Αλληλεπιδράσεις της σωματικής άσκησης με τα νευρωνικά συστήματα ανταμοιβής
Authors: Κατσιδώνη Βασιλεία-Χρυσοβαλάντη 
Published: April 2023

Σύμφωνα με το μοντέλο προδιάθεσης-στρες, τα περιβαλλοντικά ερεθίσματα τροφοδοτούν την προϋπάρχουσα γενετική ευαλωτότητα, με αποτέλεσμα την εκδήλωση ψυχικών διαταραχών, στις οποίες περιλαμβάνεται και ο εθισμός σε ουσίες, ο οποίος ορίζεται ως μία διαταραχή του εγκεφάλου που χαρακτηρίζεται από ακαταμάχητη επιθυμία για λήψη μιας ουσίας και απώλεια ελέγχου παρά τις αρνητικές επιπτώσεις που έχει η χρήση. Κυρίαρχο ρόλο στον εθισμό παίζει το μεσομεταιχμιακό ντοπαμινεργικό σύστημα. Η εφηβεία θεωρείται μία περίοδος κατά τη διάρκεια της οποίας συμβαίνουν στον εγκέφαλο του ατόμου ποικίλες δομικές και λειτουργικές αλλαγές, ενώ η δυσλειτουργική ανάπτυξη του εγκεφάλου σε αυτή την ηλικία δύναται να αποτελέσει παράγοντα επικινδυνότητας για την υιοθέτηση συμπεριφορών υψηλού κινδύνου, όπως η χρήση και η κατάχρηση ουσιών. Οι παρεμβάσεις που στοχεύουν στη φυσιολογία του ατόμου και την εγκεφαλική λειτουργία, ενεργοποιώντας ολόκληρο το κεντρικό νευρικό σύστημα, όπως π.χ. η σωματική άσκηση, φαίνεται να προάγουν περισσότερο την υγεία και ευεξία του ατόμου. Ερευνητικά δεδομένα υποδεικνύουν πως η σωματική άσκηση αποτελεί έναν φυσικό ενισχυτή με αντικαταθλιπτικές και αγχολυτικές ιδιότητες, οι οποίες κατά γενική ομολογία έχουν σχετιστεί αρνητικά με τη χρήση εθιστικών ψυχοτρόπων ουσιών. Τα τελευταία χρόνια το ενδιαφέρον των επιστημόνων έχει στραφεί στη μελέτη της άσκησης, ως μέσο πρόληψης ή θεραπείας σε άτομα που έχουν εξαρτηθεί, ωστόσο λίγα είναι γνωστά για το πώς η σωματική άσκηση επιδρά στα νευρωνικά κυκλώματα ανταμοιβής, ιδιαίτερα μάλιστα κατά τη διάρκεια της εφηβείας. Με δεδομένο πως κατά τη διάρκεια της εφηβείας, ο ανθρώπινος εγκέφαλος βρίσκεται ακόμα σε διαδικασία ωρίμανσης, οι επιπτώσεις της οποιασδήποτε παγιωμένης συμπεριφοράς, εμφανίζονται πολύ πιο ισχυρές. Σε προκλινικό επίπεδο, τα πρότυπα άσκησης που χρησιμοποιούνται σε μελέτες ζώων εργαστηρίου περιλαμβάνουν την εξαναγκασμένη άσκηση και την εκούσια άσκηση σε κινούμενες ρόδες. Η χρόνια εκούσια σωματική άσκηση, αποδεδειγμένα πλησιάζει περισσότερο στην ανθρώπινη συμπεριφορά, ενώ αναπάντητο παραμένει το ερώτημα εάν μπορεί να τροποποιήσει τα νευρωνικά κυκλώματα ανταμοιβής, κατά τη διάρκεια της ανάπτυξης του εγκεφάλου, μέσω πιο μακροχρόνιων και μόνιμων νευροπροσαρμοστικών αλλαγών, συμβάλλοντας καθοριστικά στην πρόληψη της χρήσης ουσιών. Ως εκ τούτου, στόχος της παρούσας Διδακτορικής Διατριβής ήταν να μελετήσει τις επιδράσεις της χρόνιας εκούσιας σωματικής άσκησης, κατά τη διάρκεια της ανάπτυξης (από τον απογαλακτισμό έως την ενηλικίωση) στην ευαισθησία του νευρωνικού συστήματος ανταμοιβής. Πιο συγκεκριμένα, στην πρώτη μελέτη αξιοποιώντας το πειραματικό πρότυπο του ενδοκρανιακού αυτοερεθισμού συγκρίναμε την ευαισθησία του συστήματος ανταμοιβής του έξω υποθαλάμου στην πειραματική ομάδα (άσκηση) και την ομάδα ελέγχου (όχι άσκηση) με βάση τις εξής παραμέτρους: α) χρόνος που απαιτείται για την εκμάθηση του μοχλού, β) ελάχιστη συχνότητα ρεύματος που απαιτείται για την έκλυση αυτοερεθισμού, γ) συνολικός αριθμός προειδοποιητικών ερεθισμάτων (priming) από τον πειραματιστή μέχρι την έκλυση αυτοερεθισμού, δ) ουδός και ασύμπτωτος μετά τη σταθεροποίηση της συμπεριφοράς αυτοερεθισμού. Στη συνέχεια εξετάσαμε την επίδραση διαφορετικών δόσεων κοκαΐνης, μορφίνης και Δ9-THC στην αποτελεσματικότητα της ενίσχυσης του εγκεφαλικού ερεθισμού. Στη δεύτερη μελέτη εξετάσαμε την επίδραση της εκούσιας σωματικής άσκησης στην αυθόρμητη κινητική δραστηριότητα των ζώων εργαστηρίου, έπειτα από έκθεση σε νέο περιβάλλον, μια συμπεριφορά που έχει συσχετιστεί με αυξημένη ευαλωτότητα αναζήτησης εθιστικών ουσιών σε ζώα εργαστηρίου. Ακολούθως, εξετάσαμε την επίδραση διαφορετικών δόσεων κοκαΐνης, μορφίνης και Δ9-THC στην αυθόρμητη κινητική δραστηριότητα. Στην τρίτη μελέτη εξετάσαμε πώς η χρόνια εκούσια σωματική άσκηση επηρεάζει τα βασικά επίπεδα της ντοπαμίνης και των μεταβολιτών της στην περιοχή του ραβδωτού, μια δομή κομβικής σημασίας στις διεργασίες της ανταμοιβής και του εθισμού. Επιπλέον συγκρίναμε τα επίπεδα της ντοπαμίνης και των μεταβολιτών της στις δύο ομάδες μετά από τη χορήγηση κοκαΐνης, μορφίνης και Δ9-THC. Τέλος, στην τέταρτη και τελευταία μελέτη εξετάσαμε στις δύο ομάδες τα επίπεδα των D2 υποδοχέων της ντοπαμίνης σε περιοχές των κυκλωμάτων ανταμοιβής και ειδικότερα στο κοιλιακό καλυπτρικό πεδίο, τον επικλινή πυρήνα και τον προμετωπιαίο φλοιό. Τα ευρήματα των μελετών μας έδειξαν πως η άσκηση έκανε λιγότερο ευαίσθητα τα νευρωνικά κυκλώματα ανταμοιβής στα ζώα εργαστηρίου της ομάδας της άσκησης όπως επίσης μείωσε και την εξερευνητική συμπεριφορά τους σε νέο περιβάλλον. Η επίδραση αυτή ερμηνεύεται από τη μειωμένη ντοπαμινεργική δραστηριότητα στην περιοχή του ραβδωτού, όπως φάνηκε από τις νευροχημικές μελέτες. Αναφορικά με τα ψυχοδιεγερτικά φάρμακα, η άσκηση περιόρισε τις ενισχυτικές δράσεις της κοκαΐνης στον ενδοκρανιακό αυτοερεθισμό χωρίς ωστόσο να περιορίσει τις επιδράσεις της κοκαΐνης στην κινητική δραστηριότητα των ζώων εργαστηρίου. Η μειωμένη ντοπαμινεργική δραστηριότητα στην περιοχή του ραβδωτού των ζώων εργαστηρίου της ομάδας της άσκησης μπορεί να ερμηνεύσει την προστατευτική δράση της στην ενισχυτική δράση της κοκαΐνης, χωρίς ωστόσο να εξηγεί την αυξημένη υπερκινητικότητα που παρατηρήθηκε. Αναφορικά με τα οπιούχα, η άσκηση αύξησε την ενισχυτική δράση της μορφίνης στον ενδοκρανιακό αυτοερεθισμό, ενώ μείωσε την κινητική δραστηριότητα που αυτή προκαλεί. Τα ευρήματα αυτά ερμηνεύονται από την αυξημένη ντοπαμινεργική δραστηριότητα στην περιοχή του ραβδωτού, στα ζώα εργαστηρίου της ομάδας της άσκησης. Αναφορικά με τα κανναβινοειδή, η άσκηση κατάφερε να αναστείλει τόσο τις διφασικές επιδράσεις της Δ9-THC στην ανταμοιβή (ενισχυτική στη μικρή δόση και ανηδονική στη μεγάλη δόση), όσο και την επίδραση της στην κινητική δραστηριότητα. Επιπλέον, μετά από τη χορήγηση της μικρής δόσης της Δ9-THC, εμφανίστηκε μειωμένη ντοπαμινεργική δραστηριότητα, εύρημα που μπορεί να ερμηνεύσει την αναστολή της ενισχυτικής δράσης και της υπερκινητικότητας σε συμπεριφορικό επίπεδο. Η μελέτη αυτοραδιογραφίας δεν έδειξε σημαντικές διαφορές στα επίπεδα των D2 υποδοχέων στις περιοχές του κοιλιακού καλυπτρικού πεδίου, του επικλινή πυρήνα ή του προμετωπιαίου φλοιού. Η παρούσα διδακτορική διατριβή προσφέρει νέα ερευνητικά δεδομένα σε προκλινικό επίπεδο, τα οποία ενισχύουν την άποψη πως η σωματική άσκηση δύναται να δράσει σε επίπεδο πρόληψης της χρήσης και της κατάχρησης εξαρτησιογόνων ουσιών, τροποποιώντας τα νευρωνικά κυκλώματα ανταμοιβής κατά τη διάρκεια της ανάπτυξης και ιδιαίτερα μάλιστα της εφηβείας Επιπρόσθετα, επιβεβαιώνει την προστατευτική επίδραση της χρόνιας εκούσιας σωματικής άσκησης κατά την ανάπτυξη στις ευφοριογόνες δράσεις των ψυχοδιεγερτικών και των κανναβινοειδών, συσχετίζοντας την με τα επίπεδα της ντοπαμίνης στην περιοχή του ραβδωτού.