Η ανάπτυξη κριτικής σκέψης σε μαθητές δημοτικού σχολείου μέσω της επεξεργασίας θεμάτων ευρωπαϊκής πολιτειότητας με την αξιοποίηση της ρομποτικής, της ψηφιακής αφήγησης και των περιηγήσεων εικονικής πραγματικότητας
Authors: Ράμμος Δημήτριος 
Published: February 2024

Η σύγχρονη εκπαιδευτική πρακτική εστιάζει τόσο στην απόκτηση γνώσεων όσο και στην ανάπτυξη δεξιοτήτων του 21ου αιώνα. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στα μαθησιακά αποτελέσματα και στον τρόπο με τον οποίο οι μαθητές εφαρμόζουν τις αποκτηθείσες γνώσεις σε βιωματικά, ρεαλιστικά περιβάλλοντα. Δεξιότητες όπως η κριτική σκέψη, η επικοινωνία, η συνεργασία, η δημιουργικότητα και η προσαρμοστικότητα σε δυναμικά μεταβαλλόμενα εκπαιδευτικά πλαίσια θεωρούνται καθοριστικές καθώς είναι εκείνες που θα συμβάλουν στην ακαδημαϊκή, επαγγελματική και κοινωνική ανάπτυξη των νέων. Παράλληλα, η ανάπτυξη της ψηφιακής τεχνολογίας ανέδειξε μια άλλη σημαντική δεξιότητα, η οποία περιγράφεται με τον όρο ψηφιακός γραμματισμός. Πρόκειται για μια σύνθετη και σημαντική έννοια καθώς περιγράφει τόσο τις ψηφιακές δεξιότητες χειρισμού και προγραμματισμού ψηφιακών μέσων, όσο και την κριτική διαχείριση των πληροφοριών που βρίσκονται και επικοινωνούνται στο διαδίκτυο και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Εκτός από τη στόχευση του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος, όλες οι παραπάνω αρμοδιότητες εντάσσονται και αναδεικνύονται στους άξονες των εκπαιδευτικών πολιτικών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Πιο συγκεκριμένα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναφέρεται συχνά στην ανάγκη ανάπτυξης των δεξιοτήτων των νέων όσον αφορά την ευρωπαϊκή πολιτειότητας μέσω της αντίστοιχης ανάπτυξης ικανοτήτων που μπορούν να ενισχύσουν την ενεργό συμμετοχή στα κοινά και τη μελλοντική χάραξη πολιτικής. Η συσχέτιση της ευρωπαϊκής πολιτειότητας με την ανάπτυξη των ικανοτήτων του 21ου αιώνα αποτέλεσε το επίκεντρο της ερευνητικής προσέγγισης της παρούσας διατριβής. Πιο συγκεκριμένα, η κριτική σκέψη των μαθητών/τριών κρίθηκε καθοριστική σε ένα κοινωνικό και εκπαιδευτικό περιβάλλον με συνεχείς αλλαγές, ανατροπές και νέες προκλήσεις. Η βιβλιογραφική ανασκόπηση επικεντρώθηκε στην αποσαφήνιση των όρων ευρωπαϊκή πολιτειότητα και κριτική σκέψη και στον προσδιορισμό των μεθόδων και εκπαιδευτικών τεχνικών καλλιέργειάς τους στο πλαίσιο της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Στο επίπεδο του ερευνητικού σχεδιασμού, επιχειρήθηκε αρχικά η ανίχνευση των αντιλήψεων των γονέων των μαθητών του Δημοτικού Σχολείου και των μαθητών του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης αφενός σχετικά με τη διασύνδεση της ευρωπαϊκής ιθαγένειας και την ανάπτυξη δεξιοτήτων στους μαθητές, αφετέρου με την αναγκαιότητα σχεδιασμού αντίστοιχων εκπαιδευτικών σχεδίων στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Για το σκοπό αυτό, συμπληρώθηκαν και αναλύθηκαν συνολικά 300 ερωτηματολόγια. Στη συνέχεια, προκειμένου να μετρηθεί ο βαθμός ανάπτυξης της κριτικής σκέψης μεταξύ των μαθητών των τελευταίων τάξεων του Δημοτικού Σχολείου, σχεδιάστηκαν και υλοποιήθηκαν τέσσερις εκπαιδευτικές δραστηριότητες κατά τη διάρκεια του σχολικού χρόνου. Οι δραστηριότητες βασίστηκαν σε θέματα σχετικά με την ευρωπαϊκή πολιτειότητα και τη σχέση τους με την καθημερινή ζωή των ανθρώπων. Σύμφωνα με την ερευνητική διαδικασία, δημιουργήθηκε μια πρωτότυπη ρουμπρίκα για την καταγραφή των συμπεριφορών και των επιδόσεων των μαθητών με βάση την ανάπτυξη νοητικών διεργασιών που συνθέτουν την κριτική σκέψη. Πρόκειται για νοητικές διαδικασίες αυξημένου γνωστικού επιπέδου, όπως η αιτιολόγηση της προσωπικής γνώμης, η διατύπωση υποθέσεων, η αναζήτηση αντίθετων απόψεων και η ενσυναίσθηση. Η ρούμπρικα παρατήρησης συμπληρώθηκε ξεχωριστά για κάθε μαθητή μέσω των σταδίων υλοποίησης της ερευνητικής διαδικασίας που υλοποιήθηκε μέαω αυτόνομης εργασίας των μαθητών σε ομάδες και εκτεταμένης παρατήρησης από τον ερευνητή. Το ερευνητικό δείγμα αποτελούνταν από 102 μαθητές της Ε ́ και ΣΤ ́ τάξης του ίδιου Δημόσιου Δημοτικού Σχολείου. Τα αποτελέσματα της έρευνας ανέδειξαν αρχικά την αναγκαιότητα και τη χρησιμότητα ανάπτυξης δραστηριοτήτων για την καλλιέργεια της κριτικής σκέψης, της ευρωπαϊκής πολιτειότητας και του ψηφιακού εγραμματισμού στους μαθητές των τελευταίων τάξεων του Δημοτικού Σχολείου. Στη συνέχεια, σταθμίστηκε και αξιολογήθηκε η συμβολή των εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων στη θεματική της ευρωπαϊκής πολιτειότητας στην ανάπτυξη των γνωστικών διεργασιών της κριτικής σκέψης των μαθητών/τριών, στο πλαίσιο μιας ευρύτερης ερευνητικής ανάλυσης. Η ανάλυση αυτή βασίστηκε τόσο στην καταγραφή της επίδοσης των μαθητών στη διάρκεια της ερευνητικής διαδικασίας, όσο στη σύγκρισή της με το προηγουμένως καταγεγραμμένο μαθησιακό επίπεδο.Η συμβολή της διατριβής συνίσταται στη διαμόρφωση μιας καινοτόμου εκπαιδευτικής πρότασης που διαφοροποιείται από τον παραδοσιακό διδακτικό σχεδιασμό, τοποθετώντας την ανάπτυξη δεξιοτήτων όπως η κριτική σκέψη στο επίκεντρο της στόχευσης, μέσω της πρακτική αξιοποίησης και εφαρμογής των γνώσεων για την επίλυση εκπαιδευτικών προβληματικών καταστάσεων της πραγματικής ζωής.