„Łów mądrości” jako ćwiczenie duchowe. Transcendentalno-anagogiczna interpretacja filozofii Mikołaja Kuzańczyka
Authors: Śmist Antoni 
Published: January 2024

Mikołaj z Kuzy (1401–1464) jest jedną z najciekawszych postaci filozofii schyłku średniowiecza. Problemem najbardziej fundamentalnym dla intelektualnej działalności Kuzańczyka jest zagadnienie „filozofii chrześcijańskiej”, a mówiąc ściślej – zagadnienie relacji między chrześcijaństwem a filozofią. Widoczne napięcie między ludzką mądrością a tajemnicą Chrystusa przez wieki było przedmiotem badań wielu wybitnych myślicieli, począwszy od Pawła z Tarsu, Justyna Męczennika, Tertuliana i Augustyna z Hippony aż do dnia dzisiejszego. To wielkie zagadnienie może być podejmowane w odniesieniu do każdego z chrześcijańskich myślicieli – i Kuzańczyk nie stanowi tutaj wyjątku. Wielu wybitnych badaczy zdołało już pokazać, że filozofia Kuzańczyka jest ściśle zależna zarówno od tradycji greckiej (np. od filozofii Arystotelesa, Platona, pitagorejczyków, neoplatoników), jak i od Pisma świętego i innych chrześcijańskich pisarzy (m.in. od Augustyna z Hippony, Dionizego Areopagity, Anzelma z Canterbury czy Tomasza z Akwinu). Ta książka jest próbą udzielenia odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób te dwie tradycje splatają się w pismach Kuzańczyka. W rozdziale pierwszym zarysowuję metafilozoficzne tło przekonań Kuzańczyka poprzez wskazanie na sposoby myślenia i tradycje obecne u intelektualistów epoki (m.in. tradycja sokratyczna, arystotelesowska, mistyczna). Celem tego rozdziału jest pokazanie, w jaki sposób sam Kuzańczyk postrzega swoją twórczość, jaki jest jego cel i jakie najważniejsze konceptualne napięcia możemy znaleźć w jego pismach (m.in. mądrość – wiedza, miłość – ogląd, intelekt – rozum, praktyka – teoria). Staram się pokazać, że filozofia Kuzańczyka jest swego rodzaju ćwiczeniem duchowym, posiadającym sapiencjalny i anagogiczny cel – poprowadzenia czytelników do miłosno-kontemplatywnego oglądu Boga. W rozdziale drugim skupiam się na niektórych z badanych przez Kuzańczyka imion Boga (m.in. maximum-minimum, non aliud, possest, posse ipsum) i podejmuję próbę wypracowania spójnego sposobu odczytywania funkcji tych imion w filozofii Kuzańczyka. Cel tego rozdziału jest dwojaki: (1) pokazanie, że Kuzańczyk stara się ukazać Boga jako jedną zasadę poznania i bytu (aspekt „transcendentalny” interpretacji), (2) odkrycie przyjmowanych przez Kuzańczyka założeń dotyczących teleologii procesu poznawczego (aspekt „anagogiczny”). W rozdziale trzecim wykorzystuję wypracowaną w poprzednich rozdziałach interpretację do analizy bardziej szczegółowych – choć również niezwykle istotnych – wątków, które pojawiają się na gruncie Kuzańczykowej teorii poznania, filozofii języka, antropologii i chrystologii. Rozpoczynam od analizy procesu poznawczego w ujęciu Kuzańczyka i podążam za jego sposobem myślenia, aby znaleźć odpowiedź na pytanie, w jaki sposób możemy teoretycznie uzasadnić nasze anagogiczne dążenie do Boga. Ostatnia część tego rozdziału poświęcona jest chrystologii Kuzańczyka jako istotnemu elementowi jego stylu myślenia, na gruncie którego Chrystus stanowi uzasadnienie filozofowania. By ująć rzecz dobitniej, to właśnie osoba Chrystusa sprawia, że filozofia jest w ogóle możliwa.