Οι ανώτατες σχολές θεωρητικής παιδείας στην πρώιμη βυζαντινή περίοδο, 4ος-8ος αι. μ.Χ.
Authors: Χατζηκακίδης Δημήτριος 
Published: August 2021

Στο πλαίσιο του θεματικού αντικειμένου της παρούσας διδακτορικής διατριβής επιχειρείται η ιστορική επισκόπηση της λειτουργίας των ανώτατων σχολών θεωρητικής παιδείας στα πέντε μεγάλα πνευματικά κέντρα της Αυτοκρατορίας (Αθήνα, Κωνσταντινούπολη, Αλεξάνδρεια, Γάζα, Βηρυτός) κατά τη διάρκεια της πρώιμης βυζαντινής περιόδου (4ος – 8ος αι. μ.Χ., περίπου). Η ανάδειξη των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών που διέπουν τη δομή και τη λειτουργία των συγκεκριμένων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, η διερεύνηση του θεσμικού πλαισίου λειτουργίας τους, η αξιολόγηση του προγράμματος σπουδών και των εκπαιδευτικών μεθόδων που εφαρμόζονται σε αυτά, η προβολή του διδασκαλικού έργου των καθηγητών και λογίων που πλαισιώνουν κατά καιρούς τις τάξεις τους καθώς και η ανάδειξη των κυρίαρχων φιλοσοφικών αντιλήψεων που προωθούνται από τους επιστημονικούς κύκλους των σχολών και οι οποίες εν πολλοίς διαμορφώνουν τον ιδεολογικό προσανατολισμό τους, σε μια εποχή κατά την οποία διαγράφεται το τέλος του αρχαίου ελληνικού κόσμου και η θεμελίωση της βυζαντινής χριστιανικής παράδοσης, περιλαμβάνονται στους βασικούς στόχους αυτής της έρευνας. Η βιβλιογραφική προσέγγιση του θέματος επικεντρώνεται στον εντοπισμό σύγχρονων προς την εξεταζόμενη ιστορική περίοδο πηγών καθώς και αντίστοιχων, ελληνόγλωσσων και ξενόγλωσσων, βιβλιογραφικών βοηθημάτων, επιστημονικών μελετών, άρθρων και εισηγήσεων, τα οποία είτε σχετίζονται άμεσα με τη θεματική της παρούσας μελέτης, είτε σκιαγραφούν το γενικότερο περίγραμμα της βυζαντινής εκπαίδευσης. Με τη μέθοδο της συγκριτικής προσέγγισης του υπάρχοντος βιβλιογραφικού υλικού επιδιώκεται η διασταύρωση των ιστορικών στοιχείων και η εξαγωγή χρήσιμων για την έρευνα συμπερασμάτων. Παράλληλα, επιχειρείται η ανάδειξη της υποκειμενικότητας των ιστορικών μαρτυριών καθώς και η διαφορετική, όπου αυτό κρίνεται αναγκαίο, ερμηνεία τους σε σχέση με προγενέστερες ερμηνείες άλλων ερευνητών, προκειμένου να αποδοθεί κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο η ιστορική αλήθεια. Τα ανωτέρω δεδομένα προσδίδουν στην παρούσα έρευνα το στοιχείο της πρωτοτυπίας. Η ουσιαστική συμβολή της λόγιας κοσμικής γραμματείας των Βυζαντινών στην πολιτισμική εξέλιξη της ανθρωπότητας, η άνθηση των γραμμάτων και των επιστημών κατά την εξεταζόμενη ιστορική περίοδο, η ενίσχυση του κοσμικού χαρακτήρα της βυζαντινής ανώτατης εκπαίδευσης μέσω της λειτουργίας του Πανδιδακτηρίου της Κωνσταντινούπολης, της Ακαδημίας των Αθηνών, της Φιλοσοφικής Σχολής της Αλεξάνδρειας, της Ρητορικής Σχολής της Γάζας και της Νομικής Σχολής της Βηρυτού, η διάσωση των επιστημονικών γνώσεων της αρχαιότητας και η μεταλαμπάδευσή τους στους φορείς του δυτικοευρωπαϊκού πολιτισμού, η ανάδειξη της χριστιανικής θρησκείας ως αναγκαίου συνδετικού κρίκου μεταξύ ανομοιογενών από άποψη κουλτούρας πληθυσμιακών ομάδων, η αξιοποίηση της πολιτισμικής κληρονομιάς της αρχαίας Ελλάδας, η πρόσμιξη στοιχείων του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού και της χριστιανικής πίστης ως παραγόντων διαμόρφωσης του βυζαντινού πολιτισμού καθώς και ο σταδιακός εξελληνισμός της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας αποτελούν μερικά από τα πιο σημαντικά ευρήματα – συμπεράσματα της διδακτορικής διατριβής.