Ανίχνευση γενετικών επιδράσεων στην εκδήλωση ενδοφαινοτύπων για μείζονες ψυχικές διαταραχές στο γενικό πληθυσμό
Authors: Χατζημανώλης Αλέξανδρος 
Published: September 2021

Ανεπάρκεια των νοητικών λειτουργιών παρατηρείται συχνά σε ασθενείς με ψυχικές διαταραχές και θεωρείται χρήσιμος ενδοφαινότυπος σε μελέτες στις οποίες εξετάζονται γενετικές επιδράσεις. Έχει υποτεθεί πως οι ψυχωσικές διαταραχές (π.χ σχιζοφρένεια, διπολική διαταραχή) και η νοητική ικανότητα μοιράζονται κοινές γενετικές επιρροές. Στην παρούσα ερευνητική μελέτη πραγματοποιήθηκε διερεύνηση της επιρροής γενετικών παραλλαγών που σχετίζονται με ωυχικές διαταραχές στη νοητική λειτουργία ενός μεγάλου δείγματος νεαρών υγιών ατόμων από τον Ελληνικό γενικό πληθυσμό (n=2130, μέση ηλικία: 22 έτη), το οποίο συλλέχθηκε στα πλαίσια της ερευνητικής μελέτης ASPIS (Athens Study of Psychosis and Incidence of Schizophrenia). Επίσης, διενεργήθηκε γενετική μελέτη συσχέτισης σε επίπεδο γονιδιώματος (GWAS) για υποψήφιους νοητικούς και συμπεριφορικούς ενδοφαινότυπους των ψυχωσικών διαταραχών και της διαταραχής ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ). Συνολικά, περίπου 5.5 εκατομμύρια απλοί νουκλεοτιδικοί πολυμορφισμοί (SNPs) σε όλη την έκταση του γονιδιώματος εξετάστηκαν ύστερα από κατάλληλο γονοτυπικό προσδιορισμό, χρησιμοποιώντας ως υπόδειγμα δεδομένα της μελέτης 1000 Genomes Project. Μοντέλα γραμμικής παλινδρόμησης προσαρμοσμένα στην ηλικία και τα χρόνια εκπαίδευσης πραγματοποιήθηκαν για τον καθορισμό συσχετίσεων μεταξύ γονοτύπων και φαινότυπου. Σε ακόλουθες αναλύσεις επιχειρήθηκε η τεκμηρίωση των ισχυρότερων γενετικών συσχετίσεων σε ένα ανεξάρτητο δείγμα νεαρών υγιών ανδρών (n=825) καθώς και σε ένα κλινικό δείγμα 580 ασθενών με σχιζοφρένεια, για τα οποία ήταν διαθέσιμες μετρήσεις της νοητικής λειτουργίας. Ακόμη, πραγματοποιήθηκε γενωμική ανάλυση σύνθετων φαινοτύπων (GCTA) βασιζόμενη σε πολυμορφισμούς από ολόκληρο το γονιδίωμα για την εκτίμηση της κληρονομησιμότητας των φαινοτύπων. Οι πολυγονιδιακοί δείκτες που προκύπτουν από πολλαπλούς πολυμορφισμούς οι οποίοι αυξάνουν τον κίνδυνο νόσησης από σχιζοφρένεια και ΔΕΠΥ συσχετίστηκαν σημαντικά με νοητικές αδυναμίες στο δείγμα ASPIS, που αφορούν ειδικότερα τη λειτουργική μνημονική επίδοση. Αξιόλογες εκτιμήσεις κληρονομησιμότητας εντοπίστηκαν για τη λειτουργική μνημονική ικανότητα, την ικανότητα εστιασμένης προσοχής και την ικανότητα οπτικής προσήλωσης. Επιπροσθέτως, πολυμορφισμοί σε γονίδια που εκφράζονται στον ανθρώπινο εγκέφαλο και εμπλέκονται στη συναπτική νευροδιαβίβαση βρέθηκαν να συσχετίζονται σημαντικά με τις νοητικές επιδόσεις και γνωρίσματα της προσωπικότητας όπως η σχιζοτυπία και ο παρορμητισμός σε ενήλικα άτομα νεαρής ηλικίας. Συνοψίζοντας, σε ακολουθία με ευρήματα παλαιοτέρων μελετών σε υγιείς πληθυσμούς, τα αποτελέσματα της παρούσας εργασίας προτείνουν πως ένα σημαντικό ποσοστό της φαινοτυπικής διακύμανσης των νοητικών επιδόσεων στο γενικό πληθυσμό μπορεί να εξηγηθεί από τους κοινούς γενετικούς πολυμορφισμούς και επιπλέον γενετικοί παράγοντες κινδύνου νόσησης από σχιζοφρένεια και ΔΕΠΥ επηρεάζουν την ανθρώπινη νοητική λειτουργία. Επίσης, τα αποτελέσματα της γενετικής ανάλυσης συσχέτισης ολόκληρου του γονιδιώματος ενοχοποιούν πρωτεινικά προιόντα τα οποία συμμετέχουν στη λειτουργία των συνάψεων, στη νοητική ικανότητα και σε γνωρίσματα της προσωπικότητας που σχετίζονται με ψυχικές διαταραχές.