Η Βασίλειος Στοά και η σύνθεση του μνημειακού κέντρου της Κωνσταντινούπολης
Authors: Χατζηλαζάρου Δημήτριος 
Published: September 2021

Στόχος υπήρξε η τοπογραφική, λειτουργική και συμβολική σύνθεση του μνημειακού κέντρου της Κωνσταντινούπολης, του συγκροτήματος που διαμορφώθηκε γύρω από το Ιερό Παλάτιο μέσα από την αποκατάσταση ενός από τα σημαντικότερα χαμένα μνημεία του, την Βασιλική ή Βασίλειο Στοά, την έδρα των Παιδευτηρίων, της Βιβλιοθήκης, των Δικαστηρίων και του Τυχαίου. Η εργασία διαρθρώνεται σε έξι κεφάλαια, προηγείται εισαγωγή και έπονται συμπεράσματα. Το μνημειακό κέντρο της Κωνσταντινούπολης προσδιορίζεται ως πολεοδομικός και συμβολικός χώρος, αναδεικνύεται η μετατόπιση του κατά την μετάβαση από το Βυζάντιο στην Πόλη του Κωνσταντίνου, καθώς και διαγράφονται τα βασικά οικοδομικά προγράμματα που καθόρισαν την τοπογραφική και λειτουργική σύνθεσή του. Διακρίνεται η εξέλιξη της έρευνας του και οι βασικές κατευθύνσεις που ακολούθησε σε τρεις περιόδους. Τεκμηριώνεται η επιρροή της λειτουργικής σύνθεσης των ανακτορικών συγκροτημάτων της Ελληνιστικής περιόδου στα μνημειακά κέντρα της Ρώμης και της Κωνσταντινούπολης. Ιδιαίτερα, παρουσιάζεται το εγχείρημα προσομοίωσης μιας συμβολικής εικόνας του παραδοσιακού Forum Romanum στο μνημειακό κέντρο της Κωνσταντινούπολης μέσω της αναπαραγωγής μνημείων-συμβόλων και του εικονογραφικού διακόσμου. Τέλος, προτείνεται η προγραμματική βούληση της Κωνσταντίνειας δυναστείας να αναδειχτεί η Πόλη σε νέα πνευματική Μητρόπολη του Ελληνορωμαϊκού κόσμου. Το βασικότερο οικοδόμημα το οποίο επιφορτίστηκε με την υλοποίηση αυτής της αποστολής υπήρξε η Βασίλειος Στοά. Παρουσιάζεται κατάλογος με 48 αναφορές του μνημείου στη Βυζαντινή Γραμματεία από τον 4ο μέχρι και τον 14ο αιώνα, καθώς και η ιστορία της έρευνάς του. Διαγράφεται η οικοδομική και λειτουργική εξέλιξη της Βασιλικής Στοάς, ενώ αναδεικνύονται τα δεδομένα σχετικά με την τοπογραφία και την τετράστωη αρχιτεκτονική μορφή της. Στη συνέχεια διακρίνονται δύο τύποι ονομασιών, ο απλός (Βασιλική, Basilica) και ο σύνθετος (Βασιλέως/Βασίλειος/Βασιλική Στοά). Τεκμηριώνεται η ταύτιση του μνημείου με την Μεγίστη Τετράστωο Αγορά του αρχαίου Βυζαντίου. Μέσα από τις αναφορές των πηγών ανιχνεύονται τα στάδια μετονομασίας της Αγοράς σε Βασίλειο Στοά που συνοδεύουν τη λειτουργική ανανέωσή της. Εξετάζονται οι λειτουργίες του δημόσιου βίου που φιλοξένησε το μνημείο και αναδεικνύεται το μεγάλο παιδευτικό αυτοκρατορικό εγχείρημα που έλαβε χώρα κατά τον 4ο αιώνα με την ίδρυση των Παιδευτηρίων και τη λειτουργία της δημόσιας Βιβλιοθήκης. Προτείνεται ότι το μνημείο παρέμεινε η έδρα των Παιδευτηρίων και των Δικαστηρίων υπό την μέριμνα της αυτοκρατορικής εξουσίας μέχρι την καταστροφή της Βασιλικής κατά τον πρώιμο 8ο αιώνα. Η παρουσία του παιδευτικού ιδρύματος της Βασιλικής συμπλήρωνε το μνημειακό κέντρο της Κωνσταντινούπολης με ένα ίδρυμα αφιερωμένο στην αναζήτηση της σοφίας κατά το πρότυπο των Ελληνιστικών ανακτορικών συγκροτημάτων και μάλιστα της Αλεξάνδρειας. Ο λειτουργικός και συμβολικός χαρακτήρα του χώρου αυτού κορυφωνόταν στην έννοια της σοφίας με την αφιέρωση του πρώτου ιερού της Πόλης στη Σοφία του Θεού και την παράθεση γύρω από αυτό λειτουργιών και συμβόλων της ελληνορωμαϊκής σοφίας-παιδείας. Η διαπίστωση αυτή βρίσκεται σε διαλεκτική σχέση με τις πνευματικές ζυμώσεις, που έλαβαν χώρα στο πεδίο της αυτοκρατορικής ιδεολογίας στα χρόνια της Κωνσταντίνειας δυναστείας.