Το δραματικό στοιχείο στην οντολογία του Πλωτίνου
Authors: Πλατυπόδης Λαμπρινός 
Published: September 2021

Τὸ δραματικὸ στοιχεῖο ὅπως καὶ τὸ παρεμφερὲς πρὸς αὐτὸ τραγικὸ δὲν περιορίζεται στὴν αἰσθητική του διάσταση, ἀλλὰ ἐκτὸς ἀπὸ αἰσθητικὴ κατηγορία εἶναι καὶ ὀντολογική. Ἡ διπλὴ κίνηση, ἡ ἔνταση, ἡ συμπλοκὴ, ἡ μεταμφίεση, ἡ θεατρικότητα καὶ οἱ βίαιες συγκρούσεις ἀποτελοῦν τὶς κύριες συνιστῶσες τοῦ δραματικοῦ στοιχείου, οἱ ὁποῖες ἄλλοτε περισσότερο καὶ ἄλλοτε λιγότερο εἶναι ἐμφανεῖς στὸ φιλοσοφικὸ λόγο τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων. Στὴ δομὴ τοῦ μεταφυσικοῦ σύμπαντος τοῦ Πλωτίνου καθὼς καὶ τῶν διαδόχων του, νεοπλατωνικῶν φιλοσόφων, ὁ κόσμος παρουσιάζει μία ἔντονη κινητικότητα, ἡ ὁποία ἐκτυλίσσεται ἐπὶ τῶν συνισταμένων ἑνὸς δυαδικοῦ σχήματος ἐξόδου-ἐπανόδου. Αὐτὴ ἡ ἔντονη κινητικότητα ποὺ ὀφείλεται ἀφενὸς στὴν αὐθόρμητη ἐκροὴ τῶν ὑποστάσεων ἀπὸ τὸ Ἕν, καὶ ἀφετέρου στὴ σφοδρὴ ἐπιθυμία καὶ στὸν ἀγώνα ὅλων αὐτῶν ποὺ διαδοχικὰ ἀπορρέουν ἀπὸ τὸ Ἕν, νὰ ἐπιστρέψουν στὴν πρωταρχικὴ πηγή τους, εἶναι ἀδιάψευστος μάρτυρας τῆς δραματικότητας ποὺ λαμβάνει χώρα μέσα στὸ πλαίσιο τοῦ ἀναφερόμενου νεοπλατωνικοῦ μεταφυσικοῦ σύμπαντος. Τόσο ἡ διαδικασία τῆς ἀπορροῆς , (πρόοδος) ὅσο καὶ τῆς ἐπιστροφῆς εἶναι ἐξόχως δραματικὲς καὶ τοῦτο διότι, τόσο ἡ πρόοδος ἔχει ἔντονα τὰ στοιχεῖα τῆς πτώσης, ὅσο καὶ ἡ ἐπιστροφὴ σφραγίζεται ἀπὸ τὴν περιπέτεια, τὴν ἀγωνία καὶ τὴν ἀβεβαιότητα τῆς τελεσφόρησής της. Στὴν πρώτη ὑπόσταση τοῦ πλωτινικοῦ μεταφυσικοῦ συστήματος, στὸ Ἕν, δραματικότης δὲν ὑπάρχει, διότι δὲν ὑπάρχει διάσταση ταυτότηταςἑτερότητας, διχασμὸς ἀνάμεσα στὸ ὑποκείμενο καὶ τὸ ἀντικείμενο. Τὴ δραματικότητα ὅμως, μπορεῖ νὰ τὴ διακρίνει κάποιος στὴν πλευρὰ τοῦ θεωροῦντος ὑποκειμένου, στὴν πλευρὰ τῆς ἀνθρώπινης συνείδησης. Ὁ ἀνθρώπινος νοῦς πράγματι, συγκλονίζεται ὅταν συνειδητοποιεῖ ὅτι ἀπὸ μία ὑπερουσία, μιὰ ὑπεραρχὴ γεννᾶται ἡ πρώτη ἑτερότης καὶ ἀπὸ ἕνα ὑπερὸν τὸ ὄν. Ὁ Νοῦς, ἡ δεύτερη ὑπόσταση στὸ μεταφυσικὸ πλωτινικὸ σύμπαν, ἀπὸ τὴ στιγμὴ ποὺ θὰ ἀπορρεύσει ἀπὸ τὸ Ἓν γίνεται κάτι ἄλλο ἀπ΄ ὅτι ἀρχικὰ ἦταν. Τὸ γεγονὸς ὅτι συντελοῦνται τόσο ἡ ἀπορροὴ ὅσο καὶ ἡ ἄνοδος «ταυτόχρονα», δὲν τοῦ ἐξασφαλίζει τὴν ἀπόλυτη ἐπανένωση μὲ τὴν πηγή του. Αὐτὸ συμβαίνει γιατὶ εἶναι ἀδύνατο ὁ Νοῦς νὰ συγκρατήσει τὴ δύναμη ποὺ δέχεται ἀπὸ τὸ γεννήτορά του, μὲ ἀποτέλεσμα νὰ τὴ θραύει καὶ νὰ τὴ μετατρέπει σὲ πολλότητα. Ὁ Νοῦς ἐξαιτίας αὐτῆς τῆς ἀδυναμίας του δὲ γίνεται ποτέ, αὐτὸ ποὺ ἦταν πρὶν ἀπορρεύσει ἀπὸ τὸ Ἕν. Ἡ ταύτιση τοῦ Νοῦ μὲ τὸ Ἓν παραμένει γιὰ πάντα ἀδύνατη. Παρουσιάζεται λοιπόν, μιὰ κατάσταση στὶς σχέσεις τῶν δύο πρώτων ὑποστάσεων, ποὺ χαρακτηρίζεται ἀπὸ συγκρούσεις καὶ ἔνταση. Αὐτὴ ἡ ἔνταση δὲν εἶναι μειωμένη, ὅπως θὰ περίμενε κανεὶς ἐξαιτίας τῆς ἀπειροελάχιστης ἀπόστασης ποὺ χωρίζει τὶς δυὸ πρῶτες ὑποστάσεις, ἀλλὰ μία ἰσχυρὴ ἔνταση, ἐξαιτίας ἀκριβῶς αὐτοῦ τοῦ ἐλάχιστου ποὺ τὶς χωρίζει, μιὰ ἔνταση ποὺ θὰ ἀνέμενε νὰ συναντήσει κανεὶς στὶς κατώτερες καὶ πιὸ δραματικὲς ὑποστάσεις τοῦ πλωτινικοῦ ὀντολογικοῦ συστήματος. Ἀπὸ τὸ Νοῦ ἀπορρέει ἡ ὑπόσταση Ψυχή, ἡ τρίτη κατὰ σειρὰ καὶ κατ΄ ἀξίαν ὑπόσταση στὸ ὀντολογικὸ σύστημα τοῦ Πλωτίνου. Τὴν ὑπόσταση Ψυχὴ ἀκολουθοῦν ἡ ψυχὴ τοῦ κόσμου καὶ οἱ ἀτομικὲς ψυχές. Κατὰ τὸν Πλωτίνο ἡ ψυχὴ εἶναι μία, ἡ ὁποία παρουσιάζεται μὲ ποικιλία δυνάμεων, ὅπου κάθε μιὰ ἀπὸ αὐτὲς τὶς δυνάμεις ἐκδηλώνει καὶ διαφορετικὴ συμπεριφορά. Ἡ ψυχὴ ὡς ἀμφίβιος βρίσκεται μεταξὺ τοῦ νοητοῦ καὶ τοῦ αἰσθητοῦ κόσμου, γεγονὸς ποὺ τὴν ἐξαναγκάζει νὰ διχάζεται, ἀφοῦ ἕνα μέρος της μένει πάντοτε στραμμένο στὴν ἐνατένιση τοῦ Νοῦ καὶ ἕνα ἄλλο τολμᾶ τὴν κάθοδο στὰ σώματα. Ἄλλωστε τὸ ἴδιο πάθος ποὺ κινεῖ τὴν ψυχὴ πρὸς τὰ κάτω τὴν κινεῖ καὶ πρὸς τὰ ἄνω, πρὸς τὸ Ἀγαθό, τὴν ἀρχικὴ πηγή της. Αὐτὰ ὅμως ποὺ χάνει ἡ ψυχὴ ἐξαιτίας τῆς καθόδου της στὰ σώματα καὶ τῆς συνοίκησής της μὲ αὐτά, δὲν τὰ ἀνακτᾶ ποτὲ πλήρως.Ὁ ρύπος ποὺ προκύπτει ἀπὸ τὶς ἀλλεπάλληλες ἀπορροὲς δὲν ἐξουδετερώνεται πάντοτε ἀπὸ τὴν ἀνοδικὴ καθαρτήρια πορεία της πρὸς τὸ Ἕν. Ὅλα τοῦτα καθιστοῦν τὴν ψυχὴ τὴ δραματικότερη τῶν ὑποστάσεων στὸ πλωτινικὸ ὀντολογικὸ σύστημα. Ἡ κορύφωση τοῦ δράματος τῆς ψυχῆς συντελεῖται στὸ ἐπίπεδο τῆς σχέσης τῶν ἀτομικῶν ψυχῶν μὲ τὰ σώματα ποὺ τὶς φιλοξενοῦν. Οἱ ἀτομικὲς ψυχὲς στὸ σημεῖο ἐκεῖνο ταλαντεύονται μεταξὺ σωτηρίας καὶ ἀπώλειας. Σωστικὸ γιὰ αὐτὲς εἶναι νὰ λειτουργήσει ἔστω καὶ στὸ ἐλάχιστο ἡ αὐθεντική τους ταυτότητα, ἔτσι ὥστε νὰ ἐνεργοποιήσουν τὴ διαδικασία ἀναγωγῆς τους στὰ ἀνώτερα ὀντολογικὰ στρώματα. Ἀντίθετα οἱ ψυχὲς εἶναι δυνατὸν νὰ ἀπορροφηθοῦν ἀπὸ τὸ ἄμορφο καὶ τὸ ἀόριστο τῆς ὕλης. Ἡ διλημματικὴ αὐτὴ κατάσταση τῶν ἀτομικῶν ψυχῶν εἶναι, θὰ λέγαμε, ἡ πιὸ δραματικὴ σὲ ὅλη τὴ διάρκεια τῆς ὀδύσσειας καὶ τῆς περιπέτειάς τους στὴν αἰσθητὴ πραγματικότητα, ἐπειδὴ σὲ αὐτὴ τὴ φάση ὅλα κερδίζονται καὶ ὅλα χάνονται. Σὲ τοῦτο τὸ σημεῖο τῆς ἔντονης δραματικότητας ποὺ βιώνουν οἱ ἀτομικὲς ψυχὲς ἀποφεύγεται τὸ ἐνδεχόμενο τῆς τραγικῆς κατάληξής τους, ὄχι ὅμως γιὰ ὅλες, ἀφοῦ οὔτε ὅλες οἱ ψυχὲς ἀφυπνίζονται, οὔτε ὅλες κατορθώνουν νὰ πετύχουν τὸν τελικὸ στόχο τους δηλαδή, νὰ ἐπιστρέψουν ἐκεῖ ἀπ' ὅπου προῆλθαν καὶ νὰ ἑνωθοῦν μὲ τὸ Ἕν. Στὴν περίπτωση ποὺ οἱ ἀτομικὲς ψυχὲς κατὰ τὴν ἐμπλοκή τους στὸν αἰσθητὸ κόσμο δὲν ἀφυπνιστοῦν, τότε βλάπτονται ἀνεπανόρθωτα. Τελικὰ οἱ ψυχές, ὄχι βέβαια ὅλες, ἀφυπνίζονται καὶ ἐπιχειροῦν τὴν ἀνοδικὴ πορεία μέχρι τῆς τελικῆς ἕνωσής τους μὲ τὸ Ἕν. Ἡ πολύπαθη ὀδύσσειά τους ὅμως συνεχίζεται καὶ κατὰ τὴν ἀνοδική τους πορεία. Σύμμαχος τῶν ἀτομικῶν ψυχῶν στὴν πορεία τους πρὸς τὰ ἄνω ἀποτελεῖ ὁ ἀληθινὸς ἔρως ποὺ ἐκδηλώνουν γιὰ τὴν πρωταρχικὴ πηγή τους. Ὁ ἔρως τῶν ψυχῶν γιὰ τὰ ἄνω, ὁ ὁποῖος ἀποτελεῖ τὴν ἀντίρροπη δύναμη τοῦ πάθους τῆς καθόδου τους, εἶναι πολὺ πιὸ ἰσχυρὸς ἀπὸ αὐτὸν τῆς καθόδου, διότι ἀντλεῖ τὴ δύναμή του ἀπὸ τὰ ἀληθῶς ὡραῖα καὶ διότι ἐκδηλώνεται μέσα στὸ πλαίσιο τῆς ἐλευθερίας καὶ τῆς βούλησης τῆς καθεμίας ψυχῆς, καὶ γι΄ αὐτὸ ἐνεργοποιεῖ τὴ δραματικὴ ἀναστροφή τους καὶ τὴν πορεία τους πρὸς τὸ Ἀγαθό. Τὸ δρᾶμα τῆς ψυχῆς συνεχίζεται καὶ κατὰ τὴν ἐπιστρεπτικὴ της πορεία. Ἡ παλιννόστηση τῆς ψυχῆς ἐπιτυγχάνεται σὲ τρία στάδια: στὸ πρῶτο μὲ τὴν ἄσκησή της διὰ τῆς φιλοσοφίας, στὸ δεύτερο μὲ τὴν κάθαρσή της, καὶ στὸ τρίτο μὲ τὴ μυστικὴ ἕνωσή της μὲ τὸ ἀντικείμενο τοῦ πόθου της. Ἡ ψυχὴ διὰ τῆς φιλοσοφίας καὶ τῆς διαλεκτικῆς ζωντανεύει τὴν ἀνάμνηση τοῦ γενέθλιου τόπου της καὶ ἐνδυναμώνει τὸν ἔρωτά της γι΄αὐτόν. Μὲ δεδομένο ἐπίσης ὅτι ἡ ψυχὴ δὲν μπορεῖ νὰ προσεγγίσει τὸ Ἓν παρὰ μόνο ὅταν ἡ ἴδια παρουσιάζει μέσα της ἕναν ὅσο τὸ δυνατὸν μεγαλύτερο βαθμὸ ὁμοιότητας μὲ τὸ ἀντικείμενο τοῦ πόθου της, ἐγείρεται ἐπιτακτικὰ τὸ αἴτημα τῆς κάθαρσης. Ἡ καθαρότης ὅμως ποὺ ἐπιτυγχάνει ἡ ψυχὴ διὰ τῆς ἐπιχειρούμενης ἀπὸ τὴν ἴδια κάθαρσης, εἶναι κατά τι διαφορετική του Ἑνός. Ἑπομένως αὐτὸ ποὺ οὐσιαστικὰ ἐπιτυγχάνει ἔχοντας καταστεῖ στὸ βαθμὸ ποὺ τῆς ἐπιτρέπεται καθαρή, εἶναι ἡ μέγιστη διαθεσιμότητα της πρὸς τὸ Ἕν, διότι δὲν ἀποκτᾶ πλήρως αὐτὸ ποὺ ἔχασε ἐξαιτίας τῆς καθόδου της στὰ σώματα. Ἡ ψυχὴ κεκαθαρμένη στὸ βαθμὸ ποὺ τῆς ἐπιτρέπεται κατὰ τὸ τελικὸ στάδιο τῆς ἀνοδικῆς της πορείας, κατὰ τὴ μυστικὴ ἐμπειρία, ὑπερβαίνει τὸ χῶρο καὶ τὸ χρόνο καὶ ἐγκαταβιώνει μέσα στὸ Ἕν. Ἡ ψυχὴ κατὰ τὴ μυστικὴ ἔκσταση γίνεται σὰν τὸ Ἕν, ὄχι ὅμως καὶ Ἕν, δηλαδὴ δὲν ἐπιτυγχάνεται ἀπόλυτη ταυτότητα τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ Ἑνός. Τὸ γεγονὸς ὅτι κατὰ τὴ μυστικὴ ἐμπειρία ἀπόλυτη ταυτότης μεταξὺ τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ Ἑνὸς δὲν ἐπιτυγχάνεται, συντελεῖ στὴ μὴ μείωση τῆς δραματικότητας τῆς ψυχῆς. Ἡ δραματικότητα τῆς ψυχῆς λογικὰ μὲν μειώνεται στὸ ἐλάχιστον, ἀφοῦ καὶ ἡ ἕνωση τῆς ψυχῆς μὲ τὴν τελικὴ αἰτία τὸ Ἕν, ἐκτὸς τῶν ἄλλων σημαίνει καὶ τὸ λογικὸ τέλος τῆς μεταφυσικῆς δυναμικῆς τῆς ἐπιστροφῆς τῆς ψυχῆς στὴν πρωταρχικὴ πηγή της, οὐσιαστικὰ ὅμως, ὄχι μόνο δὲν μειώνεται, ἀλλὰ αὐξάνεται. Ἡ δραματικότητα τῆς ψυχῆς στὴν κορυφαία στιγμὴ τῆς μυστικῆς ἑνώσεώς της μὲ τὸ Ἓν ἐντείνεται. Πρόκειται δηλαδή, γιὰ μία ἔξαρση τῆς δραματικότητας. Ἡ διπλὴ κίνηση ποὺ χαρακτηρίζει τὴν πλωτινικὴ ὀντολογία στὸ σύνολό της εἶναι παροῦσα καὶ στὰ ὑπέρτατα ὅριά της. Ὅπως ἐξαίφνης ἐπιτυγχάνει ἡ ψυχὴ τὴν ἄριστη θέα στὸ ἀπώτατο σημεῖο τῆς ἀνόδου της, σχεδὸν ταυτόχρονα λαμβάνει χώρα καὶ ἡ ἀντίθετη κίνηση, ἡ πρὸς τὰ κάτω πορεία της. Τὸ δραματικὸ στοιχεῖο, ὡς ἐκ τούτου, συστοιχούμενο πρὸς τὴν αἰώνια μεταβολή, τῆς ὁποίας ἀπόρροια εἶναι ἡ αἰώνια κυκλικότητα καὶ ἡ διπλὴ κίνηση, ἀποτελεῖ βασικὸ χαρακτηριστικὸ τῆς πλωτινικῆς ὀντολογίας καὶ γενικότερα τοῦ Νεοπλατωνισμοῦ.