Εξάρτηση, θάνατος και πένθος
Authors: Κοκκίνη Ελευθερία 
Published: July 2022

Η απώλεια της ζωής στο πεδίο των ψυχοτρόπων ουσιών αποτελεί μία σκληρή αλλά συχνή πραγματικότητα. Η παρούσα μελέτη διερευνά το ζήτημα του θανάτου στο χώρο των εξαρτήσεων αξιοποιώντας συνδυαστικά δύο μεθόδους της ποιοτικής έρευνας. Σε ένα πρώτο επίπεδο μέσω της αρχειακής μελέτης τεκμηρίων γίνεται καταγραφή του κοινωνικοδημογραφικού προφίλ των θανόντων σχετιζόμενων με εξαρτησιογόνες ουσίες και των συνθηκών θανάτου για το διάστημα 2012-2016, από τα αρχεία του Εργαστηρίου Ιατροδικαστικής και Τοξικολογίας της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Μελετήθηκαν 5.467 φάκελοι εκ των οποίων εντοπίστηκαν 178 περιπτώσεις που αφορούσαν χρήση ψυχοτρόπων ουσιών, δείγμα θετικό σε τουλάχιστον μία εξαρτησιογόνα ουσία. Η έρευνα ανέδειξε ως κύριες ουσίες χρήσης την ηρωίνη, την τετραϋδροκανναβινόλη (THC) και τις βενζοδιαζεπίνες. Στην πλειονότητα τους, το προφίλ των θανόντων αφορά άντρες, άνεργους, άγαμους με μέσο όρο ηλικίας θανάτου τα 41,99 έτη, διαμονή με τουλάχιστον έναν ακόμη σημαντικό άλλο και τόπο θανάτου την οικία τους. Αναδείχθηκε επίσης ότι η πλειοψηφία των θανόντων έκανε πολλαπλή χρήση ουσιών (61,8%). Η δηλητηρίαση από ουσίες αποτελεί την αιτία θανάτου του 53,9% των περιπτώσεων (96 περιπτώσεις), η αυτοκτονία το 12,4% (22 περιπτώσεις) και η οργανική αιτία σχετιζόμενη ή μη με ουσίες το 33,7% (60 περιπτώσεις) των περιπτώσεων. Η επικινδυνότητα των ουσιών, του συνδυασμού αλλά και του τρόπου χρήσης αυξάνει κατά πολύ τις πιθανότητες ενός περιστατικού υπερδοσολογίας με θανάσιμη κατάληξη. Με δεδομένο ότι οι θάνατοι από ψυχοτρόπες ουσίες μπορούν να αποφευχθούν κρίνεται κρίσιμη η αλλαγή της κλινικής πρακτικής καθώς και των προγραμμάτων έγκαιρης παρέμβασης για την πρόληψη των αιφνίδιων θανάτων. Τα παραπάνω ευρήματα μπορούν να βοηθήσουν στο σχεδιασμό και την υλοποίηση προγραμμάτων πρόληψης αιφνίδιου θανάτου από τη χρήση ουσιών και να οδηγήσουν τις πολιτικές προς την σωστή κατεύθυνση, αυτή της παροχής βοήθειας και υποστήριξης στο σπίτι.Σε ένα δεύτερο επίπεδο μέσω της μεθοδολογίας της εις βάθος συνέντευξης, διεξήχθησαν 36 συνεντεύξεις σε δομές του ΚΕΘΕΑ με άτομα που βρίσκονται σε αρχικό ή μεταγενέστερο στάδιο θεραπείας ή σε πλαίσιο επανένταξης προκειμένου να αναδειχθούν οι επιπτώσεις του θανάτου και η διαχείριση τους τόσο κατά τη χρήση όσο και κατά τη διάρκεια της θεραπείας. Αναφέρθηκαν θάνατοι τόσο από το οικογενειακό όσο και από το στενό και ευρύτερο φιλικό περιβάλλον του χρήστη. Οι μετέχοντες/ούσες αναφέρονται σε πληθώρα συναισθημάτων, όπως θυμό, ενοχή, θλίψη, ωστόσο όταν τα άτομα βρίσκονται στη χρήση ουσιών πολύ συχνά αρνούνται και αποφεύγουν την επεξεργασία των συναισθημάτων που δημιουργεί η απώλεια συνεχίζοντας τη χρήση, ορισμένες φορές μάλιστα σε μεγαλύτερη συχνότητα και ποσότητα ή και υποτροπή για όσους έχουν διακόψει τη χρήση για κάποιο διάστημα. Η επεξεργασία του πένθους πολύ συχνά εμποδίζεται ή αναστέλλεται κατά τη διάρκεια της χρήσης, ενώ κατά τη διάρκεια της θεραπείας ή της μη χρήσης βιώνουν τα συναισθήματα, συζητούν για το πένθος και προσπαθούν να το διαχειριστούν κυρίως με την υποστήριξη των άλλων και με την επικοινωνία. Δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στην υποστήριξη όσων πενθούν, και ιδιαίτερα των ομοτίμων, για την αντιμετώπιση του πένθους μέσα από διεργασίες, όπως η επικοινωνία και η έκφραση των συναισθημάτων. Η πλειοψηφία των ατόμων που κάνουν κατάχρηση οπιούχων ουσιών έχει βιώσει κατά τη διάρκεια των περιόδων χρήσης αρκετά περιστατικά υπερβολικής δόσης (overdose) ή έχουν βρεθεί παρόντες σε αντίστοιχα περιστατικά άλλων χρηστών, καθώς συχνά τα άτομα κάνουν χρήση παρουσία φίλων, οικείων ή απλών γνωστών. Όπως αναδείχθηκε το πένθος που αναστέλλεται στην περίοδο της εξάρτησης από ψυχοτρόπες ουσίες χρειάζεται να γίνει αντικείμενο επεξεργασίας παράλληλα με τη διαδικασία απεξάρτησης προκειμένου το άτομο να βρει μια νέα ισορροπία και η απεξάρτηση να είναι αποτελεσματική. Τα ευρήματα των συνεντεύξεων εις βάθος μπορούν να βοηθήσουν στο σχεδιασμό προγραμμάτων υποστήριξης και διαχείρισης πένθους, με σκοπό την πρόληψη της υποτροπής ή της κατάχρησης, την υποστήριξη των ομοτίμων αλλά και τη διερεύνηση και διαχείριση ανεπίλυτων πενθών κατά τη διάρκεια της θεραπείας.