Rural tourism and endogenous development
Authors: Θωμαΐδης Νικόλαος 
Published: January 2022

Η παρούσα μελέτη διερευνά κριτικά την εισαγωγή του αγροτικού τουρισμού σε μια αγροτική περιοχή της βόρειας Ελλάδας, το ορεινό τόξο της Δράμας. Εξετάζει εάν αυτή η αναπτυξιακή προσπάθεια –η οποία υποστηρίζεται κυρίως από το πρόγραμμα LEADER της Ευρωπαϊκής Ένωσης– προκαλεί τοπική ενδογενή ανάπτυξη. Το ενδογενές ή από κάτω προς τα πάνω αναπτυξιακό παράδειγμα εννοείται ως προσανατολισμένη στη διαδικασία, εδαφική ανάπτυξη, η οποία περιλαμβάνει πτυχές οικονομικής και κοινωνικοπολιτικής φύσεως. Ο αγροτικός τουρισμός θεωρείται ότι είναι ένα αποτελεσματικό μέσο για την πρόκληση ενδογενούς ανάπτυξης λόγω της στενής σχέσης του με τις τοπικές οικογένειες, την τοπική γνώση και το περιβάλλον. Αυτή η διατριβή υπερβαίνει τη ρητορική τόσο του αγροτικού τουρισμού όσο και της ενδογενούς ανάπτυξης και μελετά τον αντίκτυπο του τοπικού και εθνικού πλαισίου στις διαδικασίες υιοθέτησης και υλοποίησης πρωτοβουλιών «από κάτω προς τα πάνω» όπως το LEADER. Διερευνά την πρακτική της «ενδογενούς» ανάπτυξης και στη συνέχεια επιχειρεί να βρει τους λόγους πίσω από οποιαδήποτε ασυμφωνία μεταξύ ρητορικής και πρακτικής. Η μελέτη περιλαμβάνει τέσσερις συγκεκριμένους στόχους, οι οποίοι είναι να διερευνήσει: τη φύση και τη δομή της τουριστικής ανάπτυξης, το ρόλο και την αλληλεπίδραση των θεσμών (υπερτοπικών και τοπικών), τη συμμετοχή των τοπικών πληθυσμών στην ανάπτυξη και τη λήψη αποφάσεων και τις τάσεις και τις επιπτώσεις για τη μελλοντική ανάπτυξη του τουρισμού. Η διατριβή είναι επί της ουσίας μια εις βάθος μελέτη περίπτωσης, η οποία χρησιμοποιεί μια ποικιλία τεχνικών συλλογής δεδομένων από διαφορετικές πηγές, όπως: συνεντεύξεις με εκπροσώπους της τοπικής αυτοδιοίκησης - φορείς και άλλους συλλογικούς φορείς, συνεντεύξεις με τουριστικούς επιχειρηματίες, έρευνα με ερωτηματολόγιο κατοίκων από ορεινές κοινότητες, έρευνα τουριστών με ερωτηματολόγιο και μια σειρά τηλεφωνικών συνεντεύξεων με κατοίκους της περιοχής που είχαν παρακολουθήσει μαθήματα επαγγελματικής κατάρτισης σχετικά με τον τουρισμό. Τα ευρήματα υποδηλώνουν ότι ο τουρισμός στην περιοχή μελέτης δεν είναι «αγροτικός», με την έννοια ότι καταδεικνύει αδύναμες διασυνδέσεις με τον πρωτογενή τομέα, τον πολιτισμό και την τοπική γνώση. Υποστηρίζεται ότι αυτό το αποτέλεσμα συνδέεται προφανώς με την πρακτική του αναπτυξιακού σχεδιασμού, η οποία είναι ιεραρχική, και δίνει μικρή έμφαση στις κοινωνικο-πολιτιστικές και πολιτικές πτυχές της ανάπτυξης. Μέσα σε αυτό το πολιτικό πλαίσιο, ο ρόλος των κοινοτικών έργων και των δημόσιων αγαθών δεν τονίζεται και το πρόγραμμα «ενδογενούς» ανάπτυξης LEADER χρησιμοποιείται ως κλασικό πρόγραμμα επιχορηγήσεων. Διαπιστώθηκε επίσης ότι η τοπική κοινωνία είναι κατακερματισμένη όσον αφορά τα πλεονεκτήματα, τις φιλοδοξίες και τα μελλοντικά σχέδια: οι γυναίκες έδωσαν έμφαση λιγότερο στα οικονομικά οφέλη του τουρισμού και αναγνώρισαν τα θετικά κοινωνικο-πολιτιστικά οφέλη και οι νέοι ήταν περισσότερο διατεθειμένοι να αναγνωρίσουν τα «μη παραδοσιακά» πλεονεκτήματα και πρακτικές (για παράδειγμα, σκι ή αυτοκινητοδρομία). Τα ευρήματα υποδηλώνουν επίσης μια αυξανόμενη «προσκόλληση» στον αναδυόμενο τουριστικό τομέα από την πλευρά της τοπικής κοινωνίας και των θεσμών, γεγονός που συνδέεται στενά με το πρώιμο στάδιο της τουριστικής ανάπτυξης στην περιοχή. Η διατριβή καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η συμπερίληψη των αγροτικών πόρων (πολιτισμός, προϊόντα, παράδοση και κληρονομιά) στην αναπτυξιακή διαδικασία είναι απαραίτητη, προκειμένου η τοποθεσία να «προωθήσει» τον εαυτό της πιο αποτελεσματικά, κυρίως «μέσα» και στη συνέχεια στον «έξω» κόσμο. Ωστόσο, η διατριβή υπογραμμίζει τη σημασία άλλων συνυπαρχουσών «μοντέρνων» μορφών πολιτισμού και επικρίνει ένα μέρος της ρητορικής του αγροτικού τουρισμού που συνδέει τις τοπικές κοινωνίες με το «αγροτικό ειδύλλιο». Τέλος, υποστηρίζεται ότι οι πολιτικοί, κοινωνικοί, οικονομικοί και άλλοι χωρικοί παράγοντες μπορεί να εμποδίσουν την επίτευξη της ενδογενούς ανάπτυξης. Είναι επομένως απαραίτητο να είμαστε κριτικοί απέναντι στην υπόθεση της ισότητας που είναι εμφανής στη ρητορική της ενδογενούς ανάπτυξης. Η ευρύτερη διαπίστωση είναι ότι διαφορετικά χωρικά πλαίσια μπορεί να συλλάβουν και να χρησιμοποιήσουν την ενδογενή ανάπτυξη με διαφορετικούς τρόπους, οδηγώντας δυνητικά στην εμφάνιση περαιτέρω ανισοτήτων μεταξύ των αγροτικών περιοχών.