Η μειονότητα του Νομού Ξάνθης
Authors: Φουφρή Δήμητρα 
Published: January 2022

Η παρούσα διδακτορική διατριβή αφορά στις κοινωνικές ανισότητες που εγγράφονται στο χώρο, ανισότητες που εντάσσουν μια ομάδα ανθρώπων στη διαδικασία του κοινωνικού αποκλεισμού. Ως πεδίο έρευνας επιλέγεται η Περιφερειακή Ενότητα (πρώην Νομός) Ξάνθης.Ο χώρος και η κοινωνία αναπτύσσουν σχέσεις διαλεκτικές, σχέσεις αμφίδρομες. Η χωρική διαφοροποίηση είναι ένα χαρακτηριστικό που καθορίζει τις κοινωνικές ανισότητες και διαμορφώνει κοινωνικές ταυτότητες. Η ανθρωπογεωγραφία της Θράκης, είναι μεταβλητή. Λόγω της μεταβλητότητας αυτής, οι κοινωνίες της περιοχής ήταν πολυπολιτισμικές πολύ πριν την εισαγωγή του όρου στη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα.Στην παρούσα ερευνητική εργασία επιχειρείται να εξεταστεί αν υφίστανται κοινωνικές ανισότητες και κοινωνικός αποκλεισμός, που αφορά στο μειονοτικό στοιχείο της Περιφερειακής Ενότητας και ιδιαίτερα στους Πομάκους.Η έννοια του «κοινωνικού αποκλεισμού» στη Γαλλία του 1974 αρχικά περιέλαβε τις κοινωνικές κατηγορίες και τα υποκείμενα που έμεναν στο κοινωνικό περιθώριο και θεωρούνταν «κοινωνικές περιπτώσεις» (cas sociaux). Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η έννοια του κοινωνικού αποκλεισμού αναφέρεται στην προοδευτική διάρρηξη των κοινωνικών δεσμών. Στην Ελλάδα, ο όρος «κοινωνικός αποκλεισμός» άρχισε να χρησιμοποιείται ευρέως ακόμα πιο αργά και μόλις τη δεκαετία του 1990 εμφανίστηκε σε κείμενα που δεν ήταν επιστημονικά, επιχειρώντας να περιγράψει μια σειρά ετερόκλητων φαινομένων. Ο σχεδιασμός και η ανάπτυξη του χώρου επηρεάζει άμεσα την ανάπτυξη των κοινωνικών και οικονομικών χαρακτηριστικών των κοινωνιών. Συνήθως, ο εδαφικός αποκλεισμός έχει ορισμένα εδαφικά χαρακτηριστικά, που στην περίπτωση της ορεινής ζώνης της Ξάνθης εμφανίζονται ανάμικτα. Τέτοια χαρακτηριστικά είναι η περιφερειακή θέση μιας περιοχής, η συγκέντρωση περιθωριοποιημένων ομάδων σε μια περιοχή ή οι συγκρούσεις που αντιμετωπίζει μια περιοχή ως αποτέλεσμα οικονομικής διαρθρωτικής μεταρρύθμισης. Επιπρόσθετα, η έλλειψη υποδομών, που στην περιοχή μελέτης είναι εμφανέστατη, δημιουργεί τεράστια αναπτυξιακά κενά, ενώ όσοι διαβιούν στους ορεινούς οικισμούς δεν έχουν ίσες ευκαιρίες μάθησης και πρόσβασης σε υπηρεσίες.Στην περίπτωση της Περιφερειακής Ενότητας Ξάνθης, επιμένουμε, ως υπόθεση εργασίας, στο γεγονός πως οι Πομάκοι κάτοικοι στους ορεινούς οικισμούς, στα Πομακοχώρια, δεν διαθέτουν ισότιμη συμμετοχή στο χωρικό έλεγχο, πως κινδυνεύουν με κοινωνικό αποκλεισμό, που διαθέτει άμεση χωρική έκφραση.Ο Δήμος Μύκης, που ανήκει στην Περιφερειακή Ενότητα Ξάνθης, αποτελεί μέρος της Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης και βορειοανατολικό σύνορο της Ελλάδας. Παρόλο που βρίσκεται σε στρατηγικό γεωγραφικό σημείο, η θέση του αυτή, σε συνδυασμό με τα ιστορικά και πολιτικά δεδομένα της περιοχής αποτέλεσε τροχοπέδη στην αναπτυξιακή του πορεία. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η πληθυσμιακή σύνθεση της Περιφερειακής Ενότητας (πρώην Νομού), που έχει ως βασικά σημεία αναφοράς την πολυπολιτισμικότητα, τη θρησκευτική μειονότητα, αλλά και την παλιννόστηση. Η ύπαρξη μειονοτήτων δεν αφορά μόνο στον Ελλαδικό χώρο. Κοινό χαρακτηριστικό όλων των μειονοτήτων, ανά τον κόσμο, αποτελεί η μη κυρίαρχη θέση τους εντός του κράτους όπου διαβιούν τα μέλη τους.Η μουσουλμανική μειονότητα της Θράκης αποτελεί, για την Ελλάδα, τη μο-ναδική επίσημα αναγνωρισμένη μειονότητα. Τα βασικά κοινωνικά και οικονομικά χαρακτηριστικά της μειονότητας, θα μπορούσαν να σχηματοποιηθούν ως εξής: α) αποτελείται από αγροτικό πληθυσμό, β) υπάρχει σημαντική παρουσία εργατών και τεχνητών. Επιπλέον, στη μειονότητα συναντάμε πολύ χαμηλό επίπεδο εκπαίδευσης. Διαχρονικά, οι πολιτικές των ελληνικών κυβερνήσεων απέναντι τόσο στη μειονότητα εν γένει, και ειδικότερα στην ομάδα των Πομάκων, οδήγησαν στην απομόνωση και τον κοινωνικό αποκλεισμό. Ο βασικός άξονας της ελληνικής πολιτικής, κυρίως από τη δεκαετία του 1950 και μετά, ήταν φοβικός και αφορούσε στην απομόνωση της μειονότητας. Ένας από τους βασικότερους παράγοντες του χωρικού αποκλεισμού των Πομάκων ήταν ο νόμος της δικτατορίας του Μεταξά, που καθόριζε επιτηρούμενες ζώνες στις συνοριακές περιοχές της χώρας (Ν. 376/1936) και δημιούργησε εσωτερικά σύνορα στο βόρειο τμήμα της χώρας. Η ύπαρξη μιας τέτοιας ζώνης συνεπαγόταν αυτόματα χωρικό, αλλά και οικονομικό αποκλεισμό μιας ολό-κληρης περιοχής, από τις όμορες περιοχές της χώρας, λαμβάνοντας υπόψη ότι οι περιορισμοί που ίσχυαν στη ζώνη αυτή ήταν ιδιαίτερα αυστηροί και δημιουργούσαν εσωτερικά σύνορα.Εξετάζοντας τα πιθανά αίτια των ανισοτήτων και εντέλει του κοινωνικού αποκλεισμού ερευνάται αν το βασικότερο αίτιο, που οδήγησε την ομάδα των Πομάκων στον κοινωνικό αποκλεισμό, πέρα από τη θρησκευτική και πολιτισμική διαφορετικότητα, ήταν ο χωρικός τους αποκλεισμός λόγω τόσο της θέσης των περιοχών διαβίωσής τους όσο και του καθεστώτος της Επιτηρούμενης Ζώνης, που ίσχυε μέχρι το 1995. Η διατήρηση της Επιτηρούμενης Ζώνης (Ε.Ζ.) της Θράκης από το 1936 μέχρι το 1995 απέκλεισε τους ορεινούς οικισμούς από τη συμμετοχή τους στο μετασχηματισμό της ελληνικής υπαίθρου, κατά τις δεκαετίες 1950 και 1960. Αποτέλεσμα του χωρικού αποκλεισμού, αλλά και των πολιτικών που ακολουθήθηκαν, ήταν ο κοινωνικός αποκλεισμός των Πομάκων, αλλά και η στροφή τους προς την Τουρκία, δεδομένου ότι θεώρησαν υπεύθυνο το ελληνικό κράτος για τη δυσμενή τους θέση μέσα στο κοινωνικοοικονομικό περιβάλλον της περιοχής. Η ισότιμη και ουσιαστική παρουσία της µμειονότητας της Θράκης στο κοινωνικό γίγνεσθαι και η ανάπτυξη του συνόλου της περιοχής είναι ζήτημα που αφορά στην ποιότητα της Δημοκρατίας μας. Σήμερα, η μειονότητα βρίσκεται σε ένα σταυροδρόμι. Παρά τα μέτρα που έχουν ληφθεί μέχρι σήμερα υπάρχουν ακόμα απομεινάρια προκαταλήψεων, που εμποδίζουν την ένταξη των μουσουλμάνων συμπολιτών μας στη σύγχρονη κοινωνία. Υπογραμμίζεται ότι ο προσδιορισμός «Πομάκοι» δεν θεωρείται δεδομένος, γιατί κάποια άτομα τον αποδέχονται και αυτοπροσδιορίζονται έτσι, άλλα πάλι τον αρνούνται θεωρώντας ότι απομονώνονται ακόμα περισσότερο από το κοινωνικό σύνολο με τη χρήση του. Στην παρούσα διατριβή ο προσδιορισμός υιοθετείται, αλλά χωρίς τις πολιτικές προεκτάσεις και χρήσεις του.