η χρήση των οπτόπλινθων διαστάσεων 23Χ11Χ6 εκ., η χρήση του σιδήρου και βελτιώθηκε σημαντικά η ποιότητα των κονιαμάτων. Καθοριστική ήταν και η συμβολή του σχετικού νομοθετικού πλαισίου που ενσωματώθηκε σε νόμο το 1827. Ο σχεδιασμός και η επίβλεψη της κατασκευής των φρουρίων, των στρατιωτικών κτιρίων και των στρατιωτικών εγκαταστάσεων, γινόταν κατά κανόνα από το Σώμα του Βασιλικού Μηχανικού (Corps of Royal Engineers). Το Σώμα αυτό επανδρωνόταν από αξιωματικούς του Βρετανικού Στρατού και υπαγόταν στο Υπουργείο Πολέμου (Ordnance Office). Το Βασιλικό Σώμα των Τεχνιτών (Corps of Royal Military Artificers), που στη συνέχεια μετονομάστηκε σε Βασιλικό Σώμα Σκαπανέων και Ναρκοθετών (Υπονομευτών) (Corps of Royal Sappers and Miners) επανδρωνόταν από στρατιώτες, αξιωματικούς και υπαξιωματικούς του Βρετανικού Στρατού και είχε ως αποστολή του την κατασκευή οχυρώσεων και οχυρωματικών έργων. Η διαδικασία για την εκτέλεση ενός στρατιωτικού έργου ήταν αρκετά πολύπλοκη και αργή καθώς, εκτός από την εκπόνηση των μελετών και των σχετικών προϋπολογισμών, έπρεπε να εξασφαλιστούν οι απαραίτητες εγκρίσεις από την ανώτατη πολιτική και στρατιωτική διοίκηση. Από την μελέτη των σχετικών σχεδίων προκύπτουν τα ονόματα αρκετών από τους αξιωματικούς που συμμετείχαν στα στρατιωτικά έργα που εκτελέστηκαν στην Κέρκυρα. Τα περισσότερα σχέδια που συνέταξαν οι Βρετανοί αξιωματικοί ξεχωρίζουν για την ποιότητα και την ακρίβεια της σχεδίασης, και σε ορισμένες περιπτώσεις, και για την διαφορετική αρχιτεκτονική άποψη, που ξεφεύγει από τη κλασική τυπολογία και προχωράει σε μία πιο ειλικρινή και άρα πιο σύγχρονη προσέγγιση. Πίσω από τα σχέδια αυτά πολλές φορές βρίσκονται και αποκαλύπτονται ταλαντούχοι άνθρωποι με ξεχωριστές γνώσεις και ικανότητες. Οι βρετανικές κατασκευές και παρεμβάσεις δεν μπορούν να ανταγωνιστούν την υψηλή αισθητική των κτιρίων, των πυλών και των λοιπών κατασκευών, με τις οποίες οι Ενετοί κόσμησαν την πόλη και τα φρούρια της Κέρκυρας, έργα σημαντικά, σε πολλές περιπτώσεις, του μανιερισμού και του μπαρόκ. Από την άλλη, η εξέλιξη της οχυρωματικής τέχνης κατά το 19ο αι. δεν επέτρεπε την ανέγερση μνημειακών έργων, και οι κατασκευές των οχυρώσεων είχαν ήδη σιγά σιγά αρχίσει να προσαρμόζονται στις απαιτήσεις για κάλυψη και απόκρυψη. Παρόλα αυτά οι Βρετανοί δεν σταμάτησαν να προσπαθούν να ενσωματώσουν την τέχνη και την αισθητική στα νέα έργα ενώ, είχαν τις γνώσεις και την καλλιέργεια για να εκτιμήσουν και να θαυμάσουν όσα από τα έργα των προκατόχων τους Ενετών είχαν καλλιτεχνική αξία. Στο θέμα της αισθητικής η συμβολή των Βρετανών συνίσταται στην εισαγωγή νέων κλασικών αρχιτεκτονικών προτύπων, κυρίως με την ανέγερση του ανακτόρου των Αρμοστών στη Σπιανάδα, πρότυπα που αφομοιώθηκαν ως ένα βαθμό και εξελίχθηκαν από τους ντόπιους μηχανικούς και αρχιτέκτονες και διαμόρφωσαν την εικόνα της πόλης του 19ου αι., τουλάχιστον κατά μήκος των πιο σημαντικών οδικών αξόνων.