Διερεύνηση του προσανατολισμού μνημείων με γεωδαιτικές και αστρονομικές μεθόδους
Authors: Πανταζής Γεώργιος 
Published: August 2021

Στην εργασία αυτή εξετάζεται η δυνατότητα εφαρμογής γεωδαιτικών και αστρονομικών μεθόδων στη διερεύνηση του προσανατολισμού μνημείων. Γίνεται εφαρμογή σε Βυζαντινά μνημεία και συγκεκριμένα στη μοναστική πολιτεία των Μετεώρων. Η εργασία αποτελείται από επτά κεφάλαια, που χωρίζονται σε τρία μέρη. Το πρώτο μέρος αποτελείται από τρία κεφάλαια. Στο πρώτο κεφάλαιο γίνεται μια συνοπτική παρουσίαση της εξέλιξης της μελέτης προσανατολισμού μνημείων σε διάφορες ιστορικές περιόδους και για διαφορετικές περιοχές (ή τόπους) της γης. Σκοπός αυτής της παρουσίασης είναι να εντοπιστούν τα προβλήματα και οι ιδιαιτερότητες που παρουσιάζει η έρευνα του προσανατολισμού μνημείων μέχρι σήμερα και να αναδειχθεί μέσα από αυτά η ανάγκη παρέμβασης με την προτεινόμενη μεθοδολογία. Στο δεύτερο κεφάλαιο παρουσιάζονται, οι γεωδαιτικές και αστρονομικές μέθοδοι μέτρησης και υπολογισμών, οι οποίες χρησιμοποιούνται τόσο για τη γεωμετρική τεκμηρίωση των μνημείων και τη δημιουργία των τοπογραφικών διαγραμμάτων της κάτοψής τους, όσο και για τον προσδιορισμό του αστρονομικού αζιμουθίου του βασικού άξονα ή άλλων ειδικών διευθύνσεών τους. Αναλύεται η μεθοδολογία μέτρησης και αναγωγής του αισθητού ορίζοντα που βρίσκεται μπροστά από το μνημείο καθώς και η διαδικασία προσδιορισμού της πορείας του ήλιου και γίνεται μια προσπάθεια διερεύνησης της συστηματικής μεταβολής της πορείας αυτής, ώστε να χρησιμοποιηθεί για τη χρονολόγηση μνημείων. Ακόμη γίνεται ανάλυση της ακρίβειας που επιτυγχάνεται. Στο τρίτο κεφάλαιο ορίζονται γεωμετρικά οι χαρακτηριστικές διευθύνσεις που μπορούν να αναγνωριστούν στο χώρο ενός μνημείου, γίνεται αναφορά στις κλίμακες του χρόνου, επιστημονικές και εκκλησιαστικές, οι οποίες είναι καθοριστικές για τη λειτουργία και τον προσανατολισμό ειδικά για τους χριστιανικούς ναούς. Επίσης αναλύεται μια άλλη σημαντική παράμετρος για τον προσανατολισμό ενός μνημείου, που είναι το φυσικό φως, ο τρόπος και ο χρόνος που αυτό φωτίζει το μνημείο. Το δεύτερο μέρος αποτελείται από τρία κεφάλαια και στην ενότητα αυτή παρουσιάζεται η εφαρμογή της προτεινόμενης μεθοδολογίας στις μονές στη μοναστική πολιτεία των Μετεώρων. Στο τέταρτο κεφάλαιο παρουσιάζονται τα ιστορικά στοιχεία που αφορούν στο σύνολο των εν λειτουργία μονών της μοναστικής πολιτείας του Μετεωρίτικου χώρου. Σ’ αυτά περιλαμβάνεται ο μικρός ναός της Παναγίας της Δούπιανης, ο πρώτος που κτίστηκε στην περιοχή, και ο ιερός ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην Καλαμπάκα, λόγω της ιστορικής αξίας του. Στο πέμπτο κεφάλαιο γίνεται παρουσίαση των γεωδαιτικών και αστρονομικών μετρήσεων, των οργάνων που χρησιμοποιήθηκαν και των μεθόδων που εφαρμόστηκαν προκειμένου να πραγματοποιηθούν οι εργασίες στις έξι Μονές και στους ναούς της Παναγίας της Δούπιανης και της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην Καλαμπάκα. Στο έκτο κεφάλαιο γίνεται ανάλυση της επεξεργασίας των μετρητικών στοιχείων που οδηγούν στη σύνταξη τόσο των τοπογραφικών διαγραμμάτων των κατόψεων των ναών όσο και των διαγραμμάτων των οριζόντων. Υπολογίζονται τα γεωμετρικά στοιχεία (αστρονομικά αζιμούθια) των βασικών αξόνων και άλλων χαρακτηριστικών γραμμών για κάθε ναό, σχεδιάζονται οι πορείες του ήλιου για τις ημερομηνίες που παρουσιάζουν ιστορικό και θρησκευτικό ενδιαφέρον και εντάσσονται στα διαγράμματα των οριζόντων. Υπολογίζονται επίσης και παριστάνονται γραφικά τόσο οι αβεβαιότητες προσδιορισμού των επιμέρους γεωμετρικών στοιχείων όσο και η τελική αβεβαιότητα που επετεύχθη στη διερεύνηση του προσανατολισμού κάθε ναού. Παρουσιάζονται ακόμη τα συμπεράσματα από την εφαρμογή της προτεινόμενης μεθοδολογίας στους ναούς των μονών των Μετεώρων. Από αυτά διαπιστώνεται ότι ο προσανατολισμός των ναών σχετίζεται άμεσα με τη θέση του ήλιου στον ορίζοντα είτε κατά την ημέρα στην οποία τιμάται η μνήμη του αγίου στον οποίο αφιερώνεται ο ναός, είτε την ημέρα της ισημερίας, κατά το έτος κτίσης. Ακόμη ερμηνεύεται με γεωμετρικό τρόπο η επιλογή της θέσης ανοιγμάτων στο χώρο του Ιερού Βήματος, συνδυάζοντας έτσι τα θρησκευτικά τελετουργικά με την κατάλληλη επιλογή του προσανατολισμού του ναού. Στο τρίτο μέρος και στο έβδομο κεφάλαιο γίνεται η παρουσίαση των συμπερασμάτων και των πλεονεκτημάτων της προτεινόμενης μεθοδολογίας. Τα συμπεράσματα αυτά αποδεικνύουν ότι χρησιμοποιώντας γεωδαιτικές και αστρονομικές μεθόδους μέτρησης και επεξεργασίας μπορεί να διερευνηθεί ο προσανατολισμός μνημείων και να γίνει δυνατή.