ОГНЕСТРЕЛЬНОЕ ОРУЖИЕ ТУРКМЕН (ПО МАТЕРИАЛАМ XIX В.)
Authors: Атдаев С.Д. , Атдаева О.Г. 
Published: January 2025

Предметом данной работы явился такой малоизученный вопрос в туркменской историографии как огнестрельное оружие у туркмен. Цель нашего исследования – детальное аналитическое описание огнестрельного оружия у туркмен в XIX в. на основе антропологического подхода и сравнительно-исторического метода имеющихся наработок историографиивопроса. Многочисленные источники и данные периодики того времени послужили основной базой при написания данной работы. Авторами использованы антропологический подход и сравнительно-исторический метод, тщательный анализ источниковедческогоматериала и данных прессы. Приведенная классификация ручного огнестрельного оружия и некоторых видов артиллерии показала большое разнообразиеимеющегося оружейного арсенала у туркмен. Старое фитильноеоружие, давно отжившее свой век в развитой Европе, продолжалодлительное время активно применяться в жизни туркмен. На вооружение у туркмен была и артиллерия. Это были пушки, переносные мелкокалиберные зембуреки, а также крепостные ружья-фальконеты. Военное дело имело значимое положение в туркменскомобществе, а опытные мастера-оружейники пользовались большимпочетом и уважением в обществе. Туркменские оружейники умело адаптировали импортное оружие, занимаясь ее переделкой,подгоняя под местные традиции более современное русское и европейское оружие. Однако, местное производство оружия было весьма ограничено, а потому активно завозилось из соседних стран: России, Хивы, Бухары и Ирана.

The subject of this work was firearms in the Turkmen. The aim of our study is a detailed analytical description of firearms in the Turkmen in XIX c. based on an anthropological approach and a relatively historical method of the available historical studies. Numerous sources and periodicals of that time served as the main basis for writing this work. The authors employed an anthropological approach, a comparative-historical method, and a thorough analysis of source materials and press data. The classification of hand firearms and some types of artillery showed a great variety of weapons available to the Turkmen. The old Finnish weapons, long outlived in developed Europe, continued to be used actively for a long time in the life of the Turkmen. The Turkmen also had artillery. They were cannons, portable small caliber ground-arms and fortress guns- falcons. Military activity had a significant position in the Turkmen society, and experienced craftsmen-gunsmiths enjoyed great renown and respect in the society. Turkmen gunsmiths skillfully adapted imported weapons, redesigning them, adapting to local traditions more modern Russian and European weapons. However, local arms production was very limited and therefore it was actively imported from neighboring countries: Russia, Khiva, Bukharia and Iran.

Түрікмен тарихнамасында аз зерттелген тақырыптың бірі- түрікмендердің атыс қаруы зерттеу жұмысының негізгі нысаны ретінде қарастырылған. Зерттеудің басты мақсаты – антропологиялық көзқараспен мәселенің тарихнамасына салыстырмалы-тарихи әдістер негізіндеXIX ғасырдағы түрікмендердің атыс қаруын жан-жақты аналитикалықсипаттама жасау. Мақаланы жазу барысында сол кезеңнің мерзімдібасылымдарының мәліметтері негізгі дереккөз ретінде пайдаланылды.Авторлар антропологиялық тәсілді және салыстырмалы-тарихи әдісті, дереккөз материалдары мен баспасөз мәліметтерін мұқият талдаудықолданды.Түрікмендердің қол атыс қаруы мен кейбір артиллерия түрлеріндекелтірілген жіктелу (классификация) қару-жарақ арсеналыныңәртүрлілігін көрсетті. Дамыған Еуропада қызметін әлдеқашан аяқтағанескі білтелі қару түрікмендер үшін ұзақ уақыт белсенді қолданылғанқарулардың бірі болды. Аталған қарулармен бірге Түрікмендердің қару-жарағында артиллерия да болды. Бұлар зеңбіректер, ұсақ калибрліжергілікті зеңбірек түрлері (зембуректер) және бекіністік қару – фальконеттер еді. Әскери қызмет түрікмен қоғамында маңызды орынға ие болып, тәжірибелі қару-жарақ шеберлері қоғамда үлкен құрмет пен беделге ие болды. Түрікмен шеберлері импортталған қаруды шебер бейімдеп, оны жергілікті дәстүрлерге сай қайта өңдеп, заманауиорыс және еуропалық қаруды пайдалануға лайықтап жасаған. Алайда жергілікті қару өндірісі шектеулі болды, сондықтан қару көршілеселдерден: Ресейден, Хиуадан, Бұхарадан және Ираннан белсенді түрде әкелінді.