Οι κοινωνικές συγκρούσεις στην εφαρμογή της περιβαλλοντικής πολιτικής σε προστατευόμενες περιοχές
Authors: Αποστολοπούλου Ευαγγελία 
Published: January 2014

Το βασικό ερευνητικό ερώτημα της εν λόγω διδακτορικής διατριβής αφορά στη μελέτη των κοινωνικών συγκρούσεων που αναδύονται κατά την εφαρμογή της περιβαλλοντικής πολιτικής σε προστατευόμενες περιοχές. Το πλαίσιο της διατριβής συγκροτείται σε θεωρητικό επίπεδο κυρίως με βάση τα πεδία της πολιτικής οικολογίας, της ανθρωπογεωγραφίας και της κριτικής πολιτικής οικονομίας και βασίζεται σε μία κατανόηση της πολιτικής προστασίας και διατήρησης του φυσικού περιβάλλοντος ως αναπόσπαστου μέρους της κοινωνικής πολιτικής και ευρύτερα του περιβαλλοντικού ζητήματος ως κοινωνικού ζητήματος. Σε μεθοδολογικό επίπεδο η διατριβή βασίζεται στο συνδυασμό της συστηματικής μελέτης της βιβλιογραφίας και την ποιοτική κοινωνική έρευνα. Επιλέγοντας την περιοχή του Σχοινιά, μια περιοχή όπου είναι παράλληλα εθνικό πάρκο και ολυμπιακό κωπηλατοδρόμιο, μας δόθηκε η δυνατότητα να έχουμε μία μελέτη περίπτωσης που επιτρέπει τη διερεύνηση των βασικών αιτιών για την ανάδυση συγκρούσεων μέσα σε ένα πλαίσιο συνεργατικής διακυβέρνησης και συνύπαρξης αναπτυξιακών στόχων και στόχων προστασίας. Για την επίτευξη του παραπάνω ερευνητικού σκοπού πραγματοποιήσαμε 129 συνεντεύξεις βάθους με εκπροσώπους κρατικών και μη κρατικών φορέων αλλά και με μέλη της τοπικής κοινωνίας του Σχοινιά. Από την ανάλυση των εμπειρικών δεδομένων και τη μελέτη της βιβλιογραφίας διαπιστώσαμε ότι οι ρίζες των μακροχρόνιων συγκρούσεων για τη χρήση των φυσικών πόρων του Σχοινιά εντοπίζονται στις μη περιβαλλοντικά αειφόρες και μη κοινωνικά δίκαιες αναπτυξιακές και περιβαλλοντικές πολιτικές ενώ η συνεργατική διακυβέρνηση συνέβαλε στην όξυνση των συγκρούσεων καθώς και στην προώθηση της ιδιωτικοποίησης της φύσης. Παράλληλα, ο πολιτικός χειρισμός των εν λόγω συγκρούσεων από την ελληνική πολιτεία συνέβαλε στην πολιτική χειραγώγηση τους ώστε να δικαιολογηθεί η κρατική αποτυχία προστασίας της περιοχής αλλά και να προωθηθεί η περαιτέρω ιδιωτικοποίηση της. Καταλήξαμε στο ότι η επίλυση των συγκρούσεων με τρόπο που να εξασφαλίζει την προστασία της φύσης και την κοινωνική δικαιοσύνη δε μπορεί να πραγματοποιηθεί σε απομόνωση από άλλα σημαντικά κοινωνικο-οικονομικά προβλήματα και χωρίς ακριβή ανάλυση των εσωτερικών διαφοροποιήσεων των τοπικών κοινωνιών και ιδιαίτερα της ταξικής τους διάρθρωσης. Επιπρόσθετα, διερευνήσαμε τη δυνατότητα των σημερινών πολιτικών προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος να υπερβούν την αντιφατική σχέση κοινωνίας-φύσης και το δίλημμα μεταξύ της συνεχούς οικονομικής ανάπτυξης και της κοινωνικής και περιβαλλοντικής αειφορίας. Ειδικότερα, στο τελευταίο κεφάλαιο της διατριβής επιχειρήσαμε μία συνολικότερη αποτίμηση των κυρίαρχων αντιλήψεων για τη σχέση κοινωνίας-φύσης έτσι όπως διαμορφώνεται από τον ιστορικά συγκεκριμένο τρόπο παραγωγής και εκφράζεται μέσα από τις κυρίαρχες πολιτικές. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην κυρίαρχη αναπτυξιακή ιδεολογία που αποτελεί τη βάση διαμόρφωσης της σημερινής περιβαλλοντικής πολιτικής βασιζόμενοι σε μια αντίληψη για τη σχέση κοινωνίας-φύσης από τη σκοπιά της πολιτικής οικολογίας, της ανθρωπογεωγραφίας και της κριτικής πολιτικής οικονομίας. Πραγματοποιώντας συνεντεύξεις βάθους με εκπροσώπους της ηγεσίας της κεντρικής και τοπικής αυτοδιοίκησης καθώς και συγκεκριμένων επιχειρηματικών φορέων με ηγεμονικό ρόλο στη διαδικασία λήψης αποφάσεων στην Ελλάδα καταλήξαμε στο ότι το ενοποιητικό σημείο γύρω από το οποίο συγκροτείται η κυρίαρχη αντίληψη συνίσταται στην αποδέσμευση της σημερινής οικολογικής κρίσης από τον ιστορικά συγκεκριμένο τρόπο παραγωγής. Ειδικότερα, η κυρίαρχη αντίληψη στη συνήθη εκδοχή της υπερασπίζεται -μεταξύ άλλων- ότι η οικονομική ανάπτυξη μπορεί να αποδεσμευτεί από τις αρνητικές οικολογικές συνέπειες μέσω της περαιτέρω βιομηχανοποίησης, τεχνολογικής καινοτομίας και απόδοσης χρηματικής αξίας στη φύση ενώ αντιλαμβάνεται ότι οι ευθύνες για την οικολογική υποβάθμιση ανήκουν στην ανθρωπότητα ως σύνολο. Αναζητώντας τις ρίζες του προβλήματος, η οικολογική κρίση ερμηνεύεται, εν τέλει, ως η αντανάκλαση μιας έμφυτης σύγκρουσης ανάμεσα στην ανθρωπότητα ως σύνολο και το υπόλοιπο του φυσικού κόσμου. Η αποδοχή αυτής της αρνητικής σχέσης του ανθρώπου με τη φύση συνοδεύεται, όμως, από την παράλληλη προσπάθεια περαιτέρω ενσωμάτωσης κάθε πλευράς του φυσικού περιβάλλοντος στις λειτουργίες της αγοράς καθώς και από την επιλογή ενασχόλησης με τη θεραπεία επιμέρους συμπτωμάτων παρά με τις πραγματικές αιτίες της οικολογικής κρίσης αποσυνδέοντας το ερώτημα της ανθρώπινης επιβίωσης και της προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος από το ζήτημα του ελέγχου των φυσικών πόρων και της άνισης κατανομής τους τόσο μεταξύ των διαφόρων κρατών όσο και μεταξύ των διαφορετικών τάξεων και κοινωνικών ομάδων.