Εθνικές εκδηλώσεις στο χώρο της Βαλκανικής
Authors: Κονταξή Λαμπρινή 
Published: August 2021

Στόχος της διατριβής είναι η συμβολή στη μελέτη και την ανάδειξη του λεγόμενου βαλκανικού πολιτισμού. Εφαρμόσθηκε η οριζόντια συγκριτική μέθοδος, αφού η έρευνα αφορά στο χώρο της Βαλκανικής, όπου υπήρξε ιστορική επαφή των πολιτισμών. Η προσέγγιση του θέματος είναι διεπιστημονική όπως το απαιτεί η συγκριτική μεθοδολογία, ξεκινώντας από τη Φιλολογία, τη Θεολογία, την Κοινωνιολογία των ηλικιών, τη Λαογραφία, την Ιστορία.Ειδικότερα, η ερευνητική προσπάθεια επικεντρώθηκε σε τρία επίπεδα ή στάδια: α) στη συγκέντρωση του υλικού, μέσα από αρχειακές πηγές και σχετική βιβλιογραφία, β) στη σύγκριση του υλικού, στην περίπτωση της συγκριτικής εξέτασης, στις ορθόδοξες, κυρίως χώρες της Βαλκανικής και γ) στην εξαγωγή των αποτελεσμάτων/συμπερασμάτων της μελέτης, με τα οποία δίνονται απαντήσεις στα ερωτήματα – υποθέσεις που τέθηκαν.Στη μακρόχρονη περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας, οι λαοί της Βαλκανικής Χερσονήσου ανέπτυξαν σχέσεις πνευματικές και οικονομικές και άσκησαν αλληλεπιδράσεις που σφράγισαν τον πολιτισμό τους. Παρά τις πολλές διαφορές τους, που οφείλονταν στη διαφορετική καταγωγή, την ξεχωριστή φυσιογνωμία και την ιδιαίτερη πνευματική έκφραση κάθε λαού, υπάρχει μια κοινότητα βαλκανική, η οποία έχει κοινά σημεία στον τρόπο ζωής, στη νοοτροπία και σε διάφορες μορφές υλικού και πνευματικού πολιτισμού.Το διαβαλκανικό πνεύμα που καλλιεργήθηκε στα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας και ενισχύθηκε από την κοινή αντίσταση στον κατακτητή θεμελιώθηκε πάνω σε ένα κοινό πνευματικό υπόβαθρο: στη Βυζαντινή παράδοση, τη χριστιανική πίστη και τον ελληνικό πολιτισμό.Στον χώρο της Βαλκανικής Χερσονήσου, χώρο πολιτιστικά ενιαίο, όπως αναφέρθηκε, ανεξάρτητα από γλώσσες, κρατικές διοικήσεις και εθνοτικές διαρθρώσεις, υπάρχουν εθιμικές εκδηλώσεις, με όμοιες καταβολές, που φτάνουν μακριά στο χρόνο, αλλά και με όμοιες, περίπου τελεστικές λειτουργίες, όπως για παράδειγμα, «Η διαπόμπευση και ο θάνατος του Ιούδα», «η Περπερούνα», το «τοsαβία», κ.ά.Πολλές από τις εθιμικές εκδηλώσεις έχουν και τον χαρακτήρα του λαϊκού δρώμενου, που αποτελεί κατά την Κατερίνα Κακούρη ένα οργανωμένο ιερό θέαμα δραματοποιημένο, «δραματοποιημένη ιεροπραξία».Κατά τους αγερμούς του Χειμώνα, τα παιδιά γυρίζουν, με το «ματσούκι» στο χέρι, που, μερικές φορές, έχει και φαλλική σημασία, και χτυπούν με αυτό πόρτες, ανακατώνουν τη φωτιά και προφυλάσσονται από τα σκυλιά. Στους ανοιξιάτικους αγεμούς, περιφέρουν το ανθοστόλιστο καλάθι, ένα ομοίωμα χελιδονιού, τον Σταυρό, την «κούκλα» του Λαζάρου κ.ά.Μεταμφιέσεις γίνονται στο Δωδεκαήμερο και στο Καρναβάλι.Όλες, σχεδόν, οι εθιμικές εκδηλώσεις έχουν στενή εξάρτηση από τον φυσικό κύκλο της βλάστησης και έχουν, σχεδόν πάντα, μαγική ευετηριακή σκοπιμότητα.Τα Αναστενάρια είναι παλαιότερη εθιμική εκδήλωση, που συνδυάζει τη λαϊκή λατρεία των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης με την προχριστιανική ηλιολατρική λατρευτική παράδοση, το φαινόμενο της έκστασης και την τελετουργική ακαΐα.Στην παλαιότερη μαρτυρημένη μορφή της, η πυροβασία αυτή τελούνταν από Έλληνες και Βούλγαρους, στην περιοχή του χωριού Κωστή της Ανατολικής Ρωμυλίας, κοντά στα σημερινά σύνορα Βουλγαρίας και Τουρκίας, αλλά και στη Μαύρη Θάλασσα. Ενώ, όμως, στη Βουλγαρία, το εκστατικό αυτό δρώμενο εξαφανίσθηκε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο πόλεμο, στην Ελλάδα συνεχίζει να τελείται, μετά την αναβίωσή του, παρά την έμπρακτη αντίθεση της εκκλησίας.Θα πρέπει να σημειωθεί ότι ανάλογοι εκστατικοί χοροί, χωρίς, όμως, τελετουργική πυροβασία, συναντώνται και σε περιοχές της Βουλγαρίας, της Ρουμανίας και της ανατολικής Σερβίας.Η μορφολογία του εθίμου της Περπερούνας/Dodola εμφανίζει, στο χώρο της Βαλκανικής, αρκετά ομοιόμορφη εικόνα, χωρίς ιδιαίτερα μεγάλα περιθώρια για παραλλαγές, όπως και το τραγούδι, πράγμα που έχει σχέση με την αυστηρή λειτουργικότητα της τελετής, την πίστη ή την ελπίδα στη μαγική αποκλειστικότητα των δρωμένων της μίμησης της βροχής.Στον παραδοσιακό πολιτισμό των λαών της Βαλκανικής Χεσονήσου, οι γυναίκες έχουν αναλάβει ένα σημαντικό και ιδιαίτερο ρόλο, ιδίως ως προς την οικογένεια και ως προς τις μαγικές τελετές, που αποσκοπούν στην ενίσχυση της γονιμότητας.Η «ημέρα της μαμής» αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της τάσης, όχι μόνο στην πρωταρχική και μυστηριακή μορφή, αλλά και στην νεότερη εξέλιξή της, με τη μορφή της άγνωστης, παλαιότερα, γυναικοκρατίας.Το λαϊκό δρώμενο του Λαζάρου, θρησκευτικό τραγούδι και αγερμός, παρακολουθεί τα έθιμα του Σαββάτου του Λαζάρου, στον ευρύτερο χώρο της Βαλκανικής και της Ανατολικής Μεσογείου, στον ανατολικό ελληνισμό, τον ελλαδικό χώρο, στην Αλβανία, τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία και τις πρώην γιουγκοσλαβικές χώρες ορθόδοξης πίστης.Ο θρησκευτικός τύπος του τραγουδιού συναντάται μόνο σε ελληνόγλωσσες περιοχές της Βαλκανικής, ενώ, αντίθετα, στις κεντρικές και βόρειες ζώνες της χερσονήσου, το βιβλικό μέρος του τραγουδιού έχει χαθεί και έχει αντικατασταθεί από τραγούδια ανοιξιάτικα και ερωτικά.