Οι μεταμορφώσεις του αντιήρωα στο νεοελληνικό μυθιστόρημα
Authors: Χατζηγεωργίου Παναγιώτα 
Published: August 2021

Στη διατριβή μου «Οι μεταμορφώσεις του αντιήρωα στο νεοελληνικό μυθιστόρημα: από την Πάπισσα Ιωάννα στα Βαμμένα κόκκινα μαλλιά» ορίζω τον αντιήρωα με βάση τη θεωρία της Πρόσληψης (Rezeptiontheorie) ως το χαρακτήρα ενός λογοτεχνικού κειμένου, που μεταβάλλει ως προς το κυρίαρχο ηρωικό πρότυπο τον ορίζοντα προσδοκιών του αναγνώστη ενός συγκεκριμένου κάθε φορά ιστορικού «ορίζοντα». Επίσης, καθορίζω μία τυπολογία των μορφών που ο αντιήρωας λαμβάνει στο νεοελληνικό μυθιστόρημα του 19ου και του 20ού αιώνα. Η προσωπική μου τυπολογία προκύπτει από το συνδυασμό του προσληπτικού καθορισμού του αντιήρωα, της αριστοτελικής κριτικής, η οποία δίνει έμφαση στο εάν ο χαρακτήρας δρα ή όχι και της μπαχτινικής παραδοχής ότι το μυθιστόρημα είναι ο «λογοτεχνικός απόγονος» του έπους, το οποίο διακρίνεται σε ηρωικό και διδακτικό. Όσον αφορά στα συμπεράσματα της διατριβής μου και στη συμβολή της στην επιστήμη της Νεοελληνικής Φιλολογίας αναφέρω τα εξής:1) Ως προς τη λειτουργία του αντιήρωα/της αντιηρωίδας:1)Υπό το πρίσμα του επικοινωνιακού χαρακτήρα του λογοτεχνικού φαινομένου, καταλήγω σε παρατηρήσεις για τον αντιήρωα και την αντιηρωίδα ως μυθοπλαστική έκφραση νιτσεϊκής κριτικής της ηθικής: η υιοθέτηση της φιλοσοφικής θεωρίας του Νίτσε ως ηθικό αξιακό σύστημα κατά την κατασκευή μυθιστορηματικών χαρακτήρων είναι πολύ πιθανόν να οδηγήσει στη δημιουργία αντιηρώων. 2) Ως προς τη θέση της αντιηρωίδας στην πατριαρχική κοινωνία διαπιστώνω ότι –στο πέρασμα των εποχών- τα βασικά στοιχεία στα οποία εδράζεται ο αντιηρωισμός της είναι τα ίδια: η ετερότητα της προσωπικής διαχείρισης του έμφυλου κοινωνικού της ρόλου, ιδιαίτερα της ερωτικής ζωής της και του σώματός της στη διαχρονικά αμετάβλητη, όπως παρουσιάζεται, πατριαρχική ελληνική κοινωνία.3) Διαπιστώνεται ότι πρωτίστως οι παραγωγοί και δευτερευόντως οι καταναλωτές -της μυθιστορηματικής πεζογραφίας τουλάχιστον- έχουν για το γέλιο τη στάση που πολιτισμικά υιοθετήθηκε στην Ευρώπη από το 17o αιώνα και μετά, όπως την καταγράφει ο Μ. Μπαχτίν. Το γέλιο μπορεί να αναφέρεται μόνο στο άτομο και σε ατομικά τυπικά φαινόμενα της κοινωνικής ζωής. Ό,τι είναι σημαντικό και ουσιώδες δεν μπορεί να είναι κωμικό. 2) Ως προς την Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας (ΙΝΕΛ), προτείνω μία διαφορετική θεώρηση της διαχρονίας του νεοελληνικού μυθιστορήματος: 1) Με βάση την Πυραμίδα 67, η οποία μέσω της αντιηρωικής φιλοσοφίας και του τρόπου που σχολιάζει την ατομικότητα (στο μεταπολεμικό αντιήρωα καταγράφεται η στροφή «από έξω προς τα μέσα», από τον εξωτερικό κόσμο, στον εσωτερικό κόσμο, από το «αυτός, ο χαρακτήρας του και ο κόσμος» των μεσοπολεμικών, στο «εγώ, ο χαρακτήρας μου κι ο κόσμος») μπορεί να καθορίσει το 1950 ως κομβικό έτος της μεταπολεμικής πεζογραφίας –τουλάχιστον- σε συνδυασμό με την παραδοχή ότι ο πόλεμος στην Ελλάδα τελειώνει στην πραγματικότητα το 1949 κι όχι το 1944. 2) Με βάση την αυξανόμενη εμφάνιση του κωμικού στοιχείου από το 1960 και μετά, την εισβολή της παρωδίας το 1980 που συνοδεύεται από την αποτίναξη από τους πρωτοεμφανιζόμενους συγγραφείς της αίσθησης ότι ο συγγραφέας έχει υποχρέωση να διδάσκει το κοινό του κι όχι μόνο να το τέρπει· συνδυάζοντας τα συγκλονιστικά πολιτικά γεγονότα της διετίας 1989-1990 και την αλλαγή στην παραγωγή και την κατανάλωση της πεζογραφίας κατά τη δεκαετία του 1990, προτείνω να περιοδολογηθεί -τουλάχιστον σύμφωνα με τον μυθιστορηματικό δείκτη- η μεταπολιτευτική ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας από το 1974 ως το 1989.