Η εκπαίδευση και ο κοινωνικός της ρόλος στις εκτός των ορίων του νεοελληνικού κράτους ελληνικές επαρχίες. Η περίπτωση του Μεραμβέλλου της Κρήτης (ύστερη τουρκοκρατία)
Authors: Μαμάκης Γεώργιος 
Published: January 2014

Στην έρευνα που ακολουθεί, καταβάλλεται προσπάθεια να παρουσιαστούν, με βάση ένα σύνολο θεωρητικών προτάσεων και εννοιολογικών παραμέτρων και σε συνάρτηση με το κοινωνικο-οικονομικό σύστημα έτσι όπως εξυφαίνεται και προσδιορίζεται ιστορικο-πολιτικά, ορισμένες σημαντικές μεταβλητές που σχετίζονται με την οργάνωση και την εποπτεία της χριστιανικής εκπαίδευσης στο διαμέρισμα του Λασιθίου της Κρήτης κατά τη διάρκεια της ύστερης τουρκοκρατίας και της Κρητικής Πολιτείας. Η περίοδος της ύστερης Τουρκοκρατίας, ιδίως μετά από την υπογραφή της Σύμβασης της Χαλέπας τον Οκτώβριο του 1878, υπήρξε για την Κρήτη γενικότερα και για το Διαμέρισμα του Λασιθίου ειδικότερα μια εποχή σημαντικών κοινωνικών, οικονομικών και πολιτικών ανακατατάξεων. H νέα εποχή, που είχε ήδη ανοίξει με την έκδοση του Διατάγματος Χάττι Χουμαγιούν, επέφερε αναμφίβολα αλλαγές στη δομή, την οικονομική λειτουργία, τις κοινωνικές πρακτικές και την ιδεολογία του τοπικού κοινωνικού σχηματισμού οι οποίες επηρέασαν καταλυτικά και τα εκπαιδευτικά πράγματα. Μέσα σ’ αυτά τα νέα πλαίσια, η εκπαίδευση, εκτός από μια εθνική υπόθεση, άρχισε να γίνεται όλο και περισσότερο μια αυτοδιοικητική, κοινωνική και πολιτική δραστηριότητα προς εκπλήρωση κοινωνικών λειτουργιών με σκοπό να οδηγήσει τους ανθρώπους σε μια προκαθορισμένη εθνική και κοινωνική συμπεριφορά. Κατά την περίοδο αυτή, η χρηματοδότηση των σχολείων από τις μοναστηριακές προσόδους αλλά και ο εθνικός προσανατολισμός της εκπαίδευσης οδήγησε στον έλεγχο του εκπαιδευτικού συστήματος από αυτοδιοικούμενα συλλογικά όργανα στα οποία η Εκκλησία είχε σοβαρό λόγο αφού κλήθηκε να διαχειριστεί οικονομικά κυρίως την διόγκωση του εκπαιδευτικού τομέα. Ταυτόχρονα, παρατηρούμε ότι η εκπαίδευση κατά την εξεταζόμενη περίοδο από ασύντακτη έγινε ξαφνικά σημείο τριβής ανάμεσα σε μια συντηρητική και μια φιλελεύθερη και μεταρρυθμιστική μερίδα. Τα φιλελεύθερα στρώματα πίεζαν για συνεχείς μεταρρυθμίσεις στο χώρο της εκπαίδευσης που όμως φαίνεται να μην ήταν συμβατές με τις ίδιες τις δομές μιας κοινωνίας που είχε αποδειχτεί αδιάβροχη σε κάθε ορθολογισμό. Αργότερα, από την Κρητική Πολιτεία υιοθετήθηκε ένα εξελικτικό σχήμα σύμφωνα με το οποίο το πιο επείγον καθήκον της ήταν ο εκσυγχρονισμός, ο οποίος συμβάδιζε με την προβολή νέων πολιτικών και κοινωνικών ιδανικών όπως η δικαιοσύνη, η μόρφωση, τα δικαιώματα του ανθρώπου και του πολίτη, η ασφάλεια κ.λ.π. Η Κρητική Πολιτεία κάτω από την κατάσταση στασιμότητας που επικρατούσε στο εσωτερικό του νησιού και κάτω από τις επιρροές της Δύσης αμφισβήτησε την παλιά κατάσταση, επικαλέστηκε την αστικού τύπου δημοκρατία και ενστερνίστηκε την ιδέα της προόδου μέσω της ανάπτυξης ενός κεντρικά ελεγχόμενου και ομοιόμορφου για όλο το νησί εκπαιδευτικού συστήματος. Έτσι, η σταδιακή εξάρτηση των οικονομικών της εκπαίδευσης από την κεντρική εξουσία καθώς και η επιβολή συγκεκριμένου συστήματος ιδεολογικών προσανατολισμών το οποίο παρουσιαζόταν ως αναγκαιότητα και απαιτούσε αποτελεσματικότητα από το εκπαιδευτικό σύστημα συνοδεύτηκε από την αύξηση της έκτασης του ελέγχου του εκπαιδευτικού συστήματος από την κεντρική εξουσία. Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο, παγιώθηκαν τα χαρακτηριστικά της συνύπαρξης διοικητικών και παιδαγωγικών αρμοδιοτήτων σε μονομελή όργανα τα οποία λειτουργούσαν μέσα στα πλαίσια μιας ιεραρχίας αρμοδιοτήτων που εκχωρούνταν εξουσιοδοτικά από την κεντρική εξουσία.