Συμβίωση Ελλήνων και Οθωμανών στη Χίο πριν από το 1822
Authors: Καραβόλου Ειρήνη 
Published: September 2021

Η σφαγή της Χίου και η μαζική αιχμαλωσία του ορθόδοξου πληθυσμού του νησιού που ακολούθησε αποτελεί μία μελανή σελίδα στη νεότερη ελληνική και ευρωπαϊκή ιστορία. Η ειρηνική συμβίωση των χριστιανών και των μουσουλμάνων κατοίκων της Χίου μέχρι το 1822 σε καμία περίπτωση δεν προοιώνιζε την καταστροφή που ακολούθησε. Η πολιτισμική, οικονομική και πνευματική ανάπτυξη της Χίου, απότοκο ως έναν βαθμό των προνομίων που παραχωρήθηκαν από τον Σουλτάνο το 1567, έναν χρόνο μετά από την Οθωμανική κατάκτηση, κατέστησαν τη Χίο «Παράδεισο της Ανατολής» σύμφωνα με τα λεγόμενα των περιηγητών. Σε αυτό το περιβάλλον δημιουργήθηκε ένας ιδιαίτερος τύπος γυναίκας, «η Χιώτισσα», η οποία κατά τη διάρκεια των γεγονότων θα υποστεί την πιο τραγική μοίρα. Η μορφή συμβίωσης Ελλήνων και Τούρκων, σε όλες της τις εκφάνσεις, περιγράφεται με τον πιο εκφραστικό και άμεσο τρόπο στα χιακά δημοτικά τραγούδια. Η τραγωδία της αιχμαλωσίας των αμάχων, κατά κύριο λόγο γυναικών και παιδιών, η σχέση των ιδιοκτητών με τους δούλους τους και οι προσπάθειες εξισλαμισμού των περισσοτέρων παρουσιάζονται μέσα από τις αφηγήσεις των ιδίων των πρωταγωνιστών αφήνοντας ελάχιστα περιθώρια αμφισβήτησης για την αλήθεια που εμπεριέχουν ακόμη και στους πιο δύσπιστους μελετητές. Οι τιμές των αιχμαλώτων ποικίλλουν ανάλογα με την ηλικία, την ομορφιά, τη σωματική διάπλαση και, φυσικά, την καταγωγή. Ακολουθούμε τους αιχμαλώτους από τη στιγμή της σύλληψης, κατά τη μεταφορά τους στα σκλαβοπάζαρα στα μεγάλα κέντρα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, κυρίως στη Σμύρνη, την Κων/πολη, την Αλεξάνδρεια και το Κάιρο αλλά και στα ενδότερα. Παρακολουθούμε τη διαβίωση στο χαρέμι και, σε ορισμένες περιπτώσεις, τις απεγνωσμένες προσπάθειές τους να δραπετεύσουν. Επιπλέον, περιγράφουμε το δίκτυο κινητοποίησης για τον εντοπισμό και την απολύτρωση των Χίων αιχμαλώτων με τη συνδρομή των συγγενών τους, των Πατριαρχείων της Κων/πολης, της Αλεξάνδρειας και της Αντιόχειας, του δικτύου των Χίων εμπόρων, των Χίων των παροικιών και των Φιλελλήνων.Η ένταξη των Χίων, πρώην αιχμαλώτων, στο περιβάλλον της πατρίδας έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και είναι μία παράμετρος που έχει ελάχιστα μελετηθεί λόγω έλλειψης πηγαϊκού υλικού. Οι προσπάθειες του Καποδίστρια και αργότερα του Όθωνα, καθώς και η συνδρομή των Μεγάλων Δυνάμεων στην απολύτρωση όλων των Ελλήνων αιχμαλώτων του Αγώνα της ανεξαρτησίας παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Παρά τις καλές προθέσεις, οι οποίες στην περίπτωση των Μεγάλων Δυνάμεων ήταν αδιαμφισβήτητα συνδεδεμένες με τα συμφέροντά τους, τα αποτελέσματα του εντοπισμού και της απολύτρωσης των αιχμαλώτων δεν ήταν τα αναμενόμενα. Δυστυχώς, η δουλεία ως φαινόμενο δεν εξαλείφθηκε τον 19ο αιώνα, αλλά εξακολουθεί να υφίσταται μέχρι σήμερα, με θύματα κυρίως γυναίκες και παιδιά, παρά τους αιματηρούς αγώνες για τη διασφάλιση των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Ο στόχος μας να προσεγγίσουμε την αλήθεια μέσα από τη βιωμένη εμπειρία των αυτοπτών μαρτύρων θεωρούμε ότι, ως έναν βαθμό, επετεύχθη. Πιστεύουμε ωστόσο ότι η μελέτη για την τύχη των Χίων αιχμαλώτων πρέπει να συνεχιστεί μέσα από πηγές που δεν έχουν συμπεριληφθεί στην παρούσα έρευνα, οι οποίες θα ολοκληρώσουν την εικόνα της αιχμαλωσίας ή θα την ανατρέψουν εν μέρει.