Ανίχνευση αγροχημικών σε επιλεγμένα ΠΟΠ/ ΠΓΕ προϊόντα
Authors: Λυκούδης Ζήσιμος 
Published: August 2021

Σκοπός της παρούσας διατριβής ήταν η διερεύνηση των επιπέδων ενός εύρους αγροχημικών σε επιλεγμένα προϊόντα Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης (ΠΟΠ) και Προστατευόμενης Γεωγραφικής Ένδειξης (ΠΓΕ) με γνώμονα τις ενδεχόμενες επιπτώσεις στη Δημόσια Υγεία. Παράλληλα με τα παραπάνω, στόχο της έρευνας αποτέλεσε και η διερεύνηση του επιπέδου γνώσης και στάσης των καταναλωτών του νομού Αττικής απέναντι στα προϊόντα αυτά, έτσι ώστε να υπάρξει μια καλύτερη αποτίμηση της εικόνας τους και εκτίμηση της τάσης μελλοντικής τους ζήτησης.Η διερεύνηση των επιπέδων επιλεγμένων αγροχημικών πραγματοποιήθηκε σε τρία είδη ΠΟΠ και ΠΓΕ προϊόντων της Ελληνικής αγοράς και συγκεκριμένα: α) ΠΟΠ / ΠΓΕ ελαιόλαδο (70 δείγματα), β) ΠΟΠ / ΠΓΕ μήλα (80 δείγματα) και γ) Τυρί Φέτα / Λευκό Τυρί (50 δείγματα). Τα τρία αυτά είδη τροφίμων επιλέχθηκαν λόγω της μεγάλης κατανάλωσής τους στο εσωτερικό της χώρας αλλά και του μεγάλου όγκου των εξαγωγών τους. Όλα τα ανωτέρω δείγματα συλλέχθηκαν την περίοδο από τον Μάρτιο του 2011 έως το Δεκέμβριο του 2012. Τα δείγματα ελαιολάδου και μήλων αναλύθηκαν ως προς την ύπαρξη 51 φυτοφαρμάκων-στόχων, που αποτελούν χαρακτηριστικούς ρυπαντές σύμφωνα με τη διεθνή βιβλιογραφία και τα τυχόν υψηλά τους επίπεδα μπορεί να έχουν δυσμενείς συνέπειες για την υγεία των καταναλωτών. Η ανίχνευση των φυτοφαρμάκων στα δείγματα ελαιολάδου και μήλων πραγματοποιήθηκε με αέρια χρωματογραφία συζευγμένη με φασματομετρία μάζας (GC-MS), ενώ για την προκατεργασία των δειγμάτων χρησιμοποιήθηκε η περίφημη «γρήγορη, εύκολη, φθηνή, αποτελεσματική και ασφαλής» μέθοδος QuEChERS. Ειδικά στην περίπτωση των δειγμάτων ελαιολάδου, λόγω της λιπαρής τους μήτρας, χρησιμοποιήθηκε μια ελαφρά τροποποίηση της μεθόδου QuEChERS που προτείνεται στην βιβλιογραφία.Τα δείγματα ελαιολάδου προήλθαν από τα κύρια ελαιοπαραγωγικά γεωγραφικά διαμερίσματα (Πελοπόννησος, Κρήτη, Λέσβος). Από τα 51 φυτοφάρμακα-στόχους ανιχνεύθηκαν συνολικά 11 φυτοφάρμακα στα 70 αναλυθέντα δείγματα ελαιολάδου. Τέσσερα από τα 70 δείγματα εμφάνισαν υπερβάσεις ως προς τα ανώτατα επιτρεπτά όρια (MRLs) φυτοφαρμάκων που ισχύουν για την Ε.Ε.. Τρεις από τις υπερβάσεις οφείλονται στα επίπεδα του φυτοφαρμάκου fenthion και μία στο parathion-methyl. Την υψηλότερη συχνότητα ανίχνευσης εμφάνισαν τα φυτοφάρμακα penconazole (n=20), α-endosulfan (n=18), β-endosulfan (n=16) και flufenoxuron (n=12). Μεταξύ των δειγμάτων ελληνικών ΠΟΠ/ ΠΓΕ ελαιολάδων, αυτά που προέρχονται από τους 4 νομούς της Κρήτης (Χανιά, Ρέθυμνο, Ηράκλειο, Λασίθι) εμφάνισαν την χαμηλότερη συχνότητα ανίχνευσης και τον χαμηλότερο μέσο όρο αριθμό διαφορετικών φυτοφαρμάκων ανά δείγμα (1,75). Τα επίπεδα των ανιχνευθέντων φυτοφαρμάκων στα 70 δείγματα ελαιολάδων υποβλήθηκαν σε ανάλυση συσχέτισης κατά Spearman προκειμένου να ταυτοποιηθούν τυχόν συσχετίσεις μεταξύ των επιπέδων των φυτοφαρμάκων. Τα αποτελέσματα έδειξαν ισχυρές συσχετίσεις μεταξύ των φυτοφαρμάκων α- endosulfan και β-endosulfan, που ανιχνεύθηκαν ως ζεύγος σε 13 δείγματα και μεταξύ flufenoxuron και penconazole, τα οποία ανιχνεύτηκαν ως ζεύγος σε 11 δείγματα. Αυτές οι ισχυρές συσχετίσεις υποδηλώνουν ότι τα συγκεκριμένα φυτοφάρμακα είναι πιθανόν να χρησιμοποιήθηκαν σε συγκαλλιέργειες ή να εφαρμόστηκαν ως συνδυασμός δραστικών συστατικών για την επίτευξη βέλτιστων αποτελεσμάτων για τον έλεγχο ασθενειών και ζιζανίων.Στην αντίστοιχη διερεύνηση των επιπέδων των 51 φυτοφαρμάκων-στόχων σε δείγματα ΠΟΠ/ ΠΓΕ μήλων, χρησιμοποιήθηκαν 80 δείγματα που καλύπτουν τα 4 είδη ΠΟΠ/ ΠΓΕ μήλων που κυκλοφορούν στο εμπόριο και προέρχονται από το Πήλιο (δύο είδη ΠΟΠ μήλων), την Καστοριά και την Τρίπολη. Στα 80 αναλυθέντα δείγματα ΠΟΠ/ ΠΓΕ μήλων, ανιχνεύθηκαν συνολικά 12 από τα 51 φυτοφάρμακα-στόχους. Μόνο 2 δείγματα περιείχαν υπολείμματα φυτοφαρμάκων (και συγκεκριμένα το parathionmethyl) σε επίπεδα που ξεπερνούσαν τα ανώτατα επιτρεπτά όρια (MRLs). Σύμφωνα με την ανάλυση συσχέτισης κατά Spearman, οι πιο ισχυρές συσχετίσεις προέκυψαν μεταξύ α-endosulfan και β-endosulfan (r= 0.823) και μεταξύ flufenoxuron και penconazole (r= 0.683), οι οποίες υποδηλώνουν χρήση σε συγκαλλιέργειες ή συνδυασμένη χρήση τους, όπως αναφέρθηκε παραπάνω. Οι συγκεντρώσεις των ανιχνευθέντων φυτοφαρμάκων σε όλα τα δείγματα ελαιολάδου και μήλων υποβλήθηκαν σε ανάλυση κύριων συνιστωσών για την ταυτοποίηση των υποκείμενων μηχανισμών που επηρεάζουν την κατανομή και τα επίπεδα των υπό μελέτη φυτοφαρμάκων στα αγροτικά προϊόντα. Η ανάλυση κύριων συνιστωσών αποκάλυψε ομοιότητες στην συμπεριφορά των φυτοφαρμάκων για όλα τα δείγματα ΠΟΠ/ ΠΓΕ ελαιολάδων και μήλων. Επίσης, το είδος του προϊόντος (ελαιόλαδο ή μήλο) είχε επίσης σημαντική επίδραση στα επίπεδα φυτοφαρμάκων που περιείχε, ενώ μικρότερη είναι η επίδραση της γεωγραφικής του προέλευσης.Η εργαστηριακή διερεύνηση των επιπέδων αγροχημικών σε ΠΟΠ/ΠΓΕ προϊόντα ολοκληρώθηκε με τον ποσοτικό προσδιορισμό νιτρωδών (ΝΟ2-) και νιτρικών (ΝΟ3-) ιόντων σε δείγματα Φέτας και Λευκών τυριών με ιοντική χρωματογραφία. Το σύνολο των 50 δειγμάτων Ελληνικών τυριών (Φέτας και Λευκών τυριών) που αναλύθηκαν, εμφάνισαν επίπεδα νιτρωδών και νιτρικών ιόντων που βρίσκονταν σε συμφωνία με τη νομοθεσία. Κατά την στατιστική επεξεργασία των αποτελεσμάτων, δεν προέκυψε σημαντική διαφορά στα επίπεδα τόσο των νιτρωδών, όσο και των νιτρικών ιόντων μεταξύ των δειγμάτων Φέτας και Λευκών τυριών. Επομένως, η εργαστηριακή ανάλυση των αγροχημικών (φυτοφαρμάκων, νιτρωδών και νιτρικών ιόντων) και στα 3 ΠΟΠ/ΠΓΕ διατροφικά είδη υπογραμμίζει το γεγονός ότι η ΠΟΠ/ ΠΓΕ ετικέτα δεν εξασφαλίζει κατ’ ανάγκη την ασφάλεια των προϊόντων διατροφής από υγιεινής και τοξικολογικής άποψης. Η παρούσα διδακτορική διατριβή ολοκληρώθηκε με τη διερεύνηση της γνώσης και της καταναλωτικής συμπεριφοράς δείγματος καταναλωτών της Αττικής, ως προς τα ΠΟΠ/ΠΓΕ προϊόντα, η οποία πραγματοποιήθηκε με ερωτηματολόγιο που συντάχθηκε έχοντας ως βάση κυρίως τα δεδομένα της σχετικής βιβλιογραφίας. Το δείγμα της έρευνας αποτέλεσαν 615 καταναλωτές οι οποίοι συμπλήρωσαν πλήρως το ερωτηματολόγιο κατά το χρονικό διάστημα από τον Μάρτιο του 2011 έως τον Απρίλιο του 2013. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, η πλειοψηφία των ερωτηθέντων θεωρούν ότι τα προϊόντα ΠΟΠ/ΠΓΕ είναι καλύτερης ποιότητας και μεγαλύτερης ασφάλειας από ό,τι τα συμβατικά και είναι επίσης σε θέση να τα αναγνωρίσουν. Ωστόσο, οι ερωτηθέντες δεν είναι σίγουροι αν αυτά τα προϊόντα είναι ανώτερα από τα συμβατικά όσον αφορά την ωφελιμότητά τους και επιπλέον αν είναι πιο νόστιμα και λιγότερο δαπανηρά. Επιπλέον, σε ένα σημαντικό ποσοστό των καταναλωτών δεν είναι σαφές εάν τα ΠΟΠ/ΠΓΕ παράγονται χωρίς λιπάσματα και χημικές ουσίες. Το πιο σημαντικό είναι ότι ένα ποσοστό 25,6% θεωρεί ότι τα προϊόντα αυτά είναι επίσης βιολογικά. Περίπου το 50% είναι πρόθυμο να αγοράσει τα προϊόντα ΠΟΠ/ΠΓΕ, ανεξάρτητα από την κοινωνικο-οικονομική του κατάσταση. Ένας σημαντικός παράγοντας στην απόφαση αγοράς των ΠΟΠ/ ΠΓΕ φαίνεται να είναι η θετική στάση προς αυτά τα προϊόντα. Η ανάλυση παλινδρόμησης έδειξε ότι οι καταναλωτές που προσέχουν την προέλευση, τα οφέλη στην υγεία, την ετικέτα του προϊόντος και έχουν ένα υψηλό επίπεδο ευαισθητοποίησης ως καταναλωτές, είναι πιο πιθανό να αγοράσουν ΠΟΠ/ΠΓΕ.Η κατανόηση των κύριων παραγόντων που επηρεάζουν τους καταναλωτές να αγοράζουν τα προϊόντα ΠΟΠ/ΠΓΕ και η αξιολόγηση από την πλευρά των καταναλωτών αυτών των προϊόντων είναι ένα σημαντικό βήμα προς την κατεύθυνση της προώθησης των ειδικών σημάνσεων των γεωργικών προϊόντων διατροφής, τα οποία θα μπορούσαν να συμβάλουν στην τοπική αειφόρο ανάπτυξη.Η πρωτοτυπία της παρούσας διατριβής έγκειται κυρίως στα ακόλουθα:Α) Προσδιορισμός φυτοφαρμάκων σε ΠΟΠ/ΠΓΕ Ελαιόλαδα•Διερεύνηση καταλληλότητας τροποποιημένης μεθόδου QuEChERS για τον ποσοτικό προσδιορισμό 51 φυτοφαρμάκων σε δείγματα ελαιολάδου (προσδιορισμός ανακτήσεων και επαναληψιμότητας). Σημειώνεται πως η εν λόγω μέθοδος είχε αξιολογηθεί στο παρελθόν για τον ποσοτικό προσδιορισμό μόλις 16 φυτοφαρμάκων.•Ποσοτικός προσδιορισμός υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων σε ελληνικά ΠΟΠ/ΠΓΕ ελαιόλαδα.•Διερεύνηση νέων φυτοφαρμάκων-στόχων: Αρκετά από τα φυτοφάρμακα-στόχοι της παρούσας διατριβής διερευνήθηκαν για πρώτη φορά σε δείγματα ελληνικών ελαιολάδων, καθώς δεν είχαν περιληφθεί σε προηγούμενες μελέτες που αφορούσαν ελληνικά βιολογικά ή συμβατικά ελαιόλαδα. Έτσι, για πρώτη φορά αποκαλύπτεται σε ελληνικά ελαιόλαδα όχι μόνο η παρουσία του (απαγορευμένου στην Ε.Ε. από το 2011) flufenoxuron, αλλά και η συσχέτιση μεταξύ flufenoxuron και penconazole.Β) Προσδιορισμός φυτοφαρμάκων σε ΠΟΠ/ΠΓΕ μήλα•Ποσοτικός προσδιορισμός υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων σε ελληνικά ΠΟΠ/ΠΓΕ μήλα. •Διερεύνηση της παρουσίας και των επιπέδων νέων φυτοφαρμάκων-στόχων σε σχέση με τις πολύ περιορισμένες μελέτες σε ελληνικά μήλα.•Εφαρμογή στατιστικής μεθόδου ανάλυσης κύριων συνιστωσών για τις τιμές φυτοφαρμάκων σε ελαιόλαδα και μήλα προκειμένου να μελετηθούν οι κύριες παράμετροι που επηρεάζουν την παρουσία και τα επίπεδα φυτοφαρμάκων στα γεωργικά προϊόντα.Γ) Προσδιορισμός νιτρωδών (ΝΟ2-) και νιτρικών (ΝΟ3-) ιόντων σε Φέτα και Λευκό τυρί.•Προσδιορισμός επιπέδων νιτρωδών και νιτρικών ιόντων σε ελληνική Φέτα και σύγκριση με τα αντίστοιχα επίπεδα σε ελληνικό Λευκό τυρί.Δ) Διερεύνηση γνώσης και καταναλωτικής συμπεριφοράς δείγματος πληθυσμού της Αττικής.•Διερεύνηση των γνώσεων και στάσεων μεγάλου δείγματος καταναλωτών (615 ατόμων) του νομού Αττικής σε σχέση με τα προϊόντα ειδικής ετικέτας ΠΟΠ/ ΠΓΕ μέσα στην περίοδο της οικονομικής κρίσης.