Κεραμική με οργανικές προσμείξεις στις πρώιμες φάσεις της Νεολιθικής στον βορειοελλαδικό χώρο
Authors: Παπαδάκου Τρισεύγενη 
Published: September 2022

Η παρούσα εργασία εξετάζει την κεραμική με σκόπιμες οργανικές προσμείξεις φυτικής προέλευσης που εμφανίζεται σε διαφορετικά ποσοστά εντός των κεραμικών συνόλων των πρώιμων νεολιθικών θέσεων της Μακεδονίας. Συγκεκριμένα εξετάζονται οι θέσεις, Παλιάμπελα Κολινδρού, Ρεβένια και Ρητίνη στην Πιερία, Λητή ΙΙΙ στη λεκάνη του Λαγκαδά και Ροδίτης-Παλιάμπελα και Βαρεμένοι Γουλών στην κοιλάδα του μέσου ρου του Αλιάκμονα. Οι θέσεις αυτές καλύπτουν χρονολογικά την ΑΝ και την αρχή της ΜΝ (β’ μισό 7ης χιλιετίας και αρχές 6ης π.Χ.), αν και δεν έχουν όλες την ίδια αφετηρία/τέλος και την ίδια διάρκεια. Τα κεραμικά σύνολα των θέσεων μελετήθηκαν στο πλαίσιο του προγράμματος ΘΑΛΗΣ – Exploring και μέρος των δεδομένων αυτής της μελέτης παρουσιάζονται εδώ για τις ανάγκες της εργασίας με την ευγενική παραχώρηση του επ. υπεύθυνου του προγράμματος καθ. Κ. Κωτσάκη και της υπεύθυνης της μελέτης αναπ. καθ. Ντ. Ούρεμ-Κώτσου.Το Κεφάλαιο 2 ξεκινά με μια σύντομη επισκόπηση των πρώιμων φάσεων της Νεολιθικής, ιδίως στην εν λόγω περιοχής, και της κεραμικής. Ακολουθεί μια θεωρητική συζήτηση αναφορικά με τις αντιθέσεις και τα δίπολα (όπως φύση/πολιτισμός, τεχνολογικό/συμβολικό) στην αρχαιολογική, και όχι μόνο, σκέψη και το πώς αυτά έχουν αναπλαισιωθεί σε πιο ρευστά θεωρητικά σχήματα στη σύγχρονη αρχαιολογική θεωρία, που αναδεικνύουν την υλικότητα των πραγμάτων μέσα στην ιστορική διαδικασία. Ειδική μνεία γίνεται στο ζήτημα της ανάδυσης νέων εννοιών στη Νεολιθική, καθώς θεωρείται σχετικό με την ερμηνεία της κεραμικής με οργανικές προσμείξεις. Στη συνέχεια, σχολιάζεται η έννοια της εγχειρηματικής αλυσίδας ως λειτουργικό σχήμα που αξιοποιείται στις μελέτες τεχνολογίας, πώς αυτή αποκλίνει στην περίπτωση της κεραμικής με οργανικές προσμείξεις από την υπόλοιπη κεραμική τεχνολογία και πού συγκλίνει με άλλες εγχειρηματικές αλυσίδες που αφορούν τη διαχείριση φυτών και ζώων. Τέλος, παρουσιάζονται αναλυτικά τα ερευνητικά ερωτήματα της εργασίας, στη βάση της συζήτησης που προηγήθηκε, και είναι τα εξής:1.Ποιος είναι ο χαρακτήρας της κεραμικής με οργανικές προσμείξεις εντός των κεραμικών συνόλων; Σε τι ποσοστό υπάρχουν τέτοια αγγεία και τι χαρακτηριστικά έχουν (π.χ. σχήμα, μέγεθος, επιφάνεια); Πρόκειται για αγγεία που χρησιμοποιούνται για καθημερινές χρήσεις ή έχουν ιδιαίτερο χαρακτήρα;2.Ποια είναι η προέλευση των οργανικών προσμείξεων στην κεραμική; Από ποιες δραστηριότητες προέρχεται και ποια είναι η σχέση της κεραμικής τεχνολογίας με άλλες νεολιθικές δραστηριότητες/τεχνολογίες;Κεφάλαιο 3. Το πρώτο βήμα για τη διερεύνηση του ζητήματος είναι η γεωγραφική και χρονική πλαισίωση της εμφάνισης της κεραμικής με οργανικές προσμείξεις στη Νεολιθική της βόρειας Ελλάδας. Ποια είναι η ιστορική σχέση αυτής της κεραμικής με πρωιμότερα σύνολα και τι επικρατεί στον γεωγραφικά περιβάλλοντα χώρο την ίδια χρονική περίοδο που εξετάζουμε; Η βιβλιογραφική έρευνα εστιάζει στην περίοδο από την εμφάνιση της κεραμικής στη ΝΔ Ασία και στη συνέχεια στη ΝΑ Ευρώπη μέχρι τους πρώτους αιώνες της 6ης χιλιετίας, με βάση δημοσιευμένες θέσεις-κλειδιά. Η συζήτηση περιστρέφεται κυρίως γύρω από την παρουσία, και τη διαφορετική ένταση αυτής, και την απουσία κεραμικής με οργανικές προσμείξεις, τα τοπικά μοτίβα και τις ασυνέχειες που παρουσιάζονται.Το Κεφάλαιο 4 αποτελεί μια βιβλιογραφική έρευνα και αναλυτική παρουσίαση των διαφορετικών μεθοδολογικών και ερμηνευτικών προσεγγίσεων που έχουν εφαρμοστεί στη μελέτη της κεραμικής με οργανικές προσμείξεις σε παγκόσμιο επίπεδο. Διακρίνονται δύο γενικές κατηγορίες ερωτημάτων: α) η εξέταση της κεραμικής με οργανικές προσμείξεις από τη σκοπιά της κεραμικής ως μέρος του υλικού πολιτισμού (ιδιότητες, τεχνολογία, διακίνηση, πολιτισμικές επαφές) και β) η εξέταση των οργανικών προσμείξεων ως αρχαιοβοτανική μαρτυρία (χρήση και διαχείριση φυτών, εξημέρωση, παλαιοπεριβάλλον). Η μεθοδολογία προσαρμόζεται ανάλογα με το αρχαιολογικό ερώτημα και άλλους παράγοντες που αφορούν την εκάστοτε περίπτωση, και συνοπτικά μπορούμε να πούμε ότι υπάρχουν τρεις διακριτές μεθοδολογικές προσεγγίσεις: α) πειραματικές προσεγγίσεις, β) προσδιορισμός με βάση τη μορφολογία των «αρνητικών» καταλοίπων, όπως πόροι και αποτυπώματα (απευθείας παρατήρηση, εκμαγεία, μικροτομογραφία) και γ) προσδιορισμός των ίδιων των καταλοίπων (απανθρακωμένα μακροκατάλοιπα, φυτόλιθοι) που εξετάζονται σε λεπτές πετρογραφικές τομές ή με εξαγωγή υλικού, συνήθως με καταστρεπτικές μεθόδους. Η χρήση του Ηλεκτρονικού Μικροσκοπίου Σάρωσης γίνεται ολοένα και πιο δημοφιλής για τη μελέτη των προσμείξεων. Τέλος, συχνά συνδυάζονται περισσότερες από μία μέθοδοι. Το Κεφάλαιο 5 συνιστά την περιγραφή της μεθοδολογίας που ακολουθήθηκε στη μελέτη του συγκεκριμένου υλικού. Αναφορικά με τη μακροσκοπική μελέτη της κεραμικής παρουσιάζονται οι παράμετροι της κεραμικής που έχουν επιλεγεί για τη συγκεκριμένη ανάλυση. Αυτές οι παράμετροι παρουσιάζονται για το κεραμικό σύνολο και στη συνέχεια για το υποσύνολο της κεραμικής με οργανικές προσμείξεις προκειμένου να διαπιστωθεί ο χαρακτήρας των αγγείων με οργανικές προσμείξεις και η σχέση τους με το σύνολο. Τα δεδομένα που παρουσιάζονται εδώ προέκυψαν από τη μακροσκοπική μελέτη της κεραμικής στο πλαίσιο του προγράμματος ΘΑΛΗΣ-Exploring. Προκειμένου για τον προσδιορισμό των προσμείξεων, έχοντας υπόψη τις διαθέσιμες μεθόδους, τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματά τους όπως παρουσιάστηκαν στο Κεφάλαιο 4, επιλέχθηκαν δύο μέθοδοι, η εξέταση πετρογραφικών τομών και η εξαγωγή μικροποσότητας υλικού το οποίο εξετάστηκε στο Ηλεκτρονικό Μικροσκόπιο Σάρωσης. Το βασικό κατάλοιπο που εξετάζεται με αυτές τις μεθόδους είναι οι φυτόλιθοι, οι ιδιότητες και η μορφολογία των οποίων σχολιάζεται αναλυτικά σε αυτό το σημείο.Στη συνέχεια παρουσιάζεται εν συντομία η τεχνική της παρασκευής πετρογραφικών τομών και ακολουθεί η περιγραφή της μεθοδολογίας, η παρουσίαση των παραμέτρων της καταγραφής και της τεκμηρίωσης των φυτόλιθων στις λεπτές τομές.Ακολουθεί η παρουσίαση της λειτουργίας του Ηλεκτρονικού Μικροσκοπίου Σάρωσης και στη συνέχεια περιγράφεται η εφαρμογή της τεχνικής στο πλαίσιο της συγκεκριμένης μεθοδολογίας, ο τρόπος εξαγωγής των δειγμάτων, οι παράμετροι καταγραφής και η τεκμηρίωση των φυτόλιθων στα δείγματα του ΗΜΣ.Το κεφάλαιο καταλήγει με μια σύντομη μνεία σε τρία διακριτά ζητήματα: τη διάκριση μεταξύ τυχαίων και σκόπιμων καταλοίπων, μια πρώτη σύγκριση μεταξύ των μεθόδων μικροσκοπίας (η οποία συνεχίζεται μετά την παρουσίαση των αποτελεσμάτων) και, τέλος, κάποια ζητήματα αναφορικά με την ποσοτικοποίηση.Το Κεφάλαιο 6 διακρίνεται σε δύο μέρη. Στο πρώτο μέρος η συζήτηση αφορά το περιβάλλον των νεολιθικών θέσεων με βάση τις μελέτες ανασύνθεσης του παλαιοπεριβάλλοντος (παλυνολογία, παλαιοανθρακολογία, αρχαιοβοτανική και γεωαρχαιολογία). Στο δεύτερο μέρος περιγράφονται οι πρακτικές διαχείρισης φυτών και ζώων, όπως τις γνωρίζουμε από αρχαιολογικές και εθνογραφικές μελέτες, ως πιθανές πηγές προέλευσης των οργανικών προσμείξεων στη κεραμική (τα στάδια της επεξεργασίας της σοδειάς, κοπριά, συλλογή άγριων φυτών κ.ά.), και ποια είναι η πιθανή βοτανική σύνθεση των προσμείξεων ανάλογα με τη δραστηριότητα από την οποία, ενδεχομένως, προέρχονται.Το Κεφάλαιο 7 ξεκινά με μια σύντομη εισαγωγή στις θέσεις που εξετάζονται συνολικά: χρονολογικό πλαίσιο, χαρακτήρας ανασκαφικής διερεύνησης, περιβάλλον εγκατάστασης και οργάνωση του χώρου. Ο στόχος αυτής της εισαγωγής είναι να δοθεί μια συνολική και συγκριτική εικόνα για τις θέσεις, ενώ όλα τα παραπάνω σχολιάζονται στη συνέχεια αναλυτικά κατά θέση.Ακολουθεί η περιγραφή των θέσεων και των δεδομένων της ανάλυσης και για τις έξι θέσεις, με την εξής δομή: περιγραφή της θέσης (οργάνωση του χώρου, χρονολόγηση, φάσεις εάν υπάρχουν), περιγραφή του κεραμικού συνόλου, περιγραφή της κεραμικής με οργανικές προσμείξεις, δεδομένα από την εξέταση των πετρογραφικών τομών, δεδομένα από την εξέταση υλικού στο ΗΜΣ, σύνθεση και συζήτηση.Στο Κεφάλαιο 8 γίνεται η συζήτηση και παρουσιάζονται τα συμπεράσματα της μελέτης. Αρχικά γίνεται αποτίμηση της μεθοδολογίας αναφορικά με τον προσδιορισμό των προσμείξεων (μέθοδοι μικροσκοπίας) και θίγονται ζητήματα ερμηνείας και ποσοτικοποίησης των φυτόλιθων. Έπειτα παρουσιάζονται οι πιθανές πρακτικές πρόσμειξης οργανικών που αναγνωρίστηκαν μέσα από τα κατάλοιπα. Στη συνέχεια γίνεται σύνθεση και συζήτηση των δεδομένων (μακροσκοπική ανάλυση κεραμικής και προσδιορισμός των προσμείξεων) κατά χρονολογική φάση. Το τελευταίο μέρος της συζήτησης είναι αφιερωμένο στην κοινωνική διάσταση της κεραμικής με οργανικές προσμείξεις, όπου σχολιάζονται ζητήματα όπως οι κοινότητες πρακτικής και το πλαίσιο της κατασκευής κεραμικής, η χρονικότητα της παραγωγής, η κυκλοφορία των αγγείων, η συνέχεια στην πρακτική και η αλλαγή πλαισίου κατά τη διάρκεια της περιόδου που εξετάζουμε.