Η ιστορία της παιδοψυχιατρικής στην Ελλάδα σε σχέση με τις εξελίξεις στις ευρωπαϊκές χώρες
Authors: Παπαδημητρίου Μαρία 
Published: August 2021

Η Παιδοψυχιατρική είναι μια σχετικά καινούργια ιατρική ειδικότητα και η ανάπτυξή της έπεται ιστορικά εκείνης της Ψυχιατρικής. Παρά το ότι η ταυτότητά της είναι αυτή μιας ιατρικής ειδικότητας, οι ιστορικές καταβολές της εκτείνονται πέραν της Ιατρικής και θα πρέπει να αναζητηθούν μέσα από εξελίξεις που προέκυψαν από μια σύνθετη αλληλεπίδραση διαφόρων επιστημονικών πεδίων (Ψυχιατρική, Ψυχανάλυση, Ψυχολογία, Παιδιατρική, Παιδαγωγική, Νομική, Κοινωνιολογία, Ανθρωπολογία κλπ.). Στη μελέτη της ιστορίας της Παιδοψυχιατρικής, έχει καθιερωθεί η διάκριση μεταξύ δύο περιόδων: της «προϊστορίας» και της καθαυτής Ιστορίας. Είναι ενδιαφέρον το πού και πώς τοποθετείται το καθοριστικό ορόσημο που σημαδεύει το πέρασμα από την πρώτη στη δεύτερη. Ως προς το ζήτημα αυτό υπάρχουν διαφορετικές απόψεις με κυριότερες την εμφάνιση των πρώτων βιβλίων για την Παιδοψυχιατρική, τον 20ο αιώνα με την εμφάνιση του Κινήματος της Ψυχικής Υγιεινής, τη διατύπωση της θεωρίας της ψυχανάλυσης του Freud και την εμφάνιση των πρώτων θεσμών. Έχει σημασία στη μελέτη της «προϊστορίας», κατά την οποία δεν υπήρχαν οργανωμένες δράσεις εκ μέρους της Ψυχιατρικής ή της Ψυχολογίας, να μελετηθούν οι διεργασίες που προέρχονταν από αυτούς τους δύο κλάδους, αλλά και από την Παιδαγωγική, τη Νομική, από το Κίνημα της Ψυχικής Υγιεινής, καθώς αποτέλεσαν μείζονες πηγές για τις μελλοντικές εξελίξεις στην ειδικότητα. Μέσα από τα παραπάνω επιστημονικά πεδία αναδύθηκε στις αρχές του 20ου αιώνα η Παιδοψυχιατρική. Δημιουργήθηκαν οι πρώτοι θεσμοί -ιατροπαιδαγωγικά κέντρα- με άξονα τις αρχές του Κινήματος της Ψυχικής Υγιεινής και ακολούθησαν οι κλινικές για νοσηλεία ανηλίκων, διαμορφώνοντας το δίκτυο των παιδοψυχιατρικών υπηρεσιών. Ιδρύθηκαν οι εταιρείες, καθώς και οι πανεπιστημιακές έδρες, οι οποίες συνετέλεσαν στην καθιέρωσή της ως ιατρική ειδικότητα. Οι εξελίξεις σχετικά με την ψυχοπαθολογία και την περιγραφή της κλινικής εικόνας στους ανηλίκους προχώρησαν παράλληλα με τις εξελίξεις στις ταξινομήσεις. Στην Ελλάδα η Παιδοψυχιατρική διαμορφώθηκε μέσα από τη σύνθεση γνώσεων-εμπειριών, που συγκεντρώθηκαν από τις επιστήμες, οι οποίες είχαν ήδη ασχοληθεί με τα ψυχικά προβλήματα των παιδιών και των εφήβων με έναν έμμεσο τρόπο. Μέσα από αυτήν την ενασχόληση, επιστήμονες από τους κλάδους της Ψυχιατρικής, της Ψυχανάλυσης, της Ψυχολογίας, της Παιδιατρικής, της Παιδαγωγικής και της Νομικής συνεργάστηκαν για να δημιουργήσουν τις δομές που θα παρείχαν φροντίδα σε ανηλίκους. Ωστόσο, υπήρξε σημαντική «διαφορά φάσης», η οποία καθόρισε σε συνδυασμό με το διαφορετικό πολιτισμικό πλαίσιο τον τρόπο που επηρέασαν οι παραπάνω επιστημονικοί κλάδοι τη μορφοποίηση της Παιδοψυχιατρικής στη χώρα μας. Στην Ελλάδα η ενασχόληση με την παραβατικότητα και με την εκπαίδευση των ανηλίκων είχαν πρωταρχικό ρόλο και ακολούθησαν οι ψυχολόγοι και οι ψυχίατροι, ενώ το Κίνημα της Ψυχικής Υγιεινής δεν υπήρξε ρυθμιστής των εξελίξεων όπως στο εξωτερικό. Ορόσημο για το πέρασμα από την «προϊστορία» στην Ιστορία της Παιδοψυχιατρικής στην Ελλάδα αποτέλεσε η ίδρυση της πρώτης Παιδικής Ψυχιατρικής Κλινικής στο Δημόσιο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αθηνών στις αρχές της δεκαετίας του 1950. Ακολούθησε η δημιουργία υπηρεσιών στην κοινότητα, κυρίως μέσα από την ιδιωτική πρωτοβουλία, ενώ η Πολιτεία εστίασε το ενδιαφέρον της στη δημιουργία δομών ασυλικού χαρακτήρα μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1980, οπότε τα δεδομένα άρχισαν να αλλάζουν με τη δημοσιοποίηση των συνθηκών λειτουργίας του ΠΙΚΠΑ της Λέρου και την έναρξη της Ψυχιατρικής Μεταρρύθμισης. Ταυτόχρονα, ιδρύθηκαν εταιρείες με αποκλειστικό αντικείμενο τη φροντίδα ανηλίκων με ψυχικά προβλήματα. Ενδιαφέρον είχε και η εξέλιξη της νομοθεσίας σχετικά με την Παιδοψυχιατρική, η οποία κάποιες φορές έπονταν και άλλες προηγούνταν της πορείας της ειδικότητας. Τέλος, η εκπαίδευση στην Παιδοψυχιατρική οργανώθηκε μέσα στο πλαίσιο της «εισαγωγής» ιδεών και μοντέλων από το εξωτερικό, η οποία λειτουργούσε άλλοτε με την έννοια μιας γόνιμης ενσωμάτωσης και άλλοτε με μηχανιστικό ή «μεταπρατικό» τρόπο.