Η αρχιτεκτονική του Μουσείου και η κατασκευή της συλλογικής μνήμης
Authors: Τσιφτσή Ξανθή 
Published: July 2024

Κύριο ζήτημα της διατριβής αποτελεί η περιγραφή της διαδικασίας διαμόρφωσης της ταυτότητας κοινωνικών ομάδων, συσχετίζοντας τη βιωματική εμπειρία χωρικών αναπαραστάσεων ιστορικών γεγονότων με την κατασκευή της συλλογικής μνήμης. Το ενδιαφέρον επικεντρώνεται στο Μουσείο, ως εμπρόθετο μνημείο, που σχεδιάστηκε με σκοπό τη μνημόνευση ιστορικών στιγμών, προσώπων και τραυμάτων. Οι μετεξελίξεις, διαφοροποιήσεις, μετατροπές και ανατροπές στη θεσμική του υπόσταση και στην πολιτιστική του σημασιοδότηση, όπως εκφράζονται και επαναδιατυπώνονται στη χωρική υλοποίηση της εκάστοτε «Μουσειακής Ιδέας», το καθιστούν κεντρικό παράδειγμα για την προσπάθεια ανάγνωσης των νοητικών συγκροτήσεων του κοινωνικού και πολιτισμικού γίγνεσθαι. Στο πλαίσιο αυτό, επιλέγεται η μελέτη της διαδικασίας πρόσληψης του χώρου εμβληματικών μουσείων του Ολοκαυτώματος, εφαρμόζοντας τις μεθόδους του τεστ λεκτικού συνειρμού και της συνέντευξης με τη συνακόλουθη κριτική ανάλυση λόγου ως μέθοδο ανάλυσης και επεξεργασίας των δεδομένων. Το μουσειακό βίωμα των επισκεπτών μελετάται μέσα από την ποιοτική ανάλυση του περιεχομένου του λόγου τους σε δύο επίπεδα: το σημασιολογικό και το πραγματολογικό. Τελικός στόχος είναι να «μετρηθεί» ο βαθμός αναπαραγωγής του κυρίαρχου λόγου και, κατ’ επέκταση, της κατασκευής της μνήμης, συσχετίζοντας τον λόγο των κατευθυντήριων δυνάμεων (δημιουργός- επιμελητές- σχολιαστές του Μουσείου) ως πλαίσιο νοηματοδότησης του λόγου των επισκεπτών, με τον λόγο των επισκεπτών ως πεδίο σημασιοδότησης του χώρου. Ως αντικείμενο μελέτης επελέγησαν μουσεία που βρίσκονται στις χώρες που «φιλοξένησαν» στρατόπεδα συγκέντρωσης και εξόντωσης: το Εβραϊκό Μουσείο στο Βερολίνο, το Μουσείο της Ιστορίας των Πολωνών Εβραίων στη Βαρσοβία και το Κέντρο Μνήμης του Ολοκαυτώματος στη Βουδαπέστη. Το δειγματοληπτικό πλαίσιο συγκροτείται από ενήλικες που επισκέπτονται για πρώτη φορά τα εν λόγω μουσεία. Για την άντληση συμμετεχόντων από αυτό το πλαίσιο επιλέχθηκε, σε πρώτη φάση, η στρωματοποιημένη δειγματοληψία με μεταβλητή στρωματοποίησης την ηλικία των συμμετεχόντων και, σε δεύτερη φάση, η αναζήτηση δείγματος μέγιστης διακύμανσης, ώστε να εξασφαλίζεται η ετερογένεια ως προς συγκεκριμένα επιμέρους χαρακτηριστικά των συμμετεχόντων, όπως η καταγωγή, το μορφωτικό επίπεδο και η εγγύτητα με το ιστορικό αντικείμενο. Επιχειρείται, μέσα από επιτόπια έρευνα, να τεκμηριωθεί η διαδικασία της εργαλειοποίησης του χώρου στην κατασκευή της συλλογικής μνήμης. Ο κυρίαρχος λόγος αφηγείται ιστορικά γεγονότα δίνοντας υλική υπόσταση σε χωρικές αναπαραστάσεις αυτών. Κατά τη βιωματική εμπειρία του, το Υποκείμενο παράγει δυναμικά σχήματα (με την ενσώματη εμπειρία, την ενεργοποίηση των συναισθημάτων του και την απόδοση ερμηνείας στην εμπειρία αυτή) εντός εντέχνως οριοθετημένων και σχολαστικά προσχεδιασμένων νοηματικών πλαισίων. Με τη συνεχή ανατροφοδότηση των νοηματικών πλαισίων από τον κυρίαρχο λόγο προσδιορίζεται αντίστοιχα ο αναπαραγόμενος λόγος του Υποκειμένου, ως ο πυρήνας της κατασκευής της συλλογικής μνήμης του. Η πολλαπλότητα της πρόσληψης της ενσώματης εμπειρίας του χώρου καταδεικνύει ότι το κτήριο δεν είναι ένα περιχαρακωμένο κέλυφος, ένα δοχείο που περιέχει αναπαραστάσεις του ιστορικού γεγονότος, αλλά συνιστά το ίδιο ένα σχεδιασμένο γεγονός. Η μνήμη κατασκευάζεται όχι μόνο από τον κυρίαρχο λόγο και από το χέρι του αρχιτέκτονα αλλά και μέσα από προβολές, ταυτίσεις και φαντασιακές βιώσεις που οφείλονται σε διαφορετικούς παράγοντες, όπως η διαγενεακή μεταβίβαση του τραύματος. Τελικά, ο αναπαραγόμενος λόγος αναπαριστά και την ίδια στιγμή κατασκευάζει την πραγματικότητα που επιθυμεί, φορτίζοντας κάθε φορά με διαφορετικά συμβολικά σχήματα τις επιμέρους εκδοχές της πραγματικότητας του κυρίαρχου λόγου.