Sûfîlere İsim Arayışları ve Tasavvuf Kelimesinin Menşei Meselesi
Authors: AKDAĞ Eyyup 
Published: December 2019

Tâbi‘în neslinin sonlarına doğru ehl-i sünnet içinde yer alan zühd ve
fakr anlayışları, ibadete düşkünlük ve kalbî amellere riâyet konusundaki
hassasiyetleriyle diğer insanlardan ayrılan zümreye tarihî süreçte isim
arayışları olmuştur. Bu süreçte tasavvuf dışındaki her bir isim sûfînin ilmini,
hâlini, davranışlarını ve yaklaşımlarını ifade etmekte eksik ve yetersiz kabul
edildiği için genel olarak kabul görmemiştir. Tasavvuf kelimesinin kökeni
hakkındaki tartışmalar ise ilk zamandan günümüze kadar devam etmiştir. Bazı
müellifler kelimenin aslının Arapça olmadığını ve buna bağlı olarak da sahâbe
zamanında bilinmediğini savunurken diğer bazı müellifler ise kelimenin aslının
Arapça olduğunu ve sahâbe zamanında da bilindiğini savunmuşlardır.  Tasavvufun aslının Arapça olduğunu savunan
müellifler arasında bu kelimenin hangi kök kelimeden müştak olduğu hususunda
ise görüş ayrılıkları olmuştur. Tasavvufî eserlere bakıldığında her bir sûfînin
önemsediği konulara ve yaşadığı hâle uygun olarak çok sayıda tasavvuf tarifi
yaptığı görülmektedir.  Ancak bu çalışma
tarihi süreçte ifade edilen çok sayıda tasavvuf mefhumunun ıstılahî
tariflerinin incelenmesini değil tasavvuf kelimesinin menşei hakkındaki bir
takım tartışmaları gündeme getirmeyi ve konuyla ilgili bazı hususları
irdelemeyi amaçlamaktadır.Özet: Ehl-i sünnet
içinde yer alan, dış görünüşleri ve zühd anlayışlarıyla diğer insanlardan
ayrılan ve kalp tasfiyesi için yoğun gayretleri olan zümreye tarihî süreçte
isim arayışları olmuştur. Bazı müellifler bu zümrenin esasında meşhur ve
bilinen kimseler olduğunu ancak diğer insanlardan ayırmak ve ayrıcalıklarını
ortaya koymak için bir isimlendirmeye ihtiyaç duyulduğunu beyan etmişlerdir.
İlk zamanlarda öncü sûfîlere âbid, nâsik, vâri‘, zâhid… gibi bazı isimler
verilerek diğer insanlardan ayrıcalıkları ortaya konulmaya çalışılmıştır.  Ancak bu isimler sûfî şahsiyetlere verildiği
gibi sûfî olmayan diğer şahıslara da verildiği için ayırt edici bir özellik olarak
görülmemiş ve daha sonraki zamanlarda da bu isimlerin kullanımı yaygınlık
kazanmamıştır. Ayrıca bu isimler taşıdığı mana bakımından sûfînîn sadece bir
vasfına işaret ettiği için eksik ve yetersiz kabul edilmiş daha şümullü ve
birçok manayı içeren bir isimlendirmeye ihtiyaç duyulmuştur. Bu isimler dışında bazı bölgelerde ayrıca yeni
isim arayışları olmuştur.  Bu isimler
arasında fukarâ, gurabâ, seyyâhûn, şekfetiyye, cû‘ıyye, melâmiyye, nûriyye ve
mukarrebûn gibi bazı isimleri zikretmek gerekir. Yeni isim arayışlarının yoğun
olarak görüldüğü yerler Horasan, Basra, Şam ve Bağdat’tır. Bu yörelerde
kullanılan bu isimler de tarihi süreçte yaygınlık kazanmamıştır. Tarihî süreçte daha şümullü bir isim olarak tasavvuf/sûfiyye kelimesi
tercih edilmiştir.  Yün giydi manasına
gelen tasavvuf kelimesi zâhirî bir manaya delalet etmektedir. Oysa sûfînin esas
ayırt edici özelliği zâhirî yönü değil, 
bâtınî hâl ve ilmidir. Bu bağlamda isim ve müsemma arasındaki mana
ilişkisi hep tartışma konusu olmuştur. Sûfînin manevî eğitimine bağlı olarak
hâl ve ilminde sürekli değişiklikler olur. Bu değişikliği ifade de kuşatıcı bir
isim yetersizliği söz konusu olmuştur. Bu yetersizlikten dolayı zâhirî mana
içeren tasavvuf kelimesi bâtinî manaları da içeren şemsiye bir kavram olarak
kabul edilmiştir.  Ayrıca yün giymek enbiyâ
ve evliyâ gibi seçkin kulların âdeti olduğundan sûfîler bu isimle anılmayı
uygun görmüşlerdir. Tasavvuf;  zühd, fakr, vera‘, ahlak, takvâ, nüsk, ibadet
gibi kelimelerin içerdiği manaları kuşatan bir kelime olarak kabul
edilmiştir.  Bu manada tasavvuf sadece
ahlak, sadece zühd ve sadece ibadet demek değildir. Tasavvuf bunların hepsini
kuşatan ve ayrıca bunların dışında da başka manalar içeren bir hususiyeti ifade
etmektedir.Tasavvuf kelimesinin Rasûlullah (a.s.), sahâbe ve tâbi‘în zamanında
bilinip bilenmediğine, kullanılıp kullanılmadığına dair kaynaklarda iki farklı
görüş ortaya çıkmaktadır. Bir görüşe göre tasavvuf kelimesi bu zaman diliminde
bilinmemektedir. Bu görüşü savunanlar bu gerekçeyle tasavvufu Hind, İran,
Hristiyan, Yahûdî ve Yunan Felsefesi gibi İslâm dışı bazı tesirlerle oluşmuş
bir düşünce ve yaklaşım tarzı olarak kabul ederler. Bu görüşün zıttı giğer bir
görüşü savunanlara göre ise tasavvuf kelime olarak Rasûlullah, sahâbe ve
tâbi‘în zamanında bilinip kullanıldığı gibi câhiliyye döneminde de bilinip
kullanılmaktadır. Câhiliyye döneminde yün (sûf) adanmışlığı sembolize
etmektedir. Bir kimse boynuna ve başına yün bağladığında bu hareketi adanmışlık
anlamına gelmektedir. Câhiliyye dönemindeki bazı adetlerde yün ile kurban adama
arasında bazı irtibatların olduğu görülmektedir.Tasavvuf kelimesinin âyet ve hadislerde geçmemesi ve İslâm’ın iki güzide
nesli sahâbe ve tabi‘înden hiçbir şahsın sûfî olarak isimlendirilmemesi
tasavvufun kökeninin İslâm dışı kaynaklarda aramayı gerekli kılmaz. Çünkü âyet
ve hadislerde her ne kadar kelime olarak tasavvuf geçmese de mana olarak sûfîye
karşılık gelen mukarreb ve ebrâr gibi bazı kelimeler yer almaktadır. Sahâbe ve
tabi‘în neslinden hiçbir kimsenin sûfî ismini kullanmaması meselesi ise bu iki
nesil için sahâbî ve tâbi‘î isimlerinin en şerefli isim kabul edilmesi ve bu
isimlerden başka ayrı bir isme ihtiyaç duyulmadığı şeklinde açıklamak gerekir.
Gerçi sûfî ismi lafız olarak sahâbe zamanında kullanılmasa da mana olarak
sahâbenin yaşantısı sûfîlerin temel dayanak noktası olduğu bilinmektedir. Bu
sebepten dolayı sûfiler başta ehl-i suffe olmak üzere sahâbeyi kendilerine
örnek almışlardır.Bu kelimenin tercihiyle beraber kelimenin kökeni hakkında tartışmalar
gündeme gelmiştir. Bu tartışmalarda kelimenin aslının Arapça olup olmadığı
hususu etkili olduğu gibi Arapça ise hangi kök kelimeden müştak olduğu hususu
da etkili olmuştur. Kuşeyrî ve Hücvirî 
gibi müellifler tasavvuf kelimesini Arapça asıllı bir kelime olarak
kabul etmezler.  Onlara göre kelime
kökeninin Arapça olduğunu gösteren hiç bir kıyas yoktur. Hangi mana verilirse
verilsin dil kaidelerine göre sûfî ismini Arapça kök bir kelimeden türetmek
doğru değildir. Bu bağlamda kelime müştak değil lakap olması daha uygundur.

Kuşeyrî ve Hücvirî dışında Serrâc, Kelâbâzî, Sühreverdî, İbn Teymiyye ve
İbn Haldûn gibi müellifler ise kelime kökeninin Arapça olduğunu kabul ederler
ancak hangi kelimeden müştak olduğu hususunda ise görüş ayrılığına
sahiptirler.  Tasavvufun ilk kaynakları
arasında yer alan Serrâc, kelime kökeninin ‘safâ’ olduğunu belirtirken
Kelâbâzî, Sühreverdî, İbn Teymiyye ve İbn Haldun gibi müellifler ise ‘sûf’
olduğunu belirtmektedirler. Onlara göre kelimenin aslı ‘sûf’ kabul edilirse
lügat yönünden ibare sahih ve lafız doğrudur. Kelabâzî’ye göre köken hakkında
ileri sürülen lafızlar zâhirde farklı görünse bile mana bakımından müttefiktir.
Bütün bu isimlerin içerdiği manalar ‘sûf’ 
yani yün kelimesinde toplanmıştır.