Προβλεπτική αξία των microRNAs (miRNAs) που σχετίζονται με την κατάσταση του καρκινικού λήθαργου για την όψιμη υποτροπή στον πρώιμο καρκίνο του μαστού
Authors: Στρατηγός Μιχαήλ 
Published: November 2022

1. Εισαγωγή: Ο καρκίνος του μαστού είναι το συχνότερο κακόηθες νεόπλασμα (εξαιρουμένου του καρκίνου του δέρματος) και η δεύτερη αιτία θανάτου από κακοήθεια στις γυναίκες μετά τον καρκίνο του πνεύμονα. Παρά τη σημαντική πρόοδο σε όλες τις διαθέσιμες θεραπευτικές μεθόδους (χειρουργική θεραπεία, ακτινοθεραπεία, συστηματικές θεραπείες), ένα ποσοστό ασθενών υποτροπιάζει και τελικώς καταλήγει από τη νόσο. Για τα πρώτα 5 έτη από τη διάγνωση, ο κίνδυνος υποτροπής είναι υψηλότερος σε όγκους με αρνητικούς ορμονικούς υποδοχείς. Η διαδικασία της μετάστασης αποτελείται από πολλαπλά βήματα που περιλαμβάνουν την τοπική διήθηση, την ενδαγγειακή διασπορά καρκινικών κυττάρων, την εξαγγείωσή τους στον ιστό-στόχο και τον πολλαπλασιασμό τους. Σημαντική θέση στη βιολογία του καρκίνου και στη μεταστατική εξέλιξη κατέχει η έννοια του καρκινικού λήθαργου και της επιθηλιομεσεγχυματικής μετατροπής. Ένας αυξανόμενος αριθμός πειραματικών και κλινικών δεδομένων έχει δείξει ότι οι διαδικασίες αυτές ρυθμίζονται μεταξύ άλλων και από τα miRNA (μη κωδικοποιητικές μονόκλωνες αλληλουχίες περίπου 22 νουκλεοτιδίων που ασκούν μεταμεταγραφικό έλεγχο της γονιδιακής έκφρασης).Στόχος της παρούσας μελέτης είναι η διερεύνηση της έκφρασης κυκλοφορούντων miRNAs (miR-21, miR-23b, miR-190, miR-200b και miR-200c) σε ασθενείς με πρώιμο καρκίνο του μαστού και της σχέσης τους με την κλινική έκβαση, με τελικό στόχο την ανάδειξη ομάδων ασθενών με αυξημένο κίνδυνο υποτροπής, που ενδεχομένως θα ωφελούνταν από επιπρόσθετους θεραπευτικούς χειρισμούς.2. Ασθενείς και μέθοδοιΣτη μελέτη αυτή συμπεριλήφθηκαν 209 ασθενείς με πρώιμο καρκίνο μαστού που υπεβλήθηκαν σε μετεγχειρητική συμπληρωματική χημειοθεραπεία στο τμήμα Παθολογικής Ογκολογίας του Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου Ηρακλείου μεταξύ των ετών 2003 και 2010. 23 υγιή άτομα συμμετείχαν ως ομάδα ελέγχου.Η συλλογή πλάσματος γινόταν μετά την χειρουργική αφαίρεση του όγκου και πριν την έναρξη της χημειοθεραπείας. Η απομόνωση του ολικού RNA έγινε με τη χρήση Trizol LS (Ambion Life Technologies). Ακολούθως πραγματοποιούνταν ποσοτική real-time PCR, χρησιμοποιώντας το TaqMan miRNA Reverse Transcription kit και ειδικούς για miRNA stem-loop εκκινητές (primers).Το μέσα επίπεδα έκφρασης για κάθε miRNA υπολογίσθηκαν με την 2-ΔCt μέθοδο σχετικά με τα μέσα επίπεδα του miR-23a. Ασθενείς με έκφραση miRNA ίση ή πάνω από τη διάμεση τιμή χαρακτηρίζονταν ως έχοντες υψηλή έκφραση, ενώ ασθενείς με έκφραση miRNA κάτω από τη διάμεση τιμή ως έχοντες χαμηλή έκφραση.Η σχέση μεταξύ των επιπέδων έκφρασης των κυκλοφορούντων miRNA και της επιβίωσης ελεύθερης νόσου (DFS) ή της συνολικής επιβίωσης (OS) αξιολογήθηκε με τη μέθοδο Kaplan-Meier, το log rank test (Mantel-Cox) και τα μοντέλα Cox proportional hazard regression. Για την εκτίμηση της αξίας των κυκλοφορούντων miRNAs στην πρόβλεψη της υποτροπής κατασκευάσθηκαν καμπύλες ROC (receiver operating characteristics) και υπολογίσθηκε η περιοχή κάτω από την καμπύλη (area under the curve, AUC).3. ΑποτελέσματαΓια την ανάλυση αυτή χρησιμοποιήθηκαν δείγματα πλάσματος από 155 ασθενείς με πρώιμο καρκίνο του μαστού και από 23 υγιείς γυναίκες. Μετά από μια διάμεση περίοδο παρακολούθησης 94,3 μηνών, 84 από τις 133 ασθενείς δεν είχαν υποτροπιάσει και 49 είχαν υποτροπιάσει. Τα δημογραφικά και τα κλινικά χαρακτηριστικά ήταν παρόμοια μεταξύ των ασθενών που δεν υποτροπίασαν και αυτών που υποτροπίασαν, με εξαίρεση την αναλογία των ασθενών με όγκους > 5 εκ. (Τ3) και 4 ή περισσότερους διηθημένους μασχαλιαίους λεμφαδένες, που ήταν υψηλότερη σε ασθενείς με υποτροπή (p=0.015 και p=0.003 αντιστοίχως).Οι ασθενείς ταξινομήθηκαν σε τρεις ομάδες σύμφωνα με την κλινική έκβαση: (i) ασθενείς που παρέμειναν ελεύθεροι υποτροπής κατά τη διάρκεια ολόκληρης της περιόδου παρακολούθησης (n=84), (ii) ασθενείς με πρώιμη υποτροπή, που ορίσθηκε ως υποτροπή εντός 3 ετών μετά το χειρουργείο (n=23) και (iii) ασθενείς με όψιμη υποτροπή, που ορίσθηκε ως υποτροπή τουλάχιστον 5 έτη μετά το χειρουργείο (n=20). Τέλος, 6 ασθενείς παρουσίασαν υποτροπή μεταξύ 3 και 5 ετών.Η έκφραση miR-21 (p < 0,001), miR-23b (p=0,028) και miR-200c (p < 0,001) ήταν υψηλότερη και η έκφραση miR-190 ήταν χαμηλότερη (p=0,013) σε ασθενείς με υποτροπή (n = 49), σε σύγκριση με ασθενείς χωρίς υποτροπή (n = 84). Η έκφραση miR-190 ήταν χαμηλότερη (p=0,0032) σε ασθενείς με πρώιμη υποτροπή (εντός 3 ετών, n = 23) σε σύγκριση με αυτών χωρίς πρώιμη υποτροπή (n = 110). Από την άλλη πλευρά, η έκφραση των miR-21 και miR-200c ήταν υψηλότερη (p=0,015 και p < 0,001 αντίστοιχα) σε ασθενείς με όψιμη υποτροπή (μετά από τουλάχιστον 5 έτη, n = 20) σε σύγκριση με ασθενείς που δεν είχαν υποτροπιάσει. Η υψηλή έκφραση miR-200c συσχετίστηκε με βραχύτερη επιβίωση ελεύθερη νόσου (DFS) (p=0,005) και η υψηλή έκφραση miR-21 με βραχύτερο DFS και με βραχύτερη συνολική επιβίωση (OS) (p < 0,001 και p=0,033, αντίστοιχα) σε σύγκριση με τη χαμηλή έκφραση. Η ανάλυση καμπύλης ROC αποκάλυψε ότι τα miR-21, miR-23b, miR-190 και miR-200c διέκριναν ασθενείς που υποτροπίασαν από ασθενείς χωρίς υποτροπή. Ο συνδυασμός των miR-21, miR-23b και miR-190 έδειξε υψηλότερη ευαισθησία και ειδικότητα στις αναλύσεις ROC σε σύγκριση με κάθε miRNA ξεχωριστά. Η προγνωστική ακρίβεια βελτιώθηκε περαιτέρω με την προσθήκη της λεμφαδενικής διήθησης και του βαθμού διαφοροποίησης (grading) του όγκου στο πάνελ των τριών miRNA (AUC 0,873). Επιπλέον, ο συνδυασμός των miR-200c, της λεμφαδενικής διήθησης, του βαθμού διαφοροποίησης και της κατάστασης των οιστρογονικών υποδοχέων προέβλεπε την όψιμη υποτροπή (AUC 0,890).4. ΣυμπεράσματαΤα αποτελέσματα της μελέτης μας δείχνουν ότι ορισμένα miRNAs που σχετίζονται με την κατάσταση καρκινικού λήθαργου και μετάστασης εκφράζονται διαφορετικά σε ασθενείς με πρώιμο καρκίνο μαστού που τελικά υποτροπιάζουν συγκριτικά με αυτών που δεν υποτροπιάζουν. Η μελέτη μας είναι μεταξύ των πρώτων που αναδεικνύουν την ενδεχόμενη χρησιμότητα αυτών των miRNAs ως κυκλοφορούντων προβλεπτικών παραγόντων στον πρώιμο καρκίνο του μαστού, καθώς παρείχε τη δυνατότητα πρόβλεψης υποτροπής έως και έτη πριν την ανάπτυξη μεταστάσεων, ενώ ανέδειξε αυτά τα miRNAs ως ανεξάρτητους προγνωστικούς παράγοντες παράλληλα με τις συνήθεις κλινικοπαθολογικές παραμέτρους. Είναι σημαντικό ότι η υψηλή έκφραση των miR-21 και miR-200c σχετιζόταν με βραχύτερο DFS συγκριτικά με ασθενείς με χαμηλή έκφραση, ενώ η υψηλή έκφραση miR-21 σχετιζόταν και με βραχύτερη συνολική επιβίωση. Τέλος, η μελέτη μας ενισχύει τη γνώση που αφορά τις διεργασίες και τα μονοπάτια που ενέχονται στη ρύθμιση του καρκινικού λήθαργου και της μετάστασης στον καρκίνο του μαστού.Η μελέτη μας όμως παρουσιάζει και περιορισμούς, καθώς τα αποτελέσματα αφορούν μια σχετικά μικρή ομάδα ασθενών και χρήζουν επικύρωσης σε ανεξάρτητη ομάδα ασθενών. Ως εκ τούτου, τα αποτελέσματα αυτά θα πρέπει να θεωρηθούν προκαταρκτικά και να χρησιμοποιηθούν ως βάση για προοπτική αξιολόγηση σε μια μεγαλύτερη ομάδα ασθενών με πρώιμο καρκίνο μαστού.