Ο ρόλος του καθηγητή - συμβούλου και η ανάπτυξη μηχανισμού υποστήριξής του σε περιβάλλον συνεργατικής μάθησης στην εξ αποστάσεως εκπαίδευση
Authors: Παπαδημητρίου Σοφία 
Published: September 2021

Ο διδάσκων αποτελεί τον καθοριστικό παράγοντα βελτίωσης της ποιότητας και της αποτελεσματικότητας της εκπαίδευσης. Ένα αρκετά μεγάλο ποσοστό επιστημόνων και ακαδημαϊκών που αποτελούν το διδακτικό προσωπικό των Ανοικτών Πανεπιστημίων προέρχεται από τη συμβατική εκπαίδευση. Διαθέτει μεγάλη διδακτική εμπειρία στο επιστημονικό του πεδίο, αλλά στερείται εμπειρίας και ενημέρωσης σε ζητήματα μεθοδολογίας της εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης (εξΑΕ), της Εκπαίδευσης Ενηλίκων, καθώς και της οργάνωσης και λειτουργίας των Ανοικτών Πανεπιστημίων. Κατά τη διάρκεια της διατριβής διερευνήθηκε ο ρόλος του διδάσκοντα στην εξΑΕ και οι συνιστώσες της επαγγελματικής του ανάπτυξης εστιάζοντας στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο (ΕΑΠ). Η ομάδα των μελετών περίπτωσης στα Ανοικτά Πανεπιστήμια προσφέρει στη διατριβή, τη διεθνή εμπειρία σχετικά με τον ρόλο του διδάσκοντα στην εξΑΕ και τις μεθόδους της επαγγελματικής του ανάπτυξης.Η διατριβή παρουσιάζει τις παραμέτρους, τις πολλαπλές διαστάσεις και τις αντίστοιχες δεξιότητες του νέου αυτού ρόλου μέσα από τα μοντέλα που έχουν καταγραφεί στη βιβλιογραφία. Εισαγωγικά καταγράφονται οι αρχές, οι γενεές εξΑΕ όπως έχουν διαμορφωθεί με βάση την Παιδαγωγική και την Τεχνολογία καθώς και οι μέθοδοι της Ανοικτής και εξΑΕ ώστε να γίνει κατανοητό το περιβάλλον του διδάσκοντα και συνεπώς οι δεξιότητες, γνώσεις και στάσεις που απαιτούνται. Εστιάζοντας στην Τριτοβάθμια Ανοικτή Πανεπιστημιακή εκπαίδευση μελετάται ιδιαιτέρως, ο ρόλος του διδάσκοντα στην Εκπαίδευση Ενηλίκων φοιτητών και στην ολοκλήρωση των σπουδών τους στη δεύτερη εκπαιδευτική ευκαιρία που τους προσφέρει ένα Ανοικτό Τριτοβάθμιο Ίδρυμα.Η διατριβή προσεγγίζει την έννοια και τα μοντέλα της επαγγελματικής ανάπτυξης των διδασκόντων στην Πανεπιστημιακή Εκπαίδευση και διερευνά τις απαιτήσεις μιας στρατηγικής προοπτικής της. Αρχικά παρουσιάζει τα μίκρο-μοντέλα και μάκρο-μοντέλα επαγγελματικής ανάπτυξης στην Πανεπιστημιακή Εκπαίδευση, όπως καταγράφονται βιβλιογραφικά, το στρατηγικό πλαίσιο της Ευρώπης για την εκπαίδευση και κατάρτιση και εν συντομία τη στρατηγική ανθρώπινου δυναμικού στους εκπαιδευτικούς οργανισμούς. Στη συνέχεια αναπτύσσονται οι μέθοδοι της στρατηγικής επαγγελματικής ανάπτυξης που εφαρμόζουν τέσσερα Ανοικτά Πανεπιστήμια και συγκεκριμένα τα Open University της Μ.Βρετανίας, University South Africa της Ν.Αφρικής, Indira Gandhi National Open University της Ινδίας και Athabasca Open University του Καναδά. Μελετάται το μοντέλο συνεργατικής επαγγελματικής ανάπτυξης μέσα από δίκτυο του συμβατικού Πανεπιστημίου Queensland University of Technology της Ν.Ζηλανδίας, το οποίο αξιοποιεί τη συνεργατική προσέγγιση στην επαγγελματική ανάπτυξη, μέσω ενός εθελοντικού διαθεματικού δικτύου. Ακόμα μελετώνται οι συνεργατικές πρακτικές (peer learning, mentoring, κοινότητες πρακτικής), οι πιλοτικές μακροχρόνιες πρωτοβουλίες άτυπης δικτύωσης που εφαρμόζει το Ανοικτό Πανεπιστήμιο της Μ. Βρετανίας και ο σχεδιασμός και ανάπτυξη των Workshops, τονίζοντας το σημαντικό τους ρόλο μετά από την πολυετή εφαρμογή τους. Στόχος είναι να διερευνηθούν η στρατηγική και οι καλές πρακτικές υποστήριξης του έργου, να καταγραφούν και να αξιοποιηθούν βέλτιστα στην επαγγελματική ανάπτυξη των καθηγητών-συμβούλων στις ιδιαίτερες συνθήκες του ΕΑΠ.Στο πλαίσιο των συνεργατικών περιβαλλόντων μάθησης, αναπτύσσονται η στρατηγική, τα επιτεύγματα και οι τάσεις των προηγμένων τεχνολογιών μάθησης στην ευρωπαϊκή πανεπιστημιακή εκπαίδευση και τα συστήματα διαχείρισης μάθησης και περιεχομένου. Στόχος είναι η διερεύνηση των μεθόδων, με τις οποίες τα συνεργατικά διαδικτυακά και δια ζώσης περιβάλλοντα έχουν τη δυνατότητα να συμβάλουν στην στήριξη των διδασκόντων της εξΑΕ. Σε αυτό το πλαίσιο, δίνεται έμφαση στους Ανοικτούς Εκπαιδευτικούς Πόρους, στα Επαγγελματικά Δίκτυα Μάθησης και στις ακολουθίες μάθησης για την υποστήριξη της πολυμορφικής εκπαίδευσης και της αποδοτικής εξατομικευμένης μάθησηςΗ φυσιογνωμία, ο ρόλος, οι καινοτομίες, η λειτουργία και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του ΕΑΠ περιγράφονται στη συνέχεια καθώς και η προσφορά του στην Ανώτατη Εκπαίδευση, στη γνώση και στην έρευνα και ο αντίκτυπoς από τη λειτουργία του στην ελληνική κοινωνία. Παρουσιάζονται τα συμπεράσματα ερευνών εστιάζοντας στην επικοινωνία, στην αξιολόγηση των γραπτών εργασιών, στις Ομαδικές Συμβουλευτικές Συναντήσεις (ΟΣΣ) καθώς και στη φοιτητική διαρροή με σκοπό την ανάδειξη του ιδιαίτερου ρόλου του Καθηγητή-Συμβούλου στο συγκεκριμένο μοντέλο εξΑΕ που εφαρμόζει το ΕΑΠ και βάσει αυτού, οι απαιτήσεις του σχεδιασμού της επαγγελματικής ανάπτυξής του.Ο πληθυσμός-στόχος της έρευνας είναι οι νέοι διδάσκοντες (καθηγητές-σύμβουλοι - ΚΣ ή «Συνεργαζόμενο Εκπαιδευτικό Προσωπικό» - ΣΕΠ), τα μέλη ΣΕΠ με αρκετά έτη εκπαιδευτικής εμπειρίας και τα μέλη του Διδακτικού Επιστημονικού Προσωπικού (ΔΕΠ) στο ΕΑΠ. Η διατριβή αφορά την Εκπαίδευση Ενηλίκων, τη Συνεχιζόμενη Εκπαίδευση, τη Δια Βίου Μάθηση με τη διερεύνηση των ακαδημαϊκών αναγκών, την υποστήριξη του έργου των 1.317 διδασκόντων ΣΕΠ του ΕΑΠ και την επακόλουθη συμβολή της στην αποτελεσματική μάθηση 15.723 ενηλίκων προπτυχιακών φοιτητών και 13.716 μεταπτυχιακών (ΕΑΠ, 2014). Επιπρόσθετα, το ζήτημα αφορά 45 μέλη ΔΕΠ με ρόλο Συντονιστών Θεματικών Ενοτήτων και Διευθυντών Προγραμμάτων Σπουδών. Δεδομένου ότι ένα μέρος των διδασκόντων μελών ΣΕΠ ανανεώνεται ετησίως, η έρευνα έχει μεγάλη πολλαπλασιαστικότητα.Η μεθοδολογία της έρευνας ανήκει στην ευέλικτη στρατηγική, δεδομένου ότι το ίδιο το πρόβλημα, τα ερευνητικά ερωτήματα, η ερευνητική μέθοδος και οι τεχνικές συλλογής στοιχείων δεν τέθηκαν εξαρχής, αλλά διαμορφώθηκαν σταδιακά σύμφωνα με την πορεία της βιβλιογραφικής ανασκόπησης και των ζητημάτων που αναδύονταν. Οι ενέργειες της μεθοδολογικής στρατηγικής που πραγματοποιήθηκαν στην κατεύθυνση της διασφάλισης εγκυρότητας και αξιοπιστίας της έρευνας είναι η γνησιότητα και διαφορετικότητα των πηγών, η χρησιμοποίηση πολλών μεθόδων συλλογής δεδομένων και η διασταύρωση των δεδομένων που συλλέγονται από διαφορετικές πηγές (τριγωνοποίηση). Τα ερευνητικά ερωτήματα είναι:1. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του ρόλου του διδάσκοντα στην εξ αποστάσεως Πανεπιστημιακή Εκπαίδευση;2. Ποιες είναι οι πρακτικές και οι μέθοδοι που εφαρμόζουν Ανοικτά Πανεπιστήμια και Πανεπιστήμια που παρέχουν εξ Αποστάσεως Εκπαίδευση όσον αφορά την επαγγελματική ανάπτυξη των διδασκόντων τους;3. Ποιες είναι οι μορφές και συνιστώσες ενός μηχανισμού υποστήριξης των διδασκόντων της Ανοικτής και εξ Αποστάσεως Πανεπιστημιακής Εκπαίδευσης; Τα στάδια της έρευνας που πραγματοποιήθηκε στο ΕΑΠ από το 2009 έως το 2013, περικλείουν τέσσερις μελέτες περίπτωσης και μια έρευνα δράσης στη Θεματική Ενότητα «Γενική Γεωγραφία, Ανθρωπογεωγραφία και Υλικός Πολιτισμός της Ευρώπης» (ΕΠΟ12), με επίκεντρο τη διερεύνηση αυθεντικών προβλημάτων και τη διαδικασία ανάπτυξης νέας γνώσης. Η έρευνα αποτύπωσε την υπάρχουσα κατάσταση τόσο των νέων ΣΕΠ, όσο και των μελών ΣΕΠ/ΔΕΠ με πολυετή εμπειρία και διερεύνησε αφενός τις προσδοκίες τους από μια επιμορφωτική διαδικασία αφετέρου τα απαιτούμενα στοιχεία ενός μηχανισμού υποστήριξής τους. Ένας μηχανισμός υποστήριξης σχεδιάστηκε, αναπτύχθηκε και αξιολογήθηκε με τη συμβολή των ενεργητικών εκπαιδευτικών τεχνικών και των νέων τεχνολογιών, μετά την αξιοποίηση των συμπερασμάτων των μελετών περίπτωσης και της έρευνας δράσης στο ΕΑΠ καθώς και στα επιλεγμένα Ανοικτά Πανεπιστήμια. Ο μηχανισμός εμπλουτίζει την επιμόρφωση των ΣΕΠ και υποστηρίζει το έργο τους, συνδυάζοντας της εφαρμογή της μεθοδολογίας της εξΑΕ, της Εκπαίδευσης Ενηλίκων και των συνεργατικών περιβαλλόντων μάθησης στο γνωστικό αντικείμενο. Σε αυτό το πλαίσιο η έρευνα στο ΕΑΠ αναπτύχθηκε στα εξής στάδια: Η πρώτη μελέτη περίπτωσης αφορά στην πιλοτική επιμόρφωση των νέων καθηγητών-συμβούλων κατά τη διάρκεια δύο διημέρων τον Νοέμβριο και Δεκέμβριο του 2009. Λειτούργησε ως πιλοτική έρευνα καταγράφοντας τις απόψεις τους για τον «αναδυόμενο» νέο ρόλο τους στην εξΑΕ, τις εκπαιδευτικές ανάγκες και τις προτάσεις τους για επαγγελματική και ακαδημαϊκή ανάπτυξη και την ανάπτυξη ενός μηχανισμού υποστήριξής τους. Βάσει των προτάσεων αναπτύχθηκε ένας διαδικτυακός μηχανισμός υποστήριξης στη διεύθυνση http://newtutor.pbworks.com.Η δεύτερη μελέτη περίπτωσης αφορά στην επιμόρφωση των νέων και παλαιοτέρων διδασκόντων κατά τη διάρκεια δύο διημέρων τον Δεκέμβριο του 2010 και Ιανουάριο 2011. Οι ΚΣ πλοηγήθηκαν, μελέτησαν το μηχανισμό μεταξύ των δύο επιμορφωτικών διημέρων και τον αξιολόγησαν, καταθέτοντας προτάσεις για την περαιτέρω ανάπτυξη και βελτίωσή του. Ακολουθώντας τις προτάσεις βελτίωσης του μηχανισμού υποστήριξης αξιοποιήθηκε το Διαδικτυακό Σύστημα Διαχείρισης Μάθησης LAMS (http://testlams.eap.gr/lams/) στην τρίτη μελέτη περίπτωσης της έρευνας. Η αξιοποίηση προσανατολίστηκε στον ενδεικτικό σχεδιασμό και ανάπτυξη τριών ακολουθιών μάθησης: η πρώτη για την υποστήριξη της εκπόνησης μιας συγκεκριμένης Γραπτής Εργασίας και εποπτείας της από τον ΚΣ, η δεύτερη για την υποστήριξη μιας γενικής μορφής Γραπτής Εργασίας και η τρίτη για την ανάπτυξη πρόσθετου πολυμορφικού ψηφιακού διδακτικού υλικού. Οι ακολουθίες μάθησης LAMS έχουν τη δυνατότητα παροχής δεδομένων για στατιστική ανάλυση από την εποπτεία της υποστήριξης του φοιτητή (learning analytics) και βάσει των συμπερασμάτων τον επαναπροσδιορισμό των στρατηγικών αποδοτικής εξατομικευμένης μάθησης.Η τέταρτη μελέτη περίπτωσης αφορά στην επιμορφωτική διαδικασία των ΣΕΠ με πολυετή εμπειρία των ΘΕ ΕΚΕ50/51/52 (Εκπαίδευσης Ενηλίκων), ΕΚΠ65 (εξΑΕ), ξεκινώντας από τη συγγραφή του διδακτικού υλικού τον Φεβρουάριο του 2012 έως την ολοκλήρωση και αξιολόγηση των επιμορφωτικών διημέρων, τον Απρίλιο του 2012. Η εμπειρογνωμοσύνη των ΚΣ ανέδειξε τις καλές πρακτικές που εφαρμόζονται και προτάσεις σχεδιασμού ΟΣΣ και αξιολόγησης των ΓΕ. Ο διαδικτυακός μηχανισμός επεκτάθηκε και εμπλουτίστηκε με τον Οδηγό Καλών Πρακτικών στοχεύοντας στους ΚΣ της Σχολής Ανθρωπιστικών Σπουδών.Η έρευνα δράσης διεξάχθηκε τον Μάρτιο του 2012 έως τον Μάιο του 2013. Η ΘΕ ΕΠΟ12 επιλέχθηκε λόγω της διαθεματικότητας και της διεπιστημονικότητας που παρουσιάζει, της αναγκαιότητας επικαιροποίησης του εποπτικού υλικού και επειδή ανήκει σε ένα από τα πλέον μαζικά προπτυχιακά Προγράμματα Σπουδών του ΕΑΠ, «Ευρωπαϊκός Πολιτισμός». Αξιοποιώντας τα συμπεράσματα των μελετών περίπτωσης που προηγήθηκαν στο ΕΑΠ και στα Ανοικτά Πανεπιστήμια και την εμπειρογνωμοσύνη των ΣΕΠ σχεδιάστηκε και αναπτύχθηκε ο Οδηγός Αποτελεσματικής Διδασκαλίας (http://support4tutors.blogspot.com). Στηριζόμενος στη μεθοδολογία της εξΑΕ και των αρχών της Εκπαίδευσης Ενηλίκων αναπτύσσει προτάσεις: εφαρμογής ενεργών εκπαιδευτικών τεχνικών στις ΟΣΣ, εμπλουτισμού του εποπτικού υλικού της ΘΕ αξιοποιώντας Ανοικτούς Εκπαιδευτικούς Πόρους και οικοδόμησης Επαγγελματικού Δικτύου & Περιβάλλοντος Μάθησης.Ο Οδηγός Αποτελεσματικής Διδασκαλίας έχει σκοπό να διευκολύνει και ομογενοποιήσει το έργο των ΚΣ προσφέροντας τα εργαλεία για τη δημιουργία αποτελεσματικών περιβαλλόντων μάθησης και προσφέρει την τεχνογνωσία για επέκταση και προσαρμογή του στις υπόλοιπες Θεματικές Ενότητες του ΕΑΠ.Στο πλαίσιο της έρευνας έχουν καταγραφεί πολύτιμες απόψεις σε συνεντεύξεις από προσωπικότητες του πεδίου σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Οι καθηγητές- σύμβουλοι των ΘΕ ΕΚΠ65, ΕΚΕ50, ΕΚΕ51, ΕΚΕ52 και ΕΠΟ12 έχουν καταθέσει πλούσιες απόψεις, μαρτυρίες και βέλτιστες πρακτικές που αξιοποιούν στη διδασκαλία τους. Τα συμπεράσματα της μελέτης αφορούν τη διεθνή και ελληνική εμπειρία στο ΕΑΠ σχετικά με τον ρόλο του διδάσκοντα στην εξΑΕ και την επαγγελματική του ανάπτυξη. Γίνεται διερεύνηση της συμφωνίας ή αντιστοιχίας των ευρημάτων και προσπάθεια ερμηνείας των συμπερασμάτων με ανάπτυξη προτάσεων προς το ΕΑΠ. Επιπλέον παρουσιάζονται οι τάσεις και οι προκλήσεις του ρόλου του διδάσκοντα στην εξΑΕ εν μέσω των διαδικτυακών περιβαλλόντων μάθησης και προτάσεις για μελλοντικές έρευνες στο πεδίο.Η έρευνα σε διεθνές επίπεδο αποτυπώνει τον ρόλο και τις δεξιότητες του διδάσκοντα στην εξΑΕ και εστιάζοντας στην επαγγελματική του ανάπτυξη, προτείνει την αξιοποίηση συνεργατικών περιβαλλόντων μάθησης. Ο συνδυασμός Ανοικτών Εκπαιδευτικών Πόρων ή άλλων μαθησιακών πηγών ως «κοινωνικών αντικειμένων» με τις ενεργητικές τεχνικές μάθησης που αναπτύχθηκε στον Οδηγό Αποτελεσματικής Διδασκαλίας αποτελεί καινοτομία της έρευνας, έχει δυνατότητα επέκτασης σε άλλα περιβάλλοντα εξ αποστάσεως μάθησης και η προσαρμογή του μπορεί να διερευνηθεί στα υπό ανάπτυξη διαδικτυακά μαθήματα. Καινοτομία αποτελεί επίσης η ανάπτυξη Ανοικτών Εκπαιδευτικών Πρακτικών. Ο Οδηγός Αποτελεσματικής Διδασκαλίας, ο Οδηγός Καλών Πρακτικών και οι ακολουθίες μάθησης στο LAMS αποτελούν προτάσεις για Ανοικτές Εκπαιδευτικές Πρακτικές έχοντας τη δυνατότητα να αξιοποιηθούν, να προσαρμοστούν και να επαναχρησιμοποιηθούν από την ακαδημαϊκή κοινότητα.