Η ρητορική του αδελφικού δεσμού στην αττική δικανική ρητορεία.
Authors: Παππά Αγγελική 
Published: December 2024

Αναντίρρητα, ο θεσμός της οικογένειας στην κλασική Αθήνα έχει αποτελέσει αντικείμενο μελετών και έχει εξεταστεί υπό κοινωνικο-ιστορικό, ανθρωπολογικό, κοινωνιολογικό, νομικό και οικονομικό πρίσμα. Στο πλαίσιο της έρευνας αναφορικά με την οικογένεια και τα διάφορα ζητήματα που εγείρονται γύρω από τον συγκεκριμένο θεσμό, πλήθος ερευνητών έχει επιχειρήσει – ο καθένας από το δικό του πεδίο θεώρησης- να εξετάσει τις σχέσεις που αναπτύσσονταν μεταξύ των μελών ενός οίκου, έχοντας ως κύριο πεδίο έρευνας ποικίλα γραμματειακά είδη (ρητορεία, ιστοριογραφία, κωμωδία, τραγωδία, κ.ά.) και επιγραφές. Η παρούσα διδακτορική διατριβή επικεντρώνει και οριοθετεί το πεδίο μελέτης της στις αδελφικές σχέσεις και στο πώς αυτές αποτυπώνονται και αξιοποιούνται στην αττική δικανική ρητορεία του 5ου και 4ου αιώνα. Καμιά έως τώρα μελέτη δεν έχει εξετάσει το πώς χρησιμοποιείται ρητορικά ο αδελφικός δεσμός στους δικανικούς λόγους και αυτό το βιβλιογραφικό «κενό» αποπειράται να καλύψει η παρούσα διατριβή. Η εργασία διαρθρώνεται σε τρεις βασικούς άξονες. Αρχικά, επιχειρείται να παρουσιαστεί μια ολιστική θεώρηση του αδερφικού δεσμού στην Αθήνα των κλασικών χρόνων επί τη βάσει όλων των αρχαίων πηγών. Επιπροσθέτως, μνημονεύονται οι προβληματικές που έχουν ανακύψει γύρω από το συγκεκριμένο θέμα και έχουν απασχολήσει την έρευνα έως σήμερα. Στη δεύτερη και εκτενέστερη ενότητα της διατριβής, εξετάζεται η ρητορική χρήση των αδελφικών σχέσεων στα κείμενα της αττικής δικανικής ρητορείας. Κατά τη μελέτη, έχει προηγηθεί η αποδελτίωση όλων εκείνων των χωρίων στα οποία γίνεται άμεση και έμμεση μνεία στις σχέσεις μεταξύ αδελφών και εν συνεχεία επιχειρείται να γίνει μια ομαδοποίηση και κατηγοριοποίηση των λόγων με βάση τη ρητορική που εκάστοτε χρησιμοποιείται. Βασικά ερωτήματα που απασχολούν το συγκεκριμένο μέρος της διατριβής αφορούν στο κατά πόσο και πώς η ρητορική του αδερφικού δεσμού παραμένει ίδια ή μεταβάλλεται ανάλογα με το φύλο και τον αριθμό των αδελφών, τη σειρά γέννησής τους, το είδος της αδελφικής σχέσης (αμφιθαλή ή ετεροθαλή αδέλφια, ομοπάτρια ή ομομήτρια), το status των γονιών τους (ειδικότερα όταν εγείρονται υποψίες για το status της μητέρας). Επιπλέον, διερευνάται το πώς τα ρυθμιστικά πεδία του νόμου, οι διάφορες πρακτικές και οι θεσμοί που ήταν συνυφασμένοι με την οικογένεια, όπως ο γάμος (είτε των αδερφών είτε ενός εκ των γονέων μετά από διαζύγιο ή το θάνατο του άλλου συζύγου), η προίκα, η υιοθεσία, η επιτροπεία, η σύναψη διαθήκης, η διεκδίκηση κληρονομιάς επιδρούν στη ρητορική των σχέσεων μεταξύ αδελφών. Παράλληλα, εξετάζεται η επιχειρηματολογία (ἄτεχνοι και ἔντεχνοι πίστεις) που χρησιμοποιείται γύρω από το υπό εξέταση θέμα και με την οποία κάθε φορά ο ομιλητής αναδεικνύει το σημαντικό ρόλο που διαδραματίζει η παράμετρος των αδελφικών σχέσεων στην υπόθεσή του (εὕρεσις/inventio), στον τρόπο με τον οποίο την εκφέρει (λέξις/elocutio) και στα μέρη του λόγου που επιλέγει να την τοποθετήσει (τάξις/dispositio). Στο τελευταίο μέρος της προς εκπόνηση εργασίας, διατυπώνονται τα συμπεράσματα που εξήχθησαν από την προσεκτική μελέτη των δικανικών λόγων σε συνάρτηση με τα κριτήρια και την κατηγοριοποίηση που θα έχει προηγηθεί.