NEFT YATAQLARINDA QUYU GEOFİZİKİ PARAMETRLƏRİN ZƏLZƏLƏLƏRİN TƏSİRİNDƏN DƏYİŞMƏ XÜSUSİYYƏTLƏRİ (MƏHSULDAR QAT ÇÖKÜNTÜLƏRİNİN TİMSALINDA)
Authors: Elnur İsazadə, Parisa Zabolestani, Yeganə Əlibəyova Elnur İsazadə, Parisa Zabolestani, Yeganə Əlibəyova 
Published: December 2022

Məqalədə Azərbaycan ərazisində aparılmış qravimaqnit, seysmik, elektrik kəşfiyyatı və quyu tədqiqat məlumatları əsasında qurulmuş xəritələrdə çökmə örtüyün qalınlığının 5-25 km və ondan artıq olduğu və tektonik qırılmalarla bloklara ayrıldığı göstərilmişdir. İndiyə kimi aparılan geofiziki planalmalarla çökmə qatda coxlu sayda neft-qaz toplana biləşək antiklinal və başqa formalı strukturlar aşkar edilmişdir. Bu strukturların lay komplekslərində, əsasəndə Məhsuldar Qat çöküntülərində karbohidrogen ehtiyyatları çox zəngindir. Son 25 ildə Azəri, Günəşli, Çıraq, Bahar, Bulla dəniz, Şahdəniz, Ümid, Babək, Abşeron, Qarabağ və s. yataqları aşkar edilmiş və hazırda istismar olunur. Aparılan geoloji, geofiziki tədqiqatlar bu regionda olan perspektivli strukturlarda da çox böyük neft və qaz ehtiyyatlarının olduğuna proqnozlaşdırır.
Azərbaycan ərazisi həmçinin geoloji-tektonik quruluşu mürəkkəb olan seysmoaktiv ərazidir. Burada tarixi keçmişdən indiyə kimi çoxlu sayda dağıdıcı zəlzələlər baş vermiş və seysmik aktivlik indidə davam edir. Aşkar olunmuş perspektivli və neft yatağı kimi istismar olunan strukturlarda, geodinamik proseslərin, zəlzələlərin, paçıq vulkanlarının aktivləşməsi zamanı çoxlu sayda tektonik qırılmalar yaranmış və indi də aktiv sahələrdə geofiziki sahələrin anomal dəyişmələri müşahidə olunur. Güçlü zəlzələlərin təsirindən neft yataqlarında laylarda süxurların fiziki mexaniki xüsusiyyətlərində müəyyən dəyişiklikər yaranır, eyni layların karotaj dioqramlarının göstəriciləri fərqli qeyd edilir.
Neft və qaz yataqlarının axtarışı və kəşfiyyatı ilə əlaqədar geofiziki tədqiqatları daha mükəmməl üsullarla aparmaq, yeni texnologiyalar tətbiq etmək və neftli-qazlı strukturların daxili quruluşunu, neftli horizontları geofiziki, mədən geofiziki məlumatlar əsasında daha dəqiq təyin etmək üçün deodinamik gərginliyin yaratdığı anomal geofiziki sahələrin dəyişmələrinin, lay komplekslərində neftliliyin-qazlılığın təyinində nəzərə alınması nəzərdə tutulmuş və karotaj məlumatlarında müşahidə olunun dəyişmələr izlənilmişdir. Geodinamik gərginliyin, zəlzələlərin təsirindən neftli-qazlı laylarda geofiziki göstəticilərin anomal dəyişmələrinin öyrənilməsi və interpretasiya zamanı layların neftlilik-qazlılığının qiymətləndirilməsində belə anomal effektlərin nəzərə alınması üsulları təhlil edilmişdir.
Müxtəlif dərinliklərdə maqnitudası M≥5 zəlzələlər olduqda geoloji mühitdə, laylarda süxurların geofiziki sahə göstəricilərində hiposentral məsafədən asılı olaraq fərqli dəyişikliklərlə müşahidə olunur və onların dəyişmə xüsusiyyətlərinin nəzərə alınması üsulu verilmişdir.
Geoloji inkişafın müxtəlif dövrlərində strukturlarda neft – qaz yataqları əmələ gələn antiklinal, sinklinal tip strukturların formalaşması müəyyən amillərin təsirindən mövcud olur. Ərazi üzrə geodinamik amillərin paylanmasında fərqlilik müşahidə olunur, lakin, regionda bu amillərin təsiri müəyyən qanunauyğunluqla və müəyyən dövr ərzində öz xüsusiyyətlərini qorumaqla sabit olaraq qalmışdır. Nəticədə strukturların əmələ gəlməsində tektonik kəmiyyətlərin qanunauyğun şəkildə və ardıcıl olaraq düzülməsi, həmçinin zonalılıq müşahidə olunur.
Geodinamik aktiv ərazilərdə zəlzələlərin təsirindən müxtəlif vaxtlarda, yaxın məsafələrdə qazılmış quyularda eynu lay kompleksində karotaj gostəricilərinin fərqli qiymətlərlə müşahidə olunduğu müəyyən edilmiş və eyni yataqda müxtəlif vaxtlarda qazılmış quyularda zəlzələnin təsirinin nəzərə alınması metodikası şərh edilmişdir. Geodinamik aktiv dövrlərdə, zəlzələlər olanda və təsiri yataqlarda müşahidə olunan müddətdə qazılmış quyuların quyu geofiziki məlumatlarının təhlilində geodinamik amillərdən yaranan dəyişmələrin nəzərə alınması məqsədəuyğun sayılmışdır.
Açar sözlər: Antiklinal strukturlar, məhsuldar laylar, geodinamik gərginlik, seysmik aktivlik, anomal geofiziki sahələr, xüsusi elektrik müqaviməti, zəlzələnin maqnitudası, geoloji mühit və s.