Μελέτη των παιδαγωγικών και διδακτικών προσεγγίσεων που υιοθετούν οι εκπαιδευτικοί προσχολικής εκπαίδευσης στη διδασκαλία των φυσικών επιστημών
Authors: Καβαλάρη Παρασκευή 
Published: September 2021

Τις τελευταίες δεκαετίες, η ανάγκη για νέα Αναλυτικά Προγράμματα Σπουδών (στο εξής ΑΠ) για την προσχολική εκπαίδευση έχει συγκεντρώσει μεγάλο ενδιαφέρον, με συνέπεια την έκδοση νέων εθνικών ΑΠ σε πολλές χώρες του κόσμου. Οι μεταρρυθμίσεις των ΑΠ επηρεάζουν τη διδακτική πρακτική και διαμορφώνουν τις απόψεις των εκπαιδευτικών σχετικά με το τι συνιστά το επίσημο ΑΠ. Η εκπαιδευτική πολιτική δεν είναι απλώς ένα προϊόν, αλλά μια διαδικασία, η οποία αναπτύσσεται σε 3 πλαίσια: το πλαίσιο της παραγωγής των επίσημων κειμένων, το πλαίσιο της επιρροής τους στην εκπαίδευση και το πλαίσιο της εφαρμογής τους. Σε επίπεδο εφαρμογής, μία πολιτική μπορεί να ερμηνευθεί κατά τρόπο που θα οδηγούσε σε επιθυμητά ή/και ανεπιθύμητα αποτελέσματα. Σε αυτό το στάδιο, η θέση των εκπαιδευτικών είναι ιδιαίτερα ενδυναμωμένη, καθώς "είναι στα χέρια τους να συναρμολογήσουν τα κομμάτια". Η παρούσα έρευνα υποκινήθηκε από ευρήματα προηγούμενων μελετών που αναφέρονται στην απόσταση ανάμεσα στο επίσημο και στο εφαρμοσμένο ΑΠ. Η περίπτωση της προσχολικής εκπαίδευσης είναι ιδιαίτερη αφενός γιατί η πιστή τήρηση του ΑΠ δε θεωρείται τυπική υποχρέωση των εν ενεργεία νηπιαγωγών, αφετέρου δε γιατί ο βαθμός εξοικείωσής τους με το ισχύον ΑΠ είναι πολύ διαφοροποιημένος. Τα βασικά σημεία διαφοροποίησης των νηπιαγωγών πηγάζουν από τις εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις των τελευταίων 30 ετών και είναι ο χαρακτήρας των πτυχιακών τους σπουδών, ο τρόπος διορισμού τους στη δημόσια εκπαίδευση και το ΑΠ με το οποίο έχουν εκπαιδευτεί. Το επίσημο ΑΠ για το νηπιαγωγείο είναι το Διαθεματικό Ενιαίο Πλαίσιο Προγραμμάτων Σπουδών (στο εξής ΔΕΠΠΣ) στο οποίο οι Φυσικές Επιστήμες (στο εξής ΦΕ) κατέχουν σημαντική θέση υπό την ενότητα «Μελέτη Περιβάλλοντος». Το ΔΕΠΠΣ δίνει έμφαση στα στάδια ανάπτυξης δραστηριοτήτων, που περιλαμβάνουν την επιλογή υλικών με γνώμονα το διδακτικό αντικείμενο, την ανίχνευση των ιδεών των παιδιών, τον πειραματισμό με συστηματική παρατήρηση, τη διατύπωση προβλέψεων και έλεγχο αυτών και την καταγραφή ευρημάτων και εξαγωγή συμπερασμάτων.Για τη μαθησιακή περιοχή των ΦΕ, έχει κατά καιρούς εντοπιστεί αντίσταση των εκπαιδευτικών στις αλλαγές που αφορούν στην υιοθέτηση σύγχρονων διδακτικών προσεγγίσεων και μεθόδων, στην τήρηση των νέων προσανατολισμών των ΑΠ, κλπ. και προσκόλληση σε δοκιμασμένες πρακτικές, με την υιοθέτηση ενός δασκαλοκεντρικού μοντέλου διδασκαλίας, που στηρίζεται στη μεταβίβαση της γνώσης στα παιδιά, στην αισθητηριακή προσέγγιση και στη χρήση ακατάλληλων διδακτικών τεχνικών και μέσων. Η παρούσα μελέτη επικεντρώνεται στις έννοιες της Εξαέρωσης και της Βύθισης/ Επίπλευσης, οι οποίες επιλέχτηκαν ανάμεσα από άλλες έννοιες Φυσικών Επιστημών, λαμβάνοντας υπόψιν τη δημοτικότητά τους μεταξύ των υπολοίπων εννοιών που προσεγγίζονται στην προσχολική εκπαίδευση. Επιπλέον, κριτήριο για την επιλογή τους αποτέλεσε το ότι στηρίζονται σε μεγάλο βαθμό στη διεξαγωγή πειράματος και στο ΔΕΠΠΣ δίνεται ακριβής και λεπτομερής περιγραφή στα στάδια της πειραματικής διαδικασίας και το ότι μπορούν να ενταχθούν στη θεματική προσέγγιση «Το νερό» που είναι το βασικό ενδεικτικό παράδειγμα κατά την περιγραφή της ενότητας στον Οδηγό Νηπιαγωγού.Τα ερωτήματα της έρευνας ήταν: 1) Σε ποια σημεία τα μεθοδολογικά χαρακτηριστικά των διδακτικών επιλογών των νηπιαγωγών για την προσέγγιση της «Εξαέρωσης» και της «Βύθισης/Πλεύσης» συγκλίνουν και αποκλίνουν από τις μεθοδολογικές υποδείξεις του επίσημου ΑΠ και του συνοδευτικού Οδηγού Νηπιαγωγού; 2) Σε ποια μεθοδολογικά χαρακτηριστικά των διδακτικών επιλογών των νηπιαγωγών για την προσέγγιση της «Εξαέρωσης» και της «Βύθισης/Πλεύσης» εντοπίζεται επιρροή του παράγοντα «εξοικείωση με το ΔΕΠΠΣ» και σε ποιο βαθμό; Η έρευνα οργανώθηκε σε δύο φάσεις. Κατά την α’ φάση, συλλέχθηκαν δεδομένα από 30 νηπιαγωγούς, μέσα από ημι-δομημένες συνεντεύξεις, για να διερευνηθεί ο τρόπος με τον οποίο οι νηπιαγωγοί συνήθως προσεγγίζουν τις δύο έννοιες ΦΕ και για να ανιχνευθεί η εξοικείωσή τους με το επίσημο ΑΠ. Κατά τη διάρκεια της β΄φάσης, πραγματοποιήθηκαν 8 παρατηρήσεις διδασκαλιών σε τάξεις νηπιαγωγείου, της προσέγγισης των δύο εννοιών. Ο στόχος των παρατηρήσεων ήταν να αποκαλυφθουν τα μεθοδολογικά χαρακτηριστικά που τελικά περιλαμβάνει η προσέγγιση των δύο εννοιών.Η ανάλυση του περιεχομένου του καταγεγραμμένου υλικού, βασίζεται σε προκαθορισμένες αλλά και αναδυόμενες κατηγορίες και υποκατηγορίες. Κατά τη θεματική ανάλυση, οι αναφορές που σχετίζονται με τα μεθοδολογικά χαρακτηριστικά των δραστηριοτήτων συμπεριλήφθηκαν σε 5 προκαθορισμένα θέματα: Θ1. Πλαίσιο Ένταξης της δραστηριότητας. Θ2. Εισαγωγικές ερωτήσεις. Θ3. Πειραματική διαδικασία. Θ4. Κριτήρια επιλογής των υλικών και Θ5. Ολοκλήρωση. Στη συνέχεια, διαμορφώθηκαν οι κατηγορίες και οι υποκατηγορίες που εντάσσονταν οι αναφορές αυτές. Οι τρεις βασικές κατηγορίες που διαμορφώθηκαν ήταν: Κ1. Σύγκλιση με το ΔΕΠΠΣ, Κ2. Απόκλιση με το ΔΕΠΠΣ, Κ3. Ουδετερότητα.Τα αποτελέσματα αναδεικνύουν απόλυτη σύγκλιση με το ΔΕΠΠΣ σε σχέση με το πλαίσιο ένταξης της δραστηριότητας και για τις δύο έννοιες. Στα υπόλοιπα θέματα, η προσέγγιση της εξαέρωσης φαίνεται ότι προσεγγίζεται με πολύ τυποποιημένο τρόπο ενώ παρουσιάζει σημαντική απόκλιση η πειραματική διαδικασία. Στην περίπτωση της βύθισης, η απόκλιση εντοπίζεται περισσότερο στην επιλογή των υλικών και στην πειραματική διαδικασία. Η προσέγγιση παρουσιάζει ευελιξία και η πορεία της εξαρτάται κατά κύριο λόγο από την επιλογή των υλικών από τα παιδιά. Όσον αφορά στον παράγοντα «εξοικείωση με το ΔΕΠΠΣ», δεν εντοπίστηκε να σχετίζεται σημαντικά με τη σύγκλιση ή απόκλιση των προσεγγίσεων, εύρημα που οδηγεί στο συμπέρασμα ότι σε γενικές γραμμές η προσέγγιση των δύο αυτών εννοιών πραγματοποιείται με παγιωμένα μεθοδολογικά χαρακτηριστικά που κληροδοτούνται από τη μία εκπαιδευτική γενιά στην άλλη.