Τα κάστρα του Μαυροβουνίου Λάρισας στο πλαίσιο των βυζαντινών οχυρώσεων του θεσσαλικού χώρου
Authors: Γιαλούρη Άννα 
Published: April 2022

Αντικείμενο της διατριβής είναι η διερεύνηση θεμάτων οχυρωματικής αρχιτεκτονικής και εξέλιξης του αμυντικού συστήματος στη Θεσσαλία από τον 3ο μέχρι και τον 14ο αιώνα. Η προσέγγιση του θέματος γίνεται μέσω της διεξοδικής έρευνας τριών οχυρώσεων στο όρος Μαυροβούνι της Λάρισας, στο πλαίσιο της συνολικής θεώρησης και συγκριτικής εξέτασης των βυζαντινών οχυρώσεων του θεσσαλικού χώρου. Η διατριβή διαρθρώνεται σε τρία μέρη. Στο πρώτο μέρος επιχειρείται η γενική επισκόπηση των οχυρώσεων και η διάταξή τους στο οδικό δίκτυο, κύριο και δευτερεύον, στο δεύτερο η ειδική εστίαση στις τρεις οχυρώσεις του Μαυροβουνίου: το Καστρί, την Έλαφο και τη Σκήτη, ενώ στο τρίτο αναλύονται τα τυπολογικά, μορφολογικά και κατασκευαστικά χαρακτηριστικά των θεσσαλικών οχυρώσεων στο σύνολό τους. Τα τρία κάστρα συνιστούν οχυρώσεις διαφορετικού αρχιτεκτονικού χαρακτήρα, ο οποίος καθορίστηκε από τη θέση και τη λειτουργία τους. Το οδικό και οικιστικό δίκτυο που αναπτύχθηκε στις παρυφές του Μαυροβουνίου και κυρίως στα δυτικά, όπου η λίμνη Βοιβηίδα-Κάρλα, συνιστούν ένα ιδιαίτερο γεωγραφικό πλαίσιο στο οποίο ιδρύθηκαν, λειτούργησαν και εγκαταλείφθηκαν τα τρία κάστρα. Το Καστρί, λόγω της επίκαιρης θέσης του πάνω στον παραλίμνιο οδικό άξονα σύνδεσης της Λάρισας με τα λιμάνια του Παγασητικού, αποτέλεσε τo μεγαλύτερο κέντρο της περιοχής, πράγμα που δικαιώνει την ταύτισή του με το Κερκίνεον, η οχύρωση του οποίου επισκευάστηκε από τον Ιουστινιανό. Η ίδρυσή του χρονολογείται στα τέλη του 5ου ή στις αρχές του 6ου αιώνα, χρονολόγηση που δικαιολογείται και από την αυξημένη οικονομική και εμπορική δραστηριότητα της παραλίμνιας ζώνης, στην οποία θα πρέπει να συνεκτιμηθεί η λειτουργία των λατομείων του Καστρίου και του Ομορφοχωρίου. Εκτεταμένη επισκευή της οχύρωσης στα τέλη του 10ου με αρχές του 11ου αιώνα, μετά το τέλος των βουλγαρικών πολέμων, συμπίπτει με την ανάδειξη του Καστρίου σε επισκοπική έδρα, ενώ η εξέλιξη της αρχιτεκτονικής μορφής της οχύρωσης και η διαμόρφωση του χώρου της ακρόπολης τεκμηριώνεται από τις συχνές αναφορές του Καστρίου στις πηγές από το 1325 έως και το 1380. Η οχύρωση της Ελάφου, σε φύσει οχυρό και αθέατο πλάτωμα των δυτικών υπωρειών του Μαυροβουνίου αποτελούσε κατά τους υστερορωμαϊκούς πιθανότατα χρόνους οχυρωμένο καταφύγιο που προοριζόταν για την προστασία των ατείχιστων παραλίμνιων οικισμών. Τέλος, η οχύρωση στη Σκήτη, σε φύσει οχυρό πλάτωμα που εξασφάλιζε τον έλεγχο των θαλάσσιων και χερσαίων επικοινωνιών σε μεγάλη ακτίνα, οφείλει την ίδρυσή της στη μετακίνηση του οικισμού από την αρχαία πόλη-λιμάνι στο «Κάστρο Σκιαθά» προς τα ενδότερα, εξαιτίας της ανασφάλειας που θα επικρατούσε στην παράκτια ζώνη από τα μέσα του 3ου αιώνα και μετά. Η ιστορία της είναι αλληλένδετη με τη λειτουργία του λιμανιού. Η ανέγερσή της χρονολογείται στο β΄ μισό του 3ου αιώνα ή στις αρχές του 4ου, ενώ η ανακαίνισή της συμπίπτει χρονικά με τη νορμανδική εισβολή στα τέλη του 11ου αιώνα και τη λειτουργία του λιμανιού κατά τον 12ο αιώνα. H συνολική θεώρηση που επιχειρήθηκε μέσα από τη γενική επισκόπηση εξήντα επτά θεσσαλικών οχυρώσεων και την αναλυτική έρευνα των τριών κάστρων του Μαυροβουνίου, ανέδειξε ομάδες με κοινά τυπολογικά, μορφολογικά και κατασκευαστικά χαρακτηριστικά. Η τυπολογική κατάταξη έγινε με κριτήριο την έκταση του τειχισμένου χώρου, βάσει του οποίου διακρίθηκαν πέντε ομάδες οχυρώσεων: α) πολύ μεγάλες, άνω των 20 εκταρίων, όπου εντάσσονται οχυρώσεις πόλεων που εγκαταλείφθηκαν πριν συρρικνωθούν, β) μεγάλες, κάτω των 20 εκταρίων, όπου κατατάσσονται οχυρώσεις συρρικνωμένων αστικών κέντρων ή πόλεων που ιδρύθηκαν σε νέα ασφαλέστερη θέση, γ) μεσαίες, κάτω των 5 εκταρίων, όπου πόλεις-κάστρα και καταφύγια, δ) μικρές, κάτω των 2 εκταρίων, όπου εντάσσεται μεγάλος αριθμός οικισμών σε φύσει οχυρά υψώματα και ε) μικύλες, κάτω των 0,5 εκταρίων, όπου τα παράκτια οχυρά του Πηλίου, φρούρια και τειχισμένα σύνολα. Τα μορφολογικά τους χαρακτηριστικά αποτελούν συνάρτηση της θέσης τους. Στη Θεσσαλία προτιμήθηκαν ως επί το πλείστον φύσει οχυροί λόφοι και αντερείσματα, ενώ λιγότερες είναι οι πεδινές παραποτάμιες ή οι παράκτιες θέσεις. Τα σχήματα των οχυρώσεων είναι εν γένει ακανόνιστα, προσαρμοσμένα στο φυσικό ανάγλυφο. Οι οχυρώσεις, ανάλογα με τη διάρθρωση του τειχισμένου χώρου, διακρίνονται σε: α) ενιαίας τειχισμένης έκτασης, όπου εντάσσονται πόλεις που δεν κατοικούνταν μετά τον 7ο και 8ο αιώνα, οικισμοί σε υψώματα, καταφύγια, φρούρια και παράκτια οχυρά, β) διμερούς διάρθρωσης, με την ακρόπολη στο πιο απόκρημνο σημείο, όπου συρρικνωμένα αστικά κέντρα που επιβίωσαν και πόλεις-κάστρα σε φύσει οχυρά υψώματα και γ) τριμερούς διάρθρωσης με ισχυρό διάμεσο τείχος, όπου πόλεις-κάστρα με σημαίνοντα στρατιωτικό και διοικητικό ρόλο. Η διάρθρωση του χώρου της ακρόπολης είναι ενιαία, διμερής με ακροπύργιο, τριμερής με εγκάρσιο τείχος και ακροπύργιο ή πολυμερής με εγκάρσιο τείχος και δύο ακροπύργια. Αναπόσπαστο τμήμα της ακρόπολης είναι ο ακρόπυργος, ο οποίος είναι είτε ανεξάρτητος τετράπλευρος, είτε ενταγμένος στο ακροπύργιο είτε στον περίβολο των τειχών. Ως προς τα βασικά μέρη της οχύρωσης, διαπιστώνεται η απουσία τάφρου πλην της Δημητριάδας-Βόλου και μάλιστα με κτιστά τοιχώματα. Ελάχιστες οχυρώσεις διαθέτουν πλήρες προτείχισμα. Οι πύργοι είναι στην πλειονότητά τους τετράπλευροι, τριγωνικοί και ημικυκλικοί, ενώ ελάχιστοι είναι οι κυκλικοί. Διαθέτουν στην πλειονότητά τους εσωτερικό ωφέλιμο χώρο, ωστόσο δεν λείπουν οι συμπαγείς και οι ανοιχτοί στο πίσω μέρος. Όσον αφορά στις πύλες, διαπιστώθηκαν έξι τύποι: I. Απλό άνοιγμα σε εσοχή ή καμπή του τείχους, II. Μεταξύ παράλληλων σκελών που σχηματίζουν διάδρομο, III. Σε επαφή με πύργο, IV. Πύλη-πύργος, V. Μεταξύ δύο πύργων και VI. Πύλη με «κλωβό». Ως προς τα κατασκευαστικά χαρακτηριστικά, η ανάλυσή τους επικεντρώθηκε στην προέλευση του δομικού υλικού, στα συστήματα δόμησης και στα επιμέρους κατασκευαστικά χαρακτηριστικά, όπως ενισχυτικές αντηρίδες, εσωτερικές ξυλοδεσιές, οπές στερέωσης ικριωμάτων. Τέλος, ως προς την υδροδότηση των οχυρώσεων, διαπιστώθηκε μεγάλη ποικιλία δεξαμενών (ελεύθερες, λαξευτές ή με κτιστά τοιχώματα, κτιστές εφαπτόμενες στο τείχος και ενσωματωμένες ή διαμορφωμένες στην κατώτατη στάθμη ακρόπυργων ή πύργων), ενώ διερευνήθηκε το ιδιόμορφο σύστημα υδροδότησης του Καστρίου από πηγή στα ριζά του λόφου που προστατευόταν από πύργο, ο οποίος θα συνδεόταν με τον περίβολο μέσω ισχυρού βραχίονα, εξυπηρετώντας στην ακίνδυνη πρόσβαση των κατοίκων σε νερό σε περιόδους πολιορκίας.