Παλαιοχριστιανικό εργαστήριο υαλουργίας στους Φιλίππους
Authors: Σκορδαρά Μαρία-Αθηνά 
Published: August 2021

Η μελέτη του εργαστηρίου δευτερογενούς παραγωγής γυαλιού (υαλουργείου) του 4ου – πρώιμου 5ου αι. μ.Χ. που ανασκάφηκε στους Φιλίππους διαρθρώθηκε σε δύο άξονες, (Α) εκείνον της τεχνολογίας που χρησιμοποιήθηκε στη λειτουργία του και (Β) εκείνον της παραγωγής του. Ο άξονας της τεχνολογίας αναφέρεται: Α1. Στον εξοπλισμό του υαλουργείου και στις μεθόδους κατεργασίας του γυαλιού. Το υαλουργείο των Φιλίππων εντάσσεται στο σύστημα βιομηχανίας γυαλιού των ρωμαϊκών χρόνων και της ύστερης αρχαιότητας, στο πλαίσιο του οποίου μεγάλο τμήμα των παραγόμενων γυάλινων αντικειμένων αποτελείτο από γυαλί κατασκευασμένο πρωτογενώς στα μεγάλα υαλοποιεία της Συρο-παλαιστίνης και της Αιγύπτου. Το γυαλί αυτό διοχετευόταν μέσω ενός καλά οργανωμένου θαλάσσιου εμπορικού δικτύου σε ολόκληρη την αυτοκρατορία προκειμένου να το κατεργαστούν τα κατά τόπους υαλουργεία και να παραχθούν γυάλινα προϊόντα προς πώληση στις τοπικές αγορές. Στο υαλουργείο των Φιλίππων λειτούργησαν τρεις διαδοχικοί, χρονικά, υαλοκλίβανοι κατεργασίας, ένας ορθογώνιος και δύο κυκλικοί, οι οποίοι ακολουθούν τα πρότυπα των κλιβάνων της εποχής που εντοπίζονται στη Μεσόγειο και τη Β. Ευρώπη. Επίσης, μελετήθηκε κι ερμηνεύθηκε μεγάλη ποικιλία απορριμμάτων που προέκυψαν από την κατεργασία γυαλιού και τη διαμόρφωση συγκεκριμένων τύπων αγγείων.Α2. Στη χημική σύσταση και, κατ' επέκταση, την προέλευση του γυαλιού που χρησιμοποιήθηκε ως πρώτη ύλη. Η ανάλυση της κύριας σύστασης του γυαλιού (δηλ. ανάλυση κύριων στοιχείων και ορισμένων ολιγοστοιχείων) με ηλεκτρονική μικροσκοπία και ενσωματωμένη ανάλυση ακτίνων – X (SEM - EDXA) οδήγησε στο συμπέρασμα ότι η μεγαλύτερη ποσότητα γυαλιού που χρησιμοποιήθηκε στο υαλουργείο των Φιλίππων ήταν καλής ποιότητας γυαλί συρο-παλαιστινιακής προέλευσης. Στο μίγμα είχε γίνει προσθήκη μαγγανίου προκειμένου να περιοριστεί η φυσική γαλαζοπράσινη χροιά του και να καταστεί πιο άχρωμο. Η συγκριτική μελέτη υποδεικνύει ότι γυαλί ανάλογης σύστασης εντοπίζεται στη Μεσόγειο και τη Δυτ. Ευρώπη κατά τον 3ο – 4ο αι. Σε μικρότερο βαθμό εντοπίστηκαν και άλλες ποιότητες γυαλιού που φωτίζουν επιλογές των υαλουργών, αισθητικές προτιμήσεις και εμπορικές επαφές της περιοχής πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την περίοδο λειτουργίας του εργαστηρίου.Β. Ο άξονας της παραγωγής αναφέρεται στα είδη που κατασκεύαζε το εργαστήριο. Όπως σε όλα τα κέντρα της εποχής, έτσι κι εδώ παράγονταν αγγεία με την τεχνική της εμφύσησης. Τα κυριότερα αγγεία που παράγονταν ήταν απλά κύπελλα ημισφαιρικού και κολουροκωνικού σχήματος που πιθανότατα είχαν πολλαπλές χρήσεις, ως αγγεία πόσεως και ως φωτιστικές λυχνίες, τόσο στον οικιακό όσο και στο θρησκευτικό βίο. Σε μικρότερες ποσότητες φαίνεται ότι κατασκευάζονταν κλειστά αγγεία, επιτραπέζια ή αποθηκευτικά / μεταφοράς. Σημαντικό μέρος της παραγωγής αποτελούσε το γυαλί παραθύρων. Μέσα από τις ποικίλες χρήσεις των αντικειμένων αυτών τονίζεται η σημασία του υαλουργείου και του γυαλιού γενικότερα στις καθημερινές ανάγκες των κατοίκων της ρωμαϊκής αποικίας. Η παράλληλη μελέτη της χημικής σύστασης, των απορριμμάτων κατεργασίας και της τυπο-χρονολογίας των αγγείων αναδεικνύει μια ευρείας κλίμακας επαναχρησιμοποίηση - ανακύκλωση σύγχρονου ή ελαφρώς παλιότερου υαλοθραύσματος στη λειτουργία του εργαστηρίου σε συνδυασμό με το εισηγμένο πρωτογενές γυαλί.