ASYA MÜZESİ VE İLK MÜDÜRÜ HRİSTİAN DANİLOVİÇ FREN
Authors: İnalcık Gülcan 
Published: November 2024

XIX. yüzyılın başında Doğu ile ilgili çalışmaların yapıldığı ilim merkezlerinin başında Asya Müzesi (Aziatskiy Muzey) gelmektedir. Günümüzdeki adı ile Rusya Bilimler Akademisi Doğu El Yazmaları Enstitüsü (İnstitut Vostoçnıh Rukopisey Rossiyskiy Akademii Nauk), 1818 yılında Rusya Bilimler Akademisi bünyesinde kurulmuştur. 23 (11) Kasım 1818 tarihinde Rusya Bilimler Akademisi başkanı Sergey Semenoviç Uvarov (1786-1855), St. Petersburg’da Rusya Bilimler Akademisi Büyük Petro Antropoloji ve Etnografya Müzesi (kısa adıyla Kunstkamera) bünyesinde madalyonların, sikkelerin, Doğu ile ilgili el yazması ve nadir eserlerin korunması amacıyla Doğu Odası (Vostoçnıy Kabinet) adıyla bir bölüm kurmuştur. Bu bölüm çok geçmeden Alman asıllı Doğu bilimci Hristian Daniloviç Fren’in önerisiyle Asya Müzesi olarak adlandırılmaya başlanmıştır. H. D. Fren, müzenin ilk müdürüdür. Asya Müzesi, kurulduğu ilk günden itibaren St. Petersburg’da akademik düzeyde araştırmaların yürütüldüğü bir Doğu bilimi merkezi haline gelmiştir. Doğu dillerinde yazılan el yazması eserlere, sikke koleksiyonlarına, Doğu’nun tarihi, etnografyası ve kültürü ile ilgili kitaplara, Doğu’nun farklı dönemlerine ve bölgelerine ait nadir eserlere ev sahipliği yapmıştır.
Asya Müzesi, 1855 yılında St. Petersburg Üniversitesi’nde Doğu Dilleri Fakültesi açılıncaya dek İmparatorluk Kazan Üniversitesi ile birlikte Rus Doğu bilimin ikinci merkezi konumunda olmuştur. Asya Müzesi’nin halefleri günümüzde Moskova’da bulunan Rusya Bilimler Akademisi Doğu Çalışmaları Enstitüsü (İnstitut Vostokovedeniya Rossiyskoy Akademii Nauk) ve St. Petersburg’daki Rusya Bilimler Akademisi Doğu El Yazmaları Enstitüsü’dür. Asya Müzesi’nin nümismatik koleksiyonları Ekim Devrimi’nden sonra Devlet Hermitage Müzesi’ne aktarılmış; etnografik eser koleksiyonları Kunstkamera’nın fonlarına ve sergilerine dahil edilmiştir. Müze kütüphanesi ve arşivi de Rusya Bilimler Akademisi Doğu El Yazmaları Enstitüsü arşivine dahil edilmiştir. Günümüzde bu arşiv, Doğu ile ilgili çalışmaların tüm alanlarında Rus ilim adamlarının el yazması mirasının en zengin koleksiyonlarını içeren ve fon sahiplerinin isimlerini taşıyan yüz elliden fazla fona ev sahipliği yapmaktadır. Enstitü kütüphanesinde ise Doğu dillerinde yazılmış 1 milyondan fazla kitap bulunmaktadır. Varlığını sürdürdüğü iki yüzyıl boyunca müze, Rusya dışında kapsamlı sergi faaliyetleri, bilimsel araştırmalar ve eğitim çalışmaları yürüten dünyanın en büyük Doğu el yazmaları merkezlerinden birine dönüşmüştür.
Çalışmada, ilk olarak Asya Müzesi’nin tarihçesinden bahsedilmiştir. Daha sonra müzenin bir Doğu bilimi merkezine dönüşmesinde büyük emeği olan, Arapça alanında uzman bir doğu bilimci ve Rusya’da nümismatik ilminin kurucusu sayılan Fren’in hayatı, müzecilik faaliyetleri, ilmî araştırmaları ile Rus Doğu bilimi’ne katkısı ele alınmıştır. Fren, eserlerinin çoğunu Almanca ve Latince kaleme almıştır. Az sayıda eseri Rusça’ya çevrilmiştir. Bu sebeple eserlerinin içerik analizleri ikincil kaynaklarla desteklenmiştir. Türkçe literatürde yalnızca Fren’i ve çalışmalarını konu alan detaylı bir çalışma henüz yapılmamıştır. Bu sebeple çalışmada Rusça basılı kaynaklar incelenerek Asya Müzesi çerçevesinde Alman Doğu bilimci Fren’in hayatı ve çalışmaları hakkında bilgiler verilmiştir.