ФОРМИРОВАНИЕ ГЕОЭКОЛОГИЧЕСКОЙ ГРАМОТНОСТИ УЧАЩИХСЯ НА УРОКАХ ГЕОГРАФИИ
Authors: Жұмажанова А.Б. , Боранкулова Д.М. , Бейкитова А.Н. 
Published: November 2023

Қазіргі таңда тұрақты даму мақсаттарына сәйкес барлығын қамтитын, әділ сапалы білім беруді және өмір бойы білім алу мүмкіндігін ынталандыруды қамтамасыз ету қажеттілігі туындап отыр. Осыған орай, ХХІ ғасырдағы білім беру моделінің мәселелерін талқылауға ерекше көңіл бөлінуде және өзгермелі әлемге тез бейімделетін мұғалімдер мен оқушылардың дамуына бағытталған білім сапасын арттыратын тиімді жолдары іздестірілуде. Осы тұрғыда геоэкологиялық білім беру мектеп географиясындағы интеграцияланған білім бағыты ретін- де қарастырылуда. Геоэкологиялық білім тұрақты даму үшін білім берудің стратегиялық маңызды идеяларын туындатады, ал оқу үрдісінде интеграцияланған білім берудің басым бағыттарының бірі – экологияландыруды жүзеге асырады. Сол себепті оқушыларда геоэко- логиялық сауаттылықты қалыптастыру заман талабына сай, өзекті әрі күрделі мәселелердің бірі болып табылады. Мақалада сауаттылық ұғымына берілген анықтамаларға шолу жасалынды. Ұғым – нысан- дар немесе құбылыстар туралы ақпаратты жеңіл түрде қабылдауға көмектесетін ойлау құралы болып табылады. Бұл заттар мен құбылыстар арасындағы байланысты түсінуге және сипаттауға мүмкіндік береді. Ұғым берілген ақпаратты жүйелеуге көмектеседі. Сауатты- лықтың түрлеріне талдау жасалынды және сипаттамалар келтірілді. Сауаттылықты қалып- тастыруға бағытталған іс-әрекеттер түрлері берілді. Жалпы білім беретін мектептерде оқушылардың геоэкологиялық сауаттылығын қалыптас- тыруға арналған ғалымдардың ғылыми-зерттеу жұмыстары мен еңбектері зерделенді. Қарас- тырылған еңбектер зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттерін айқындауға, тақырыптың өзектілігіне негіз болды. Географиялық білім беруде геоэкологиялық жетекші ұғымға анықтамалар келтірілді. Анықтама оқыту үрдісінде жеке тұлғаны тәрбиелеуге, білімін, дағдысын, құндылық көзқа- растарын, құзыреттер жиынтығын қалыптастырады. Геоэкологиялық сауаттылықты қалып- тастыруға бағытталған оқулық мазмұнына сәйкес тапсырмалар құрастырылды. Бұл тапсыр- малар жүйесі оқушылардың өзі тұрған жергілікті жерінің табиғат жағдайымен үйлесімді байланыс орнатуына, адамзаттың ғаламдық проблемаларын шешуде зерттеушілік қабілетті- ліктерінің қалыптасуына және дамуына ықпал етеді. Сондай ақ тұрақты даму мақсаттарына сәйкес білім беру сапасы жақсарады, геоэкологиялық мәдениетінің қалыптасуына мүмкіндік береді. Түйін сөздер: сауаттылық, географиялық білім беру, геоэкология, геоэкологиялық сауат- тылық, жетекші ұғым.

В настоящее время существует необходимость обеспечить инклюзивное, справедливое качественное образование и поощрять возможность обучения на протяжении всей жизни в соответствии с Целями устойчивого развития. В связи с этим особое внимание уделяется обсуждению проблем образовательной модели XXI века и поиску эффективных путей повышения качества образования, направленных на развитие учителей и учащихся, быстро адаптирующихся к меняющемуся миру. В этом контексте геоэкологическое образование рассматривается как интегрированное образовательное направление школьной географии. Геоэкологическое образование формирует стратегически важные идеи образования для устойчивого развития, а одним из приоритетных направлений интегрированного образования в образовательном процессе является экологизация. Поэтому формирование геоэкологи- ческой грамотности у студентов является одной из наиболее актуальных и сложных проблем современности. В статье представлен обзор определений понятия грамотности. Понятие – это инструмент мышления, который помогает легко воспринимать информацию об объектах или явлениях. Это позволяет понять и описать взаимосвязь между объектами и явлениями. Понятие помогает систематизировать предоставленную информацию. Проведен анализ видов грамот- ности и приведены характеристики. Даны виды действий, направленных на формирование грамотности. Изучены научно-исследовательские работы и труды ученых, посвященные формированию геоэкологической грамотности учащихся в общеобразовательных школах. Рассмотренные труды послужили основой для определения цели и задач исследовательской работы, актуальности темы. Приведены определения ведущего геоэкологического понятия в географическом образо- вании. Определение формирует набор компетенций, знаний, умений, ценностных установок, воспитания личности в процессе обучения. Составлены задания, соответствующие содер- жанию учебника, направленные на формирование геоэкологической грамотности. Данная система заданий способствует формированию и развитию исследовательских способностей учащихся в решении глобальных проблем человечества, установлению гармоничных связей и природных условий местности, в которой они находятся. Также улучшается качество образования в соответствии с Целями устойчивого развития и позволяет формировать гео- экологическую культуру. Ключевые слова: грамотность, географическое образование, геоэкология, геоэкологи- ческая грамотность, ведущее понятие.

Currently, there is a need to provide inclusive, fair, quality education and encourage lifelong learning in accordance with the Sustainable Development Goals. In this regard, special attention is paid to the discussion of the problems of the educational model of the 21st century and the search for effective ways to improve the quality of education, aimed at the development of teachers and students who quickly adapt to the changing world. In this context, geoecological education is considered as an integrated educational direction of school geography. Geoecological education forms strategically important ideas of education for sustainable development, and one of the priorities of integrated education in the educational process is environmentalization. Therefore, the formation of geoecological literacy among students is one of the most urgent and complex problems of our time. The article presents an overview of the definitions of the concept of literacy. A concept is a thinking tool that helps to easily perceive information about objects or phenomena. This allows you to understand and describe the relationship between objects and phenomena. The concept helps to systematize the information provided. The analysis of the types of literacy is carried out and the characteristics are given. The types of actions aimed at the formation of literacy are given. The research works and works of scientists devoted to the formation of geoecological literacy of students in secondary schools have been studied. The considered works served as a basis for determining the purpose and objectives of the research work, the relevance of the topic. Definitions of the leading geoecological concept in geographical education are given. The definition forms a set of competencies, knowledge, skills, values, personal education in the learning process. Tasks corresponding to the content of the textbook aimed at the formation of geoecological literacy have been compiled. This system of tasks contributes to the formation and development of students' research abilities in solving global problems of humanity, establishing harmonious relationships and natural conditions of the area in which they are located. The quality of education is also improving in accordance with the Sustainable Development Goals and allows for the formation of a geo-ecological culture. Keywords: literacy, geographical education, geoecology, geoecological literacy, leading concept.