Η συμβολή της νεοελληνικής λογοτεχνίας στη διαμόρφωση της φυσιογνωμίας της ελληνικής πόλης 1880 - 1920
Authors: Μπαλέρμπας Αθανάσιος 
Published: August 2021

Η παρούσα διδακτορική διατριβή εξετάζει τη συμβολή της νεοελληνικής λογοτεχνίας στην αποτύπωση της φυσιογνωμίας της ελληνικής πόλης. Συγκεκριμένα, ως πεδίο έρευνας τίθενται οι πόλεις της Αθήνας, της Ερμούπολης και της Κέρκυρας στη χρονική περίοδο 1880 – 1920. Στα δύο πρώτα κεφάλαια της διατριβής αφενός προσδιορίζεται η έννοια της φυσιογνωμίας του αστικού συνόλου και ειδικότερα του «μύθου και του λόγου» της πόλης σε αυτή, αφετέρου αποδεικνύεται ότι από τη λογοτεχνία η πεζογραφία συνδέεται άμεσα με την ανάδειξη της φυσιογνωμίας της πόλης, καθώς τόσο ο καλλιτέχνης, όσο και ο αναγνώστης εμπλέκονται ενεργά με τον καθορισμό και την αναπαραγωγή των κυρίαρχων στοιχείων που συναποτελούν την εικόνα της πόλης. Επίσης, γίνεται επιλογή των μεθόδων αναζήτησης και ανάλυσης των κειμένων που αποτέλεσαν το πεδίο έρευνας της διατριβής. Στο 3ο κεφάλαιο εξετάζεται η περίπτωση της Κέρκυρας και από τα λογοτεχνικά κείμενα που επιλέχτηκαν αναδεικνύεται ως κυρίαρχη εικόνα της πόλης οι καταστάσεις που προκύπτουν στη μορφή και στη λειτουργία της πόλης από τη διαδικασία μετασχηματισμού της σε περιφερειακή πόλη του Ελληνικού κράτους από πρωτεύουσα της αυτόνομης Ιόνιας Πολιτείας με προνομιακούς δεσμούς με τη δυτική Ευρώπη. Κυριότεροι παράγοντες που επιδρούν στην εικόνα της πόλης είναι η παρακμή των παλαιών αριστοκρατών και η αντικατάστασή τους από την αστική τάξη που δείχνει μεγάλη προσαρμοστικότητα στα νέα κοινωνικά δεδομένα. Στο 4ο κεφάλαιο εξετάζεται η Ερμούπολη, όπου τα κείμενα που αναλύθηκαν ανέδειξαν τον εμπορικό και βιοτεχνικό – βιομηχανικό χαρακτήρα της πόλης. Η Ερμούπολη, παρότι τη δεδομένη περίοδο έχει να αντιμετωπίσει τον έντονο ανταγωνισμό του Πειραιά, εδραιώνει τη φήμη της ως σημαντικού λιμανιού στην ανατολική Μεσόγειο, ενώ ταυτόχρονα εκπέμπει έναν κοσμοπολιτισμό, ο οποίος αποτελεί ένα διακριτό στοιχείο της φυσιογνωμίας της. Στο 5ο κεφάλαιο η εικόνα της πρωτεύουσας του Ελληνικού Βασιλείου της εποχής, της Αθήνας διερευνήθηκε μέσα από αντιπροσωπευτικά λογοτεχνικά κείμενα. Η Αθήνα αντιμετωπίζεται από τους σημαντικότερους λογοτέχνες της περιόδου ως μια πόλη που σταδιακά θα ταυτιστεί με την πορεία του νεαρού κράτους και κυρίως με την προσπάθειά του να πετύχει σύγκλιση με τα άλλα ευρωπαϊκά κράτη σε κάθε τομέα. Από την άλλη πλευρά, εκφράζεται και ένας ανιχνεύσιμος προβληματισμός για τις επιπτώσεις που αυτή η ταύτιση επιφέρει σε παραδοσιακές δομές της πόλης που ξεκινούν από την πολεοδομική και αρχιτεκτονική της εικόνα και φτάνουν στα ήθη και στις αξίες που αυτή προβάλλει. Η Αθήνα των λογοτεχνών είναι μια πόλη που ενσαρκώνει την ελπίδα για ένα καλύτερο αύριο, αλλά και τον φόβο για το πώς θα εξελιχτεί, αφού σε αυτήν φαίνεται να δρουν δυνάμεις αντίρροπες και αντιφατικές.Συμπερασματικά, με την παρούσα διδακτορική διατριβή αποδείχθηκε η ισχυρή επίδραση του πολιτιστικού παράγοντα και ειδικότερα της λογοτεχνίας στη διαμόρφωση της φυσιογνωμίας της πόλης. Ιδιαίτερα κατά την περίοδο 1880 – 1920 η πεζογραφία κατέγραψε με ακρίβεια και διέδωσε με πειστικό τρόπο τον «μύθο και τον λόγο» της Αθήνας, της Ερμούπολης και της Κέρκυρας συμβάλλοντας κατ’ αυτό τον τρόπο στην αποκρυστάλλωση της φυσιογνωμίας τους.