Μήτρες ειδωλίων ελληνιστικών χρόνων από το Άργος
Authors: Μπανάκα Άννα 
Published: August 2021

Με αφορμή τις μήτρες ειδωλίων που βρέθηκαν στο Άργος διερευνήθηκαν και αξιολογήθηκαν αρχαιολογικές μαρτυρίες σχετικά με την ύπαρξη αλλά και την εξειδικευμένη λειτουργία εργαστηριακών χώρων στη διάρκεια των ελληνιστικών χρόνων, με βασικό πεδίο έρευνας τα εργαστήρια κοροπλαστικής. Από την καταγραφή των δεδομένων γίνεται σαφές ότι αρκετές από τις εγκαταστάσεις των εργαστηρίων ακολουθούν σε γενικές γραμμές τις θέσεις που είχαν επιλεγεί στη διάρκεια των αρχαϊκών και κλασικών χρόνων, στις οποίες δεν αποκλείεται να διαμορφώθηκαν όλες εκείνες οι παραγωγές που αναφέρονται στις γραπτές πηγές και κατέστησαν ευρέως γνωστή την πόλη του Άργους. Το γεγονός της χωροταξικής κατανομής των εργαστηρίων δεν είναι ανεξάρτητο από το γεωμορφολογικό ανάγλυφο της πόλης που καθορίζει σημαντικά σε κάθε περίοδο τον ιστό και τις λειτουργίες της. Σε ορισμένες δε περιπτώσεις η μικρή μεταξύ τους απόσταση, όπως αυτή που παρατηρείται στα εργαστήρια βορειοδυτικά του αρχαίου Θεάτρου, υποδηλώνει αποδοχή των όποιων ρυθμίσεων έχει θέσει η πόλη για τις δραστηριότητες αυτές, χωρίς να αποκλείονται και κοινοί χώροι προετοιμασίας του πηλού ως πρώτη ύλη. Το ενδεχόμενο αυτό δεν αποτελεί πρόβλημα συναγωνισμού μεταξύ των εργαστηρίων δεδομένου ότι συσχετίζεται με την δυνατότητα του προσπορισμού του πηλού από κοινή φυσική πηγή. Στην ευρύτατη επικράτηση συναλλαγών και στη διαμόρφωση της οικονομικής σκέψης τον 4ο αι. π.Χ. δεν περιλαμβάνονται πληροφορίες οικονομικού χαρακτήρα που να αφορούν στην κατηγορία της κοροπλαστικής, η οποία ως παραγωγική δραστηριότητα στην περίπτωση των εργαστηρίων Α και Β αναπτύσσεται κοντά σε δύο πόλους έλξης για τους πολίτες αλλά και για τους επισκέπτες, το Θέατρο και την Αγορά του Άργους. Η εμπορική διαδικασία διευκολύνεται σημαντικά με τη χρήση της μήτρας ως ευρέως διαδεδομένη τεχνική κατά την ελληνιστική εποχή που αφορά την πλειονότητα των έργων κοροπλαστικής, που οδήγησε στον καταμερισμό εργασίας και την κινητικότητα σε παραγωγές μικροτεχνίας περισσότερο προσιτές στο ευρύ κοινό των ελληνιστικών χρόνων . Ο μεγάλος αριθμός των εργαστηρίων του Άργους που δραστηριοποιούνται , όπως αποδεικνύεται από ανασκαφικές μαρτυρίες, σε πολλούς τομείς δείχνει την αυτάρκεια της πόλης στη διάρκεια του 3ου και 2ου αι. π.Χ., μια τάση η οποία έχει παρατηρηθεί σε πολλές περιοχές του ελλαδικού χώρου με την ίδρυση αυτόνομων παραγωγικών κέντρων. Σε μια περίοδο που διαπνέεται από κοσμικότητα και νέες ιδέες, η τάση αυτή πρέπει να ευνοήθηκε από την μετακίνηση πληθυσμού από την «χώρα» προς την πόλη και την εύκολη διαρρύθμιση των οικιών σε διάφορα εργαστήρια.Αν και στο Άργος δεν φαίνεται να ισχύουν σταθεροί οικοδομικοί τύποι κατοικιών, τουλάχιστον σε σημεία που δεν συσχετίζονται άμεσα με δημόσιους χώρους, τα κοροπλαστικά εργαστήρια συνδέονται με τη δημόσια ζωή και οι παραγωγές τους φέρνουν στην επιφάνεια τον αργείο κοροπλάστη των ελληνιστικών χρόνων, ο οποίος υπογράφει τις μήτρες κυρίως ως ιδιοκτήτης εργαστηρίου, ανεξάρτητα από τη σπουδαιότητα του θέματος που απεικονίζεται. Από τον τελικό προορισμό του έργου επηρεάζεται το θεματολόγιο του κοροπλάστη και η τεχνική του ενώ εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό και τα πρωτοποριακά του σημεία. Στα τελευταία αυτά μπορούμε να αναγνωρίσουμε όχι μόνο την εφευρετική ικανότητα και την τεχνική του κοροπλάστη, όπως στην περίπτωση του ευρήματος του εργαστηρίου Β με την απόδοση της μορφής του Σάραπη και της «ιεροδούλου» στην ίδια μήτρα, αλλά και τη δυνατότητα συνδυασμού καθιερωμένων τύπων ανά περιόδους και κατά γεωγραφικές στην αρχαιότητα περιοχές και ακόμα την αναβίωση σπανιοτέρων θεμάτων.Η αργειακή κοροπλαστική των ελληνιστικών χρόνων δεν έμεινε ανεπηρέαστη από τη μεγάλη πλαστική, προσαρμόσθηκε όμως με στόχο να ικανοποιεί τις ανάγκες των ασθενέστερων οικονομικά πολιτών, που προέρχονταν από ευρύτερα λαϊκά στρώματα. Η επίδραση αυτή είναι εμφανής και ιδιαίτερα έντονη σε ορισμένες μήτρες με θέματα που ανάγονται στον θρησκευτικό κύκλο, όπου συνδυάζονται τυπολογικά και εικονογραφικά στοιχεία του 5ου και 4ου αι. π.Χ. και προγονικές παραδόσεις με ιδιαίτερο ρόλο στις λατρείες. Οι διαστάσεις ορισμένων μητρών παραπέμπουν στην ύπαρξη αγαλματιδίων ως προτύπων, τα οποία θα χρησίμευαν τόσο ως αναθήματα στα ανακαινισμένα ιερά της πόλης όσο και ως διακοσμητικά αντικείμενα σε οικίες, δημόσια κτήρια, κρήνες, άλση. Η σχέση με τη φύση τονίζεται με στην απόδοση σκηνών από την καθημερινότητα όπου δηλώνονται και στοιχεία περιβάλλοντος.Στο δημιουργικό πλαίσιο των εργαστηρίων Α και Β δεν απουσιάζουν οι επιρροές μεγάλων καλλιτεχνικών κέντρων του αρχαίου κόσμου (Αθήνα, Κόρινθος, Σικυώνα, Μύρινα) σε συγκεκριμένους εικονογραφικούς τύπους (Ταναγραίες, πλακίδιο Σφίγγας, Ηρακλής τύπου Farnese, Νίκες). Ωστόσο η μελέτη του υλικού των δύο εργαστηρίων είναι ιδιαίτερα διαφωτιστική καθώς συνυπάρχουν στυλιστικά και εικονογραφικά πρότυπα που μαρτυρούν γνώση της αργείτικης παράδοσης (πτηνόσχημο ειδώλιο, πεπλοφόροι, αναθέτριες). Τα εργαστήρια αναπαράγουν αυτή την παράδοση, η οποία απηχεί τους θρησκευτικούς δεσμούς του παρελθόντος (Αφροδίτη, Άρτεμις, Διόνυσος, Ηρακλής, Διόσκουροι), αποδέχεται όμως και τα μηνύματα της εποχής του, δεν αδιαφορεί για την νέα αντίληψη των πραγμάτων, τα οποία χαρακτηρίζονται από κοσμικότητα και στο θεματολόγιο, κυρίως του εργαστηρίου Α, επικρατούν οι ενδεδυμένες γυναικείες μορφές τύπου Τανάγρας. O επιβλητικός χώρος του αρχαίου Θεάτρου του Άργους , που κτίσθηκε στις αρχές του 3ου αι. π.Χ. αποτελεί το εδώλιο, όπου η πόλη εκφράζεται μέσα από θεατρικά σχήματα, στα οποία τα προσωπεία – μάσκες της διονυσιακής λατρείας δημιουργούν ποικίλες προσδοκίες και μεταμορφώσεις. Η απόδοση της καθημερινότητας γίνεται ευχερέστερη με τύπους που ευνοούνται από την Νέα Κωμωδία, όπως οι καρικατούρες – γκροτέσκ, του εργαστηρίου Β, αλλά και οι σκηνές στις οποίες τονίζεται το περιβάλλον, η φύση και τα ζώα. Οι μήτρες του εργαστηρίου αυτού μας παρέχουν επίσης γνώση σχετικά με αντικείμενα που συμβάλλουν στο διάκοσμο μιας οικίας, όπως τα θυμιατήρια με το απλό ή πολλαπλό στέλεχος και τα ομοιώματα επίπλων. Τα ομοιώματα πήλινων βωμίσκων σε συνδυασμό με την απόκτηση ειδωλίων θεοτήτων, που ανταποκρίνονται στην επιθυμία του πολίτη, διευκολύνει την ιδιωτική λατρεία σε μια περίοδο όπου θρησκείες , όπως της Ίσιδας και του Σάραπη, βρίσκονται πλησιέστερα στο πλήθος. Η μελέτη των ευρημάτων από το Άργος εμπλούτισε τις γνώσεις μας για την αργείτικη κοροπλαστική στη διάρκεια των ελληνιστικών χρόνων και καθιστά σαφές ότι στις μελλοντικές δημοσιεύσεις θα αναδειχθούν πρότυπα και σειρές παραγωγής ειδωλίων που θα εξαρτώνται και θα διαφοροποιούνται ανάλογα με την ευρύτητα του γνωστικού πεδίου του κοροπλάστη, την τεχνική του ικανότητα, τις απαιτήσεις του κοινού αλλά και τις εξωτερικές καλλιτεχνικές επιρροές.