Η νεοματεριαλιστική σκέψη των Deleuze-Guattari στην περιβαλλοντική εκπαίδευση
Authors: Παππά Ματρώνα 
Published: March 2024

Στην παρούσα διατριβή επέλεξα, μελέτησα και ανέδειξα, τεκμηριώνοντας θεωρητικά και εμπειρικά, μια πρόταση για μια μετα-ανθρωπιστική (post-humanist) και νεοματεριαλιστική (new-materialist) γραμμή σκέψης, αντλώντας από τη φιλοσοφία/θεωρία δύο πολύ γνωστών Γάλλων διανοητών, των Gilles Deleuze και Felix Guattari (1980/1987). Έχοντας ως βασικό σημείο αναφοράς το εννοιολογικό και φιλοσοφικό σύστημα σκέψης των Deleuze & Guattari και συνδυάζοντάς το με άλλες σύγχρονες τάσεις της εκπαιδευτικής φιλοσοφίας και ερευνητικής πρακτικής, όρισα το θέμα μου ως την αναζήτηση και διατύπωση ενός πλαισίου για την ανάπτυξη νέων παιδαγωγικών και ερευνητικών πρακτικών στην Περιβαλλοντική Εκπαίδευση, που να χαρακτηρίζονται από μια ηθική, εμπειρική, επιστημολογική και παιδαγωγική μετατόπιση της εστίασης του ενδιαφέροντος και της προσοχής από τον ανθρώπινο αποκλειστικά παράγοντα, στα σχεσιακά δίκτυα ανθρώπινων και πέρα-από-των-ανθρώπινων στοιχείων και ποιοτικών χαρακτηριστικών ενός τόπου. Μέσα από τον σχεδιασμό, την υλοποίηση και τη διερεύνηση παιδαγωγικών δραστηριοτήτων που βασίζονται στο πλαίσιο αυτό αποτελώντας μια σειρά από δημιουργικούς παιδαγωγικούς «πειραματισμούς», εστίασα το παιδαγωγικό και ερευνητικό μου ενδιαφέρον στις παιδαγωγικές συναντήσεις που είχαν τα παιδιά/μαθητές με οντότητες και υλικότητες του τόπου τους. Στόχο μου αποτέλεσε η ανάδειξη και καλύτερη κατανόηση της περιβαλλοντικής εμπειρίας και μάθησης των παιδιών μέσα από τη βιωματική επαφή και σχέση τους με τη φύση, επιδιώκοντας επίσης να εξετάσω πρακτικά και ερευνητικά πώς το πλαίσιο αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει σε νέες, συμβατές και με νόημα παιδαγωγικές και ερευνητικές προσεγγίσεις στον χώρο της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Αντλώντας έμπνευση από τη φιλοσοφική «εργαλειοθήκη» (toolbox) των Gilles Deleuze & Felix Guattari, έθεσα σε λειτουργία την εννοιολογική σύλληψη της «συναρμογής» (assemblage), καθώς και τις έννοιες «εν τω γίγνεσθαι» (becoming), «συν-κινησιακή ενέργεια/ αποτύπωμα» (affect), «απο-εδαφοποίηση» (deterritorialisation) και «γραμμές (δια)φυγής» (lines of flight), μεταξύ άλλων. Η παρούσα παιδαγωγική και ερευνητική μου προσπάθεια σε αυτή τη διδακτορική διατριβή μετουσιώνεται έτσι σε μια «έρευνα-(ως)-συναρμογή» (research-(as)-assemblage), ή με τους όρους που επιχειρώ προσωπικά να εισάγω, σε μια «κοσμωσιογράφηση», δηλαδή μια χαρτογράφηση της «ώσμωσης», με άλλα λόγια της αλληλεπίδρασης των στοιχείων του κόσμου αυτού, ή αλλιώς της «κόσμωσης» (κόσμος+ώσμωση) ανθρώπων και τόπων. Τέσσερα είδη βιωμάτων αναδύθηκαν από τις υβριδικές συναρμογές ανθρώπων και τόπων μέσα από την «πολυμορφική κοσμωσιογράφηση» που πραγματοποίησα, μέσα από τη συνάντηση της DeleuzoGuattarian νεοματεριαλιστικής οντολογίας με το εμπειρικό υλικό που δημιούργησαν άνθρωποι και τόποι, σε αυτό το ταξίδι που μας έδωσε την ευκαιρία να πραγματοποιήσουμε η διδακτορική αυτή προσπάθεια. Τα προϊόντα της έρευνας εμπερικλείουν το δυναμικό της απελευθέρωσης «γραμμών (δια)φυγής» προς τη διαμόρφωση μιας Παιδαγωγικής των Συναρμογών της «Κόσμωσης» για τα παιδιά/ανθρώπους «που-είναι-να-έρθουν». Η εν λόγω έρευνα επεδίωξε να αποτυπώσει την ιδιαιτερότητα και τον πλούτο των διαφορετικών «συναρμογών παιδιών/μαθητών και τόπων», παράγοντας συνειδητά μια μερική, αλλά πλαισιοθετημένη γνώση των παιδαγωγικών συναντήσεών τους με τον τόπο (Haraway, 2016). Έτσι, τα ευρήματα της έρευνας προσφέρουν μια δέσμη ιδεών, ερωτημάτων και προτάσεων για το πώς μπορεί ο σχεδιασμός ενός προγράμματος σπουδών στην ΠΕ για παιδιά/μαθητές Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης να συμπεριλάβει στη μαθησιακή διεργασία και στην εκπαιδευτική πρακτική τον ανθρώπινο και τον μη-ανθρώπινο κόσμο από κοινού, σε ένα ενιαίο δόμημα («συναρμογή»). Κλείνοντας, η έρευνα αυτή αποτελεί μια πρόσκληση σε εκπαιδευτικούς/ερευνητές να αναγνωρίσουν τον ρόλο που μπορεί να διαδραματίσει η υλικότητα του κόσμου στις παιδαγωγικές τους πρακτικές για την παραγωγή νέας γνώσης στους μαθητές. Επιδιώκει να βοηθήσει τους εκπαιδευτικούς να μεταθέσουν το βάρος της διδασκαλίας τους από τον αφαιρετικό και θεωρητικό τρόπο σκέψης και τη δηλωτική γνώση προς ένα πλαισιοθετημένο περιβάλλον μάθησης, κατανοώντας τη δυναμική του σχεδιασμού της μαθησιακής διεργασίας ως μιας κοινωνικο-υλικής και ενσώματης πρακτικής που θα αποτελέσει χώρο πρό(σ)κλησης, διερεύνησης και ανακάλυψης νέων πραγματικοτήτων, με τις οποίες οι μαθητές θα μπορούν να πειραματιστούν, να στοχαστούν και να μοιραστούν εμπειρίες και γνώσεις. Ταυτόχρονα, σε μεθοδολογικό επίπεδο, η έρευνα αυτή χαρακτηρίζεται από μια καινοτόμο ματιά στην ερευνητική πρακτική, με τη συνύφανση φιλοσοφίας και μεθοδολογίας έρευνας.