The role of hydrographic surveys and geophysical investigations for the promotion of underwater cultural heritage
Authors: Γκιώνης Παναγιώτης 
Published: June 2024

Η παρούσα διατριβή παρουσιάζει στις τέσσερις διαστάσεις τους πόρους της Υποθαλάσσιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς που έχουν τη δυναμική μόχλευσης της βιώσιμης ανάπτυξης στη Μεθώνη (Ελλάδα) και αξιολογεί τις θαλάσσιες διεργασίες που επηρεάζουν αυτούς τους πόρους, τη διαχείρισή τους ή το περιβάλλον, μέσω των αποτελεσμάτων του προγράμματος «Evolved GE.N.ESIS» και της διαδραστικής εξέτασης συλλεχθέντων υδρογραφικών, γεωφυσικών και γεωχωρικών δεδομένων. Οι στόχοι αυτής της διατριβής είναι: (α) να τεκμηριώσει τρισδιάστατα τα τοπικά κατάλοιπα ναυαγίων, τον καταποντισμένο προϊστορικό οικισμό, το αρχαίο λιμάνι και τον κυματοθραύστη χρησιμοποιώντας υδρογραφικές και γεωφυσικές μεθόδους και να αξιολογήσει τις φυσικές διεργασίες που επηρεάζουν τις ενάλιες αρχαιότητες και το αντίστροφο (β) να παρουσιάσει τα οφέλη της τρισδιάστατης μοντελοποίησης και της τετραδιάστατης σύνθεσης και συσχέτισης θαλάσσιων γεωφυσικών δεδομένων για ανάλυση και οπτικοποίηση καταλοίπων ή τεχνουργημάτων ναυαγίων και για ερμηνεία των φυσικών διεργασιών που επηρεάζουν τις τοποθεσίες ναυαγίων (γ) να αναζητήσει ναυάγια και στοιχεία δυνητικού αρχαιολογικού ενδιαφέροντος που δεν έχουν έως τώρα τεκμηριωθεί (δ) να παρέχει μια αξιόπιστη βαθυμετρική επιφάνεια αναφοράς υψηλής ευκρίνειας του κόλπου της Μεθώνης, με την οποία μπορούν να συγκριθούν παλαιότερες και μελλοντικές βαθυμετρικές επιφάνειες, για την κατανόηση και την παρακολούθηση των τοπικών φυσικών διεργασιών και μοντέλων διάβρωσης(ε) να αξιολογήσει τη βραχυπρόθεσμη εξέλιξη των τοπικών θαλάσσιων αρχαιολογικών χώρων και (στ) να αξιολογήσει τις τεχνικές και τα όργανα για τις γεωαρχαιολογικές έρευνες και να προτείνει καλές πρακτικές για την επεξεργασία γεωφυσικών δεδομένων και τη διαχείριση της Υποθαλάσσιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς, με σκοπό την τοπική βιώσιμη ανάπτυξη. Δίνονται βασικές πληροφορίες για την κατανόηση του φυσικού περιβάλλοντος όπου βρίσκεται η Μεθώνη και οι τοπικοί αρχαιολογικοί χώροι και παρουσιάζεται μια ιστορική αναδρομή της πόλης καθώς και το αρχαιολογικό υπόβαθρο της περιοχής. Επιπλέον, παρουσιάζεται το κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρο της περιοχής, η δυναμική για οικονομική ανάπτυξη και ο τρόπος με τον οποίο αυτή η διατριβή συμβάλλει στην τοπική βιώσιμη ανάπτυξη. Στη συνέχεια γίνεται λεπτομερής περιγραφή του σχεδιασμού της έρευνας, των οργάνων και των μέσων που χρησιμοποιήθηκαν για την εργασία πεδίου, καθώς και της συλλογής δεδομένων, της διαδικασίας και των τακτικών διαχείρισης, ακολουθούμενη από τα αποτελέσματα της έρευνας σε έξι τοποθεσίες ναυαγίων, τον καταποντισμένο προϊστορικό οικισμό, και το αρχαίο λιμάνι της Μεθώνης. Μεταξύ των αποτελεσμάτων αυτής της διατριβής, η μελέτη ναυαγίων δείχνει πώς η τρισδιάστατη σύνθεση γεωφυσικών δεδομένων υποστηρίζει την ερμηνεία των υποθαλάσσιων πολιτιστικών πόρων και των διαδικασιών εξέλιξης των τόπων του ναυαγίου, καθώς και την αξιολόγηση του αρχαιολογικού δυναμικού της τοποθεσίας. Η μελέτη παρουσιάζει επίσης καλές πρακτικές απόδοσης βαθυμετρικών δεδομένων για ρεαλιστική αναπαράσταση ναυαγίων και μια προτεινόμενη μέθοδο μετεπεξεργασίας δεδομένων για γρήγορη και αξιόπιστη ανίχνευση ναυαγίων. Επιπλέον, υπογραμμίζει τη σημασία της σύντηξης χρονικών δεδομένων για την ερμηνεία της γεωμορφολογικής εξέλιξης των θέσεων ναυαγίων και παρουσιάζει τους περιορισμούς των θαλάσσιων γεωφυσικών ερευνών για τη διερεύνηση ναυαγίων υπό ορισμένες συνθήκες. Το τρισδιάστατο βαθυμετρικό μοντέλο του αρχαίου λιμανιού διευκρινίζει τη σημασία της Μεθώνης ως περιφερειακού θαλάσσιου εμπορικού κόμβου, ενώ το δημιουργημένο τρισδιάστατο μοντέλο των ερειπίων του βυθισμένου προϊστορικού οικισμού αναδεικνύει την πιθανή έκταση και τη φυσική κατάσταση του οικισμού, καθώς και την αλληλεπίδραση μεταξύ των υποθαλάσσιων αρχαιολογικών πόρων και των φυσικών διεργασιών. Η παρούσα διατριβή καταλήγει στο συμπέρασμα ότι θα πρέπει να εφαρμοστεί ένα μοντέλο γαλάζιας ανάπτυξης βασιζόμενο στην ανάδειξη, εκμετάλλευση και διαχείριση των τοπικών υποθαλάσσιων πολιτιστικών πόρων και στην ίδρυση ενός υποθαλάσσιου αρχαιολογικού πάρκου στα ανοιχτά της Μεθώνης, και ότι ο ρόλος των υδρογραφικών και θαλάσσιων γεωφυσικών ερευνών είναι κρίσιμος για την προώθηση των υποθαλάσσιων πόρων. Ένα τέτοιο μοντέλο πρέπει να ακολουθεί ένα σχέδιο διαχείρισης ενσωματωμένο σε ένα ευρύτερο σχέδιο διαχείρισης της παράκτιας ζώνης και να βασίζεται στις αρχές της προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς, της πρόσβασης του κοινού σε αυτή και της προστασίας του περιβάλλοντος. Αυτή η διατριβή πρακτικά παρουσιάζει τη δύναμη της υδρογραφίας και των θαλάσσιων γεωφυσικών ερευνών να αναδεικνύουν τους υποθαλάσσιους πόρους πολιτιστικής κληρονομιάς που έχουν τη δυναμική να συνεισφέρουν στη βιώσιμη ανάπτυξη στο πλαίσιο ενός τέτοιου μοντέλου. Μέσω του προγράμματος «Evolved GE.N.ESIS», εξερευνήθηκαν ναυάγια και στοιχεία δυνητικού αρχαιολογικού ενδιαφέροντος και ανακαλύφθηκε ένα ναυάγιο αρχαιολογικού ενδιαφέροντος κοντά στην ακτή. Εντοπίστηκε και χαρτογραφήθηκε ένας μεγάλος αριθμός σχηματισμών αρχαιολογικού ενδιαφέροντος, ενώ περισσότεροι βρίσκονται προφανώς κάτω από τον πυθμένα της θάλασσας. Αυτή η διατριβή γεφυρώνει το ερευνητικό χάσμα σχετικά με τα οφέλη της τρισδιάστατης μοντελοποίησης και της τετραδιάστατης σύνθεσης και συσχέτισης θαλάσσιων γεωφυσικών και γεωχωρικών δεδομένων σε ένα κοινό γεωγραφικό πλαίσιο, για ανάλυση και απεικόνιση καταλοίπων ή τεχνουργημάτων ναυαγίων και για ερμηνεία των φυσικών διεργασιών που επηρεάζουν τις τοποθεσίες ναυαγίου και αντίστροφα. Η διαδραστική συσχέτιση συγχωνευμένων δεδομένων σε μια κοινή τρισδιάστατή γεωγραφική πλατφόρμα αποδεικνύεται ότι παρέχει αξιόπιστο και γρήγορο εντοπισμό σχηματισμών αρχαιολογικού ενδιαφέροντος πάνω και κάτω από τον πυθμένα, τρισδιάστατη ψηφιακή αναπαράσταση των καταλοίπων των ναυαγίων κατά μήκος της παράκτιας ζώνης της Μεθώνης, υποστήριξη της ανάλυσης της εξέλιξης των υποθαλάσσιων πόρων και παρακολούθηση της υποβάθμισής τους. Η διαδραστική συσχέτιση των συγχωνευμένων δεδομένων υπογραμμίζει επίσης την κακή κατάσταση των καταλοίπων των ναυαγίων και την ύπαρξη πολύτιμων και ευάλωτων ταυτόχρονα αντικειμένων στις τοποθεσίες των ναυαγίων, επομένως πρέπει να ληφθούν επείγοντα μέτρα για την προστασία των υποθαλάσσιων αρχαιολογικών πόρων. Ερείπια ναυαγίων έχουν βρεθεί ότι υπάρχουν πολύ πέρα ​​από τους επιφανειακούς τύμβους ναυαγίων και παρουσιάζεται συγκεκριμένη περίπτωση που οι εκτιμώμενες διαστάσεις καταλοίπων που σχετίζονται με ναυάγιο αποκαλύπτουν την ύπαρξη ενός δυνητικά μεγάλου ναυαγίου για το οποίο χρειάζονται περαιτέρω αρχαιολογικές πληροφορίες. Το τρισδιάστατο βαθυμετρικό μοντέλο του αρχαίου λιμανιού και του κυματοθραύστη έχει δημιουργηθεί αναπαριστώντας λεπτομερώς την τρέχουσα κατάσταση της τοπικής λιμενικής υποδομής και διευκρινίζοντας τη σημασία της Μεθώνης ως περιφερειακού θαλάσσιου εμπορικού κόμβου. Τα ερείπια του βυθισμένου προϊστορικού οικισμού στα ανοιχτά της Μεθώνης έχουν επίσης τεκμηριωθεί τρισδιάστατα, έχει αξιολογηθεί η πιθανή έκτασή του, συμπεριλαμβανομένου του θαμμένου τμήματος του κάτω από τον πυθμένα της θάλασσας, ενώ έχει προταθεί και η διαδικασία εξέλιξης / σχηματισμού της τοποθεσίας. Η βραχυπρόθεσμη σύνθεση χωροχρονικών δεδομένων στις τοποθεσίες ναυαγίων έχει αποκαλύψει διακριτές υπογραφές διεργασιών στον πυθμένα της θάλασσας και παρέχει γνώση για τη μορφολογική εξέλιξη των τοποθεσιών ναυαγίου μέσα στο χρόνο. Η ανάλυση των δεδομένων, υπογραμμίζει τη μετακίνηση ιζημάτων και τις τρέχουσες διαδικασίες θαλάσσιας κυκλοφορίας, οι οποίες είναι σημαντικές για την κατανόηση των δυνατοτήτων προστασίας των ναυαγίων και την καταλληλότητά τους ως καταδυτικό προορισμό. Τα χωροχρονικά δεδομένα υπογραμμίζουν επίσης την υποβάθμιση των υποθαλάσσιων αρχαιολογικών πόρων με αποσύνθεση λόγω της δράσης του κύματος και του ρεύματος και τη διαταραχή τους από σκόπιμη κίνηση ή αποσύνθεση λόγω ανθρώπινων δραστηριοτήτων. Η ανάλυση των διαθέσιμων δεδομένων σε βραχεία χρονική κλίμακα δίνει συμπεράσματα για το σχηματισμό τοποθεσιών ναυαγίων που ορίζονται σε μεγάλο βαθμό από καταιγίδες και υποδεικνύει περίπλοκες παράκτιες διεργασίες που περιλαμβάνουν παράκτια και εγκάρσια ως προς την ακτή μεταφορά ιζημάτων και τοπική ανακατανομή ιζημάτων. Η παρούσα διατριβή καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η συνολική δυνατότητα εκμετάλλευσης των αρχαιολογικών τοποθεσιών είναι υψηλή, αλλά μειώνεται αργά λόγω της διασποράς του δομικού υλικού του οικισμού και του υλικού των καταλοίπων των ναυαγίων. Περαιτέρω αποτελέσματα πρέπει να εξαχθούν από έρευνες σε μακροπρόθεσμες χρονικές κλίμακες, καθώς οι ιζηματολογικές ερμηνείες ελέγχονται από τη χρονική μεταβλητότητα των δεδομένων και μπορεί να υπερεκτιμούν ή να μην αναγνωρίζουν καθόλου διεργασίες που κινητοποιούνται από καταιγίδες. Σε πιο τεχνικό πλαίσιο, αξιολογήθηκαν τεχνικές και όργανα για τις γεωαρχαιολογικές έρευνες και προτείνονται καλές πρακτικές για την επεξεργασία δεδομένων. Μελλοντικές εργασίες πεδίου πρέπει να επικεντρωθούν στη μελέτη των διαδικασιών μεταφοράς/ανακατανομής ιζημάτων, των χρονικών τους κλιμάκων, των επιπτώσεων της ευπάθειας του τόπου και στην παραγωγή μοντέλων υψηλής ανάλυσης της εξέλιξης των τοποθεσιών ναυαγίων. Η διαθεσιμότητα μακροπρόθεσμων χρονικών δεδομένων θα αναδείξει περαιτέρω συμπεράσματα σχετικά με την υποβάθμιση των ενάλιων αρχαιοτήτων, το τοπικό υδροδυναμικό καθεστώς, τις διαδικασίες μετακίνησης / ανακατανομής ιζημάτων στην περιοχή, το μοντέλο εναλλαγής ταξινόμησης της ακτής, την εξέλιξη της ακτογραμμής και την πιθανή ανάγκη για προστασία της από τη διάβρωση. Οι υποθαλάσσιοι αρχαιολογικοί πόροι ανοιχτά της Μεθώνης αποτελούν εξέχον και ευαίσθητο στοιχείο του τοπικού παράκτιου συστήματος. Είναι ευάλωτοι στην κλιματική αλλαγή και στις επιπτώσεις από τις ανθρώπινες δραστηριότητες και αλληλεπιδρούν με τις φυσικές διεργασίες. Αυτές οι αλληλεπιδράσεις, οι μακροπρόθεσμες ευπάθειες και οι κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις πρέπει να τεκμηριώνονται και να παρακολουθούνται με διεπιστημονική προσέγγιση. Αυτή η διατριβή καταδεικνύει ότι οι υποθαλάσσιοι αρχαιολογικοί πόροι ανοιχτά της Μεθώνης, στο σύνολό τους, έχουν ισχυρή δυναμική για υποστήριξη της κοινωνικοοικονομικής ανάπτυξης, μέσω της ανάπτυξης του πολιτιστικού και θαλάσσιου τουρισμού. Ωστόσο, η προτεινόμενη υλοποίηση ενός υποβρύχιου αρχαιολογικού πάρκου πρέπει να διεξαχθεί στο πλαίσιο ενός σχεδίου διαχείρισης του χώρου που θα αναγνωρίζει τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ των ενάλιων αρχαιοτήτων, των ανθρώπινων δραστηριοτήτων και των φυσικών διεργασιών, για τις οποίες πρέπει να ληφθούν και να μελετηθούν μακροπρόθεσμα χρονικά δεδομένα. Η μελλοντική επαναλαμβανόμενη διεπιστημονική έρευνα στην περιοχή μπορεί να δώσει την πλήρη εικόνα του δυναμικού των υποθαλάσσιων αρχαιολογικών πόρων για την προώθηση μιας βιώσιμης τοπικής κοινωνικοοικονομικής ανάπτυξης.