Η ζωγραφική αποτύπωση του Μυστικού Δείπνου ως μάρτυρας του Χριστιανικού διατροφικού πολιτισμού
Authors: Ροδοπαίος Νικόλαος 
Published: March 2024

Η διατριβή ασχολείται με τη μελέτη και ανάλυση φιλολογικών, αρχαιολογικών, αγιολογικών και εικαστικών πηγών, σχετικά με τη ζωγραφική αποτύπωση του Μυστικού Δείπνου ως μάρτυρας του Χριστιανικού διατροφικού πολιτισμού, από την Παλαιοχριστιανική εποχή έως και την Υστεροβυζαντινή περίοδο. Όπου υπάρχουν πολλές πληροφορίες σχετικά με τη ζωγραφική της σκηνής και αντλούνται γνώσεις για τα τρόφιμα, τα φαγητά και τις διατροφικές συνήθειες, από το τραπέζι της συγκεκριμένης σκηνής, τα οποία διαφοροποιούνται στο πέρασμα του χρόνου. Διαπιστώνονται αλλαγές στα είδη φαγητού και τροφίμων σε μία από τις πιο χαρακτηριστικές σκηνές τραπεζώματος, η οποία και θεωρείται μια παράσταση δείπνου με θρησκευτικό και συμβολικό χαρακτήρα. Με την παρούσα διατριβή εμπλουτίζεται η σύγχρονη βιβλιογραφία με νέα στοιχεία της συγκεκριμένης σκηνής με εξειδικευμένες ομάδες τροφίμων και την σχέση τους με την θρησκεία και τον χριστολογικό συμβολισμό, προσπαθώντας έτσι να φωτιστούν περιοχές που δεν έχουν ακόμη πλήρως ερευνηθεί. Ο Μυστικός Δείπνος παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον, γιατί είναι η μόνη σκηνή φαγητού στη βυζαντινή τέχνη (ειδικά σε τοιχογραφίες και μικρογραφίες), που μπορεί να προβληθεί με υψηλή συχνότητα για μεγάλο χρονικό διάστημα. Και υποστηρίζεται ότι μπορούμε να παρατηρήσουμε μια σαφή μακροπρόθεσμη εξέλιξη των φαγητών στις σκηνές του Μυστικού Δείπνου από την Ύστερη Αρχαιότητα και μετά. Η διατριβή διαρθρώνεται σε δύο τόμους. Ο πρώτος τόμος είναι το βασικό κείμενο της διατριβής και αποτελείται από τέσσερα κεφάλαια, ανά περιόδους. Ενώ ο δεύτερος, αποτελεί την εικονογραφία της διατριβής, με τον Κατάλογο των εικόνων και να ακολουθεί ένας μεγάλος όγκος εικόνων του Μυστικού Δείπνου, εκ των οποίων κυριαρχεί η μνημειακή ζωγραφική. Επίσης παρουσιάζονται φορητές εικόνες, χειρόγραφα και άλλες μορφές τέχνης (γλυπτική, κεντηρική και ξυλογλυπτική), που απεικονίζεται η σκηνή αποτελώντας μια συνολική αναφορά και πηγή της ζωγραφικής του Μυστικού Δείπνου ανά τους αιώνες. Από τα Πρώτα Χριστιανικά χρόνια μέχρι το τέλος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, διαπιστώνονται αλλαγές στα είδη φαγητού και τρόφιμα που αναπαριστάνονται στις απεικονίσεις της σκηνής. Καθώς και στις διατροφικές συνήθειες που αφορούν τα εικονιζόμενα σκεύη ή άλλα σχετικά αντικείμενα, όπως μαχαιροπίρουνα, τραπεζομάντηλα και χειρόμακτρα, που θα μπορούσε να θεωρηθούν ότι καθρεπτίζουν τις συνήθειες της κάθε περιόδου κατά την οποία εκπονούνται τα έργα. Στη ζωγραφική του Μυστικού Δείπνου σε όλες τις περιόδους που εξετάστηκαν, ο άρτος, ο οίνος και ο ιχθύς, εκτός ότι ήταν μια σταθερή τριλογία, αποτελούσαν και τα βασικά διατροφικά στοιχεία, έχοντας κατά βάση συμβολικό χαρακτήρα. Πληροφορούμαστε για το είδος του γεύματος, εάν είναι πλούσιο ή βασιλικό, με την κατανάλωση κρέατος και λοιπών εδεσμάτων ή λιτό και φτωχικό με την ύπαρξη λιγοστών τροφών και λιτών, όπως το ψωμί και τα λαχανικά. Αλλά γενικά με την πάροδο των αιώνων το μοτίβο της απεικόνισης της σκηνής του Μυστικού Δείπνου, γίνεται πιο πλούσιο από διατροφικά χαρακτηριστικά και αναδεικνύονται διατροφικές συνήθειες της βυζαντινής περιόδου και γενικότερα στο βυζαντινό πολιτισμό της διατροφής. Όμως είναι σαφής και καθαρή η απεικόνιση του λειτουργικού τύπου του Μυστικού Δείπνου, η ίδρυση της Θείας Ευχαριστίας. Συμπερασματικά, εστιάζεται το ενδιαφέρον στα τρόφιμα και τις διατροφικές συνήθειες που απεικονίζονται χαρακτηριστικά στη σκηνή του Μυστικού Δείπνου, έτσι όπως διαμορφώνονται μέσα από τους αιώνες και τις περιόδους και αποτελεί μια καλλιτεχνική μαρτυρία του Χριστιανικού διατροφικού πολιτισμού.