Πρακτικές γραμματισμού σε φυλακές
Authors: Καλμπένη Σωτηρία 
Published: February 2025

Η παρούσα διδακτορική διατριβή διερευνά τη γλωσσική εκπαίδευση σε σχολεία δύο φυλακών στην Ελλάδα, στις οποίες κρατούνται πολύγλωσσοι νεαροί άντρες ηλικίας 18-22 χρόνων με προσφυγική/μεταναστευτική εμπειρία. Σε διάστημα 2,5 χρόνων έρευνας στο πεδίο (Ιανουάριος 2018 - Σεπτέμβρης 2020) συμμετέχουν 111 συμμετέχοντες/ουσες (71 υπό κράτηση άτομα, 4 εκπαιδευτικοί γλώσσας, 16 εκπαιδευτικοί λοιπών ειδικοτήτων, 20 υπάλληλοι των φυλακών) προκειμένου η παρούσα έρευνα να περιγράψει και να ερμηνεύσει τη γλωσσική εκπαίδευση στα σχολεία των δύο φυλακών και να ανιχνεύσει τους κυρίαρχους λόγους παραγωγής, αναπαραγωγής και διαπραγμάτευσης των ιδεολογιών, αντιλήψεων και στάσεων που τη διαμορφώνουν. Λαμβάνοντας υπόψη τη γλωσσική ποικιλότητα και τη συνθετότητα του εκπαιδευτικού περιβάλλοντος στις φυλακές, το οποίο ορίζεται και προσδιορίζεται από ευρύτερους λόγους (discourses) για την παραβατικότητα, τη φυλάκιση αλλά και τους στόχους της εκπαίδευσης στις φυλακές, η διατριβή επιχειρεί να αναδείξει και να θέσει υπό διαπραγμάτευση τα ζητήματα γλωσσικής εκπαίδευσης σε χώρους γραμματισμού στις φυλακές. Το εννοιολογικό πλαίσιο από το οποίο αντλεί η διατριβή επαναπροσδιορίζει την παραδοσιακή έννοια της «γλώσσας» ως αυτόνομου, οριοθετημένου και απομονωμένου γλωσσικού συστήματος, η οποία γίνεται πλέον αντιληπτή ως ένα κοινωνιογλωσσικό σύστημα τοποθετημένο στο κοινωνικό, πολιτισμικό, πολιτικό και ιστορικό του πλαίσιο. Οι γλωσσικές πρακτικές των ανθρώπων αποτυπώνονται με τον όρο «γλωσσικά ρεπερτόρια» και οι αντίστοιχες διαδικασίες οικοδόμησης και επιτέλεσης των ταυτοτήτων τους αποτυπώνονται με τον όρο «ταυτοτικά ρεπερτόρια». Ωστόσο, και παρά τον συνεχώς διασυνδεόμενο σύγχρονο κόσμο, τα εθνικά κράτη εξουσιαστικά τοποθετούν τις γλώσσες, τις ταυτότητες και κατά συνέπεια τις πρακτικές γλωσσικής εκπαίδευσης σε γλωσσικά και ταυτοτικά «όρια», τα οποία εντοπίζονται και στον κόσμο των φυλακών. Μεθοδολογικά, η έρευνα υιοθετεί μια κριτική εθνογραφική προοπτική αξιοποιώντας το μεθοδολογικό και αναλυτικό πλαίσιο της Nexus Analysis (Scollon & Scollon, 2004). Μέσω της ερευνητικής αυτής διαδικασίας δίνεται η δυνατότητα ανάδειξης των κυρίαρχων λόγων (discourses), των ρητών και άρρητων ιδεολογικών παραδοχών που διαμορφώνουν το υπό μελέτη εκπαιδευτικό πλαίσιο, τη γλωσσική επικοινωνία και τη γλωσσική εκπαίδευση στις φυλακές. Τα ευρήματα της έρευνας αναδεικνύουν την ισχύ δύο κυρίαρχων λόγων, του πειθαρχικού και του εθνικού, οι οποίοι ορίζουν την κοινωνική πραγματικότητα τόσο ως προς την εμπειρία της φυλάκισης, όσο και ως προς τη διαμόρφωση της γλωσσικής εκπαίδευσης. Πιο συγκεκριμένα, τα ευρήματα αναδεικνύουν τις πολλαπλές ευαλωτότητες των υπό κράτηση προσφύγων/μεταναστών και σκιαγραφούν τον τιμωρητικό, πειθαρχικό και αφομοιωτικό χρονοτοπικό κόσμο των φυλακών. Η ερευνητική διαδικασία εντοπίζοντας την καθολική ισχύ και τις πολυεπίπεδες πραγματώσεις τόσο του πειθαρχικού όσο και του εθνικού λόγου επιχειρεί να θέσει σε επαναδιαπραγμάτευση τις πρακτικές που προσδιορίζουν τη γλωσσική εκπαίδευση στις δύο φυλακές, υπό έναν φακό αντίστασης στην κυριαρχία των ισχυρών αυτών λόγων. Η αμφισβήτηση των ταυτοτικών και γλωσσικών «ορίων», τα οποία προτάσσει η κυρίαρχη γλωσσική εκπαίδευση στα σχολεία των φυλακών, επιχειρείται μέσω της υλοποίησης διαγλωσσικών εκπαιδευτικών δράσεων. Οι εκπαιδευτικές αυτές δράσεις της έρευνας, διαμορφώνοντας έναν διαγλωσσικό χώρο μέσα στις φυλακές, κινητοποίησαν νέες εκπαιδευτικές εμπειρίες και διαμεσολάβησαν στη μετάβαση από τα γλωσσικά και ταυτοτικά «όρια» των υπό κράτηση ατόμων στα γλωσσικά και ταυτοτικά τους ρεπερτόρια, ανακατευθύνοντας εντέλει τις πρακτικές γραμματισμού στο πολύγλωσσο και σύνθετο εκπαιδευτικό περιβάλλον των σχολείων των φυλακών προς μια κατεύθυνση πιο δίκαιης και χωρίς αποκλεισμούς γλωσσικής εκπαίδευσης.