Η γνώση στην τραγωδία και ειδικότερα στο έργο του Σοφοκλή
Authors: Τσάλτα Σεβαστή 
Published: August 2021

Στόχος αυτής της έρευνας είναι να εξετάσει και να αναδείξει μία συγκεκριμένη διάσταση του ρόλου που διαδραματίζει η γνώση στην τραγωδία. Μία διάσταση που δεν έχει αναδειχθεί και η οποία παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον τόσο σε δραματικό, όσο και σε νοηματικό επίπεδο. Αρχική θέση μας, την οποία η λεπτομερής μελέτη των δραματικών κειμένων επιβεβαιώνει, είναι η πεποίθηση ότι ανάμεσα στις έννοιες γνώση και εξαναγκασμός υφίσταται μία στενή, άρρηκτη, πολύμορφη και καθοριστική σχέση. Αυτήν ακριβώς την σχέση επιχειρούμε να φωτίσουμε, προσεγγίζοντας την από διαφορετικές πλευρές. Απαραίτητο είναι επίσης να σημειώσουμε ότι στην εργασία μας αυτή χρησιμοποιούμε τον όρο γνώση όχι ως φιλοσοφική και επιστημολογική έννοια, αλλά για να δηλώσουμε την αποκάλυψη και την πρόσκτηση ή την συνειδητοποίηση από την πλευρά των ηρώων συγκεκριμένων κάθε φορά γνωστικών στοιχείων και πληροφοριών. Από την άλλη, με τον όρο εξαναγκασμός αναφερόμαστε στις εξωτερικές και εσωτερικές πιέσεις, που ασκούνται στους ήρωες και τους αναγκάζουν να προβούν στην αποκάλυψη όσων γνωρίζουν ή να επιδιώξουν και να απαιτήσουν με κάθε τρόπο να μάθουν οι ίδιοι όσα έχουν συναίσθηση ότι αγνοούν. Επίκεντρο του ενδιαφέροντος μας είναι τα έργα του Σοφοκλή. Παρά ταύτα, επεκτείνουμε την έρευνά μας και στις τραγωδίες των δύο άλλων ποιητών - Αισχύλου και Ευριπίδη - έτσι ώστε να μπορέσουμε να καταλήξουμε σε πιο ολοκληρωμένα συμπεράσματα αναφορικά με την λειτουργία της σχέσης γνώση - εξαναγκασμός στο σύνολο του σωζόμενου δραματικού έργου. Άλλωστε το γεγονός αυτό μας επιτρέπει να δούμε και τις τραγωδίες του Σοφοκλή μέσα από ένα ευρύτερο πρίσμα και να φτάσουμε έτσι σε ειδικότερες διαπιστώσεις σχετικά με τις δικές του δραματικές συνθέσεις. Πριν προχωρήσουμε στην αναλυτική εξέταση του θέματός μας, στο εισαγωγικό κεφάλαιο της εργασίας μας κρίνουμε αναγκαίο να προβούμε σε μία εξίσου αναλυτική παρουσίαση των αποτελεσμάτων της μέχρι τώρα φιλολογικής έρευνας γύρω από τον ρόλο της γνώσης στην τραγωδία. Η παρουσίαση αυτή θεωρούμε ότι αποτελεί αναπόσπαστο και σημαντικό κομμάτι της μελέτης μας, επειδή όχι μόνο καταδεικνύει ότι η πλευρά του θέματος που εμείς εξετάζουμε δεν έχει αποτελέσει αντικείμενο συστηματικής εξέτασης, πράγμα που καθιστά την προσπάθειά μας ενδιαφέρουσα, αλλά και κυρίως επειδή μας επιτρέπει να σχηματίσουμε μία γενική και ευρεία εικόνα της σημασίας που έχει το στοιχείο της γνώσης και ο ρόλος του στην τραγωδία. Έχοντας λοιπόν υπόψη μας το πλαίσιο μέσα στο οποίο έχει κινηθεί η έρευνα και τα συμπεράσματα στα οποία έχει καταλήξει, στο πρώτο κεφάλαιο της εργασίας μας εξετάζουμε όλες εκείνες τις περιπτώσεις κατά τις οποίες η αποκάλυψη και η πρόσκτηση της γνώσης εμφανίζεται ως το αποτέλεσμα ενός εξωτερικού καταναγκασμού. Στόχος μας είναι από την μία πλευρά η αναζήτηση και η ανάδειξη των παραγόντων που λειτουργούν ως φορείς άσκησης πίεσης, και από την άλλη η προσέγγιση και η ερμηνεία της συμπεριφοράς και των αντιδράσεων των ηρώων υπό το πρίσμα αυτό. Τις περιπτώσεις αυτές, όπως άλλωστε και όλες εκείνες που εξετάζουμε στα υπόλοιπα κεφάλαια της έρευνάς μας, τις ομαδοποιούμε με κριτήριο τον παράγοντα που κάθε φορά φαίνεται να παίζει καθοριστικότερο ρόλο. Εξίσου ενδιαφέρον είναι και το αντικείμενο με το οποίο ασχολούμαστε στο δεύτερο κεφάλαιο. Αυτή την φορά εξετάζουμε τις περιπτώσεις στις οποίες η αποκάλυψη και η πρόσκτηση της γνώσης παρουσιάζεται ως το αποτέλεσμα εσωτερικών πιέσεων και ενός αισθήματος ατομικής επιταγής, το οποίο παραπέμπει στην έννοια του εσωτερικού εξαναγκασμού. Στο πρώτο μέρος του τρίτου κεφαλαίου διερευνούμε την περίπτωση αλληλεπίδρασης παραγόντων ισχυρής εξωτερικής και εσωτερικής πίεσης, η οποία επίσης καθιστά την αποκάλυψη και την πρόσκτηση της γνώσης επιβεβλημένη. Στο δεύτερο μέρος του ίδιου κεφαλαίου στόχος μας είναι η εξέταση των περιπτώσεων κατά τις οποίες η γνώση είναι το αποτέλεσμα της αναγκαστικής πρόσληψης ενός επιβεβλημένου θεάματος. Στο σημείο αυτό διαπιστώνουμε την ύπαρξη μίας σχέσης ανάμεσα στις έννοιες γνώση - όραση - επιβολή. Τέλος, στο τέταρτο κεφάλαιο της έρευνάς μας εξετάζουμε μία διαφορετική πλευρά της σχέσης γνώση - εξαναγκασμός. Συγκεκριμένα, μελετάμε τις περιπτώσεις, όπου η γνώση είναι για τους ήρωες αναγκαστική και αναπόφευκτη, εξαιτίας της παρέμβασης ενός άλλου προσώπου που αποφασίζει μονομερώς να τους καταστήσει κοινωνούς της. Τα γενικά, αλλά και τα ειδικότερα συμπεράσματα της μελέτης μας τα εκθέτουμε στο συμπερασματικό κεφάλαιο της εργασίας. Στο κεφάλαιο αυτό παρουσιάζουμε τις διαπιστώσεις μας σε σχέση με την κάθε κατηγορία περιπτώσεων, ενώ παράλληλα επισημαίνουμε τις ομοιότητες και τις διαφορές που εντοπίζουμε στο έργο των τριών τραγικών αναφορικά με την ύπαρξη, την λειτουργία και την βαρύτητα της σχέσης ανάμεσα στη γνώση και την έννοια του εξαναγκασμού.