YENİ REAGENTİN İNHİBİTOR XASSƏSİNİN TƏDQİQİ
Authors: Hüseyn Qurbanov, Leyli Abbasova Hüseyn Qurbanov, Leyli Abbasova 
Published: February 2023

Neft sənayesində mədən avadanlıqlarının və boru kəmərlərinin korroziyadan mühafizəsinin effektiv üsullarından biri korroziya inhibitorlarından istifadədir. Bunun üçün, mineral duzların və texnoloji mühitlərdə aqressiv qazların (H2S, O2, CO2) olduğu sərt şəraitdə metalların korroziya itkilərinin kəskin azalmasına kömək edən bir sıra maddələrin fərdi birləşmələrindən və ya kompozisiyalardan istifadə olunur.İnhibitor mühafizəsi mədən avadanlığının və boru kəmərlərinin korroziyadan mühafizəsinin ən geniş yayılmış və iqtisadi cəhətdən əsaslandırılmış üsuludur. Hazırda mədəndaxili neft boru kəmərlərinin daxili səthinin inhibirləşdirilməsi daxili korroziyadan qorunmanın əsas üsuludur. İnhibitorla mühafizə günümüzdə ən müassir və digər üsullarla müqayisədə üstünlüyü daha çox olan metoddur. Korroziyanın yaranmasına təsir göstərən faktor aqressiv mühit olduğundan, mühitin pH-ın dəyişdirilməsilə aqressiv mühitin korroziya yaratma qabiliyyətini aşağı salmaq metalların uzunömürlüyünü artırır. Mühitin pH-nı dəyişdirmək də məhz inhibitorlar hesabına baş verir. İnhibitorun əlavəsi ilə yenidən metal sərf olunmadığından və ya avadanlığın konstruksiya hissələrinin dəyişdirilməsinə ehtiyac yaranmadığından üsul daha effektivdir.İnhibitorlar üzvi, qeyri-üzvi, uçucu, passivləşdirici olurlar. Bu üsulda məqsəd korroziya prosesi baş verən metalda anod və katod arasında elektron mübadiləsini tənzimləməklə metalı mümkün qədər yüksək dərəcədə mühafizə etməkdən ibarətdir. İnhibitorların istifadəsi zamanı təsir katod sahəsinin azaldılması ilə aparılır ki, korroziya sürəti zəifləyir və metal korroziyadan mühafizə olunur. Yaxud da anod sahəsinin təsirini gücləndirmək məqsədilə inhibitor əlavə oluna bilər. Anodun təsir effekti artdıqca mühafizə olunan metal korroziyaya uğramır. Eyni zamanda inhibitor ekranlaşdırıcı təsir göstərir ki,mühafizə olunan metalın səthində ekranlaşdırıcı səth yaradır ki, metalla aqressiv mühit arasında sərhəd yaranır. Nəticədə metal korroziya mühitində olmadığından mühafizə olunur. Bu baxımdan inhibitoru seçərkən çalışmaq lazımdır ki, aqressiv mühit və metalın mühafizə potensialına uyğun olsun və metal maksimum dərəcədə aqressiv mühitdə korroziyaya uğramasın Üzvi, azot əsaslı inhibitorların istifadəsinə daha çox üstünlük verilir. İnhibitorun hansı təbiətli seçilməsi aqressiv korroziya mühitinin tərkibindən asılıdır. Neft-qaz sənayesində ən təhlükəli korroziya mühiti hidrogen sulfid və karbon qazının qatılığı çox olan mühitlərdir.Bəzən mühitin aqressivliyi çox olan zaman sadəcə inhibitorun tətbiqi kifayət etmir. Bu zaman müxtəlif inhibitorların kompozisiyalarından istifadə etmək daha məqsədəuyğundur. Aparılmış tədqiqatlar nəticəsində kompozisiyaların təsir effekti, fərdi inhibitorlarla müqayisədə daha yaxşı nəticələr göstərir. Aqressiv mühitlərin təsirindən yaranan korroziyadan qurğu və avadanlıqların mühafizəsi neftçi mühəndislər qarşısında duran mühüm vəzifələrdən biridir. Hazırda inhibitorların istifadəsi müxtəlif aqressiv mühitlərdə metalların korroziyasına qarşı mübarizənin ən təsirli üsullarından biri sayılır
İlk dəfə olaraq laboratoriya şəraitidə S-1 reagentinin inhibitor xassələri tərkibində ayrı-ayrılıqda hidrogen sulfid, karbon qazı və eyni zamanda hidrogen sulfid və karbon qazı olan lay sularında tədqiq edilmişdir. Altı saat müddətində dinamik şəraitdə aparılmış təcrübələr zamanı reagentin 10, 15, 20, 25 və 30 mq/l qatılıqlarından istifadə edilmişdir. Müqayisə məqsədilə inhibitor xassəsinin öyrənilməsi üçün təcrübə inhibitorsuz mühitdə də aparılmışdır. Sınaq zamanı qeyd olunan qatılıqlarda həm metal itkisi, həm korroziyanın ləngimə effekti, eyni zamanda mühafizə effekti birlikdə tədqiq olunmuşdur. Məlum olmuşdur ki reagentin qatılığı 10mq/l-dən 30mq/l-ə kimi artması hər üç korroziya mühitində onun mühafizə effektivliyinin artmasına səbəb olur.Təcrübələrin nəticələri göstərmişdir ki, ən yüksək effekt məhz S-1 inhibitorun 30 mq/l qatılığında müşahidə edilir.Müəyyən edilmişdir ki, inhibitorun 30 mq/l qatılığında hidrogen sulfid mühitində korroziya sürəti 0.0864 q/m2⋅saata, mühafizə effekti isə (Z) 98,2% , karbon qazı mühitində korroziya surəti 0.1512 q/m2⋅saata, mühafizə effekti 95.8% və hər iki qazın birgə olduğu lay suyunda isə korroziya sürəti 0.252 q/m2⋅saata , mühafizə effekti isə 96.5% təşkil edir.
Açar sözlər: inhibitor, reagent, korroziya, lay suyu, hidrogen sulfid, karbon qazı,mühafizə effekti, korroziya surəti.