Pressure analysis and assessment of the ecosystem services in Mediterranean coastal water bodies
Authors: Μιρλή Αναστασία 
Published: January 2025

Η παρούσα διατριβή αποσκοπεί στην αντιμετώπιση της ανάγκης για βιώσιμη διαχείριση των παράκτιων λιμνοθαλασσών, εστιάζοντας στις λιμνοθάλασσες του Δέλτα του Νέστου στην Ελλάδα, όπου το σημαντικό αυτό σύστημα, συνυπάρχει με τις ανθρωπογενείς πιέσεις. Η διατριβή διαρθρώνεται σε έξι κεφάλαια, ξεκινώντας με μια επισκόπηση των χαρακτηριστικών των παράκτιων λιμνοθαλασσών, της σημασίας και των προκλήσεων διαχείρισης του οικοσυστήματος. Η μελέτη προσδιορίζει τις πιέσεις στην περιοχή του Δέλτα Νέστου, ποσοτικοποιεί τις οικοσυστημικές υπηρεσίες (ES) που παρέχουν οι λιμνοθάλασσες, εφαρμόζει το μοντέλο DPSER (Drivers-Pressures-State-Ecosystem Services-Responses) και χαρτογραφεί ιστορικές αλλαγές χρήσεων γης/εδάφους (LULC). Επιπλέον, ποσοτικοποιεί την αντίληψη των ενδιαφερομένων για τις πρακτικές διαχείρισης χρησιμοποιώντας διαισθητικά ασαφή σύνολα (IFS) και επιλέγει τα πιο αποτελεσματικά μέτρα για τη βιώσιμη διαχείριση. Το προτεινόμενο πλαίσιο βασίζεται στην οικοϋδρολογία και στις αρχές της συμμετοχικής διαχείρισης, εξασφαλίζοντας την ενεργό συμμετοχή όλων των ενδιαφερόμενων φορέων. Οι παράκτιες λιμνοθάλασσες είναι μοναδικά οικοσυστήματα υψηλής οικολογικής και οικονομικής σημασίας. Λόγω της ιδιαίτερης γεωμορφολογίας και υδρολογίας τους, αποτελούν εστίες βιοποικιλότητας και ταυτόχρονα υποστηρίζουν ανθρωπογενείς δραστηριότητες, όπως η αλιεία και ο τουρισμός. Η βιβλιογραφική ανασκόπηση που πραγματοποιήθηκε στο πρώτο κεφάλαιο της παρούσας διατριβής, αποκαλύπτει ότι οι ανθρωπογενείς δραστηριότητες, μαζί με την κλιματική αλλαγή, αυξάνουν την τρωτότητα των παράκτιων λιμνοθαλασσών και επομένως υπάρχει επιτακτική ανάγκη για τη βιώσιμη διαχείρισή τους. Παρόλο που έχουν αναπτυχθεί διάφορα πλαίσια και πρωτοβουλίες περιβαλλοντικής προστασίας, ιδίως στην ΕΕ, για τη βελτίωση της οικολογικής κατάστασης αυτών των συστημάτων, υπάρχουν ακόμη πολλά που πρέπει να γίνουν για την επίτευξη της οικολογικής και οικονομικής βιωσιμότητάς τους.Η περιοχή μελέτης που επιλέχθηκε για την παρούσα διατριβή είναι οι λιμνοθάλασσες του Δέλτα Νέστου, Βάσσοβα, Ερατεινό, Αγίασμα και Κεραμωτή που βρίσκονται στη δυτική όχθη του Δέλτα. Η περιοχή μελέτης επιλέχθηκε, λόγω της καταγεγραμμένης υψηλής βιοποικιλότητας, της σημαντικής οικονομικής αξίας, της νομοθεσίας για την προστασία του περιβάλλοντος και της έλλειψης ερευνών με προσανατολισμό στα ES και LULC. Η περιοχή του Δέλτα του Νέστου έχει υποστεί σημαντικές ανθρώπινες παρεμβάσεις τα τελευταία 80 χρόνια, όπως ο εγκιβωτισμός του ποταμού, η αύξηση του πληθυσμού των οικισμών, η εντατικοποίηση της γεωργίας και η τουριστική ανάπτυξη. Ως Οικοσυστημικές Υπηρεσίες (ES) ορίζονται τα άμεσα ή έμμεσα οφέλη που αποκομίζουν οι ανθρώπινες κοινωνίες από τα οικοσυστήματα και περιλαμβάνουν υπηρεσίες παροχής, ρύθμισης και πολιτισμού. Αυτή η περιβαλλοντική έννοια έχει κερδίσει δημοτικότητα και γίνεται ολοένα και περισσότερο αποδεκτή και ενσωματώνεται στην πολιτική σε τοπική, εθνική και παγκόσμια κλίμακα, αναγνωρίζοντας τον κρίσιμο ρόλο των φυσικών συστημάτων στην υποστήριξη της ανθρώπινης ευημερίας. Η χαρτογράφηση των ES και η αξιολόγησή τους με τη χρήση κατάλληλων δεικτών είναι ζωτικής σημασίας για την αντιμετώπιση της τρωτότητας του συστήματος και την ανάπτυξη ενός σχεδίου διαχείρισης για την επίτευξη βιωσιμότητας. Η έννοια της αειφορίας περιγράφεται και από τον ΟΗΕ, ο οποίος έθεσε τους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης (SDG), αναπτύσσοντας κατάλληλους δείκτες για την αξιολόγησή τους. Η ενσωμάτωση των προσεγγίσεων των ES και των SDG στη διαχείριση των υδατικών συστημάτων είναι απαραίτητη για την προώθηση μιας περιβαλλοντικής προσέγγισης στα αναπτυξιακά σχέδια, καθώς και τη διασφάλιση της δίκαιης και αποτελεσματικής χρήσης των υδατικών πόρων με παράλληλη προστασία των οικοσυστημάτων. Η επιλογή και ο ποσοτικός προσδιορισμός των κατάλληλων δεικτών των ES και των SGD απαιτείται για την ανάπτυξη πολιτικών που σχετίζονται με τη διαχείριση των υδατικών συστημάτων. Έτσι, στο τρίτο κεφάλαιο της παρούσας διατριβής, αναπτύχθηκε ένας κατάλογος συσχετιζόμενων δεικτών για την περιοχή μελέτης, συμβουλευόμενοι έναν κατάλογο που προτάθηκε από την CICES (Κοινή Διεθνής Ταξινόμηση Οικοσυστημικών Υπηρεσιών) για τους δείκτες ES, ενώ για τους δείκτες οικολογικής βιωσιμότητας (ESI) χρησιμοποιήθηκε το πλαίσιο βασικών δεικτών του ΟΟΣΑ. Η παρούσα διατριβή είναι η πρώτη περιγραφή των ES, που παρέχονται από τις Λιμνοθάλασσες του Δέλτα Νέστου, καθώς και η πρώτη αναφορά τιμών δεικτών ES σε συνδυασμό με τα ESI. Η επιλογή των δεικτών έγινε με βάση: α) τις οικονομικές και κοινωνικές εκροές, β) την εφαρμογή της Οδηγίας Πλαίσιο για τα Νερά (WFD), γ) την Οδηγία για τους Οικοτόπους (92/43/ΕΕ), δ) τη σχέση τους με τη διαδικασία του ευτροφισμού και ε) τη διαθεσιμότητα των δεδομένων. Για την αξιολόγηση των επιλεγμένων δεικτών πραγματοποιήθηκαν δειγματοληψίες και επιπλέον λήφθηκαν δεδομένα από τους φορείς της περιοχής. Τα αποτελέσματα του κεφαλαίου δείχνουν ότι η ενσωμάτωση και η ταυτόχρονη αξιολόγηση των δεικτών ES και οικολογικής βιωσιμότητας είναι εφικτή και βοηθά τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής να παρακολουθούν τις ανάγκες του συστήματος για την επίτευξη βιωσιμότητας.Η ερευνητική κοινότητα, ιδίως στην ΕΕ, έχει καταβάλει μεγάλες προσπάθειες για την παροχή εργαλείων που υποστηρίζουν την εφαρμογή μέτρων για τη βιωσιμότητα. Στο πλαίσιο αυτό, το μοντέλο DPSIR (Οδηγοί-Πιέσεις-Κατάσταση-Αντίκτυπος-Απόκριση) χρησιμοποιήθηκε ως αναλυτικό πλαίσιο για τον προσδιορισμό των πιέσεων και των επιπτώσεων στο πλαίσιο του WFD, καθώς θεωρείται αποτελεσματικό εργαλείο τόσο για την κοινωνία, όσο και για τους φορείς χάραξης πολιτικής όσον αφορά τη διαχείριση των υδατικών συστημάτων. Δεδομένου ότι η σημασία των ES είναι ευρέως αποδεκτή, υπάρχει μεγάλη επιστημονική ώθηση για την υιοθέτηση της προσέγγισης με βάση τα ES, στο εργαλείο DPSIR. Με βάση τη σύνδεση αυτών των διαδικασιών στο τρίτο κεφάλαιο παρουσιάζεται επίσης μια ενσωμάτωση του μοντέλου DPSIR με την έννοια του ES. Σύμφωνα με την προσέγγιση DPSER που περιγράφεται στην παρούσα διατριβή, οι κύριες κινητήριες δυνάμεις που οδήγησαν σε πιέσεις ήταν κυρίως η γεωργία και η αστικοποίηση, ενώ καταγράφηκαν επίσης η κτηνοτροφία και η βιομηχανία. Οι πιέσεις που ασκούνται από τις καταγεγραμμένες κινητήριες δυνάμεις, επηρεάζουν τη χημική και οικολογική κατάσταση των λιμνοθαλασσών, παρεμποδίζοντας τη βιωσιμότητά τους. Η επιδείνωση της κατάστασης των συστημάτων επηρεάζει τα ES τόσο άμεσα όσο και έμμεσα, με τα ρυθμιστικά ES να επηρεάζονται περισσότερο. Τα ευρήματα που παρουσιάζονται στο τρίτο κεφάλαιο υποδεικνύουν ότι πρέπει να εφαρμοστούν διάφορα μέτρα διαχείρισης, εφαρμόζοντας μια πολυδιάστατη προσέγγιση. Η αστικοποίηση και οι τάσεις διεκδίκησης γης για εντατικοποίηση της γεωργίας έχουν οδηγήσει σε τροποποιήσεις του τρόπου ζωής και των ανθρώπινων αναγκών, με αποτέλεσμα αλλαγές στη χρήση/κάλυψη γης (LULC), προκαλώντας αρκετές μεταβολές στο φυσικό περιβάλλον. Η χαρτογράφηση των αλλαγών LULC και των επιπτώσεών τους στις ES είναι ζωτικής σημασίας για τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων με σκοπό την επίτευξη των στόχων της διατήρησης της φύσης και της αειφορίας. Χρησιμοποιώντας αεροφωτογραφίες και δορυφορικές εικόνες πραγματοποιήθηκε μια ιστορική αξιολόγηση των αλλαγών LULC (80 ετών), ώστε να υποστηριχθεί η βιώσιμη διαχείριση της περιοχής μελέτης. Μέσω της φωτοερμηνείας αυτών των ιστορικών εικόνων, υλοποιήθηκε η χαρτογράφηση των χρήσεων γης των λιμνοθαλασσών με τη χρήση της ταξινόμησης Corine Land Cover. Επιπλέον, η διαδικασία αυτή παρείχε πολύτιμες πληροφορίες σχετικά με τους παράγοντες και τις τάσεις αυτών των αλλαγών. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι μέχρι το 1960, οι τύποι ενδιαιτημάτων που σχετίζονται με το νερό επηρεάστηκαν περισσότερο, ευνοώντας τις γεωργικές (κατόπιν του εγκυβωτισμού του ποταμού Νέστου) και τις αστικές, ωστόσο ο ρυθμός ανάπτυξης των ανθρωπογενών δραστηριοτήτων μειώθηκε μετά τον αναδασμό της γης. Η ένταξη της περιοχής στο δίκτυο Natura 2000 και ο χαρακτηρισμός της ως Εθνικό Πάρκο, προστάτευσαν τις παράκτιες λιμνοθάλασσες, από τις επιπτώσεις της ραγδαίας ανάπτυξης των τελευταίων 20 ετών. Επιπλέον, είναι σημαντικό ότι αυτή η νομοθεσία προστασίας του συστήματος συνέβαλε στην αύξηση της οικονομικής αξίας των πολιτιστικών ES, ενώ δεν επηρέασε σημαντικά τις υπηρεσίες παροχής. Ένας από τους στόχους του τέταρτου κεφαλαίου, ήταν η οικονομική αποτίμηση του συστήματος και των παρεχόμενων ES και η νομισματική εκτίμηση των επιπτώσεων των προσδιορισμένων LULC στην αξία των συστημάτων. Αυτό έγινε με τη χρήση ευρέως αποδεκτής μεθοδολογίας που επιτρέπει τη σύγκριση μεταξύ παρόμοιων συστημάτων σε παγκόσμιο επίπεδο. Κατά τη διάρκεια της περιόδου μελέτης, οι μεταβολές των LULC είχαν ως αποτέλεσμα σωρευτικές απώλειες που ξεπέρασαν τα 30 εκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ. Τα αποτελέσματα υποδεικνύουν σαφώς ότι η νομοθετική προστασία και η ολοκληρωμένη διαχείριση των οικοτόπων προτεραιότητας είναι ζωτικής σημασίας για την επίτευξη των υψηλότερων αξιών ES. Η αντιμετώπιση των απειλών που προκύπτουν από τις ανθρωπογενείς δραστηριότητες και την κλιματική αλλαγή αποτελεί την κύρια πρόκληση της διαχείρισης των παράκτιων λιμνοθαλασσών. Οι στρατηγικές διαχείρισης που επικεντρώνονται αποκλειστικά στη βελτίωση των οικολογικών στοιχείων δεν έχουν αποδώσει τα επιθυμητά αποτελέσματα, καθώς συχνά παραβλέπουν τις ανάγκες και τις προοπτικές των ενδιαφερομένων μερών που χρησιμοποιούν αυτά τα συστήματα. Η συμμετοχική προσέγγιση προωθεί τη συμμετοχή και την ευαισθητοποίηση των ενδιαφερομένων μερών, με στόχο την ανάπτυξη βιώσιμων και αποτελεσματικών στρατηγικών διαχείρισης. Σε μια προσπάθεια να συμβάλει στη διατήρηση και τη βιώσιμη χρήση των παράκτιων λιμνοθαλασσών, στο πέμπτο κεφάλαιο εφαρμόστηκε μια συμμετοχική προσέγγιση, η οποία αποτελεί μια ολοκληρωμένη μέθοδο για την αντιμετώπιση σύνθετων περιβαλλοντικών προκλήσεων. Η προσέγγιση αυτή προωθεί τη συμμετοχή των ενδιαφερομένων μερών και εξασφαλίζει την εκπροσώπηση των αντικρουόμενων συμφερόντων στην περιοχή μελέτης. Η πολύπλοκη φύση του οικοσυστήματος, σε συνδυασμό με τον πλουραλισμό των απόψεων των ενδιαφερομένων μερών, υπογράμμισε την αναγκαιότητα εφαρμογής μιας πολυκριτηριακής μεθοδου. Επιπλέον, προκειμένου να καταγραφεί η εγγενής αβεβαιότητα στις απόψεις των ενδιαφερομένων, εφαρμόστηκε μια μέθοδος ασαφούς ανάλυση με τη χρήση διαισθητικών ασαφών συνόλων (IFS). Με τη χρήση αυτής της μεθόδου, οι απόψεις των ενδιαφερομένων ποσοτικοποιήθηκαν λαμβάνοντας υπόψη πολλαπλά κριτήρια και εφαρμόστηκε μια μέθοδος βασισμένη στη διαισθητική απόσταση για την κατάταξη των εναλλακτικών λύσεων διαχείρισης. Τα ευρήματα που παρουσιάζονται σε αυτό το κεφάλαιο δείχνουν ότι όχι μόνο η επιστημονική κοινότητα, αλλά και οι ενδιαφερόμενοι φορείς των λιμνοθαλασσών του Δέλτα του Νέστου αναγνωρίζουν τη γεωργία ως μια κρίσιμη πίεση του συστήματος και ως εκ τούτου προκρίνου εναλλακτικές λύσεις διαχείρισης για τον μετριασμό αυτών των επιπτώσεων. Επιπλέον, το κεφάλαιο αυτό καταδεικνύει ότι η ενσωμάτωση της συμμετοχικής προσέγγισης σε συνδυασμό με τα IFS μπορεί να διευκολύνει την οικοδόμηση συμφωνίας μεταξύ των διαφόρων ενδιαφερομένων μερών και τελικά να υποστηρίξει τη λήψη αποφάσεων για να επιτύχει τη βιωσιμότητα. Συνολικά, η παρούσα διατριβή συμβάλλει στην κατανόηση των ES στις ελληνικές παράκτιες λιμνοθάλασσες, καταδεικνύοντας ότι η βελτίωση των ES συσχετίζεται με βιώσιμες πρακτικές και προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες για μελλοντικές προσπάθειες διατήρησης. Επιπλέον, υπογραμμίζει τη σημασία των διεπιστημονικών προσεγγίσεων (οικολογικών, κοινωνικών και οικονομικών), της εμπλοκής των ενδιαφερόμενων μερών και της λήψης αποφάσεων χωρίς αποκλεισμούς για την αντιμετώπιση των πολύπλοκων προκλήσεων στη διαχείριση των μεσογειακών παράκτιων λιμνοθαλασσών. Συνοψίζοντας, η διατριβή, μέσω των μεθοδολογιών που ανέπτυξε και εφάρμοσε, (χαρτογράφηση και αξιολόγηση των ES, εντοπισμός ιστορικών LULC και νομισματική αποτίμηση των επιπτώσεών τους, εφαρμογή μιας ολοκληρωμένης συμμετοχικής προσέγγισης με IFS) περιγράφει τα απαραίτητα βήματα για την ανάπτυξη μιας ολιστικής προσέγγισης και ενός ολοκληρωμένου, διεπιστημονικού σχεδίου διαχείρισης που βελτιώνει την περιβαλλοντική υγεία και την ευημερία της κοινωνίας. Οι μελλοντικές ερευνητικές κατευθύνσεις περιλαμβάνουν την αντιμετώπιση του γνωστικού κενού στην υδρολογία των λιμνοθαλασσών, την κατανόηση του ρόλου της βιοποικιλότητας στη δέσμευση του άνθρακα και την ευρεία εφαρμογή του προτεινόμενου πλαισίου για τη λήψη τεκμηριωμένων αποφάσεων μέσω της συμμετοχής των ενδιαφερόμενων μερών για τη διασφάλιση της βιώσιμης διαχείρισης αυτών των ζωτικών οικοσυστημάτων.