Ο θεσμός της προσωπικής και οικονομικής αγγαρείας (angarie personali e reali) στις κτήσεις των Βενετών στον ελληνόφωνο χώρο
Authors: Βρεττού Ειρήνη 
Published: November 2021

Η παρούσα μελέτη αποσκοπεί στην ιστορική διερεύνηση του συστήματος των προσωπικών και οικονομικών αγγαρειών (angarie personali e reali) του Δημοσίου, όπως αυτό εφαρμόστηκε από τους Βενετούς στο γεωγραφικό χώρο της Πελοποννήσου κατά τη χρονική περίοδο της Β΄ Βενετοκρατίας. Πρόκειται για ένα δημοσιονομικό σύστημα με ευρύτατη εφαρμογή στις βενετικές κτήσεις του ελληνόφωνου χώρου, αλλά και για μία πρακτική με πλούσια ιστορία, η οποία, όπως είναι γνωστό, στον ελλαδικό χώρο ακολούθησε μία μακρά διαδρομή από τους αρχαίους χρόνους μέχρι τη σύγχρονη εποχή και την οριστική κατάργησή του το 1948. Η περίοδος στην οποία εστιάζεται το ενδιαφέρον αυτής της μελέτης, παρουσιάζει πολλές ιδιαιτερότητες: αποτέλεσε μία κτήση εφήμερη, αλλά ταυτόχρονα εξαιρετικά εκτεταμένη γεωγραφικά, αποδυναμωμένη πληθυσμιακά, με μεγάλες εκτάσεις ακαλλιέργητης και αναξιοποίητης γης, πρωτόγονες υποδομές, παντελή έλλειψη οδικού δικτύου και ισχνή αστική δραστηριότητα. Με απώτερο σκοπό την οικονομική κυρίως εκμετάλλευσή της, οι Βενετοί επεδίωξαν να την οργανώσουν εισάγοντας μία σειρά από μεταρρυθμίσεις στη διοίκηση, τους θεσμούς και την οικονομία. Όπως ήταν φυσικά αναμενόμενο, η αγγαρεία, ως δημοσιονομική διαδικασία, εισήχθη και εκεί. Ωστόσο, η κτήση αυτή αποτέλεσε μία ιδιαίτερη και μοναδική περίπτωση όσον αφορά στην εφαρμογή του συστήματος αυτού, καθώς μετά την κατάκτησή της, οι σημαντικότερες από τις αγγαρείες που επιβάρυναν τον ντόπιο πληθυσμό μετατράπηκαν από προσωπικές σε οικονομικές. Όπως αναφέρεται στις πηγές, οι αγγαρείες αυτές περιλάμβαναν την παροχή καταλύματος στα μισθοφορικά έφιππα σώματα, την παροχή υπηρεσίας στα αμυντικά έργα, την εργασία στις αλυκές, την επίταξη των μεταφορικών ζώων, καθώς και την παρασκευή του νίτρου για την πυρίτιδα. Από τις βενετικές πηγές προκύπτει ότι στους κατοίκους της Πελοποννήσου δεν επιβλήθηκε η επαχθέστατη υπηρεσία στις γαλέρες. Ας τονιστεί εδώ ότι η επιβολή της αγγαρείας στην περιοχή ταυτίστηκε σε μεγάλο βαθμό με την παρουσία των δραγόνων, καθώς και με μία σειρά από υποχρεώσεις, οι οποίες είχαν σχέση με την κάλυψη των αναγκών του μισθοφορικού αυτού σώματος, του οποίου η παρουσία στην Πελοπόννησο υπήρξε εξαιρετική και ιδιαίτερη περίπτωση στον ελληνόφωνο βενετοκρατούμενο χώρο. Στην παρούσα διατριβή δόθηκε έμφαση στις κοινωνικές επιπτώσεις της αγγαρείας στην πελοποννησιακή κοινωνία, αλλά και στις συνέπειες για την ίδια την κυρίαρχο, καθώς η επιβολή του συστήματος αυτού υπήρξε επαχθέστατη και συνοδεύτηκε από κάθε είδους αυθαιρεσία, ενώ η ταυτότητα των προσώπων εκείνων που επεδίωκαν ή που δικαιούνταν να εξαιρεθούν, ανάλογα με τη χρονική περίοδο, τη γεωγραφική περιοχή ή τις πολιτικές συνθήκες, παρουσιάζει ενδιαφέρον. Ειδικά στην Πελοπόννησο, κατά τρόπο παράτυπο, εξαιρέθηκε ένας μεγάλος αριθμός αγροτών που υπάγονταν στα κτήματα των γαιοκτημόνων. Το γεγονός αυτό δίχασε τον αγροτικό κόσμο πυροδοτώντας ταυτόχρονα έντονη δυσαρέσκεια απέναντι στη βενετική διοίκηση και τους «αστούς» ευνοούμενούς της. Οι συνθήκες αυτές έθεταν σοβαρά εμπόδια στις βλέψεις της Βενετίας για απρόσκοπτη οικονομική εκμετάλλευση της αχανούς νέας κτήσης, ενώ οι συνέπειες της κοινωνικής αυτής δυσαρέσκειας έγιναν ιδιαίτερα αισθητές στους κυριάρχους εν όψει του οθωμανικού κινδύνου. Η αδυναμία της Βενετίας να επιβληθεί στο εσωτερικό της χώρας μαρτυρά την αδύναμη θέση πλέον της στον κόσμο της Ανατολικής Μεσογείου.