TİMUR DÖNEMİ HEDİYE VE HEDİYELEŞME
Authors: ŞAHBAZ Mehibe , TAŞKIRAN Hasan 
Published: June 2020

Tüm kültürlerin var oluşlarında ve devamında çok önemli bir
yeri olan “hediye” kavramı, devletlerarası ilişkilerde diplomasinin temel
taşlarından biri olmuştur. Devletler arasında elçilerin herhangi bir sebepten
dolayı gidip-gelişlerinde meseleyi oluşturan mevzunun çok önemli bir payı ola
gelmiştir. Ayrıca Hediyeleşme her toplumda sosyal ilişkilerin kurucusu,
yenileyicisi, güçlendiricisi ve pekiştiricisidir. Sosyal ilişkiler kapsamında
etkileşimli bir bağ ve kültürel değerlerin karşılıklı olarak yapıldığı bir
buluşma köprüsü olurken, bazende siyasi mesajlar vererek savaşlara sebep
olmuştur. Hediyeler bir nevi devletlerin birbirlerine bağlılığını bildirmede
bir araç olmuştur. XIV. yüzyılın ikinci yarısında Semerkand’da ortaya çıkan
Timurlular Türk-Moğol geleneklerine bağlı olup kısa sürede bölgede hâkimiyetlerini
sağlayarak Türk tarihinin büyük devletleri arasına girmişlerdir. Timurlular
yabancı devletlerle olan ilişkilerinde birçok hediyeler almışlar ve hediyeler
vermişlerdir. Yabancı devletlerler kimi zaman Timurlulardan savaşlarda aman
dilemek kimi zamanda Timurlulardan yararlanmak için göz boyamak amaçlı
hediyeler göndermişlerdir. Timurluların tarihinde siyasî, ictimâî, iktisadî ve
gündelik hayatta yer edinmiş hediyeleşme geleneğinin birçok örneğine
rastlamaktayız. Timurlu Devleti başta Osmanlı, Çin, Mısır, Ermeniler, İspanya,
İran, Akkoyunlular gibi birçok devletlerle siyasî, iktisadî, askerî ilişkiler
içerisinde olmuştur. Çalışmamızda Timurluların bahsini ettiğimiz devletlerin
hükümdarları veya beyleri ile sultanları arasında teâti olunan hediyeler, bu
hediyelerin anlamları, hangi vesile ile geldikleri veya gönderildikleri
belirtilmeye çalışacağız. Ayrıca Timurlular’da başta hanedan üyelerinin, devlet
ricâlinin, seçkin ve sıradan kimselerin kendi aralarında hediyeleştikleri ve bu
hediyeleşmeninde çeşitli nedenlere dayandığı görülmektedir. Timurlularda
akrabalık, dostluk, tâbi ve metbûlar arasında sevgi, hürmet, zafer kutlama,
barış, bayram, düğün, doğum, sünnet, zifaf, taziye, yardım ve hâkimiyeti
tanıtma gibi amaçlarla hediyeleştikleri görülmektedir. Bu hediyeler başta
hil’at olmak üzere altın, çeşitli mücevherler (firuze), para, gulâm, cariye, kâğıt,
kürk, at, deve, merkep ve giyim kuşam olarak kullanılan her türlü eşyanın
hediye olarak verildiği ve alındığı görülmektedir. Timurlu Devletinde hediyenin
kıymeti çok önemliydi. Bu sebepten dolayıdırki yabancı ülkeler elçiler
vasıtasıyla Timurlu hükümdarlara mücevher olarak firuze göndermeye dikkat
etmişlerdir.

Timurlu hükümdarlarının gücüne göre hürmet ediliyor ve
hürmete göre de hediyenin değeri artıyordu. Yine Timurlulara birçok ülkeden
çeşitli amaçlar doğrultusunda takdim edilen hediyelerin kabulünde Timurlularca
belirlenmiş belirli kurallar vardı. Bu kurallara oldukça önem veren Timurlular
bu kurala aykırı bir davranışta bulunulduğunda hakaret olarak nitelendirirdi.
Aynı şekilde çeşitli ülkelerden elçiler vasıtasıyla gönderilen hediyelere
karşılık, Timurlularda bu ülkelerin elçilerine toy ve eğlenceler düzenleyerek
hediyeler vermekteydiler. Elbetteki yabancı ülkelerden Timurlu ülkesine gelen
bu elçilere verilen eğlencelerin süresi, büyüklüğü, ikramların çeşitliliği ve
hediyelerin değeride ülkelerin gücü ve kudretine göre değişmekteydi.
Timurlularda hediyenin çokluğu ve azlığı da önemliydi. Timurlulardaki
hadiyeleşme geleneğinden bu devletin maddi ve manevi güçleri hakkında da bilgi
edinmekteyiz.