Ανάλυση κοινωνικών δικτύων λεκτικής επιθετικότητας, εκφοβισμού και μακιαβελισμού στο εκπαιδευτικό σύστημα
Authors: Σπανού Κυριακή 
Published: November 2021

Σκοπός της παρούσας διδακτορικής έρευνας αποτέλεσε η ποσοτική-αλγεβρική διάγνωση και οπτικοποίηση ενδοακαδημαϊκών δομών μεταξύ φοιτητών στις σχέσεις: λεκτικής επιθετικότητας, εκφοβισμού και μακιαβελισμού, καθώς και ο εντοπισμός των παραμέτρων που τις επηρεάζουν. Αναδείχθηκαν αντίστοιχα δομές ιεραρχίας (ποιος είναι ο κυριότερος στόχος και ο κυριότερος δράστης) όσον αφορά τις ανωτέρω σχέσεις. Ανιχνεύθηκαν ατομικοί παράγοντες (π.χ. φύλο, κοινωνικο-οικονομικές παράμετροι) που επηρεάζουν τη θέση του καθενός μέσα στις δομές των σχέσεων αυτών. Εξετάσθηκε η δυναμική εξέλιξη των δομών με το χρόνο. Εφαρμόστηκε πλήρης ανάλυση δικτύων σε φοιτητές τριτοβάθμιας εκπαίδευσης διαφορετικών τμημάτων και εξαμήνων (κάθε ένα εκ των οποίων αναλύθηκε ποσοτικά ως δίκτυο). Χρησιμοποιήθηκαν τυποποιημένα ερωτηματολόγια και συμμετείχαν 795 φοιτητές-κόμβοι (411 γυναίκες και 384 άνδρες). Διενεργήθηκε ανάλυση κοινωνικών δικτύων και ανάλυση Spearman μεταξύ δικτυακών (λεκτική επιθετικότητα, εκφοβισμός, μακιαβελική συμπεριφορά) και μη δικτυακών μεταβλητών (προσωπικά χαρακτηριστικά). Χρησιμοποιήθηκαν τα λογισμικά SPSS και Visone σε συνδυασμό με μια πλειάδα αλγεβρικών αλγορίθμων, όπως indegree/outdegree (περιστασιακή ιεραρχία), Katz status (σωρευτική ιεραρχία), pagerank (διαμεριστική ιεραρχία), authority (δεσπόζουσα θέση) για την ανάλυση της σημασίας της κάθε ιεραρχίας. Τα σημαντικότερα αποτελέσματα εστιάζονται στα εξής καίρια σημεία: Οι αποκλίνουσες συμπεριφορές της λεκτικής επιθετικότητας, του εκφοβισμού και του μακιαβελισμού εξαρτώνται από το αντικείμενο σπουδών, την νοοτροπία του κάθε τμήματος και του πολιτιστικού υπόβαθρου του κάθε φοιτητή. Πιο συγκεκριμένα, οι φοιτητές του τμήματος Διοίκησης Επιχειρήσεων φαίνεται να υιοθετούν εντονότερα τις εν λόγω αποκλίνουσες συμπεριφορές, ακολουθούν οι φοιτητές των ΤΕΦΑΑ και τέλος οι φοιτητές του τμήματος Κτηνιατρικής, πράγμα που αποτελεί ένδειξη ότι τις αντικοινωνικές συμπεριφορές οι φοιτητές τις αντιλαμβάνονται ανάλογα με τις κουλτούρες τους. Οι φοιτητές που εμπλέκονται σε τακτικές εκφοβισμού θεωρούνται επίσης μακιαβελιστές επαληθεύοντας με αυτό τον τρόπο τις έρευνες που υποστηρίζουν την θετική σχέση μεταξύ στρατηγικών εκφοβισμού και μακιαβελισμού. Οι θύτες έμμεσων τρόπων εκφοβισμού (αποκλεισμός και περιθωριοποίηση) φαίνεται να χρησιμοποιούν επίσης έμμεσους τρόπους μακιαβελισμού (εκμαίευση πληροφοριών από άλλους για προσωπικό όφελος). Ο εκφοβισμός μπορεί να μετασχηματιστεί με την πάροδο του χρόνου, αφού παρατηρείται ότι η θυματοποίηση φοιτητών εκφοβισμού στο σχολικό περιβάλλον οδηγεί στην υιοθέτηση επιθετικής συμπεριφοράς τους, πράγμα που δείχνει ότι οι αντικοινωνικές συμπεριφορές όχι μόνο δεν μειώνονται, αλλά αλλάζουν μορφή δηλαδή μετουσιώνονται μέσα από το πέρασμα των διαφορετικών εκπαιδευτικών βαθμίδων και ως εκ τούτου παρουσιάζονται πιο έμμεσες μορφές επιθετικών συμπεριφορών στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Στο ανδρικό φύλο παρατηρείται έντονη στοχοποίηση σε σχέση με το γυναικείο στα τμήματα ΤΕΦΑΑ και Κτηνιατρικής. Εντονότερη θετική συσχέτιση μεταξύ χαρακτηριστικών εξωτερικής εμφάνισης όπως το ύψος και το βάρος και της άσκησης τέτοιων αντικοινωνικών συμπεριφορών παρατηρείται στους φοιτητές των τμημάτων ΤΕΦΑΑ και Κτηνιατρικής. Εμφανίζεται θετική συσχέτιση της στοχοποίησης με την επιδίωξη διακρίσεων περισσότερο στους φοιτητές ΤΕΦΑΑ και Διοίκησης Επιχειρήσεων ενώ στους φοιτητές του τμήματος Κτηνιατρικής οι φιλοδοξίες προστατεύουν από τις συγκεκριμένες συμπεριφορές. Οι φιλίες με βάση συγκεκριμένα κριτήρια όπως η εξυπνάδα εμποδίζουν την ανάπτυξη συμπεριφορών εκφοβισμού ενώ παρατηρείται θετική συσχέτιση μεταξύ της φιλίας με κριτήρια την εξυπνάδα και την στοχοποίηση των παθογενών αυτών συμπεριφορών στους φοιτητές ΤΕΦΑΑ και Διοίκησης Επιχειρήσεων. Η δημιουργία φίλων με επιδίωξη οικειότητας βοηθά και προφυλάσσει από την επιθετικότητα. Τα χαμηλά επίπεδα κοινωνικής και οικονομικής κατάστασης ωθούν προς την εμπλοκή στις εν λόγω συμπεριφορές. Το υψηλό βιοτικό επίπεδο και το υψηλό εκπαιδευτικό επίπεδο της μητέρας φαίνεται να ενθαρρύνουν την στοχοποίηση γενικότερα. Οι φοιτητές με αρνητικό ακαδημαϊκό προφίλ παρατηρείται ότι παρουσιάζουν θετική συσχέτιση με τις συγκεκριμένες συμπεριφορές και στα τρία ακαδημαϊκά τμήματα ενώ οι επιμελείς φοιτητές προστατεύονται από την υιοθέτηση ιδιαίτερα των μακιαβελικών τακτικών. Η χρήση διαδικτύου για ακαδημαϊκούς λόγους ενισχύει την χρήση αντικοινωνικών συμπεριφορών ενώ η χρήση λεκτικής επιθετικότητας εμφανίζεται ιδιαίτερα στους φοιτητές Διοίκησης Επιχειρήσεων. Η χρήση διαδικτύου για χαλάρωση και διασκέδαση δείχνει να δρα κατά της στοχοποίησης, ενώ η παρατεταμένη χρήση του διαδικτύου στους φοιτητές ΤΕΦΑΑ ενθαρρύνει την άσκηση λεκτικής επιθετικότητας και εκφοβισμού. Αντίθετα, η χρήση του διαδικτύου για διεύρυνση γνώσεων φαίνεται να λειτουργεί προστατευτικά κατά των παθογενών αυτών συμπεριφορών στους φοιτητές Κτηνιατρικής. Τα ταξίδια στο εξωτερικό τόσο στους φοιτητές ΤΕΦΑΑ όσο και στους φοιτητές Διοίκησης Επιχειρήσεων ενισχύουν την χρήση λεκτικής επιθετικότητας (αγένεια και ειρωνεία). Επιπλέον, τα αποτελέσματα της διαχρονικής (δυναμικής) μελέτης της λεκτικής επιθετικότητας, του εκφοβισμού και του μακιαβελισμού στους φοιτητές όλων των ΤΕΦΑΑ κατά την διάρκεια ενός ακαδημαϊκού εξαμήνου έδειξαν την χρήση των υπό εξέταση αντικοινωνικών συμπεριφορών λόγω της εξοικείωσης των φοιτητών μεταξύ τους με την πάροδο του χρόνου. Επισημαίνεται δε: α) η μακιαβελική διάσταση «εντολές» παρουσιάζει ανοδική τάση στα «θύματα» και πτωτική τάση στους «θύτες», β) η διάσταση «απειλή» παρουσιάζει έντονη σταθερότητα σε σχέση με την «ειρωνεία», γ) η «άρνηση βοήθειας» αποδεικνύει μια σταθερότητα στην αρχή και στο τέλος του εξαμήνου παίζοντας τον τελικό ρόλο σε μια ευρύτερη συμπεριφορά εκφοβισμού ενώ η «ενθάρρυνση σε καυγά» παρουσιάζει περιστασιακό και ακούσιο χαρακτήρα, δ) ο «έλεγχος» και η «επιθυμία για κοινωνική καταξίωση» οδηγούν σε «πισώπλατα μαχαιρώματα» που με την σειρά της αποδεικνύεται ως μια σταθερή μακιαβελική διάσταση ενώ η «εκμαίευση πληροφοριών για προσωπικό όφελος» αποδεικνύεται ως περιστασιακή μακιαβελική διάσταση με τους στόχους του μακιαβελισμού να παραμένουν οι ίδιοι κατά την διάρκεια του ακαδημαϊκού εξαμήνου σε σχέση με εκείνους του εκφοβισμού, ε) η «εξαπάτηση» μπορεί να μετασχηματιστεί σε «πισώπλατα μαχαιρώματα» και η «εκμετάλλευση τυχόν αδυναμιών» στην διάσταση «βλάπτω για προσωπικό όφελος», στ) οι «θύτες» παρουσιάζουν χαμηλή διαχρονική σταθερότητα (σε αντίθεση με τα «θύματα»), καθώς στην τριτοβάθμια εκπαίδευση η μη υποχρεωτική παρακολούθηση μαθημάτων - ανάλογα πάντα με την σχολή και τα μαθήματα - δεν βάζει «ετικέτες» στους «θύτες» αλλά μάλλον στα «θύματα». Τέτοια αποτελέσματα αναμένεται να συμβάλλουν στην βαθύτερη προσέγγιση και αξιολόγηση των αντικοινωνικών συμπεριφορών στο ΤΕΦΑΑ και γενικότερα στο ευρύτερο εκπαιδευτικό πλαίσιο ώστε να βοηθήσουν τους εκπαιδευτικούς φορείς στην υιοθέτηση αποφασιστικών μέτρων πρόληψης, καθώς και να προβληματίσουν τους φοιτητές που εμπλέκονται άμεσα ή έμμεσα ώστε να συνδράμουν με τον ρόλο τους στην αντιμετώπιση των συγκεκριμένων αρνητικών μορφών επικοινωνίας. Επιπλέον, η παρούσα διατριβή μέσω της διερευνητικής ανάλυσης των σχέσεων μεταξύ των φοιτητών και τον εντοπισμό των αντίστοιχων παραγόντων αναμένεται να μειώσει σημαντικά την παρουσία των εν λόγω παθογενών συμπεριφορών. Η γνώση των παραπάνω δύναται να αξιοποιηθεί έτσι ώστε να δημιουργήσει μια εποικοδομητική νοοτροπία ενίσχυσης της ακαδημαϊκής επίδοσης και ένα κλίμα προώθησης της συνεργασίας και της αλληλεγγύης για την δημιουργία μελλοντικών επαγγελματιών και φορέων επιστημονικής γνώσης, που θα είναι αναλόγως ευαισθητοποιημένοι και προετοιμασμένοι για την αντιμετώπιση τέτοιων φαινομένων.