Τα ιερά των χθονίων θεοτήτων στην Αρχαία Ελλάδα
Authors: Χατζόπουλος Χρήστος 
Published: August 2021

Η παρούσα μελέτη επιχειρεί ένα επαναπροσδιορισμό του όρου «χθόνιος».Στο πλαίσιο αυτό, η έρευνα επικεντρώθηκε στον καθορισμό των προϋποθέσεων που απαιτούνται προκειμένου να θεωρηθεί ένα ιερό ως χθόνιο, ενώ παράλληλα εντοπίσθηκαν τα κυριότερα εξ αυτών.Για να καταστεί τούτο εφικτό, έγινε εκτεταμένη αναφορά στις προσφερόμενες θυσίες. Βάσει αυτών, αναλύθηκε η τυπολογία των αντίστοιχων βωμών (χοές-βόθροι, ολοκαυτώσεις-εσχάρες). Κατόπιν, ταυτοποιήθηκαν τα κτίσματα τα οποία διέθεταν στο εσωτερικό τους τέτοιου είδους βωμούς («μέγαρα», «τελεστήρια», «άδυτα»). Ομοίως, «δημοφιλείς» επιλογές θεωρήθηκαν τόσο οι θεατρικές κατασκευές όσο και οι θόλοι. Σε μυστηριακές ωστόσο τελετουργίες όπου υφίσταντο διαφορετικές βαθμίδες μυήσεως, εκδηλώθηκε προτίμηση για διαφορετικά οικοδομήματα (αψιδοειδή). Κατά την ανάλυση του χθονίου λατρευτικού τυπικού και της ορολογίας που το περιβάλλει, εξετάσθηκαν το είδος των αιματηρών και αναίμακτων προσφορών, η ονοματολογία τους αλλά και ο τρόπος με τον οποίο απευθύνονταν σε αυτούς οι πιστοί (στάση, επωδές). Στο στάδιο της ερμηνείας των ευρημάτων, έμφαση δόθηκε στα ανάγλυφα νεκρόδειπνων. Διαπιστώθηκε ότι κατ’ ουσίαν αποδίδουν συμπόσια που διεξάγονταν εντός των ιερών, θέση που επιβεβαιώθηκε από την ανακάλυψη μεγάλου αριθμού χώρων εστιάσεως. Στην κατηγορία των κινητών ευρημάτων, συμπεριελήφθησαν τα ειδώλια και τα σύμβολα που φέρουν ως και τα ευρεθέντα αγγεία και ιερά σκεύη Μεταξύ των ειδωλίων, ξεχωρίζουν οι προτομές, συμβολίζουσες πιθανότατα τη σύνδεση του εικονιζόμενου Θεού με τον Κάτω Κόσμο. Η προσέγγιση αυτή ερείδεται στην αντίληψη ότι οι προτομές αποτελούν το απεικονιζόμενο τμήμα ενός σώματος σε κατακόρυφη (ανοδική) κίνηση. Αναδείχθηκε ωσαύτως, ο σημαίνων ρόλος του ύδατος, μέσω της εύρεσης -εντός των ιερών- μεγάλου αριθμού υδριών και φιαλών. Στο κεφάλαιο το οποίο αναφέρεται στα Ελευσίνια Μυστήρια, αποκαλύφθηκαν στοιχεία που δεικνύουν την αύξουσα βαρύτητα στη λατρεία του άρρενος φύλου. Το ίδιο θεμελιώδης για την κατανόηση της Ελευσινιακής λατρείας είναι η συνειδητοποίηση της εναλλαξιμότητας των ρόλων που υιοθετούν οι διάφοροι θεοί. Συναφώς επισημάνθηκε η «Ελευσίνια» χροιά των αποκαλούμενων Ορφικών ελασμάτων (πινακίδων) αλλά και η εν γένει επίδραση των Ορφικών ιδεών στην Ελευσίνα.Σε ό,τι αφορά τα δύο στάδια των Μυστηρίων, τη μύηση και την εποπτεία, εκείνο που κατά κύριο λόγο τα διαχωρίζει, είναι η αδυναμία αφενός και η δυνατότητα αφετέρου του μυουμένου να δει τους Θεούς. Η αναπαράσταση αυτών των «φασμάτων» σε πρακτικό επίπεδο με τη βοήθεια «δαιδαλικών» αγαλμάτων, (που διαθέτουν τη δυνατότητα κίνησης), ήταν απόρροια της επιδίωξης αληθοφάνειας. Η έκφραση αυτής της επιφάνειας λάμβανε χώρα με τη συνδρομή ενός κλάδου της θεουργίας, της τελεστικής. Ιδιάζον χαρακτηριστικό των Μυστηρίων του Διονύσου, αποτελεί ο απώτερος στόχος ένωσης του μύστη με το Θεό. Σε σχέση με τα Καβείρια Μυστήρια αναζητήθηκαν -και διαπιστώθηκαν- ομοιότητες ανάμεσα στα Μυστήρια που τελούνταν σε διαφορετικές τοποθεσίες, υπό την αυτή ονομασία. Αντικείμενο έρευνας απετέλεσαν περαιτέρω οι δημόσιες εορτές της πόλεως-κράτους των Αθηνών. Η επιλογή των Αθηνών ως «δείγματος» (case-study) υπαγορεύθηκε από το γεγονός ότι το εορταστικό της ημερολόγιο είναι το καλύτερα σωζόμενο. Σε μεγάλο αριθμό εορτών καταδείχθηκε ότι οι προσφορές των πρώτων καρπών της σοδειάς είχαν στόχο την αύξηση της γονιμότητας. Επισημάνθηκε ωσαύτως, ότι ορισμένες εορτές διέθεταν παράλληλα με το γονιμικό και έναν έντονο μυητικό χαρακτήρα. Στο τελευταίο κεφάλαιο, κατεβλήθη προσπάθεια προσδιορισμού του χώρου των ανθρώπινων δραστηριοτήτων στις οποίες η συνδρομή των χθονίων θεοτήτων ήταν πλέον έντονη. Η έρευνα βασίσθηκε σε μεγάλο βαθμό στα επίθετα που το δωδεκάθεο του Ολύμπου έφερε τοπικά. Κατέστη σαφές ότι η επιρροή των χθονίων θεοτήτων στον αρχαίο Ελληνικό κόσμο κάθε άλλο παρά ως μονομερής δύναται να χαρακτηρισθεί.