Η φυσική αναγέννηση της δρυός (Quercus spp.) κάτω από την επίδραση της βόσκησης στα μεσαία και χαμηλά υψόμετρα του κεντρικού τμήματος της οροσειράς της Ροδόπης
Authors: Μπάτζιου Μαρία 
Published: September 2021

Η διδακτορική διατριβή πραγματοποιήθηκε σε κλειστές συστάδες των ειδών Quercus frainetto και Quercus petraea στα μεσαία και χαμηλά υψόμετρα στην βορειοανατολική Ελλάδα στο κεντρικό τμήμα της οροσειράς της Ροδόπης. Οι σκοποί της διατριβής καθορίστηκαν α) η ανάλυση της επίδρασης της βόσκησης από αγροτικά ζώα στην επιβίωση, στη μορφή, στη δομή, στη δυναμική και στη χωρική κατανομή της πρόδρομης αναγέννησης των προαναφερθέντων ειδών και β) ο προσδιορισμός του βαθμού που υποβαθμίζει τις συστάδες τους.Για την παρακολούθηση της βόσκησης και της επιβίωσης των φυτών αναγέννησης των δύο ειδών, το φθινόπωρο του 2013, σε κλειστή συστάδα του είδους Q. frainetto Ten. (περιοχή Α) σε επιφάνεια 300 m x 100 m εγκαταστάθηκαν με απλή τυχαία δειγματοληψία 22 μόνιμες υπο-επιφάνειες 5 m x 3 m. Tην ίδια χρονική περίοδο, σε κλειστή συστάδα του είδους Q. petraea (Matt.) Liebl. (περιοχή Δ), σε επιφάνεια 500 m x 100 m εγκαταστάθηκαν με απλή τυχαία δειγματοληψία 20 μόνιμες υπο-επιφάνειες 5 m x 3 m. Στην περιοχή Α, σε κάθε υπο-επιφάνεια επιλέχθηκαν με απλή τυχαία δειγματοληψία και σημάνθηκαν με μικρή πινακίδα 10 σπερμοβλαστήματα του είδους Q. frainetto που εγκαταστάθηκαν την αυξητική περίοδο του 2013 – νεαρά φυτά αναγέννησης και 10 φυτά αναγέννησης του ίδιου είδους τα οποία είχαν ηλικία μεγαλύτερη από ένα έτος – παλαιά φυτά αναγέννησης. Ο μόνος περιορισμός επιλογής των φυτών ήταν να απέχουν από το πιο κοντινό γειτονικό φυτό αναγέννησης τουλάχιστον 5 cm. Έπειτα ακολουθήθηκε η ίδια διαδικασία για το είδος Q. petraea. Τη χρονική στιγμή εγκατάστασης των υπο-επιφανειών των δύο πειραμάτων έγινε έλεγχος σε κάθε φυτό αναγέννησης για σημάδια βόσκησης. Η επιβίωση των επιλεχθέντων φυτών αναγέννησης καταγράφηκε για τρία χρόνια (περίοδος παρακολούθησης της επιβίωσης των φυτών αναγέννησης) ενώ ο έλεγχος για νέα σημάδια βόσκησης πραγματοποιήθηκε για δύο χρόνια (περίοδος παρακολούθησης της βόσκησης των φυτών αναγέννησης). Το φθινόπωρο του 2013, και στα δύο πειράματα, σε όλα τα επιλεχθέντα νεαρά φυτά αναγέννησης καταγράφηκε ο τρόπος βόσκησης τους. Το φθινόπωρο του 2014 και του 2015, καταγράφηκε η αρχιτεκτονική των ζωντανών νεαρών και παλαιών φυτών αναγέννησης και των δύο ειδών ενώ τα βοσκημένα φυτά αναγέννησης των οποίων η αρχιτεκτονική δεν μπορούσε να προσδιοριστεί εξαιρέθηκαν από την ανάλυση.Το καλοκαίρι του 2014 (Ιούλιος – Αύγουστος), εγκαταστάθηκε σε κάθε περιοχή μελέτης (Α, Β, Γ, Δ) επιφάνεια 500 m x 150 m. Οι περιοχές μελέτης καλύπτονται από δάσος δρυός. Διακρίθηκαν τρεις θέσεις στην πλαγιά ως προς την τοπογραφική διαμόρφωση: Η ράχη, το κάτω μέρος της πλαγιάς και το κεκλιμένο επίπεδο. Στη συνέχεια σε κάθε επιφάνεια 500 m x 150 m της κάθε υπό μελέτη περιοχής, εγκαταστάθηκαν με απλή τυχαία δειγματοληψία 100 υπο-επιφάνειες 1 m x 1 m (συνολικά 400 υπο-επιφάνειες). Σε κάθε υπο-επιφάνεια για κάθε είδος μετρήθηκε ο αριθμός των ζωντανών και των νεκρών φυτών αναγέννησης του. Eπίσης, για κάθε ζωντανό φυτό αναγέννησης μετρήθηκε το μήκος του (έως 25 cm ή > 25 cm), ο συνολικός αριθμός των βλαστών του που φύονταν από το ριζικό κόμβο και ο αριθμός των ζωντανών βλαστών του που φύονταν από το ριζικό κόμβο. Σε κάθε ζωντανό φυτό αναγέννησης του κάθε είδους (για τις περιοχές στις οποίες εμφανίζονταν και τα δύο είδη δρυός) καταγράφηκαν σημάδια βόσκησης.Την ίδια χρονική περίοδο, σε κάθε περιοχή Α, Β, Γ, Δ και εντός της επιφάνειας 500 m x 150 m εγκαταστάθηκε επιφάνεια 100 m x 100 m. Στην επιφάνεια αυτή εγκαταστάθηκαν με απλή τυχαία δειγματοληψία 10 υπο-επιφάνειες 1 m x 1 m (συνολικά 40 υπο-επιφάνειες). Σε κάθε υπο-επιφάνεια κόπηκαν και απομακρύνθηκαν όλα τα φυτά αναγέννησης (ζωντανά και νεκρά) του κάθε είδους της δρυός σε απόσταση τουλάχιστον 4 cm κάτω από την έναρξη της διόγκωσης του ριζικού τους κόμβου. Στη συνέχεια, κάθε φυτό αριθμήθηκε και μπήκε μέσα σε σακουλάκι. Σε κάθε φυτό αναγέννησης έγινε τομή 3 mm πάνω από το σημείο έκπτυξης του κάθε (ζωντανού) βλαστού από το ριζικό κόμβο και 3 mm κάτω από το σημείο έναρξης της διόγκωσης του ριζικού κόμβου. Έπειτα, μετρήθηκε ο αριθμός των ετήσιων δακτυλίων των τομών στο εργαστήριο με τη χρήση του στερεοσκοπίου. Για κάθε (ζωντανό) φυτό αναγέννησης του κάθε είδους δρυός (Q. frainetto ή Q. petraea) που κόπηκε και απομακρύνθηκε, μετρήθηκε ο αριθμός των συνολικών του βλαστών (ζωντανών και νεκρών) και ο αριθμός των ζωντανών του βλαστών που εκπτύσσονταν από το ριζικό του κόμβο. Επίσης, μετρήθηκε το συνολικό του μήκος (του υψηλότερου βλαστού) και η ετήσια αύξηση – επάκρια αύξηση σε μήκος του σε cm (με ακρίβεια mm). Η διάμετρος σε απόσταση 0.5 cm πάνω από το σημείο έκπτυξης του και η διάμετρος στο σημείο έναρξης της διόγκωσης του ριζικού κόμβου μετρήθηκε σε κάθε φυτό αναγέννησης (με ακρίβεια 0.1 mm). Από τα αποτελέσματα της παρούσας διατριβής έχουν συναχθεί συμπεράσματα τα κυριότερα εκ των οποίων είναι τα εξής: Τα δύο είδη αντέχουν στη βόσκηση. Η βόσκηση φαίνεται, όχι μόνο να έχει συνεισφέρει, τουλάχιστον, στη νέκρωση όλων των παλαιών φυτών αναγέννησης και σε μεγάλο ποσοστό των νεαρών φυτών των δύο ειδών αλλά βρέθηκε να οδήγησε και σε νέκρωση φυτών της πρόδρομης αναγέννησης που δεν βοσκήθηκαν. Επίσης, η βόσκηση οδήγησε σε δυσμορφία των φυτών αναγέννησης των δύο ειδών. Τα φυτά αναγέννησης που βοσκήθηκαν και εμφάνισαν τον κυρίαρχο επάκριο βλαστό τους σε γωνία με πλάγιο βλαστό τους υπέστησαν σημαντική υποβάθμιση της μορφής τους. Το είδος Q. petraea φαίνεται να είναι περισσότερο ευαίσθητο στην παραμόρφωση που προκαλείται από τη βόσκηση συγκριτικά με το είδος Q. frainetto. Επιπλέον, η βόσκηση φαίνεται πως ήταν ο κύριος παράγοντας που καθόρισε την κατά χώρο πυκνότητα των φυτών αναγέννησης αλλά και ένας από τους κύριους παράγοντες που καθόρισε την αύξηση των φυτών αναγέννησης των δύο ειδών. Η σκίαση από την κομοστέγη, προφανώς, μείωσε επίσης την κατά μήκος (ύψος) αύξηση των φυτών αναγέννησης και των δύο ειδών. Συγκριτικά, στις περιοχές Α, Β, Γ, Δ συνολικά, το είδος Q. frainetto αυξάνεται σε μήκος (ύψος) ταχύτερα απ’ ότι το είδος Q. petraea.Τόσο η ηλικία στο ριζικό κόμβο όσο και η διάμετρος στη βάση του ριζικού κόμβου των φυτών αναγέννησης βρέθηκαν να σχετίζονται με μορφολογικά χαρακτηριστικά και χαρακτηριστικά αύξησης των φυτών της πρόδρομης αναγέννησης των ειδών Q. frainetto και Q. petraea που εμφανίζονται κάτω από την κλειστή κομοστέγη της δρυός. Οι ηλικίες των φυτών της πρόδρομης αναγέννησης των δύο ειδών στις περιοχές Α, Β, Γ, Δ συνολικά, βρέθηκε να μην διαφέρουν σημαντικά. Στο είδος Q. frainetto οι μέγιστες ηλικίες (του ριζικού κόμβου) των φυτών της πρόδρομης αναγέννησης φτάνουν τα 10 – 12 έτη, ενώ στο είδος Q. petraea φτάνουν τα 12 – 14 έτη. Σε κάθε περίπτωση, είτε λόγω βόσκησης είτε λόγω σκίασης είτε συνδυασμού των δύο το είδος Q. frainetto βρέθηκε να αντέχει περισσότερο, έστω και λίγο, κάτω από την κομοστέγη της μητρικής συστάδας ενώ και τα δύο είδη βρέθηκαν να μην μπορούν να επιβιώσουν για πολλά χρόνια στις κλειστές συστάδες των δύο ειδών. Οι κλειστές συστάδες των δύο ειδών δεν πρέπει να βόσκονται επειδή ακόμη και μία ήπιας έντασης βόσκηση είναι ικανή να οδηγήσει στη δημιουργία στρεβλών και παραμορφωμένων δέντρων. Έτσι, οι μελλοντικές συστάδες θα απαρτίζονται από κακόμορφα δέντρα και η παραγωγή του ξύλου θα υποβαθμιστεί. Επίσης, με το πέρασμα του χρόνου οι παράγοντες που σχετίζονται με την κατά μήκος (ύψος) αύξηση και την αύξηση της διαμέτρου του υψηλότερου βλαστού του φυτού των δύο ειδών, πιθανότατα η βόσκηση και η σκίαση, θα έχουν εντονότερη αρνητική δράση στα χαρακτηριστικά του είδους Q. petraea απ’ ότι του είδους Q. frainetto. Έστω κι αν βρέθηκαν διαφορές ανάμεσα στην οικολογία και στην αυξητική συμπεριφορά των φυτών της πρόδρομης αναγέννησης των δύο ειδών που μελετήθηκαν σε κλειστές συστάδες κάτω από την πίεση της βόσκησης, οι διαφορές αυτές δεν οδήγησαν σε χαρακτηριστικά διαφορετική δυναμική της πρόδρομης αναγέννησης στις συστάδες των δύο ειδών. Η εγκατάσταση των φυτών της αναγέννησης και των δύο ειδών γίνεται κατά κύριο λόγο κάθε δύο έτη. Τέλος, με βάση τα κυριότερα συμπεράσματα έγιναν προτάσεις για τη δασική πράξη και για μελλοντική έρευνα.