bluuebunny/crossref_metadata_2025 huggingface dataset:
Przedsiębiorczość w katolickiej nauce społecznej
Authors: Rachwał Tomasz
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: W podstawowych dokumentach stanowiących fundament katolickiej nauki społecznej (KNS) nie poświęca się specjalnego miejsca definicji przedsiębiorczości. Najczęściej autorzy odwołują się tu do szerokiego ujęcia przedsiębiorczości, zaproponowanego przez Jana Pawła II, jako „twórczej podmiotowości obywatela”. Pojęcie to odnosi się zatem przede wszystkim do człowieka. Jest także często utożsamiane z działalnością przedsiębiorcy i kierownika (menedżera), wykazując duży związek znaczeniowy z inicjatywą ekonomiczną (gospodarczą).
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Problematyka przedsiębiorczości (początkowo bez użycia tego pojęcia) podejmowana była na gruncie KNS już od drugiej połowy XIX wieku. Dla zdefiniowania pojęcia i określenia roli przedsiębiorczości w życiu społeczno-gospodarczym kluczową rolę odegrały encykliki papieży Leona XIII Rerum novarum (1891) oraz Jana Pawła II: Laborem exercens (1981), Sollicitudo rei socialis (1987) i Centesimus annus (1991). Widoczny jest rozwój znaczenia tej problematyki w KNS.
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: W KNS podkreśla się duże znaczenie przedsiębiorczości w procesach gospodarczych. Uwaga jest tu skoncentrowana na postawie przedsiębiorczej człowieka, zgodnie z ujęciem personalistycznym, oraz na powinnościach przedsiębiorców i kierowników w świetle katolickiej etyki gospodarczej.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: W KNS używa się wielu pojęć w odniesieniu przedsiębiorczości, brakuje systematyzacji i określenia relacji między nimi. Służą one raczej do ujęcia rzeczywistości. Samo jej definiowanie nie jest dla autorów kluczowych dokumentów najważniejszym celem. Należy podjąć dyskusję nad pojęciem w celu jej syntetycznego zdefiniowania w świetle KNS.
Przedsiębiorczość technologiczna – wysokie technologie, badania i rozwój.
Authors: Daszkiewicz Nelly
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Dotychczas nie powstała jedna definicja przedsiębiorczości technologicznej (PT) z uwagi na złożoność zjawiska. Najogólniej, PT łączy zagadnienia związane z przedsiębiorczością oraz zarządzaniem technologią i innowacjami, jak również nauki społeczne z naukami technicznymi. Badacze są jednak zgodni, iż kluczową cechą przedsiębiorstw należących do sektora przedsiębiorczości technologicznej jest działalność badawczo-rozwojowa (B+R), oznaczająca własne zaplecze badawcze i/lub bliską współpracę z instytucjami naukowymi.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Do lat 80. XX wieku nie doceniano przedsiębiorczości i innowacji jako źródeł wzrostu gospodarczego i przewagi konkurencyjnej przedsiębiorstwa. Dopiero od połowy lat 80. zeszłego stulecia zaczęto wiązać teorie wzrostu gospodarczego z przedsiębiorczością. Natomiast formalne wyodrębnienie przedsiębiorczości technologicznej miało miejsce dopiero w 2001 roku, kiedy doceniono rolę uniwersytetów w transferze wyników badań do gospodarki. Później nastąpił dynamiczny rozwój badań nad przedsiębiorczością technologiczną.
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: Szybkiemu rozwojowi nowych technologii towarzyszy intensywny rozwój badań przedsiębiorstw high-tech, m.in. w ekonomii oraz w naukach o zarządzaniu. W niniejszym rozdziale do przedsiębiorczości technologicznej zaliczono przedsiębiorstwa wytwórcze w obszarze wysokiej technologii (high-tech – HT), przedsiębiorstwa produkujące kluczowe technologie wspomagające (key enabling technology – KET) oraz przedsiębiorstwa ICT (Information and Communication Technology). Ponadto, w przedsiębiorczości technologicznej szczególną rolę odgrywa wiedza, która jest niezbędna do tworzenia nowych technologii i dalszego generowania nowych zasobów wiedzy. Dlatego też w literaturze przedmiotu przedsiębiorstwa high-tech są również klasyfikowane jako przedsiębiorstwa oparte na wiedzy.Natomiast przedsiębiorca technologiczny to taki, który rozpoznaje stan wiedzy technologicznej, przewiduje kierunki jej rozwoju oraz identyfikuje „okazje technologiczne”, które potrafi dostosować do potrzeb klientów.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Przedsiębiorczość technologiczna rozwija się na pograniczu nauk społecznych i technicznych, a firmy należące do grupy przedsiębiorczości technologicznej charakteryzują wyższy poziom nakładów na badania i rozwój (B+R) oraz wyższa innowacyjność w porównaniu z firmami działającymi w branżach tradycyjnych. Co więcej, przedsiębiorstwa te przyczyniają się do przyspieszenia tempa wprowadzania innowacji, a przez to również do szybszego wzrostu gospodarczego. Od lat 80. XX wieku obserwujemy szybki rozwój badań nad zjawiskiem przedsiębiorczości technologicznej, która stanowi już odrębny przedmiot badań. W związku z dynamicznym rozwojem nowych technologii należy również oczekiwać dalszego wzrostu zainteresowania naukowców tym obszarem badań.
Korporacje transnarodowe
Authors: Malewska Alicja
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Korporacje transnarodowe ze względu na swoją charakterystykę często określane są mianem głównych kreatorów i beneficjentów globalizacji. W pierwszej części rozdziału zaprezentowano definicje podmiotów, które ze względu na swoje cechy (wielkość, skalę działalności, strukturę organizacyjną, strategię działania itd.) są zaliczane do grona korporacji.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Prekursorami umiędzynaradawiania produkcji były kompanie handlowe, jednak rozwój współczesnych korporacji notuje się na wiek XIX i XX. Kolejne fazy rozszerzania działalności następowały wraz ze zmianami politycznymi, postępującą globalizacją i liberalizacją rynków światowych.
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: Ekonomiści i politolodzy analizują fenomen korporacji transnarodowych z różnych perspektyw, szukając odpowiedzi na pytanie, co motywuje firmy do zakładania filii zagranicznych i na czym polega ich siła wpływu jako aktorów niepaństwowych.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Przyszła rola i znaczenie korporacji zależy w znacznej mierze od tego, w jakim stopniu rządy państw zdołają odzyskać nad nimi kontrolę.
Globalizacja a prawo międzynarodowe
Authors: Mik Cezary
Published: March 2024

DEFINICJE POJĘCIA: Globalizacja jest pojęciem pozaprawnym. Obejmuje sferę fizyczną i cyfrową. Fizyczna dotyczy procesu powstania rynków globalnych, a cyfrowa – światowej sieci internetowej i przestrzeni cyfrowej. Globalizacja powoduje osłabienie państwa i wzrost znaczenia aktorów niepaństwowych, głównie korporacji transnarodowych. Jej istotnymi cechami są asymetria i sieciowość.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Według jednych globalizacja jest procesem ukorzenionym historycznie, powiązanym z rewolucjami przemysłowymi, według innych zaś jest czymś nowym. Współcześnie cechuje się szczególną intensywnością (hiperglobalizacja), lecz nie jest zjawiskiem trwałym.
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: Globalizacja wpływa na wspólnotę międzynarodową, ale nie znajduje to jednak wyrazu w jej prawnym ujęciu. Konsekwencją globalizacji są m.in. prawo transnarodowe, globalne prawo administracyjne oraz prawo globalne.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Globalizacja wpływa na prawo międzynarodowe, umacniając tendencję do jego konstytucjonalizacji, ale także deformalizacji. Obok tego pojawiają się także nowe koncepcje prawa, jak na przykład globalnych dóbr wspólnych czy globalnych dóbr publicznych.
Globalna produkcja wiedzy
Authors: Wojciuk Anna
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Niniejszy tekst omawia zagadnienia globalnej produkcji wiedzy rozumianej jako działalność naukowa, badawczo-rozwojowa (B&R), a także działalność edukacyjna na poziomie szkolnictwa wyższego.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Analiza historyczna pokazuje, w jaki sposób wytworzyły się współczesne systemy nauki i szkolnictwa wyższego oraz w jaki sposób modele te podlegały dyfuzji i były przyjmowane w kolejnych państwach świata. Rozwój nauki i szkolnictwa wyższego był nieodłączną częścią procesów państwotwórczych oraz rewolucji przemysłowej.
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: Omówione zostały uniwersalne kryteria oceny dorobku naukowego oraz najważniejsze punkty krytyki tychże kryteriów. Omówiono globalne nierówności w szkolnictwie wyższym, nauce i działalności wdrożeniowej, wskazując, w jaki sposób dziedziny te budują potencjał państw w globalnej gospodarce.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Odniesiono się też do zagadnień normatywnych: sprawiedliwości oraz urynkowienia działalności naukowej.
Przedsiębiorczość społeczna – pojęcia, trendy i podejścia badawcze
Authors: Pacut Agnieszka
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Przedsiębiorczość społeczna polega na inicjowaniu, mobilizowaniu i upowszechnianiu zmian społecznych poprzez przedsiębiorczą aktywność jednostek i organizacji. Ten rodzaj przedsiębiorczości jest wykorzystywany do rozwiązania problemów społecznych, jak też ich antycypowania w ramach lub w relacjach sektorów non-profit, prywatnego i publicznego.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Przedsiębiorczość społeczna stanowi obszar badań naukowych, element praktyki społecznej oraz przedmiot zainteresowania decydentów od końca XX wieku.
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: Artykuł opisuje zawartość, zakres i historię badań nad przedsiębiorczością społeczną wykorzystując analizę desk research.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Rozwój tego obszaru badań hamuje niejednoznaczność pojęciowa, brak spójnych ram teoretycznych i fragmentaryczność analiz.
Bezpieczeństwo kulturowe
Authors: Ziętek Agata Wiktoria
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Bezpieczeństwo kulturowe może odnosić się do kondycji i trwania państwa oraz grup społecznych i jednostek (także jako możliwość realizacji ich aspiracji jako „bezpieczeństwo plus”). Określa ono relacje między różnymi podmiotami, angażując państwa, organizacje pozarządowe, media i ekspertów, których celem winno być wspólne bezpieczeństwo.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Zakończenie zimnej wojny doprowadziło do istotnej zmiany i przewartościowania w postrzeganiu bezpieczeństwa. Zaczęto zauważać jego niemilitarny charakter, a kultura stała się ważnym elementem w jego wielowymiarowym charakterze.
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: Powiązania kultury i bezpieczeństwa są trwałym elementem życia społecznego, dotykając tak zagadnień pojawiających się w związku z narastaniem zjawiska wielokulturowości, jak i z potrzebą ochrony materialnych i niematerialnych dóbr kultury.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Konieczne jest wypracowanie i uznanie warunków bezpieczeństwa materialnych i niematerialnych dóbr kultury.
Socjologia wielokulturowości
Authors: Porębski Andrzej
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Wielokulturowość to współwystępowanie różnych kultur i grup narodowych, etnicznych i religijnych korzystających z tej samej przestrzeni, o różnym poziomie i charakterze interakcji.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Refleksja nad zróżnicowaniem kultur sięga przynajmniej średniowiecza. Współcześnie holistyczna wizja kultur jako zamkniętych, stabilnych całości ustępuje wizji, w której kultury wciąż przekształcają się i przenikają wzajemnie.
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: Zróżnicowanie kulturowe przechodzi przez kilka faz. Różne są także typy relacji między stronami układów wielokulturowych: od agresji, poprzez niechęć, niezrozumienie, obojętność, zainteresowanie, akceptację po współdziałanie. Tożsamość jednostkowa i zbiorowa w społeczeństwach wielokulturowych jest obecnie przedmiotem sporów o charakterze ideologicznym.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Rekomendacje zmierzają do wzmacniania zysków i ograniczania zagrożeń płynących z wielokulturowości.
Normatywne projekty wielokulturowości formułowane we współczesnej filozofii politycznej
Authors: Pietrzyk-Reeves Dorota
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Jako kategoria normatywna wielokulturowość określa fundamentalne zasady, na jakich mogą współistnieć różne grupy etniczne i kulturowe w ramach państwa. Wiąże się z tym teza, iż różnorodność kulturowa jest wartością zasługującą na uznanie i ochronę.ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Zjawisko wielokulturowości trwa od dawna, jednak normatywne i polityczne projekty wielokulturowości pojawiły się dopiero przed kilkoma dekadami, kiedy okazało się, że przymusowa asymilacja imigranckich grup kulturowych zaprzecza podstawowym zasadom liberalnym.PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: Omawiane projekty wielokulturowości formułowane są w oparciu o różne założenia teoretyczne, takie jak „polityka uznania”, liberalna równość oraz autonomia jednostki. Każde z nich jest przedmiotem sporu.REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Spór, niekiedy zasadniczy, wokół norm wielokulturowości sugeruje, że potrzebna jest dalsza refleksja na temat modeli pozwalających ograniczyć wykluczenia i wzmocnić integrację grup kulturowych w ramach liberalnych demokracji.
Społeczność międzynarodowa
Authors: Pugacewicz Tomasz
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Celem rozdziału jest charakterystyka tytułowej kategorii w ujęciu tradycji społeczności międzynarodowej rozwijanej w nauce o stosunkach międzynarodowych. W pierwszej części opisano trzy typy idealne, które występują w ramach szeroko pojętej wspomnianej tradycji: realizm, rewolucjonizm i racjonalizm.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: W części drugiej przedstawiono historyczny rozwój idei społeczności międzynarodowej od przełomu lat 50. i 60. XX wieku do trzeciej dekady XXI wieku oraz zidentyfikowano jej najważniejszych przedstawicieli.
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: W części trzeciej opisano pięć pozimnowojennych problemów poruszanych w tego typu studiach: (1) definicję społeczności międzynarodowej, (2) proces jej globalizacji i (3) regio­nalizacji, a także (4) spory między solidaryzmem i pluralizmem oraz (5) nierówności występujące między członkami społeczności.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Na końcu wskazano związki tradycji społeczności międzynarodowej z innymi ujęciami teoretycznymi (konstruktywizm, teoria reżimów międzynarodowych czy klasyczny realizm), a także jej miejsce w polskiej nauce.
Globalizacja i współzależność
Authors: Malewska Alicja , Filary-Szczepanik Mateusz
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Rozdział prezentuje znaczenia pojęć „współzależność” i „globalizacja” w perspektywie rozmaitych obszarów nauk społecznych, a także ich wzajemnych relacji.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: W tekście przedstawione zostało pogłębianie się współzależności ekonomicznych, politycznych i kulturowych na przestrzeni dziejów, które doprowadziło do stanu obecnego. Globalizację wiąże się z procesami, które nastąpiły w XX wieku, jednak jej korzeni należy szukać znacznie wcześniej.
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: W kolejnej części rozdziału zaprezentowano wybór teorii oraz przedmiotów aktualnych badań nad tematem, podejmowanych m.in. w naukach o stosunkach międzynarodowych i polityce, ekonomii, socjologii, kulturoznawstwie.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Tekst kończy się zaprezentowaniem trzech możliwych scenariuszy rozwoju procesów globalizacyjnych i światowej współzależności.
Przedsiębiorczość, zarządzanie i przywództwo
Authors: Knap-Stefaniuk Agnieszka
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Przedsiębiorczość, zarządzanie i przywództwo to pojęcia ze sobą powiązane, analizowane wielowymiarowo. Przedsiębiorczość jest definiowana jako postawa i wykazywanie m.in. takich cech jak kreatywność, innowacyjność, elastyczność i podejmowanie ryzyka; zarządzanie jest określane jako proces i działalność menedżerów realizowana poprzez planowanie, organizowanie, kierowanie ludźmi i kontrolowanie; przywództwo definiowane jest jako proces związany z wywieraniem wpływu na innych.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Rozważania na temat przedsiębiorczości, zarządzania i przywództwa pojawiły się w literaturze wiele lat temu. Poglądy dotyczące tych pojęć ewaluowały, a badania z nimi związane są kontynuowane, zwłaszcza w kontekście zróżnicowanych uwarunkowań kulturowych.
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: Przedsiębiorczość, zarządzanie i przywództwo, to pojęcia istotne z perspektywy jednostki, zespołu, organizacji czy społeczeństwa. Pojęcia te dziś powinny być analizowano szczególnie w kontekście różnic kulturowych.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I  REKOMENDACJAMI: Zapoznając się z pojęciami ‘przedsiębiorczość’, ‘zarządzanie’ i ‘przywództwo’, można poszerzyć wiedzę dotyczącą tych zagadnień i ich praktycznych zastosowań. Analiza tych pojęć wymaga uwzględniania aktualnych uwarunkowań dotyczących różnych kultur.
Humanizm jako podstawa krakowskiej teorii „ius gentium”
Authors: Bajor Wanda
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Krakowska średniowieczna doktryna prawa narodów (ius gentium) to system prawa międzynarodowego wypracowany w pierwszej połowie XV wieku przez polskich średniowiecznych uczonych, m.in. przez Pawła Włodkowica. Stworzono go na fundamencie humanistycznej zasady poszanowania godności istoty ludzkiej oraz ewangelicznym nakazie miłości bliźniego, którym jest każdy człowiek.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Teoria prawa międzynarodowego (ius gentium), sięgająca korzeniami czasów prehistorycznych, ewoluowała w ciągu wieków i podlegała intelektualnej obróbce. Twórczo przepracowana, usystematyzowana przez krakowskich uczonych na długo przed analogiczną teorią Francisco de Vittoria i Grocjusza, czyni z Polaków jej prekursorów. Była stosowana w praktyce przez polskich dyplomatów, m.in. w sporze z Krzyżakami, adresowano ją ponadto do zgromadzenia soborowego w Konstancji (1415–1418). Służyła do czynnej obrony fundamentalnych praw człowieka i narodów.
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: Ukazanie specyfiki polskiej myśli społeczno-politycznej i moralnej – osadzonej w europejskich nurtach doktrynalnych, inspirowanej w szczególności ideami humanizmu chrześcijańskiego, tworzącymi zaplecze ideowe, które oddziaływało na twórców polskiej, średniowiecznej szkoły prawa międzynarodowego i stanowiło fundamentalną podbudowę doktryny ius gentium.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Polska szkoła prawa międzynarodowego ujęta w aspekcie obrony podstawowych praw człowieka i wartości stanowiących fundament cywilizacji zachodniej – wolności, równości i braterstwa wszystkich ludzi, tolerancji oraz podmiotowości narodów – także jako budulec zbiorowej tożsamości i narodowej wspólnoty. Pytanie o współczesne uwarunkowania ideowe i mechanizmy społeczno-kulturowe wobec wskazanych wartości.
Wojny kulturowe
Authors: Wiącek Elżbieta
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Termin „wojny kulturowe” odnosi się do sumy konfliktów dotyczących różnorodnych dziedzin życia, których osią jest pokojowe starcie spolaryzowanych grup w obrębie kultury narodowej. Współzawodniczące ze sobą grupy odwołują się do odmiennych zestawów wartości, determinujących konkretne rozwiązania w dziedzinie polityki społecznej.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Pojęcie culture wars („wojny kulturowe”) wprowadził do debaty publicznej James Davison Hunter w 1991 roku. Spopularyzował je polityk Patrick Buchanan, który rok później, podczas Narodowego Zjazdu Republikanów, wygłosił tezę, że „wojny kulturowe” to „walka o duszę Ameryki”.
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: Istotę zjawiska, jakim jest wojna kulturowa, można zrozumieć tylko przy zastosowaniu interdyscyplinarnego podejścia do problemu. Dotyczy on bowiem konfliktu dwóch podstawowych wizji porządku świata: konserwatywnych i liberalno-lewicowych. Zderzenie tych światopoglądów to walka nie tylko o polityczny i społeczny ład, ale także o system wartości podstawowych. Jest to więc w istocie spór cywilizacyjny.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Mimo nierozstrzygalnego charakteru sporów moralnych możliwe jest złagodzenie konfliktu. Ważne jest podjęcie wysiłku zrozumienia stanowiska adwersarzy oraz zauważenia słabości własnej pozycji, zmniejszenie radykalizacji języka używanego w sporze i ciągłe negocjowanie wspólnych sensów.
Zwrot piktorialny, ikoniczny i wizualny we współczesnej humanistyce oraz nauce o kulturze
Authors: Chmielecki Konrad
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: W refleksji humanistycznej „zwrot wizualny”, funkcjonujący pod nazwami zwrotu piktorialnego (the pictorial turn) W.J.T. Mitchella i jego niemieckiego odpowiednika, zwrotu ikonicznego (Ikonische Wende) Gottfrieda Boehma, można określić jako swego rodzaju przekierunkowanie teoretyczno-metodologiczne z paradygmatu językowego na obrazowy albo wizualny, które mieści się w obszarze studiów kultury wizualnej (Visual Culture Studies) albo studiów wizualnych (Visual Studies), a także poddaje wielostronnym krytycznym badaniom wzrastającą rolę obrazów we współczesnym społeczeństwie.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Na przestrzeni lat 80. i 90. XX wieku „zwrot piktorialny” i „zwrot ikoniczny”, doprowadził do rozwoju dwóch dyscyplin naukowych: amerykańskiej teorii obrazu (Picture Theory) i jej niemieckiej wersji, czyli nauki o obrazie (Bildwissenschaft), która posiada również swój amerykański odpowiednik: Image Science. Te dyscypliny naukowe powstały mniej więcej w tym samym czasie. Według Mitchella zwrot piktorialny doprowadził również do rozwoju semiotyki obrazu Normana Brysona – dyscypliny uważanej obecnie za historyczną, ponieważ jej rozwój przypada na lata 80. XX wieku.
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: Amerykańskie rozważania na temat zwrotu piktorialnego były w dużej mierze uwarunkowane przez sprzeciw wobec dominacji języka, zapanowanie nad ikoną przez logos, i sprowadzały się do interpretacji logosu obrazu. Z kolei Boehm w swej koncepcji zwrotu ikonicznego, podobnie jak Mitchell, nawiązuje do koncepcji zwrotu lingwistycznego (linguistic turn), poszukując logiki obrazu różnej od logiki języka, ale w pierwszej kolejności zadaje pytanie „Czym jest obraz?” („Was ist ein Bild?”) i wskazuje na niezwykle szeroki zakres jego filozoficznych konotacji.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: W rozumieniu zaproponowanym przez Mitchella zwrot piktorialny daleko wykracza poza modele „tekstualności” i „dyskursywności”. W przypadku zwrotu ikonicznego Boehma inspiracja inter- i transdyscyplinarnymi badaniami nad obrazem bierze inicjatywę, inaczej niż w przypadku amerykańskich studiów kultury wizualnej, od filozofujących historyków sztuki i estetyków, którzy (począwszy od Aby Warburga) interesowali się różnymi formami obrazowania i wizualności.
Kulturowa teoria literatury
Authors: Weżgowiec Barbara
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Kulturową teorię literatury ujmować można jako rodzaj panoramicznej syntezy (lub syntetyzującej teorii) i badawczej mody. W każdym z tych ujęć objawia się jej potencjał teoretyczny (nowe możliwości i metody badawcze) i interpretacyjny, związany z poszerzaniem pola badawczego.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Na gruncie polskim kulturowa teoria literatury pojawiła się w 1. dekadzie XXI wieku w następstwie tzw. zwrotu kulturowego w humanistyce. Na ten zwrot wpłynęły przede wszystkim dwa paradygmaty: nowoczesny (związany z przełomem antypozytywistycznym i zwrotem lingwistycznym) oraz ponowoczesny (związany z tzw. zwrotem antyteoretycznym).
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: Kulturowo zorientowana teoria literatury przesuwa akcent z teorii abstrakcyjnej na praktykę, czytanie i interpretację. Jej specyfika polega na kulturowym czytaniu literatury, tj. sięganiu do dorobku badań kulturowych (cultural studies) i wykorzystaniu tych praktyk interpretacyjnych do czytania tekstów literackich oraz zadawania literaturze pytań na temat kultury.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Kulturowa teoria literatury nie uzurpuje sobie prawa do bycia nową uniwersalną teorią. Jej siła syntetyzująca i wyjaśniająca jest słaba, ponieważ istotniejsze są rola pragmatyczna i użyteczność. Praktycznym wykładnikiem staje się tutaj interpretowanie (literatury/tekstów kultury) ukazujące kondycję egzystencjalną człowieka i jego uczestnictwo w zróżnicowanych praktykach (kulturowych) codzienności.
Studia i badania ewaluacyjne
Authors: Wadowski Dariusz
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Studia ewaluacyjne stanowią wielonurtowy i transdyscyplinarny nurt refleksji nad ewaluacją rozumianą jako kompleksowy i dynamiczny proces ugruntowanego metodologicznie i uspołecznionego ustalania wartości określonego przedsięwzięcia lub podmiotu w oparciu o przyjęte kryteria służący rozwojowi tego przedsięwzięcia lub podmiotu. Studia ewaluacyjne łączą akademicką teoretyczną refleksję nad różnymi aspektami i funkcjami ewaluacji z praktycznymi zagadnieniami sposobów prowadzenia i wykorzystania badań ewaluacyjnych.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Rozwój studiów i badań ewaluacyjnych, który zaowocował wieloma próbami uporządkowania szeregu nurtów, podejść czy modeli badawczych, trwa już blisko 100 lat, ale daleki jest od wyczerpania, ponieważ wciąż odkrywane są nowe potencjały ewaluacji, zarówno jako pewnej formy badań stosowanych, jak i w zakresie rozbudowy zaplecza teoretycznego tej subdyscypliny.
PROBLEMOWE UJĘCIE POJĘCIA: Refleksje i badania podejmowane w obrębie studiów ewaluacyjnych służą przede wszystkim określeniu tożsamości ewaluacji jako wyłaniającej się nowej subdyscypliny akademickiej przekraczającej granice dotychczasowych dyscyplin i w różnym zakresie czerpiącym z ich dorobku teoretycznego. W toku swojego rozwoju historycznego reprezentanci studiów ewaluacyjnych wypracowali cały szereg podejść, modeli teoretycznych oraz założeń metodologicznych umożliwiających szerokie zastosowania ewaluacji w wielu dziedzinach życia społecznego. Praktyczny charakter badań ewaluacyjnych powoduje konieczność uwzględniania różnorodnych uwarunkowań i kontekstów, w jakich te badania są realizowane, w tym również ogólniejszych tendencji społecznych, politycznych, kulturowych, gospodarczych i naukowych.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Najbardziej twórcze nurty studiów ewaluacyjnych koncentrują się obecnie wokół modeli ewaluacji demokratycznych, uspołecznionych i inkluzywnych, wrażliwych na społeczne, polityczne i kulturowe konteksty odpowiadające wyzwaniom dynamicznie przekształcającego się świata.
Cyberbezpieczeństwo
Authors: Lakomy Miron
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Cyberbezpieczeństwo obejmuje kwestie ochrony przed zagrożeniami powstającymi w nowym środowisku ludzkich interakcji, jakim stała się cyberprzestrzeń. Termin ten postrzegać należy jako stan, w którym ryzyko wystąpienia takich negatywnie wartościowanych zjawisk dla własnych zasobów cyfrowych w tej domenie jest niewielkie, lub też istnieje zdolność ochrony przed nimi. Można tę kategorię ujmować również jako proces zmierzający do zapewnienia pełnej ochrony wykorzystywanej infrastruktury teleinformatycznej, a także wszystkiego, co się w niej znajduje i co ona kontroluje.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Problemy dla cyberbezpieczeństwa wywodzą się z procesów rewolucji informatycznej, która rozpoczęła się w połowie XX wieku. Niemniej, pierwsze poważne zagrożenia pojawiły się dopiero w latach 80. XX wieku, czego symbolem było pojawienie się środowiska hakerskiego. Do profesjonalizacji różnych form przestępczości komputerowej doszło dopiero na początku XXI wieku.
UJĘCIE PROBLEMOWE POJĘCIA: Zagrożenia dla bezpieczeństwa teleinformatycznego wywodzą się bezpośrednio z cech charakterystycznych cyberprzestrzeni jako nowej sfery ludzkiej aktywności. Ich powstawaniu sprzyja m.in. trudność wykrywania sprawców cyberataków, relatywnie niskie koszty ich przeprowadzania, a także brak wywiadu strategicznego w tej domenie.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I REKOMENDACJAMI: Podnoszenie poziomu cyberbezpieczeństwa wiąże się z działaniami o charakterze organizacyjnym, prawnym oraz technicznym. Niestety pełne przeciwdziałanie zagrożeniom w tym wymiarze nie jest możliwe. Z jednej strony, wynika to z samej specyfiki cyberprzestrzeni. Z drugiej natomiast, poziom współpracy międzynarodowej w tym zakresie jest niewystarczający. Najczęściej podnoszenie poziomu cyberbezpieczeństwa koncentruje się na szeroko pojętej profilaktyce, przejawiającej się m.in. utrzymywaniem dobrych praktyk w zakresie korzystania z urządzeń teleinformatycznych.
Normatywność
Authors: Moń Ryszard
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Normatywność jest wyznaczaniem/nadawaniem obowiązku określonego zachowania się w danej sytuacji przez odwołanie się do odpowiednich ocen i wartości moralnych, społecznych lub jakiegoś sposobu bycia jako właściwego.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Analiza historyczna pokazuje, że pojęcie normatywności wywodzi się z wizji dobra i powinności (w starożytnym rozumieniu) lub teorii wartości i teorii norm (we współczesnym ujęciu).
UJĘCIE PROBLEMOWE POJĘCIA: Aby dokładniej zrozumieć, czym jest normatywność, należy zastanowić się nad jej źródłem oraz istotą. W koncepcjach religijnych źródłem tym była wola Boga, a istotą postępowanie według jego przykazań. Dla Kanta źródłem był rozum praktyczny, a istotą działania postępowanie według takiej maksymy, co do której można by chcieć, by stała się prawem powszechnym. W ujęciu aksjologicznym jest z kolei to zmierzanie do określonych wartości, by stały się one realnymi. Poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie o źródło i istotę normatywności poświęcone zostaną poniższe rozważania.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I REKOMENDACJAMI: W tekście ukazano podmiotowe uwarunkowania normatywności, czyli to, co jest osobistym pragnieniem czy wizją spełnionego życia i urzeczywistnianiem czegoś. Należy przez to rozumieć właściwe działanie uwzględniające to, co ma charakter obiektywny, czyli uznany oraz zaakceptowany społecznie.
Spory wokół ulepszania człowieka
Authors: Bugajska Anna
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Termin „ulepszanie człowieka” odnosi się do takiego wykorzystania (bio)technologii, które ma na celu poprawę funkcjonowania człowieka przy pomocy np. implantów, farmakologii czy modyfikacji genetycznej. Zwykle dzielone jest na ulepszanie fizyczne, poznawcze, emocjonalne oraz moralne.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Ulepszanie człowieka rozwija się w społeczeństwach neoliberalnych ze zdecentralizowanym zarządzaniem biologią jednostki, często wpisanym w praktyki biokapitalizmu i funkcjonalizmu społecznego.
UJĘCIE PROBLEMOWE POJĘCIA: Podstawowym problemem, który generuje ulepszanie człowieka, jest przyjęcie wspólnej definicji, czym jest człowiek, co wynika z głębszego kryzysu antropologicznego obecnych czasów.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I REKOMENDACJAMI: Debata rozwija się na linii sporów między technoprogresywizmem a biokonserwatyzmem. Umiarkowani krytycy starają się zarysować granice praktyk ulepszeniowych tak, aby uniknąć dehumanizacji i obronić wartość osoby.
Polityka historyczna Niemiec
Authors: Kunicki Wojciech
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Polityka historyczna jest zespołem działań politycznych wyrażających przekonanie, że interpretacja dziejów wpływa na teraźniejszość i przyszłość.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Omówiona zostaje rola historii, a także funkcje i rodzaje pamięci, polityczne mity oraz organizacja pamięci, w tym instytucje pamięci, święta narodowe i dni pamięci jako instrument polityki historycznej. Kompleks ten zamyka omówienie roli Kościoła katolickiego jako podmiotu polityki historycznej. UJĘCIE PROBLEMOWE POJĘCIA: Przedmiotem analizy są problemy pamięci związane z rozliczeniem zbrodni narodowo-socjalistycznych i komunistycznych. Oprócz tego omówiona została polityka historyczna w społeczeństwie migracyjnym, pamięć w ramach europeizacji i globalizacji.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I REKOMENDACJAMI: Obejmuje analizę Pamięci I wokół wyjątkowości Holocaustu oraz Pamięć II jako wyraz analizy zjawisk kolonialnych, w których obrębie ma szansę zaistnieć pamięć o zbrodniach popełnionych na narodzie polskim.
Japońska polityka historyczna
Authors: Polit Jakub
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Polityka historyczna to celowe i świadome działania władz państwa, dążące do utrwalenia w społeczeństwie określonej wizji przeszłości.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Rządząca Partia Liberalno­‑Demokratyczna usiłowała zerwać z agresywnym wizerunkiem Japonii, wychowując młodzież w duchu pacyfistycznej konstytucji. Upamiętnianie własnych ofiar i selektywna wiedza podręcznikowa prowadziły jednak do samopostrzegania Japończyków jako narodu ofiar, przy ignorowaniu cierpień azjatyckich sąsiadów. Ci ostatni – jako rządzeni przez represyjne reżimy – nie mogli brać udziału w dialogu historycznym czasu zimnej wojny.
UJĘCIE PROBLEMOWE POJĘCIA: Przeciwnicy rządowej polityki histo­rycznej, usiłujący reinterpretować lub wręcz fałszować przeszłość, stanowili w Japonii mniejszość niewielką, ale dostrzegalną. W tekście przedstawiono, jak ustępstwa władz wobec tej mniejszości szkodziły polityce historycznej rządu i utrudniały mu pojednanie z sąsiadami. Ukazano też nie zawsze konsekwentne postepowanie przywódców Japonii.
REFLEKSJA HISTORYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Japońska polityka historyczna odniosła sukces w granicach samej Japonii. Doprowadziła do zmiany mentalności społeczeństwa i zmiany stosunku wobec dawnych przeciwników z Zachodu (głównie Amerykanów). Nie doszło jednak do pojednania z sąsiadami azjatyckimi.
Humanistyka cyfrowa
Authors: Szpunar Magdalena
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Celem artykułu jest przedstawienie podstawowych sposobów rozumienia humanistyki cyfrowej, jej założeń i możliwości praktycznego wykorzystania. Humanistyka cyfrowa jest rozumiana jako scjentyzacja humanistyki, jej utwardzanie właściwe dla nauk ścisłych, ale i laboratyzacja połączona z technologiczną biegłością i wykorzystaniem możliwości cyfrowych narzędzi.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Zaprezentowana zostaje definicja kategorii humanistyki cyfrowej, jej zróżnicowane ujęcia i proces krystalizowania. Przedstawiony zostaje proces krystalizacji humanistyki cyfrowej, pierwsze aktywności obserwowane w jej zakresie, ale także proces jej instytucjonalizacji.
UJĘCIE PROBLEMOWE POJĘCIA: Artykuł problematyzuje użycie kategorii humanistyki cyfrowej, odsłania możliwości jej zastosowania, ale i trudności związane z kategorią zombie, którą humanistyka cyfrowa się staje.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Refleksja systematyczna porządkuje sposoby rozumienia, ale przede wszystkim praktyki związane z jej uprawianiem. Zwraca uwagę na fetyszyzowanie technicznych kompetencji i instrumentalnej biegłości, co odbywa się czasem ze szkodą dla właściwego dla humanistyki głębokiego wglądu i rozumienia. Zwrócono uwagę, że ani „produkowanie wiedzy”, ani „formułowanie praw” nie zastąpi rozumienia siebie i rzeczywistości społecznej, w czym niezbędna okazuje się humanistyka.
Kontrwywiad
Authors: Kraj Kazimierz
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Kontrwywiad jest częścią struktur bezpieczeństwa państwa lub instytucją samodzielną. Realizuje działalność, która ma unieszkodliwiać poczynania obcych służb wywiadowczych, zwalczać dywersję, sabotaż, terroryzm. Zajmuje się ochroną tajemnic państwowych, osłania kontrwywiadowczo instytucje i organa państwa oraz wybrane jednostki prywatne.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Początki kontrwywiadu wywodzić możemy z czasów Starego Testamentu, Indii czy Chin, czyli wiele setek, a nawet tysięcy lat p.n.e. Współczesne badania nad kontrwywiadem datuje się jednak na moment wykształcenia się nowoczesnych społeczeństw ery przemysłowej, czyli XIX i dwie pierwsze dekady XX wieku.
UJĘCIE PROBLEMOWE POJĘCIA: Hasło w ramach wyjaśnienia pojęcia kontrwywiad przedstawia następujące problemy: jego definicję, szereg funkcji, zadania oraz misję. Osobno poruszona zostanie kwestia opisu działalności kontrwywiadowczej kilku państw europejskich.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I REKOMENDACJAMI: Systemowe ujęcie zagadnienia kontrwywiadu pokazuje, że staje się on przedmiotem badań i studiów naukowych mimo ograniczeń związanych z niejawnym charakterem jego działalności. Zaleca się jednakże bardziej kompleksowe spojrzenie na omawiany temat i konieczność przeprowadzania multidyscyplinarnych studiów.
Zagrożenia hybrydowe
Authors: Banasik Mirosław
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Zagrożenia hybrydowe odnoszą się do skoordynowanych i zsynchronizowanych działań prowadzonych poniżej progu wojny przez podmioty państwowe lub niepaństwowe, których celem jest wykorzystanie słabości i wyrządzenie szkody obiektowi ataku poprzez wpływanie na jego procesy decyzyjne na poziomie lokalnym, regionalnym, państwowym lub instytucjonalnym.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: W erze postzimnowojennej rewizjonistyczne mocarstwa, w obliczu rosnącego w siłę NATO i Stanów Zjednoczonych, stworzyły koncepcyjny model konfrontacji z Zachodem, zmieniając formy i sposoby oddziaływania międzynarodowego. Zagrożenia hybrydowe odzwierciedlają zmiany, do jakich doszło w charakterze prowadzonych konfliktów oraz w kontekście roli podmiotów niepaństwowych. Wpływ na te zmiany miały globalizacja, międzynarodowe usieciowienie, Internet, nowe technologie informacyjne, media społecznościowe, przestrzeń informacyjna i nowy krajobraz medialny.
UJĘCIE PROBLEMOWE POJĘCIA: Podmioty stosujące zagrożenia hybrydowe dążą do uzyskania coraz większych wpływów międzynarodowych przy minimalizacji ponoszonych kosztów. Cele strategiczne osiągają w rezultacie synchronizowania oddziaływania, niejednoznaczności, a przede wszystkim osiąganych efektów. Dobór narzędzi zależy od oddziałującego podmiotu (aktor państwowy, niepaństwowy) i celu jego działania. Każde narzędzie może wywoływać efekty w jednej lub kilku domenach operacyjnych.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I REKOMENDACJAMI: Celowo synchronizowane w czasie i przestrzeni zagrożenia hybrydowe stanowią mechanizm prowadzenia długotrwałej rywalizacji strategicznej w szarej strefie i osiągania celów politycznych dzięki wykorzystaniu podatności występujących w atakowanych państwach i organizacjach międzynarodowych, bez potrzeby prowadzenia bezpośredniej walki zbrojnej.
Ochrona ludności
Authors: Trocha Jerzy
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Ochrona ludności (civil protection) to całość przedsięwzięć obejmujących działania realizowane przez organy administracji publicznej, organizacje pozarządowe, podmioty gospodarcze oraz inne instytucje mające na celu zabezpieczenie życia, zdrowia i mienia społeczeństwa, a także środowiska naturalnego oraz innych warunków niezbędnych do przetrwania człowieka w obliczu wszelkich zagrożeń naturalnych i tych wynikających z działalności ludzkiej, w tym konfliktów zbrojnych oraz czynów zabronionych według obowiązujących przepisów prawa. Katalog podejmowanych działań na rzecz ochrony ludności obejmuje czynności zapobiegawcze (przed wystąpieniem zagrożenia) oraz reagowanie (po zaistnieniu zagrożenia).
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Obowiązek ochrony ludności jest elementarnym zadaniem państwa. Początkowo zadanie to odnosiło się niemal wyłącznie do aspektów związanych z zagrożeniami militarnymi, jednak wraz rozwojem cywilizacyjnym zaczęto szerzej rozpatrywać ochronę ludności, włączając w nią również inne dziedziny i stany, w jakich może znajdować się państwo.
UJĘCIE PROBLEMOWE POJĘCIA: Problematyka ochrony ludności jest bardzo złożona. Nie ma zgodności wśród badaczy co do sposobu wyjaśnienia tego terminu. Wynika to przede wszystkim z odmiennych założeń naukowych oraz doświadczeń zdobytych podczas pracy w różnych instytucjach na rzecz bezpieczeństwa. REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Współczesne środowisko bezpieczeństwa potwierdza słuszność całościowego podejścia do problematyki ochrony ludności. Niezbędne jest zatem zapewnienie bezpieczeństwa społeczeństwu zarówno w czasie pokoju czy kryzysu, jak i w warunkach wojny oraz okupacji. Dużym wyzwaniem jest ochrona ludności w czasie konfliktów zbrojnych, dlatego też konieczne jest holistyczne podejście terminologiczne.
Humanistyka kognitywna – między kognitywistyką a humanistyką
Authors: Bremer Józef
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Humanistyka kognitywna to interdyscyplinarny program badań łączący nauki humanistyczne z naukami przyrodniczymi i technicznymi.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Powstanie humanistyki kognitywnej jest związane z pojęciem ucieleśnionej osoby, co z kolei doprowadziło do poszerzenia zakresu badań kognitywistycznych o elementy typowo rozważane w humanistyce – np. o rozumienie języka literackiego.
UJĘCIE PROBLEMOWE POJĘCIA: Zamiast badania procesów umysłowych zgodnie z wczesnym kognitywistycznym modelem opierającym się na manipulowaniu symbolami w sposób skończony praktykowane obecnie w humanistyce kognitywnej badanie całej ucieleśnionej osoby, jako organizmu biologicznego, wymaga podejścia interdyscyplinarnego uwzględniającego badania z różnych dziedzin nauki. Podejście to charakteryzuje się m.in. postrzeganiem mózgu jako organu działającego podobnie do maszyny analogowo‑cyfrowej. Jako przykłady takich badań przeanalizujemy dwa interdyscyplinarne podejścia: filozoficzno‑literacką analizę znaczenia i literacko‑neuronaukowe przedstawienie metafor językowych.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I REKOMENDACJAMI: Humanistyka kognitywna stabilizuje swoje miejsce w licznych dyscyplinach naukowych, np. w pedagogice, medycynie, w naukach o sztucznej inteligencji.
Kryzys jako przedmiot badań współczesnej humanistyki
Authors: Gielarowski Andrzej
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Pojęcie kryzysu we współczesnej humanistyce jest powszechnie badane. Wiele dyscyplin podejmuje tę kwestię z perspektywy zadania, którym jest diagnoza kultury współczesnej. Pojęcie kryzysu kultury jest istotne zarówno dla filozofii, jak i dla nauk o kulturze i religii, zwłaszcza dla antropologii kulturowej. Badania nad kryzysem współczesności w kluczowym aspekcie kultury prowadzone są w horyzoncie pytania o kondycję kultury współczesnej i jej możliwy koniec.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Historyczna analiza pojęcia kryzysu we współczesnej humanistyce wskazuje na pojawienie się tego pojęcia w XIX wieku i jego rozwój na przełomie XIX i XX wieku. Szczególne znaczenie dla ukształtowania się tego pojęcia miały nurty filozoficzne XIX i XX wieku (neokantyzm, fenomenologia, hermeneutyka) oraz antropologia kulturowa (m.in. René Girarda).
UJĘCIE PROBLEMOWE POJĘCIA: Problemowe ujęcie pojęcia kryzysu kultury będzie przedstawione w oparciu o różne nurty krytyki kultury. Podjęte przez te nurty zagadnienia pozwolą na sproblematyzowanie ­kwestii kryzysu jako przedmiotu badań humanistycznych w obszarze kultury.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Kryzys kultury rozumiany jest jako kryzys człowieka i stanowi jeden z głównych tematów współczesnej humanistyki. Potwierdzają to bada­nia filozofów i antropologów kultury. Mimo różnych metodologii stosowanych w humanistyce – które decydują o różnych wnioskach i różnych podejściach do zagadnienia człowieczeństwa oraz jego relacji do kryzysu kultury – można jednak wskazać wspólną płaszczyznę badań humanistycznych.
Miejsce religii we współczesnej humanistyce
Authors: Dekert Tomasz
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: W ramach rozumienia humanistyki jako nauki o tym, co ludzkie, religia jawi się jako jeden z jej centralnych obiektów badań i namysłu. Jednocześnie stanowi ona czynnik, który na rozmaite sposoby określa nauki humanistyczne.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Powstanie naukowej refleksji o religii(iach) miało miejsce w określonym kontekście kulturowo‑religijnym. W oświeceniowej humanistyce wyłoniły się pewne ogólne „niereligijne” sposoby podchodzenia do religii, w tym podejście badawcze (religioznawcze), którego historia zostanie tu prześledzona.
UJĘCIE PROBLEMOWE POJĘCIA: Historyczny kontekst religijny oraz religijny wymiar życia człowieka jako przedmiot badawczy miały wpływ na proces wyłaniania się oraz funkcjonowania zajmujących się religią nauk humanistycznych. Te ostatnie widzą religię w odniesieniu do człowieczeństwa w kluczu silnie naznaczonym uprzednimi założeniami.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I REKOMENDACJAMI: Religia pozostanie jednym z kluczowych przedmiotów nauk o człowieku. Ich podejście do niej wymaga jednak przemyślenia i próby zbudowania realnego podejścia interdyscyplinarnego.
Nowe role bibliotek we współczesnej humanistyce
Authors: Drabek Aneta
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Artykuł ma na celu ukazać, jak zmieniła się rola biblioteki we współczesnej humanistyce. Z instytucji nastawionej przede wszystkim na udostępnianie własnych tradycyjnych zbiorów przeobraziła się ona w placówkę wielofunkcyjną, innowacyjną i elastyczną, oferującą różnorodne usługi, serwisy i szkolenia w zakresie korzystania z tradycyjnych i cyfrowych zasobów.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Biblioteka zmieniła się znacznie w ciągu ostatnich 30 lat, zarówno pod względem technologicznym, jak i koncepcyjnym. Na zmiany wpłynęły cyfryzacja zbiorów, nowe technologie, rozwój usług oraz upowszechnienie baz danych.
UJĘCIE PROBLEMOWE POJĘCIA: Biblioteki podejmują nowe aktywności, aby wyjść naprzeciw oczekiwaniom współczesnej humanistyki. Wśród nich wymienić można: digitalizację zbiorów, tworzenie baz da­nych, działalność wydawniczą, szkolenia, przygotowywanie i analizę danych, dzia­łal­ność dokumentacyjną i inne.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I REKOMENDACJAMI: Choć biblioteki są otwarte na nowe potrzeby i oczekiwania badaczy, to jednak powinny być bardziej zaangażowane we współpracę, a także szerzej propagować możliwości, jakie oferują współczesne źródła, bazy i narzędzia.
Spór o podmiot w etyce
Authors: Gałkowski Stanisław
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Podmiot moralny to byt, któremu w sposób uzasadniony można przypisać sprawstwo i moralną odpowiedzialność za jego czyny.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Rozpiętość stanowisk w kwestii podmiotowości można opisać przez wskazanie, jak rozumiana jest podmiotowość w trzech pojawiających się kolejno tradycjach filozoficznych. Wyróżnia się myślicieli uznających za właściwy podmiot moralności jednostkę w pełni autonomiczną i sprawczą, a więc wolną i samoświadomą (filozofia klasyczna), następnie autorów wskazujących na liczne ograniczenia ludzkiej podmiotowości (Nietzsche, Marks, Freud) oraz tych, którzy pojęcie podmiotu traktują jako swoistą iluzję, konstrukt czysto teoretyczny nieznajdujący w rzeczywistości żadnego realnie istniejącego desygnatu (Skinner, determinizm).
UJĘCIE PROBLEMOWE POJĘCIA: Najbardziej dyskutowanymi kwestia­mi dotyczącymi podmiotowości moralnej są warunki, których zaistnienie (bądź brak) pozwala uznać lub podważyć odpowiedzialność moralną sprawcy czynu. Należą do nich przede wszystkim świadomość, wolność i przynajmniej względna stałość tożsamości osoby działającej.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI REKOMENDUJĄCYMI: Etyka, przyjmując jako oczywiste założenie istnienia moralności, zakłada już jakąś formę podmiotowości. W konsekwencji musimy przyjąć istnienie podmiotu spełniającego jej podstawowe wymagania, czyli wolność i świadomość podejmowanych czynów. Pozwala to opowiedzieć się za podmiotem „mocnym” w wersji przedstawionej przez filozofię klasyczną.
Polityka historyczna a kultura
Authors: Winkler Anna
Published: March 2024

DEFINICJA POJĘCIA: Polityka historyczna znajduje w obszarze kultury zarówno narzędzia skutecznego oddziaływania, jak i bariery. Z jednej strony zarządzanie dziedzictwem kulturowym i promowanie pożądanego obrazu przeszłości poprzez dzieła kultury stanowi narzędzie kształtowania pamięci zbiorowej o wciąż rosnącym znaczeniu. Z drugiej – istniejąca w społeczności kultura historyczna narzuca aktorom polityki historycznej pewne ograniczenia, odnoszące się do treści i formy podejmowanych przez nich działań.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Zjawisko wykorzystania różnych dziedzin i wytworów kultury w celu ustanawiania lub wspierania w zbiorowości pożądanej opowieści o przeszłości pojawiło się już w starożytności. Naukowa refleksja nad tym zjawiskiem sięga początku XX wieku, jej fundamenty zostały jednak położone dopiero w latach 80. i 90.
UJĘCIE PROBLEMOWE POJĘCIA: Zadania, które w obszarze kultury stawiają sobie aktorzy polityki historycznej, obejmują dwie główne grupy: związane z zarządzaniem dziedzictwem kulturowym oraz związane z inicjowaniem i wspieraniem tworzenia nowych dóbr kultury. Aby opracować skuteczną strategię kulturową, aktorzy ci muszą jednak mieć świadomość utrzymywania się w kulturze konkurencyjnych opowieści o przeszłości i uwzględniać istniejące w zbiorowości standardy odnoszenia się do przeszłości.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Rosnąca rola dziedzictwa kulturowego i pojedynczych dóbr kultury w kształtowaniu pamięci, a za jej sprawą tożsamości wspólnotowych, sprawia, że jest to dla polityki historycznej coraz ważniejszy obszar oddziaływania. W jego ramach można realizować zarówno ekskluzywistyczny, jak i inkluzywistyczny model polityki historycznej.