Η εγκοίμηση ως θεραπευτική πρακτική από την αρχαιότητα έως και το Βυζάντιο μέσα από αρχαιολογικά τεκμήρια
Authors: Θεοδωράκη Έφη 
Published: September 2021

Στην αρχαιότητα αλλά και μεταγενέστερα, η τελετουργική διαδικασία της εγκοίμησης ως θεραπευτική πρακτική, ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένη. Η εγκοίμηση ήταν το τελικό στάδιο μιας διαδικασίας σωματικής και ψυχικής κάθαρσης, η οποία λάμβανε χώρα σε ιερό χώρο όπου ο ασθενής με την βοήθεια ιερέων, αναζητούσε την ίαση μέσω ενός θεραπευτικού ονείρου ή οράματος από τον θεραπευτή Ασκληπιό και της θεϊκής παρέμβασής του, μέσω προσωπικής επικοινωνίας με τον ασθενή, μέσα στο εγκοιμητήριο. Οι προσκυνητές που επισκέπτονταν τα θεραπευτικά ιερά, με σκοπό να ζητήσουν από τον θεό την ίαση τους, ονομάζονταν ικέτες. Απευθύνονταν σε οποιοδήποτε θεό λόγω της ισχυρής τους πεποίθησης ότι οι θεοί είναι παντοδύναμοι και άρα ικανοί να θεραπεύσουν. Οι ικέτες που κατέφθαναν στα ιερά συνήθως δεν έπασχαν από βαριά νοσήματα, διαφορετικά δεν θα άντεχαν το ταξίδι μέχρι το ναό. Οι περισσότεροι ασθενείς ήταν χρονίως πάσχοντες, κυρίως από δερματικά, οφθαλμολογικά, ρευματικά, ψυχικά νοσήματα. Επίσης πολλές γυναίκες επισκέπτονταν τα Ασκληπιεία και για θέματα εγκυμοσύνης, για να έχει αίσια κατάληξη η κύηση ή για να τεκνοποιήσουν. Μετά από τη θρησκευτική και ιατρική προετοιμασία του ασθενή, ακολουθούσε η κυριότερη στιγμή της θεραπευτικής διαδικασίας που ήταν η εγκοίμηση. Οι ιερείς οδηγούσαν τον άρρωστο στο Άβατο (ή Άδυτο ή Εγκοιμητήριο), που ήταν o χώρος στο οποίο θα γινόταν κατά τη διάρκεια της νύχτας η εγκοίμηση. Με βάση την αντίληψη για τα όνειρα, ότι η ψυχή του ανθρώπου κατά τη διάρκεια του ύπνου απελευθερώνεται από το σώμα, ανέρχεται σε πνευματικές περιοχές και επικοινωνεί με θεϊκές υπάρξεις, ο θεός ερχόταν στο όνειρο και έκανε το θαύμα, με αποτέλεσμα το πρωί ο άρρωστος να ξυπνά θεραπευμένος. Ο ασθενής μέσα στον ύπνο του και πολλές φορές υπό την επήρεια ουσιών που του είχαν προηγουμένως χορηγηθεί, δεν μπορούσε να συνειδητοποιήσει την πραγματικότητα. Έτσι, γι’ αυτόν η θεραπεία δεν ήταν αποτέλεσμα ιατρικής βοήθειας αλλά αποτέλεσμα θείας παρέμβασης. Έτσι, οι αναμνήσεις που αποκόμιζε η ψυχή στον ύπνο της μέσω των ονείρων, λογίζονταν ως θείες αποκαλύψεις . Ο ασθενής - ικέτης αναζητούσε θεϊκή καθοδήγηση και προσπαθούσε να κερδίσει την εύνοια των θεών με τελετές με θυσίες αναμένοντας το πολυπόθητο όνειρο ,την κατανόηση και την ερμηνεία του, προκειμένου να θεραπευτεί. Στη κλασική περίοδο της αρχαιότητας εμφανίζεται η θεραπεία στη λατρεία του Ασκληπιού ως θεού της ιατρικής και τα Ασκληπιεία ως λατρευτικοί ναοί αλλά και ως τόποι θεραπείας με πολύ καλά οργανωμένα θεραπευτήρια εγκοιμητήρια. Από τις αρχαιολογικές ανασκαφές, κυρίως στην Επίδαυρο, μας δίνεται μια σχετικά ολοκληρωμένη εικόνα για την αρχιτεκτονική των Ασκληπιείων. Οι ικέτες του Ασκληπιού λάμβαναν οδηγίες από τους ιερείς ώστε να τεθούν υπό έλεγχο οι νοητικές και σωματικές λειτουργίες. Ο συνδυασμός θεραπευτικών αφηγήσεων, πρόκλησης προσδοκιών, υποβολής και φυσικής διαμόρφωσης, που χαρακτήριζαν τις θεραπευτικές μεθόδους και τελετουργικές πρακτικές του Ασκληπιού, είχαν προφανώς περαιτέρω σωματικές και γνωσιακές συνέπειες. Αυτές οι τεχνικές μαζί με τις ιατρικές θεραπείες που εφαρμόζονταν στα Ασκληπιεία θα μπορούσαν να έχουν πραγματικά επιτυχή αποτελέσματα για την υγεία των ασθενών. Με το πέρασμα στο Βυζάντιο και τη νέα θρησκεία του Χριστιανισμού, μετακινείται η λατρεία και ο ασθενής-ικέτης μεταφέρει την αφοσίωση αλλά και το αίτημά του για θεραπεία από τις αρχαίες θεότητες, στο Θεό, το Χριστό, την Παναγία, στους Πατέρες και Αγίους. Η θεραπεία γινόταν εφικτή μέσω της επίκλησης της Θείας Χάριτος. Η υιοθέτηση του χριστιανικού δόγματος επέδρασσε καταλυτικά στον τρόπο προσέγγισης και εφαρμογής της Ιατρικής. Η θεραπευτική των νοσημάτων συνέχισε να έχει ταυτόχρονα δύο μορφές, τη θαυματουργική και την κοσμική. Αντίθετα με την θαυματουργική η κοσμική- επιστημονική προσέγγιση της νόσου αποτελούσε θεραπευτικό έργο καθαρά ιατρικό και είχε εφαρμογή στα καταγώγια, στους ξενώνες και στα Νοσοκομεία της αυτοκρατορίας. Οι Βυζαντινοί ασχέτως κοινωνικής τάξης προσέφευγαν στη Θεία Χάρη για να ικετέψουν την θεραπεία τους, καθώς θεωρούσαν ότι η επιστημονική ιατρική της εποχής λίγη αποτελεσματικότητα είχε στη θεραπεία και την ίαση των ασθενειών. Τα αρχαία ιερά αντικαθίστανται από τις εκκλησίες. Ένα παράδειγμα της μετάβασης αυτής αφορά το αθηναϊκό Ασκληπιείο με τα τρία απαραίτητα κτίσματά του, το ναό, το εγκοιμητήριο και την κρήνη και το οποίο στα παλαιοχριστιανικά χρόνια καταστράφηκε και στη θέση του χτίστηκε τρίκλιτος βασιλικός ναός αφιερωμένος στο Χριστό.