Το πλατωνικό κοσμοείδωλο του "Τιμαίου" και η ερμηνευτική πρόσληψη του νεοπλατωνικού Πρόκλου
Authors: Παυλίδης Σπυρίδων 
Published: April 2024

Η συγκεκριμένη διδακτορική διατριβή αποπειράται να ανασυγκροτήσει την πλατωνική φιλοσοφική σκέψη, όπως αυτή υποτυπώνεται στο κοσμοείδωλο του Τιμαίου, βάσει του πρόκλειου Υπομνήματος Εἰς τὸν Τίμαιον Πλάτωνος, αναδεικνύοντας, ταυτόχρονα, τον καταλυτικό ρόλο που διαδραματίζει σε αυτό η αρμονία. Στον εν λόγω διάλογο κυρίως αρθρώνεται η μεταφυσική θεωρία του Πλάτωνος, παράλληλα, όμως, προς το κύριο αυτό θέμα εκτυλίσσονται οι φυσικές, γνωσιακές και πολιτικές διδασκαλίες του. Το πολυσύνθετο τούτο φιλοσοφικό σύστημα ο Πρόκλος, όχι μόνο το αξιολογεί ως ορθό, αλλά και το επιρρωνύει με πλήθος επιχειρημάτων, υπό το πρίσμα όμως της δικής οντολογικής-θεολογικής ερμηνευτικής οπτικής, ανάγοντας σε υπέρτατη αρχή το Ἕν, που ταυτίζεται στην σκέψη του με το Αγαθό, και ευθύνεται για την κατασκευή και τη λειτουργία του κόσμου (νοητού και αισθητού), ενώ, εμμέσως, ορίζει και κανονίζει κάθε πτυχή της ανθρώπινης δραστηριότητας. Το δημιουργικό αίτιο επενεργεί στα ἀτάκτως και πλημμελῶς κινούμενα προκοσμικά στοιχεία, ώστε αυτά να συναρμοσθούν ευτάκτως, προκειμένου να μορφοποιηθεί ο ἔμψυχος και ἔννους φυσικός κόσμος εν είδει του παραδείγματος και να καταστή πλήρης αγαθού. Η εν λόγω παραγωγική διαδικασία, επιστέγασμα της συνέργειας των τριών αιτίων, ερμηνεύεται από τον Πρόκλο δια του τριαδικού σχήματος μονὴ-πρόοδος-ἐπιστροφή. Προσέτι, ο Λύκιος προσδιορίζει και τα δέκα ειδοποιητικά γνωρίσματα του ἐν Τιμαίῳ κοσμοειδώλου, τα οποία εμφαίνουν την αναλογική σχέση αὐτοζῴου - φυσικού κόσμου και τεκμηριώνουν τη διδασκαλία του Διαδόχου περί της εκ του Ἑνὸς ἀπορροῆς. Ο Δημιουργός δια της βουλήσεώς του παροχετεύει το Ἕν στο πᾶν και δια της προνοίας όλες οι ψυχές επιστρέφουν στο Ἕν. Η εὔτακτος συναρμογή των προκοσμικών στοιχείων συντελείται βάσει της συμμετρικής αναλογίας, της οποίας οι όροι σχηματίζουν γεωμετρική πρόοδο που διασφαλίζει την φιλία των τεσσάρων ριζωμάτων, καθώς και την ευταξία, αλλά και την αρμονική λειτουργία του φυσικού κόσμου. Η του παντὸς ψυχὴ συντίθεται και αυτή δυνάμει δύο γεωμετρικών προόδων όπου στην πρώτη ο λόγος είναι το δύο και στη δεύτερη το τρία∙ από τις δύο αυτές προκύπτει μια τρίτη πρόοδος (1,2,3,4,9,8,27) που θεμελιώνει την ψυχική αρμονία, η οποία για τον Πρόκλο είναι παντελής, νοερά και οὐσιώδης, αλλά και προγενέστερη της αισθητικής. Ο εντός της ψυχής λόγος συνιστά την πηγή της ανθρώπινης γνώσης. Ο χρόνος αποτελεί την απαραίτητη συνθήκη για τη λειτουργία, την ανέλιξη και τελείωση του σύμπαντος, ενώ οι πλανήτες λειτουργούν ως μέτρα του χρόνου. Τέλος, ο φυσικός κόσμος καθίσταται παντελής με την εντός του δημιουργία πάντων τῶν ζῴων κατ᾽αναλογία προς τις μορφές του παραδείγματος, ολοκληρώνοντας έτσι τον εξελικτικό κύκλο. Στο πλατωνικό σύστημα του Τιμαίου είναι πρόδηλη η θεμελιώδης λειτουργία της αρμονίας. Οι δια των μαθηματικών προσδιοριζόμενοι ἁρμονικοῖ λόγοι αποτελούν το υπόβαθρο της συμπαντικής τάξης, υποστασιοποιούν τη βούληση και την Πρόνοια του πλατωνικού Δημιουργού, αλλά και θεμελιώνουν το πρόκλειο απορροϊκό ερμηνευτικό σύστημα, που καθιστά όλα τα φυσικά όντα θεοφάνειες. Τοιουτοτρόπως, η τάξη των ὄντως ὄντων εγγλύφεται στον οὐρανὸ. Εύλογα, επομένως, θα εικάζαμε ότι όπως η νοητή τάξη αντανακλάται στο σύμπαν, έτσι και η ουράνια τάξη αντικατοπτρίζεται στον νόμους. Τοιουτοτρόπως, συνάπτεται και λογικά η Πολιτεία με τον Τίμαιο. Κατά συνέπεια, δυνάμεθα να υποστηρίξουμε ότι ο Τίμαιος αποτελεί το θεωρητικό κρηπίδωμα της Πολιτείας, καθώς και ότι ο ρόλος του Δημιουργού είναι ανάλογος προς αυτόν του νομοθέτη.