કૃષિ અને ગ્રામીણ વિકાસ બેન્ક દ્વારા ગુજરાત રાજ્યમાં કરાયેલ ધિરાણોનું પૃથક્કરણ તથા કામગીરીનું મૂલ્યાંકન
Authors: ચૌધરી વિ. એમ. , ફાર્મર પ્રા. (ડૉ.) મયુરી 
Published: April 2023

આપણા દેશ – રાજ્યમાં ગ્રામીણ સહકારી ધિરાણ પધ્ધતિ માટે ટુંકી મુદત સહકારી ધિરાણ માળખુ અને લાંબી મુદત ધિરાણ સહકારી માળખુ એમ બે પ્રકારના માળખાની રચના થયેલ છે. લાંબી મુદત સહકારી ધિરાણ માળખાની શરૂઆત વર્ષ ૧૯૨૦માં ખેડૂતોને જુના દેવા ચુકવવા તથા ગણોતધારા હેઠળની જમીનોના માલિકી હક્ક મેળવવાના ઉદ્દેશથી “લેન્ડ મોર્ગેઝ બેન્ક”ની સ્થાપના થઈ હતી. દેશમાં સૌ પ્રથમ લેન્ડ મોર્ગેઝ બેન્કની સ્થાપના ૧૯૨૦માં પંજાબ રાજ્યમાં થયેલ. આઝાદી પછી દેશના કૃષિ વિકાસમાં કૃષિ અને ગ્રામીણ વિકાસ બેન્કોનો નોંધપાત્ર ફાળો રહેલ છે. કૃષિ ક્ષેત્રે મુડી વૃધ્ધિ વધારવા ઉપરાંત વર્ષ ૧૯૮૦થી આ બેન્કોએ બિન ખેતી હેતુઓમાં પણ ધિરાણની શરૂઆત કરેલ.
ધી ગુજરાત રાજ્ય સહકારી કૃષિ અને ગ્રામીણ વિકાસ બેન્કની સ્થાપના વર્ષ ૧૯૫૧માં તે સમયના સૌરાષ્ટ્ર સ્ટેટમાં રાજકોટ ખાતે થયેલ. બેન્કની તે સમયે રચનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ સૌરાષ્ટ્રમાં જે ગણોતીયા વર્ષોથી જમીન ખેડતા હતા તેમને તે જમીનના માલિકી હક્ક મેળવવા નાણાની જરૂરિયાત પુરી પાડવા ધિરાણ કરવા સંસ્થાકિય વ્યવસ્થા ઉભી કરવાનો હતો. વર્ષ ૧૯૬૦ માં જ્યારે ગુજરાત રાજ્ય અસ્તિત્વમાં આવ્યું ત્યાર બાદ વર્ષ ૧૯૬૧થી આ બેન્કનું કાર્યક્ષેત્ર સમગ્ર ગુજરાત રાજ્ય માટે વિસ્તારવામાં આવેલ. આ બેન્કના નામોમાં અનેકવાર ફેરફાર થયેલા છે. પરંતુ નાબાર્ડની રચના થતાં અને બેન્કના હેતુઓ અને વ્યાપમાં વધારો થતા તેને સુસંગત હાલનું નામ “ધી ગુજરાત સ્ટેટ કો-ઓપરેટીવ એગ્રીકલ્ચર એન્ડ રૂરલ ડેવલપમેન્ટ બેન્કલી.” નામ રાખવામાં આવેલ. અમદાવાદ ખાતેની મુખ્ય ઓફીસના તાબા નીચેની ૧૭ જીલ્લા કચેરીઓના નિયંત્રણ હેઠળની તાલુકા મથકે આવેલ ૧૭૬ શાખાઓ મારફત ખેડૂતોને તેઓની લોનની જરૂરિયાત મુજબના હેતુ માટે ધિરાણ પ્રવૃત્તિ કરવામાં આવે છે. સભાસદોમાંથી ચૂંટાયેલી શાખા સમિતિ દરેક શાખામાં કાર્યરત છે. રાજ્ય કક્ષાએ બેન્કના નિતી વિષયક નિર્ણયો લેવા તથા બેન્કના સૂચારું સંચાલન માટે ૨૨ સભ્યોનું નિયામક મંડળ કાર્યરત છે. લોન મેળવનાર દરેક વ્યક્તિ બેન્કના સભાસદ બને છે. બેન્કની જનરલ સભાના પ્રતિનિધિઓ દરેક તાલુકાના સભાસદોમાંથી ચૂંટાય છે. બેન્કની જનરલ બોડી ચૂંટાયેલા ડેલીગેટ્સથી રચાય છે. બેન્ક એ ઉત્પાદનલક્ષી ધિરાણ નિતીનો અભિગમ અપનાવેલ છે. ઉત્પાદકિય હેતુઓ માટે વિશેષ ધિરાણ કરવામાં આવે છે. ધિરાણ માટે ખેતીની જમીન તથા લોનથી ઉત્પન્ન થયેલ એસેટને તારણમાં લેવામાં આવે છે. શાખા સમિતિની ભલામણથી જીલ્લા મથકે આવેલ જીલ્લા લોન કમિટી ધિરાણની મંજુરી આપે છે. બેન્ક નાબાર્ડ પાસેથી લોન સ્વરૂપે પુનઃ ધિરાણ મેળવે છે. બેન્ક નાબાર્ડના નિયમોનુસાર એક વર્ષ અને તેથી વધુ મુદતની થાપણો તેની નેટ વર્થની મર્યાદામાં મેળવે છે. તા. ૩૧/૦૩/૨૦૨૦ના અંતે ૬.૭૫ લાખ સભાસદોની ભરપાઈ થયેલ શેર મુડી રૂા. ૪૪.૫૧ કરોડ છે. રીઝર્વ ફંડ રૂા. ૫૮૭.૬૬ કરોડ છે. બાંધી મુદતની થાપણો રૂા. ૨૬૭.૧૨ કરોડ એકત્રિત થયેલ છે. બેન્ક નફો કરતી સંસ્થા છે અને દર વર્ષે સભાસદો માટે આકર્ષક ડિવીડન્ડ જાહેર કરે છે. બેન્ક એ શરૂઆતથી તા. ૩૧/૦૩/૨૦૨૦ સુધીમાં રૂા. ૪૨૭૪.૨૧ કરોડનું ધિરાણ કરેલ છે. ધિરાણના મુખ્ય હેતુઓમાં સિંચાઈ માટેના હેતુઓ, કૃષિ વિકાસ લોન, ફાર્મ મીકેનાઈઝેશન, નોન ફાર્મ સેક્ટર લોન, દુધાળા પશુઓનું ધિરાણ, સામાજીક કર્જ લોન વિગેરે છે.
બેન્કનું મુદતવિતી લ્હેણું તથા NPA વધુ છે. ફાર્મ મીકેનાઈઝેશન, કૃષિ વિકાસ લોન તથા રૂરલ હાઉસીંગ લોનનું મુદતવિતી લ્હેણું વધુ પ્રમાણમાં છે. બેન્કે પોતાના વિકાસ માટે તથા NPA ઘટાડવા માટે સક્રિય પ્રયાસો કરવા જરૂરી છે. બેન્ક એ યોગ્ય એક્શન પ્લાન બનાવી તેના વિકાસમાં અવરોધરૂપ બાબતોનું નિરાકરણ લાવવું જોઈએ. શાખા કચેરીઓની કામગીરી કોમ્પ્યુટરાઈઝ કરાવવાથી કાર્યક્ષમતા, ચોકસાઈ તથા પારદર્શકતામાં વધારો થશે. બેન્ક એ ટુંકી મુદતના ધિરાણો શરૂ કરવાથી ધિરાણ અને વસુલાતમાં વૃધ્ધિ જણાશે. કૃષિ અને ગ્રામીણ વિકાસ બેન્કોનું રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ નાફકાર્ડ નામથી જાણીતું ફેડરેશન સ્થપાયેલ છે. નેશનલ કો-ઓપરેટીવ એગ્રીકલ્ચર એન્ડ રૂરલ ડેવલોપમેન્ટ બેંક્સ ફેડરેશન, મુંબઈ ખાતે આવેલું છે જે મલ્ટી સ્ટેટ કો-ઓપરેટીવ સોસાયટીઝ એક્ટ-૨૦૦૨ નીચે રજીસ્ટર થયેલ છે, તેના માર્ગદર્શન અને નાબાર્ડ, રાજ્ય સરકાર તથા કેન્દ્ર સરકારનો સહયોગ મેળવી બેન્કની પ્રગતિમાં આગેકુચ કરવાની વિશાળ તકો સમાયેલ છે.