Αναπαράσταση και επεξεργασία των παράγωγων λέξεων στην κοινή νεοελληνική
Authors: Ντάγκας Νικόλαος 
Published: February 2023

Η παρούσα διατριβή εξετάζει τον ρόλο της σημασιολογικής διαφάνειας (ΣΔ) για την αναπαράσταση και την επεξεργασία των παράγωγων λέξεων στην κοινή νεοελληνική. Το πρώτο μέρος (Κεφάλαια 2–6) παρέχει μια κριτική βιβλιογραφική επισκόπηση αναφορικά με (α) την έννοια της ΣΔ· (β) τα μοντέλα αναπαράστασης και επεξεργασίας των μορφολογικά περίπλοκων λέξεων· (γ) τις γλωσσικές, διαγλωσσικές και διυποκειμενικές παραμέτρους που εμπλέκονται στη μορφολογική επεξεργασία· (δ) την πειραματική μεθοδολογία της μορφολογικής προτεραιοποίησης· (ε) την περίπτωση της κοινής νεοελληνικής. Στο ερευνητικό μέρος (Κεφάλαια 7–12), καταρχάς πραγματοποιήσαμε τρεις μεταγλωσσικές δοκιμασίες μέτρησης της ΣΔ για 566 ζεύγη λέξεων (παράγωγο / ψευδο-παράγωγο ρήμα ή επίθετο και πραγματικό / υποτιθέμενο ουσιαστικό-βάση, π.χ. σκουπίζω-σκούπα, δασικός-δάσος, λαχανιάζω-λάχανο), κατά τις οποίες 240 συμμετέχοντες (τυπικοί ενήλικες φυσικοί ομιλητές, φοιτητές και φοιτήτριες του ΑΠΘ) αξιολόγησαν τη σημασιολογική συνάφεια των μελών κάθε ζεύγους με χρήση διαβαθμισμένης κλίμακας τύπου Likert. Έπειτα, διαμορφώσαμε ένα πειραματικό σχέδιο λεξικής απόφασης με μορφολογική προτεραιοποίηση, προκειμένου να διερευνήσουμε εάν η ΣΔ επηρεάζει τη μορφολογική επεξεργασία και εάν η τυχόν επίδραση είναι διχοτομική ή διαβαθμισμένη. Για τον σκοπό αυτό επιλέξαμε από τις προκαταρκτικές δοκιμασίες 90 ζεύγη προτεραιοποιητών-στόχων, τα οποία κατανεμήθηκαν σε τρεις κρίσιμες συνθήκες ΣΔ (αδιαφανής π.χ. σκαλίζω-σκαλί· ημιδιαφανής π.χ. ψειρίζω-ψείρα· διαφανής π.χ. χτενίζω-χτένα). Το πειραματικό σχέδιο εφαρμόστηκε σε τρεις χρονομετρικές δοκιμασίες λεξικής απόφασης με διαφορετικά πρωτόκολλα προτεραιοποίησης, τα οποία εκμεταλλεύονται διαφορετικά στάδια / επίπεδα του συστήματος λεξικής αναπαράστασης και επεξεργασίας: (α) πρόσθια κεκαλυμμένη οπτική προτεραιοποίηση για την πρώιμη / περιφερειακή επεξεργασία· (β) φανερή οπτική προτεραιοποίηση για την όψιμη / κεντρική επεξεργασία· (γ) άμεση διατροπική προτεραιοποίηση για την τροπικά ανεξάρτητη, κεντρική λεξική αναπαράσταση. Σε κάθε δοκιμασία οι συμμετέχοντες εξισορροπήθηκαν ως προς το φύλο (άντρας, γυναίκα) και τον τύπο σχολής φοίτησης (θεωρητική, πρακτική). Οι αναλύσεις των συμπεριφορικών δεδομένων (χρόνοι αντίδρασης, ποσοστά λάθους) έδειξαν ότι η κεκαλυμμένη προτεραιοποίηση είναι στατιστικά σημαντική και ισοδύναμη στην αδιαφανή, ημιδιαφανή και διαφανή συνθήκη (απουσία επίδρασης της ΣΔ). Από την άλλη, η φανερή προτεραιοποίηση, όπως επίσης και η άμεση διατροπική προτεραιοποίηση, είναι στατιστικά σημαντική και ισοδύναμη στη διαφανή και ημιδιαφανή συνθήκη, αλλά ανύπαρκτη στην αδιαφανή συνθήκη (διχοτομική επίδραση της ΣΔ). Επιπλέον, δεν βρέθηκαν στατιστικά σημαντικές διαφορές για το φύλο και τον τύπο σχολής φοίτησης των συμμετεχόντων. Τα πειραματικά ευρήματα υποδηλώνουν ότι η παράμετρος της ΣΔ δεν εμπλέκεται σημαντικά στα πρώιμα / περιφερειακά στάδια της λεξικής αναγνώρισης, παίζει όμως αποφασιστικό ρόλο κατά την όψιμη / κεντρική επεξεργασία και αναπαράσταση των παράγωγων λέξεων, όπου τα μορφήματα φαίνεται πως λειτουργούν ως μορφο-σημασιολογικές μονάδες. Μάλιστα, το διχοτομικό μοτίβο των σημασιολογικών επιδράσεων στη φανερή και την άμεση διατροπική προτεραιοποίηση υπονοεί αφενός μορφολογικά δομημένες λεξικές αναπαραστάσεις για τα διαφανή και ημιδιαφανή παράγωγα, αφετέρου λεξικές αναπαραστάσεις χωρίς μορφολογική δομή για τα αδιαφανή παράγωγα και ψευδο-παράγωγα. Η συζήτηση των αποτελεσμάτων έχει ενδιαφέρουσες προεκτάσεις για (α) τη μοντελοποίηση της μορφολογικής επεξεργασίας και του νοητικού λεξικού· (β) τη θεωρητική σχέση μορφολογικής δομής και λεξικής σημασίας· (γ) την εννοιολόγηση της ΣΔ· (δ) τη διαγλωσσική και διυποκειμενική μεταβλητότητα στη μορφολογική επεξεργασία.