Διαπροσωπικό νόημα
Authors: Κούτσικου Μαρία 
Published: September 2021

Τα σύγχρονα εκπαιδευτικά κείμενα βιβλίων Φυσικών Επιστημών για παιδιά είναι πολυτροπικά, καθώς σε αυτά ποικίλοι τρόποι συνεργούν για τη δημιουργία νοήματος (με κυρίαρχους το γραπτό λόγο και την εικόνα, στους οποίους εστιάζει η παρούσα διατριβή). Ένα πολυτροπικό κείμενο περιλαμβάνει τρία επίπεδα νοήματος, τα οποία σύμφωνα με τη Συστημική Λειτουργική Γραμματική και τη Γραμματική Οπτικού Σχεδιασμού, εκφράζονται τόσο λεκτικά όσο και οπτικά: το αναπαραστατικό, το κειμενικό και το διαπροσωπικό. Το διαπροσωπικό νόημα αφορά τις σχέσεις που προωθούνται ανάμεσα σε αυτούς που δημιούργησαν το κείμενο και τους/τις αναγνώστες/τριες και ανάμεσα στους/τις αναγνώστες/τριες και τα αναπαριστάμενα πρόσωπα. Ειδικότερα περιλαμβάνει τον τρόπο που ο/η δημιουργός συγκροτεί το κείμενο καθορίζοντας: το πώς αυτό απευθύνεται στον/στην αναγνώστη/τρια (απευθυντικότητα), τον τύπο σχέσης που διαμορφώνεται μεταξύ αναγνώστη/τριας - αναπαριστώμενων (κοινωνική απόσταση) και το βαθμό που ο/η αναγνώστης/τρια καλείται να εμπλακεί με αυτά (εμπλοκή). Ως προς το διαπροσωπικό νόημα, οι σχέσεις γραπτού λόγου – εικόνας μπορεί να χαρακτηρίζονται από συμφωνία (όμοια νοήματα), συμπληρωματικότητα (επιπλέον νόημα μέσω τους ενός από τους δύο σημειωτικούς τρόπους) ή από αντίφαση (αντίθετα νοήματα). Στόχος της έρευνας ήταν να εξετάσει α) ποιες είναι οι σχέσεις γραπτού λόγου - εικόνας ως προς τις διαστάσεις διαπροσωπικού νοήματος (απευθυντικότητα, κοινωνική απόσταση, εμπλοκή) σε πολυτροπικά κείμενα βιβλίων Επιστημών Βιολογίας και Φυσικής για παιδιά προσχολικής ηλικίας και (β) εάν οι σχέσεις αυτές διαφοροποιούνται ανάλογα με την επιστημονική περιοχή. Το δείγμα αποτέλεσαν 150 μονάδες ανάλυσης από την επιστημονική περιοχή της Βιολογίας και 150 από την επιστημονική περιοχή της Φυσικής. Σε κάθε μονάδα (μία εικόνα συνοδευόμενη από γραπτό κείμενο), το γλωσσικό και οπτικό περιεχόμενο ταξινομήθηκε ως προς κάθε διάσταση και έπειτα προσδιορίστηκε η κατηγορία σχέσης γραπτού λόγου – εικόνας. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι ως προς την απευθυντικότητα και την εμπλοκή εμφανίζονται συχνότερα από το αναμενόμενο σχέσεις συμφωνίας απ’ ό,τι σχέσεις συμπληρωματικότητας και αντίφασης. Ως προς την κοινωνική απόσταση παρατηρήθηκαν συχνότερα από το αναμενόμενο σχέσεις συμπληρωματικότητας και αντίφασης απ’ ό,τι σχέσεις συμφωνίας. Αναφορικά με την απευθυντικότητα, στα πολυτροπικά κείμενα από την επιστημονική περιοχή της Βιολογίας παρατηρήθηκαν συχνότερα από το αναμενόμενο σχέσεις αντίφασης ενώ στα πολυτροπικά κείμενα από την επιστημονική περιοχή της Φυσικής σχέσεις συμφωνίας. Ως προς την κοινωνική απόσταση, στα κείμενα από την επιστημονική περιοχή της Βιολογίας παρατηρήθηκαν συχνότερα από το αναμενόμενο σχέσεις συμπληρωματικότητας ενώ στα πολυτροπικά κείμενα από την επιστημονική περιοχή της Φυσικής σχέσεις αντίφασης και συμφωνίας. Ως προς την εμπλοκή δεν παρατηρήθηκαν διαφορές ανάλογα με την επιστημονική περιοχή. Τα αποτελέσματα συζητώνται στο πλαίσιο της Συστημικής Λειτουργικής Γραμματικής και της Γραμματικής Οπτικού Σχεδιασμού και σε σχέση με τις παιδαγωγικές αρχές της κοινωνιογνωστικής προσέγγισης για τη μάθηση. Διατυπώνονται προτάσεις αναφορικά με τη δυνατότητα συνεισφοράς των ευρημάτων στο σχεδιασμό, την επιλογή και τη διδακτική αξιοποίηση πολυτροπικού υλικού Φυσικών Επιστημών για παιδιά προσχολικής ηλικίας.