Ο ρόλος των ψυχολογικών χαρακτηριστικών (traits) Ελλήνων καπνιστών στην επιτυχημένη διακοπή καπνίσματος
Authors: Στεφανίδου Αιμιλία-Ελισάβετ 
Published: August 2021

Η κατανόηση του ψυχολογικού προφίλ των Ελλήνων καπνιστών που αποτελεί βασικό στόχο της παρούσας διατριβής εκτός από το θεωρητικό ενδιαφέρον που παρουσιάζει κρίνεται απαραίτητη στη διαδικασία διακοπής καπνίσματος προκειμένου να εκτιμηθούν τα ψυχολογικά χαρακτηριστικά που μπορούν να επηρεάσουν την έκβαση μιας προσπάθειας διακοπής.Η παρούσα μελέτη διεξήχθη την περίοδο 2007-2010 στο Εξωτερικό Ιατρείο Διακοπής Καπνίσματος της Μονάδας Αναπνευστικής Ανεπάρκειας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης που λειτουργεί στο Γ.Π.Ν. «Γ. Παπανικολάου». Οι συμμετέχοντες (Ν=750), οι οποίοι ήταν 558 καπνιστές με βαριά εξάρτηση από τη νικοτίνη, 168 με μέτρια εξάρτηση, και 24 καπνιστές με μικρή εξάρτηση από τη νικοτίνη προσήλθαν εθελοντικά στο Εξωτερικό Ιατρείο Διακοπής καπνίσματος. Οι συμμετέχοντες ήταν Ελληνικής υπηκοότητας (52% άνδρες; Μ.Ο.=47 =11), ο Μ.Ο. ηλικίας έναρξης καπνίσματος ήταν 19.4 (SD=3.30) και ο Μ.Ο. αριθμός τσιγάρων που κατανάλωναν τη μέρα ήταν 32.18 (SD=15.3). Δεδομένα σχετικά με το καπνιστικό ιστορικό και τα ψυχολογικά χαρακτηριστικά προέκυψαν από την χορήγηση ερωτηματολογίου σχετικά με το καπνιστικό ιστορικό και τα παρακάτω ψυχομετρικά εργαλεία: 1) Τεστ Εξάρτησης από τη Νικοτίνη (FTND), 2) Κλίμακα Ικανοποίησης από τη Ζωή (SWLS), 3) Κλίμακα Αυτό-αξιολόγησης Κατάθλιψης Zung (SRDS), 4) Κλίμακα Εστίασης Ελέγχου για την Υγεία (HLOC), 5) Ερωτηματολόγιο Άγχους του Spielberger (STAI), 6) Ερωτηματολόγιο Τρόπων Διαχείρισης Προβλημάτων (COPE),και 7) Ερωτηματολόγιο μέτρησης προσωπικότητας κατά Eysenck (EPQ).Σχετικά με την φαρμακευτική αγωγή, οι περισσότεροι συμμετέχοντες 635 (84.7 %) έλαβαν Βαρενικλίνη, 66 (8.8 %) έλαβαν Θεραπεία Υποκατάστασης Νικοτίνης, και 30 (4%) αρνήθηκαν φαρμακευτική αγωγή. Η Βαρενικλίνη χορηγήθηκε στην πλειοψηφία των συμμετεχόντων γιατί έχει επιβεβαιωθεί η κλινική της αποτελεσματικότητα αλλά και γιατί πρόσφατες έρευνες συνιστούν πως η χρήση της απαιτεί ελάχιστη υποστήριξη από τον ΕΥ κι επιπλέον προσφέρει υψηλότερα ποσοστά αποχής. Όλες οι μορφές χορήγησης νικοτίνης επίσης βελτιώνουν τα ποσοστά διακοπής όπως αναφέρει και μια πρόσφατη Cochrane ανασκόπηση που περιελάμβανε 150 μελέτες Θεραπείας Υποκατάστασης Νικοτίνης (NRT) στις οποίες συμμετείχαν περισσότερα από 50,000 άτομα. Τέλος, η διάρκεια της θεραπείας ποικίλε από τουλάχιστον 8 εβδομάδες για θεραπεία NRT σε 12 εβδομάδες που ήταν η συνιστώμενη διάρκεια θεραπείας για τη Βαρενικλίνη. Οι συμμετέχοντες έλαβαν οδηγίες να ξεκινήσουν NRT 2 εβδομάδες και Βαρενικλίνη μία εβδομάδα πριν από την ημερομηνία διακοπής καπνίσματος που οι ίδιοι είχαν ορίσει.Η στατιστική ανάλυση πραγματοποιήθηκε χρησιμοποιώντας το στατιστικό πρόγραμμα SPSS. 20.0 (Statistical Program for Social Sciences). Η περιγραφή των κατηγορικών μεταβλητών έγινε με την χρήση ποσοστών, ενώ οι ποσοτικές μεταβλητές περιγράφηκαν με τους μέσους όρους (Μ.Ο.) και τις σταθερές αποκλίσεις (Σ.Α.). Αρχικά πραγματοποιήθηκε ο έλεγχος κανονικότητας των μεταβλητών με την εφαρμογή του test Kolmogorov-Smirnoff, όπου p0.05 υποδεικνύει ομαλή κατανομή. Τα αποτελέσματα έδειξαν πως οι μεταβλητές τηρούσαν το κριτήριο κανονικότητας για την εφαρμογή μη παραμετρικού τεστ.Για τη σύγκριση των μέσων τιμών των ψυχολογικών παραμέτρων και της διακοπής καπνίσματος στον 6άμηνο και 12άμηνο επανέλεγχο, επιλέχθηκε η μη παραμετρική στατιστική δοκιμασία independent samples t-test για τις μεταβλητές που ακολουθούσαν κανονική κατανομή. Οι μέθοδοι της Μη Παραμετρικής Στατιστικής θεωρήθηκαν καταλληλότερες από αυτές της Παραμετρικής, στις περιπτώσεις όπου για τις εμπλεκόμενες μεταβλητές η υπόθεση της Κανονικότητας των κατανομών τους δεν ήταν δυνατό να υποστηριχθεί και να επιβεβαιωθεί. Ο συντελεστής συσχέτισης του Pearson εφαρμόστηκε για να αποτιμήσει τις πιθανές σχέσεις μεταξύ των συνεχών μεταβλητών, ενώ η δοκιμασία χ2 εφαρμόστηκε για να αποτιμηθούν οι σχέσεις μεταξύ των κατηγορικών μεταβλητών.Προκειμένου να εντοπιστούν ποιοι παράγοντες μπορούν να προβλέψουν την διακοπή καπνίσματος λαμβάνοντας υπόψη και τις υπόλοιπες μεταβλητές, κρίθηκε απαραίτητο να διερευνηθεί πολυπαραγοντικά η σχέση των ψυχολογικών χαρακτηριστικών και της διακοπής καπνίσματος με τα υπόλοιπα στοιχεία από το δημογραφικό και καπνιστικό ιστορικό. Για τον σκοπό αυτό χρησιμοποιήθηκε η Ανάλυση Πολλαπλής Γραμμικής Εξάρτησης κατά βήματα (Stepwise Multiple Linear Regression Analysis), όπου η εξαρτημένη μεταβλητή (βαθμολογία της κλίμακας) εκφράζεται μέσα από μια εξίσωση που περιλαμβάνει τις ανεξάρτητες μεταβλητές που ερευνώνται στο μοντέλο.Αντίστοιχα, για τη διερεύνηση διαφορών σε ομάδες καπνιστών έγιναν πολλαπλές συγκρίσεις επιλέγοντας τον post-hoc έλεγχο κατά Tukey (Tukey’s honestly significant difference test).Η διακοπή καπνίσματος εξακριβώθηκε μέσω αυτό-αναφοράς (στη διάρκεια των διπλών ΕΟ, 6 και 12 μηνών, που διεξήχθησαν τηλεφωνικά). Τα ποσοστά διακοπής καπνίσματος στον ΕΟ των 6 μηνών ήταν 33,7 ενώ στον ΕΟ των 12 μηνών ήταν μόλις 9,4%. Η εξάρτηση από τη νικοτίνη βρέθηκε να σχετίζεται σημαντικά με τα τσιγάρα που καταναλώνει ημερησίως ο καπνιστής (r=.35, n=750, p<.000). Οι άνδρες καπνιστές με υψηλή εξάρτηση από τη νικοτίνη είχαν περισσότερες πιθανότητες να διακόψουν το κάπνισμα στον ΕΟ των 6 μηνών [t (748) =2.56, p<.010]. Η εξάρτηση από τη νικοτίνη (ανεξάρτητα από τις τιμές της) βρέθηκε επίσης να σχετίζεται σημαντικά με την πιθανότητα να προσπαθήσει κάποιος να διακόψει το κάπνισμα (OR=0.86; 95 % CI: 0.80, 0.92). Σχετικά με το ρόλο του φύλου στη διακοπή, το φύλο βρέθηκε να σχετίζεται μόνο με τη διακοπή στον ΕΟ των 12 μηνών, με τις γυναίκες καπνίστριες να έχουν πέντε φορές παραπάνω πιθανότητες να διακόψουν το κάπνισμα συγκριτικά με τους άνδρες καπνιστές (OR: 4.97, 95 %, CI: 3.15-7.84). Σχετικά με τις τρέχουσες φαρμακευτικές θεραπείες, δεν διαπιστώθηκαν σημαντικές διαφορές σε κανέναν ΕΟ διακοπής.Οι υποθέσεις μας ότι οι καπνιστές που ανέφεραν προ-θεραπείας, πως είχαν κάνει προσπάθειες διακοπής παλιότερα, είχαν εμπιστοσύνη στον εαυτό τους ότι θα διακόψουν, και ανέφεραν λόγους υγείας ως τα κίνητρα διακοπής τους, διέκοψαν το κάπνισμα όπως επιβεβαίωσε ο ΕΟ των 6 μηνών μέσω των αντίστοιχων σημαντικών συσχετίσεων, (χ 2 (3, n=750) =11.37, p<.010), (χ2 (2, n=750)=7.85, p<.020), και (χ2 (2, n=750) =7.01, p<.030). Επίσης, καπνιστές που ανέφεραν το στερητικό σύμπτωμα από τη νικοτίνη που αφορά στη δυσκολία συγκέντρωσης (p<.049) είχαν περισσότερες πιθανότητες να διακόψουν το κάπνισμα στον ΕΟ των 6 μηνών. Όσον αφορά στην έννοια της εστίασης ελέγχου για την υγεία, η εσωτερική εστίαση ως ψυχολογικό χαρακτηριστικό βρέθηκε να σχετίζεται με την διακοπή στον ΕΟ των 6 μηνών, t (750)=1.42, p<.020. Όσο για τη διακοπή καπνίσματος, όπως καταγράφηκε στον ΕΟ των 12 μηνών, φάνηκε να σχετίζεται με το σύμπτωμα στέρησης από τη νικοτίνη που αφορά στην αυξημένη όρεξη ή πρόσληψη βάρους (p<.059), τη μη κατανάλωση αλκοόλ σε ημερήσια ή εβδομαδιαία βάση (OR: 1.82, 95 %, CI: 1.20–2.75), και το άγχος ως χαρακτηριστικό προσωπικότητας (t (750)=1.42, p<.040. Μέσω της Ανάλυσης Πολλαπλής Γραμμικής Εξάρτησης κατά βήματα (stepwise multiple logistic regression analysis) διαπιστώθηκαν οι παρακάτω τρεις μεταβλητές ως ανεξάρτητοι παράγοντες διακοπής καπνίσματος: προηγούμενες προσπάθειες διακοπής r=.014, p<.050, (OR: .778, 95 %, CI: .317–1), ικανοποίηση από τη ζωή r=.000, p<.050, (OR: .319, 95 %, CI: .105–.971), και εσωτερική εστίαση ελέγχου για την υγεία (μια σημαντικότατη μεταβλητή και από βιβλιογραφική άποψη) r=.019, p<.050, (OR: 1.04, 95 %, CI: 1.00–1.08).Μελετώντας συνολικά τα αποτελέσματα διαπιστώσαμε πως οι καπνιστές διαφέρουν ως προς την έκβαση της διακοπής, επιχειρήσαμε μέσω μεθόδων συσταδοποίησης (cluster analysis) να εντοπίσουμε ομάδες καπνιστών που ενδεχομένως να διαφέρουν με βάση τα καπνιστικά και ψυχολογικά χαρακτηριστικά τους. Με βάση λοιπόν τα καπνιστικά και ψυχολογικά χαρακτηριστικά τους που αποτέλεσαν τα κριτήρια ομαδοποίησης προέκυψαν οι παρακάτω τέσσερεις ομάδες: 1) καπνιστές που δεν κατάφεραν να διακόψουν σε κανέναν ΕΟ, 2) καπνιστές που διέκοψαν στον ΕΟ των 6 μηνών, 3) καπνιστές που διέκοψαν στον ΕΟ των 12 μηνών, και 4) καπνιστές που διέκοψαν το κάπνισμα από την αρχή οριστικά. Η ομάδα των καπνιστών που διέκοψε με επιτυχία συγκριτικά με την ομάδα των καπνιστών που δεν κατάφερε να διακόψει διέφερε σημαντικά (p<.05) στα παρακάτω καπνιστικά και ψυχολογικά χαρακτηριστικά: ικανοποίηση από τη ζωή [F(3,745)=6.66, p=0.000], στερητικό σύμπτωμα από τη νικοτίνη που αφορά στη δυσκολία συγκέντρωσης (DSM-IV5) [F(3,745)=3.44, p=0.016], και εσωτερική εστίαση ελέγχου για την υγεία [F(3,745)=3.62, p=0.013]. Συμπερασματικά, τα αποτελέσματα της παρούσας διδακτορικής διατριβής αναγνωρίζουν τον πολύπλοκο ρόλο της προσωπικότητας του καπνιστή στη διαδικασία διακοπής και καταλήγουν στο ότι η μελέτη των ψυχολογικών χαρακτηριστικών του καπνιστή μπορεί να έχει σημαντικές ερευνητικές εφαρμογές την κλινική πράξη. Αυτά τα πρώτα αποτελέσματα που προκύπτουν από δύο διαφορετικούς επιστημονικούς κλάδους, της ιατρικής αλλά και της ψυχολογίας, παρέχουν χρήσιμα στοιχεία για τις ιδιαίτερες κοινωνικές νόρμες και κοινωνικές επιρροές οι οποίες συγκροτούν το προφίλ του Έλληνα καπνιστή. Επιπλέον, συνιστούν την άμεση ανάγκη από τους επαγγελματίες υγείας να αξιολογούν τα ψυχολογικά χαρακτηριστικά Οι μελλοντικές μελέτες είναι απαραίτητες σε διαφορετικά δείγματα καπνιστών (π.χ. καπνιστές που δεν προσέρχονται σε Ιατρεία Διακοπής Καπνίσματος και άρα δεν είναι κινητοποιημένοι, καπνιστές με ψυχικά νοσήματα, κτλ) αλλά με βασικό στόχο την αξιολόγηση του ψυχολογικού προφίλ του Έλληνα καπνιστή ως βασική θεραπευτική παράμετρο στα προγράμματα διακοπής καπνίσματος.