Development of environmentally friendly polymerization processes
Authors: Γκουντέλα Χριστίνα 
Published: December 2023

Λαμβάνοντας υπόψιν τη συνεχή κατανάλωση των ορυκτών πόρων και το γεγονός ότι πρόκειται για πεπερασμένες πρώτες ύλες, η χρήση πράσινων πολυμερών κρίνεται πλέον αναγκαία. O όρος «πράσινα» περιγράφει υλικά που παρουσιάζουν «πράσινες» ιδιότητες (π.χ. βιολογική προέλευση και/ή βιοαποικοδομησιμότητα) και παράγονται μέσω βιώσιμων διεργασιών που διεξάγονται υπό ήπιες συνθήκες και δεν απαιτούν χημικούς καταλύτες ή τοξικούς διαλύτες. Τα πραγματικά πράσινα υλικά οφείλουν να συνδυάζουν αυτά τα χαρακτηριστικά. Συνεπώς, τα ενζυμικά συντεθειμένα, προερχόμενα από ανανεώσιμες πρώτες ύλες και/ή βιοδιασπώμενα πολυμερή δύνανται να θεωρηθούν πραγματικά πράσινα. Ο βασικός στόχος της παρούσας ερευνητικής εργασίας ήταν η παραγωγή των προερχόμενων από ανανεώσιμες πρώτες ύλες πολυμερών πολυ(ηλεκτρικός βουτυλεστέρας) (poly(butylene succinate) ή PBS) και πολυ(2,5-φουρανοδιικός βουτυλεστέρας) (poly(butylene 2,5-furandicarboxylic acid) ή PBF) μέσω βιώσιμων οδών (ενζυμικός προπολυμερισμός σε συνδυασμό με χαμηλής θερμοκρασίας μεταπολυμερισμό). Εκτός του πράσινου χαρακτήρα τους, άλλα χαρακτηριστικά των υλικών στα οποία στοχεύουμε αποτελούν η υψηλή καθαρότητα ως προς υπολείμματα μεταλλικών καταλυτών και παραπροϊόντα παράπλευρων αντιδράσεων και το ελεγχόμενο μοριακό τους βάρος. Με τον τρόπο αυτό, παράγουμε υλικά υψηλού ερευνητικού και βιομηχανικού ενδιαφέροντος, καθώς είναι κατάλληλα για χρήση σε απαιτητικές εφαρμογές όπως υψηλής καθαρότητας συστήματα εγκλεισμού (π.χ. συσκευασία τροφίμων ή βιοϊατρική). Ο ενζυμικός πολυμερισμός πραγματοποιήθηκε με τη χρήση του ακινητοποιημένου ενζύμου Candida antarctica Lipase B, χωρίς τη χρήση διαλυτών, για την παραγωγή των PBS και PBF, μέσω διεργασιών δύο σταδίων. Το πρώτο στάδιο πραγματοποιήθηκε σε ήπιες συνθήκες (40 ή 50°C, ατμοσφαιρική πίεση, 24 ώρες) ώστε να ελαχιστοποιηθεί η πιθανότητα απώλειας μονομερών. Οι συνθήκες του δεύτερου σταδίου διερευνήθηκαν ενδελεχώς. Αρχικά, τα προϊόντα ενζυμικού προπολυμερισμού τέθηκαν σε αναλύσεις φασματοσκοπίας πυρηνικού μαγνητικού συντονισμού (1H-NMR) και φασματοσκοπία υπερύθρου με μετασχηματισμό Fourier (FTIR), ώστε να ταυτοποιηθούν οι επαναλαμβανόμενες δομικές μονάδες των πολυμερών. Στη συνέχεια, βάσει της διερεύνησης της θερμοκρασίας αντίδρασης σε πίεση 200 mbar, οι 90°C αναδείχθηκαν ως βέλτιστη θερμοκρασία τόσο για το PBS όσο και για το PBF, κυρίως μέσω του προσδιορισμού των μοριακών τους βαρών με χρωματογραφία διέλευσης μέσω πηκτής (GPC). Στην περίπτωση του PBS, τα μοριακά βάρη των προϊόντων των 90 και 95°C ήταν τα μέγιστα (Mn έως 2300 και Mw έως 5000 g/mol). Στην περίπτωση του PBF, εντοπίστηκαν δύο διακριτοί πληθυσμοί διαφορετικών μοριακών βαρών, οι τιμές των οποίων δεν διαφοροποιήθηκαν με αλλαγή της θερμοκρασίας αντίδρασης. Ωστόσο, διαπιστώθηκε ότι το ποσοστό του πληθυσμού με το μέγιστο μοριακό βάρος αυξήθηκε στους 90°C. Η εφαρμογή μειωμένης πίεσης (20 mbar) παρουσίασε ελαφρώς θετική επίδραση στα μοριακά βάρη του PBS (Mn 2500 και Mw 6700 g/mol), ενώ δεν επηρέασε τα μοριακά βάρη του PBF που παρέμειναν 1800 και 1900 g/mol (Mn και Mw αντίστοιχα) για τους 90°C. Αυτή η διαφορετική συμπεριφορά των δύο συστημάτων αποδόθηκε στη διαφορετική δομή των πολυμερών. Ο αλειφατικός πολυεστέρας PBS επιτρέπει την απομάκρυνση του σχηματιζόμενου παραπροϊόντος (αιθανόλη) μέσω εξάτμισης και διάχυσης ενόσω εφαρμόζεται το υψηλότερο κενό (20 mbar). Από την άλλη πλευρά, ο αλειφαρωματικός πολυεστέρας PBF, λόγω των ογκωδών δακτυλίων που περιέχει στην επαναλαμβανόμενη δομική του μονάδα, δυσχεραίνει την απομάκρυνση του παραπροϊόντος και ενδεχομένως απαιτείται εφαρμογή ακόμα υψηλότερου κενού. Ωστόσο, λόγω των σχετικά χαμηλών μοριακών βαρών του PBF, η εφαρμογή υψηλότερου κενού εμπεριέχει το κίνδυνο απώλειας ολιγομερών λόγω εξάχνωσης. Όσον αφορά στους 95°C, η μειωμένη πίεση επηρέασε αρνητικά και τα δύο συστήματα, γεγονός που αποδόθηκε στη μειωμένη ενεργότητα του ενζύμου στη συγκεκριμένη θερμοκρασία. Προϊόντα χαμηλότερου μοριακού βάρους σχηματίζονται και απομακρύνονται λόγω εξάχνωσης, διαταράσσοντας τη χημική ισορροπία της αντίδρασης. Επομένως, η διερεύνηση για τους χρόνους αντίδρασης συνεχίστηκε στα 20 mbar για το PBS και 200 mbar για το PBF για τις θερμοκρασίες των 90 και 95°C. Οι αυξημένοι χρόνοι αντίδρασης επηρέασαν αρνητικά τον πολυμερισμό των PBS και PBF, τόσο στους 90, όσο και στους 95°C, υποδεικνύοντας ότι το σύστημα έφτασε σε ισορροπία λόγω της κατανάλωσης των ακραίων δραστικών ομάδων και των αυξημένων ποσοτήτων παραπροϊόντων, για την απομάκρυνση των οποίων ενδεχομένως απαιτείται η εφαρμογή υψηλότερου κενού. Συνεπώς, το παραπροϊόν συσσωρεύεται μεταξύ των αντιδρώντων μορίων, καθιστώντας έτσι τα ολιγομερή ευάλωτα σε αλκοόλυση. Στους 95°C, παρατηρήθηκε περαιτέρω μείωση της ενζυμικής ενεργότητας, η οποία αποτέλεσε τον βασικό λόγο σχηματισμού προϊόντων χαμηλότερων μοριακών βαρών. Χάρη στην απλότητα των διεργασιών που εφαρμόστηκαν (χαμηλής θερμοκρασίας πολυμερισμός μάζας χωρίς τη χρήση πολλών διαλυτών για την απομόνωση του τελικού προϊόντος), οι διεργασίες σύνθεσης και των δύο προπολυμερών στις βέλτιστες συνθήκες (PBS: 90°C, 20 mbar, 2 h και PBF: 90°C, 200 mbar, 2 h) κλιμακώθηκαν επιτυχώς. Έτσι, παραλήφθηκαν έως 20 g PBS και 6 g PBF για πρώτη φορά, καλύπτοντας το σχετικό κενό που έχει παρατηρηθεί στη βιβλιογραφία. Για το PBS των 20 g παρατηρήθηκε μικρή υποβάθμιση στις θερμικές ιδιότητες καθώς και στα μοριακά βάρη σε σχέση με το προϊόν της κλίμακας 1 g. Η υποβάθμιση αυτή αποδόθηκε στην επίδραση φαινομένων μεταφοράς μάζας, τα οποία είναι εντονότερα σε μεγάλες κλίμακες. Επί παραδείγματι, ο σχηματισμός μεγαλύτερης ποσότητας παραπροϊόντος, ενδεχομένως απαιτεί την εφαρμογή υψηλότερου κενού. Το προϊόν κλιμάκωσης 20 g αποτέλεσε το προπολυμερές που εν συνεχεία τέθηκε σε μεταπολυμερισμό. Από την άλλη πλευρά, η πιο περιορισμένη κλιμάκωση της διεργασίας σύνθεσης του PBF (έως 6 g), οδήγησε στον σχηματισμό προϊόντων με παρόμοιες ιδιότητες σε σχέση με τη μικρή κλίμακα (1 g). Στην περίπτωση αυτή, το προϊόν των 3 g επιλέχθηκε ως το προπολυμερές που τέθηκε σε μεταπολυμερισμό, λόγω της ελαφρώς καλύτερης μορφολογίας που παρουσίασε σε σχέση με το προϊόν των 6 g. Στη συνέχεια, ένα καινοτόμο, μη διαθέσιμο εμπορικά ένζυμο, γνωστό για την ικανότητά του να αποικοδομεί πλαστικά, χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά ως βιοκαταλύτης για τη σύνθεση PBS, χωρίς τη χρήση διαλύτη. Συγκεκριμένα, πραγματοποιήθηκε από την ερευνητική ομάδα Industrial Biotechnology & Biocatalysis του Εργαστηρίου Βιοτεχνολογίας του ΕΜΠ, η έκφραση της πρωτεΐνης, καθώς και η ακινητοποίηση μιας θερμοσταθερής, τετραπλής μετάλλαξης της κουτινάσης Leaf and branch compost cutinase (LCC), LCCICCG. Επιπλέον, πραγματοποιήθηκε χαρακτηρισμός του ενζύμου, το οποίο εν συνεχεία χρησιμοποιήθηκε ως βιοκαταλύτης σε διεργασία δύο σταδίων. Η θερμοκρασία του πρώτου σταδίου διερευνήθηκε (50-70°C) για 24 ώρες ώστε να μελετηθεί η αποτελεσματικότητα του ενζύμου στον πολυμερισμό. Το δεύτερο στάδιο πραγματοποιήθηκε στους 80°C, σε μειωμένη πίεση 200 mbar, για δύο ώρες, ώστε να ευνοηθεί η αντίδραση του πολυμερισμού. Το PBS συντέθηκε επιτυχώς σε όλες τις θερμοκρασίες και τα ΜΒ που επιτεύχθηκαν ήταν 1400 και 1500 g/mol (Mn και Mw). Μεταξύ των πλεονεκτημάτων των προϊόντων σημειώθηκαν στενές κατανομές μοριακών βαρών και αυξημένη επιδεκτικότητα σε μεταπολυμερισμό (ΔMn και ΔMw έως 150 και 350%, αντίστοιχα), που τα καθιστούν υποσχόμενους υποψήφιους για εφαρμογές όπως συστήματα αποδέσμευσης δραστικών ουσιών. Το ενζυμικά συντεθειμένο προπολυμερές PBS (προϊόν κλίμακας 20 g) υποβλήθηκε στη συνέχεια σε διαφορετικές μεθόδους μεταπολυμερισμού, συμπεριλαμβανομένου του Πολυμερισμού Στερεάς Κατάστασης (ΠΣΚ ή SSP) και του χαμηλής θερμοκρασίας μεταπολυμερισμού τήγματος. Ο ΠΣΚ πραγματοποιήθηκε σε διαφορετικές θερμοκρασίες, ωστόσο κρίθηκε σε όλες τις περιπτώσεις αναποτελεσματικός ως προς την αύξηση του μοριακού βάρους, κυρίως λόγω των χαμηλών σημείων τήξεως. Αντίθετα, ο μεταπολυμερισμός τήγματος που πραγματοποιήθηκε στους 110°C υπό κενό 20 mbar για 4 ώρες, με την προσθήκη ενός σταδίου ξήρανσης ώστε να απομακρυνθούν πιθανά υπολείμματα υγρασίας, οδήγησε σε αυξήσεις μοριακών βαρών ΔMn και ΔMw 76 and 94 %, αντίστοιχα. Οι συνθήκες του μεταπολυμερισμού τήγματος (χρόνος, θερμοκρασία) διερευνήθηκαν περαιτέρω και διαπιστώθηκε ότι τόσο σε μεγαλύτερους χρόνους (>6 ώρες, σε σταθερή θερμοκρασία 110°C) όσο και σε υψηλότερες θερμοκρασίες (>130°C, για σταθερό χρόνο αντίδρασης 4 ώρες) το προϊόν υποβαθμίζεται θερμικά και παρατηρείται μείωση στο μοριακό του βάρος, αλλά και υποβάθμιση των θερμικών ιδιοτήτων. Συνεπώς, οι συνθήκες αντίδρασης 4 ώρες, 110°C, 20 mbar κρίθηκαν ως βέλτιστες για το συγκεκριμένο σύστημα. Στη συνέχεια, μελετήθηκε ο μεταπολυμερισμός του PBF. Το PBF τέθηκε αποκλειστικά σε μεταπολυμερισμό τήγματος για τους εξής λόγους. Πρώτον, ο ΠΣΚ δεν κρίθηκε αποτελεσματικός στην αναβάθμιση του προπολυμερούς PBS. Δεύτερον, οι ογκώδεις υποκαταστάτες του PBF, καθώς και τα ιδιαίτερα υψηλά ποσοστά ακραίων υδροξυλομάδων που εντοπίστηκαν, είναι πολύ πιθανό να οδηγήσουν σε περαιτέρω παρεμπόδιση της διεργασίας. Συνεπώς, το PBF υπεβλήθη σε μεταπολυμερισμό τήγματος και συγκεκριμένα σε τρεις διαφορετικές θερμοκρασίες (85, 95 και 105°C). Βάσει των αποτελεσμάτων, επιβεβαιώθηκε η επιδεκτικότητα του προπολυμερούς σε μεταπολυμερισμό, ιδιαίτερα στους 105°C. Παρόλο που οι αυξήσεις των μοριακών βαρών (ΔMn και ΔMw) που καταγράφηκαν ήταν χαμηλές (6 και 12%, αντίστοιχα), σημειώθηκε αυξητική τάση. Το ενζυμικά συντεθειμένο (προϊόν κλιμάκωσης) και αναβαθμισμένο PBS (προϊόν μεταπολυμερισμού τήγματος στους 110°C, για 4 ώρες) ελέγχθηκε ως φορέας σε συστήματα ελεγχόμενης αποδέσμευσης, σε συνεργασία με την ερευνητική ομάδα του Εργαστηρίου Οργανικής Χημείας του ΕΜΠ. Στο πλαίσιο αυτό, αρχικά σχηματίστηκαν κενά νανοσωματίδια ώστε να επιβεβαιωθεί η καταλληλότητα της μεθόδου που επιλέχθηκε (γαλακτωματοποίηση/εξάτμιση διαλύτη). Από τη διαδικασία παρήχθησαν νανοσωματίδια υδροδυναμικής διαμέτρου περίπου 470 nm. Στη συνέχεια, πραγματοποιήθηκε εγκλεισμός φλαβονοειδούς αντιοξειδωτικού (ναρινγίνη), ως μοντέλο δραστικής ουσίας προς εγκλεισμό, σε σωματίδια του ενζυμικά συντεθειμένου (και αναβαθμισμένου) PBS, για πρώτη φορά. Η απόδοση εγκλεισμού κρίθηκε ικανοποιητική (68 %) σε σχέση με τιμές αντίστοιχων συστημάτων που συναντώνται στη βιβλιογραφία. Η ελεγχόμενη αποδέσμευση του συστήματος αξιολογήθηκε μέσω προκαταρκτικών in vitro πειραμάτων αποδέσμευσης. Συμπερασματικά, παρά το χαμηλό του μοριακό βάρος, το ενζυμικά συντεθειμένο και αναβαθμισμένο PBS απεδείχθη υποσχόμενος υποψήφιος για συστήματα ελεγχόμενης αποδέσμευσης, ειδικά για εφαρμογές παρατεταμένης αποδέσμευσης.