RUSYA VE İNGİLTERE ARASINDAKİ BÜYÜK OYUN'UN DORUK NOKTASI KUŞKU SAVAŞI
Authors: KARIMOV Hatice 
Published: July 2021

XIX. yüzyılın ikinci yarısında dünyanın büyük bir kısmı önde gelen dünya güçleri arasında bölünmüşken Asya kıtasının geniş toprakları iki büyük imparatorluk - Ruslar ve İngilizler - arasındaki çatışmanın arenası oldu. Türkistan’ın da dahil olduğu bu rekabet, kazananın belki de en geniş satış ve hammadde pazarlarını kontrol etme fırsatı bulduğu ve jeostratejik ve politik bir çatışma olan “Büyük Oyun” olarak tarihe geçti. Ancak her ikisi de nispeten daha küçük güçlerle savaştı ve hatta bazen taraflar arasındaki ilişkiler öyle çıkmaza girdi ki silahlı çatışma kaçınılmaz gibi görünse de her seferinde her iki taraf da savaştan kaçındı. XIX. yüzyılın sonlarına doğru Rusya’nın güneye yönelen işgal politikasını takiben iki büyük güç İran ve Afganistan sahası üzerinde siyasi çekişme içerisine girdiler. Bunun doruk noktasını ise Rusya ile İngiltere’yi savaşın eşiğine getiren 18 Mart 1885 tarihinde Rusça Literatürde Kuşka savaşı olarak geçen Pende Sarıklarının toprakları için verilen mücadele oluşturdu. Rusların 1884 senesinin Mart ayında Merv’i, Mayıs ayında ise Yolöten ve Serahs’ı işgalinden sonra Pende’ye yönelmesiyle İngilizlerin himayesindeki Afganistan’ın kuzeybatı sınırlarına yaklaşacak olması İngiltere ve Rusya arasında Türkistan’da yaşanan rekabeti arttırdı. Ruslar bu topraklarda ağırlıklı olarak Türkmenler yaşadığı ve bu toprakların hiçbir zaman Afganistan’a ait olmadığını öne sürerek Türkmenlerin çıkarlarını koruma hakkı ve sorumluluğunu üstlendi. Doğal olarak İngilizler de Merv-Herat-Kandahar-Kuetta hattının Rusların Hindistan’ın işgaline giden doğal bir yol olmasından endişe duyuyorlardı. Buna engel olmak için çareler arayan İngilizler Sarık Türkmenlerinin yaşadığı Merv’in güneyiyle Afganistan’ın kuzeyi arasında net bir sınırın olmaması dolayısıyla 1884 senesinde Rusya-Afgan sınırının çizilmesi amacıyla ortak bir İngiliz-Rus komisyonun kurulması için Ruslara teklifte bulundu. Ancak görüşmeler devam ederken İngilizlerin kışkırttığı Afganlar 1884 yazında Pende’yi işgal etti. Ruslara göre Emir Abdurrahman Han Afganistan’ın kuzeybatı sınırını belirlemeye yönelik Rus-İngiliz komisyonunun çalışmalarının başlaması arifesinde, söz konusu komisyonun temsilcilerinin bölgeye gelmesinden önce mümkün olduğu kadar geniş bir alanı işgal etmeye çalışıyordu. Afganların Pende’yi işgaline müteakip Rusların da Puli Hatun’u işgal etmesi savaşı kaçınılmaz hale getirdi. Rusların zaferiyle sonuçlanan savaşın ardından Londra’da 10 Eylül 1885 tarihinde İngiltere ile Rusya Arasında sınırlandırma protokolü imzalandı ve buna dayanarak Tejen ile Amu Derya arasındaki Afganistan sınırı belirlendi.

Tüm bunlardan hareketle makalemizde öncelikle 19. yüzyılda Rus-İngiliz çatışmasının doruk noktasını oluşturan 1885 yılının Mart ayındaki Kuşka savaşından önce İngilizler ve Ruslar arasındaki sınır komisyonun kurulması aşamasındaki müzakere sürecini iki imparatorluk arasındaki diplomatik belgeler temelinde inceleyeceğiz. Ardından iki büyük gücü neredeyse savaşın eşiğine getiren Afgan-Rus savaşının detaylarını M. Alihanov-Avarskiy ve V. Prasalov gibi savaşın katılımcılarının hatıratları ile Merv Okrugu yöneticisi A. V. Komarov’un raporlarından öğreneceğiz.