Geological reconnaissance and provenancing of potential Neolithic lithic sources in the Maltese Islands
Authors: Χατζημπαλόγλου Πέτρος 
Published: November 2022

Ο σκοπός της έρευνας αυτής είναι να αναγνωρίσει τα πετρολογικά χαρακτηριστικά Νεολιθικών τεχνουργημάτων φτιαγμένα από πυριτόλιθο, που σχετίζονται με την “Περίοδο των Ναών” (c. 4000-2500 π.Χ.) της Μάλτα, και τις πιθανές πηγές πυριτολίθου της Μάλτας και της Σικελίας. Ήταν οι πυριτόλιθοι που χρησιμοποιούσαν οι προϊστορικοί άνθρωποι της Μάλτας τοπικής προέλευσης ή εισάγονταν από το εξωτερικό; Συγκεκριμένα η αρχαιολογική βιβλιογραφία απλά υποθέτει ότι οι πυριτόλιθοι και τα πολιτισμικά χαρακτηριστικά της περιόδου αυτής ήρθαν από την Σικελία, αλλά αυτή η υπόθεση δεν έχει μέχρι σήμερα διερευνηθεί ή αποδειχθεί. Υπάρχει επίσης ένας σημαντικός αριθμός δευτερευόντων ερωτημάτων που θα προκύψουν από την έρευνα αυτή. Αυτά περιλαμβάνουν: 1) Σε τι βαθμό ήταν οι Μαλτέζοι απομονωμένοι ή μέρος ενός εκτεταμένου μεσογειακού δικτύου μέσω του εμπορίου και της διαδικασίας ανταλλαγής προϊόντων; 2) Αν ήταν απομονωμένοι, πως ήταν ικανοί να επιβιώσουν σε ένα φαινομενικά περιορισμένο περιβάλλον; 3) Αν έρχονταν σε επαφή με πολιτιστικές ομάδες εκτός Μάλτας, ποιος ήταν ο αντίκτυπος αυτών των επαφών στην πολιτισμική ταυτότητα της Μάλτας; 4) Προμηθεύονταν συγκεκριμένα ακατέργαστα πετρώματα για συγκεκριμένους σκοπούς; 5) Υπήρχε σύνδεση μεταξύ των ιδιοτήτων των πετρωμάτων (ποιότητα) με τη χρήση των λίθινων τεχνουργημάτων; Και πως οι Νεολιθικοί άνθρωποι της Μάλτας αντιλαμβάνονταν και αξιολογούσαν την «ποιότητα» του λίθου; Αυτή η τελευταία ερώτηση έχει περαιτέρω σχετικές επιπτώσεις: 6) Είναι η «chaîne opératoire» ίδια για όλους τους ακατέργαστους λίθους ή η ποιότητα και το είδος του πετρώματος επηρεάζουν σημαντικά τη διαδικασία; Αυτά τα ερωτήματα δεν είναι σίγουρο ότι θα απαντηθούν οριστικά σε αυτή τη διατριβή, αλλά έχουν σημαντική επιρροή στα αποτελέσματα του προγράμματος FRAGSUS, που χρηματοδοτείται από το Ευρωπαϊκό Ερευνητικό Συμβούλιο (ERC), και άλλων αρχαιολογικών προγραμμάτων που ασχολούνται με την πολιτισμική ανάπτυξη των νησιών της Μάλτας.Επιπρόσθετα στις παραπάνω θεματικές γραμμές διερεύνησης, η συγκεκριμένη διατριβή διερευνά σε ποιο βαθμό μια επιστημονική προσέγγιση στον εντοπισμό της προέλευσης των λίθινων τεχνουργημάτων μπορεί να παράσχει ισχυρά αποδεικτικά στοιχεία για το ποιες ήταν οι λίθινες πηγές εκμετάλλευσης. Οι παραδοσιακές αρχαιολογικές μεθοδολογίες σε αυτό το αντικείμενο (βασιζόμενες κυρίως σε μακροσκοπικές ποιοτικές αξιολογήσεις) είναι συχνά υποκειμενικές και αναξιόπιστες, ή παράγουν μη επαληθεύσιμα αποτελέσματα. Επομένως, μια πιο επιστημονική μεθοδολογία σχεδιασμένη για να μελετά πετρώματα στο πεδίο είναι μια αναγκαία προσθήκη σε αυτήν την διαδικασία καθώς και ο λόγος που επέλεξα τεχνικές εξειδικευμένες να μελετούν τις γεωλογικές και πετρολογικές ιδιότητες οι οποίες συνδέονται με το γεωλογικό σχηματισμό των πετρωμάτων αυτών. Η προσέγγιση αυτή αποτελείται από παραδοσιακές και νέες γεωλογικές τεχνικές οι οποίες περιλαμβάνουν: α) Μακροσκοπική μελέτη, β) Οπτική μικροσκοπία και Ηλεκτρονική μικροσκοπία σάρωσης (SEM), γ) Φασματοσκοπία Υπέρυθρου Μετασχηματισμού Fourier (FTIRS) d) Φθορισμός ακτινών Χ (XRF) και ε) Εξαγωγή με λέιζερ – Επαγωγικά συζευγμένου πλάσματος – Φασματομετρία μάζας (LA-ICP-MS). Όλες αυτές οι τεχνικές παρείχαν αποδεικτικά στοιχεία που συνέβαλλαν με μία εκτεταμένη εκδοχή της «chaîne opératoire» προσέγγισης, η οποία συνδέει τις πτυχές της ζωής (πηγή – επιλογή – παραγωγική διαδικασία – εργαλείο – χρήση – απόρριψη) των πυριτολιθικών τεχνουργημάτων που βρέθηκαν σε αρκετές και σημαντικές Νεολιθικές τοποθεσίες στα νησιά Μάλτα και Γκόζο (τα μεγαλύτερα νησιά του συμπλέγματος νησιών που αποτελούν την Μάλτα). Ονομαστικά αυτές οι τοποθεσίες είναι: Xagħra Circle, Ġgantija, Taċ-Ċawla, Santa Verna, Kordin και Skorba. Επομένως ένα σημαντικό αποτέλεσμα αυτής της διατριβής είναι να προτείνει μια συγκεκριμένη μεθοδολογία για την ανάλυση και τον εντοπισμό προέλευσης πυριτολιθικών τεχνουργημάτων για την ευρύτερη περιοχή της Μεσογείου, η οποία μπορεί να χρησιμοποιηθεί με αξιοπιστία σε μελλοντικά ερευνητικά αρχαιολογικά προγράμματα. Μέχρι σήμερα, η γεωλογική και αρχαιολογική βιβλιογραφία έχουν προτείνει μια σειρά από πιθανές εξειδικευμένες τεχνικές για τον εντοπισμό προέλευσης λίθινων συλλογών. Ωστόσο, δεν έχει ακόμα γίνει καμία μελέτη που να υποδεικνύει ποιος είναι ο πιο κατατοπιστικός και αξιόπιστος συνδυασμός κατάλληλων τεχνικών. Υπάρχει η πεποίθηση ότι οι τεχνικές που επιλέχθηκαν και χρησιμοποιήθηκαν στα νησιά της Μάλτας έχουν παράγει αξιόπιστα αποτελέσματα στην έρευνα για τον εντοπισμό προέλευσης των συλλογών πυριτολιθικών τεχνουργημάτων, καθώς κάθε τεχνική προσεγγίζει διαφορετικό, αλλά σχετικό με την προέλευση, ποιοτικό χαρακτηριστικό του πετρώματος αυτού. Συμπερασματικά, τα μακροσκοπικά, μικροσκοπικά και γεωχημικά χαρακτηριστικά των πηγών πυριτολίθων και των Νεολιθικών (“Περίοδο των Ναών”) τεχνουργημάτων προτείνουν ένα συνδυασμό προέλευσης από κυρίως τοπικές πηγές καθώς επίσης και ένα μικρό ποσοστό εισαγόμενου υλικού. Ειδικότερα τα ευρήματα δείχνουν ότι κάποια από τα υλικά εισαγόταν από την Σικελία ενώ ένα είδος πυριτολίθου προέρχεται από πηγή άλλης τοποθεσία εκτός Σικελίας (αγνώστου προελεύσεως προς το παρών). Επιπρόσθετα το είδος των εργαλείων/τεχνουργημάτων και η παραγωγική διαδικασία έχουν παράσχει ισχυρά αποδεικτικά στοιχεία για την ύπαρξη μιας ξεχωριστής τοπική χειροτεχνικής παράδοσης που εφαρμοζόταν στα νησιά της Μάλτας κατά την διάρκεια της Νεολιθικής εποχής. Αυτό επιβεβαιώνει περαιτέρω την αλληλεπίδραση με γειτονικές κοινωνίες και δίνει μια πιθανή ένδειξη πολιτισμικής επιρροής και ανταλλαγής. Τέλος αυτή η έρευνα παρουσίασε μια ευεργετική μεθοδολογία για ανάλυση λίθινων ευρημάτων για όλους τους αρχαιολόγους που μελετούν την προέλευση των λίθινων υλικών στην περιοχή της Μεσογείου αλλά και ευρύτερα.