On the resolution of lexical ambiguity
Authors: Κλεπουσνιώτου Αικατερίνη 
Published: July 2024

Ένας αυξανόμενος αριθμός αποδεικτικών στοιχείων και μελετών φανερώνει ότι και τα δύο εγκεφαλικά ημισφαίρια (αριστερό και δεξιό) συμβάλλουν στην κατανόηση των σημασιολογικών σχέσεων. Μια βιβλιογραφική ανασκόπηση των γλωσσικών ικανοτήτων μετά από βλάβη του δεξιού ημισφαιρίου (ΔΗ) αποκαλύπτει ανωμαλίες στην ερμηνεία λέξεων που έχουν εναλλακτικές σημασίες (Chiarello, 1991). Δύο κυρίαρχες θεωρίες έχουν προταθεί για να εξηγήσουν τα λεξιλογικά-σημασιολογικά ελλείμματα που παρατηρούνται σε άτομα με βλάβη του ΔΗ (ΒΔΗ), συγκεκριμένα η θεωρία του «ελλείμματος καταστολής» (suppression deficit hypothesis) και η θεωρία της «χονδροειδούς σημασιολογικής κωδικοποίησης» (coarse semantic coding hypothesis). Αξιοποιώντας τη θεωρητική γλωσσολογική διάκριση της λεξικής αμφισημίας σε ομωνυμία, μεταφορά και μετωνυμία, η παρούσα έρευνα επιχειρεί να αντιπαραβάλει άμεσα τις προβλέψεις των δύο αυτών θεωριών. Για το σκοπό αυτό, αναπτύχθηκαν δύο on-line μελέτες, καθεμία από τις οποίες περιελάμβανε δύο πειράματα που διεξήχθησαν με τρεις ομάδες συμμετεχόντων: ασθενείς με βλάβη στο δεξιό ημισφαίριο (ΒΔΗ), ασθενείς με αφασία με μη ρέοντα λόγο μετά από βλάβη στο αριστερό ημισφαίριο (ΒΑΗ), και συμμετέχοντες ελέγχου χωρίς εγκεφαλική βλάβη (ΧΕΒ). Η πρώτη ομάδα πειραμάτων χρησιμοποίησε μονολεκτική προέγερση (single-word priming) και έδειξε ότι, και για τις τρεις ομάδες συμμετεχόντων (ΧΕΒ, ΒΑΗ, ΒΔΗ), οι πολλαπλές σημασίες των ομώνυμων και μετωνυμικών λέξεων μπορούν να ενεργοποιηθούν και να προσπελαστούν εκτός περιεχομένου/ευρύτερου κειμένου, ενώ για τις μεταφορικές λέξεις, το περιεχόμενο/ευρύτερο κείμενο φαίνεται να είναι απαραίτητο για την πρόσβαση σε δευτερεύουσες μεταφορικές έννοιες. Η δεύτερη ομάδα πειραμάτων χρησιμοποίησε προτάσεις ως προέγερση (sentence priming) και έδειξε ότι η απόδοση των ασθενών με ΒΔΗ έρχεται σε αντίθεση με την απόδοση των ατόμων ελέγχου ΧΕΒ και των ασθενών με ΒΑΗ και αφασία με μη ρέοντα λόγο που έδειξαν τόσο επιδράσεις του περιεχομένου όσο και της χρονικής πορείας της επεξεργασίας, καθώς και συγκρίσιμη επεξεργασία στους τρεις τύπους αμφίσημων λέξεων. Για τους ασθενείς με ΒΔΗ, αν και οι ομώνυμες και μετώνυμες λέξεις έδειξαν σχετικά φυσιολογικά πρότυπα ενεργοποίησης, οι δευτερεύουσες έννοιες των μεταφορικών λέξεων δεν ενεργοποιήθηκαν, υποδηλώνοντας ένα επιλεκτικό πρόβλημα με τις μεταφορικές έννοιες. Συνολικά, αυτά τα ευρήματα υποδηλώνουν ότι τα προβλήματα στην επεξεργασία της λεξικής αμφισημίας που παρατηρούνται μετά από βλάβη στο δεξιό εγκεφαλικό ημισφαίριο είναι κυρίως εμφανή κατά την επεξεργασία δευτερευουσών εννοιών μεταφορικά διφορούμενων λέξεων (ακόμη και με την παρουσία ευρύτερου υποστηρικτικού πλαισίου/περιεχόμενου). Παρόλα αυτά, μονόπλευρη βλάβη στο ένα ημισφαίριο του εγκεφάλου (είτε στο αριστερό είτε στο δεξιό) δεν διαταράσσει εντελώς την ικανότητα των ασθενών αυτών να εκτιμήσουν τις εναλλακτικές έννοιες των αμφίσημων λέξεων σε επίπεδο μίας λέξης. Τα ευρήματα ήταν αντίθετα με τις πιο συντηρητικές υποθέσεις τόσο της θεωρίας της «χονδροειδούς σημασιολογικής κωδικοποίησης» όσο και της θεωρίας του «ελλείμματος καταστολής» των γλωσσικών ικανοτήτων του δεξιού ημισφαιρίου. Ωστόσο, φαίνεται να συνάδουν περισσότερο με μια ασθενέστερη εκδοχή της θεωρίας του «ελλείμματος καταστολής», σύμφωνα με την οποία βλάβες στο δεξιό εγκεφαλικό ημισφαίριο οδηγούν σε ελλείμματα/προβλήματα στην ολοκλήρωση και καταννόηση των συμφραζομένων και στην επιλογή των καταλληλότερων εννοιών των λέξεων.