An empirical study of the desirability and usability of model-based scenarios for informing energy and low-carbon transitions
Authors: Ξεξάκης Γεώργιος 
Published: February 2024

Πολλές ενεργειακές και πράσινες μεταβάσεις εξελίσσονται σήμερα σε όλο τον κόσμο, με γνώμονα στρατηγικές όπως η ελβετική Ενεργειακή Στρατηγική 2050, η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία και η Συμφωνία του Παρισιού. Μια βασική μέθοδος χάραξης στρατηγικής είναι η ανάλυση σεναρίων. Τα σενάρια μπορούν να αναδείξουν αβεβαιότητες, να βοηθήσουν στη διερεύνηση εναλλακτικών λύσεων ή να οδηγήσουν στην επίτευξη συγκεκριμένων στόχων. Στα θέματα ενέργειας και αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής, συνήθως ακολουθείται η προσέγγιση «story-and-simulation», όπου οι αρμόδιοι για την ανάπτυξη σεναρίων καθορίζουν ιστορίες οι οποίες στη συνέχεια ποσοτικοποιούνται με τη χρήση μοντέλων. Η έρευνα έχει επικεντρωθεί μέχρι στιγμής στη βελτίωση των ίδιων των μοντέλων, καθώς και στην ποικιλομορφία και τη συνοχή των σεναρίων που αναλύονται. Παρόλα αυτά, παραμένουν σημαντικές προκλήσεις, όπως η ενίσχυση της συμμετοχικότητας στην παραγωγή σεναρίων και η διασφάλιση της χρηστικότητας των αποτελεσμάτων των σεναρίων. Οι ενεργειακές και πράσινες μεταβάσεις έχουν αρκετά ευρύ κοινό, συμπεριλαμβανομένων των κυβερνητικών φορέων, των βιομηχανιών, των ΜΚΟ, και των πολιτών. Ωστόσο, έχει αποδειχθεί ότι ακόμη και σύνολα σεναρίων προερχόμενα από πολλαπλά μοντέλα και οργανισμούς μπορεί να εστιάζουν σε ένα στενό φάσμα απόψεων για το μέλλον. Καθώς οι απόψεις των πολιτών σπανίως χρησιμοποιούνται στη δημιουργία σεναρίων, παραμένει ασαφές το κατά πόσο οι ενεργειακές τεχνολογίες που περιλαμβάνονται στα σενάρια είναι επιθυμητές από τους πολίτες. Ωστόσο, η ενσωμάτωση των απόψεων των πολιτών στη δημιουργία σεναρίων ενέχει τις δικές της προκλήσεις. Οι απόψεις των πολιτών μπορεί να επηρεάζονται από κενά γνώσεων, προηγούμενες πεποιθήσεις ή ακόμη και από τα δημογραφικά χαρακτηριστικά τους. Παρομοίως, τα χαρακτηριστικά των πολιτών μπορούν να επηρεάσουν τη χρηστικότητα των σεναρίων, ιδίως στην περίπτωση σύνθετων οπτικοποιήσεων με πολλαπλά σενάρια. Παρόλο που οι διαδραστικές οπτικοποιήσεις έχουν θεωρηθεί ως πιθανή λύση για την παρουσίαση πολλαπλών σεναρίων, δεν είναι σαφές κατά πόσο υπερτερούν έναντι των αντίστοιχων στατικών οπτικοποιήσεων ώστε να αξίζουν την επιπλέον επένδυση χρόνου και κόστους. Ως απάντηση σε αυτά τα ερευνητικά κενά, η παρούσα διατριβή σκοπεύει στην εμπειρική αξιολόγηση σεναρίων για ενεργειακές και πράσινες μεταβάσεις ώστε να γίνουν αυτά τα σενάρια επιθυμητά και χρηστικά. Όσον αφορά την επιθυμητότητα, η διατριβή αξιολόγησε το κατά πόσο οι απόψεις των πολιτών αντιπροσωπεύονται στα υπάρχοντα σενάρια για ενεργειακές μεταβάσεις. Όσον αφορά τη χρηστικότητα, η διατριβή αξιολόγησε τις επιδόσεις διαδραστικών και στατικών μέσων οπτικοποίησης σεναρίων στο κατά πόσο κάνουν κατανοητά και ενδιαφέροντα τα σενάρια. Μεθοδολογικά, όλες οι αξιολογήσεις διαρθρώθηκαν σε πέντε ερευνητικές μελέτες (άρθρα σε επιστημονικά περιοδικά). Οι μελέτες βασίστηκαν σε εμπειρικά δεδομένα που συλλέχθηκαν με ερωτηματολόγια και εργαστήρια πολιτών, ενώ σχεδόν όλες οι μελέτες χρησιμοποίησαν ένα διαδραστικό εργαλείο σεναρίων με το όνομα Riskmeter, τόσο για τη συλλογή δεδομένων όσο και για την αξιολόγηση των επιδόσεών του εργαλείου στην επικοινωνία σεναρίων. Όσον αφορά τις περιπτωσιακές μελέτες, η διατριβή επικεντρώθηκε στη μετάβαση του συστήματος παροχής ηλεκτρικής ενέργειας έως το 2035 στην Ελβετία, την Ευρωπαϊκή Ένωση και παγκοσμίως, καθώς ο τομέας της ηλεκτρικής ενέργειας είναι ιδιαίτερα κρίσιμος για τις περισσότερες πράσινες μεταβάσεις και τις στρατηγικές τους. Η διατριβή έδειξε ότι τα υφιστάμενα σενάρια για την παροχή ηλεκτρικής ενέργειας το 2035 στη Γαλλία, τη Γερμανία, την Πολωνία, την Ελβετία και την Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι ιδιαίτερα αντιπροσωπευτικά των απόψεων των πολιτών, παρόλο που αυτά τα σενάρια δημιουργήθηκαν από ποικίλους οργανισμούς και μοντέλα. Σε σύγκριση με τα περισσότερα σενάρια, οι περισσότεροι πολίτες προτίμησαν ταχύτερη απεξάρτηση από τον άνθρακα και/ή αποπυρηνικοποίηση έως το 2035, αυξημένη εξοικονόμηση ηλεκτρικής ενέργειας, καθώς και ένα μίγμα ηλεκτρικής ενέργειας βασισμένο στην εγχώρια υδροηλεκτρική ενέργεια, τα φωτοβολταϊκά, την αιολική ενέργεια και τη βιομάζα. Η προτίμηση των πολιτών επηρεάστηκε περισσότερο από το επίπεδο γνώσεων και την εθνικότητά τους και λιγότερο από τα δημογραφικά χαρακτηριστικά, τον πολιτικό προσανατολισμό και τις στάσεις τους σχετικά με τη μετάβαση και τη διακυβέρνησή της. Αντίθετα, η χρηστικότητα των σεναρίων επηρεάστηκε από τις πεποιθήσεις των χρηστών, την ηλικία, την εκπαίδευση και άλλες σχετικές ικανότητες, όπως η αριθμητική ικανότητα. Συνολικά, η κατανόηση και το ενδιαφέρον των χρηστών για τις οπτικοποιήσεις σεναρίων επηρεάστηκε περισσότερο από τα προαναφερθέντα χαρακτηριστικά των χρηστών παρά από τις διαφορετικές μορφές οπτικοποίησης. Μεταξύ των πέντε στατικών μέσων οπτικοποίησης που δοκιμάστηκαν, καμία δεν υπερείχε σταθερά έναντι των υπολοίπων, ενώ δεν βρέθηκε καμία ένδειξη ότι ένα διαδραστικό μέσο οπτικοποίησης ήταν ανώτερο από ένα αντίστοιχο στατικό. Παρ' όλα αυτά, η προσαρμογή των οπτικοποιήσεων στα χαρακτηριστικά του χρήστη βοήθησε στον περιορισμό δυσμενών επιδράσεων από αυτά τα χαρακτηριστικά. Τα αποτελέσματα της διατριβής υπογραμμίζουν την ανάγκη συμπερίληψης απόψεων πολιτών στη δημιουργία σεναρίων, προκειμένου να βελτιωθεί η επιθυμητότητα των σεναρίων για ενεργειακές και πράσινες μεταβάσεις. Για τις εξεταζόμενες χώρες και την Ευρωπαϊκή Ένωση, τα ευρήματα δείχνουν ότι χρειάζονται περισσότερα σενάρια με έγκαιρη και φιλόδοξη ανάπτυξη της ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές. Όσον αφορά την επικοινωνία των σεναρίων, τα αποτελέσματα υποδεικνύουν ότι καμία μορφή οπτικοποίησης σεναρίων δεν είναι τέλεια και ότι η οπτικοποίηση θα πρέπει να προσαρμόζεται ανάλογα με τις ανάγκες και τα χαρακτηριστικά του ακροατηρίου. Σε κάθε περίπτωση, η εμπειρική αξιολόγηση είναι το κλειδί για να διασφαλιστεί ότι οι μέθοδοι δημιουργίας και επικοινωνίας σεναρίων αποδίδουν. Η μελλοντική έρευνα θα πρέπει να επικεντρωθεί στη χρήση επαναληπτικών αξιολογήσεων σε όλες τις φάσεις σχεδιασμού οπτικοποίησεων σεναρίων και σε μεθόδους ενσωμάτωσης πολλών και καλά ενημερωμένων απόψεων πολιτών στην ανάπτυξη σεναρίων.