Żydzi w Brdowie w XIX wieku (do 1866 roku)
Authors: Nowicki Przemysław 
Published: September 2022

Osadnictwo żydowskie w królewskim Brdowie przybrało na sile wraz z przejściem tego ośrodka pod zabór pruski (1793 r.). Czasy Królestwa Polskiego zarówno w okresie konstytucyjnym, jak i również później, czyli w epoce unii realnej z Cesarstwem Rosyjskim, należały do najlepszego okresu pod względem procesów migracyjnych ludności żydowskiej w Brdowie. Żydzi sukcesywnie zaczęli się tam osiedlać (choć nie zawsze były to tendencje wzrostowe), niekiedy wypierając z różnych dziedzin handlu społeczność chrześcijańską (katolików i protestantów). Nie zawsze odbywało się to za przyzwoleniem władz rządowych. W Brdowie obowiązywał od wieków przywilej zabraniający osiedlania się Żydom. Restytuowano go w 1821 r. Nie był on jednak do końca respektowany. Władze miejskie potrzebowały żydowskich kupców dla rozwoju lokalnego rynku. Żydzi brdowscy dzierżawili dochody miejskie, opłacali różne składki na rzecz miasta, posyłali dzieci do szkoły elementarnej, leczyli się w powiatowych i gubernialnych szpitalach. Skupisko żydowskie Brdów-Babiak należało do najmniejszych na terenie Kujaw wschodnich. W latach czterdziestych XIX w. utworzono w Babiaku dozór bóżniczy, czyli organ żydowskiego samorządu, całkowicie podległy władzy miejskiej. Kompetencje dozoru ograniczały się jedynie do drobnych kwestii religijnych, społecznych, finansowych, skarbowych i gospodarczych. Wcześniej samozwańczy dozór usilnie dążył do utworzenia odrębnego okręgu bóżniczego Babiak-Brdów (tzw. parafii żydowskiej). Żydzi z Babiaka i Brdowa chcieli uniezależnić się finansowo od okręgu bóżniczego w Izbicy Kujawskiej, do którego miasta te należały od końca lat dwudziestych XIX w. Starania te spełzły na niczym: cywilne władze zwierzchnie, rządowe, nie zezwoliły na odłączenie się od Izbicy Kujawskiej Brdowa i Babiaka. Powodów było kilka: np. zbyt mała liczba ojców rodzin oraz brak obiektów religijnych i urządzeń bóżniczych na terenie obu miast. Od początku 1867 r., wskutek podziału administracyjnego w Królestwie Polskim, Brdów znalazł się w guberni kaliskiej w nowo utworzonym powiecie kolskim.

JEWS IN BRDÓW DURING THE NINETEENTH CENTURY (TO 1866)

The Brdów Jewish community expanded under Prussian control following the second partition of Poland (1793). The period of the Polish Kingdom, both throughout the constitutional period and later, during the era of union with the Russian Empire, were the best periods in terms of Jewish migration to Brdów. Jews gradually began to settle there (although the trend was not consistently upwards), sometimes supplanting various fields of trade in the Christian community (Catholics and Protestants). This did not always occur with the approval of government authorities. For centuries Jews had been forbidden to settle in Brdów. The ban was reintroduced in 1821 but it was not always respected. City authorities needed Jewish merchants for the development of the local market. Brdów’s Jews earned urban incomes, made various monetary contributions to the town, sent their children to the elementary school, and received medical care at the district and provincial hospitals. The Jewish community in Brdów-Babiak was one of the smallest in eastern Kujaw. A kehillah, totally subordinate to municipal authorities, was established in Babiak during the 1840s. The congregation’s competence was confined to minor issues of religious, social, financial, fiscal and economic matters. Previously a self-styled kehillah earnestly attempted to create a separate Babiak-Brdów district synagogue (i.e., a Jewish parish). Jews from Babiak and Brdów sought to become financially independent from the district synagogue in Izbica Kujawska, to which the city had belonged since the late 1820s. These efforts were unsuccessful due to the refusal of governmental authorities. There were several reasons for this: an insufficient number of fathers (heads of households) and a lack of religious buildings and equipment in both cities. At the beginning of 1867, as a result of the administrative division in the Polish Kingdom, Brdów found itself in the province of Kalisz in the newly created district of Koło.