Η δημόσια εικόνα των επιστημών και της τεχνολογίας
Authors: Μορφάκης Κωνσταντίνος 
Published: August 2021

Η έρευνα με τίτλο, Η Δημόσια Εικόνα των Επιστημών και της Τεχνολογίας: Η περίπτωση της Βιοτεχνολογίας και των Βιοεπιστημών στην Ελλάδα, επικεντρώνεται σε δυο από τις σημαντικότερες εξελίξεις που έλαβαν χώρα στον τομέα της βιοτεχνολογίας και των βιοεπιστημών, την αλληλούχιση του γονιδιώματος (genome sequencing) και την τεχνολογία της κλωνοποίησης, εξετάζοντας τον τρόπο με τον οποίο αυτά τα δυο τεχνοεπιστημονικά γεγονότα παρουσιάστηκαν στο δημόσιο χώρο μέσω του τύπου. Τα κεντρικά ερευνητικά ζητήματα στα οποία απαντά η συγκεκριμένη έρευνα τίθενται ως εξής: (Ι) Ποια είναι η ρητορική με την οποία παρουσιάστηκαν η αλληλούχιση του γονιδιώματος και η τεχνολογία της κλωνοποίησης στις ευρείας κυκλοφορίας ελληνικές εφημερίδες; Παρουσιάστηκαν τα δυο αυτά γεγονότα ως τεχνοεπιστημονικά επιτεύγματα σωτήρια για την ανθρωπότητα ή αντίθετα με μια ρητορική αποκαλυπτικού χαρακτήρα, τονίζοντας τις ηθικές επιπτώσεις αυτών των γεγονότων; και (ΙΙ) Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές της κάλυψης της αλληλούχισης του γονιδιώματος και της τεχνολογίας της κλωνοποίησης στις ευρείας κυκλοφορίας ελληνικές εφημερίδες σε σχέση με την κάλυψη αυτών των γεγονότων από ευρείας κυκλοφορίας εφημερίδες διεθνώς;Ως προς την αλληλούχιση του γονιδιώματος οι ευρείας κυκλοφορίας ελληνικές εφημερίδες παρουσίασαν τη συγκεκριμένη τεχνοεπιστημονική εξέλιξη ως ένα τεχνοεπιστημονικό επίτευγμα, σωτήριο για την ανθρωπότητα, μια επανάσταση στο χώρο των βιοεπιστημών και της βιοτεχνολογίας. Η κυρίαρχη ρητορική και ειδησεογραφική πλαισίωση της αλληλούχισης του γονιδιώματος ανέδειξε τη χρησιμότητα και τα ευεργετικά αποτελέσματα που αυτή έχει στην ιατρική και την αντιμετώπιση ασθενειών και την αυτογνωσία του ανθρώπου. Παρότι δε λείπουν οι αναφορές στις οικονομικές και ηθικές πτυχές που σχετίζονται με την αλληλούχιση του γονιδιώματος, ο κυρίαρχος δημοσιογραφικός και ειδησεογραφικός λόγος παραμένει αυτός της τεχνοεπιστημονικής προόδου. Επιπρόσθετα, η συγκριτική έρευνα ανέδειξε ότι η κάλυψη της αλληλούχισης του γονιδιώματος στις ευρείας κυκλοφορίας ελληνικές εφημερίδες ακολουθεί γενικά τα πρότυπα κάλυψης των αντίστοιχών εφημερίδων του εξωτερικού. Αυτό μπορεί να εξηγηθεί από το γεγονός ότι, οι ελληνικές εφημερίδες αντλούν την ύλη που αφορά τεχνοεπιστημονικές εξελίξεις και διεθνείς ειδήσεις από ξένα δημοσιεύματα, δελτία τύπου από διεθνή ειδησεογραφικά πρακτορεία και αναδημοσιεύσεις άρθρων από ευρείας κυκλοφορίας εφημερίδες του εξωτερικού. Η ρητορική και οι μεταφορές που χρησιμοποιούνται αντλούνται ως επί το πλείστον από το διεθνή τύπο, αν και υπάρχουν και κάποιες που παράγονται και ανταποκρίνονται στο εθνικό πολιτιστικό πλαίσιο. Οι πιο σημαντικές διαφοροποιήσεις έχουν να κάνουν με το ότι οι ελληνικές εφημερίδες υπερτονίζουν τη συμβολή, όποια και αν είναι αυτή, ελλήνων επιστημόνων, στην επίτευξη των σημαντικών αυτών τεχνοεπιστημονικών γεγονότων κάτι που δεν το παρατηρούμε στη διεθνή ειδησεογραφία. Ως προς την τεχνολογία της κλωνοποίησης η κυρίαρχη ρητορική και πλαισίωση της από τις ευρείας κυκλοφορίας ελληνικές εφημερίδες εστιάζει στις ηθικές ανησυχίες και τους κινδύνους που ενέχουν τα πειράματα κλωνοποίησης για τον άνθρωπο αλλά και τις πιθανές κοινωνικές επιπτώσεις που μπορεί να επέλθουν από την επιτυχή κατάληξη τους. Συγκεκριμένα, οι ευρείας κυκλοφορίας ελληνικές εφημερίδες παρουσίασαν την κλωνοποίηση της Dolly ως μια εξέλιξη στο χώρο των βιοεπιστημών και της βιοτεχνολογίας, η οποία έχει σημαντικές κοινωνικές επιπτώσεις. Η κυρίαρχη ρητορική και πλαισίωση της τεχνολογίας της κλωνοποίησης της Dolly υπήρξε διττή. Ως τεχνοεπιστημονική εξέλιξη η κλωνοποίησης της Dolly εκλαμβάνεται ως μια επανάσταση στο χώρο της βιοτεχνολογίας καθώς το μέχρι πρότινος αδύνατο καθίσταται δυνατό. Με άλλα λόγια, καθ’ αυτό το επιστημονικό γεγονός της κλωνοποίησης της Dolly θεωρείται μια εξέλιξη στο χώρο των βιοεπιστημών. Ωστόσο, η τεχνολογία της κλωνοποίησης εν γένει πλαισιώνεται αρνητικά και τονίζονται οι ηθικές ανησυχίες και οι κίνδυνοι που ενέχουν αυτά τα πειράματα για τον άνθρωπο και οι κοινωνικές επιπτώσεις που μπορεί να επέλθουν από την επιτυχή κατάληξη τους. Σε αυτό το πλαίσιο, οι φόβοι μιας νέας ευγονικής, το φάντασμα «τρελών επιστημόνων» όπως οι Δρ. Φάουστ (Faust) και Φρανκεστάιν (Frankenstein), οι ανησυχίες της εφαρμογής των νέων τεχνολογιών στον άνθρωπο, αλλά και μελλοντολογικά σενάρια από το χώρο της δημόσιας κουλτούρας (popular / public culture) τροφοδοτούν το δημόσιο λόγο των δημοσιογράφων, δημιουργώντας μια δημόσια εικόνα της κλωνοποίησης στην οποία κυριαρχούν οι ηθικές πτυχές και οι κίνδυνοι από την εφαρμογή της νέας τεχνολογίας. Επιπρόσθετα, η συγκριτική έρευνα έδειξε ότι η κάλυψη της κλωνοποίησης της Dolly στις ευρείας κυκλοφορίας ελληνικές εφημερίδες ακολουθεί γενικά τα πρότυπα κάλυψης των αντίστοιχων εφημερίδων του εξωτερικού. Αυτό μπορεί να εξηγηθεί από το γεγονός ότι, οι ελληνικές εφημερίδες στηρίζουν την ύλη που αφορά τεχνοεπιστημονικές εξελίξεις και διεθνείς ειδήσεις σε ξένα δημοσιεύματα, δελτία τύπου από διεθνή ειδησεογραφικά πρακτορεία και αναδημοσιεύσεις άρθρων από ευρείας κυκλοφορίας εφημερίδες του εξωτερικού. Η ρητορική και οι μεταφορές που χρησιμοποιούνται αντλούνται ως επί το πλείστον από το διεθνή τύπο και παραλλάσσονται υπαγόμενες στο ελληνικό πολιτισμικό πλαίσιο. Επίσης, η συζήτηση στις ευρείας κυκλοφορίας ελληνικές εφημερίδες περιστρέφεται περισσότερο στον δημόσιο διάλογο για τις ηθικές επιπτώσεις αλλά και τη νομοθετική ρύθμιση που πρέπει να ληφθούν όσο και στα πιθανό σενάρια της χρήσης της συγκεκριμένης τεχνολογίας στην κλωνοποίηση του ανθρώπου. Με άλλα λόγια, οι ελληνικές εφημερίδες τονίζουν από τη μια πλευρά το επαναστατικό χαρακτήρα της κλωνοποίησης της Dolly, την οποία από την πρώτη στιγμή θεωρούν ως de facto επιστημονικό γεγονός, αλλά κυρίως εστιάζουν από την άλλη, σε ένα δημόσιο διάλογο για γύρω από τις ηθικές ανησυχίες και τους κινδύνους που εγείρει η νέα τεχνολογική εξέλιξη.