Η επιδημιολογία των κοινών ψυχιατρικών διαταραχών σε πληθυσμό εφήβων
Authors: Μαγκλάρα Κωνσταντίνα 
Published: September 2021

Εισαγωγή: H εφηβεία είναι μια περίοδος με υψηλή ψυχιατρική νοσηρότητα. Μεταξύ των διαφόρων ψυχιατρικών διαταραχών ιδιαίτερη είναι η σημασία του άγχους και της κατάθλιψης, που συχνά αναφέρονται ως «κοινές ψυχιατρικές διαταραχές». Αρκετές μελέτες στο παρελθόν έχουν εξετάσει τη δομή και τα χαρακτηριστικά του άγχους και της κατάθλιψης, ωστόσο επιπλέον ενδείξεις απαιτούνται προερχόμενες από διαφορετικά πλαίσια και τη χρήση διαφορετικών μεθόδων. Οι καταθλιπτικές διαταραχές είναι συχνές στους εφήβους διεθνώς, ενώ παρουσιάζουν αρκετές συσχετίσεις με μια σειρά κοινωνικο-δημογραφικών και κοινωνικο-οικονομικών παραγόντων. Από την άλλη πλευρά, η συσχέτιση της υγείας των εφήβων με διάφορους κοινωνικοοικονομικούς δείκτες δεν αποτελεί σταθερό εύρημα των διαφόρων μελετών, με αποτέλεσμα να μην εμφανίζεται εικόνα συμφωνίας στη σχετική βιβλιογραφία. Το γεγονός αυτό μπορεί να οφείλεται στον τρόπο μέτρησης της αυτό-αναφερόμενης υγείας, ο οποίος πιθανώς δεν αντικατοπτρίζει πλήρως την ψυχολογική διάσταση της υγείας, καθώς και στη χρήση παραδοσιακών κοινωνικο-οικονομικών δεικτών, όπως η εκπαίδευση ή η επαγγελματική κατάσταση των γονέων. Επιπρόσθετα, ένα ιδιαίτερα σημαντικό ζήτημα με όρους δημόσιας υγείας στην εφηβεία είναι η αυτοκτονικότητα, δεδομένου ότι είναι μια από τις κύριες αιτίες θνησιμότητας στην ηλικία αυτή. Ο αυτοκτονικός ιδεασμός έχει συχνά συσχετιστεί με τη σχολική επιθετικότητα, αλλά η πιθανώς συγχυτική επίδραση της ψυχιατρικής νοσηρότητας στην παραπάνω συσχέτιση δεν έχει διερευνηθεί πλήρως.Στόχοι: Στόχοι της παρούσας διατριβής ήταν η διερεύνηση ορισμένων ζητημάτων με ιδιαίτερο ενδιαφέρον σε ένα δείγμα εφήβων μαθητών στην Ελλάδα, όπως: τα χαρακτηριστικά των κοινών συμπτωμάτων άγχους και κατάθλιψης; ο επιπολασμός, η συννοσηρότητα και οι κοινωνικο-δημογραφικές και κοινωνικοοικονομικές συσχετίσεις της κατάθλιψης και των καταθλιπτικών συμπτωμάτων, καθώς και η σχετιζόμενη χρήση υπηρεσιών υγείας; οι κοινωνικοοικονομικές ανισότητες υγείας στην εφηβεία μέσω της χρήσης απλών ερωτήσεων, οι οποίες θα εκτιμούν τόσο τη σωματική, όσο και την ψυχολογική διάσταση της υγείας και ενός ευρύτερου συνόλου κοινωνικοοικονομικών δεικτών και τέλος η συσχέτιση ανάμεσα στις συμπεριφορές σχολικής επιθετικότητας και τα πρώτα στάδια του αυτοκτονικού ιδεασμού και το ερώτημα, εάν αυτή είναι ανεξάρτητη από την παρουσία ψυχιατρικής νοσηρότητας, συμπεριλαμβανομένων των υπο-ουδικών συμπτωμάτων.Μέθοδοι: Τα δεδομένα της παρούσας διατριβής αντλήθηκαν από τη σχολική μελέτη «The Epirus School Project», η οποία ήταν μια δισταδιακή συγχρονική μελέτη. Στην πρώτη φάση της μελέτης συμμετείχαν 5,614 έφηβοι ηλικίας 16-18 ετών, που φοιτούσαν σε 25 Γενικά Λύκεια, στους οποίους χορηγήθηκαν εργαλεία ανίχνευσης. Μέσω μιας διαδικασίας τυχαίας στρωματοποιημένης δειγματοληψίας προέκυψε ένα δείγμα 2,431 εφήβων, στους οποίους χορηγήθηκε στη δεύτερη φάση της μελέτης μια λεπτομερής ψυχιατρική συνέντευξη. Η ψυχιατρική νοσηρότητα και ο αυτοκτονικός ιδεασμός εκτιμήθηκαν μέσω της πλήρως δομημένης ψυχιατρικής συνέντευξης Clinical Interview Schedule – Revised (CIS-R). Επιπρόσθετα, αντλήθηκαν δεδομένα σε σχέση με διάφορες κοινωνικοδημογραφικές και κοινωνικοοικονομικές μεταβλητές, καθώς και τη χρήση ουσιών, όπως το αλκοόλ, η νικοτίνη και η κάνναβη. Η σχολική επιθετικότητα εκτιμήθηκε με βάση το ερωτηματολόγιο «Revised Olweus bully/victim questionnaire». Η αυτό-αναφερόμενη γενική και ψυχολογική υγεία μετρήθηκαν μέσω μιας απλής ερώτησης τύπου Likert.Αποτελέσματα: Στο δείγμα μας τα πιο κοινά συμπτώματα ήταν η κόπωση, η ευερεθιστότητα και οι ανησυχίες για διάφορα καθημερινά πράγματα. Όλα τα συμπτώματα ήταν στατιστικά σημαντικά συχνότερα στα κορίτσια, με την εξαίρεση των καταναγκασμών και των δυσκολιών ύπνου. Όσον αφορά στις καταθλιπτικές διαταραχές των εφήβων, ο επιπολασμός τους ήταν 5,67% για το καταθλιπτικό επεισόδιο κατά ICD-10 και 17,43% για τα καταθλιπτικά συμπτώματα με έναν ευρύτερο ορισμό. 49.38% των εφήβων με καταθλιπτικό επεισόδιο είχαν τουλάχιστον μία συννοσηρή αγχώδη διαταραχή. Μόνο 17,08% των εφήβων με κατάθλιψη είχαν επισκεφθεί ιατρό λόγω της ψυχολογικής τους κατάστασης κατά τη διάρκεια του προηγούμενου έτους. Οι αγχώδεις διαταραχές, η χρήση ουσιών, το γυναικείο φύλο, η μεγαλύτερη ηλικία, η ύπαρξη ενός αδελφού στην οικογένεια και το διαζύγιο ή ο χωρισμός των γονέων συσχετίστηκαν με την κατάθλιψη. Επιπλέον, η παρουσία οικονομικών δυσκολιών στην οικογένεια συσχετίστηκε σημαντικά με αυξημένη συχνότητα κατάθλιψης και καταθλιπτικών συμπτωμάτων. Από την άλλη πλευρά, ένας στους δέκα (10%) και ένας στους τρεις (32%) εφήβους ανέφεραν ότι δεν απολαμβάνουν καλή γενική και ψυχολογική υγεία αντίστοιχα. Σταθερές συσχετίσεις αναδείχθηκαν και για τις δύο μεταβλητές υγείας με την ύπαρξη αρκετών οικονομικών δυσκολιών στην οικογένεια και τη χειρότερη ακαδημαϊκή επίδοση του εφήβου στο σχολείο. Η τελευταία μεταβλητή συσχετίστηκε με την ψυχολογική υγεία με ένα περισσότερο γραμμικό τρόπο. Επίσης, παρουσιάστηκε μια μη στατιστικά σημαντική τάση για συσχέτιση ανάμεσα στην ανεργία του πατέρα και τη χειρότερη ψυχολογική υγεία, μόνο για τα κορίτσια του δείγματός μας. Τέλος, όσον αφορά στη διερεύνηση της σχέσης ανάμεσα στον αυτοκτονικό ιδεασμό και τη σχολική επιθετικότητα, τα θύματα σχολικής επιθετικότητα ήταν πιο πιθανό να εκφράσουν αυτοκτονικό ιδεασμό. Η συσχέτιση αυτή ήταν ιδιαίτερα ισχυρή για τα θύματα συχνών τέτοιων συμπεριφορών (εβδομαδιαία βάση) και ήταν ανεξάρτητη από την παρουσία ψυχιατρικής νοσηρότητας. Αντίθετα, η συμπεριφορά θύτη δεν συσχετίστηκε με τον αυτοκτονικό ιδεασμό μετά τη στάθμιση για την ψυχιατρική νοσηρότητα. Συμπεράσματα: Τα κοινά ψυχιατρικά συμπτώματα είναι συχνά στον πληθυσμό των εφήβων, ιδιαίτερα μεταξύ των κοριτσιών. Η συχνότητα και η συννοσηρότητα της κατάθλιψης είναι υψηλές στον πληθυσμό αυτό, ενώ σημαντικές συσχετίσεις αναδεικνύονται ανάμεσα στην κατάθλιψη και τις οικονομικές δυσκολίες. Ωστόσο, μόνο μια μικρή μειοψηφία των καταθλιπτικών εφήβων αναζητούν εξειδικευμένη βοήθεια. Συγχρόνως, κοινωνικοοικονομικές ανισότητες υγείας υπάρχουν σε αυτήν την περίοδο της ζωής, αλλά αναδεικνύονται πιο εύκολα με πιο υποκειμενικούς κοινωνικοοικονομικούς δείκτες, ιδιαίτερα για την ψυχολογική διάσταση της υγείας. Τέλος, η ισχυρή συγχρονική συσχέτιση ανάμεσα στον αυτοκτονικό ιδεασμό και τη συχνή θυματοποίηση στην ύστερη εφηβεία παρέχει μια δυνατότητα αναγνώρισης μαθητών στο πλαίσιο του σχολείου, οι οποίοι βρίσκονται σε υψηλότερο κίνδυνο για αυτοκτονικό ιδεασμό.