Ο αθέατος χαρακτήρας της ειδικής μαθησιακής αναπηρίας
Authors: Μούσουρα Τατιανή 
Published: July 2022

Είναι γεγονός ότι ορισμένα είδη αναπηρίας, διακρίνονται για τον αθέατο χαρακτήρα τους, δηλαδή, βρίσκονται σε ένα μεσοδιάστημα ορατότητας, γεγονός που φαίνεται να οδηγεί σε μία αντίληψη ελαχιστοποίησης των προκλήσεων σ’αυτές τις μη ορατές αναπηρίες. Ως τέτοιου είδους αναπηρία χαρακτηρίζεται και η ειδική μαθησιακή αναπηρία (ΕΜΑ). Σκοπός της παρούσας έρευνας είναι η ανάδειξη του αθέατου χαρακτήρα της ΕΜΑ, για την επίτευξη του οποίου, επιλέχθηκε η διερεύνηση των απόψεων, αντιλήψεων και εμπειριών, πρωτίστως των ίδιων των ανθρώπων με ΕΜΑ, αλλά και του περίγυρού τους, μέσα σε ένα ακαδημαϊκό πλαίσιο Τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Η διερεύνηση της κρυφής φύσης της ΕΜΑ στο συγκεκριμένο πλαίσιο αναδεικνύει −μεταξύ άλλων− τις πιθανές προκλήσεις, αλλά και τις προοπτικές φοίτησης φοιτητών/-τριών με ΕΜΑ σε ένα Τμήμα Παιδαγωγικής Εκπαίδευσης (ΤΠΕ). Κατά τη μελέτη της ΕΜΑ στην παρούσα έρευνα, αναδεικνύεται η «φωνή» των ίδιων των ανθρώπων με ειδική μαθησιακή αναπηρία, καθώς ως ενήλικες πλέον μοιράστηκαν τις εμπειρίες τους, τις προκλήσεις φοίτησής τους σε ένα Παιδαγωγικό Τμήμα Πανεπιστημιακής εκπαίδευσης, αλλά και τις μελλοντικές προοπτικές που πηγάζουν από την φοίτηση. Ταυτόχρονα, μελετήθηκαν οι αντιλήψεις του ακαδημαϊκού προσωπικού, των συμφοιτητών/-τριών και του διοικητικού προσωπικού αναφορικά με την ΕΜΑ, ρίχνοντας φως στην προσέγγιση και την πρακτική του Τμήματος αναφορικά με την ΕΜΑ.Τα δεδομένα συγκεντρώθηκαν από τις προαναφερθείσες ομάδες του εν λόγω Τμήματος (δηλαδή φοιτητές/-ήτριες με ΕΜΑ, φοιτητές/-ήτριες χωρίς ΕΜΑ, ακαδημαϊκό προσωπικό, διοικητικό προσωπικό), μέσω της μεικτής μεθόδου διερεύνησης (συνδυασμός ποιοτικής και ποσοτικής μεθόδου), παρέχοντας έτσι στην γράφουσα, την δυνατότητα για τριγωνοποίηση δεδομένων. Οι ποιοτικές μέθοδοι διερεύνησης περιλαμβάνουν δέκα (10) συνεντεύξεις με φοιτήτριες με ΕΜΑ, δεκαπέντε (15) συνεντεύξεις με μέλη το ακαδημαϊκού προσωπικού και εξήντα (60) ώρες παρατήρησης στις φοιτήτριες με ΕΜΑ. Βάσει της ποσοτικής μεθόδου συγκεντρώθηκαν δεδομένα από εκατόν εξήντα πέντε (165) ερωτηματολόγια που συμπλήρωσαν οι φοιτητές/-ήτριες τρίτου και άνω έτους του τμήματος και πέντε (5) ερωτηματολόγια συμπληρωμένα από το διοικητικό προσωπικό. Για την ανάλυση των δεδομένων των συνεντεύξεων εφαρμόστηκε ανάλυση περιεχομένου, που συνδυάστηκε με τα δεδομένα των παρατηρήσεων· για την ανάλυση των δεδομένων των ερωτηματολογίων εφαρμόστηκε η περιγραφική στατιστική και, κατά περιπτώσεις, η στατιστική συσχέτισης ποιοτικών δεδομένων (χ2 tests ανεξαρτησίας).Τα ευρήματα της παρούσας έρευνας επιβεβαιώνουν την βιβλιογραφικώς παρατηρούμενη δυσκολία ορισμού της ειδικής μαθησιακής αναπηρίας, καθώς καταγράφηκε η χρήση ποικίλων όρων (όπως λ.χ. δυσλεξία, μαθησιακή δυσκολία, δυσορθογραφία, νοητική αναπηρία) από τους/τις συμμετέχοντες/-ουσες στην έρευνα για την περιγραφή του ίδιου φαινομένου. Αυτή η χρήση διαφορετικών όρων και ταυτόχρονη ανυπαρξία μιας καθολικώς αποδεκτής έννοιας σχετιζόμενης με τις ειδικές μαθησιακές προκλήσεις καταδεικνύουν την ανάγκη για μία κοινωνική προσέγγιση της ΕΜΑ. Ταυτόχρονα, ενδιαφέρουσες διαφοροποιήσεις παρατηρούνται στην παρούσα έρευνα ως προς την κοινωνική προσέγγιση της ΕΜΑ. Πιο συγκεκριμένα, οι φοιτήτριες με ΕΜΑ απορρίπτουν την κοινωνική θεώρηση της ΕΜΑ, θεωρώντας ότι ο όρος «αναπηρία» χρησιμοποιείται σε βαρύτερες αναπηρίες. Παράλληλα, η πλειονότητα των συμμετεχόντων/-ουσών (87% των 165 φοιτητών/-τριών, δύο μέλη του διοικητικού προσωπικού, εννέα από τις δέκα φοιτήτριες με ΕΜΑ, τρία μέλη του ακαδημαϊκού προσωπικού στην έρευνα) πραγματοποιούν προσέγγιση της ΕΜΑ με ιατρικούς όρους, προσδίδοντάς της χαρακτηριστικά ιατρικού και όχι εκπαιδευτικού ζητήματος, παρόλο που θεσμικά η ΕΜΑ υπάγεται στις ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες (πρβλ. Νόμο 3699/2008). Εκλαμβανόμενη όμως, η ΕΜΑ ως ένα ιατρικό ζήτημα, αφαιρείται η ευθύνη της από τα χέρια των εκπαιδευτικών και ως ιατρικό ζήτημα εντάσσεται σε μία σφαίρα ειδικών ζητημάτων που χαρακτηρίζονται από την στερεοτυπική λογική της «πρόληψης και θεραπείας». Αντικρουόμενη με αυτήν, ωστόσο στην άλλη όψη του ίδιου αυτού νομίσματος, τοποθετείται στην παρούσα έρευνα η προσέγγιση των φοιτητριών με ΕΜΑ, οι οποίες −κατά πλειονότητα− απορρίπτουν την θεώρηση της ΕΜΑ ως αναπηρίας, επιλέγοντας όρους με «θετικό πρόσημο» για να την προσεγγίζουν, όπως π.χ. διαφορετικότητα, χάρισμα. Η θεώρησή τους αιωρείται ανάμεσα στην αντιμετώπισή της, στην αποδοχή της και στον αθέατο χαρακτήρα της ΕΜΑ. Σύγχυση στην παρούσα έρευνα υπάρχει επίσης, γύρω από το θέμα της απόδοσης της ετικέτας της ΕΜΑ, αφού, από τη μία πλευρά, αμφισβητείται μεν η διάγνωσή της αλλά, από την άλλη, αξιολογείται θετικά η χρησιμότητά της. Επιπρόσθετα, οι ομάδες του ακαδημαϊκού προσωπικού και των φοιτητριών με ΕΜΑ έδωσαν τις περισσότερες απαντήσεις στην παρούσα έρευνα αναφορικά με την αμφισβήτηση των κριτηρίων της απόδοσης της ετικέτας και με την κριτική για βαθμοθηρική χρήση αυτής. Ταυτόχρονα, η χρησιμότητα των διαγνώσεων ΕΜΑ φαίνεται να τονίζεται από πλευράς φοιτητών τρίτου και άνω έτους, αλλά και από τις φοιτήτριες με ΕΜΑ, καθώς αποτελεί λύτρωση / επεξήγηση / υπόδειξη δρόμου αντιμετώπισης για τους μαθητές/-ήτριες που την έχουν, αλλά και δίνει το δικαίωμα προφορικής εξέτασης.Μελετώντας στην παρούσα έρευνα τις στάσεις του ακαδημαϊκού προσωπικού αναφορικά με την ετικετοποίηση της ΕΜΑ επισημάνθηκε ότι οι μηχανισμοί ετικετοποίησης της ΕΜΑ εξυπηρετούν τόσο τους ειδικούς, οι οποίοι θα επιδείξουν τον απαιτούμενο επαγγελματισμό για να δικαιολογήσουν την παραπομπή του μαθητή για διάγνωση, όσο και τους εκπαιδευτικούς, οι οποίοι, θα δουλέψουν με ένα πιο ομοιόμορφο σύνολο τάξης, αφού θα έχουν εξαλειφθεί τα «διαφοροποιητικά» στοιχεία. Αυτές οι απόψεις, που πρεσβεύει η πλειονότητα του ακαδημαϊκού προσωπικού, φαίνεται, σὺν τῷ χρόνῳ, να έχουν ισχυροποιηθεί περισσότερο από τις απόψεις του φοιτητικού πληθυσμού, όπου παρατηρείται τα δύο ή πέντε έτη σπουδών να μην είναι δυνατόν να συμβάλουν στην καθολική υιοθέτηση μιας κοινωνικής προσέγγισης αναφορικά με την ΕΜΑ και να εμμένουν ως εκ τούτου –ίσως άθελά τους− στην ετικετοποίηση της ΕΜΑ. Αναφορικά με την ετικετοποίηση της ΕΜΑ από τις ίδιες τις φοιτήτριες με ΕΜΑ, αυτές διαφοροποιούνται από τον υπόλοιπο φοιτητικό πληθυσμό κυρίως λόγω της βιωμένης εμπειρίας της ετικέτας της ΕΜΑ. Χαρακτηριστικό είναι ότι η ίδια η διάγνωση και η ετικετοποίηση έχει ως αφετηρία την περίοδο των σχολικών χρόνων. Επίσης, το ακαδημαϊκό προσωπικό, εκτός από τη διφορούμενη ορολογία και τα ποικίλα κριτήρια απόδοσης της ετικέτας, δυσπιστώντας απέναντι στο ίδιο το φαινόμενο της ειδικής μαθησιακής αναπηρίας, επισημαίνει μια ισχυρή τάση γενίκευσης παρόμοιων μαθησιακών προκλήσεων σε ολόκληρο τον φοιτητικό πληθυσμό και όχι μόνο στις φοιτήτριες με ΕΜΑ. Το ακαδημαϊκό προσωπικό θίγει θέματα κοινωνικής προσέγγισης και άρσης προκαταλήψεων αναφορικά με την ΕΜΑ. Μελετήθηκε επίσης στην παρούσα έρευνα το περιβάλλον και η εκπαιδευτική διαδικασία που εφαρμόζεται στο ΤΠΕ και παρατηρήθηκε ότι όσον αφορά την εκπαιδευτική πρακτική του Τμήματος, το ΤΠΕ αναδεικνύεται ένα φιλικό προς τους/τις φοιτητές/-ήτριες με ΕΜΑ Τμήμα. Eκτενείς αναφορές υπάρχουν από τις φοιτήτριες με ΕΜΑ στα θέματα αξιολόγησης· συγκεκριμένα, στην εφαρμογή διαφοροποιημένων μεθόδων αξιολόγησης (λ.χ. πολλαπλής επιλογής, σωστού/λάθους, προφορική εξέταση) ή στην αγνόηση των ορθογραφικών λαθών, πρακτικές που εφαρμόζονται σε ολόκληρο τον φοιτητικό πληθυσμό. Άλλες προκλήσεις φοίτησης που αναφέρουν οι φοιτήτριες με ΕΜΑ, αφορούν επί το πλείστον μαθησιακού τύπου προκλήσεις (λ.χ. καταγραφή σημειώσεων, εύρος ύλης, προσφορά περισσότερων παραδειγμάτων), τις οποίες απαριθμούν μέσω μίας διαχειριστικού τύπου προσέγγισης αποζητώντας περαιτέρω μαθησιακή υποστήριξη· αυτό, ωστόσο, δεν επιθυμούν να συνεπάγεται την διάκρισή τους από τον υπόλοιπο φοιτητικό πληθυσμό. Το ίδιο το ακαδημαϊκό προσωπικό επισημαίνει από την πλευρά του, πως δεν υφίσταται διαχωρισμός ή διάκριση λόγω ΕΜΑ από τον υπόλοιπο φοιτητικό πληθυσμό, καθώς διάφοροι εναλλακτικοί τρόποι αξιολόγησης εφαρμόζονται σε όλο το πλήθος του φοιτητικού πληθυσμού, και, ταυτόχρονα παρατηρείται, μία γενίκευση παρόμοιων μαθησιακών προκλήσεων σε ολόκληρο τον φοιτητικό πληθυσμό, γεγονός που φαίνεται να συνάδει με το ασαφές όριο της γραμμής διαχωρισμού μεταξύ ανθρώπων με ΕΜΑ και ανθρώπων χωρίς, αλλά και με το μη-συγκεκριμένο των χαρακτηριστικών όσον αφορά την ΕΜΑ. Στην παρούσα έρευνα το ακαδημαϊκό προσωπικό παραμένει ως η ομάδα με την πλέον κριτική σκέψη απέναντι στους διαγνωστικούς μηχανισμούς και στους σκοπούς έκδοσης διαγνώσεων.Όσον αφορά το πλαίσιο φοίτησης, οι φοιτήτριες με ΕΜΑ λαμβάνουν υποστήριξη μέσα στο ΤΠΕ από το διοικητικό προσωπικό, το ακαδημαϊκό προσωπικό και το Υποστηρικτικό Εργαστήριο του Τμήματος, όποτε αυτό είναι αναγκαίο. Ο χρόνος αναζήτησης υποστήριξης από τις φοιτήτριες με ΕΜΑ φαίνεται να είναι πρωτίστως οι περίοδοι εξεταστικής, γεγονός που υποδεικνύει την αποκλειστική σύνδεση της υποστήριξης με θέματα αξιολόγησης, ένα ανεπίσημο καθεστώς που ισχύει από τα σχολικά τους χρόνια ως μόνος τρόπος υποστήριξης. Σύμφωνα με το ακαδημαϊκό προσωπικό και τις φοιτήτριες με ΕΜΑ, χαρακτηριστικό είναι πως η ΕΜΑ παραμένει αθέατη κατά την φοίτηση στο Τμήμα, με εξαίρεση τις περιόδους των εξετάσεων, όταν και οι φοιτήτριες με ΕΜΑ φανερώνουν την ετικέτα της ΕΜΑ, ούτως ώστε να έχουν προφορική εξέταση ή να επιτευχθεί η αγνόηση των ορθογραφικών τους λαθών. Τέλος, οι φοιτήτριες-μελλοντικές εκπαιδευτικοί με ΕΜΑ οι οποίες έχουν βιώσει μαθησιακές προκλήσεις κατά την εκπαίδευσή τους –είτε σε μαθησιακό είτε σε ψυχοκοινωνικό επίπεδο−, θεωρούν πως, κατά την επιτέλεση μιας παιδαγωγικής και εκπαιδευτικής πρακτικής, το προσωπικό τους βίωμα μπορεί να αποβεί προς όφελος όλων των μαθητών/-τριών τους. Η ενσυναίσθηση του/της εκπαιδευτικού, η οποία αφορά το συναίσθημα της βιωματικής κατανόησης της θέσης του άλλου, −εν προκειμένω της θέσης των μαθητών από πλευράς εκπαιδευτικών, τόσο στο γνωστικό όσο και στο συναισθηματικό επίπεδο− είναι πολύ πιθανή στην περίπτωση ενός διδάσκοντος με ΕΜΑ. Ωστόσο, αυτή η προσέγγιση που γίνεται από τις φοιτήτριες με ΕΜΑ, αναφέροντας την ΕΜΑ ως εφόδιο για το μελλοντικό εκπαιδευτικό τους έργο και προσδίδοντας στους εαυτούς τους ένα προβάδισμα έναντι των άλλων εκπαιδευτικών, αποτελεί μια θετική διάκριση, η οποία έχει ως αφετηρία τη θεώρηση της ΕΜΑ ως χαρισματικού εφοδίου και αποκλίνει από την κοινωνική προσέγγισή της.Στην παρούσα έρευνα ο αθέατος χαρακτήρας της ΕΜΑ αναζητήθηκε, λοιπόν, στη σύγχυση ορολογίας γύρω από την ΕΜΑ, στην κατά βούληση υιοθέτηση της ετικέτας ΕΜΑ, στην απουσία αλλά και στην ταυτόχρονη παρουσία ακαδημαϊκών προκλήσεων για τις φοιτήτριες με ΕΜΑ όπως και για ολόκληρο τον φοιτητικό πληθυσμό του ΤΠΕ, καθώς και στην αμφίβολη ενίσχυση −χάριν της ΕΜΑ− ή στον αμφίβολο φραγμό λόγω της ΕΜΑ στο μελλοντικό εκπαιδευτικό έργο των αντίστοιχων φοιτητριών.