Κοινωνικός αποκλεισμός και παιδική ηλικία
Authors: Παπασιμάκη Αικατερίνη 
Published: December 2021

Η παρούσα εργασία, θεωρώντας κοινωνικά δεδομένη τη θεσμική συνάφεια των παιδιών και του σχολείου, είναι μια μελέτη για τον τρόπο σχηματισμού της ταυτότητας των παιδιών που εργάζονται στο δρόμο και της σχέσης τους με το εκπαιδευτικό σύστημα. Στόχο δε, έχει να προτείνει μία ψυχο – κοινωνιολογική αλλά και παιδαγωγική τυπολογία για την καλύτερη κατανόηση της συγκεκριμένης κοινωνικής ομάδας. Αναμφίβολα, ο δυτικός πολιτισμός -ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα, με σκοπό την προστασία και την ασφάλεια-ως ‘τόπος’ όρισε τους τόπους μέσα στους οποίους οφείλουν τα παιδιά να βρίσκονται∙ την οικογένεια και το σχολείο. Όρισε επίσης και τους χρόνους∙ τα παιδιά στην προστατευμένη συγχρονικότητά τους γίνονται αντιληπτά ως άχρονα, αλλά στην εν δυνάμει ενήλικη ζωή τους μετατρέπονται σε σημαντικό ανθρώπινο κεφάλαιο. Εντούτοις, η παιδική ηλικία δεν μπορεί πλέον να ορίζεται στη βάση βιολογικών υπαγορεύσεων μη πολιτισμικά καθορισμένων, ούτε ιστορικών αναπαραστάσεων, αγνοώντας τη σύγχρονη πολλαπλότητά της, διότι ως θεσμοθετημένο μοντέλο κινδυνεύει να μετατραπεί σε σημείο σύγκρισης και αξιολόγησης υποβιβάζοντας και εξοβελίζοντας ως κατώτερο και παρεκκλίνον καθετί διαφορετικό. Στην κοινωνική διαπλοκή των παραπάνω, τα ‘παιδιά του δρόμου’, θέτουν τα όρια μεταξύ κανονιστικού προτύπου και απόκλισης ή (και) αποκλεισμού, καθώς και τα όρια μεταξύ πολιτισμικής/κοινωνικής ιδιαιτερότητας και αρνητικής διάκρισης ή (και) εκμετάλλευσης. Η αγωνία για την «χαμένη παιδική αθωότητα» θυματοποιεί τα παιδιά αυτά μέσα από την έκδηλη αφαίρεση της υποκειμενικότητας τους, ενώ η απλή περιγραφή του φαινομένου κινδυνεύει να χαρακτηριστεί για πολιτισμική σχετικότητα. Από την άλλη η εκπαίδευση θα μπορούσε ενδεχομένως να αποτελέσει ένα σημείο αντίστασης και ένα θεμέλιο διεκδίκησης. Ωστόσο, φαίνεται να ελλοχεύουν μια σειρά από θεσμικά εμπόδια και από εσκεμμένες ή μη παραλείψεις, μετατρέποντας το χώρο του σχολείου σε άβατο. Σκοπός της παρούσας έρευνας είναι να διερευνήσει, στα πλαίσια της ελληνικής πραγματικότητας και συγκεκριμένα στην πόλη της Αθήνας, τις ποιοτικές διαστάσεις της κοινωνικής διαφοροποίησης και του κοινωνικού αποκλεισμού ομάδων της παιδικής ηλικίας. Κατά συνέπεια στους στόχους της έρευνας περιλαμβάνεται η μελέτη των παραγόντων που σχετίζονται με τη διαμόρφωση της κοινωνικής ταυτότητας των παιδιών και το είδος των ασχολιών τους, τα χαρακτηριστικά της οικογένειας ή της ευρύτερης ομάδας ενηλίκων, την πρόσβαση στις εκπαιδευτικές παροχές και τη γενικότερη σχολική εικόνα και τέλος την ύπαρξη αντικρουόμενων δυνάμεων σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο όσον αφορά τη διαχείριση της παιδικής ηλικίας. Αντλώντας από τις θεωρίες της Κοινωνιολογίας της Παιδικής Ηλικίας και την έμφαση που δίνεται στη σημασία να ακουστούν οι ‘φωνές’ των παιδιών, η έρευνα υιοθετεί ποιοτική μεθοδολογία που έχει στο κέντρο της τη συνέντευξη βάθους και τη συμμετοχική παρατήρηση για την άντληση των δεδομένων και την επεξεργασία τους. Μέσα από μία τετραετή και εντατική έρευνα πεδίου, φάνηκε να αναδύεται μία παιδική ταυτότητα που συγκροτείται στη βάση των πολιτισμικών αποθεμάτων και των διαδικασιών κοινωνικού αποκλεισμού. Σε κάθε περίπτωση, θέση μας είναι ότι η ενδυνάμωση της φωνής των παιδιών στην ερευνητική διαδικασία, συμβάλλει όχι μόνο στην κατανόησή τους, αλλά αποτελεί και ένα ζωτικό βήμα προς μία κοινωνική και εκπαιδευτική πολιτική που θα μπορεί με θετικό τρόπο να επηρεάζει τη ζωή τους αφυπνίζοντας τα κοινωνικά αντανακλαστικά και μεταφράζοντάς τα σε ουσιαστικές πολιτικές λύσεις.