AZƏRBAYCAN SƏSSIZ KINOSUNDA EKRANLAŞDIRILMIŞ ILK DRAMATIK ƏSƏRLƏR
Authors: Şəfəq Səmədova Şəfəq Səmədova 
Published: July 2022

Kinoda üç növ səs var: nitq (səslənən sözlər); küy və musiqi. Kinoda səs istifadə edilmədən öncə səssiz kino böyük uğur qazanmışdı. Səssiz filmlər çəkməyə vərdiş edən rejissorlar kinoya səs gəldikdən sonra nitqdən, sözdən istifadə etməkdən çəkinirdilər. Onlar düşünürdülər ki, səs kinoya gəldikdən sonra kino lent üzərinə yazılmış teatra çevriləcək. Onlar həm də inanırdılar ki, səssiz təsvirlər, jest və mimikalar hər hansı bir fikri çatdırmaqda daha güclü təsirə malikdir. Bu səbəbdən kinoda səsin olması, burada fikirlərin nitq halında izah edilməsi kinonun əsas özəlliyinin itməsinə səbəb ola bilərdi. Amma bütün bunlar üçün narahat olan rejissorlar nəzərə almıdılar ki, insanın fikirlərini izah etməkdə yardımcı olan mürəkkəb fikirləri səssiz şəkildə vermək mümkün deyil. Azərbaycan kinosuna nəzər salsaq, görərik ki, Üzeyir Hacıbəylinin “Arşın mal alan” operettası əsasında eyniadlı səssiz film çəkilib. Filmdə musiqi, ariya ifaçıları sussa da, film orijinal əsərin fabulasını təqdim edə bildi. Səssiz filmin dramaturji sturukturu tez sonladığı üçün ssenaridə təsvir vahid süjet xətti üzərindən davam edirdi. Bu zaman mətn də kadrarxası olaraq təqdim edilməli idi. Konkret dramaturji sturukturları olan ədəbi əsərlə ekranlaşdırılanda birbaşa ədəbi əsərin özü ssenarini əvəzləyir. Ədəbi əsərlərin mətnindən həm vizual süjet xətti yaratmaq, həm də kadrarxası yazılardan istifadə edilirdi. Azərbaycan kinematoqrafiyasında səssiz filmlərin sonuncusu “İsmət” filmidir. Rejissor M.Mikayılov əsəri 1930-cu illərdə ekranlaşdırıb. Film həmin illərdə Azərbaycan qadınının həyat yolunu yüksək ruhda, həyəcanla, həm də fərəh hissi ilə danışırdı. Ona görə bu film təkcə sənət əsəri kimi yox, həm də bir həyati fakt kimi yüksək önəm daşıyır. Azərbaycan kinosunda elmi-kütləvi, bədii və digər növ və janrlarda olan filmlərin səssiz şəkildə ekranlaşdırılması 1936-cı ilədək reallaşırdı. Kinoda aktyorların susması, səssiz mühit və normal ünsiyyətin qarşısına çəkilən sədd, jestləri, mimikanın inkişafına, hadisənin obrazlı şəkildə ifadə olunmasına geniş imkan yaratdı. Azərbaycan kinematoqrafiyasının səssiz dövrünün kinolarından biri də C.Cabbarlının “Sevil” pyesi əsasında çəkilən filmdir. Ssenaridə cəmiyyəti təmsil edən, onun qanuna uyğunluqlarının daşıyıcısı olan və bunu tələbə edən, hər kəsi müstəntiq kimi dindirən Gülüş obrazı ön plandadır. Elə bütün bunların təsviri zamanı kadrarxası mətndəki yazılardan geniş istifadə olunur. İlk dəfə səssiz halda, 1929-cu ildə lentə alınan filmdə bir o qədər də diqqət çəkməyən səhnələr pyesdəki kimi ilkin hissədə saxlanılıb. İyirmi üç bədii oyun və yüzdən çox sənədli, elmi kütləvi kino ssenarinin reallaşdığı kinodramaturgiyanın səssiz dövrü 1936-cı ildə başa çatdı. Kinodramaturgiyanın inkişafında əhəmiyyətli rolu olan səssizlik canlı ünsiyyətə əngəl olsa da, jest və mimianın hadisələrin mahiyyətinə birbaşa xidmətinə imkan yaratdı. İstisna hallarda, bir sıra kinoteatrlarda canlı musiqinin müşayiətindən istifadə olunsa da, daha çox sakit halda davam edən bu mərhələdə qaranlıq zalda əyləşən tamaşaçı filmdə baş verən hadisələr ilə tək başına qalırdı. Bu qarşıdurma barədə fikirlərini ifadə edən M.Baxtin deyirdi ki, “Sakitlikdə demək olar heçnə səslənmir, sükunətdə isə danışan yoxdur. Ancaq insanlar arasında da sükut mümkündür. Amma burda sükut və sakitlik mühüm şərtdir”. İ.Musabəyovun “Neft və milyonlar səltənətində” povesti, Üzeyir Hacıbəylinin “Arşın mal alan” operettası, Mirzə Fətəli Axundovun “Sərgüzəşti mərdi-xəsis” (“Hacı Qara”) komediyası, Cəfər Cabbarlının “Sevil” və “Almaz” pyesləri ekranlaşdırılaraq kinodramaturgiyamızın səssiz dövrünü yaratdı. Elə bu kinodramaturgiya da incəsənətin plastik imkanlarında məharətlə istifadə edərək həyat hadisələrinin toplusunu obrazlı şəkildə ifadə edə bildi. Bir-biri ilə əlaqəsi olmayan süjet xəttinin fabula hesabına mövcud olması isə səssiz kino dönəminin özünəməxsus qaydalarla formalaşmasına şərait yaratdı. Açar sözlər: Kinoda üç növ səs, səssiz kino.