Językowo-kulturowe obrazy pogranicza. Analiza danych leksykograficznych i wybranych tekstów współczesnych
Authors: Filar Dorota 
Published: January 2025

Temat pogranicza podejmują badacze, reprezentujący różne dyscypliny naukowe i perspektywy poznawcze (m.in. polityczną, historyczną, geograficzną, socjologiczną, kulturową czy administracyjno-prawną). Czy ślady tak złożonego oglądu można odnaleźć w językowych znaczeniach pogranicza? Odpowiedź nie jest oczywista, a celem artykułu jest ustalenie współczesnych znaczeń tego słowa na podstawie analizy: po pierwsze – danych ze źródeł leksykograficznych, po drugie – danych tekstowych (ze zbioru reportaży Tomasza Grzywaczewskiego Wymazana granica). Już pobieżna obserwacja pozwala zauważyć, że wartości semantyczne, wpisane w definicje leksykalne badanego słowa, są proste i dotyczą przede wszystkim relacji przestrzennych. Ważne są zatem dane tekstowe, gdyż dzięki nim można dotrzeć do złożonych „warstw”, budujących bogate znaczenia pogranicza. Stopniowo zatem opis się rozszerza, a ostatecznie językowo-kulturowy koncept POGRANICZE obejmuje nie tylko FIZYCZNE RELACJE PRZESTRZENNE, ale też odniesienia do różnych sfer HISTORII, POLITYKI, RELIGII, aż po złożone RELACJE MIĘDZYLUDZKIE, TOŻSAMOŚĆ, EMOCJE, WARTOŚCI, a wreszcie rzeczy ostateczne – ŻYCIE i ŚMIERĆ. Badane konteksty poświadczają, co znaczy pogranicze w „słowniku nadawców”, którym dzielą się oni z czytelnikiem. Można założyć, że po przeczytaniu zbioru analizowanych reportaży nieodwracalnie poszerza się także obszar znaczeń, wiązanych ze słowem pogranicze przez odbiorców.Ramę metodologiczną artykułu wyznaczają założenia teorii językowo-kulturowego obrazu świata, zwłaszcza – badania nad obrazami (i znaczeniami) tekstowymi.The concept of borderland has been investigated from several perspectives: political, historical, geographical, sociological, cultural, administrative and legal. This paper attemps to answer the question whether the semantics of the Polish word for borderland, i.e. pogranicze, reflects the complexity of the concept. The answer is far from obvious. The paper aims to establish the modern meanings of pogranicze on the basis of lexicographic sources and selected pieces of discourse, such as Tomasz Grzywaczewski’s reportage collection Wymazana granica (‘The Erased Border’). A preliminary inquiry shows that the lexicographic definitions of pogranicze are rather simple, narrow and concern mainly spatial relationships. In order to uncover the complex semantic layers of pogranicze, it is important to analyse discourse, which allows to enrich the description so that eventually the linguacultural concept of POGRANICZE involes not only SPATIAL RELATIONSHIPS, but also references to various spheres of HISTORY, POLITICS, RELIGION, INTERPERSONAL RELATIONSHIPS, IDENTIY, EMOTIONS, VALUES, as well as the ultimate notions of LIFE and DEATH. The analysed contexts illustrate the meanings of pogranicze that are present in the lexical stock of the writers and then shared with the readers. Thus it can be assumed that the reading of these contexts enriches the semantic scope of pograniczne for the readers. The methodological framework adopted in the paper uses the theoretical assumptions of linguacultural worldview, especially the research on textual imagery and lexical meaning.