Από τη φυσική κατάσταση στην παγκόσμια σφαίρα
Authors: Θεοδωροπούλου Αλεξάνδρα 
Published: April 2022

Ποια είναι η «φυσική κατάσταση» του ανθρώπου; Στην αντίληψη των φιλοσόφων της νεωτερικότητας, η «φυσική κατάσταση» παραπέμπει σε μια συγκεκριμένη εικόνα, αυτή της πρώτης ανθρωπότητας, μια κατάσταση που χαρακτηρίζεται από τον αγώνα για την επιβίωση. Για τους ανθρωπολόγους και τους ιστορικούς των θρησκειών, η «φυσική κατάσταση» παραπέμπει σε μια ιερή σχέση του ανθρώπου με το φυσικό του περιβάλλον. Προϊόν της ανθρώπινης φαντασίας, η ιερότητα βρίσκει έκφραση μέσα από τη συμβολική λειτουργία: τις πρώτες αναπαραστάσεις πάνω στους βράχους, τους μύθους, τις τελετές.Μέσα από την διαπίστωση, προέκυψε ένα μεθοδολογικό εργαλείο : η διαλεκτική ανάμεσα σε επιβίωση και ιερότητα. Η πρώτη, ήδη από την εποχή του Δαρβίνου, έχει ενταχθεί στο πολιτικο-θεωρητικό λεξιλόγιο της Νεωτερικότητας. Παραπέμπει στους στοιχειώδεις όρους της ανθρώπινης ζωής στον πλανήτη Γη. Η δεύτερη, έχει να κάνει με την ανάγκη του ανθρώπου να αντιμετωπίσει τα μυστήρια του θανάτου και της ζωής, μια άλλη μορφή «επιβίωσης», συμβολική. Ιερότητα και επιβίωση είναι στενά συνδεδεμένες τόσο στους πρώτους λαούς (τις λεγόμενες «πρωτόγονες» κοινωνίες) όσο και στο ελληνικό κοσμοσύστημα : αυτό διαπιστώνουμε μέσα από τη μελέτη θεμελιωδών μύθων όπως ο μύθος του Οιδίποδα, και τελετών όπως αυτές του Διόνυσου, της Δήμητρας και της Κόρης. Το ιερό είναι το "σχήμα που συνδέει" (Bateson), τους ανθρώπους μεταξύ τους και με μια μορφή υπερβατικότητας, που για τους πρώτους τουλάχιστον ανθρώπους ήταν η ίδια η φύση. Το ιερό έχει διττή σημασία: συνδέει και ταυτόχρονα οριοθετεί. Για παράδειγμα, η ιερή απαγόρευση της αιμομιξίας: είναι το οικουμενικό όριο που συναντά κανείς σε όλες τις κοινωνίες. Ως υποχρέωση εξωγαμίας ο κανόνας αυτός αποτελεί τη βάση του τοτεμικού συστήματος συγγένειας. Στην τραγωδία του Οιδίποδα, η παραβίαση αυτού του ορίου οδηγεί στην αυτοτιμωρία και την εξορίατου ήρωα. Αντίθετα, στην ομηρική εκδοχή του μύθου, ο Οιδίπους διατηρεί τα προνόμια της βασιλικής του καταγωγής. Σε αντίθεση με τον βασιλικό οίκο, τον οποίοπαρακολουθεί το ομηρικό έπος, στο ποιητικό περιβάλλον της δημοκρατικής πόλης, όπου γράφεται η τραγωδία του Σοφοκλή, ο ήρωας είναι τραγικός γιατί όντας ελεύθερος, φέρει την ευθύνη αυτής του της ελευθερίας. Ο Οιδίπους από μίασμα γίνεται ευλογία όταν η πόλη της Αθήνας του προσφέρει τη φιλοξενία της οδηγώντας τον τελετουργικά στο τέλος. Η μελέτη των αρχαίων ελληνικων τελετουργιών από τους συγγραφείς της Σχολής του Cambridge, ανέδειξε την πανάρχαιά τους προέλευση. Ο Διόνυσος, θεός των διαβατήριων τελετών εισέρχεται δυναμικά στο προσκήνιο με την εμφάνιση της δημοκρατίας. Φέρνει το αμπέλι, φέρνει και το θέατρο, που ξεπηδά μέσα από τη διονυσιακή τελετουργία. Ο Διόνυσος, ο τελεστής της πόλης, οδηγεί την πομπή της Αθήνας, μεσω της Ιερας Οδου, στο ναό της θεάς Δημητρας, αυτής που προσφέρει τους καρπούςτης γης – τα δημητριακά - και τις τελετές: τα Ελευσίνια Μυστήρια. Οι μορφές της Δήμητρας - «Μητέρας των Σπόρων», και της Κόρης - Βασίλισσας των νεκρών αποτελούν τις δυο όψεις του θηλυκού αρχετύπου που στους περισσότερους πολιτισμούς συνδέεται με τη γονιμοποιό δύναμη της γης. Αν οι τελετές του Διονύσου, υμνούν την ενθουσιώδη φύση του ανθρώπου, οι τελετές της Δήμητρας γιορτάζουν τη γενεσιουργό φύση του : η σχέση των Ελληνικών Μυστηρίων με τα φαινόμενα της ζωής και του θανάτου περνά από μια διαδικασία μνήμης, μια ανάμνηση της ζωής της πρώτης ανθρωπότητας. Το ανθρωποκεντρικό κοσμοσύστημα μικρής κλίμακας, ενσωματώνει τελετουργικά το παρελθόν και το μετουσιώνει σε κορυφαίες εκφράσεις του ελληνικού πνεύματος. Δεν αντιλαμβάνεται ποτέ τη ζωή αποκλειστικά υπό όρους επιβίωσης, ούτε την ιερότητα αποσπασμένη από τα υλικά της φύσης. Η πρόσβαση του ανθρώπου στα υλικά της φύσης είναι ταυτόχρονα, πρόσβαση στην ιερότητα, τα μυστήρια και τα όριά της. Ίσως τελικά, η ανάμνηση της αρχικής αυτής μαςσχέσης με τη φύση - στην σημερινή εποχή της βιοπολιτικής, να μας προσφέρει ένα κλειδί για την επιβίωσή μας στον πλανήτη Γη.