Η ηθική φιλοσοφία του Βικέντιου Δαμοδού
Authors: Μούγιου Θεώνη 
Published: August 2021

Η παρούσα διδακτορική διατριβή επιχειρεί την ερμηνευτική προσέγγιση και παρουσίαση σε διαρθρωμένο σύστημα της ηθικής φιλοσοφίας του κεφαλλονίτη νεοέλληνα φιλοσόφου Βικέντιου Δαμοδού (1700–1754), όπως αυτή προβάλλει στο συνολικό του έργο, εκδεδομένο και ανέκδοτο. Γι’ αυτό, μελετήθηκαν εκτός από τα ηθικά έργα αυτού και συγγράμματα ρητορικής, λογικής, μεταφυσικής, φυσιολογίας και δογματικής. Ειδικότερα, η ηθική φιλοσοφία του Δαμοδού διευρύνει τους αριστοτελικούς τόπους εντασσόμενη στο κίνημα του νεοελληνικού Διαφωτισμού. Στην αριστοτελική θεωρία περί μεσότητας της αρετής ενσωματώνει τον καρτεσιανό ορθολογισμό και προσλαμβάνει την αρετή νεωτερικά ως έλλογη μεσότητα υποδηλούμενη από τις έμφυτες λογικές δυνάμεις του κάθε ανθρώπου, διαγράφοντας μια λογοκρατική ηθική. Επιπλέον, αξιοποιώντας την καρτεσιανή διδασκαλία των ζωικών πνευμάτων θεωρεί την αρετή έξη όχι μόνον πνευματική αλλά και σωματική που συνεπάγεται αγαθές πράξεις, συνδέοντας την αρετολογία με την πραξεολογία. Επιπρόσθετα, η τέλεση ενάρετων πράξεων εγγυάται όχι μόνον την επίγεια κατάκτηση του υπέρτατου αγαθού σύμφωνα με την αριστοτελική τελεολογία αλλά και την απόλαυση της θείας μακαριότητας σύμφωνα με την πατερική εσχατολογία. Συνεπώς, παράλληλα με τις αριστοτελικές διανοητικές και ηθικές αρετές αναλύονται οι θεολογικές αρετές της πίστης, ελπίδας και αγάπης. Ταυτόχρονα, ο Δαμοδός συνθέτει μια θεωρία παθών και μελετά τη φύση, τη λειτουργία και την ηθικοπλαστική αξιοποίηση από το ρήτορα 22 συγκεκριμένων παθών. Εξετάζοντας ηθικά τα πάθη αφενός βεβαιώνει ότι αυτά φύσει δεν είναι ούτε καλά ούτε κακά και αφετέρου τα θεωρεί δυνάμει έλλογα, εάν υπαχθούν στον ορθολογικό έλεγχο του νου και δυνάμει αγαθά, εάν στοχεύσουν στο έσχατο τέλος. Καταληκτικά, η ηθική θεωρία του Δαμοδού μεταβαίνει στη σφαίρα του πρακτέου με σύντομες αλλά εύστοχες αναφορές στο νόμο, φυσικό και γραπτό και στα καθήκοντα, αυτά προς το Θεό, τον εαυτό μας, τον οίκο και την πολιτεία, στο πλαίσιο μιας κανονιστικής και καθηκοντολογικής ηθικής. Επιπρόσθετα, οι έννοιες της ελευθερίας και του αυτεξούσιου συμπληρώνουν την πρακτική δαμόδεια θεώρηση. Η ελευθερία της θέλησης και της προαίρεσης συνδέεται άμεσα με την αυτεξουσιότητα, καθώς ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο λογικό και αυτεξούσιο, ικανό να επιλέξει κατά την ελεύθερη θέλησή του να πράξει ή όχι τα αγαθά έργα. Ο Δαμοδός υπερθεματίζει μια λογοκρατική ηθική της προαίρεσης θέτοντας ως προϋποθέσεις της ελευθερίας την απουσία κάθε εξωτερικής βίας και κυρίως κάθε εσωτερικής και φυσικής ανάγκης, ως απουσία ή εκλογίκευση κάθε επιθυμίας ή πάθους. Συνεπώς, μόνον η ελευθερία της προαίρεσης ως έκφραση της ελεύθερης προσωπικής εκλογής να πράξω ή να μην πράξω κάτι εγγυάται ότι είμαι ελεύθερος να θέλω και να πράττω οτιδήποτε θέλω. Ο Δαμοδός αφομοιώνοντας στοιχεία της αριστοτελικής, καρτεσιανής και πατερικής διδασκαλίας συνέθεσε μια προσωπική ηθική θεωρία νεωτερική που τον ενέταξε επάξια στον κύκλο των μετριοπαθών νεωτεριστών νεοελλήνων φιλοσόφων. Παράλληλα, ως εθνοδιδάσκαλος με τη συγγραφή και τη διδασκαλία του συνέβαλε στην ηθική βελτίωση του προσώπου, στην πνευματική ανύψωση του Γένους και στον προσδιορισμό της εθνικής συνείδησης των Νεοελλήνων.