Περιφερειακή ανθεκτικότητα, περιφερειακές ανισότητες και περιφερειακή πολιτική
Authors: Αθανασόπουλος Δημήτριος 
Published: October 2022

Η έννοια της περιφερειακής ανθεκτικότητας έχει αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία για την περιφερειακή πολιτική όσο και για την εξέλιξη των περιφερειακών ανισοτήτων. Αποτυπώνει την ικανότητα των περιφερειών να αντέχουν στις επιπτώσεις μίας απότομης διαταραχής πραγματοποιώντας μεταβολές σε διαρθρωτική κλίμακα και τους λόγους που συμβαίνει αυτό. Σκοπός της διατριβής αποτέλεσε η αξιολόγηση της ανθεκτικότητας των περιφερειών και των νομών της Ελλάδας για μία περίοδο 18 ετών και των παραγόντων που συνεισφέρουν σε αυτήν, με την παγκόσμια οικονομική κρίση στα τέλη της δεκαετίας του 2000 να αποτελεί το σημείο αναφοράς της μελέτης. Στην παρούσα μελέτη αναλύθηκε ο όρος της ανθεκτικότητας, οι παράγοντες που την ενισχύουν και αναφέρθηκαν σχετικά εμπειρικά παραδείγματα. Παρουσιάστηκε επίσης το ιστορικό της περιφερειακής πολιτικής στην Ελλάδα μέσω των εθνικών και κοινοτικών πολιτικών όπως επίσης και τα χαρακτηριστικά των περιφερειών και των νομών της χώρας. Η ανάλυση που ακολούθησε η οποία πραγματοποιήθηκε σε δύο επίπεδα, χωρίστηκε σε δύο βασικές περιόδους, την περίοδο ανάπτυξης 2000-2008 και την περίοδο ύφεσης 2009-2017. Στο επίπεδο της περιγραφικής ανάλυσης, χρησιμοποιήθηκαν στοιχεία ΑΠΑ, κ.κ. ΑΕΠ, απασχόλησης, ανεργίας και πληθυσμού, παραγωγικότητας καθώς και δευτερεύοντες δείκτες, με τη σύγκριση των αποτελεσμάτων να γίνεται με τον μέσο όρο της χώρας όπως και μεταξύ των περιφερειών και των νομών της. Στο δεύτερο επίπεδο της στατιστικής ανάλυσης, χρησιμοποιήθηκαν δεδομένα κ.κ. δημόσιων επενδύσεων που ήταν χωρικά προσδιορισμένες σε επίπεδο NUTS 3, στο σύνολό τους καθώς και κατανεμημένες σε επιμέρους κατηγορίες επενδύσεων με βάση το είδος των δαπανών, με τη χρήση των αλλαγών στα περιφερειακά ποσοστά απασχόλησης ως εξαρτημένη μεταβλητή, ακολουθούμενες από ένα σύνολο ανεξάρτητων μεταβλητών που αφορούν τα περιφερειακά χαρακτηριστικά κάθε περιοχής. Τα σημαντικότερα αποτελέσματα από το πρώτο μέρος της ανάλυσης έδειξαν την περαιτέρω ενίσχυση του τριτογενούς τομέα, τη χαμηλή παραγωγικότητα του πρωτογενούς τομέα, την αποδυνάμωση του δευτερογενούς τομέα, την ισχυροποίηση των νησιωτικών περιφερειών και νομών, τη χαμηλή ανθεκτικότητα των βόρειων περιοχών (κυρίως) και των κεντρικών περιοχών της χώρας, τη διατήρηση της δυναμικής της μητροπολιτικής περιφέρειας και τη μεγαλύτερη ευπάθεια των περιοχών με σημαντικά αστικά κέντρα στα πρώτα χρόνια της ύφεσης. Τα σημαντικότερα αποτελέσματα από το δεύτερο μέρος της ανάλυσης έδειξαν πως στην περίοδο της ύφεσης οι αποκεντρωμένες δημόσιες επενδύσεις και αυτές που σχετίζονταν με το δευτερογενή τομέα και τον κλάδο του τουρισμού είχαν θετικό και σημαντικό αντίκτυπο στην περιφερειακή ανθεκτικότητα. Στην περίοδο της ανάπτυξης οι δημόσιες επενδύσεις που σχετίζονται με την εκπαίδευση και την έρευνα και την τεχνολογία, ενδυνάμωσαν την περιφερειακή ανθεκτικότητα. Συμπερασματικά, το μεγαλύτερο επίπεδο ανθεκτικότητας νησιωτικών περιφερειών και νομών στην Ελλάδα, η διατήρηση των ανισοτήτων μεταξύ του βόρειου και του νότιου τμήματος της, οι παράγοντες και οι κλάδοι που συνεισφέρουν στην ενδυνάμωση των χωρικών μονάδων της, ο ρόλος της δημοσιονομικής πολιτικής ως παράγοντας ανθεκτικότητας μέσω των δημοσίων επενδύσεων, η ανάγκη αποσύνθεσης αυτών σε διαφορετικές κατηγορίες και η περαιτέρω διερεύνηση των επιδράσεων τους για την οικονομική ανάπτυξη και την ανθεκτικότητα, αποτελούν συνισταμένες που θα πρέπει να αξιοποιηθούν από την περιφερειακή πολιτική. Ο απώτερος στόχος της θα πρέπει να είναι η ελαχιστοποίηση των επιπτώσεων που θα δημιουργήσουν οι επόμενες απότομες διαταραχές, όπως η πανδημία Covid-19 και η δημιουργία μακροχρόνιας βιώσιμης περιφερειακής ανθεκτικότητας στην ελληνική επικράτεια.