Όψεις του ανέκδοτου έργου του Θράσου Καστανάκη
Authors: Θεολόγου Βασιλική 
Published: January 2023

Η παρούσα διδακτορική διατριβή διερευνά το ποικίλο έργο του Θράσου Καστανάκη, του Κωνσταντινουπολίτη λογοτέχνη που με την πρώτη του κιόλας εμφάνιση στα νεοελληνικά γράμματα τη δεκαετία του 1920 προκάλεσε το ενδιαφέρον της κριτικής, καθώς θεωρήθηκε ότι σηματοδότησε τη δημιουργική ανανέωση της πεζογραφίας και την απαλλαγή της από τα μέχρι τότε καθιερωμένα αφηγηματικά πρότυπα. Έχοντας ως βάση το ανέκδοτο έως σήμερα, αλλά δημοσιευμένο στα Νεοελληνικά Γράμματα μυθιστόρημά του με τον τίτλο Οι Περιθώριοι, μελετάται ο κεντρικός πυρήνας του συνόλου της λογοτεχνικής παραγωγής του Καστανάκη και προβάλλεται μια σειρά από θεμελιώδη ζητήματα που απασχολούσαν τον συγγραφέα. Παράλληλα, γίνεται προσπάθεια να δοθεί το λογοτεχνικό του στίγμα, να αποτυπωθούν η καλλιτεχνική διαδρομή και ταυτότητά του, να αναδειχθούν η πολυσχιδής προσωπικότητά του και τα χαρακτηριστικά της γραφής του, όπως επίσης να γίνει η αποτίμηση της προσφοράς του στα νεοελληνικά γράμματα και της θέσης που κατέχει στην ελληνική πνευματική σκηνή. Έπειτα λοιπόν από την έκδοση του μυθιστορήματος, που στόχο έχει αφενός μεν την ανάδειξη ενός από τα αντιπροσωπευτικότερα κείμενα του συγγραφέα αφετέρου δε τη σύνδεσή του με το υπόλοιπο έργο του και κυρίως με τα άλλα τρία μυθιστορήματα της σειράς Ελληνικά Χώματα, ακολουθεί το ερμηνευτικό μέρος, στο οποίο αναλύονται τα επιμέρους θέματα. Με βάση το γεγονός ότι η λογοτεχνική περίοδος του Καστανάκη κατά την οποία δημιουργεί τα παραπάνω έργα χαρακτηρίζεται από τη διάθεσή του να προσεγγίσει ζητήματα που τον απασχολούσαν διαχρονικά —όπως για παράδειγμα αυτό της ελληνικότητας— μέσα όμως από μια νεωτερική οπτική και μέσα από τεχνικές που περισσότερο προσιδιάζουν σε εκείνες των πρωτοποριακών κινημάτων, το υλικό που επιλέχθηκε να μελετηθεί αφορούσε κυρίως ελληνική και ξένη βιβλιογραφία αναφορικά με το θέμα του εθνοκεντρισμού και του κοσμοπολιτισμού στη λογοτεχνία, καθώς και με εκείνο του μοντερνισμού. Αρχικά λοιπόν η προσοχή επικεντρώθηκε στη γενική προσέγγιση της γέννησης και της εξέλιξης των παραπάνω εννοιών και λογοτεχνικών κινημάτων, προκειμένου στη συνέχεια να διαπιστωθεί μέσα από τη βαθύτερη ενασχόληση με την πεζογραφία του Καστανάκη σε ποιο βαθμό ο συγγραφέας τα αξιοποιεί στο έργο του. Στο τρίτο μέρος της διατριβής παρουσιάζεται ο εργογραφικός-βιβλιογραφικός κατάλογος του Καστανάκη, ο οποίος περιλαμβάνει το σύνολο της γραπτής παραγωγής του (ελληνικές και ξένες εκδόσεις, δημοσιεύσεις σε ελληνικά και ξένα έντυπα και βιβλία), ομιλίες και συνεντεύξεις του, αλλά κι ένα πλήθος από μελέτες, κρίσεις και σχόλια για το έργο του και την εν γένει παρουσία του στην πνευματική ζωή του τόπου, η οποία συμπληρώνεται και με την παράθεση των τηλεοπτικών σειρών, των κινηματογραφικών ταινιών και των ντοκιμαντέρ που δημιουργήθηκαν για τον ίδιο ή εμπνεύστηκαν από την πεζογραφία του. Από τη μελέτη και την επεξεργασία των δεδομένων του τρίτου αυτού τμήματος της διατριβής —που στόχο είχε τη συστηματοποίηση της έρευνας για τον συγγραφέα— καθώς και από την αξιολόγηση των στοιχείων των πρώτου και δεύτερου μέρους, αναδεικνύoνται η πλούσια και αδιάκοπη παραγωγική δραστηριότητα του Καστανάκη, η ενασχόλησή του με όλα σχεδόν τα γραμματειακά/λογοτεχνικά είδη, όπως επίσης και η δυναμική παρουσία του στην ελληνική και γαλλική πνευματική σκηνή.