Ο ιερός ναός του Αγίου Γεωργίου στο Παλαιό Κάιρο
Authors: Μιχαήλ Γεώργιος 
Published: September 2021

Στην ανατολική όχθη του Νείλου, πέντε περίπου χιλιόμετρα νοτίως του κέντρου του Καΐρου απέναντι από τις Πυραμίδες της Γκίζας και γενικότερα την περιοχή της αρχαίας Μέμφιδας, βρίσκεται ένα από τα πλέον πυκνοκατοικημένα προάστια του Καΐρου, με μοναστήρια, ναούς και νεκροταφεία. Ονομάζεται Παλαιό Κάιρο ή Παλαιά Αίγυπτος. Εκεί σώζονται τμήματα του αναφερόμενου από τον Στράβωνα και άλλους συγγραφείς ρωμαϊκού Φρουρίου της Βαβυλώνας.Το φρούριο προστάτευε την είσοδο διώρυγας που έφθανε έως την Ερυθρά Θάλασσα, της οποίας η κατασκευή συνδέεται κυρίως με τον αυτοκράτορα Τραϊανό, ενώ καθεαυτό το φρούριο ανάγεται στην εποχή του Διοκλητιανού. Το φρούριο είχε ισχυρά τείχη και πλήθος μεγάλων πύργων σε όλες τις πλευρές. Εξ αυτών δύο στην δυτική πλευρά πολύ μεγαλύτεροι των λοιπών και τελείως κυκλικοί, ασφάλιζαν το μεταξύ αυτών στόμιο της διώρυγας το οποίο ήταν διαμορφωμένο ως λιμένας. Ο Πύργοι αυτοί, με διάμετρο 27 μ., περιέχουν κεντρικό κυκλικό χώρο διαμέτρου 10 μ. και γύρω από αυτόν οκτώ περίπου ίσους χώρους, εκ των οποίων ο ένας ανήκε στο κλιμακοστάσιο. Στον ένα από τους δύο γιγάντιους πύργους, τον βόρειο, είναι κτισμένο το καθολικό της Ελληνορθόδοξης Μονής του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας, αφιερωμένο στη μνήμη του Αγίου Γεωργίου, ο οποίος κατά την θρησκευτική παράδοση μαρτύρησε εκεί, στη φυλακή του πύργου.Διαθέτουμε ελάχιστα στοιχεία για την ιστορία της Μονής και του ναού την εποχή της εδραίωσης του Χριστιανισμού στη περιοχή, τον 4ου αιώνα. Η λειτουργία όμως ναών εντός του φρουρίου θα ακολούθησε μια σταδιακά αυξανόμενη πορεία, η οποία κορυφώθηκε μετά το τέλος λειτουργίας του φρουρίου ως στρατιωτικού κτηρίου με την εισβολή των Αράβων στην Αίγυπτο το 640 μ.Χ. και συνεχίστηκε με τις ανταλλαγές ναών μεταξύ ορθοδόξων και μονοφυσιτών Κοπτών τους επόμενους αιώνες, καθώς η οικοδόμηση νέων ναών σχεδόν διεκόπη.Αμέσως μετά την επικράτηση των Αράβων ιδρύθηκε στη Βαβυλώνα η πόλη Αλ-Φουστάτ, η οποία γνώρισε εκρηκτική πληθυσμιακή αύξηση τον επόμενο αιώνα. Το παραπάνω γεγονός οδήγησε στην ένταξη της ευρύτερης περιοχής περιμετρικά του φρουρίου στον πολεοδομικό ιστό της νέας πόλης και την σταδιακή συνεπώς απώλεια του στρατιωτικού του χαρακτήρα.Οι πρώτες τεκμηριωμένες αναφορές για την ύπαρξη του ναού του Αγίου Γεωργίου ανάγονται στον 14ο αιώνα, και εκτός του ναού αφορούν και στο νειλόμετρο που κάποτε λειτουργούσε στη θέση του πύργου. Τα νειλόμετρα μεταξύ άλλων χρησίμευαν και στον προσδιορισμό του ύψους των φόρων λόγω της άμεσης σχέσης των ετήσιων διακυμάνσεων της παραγωγής με εκείνες της ροής του Νείλου. Τους επόμενους αιώνες υπάρχουν αναφορές πως η Μονή με τσαρική βοήθεια λειτουργούσε ως γυναικείο μοναστήρι, νοσοκομείο και ξενοδοχείο.Το 1798 κατά τη Γαλλική Εκστρατεία στην τότε Οθωμανική Αίγυπτο και ειδικότερα στο πλαίσιο της ολικής επιστημονικής μελέτης του τόπου και του πολιτισμού του, η οποία γεμίζει τους 35 εξαιρετικού μεγέθους τόμους της «Description de l’ Égypte», αρχιτέκτονες αποτύπωσαν για πρώτη φορά την ευρύτερη περιοχή του Παλαιού Καΐρου καθώς και του Φρουρίου Το 1897 η Comité de Conservation des Monuments de l’ Art Arabe, μια κρατική υπηρεσία για τη διάσωση του αιγυπτιακού πολιτισμού, πραγματοποιεί σειρά αποτυπώσεων του Παλαιού Καΐρου. Σε αυτό το πλαίσιο έγιναν και τα παλαιότερα επιστημονικής ποιότητος σχέδια του Πύργου και του ναού.Κατά τα έτη 1906-1909, με ευθύνη του αρχιτέκτονα Νικολάου Καΐρη, ανεγείρεται ο σημερινός ναός στη θέση του αρχικού, ο οποίος είχε καταστραφεί από πυρκαγιά (17 Αυγούστου το 1904).Ο Πύργος διαιρείται σήμερα σε τέσσερα επίπεδα εκ των οποίων τα τρία πρώτα είναι της ρωμαϊκής εποχής, ενώ στο τέταρτο βρίσκεται ο σύγχρονος ναός του Αγίου Γεωργίου. Το κατώτερο, καθώς και τμήματα του υπερκειμένου, ήταν αφανή και λησμονημένα κάτω από μεταγενέστερες επιχώσεις. Η αρχική μορφή του ναού, όπως την οραματιζόταν ο αρχιτέκτων, διέφερε σημαντικά από το τελικό αποτέλεσμα. Σύμφωνα με τα αρχικά σχέδια ο ναός θα ήταν κυκλικός σε κάτοψη, με χαρακτηριστικά σταυροειδούς. Το κυλινδρικό τμήμα θα χωριζόταν σε δύο τμήματα καθ’ ύψος, το κατώτερο κυκλικό, ενώ το ανώτερο σε σχήμα σταυρού. Ο Πατριάρχης Φώτιος, όμως προτιμούσε και πρότεινε μια καθαρά κυκλική μορφή. Παρά την άποψη του αρχιτέκτονα ότι η μορφή αυτή θα δημιουργούσε ανυπέρβλητα τεχνικά προβλήματα κατά τη κατασκευή, η πρόταση του Πατριάρχη επικράτησε και η μελέτη τροποποιήθηκε. Ο ναός που κατασκευάστηκε εντάσσεται στον τύπο του περίκεντρου κυκλικού με τρούλο.Η επιλογή της κυκλικής διαμόρφωσης αφ’ ενός στηρίχθηκε στη δεσμευτική μορφή της κυκλικής κάτοψης του Πύργου και αφετέρου εξυπηρετούσε την ιδέα ενός σημειολογικού συμβολισμού του ναού ως τόπου μαρτυρίου ή ταφής. Η κυκλική μορφή ακολούθησε τα παραδείγματα του Μαυσωλείου της Santa Constanza στη Ρώμη του 4ου αιώνα μ.Χ., του St. Stefano Rotondo της Ροτόντας στη Θεσσαλονίκη, καθώς και του κυκλικού ναού, του επίσης μάρτυρα της πρώιμης χριστιανικής εποχής, Αγίου Βιταλίου στη Ραβέννα. Τα εγκαίνια του Ναού έγιναν την 1η Νοεμβρίου 1909. Το οικοδομικό πρόγραμμα περιελάμβανε πέρα από την οικοδόμηση του κυλινδρικού τμήματος του ναού όπως αυτό είναι ορατό σήμερα, την αφαίρεση αρκετών νεωτέρων προσθηκών από τα υπόλοιπα επίπεδα του Πύργου, την επένδυση κατά τόπους της ρωμαϊκής λιθοδομής με σύγχρονη, την προσθήκη εξωτερικού περιβόλου με κιονοστοιχία.Ο ναός, είναι κατασκευασμένος πάνω σε πλάκα σκυροδέματος που εδράζεται στο Πύργο. Γίνεται χρήση μεγάλων λαξευτών ασβεστόλιθων για την λιθοδομή, η οποία έχει πάχος περίπου 0,70 μ. και φτάνει σε ύψος τα 10 μ. περιμετρικά και τα 24 μ. στο ανώτατο σημείο του τρούλου.Ακολουθείται η μορφολογία των υποκείμενων επιπέδων με τον χωρισμό της κυκλικής κάτοψης σε οκτώ τμήματα, στοιχείο που υπήρξε βασικό στη σύνθεση της κάτοψης του ναού. Σε αντιστοιχία με τους εγκάρσιους τοίχους του Πύργου, οκτώ εγκάρσια ακτινωτά τόξα, φέρουν οκτώ σταυροθόλια. Οι οκτώ κίονες γεφυρώνονται με τόξα που αντί να ακολουθούν την τεχνικώς ορθότερη μορφή του οκταγώνου, είναι καμπύλα σε κάτοψη, ώστε να απαρτίζουν πλήρη κύκλο. Οι κίονες είναι επιχρισμένοι κατά τον τρόπο του υδρόλουστρου, ώστε να φαίνονται σαν μαρμάρινοι και φέρουν στη κορυφή τους μεγάλα κιονόκρανα σύνθετα, με κορινθιακές άκανθες και ιωνικές έλικες, τα οποία είναι επιχρωματισμένα ώστε να φαίνονται χρυσά.Επί της κιονοστοιχίας φέρεται τύμπανο ύψους 5 μ. που με τη σειρά του φέρει τον τρούλο διαμέτρου ~12.0 μ. Το τύμπανο διαθέτει δεκαέξι όμοια μονόλοβα τοξωτά ανοίγματα. Κεντρικά δεσπόζει η εικόνα του Παντοκράτορα περικυκλωμένη από οκτώ αγγελικές μορφές και μεταξύ των ανοιγμάτων του τυμπάνου συναντάμε δεκαέξι αγιογραφίες, όλες έργα του Κωνσταντίνου Παρθένη.Ο ναός διαθέτει μία είσοδο μέσω του μεταγενέστερου νάρθηκα, καθώς και άλλες τέσσερις όμοιες τοξωτές πύλες, μία μικρότερη εντός του ιερού βήματος, δέκα όμοια παράθυρα και ένα τρίλοβο στα δυτικά. Όλα τα ανοίγματα διαθέτουν ξύλινα πλαίσια στερέωσης των κινητών θυρόφυλλων και παραθυρόφυλλων που πληρούνται με μικρές γυάλινες πολύχρωμες επιφάνειες. Η αναλογία των κενών προς τα πλήρη είναι αρκετά μικρή και σε συνδυασμό με το μεγάλο ύψος του ναού δημιουργεί ένα σκοτεινό περιβάλλον που προκαλεί στον επισκέπτη αίσθημα μυστηρίου και δέους.Στα νότια μια κλίμακα οδηγεί στα κατώτερα επίπεδα, επιτρέποντας την επικοινωνία με τα εντός του Πύργου παρεκκλήσια. Θέλοντας ο αρχιτέκτων να προβάλει και την ιστορική αξία του νειλόμετρου, διαμόρφωσε στο κέντρο του ναού άνοιγμα σε σχήμα οκταγώνου, το οποίο διαπερνά όλα τα επίπεδα και καταλήγει στο ερμηνευθέν ως νειλόμετρο στο κατώτατο επίπεδο του πύργου.Το τέμπλο φτάνει σε ύψος τα 9 μ. και είναι κατασκευασμένο από λιθοδομή, με τεχνοτροπία απομίμησης φυσικού λίθου, αποτελείται από τρία τοξωτά σε κάτοψη μέρη. Στα δύο ανοίγονται η νότια και βόρεια πύλη, ενώ στο μεσαίο η ωραία πύλη, εκατέρωθεν της οποίας προβάλλουν δύο άμβωνες.Εξωτερικά οι παραστάδες ενισχύουν δομικά, αλλά και οπτικά τον τοίχο, και μαζί με μεταλλική περίδεση συγκρατούν την λιθοδομή, ενώ εκατέρωθεν όλων των ανοιγμάτων διαμορφώνονται παραστάδες που φέρουν επίκρανα που παραπέμπουν σε ιωνικό ρυθμό.Στη δεκαετία του 1920 κατασκευάστηκε μικρό κωδωνοστάσιο στη θέση του σημερινού μεγαλύτερου και το 1926 τοποθετήθηκε το κουβούκλιο της εικόνας του Αγίου Γεωργίου που είχε διαφύγει την πύρινη καταστροφή του 1904. Στις αρχές τις δεκαετίας του 1940 εμφανίστηκαν τα πρώτα προβλήματα καθιζήσεων και διαπιστώθηκε η κακή κατάσταση του εξωτερικού περιβόλου του 1909. Γεγονός που οδήγησε στην κατεδάφιση αυτού και του κωδωνοστασίου. Έτσι δόθηκε η ευκαιρία για την έναρξη ενός ευρύτερου οικοδομικού προγράμματος στην ιδιοκτησία του Πατριαρχείου εντός αλλά και εκτός του Φρουρίου. Αποφασίστηκε λοιπόν η κατασκευή νέων κλιμάκων, νέου Ηγουμενείου καθώς και του Μουρατιαδείου Γηροκομείου, σε οικόπεδο παρακείμενο του Φρουρίου, στην απέναντι πλευρά της σιδηροδρομικής γραμμής, (όπου παλαιότερα ήταν η κοίτη του Νείλου και σήμερα η γραμμή του μετρό).Την αρχιτεκτονική μελέτη των κλιμάκων και του περιβόλου εκπόνησε ο αλεξανδρινός αρχιτέκτων Ιωάννης Νικολαΐδης. Το έργο χρηματοδότησαν ο Θεόδωρος Κότσικας, τότε πρόεδρος της Ελληνικής Κοινότητας Καΐρου, η σύζυγός του Δέσποινα Μπενάκη, καθώς και ο Κωνσταντίνος Μουρατιάδης, τότε πρόεδρος του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού, με τη σύζυγό του Αικατερίνη Καραθεοδωρή.Ο αρχιτέκτων κατανοώντας την ιστορική σημασία του χώρου και θέλοντας να τονίσει την ελληνικότητα του Πατριαρχείου, αλλά και να τη συνδυάσει με την υφιστάμενη ρωμαϊκή αρχιτεκτονική του Πύργου, επέλεξε να εισάγει στον χώρο αρκετά ενδιαφέροντα εκλεκτικιστικά στοιχεία. Δημιούργησε έτσι ένα αρχιτεκτονικό σύνολο με έντονες επιρροές από το κίνημα Beaux-Arts, του οποίου οι αρχές έδειχναν να εξυπηρετούν τους μορφολογικούς του στόχους.Αναδόμησε την κατεδαφισθείσα εξωτερική κιονοστοιχία με πιο συμπαγή μορφή και με τη προσθήκη μεγάλου ανοίγματος στα νότια, ώστε να είναι ορατός ο Πύργος από την εξωτερική όψη. Ενέταξε σε αυτόν αρκετές μορφές με χρήση κλασικών/ρωμαϊκών στοιχείων, καθώς και μορφές επηρεασμένες από την ισλαμική και βυζαντινή αρχιτεκτονική.Η κατασκευή των κλιμάκων ακολούθησε χάραξη με ένα κοινό για όλα τα μέρη σημείο αναφοράς: το κέντρο του αρχαίου πύργου και του ναού. Ο μεγάλος όγκος των κλιμάκων συνδυάσθηκε με τη δημιουργία μεγάλων υποκείμενων και προσκείμενων χώρων κάτω από αυτές και εκατέρωθεν αυτών. Τηρώντας πιστά μια ιεράρχηση των χώρων, καθώς και μια συμμετρία, η άνοδος γίνεται μέσω δύο κλιμάκων που οδηγούν σε ενδιάμεσο επίπεδο, ενώ στη συνέχεια μια κεντρική κλίμακα οδηγεί προς ανώτερο επίπεδο, όπου άλλες δύο συμμετρικές και εφαπτόμενες προς τον πύργο κλίμακες οδηγούν προς τον ναό. Η μορφή του νάρθηκα που στην βορειοδυτική όψη μεταξύ των συμμετρικών κλιμάκων φέρει και τη γλυπτή εικόνα του Αγίου, παραπέμπει σε αρχαίο ναό, με παραστάδες φέρουσες δωρικό θριγκό. Το νέο αυτό λίαν μνημειώδες πρόγραμμα περιέλαβε και την δημιουργία ενός νέου κωδωνοστασίου, με μνημειακά και αυτό στοιχεία εναρμονιζόμενα με τα ήδη υφιστάμενα όπως και με τα νέα.Στο υποκείμενο του ναού επίπεδο, επίσης αποκατεστημένο, λειτούργησε εκκλησιαστικό μουσείο και βιβλιοθήκη, ενώ στο αμέσως κατώτερο αποκαταστάθηκε ο ναός των Αγίων Τεσσαράκοντα Μαρτύρων, όπως διαμορφώνεται σήμερα. Στο κατώτατο επίπεδο ιδρύθηκαν τα παρεκκλήσια των Αγίων Θεοδώρων και της Φυλακής του Αγίου Γεωργίου. Περιμετρικά του Πύργου ιδρύθηκαν επίσης τα παρεκκλήσια της Αλύσεως, των Αγίων Αποστόλων και του Αγίου Χριστοφόρου.Οι εργασίες τερματίστηκαν το 1948 με αρκετές ελλείψεις, εμφανείς και σήμερα.Τα επόμενα πενήντα χρόνια η Μονή και ο ναός δεν γνωρίζουν σημαντικές αλλαγές, η συντήρηση από το Πατριαρχείο με τα μέσα που διέθετε απλώς καθυστέρησε την φθορά. Η άνοδος του υδροφόρου ορίζοντα αποκλείει την πρόσβαση για πολλά χρόνια.Μεταξύ των ετών 2000-2006 ξεκίνησε γεωτεχνικό έργο με σκοπό την εγκατάσταση αποχετευτικού δικτύου στο Παλαιό Κάιρο. Οι εργασίες έδωσαν την ευκαιρία για αρχαιολογικές έρευνες, προσφέροντας σημαντικές πληροφορίες, και είχαν σαν συνέπεια την πτώση του υδροφόρου ορίζοντα σε χαμηλά επίπεδα. Η πρόσβαση στα ιστορικά επίπεδα του Πύργου είναι πλέον και πάλι δυνατή.ΣυμπεράσματαΗ σε βάθος μελέτη της οικοδομικής ιστορίας του ναού του Αγίου Γεωργίου στο Παλαιό Κάιρο επιβεβαιώνει τη μεγάλη σημασία όλων των οικοδομικών φάσεων του, αλλά και των ιστορικών φάσεων του χώρου εν γένει. Από την εξέταση του ιστορικού πλαισίου, εντός του οποίου οικοδομήθηκε και λειτούργησε ο χώρος, επιβεβαιώθηκαν οι απόψεις υφιστάμενης βιβλιογραφίας σχετικά με την σπουδαιότητα του ναού.Η περιγραφή της αρχιτεκτονικής του ναού και του συγκροτήματος του βόρειου πύργου καθώς και η σχεδιαστική και φωτογραφική τεκμηρίωση αποτελούν τη μοναδική με σύγχρονα μέσα καταγραφή της αρχιτεκτονικής του χώρου, πριν την έναρξη των οικοδομικών εργασιών που πραγματοποιούνται τα τελευταία χρόνια στον χώρο.Σε ότι έχει σχέση με τη τυπολογία και την αρχιτεκτονική σύνθεση πολύτιμα συμπεράσματα προέκυψαν από την μελέτη του κτιριακού τύπου. Η εξέταση του ρωμαϊκού πύργου, παρείχε στοιχεία για την ρωμαϊκή αρχιτεκτονική στην Αίγυπτο. Ενώ η εξέταση του παλαιού και του σύγχρονου ναού του Αγίου Γεωργίου έδωσε πολύτιμα στοιχεία για την αρχιτεκτονική των μαρτυρίων από τα πρώτα χρόνια της εδραίωσης του χριστιανισμού. Επίσης, καταγράφηκε και τεκμηριώθηκε ένα μοναδικό έργο δύο σημαντικών Αιγυπτιωτών αρχιτεκτόνων του 20ου αιώνα.Όσον αφορά στη τυπολογία και μορφολογία του γλυπτού και του ζωγραφικού διάκοσμου, με εργαλείο την αποτύπωση τους, μελετήθηκαν, αναλύθηκαν και επεξηγήθηκαν τυπολογικά. Όλα τα παραπάνω αποτέλεσαν εργαλείο για την ανάλυση, καταγραφή και διάκριση των οικοδομικών φάσεων του συγκροτήματος. Από την ανάλυση των παραπάνω, προέκυψε ότι ο ναός του Αγίου Γεωργίου όπως τον αντιλαμβανόμαστε σήμερα είναι το αποτέλεσμα πολλαπλών προσθηκών και επεμβάσεων.Πολύ σημαντικά είναι τα στοιχεία που προέκυψαν από τη μελέτη των ναών που λειτούργησαν στον συγκρότημα του βόρειου πύργου κατά τη διάρκεια της ιστορίας του. Ενδιαφέροντα στοιχεία προέκυψαν συγκεκριμένα από τη μελέτη της βιβλιογραφίας σε συνδυασμό με την αρχιτεκτονική σε ότι έχει σχέση με τη λειτουργία του παλαιού ναού του Αγίου Γεωργίου αλλά και του παλαιού ναού των Αγίων Τεσσαράκοντα Μαρτύρων ή Αγίας Αικατερίνης που λειτουργούσε ως το 1904 και την τεκμηριωμένη πλέον χωροθέτηση αυτού σε συγκεκριμένο χώρο στο τρίτο επίπεδο του πύργου.Όσον αφορά στην οικοδομική του συγκροτήματος, αυτή μελετήθηκε και αναλύθηκε μέσω της διάκρισης των υλικών που χρησιμοποιήθηκαν κατά την οικοδομική του ιστορία. Η μελέτη της χρήσης των ασβεστολιθικών πετρωμάτων καθώς και η εργαστηριακή εξέτασή τους, παρείχε σημαντικές πληροφορίες για τη προέλευση καθώς και τους τύπους πετρωμάτων και την επιλογή τους σε σχέση με τη χρήση τους. Η μελέτη του οπλισμένου σκυροδέματος σε δύο οικοδομικές φάσεις έδωσε πολύτιμα στοιχεία για τη χρήση του σε αρκετά πρώιμες για το οπλισμένο σκυρόδεμα εποχές.Τέλος διαπιστώθηκε το δυναμικό του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας καθ’ όλη τη διάρκεια της ιστορίας του, καθώς και του Αιγυπτιώτικου Ελληνισμού την περίοδο της ακμής του. Δυναμικό που οδήγησε στη δημιουργία μεγάλου αρχιτεκτονικού πλούτου, επηρεασμένου από τα αντίστοιχα σύγχρονα αρχιτεκτονικά και καλλιτεχνικά κινήματα που αναπτύσσονταν στην Ευρώπη.