Tax aggressiveness and tax audits
Authors: Χατζή Καλλιόπη 
Published: December 2024

Η διδακτορική διατριβή επικεντρώνεται στο Φορολογικό Πιστοποιητικό (ΦΠ) στην Ελλάδα. Το 2011 τέθηκε σε ισχύ ένας νέος φορολογικός νόμος, βάσει του οποίου οι Ορκωτοί Ελεγκτές και οι ελεγκτικές εταιρείες υποχρεώθηκαν να διενεργούν φορολογικούς ελέγχους και να εκφράζουν γνώμη για τη φορολογική συμμόρφωση των ελεγχόμενων. Οι ελεγκτικές εταιρείες απέκτησαν έτσι έναν σημαντικό ρόλο στις ρυθμιστικές προσπάθειες της κυβέρνησης, καθώς, βάσει του νέου φορολογικού καθεστώτος, οι φορολογικοί έλεγχοι διεξάγονται κυρίως από ιδιώτες ελεγκτές, ενώ οι φορολογικές αρχές επανελέγχουν μόνο ένα δείγμα αυτών εταιρειών. Η έρευνα καλύπτει την περίοδο από το 2011, όταν εφαρμόστηκε για πρώτη φορά ο νόμος, έως το 2019. Η διατριβή οργανώνεται σε πέντε κεφάλαια. Το Κεφάλαιο 1 παρέχει μια γενική εισαγωγή, ενώ το Κεφάλαιο 2 περιγράφει τις βασικές πτυχές του ΦΠ. Τα Κεφάλαια 3 και 4 εστιάζουν στην ποσοτική έρευνα που απαντά στα βασικά ερωτήματα της διατριβής. Τα τρία αυτά κεφάλαια αποτελούν τον κύριο κορμό της διατριβής, οδηγώντας στα συμπεράσματα του Κεφαλαίου 5. Οι ακόλουθες παράγραφοι παρέχουν περισσότερες λεπτομέρειες για τα Κεφάλαια 2, 3 και 4. Το Κεφάλαιο 2 εξετάζει το ελληνικό νομοθετικό πλαίσιο, αναδεικνύοντας τις πιέσεις που αντιμετώπισε η κυβέρνηση την περίοδο 2010-2011 για την ενίσχυση των διαδικασιών φορολογικών ελέγχων και τη βελτίωση των δημοσίων εσόδων. Παρουσιάζεται η εναλλακτική διαδικασία φορολογικού ελέγχου, το Φορολογικό Πιστοποιητικό (Tax Certificate), που εφαρμόστηκε για την αντιμετώπιση αυτών των πιέσεων και λειτουργεί ως βάση για την εμπειρική ανάλυση στα επόμενα κεφάλαια. Επιπλέον, το κεφάλαιο παρουσιάζει απόψεις διακεκριμένων μελών του κλάδου φορολογικών ελέγχων που συλλέχθηκαν κατά τη διάρκεια διαδικτυακής εκδήλωσης το 2021, που διοργάνωσε η Ακαδημία Φορολογίας και Λογιστικής (Tax Academy) του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Δημοσίου Δικαίου (EPLO), με τίτλο «10 Χρόνια Αξιολόγησης του Φορολογικού Πιστοποιητικού και Προοπτικές του Θεσμού». Στο Κεφάλαιο 3, οι ελεγκτικές αμοιβές από φορολογικούς ελέγχους (tax audit fees) χρησιμοποιούνται ως δείκτης ποιότητας ελέγχου (audit quality). Η σχέση μεταξύ των φορολογικών ελεγκτικών αμοιβών (tax audit fees) και της φορολογικής επιθετικότητας (tax aggressiveness) είναι αρνητική, υποδηλώνοντας ότι υψηλότερες αμοιβές συνδέονται με χαμηλότερη φορολογική επιθετικότητα, που αποτελεί ένδειξη ελεγκτικής ανεξαρτησίας (auditor independence). Προτείνεται ότι η φορολογική επιθετικότητα αποτελεί πρόβλημα εντολέα-εντολοδόχου (principal-agent), με τις αμοιβές φορολογικών ελέγχων να λειτουργούν ως μετρήσιμο κόστος εντολέα (agency cost). Για τη δοκιμή αυτής της υπόθεσης, χρησιμοποιούνται δεδομένα από το 2011 έως το 2019, που προέρχονται από το Σώμα Ορκωτών Ελεγκτών Λογιστών Ελλάδος (ΣΟΕΛ). Τα ευρήματα αποκαλύπτουν μια ισχυρή και σταθερή αντίστροφη σχέση, υποδεικνύοντας ότι υψηλότερες φορολογικές ελεγκτικές αμοιβές συνδέονται σημαντικά με μείωση της εταιρικής φορολογικής επιθετικότητας (corporate tax aggressiveness). Το Κεφάλαιο 4 εξετάζει μια αλλαγή στο νομοθετικό πλαίσιο του ΦΠ το 2016, όπου οι ελεγχόμενες εταιρείες κλήθηκαν να επιλέξουν μεταξύ ιδιωτικών και κρατικών φορολογικών ελέγχων. Το κεφάλαιο διερευνά πώς αυτή η επιλογή μετά το 2016 επηρεάζει τη φορολογική επιθετικότητα και τις φορολογικές ελεγκτικές αμοιβές. Λαμβάνοντας υπόψη την ήδη υπάρχουσα βιβλιογραφία, προτείνεται ότι η απόφαση για έλεγχο στέλνει ένα σήμα (signal) που διακρίνει τις εταιρείες χαμηλού κινδύνου από εκείνες του υψηλού κινδύνου (Jensen & Meckling, 1976; Kausar, Shroff, & White, 2016). Οι εταιρείες χαμηλότερου κινδύνου είναι πιο πιθανό να υιοθετήσουν λιγότερο επιθετικές φορολογικές πολιτικές, υποδηλώνοντας στους ελεγκτές ότι απαιτείται λιγότερη προσπάθεια (audit effort) για την διεξαγωγή των ελέγχων. Τα ευρήματα δείχνουν ότι η φορολογική επιθετικότητα μειώθηκε μετά τη μετάβαση σε εθελοντικούς φορολογικούς ελέγχους, με μεγαλύτερη μείωση να παρατηρείται στις εταιρείες που επέλεξαν ελέγχους μετά το 2016 σε σύγκριση με αυτές που δεν επέλεξαν. Επιπλέον, οι ελεγκτικές φορολογικές αμοιβές μειώθηκαν μετά από αυτή τη μετάβαση, με πιο έντονη μείωση να παρατηρείται στις εταιρείες που συνεργάστηκαν με τις BIG4 ελεγκτικές εταιρείες μετά το 2016, σε σχέση με εκείνες που δεν το επέλεξαν.