The EU work-life balance directive – will it be a game changer for family policy in Poland?
Authors: Kozłowska Agnieszka , Ratajczak Łukasz P. 
Published: February 2024

<b>Wprowadzenie.</b> Rodzina jest jedną z najważniejszych wartości w życiu człowieka, co potwierdzają
kolejne sondaże, raporty i badania. Jednak, w wyniku zmian demograficznych,
a także ekonomicznych i społecznych, struktura i preferowane modele życia rodzinnego także
podlegają zmianom. Jednym z kluczowych czynników wpływających na te zmiany jest
emancypacja kobiet i mężczyzn. Przekraczanie granic stereotypów płciowych od dawna ma
miejsce w odniesieniu do kobiet, które wkroczyły w sferę publiczną i rynek pracy, stopniowo
budując swoją niezależność ekonomiczną i podejmując się kolejnych zawodów i stanowisk,
stereotypowo uznawanych za domenę mężczyzn. Te procesy są od dawna wspierane przez
polityki równościowe i towarzyszące im prawo antydyskryminacyjne, które powstaje zarówno
na poziomie Unii Europejskiej, jak i krajowym. Emancypacja mężczyzn z ich stereotypowych
ról płciowych podąża za procesami emancypacji kobiet z pewnym opóźnieniem,
i ujawnia się przede wszystkim we wkraczaniu mężczyzn w zarezerwowaną dotąd dla kobiet
sferę życia rodzinnego, ich większym zaangażowaniu w czynności domowe i opiekuńcze,
oraz zabieganiu o autonomię w realizacji rodzicielstwa (ojcostwa). Symetria pomiędzy
emancypacją kobiet na rynku pracy oraz emancypacją mężczyzn w życiu rodzinnym jest
kluczowa dla osiągnięcia równowagi praca-dom. Równowaga ta jest wskazywana jako jedna
z najbardziej pożądanych wartości rodzinnych i zarazem istotny czynnik trwałości i potencjału
rozwojowego rodziny. Z tego powodu, równowaga między życiem zawodowym i rodzinnym,
podobnie jak leżące u jej podstaw równość kobiet i mężczyzn oraz sprawiedliwość
płciowa, powinny być przedmiotem polityki państwa, realizowanej m.in. poprzez legislację
i inne instrumenty polityk sektorowych, np. edukację.
<b>Cele.</b> Głównym celem pracy jest zbadanie, jak dyrektywa 2019/1158 o urlopach rodzicielskich
- nowy instrument legislacyjny, którego celem jest poprawienie równości kobiet
i mężczyzn na rynku pracy w Unii Europejskiej oraz wspieranie godzenia ról zawodowych
i rodzinnych przez oboje rodziców - może wpłynąć na zmianę polityki rodzinnej i edukacyjnej
w Polsce. Analiza dotyczy głównie jednego aspektu polityki rodzinnej - modelu życia
rodzinnego (modelu podziału ról w rodzinie), jako czynnika bezpośrednio związanego
z możliwościami osiągania równowagi praca-dom.
<b>Materiał i metody.</b> Materiał badawczy w pracy stanowiły dokumenty legislacyjne z poziomu
Unii Europejskiej oraz krajowego, dotyczące godzenia ról zawodowych i rodzinnych.
Były to trzy dokumenty unijne, pokazujące w perspektywie historycznej, ewolucję
przepisów o urlopach rodzicielskich i uprawnieniach pracowniczych osób będących rodzicami,
oraz jeden polski dokument prawny zawierający odpowiednie przepisy na poziomie
prawa krajowego: dyrektywa dotycząca porozumienia partnerów społecznych na temat
standardu urlopów rodzicielskich z 2010 roku (2010/18/EU); projekt nowej dyrektywy
w tym obszarze, zaproponowany przez Komisję Europejską Europarlamentowi i Radzie
w 2017 roku COM (2017) 253 final, COD: 2017/0085); ostateczna wersja (obowiązująca)
dyrektywy o godzeniu ról, z 2019 roku (DIRECTIVE (EU) 2019/1158) oraz artykuły
180-186 z Kodeksu pracy, Dz. U. 1974 Nr 24 poz. 141 z późniejszymi zmianami, wersja
ujednolicona.
Jako metodę badawczą zastosowano analizę dokumentu stosując własny klucz, skonstruowany
na podstawie badań literatury przedmiotu. Z badanych dokumentów wyodrębniono treści głównych przepisów dotyczących zasad udzielania urlopów rodzicielskich, a następnie
analizowano je s perspektywy teorii sprawiedliwości płci, badając ich znaczenie dla podziału
ról w rodzinie. Przyjęto następujące cechy urlopów jako referencyjne: indywidualny
vs familiarny charakter uprawnienia urlopowego, przenaszalność urlopu pomiędzy rodzicami,
poziom płatności za urlop i dostęp do elastycznej organizacji czasu pracy rodziców.
Wyniki. Analiza dokumentów wykazała, że nowa dyrektywa, zarówno w wersji zaproponowanej
przez Komisję Europejską, jak i obowiązującej - sprzyja partnerskiemu modelowi
podziału ról w rodzinie. Starsza wersja dyrektywy, z 2010 roku wprowadzała 4 miesiące
indywidualnego prawa do urlopu dla każdego z rodziców i nie wymagała, aby był on
płatny. Pozwalała też na przenaszalność większej części urlopu, co czyniło ją nieefektywną
jako narzędzie wspierające równowagę praca-dom. Natomiast obowiązujące w Polsce
przepisy Kodeksu pracy, ze względu na swoją treść, mają charakter familiarny, wspierający
stereotypowy podział ról w rodzinie. Urlop ten jest osadzony na uprawnieniach
matki, nie dając ojcom rodzicielskiej autonomii. Jest też niżej płatny niż w propozycji
Komisji Europejskiej (60% wobec proponowanego przez KE poziomu urlopu chorobowego
– w Polsce byłoby to 80% pensji) i całkowicie przenaszalny. Nie ma w nim nawet
małej części dedykowanej tylko ojcom, co, w połączeniu z pozostałymi cechami urlopu,
skutkuje bardzo niskim odsetkiem wybieralności urlopu w przez ojców.
<b>Podsumowanie.</b> Przepisy Unii Europejskiej zaproponowane w dyrektywie o godzeniu
ról rodzicielskich w 2019 roku zawierają instrumenty prawne, mogące wzmocnić pozycję
kobiet na rynku pracy oraz ojców w ich rolach rodzicielskich. Implementacja dyrektywy
do prawa krajowego w Polsce jest kluczowa dla zwiększenia równości kobiet i mężczyzn
w życiu rodzinnym oraz osiąganiu większej równowagi pomiędzy życiem rodzinnym
a zawodowym obojga rodziców. Jak wykazały inne badania, większe zaangażowanie
ojców w opiekę nad dziećmi i prace domowe sprzyja decyzjom kobiet o urodzeniu kolejnego
dziecka, pozytywnie wpływa na trwałość rodziny i jej szanse rozwoju. Obserwowane
w Polsce od kilkudziesięciu lat trendy demograficzne, bardzo niska dzietność,
malejąca liczba zawieranych małżeństw i rosnąca liczba rozwodów mogą być efektem
nieadekwatnie zaadresowanej polityki rodzinnej. Odejście od familializacji polityki rodzinnej
na rzecz zwiększenia równowagi pomiędzy zaangażowaniem kobiet i mężczyzn
w obowiązki domowe i rodzicielskie mogłyby pozytywnie wpłynąć na kondycję rodziny,
jej trwałość i szanse rozwoju. Familializm w polityce rodzinnej jest spójny z przekazem
polityki edukacyjnej, gdzie w badaniach podstawy programowej, zarówno obecnej, jak
i poprzednich, wielokrotnie wskazywano na brak edukacji równościowej, służącej zbalansowanemu
modelowi podziału ról w rodzinie. Wprowadzenie perspektywy równości
kobiet i mężczyzn do treści podstawy programowej, włączenie jej do treści wszystkich
przedmiotów, ze szczególnym uwzględnieniem wychowania do życia w rodzinie, historii,
wiedzy o społeczeństwie, biologii i języka polskiego, jest istotnym wyzwaniem wynikającym
z zadań związanych z transpozycją dyrektywy <i>work-life balance</i>. System edukacji
powinien podjąć się zadania zwalczania stereotypów płciowych, gdyż hamują one emancypację
kobiet i mężczyzn i utrudniają osiąganie równowagi praca-dom w rodzinach. Ten
fakt powinien być zauważony przez decydentów odpowiedzialnych za polityki sektorowe
w obszarze rodziny i edukacji, aby bardziej adekwatnie zaadresować instrumenty wsparcia
rodziny.