Η μετρική των ασματικών κανόνων
Authors: Ζήδρος Ανέστης 
Published: September 2021

Ο Κανόνας ως μία ενιαία µουσικοποιητική µορφή εµφανίζεται στη χριστιανική λατρεία στο τέλος του 7ου αιώνα, χωρίς αυτό να µπορεί να προσδιορισθεί µε μεγαλύτερη ακρίβεια, αντικαθιστώντας το Κοντάκιο στην ακολουθία του όρθρου. Ο Κανόνας παραδίδεται µε διάφορα ονόµατα, επικράτησε όμως η έως και σήμερα ονοµασία του Αναφορικά µε την προέλευση της ονοµασίας «Κανών», πιθανόν να οφείλεται στον ειρµό, κυρίως σε σχέση με τον μετρικό και µουσικό του ρόλο στην όλη σύνθεση του Κανόνα: αποτελούσε το πρότυπο κατά το οποίο ψάλλονταν τα επόμενα τροπάρια. Ειδικότερα ειρμός λέγεται το πρώτο αυτόμελο τροπάριο, τροπάριο δηλαδή με πρωτότυπο μέλος και μέτρο, που χρησιμεύει ως «οδηγός» για τα τροπάρια της κάθε ωδής ενός κανόνα, όσον αφορά τους κανόνες της μετρικής και το μέλος του. Αυτό το είδος θα μας απασχολήσει στη παρούσα διδακτορική διατριβή σε μια προσπάθεια να διαλευκανθούν οι όποιες αμφιβολίες σχετικά με το μέτρο και τη ρυθμοτονική κατασκευή του Κανόνα. Στο πρώτο μέρος, το θεωρητικό, κρίθηκε απαραίτητη µία κατά βάση χρονολογική παράθεση των απόψεων που διαμορφώθηκαν περί μετρικής της βυζαντινής υµνογραφίας καθώς επίσης και περί της προέλευσής της. Στο δεύτερο μέρος, το ερευνητικό, γίνεται μετρική ανάλυση ανά στίχο με βάση το Ειρμολόγιο του Μητροπολίτου πρώην Λεοντοπόλεως Σωφρονίου Ευστρατιάδη δεκατεσσάρων κανόνων διαφόρων ήχων (συνολικά 112 ειρμών) και δύο ακόμα μεμονωμένων ειρμών. Πιο συγκεκριμένα επιλέχθηκαν τυχαία πέντε κανόνες του α΄ ήχου, δύο του β΄ ήχου, τρεις του δ΄ ήχου, ένας του πλαγίου πρώτου ήχου, ένας του πλαγίου δευτέρου ήχου, ένας ειρμός του βαρέως ήχου, δύο κανόνες του πλαγίου τετάρτου ήχου και ένας ακόμα ειρμός του ίδιου ήχου. Ο κάθε ειρμός από τους παραπάνω συγκρίθηκε μετρικά ως προς τους κανόνες της ομοτονίας και της ισοσυλλαβίας με τα τροπάρια τεσσάρων όμοιων ειρμών ωδών που ανήκουν σε κανόνες τυχαία επιλεγμένους από το σύνολο του εκκλησιαστικού έτους. Η έκδοση που χρησιμοποιήθηκε είναι αυτή των μηναίων Ρώμης (1888 - 1902). Στις περιπτώσεις εκείνες στις οποίες στον επιλεγμένο κανόνα δεν χρησιμοποιούνταν ο ειρμός που μας ενδιέφερε, επιλέξαμε (μόνο για την συγκεκριμένη ωδή) έναν άλλο κανόνα και μάλιστα όπου ήταν δυνατόν του ίδιου ποιητή, με σκοπό τη διασφάλιση και τον εμπλουτισμό του δείγματος. Αποκλειστικά και μόνο για τον κανόνα του πρώτου ήχου «Αναστάσεως ημέρα» χρησιμοποιήθηκε, λόγω έλλειψης δείγματος, ο κανόνας του Πάσχα από το βιβλίο του Πεντηκοσταρίου και ο κανόνας της Γ΄ Κυριακής των νηστειών από το Τριώδιο. Στο μέρος λοιπόν αυτό αναλύονται ανά ειρμό και ανά στίχο (όπου χρειάστηκε άλλαξε μερικώς ή και πλήρως ο χωρισμός των στίχων του ειρμολογίου του Ευστρατιάδη ή και των μηναίων Ρώμης) και οι μετρικές μορφές καταγράφονται στο γ΄ μέρος, στο ειρμολόγιο. Εκεί αναγράφεται ο ειρμός ανά στίχο σύμφωνα με το χωρισμό που έγινε στο προηγούμενο μέρος με λόγια και μέτρο και καταγράφονται μετρικά οι διάφορες παραλλαγές στη μορφή που μπορεί να πάρει κάθε στίχος των ειρμών. Στη συνέχεια καταγράφονται τα μετρικά συμπεράσματα που προέκυψαν από την έρευνα καθώς επίσης διορθώνονται κάποιοι ειρμοί από το ειρμολόγιο του Ευστρατιάδη με βάση ένα χειρόγραφο του 16ου αιώνα που περιέχει ειρμολόγιο και βρίσκεται στη βιβλιοθήκη του Πατριαρχείου της Βουλγαρίας ενώ ακολουθούν συνοπτικοί πίνακες παρατήρησης έξι μετρικών ανωμαλιών ανά ελεγχθέντα ειρμό και ποιητή καθώς επίσης και ευρετήριο των ειρμών με σελίδες που αντιστοιχούν η πρώτη στο δεύτερο μέρος της διατριβής, στο ερευνητικό, ενώ η δεύτερη, στο τρίτο μέρος της διατριβής, στο ειρμολόγιο.