Οι τοιχογραφίες του καθολικού της μονής Ζερμπίτσας Λακωνίας (1669)
Authors: Χαραλάμπους Δανάη 
Published: August 2021

Η μονή Ζερμπίτσας βρίσκεται σε απόσταση είκοσι χιλιομέτρων από την πόλη της Σπάρτης, στις υπώρειες του Ταϋγέτου. Η ισχυρή παρουσία του μοναστηριού στους χρόνους της οθωμανικής κατοχής ενισχύθηκε σημαντικά με τα προνόμια που απολάμβανε από την Πατριαρχική εξουσία ως σταυροπηγιακό, αλλά και την προστασία που του πρόσφερε η ισχυρή συντεχνία των γουναράδων της Κωνσταντινούπολης. Μοναδικό μάρτυρα πλέον της παλαιάς δόξας αποτελεί το επιβλητικό καθολικό, χτισμένο στον τύπο των αγιορείτικων το έτος 1639. Η τοιχογράφησή του, που πραγματοποιήθηκε τριάντα χρόνια αργότερα, το έτος 1669,αποτελεί το αντικείμενο της παρούσας διδακτορικής διατριβής. Η μελέτη χωρίζεται σε δύο τόμους. Ο τόμος Α΄ περιέχει το κείμενο και ο τόμος Β΄εικόνες, σχέδια και χάρτη της περιοχής. Στον πρώτο τόμο παρουσιάζονται τα ιστορικά γεγονότα της περιοχής της Λακωνίας μετά την οθωμανική κατάκτηση, οι ιδιαίτερες συνθήκες που συνέβαλλαν στην πολιτιστική και καλλιτεχνική ανάπτυξη στην περιοχή, καθώς και τα εργαστήρια ζωγραφικής που δραστηριοποιούνται τον 17ο αιώνα στην Πελοπόννησο, η ιστορία της μονής και η αρχιτεκτονική του καθολικού και του υπόλοιπου μοναστηριακού συγκροτήματος. Η μεγαλύτερη έμφαση δίνεται στον τοιχογραφικό διάκοσμο του καθολικού με μεταγραφή αρχικά της κτητορικής επιγραφής και εξακρίβωση των στοιχείων που προκύπτουν από αυτήν. Ακολούθως, πραγματοποιείται σύντομη παρουσίαση του εικονογραφικού προγράμματος και ερμηνεία του. Τον κύριο κορμό της μελέτης αποτελεί η περιγραφή και εικονογραφική ανάλυση των παραστάσεων του εικονογραφικού προγράμματος, όπου επιχειρούνται συγκρίσεις με πρωιμότερα ή σύγχρονα μνημεία και αναζητούνται τα πρότυπα κάθε παράστασης, καθώς και η μελέτη της τεχνικής και της τεχνοτροπίας των τοιχογραφιών. Η μελέτη ολοκληρώνεται με την εξαγωγή γενικών συμπερασμάτων σχετικά με την εικονογραφία και την τεχνοτροπία του διακόσμου, αλλά και τη σκιαγράφηση της φυσιογνωμίας του άγνωστου ζωγράφου που εργάστηκε στη μονή, την ένταξη του έργου του στη ζωγραφική του 17ου αιώνα στην Πελοπόννησο και την αποσαφήνιση του ρόλου του στο εικαστικό γίγνεσθαι της περιοχής. Όπως διαπιστώνεται, μέσα από την εικονογραφική και τεχνοτροπική συγγένεια των τοιχογραφιών του καθολικού της μονής Ζερμπίτσας με το έργο του ζωγράφου Δημητρίου Κακαβά, ο άγνωστος ζωγράφος της μονής εντάσσεται στον κύκλο του εργαστηρίου του Δημητρίου Κακαβά. Η χρονολόγηση μάλιστα των τοιχογραφιών σε χρόνους κατά τους οποίους ο Κακαβάς έχει ήδη σταματήσει την τοιχογράφηση μνημείων, καθιστούν πολύ πιθανή την υπόθεση αυτή. Στο πλαίσιο, ωστόσο, του εκλεκτισμού και της τάσης για ανανέωση, που χαρακτηρίζει τους καλλιτέχνες του 17ου αιώνα, ο ζωγράφος προχωρεί σε συνδυαστική χρήση στοιχείων διαφορετικής προέλευσης, η οποία συντελείται με επιτυχία, αναδεικνύοντάς τον ως έναν από τους ικανότερους εκπροσώπους της εκλεκτικής ζωγραφικής του 17ου αιώνα στην περιοχή.Εν κατακλείδι, ο ζωγράφος της Ζερμπίτσας αποτελεί έναν από τους συνεχιστές του έργου του Δημητρίου Κακαβά, που, ενώ αναδεικνύεται σε ανεξάρτητη και αυτάρκη καλλιτεχνική προσωπικότητα, ταυτόχρονα διασώζει και μεταλαμπαδεύει μέσα από το έργο του σε σύγχρονες και επόμενες γενιές ζωγράφων εικονογραφικούς τύπους και μεθόδους του εργαστηρίου στο οποίο μαθήτευσε.