Θολωτές κατασκευές των αυτοκρατορικών χρόνων
Authors: Vitti Paolo 
Published: August 2021

Η παρούσα διατριβή με τίτλο «Τόξα και θόλοι των αυτοκρατορικών χρόνων. Η οργάνωση του εργοταξίου και η διάδοση των συστημάτων δόμησης στην Πελοπόννησο» διαπραγματεύεται τους κατασκευαστικούς τρόπους των αυτοκρατορικών χρόνων (1ος – 3ο αι.) στην Πελοπόννησο, και ειδικότερα τις θολωτές κατασκευές. Πρόκειται για ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον υλικό άγνωστο ή, στην, καλλίτερη περίπτωση, ελάχιστα μελετημένο, καθώς ήταν έξω από τα ενδιαφέροντα των αρχαιολόγων ερευνητών, γιαυτό κύριος στόχος του διδακτορικού ήταν ο εντοπισμός η συστηματική καταγραφή και η φωτογραφική και σχεδιαστική τεκμηρίωσή του. Με βάση αυτό το υλικό διαμορφώθηκαν οι υπόλοιποι στόχοι της έρευνας, οι οποίοι συνοψίζονται : α) στην κατανόηση του ιστορικού, κοινωνικού, οικονομικού και ιδεολογικού πλαισίου στο οποίο διαμορφώθηκαν και εξελίχθηκαν οι κατασκευαστικοί τρόποι αυτής της περιόδου, β) στην ανάλυση, την κατανόηση, την ερμηνεία και τη συστηματική κατάταξή τους, γ) στη σύγκρισή τους με αντίστοιχους κατασκευαστικούς τρόπους στη Ρώμη και στην εξαγωγή συμπερασμάτων για αλληλοεπιδράσεις, δ) στην ερμηνεία του σχεδιασμού των κτιρίων με βάση την κατασκευή και ε) στην κατανόηση της σημασίας της επιλογής του υλικού για την ποιότητα της κατασκευής. Ιδιαίτερο βάρος δόθηκε στον εντοπισμό και την επιλογή των προς μελέτη μνημείων, καθώς η σχετική βιβλιογραφία ήταν εξαιρετικά περιορισμένη, με συνέπεια να είναι απαραίτητη η επίσκεψη σε όλα τα μνημεία, όπου πραγματοποιήθηκε αναλυτική φωτογραφική και σχεδιαστική τεκμηρίωσή τους με λεπτομερή κατασκευαστικά σχέδια, ακόμη και για τα δημοσιευμένα καθώς αυτά δεν αντιμετωπίστηκαν από τους μελετητές τους από κατασκευαστική σκοπιά. Η τεκμηρίωση αυτή βοήθησε στην κατανόηση της λειτουργίας των κατασκευών και στην ερμηνεία του ρόλου τους στη δομή του κτιρίου. Εκτός από την εισαγωγή, ένα σύντομο κεφάλαιο για τις μέχρι σήμερα σχετικές έρευνες και την περίληψη, το κυρίως διδακτορικό διαρθρώνεται σε τέσσερα κεφάλαια : Στο πρώτο κεφάλαιο γίνεται αναφορά στους τρόπους δόμησης της Ρώμης και ειδικότερα στο opus caementicium, που χρησιμοποιήθηκε τόσο για την κατασκευή τοίχων όσο και θόλων. Επίσης αναλύονται οι ιδιαιτερότητες με την παρεμβολή πλίνθων στο opus caementicium, οι οποίες συναντώνται και σε αντίστοιχα μνημεία της Πελοποννήσου. Στο δεύτερο κεφάλαιο αναλύεται το ιστορικό, πολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό πλαίσιο από την εποχή του Ιουλίου Καίσαρα και μετά έως τον 3ο αιώνα, για να γίνουν κατανοητοί οι λόγοι της μεγάλης διάδοσης των κατασκευαστικών τρόπων της Ρώμης στο χώρο της Πελοποννήσου και ο εκρωμαϊσμός της με τη δημιουργία της Επαρχίας της Αχαϊας και την ίδρυση των ρωμαϊκών αποικιών. Αναλύονται οι τρόποι με τους οποίους ο ευεργετισμός των αυτοκρατόρων και σημαντικών προσώπων επηρέασε την διάδοση των κατασκευαστικών τρόπων της Ρώμης στην περιοχή. Ιδιαίτερα αναλύεται η σημασία των θερμών, οι οποίες παίζουν ένα κοινωνικό ρόλο και διαδίδονται από τον 2ο αιώνα σε όλη την αυτοκρατορία, καθώς και η σημασία της πολιτικής του Αδριανού για την Επαρχία της Αχαϊας.Στο τρίτο κεφάλαιο αναλύονται 29 μνημεία της Πελοποννήσου, στα οποία εντοπίστηκαν θολωτές κατασκευές. Για κάθε μνημείο, μετά από μια γενική περιγραφή του και χρονολόγηση, όπου είναι δυνατό, των κτιριακών φάσεών του, τεκμηριώνονται με ιδιαίτερη λεπτομέρεια τα τμήματά τους που έχουν θολωτές κατασκευές. Αναλύονται τα υλικά και οι κατασκευαστικοί τρόποι και γίνεται προσπάθεια ερμηνείας τους καθώς και συγκρίσεις με αντίστοιχες κατασκευές στη Ρώμη και, σε κάποιες περιπτώσεις, σε άλλες περιοχές της Ελλάδας. H ανάλυση αυτή συνοδεύεται από σχέδια σε κλίμακα, προοπτικά σκίτσα, γραφικές αναπαραστάσεις και, σε ορισμένες περιπτώσεις, σχέδια ανάλυσης της μεταβίβασης των ωθήσεων. Στο τέταρτο κεφάλαιο, μετά από ένα κατάλογο των θολωτών κατασκευών που εντοπίστηκαν στην Πελοπόννησο, στον οποίο δίνονται τα τεχνικά χαρακτηριστικά τους (διαστάσεις, υλικά, τρόπος δόμησης κ.λ.π.), γίνεται ανάλυση και κατάταξή τους σε δύο ομάδες: α) τις τυπικές της Ρώμης με χυτό υλικό κατευθείαν επάνω στο ξυλότυπο και β) τις πιο διαδεδομένες στην Πελοπόννησο με την κατασκευή ενός κελύφους από πλίνθους, επάνω στο οποίο τοποθετείται το χυτό υλικό. Στη συνέχεια αναλύονται οι λόγοι για τους οποίους το δεύτερο σύστημα έχει μεγάλη διάδοση στην Πελοπόννησο με βάση αναφορές του Βιτρούβιου και ανασκαφικά δεδομένα στη Βόρειο Ιταλία και στη Νικόπολη. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στη μεγάλη αίθουσα του ιερού-θερμών του Άργους, όπου τεκμηριώνεται για πρώτη φορά η χρήση σφηνοειδών πλίνθων σε κατακόρυφους δακτυλίους για την κατασκευή θόλου. Το τέταρτο κεφάλαιο κλίνει με την έρευνα της προσπάθειας των μαστόρων της περιοχής για την ελαχιστοποίηση της χρήσης ξυλότυπου, και με την ερμηνεία του ρόλου της χρήσης των πλίνθων στο εσωτερικό της δομής των θόλων από χυτό υλικό, με παράλληλη σύγκριση των παραδειγμάτων της Πελοποννήσου με αυτά της Ρώμης και της βοριας Ιταλιας.