Εκκλησιαστικά νομικά πρόσωπα και ένδικη προστασία των συνταγματικών δικαιωμάτων
Authors: Γιακουμάκης Αντώνιος 
Published: February 2024

1. Θέμα Διατριβής: «Εκκλησιαστικά νομικά πρόσωπα και Ένδικη προστασία των Συνταγματικών Δικαιωμάτων». 2. Επιλογή του θέματος: Πιστεύω, ότι το κοινό ανάμεσα σε ένα μοναχό και έναν φοιτητή ή ερευνητή της επιστήμης, είναι ότι και οι δύο είναι μαθητές της αληθείας. Όπως η υπακοή γίνεται πάντοτε εν Αγίω Πνεύματι, έτσι και η έρευνα γίνεται εν αληθεία για την προώθηση της επιστήμης προς όφελος της κοινωνίας. Στην Διατριβή, προτίμησα από σεβασμό στον θεσμό της Εκκλησίας, να ασχοληθώ περισσότερο με την έρευνα περί των συνταγματικών δικαιωμάτων ή των αρμοδιοτήτων των νομικών προσώπων της Εκκλησίας και λιγότερο με με τα δικαιώματα των εν σχήμα μελών της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ελλάδος. Και τούτο διότι η Εκκλησία αποτελεί, βάσει του Τριαδικού δόγματός της, τον Ένα και Ίδιο Θεό, με τρείς υποστάσεις, τρία πρόσωπα (τον Πατέρα, τον Υϊό και το Άγιο Πνεύμα). Η ίδια η δογματική φύση της Εκκλησίας υποστασιάζεται και εκφράζεται μέσα από τα τρία πρόσωπα του Θεού. Προβαλλόμενη η εκκλησία ως θεσμός στον εξωτερικό κόσμο, μέσα στην Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, με αφορμή ή χάριν στο Διάταγμα των Μεδιολάνων, αποτελεί ένα κοινωνικό φαινόμενο ή μία κοινωνική πραγματικότητα, επομένως κατέστη υποκείμενο δικαίου, και κατ’ επέτκαση υποκείμενο δικαιωμάτων.Σκοπός μου είναι να δώσω την βαρύτητα στήν νομική, ως συλλογική, προσωπικότητα της Εκκλησίας, και γι’ αυτό στην προστασία της συλλογικής θρησκευτικής ελευθερίας, ή άλλως της θρησκευτικής ελευθερίας όταν εκφράζεται συλλογικά, χωρίς να προσβάλλεται ή αποδυναμώνεται η ουσία της ατομικής θρησκευτικής ελευθερίας. Εξέτασα όμως, και παρουσίασα, την άσκηση συλλογικών δικαιωμάτων αλλά και αρμοδιοτήτων των εκκλησιαστικών νομικών προσώπων, υπό το φως των συνταγματικών διατάξεων που προστατεύουν ατομικά δικαιώματα, όπως την αξία του προσώπου, την προσωπική και θρησκευτική ελευθερία, το συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι για θρησκευτικούς σκοπούς, την ελευθερία του λόγου και όχι την ρητορική του μίσους ή την θρησκευτική μισαλοδοξία, την μη εξευτελιστική μεταχείριση, κ.α. Και τούτο διότι, όπως το φως διαχέεται και διεισδύει παντού, έτσι και οι συνταγματικού, ευρωπαϊκού και διεθνούς δικαίου διατάξεις που προστατεύουν τα δικαιώματα αυτά, εισχωρούν και φωτίζουν την άσκηση των συλλογικών ελευθεριών των νομικών προσώπων της Εκκλησίας, και επομένως οφείλουν να ασκούνται χωρίς να αναστέλλουν τις ατομικές ελευθερίες. 3. Οργάνωση της ύλης και περιεχόμενο της Διατριβής: Το Σύνταγμα του κράτους, ορίζει την μορφή του πολιτεύματος, τις σχέσεις κράτους εκκλησίας, περιέχει το οργανωτικό μέρος, τα ατομικά δικαιώματα, τα όργανα και την λειτουργία των τριών κρατικών εξουσιών. Το «Σύνταγμα» της Εκκλησίας, είναι το δόγμα της, όπως εμπεριέχεται στην Αγία Γραφή, την ιερά παράδοση, και τους κανόνες της Εκκλησίας. Το σχήμα δηλαδή: οργανωτικό μέρος και ατομικά δικαιώματα, είναι δεδομένο και αποτέλεσε βάση για την εργασία μου. Το κείμενο ανάπτυξης της Διατριβής περιλαμβάνει προθεωρία, εισαγωγή και δύο μέρη. Στην προθεωρία α) παρουσιάζεται ο επιδιωκόμενος σκοπός της διατριβής, β) αναφέρονται επιγραμματικά καθ’ ύλην, νομολογιακά θέματα που απασχόλησαν ένδικες διαφορές σχετικά με συνταγματικά δικαιώματα των νομικών προσώπων της Εκκλησίας της Ελλάδος, και γ) τίθενται ερωτήματα στα οποία καλείται να απαντήσει και αναπτύξει η διατριβή. Τα ερωτήματα αυτά αφορούν στον προσδιορισμό α) των νομικών προσώπων της Ορθοδόξου Εκκλησίας της Ελλάδος, του καθεστώτος που τα διέπει, και την διαφοροποίησή τους από άλλα θρησκευτικά και εκκλησιαστικά νομικά πρόσωπα στην Ελλάδα, β) των συνταγματικών σχέσεων κράτους και εκκλησίας, πώς (συν) υπάρχει και λειτουργεί η δικαιοταξία του κράτους με την δικαιοταξία της εκκλησίας, ως προς τα νομικά της πρόσωπα, και γ) του αν τα τελευταία μπορούν να καταστούν φορείς συνταγματικών δικαιωμάτων στην εθνική έννομη τάξη, και κατ’ επέκταση των προστατευομένων από την ΕΣΔΑ δικαιωμάτων, ιδίως δε αν είναι φορείς μόνον της θρησκευτικής ελευθερίας ή και άλλων συνταγματικών δικαιωμάτων.Η Εισαγωγή περιλαμβάνει την ανάπτυξη δύο κεφαλαίων. Το πρώτο ασχολείται με την περιγραφή του αντικειμένου ανάπτυξης και της διάρθρωση της ύλης των κεφαλαίων των δύο μερών, και το δεύτερο, που υποδιαιρείται σε τέσσερα υποκεφάλαια, με την εξειδίκευση των εννοιών και σχέσεων που αναφέρονται στο κείμενο ανάπτυξης της διατριβής. Αναλύονται μόνον οι έννοιες του κράτους, του χριστιανισμού, της διαμόρφωσης των πρώτων εκκλησιαστικών κοινοτήτων, των εκκλησιαστικών νομικών προσώπων στην Ελλάδα, που πραγματεύεται η διατριβή σε αντιδιαστολή με τα θρησκευτικά νομικά πρόσωπα και τα του Παλαιού ημερολογίου στην εθνική έννομη τάξη. Μέσα από την ανάλυση των εννοιών, την ιστορική ανασκόπηση της ίδρυσης και του σκοπού της εκκλησίας, καταδεικνύεται, σε νομικά πλαίσια, η θέση της ως κοινωνικού φαινομένου και υποκειμένου δικαίου στην έννομη τάξη. Στο πρώτο Μέρος, που αποτελείται από τρία κεφάλαια, εξετάζονται: α) Η νομική θέση της Εκκλησίας στον Ελλαδικό χώρο, η διαφορά της εκκλησιαστικής από την κρατική εξουσία, το καθεστώς των σχέσεων εκκλησίας και κράτους σε διεθνές επίπεδο, ο προσδιορισμός των σχέσεών τους ανάλογα με τον βαθμό κρατικής αναγνώρισης και προστασίας της θρησκευτικής ελευθερίας, το καθεστώς των συγκεκριμένων σχέσεων εκκλησίας και κράτους στην Ελλάδα, σε συνταγματικό και νομοθετικό επίπεδο, με αναφορά στα ιδιαίτερα εκκλησιαστικά καθεστώτα σε περιοχές της Ελλάδος. β) Τα εκκλησιαστικά νομικά πρόσωπα της Αυτοκεφάλου Εκκλησίας της Ελλάδος. Γίνεται αναφορά στο νομικό πλαίσιο λειτουργίας τους, την νομική προσωπικότητά τους, στο περίγραμμα της κεντρικής και περιφερειακής οργανωτικής δομής και διοίκησής τους τους, τις κλαδικές μορφές και κατηγορίες τους, καθώς και την εκκλησιαστική απονομή της δικαιοσύνης από αυτά. γ) Τα εκκλησιαστικά νομικά πρόσωπα ιδιαίτερου εκκλησιαστικού καθεστώτος που υπάρχουν και λειτουργούν στην εθνική έννομη τάξη, δηλαδή οι εκκλησιαστικές διοικήσεις της Αρχιεπισκοπής Κρήτης, των Μητροπόλεων Δωδεκανήσου και της αυτοδιοικούμενης περιοχής του Αγίου Όρους. Γίνεται αναφορά στο νομικό πλαίσιο λειτουργίας τους, την νομική προσωπικότητά τους, τις οργανωτικές μορφές των νομικών προσώπων τους, καθώς και της απονομής εκκλησιαστικής δικαιοσύνης από αυτά. Στο δεύτερο Μέρος αναλύονται τα συνταγματικά δικαιώματα των εκκλησιαστικών νομικών προσώπων, όσα είναι συμβατά με την φύση των θεσμών τους, και τον σκοπό που υπηρετούν, με εισαγωγική αναφορά στα θεμέλια των ατομικών δικαιωμάτων, η έννοια και νομική φύση τους, η διάκριση των ατομικών από τα συλλογικά δικαιώματα, τα είδη των συνταγματικών δικαιωμάτων, οι αποδέκτες τους, οι περιορισμοί στην άσκησή τους, ο εσωτερικός και δικαστικός έλεγχος πράξεων των εκκλησιαστικών νομικών προσώπων από την Εκκλησία και την Πολιτεία αντίστοιχα, η εκκλησιαστική και κρατική εποπτεία κατά την άσκηση των δικαιωμάτων, καθώς και συμπεράσματα επάρκειας ή ανεπάρκειας του συστήματος δικαστικής προστασίας των συνταγματικών δικαιωμάτων των εκκλησιαστικών νομικών προσώπων. Το Σύνταγμα της Ελλάδος, αναγνωρίζει συνταγματικά δικαιώματα υπέρ των εκκλησιαστικών νομικών προσώπων, και πόθεν απορρέουν; Η απάντηση είναι καταφατική. Συνταγματικά δικαιώματα, φορείς των οποίων δύνανται καταρχήν να καταστούν εκκλησιαστικά νομικά πρόσωπα, αφορούν στην νομική προσωπικότητα της εκκλησίας, την ατομική και συλλογική θρησκευτική ελευθερία με τις εκφάνσεις της, της ελευθερίας εκδήλωσης της θρησκευτικής συνείδησης και της ελευθερίας λατρείας, την αυτονομία στην οργάνωση και διοίκησή της, την αυτοδιάθεση των μελών της, τον νόμιμο δικαστή στις ένδικες διαφορές που δημιουργούνται σχετικά με την άσκησή τους, την δικαστική παράσταση και την δίκαιη δίκη προς προστασία των δικαιωμάτων τους, την ελευθερία της ένωσης για θρησκευτικούς σκοπούς, όπως της συμμετοχικής, συλλογικής λήψης αποφάσεων του εκκλησιαστικού νομικού προσώπου (συνοδική διοίκηση, μητροπολιτικά, ενοριακά συμβούλια, ηγουμενοσυμβούλια κ.α), ίδρυσης Μ.Κ.Ο., φιλανθρωπικών, εκκλησιαστικών ιδρυμάτων κ.ἄ., την ιδιοκτησία και περιουσία τους, θέματα οικονομικής ελευθερίας τους, όπως ίδρυσης εταιρειών υπό προϋποθέσεις κερδοσκοπικού (και μη) χαρακτήρα με σκοπό την αξιοποίηση της εκκλησιαστικής περιουσίας, δημοσίων ή ιδιωτικών συμβάσεων, εκτέλεσης εκκλησιαστικών έργων, ισότητας και ίσης μεταχείρισης, αναφέρεσθαι στις αρχές και πρόσβασης σε διοικητικά στοιχεία, εκκλησιαστικής κοινωνίας και ενότητας με ομόδοξες εκκλησίες του εξωτερικού, θρησκευτικής εκπαίδευσης και διδασκαλίας, συνεργασίας και διαλόγου με την Πολιτεία σε κοινούς τομείς δράσης με σκοπό την αλληλεγγύη και στόχο την εμπέδωση της κοινωνικής ειρήνης και της ανθρωπιστικής βοήθειας. Γίνεται επίσης αναφορά και σε λοιπά συνταγματικά δικαιώματα, φορείς των οποίων δύνανται να καταστούν συλλογικές θρησκευτικές ενώσεις, και εκκλησιαστικά νομικά πρόσωπα, όπως προστασίας τιμής και φήμης, ελευθερίας γνώμης και δημοσίευσης στοχασμών καθώς και επικοινωνίας μέσω ραδιοφώνου και τηλεοπτικών εκπομπών.Τα δικαιώματα αυτά, με αφετηρία την ελευθερία της προσωπικότητας, απορρέουν από τις ιδιαίτερες εκφάνσεις της ελευθερίας αυτής, όπως της θρησκευτικής ελευθερίας και της ελευθερίας της λατρείας, και κυρίως απορρέουν ειδικότερα από την μετάβαση από το πρώτο στο δεύτερο επίπεδο της θρησκευτικής ελευθερίας, δηλαδή από την ατομική (θετική ή αρνητική) θρησκευτική ελευθερία στήν συλλογική θρησκευτική ελευθερία. Αναγνωρίζει το Σύνταγμά μας συλλογική θρησκευτική ελευθερία; Το Σύνταγμα της Ελλάδος δεν διατυπώνει ρητά την έννοια της συλλογικής θρησκευτικής ελευθερίας, αλλά η αναγνώριση της άσκησής της συνάγεται από την διατύπωση του άρθρου 13§2. Ως συλλογική θρησκευτική ελευθερία, εννοούμε την ανάπτυξη συλλογικών δικαιωμάτων, όπως της δημόσιας λατρείας και της συμμετοχής της εκκλησίας ή των θρησκευτικών κοινοτήτων στην δικαιοταξία της πολιτείας, μέσα από την απόκτηση νομικής προσωπικότητας, περιουσίας, άσκησης της οικονομικής ελευθερίας, με την σύναψη συμβάσεων με το κράτος, εκτέλεσης έργων κ.α. Ο Πανεπιστημιακός Καθηγητής Ρίκ Τόρφς διακρίνει τέσσερα επίπεδα θρησκευτικής ελευθερίας, όπως σχηματικά εμφανίζονται, αν ομοιάσουμε τις σχέσεις κράτους εκκλησίας με μία πυραμίδα. Στο πρώτο, που αποτελεί και την βάση της πυραμίδας πρέπει να είναι και παραμένει η ατομική θρησκευτική ελευθερία, θετική ή αρνητική, στο δεύτερο είναι το ομόλογό της, η συλλογική θρησκευτική ελευθερία, που εκδηλώνεται όπως είδαμε με την δημόσια λατρεία και την συμμετοχή της εκκλησίας στην δικαιοταξία της πολιτείας, η εκκλησία δηλαδή ή οι θρησκευτικές κοινότητες, μέσα στην ελληνική πολιτεία. Το τρίτο επίπεδο είναι αυτό της εσωτερικής αυτονομίας της εκκλησίας η οποία πρέπει να της αναγνωρισθεί από το κράτος και να προστατευθεί, και στο τέταρτο επίπεδο αναπτύσσονται οι σχέσεις εκκλησίας και κράτους. Στο τελευταίο τέταρτο επίπεδο η απαγόρευση κρατικής επέμβασης και η αξίωση ουδετερότητας που είναι έντονες στο τρίτο επίπεδο της αναγνώρισης και εξασφάλισης της εσωτερικής αυτονομίας της Εκκλησίας, υποχωρούν για να δημιουργηθεί χώρος για μία περισσότερο ενεργό συμμετοχή της εκκλησίας σε τομείς συνεργασίας με το κράτος. Συμπέρασμα είναι ότι τελικά, η έκταση αναγνώρισης από το κράτος της ατομικής και συλλογικής θρησκευτικής ελευθερίας, είναι εκείνη που προσδιορίζει τις σχέσεις κράτους και εκκλησίας, οι οποίες διακυβεύονται στο τέταρτο επίπεδο της θρησκευτικής ελευθερίας.Προχωρώντας η έρευνα, διαπιστώθηκε ότι, συνταγματικά δικαιώματα που απορρέουν από την ατομική και συλλογική θρησκευτική ελευθερία, αναπτύσσονται τόσο στην κάθετη σχέση κράτους εκκλησίας, προβαλλόμενα έναντι του κράτους, όσο και στην οριζόντια σχέση μεταξύ των εκκλ. νομ. προσώπων, όταν η εκκλησία δρα ως κρατική εξουσία, που κατ’ ανάγκην δρα, εφόσον είναι οργανωμένη ως ΝΠΔΔ. Τέτοια δικαιώματα προβάλλονται έναντι ιεραρχικά προϊστάμενων ή εποπτευόντων νομικών προσώπων της Εκκλησίας. Απλώς, βάσει της τελευταίας εθνικής νομοθεσίας, δεν εφαρμόζονται για την εκκλησία, όλες οι δικονομικές διατάξεις που διέπουν την Γενική Κυβέρνηση και τα ΝΠΔΔ, παρά μόνον αν αυτές το ορίζουν ρητά. Τούτο όμως, δεν αφαιρεί την δημόσια, την κανονιστική εξουσία της εκκλησίας. Ελάχιστες οι περιπτώσεις της σύγκρουσης δικαιωμάτων ή της τριτενέργειας, και αυτές κυρίως σε επίπεδο περιουσιακών δικαιωμάτων. Επί παραδείγματι, δικαίωμα ιδιοκτησίας σε ακίνητη περιουσία ενός εκκλησιαστικού νομικού προσώπου, προβαλλόμενο από διακριτά εκκλησιαστικά νομικά πρόσωπα. Η διατριβή εξετάζει και παρουσιάζει όμως, την άσκηση συλλογικών δικαιωμάτων αλλά και αρμοδιοτήτων των εκκλησιαστικών νομικών προσώπων, υπό το φως των συνταγματικών διατάξεων που προστατεύουν την αξία του προσώπου, την προσωπική και θρησκευτική ελευθερία, το συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι για θρησκευτικούς σκοπούς, την ελευθερία του λόγου και όχι την ρητορική του μίσους ή την θρησκευτική μισαλοδοξία, την μη εξευτελιστική μεταχείριση, κ.α. Όπως το φως διαχέεται και διεισδύει παντού έτσι και οι συνταγματικές, ευρωπαϊκές και διεθνείς διατάξεις που προστατεύουν τα ατομικά δικαιώματα, εισχωρούν και φωτίζουν την άσκηση των συλλογικών ελευθεριών των νομικών προσώπων της Εκκλησίας, και επομένως οφείλουν να ασκούνται χωρίς να αναστέλλουν τις ατομικές ελευθερίες. Εκ των ων ουκ άνευ της εργασίας, αποτελεί η αναφορά στο καθεστώς σχέσεων ελληνικού κράτους και εκκλησίας. Καταρχήν υφίσταται καθεστώς της νόμω κρατούσης πολιτείας στις νομικές σχέσεις των δύο εξουσιών, το οποίο όμως εν τοις πράγμασι λειτουργεί ως καθεστώς συναλληλίας, ενίοτε και ομοταξίας στις σχέσεις τους. Παράδειγμα συναλληλίας: η τροποποίηση διατάξεων του ΚΧΕΕ βάσει εισήγησης της Εκκλησίας, ακόμα και με την μορφή νομοσχεδίου, μέσω του Υπουργείου Παιδείας στην Βουλή για την ψήφιση τυπικού νόμου. Έτσι, μετά την έκδοση των αποφάσεων 1393 και 1394 / 2017 του ΣτΕ, που έκριναν ότι αλλοδαποί μοναχοί έχουν δικαίωμα εκλέγειν αλλά όχι εκλέγεσθαι των μελών του Ηγουμενουσμβουλίου των Μονών (νπδδ) και όχι των Ησυχαστηρίων (νπιδ), όπου εγκαταβιούν, ακριβώς επειδή το ΣτΕ δέχθηκε ότι, τα Ηγουμενοσυμβούλια των Μονών ασκούν ενίοτε κρατική εξουσία, ως ΝΠΔΔ, ακολούθησε τροποποίηση του ΚΧΕΕ, με την θέσπιση νομοθετικής διάταξης, ότι μόνον ημεδαποί (Έλληνες) είναι εκλογείς και εκλόγιμοι ως μέλη των ηγουμενοσυμβουλίων των ι. Μονών τους. Αντίστοιχη διάταξη, δεν υφίσταται στον ΚΧΕΕ, για τα μέλη των ενοριακών ή μητροπολιτικών συμβουλίων της Εκκλησίας της Ελλάδος. Παράδειγμα Ομοταξίας: Στόν Ελληνικό Κώδικα Μετανάστευσης του Υπουργείου Μεταναστευτικῆς Πολιτικῆς, προσετέθη ὡς πρόθετος όρος γιά τήν ἔκδοση ἤ ἀνανέωση ἀδειῶν διαμονῆς γιά γνωριμία ἤ ἄσκηση μοναχικοῦ βίου, παρεκτός τῆς βεβαίωσης τῆς Μονῆς ἐγκαταβίωσης τοῦ Μοναχοῦ ἤ τοῦ Δοκίμου, καί ἡ σύμφωνη γνώμη τοῦ οἰκείου Μητροπολίτη, ὅτι ὁ Μοναχός ἤ Δόκιμος εγκαταβιοί στην Μονή για άσκηση ή γνωριμία μοναχικού βίου. Με τον τρόπο αυτό ο Μητροπολίτης καθίσταται δεξιός βραχίονας της αποκεντρωμένης διοίκησης, δεσμεύοντάς την μονομερώς, εφόσον αρνητική σύμφωνη γνώμη του, παρά την υφιστάμενη βεβαίωση της Μονής, αποκλείει την έκδοση ή ανανέωση από την Διοίκηση αδειάς διαμονής του αλλοδαπού μοναχού. Μετά την τροποποίηση αυτή, υπήρξαν περιπτώσεις, όπου Μητροπολίτης, ως μονοπρόσωπο όργανο του εκκλησιαστικού νομικού προσώπου της Μητρόπολης, εξέδωσε αρνητική διοικητική πράξη, με έρεισμα πνευματικούς λόγους ή λόγους άσχετους με τις προϋποθέσεις του νόμου, με αποτέλεσμα τον κίνδυνο της απομάκρυνσης του αλλοδαπού μοναχού ή δοκίμου από την Μονή του ή και την απέλασή του από την Χώρα. Τέτοιες περιπτώσεις, μπορούν να συνιστούν είτε κατάχρηση εξουσίας, είτε λειτουργικό διχασμό των οργάνων της εκκλησιαστικής διοίκησης, ανάλογο, κατά την άποψή μας, με τον λειτουργικό διχασμό των οργάνων διοίκησης, όπως αναπτύχθηκε μέσα από την κλασσική θεωρία του διεθνολόγου scelle, με την οποία ασχολήθηκε το ΣτΕ από την δεκαετία του 1980, για να εξηγήσει τα διφυή νομικά πρόσωπα και τις λειτουργικές πράξεις της διοίκησης. Συμπερασματικά, όταν προσδίδεται στην Εκκλησία, κρατική ή δημόσια εξουσία, τότε η Εκκλησία, και τα νομικά πρόσωπά της, είναι περισσότερο αποδέκτες δικαιωμάτων παρά υποκείμενά τους. Αντιθέτως, όταν οι σχέσεις κράτους και εκκλησίας, παραμένουν διακριτές, δηλαδή όταν συμβάλλονται για να αποδώσουν τους διακριτούς και κοινούς χώρους δράσης τους, χωρίς η μία να επεμβαίνει στον χώρο δράσης της άλλης, τότε αποδίδουν τα του καίσαρος τω καίσαρι και τα του Θεού τω Θεώ. Τότε η εκκλησία είναι περισσότερο φορέας, παρά αποδέκτης δικαιωμάτων.Επιτακτική ωστόσο παραμένει η ανάγκη, ώστε η Εκκλησία, στην καταστατική οργάνωση και διοίκησή της, να συμπεριλάβει όλες τις τάξεις της, τις ανάγκες των οποίων οφείλει να εκπληρώσει. Αν δει κάποιος τον ΚΧΕΕ (Ν. 590/1977), θα διαπιστώσει ότι, από τα 75 άρθρα του, τα 42 (4-35, 51-56, 68-73) ρυθμίζουν τα της εκλογής, αρμοδιοτήτων και καθηκόντων των Αρχιερέων, της Διαρκούς Ιεράς Συνόδου και της Ιεράς Συνόδου της Ιεραρχίας της Εκκλησίας της Ελλάδος. Η εκλογή των επιτρόπων των ενοριών, μέχρι και του Αρχιεπισκόπου, αποκλείει την συμμετοχή σε αυτήν του πληρώματος της εκκλησίας, τους πιστούς, για τους οποίους υπάρχει η Εκκλησία. Έτσι, ο κλειστός αριθμός στην εκλογή πνευματικών και διοικητικών οργάνων της Εκκλησίας, η εν πολλοίς κατάλυση της εσωτερικής αυτονομίας της διακριτής τάξης των μοναχών, αποτελούν ρυθμίσεις ή πρακτικές που δημιουργούν εμπόδια στην πραγμάτωση της αποστολής της Εκκλησίας, όπως μας παραδόθηκε από τα πρώϊμα χριστιανικά χρόνια. Αντιθέτως, στην Εκκλησία της Κύπρου, όπως είδαμε πρόσφατα, αλλά και σε άλλα Πατριαρχεία, υπάρχει η συμμετοχή των πιστών στην εκλογή του Προκαθημένου της Εκκλησίας. Παράλληλα με την ανάλυση των συνταγματικών δικαιωμάτων, αναπτύσσεται ο δικαστικός έλεγχος προστασίας τους, όταν προσβάλλονται είτε από το κράτος είτε από τις προϊστάμενες ή εποπτεύουσες εκκλησιαστικές αρχές. Παρατίθεται στην εργασία, εθνική νομολογία, του ΕΔΔΑ, ορισμένες αποφάσεις του ΔΕΕ, καθώς και δικαστηρίων τρίτων χωρών, σχετικά με θέματα δικαιωμάτων που απορρέουν από την θρησκευτική ελευθερία.Ως προς τον δικαστικό έλεγχο πράξεων εκκλησιαστικών αρχών και την έκτασή του, έχουν διατυπωθεί ευρωπαϊκώς τρεις προσσεγγίσεις, όπως αναλύει ο Καθηγητής Ρικ Τόρφς. Η πρώτη προσέγγιση περιορίζει τον έλεγχο στην κρίση του δικαστηρίου, αν η προσβαλλόμενη πράξη έχει ληφθεί από την αρμόδια εκκλησιαστική αρχή, οπότε ο δικαστής προχωρεί σε έλεγχο αρμοδιότητας. Η δεύτερη προχωρεί στην εξέταση αν το μέτρο ή η απόφαση από την αρμόδια εκκλησιασιαστική αρχή, είναι σύμφωνη με τους κανόνες λειτουργίας της αρχής, που ενήργησε στην σφαίρα της εσωτερικής αυτονομίας της, οπότε στο στάδιο αυτό ελέγχονται και οι διαδικαστικοί κανόνες, η παράβαση νόμου, πέραν από την αναρμοδιότητα. Στην τρίτη προσέγγιση, ο δικαστής δεν ελέγχει μόνο την αρμοδιότητα και τους διαδικαστικούς κανόνες, την παράβαση νόμου, αλλά εξετάζει, αν οι διαδικασίες αυτές είναι ικανοποιητικές από πλευράς πολιτειακού και ευρωπαϊκού δικαίου. Έτσι για παράδειγμα, εξετάζεται, ελέγχεται, αν οι διαδικαστικοί κανόνες που ακολούθησε η Εκκλησία ή η θρησκευτική κοινότητα, συμφωνούν με τους διαδικαστικούς κανόνες της εθνικής έννομης τάξης και τις εγγυήσεις που θέτουν ιδίως τα άρθρα 6, 9, 11, 14 της ΕΣΔΑ. Τα εθνικά δικαστήρια, και κυρίως το ΣτΕ, ακολουθούν κυρίως την τρίτη προσέγγιση, συχνά όμως απορρίπτουν ως απαράδεκτες αιτήσεις ακύρωσης, βάσει της φύσης του περιεχομένου (πνευματικού ή διοικητικού) της ένδικης διαφοράς, ανεξαρτήτως της φύσης του προσβαλλομένου δικαιώματος και εννόμων συνεπειών της προσβαλλόμενης πράξης ή παράλειψης στον δημόσιο ή ιδιωτικό χώρο. Η εργασία, καταλήγει σε δύο προτάσεις. Η πρώτη πρόταση είναι αυτή της α) αποτελεσματικότερης δικαστικής προστασίας de lege lata, υπό το φως των συνταγματικών αρχών, όπως της αναλογικότητας, και των θεμελιωδών δικαιωμάτων της ΕΣΔΑ, με πρότυπο αποφάσεις κυρίως του ΕΔΔΑ, του γερμανικού ομοσπονδιακού συνταγματικού δικαστηρίου και του γαλλικού Conceil d’ Etat. Το ΣτΕ, πριν την εξέταση των λόγων ακύρωσης της πράξης που φέρεται να προσβάλλει ουσιαστικό δικαίωμα, εξετάζοντας το παραδεκτό, διακρίνει αν η προσβαλλόμενη πράξη είναι ή όχι πνευματικού περιεχομένου, ακόμα και αν η αρμοδιότητα έκδοσής της προβλέπεται από πολιτειακή διάταξη, ανεξάρτητα από τις διοικητικής φύσεως συνέπειες που προκαλεί ή την βλάβη επί του ουσιαστικού δικαιώματος και της φύσης του. Αντίθετα το ΕΔΔΑ, διακρίνει, αν οι οι ένδικες διαφορές έχουν διοικητικής φύσεως συνέπειες ή διακυβεύεται η ύπαρξη ατομικού δικαιώματος, ώστε ο δικαστικός έλεγχος να είναι αποφασιστικής σημασίας εν σχέσει με το δικαίωμα ή την κατηγορία, ανεξαρτήτως του χαρακτήρα του περιεχομένου της διαφοράς, αρκεί να αμφισβητείται ουσιαστικό δικαίωμα του προσφεύγοντος φυσικού ή νομικού προσώπου.Το γερμανικό συνταγματικό δικαστήριο κινήθηκε από την νομολογιακή αρχή των διαιρεμένων πεδίων σε εκείνη της δίκαιης στάθμισης συμφερόντων. Ο δικαστής καλείται να συντονίσει, ως εφαρμοστής του νόμου, τις εγγυήσεις της θεσμικής ελευθερίας της Εκκλησίας με την οφειλόμενη κρατική προστασία συνταγματικά κατοχυρωμένων δικαιωμάτων και ελευθεριών, τα οποία μπορεί να υπερτερούν από πλευράς σημαντικότητας νομικής προστασίας τους από το δικαίωμα αυτοδιοίκησης. Η ελευθερία δηλαδή αυτοδιοίκησης της Εκκλησίας δεν μπορεί και δεν πρέπει να καταργεί ή αναιρεί διατάξεις και ρυθμίσεις που αναγνωρίζουν και προσδιορίζουν συγκεκριμένο συνταγματικό δικαίωμα, αλλοιώνοντας με τον τρόπο αυτό τον σκληρό πυρήνα του ή λειτουργώντας εις βάρος του σκοπού της δημόσιας υπηρεσίας που επιτελεί η Εκκλησία εντός του υφιστάμενου νομοθετικού καθεστώτος. Οι σκοποί της δημόσιας υπηρεσίας πρέπει να υπηρετούν την αρχή της αναλογικότητας, της προηγούμενης ακρόασης, της συνέχειας της διοίκησης, της τήρησης της αρχής της νομιμότητας, ήτοι της μη παράβασης νόμου, της νόμιμης αιτιολογίας κατα την άσηση της δεσμευτικής αρμοδιότητας της διοίκησης ή της μη υπέρβασης των άκρων ορίων, του σεβασμού στην δικαιολογημένη εμπιστοσύνη του διοικουμένου στην διοίκηση κ.α., κατά την άσκηση της διακριτικής της ευχέρειας. Αν και ο εθνικός δικαστής, εφαρμόσει τις νομολογιακές αυτές αρχές του ΕΔΔΑ και του Γερμανικού Ομοσπονδιακού Συνταγματικού Δικαστηρίου, αποδεσμεύεται από αρχές που μέχρι τώρα εφαρμόζει, σύμφωνα με τις οποίες καλείται να τάμει επάνω σε δυσδιάκριτες, ακόμα και από τον θρησκευτικό λειτουργό, περιοχές εσωτερικών ή εξωτερικών ζητημάτων της Εκκλησίας. Κριτήριο των δικονομικών προϋποθέσεων παροχής δικαστικής προστασίας, πρέπει να αποτελεί αυτό καθ’ εαυτό το προσβαλλόμενο δικαίωμα, η φύση του, οι κατά νόμον περιορισμοί του, η συμβατότητά του, κατά την αρχή της αναλογικότητας, με τον σκοπό του εκκλησιαστικού νομικού προσώπου στο οποίο είναι μέλος, και οι έννομες συνέπειες που παράγει η προσβολή του στον χώρο του δημοσίου ή και του ιδιωτικού δικαίου.Παράδειγμα παθολογίας στην απονομή τόσο της πολιτειακής όσο και της εκκλησιαστικής δικαιοσύνης, αποτελεί η περίπτωση, όταν εμφανίζεται, της έλλειψης υποκειμενικής και αντικειμενικής αμεροληψίας. Στον χώρο της εκκλησιαστικής δικαιοσύνης, αναφέρομαι επί παραδείγματι στην περίπτωση των εκκλησιαστικών δικαστών των κατά τόπους επισκοπικών δικαστηρίων, όπου οι ίδιοι ασκούν την εκκλησιαστική ποινική δίωξη, ανακρίνουν ή αποφαίνονται επί ανακριτικών πράξεων των εκκλησιαστικών ανακριτών, δικάζουν με αποφασιστική ψήφο στο Επισκοπικό δικαστήριο, και παραπέμπουν σε ανώτερο Συνοδικό δικαστήριο, αν κρίνουν ποινή ενοχής μεγαλύτερη από αυτή που οι ίδιοι δύνανται να επιβάλλουν, ακόμα και για αδικήματα στα οποία θύμα φέρονται οι ίδιοι οι Επίσκοποι, που άσκησαν την εκκλησιαστική ποινική δίωξη ή και δίκασαν. Οι Μητροπολίτες των Συνοδικών Δικαστηρίων, πολλές φορές αποδέχονται παραινέσεις αρχιερέων, προκειμένου να καταδικάσουν τον πειθαρχικώς διωκόμενο, από συνάδελφό τους αρχιερέα, κληρικό ἤ μοναχό, τον οποίο, οι ίδιοι ως κατήγοροί του, παρέπεμψαν στο Συνοδικό Δικαστήριο για να του επιβληθεί μεγαλύτερη τιμωρία. Το σύστημα απονομής της Εκκλησιαστικής Δικαιοσύνης πάσχει, όπως υφίσταται και εφαρμόζεται στα πλαίσια του ν. 5383/1932, ο οποίος έχει κριθεί σε πολλές διατάξεις του αντισυνταγματικός. Η μη τροποποίησή του ακόμη προσκρούει σε διαφωνία ως προς την συμμετοχή ή μη στις προτάσεις των νομοθετικών διατάξεών του και από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, λόγω της εφαρμογής του νόμου στις Μητροπόλεις των Νέων Χωρών ή αναλογικά και στα ειδικότερα εκκλησιαστικά καθεστώτα, Κρήτης, Δωδεκανήσου, που τελούν υπό την εποπτεία του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Στον χώρο της πολιτειακής δικαιοσύνης, προβληματισμός ως προς την διασφάλιση της αμεροληψίας, αποτελεί το γεγονός της συμμετοχής τόσο στην συνεδρία επεξεργασίας ΠΔ διάλυσης ι. Μονής, όσο και στην συνεδρία συζήτησης αίτησης ακύρωσης κατά του ιδίου ΠΔ, δικαστή, με την ιδιότητα του Προέδρου και στις δύο συνεδρίες, τόσο της διοικητικής επεξεργασίας της νομιμότητας του ΠΔ, όσο και της δικαστικής σύνθεσης δικανικής κρίσης της επίδικης διοικητικής πράξης, που έχει έρεισμα το ΠΔ, το οποίο συμπροσβάλλεται ως προς την νομοθετική εξουσιοδότησή του, και την συμφωνία του ή μη με το Σύνταγμα και το ευρωπαϊκό και διεθνές δίκαιο, με αίτηση ακύρωσης ή άλλο ένδικο βοήθημα. Σχετικές αποφάσεις είναι αυτές του ΕΔΔΑ Procola v. Luxembourg, 28.09.1995, και 15/2017 του ΑΕΔ εξ αντιδιαστολής, όπου έκριναν έλλειψη αμεροληψίας, όταν ταυτίζονται στο ίδιο πρόσωπο γνωμοδοτικά και δικαστικά καθήκοντα, ως προς την κρίση συνταγματικότητας ενός κανονιστικού διατάγματος. Όταν, Πρόεδρος του ΣτΕ από καθέδρας, κατά την εισήγηση Εισηγήτριας δικαστικής υποθέσεως, τονίζει λεκτικά παρεμβατικά, ότι οι μοναχοί οφείλουν υπακοή γενικά και αόριστα, προσδίδει νομικό περιεχόμενο σε μία εκκλησιαστική συμπεριφορά. Αν η υπακοή ή η ακτημοσύνη, που είναι αρετές, καταστούν νόμιμες υποχρεώσεις και προϋποθέσεις, στην μείζονα πρόταση του δικανικού συλλογισμού, η τυχόν έλλειψή τους ή πλημμελής εκπλήρωσή τους, θα οδηγήσει σε ένα δικανικό συμπέρασμα, που θα καταλήγει σε υπακοή προς διάλυση ενός εκκλησιαστικού νομικού προσώπου ή προς αναγκαστική μετακίνηση μίας εκκλησιαστικής κοινότητας από την έδρα της σε άλλη, βάσει μίας απροϋπόθετης σύμφωνης γνώμης ενός Μητροπολίτου, και κατάλυσης της θρησκευτικής ελευθερίας επιλογής του τόπου άσκησης ή γνωριμίας του μοναχικού/εκκλησιαστικού/θρησκευτικού βίου. Μία τέτοια νόμιμη υποχρέωση σε υπακοή, έρχεται σε αντίθεση με τους ίδιους τους ιερούς κανόνες της Ορθόδοξης Εκκλησίας, όπως τον κδ΄ της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου, που ορίζει ότι, «τα άπαξ καθιερωθέντα μοναστήρια, κατά γνώμην επισκόπου, μένειν εις το διηνεκές μοναστήρια». Στο όνομα όμως μίας αντιδογματικής και ανελεύθερης υπακοής σε μονοπρόσωπα ή ακόμα και συλλογικά όργανα της εκκλησίας, έγιναν και οι σταυροφορίες, με τα γνωστά αποτελέσματα της ένοπλης βίας. Σήμερα ασκείται και άοπλη βία, όταν προσβάλλεται ο πυρήνας της ατομικής θρησκευτικής ελευθερίας, χωρίς την οποία δεν διασφαλίζεται ούτε το δικαίωμα στην πίστη ή απιστία, ούτε το δικαίωμα οργάνωσης και αυτονομίας της εκκλησίας.Είναι τραγική, η διαπίστωση, όπως αναλύεται στην διατριβή, της θέσης, εκτός νόμου και ιερών κανόνων, όρων, από εκπροσώπους εκκλησιαστικών νομικών προσώπων, προκειμένου να συναινέσουν, σε υποψήφιο ή μέλος μίας εκκλησιαστικής κοινότητας, ως προς την ένταξή του σε αυτήν ή την απόλυση ή μετακίνησή του σε άλλη εκκλησιαστική κοινότητα. Ρητορικές μίσους επίσης, αποτελούν εξευτελιστικές, βασανιστικές και απάνθρωπες συμπεριφορές, ή συμπεριφορές που αποπνέουν θρησκευτική μισαλλοδοξία, δεν έχουν θέση πρωτίστως στον χώρο της εκκλησίας. Αν παραβατικές συμπεριφορές, όπως οι ανωτέρω, διαφύγουν τόσο του πολιτειακού (διοικητικού και δικαστικού), βάσει μίας απόλυτης ουδετερότητας της κρατικής έναντι της εκκλησιαστικής εξουσίας, όσο και του ενδοεκκλησιαστικού ελέγχου, βάσει μίας εντολής καταναγκαστικής, και όχι εν Πνεύματι Αγίω, υπακοής, τότε σε τί θα διέφερε ως προς τους αποδέκτες των δικαιωμάτων (πολιτείας και εκκλησίας), η δημοκρατία από την αναρχία, η ελευθερία από την δουλεία, η αυθαιρεσία από την νομιμότητα, η εξουσία από την κατάχρηση στην άσκησή της; Η δεύτερη πρόταση είναι αυτή της β) αποτελεσματικότερης νομοθετικής προστασίας de lege ferenda, με σκοπό να συνεισφέρει η εργασία, κατά το δυνατόν περισσότερο, στην νομική επιστήμη και δικαιοσύνη. 4. Τί συνεισφέρει η διατριβή στην τέχνη και επιστήμη;Η εργασία αφενός συγκεντρώνει τα συνταγματικά δικαιώματα των οποίων φορείς υπό προϋποθέσεις δύνανται να είναι τα εκκλησιαστικά νομικά πρόσωπα, αφετέρου επιδιώκει να αποτελέσει εφαλτήριο α) για τον επαναπροσδιορισμό της θέσης της Εκκλησίας και την επανοριοθέτηση του δικαίου της, μέσα στην Ελληνική Πολιτεία, καθώς και β) για την σύγχρονη έκφραση του οράματός της για τον άνθρωπο και την κοινωνία. Πιστεύω, και προτείνω, ότι επειδή το συνταγματικό και νομοθετικό πλαίσιο σήμερα, δεν αποτελεί ξεκάθαρο τοπίο για τους λόγους που εξήγησα, είναι αναγκαία η ρύθμιση των σχέσεων εκκλησίας πολιτείας μέσα από μία (δημόσια) σύμβαση μεταξύ τους, που θα προβλέπεται συνταγματικά στο άρθρο 3 του Συντάγματος. Η σύμβαση αυτή θα πρέπει να είναι θεμελιώδης, στην οποία θα συμμετέχουν επί ίσοις όροις Εκκλησία και Πολιτεία, ως ισότιμες, αλλά διαφορετικές πηγές πρωτογενούς εξουσίας, όπου εκεί θα καθορισθούν, όχι απλά τα περιουσιακά δικαιώματα, διότι μέχρι σήμερα, μόνο γι αυτά τα θέματα συνήθως συμβάλλονται οι δύο εξουσίες, αλλά ουσιαστικά δικαιώματα, αρμοδιότητες και υποχρεώσεις. Επί παραδείγματι, ένα ουσιαστικό δικαίωμα τέτοιας ρύθμισης και κατοχύρωσης, δύναται να είναι το δικαίωμα συνεργασίας και διαλόγου της Εκκλησίας με την Πολιτεία και η αντίστοιχη υποχρέωση της πολιτείας σε συνεργασία με την εκκλησία και τις θρησκείες, σε κοινούς τομείς δράσης, όπως κοινωνική πρόνοια, παιδεία κ.α. Πρότυπο γι αυτή την νομοθετική ρύθμιση, αποτελεί το άρθρο 17.3 της ΣΛΕΕ, όπως τροποποιήθηκε με την Συνθήκη της Λισσαβόνας (όπως αυτά αναπτύσσονται στις σελίδες 384-386 της διατριβής). Αν μάλιστα, κατά το πρότυπο της Σύμβασης της Κρητικής πολιτείας με το Οικουμενικό Πατριαρχείο (14.10.1900, ν. 276/1900 εκτελεστικός της σύμβασης νόμος ΚΧΕΚ), μετέχουν στην προτεινόμενη Σύμβαση, τόσο το ίδιο το Οικουμενικό Πατριαρχείο όσο και η Εκκλησία της Κρήτης, εκεί θα εφαρμοσθεί και η δογματική ενότητα των εκκλησιών, που διακηρύσσεται στο άρθρο 3 του Συντάγματος, ενότητα η οποία, κατά την λεκτική διατύπωση του Συντάγματος μάλιστα, προηγείται, αλλά και δογματικά είναι υπέρτερη διότι αποτελεί προϋπόθεση, και αυτής της αυτοκεφαλίας των Εκκλησιών, επειδή Ορθόδοξη Εκκλησία υπάρχει θεσμικά, όσο είναι δογματικά ενωμένη και αναγνωρισμένη από όλες τις ομόδοξες Εκκλησίες (όπως οι κλάδοι αποτελούν συνέχεια του ιδίου δένδρου), ειδάλλως αποτελεί θρησκευτική κοινότητα που δύναται να αναγνωρισθεί ως νομικό πρόσωπο ή ένωση προσώπων από το κράτος και να συνδέεται δογματικά με άλλη ομολογία πίστης. Με τον τρόπο αυτό, και αφού η σύμβαση αυτή κυρωθεί με (εκτελεστικό των όρων της Σύμβασης) νόμο της Βουλής, δεν θα μπορεί να αλλάζει μονομερώς η εκκλησιαστική καταστατική νομοθεσία, ούτε από το κράτος, ούτε από την εκκλησία, αλλά μέσα στα πλαίσια της σύμβασης που θα καταρτισθεί, κατ’ αναλογία με τον Καταστατικό Χάρτη της Εκκλησίας της Κρήτης (ν.276/1900), που προέβλεπε στην ακροτελεύτια διάταξή του την δυνατότητα τροποποιήσεως των διατάξεών του, μόνο μετά από συμφωνία μεταξύ της Επαρχιακής Συνόδου και της Κρητικής Πολιτείας. Έτσι πιστεύω, ότι θα καταπολεμηθεί η πολυνομία, και θα επιτευχθεί η συμμόρφωση των συμβαλλομένων αρχών με τα συμβληθέντα, αφού προηγουμένως ορισθεί κανονιστικά, σε διάταξη του Συντάγματος, η συμβατική σχέση των μερών. Περισσότερο από όλα, θα καθορισθεί το νομοκανονικό πλαίσιο αυτονομίας της εκκλησίας της Ελλάδος. Δικλείδα ασφαλείας τήρησης των συμβληθέντων, θα αποτελεί ο δικαστικός έλεγχος (σελ. 317-318 της διατριβής) τήρησης της αρχής της νομιμότητας και κανονικότητας αντίστοιχα των δύο εξουσιών, κατά την αρχή του ρωμαϊκού δικαίου patere legem quam ipse fesisti (υποφέρετε τον νόμο που οι ίδιοι έχετε θεσπίσει) (σελ. 390-391 διατριβής), η οποία αποτελεί θεμέλιο του κράτους δικαίου, εφαρμοζόμενη και από το ΔΕΕ, όπως στην περίπτωση των δημοσίων συμβάσεων (σελ. 14 της διατριβής). Πιστεύω ότι, το άψυχο κλίμα μίας απόλυτης ουδετερότητας του κράτους προς την εκκλησία ή τις θρησκευτικές κοινότητες, δεν αφομοιώνεται από την κοινωνική πραγματικότητα στην Ελλάδα. Η διαπίστωσή μου αυτή καθίσταται εμφαντικότερη από τον ισχυρισμό, εφόσον ισχύει, ότι στην ουσία η νομική προσωπικότητα της Εκκλησίας είναι η νομική προβολή της κοινωνικής πραγματικότητάς της. Συνοψίζοντας, με βάση την τεκμηρίωση και απόδειξη του ερευνητικού υλικού επί του γνωστικού αντικειμένου της διατριβής, αναμφίβολα η Εκκλησία και τα νομικά πρόσωπά της: α) όταν λειτουργούν ως θρησκευτικά καθιδρύματα υπό την πνευματική τους εξουσία, είναι φορείς συνταγματικών δικαιωμάτων, όσων είναι συμβατών με την φύση του συγκεκριμένου θεσμού στον οποίο εντάσσονται και τους σκοπούς που ο θεσμός αυτός υπηρετεί. Έτσι η θεωρία των «ειδικών σχέσεων εξουσίας», σύμφωνα με την οποία, τα θεμελιώδη δικαιώματα δεν ισχύουν στο εσωτερικό ορισμένων δημοσίων θεσμών, δεν δύναται να επιβιώσει, ενόψει του άρθρου 25 παρ. 1 εδ. α΄ του Συντάγματος, σε συνδυασμό με την τήρηση της αρχής της αναλογικότητας του εδαφίου δ του αυτού άρθρου. β) όταν λειτουργούν ως διοικητικές αρχές με κανονιστική εξουσία, είναι αποδέκτες των συνταγματικών δικαιωμάτων.