Η περίληψη στο πλαίσιο του σχολικού γραμματισμού
Authors: Κουνούπης Κυριάκος 
Published: September 2021

Αντικείμενο της παρούσας έρευνας είναι η μελέτη των πρακτικών διδασκαλίας της περίληψης σε τάξεις Δημοτικών Σχολείων και η καταγραφή των προβλημάτων που οι εκπαιδευτικοί αντιμετωπίζουν στην προσπάθεια μετάβασης από παραδοσιακές διδακτικές λογικές –σύμφωνα με τις οποίες η περίληψη παράγεται αποπλαισιωμένα και χωρίς σαφή επικοινωνιακό στόχο– σε πρακτικές που απαιτούν την κατανόηση και επεξεργασία της δομής και του νοήματος ολόκληρου του κειμένου αλλά και τη μελέτη πολλών κειμένων και τη σύνθεση πληροφοριών από πολλά κείμενα-πηγές. Λαμβάνοντας υπόψη τις θεωρητικές προτάσεις (ψυχογλωσσολογικές και κειμενοκεντρικές) που έχουν διατυπωθεί στη βιβλιογραφία σχετικά με τη διδασκαλία της περίληψης, καθώς επίσης και τη θεωρία των κειμενικών ειδών της σχολής της Αυστραλίας, η παρούσα μελέτη διερευνά και αναλύει με κριτικό τρόπο τις διδακτικές πρακτικές που χρησιμοποιήθησαν σε δύο τάξεις, Δ΄ και Στ΄ Δημοτικού, μέσω των οποίων πραγματώνεται η πρόσβαση των μαθητών/τριών σε απαιτητικές στρατηγικές όπως είναι αυτές της σύνοψης και της σύνθεσης πληροφοριών από κείμενα-πηγές. Τα ερευνητικά ερωτήματα είναι τα εξής: Ως προς τις εκπαιδευτικούς: –Τι είδους προβλήματα αντιμετωπίζουν οι εκπαιδευτικοί των δύο τάξεων (Δ΄-ΣΤ΄) όταν καλούνται να διαχειριστούν τη μετάβαση, από την επεξεργασία ενός –και συνήθως αποσπασματικού και αποπλαισιωμένου– κειμένου στην επεξεργασία πολλών αυθεντικών κειμένων, με στόχο την παραγωγή νέου τύπου, επικοινωνιακά προσανατολισμένων, περιληπτικών κειμένων; –Με ποιον τρόπο οικειοποιούνται τις νέες στρατηγικές και πρακτικές που η κειμενοκεντρική οπτική του γραμματισμού απαιτεί; Ως προς τους μαθητές/τριες: –Ποιες στρατηγικές χρησιμοποιούν οι μαθητές/τριες για την παραγωγή συνοπτικού λόγου και για την παραγωγή κειμένων που απορρέουν από τη σύνθεση πληροφοριών από πολλά κείμενα-πηγές; Το υλικό που συγκεντρώθηκε και αναλύθηκε αποτελείται από τα διδακτικά συμβάντα που οικοδομήθηκαν στο πλαίσιο τριών διδακτικών κύκλων που αξιοποιούν και εμπλουτίζουν ενότητες από τα γλωσσικά εγχειρίδια του Δημοτικού και από τις γραπτές περιλήψεις των παιδιών. Χρησιμοποιώντας την έννοια του κειμενικού γεγονότος για την ανάγνωση της διδακτικής πραγματικότητας της κάθε τάξης, μελετήθηκε λεπτομερώς η θεματική δομή του κάθε κειμενικού γεγονότος με στόχο να αναδειχθεί ο τρόπος με τον οποίο οι εκπαιδευτικοί διαπραγματεύονται με τα παιδιά τις νέες προκλήσεις που έθετε σε αυτές η επεξεργασία ολόκληρων αυθεντικών κειμένων. Η ανάλυση των γραπτών κειμένων στηρίζεται στον εντοπισμό των στρατηγικών –αναπαραγωγής ή μετασχηματισμού– που οι μαθητές/τριες αξιοποίησαν κατά την παραγωγή των κειμένων τους και το είδος του διαλόγου που είχαν με τις πληροφορίες των αρχικών αυθεντικών κειμένων. Η μετα-ανάλυση αναδεικνύει τους παράγοντες του μαθησιακού πλαισίου που διαμορφώθηκε σε κάθε τάξη και προσδιορίζει πώς αυτοί λειτουργούν και καθορίζουν την επιλογή συγκεκριμένων στρατηγικών εκ μέρους των μαθητών/τριών. Τα αποτελέσματα της έρευνας καταδεικνύουν ενδιαφέροντα στοιχεία για τον τρόπο με τον οποίο οι εκπαιδευτικοί προσπαθούν να οικειοποιηθούν στάσεις για τα κείμενα και να βοηθήσουν τα παιδιά να αποκτήσουν νέες στρατηγικές ανάγνωσης και επεξεργασίας κειμένων. Εντοπίστηκαν τροχιές σταδιακής οικειοποίησης των δεδομένων, της κειμενοκεντρικά προσανατολισμένης προσέγγισης, για την παραγωγή κειμένων που απαιτούν συμπύκνωση πληροφοριών από ένα ή περισσότερα αρχικά κείμενα. Οι τροχιές αυτές αφορούσαν στον τρόπο με τον οποίο οι δύο υπό μελέτη εκπαιδευτικοί χειρίζονταν την προϋπάρχουσα γνώση των παιδιών, τη νοηματική προσέγγιση των αρχικών κειμένων ως όλον, την ανάδειξη της διακειμενικότητας των κειμενικών πηγών, την ταξινόμηση των πληροφοριών τους κ.λπ. Ως προς το γραπτό υλικό, διαπιστώθηκε ότι τα παιδιά παρήγαγαν με πιο αποτελεσματικό τρόπο κειμενικά είδη που απαιτούν σύνοψη πληροφοριών από αφηγηματικά κείμενα και με λιγότερο αποτελεσματικό κειμενικά είδη που εμπεριέχουν σύμπτυξη πληροφοριών από μη αφηγηματικά κειμενικά είδη. Συμπερασματικά, υπογραμμίζονται οι προκλήσεις και τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι εκπαιδευτικοί στο να απομακρυνθούν από παγιωμένες πρακτικές και να οικειοποιηθούν νέες στάσεις για το κείμενο –που δίνουν έμφαση στο κείμενο ως μια ολότητα που δομείται μέσα από ποικίλα δομικά σχήματα και ως μονάδα επικοινωνίας–, και να τις ενσωματώσουν στη διδασκαλία τους. Προτείνεται η ανάγκη να εισαχθούν στο ελληνικό εκπαιδευτικό πλαίσιο πληρέστερα οι αρχές της κειμενοκεντρικής προσέγγισης. Σε μια εποχή κατά την οποία η επικοινωνία στηρίζεται σε νέες μορφές κειμένων, είναι επιτακτική ανάγκη το σχολείο να προσαρμοστεί στα νέα δεδομένα και να εισαγάγει στα παιδιά βασικές νέες στρατηγικές, απαραίτητες για την πλοήγηση στον σύγχρονο κόσμο, όπως είναι η ικανότητα σύνθεσης και σύμπτυξης πληροφοριών.