bluuebunny/crossref_metadata_2025 huggingface dataset:
Causal Principles in Material Constitution: A Philosophical Inquiry into the Composition of Objects
Authors: Gamper Johan
Published: February 2024

This manuscript delves into the philosophical debate surrounding the Special Composition Question (SCQ), focusing on the causal relationships between objects and their constituent parts. By distinguishing between Weak and Strong Causal Composition, the article explores how causal mechanisms underpin the composition of objects. Theories from notable philosophers, including van Inwagen and Leibniz, are evaluated. This study seeks to bridge the gap between common sense perspectives and principled ontological theories by introducing the concepts of Weak and Strong Causal Composition. The analysis reveals how a causal approach can offer insightful resolutions to longstanding debates in mereology and ontology, emphasizing the role of causality in understanding the essence of material composition. The proposed causal perspective encourages further philosophical inquiry into the foundational principles governing the composition of objects.
Prevalence and Factors Associated With Selected Non-communicable Diseases (Hypertension, Type 2 Diabetes, and Depression) Among People Living With HIV at Kalisizo Hospital in Kyotera District, Uganda: A Cross-Sectional Study
Authors: Kasango Asani , Kabwijamu Lydia , Negesa Lilian , Daama Alex , Muteesasira Edrisa , Buregyeya Esther
Published: February 2024

BACKGROUND: In rural Uganda, there exists a paucity of data on the prevalence and factors associated with non-communicable diseases (NCDs) among people living with HIV, despite heightened concerns about their increased susceptibility. Therefore, this study aims to investigate the prevalence and assess factors associated with selected NCDs, namely hypertension, type 2 diabetes, and depression, among people living with HIV (PLHIV) seeking HIV care at Kalisizo Hospital.

METHODS: A cross-sectional study was conducted at Kalisizo Hospital, involving a randomly selected sample of 290 individuals living with HIV between August 8th to 24th, 2020. Data on socio-demographics, lifestyle, and clinical characteristics were collected using an adapted WHO steps questionnaire, medical records review, and a patient Health Questionnaire-9. We further conducted anthropometric and laboratory measurements. Statistical analysis was performed using STATA Version 15.0, employing Modified Poisson regression.

RESULTS: The overall prevalence of NCDs was 39.7% (95% CI=34.2%-45.4%). This prevalence was higher among participants with tertiary education (aPR=1.55, 95% CI=1.05,2.77, p=0.026), those who were obese (aPR=2.01, 95% CI=1.40,2.87, p<0.001), individuals in WHO clinical staging 3 and 4 of HIV (aPR=1.45, 95% CI=1.02,2.05, p=0.037), and those with unhealthy dietary habits (aPR=1.61, 95% CI=1.20,2.16, p=0.002).

CONCLUSION: This study unveiled a significant prevalence of selected NCDs among PLHIV seeking HIV care at Kalisizo Hospital. This highlights the pressing necessity for swift and impactful measures to be taken by the Ugandan government, development partners, and other stakeholders. It is imperative to implement tailored interventions designed to address the high NCD prevalence observed in PLHIV who are obese, engage in unhealthy dietary habits, possess tertiary education, and fall into WHO clinical stage 3 or 4 of HIV.
The Origin of Observed Souls/Spirits and Evil Entities at the Time of Near Death in a New Quantum Theory of Intelligence
Authors: Sepehri Alireza
Published: February 2024

Some patients, as they approach death, lose the ability to speak and report seeing entities such as spirits, souls, and evil beings. This raises the question: are these entities real? To answer this, a team interviewed patients who had recovered from comas. These individuals reported seeing similar entities and, in some cases, claimed to have observed all events in the environment and even communicated with some entities during their coma. To verify these experiences, a holography experiment was conducted with a sleeping subject. The subject saw not only the expected scenes from the holography but also additional entities, including silent eyes and faces of deceased individuals. From these findings, we conclude that these entities possess a form of intelligence observable at quantum scales. This quantum intelligence utilizes matter and energy to construct a body for the entity, into which a soul may enter. Thus, intelligence could be considered separate from matter. The brain, while important, can sometimes filter out these entities from our perception, dismissing them as illogical. However, near death, the brain's filtering mechanisms may fail, allowing us to see all entities, including those previously dismissed. After the death of the body or brain, this intelligence is freed and can continue its existence and communication with other intelligences. However, intelligences confined to bodies perceive free intelligences in the form of their previous physical bodies or as evil or holy figures. In certain conditions of the environment and space-time, free intelligences can manipulate matter or energy to reconstruct bodies.
Re-examining Time Dilation through the Lens of Entropy
Authors: Thakur Soumendra Nath
Published: February 2024

This paper delves into the relationship between time dilation, entropy, and the consistency of the time scale. It discusses how entropy increases over time according to the second law of thermodynamics and emphasizes the constancy of the time scale despite variations in entropy across different systems. Insights from entropy highlight the inevitability of a uniform time scale, challenging the notion of time dilation and its mathematical interpretation. The paper concludes that time dilation is an erroneous concept in science, as it contradicts the fundamental principles outlined by entropy.
Analysis and translation of cancer terms
Authors: Orazbayeva E.S.
Published: February 2024

Modern medical terminology is one of the most complex systems of terms. Its specific featureis the traditional use of the Latin language, specific abbreviations, and acronyms. In this article, we look at specialtranslation methods of medical terms in oncology on the basis of a book written by Francisco Contreras, the doctorof medical sciences, an international expert in the treatment of cancer, the head of the Health Group of the Oasis ofHope clinic, and Daniel Kennedy, executive director of the Health Group of the clinic. The title of the book « BeatingCancer: 20 Natural, Spiritual, & Medical Remedies that can slow and even reverse cancer’s progression». An analysisof methods for the translation of medical terms in oncology will be made, and also a frequency domain analysis of themost common used transformations in translation of medical terms in oncology.Every year a large number of new terms appear in medical vocabulary, because medicine is closely connected withscientific and technological development. Further development of the language of medicine and its terminologicalsubsystems is due to the introduction of new methods of instrumental patient examination, achievements in biology,chemistry, physics and other related sciences.
Интертекстуалдылық теориясы мен прецедентті құбылыс арасындағы байланыс
Authors: Абдыханова Б.А. , Бирай Н.
Published: February 2024

Мақала прецедентті мәтіндердің көркем шығармалардағы қызметін анықтауғаарналған. Бұл мәселе интертекстуалдылық теориясымен, көркем шығармаларды талдаумен, тілмен мәдениет арақатынасымен тығыз байланысты. Интертекстуалдылық теориясына берілген тартүсінікте ол тек диалогтық қарым-қатынастармен ғана шектеледі, мәтінде қандай да бір нақтымәтіннің айқын белгілері болады делінген.Прецедентті элементтердің ұлттық мазмұнын зерттеу арқылы ұлттың ойлау жүйесіне тәнерекшеліктері мен заңдылықтарын тани түсеміз. Көркем шығармаларда ұтымды қолданылғанпрецедентті элементтер шығарманың көркемдік деңгейін арттырады, ұлттың таным-түсінігі менпайымдауларынан мол хабар береді. Прецедентті мәтіндердің менталдық сипаттарын зерттеу, оныұлттық болмыс пен ұлттық таным көрсеткіші ретінде тануға бағытталған зерттеулер ұлт өмірінен,дүниетанымынан беретін ақпарат қорын молайтады
Идеологиялық дискурс және ықпалдастық мәселесі
Authors: Садирова К. , Әбдірова Ш.
Published: February 2024

Қазақстандық тіл білімінде дискурс мәселесі ғалымдар тарапынан зерттеліп келеді.Дискурстың теориясы және жанрлық түрлері де біраз ғалымдар тарапынан қарастырылған мәселе.Дегенмен, саяси дискурстың құрамдас бөлігі ретінде танылып жүрген идеологиялық дискурстыңзерттеу арнасы мен қолданбалылық сипаты кең. Сондықтан идеологиялық дискурсты дискурстыңбөлек бір түрі ретінде қарастырған жөн. Мақалада қазақстандық тіл біліміндегі идеологиялықдискурстың зерттелуі, анықтамасы қамтылады. Авторлар идеологиялық дискурстың саясидискурстан айырмашылығын көрсетіп, дискурстық айналым туралы баяндайды. Дискурстықайналымның көрінісі инстаграм материалдарына сүйеніп талданады. Мақалада идеологиялықдискурстың өзге ғылым салаларымен ықпалдасуы нақты мысалдар арқылы талданып, ықпалдастықшек, ықпалдастық сөздеріне анықтама беріледі. Мақалада идеологиялық дискурстың ықпалдастықшегі кестеге түсіріліп, нақты мысалдармен талданады
Ахмет Байтұрсынұлы ғұмырнамасындағы Орынбор кезеңі: кейбір беймәлім мәліметтер мен деректер (ғылыми-танымдық экспедиция материалдары бойынша)
Authors: Әбсадық А.А. , Қабылдинов З.Е.
Published: February 2024

Орынбор қаласында ағартушы ғалым, көрнекті мемлекет қайраткері А. Байтұрсынұлы ғұмырының едәуір бөлігін өткізді. Ол мұнда Мұғалімдер мектебінде білім алады (1891-1895), патша үкіметі сотының үкімімен әкімшілік жазасын өтейді (1910-1912), «Қазақ» газетіншығаруды ұйымдастырып, оның алғашқы редакторы болады (1913-1918), төңкеріс жылдары, алдымен, ұлттық Алаш (1917-1919), кейін кеңестік Қырғыз (Қазақ) автономиясын құру істеріне белсене араласады (1920-1925). Мақала ағартушы А. Байтұрсынұлының ғұмырнамасындағы Орынборкезеңіне байланысты архивтік құжаттарды талдауға бағытталған. Талдауға арқау болған құжаттар– бұған дейін ғылыми айналымға енбеген дерек көздері. Оның қатарына патшалық Ресей Ішкі істерминистрлігі жандармериясының анықтамалары, 1895 жылы «Тургайская газета» басылымында жарияланған «Киргизские приметы и пословицы» атты фольклор тақырыбындағы мақаласы, 1917-1918 жылдардағы төңкеріс кезеңдерінде ВЦИК төрағасы М. Калининнің алдында сөйлеген сөзі,«Қазақ» газетінің тарихына байланысты деректерді толық атауға болады. Ағартушы ғалымныңөмірбаянының маңызды кезеңін құрайтын Орынбор кезеңіне байланысты жаңадан табылып отырған беймәлім деректер мен мәліметтер Ахметтануда өзіндік тарихи, әрі рухани маңызы бар құндыдүние деп санауға болады
Ежелгі Орталық Азия халықтарындағы рухани үдеріс тамырлары
Authors: Рахмонов Н.
Published: February 2024

Мақалада ежелгі түркі тайпаларының жазба ескерткіші “Алтын йаруқтың” будда діні негізінде рухани ортаны сауықтыруға қызмет еткені туралы сөз өрбітіледі. Сондай-ақ, осышығарма қытай тілінен көне түркі тіліне аударылған дәуірдегі Тұран жерінде будда, манихейлікдіндерінің әлеуметтік және рухани өмірге тигізген әсері де талданады. Мақала авторы ежелгі үндіведалары образдарының “Авеста” мен “Алтын йаруқтағы” образдармен үндестігіне де тоқталады.Әсіресе, “Алтын йаруқтың” Орталық Азия халықтарының ортақ ескерткіші “Авестамен” туысқандық байланыстарына ерекше назар аударылады. “Алтын йаруқ” пен “Авестадағы” Зерван мен Хормуста образдарының мағыналық және функционалдық ерекшеліктері мен ізгілік туралы идеяларыүндестігінің себептері ашылады. Сонымен қатар, манихейлік дініне қатысты түркі ескерткіштерінде “Авеста” образдарының кездесуі және олардың арасындағы генетикалық байланыстар туралы дасөз өрбітіледі. “Алтын йаруқ” аударма шығарма болса да, көне түркі мифологиялық кейіпкерлерініңкіріп келу себептері айқындалады.
М. Жұмабаев шығармаларындағы «бақыт» базалық концептісінің мағыналық-ақпараттық өрісін айқындайтын тілдік бірліктер
Authors: Балтабаева Ж.Қ. , Бияздықова Ә.Ә.
Published: February 2024

Мақалада ақын Мағжан Жұмабаев жырларындағы «бақыт» базалық концептісінқұрайтын мағыналық-ақпараттық өрістер айқындалып, оларды анықтайтын тілдік модельдергеталдау жасалып, тілдік бірліктердің когнитивтік құрылымы ажыратылды. Мағжан өлеңдерін талдау барысында «бақыт» базалық концептісін құрайтын он мағыналық-ақпараттық өріс сұрыпталыпалынды. Осы концептіні құрайтын мағыналық-ақпараттық өрістер жеке-жеке талданып, оларды айшықтап тұратын тілдік бірліктер мен когнитивтік құрылымдар жүйеленді. Талдау барысында ақынның бақыт танымы туралы жеке пайымы, суреттеп бейнелеуі, өзіндік стилі анықталды. Сол кезеңдегі саясат, қоғамның хал-ахуалы, жалпы ХХ ғасыр басындағы қазақ халқының тағдыры қандайболды деген бейне (картина) ақын жырларынан нақты көрініс тапқан. Олар, әсіресе, бақыт ұғымыаясында анық байқалады.
Мақал-мәтелдердегі көнерген сөздер
Authors: Кенжалин Қ.К.
Published: February 2024

Мақал-мәтелдер тіл білімі, тарих, этнография, психология, фольклористикажәне тағы басқа ғылымдардың мамандары үшін үлкен мәнге ие. Әсіресе, тіл білімініңғалымдары үшін ерекше қызығушылық тудырады, өйткені фольклордың осы жанрында тілдің ежелгі жағдайына тән және оның даму процесінде жоғалған архаикалық құбылыстардың едәуір қабаты кездеседі. Қазақ мақал-мәтелдерінің тілі – тіл білімі үшінқұнарлы зерттеу нысаны. Бұл таңқаларлық та емес, өйткені сөз тілдік бірлік ретіндетілдің грамматикалық құрылымын көрсетеді, ал мақал-мәтелдер көне грамматикалық және лексикалық жүйенің көптеген және алуан түрлі реликтерін өз құрамындасақтап қалды. Сондықтан мақал-мәтелдердегі көнерген сөздер жан-жақты зерттеудіқажет етеді. Жалпыхалықтық тілдің лексикалық және грамматикалық нормаларыбекітілген мақал-мәтелдердің тілдік ерекшеліктерін толық зерттемей және жүйелітүрде сипаттамай, әдеби тілдің қалыптасуының тарихи заңдылықтары мен жетекші үрдістерді анықтау мүмкін емес. Бұл мақалада қазақ тілінің мақал-мәтелдеріндекездесетін кейбір архаизмдердің шығу тегі қарастырылады. Кейбір сөздердің көнеленусебептері туралы болжамдар ұсынылған. Қазақ тіліндегі архаикалық лексикалық бірліктерінің этимологиясын зерттей келе, автор мақал-мәтелдерге архаизмдер тән жәнеолардың шығу тегін анықтау үшін экстралингвистикалық факторларды қарастыруқажет деген тұжырымға келеді.
The new Kazakh latinized script
Authors: Bazarbayeva Z.M. , Chukayeva T.K.
Published: February 2024

The article presents results of the scientific research carried out toconstruct the most effective Kazakh alphabet based on Latin graphics. The idea ofswitching the Kazakh alphabet to Latin graphics related to enhancing the statelanguage and helping it to become a part of informational community. The methodsof phonetic and contrastive analysis were used to reveal the features of using Latingraphics to represent nationally specific sounds. The research showed that the usageof diacritics was a feature of successfully switching to Latin graphics. The usage ofdiacritical marks has been pointed out as an effective way to adopt Latin letters to thephonetic system of Kazakh.
Әлемдік фольклортанудағы «перфоманс» (performance) теориясы және оның түркі фольклорындағы көрінісі
Authors: Нұриман Б.Т.
Published: February 2024

ХХ ғасыр басынан бері фольклорлық мәтінді талдауға қатысты әртүрлікөзқарас қалыптасып, зерттеудің де түрлі әдісі ұсынылды. Солардың бірі ретінде«Перфоманс» (Performance) теориясы 1970 жылдан бері әлемнің фольклортанушығалымдары арасында кеңінен талқылап келе жатыр. «Перфоманс» сөзі термин ретіндесахнада немесе көпшілік алдында орындалған фольклорлық туындыға қатыстықолданылады. Халық ауыз әдебиеті зерттеулерінде әуелде тың пікірлер айтылғаныменоларды кешенді түрде саралап, теория ретінде ғылыми ортаға ұсынған Америка ғалымыДан Бен-Амос болатын. Ол фольклорлық мәтінге оны айтушының кәсіби шеберлігі,орындаған сәтіндегі шабыты және тыңдарманның қошеметі тікелей әсер ететініндәлелдейді. Сондықтан, фольклорлық мәтінді айтушысымен және тыңдарманыменбірге, яғни айтушы-тыңдарман-мәтін үштігі аясында зерделеуді ұсынады. Бұл теория1970 жылдан бері Америкада, Түркияда және Еуропа елдерінде ғылыми зерттеулерменқатар, білім беру бағдарламаларында қолданылып келеді. Мұндай мазмұндағызерттеулер қазақ фольклортануында болғанымен әлемдік үдеріспен байланыстыңтығыз еместігі байқалады. Қазақ фольклоры бүгінгі жаңа гуманитарлық білім аясындаәлемдік тәжірибеге сай жаңаша саралауды қажет етеді. Сондықтан, мақалада«Перфоманс» теориясы талдана отырып, қазақ фольклорымен байланысы зерделенеді.Халық ауыз әдебиетінің түрі – айтыс пен жыршылық дәстүрден мысал келтіріліп,теорияның түркі фольклорындағы орны көрсетіледі
Абай шығармалары – А. Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқыш» еңбегінде
Authors: Кемеңгер Қ.Р.
Published: February 2024

Мақалада Абай шығармаларының ХХ ғасыр басындағы қазақ қоғамыныңрухани-мәдени өміріне әсері қарастырылады. Абай өлеңдерінің көрнекті ғалым,ағартушы, ақын, Алаш ұлт-азаттық қозғалысының рухани көсемі А.Байтұрсынұлының шығармашылығына тақырыптық-идеялық, көркемдікэстетикалық әсері талданады. Ғалымның «Әдебиет танытқыш» атты зерттеуіндеАбай өлеңдерінің қолданылу сипаты талданып, оларды берудегі автор ұстанымыайқындалады. Ақынның өлеңдерінен алынған мысалдардың саны, көлемі, мазмұны,идеясы анықталады. Зерттеуде Абай туралы танымдық ақпаратты ұсыну себептерікөрсетіліп, қара сөздердің мысалдар келтірілген. Абайдың тұлғасы мен ой-пікірініңАлаш ұлт-азаттық қозғалысының өзегіне айналуының себептері негізделген. Абайдыңданалық қағидалары ХХ ғасыр басында қазақ халқының мәдени өмірінде айрықшасипатқа ие болғаны, ойшылдың терең философиялық, гуманистік, елді бірліккешақырған әлеуметтік көзқарасы Алаш қозғалысының рухани негіздемесіне айналғанытұжырымдалған
Қазақ заңгерлік дискурсындағы «қылмыс» концептісі
Authors: Букаева А.А. , Сыздықова Г.О.
Published: February 2024

Мақалада қазақ заңгерлік дискурсындағы «қылмыс» концептісілингвомәдениеттану тұрғысында сараланады. Заңгерлік дискурстың қоғам өміріндегіәлеуметтік қатынастарды реттеу және бақылау мақсатында іске асырылатыны,қоғам мүшелерінің белгілі бір мәдени құндылықтарымен байланысты болатыны әрітілдің семантикалық кеңістігінде түрлі концептілік құрылымдар арқылытұрақталған концептілер жүйесіне негізделетіні анықталады.Қоғамдық тәртіп пен әлеуметтік бақылаудың жалпы жүйесін анықтайтын заңгерлікдискурс – семантикалық жағынан сараланған құрылым. Заңгерлік дискурстыңконцептілері ерекше әлеуметтік құбылыс ретіндегі құқықтық жүйеніұйымдастырады. Заңгерлік дискурстың концептілік құрамы заң концептосферасынқалыптастырады. Қоғамдық қатынастарды әлеуметтік реттеушілер ретіндетанылатын құқықтық концептілерде кумулятивтік сипат басым болады. Құқықтықконцептілер белгілі бір ұжымның тілдік санасында таным түсініктерінің кешендімазмұнына ие күрделі құбылыс ретінде танылады. Бұл заңгерлік дискурстағықұқықтық концептілерді «мәдениеттен жеке санаға бағытталу» негізінде ұлттықмәдениеттің ерекшеліктеріне негізделген ұлттық құндылықтармен байланыстазерттеуге негіз болады.
Актуализация индивидуального сознания в учебном дискурсе
Authors: Агманова А.Е. , Рубас А.А.
Published: February 2024

В статье рассматриваются возможности проявления индивидуальногосознания в условиях учебного дискурса. Это обусловлено тем, что объем и характерпредтекстовой информации у людей неодинаков, индивидуальные показатели играютважную роль в процессе предъявления и кодировки информации, ее декодирования,понимания и интерпретации. Данный образовательный вектор представляет собойкогнитивную индивидуальную проекцию на предлагаемый учебный процесс, в которомзначительное место отводится учебного тексту. В действующих учебниках дляобщеобразовательных школ, утвержденных Министерством образования и наукиРеспублики Казахстан, всё больше появляется учебных текстов, моделирующих заданий,продуктивных упражнений, направленных на вызов реакции, на выход личности ученикас собственным мнением в предложенную коммуникацию. Поставленная цель требуетпоиска новых эффективных путей обучения, которые приведут к системному владениюязыковой системой. Актуальность определяется рассмотрением возможностейпроявления индивидуального сознания в учебном дискурсе в контексте казахстанскогосреднего образования.В работе приведён анализ типовой учебной программы по русскому языку, на основекоторого выявлены способы актуализации опыта учащихся в процессе освоения новыхзнаний. Соответственно обращение к своему индивидуальному опыту позволяетописать индивидуальное восприятие учебного дискурса. Особое внимание было обращенона способы реализации стратегий по созданию нового учебного дискурса на примередействующего учебника по русскому языку с разбором задания, направленного намоделирование нового учебного дискурса. Проведённое исследование обусловленонеобходимостью изучения разных аспектов функционирования учебного дискурса вконтексте задач обновленного содержания казахстанского среднего образования.Результатом обучения становится способность эффективно использовать весь объемполученных предметных знаний в вариативных ситуациях
Топонимиялық зерттеулердің географиялық және картографиялық әдістері
Authors: Әбдуәлиұлы Б.
Published: February 2024

Топонимика – табиғи және адам қолымен жасалған нысан атаулары, ол қоғамның түрлі салаларында қолданылады. Соның ішінде география, картографиямен байланысы аса маңызды мәселелерді қамтиды. Картадағы жер-су атаулары тарихи дерек ретінде аса маңызды мәліметтер бере алады, сондықтан оны тек географиялық тұрғыдан ғана қарастырып қоймай, тарихи құжат ретіндегі мәнін ашу да - аса маңызды міндеттердің бірі. Әлемде түрлі карталар бар, олардың ең қарапайым түрлері-ертеректе қолмен түсірілген сұлбалық сызбалар. Сол замандардан бастап, мәліметтер базасын құру мен қазіргі ГАЖ (геоақпараттық жүйе) технологияларын қолдану дәрежесінде дейінгі аралықта дамып жетілген неше буын карталардың барлығы да географиялық нысандар мен топонимдерсіз болған емес. Демек, топонимикалық мәліметтер үшін карталардың көне жаңасы болмайды, керісінше жарық көрген уақыты бойынша жер-су атауларын тарихи дәуірлерге топтастыру мүмкіндігіне ие боламыз. Осы мәселелерді ескере отырып, мақалада бірніші кезекте, негізгі мақсатқа сәйкес, география, картография салаларының топонимикамен сабақтасатын тұстарына назар аударылып, жер бетіндегі географиялық нысандар мен топонимдердің карта мазмұнындағы орны айқындалды. Архивтен алынған құжаттарға, нақтырақ айтқанда, сұлбалық сызба мен оған қатысты хаттама бойынша ол жерде кездесетін топонимдер мен географиялық терминдерге талдаулар жасалды.

Негізгі талдаулар тақырыпқа сәйкес, картографиялық, географиялық және лигвистикалық әдістердің аясына топтастырылды. Географиялық тұрғыдан – ауыл шекарасы сызығының сипаттамасы жасалды, картографиялық тұрғыдар – сұлбалық сызбадағы атаулар мен сол елді мекендегі атаулар салыстырылды, лингвистикалық тұрғыдан – орыс тілінде толтырылған атаулардың транскрипциясы жасалып, түпнұсқа тұлғасы қалпына келтірілді. Зерттеу барысында карта бетіндегі лингвистикалық, географиялық, картографиялық және тарихи ақпараттар пайдаланыла отырып, кешенді зерттеу әдістері қолданылды
About the universal expression resources neurophysiological basis of the emotion concept in Azerbaijani, English and Russian language
Authors: Rzayeva S.M.
Published: February 2024

The object of research of the article is the verbalization resources of the concept of “emotion” in Azerbaijani, Russian and English languages. Subject-problem based on theoretical ideas investigated with reference to specific examples. In the semantic universal rank of the concept of “emotion” realized metaphorical transitions of cognition, neurophysiology, psychology, also carried out in the context of theoretical approaches to psycholinguistics. The choice of such a research method is due to the fact that the metaphorization of the concept of «emotion» in expressions is based on the description of psychosomatic effect created by emotions. There are different resources for verbalizing the concept of «Emotion» in different systematic languages.

The analysis of specific examples shows that expressions related to the concept of «emotion» in Russian, English and Azerbaijani languages created with reference to universal paralinguistic means and they have neurophysiological similarities with each other in terms of emiology.

It was concluded that although there are various resources in Azerbaijani, Russian and English for the verbalization of the concept of «emotion», this process is basically among the resources of universal verbalization to be based on neurophysiological, psychosomatic, psycholinguistic, and paralinguistic resources too. Although these languages carry different mentalities, have common “emotion-generating” resources and this community provides universal mechanisms for the verbalization potential of the concept of “Emotion”. It means the activation of these universal mechanisms, despite there are national mental differencies, in the process of verbalization of the concept of «Emotion» in Azerbaijani, English and Russian languages are various in form, but in the content are almost in the same expressions.
Young learners’ reading-writing skills in English as FL in Kazakhstan
Authors: Akhmetova A.B. , Imambayeva G.E. , Benő Csapó
Published: February 2024

This study examines reading and writing skills in English as a foreign language (EFL) of 12-year-old students in the middle schools in Pavlodar (North part of Kazakhstan). The participants were six graders, Kazakh (N=115) and Russian (N=145) native speakers from seven randomly chosen middle secondary schools in Pavlodar. Kazakh and Russian students performed the tests in English assessing reading and writing skills, and responded several questions regarding socio-economic status (SES) in order to explore the interaction of SES and skills in EFL. The results showed that Kazakh students performed better in writing, whereas Russians were better in reading. Moreover, weak correlation between reading and writing skills in English may emerge the effect of non-transparent orthography of English and the deep transparency in Kazakh and Russian languages. The instruments proved to be appropriate for Kazakhstani context although writing tests need further improvements. Apparent independence of reading and writing performances may be due to the compound nature of score in writing, limited number of classes, fewer opportunities for everyday interaction in EFL.
Сейітхан Әбілқасымұлының көркемдік әлемі («Ақиықтың ақырғы балапаны» повесі негізінде)
Authors: Секей Ж. , Аманғазықызы М.
Published: February 2024

Мақалада Сейітхан Әбілқасымұлының прозалық шығармалары, оның ішінде этнографиялық повесі тұтастай көркемдік-эстетикалық категория контекстінде сипатталады. Әдеби үдеріске еркін араласып, белсенділік танытқан жазушыныңшығармашылық танымы, дүниеге көзқарасы, ізденісі ғылыми тұрғыдан бағамдалып,жазушылық шеберлігі сөз болады. Жазушы шығармалары халықтық дәстүрімен, ұлттық мінезімен, ойлы толғамымен, ұлттық бояуының қанықтығымен дараланады.Аталған туындыда халқымыздың саятшылық ғұрпы ұлттық сана, салт-дәстүр аясында зерделеніп, мейлінше толымды көрініс табады. Қаламгердің көркемдік әлеміндегі«бүркітші», «құсбегі», «ақиық» ұғымдары арқылы ұлттық мінез бен қазақы ортаныбоямасыз бедерлеудегі суреткерлік қыры нақты талдаулар арқылы ашылып, фольклорлық сарын сілемдеріне бойламағандығы айқындалған. Автор қазақ халқының ұлттықболмысын ашуға барынша талпыныс жасайды. Жазушы Сейітхан Әбілқасымұлыныңповесінде табиғат көріністері қалай суреттеледі, пейзаж көркем шығармада қандай рөлатқарып тұр, адам мен табиғат арасындағы байланыс қалай көрініс табатындығы туралы мәселелер қарастырылады. Қалам иесінің рухани кеңістігі тарихи уақыттың кейбір оқиғаларын бағдарлауда біржақты шешім жасамай, өмірде болып өткен оқиғалардыңдұрыс, бұрыстығын сол уақыттың барлық болмысын қатыстыра отырып суреттейді.Әрі көркемдік шешім жасауда тарихи уақыт пен кеңістіктің ырқында қалып қоймайды. Өйткені, С. Әбілқасымұлының шығармашылық түйсігі, жаратылысқа ұмтылысы, көркемдік әлеміндегі эпикалық ерекшеліктер жалпы адамзаттық болмысқа қатыстылығымен дараланады. Қаламгер суреттеп отырған кейіпкерлердің болмыс-бітімдері,заманы дарытқан мінез-құлықтар, қаймағы бұзылмаған қазақы орта, сондай-ақ солдәуірдің көркемдік уақыты мен кеңістігі бүгінгі оқырман үшін өткен шақ оқиғаларығана емес, осы заманның да түйткілді мәселесін айшықтайтыны анықталды.
The image of the city in ancient Turkic monuments
Authors: Amangazykyzy M. , Alimbayev A.Е.
Published: February 2024

The article deals with the city models in the philosophical tractates «Beneficial knowledge» by Yusuf Balasaguni and «Diwani Hikmet» by Ahmed Yasawi. The above mentioned philosophical tractates «Beneficial knowledge» by Yusuf Balasaguni and «Diwani Hikmet» by Ahmed Yasawi are nowadays the common heritage of the Turkic people as a treasure of the history of social, cultural and literary life of the middle ages. All-round systematic study of the ethnic group and statehood, language and graphic system, historical, cultural and ethnopolitical situation of the Kazakh and other Turkic people is an important task for our contemporaries. There are a lot of evidences that the Turkic people inhabiting the vast steppes at the junction of Europe and Asia have long been accustomed to urban life. This is evidenced by the description of the life of the city's inhabitants that can be found in medieval works: «Beneficial knowledge» by the philosopher, poet Y. Balasaguni and «Diwani Hikmet» by A. Yasawi. City Kuzorda (Balasaguni) and Kashgar are mentioned in the work of Y. Balasaguni «Beneficial knowledge» and the cities Medina, Mecca and Turkestan are mentioned in the work «Diwani Hikmet» by A. Yasawi. We have identified the following models of the city through hermeneutical analysis of the selected artistic works: 1. «City – space»; 2. «City – sacred place»; 3. «City – citizens»; 4. «City – disappointment»; 5. «City – historical figures».
Қазақ тіліндегі пандемия лексикасы
Authors: Сәрсеке Г.Ә.
Published: February 2024

Мақала қазақ тіліндегі Covid-19 лексикасы туралы зерттеудің нәтижелерімен бөліседі. Бұл зерттеудің мақсаты пандемияның тілге әсерін және пандемия лексикасының қазақ тіліндегі көрінісін анықтау болып табылады.

Зерттеуде пандемия лексикасына лингвистикалық тұрғыдан сипттама берілді және коронавирустың Covid-19 түріне арналған арнайы лингвистикалық корпустарға шолу жасалды. Қазақ тілді деректер негізінде пандемияға қатысты сөздер мен сөз тіркесімдері айқындалды және олардың қолданылу жиіліктері анықталды. Пандемия лексикасынан 2020 жылдың алғашқы төрт айында жұмсалған қолданылу жиілігі жоғары сөздер белгіленіп, әрқайсысына лингвистикалық сипаттама беріледі.

Зерттеу корпусқа негізделген талдау әдісімен жүргізілді. Зерттеудің деректері республикалық «Егемен Қазақстан» газетінен жиналды. Covid-19 пандемиясына қатысты деректерді талдау үшін NVivo бағдарламалық жасақтамасы қолданылып, соның көмегімен қазақ тіліндегі пандемияға қатысты сөздер мен сөз тіркесімдерінің қолданылу жиіліктері есептелді.

Бұл зерттеудің нәтижелері пандемия лексикасындағы терминдердің басым көпшілігі тілде бұрыннан бар сөздер екенін, дегенмен олардың пандемия кезінде  жаңаша мәнге ие болғанын және қолданылу жиілігі артқанын көрсетті. Пандемия лексикасындағы бірқатар сөздер бұрын кең мағынасында жалпы қолданылып келсе, ауру жайлаған кезде нақты пандемияға қатысты жұмсалысы артқан. Сондай-ақ бірқатар терминдер ғылымның белгілі бір саласында ғана қолданылып келсе, 2020 жылдан олардың қолданысы жалпыхалықтық сипат алды. Пандемия лексикасына талдаудың нәтижелері 2020 жылдың алғашқы төрт айында қолданылу жиілігі жоғары сөздер короновирус, індет, карантин, вирус, пандемия және Covid-19 болғанын көрсетті.
«Интернет-мем» және олардың түрлері
Authors: Курманбекова З.Р. , Сарекенова Қ.Қ. , Маликов Қ.Т.
Published: February 2024

Интернет-мемдер – бейвербалды құралдың бірі ретінде әлеуметтік желілерде қазіргі кезде белсенді қолданылады.

Мақалада әлеуметтік желі тіліне тән осындай бейвербалды құрал – Интернет-мемдер қарастырылады. Интернет-мемнің пайда болуы ғаламтордың жанрлық құрылымының күрделенуі мен дамуына тікелей байланысты. Олар өздерінің бай семантикасы және жоғары экспрессивтілігімен ерекшеленеді. Интернет-мемнің осы ерекшелігі олардың Интернет-кеңістікте жылдам әрі кең таралуына мүмкіндік берді.

Мақалада ғылыми әдебиеттерге сүйене отырып, Интернет-мемнің анықтамасы ұсынылды. Интернет-мем дегеніміз – әлеуметтік желідегі ғаламтор қолданушыларының қауымдастығы үшін өмір желі тәртібін көрсететін және жеке коммуникативтік пресуппозицияларды креолды және мәтіндік түрге жылдам айналдыруға бағытталған мәдени код. Интернет-мемдер екі топқа ажыратылады: креолды мемдер (сурет+мәтін) және бірыңғай мәтіндік мемдер. Креолды мемдер біртекті (гомогенді) мағыналық жүйеге ие, екі түрлі құрылымдық деңгейден тұрады: тілдік (вербалды), визуалды (графикалық, сурет, дыбыстық т.т.), дыбыстық-музыкалық, әлеуметтік желілерде тілдік жағын дыбыспен беру де кездеседі. Мәтіндік мемдер құрылымы жағынан мынадай топтарға бөлінеді: сөз-мемдер; сөз тіркесінен жасалған мемдер; сөйлем-мемдер. Мақалада осы екі топтың жасалуы, түрлері, білдіретін мағыналары сөз болады. Әлеуметтік желідегі тіл мәдениетінің сақталуы Интернет-мемдерге де қатысты. Мақалада осы мәселеге қатысты өзіндік ұсыныстар беріледі.
Қазіргі қазақ тіліндегі көнерген лауазым атауларының «Кодекус куманикус» жазба ескерткішіндегі этнолингвистикалық сипаты
Authors: Серкебаева Г.Ы. , Боранбаев С.Р. , Әділбекова Ж.Қ.
Published: February 2024

Мақалада орта ғасыр жазба жәдігері «Кодекус куманикустағы» көнерген сөздердің этнолингвистикалық сипаты талданды. Түркі халықтарының рухани, мәдени, әлемінің дүниетанымы мен тұрмыс-тіршілігінен мол хабар беретін құнды ақпарат көзі – орта ғасырлық  жазба  ескерткіштер болып табылады. Аталған тілдік құбылысты зерттеу тіл ғылымда көкейтесті мәселелердің бірі. Шетелдік және отандық түркологтардың тұжырымдары негізге алынды. Қоғамдағы тарихи үрдістер мен экстролингвистикалық әсерлерден сөз мағынасының кеңейіп жетілуі, я болмаса қолданылу ерекшелігіне қарай көнеріп, кірігіп, бірігуі не жаңа сипат алуы заңды құбылыс. Талдау негізінде «Кодекус куманикус» жазба жәдігеріндегі лауазым атаулары мен құқықтық-әкімшілік, әскери лексикаға қатысты көнерген  бірліктері анықталды.

Әлемдік түркологияда жазба жәдігерлерді лингвистикалық, танымдық, тарихи, философиялық тұрғыдан зерттеу ісі әлдеқашан қолға алынған. Ғасырлар бойы даму барысында тіл жиылған бар байлығын тарих қойнауына жасырып, келешек ұрпаққа аманат ретінде жеткізіп отырады. Осы тұрғыдан келгенде «Кодекус куманикус» жазба жәдігерінің тілдік құрамындағы көнерген сөздердің өз дәуірінде қолданылуы мен қазіргі кезеңдегі қолданыс өрісінің қандай екенін ажырату негізгі мақсатымыз болып табылады.

Зерттеу жұмысының нәтижесінде алынған тұжырымдар түркі сөздерінің сөздігін құрастыруда практикалық маңызға ие болуы мүмкін.
Ұлы Жібек жолы бойындағы топонимдерді кешенді зерттеудің негізгі бағыттары
Authors: Әбдуәлиұлы Б. , Алимхан А. А.
Published: February 2024

Мақала Ұлы Жібек жолы бойындағы тарихи топонимияны зерттеу бағыттарына арналған. Топонимия жалқы есімдердің құрамына жататындықтан, тіл білімінің нысаны болып саналғанмен, онымен шектесетін ғылым салаларының да өзіндік орны үлкен. Топонимдерді тіл білімінің нысаны тұрғысынан зерттегенде құрылымдық жүйесі, этимологиялық негіздері, шығу уәждері т.б. лингвистикалық ерекшелігіне назар аударылады, алайда бұлай болғанда белгілі бір атаумен аталып тұрған нысанның пайда болу дәуірі, мағынасындағы тарихи мәліметтер және географиялық нысанның сипаты, тұрған орны, өзге нысандармен арақатынасы т.б. секілді мағынамен бірге қамтылып тұратын ақпараттар назардан тыс қалады. Осы мәселелер ескеріле отырып, мақалада кешенді зерттеу әдістері басшылыққа алынды. Лингвистикалық, тарихи, географиялық зерттеу бағыттары кешенді зерттеудің компоненттері ретінде қарастырылды, өйткені топонимика осы үш саланың тоғысатын жерінде пайда болған ғылым. Топонимдердің табиғатындағы осы ерекшелік ескеріле отырып, Жібек жолы бойындағы тарихи топонимдер тарихи-лингвистикалық, лингво-географиялық және лингвистикалық тұрғыдан қарастырылды. Мақалада та

лдауға алынған топонимдер архив құжаттары мен халық қолданысында ауызша жеткен деректерден алынды.
Cинтаксистік-семантикалық белгіленім жасаудың алғы шарттары
Authors: Абдикарим Н.
Published: February 2024

Мақалада еліміздің цифрландыру саясатына орай әзірленіп жатқан қазақ тілінің корпустарын одан әрі жетілдіру, оны лингвистикалық зерттеулерде, оқыту үдерісінде және т.б. мақсатта пайдалану үшін халықаралық Лейпциг ережесіне негізделген морфологиялық глостаудың  шартты белгілерінің тізімін жасап, ресми түрде бекітудің қажеттілігі сөз болады. Қазақ тілі корпустарында және отандық компьютер лингвистикасы саласында пайдаланылып жүрген лингвистикалық метабелгілердің қолданысына талдау жасалады. Сонымен қатар төркіндес және т.б. тілдердің де осы бағыттағы еңбектері назарға ілініп, ондағы шартты белгілер мен белгіленімдердің сипаты  мен  ерекшелігі көрсетіледі. Морфологиялық глостауда қолданылатын шартты белгілер қазақ тілінің синтаксистік-семантикалық белгіленіммен жарақталған корпусын құруға негіз бола алады. Мұндай шартты белгілер ана тілімізді тірек тіл ретінде басқа тілдермен салғастыра немесе салыстыра зерттеуде тілдік материалдарды қысқа әрі көрнекілік нұсқада ұсынуға, грамматикалық белгілерін сипаттап жазуға, мәтіндік деректерді компьютерде өңдеуге; ІТ-технологияларды, әзірленген корпустарды пайдалана отырып лингвистикалық замануи зерттеулер жүргізуге жаңа мүмкіндіктер береді.
«Қазақ» газетіндегі жарнама мәтіндерінің құрылымы
Authors: Күдеринова Қ.Б. , Мамырбек Г.М.
Published: February 2024

Мақаланың негізгі мақсаты – Алаш зиялылары ұйымдастырып, 1913-1918 жылдар аралығында шығарып тұрған алғашқы ұлттық баспасөз – «Қазақ» газетіндегі жарнама мәтіндерін тақырыптық топтарға жіктей отырып, тілдік ерекшелігіне талдау жасау болды. Ол үшін алдымен аталған газеттің 1913 жылғы 7-40 сандарындағы жарнама мәтіндері төте жазудан, транскрипцияланып, графикалық проекциясы жасалды. Графикалық проекция дегеніміз – қандай да бір жазу жүйесімен берілген мәтінді көшірілетін тілдің жазу дәстүрі мен нормаларына, әріптер мен дыбыс мазмұнына, сонымен бірге түпнұсқа жазуындағы имплицитті түрде берілетін элементтерге байланбай, басқа әліпбимен механикалық түрде таңбалау [1, 7 б.] болып табылады. Мақалада қазақ жарнамасының тарихына да шолу жүргізілді. Қазақ тіліндегі тарихи жарнама мәтіндерінің сөйлем құрылысы, сөз тіркестіру амалы, сөзсаптамы талдауға алынды. «Қазақ» газетінің 1913 жылғы 7-40 сандарында жарияланған тарихи қазақ жарнама мәтіндері негізінде ХХ ғасырдың басындағы жарнама түрлері анықталды. Жарнамалар тілінде кездесетін араб, парсы сөздері мен терминдердің мағынасы ашылып, тілдік қолданысы талданды. Мақалада «Қазақ» газетінде сауда және әлеуметтік жарнамалар жиі жарияланғаны анықталып, ХХ ғасырдың басындағы жарнаманы безендіру технологиясының ерекшеліктері жан-жақты баяндалды. Мақала қазақ тіліндегі жарнамалардың қалыптасу тарихына арналады.
Оценка размера хиллоков, вызываемых тяжелыми ионами высоких энергий
Authors: Аралбаева Г.М.
Published: February 2024

Исследована температурная зависимость высоты хиллоков на поверхности кристаллов Ti O2 . Облучение проводилось на монокристаллическом кристалле рутила Ti O2 с поверхностью облучения [110] с использованием ионов ксенона с энергией 220 МэВ до флюенса 5* 1010 ион/см 2 . Облучения проводились при температурах 80 К и 1000 К. Экспериментально было обнаружено, что средняя высота хиллока увеличивается с температурой облучения. Проведены оценки изменения высоты хиллоков в зависимости от температуры облучения в рамках модели термического пика. Определена роль вязкости материала в формировании хиллоков путем сравнения двух подходов, на основе закона Бернулли и уравнений НавьеСтокса.
Ab-initio расчеты электронных свойств чистого и легированного кобальтом MgF 2
Authors: Дукенов А.Б. , Усеинов А.Б. , Акылбеков А.Т. , Даулетбекова А.К. , Здоровец М.В. , Ыбыраев Н.С. , Оралбеков Н.Б.
Published: February 2024

В развитии твердотельных лазерных систем высокую роль играет глубокое понимание спектральных характеристик материалов. В нашей работе проведеноквантово-химическое моделирование электронных и оптических свойств кристалла MgF 2 , легированного кобальтом (Co) для лазерных приложений в программе Crystal. В результате вычислений показано, что атом кобальта в MgF 2 находится в высокоспиновомквантовом состоянии (со спином 3), и создает крепкую ионно-ковалентную связь с решеткой кристалла. Расcчитанная спроецированная плотность 3d-состояний атома Co дает хорошее согласие с наблюдаемым экспериментальным спектром поглощения по расположению уровней электронных переходов. Таким образом, данный вычислительный метод позволяет качественно (а в частных случаях, и количественно) описать спектральные характеристикилегированных диэлектрических материалов. Также этот метод расчета может быть использован в последующих схожих исследованиях.
Модель гравитации Эйнштейна-Картана с f-эссенцией
Authors: Мадиярова А , Разина О , Цыба П
Published: February 2024

В данной статье рассматривается модель гравитации Эйнштейна-Картана с fэссенцией в четырех измерениях совместно с однородной, изотропной и плоской Вселенной Фридмана-Робертсона-Уокера. Для этой модели найдена система уравнений движения.Построенно степенное решение для масштабного фактора a = a0t α . Для ускоренного расширения Вселенной необходимо α > 1. Востановлен фермионный потенциал. Для более полного описания кинематики космологического расширения найдены плотность энергии ρ , давление p , параметр уравнения состояния w , параметр замедления q , параметр рывка j и параметр щелчка s . Изучены энергетические условия. Эти условия накладывают независящие от модели ограничения на поведение плотности энергии и давления. Построенны соответствующие графики.
BiCuSeO оксиселенид -как новый перспективный термоэлектрический материал
Authors: Фаиз А , Абуова Ф , Шәкен Н , Абуова А , Джунисбекова Д , Байман Г
Published: February 2024

Для быстрого обнаружения новых термоэлектрических материалов высокого качества проводятся теоретические исследования сплавов Гейслера, а также моделирование прогнозируемых оксидных материалов.Преимущества термоэлектрических материалов оксида металла заключаются в низкой цене и относительнойпростоте их метода синтеза. Кроме того, металлоксидные термоэлектрики обладают стойкими свойствами при высоких температурах, не подвергаются коррозии и не требуют дополнительной защиты от воздействия кислорода.
Космологические решения для частного случая модифицированной теории гравитации с полем Бранс-Дикке
Authors: Жубатканова Ж , Мырзакулов Н , Мейрбеков Б
Published: February 2024

В статье исследован частный случай F(R, T) гравитации в виде F(R) гравитации в формализме Палатини которая эквивалентна теории Бранс-Дикке с параметром ω =-3/2 в локально-симметричном пространстве времени типа Бьянки I. Выведен лагранжиан данной модели. Найдены уравнения движения для модели с скалярнымполем типа Бранс-Дикке. Используя пропорциональность между скаляром расширения и скаляром сдвига, найдены космологические решения для данной модели.
Use of vermiculture for processing bottom sediments contaminated with petroleum products
Authors:   National Research Tomsk State University, Babenko A.S. , Bezrukov D.V. ,   National Research Tomsk State University, Vorobiev D.S. ,   National Research Tomsk State University
Published: February 2024

The vermiculture was kept in plastic containers on a mixture of sludge from oil mine treatment facilities and peat. It has been shown that bottom sediments contaminated with petroleum products can be used as a component of a vermicompostable mixture. During the processing process, the content of petroleum products in the composting mixture significantly reduced, but the level of reduction varied depending on the ratio of sludge and peat in the vermicomposting mixtures. The optimal mixture options for faster processing of the substrate include a mixture of contaminated sludge and filler in a ratio of 30:70 and 50:50. Reproductive performance of earthworms, as well as the increase in the number and biomass of juveniles, remains low in all variants of mixtures, but is close to optimal at a 30% content or in composted material.
Political Connection Effect towards Firm Value
Authors:   Universitas Pembangunan Nasional “Veteran” Yogyakarta, Firstian Hadi Johanes De Brito , Yulianti Retno ,   Universitas Pembangunan Nasional “Veteran” Yogyakarta, Hastuti Sri ,   Universitas Pembangunan Nasional “Veteran” Yogyakarta
Published: February 2024

Political Connection, or the connection that a firm have to the government, can be an interesting subject for accounting research. Political connection can give advantage to the firm. This study wants to determine the effect of existing political connection in a firm to the firm value. Political connection as the independent variable is measured by using dummy variable. While firm value as the dependent variable will be measured by Tobin’s Q. The data that are used in this study are secondary data of mining firms listed on the Indonesian Stock Exchange in 2017-2022 and also stock price information from Indonesian stock exchange website. In this study, purposive sampling is used where 37 mining firms are selected. The result of the study indicate that political connection does not have a significant impact on mining firms value. Thus, this study emphasize that investors have less interest on making political connection that mining firms have as a value
Association between hypothyroidism and constipation: A cross- sectional study from the PERSIAN Guilan cohort study
Authors:   Gastrointestinal and Liver Diseases Research Center, Guilan University of Medical Sciences, Rasht, Iran., Ghanbari Reyhaneh , Mojtahedi Kourosh ,   Gastrointestinal and Liver Diseases Research Center, Guilan University of Medical Sciences, Rasht, Iran., Joukar Farahnaz ,   Gastrointestinal and Liver Diseases Research Center, Guilan University of Medical Sciences, Rasht, Iran., Maroufizadeh Saman ,   Department of Biostatistics, School of Health, Guilan University of Medical Sciences, Rasht, Iran., Hassanipour Soheil ,   Gastrointestinal and Liver Diseases Research Center, Guilan University of Medical Sciences, Rasht, Iran., Naghipour Mohammadreza ,   Gastrointestinal and Liver Diseases Research Center, Guilan University of Medical Sciences, Rasht, Iran., Yeganeh Sara ,   Gastrointestinal and Liver Diseases Research Center, Guilan University of Medical Sciences, Rasht, Iran., Mansour-Ghanaei Fariborz ,   Gastrointestinal and Liver Diseases Research Center, Guilan University of Medical Sciences, Rasht, Iran.
Published: February 2024

Background: Thyroid disorders, particularly hypothyroidism, can affect the movement of the digestive system. The aim of this study was to investigate the association between hypothyroidism and constipation. Methods: In this cross-sectional study that was conducted on the PERSIAN Guilan Cohort Study (PGCS), all individuals between the ages of 35 and 70 years, irrespective of gender, were included. The questionnaires were completed using dedicated online software that included demographic data, clinical characteristics, and nutritional information. Hypothyroidism was defined based on taking levothyroxine medicine as stated by the patient and diagnosis of chronic constipation was based on self-report. Individuals were divided into two groups based on their constipation status and compared with respect to the desired variables. The relationship between hypothyroidism and constipation was examined using logistic regression analysis. Odds ratio (OR) and 95% confidence interval (CI) were calculated. Results: The prevalence of hypothyroidism and constipation were 5.1% and 4.4% respectively, and both were more common in women than in men. In unadjusted model, there was no significant association between hypothyroidism and constipation (OR=1.28, 95% CI: 0.88–1.87, P=0.201). Similar result was obtained in fully adjusted model (OR=1.03, 95% CI: 0.70–1.53, P=0.875). Conclusion: There was no significant association between hypothyroidism and constipation in this study. Since nutrition and the type of fruits and vegetables and the type of substances consumed have an effective role in eliminating constipation, we recommend that these items be considered in future studies.