Το ιστορικό οδικό δίκτυο του 18ου και 19ου αιώνα στην Ήπειρο
Authors: Μπαλοδήμου Μαρία 
Published: April 2022

Αντικείμενο της διατριβής είναι η ανάδειξη του οδικού δικτύου και των έργων υποστήριξής του στην περιοχή της Ηπείρου, με περισσότερη εξειδίκευση στην περιοχή του Ζαγορίου, κατά τους 18ο και 19ο αιώνες που ήταν η περίοδος της μεγαλύτερης τους ακμής.Για την σωστή θεμελίωση της διατριβής γίνεται αρχικά μία έρευνα σχετική με τις μετακινήσεις, από την αρχαιότητα μέχρι την εποχή που ενδιαφέρει, στην Ήπειρο, στα Βαλκάνια και στον ευρύτερα γνωστό τότε κόσμο. Η διατριβή αποτελείται από δύο μέρη και οκτώ κεφάλαια. Το πρώτο κεφάλαιο είναι η εισαγωγή. Το Μέρος Α’ αποτελούμενο από τρία κεφάλαια [2,3,4] αφορά την Ήπειρο και τον ευρύτερο χώρο ενώ το Μέρος Β’, επικεντρώνεται στο Ζαγόρι και αποτελείται από τέσσερα κεφάλαια [5,6,7,8].Η έρευνα έχει βασισθεί σε κείμενα και χάρτες, από πρωτογενείς πηγές, Ελλήνων και ξένων συγγραφέων και χαρτογράφων, όπως έχει αναφερθεί και στον πρόλογο. Εκτός των πρωτογενών πηγών, χρησιμοποιήθηκε βιβλιογραφία από Έλληνες και ξένους σύγχρονους συγγραφείς καθώς και ψηφιακά χαρτογραφικά υπόβαθρα, πάνω στα οποία έγινε η κατάλληλη επεξεργασία για κάθε περίπτωση.Η εισαγωγή περιέχει το Κεφάλαιο 1 με τίτλο «Ο τόπος και η ιστορία», στο οποίο δίνονται τα γενικά γεωγραφικά και ιστορικά χαρακτηριστικά της Ηπείρου και του Ζαγορίου, ώστε να υπάρχει μια γενική εικόνα της περιοχής που μελετάται. Το Μέρος Α’ ξεκινά με το Κεφάλαιο 2 με τίτλο «Ιστορική εξέλιξη δρόμων και κίνησης στην Ήπειρο και την ευρύτερη περιοχή». Γίνεται αναφορά στην ιστορική εξέλιξη των οδικών δικτύων, και των σημαντικών οδών της ευρύτερης περιοχής κατά την διάρκεια χαρακτηριστικών και σημαντικών ιστορικών περιόδων. [Αρχαίους χρόνους, Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, Βυζάντιο και Οθωμανική Αυτοκρατορία] Περιέχονται ιστορικοί χάρτες και παρουσιάζονται οι επιρροές από κάθε ιστορική χρονική περίοδο στην διατήρηση ή διαμόρφωση του οδικού δικτύου. Στο Κεφάλαιο 3 με τίτλο «Το οδικό δίκτυο της Ηπείρου [18ος-19ος αι.]» γίνεται αναφορά στην εξέλιξη του εμπορίου και στα σημαντικά αστικά εμπορικά κέντρα κατά τους αιώνες της ακμής της Ηπείρου. Παρουσιάζονται οι τρόποι μετακίνησης ταξιδιωτών και μεταφοράς των εμπορευμάτων, ενώ περιγράφεται το οδικό δίκτυο της Ηπείρου μέσα από κείμενα ταξιδιωτών της εποχής. Γίνεται επίσης αναφορά στα μεγάλης σημασίας τεχνικά έργα και ιδίως αυτά της οδοποιίας, που πραγματοποιηθήκαν επί ηγεμονίας Αλή-Πασά [1788-1822].Στο Κεφάλαιο 4 με τίτλο «Μορφές και λειτουργικά χαρακτηριστικά του οδικού δικτύου», περιγράφονται τα είδη και οι μορφές των δρόμων, καθώς και τα τεχνικά έργα υποστήριξής τους. Γίνεται αναφορά στους τρόπους περάσματος των υδάτινων εμποδίων [πόροι, περαταριές, γέφυρες] και στις λίγες πλωτές οδούς. Παρουσιάζονται οι μορφολογικές και κατασκευαστικές ιδιαιτερότητες των πέτρινων γεφυριών και γίνεται προσπάθεια να εντοπισθούν και αποτυπωθούν οι συνθήκες διαβίωσης στα χάνια, εκ των οποίων τα περισσότερα, ή μάλλον σχεδόν όλα δεν υφίστανται πια. Οι περιγραφές των περιηγητών και των συγγραφέων ταξιδιωτών ήταν σχεδόν η μοναδική πηγή για τις λεπτομερείς πληροφορίες σχετικά με τις θέσεις και την διαβίωση στα χάνια.Με το Κεφάλαιο 4, ολοκληρώνεται το Μέρος Α’, που αφορά γενικά την Ήπειρο και ξεκινά το Μέρος Β’ που επικεντρώνεται στον γεωγραφικό χώρο του Ζαγορίου. Το Κεφάλαιο 5, που είναι το πρώτο του Μέρους Β’, έχει τίτλο «Το οικιστικό δίκτυο στο Ζαγόρι και η ιστορική του εξέλιξη». Δίνονται πληροφορίες σχετικά με τις αναφορές των Ζαγοροχωρίων στις πρώτες γραπτές πηγές του 14ου αιώνα και στη συνέχεια παρουσιάζεται η ιστορική τους εξέλιξη από τον 15ο μέχρι και τον 19ο αιώνα, με την βοήθεια των πολύτιμων κειμένων των Ελλήνων λογίων του 19ου αιώνα αλλά και σύγχρονων ιστορικών. Γίνεται προσπάθεια καταγραφής των μεταβολών του αριθμού των χωριών μέσα στους αιώνες και πόσο συνέβαλε σε αυτές η Οθωμανική κατάκτηση. Παρουσιάζεται ο γεωγραφικός τους διαχωρισμός σε Ανατολικό, Κεντρικό και Δυτικό Ζαγόρι, ο οποίος υφίσταται μέχρι σήμερα, έχοντας τις ρίζες του βαθιά στο παρελθόν του τόπου. Στο Κεφάλαιο 6 με τίτλο «Προσβάσεις στο Ζαγόρι [18ος-19ος αι.]», παρουσιάζονται οι συγκεκριμένες προσβάσεις -ή αλλιώς δίοδοι επικοινωνίας- των τριών περιοχών του Ζαγορίου με το οδικό δίκτυο εκτός της «κλειστής» γεωγραφικής του περιοχής, μέσω των οποίων γινόταν και η αναγκαία επικοινωνία με τα αστικά (εμπορικά) κέντρα της Ηπείρου της εποχής. Καθώς ο τόπος περιστοιχίζεται από βουνά και ποτάμια είναι συγκεκριμένα τα σημεία «εισόδου». Συνήθως χαρακτηρίζονται από κάποιο ιδιαίτερο δρόμο ή γεφύρι, για τα οποία υπάρχουν αναφορές και περιγραφές καθώς ήταν και αναγκαία η διατήρηση τους σε καλή κατάσταση, ώστε να διεξάγεται ομαλά η συγκοινωνία και η επικοινωνία με τα εμπορικά αστικά κέντρα. Στο Κεφάλαιο 7 με τίτλο «Το οδικό δίκτυο στο Ζαγόρι [18ος-19ος αι.]», περιγράφεται το δίκτυο των δρόμων που διέσχιζαν το Ζαγόρι και αποτελούσαν τμήματα δρόμων του ευρύτερου οδικού δικτύου της Ηπείρου, Θεσσαλίας και Μακεδονίας, καθώς και το εσωτερικό οδικό δίκτυο που συνέδεε μεταξύ τους τα χωριά. Σχεδόν όλοι αυτοί οι δρόμοι είχαν ως τελικό προορισμό τα Ιωάννινα. Γίνεται αναφορά στις θέσεις, χρήσεις και μορφές των πέτρινων γεφυριών και καταγράφονται πληροφορίες σχετικά με τα τεχνικά έργα για την δημιουργία ή και για την συντήρηση του οδικού δικτύου κατά την περίοδο ακμής του τόπου κατά τους προηγούμενους αιώνες.Στο Κεφάλαιο 8, με τίτλο «Μεταλλαγές του οδικού δικτύου» παρουσιάζονται οι επεμβάσεις που πραγματοποιήθηκαν στο οδικό δίκτυο του Ζαγορίου τον 20ο αιώνα, οι οποίες άλλαξαν την μορφή που είχε όλους τους προηγούμενους αιώνες. Παρουσιάζονται επιλεκτικά ταυτίσεις του παλιού με το νέο οδικό δίκτυο, που σε πολλές περιπτώσεις ακολουθούν διαφορετικές χαράξεις. Αυτό είχε ως συνέπεια την κατάργηση πολλών παλιών δρόμων και το πέρασμα στην αχρησία αρκετών γεφυριών, πολλά από τα οποία κατέρρευσαν και χάθηκαν για πάντα. Τέλος παρουσιάζονται τα συμπεράσματα της έρευνας, ενώ εκφράζονται απόψεις και γίνονται προτάσεις για την συντήρηση και προστασία του μαγευτικού δομημένου και αδόμητου περιβάλλοντος του Ζαγορίου.