شێوازی ژیان و مۆدێله‌ تیۆرییه‌كانی (توێژینه‌وه‌یه‌كی تیۆرییه‌)
Authors: Khorsheed Abdulah , Jabar Shahla W. 
Published: September 2019

بابه‌تی سه‌ره‌كی ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ بریتییه‌ له‌و مۆدێله‌ تیۆرییانه‌ی كه‌ له‌لایه‌ن تیۆره‌وانانی كۆمه‌ڵناسیه‌وه‌ داڕیژراون بۆ تێگیه‌شتن و چۆنیه‌تی به‌كارهێنانی شێوازی ژیان له‌ كایه‌ی زانسیدا. به‌شێكی توێژه‌ران له‌ دوو ده‌یه‌ی رابردوودا و له‌ ساڵانی نه‌وه‌ده‌كانه‌وه‌ و له‌ ئه‌نجامی توێژینه‌وه‌كانیانه‌وه‌ تێبینیان كردوه‌ كه‌ چه‌مكی شێوازی ژیان جێگه‌ی چه‌مكی چینی كۆمه‌ڵایه‌تی گرتووه‌ته‌وه‌، به‌ڵگه‌ی سه‌ره‌كیشیان بۆ ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ (چینبه‌ندی ستوونی) كه‌متر له‌ شێوازی ژیانی تاكه‌كان توانای شرۆڤه‌كردنی ره‌فتار، به‌ها و تێڕوانینه‌كانی هه‌یه‌. ئه‌مه‌ به‌مانای سڕینه‌وه‌ی بوونی چینه‌كان نییه‌، به‌ڵكو توانایی شیكاركردنی ئه‌م چه‌مكه‌ ده‌خاته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی جۆرێك لێكچوون له‌ نێوان ئه‌و تاكانه‌دا هه‌یه‌ كه‌ پێگه‌ی هاوتایان هه‌یه‌، ئیتر ناتوانرێت ته‌نها له‌ڕێی چینه‌وه‌ وێنه‌یه‌كی راسته‌قینه‌ی واقیعی كۆمه‌ڵایه‌تیمان ده‌ستكه‌وێت. بۆیه‌ ئێستا ئه‌نجامی توێژینه‌وه‌ جۆراوجۆره‌كان سه‌باره‌ت به‌ بابه‌تی شێوازی ژیان به‌سه‌ر دوو كۆمه‌ڵه‌دا دابه‌ش بوون، كۆمه‌ڵه‌یه‌كیان به‌و ئه‌نجامه‌ گه‌یشتوون كه‌ ده‌كرێت چه‌مكی شێوازی ژیان له‌ بری چینی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌كاربهێنرێت، به‌ڵام كۆمه‌ڵه‌یه‌كی دیكه‌یان ئه‌نجامه‌كانیان ده‌ریخستوه‌ كه‌ چه‌مكی شێوازی ژیان په‌یوه‌ندی به‌ چینایه‌تییه‌وه‌ هه‌یه‌ و ده‌كرێت به‌كاربهێنرێت به‌ هاوشانی له‌گه‌ڵ چینی كۆمه‌ڵایه‌تی و به‌كاربردندا بۆ خوێندنه‌وه‌یه‌كی باشتری واقیعی كۆمه‌ڵایه‌تی. سه‌باره‌ت به‌ گرنگی ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌، ده‌توانرێت بگووترێت سه‌رده‌می ئێستا سه‌رده‌می گۆڕانی جۆراوجۆر و ده‌ركه‌وتنی فۆڕمی نوێی ژیان و گۆڕانی به‌رهه‌مهێنان بۆ به‌كاربردن، هه‌رله‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ بۆ خوێندنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگا به‌رده‌وام پێویستمان به‌ چه‌مكی نوێ هه‌یه‌؛ چه‌مكگه‌لێك، كه‌ ببنه‌ ئاوێنه‌ی ئه‌و گۆڕانكارییانه‌ و بابه‌تی نوێش بۆ توێژینه‌وه‌ بخه‌نه‌ به‌رده‌م زانسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان. ئامانجی سه‌ره‌كی ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ بریتییه‌ له‌وه‌ی زانایانی كۆمه‌ڵناسی چۆن سه‌روكاریان له‌گه‌ڵ ئه‌م چه‌مكه‌دا كردوه‌ بۆ خوێندنه‌وه‌ی هه‌ڵسوكه‌وت و چۆنیه‌تی گۆڕانی واقیعی كۆمه‌ڵگا. پاشان شیكردنه‌وه‌ی چه‌مكی شێوازی ژیان له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و مۆدێله‌ تیۆرییانه‌ی وا له‌باره‌یه‌وه‌ داڕێژراون. به‌ڵام سه‌باره‌ت به‌ میتۆدی به‌كارهاتوو له‌م توێژینه‌وه‌یه‌، (میتۆدی شیكاری)یه‌. له‌ ئه‌نجامدا توێژه‌ر به‌ چه‌ند ئه‌نجامێك گه‌یشتووه‌ له‌وانه‌: چه‌مكی شێوازی ژیان، نه‌ك وه‌ك بوارێك بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ چه‌مكی چینی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌ڵكو وه‌ك چه‌مكێكی سه‌ربه‌خۆ كه‌ ئاماژه‌یه‌ بۆ ڕوانینێكی نوێ بۆ واقیعی كۆمه‌ڵایه‌تی و دیارده‌كانی دیكه‌ی كۆمه‌ڵگا وه‌ك (چینی كۆمه‌ڵایه‌تی، پێگه‌، شوناس و به‌خشینی ناسنامه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌ گرووپه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان) هاتووه‌ته‌ نێو زانسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانه‌وه‌. -ئه‌م چه‌مكه‌ پانتاییه‌كی فراوانی له‌ توێژینه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان داگیركردووه‌ و سوودی له‌ به‌كاربردن وه‌رگرتوه‌ بۆ خۆ جیاكردنه‌وه‌ی گرووپه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و ده‌ستخستنی شوناسی كۆمه‌ڵایه‌تی. شێوازی ژیان جێگره‌وه‌ی چه‌مكی چینی كۆمه‌ڵایه‌تی نییه‌، به‌ڵكو ته‌واكه‌ریه‌تی و هاوشانی ده‌كات بۆ خوێندنه‌وه‌ی واقیعی كۆمه‌ڵایه‌تی. تێگه‌یشتنی نوێ و توێژینه‌وه‌ له‌باره‌ی شێوازی ژیانه‌وه‌ وایكردوه‌ تێگه‌یشتن بۆ چین و پێگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی گۆرانی به‌سه‌ردا بێت. چه‌مكی شێوازی ژیان به‌ به‌راورد به‌ رابردوو، زانسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی به‌ ده‌رهاویشته‌كانی خۆیه‌وه‌ زۆر سه‌رقاڵكردوه‌. و بووه‌ته‌ جێگه‌ی بایه‌خ پێدانی.