EVALUATION OF THE 1873 PROPOSAL OF SCHOLARS IN THE CONTEXT OF MADRASA REFORMS
Authors: AKSOY Kemal Faruk 
Published: December 2023

İslam eğitim tarihinin hangi aşamalardan geçtiği, medreselerin oluşumu ve tedrisatının şekillenişine zemin hazırlayan faktörler çözümlenebildiği ölçüde anlaşılabilir olacaktır. Genelde İslam, özelde medrese eğitiminin temel amacı hukukçu
(fakîh) yetiştirmektir. Müslümanlar için dünya ve ahiret hayatı ile alakalı her türlü problemde, müracaat edilecek bir otoritenin varlığı zaruriydi. Tüm zamanlarda, bu otoritenin yetişme yeri olarak ilim halkaları mevcudiyetini
korumuştur. Otorite ilim adamlarının (müçtehit/fukaha) etrafında çevrelenen bu ilim halkaları, tartışmalara katılmak ve hüküm (fetva) vermek isteyen talebelerden oluşmaktaydı. Medreseler; başlangıçtan itibaren kendine has özelliklerini
muhafaza ederek, İslam eğitiminin merkezleri olma özelliklerini korudular. Medreselerde din eğitimi, asıl gaye olarak görüldü. Edebiyat ve dil ile alakalı ilimler, tabiat ilimleri ve felsefi ilimler, din eğitimine olan katkıları
oranında meşruiyet kazandılar. Medreselerin takip ettikleri müfredat, daha ziyade eğitim veren öğreticiye (müderris) göre şekillenmiştir. Osmanlılarda din eğitimi tarihi, aynı zamanda medreselerin de tarihidir. Osmanlı medreselerinin
de birincil amacı -daha önceki medreselerde olduğu gibi- din eğitimi vermektir. Medrese tarihine dair yapılan araştırmalarda tespit edilen bulgular da bu yöndedir. İznik’te açılan ilk medreseye Davud-ı Kayseri’nin atandığı bilinmektedir.
Osmanlı Devleti’nin sınırlarının genişlemesi ile medrese teşkilatının da genişlediği, Kanuni devrinde açılan Süleymaniye Medreseleri ile en üst kademenin şekillendiği görülmektedir. Medrese müfredatının çok büyük bir değişime uğramadan
Meşrutiyet dönemlerine kadar devam ettiği bilinmektedir. Araştırmamızda, Tanzimat döneminde mektepler karşısında unutulmuşluğa terkedilen medreselerin ve ulemasının yapmak istedikleri bir düzenleme değerlendirilmiştir. Bu bağlamda,
İstanbul ulemasının ileri gelenlerinden on beş alimin beraber sundukları teklif incelenmiştir. Şeyhülislamlığa bağlı Fetvâhane’de vazifeli ulemanın önderliğinde yapılmaya çalışılan düzenleme, amacı yönünden önemlidir. Kuruluş olarak
özerk yapıda olan medreselere, merkezi bir müdahalenin önünü açmaktadır. Düzenlemeye gerekçe olarak talebelerin vakitlerinin ziyanına mahal verilmeksizin, en verimli şekilde ders işlenmesinin amaçlandığı belirtilmiştir. Her ne
kadar vakit yönünden bir disiplin söz konusu edilmiş ise de yapılan düzenlemenin tam olarak kitap bitirme müddetleri ile sınırlı tutulduğu görülmektedir. Eğitim öğretim dönemine ait herhangi bir düzenlemeye gidilmemiştir. Medreselerdeki
6,5 aylık eğitim öğretim dönemi sebebiyle, yılın neredeyse yarısının eğitim öğretim faaliyetinin dışında kalması normal karşılanmış görülmektedir. Teklifin, sınıf geçme sistemini getirmediği ancak kitapların belli bir zaman diliminden
önce bitirilmesini önlemeyi amaçladığı anlaşılmaktadır. Her sene için ön görülen okunacak kitap listeleri, Osmanlı ulemasının yetişme mantığını göz önüne sermektedir. En az on dört yıl olarak planlanan eğitim yolculuğunda, öğleden
önce okunacak derslerde ağırlığı, gramer, mantık ve akâid ilimlerinin oluşturduğu görülmektedir. İkindi sonrası derslerinde ise usul-ı fıkıh ve belagat ilmine ağırlık verilmiştir. Tüm bu ilimleri okumanın asıl amacı olan kitap
(tefsir) ve sünnet (hadis) ile alakalı ilimlerin ise talebenin inisiyatifine bırakıldığı anlaşılmaktadır. Akaid ve fıkıh ilmine verilen önemle, toplumun inanç ve amel noktasından belli bir düzlemde (istikâmet) tutulmaya çalışıldığı
anlaşılmaktadır. Osmanlı ulemasının mevcudu muhafaza anlayışı müfredatta kendini göstermektedir. Kitap ve sünnetten hüküm çıkarmak ve içtihat gibi bir amacı olmayan ulema, tefsir ve hadis derslerini tavsiye seviyesinde tutmuştur.
Bu iki dersin, talebenin ahlaki gelişimleri ve cemaate va’z edebilmeleri için öğrenmelerinin istendiği düşünülebilir. Kadılık kadrolarının hemen her yerleşim yerinde olduğu, müderrislik kadrolarının ise sadece medrese bulunan mahallerde
bulunduğu düşünüldüğünde, fıkıh/hukuk ilmine verilen ağırlığın nedeni daha iyi anlaşılmaktadır. Ulemanın teklifi; medrese teşkilatında yeni bir düzenleme içermemektedir. Kitapların belli bir zaman diliminde okunması ve bunun etkin
şekilde takip edilmesine yönelik teklifin, II. Meşrutiyet Dönemi medrese ıslahat çalışmalarına da etkisi olduğu anlaşılmaktadır.