ҚАЗАҚ ӘЛЕУМЕТТІК ОЙЫНДАҒЫ ЖАТСЫНУ ФЕНОМЕНІ
Authors: Акбаева Л.Н. 
Published: September 2023

В статье рассматривается феномен отчуждения в казахской социальной мысли. Суть понятия «отчуждение» заключается в господствующем характере вещных общественных отношений, расширивших сферу эксплуатации человека человеком, в результате чего индивиды низводились до положения вещей и становились зависимыми от них. Авторы статьи рассматривают два вида отчуждения: политическое и моральное.Политическое отчуждение, представлено как произвол представителей власти по отношению к трудящимся, вследствие чего правящая верхушка, наделенная неограниченной властью, безжалостно эксплуатировала и обкрадывала своих подданных. Огромный социальный разрыв между феодальной верхушкой и народом, раскрытый в творчестве акынов-жырау эпохи «Зар-заман» –Дулата Бабатайулы,Шортанбая Канайулы и в мировоззрении С.Торайгырова, привел к осознанию иллюзии свободы простых людей, вынужденных неустанно трудиться для баев.Казахские мыслители С.Торайгырова, Ш.Кудайбердиев, М.Жумабаев и Ж.Аймауытов основные мотивы морального отчуждения видели в безнравственных феодальных обычаях и традициях казахской степи: калыме, амангерстве, сватовстве с колыбели, многожёнстве. Поэтому вопрос обретения казахской женщиной свободы воли и выбора в феодальном обществе рассматривался казахскими мыслителями как дело возрождения всей нации.

Мақалада қазақтың қоғамдық ойындағы жатсыну феномені қарастырылған. «Жатсыну» түсінігінің мәні заттық қоғамдық қатынастардың үстемдігі нәтижесінде адамның адамды қанау аясы кеңейтіліп, нәтижесінде жеке адамдардың зат деңгейіне түсіп, оларға тәуелді болатындығы. Мақала авторлары жатсынудың екі түрін қарастырады: саяси және моральдық. Саяси жатсыну биліктің еңбекші халыққа деген озбырлығы ретінде көрсетіліп, соның нәтижесінде шексіз билікке ие билеуші элитаның өз қол астындағыларды аяусыз қанап, тонауы. «Зар-заман» дәуіріндегі ақын-жыраулар –Дулат Бабатайұлы, Шортанбай Қанайұлы шығармаларында және С.Торайғыровтың дүниетанымында көрсетілген феодалдық элита мен халық арасындағы орасан зор әлеуметтік алшақтық азаттықтың елес екенін айтып, кедейлердің үнемі байларға қызмет етуге мәжбүр екендігін көрсетті. Қазақ ойшылдары С.Торайғыров, Ш.Құдайбердиев, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытовтар моральдық жатсынудың негізгі себептері ретінде қазақ даласының азғын феодалдық әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлерінен: қалың мал, амангерлік, бесіктен ұзату, көп әйел алудан көрді. Сондықтан феодалдық қоғамда қазақ әйелінің бостандық пен өз еркімен таңдау еркіндігіне ие болу мәселесін қазақ ойшылдары бүкіл ұлтты жаңғырту мәселесі ретінде қарастырды.

The article deals with the phenomenon of alienation in the Kazakh social thought. The essence of the concept of «alienation» lies in the dominant nature of real social relations, which expanded the sphere of exploitation of man by man, as a result of which individuals were reduced to the state of affairs and became dependent on them. The authors of the article consider two typesof alienation: political and moral.Political alienation is presented as the arbitrariness of the authorities in relation to the workers, as a result of which the ruling elite, endowed with unlimited power, ruthlessly exploited and robbed their subjects. The huge social gap between the feudal elite and the people, revealed in the works of akyns-zhyrau of the Zar-Zaman era –Dulat Babataiuly, Shortanbay Kanaiuly and in the worldview of S. Toraigyrov, led to the realization of the illusion of freedom of ordinary people who are forced to tirelessly serve for the bais.Kazakh thinkers S. Toraigyrov, Sh. Kudaiberdiev, M. Zhumabaev and Zh. Aimauytov saw the main motives for moral alienation in the immoral feudal customs and traditions of the Kazakh steppe: kalym,amangerism, matchmaking from the cradle, polygamy. Therefore, the issue of gaining free will and choice by a Kazakh woman in a feudal society was considered by Kazakh thinkers as a matter of reviving the entire nation.