From rural shelter to Chora’s Town Dwellings
Authors: Georgalli Maria-Christina 
Published: August 2021

Βασισμένη στην καταγραφή και πλήρη αρχιτεκτονική αποτύπωση του συνόλου των πετρόκτιστων κατασκευών που συνέθεταν τον πολεοδομικό ιστό του ιστορικού διατηρητέου οικιστικού συγκροτήματος της Χώρας Αμοργού την περίοδο 1982-89, καθώς και αντιπροσωπευτικού δείγματος των κτισμάτων που απάρτιζαν την δομή των αγροτικών οικισμών, αυτοτελών μετοχίων και αγροκτημάτων, αλλά και μεμονωμένων αγροικιών στην Κάτω Μεριά της Αμοργού, η μελέτη «από το αγροτικό κατάλυμα στις μεσοαστικές κατοικίες της Χώρας: μορφολογική εξέλιξη παραδοσιακών κτισμάτων και οικισμών στην Αμοργό» (στην αγγλική) αποσκοπεί στο να παρουσιάσει μία εμπεριστατωμένη εικόνα του σπάνιου μορφολογικού και τυπολογικού πλούτου της απόμερης νήσου, πριν την μεταποίηση μεγάλου αριθμού των παραδοσιακών της κτισμάτων σε τουριστικά καταλύματα ή εκσυγχρονισμένες κατοικίες, παρέχοντας ταυτόχρονα μία διεπιστημονική επισκόπηση της διαχρονικής και διαχωρικής μορφολογικής εξέλιξης των οικισμών της και των κτιρίων της. Από τα 185 τουλάχιστον πετρόκτιστα κτιριακά συγκροτήματα που αποτυπώθηκαν λεπτομερώς ανά την νήσο, περί τα 120 προέρχονταν από την πρωτεύουσα Χώρα, η πολεοδομική διάπλαση της οποίας διερευνήθηκε και καταγράφηκε ανά ιδιοκτησία και ανά κτιρικό όγκο, συμπεριλαμβανομένης, σε κάθε συγκρότημα, της διάταξης των δωμάτων και των υπαιθρίων χώρων (άνω και κάτω αυλή) και τυχόν ερειπίων και νεότερων προσθηκών από πέτρα ή σκυρόδεμα. Τα στοιχεία αυτά συνετέθηκαν και συνέβαλαν στην τελική χαρτογράφηση του συνόλου του οικισμού, υπό κλίμακα, πράγμα που απετέλεσε παράγωγο, αλλά σημαντικό επίτευγμα της μελέτης. Τα υπόλοιπα 65 αγροτικά κυρίως συγκροτήματα, ανέπαφα από τον χρόνο και αμεταποίητα, αποτυπώθηκαν στις θέσεις Βρούτση, Καμάρι, Σταυρός, Σύβρισσα και Σκεπαρνιές, στην «Κάτω Μεριά» Αμοργού, και στα μετόχια Λεύκες και Αγία Θέκλα, νοτίως των Καταπόλων, ενώ, με εξαίρεση τις κατοικιές στη θέση Στρούμπος, λιγοστά εναπομείναντα παρόμοια δείγματα προήλθαν από τους οικισμούς Θολάρια, Λαγκάδα και Ποταμός στην περιφέρεια της Αιγιάλης, λόγω της αλλοίωσης που είχε ήδη επιφέρει η τουριστική ανάπτυξη στην περιοχή. Μεθοδολογικά, η μελέτη των αρχετυπικών μορφών της αμοργιανής υπαίθρου απέβη το βασικότερο εργαλείο για την αποκωδικοποίηση της πολύπλοκης μορφής του ερειπωμένου μεσαιωνικού πυρήνα της Χώρας, στα πρώτα στάδια της μορφολογικής του εξέλιξης, στα Βορεινά, για τον οποίο υπάρχει ένδεια ιστορικών δεδομένων. Αξίζει να σημειωθεί ότι, ενώ η συλλογή στοιχείων ξεκίνησε εύλογα από την Χώρα, τον σημαντικότερο μεταβυζαντινό οικισμό της Αμοργού με απόηχους από το βυζαντινό της παρελθόν, μετά από μία αναγνωριστική περίοδο εντοπισμού των βασικών τύπων εσωτερικής διάπλασης κυρίως των κατοικιών, η έρευνα, λόγω της σημειωθείσης συνθετότητας των μορφών της Χώρας, μετατοπίσθηκε στους ανεπίχριστους, απλούστερους σχηματισμούς της αμοργιανής υπαίθρου, όπου οι βασικές δομές των κτιρίων και τα επιμέρους κατασκευαστικά τους στοιχεία ήταν ευανάγνωστα. Ανάμεσα στην πληθώρα των οργανωμένων αγροτικών καταλυμάτων και εποχιακών αγροικιών, αποτυπώθηκαν οι απαραίτητοι χώροι που τους απάρτιζαν, οι οποίοι οργανώθηκαν ανά τύπο κτιρίου και διάπλασης εσωτερικού, από τις απλούστερες στις συνθετότερες μορφές, καταγράφοντας ταυτόχρονα όλα τα κατασκευαστικά και μορφολογικά τους στοιχεία. Φούρνοι, μιτάτα, αχυρώνες, βουδόσπιτα, πατητήρια, κελλιά και σοδειαστικά, παρουσίαζαν μία αναπάντεχη ποικιλία μορφών εφάμιλλη, στις αγροτικές περιοχές, αυτών της κατοικίας. Πιό σημαντικό, οι συσχετισμοί της χωρικής σύνθεσή τους σε ένα και το αυτό συγκρότημα ήταν παρόμοιοι με αυτούς που επανειλημμένα συναντήθηκαν στην διάπλαση των κατωγίων των διώροφων οικιών του πυκνοδομημένου μεσαιωνικού πυρήνα της Χώρας, πολλές από τις οποίες απετέλεσαν αρχικά ισόγειες αγροικίες, παρόμοιες με αυτές στην Κάτω-Μεριά. Σε αυτές εδραιώθηκαν τα ανώγεα των εύπορων κατοικιών και αρχοντικών του 17ου και 18ου αιώνα, καθώς οι απλούστερες προσθήκες ορόφου του 19ου και 20ου αιώνα, που ανήκαν πλέον σε ένα τύπο εσωτερικού, διαφορετικό από το παραδοσιακό στενομέτωπο μονόχωρο «κελλί» ή «σπίτι», με ή χωρίς «δοξάρι» (τόξο) που αποτελούσε τον βασικό και ευέλικτο μεταλλασσόμενο πυρήνα της αμοργιανής κατοικίας και των προσκτισμάτων της. Ο νέος τύπος εσωτερικού, αποτελούμενος από σάλα και μία ή δύο κάμαρες, προσαρμόσθηκε στα τοπικά πρότυπα, τα κελύφη και τις αναλογίες και γενικεύθηκε τόσο στις ισόγειες, όσο και τις διώροφες οικίες της Χώρας και της Λαγκάδας, ενώ, σε μικρό όμως βαθμό, επηρέασε και την διάπλαση των εσωτερικών των νεότερων κατοικιών της υπαίθρου. Η μορφολογική αλληλεπίδραση μεταξύ Χώρας και υπαίθρου στην Αμοργό έδωσε τα εφόδια όχι μόνο για την συγκριτική ανάλυση κάθε τύπου κτίσματος διαχωρικά, αλλά και για την διαχρονική επισκόπηση της μορφολογικής εξέλιξης των οικισμών και των παραδοσιακών κατασκευών της νήσου και της σταδιακής τους μετάβασης, στο τέλος του 17ου αιώνα, από αγροτικά καταλύματα στις μεσοαστικές κατοικίες της Χώρας, με βάση τους διαχωρικούς μετασχηματισμούς τους και τις εναλλαγές των χρήσεων. Η θεωρητική και μεθοδολογική προσέγγιση του θέματος και η πλούσια συλλογή πρωτότυπου υλικού, πέραν της συμβολής τους στην διερεύνηση και αξιολόγηση της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της νήσου Αμοργού, ευελπιστούν να θέσουν ένα θετικό πρότυπο αντιμετώπισης της αρχιτεκτονικής εξέλιξης και άλλων ιστορικών και παραδοσιακών οικισμών του Αιγαίου, όπου, λόγω της φύσης των κατασκευών, με εξαίρεση τα λιγοστά επώνυμα χρονολογημένα μνημεία, υπάρχει ένδεια ιστορικών δεδομένων.