Η μεταλλουργία και η μεταλλοτεχνία της Κύπρου από την πρώιμη έως την αρχή της ύστερης εποχής του χαλκού
Authors: Καρκάνη Αικατερίνη 
Published: August 2021

Στην παρούσα μελέτη εξετάζεται η μεταλλουργική δραστηριότητα των πρώιμων προϊστορικών κυπριακών φάσεων, δηλαδή από τη Φάση της Φιλιάς/Πρωτοκυπριακή, έως την έναρξη της Υστεροκυπριακής περιόδου (2400-2350/2300 έως 1450 π.Χ.). Άξονες της μελέτης αποτελούν αφ’ενός η προέλευση του χρησιμοποιούμενου χαλκού και τα πρώτα στάδια της κατεργασίας του, έως την απόκτηση, από πλευράς του, της απαραίτητης σύνθεσης για την κατασκευή αντικειμένων, και αφ’ετέρου η μεταλλοτεχνία, τα είδη δηλαδή των αντικειμένων που κατασκεύαζαν οι Κύπριοι μεταλλοτεχνίτες κατά τις παραπάνω περιόδους. Παράλληλα συζητείται το θέμα της παρουσίας στην Κύπρο αντικειμένων και από άλλα μέταλλα, όπως χρυσό, άργυρο, μόλυβδο και σίδηρο. Στην Κύπρο, η οποία διαθέτει εκτεταμένα κοιτάσματα χαλκού, εκμεταλλεύσιμα και στη σύγχρονη εποχή, μεταλλουργική δραστηριότητα υφίσταται ήδη πριν από την έναρξη της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού, όπως προκύπτει από τις ενδείξεις θέσεων της Χαλκολιθικής περιόδου. Οι αρχαίες γραπτές πηγές, σε συνδυασμό με τις ενδείξεις από πρώιμα μεταλλουργικά εργαστήρια, όπου διεξήγετο το σύνολο των σταδίων της πυρομεταλλουργικής δραστηριότητας, και από μεταλλεία της νήσου, επιβεβαιώνουν ότι η δραστηριότητα αυτή συνεχίσθηκε αδιάλειπτα από τις απαρχές της, αν και ο χαρακτήρας της μεταβάλλεται από τα τέλη της υπό μελέτη περιόδου. Η μελέτη της κυπριακής μεταλλουργίας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι τουλάχιστον έως την Υστεροκυπριακή Ι περίοδο δεν σημειώνονται σημαντικές αλλαγές στις τεχνικές, αλλά η μεταλλουργική παράδοση είναι ενιαία ως προς τη μέθοδο, τα μέσα και την τεχνογνωσία. Από την άλλη πλευρά η μελέτη της κυπριακής μεταλλοτεχνίας, η οποία αντιπροσωπεύεται περισσότερο σε ταφικά παρά σε οικιστικά σύνολα, οδηγεί στο συμπέρασμα ότι δεν υπάρχει διαφοροποίηση ή «τομή» μεταξύ Πρώιμης και Μέσης Χαλκοκρατίας, αλλά ούτε και έως την πρώιμη φάση της Ύστερης Χαλκοκρατίας (οπότε η κυκλοφορία του μετάλλου αυξάνεται), αλλά εξέλιξη των τύπων που είχαν εισαχθεί στην Κύπρο από τη Φάση της Φιλιάς/Πρωτοκυπριακή περίοδο. Στην τυπολογία των παραπάνω περιόδων μπορούν να γίνουν μόνο κάποιες προσθήκες τύπων με πρωιμότερη (κατά την Υστεροκυπριακή Ι περίοδο), σε σχέση με την έως σήμερα γνωστή, εμφάνισή τους (λ.χ. πόρπη, υνί, σκεύος). Πρόκειται δηλαδή για μία συντηρητική βιομηχανία, η οποία έως τα τέλη περίπου του 13ου αι. π.Χ., οπότε υπάρχουν ενδείξεις τεχνολογικών εξελίξεων, ακολουθεί αμετάβλητες τις ίδιες τεχνικές και μεθόδους. Ο χρυσός, ο άργυρος και ο μόλυβδος είναι ως επί το πλείστον εισηγμένοι αυτή την περίοδο στην Κύπρο, όπως και τα αντικείμενα που έχουν κατασκευασθεί από τα μέταλλα αυτά, ενώ η παρουσία τους στην Κύπρο αυξάνεται από τις αρχές της Ύστερης Χαλκοκρατίας, γεγονός που δύναται να συνδεθεί με την εντατικοποίηση της παραγωγής χαλκού και των εμπορικών ανταλλαγών. Ενδιαφέρουσα είναι η πρώιμη παρουσία σιδερένιων αντικειμένων, τα οποία με μεγάλη πιθανότητα είχαν παραχθεί τοπικά. Τουλάχιστον έως την έναρξη της Ύστερης Χαλκοκρατίας δεν φαίνεται να υπάρχει μεγάλης κλίμακας διακίνηση κυπριακού χαλκού εκτός της νήσου. Η εικόνα αυτή μεταβάλλεται με την αύξηση της παραγωγής χαλκού από τα τέλη της Υστεροκυπριακής Ι περιόδου, η οποία σχετίζεται με εσωτερικές, κοινωνικο-οικονομικές αλλαγές.