„Drug Expiration Date” versus „Expiration Date for Use” of Medicinal Products – Practical Advice.
Authors: Kruk Katarzyna , Winnicka Katarzyna 
Published: June 2024

Przedmiot badań:
Przedmiotem badań są zagadnienia oraz regulacje prawne dotyczące trwałości produktów leczniczych, okresu przydatności do użycia preparatów wielodawkowych po pierwszym otwarciu oraz badań stabilności.
Cel badań:
Celem niniejszego opracowania jest przybliżenie zagadnienia trwałości leków, metodyki i celowości przeprowadzania badań stabilności „in-use” oraz analiza wymogów prawnych regulujących informowanie o dacie ważności produktów leczniczych oraz dacie przydatności do użycia po pierwszym otwarciu. Należy rozróżnić pojęcia „termin ważności” i „termin przydatności do użycia” produktów leczniczych.
Materiał i metody:
Wykonano przegląd literatury (artykuły naukowe, międzynarodowe standardy postępowania, polskie ustawy i rozporządzenia, karty charakterystyki produktów leczniczych, ulotki dla pacjentów,) dotyczącej trwałości produktów leczniczych oraz terminów przydatności do użycia po pierwszym otwarciu opakowań wielodawkowych lub jednodawkowych po rekonstytucji leku.
Wyniki:
Postać leku powinna zapewniać odpowiednie uwalnianie i działanie substancji czynnej, co jest udokumentowane w specyfikacji danego preparatu. Producent leku jest zobowiązany do zagwarantowania zgodnej ze specyfikacją zawartości substancji leczniczej w produkcie leczniczym oraz do ustalenia daty ważności produktu. Zarówno substancje lecznicze, jak i pomocnicze mogą wchodzić ze sobą w interakcje oraz rozkładać się z wytworzeniem toksycznych produktów, zmieniać lub tracić właściwości farmakologiczne pod wpływem czynników fizycznych, chemicznych oraz biologicznych. Polskie ustawodawstwo wymaga podania daty ważności produktu leczniczego na opakowaniu. W celu jego ustalenia należy przeprowadzić szereg badań analitycznych dotyczących stabilności. Termin przydatności do użycia odnosi się do czasu, w którym może być stosowany produkt leczniczy po pierwszym otwarciu, przepakowaniu lub rekonstytucji leku. Dotyczy on najczęściej leków w postaciach wielodawkowych, najczęściej płynnych oraz półstałych, zarówno preparatów gotowych, jak i recepturowych. Stosowanie takich preparatów polega na wielokrotnym pobieraniu dawki z opakowania zbiorczego, co stwarza ryzyko skażenia preparatu leczniczego i w konsekwencji istotnie wpływa na jakość leku. W odniesieniu do tego typu preparatów wymaga się przeprowadzania badań „in-use”, czyli badań, które symulują wielokrotne pobieranie dawki z opakowania przez pacjenta. Metodykę badań stabilności regulują wytyczne Międzynarodowej Rady Harmonizacji Wymagań Technicznych dla Rejestracji Produktów Leczniczych Stosowanych u Ludzi (ICH). Wyniki tych badań umożliwiają ustalenie terminu przydatności preparatu wielodawkowego.
Wnioski:
Bezpieczeństwo i skuteczność terapii są istotnymi aspektami procesu leczenia. Poza współpracą pacjenta z lekarzem i farmaceutą oraz stosowaniem się do zaleceń postępowania w czasie terapii, istotna jest jakość stosowanego produktu leczniczego. Data przydatności do użycia po pierwszym otwarciu preparatu wielodawkowego jest kluczowa w kontekście trwałości API (active pharmaceutical ingredient). Wykonywanie badań stabilności „in-use” w warunkach wielokrotnego pobierania dawki z opakowania jest wymagane w procesie rejestracji produktów leczniczych, jednak umieszczenie informacji o terminie przydatności do użycia nie jest obowiązkowe. Okres przydatności po pierwszym otwarciu nie zawsze jest wskazany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta. Dotyczy to zarówno leków dostępnych bez recepty (OTC, over the counter), jak i wydawanych na receptę (Rp., Rpz. (leki do zastrzeżonego stosowania) lub Lz. (leki stosowane w lecznictwie zamkniętym)). Brak informacji o czasie przechowywania leku w opakowaniu wielodawkowym po jego pierwszym otwarciu może w efekcie prowadzić do nieświadomego stosowania leku przez pacjenta po upłynięciu terminu przydatności, a zatem w czasie, kiedy stabilność preparatu nie została zbadana przez producenta. W konsekwencji może to istotnie wpływać na bezpieczeństwo i skuteczność terapii.