Σύσταση σώματος και ανάπτυξη υπέρβαρου/παχύσαρκου σε παιδιά γεννηθέντα με αποκλίνον βάρος γέννησης κατά την προεφηβεία
Authors: Μπαλωμένου Φωτεινή 
Published: November 2021

Εισαγωγή: Είναι γνωστό ότι η παχυσαρκία αποτελεί μια επιδημία στις ημέρες μας και δεν αφήνει αλώβητη ούτε την παιδική ηλικία. Εάν μάλιστα εγκατασταθεί κατά την ευαίσθητη αυτή χρονική περίοδο μπορεί να ‘ταξιδεύει’ και στην ενήλικο ζωή και να συνοδεύεται από σημαντική νοσηρότητα. Η παχυσαρκία συσχετίζεται τόσο με κληρονομική προδιάθεση όσο και με κοινωνικούς και επιδημιολογικούς παράγοντες. Επιπλέον υπάρχουν ενδείξεις ότι μπορεί να συσχετίζεται με το βάρος γέννησης ειδικά με τις αποκλίσεις του από τα φυσιολογικά όρια είτε προς τα κάτω, λιποβαρές SGA νεογνό, είτε προς τα πάνω, υπέρβαρο LGA νεογνό. Επιπλέον υπάρχουν ενδείξεις ότι μπορεί να συσχετίζεται και με τον ρυθμό της αύξησης μετά τη γέννηση δηλαδή τους πρώτους μήνες ζωής. Επιγενετικοί και άλλοι μη καθορισμένοι ακόμη επακριβώς μηχανισμοί, θεωρείται ότι ενέχονται σε αυτές τις περιπτώσεις. Δεν είναι όμως καλά καθορισμένο εάν τον κυριότερο ρόλο στην ανάπτυξη παχυσαρκίας διαδραματίζει το αποκλίνον βάρος γέννησης ή ο ρυθμός της μεταγεννητικής αύξησης ή επιδρούν ανεξάρτητα και οι δύο αυτοί παράγοντες. Επιπλέον δεν έχει καθορισθεί με ακρίβεια, πώς επιδρούν οι ίδιοι αυτοί παράγοντες στη σύσταση του σώματος, δηλαδή στη συγκριτική ανάπτυξη του μυϊκού και του λιπώδους ιστού καθώς και στην κατανομή του λιπώδους ιστού. Οι διαφοροποιήσεις αυτές στη σύσταση και στην κατανομή του λιπώδους ιστού θεωρούνται παθολογικές και συνδέονται με νοσηρότητα στην ενήλικο ζωή ακόμη και σε άτομα με φυσιολογικό δείκτη μάζας σώματος (ΔΜΣ). Υπάρχουν κάποιες μελέτες που έχουν διαπιστώσει σε παιδιά γεννηθέντα SGA ότι υφίσταται μεγαλύτερη ανάπτυξη λιπώδους ιστού και μάλιστα με κεντρική κατανομή, αλλά και άλλες μελέτες που δεν τεκμηριώνουν τέτοια ευρήματα. Συνεπώς, οι διαθέσιμες μελέτες είναι αντικρουόμενες ως προς τα συμπεράσματα αλλά επιπλέον και ανομοιογενείς ως προς τον σχεδιασμό τους και τα κριτήρια που χρησιμοποιούν. Από την άλλη πλευρά αντίστοιχες πληροφορίες είναι ελάχιστες για τα μεγάλα για την ηλικία κύησης παιδιά (LGA). Επιπλέον τέτοια καταγραφή απουσιάζει πλήρως από την περιοχή μας, αλλά και από τον υπόλοιπο Ελλαδικό χώρο δεν έχουν ανευρεθεί μελέτες που να εκτιμούν σε παιδιά την σύσταση τού σώματος με ειδικές μεθόδους όπως η βιοηλεκτρική εμπέδηση.Σκοπός: Σκοπός της παρούσας μελέτης ήταν να διερευνήσει τη σύσταση του σώματος αλλά και την επίπτωση της παχυσαρκίας σε παιδιά σχολικής ηλικίας 7-10 ετών με αποκλίνον βάρος κατά την γέννηση [μικρά για την ηλικία κύησης (SGA), μεγάλα για την ηλικία κύησης (LGA)] συγκριτικά με παιδιά (μάρτυρες) με φυσιολογικό βάρος στη γέννηση (AGA). Ελήφθησαν υπόψη ένας μεγάλος αριθμός προγεννητικών, περιγεννητικών και μεταγεννητικών παραγόντων. Υλικό και μέθοδοι: Για τον σκοπό αυτό μελετήθηκαν 686 παιδιά ηλικίας 7-10 ετών εκ των οποίων 106 ήσανSGA,50 ήσανLGA και τα λοιπά ήσαν κανονικού βάρους και απετέλεσαν την ομάδα των μαρτύρων AGA. Οι μετρήσεις των σωματομετρικών (βάρους, ύψους, περίμετρος κοιλίας) και ο υπολογισμός της σύστασης του σώματος με την συσκευή TANITADC430-U που χρησιμοποιεί τη μέθοδο της βιοηλεκτρικής αντίστασης, έλαβαν χώρα στα εξωτερικά ιατρεία της ΝεογνολογικήςKλινικής και στα σχολεία της περιοχής της πόλης των Ιωαννίνων και των περιχώρων της, κατόπιν αδείας. Συλλέχτηκαν στοιχεία από το μαιευτικό ιστορικό των παιδιών, από συνεντεύξεις με τους γονείς και από συμπλήρωση ερωτηματολογίου διατροφής. Οι παράγοντες που ελήφθησαν υπόψη πέραν της κατηγοριοποίησης του βάρους γέννησης (SGA, LGA, AGA) και του ρυθμού της μεταγεννητικής αύξησης ήσαν το φύλο, η ηλικία, το είδος τοκετού, η ύπαρξη προηγούμενου λιποβαρούς νεογνού, το βάρος που κέρδισε η μητέρα κατά την διάρκεια της εγκυμοσύνης, η παθολογία της κυήσεως, η σειρά του τοκετού, το ιστορικό χορήγησης μητρικού θηλασμού ή γάλακτος φόρμουλας, η διάρκεια μητρικού θηλασμού, ο χρόνος εισαγωγής στερεών τροφών, η ύπαρξη και διάρκεια της σωματικής άσκησης, η κοινωνική τάξη, και τα σωματομετρικά στοιχεία των γονέων (ύψος, βάρος και ΔΜΣ). Οι μέθοδοι ANOVA, t-test, x-τετράγωνο, simpleregressionanalysis και logisticregressionanalysis χρησιμοποιήθηκαν για την ανάλυση των αποτελεσμάτων βασισμένη στο στατιστικό πρόγραμμα (Stat-view,Cary, US). Το πρωτόκολλο της μελέτης εγκρίθηκε από την Επιστημονική Επιτροπή του Νοσοκομείου και γραπτή συναίνεση ελήφθη από τους γονείς των παιδιών της μελέτης.Αποτελέσματα: Η ανάλυση των αποτελεσμάτων έδειξε τα ακόλουθα: τα παιδιά που γεννήθηκαν μικρά για την ηλικία κύησης (SGA) εμφάνισαν κατά τη μέση ηλικία των 9 ετών στατιστικά σημαντικά μικρότερη άλιπη και κατ’ αναλογία μυïκή μάζα, μικρότερη ελευθέρα λίπους μάζα, ενώ δε διέφεραν από τους μάρτυρες στη λιπώδη μάζα, η οποία μάλιστα προσδιορίστηκε με δύο μεθόδους, τόσο με τη βιοηλεκτρική εμπέδηση, όσο και με την εξίσωση του Siri,που βασίζεται στις δερματοπτυχές. Τα ευρήματα αυτά ήσαν ανεξάρτητα από τη μεταγεννητική αύξηση και τους λοιπούς παράγοντες που εξετάστηκαν. Το εύρημα αυτό αν συνδυαστεί με τον μικρότερο ΔΜΣ και τις παρόμοιες τιμές περιμέτρου μέσης που διαπιστώθηκαν στην ίδια ομάδα (SGA) υποδηλώνει περισσότερο κεντρογενή κατανομή του λίπους στα παιδιά που γεννήθηκαν μικρά για την ηλικία κύησης. Δε βρέθηκαν αντίστοιχες συσχετίσεις στο μεγάλο για την ηλικία κύησης (LGA) παιδί. Ύστερα από ταξινόμηση των SGA παιδιών σε δύο υποoμάδες, ανάλογα με τον ρυθμό της μεταγεννητικής αύξησης (catch-upgrowth), διαπιστώθηκαν επιπλέον τα ακόλουθα: τα SGA παιδιά που εμφάνισαν ταχεία αύξηση σε βάρος μετά τη γέννηση κέρδισαν περισσότερο μυϊκό ιστό, αλλά έτειναν να συσσωρεύουν και αυξημένο λιπώδη ιστό σε σχέση με τους μάρτυρες. Αντίθετα, τα SGA παιδιά με τη βραδεία μεταγεννητική αύξηση υπολείπονταν σε μυïκή μάζα και ΔΜΣ χωρίς όμως να συσσωρεύουν περισσότερο λιπώδη ιστό. Παχυσαρκία διαπιστώθηκε στο 7,7% των παιδιών και υπέρβαρα βρέθηκαν να είναι το 22% των παιδιών της μελέτης. Τα LGAπαιδιά ήταν σε σημαντικά μεγαλύτερο ποσοστό υπέρβαρα– παχύσαρκα. Αντίθετα τα SGA παιδιά ήταν σε σημαντικά μικρότερο ποσοστό υπέρβαρα ενώ απουσίαζε, πλην ενός παιδιού, η παχυσαρκία κατά την παιδική ηλικία σε αυτή την κατηγορία. Μόλις 15% από τα SGA παιδιά ήσαν υπέρβαρα κατά την παιδική ηλικία. Από την άλλη πλευρά από τα 11 παιδιά που βρέθηκαν να είναιλιποβαρή κατά την παιδική ηλικία, τα 6 ήσαν και λιποβαρή (SGA) κατά την γέννηση. Τα υπέρβαρα-παχύσαρκα παιδιά είχαν μετά την γέννησή τους σε σημαντικά αυξημένο ποσοστό(32%) σίτιση αμιγώς με γάλα φόρμουλας, με αποτέλεσμα 2 στα 6 υπέρβαρα/παχύσαρκα παιδιά να έχει ιστορικό σίτισης μόνον με γάλα φόρμουλας, ενώ μόλις 2 στα 11 παιδιά με κανονικό βάρος είχαν ιστορικό σίτισης μόνον με γάλα φόρμουλας. Επιπλέον οι μητέρες των παχύσαρκων παιδιών της μελέτης είχαν κερδίσει σημαντικά περισσότερο βάρος κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης. Οι πιο ισχυροί ανεξάρτητοι παράγοντες που συσχετίστηκαν με την παχυσαρκία ήταν ο αυξημένος ΔΜΣ του πατέρα και η ταχεία αύξηση σε βάρος τον πρώτο χρόνο ζωής, ενώ παρόμοιες αλλά πιο ήπιες συσχετίσεις δείχτηκαν στα υπέρβαρα παιδιά.Συμπεράσματα: Εξάγονται τα ακόλουθα συμπεράσματα: το μικρό βάρος στη γέννηση (SGA) και ο ρυθμός της μεταγεννητικής αύξησης συσχετίζονται ανεξάρτητα με την σύσταση του σώματος στην παιδική ηλικία. Τα SGA παιδιά της μελέτης σαν σύνολο εμφανίζουν μικρότερη άλιπη/μυïκή μάζα, μικρότερη μάζα ελευθέρα λίπους και παρόμοια λιπώδη μάζα στην ηλικία των 9 ετών. Επίσης, εμφανίζουν μικρότερο ΔΜΣ αλλά παρόμοια περίμετρο μέσης υποδηλώνοντας κεντρογενή κατανομή του λίπους. Αναφορικά με την αύξηση μετά την γέννηση, υψηλός ρυθμός αύξησης σε βάρος στα SGA παιδιά συσχετίζεται με φυσιολογική άλιπη/μυïκή μάζα στην παιδική ηλικία με τάση όμως συσσώρευσης περισσοτέρου λίπους κεντρικά, ενώ πιο χαμηλός ρυθμός αύξηση σε βάρος μετά την γέννηση οδηγεί σε μειονεκτική αύξηση της άλιπης/μυϊκής μάζας. Η επίπτωση της παχυσαρκίας και της υπέρβαρης κατάστασης είναι πολύ υψηλή στον υπό εξέταση πληθυσμό και συσχετίζεται με το μεγάλο βάρος γέννησης (LGA), την τεχνητή διατροφή και το αυξημένο βάρος της μητέρας στην εγκυμοσύνη. Ανεξάρτητες συσχετίσεις της παχυσαρκίας διαπιστώνονται με τον αυξημένο ΔΜΣ των γονέων και την ταχεία αύξηση σε βάρος τον πρώτο χρόνο ζωής. Παρεμβάσεις σε επίπεδο διατροφής με αύξηση του ποσοστού των θηλαζόντων βρεφών θα μπορούσε να οδηγήσει σε μείωση του ρυθμού μεταγεννητικής αύξησης και ενδεχομένως και της παχυσαρκίας μετέπειτα. Ο συσχετισμός με τον αυξημένο ΔΜΣ των γονέων πιθανά υποδηλώνει την ενδογενή (γονιδιακή ή επιγενετική) συνιστώσα της παχυσαρκίας ή/και τον υπερσιτισμό εντός της οικογένειας, η οποία αποτελεί επίσης τροποποιήσιμο παράγοντα. Ειδικά στα SGA παιδιά τα αποτελέσματα υποδηλώνουν ότι η επιτήρηση στον ρυθμό αύξησης θα πρέπει να είναι πιο στενή, διότι τόσο ο ρυθμός της ταχείας όσο και εκείνος της βραδείας αύξησης συσχετίστηκαν με διαταραχές στην σωματοδομή κατά την παιδική ηλικία. Θα μπορούσαμε να προτείνουμε σαν πιο ασφαλή ένα ενδιάμεσο ρυθμό αύξησης αναφορικά με την επίδρασή του στη σύσταση του σώματος.