Οι παιδευτικές λειτουργίες της τραγωδίας
Authors: Νικολάου Μαριάννα 
Published: September 2024

Καθ’ όλη την αρχαιότητα, ιστορικοί και φιλόσοφοι, ακόμα και οι κωμωδιογράφοι που θεωρητικά αποτελούσαν το αντίπαλο δέος των τραγικών ποιητών, ασχολήθηκαν με την παιδευτική διάσταση της τραγωδίας και θεωρούσαν τους ποιητές φορείς όχι μόνο της ψυχαγωγίας, αλλά κυρίως της σοφίας. Οι Αθηναίοι προσέδωσαν στην ποίηση και στην τραγωδία τόσο μεγάλη δυναμική ώστε να τις θεωρούν κορωνίδα της εκπαίδευσης των πολιτών. Αν και οι παιδευτικές λειτουργίες της Τραγωδίας λάμβαναν χώρα σε ένα πλαίσιο που ο σύγχρονος άνθρωπος είναι δύσκολο να κατανοήσει, η τραγωδία είχε και έχει μια μοναδική δύναμη να διεισδύει στον ανθρώπινο ψυχισμό και στην ανθρώπινη ύπαρξη και να εγείρει, αλλά και να προσφέρει απαντήσεις σε θεμελιώδη, φιλοσοφικά και πανανθρώπινα ζητήματα που ταλανίζουν τον άνθρωπο. Μπορεί να μην είμαστε στην ίδια θέση με τους δημοκρατικούς πολίτες της Αθήνας του 5ου αι. π.Χ., αλλά δεδομένης της παγκόσμιας οικονομικής, οικολογικής, υγειονομικής και υπαρξιακής κρίσης, σε συνδυασμό με την επανάσταση της τεχνολογίας και της βιοτεχνολογίας, και το σκηνικό αβεβαιότητας και ρευστότητας που βιώνουμε, η τραγωδία μπορεί να μας οδηγήσει σε μια εξίσου αναστοχαστική, κοινή απάντηση στα ζητήματα που μας απασχολούν ως ανθρώπους και πολίτες του 21ου αι. μ.Χ. Σε αυτό το πλαίσιο, η παρούσα διδακτορική διατριβή μελέτησε τη θέση της τραγωδίας και της θεατρικής αγωγής στα σύγχρονα ελληνικά αναλυτικά προγράμματα και διαμόρφωσε μια προσέγγιση που στοχεύει στην εφαρμογή του δράματος, και συγκεκριμένα της αρχαίας τραγωδίας στη σύγχρονη εκπαίδευση, έχοντας κατά νου τους θεσμικούς περιορισμούς και τις συστημικές δυσπραγίες, αλλά με οδηγό το επιστημονικό υπόβαθρο που μας προσφέρει το πεδίο του Εκπαιδευτικού Δράματος.Για τους παραπάνω σκοπούς, η διατριβή διαρθρώθηκε σε τρία μέρη. Στο πρώτο μέρος μελετήθηκε βιβλιογραφικά και συγκριτολογικά η αρχαία ελληνική τραγωδία και οι παιδευτικές της λειτουργίες από την αρχαιότητα στις προκλήσεις του 21ου αιώνα. Πιο συγκεκριμένα, διερευνήθηκε η σχέση της τραγωδίας με την αθηναϊκή δημοκρατική σκέψη και πραγματοποιήθηκε συγκριτική μελέτη της αρχαίας με τη σύγχρονη εμπειρία στα πεδία της πολιτικής, της εκπαίδευσης, και της έννοιας του τραγικού, ενώ σκιαγραφήθηκε και το σύγχρονο παγκοσμιοποιημένο τοπίο του 21ου αιώνα. Καταγράφηκε επίσης, η παιδευτική αξία της τραγωδίας κατά την αρχαιότητα και ταυτοποιήθηκαν οι προϋποθέσεις ενεργοποίησης των παιδευτικών λειτουργιών της τραγωδίας. Τέλος, προβήκαμε σε μια πρωτότυπη κατηγοριοποίηση των παιδευτικών λειτουργιών της τραγωδίας από την αρχαιότητα με βλέμμα στο σήμερα. Καταλήξαμε σε πέντε παιδευτικές λειτουργίες: Συναισθηματική αγωγή, Κοινωνικοποιητική λειτουργία, Πνευματική Λειτουργία, Αισθητική Λειτουργία και Μέτρο, και Πολιτειακή Λειτουργία. Στο δεύτερο μέρος της διατριβής μελετήθηκαν τα σύγχρονα αναλυτικά προγράμματα και η θέση της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας σε αυτά. Αναλυτικότερα, εκτός από τη βιβλιογραφική σκιαγράφηση του πεδίου και των πολλαπλών ορισμών, αναφερθήκαμε και στα είδη των αναλυτικών προγραμμάτων, το σκοπό, τους στόχους, τη φιλοσοφία πίσω από και τη σημασία τους για αυτά. Εν συνεχεία, μελετήσαμε τις προδιαγραφές που οφείλουν να έχουν τα αναλυτικά προγράμματα του μέλλοντος ώστε να μας επιτρέπουν να οραματιζόμαστε. Ιδιαίτερη μνεία έγινε στα αναλυτικά προγράμματα της Μετανεωτερικότητας. Πραγματοποιήσαμε θεσμική, συγκριτική και κριτική μελέτη των σύγχρονων ελληνικών αναλυτικών προγραμμάτων και της σχέσης τους με το Διαθεματικό Ενιαίο Πλαίσιο Προγραμμάτων Σπουδών (ΔΕΠΠΣ) για τη δραματική ποίηση. Η συγκριτική μας μελέτη προσπάθησε να σκιαγραφήσει πανοραμικά τη θέση της αρχαίας τραγωδίας στα σύγχρονα αναλυτικά προγράμματα από το 1985 έως το 2023 στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, ενώ προσεγγίσαμε τη θέση της τραγωδίας στα Νέα Προγράμματα Σπουδών του ΙΕΠ για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση επισημαίνοντας στοιχεία της κειμενοκεντρικής προσέγγισης που ακολουθείται από το Ινστιτούτο. Στο τρίτο μέρος της διατριβής επιχειρήθηκε η διατύπωση μιας πρότασης για την αρχαία τραγωδία στην εκπαίδευση του Σήμερα με πορεία προς μια νέα θεατροπαιδαγωγική της τραγωδίας. Αρχικά, προσπαθήσαμε να ορίσουμε το πεδίου του Εκπαιδευτικού Δράματος κάνοντας μια ιστορική αναδρομή και μελετήσαμε βιβλιογραφικά τη θεατρική παιδεία στην Ελλάδα, ενώ ομαδοποιήσαμε τις πιο χρήσιμες, για τους σκοπούς της έρευνάς μας, τεχνικές του Εκπαιδευτικού Δράματος. Τέλος, προτείναμε πρωτότυπες παρεμβάσεις Εκπαιδευτικού Δράματος για την ενσωμάτωση των παιδευτικών λειτουργιών της αρχαίας τραγωδίας βασισμένες σε δικές μας διασκευές των προτεινόμενων έργων των τριών τραγικών ποιητών, δικές μας πρωτότυπες αφηγήσεις και κατασκευές, όπως χειροποίητες μάσκες, αυτοσχέδια μουσικά όργανα και origami, ως “ευρήματα” που θα μπορέσουν να τραβήξουν το ενδιαφέρον μικρών και μεγάλων μαθητών/τριών και θα τους επιτρέψουν να εμβαθύνουν βιωματικά στις παιδαγωγικές λειτουργίες της τραγωδίας παράγοντας ταυτόχρονα νόημα στη ζωή τους στο Σήμερα. Η διατριβή κλήθηκε να απαντήσει σε τρία βασικά ερωτήματα:Ποιες ήταν οι Παιδαγωγικές Λειτουργίες της τραγωδίας κατά την αρχαιότητα και με ποιον τρόπο αυτές διαμορφώθηκαν στο πλαίσιο της δημοκρατικής σκέψης της Αθήνας του 5ου αιώνα; Με ποιον τρόπο και για ποιους λόγους μπορούν να φανούν χρήσιμες στο σύγχρονο περιβάλλον του 21ου αιώνα; Ποια είναι θέση της τραγωδίας και της θεατρικής αγωγής στα σύγχρονα ελληνικά Αναλυτικά Προγράμματα της Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης; Με ποιες παρεμβάσεις και εφαρμογές Εκπαιδευτικού Δράματος θα μπορούσαν να εναρμονιστούν οι στόχοι των Α.Π. με την καθημερινή πρακτική αναφορικά με την τραγωδία, να εκσυγχρονιστούν οι Παιδαγωγικές της Λειτουργίες και να ενσωματωθούν στα ισχύοντα και μελλοντικά Α.Π. ώστε η τραγωδία να ξαναγίνει ζώσα ποίηση και βίωμα;