Όταν είσαι γονιός από την τάξη τη δική μας...
Authors: Φάκου Αιμιλία 
Published: August 2021

Η διατριβή εντάσσεται στο πεδίο της Κοινωνιολογίας της Εκπαίδευσης και διερευνά σύγχρονες όψεις της κοινωνικής ανισότητας στην εκπαίδευση. Το αντικείμενο είναι οι εκπαιδευτικές και μορφωτικές πρακτικές οικογενειών από διαφορετικά κοινωνικά στρώματα. Η διατριβή μελετά τη διαφοροποιημένη κατοχή αλλά και ενεργοποίηση υλικών, κοινωνικών και πολιτισμικών πόρων από τους γονείς διαφορετικών κοινωνικών τάξεων, καθώς και τις κοινωνικές διαδικασίες μέσω των οποίων διαμορφώνεται η σχέση της οικογένειας με την εκπαίδευση. Στηρίζεται σε εμπειρική έρευνα με ημιδομημένες συνεντεύξεις στην οποία πήραν μέρος 27 οικογένειες (27 μητέρες και 11 πατέρες) που έχουν παιδιά στην Στ’ δημοτικού. Πρόκειται για δύο ομάδες γονέων οι οποίοι επιλέχθηκαν με βάση δύο δημοτικά σχολεία όπου και φοιτούν τα παιδιά τους. Τα σχολεία βρίσκονται στην περιφέρεια Αττικής και έχουν διαφορετική κοινωνική σύνθεση: το ένα είναι παλιό γνωστό ιδιωτικό του κέντρου της Αθήνας και συγκεντρώνει παιδιά από μεσοαστικά κυρίως στρώματα, το άλλο είναι ένα δημόσιο σχολείο δυτικής λαϊκής συνοικίας, από αυτές που χαρακτηρίζονται «υποβαθμισμένες», με ψηλά ποσοστά ανεργίας, χαμηλά εισοδήματα και χαμηλό εκπαιδευτικό επίπεδο.Η διατριβή αποτελείται από δύο μέρη. Το πρώτο, με δύο κεφάλαια, αναφέρεται στην προβληματική, το θεωρητικό πλαίσιο και τη μεθοδολογία της έρευνας. Στο δεύτερο, το οποίο περιλαμβάνει τρία κεφάλαια, παρουσιάζεται η ανάλυση των ερευνητικών δεδομένων. Ακολουθούν τα συμπεράσματα και η βιβλιογραφία. Στο πρώτο κεφάλαιο: α) παρουσιάζεται η επισκόπηση της διεθνούς κοινωνιολογικής βιβλιογραφίας με αντικείμενο τη σχέση οικογένειας και σχολείου, τους παράγοντες που διαμορφώνουν τις εκπαιδευτικές οικογενειακές στρατηγικές και πρακτικές, τις ταξικά προσδιορισμένες διαφορές κουλτούρας που χαρακτηρίζουν οικογένειες διαφορετικών κοινωνικών ομάδων, καθώς και οι σχετικές έρευνες που έχουν γίνει στην Ελλάδα. β) Τίθεται το θεωρητικό πλαίσιο της εργασίας. Τα εννοιολογικά εργαλεία που το συγκροτούν αντλούν κυρίως από το έργο των Μπουρντιέ (οι έννοιες του πολιτισμικού και κοινωνικού κεφαλαίου, του habitus και του πεδίου) και Μπερνστάιν (οι έννοιες των γλωσσικών και παιδαγωγικών κωδίκων, της ορατής και αόρατης παιδαγωγικής). Επιπλέον, γίνεται αναφορά στη συμβολή της κοινωνιολογίας της παιδικής ηλικίας στην ερμηνεία και ανάλυση των γονικών πρακτικών, των διαδικασιών κοινωνικοποίησης αλλά και των θεωρήσεων για το παιδί και την παιδική ηλικία, που αναπτύσσονται μέσα στις οικογένειες διαφορετικών κοινωνικών ομάδωνΤο δεύτερο κεφάλαιο αφορά την εμπειρική έρευνα. Παρουσιάζονται τα ερωτήματα και οι μεθοδολογικές επιλογές της έρευνας. Αναφέρονται τα κριτήρια επιλογής του δείγματος, δηλαδή των σχολείων αλλά και των γονέων, ακολουθεί συνοπτική περιγραφή των δυο σχολείων και των περιοχών στις οποίες βρίσκονται, παρουσιάζεται η τεχνική συγκέντρωσης του ερευνητικού υλικού καθώς και η τεχνική ανάλυσης του υλικού που προέκυψε από τις συνεντεύξεις (ανάλυση περιεχομένου). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η παρουσίαση της διεξαγωγής της έρευνας και της προσέγγισης των γονέων, η οποία δεν περιορίζεται σε απλή καταγραφή, αλλά αναλύει πώς η ίδια η διαδικασία της έρευνας διαφοροποιείται ανάλογα με τα κοινωνικά χαρακτηριστικά των γονέων. Πρόκειται για μια γόνιμη αναστοχαστική προσέγγιση της σχέσης ερευνητή-ερευνώμενου, ιδιαίτερα όταν αυτή τοποθετείται σε ένα πλαίσιο ταξικής απόστασης. Στο τρίτο κεφάλαιο αναλύονται τα επαγγελματικά και μορφωτικά χαρακτηριστικά των γονέων του δείγματος και αναδεικνύεται το διαφορετικό κοινωνικό προφίλ των γονέων από τα δύο σχολεία (μεσαία στρώματα στην περίπτωση του ιδιωτικού σχολείου, λαϊκά στρώματα στην περίπτωση του δημόσιου), ενώ παράλληλα επισημαίνονται οι διαφοροποιήσεις στο εσωτερικό της κάθε ομάδας. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στο σχολικό παρελθόν των ίδιων των γονέων, στη δική τους σχολική εμπειρία και στους κοινωνικούς παράγοντες που την καθόρισαν. Το τέταρτο κεφάλαιο αναφέρεται στις οικογενειακές πρακτικές σε σχέση με το σχολείο. Αρχικά εξετάζεται η επιλογή σχολείου, πρακτική που αφορά αποκλειστικά τους γονείς του ιδιωτικού και αναλύεται ως μέρος μιας στρατηγικής διασφάλισης εκπαιδευτικών και κοινωνικών προνομίων. Μέσα από το ίδιο πρίσμα διερευνάται επίσης η σχέση που οι γονείς αναπτύσσουν με το σχολείο, δηλαδή οι μορφές, η συχνότητα και το περιεχόμενο της γονεϊκής παρέμβασης και επικοινωνίας με τους δασκάλους, αλλά και οι πρακτικές υποστήριξης στη μελέτη και ο τρόπος που οι γονείς αντιλαμβάνονται το δικό τους ρόλο και τον οριοθετούν απέναντι στο ρόλο του σχολείου. Τέλος, εξετάζονται οι προσδοκίες των γονέων σχετικά με την εκπαιδευτική και επαγγελματική πορεία των παιδιών τους. Από την ανάλυση αναδεικνύεται ότι οι μορφές παρέμβασης και υποστήριξης διαφοροποιούνται σημαντικά, ανάλογα με την κοινωνική θέση των γονέων, παρόλο που όλοι οι γονείς, και των δύο ομάδων, συμμετείχαν ενεργά στην υλική, συναισθηματική και έμπρακτη υποστήριξη των παιδιών τους σε σχέση με το σχολείο. Το πέμπτο κεφάλαιο διερευνά τις πρακτικές διαχείρισης του ελεύθερου χρόνου των παιδιών οι οποίες εξετάζονται σε συνάρτηση με τις διαδικασίες κοινωνικοποίησης που αναπτύσσονται στο εσωτερικό της οικογένειας. Η ανάλυση εστιάζει στη συμμετοχή των παιδιών σε οργανωμένες εξωσχολικές δραστηριότητες, στην ενασχόλησή τους με το διαδίκτυο και τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές, σε πολιτιστικές πρακτικές όπως το διάβασμα «εξωσχολικών» βιβλίων ή η εξοικείωση με τις τέχνες, καθώς και στο παιχνίδι και τις φιλικές συναναστροφές. Οι επιλογές σε σχέση με τον ελεύθερο χρόνο εξετάζονται ως κοινωνικές πρακτικές, ταξικά διαφοροποιημένες οι οποίες συνδέονται με τη μεταβίβαση ή την απουσία πολιτισμικών αγαθών και κοινωνικών προνομίων.Η διατριβή κλείνει με τα συμπεράσματα τα οποία υπογραμμίζουν τις κοινωνικές ανισότητες στο πλαίσιο των οποίων διαμορφώνεται η σχέση των γονέων με το σχολείο. Παρά το γεγονός ότι όλοι οι γονείς του δείγματος αναγνωρίζουν τη σημασία της εκπαίδευσης για τη ζωή των παιδιών τους, τόσο ο τρόπος που νοηματοδοτούν την αξία της εκπαίδευσης όσο και οι μορφωτικές πρακτικές που υιοθετούν, διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με τα κοινωνικά τους χαρακτηριστικά και ιδιαίτερα το εκπαιδευτικό τους επίπεδο και τη δική τους σχολική εμπειρία. Πέρα όμως από τις διαφορές μεταξύ των δύο ομάδων του δείγματος, που τοποθετούνται αντίστοιχα στα μεσαία και τα λαϊκά στρώματα, η ανάλυση αναδεικνύει τις διαφοροποιήσεις στο εσωτερικό της κάθε ομάδας, ξεφεύγοντας έτσι από τον κίνδυνο μιας άκαμπτης προσέγγισης των κοινωνικών ομάδων ως ομοιογενών. Με αυτό τον τρόπο φωτίζεται η αλληλεπίδραση αντικειμενικών συνθηκών και υποκειμενικών παραγόντων και επισημαίνεται ο ενεργός ρόλο των υποκειμένων στη διαχείριση των αντικειμενικών περιορισμών ή δυνατοτήτων.