Ανάπτυξη και επικύρωση αναλυτικών μεθοδολογιών προσδιορισμού αντικαταθλιπτικών και αντιψυχωσικών φαρμάκων σε νεκροτομικό υλικό και βιολογικά υγρά ασθενών
Authors: Ράλλης Γεώργιος 
Published: September 2021

Τα αντιψυχωσικά και τα αντικαταθλιπτικά φάρμακα δρουν στο κεντρικό νευρικό σύστημα και χρησιμοποιούνται για τη θεραπεία της σχιζοφρένειας, της κατάθλιψης και άλλων ψυχιατρικών διαταραχών. Αποτελούν δύο μεγάλες κατηγορίες ξενοβιοτικών ενώσεων που ο προσδιορισμός τους παρουσιάζει πολύ μεγάλο ενδιαφέρον, τόσο για διαγνωστικούς και θεραπευτικούς λόγους που εμπίπτουν στο αντικείμενο της Κλινικής Τοξικολογίας, όσο και κατά την τοξικολογική διερεύνηση περιστατικών ιατροδικαστικού ενδιαφέροντος, που εμπίπτουν στο αντικείμενο της Δικαστικής Τοξικολογίας. Ο προσδιορισμός αντιψυχωσικών και αντικαταθλιπτικών φαρμάκων σε βιολογικά υλικά που λαμβάνονται από ψυχιατρικά ασθενείς, μπορεί να κριθεί απαραίτητος κατά τη διερεύνηση περιστατικών δηλητηριάσεων, ή/και για τη συστηματική, ή ακόμη και τη σποραδική, παρακολούθηση των επιπέδων τους στο πλάσμα του ασθενούς. Σε κλινικά περιστατικά ο προσδιορισμός των παραπάνω φαρμάκων είναι χρήσιμος όταν υπάρχει υποψία, μερικής ή ολικής, μη συμμόρφωσης του πάσχοντος στη θεραπευτική αγωγή και μη βελτίωση της κλινικής εικόνας. Τα αντιψυχωσικά και αντικαταθλιπτικά φάρμακα παρουσιάζουν σοβαρές παρενέργειες που μπορούν να οδηγήσουν ακόμη και στον θάνατο. Ακόμη, η λήψη τέτοιων φαρμάκων συνδέεται συχνά με αύξηση των αυτοκτονικών τάσεων του ασθενή και με περιστατικά αυτοκτονίας. Επιπλέον, στις περισσότερες χώρες και κυρίως σε αυτές με ανεπτυγμένες οικονομίες και συστήματα υγείας, η δηλητηρίαση από ψυχιατρικά φάρμακα είναι ένα αρκετά συχνό φαινόμενο, είτε οφείλεται σε απόπειρες αυτοκτονίας είτε σε ατυχήματα. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα τα APs και ADs να συμπεριλαμβάνονται συνήθως μεταξύ των φαρμάκων που αναζητούνται κατά τη διενέργεια τοξικολογικής ανάλυσης, για να διαπιστωθεί η πιθανή συνεισφορά τους στην αιτία και στον μηχανισμό θανάτου. Για όλους τους παραπάνω λόγους καθίσταται αναγκαία και σημαντική η ανάπτυξη αναλυτικών μεθόδων ποσοτικού προσδιορισμού των αντιψυχωσικών και των αντικαταθλιπτικών φαρμάκων σε κλινικά δείγματα καθώς και σε νεκροτομικό υλικό.Στην παρούσα διδακτορική διατριβή μελετήθηκαν οκτώ αντιψυχωσικά φάρμακα: η αλοπεριδόλη, η ολανζαπίνη, η αμισουλπρίδη, η ρισπεριδόνη, η παλιπεριδόνη, η κλοζαπίνη η κουετιαπίνη, η αριπιπραζόλη και ο μεταβολίτης της κλοζαπίνης, Ν-desmethylclozapine. Από την κατηγορία των αντικαταθλιπτικών μελετήθηκαν εννέα φάρμακα: η μιρταζαπίνη, η βουπροπιόνη, η βενλαφαξίνη, η σιταλοπράμη, η παροξετίνη, η αγομελατίνη, η σερτραλίνη, η κλομιπραμίνη, η ντουλοξετίνη και οι μεταβολίτες N-desmethylcitalopram και N-desmethylsertraline.Για τον προσδιορισμό των παραπάνω αναλυτών, αρχικά πραγματοποιήθηκε βελτιστοποίηση των μεθοδολογιών εκχύλισής τους (LLE, SPE) από βιολογικά υλικά (πλάσμα, ορός, ολικό αίμα, ούρα και ιστός ήπατος) και χρωματογραφική ανάλυση των εκχυλισμάτων με αέρια (GC) και υγρή χρωματογραφία (LC). Για την επαλήθευση της καταλληλότητας και της απόδοσης των αναλυτικών μεθόδων που αναπτύχθηκαν για τον προσδιορισμό των αντιψυχωσικών και αντικαταθλιπτικών φαρμάκων σε βιολογικά υποστρώματα, πραγματοποιήθηκε επικύρωση αυτών με χαρακτηριστικά ποιότητας την εκλεκτικότητα, την γραμμικότητα, την ακρίβεια, την πιστότητα, την ανιχνευσιμότητα και την σταθερότητα.Συγκεκριμένα, έγινε ανάπτυξη και επικύρωση μεθοδολογίας SPE-GC-MS που εξασφάλιζε τον προσδιορισμό εννέα αναλυτών (τα αντιψυχωσικά: αλοπεριδόλη, ολανζαπίνη, κλοζαπίνη και τα αντικαταθλιπτικά: μιρταζαπίνη, βουπροπιόνη, βενλαφαξίνη, σιταλοπράμη, σερτραλίνη, κλομιπραμίνη), με μεγάλη εκλεκτικότητα, ικανοποιητική ακρίβεια, πιστότητα, χαμηλό κόστος και σχετικά ταχεία ανάλυση. Ακόμη, αναπτύχθηκε και επικυρώθηκε μεθοδολογία SPE(LLE)-UHPLC-UV/DAD που εξασφάλιζε τον προσδιορισμό 19 αναλυτών (τα αντιψυχωσικά: ολανζαπίνη, αμισουλπρίδη, ρισπεριδόνη, παλιπεριδόνη, κλοζαπίνη, Ν-desmethylclozapine, κουετιαπίνη και αριπιπραζόλη, και τα αντικαταθλιπτικά: μιρταζαπίνη, βουπροπιόνη, βενλαφαξίνη, σιταλοπράμη, N-desmethylcitalopram, παροξετίνη, ντουλοξετίνη, αγομελατίνη, σερτραλίνη, N-desmethylsertraline, κλομιπραμίνη), με μεγάλη εκλεκτικότητα, ικανοποιητικά ποσοστά ανάκτησης, πιστότητα, και χαμηλό κόστος.Η μεθοδολογία SPE(LLE)-UHPLC-UV/DAD επιτρέπει τον προσδιορισμό της αγομελατίνης, του πλέον σύγχρονου αντικαταθλιπτικού φαρμάκου, ενώ αποτελεί τη μοναδική προς το παρόν μέθοδο που εξασφαλίζει τον προσδιορισμό της σε νεκροτομικό υλικό.Οι αναπτυχθείσες μεθοδολογίες εφαρμόστηκαν με επιτυχία σε τοξικολογικές αναλύσεις ρουτίνας για την ανάλυση βιολογικών δειγμάτων είτε από ψυχιατρικούς ασθενείς για διαγνωστικούς και θεραπευτικούς λόγους, είτε σε νεκροτομικό υλικό κατά τη διερεύνηση περιστατικών ιατροδικαστικού ενδιαφέροντος.Κατά την ανάλυση των κλινικών δειγμάτων από ψυχιατρικούς ασθενείς παρατηρήθηκαν σε αρκετές περιπτώσεις, αποκλίσεις των προσδιοριζόμενων συγκεντρώσεων των αντιψυχωσικών από τα αντίστοιχα θεραπευτικά επίπεδα. Συγκεκριμένα, η μέση τιμή των μετρούμενων συγκεντρώσεων αριπιπραζόλης, κουετιαπίνης και ρισπεριδόνης ήταν μικρότερη από τη χαμηλότερη μέση τιμή των αντίστοιχων θεραπευτικών επίπεδων. Ακόμη, σε μικρό αριθμό δειγμάτων μετρήθηκαν συγκεντρώσεις υψηλότερες από τις αντίστοιχες θεραπευτικές, κυρίως για την κλοζαπίνη. Τα αποτελέσματα αυτά υποδεικνύουν τη σπουδαιότητα της συστηματικής ή σποραδικής παρακολούθησης των επιπέδων αντιψυχωσικών στο πλάσμα των ψυχιατρικά ασθενών για τη βελτίωση της ψυχοφαρμακευτικής αγωγής από τον θεράποντα ιατρό, πρακτική που συμβάλλει στην κατεύθυνση της εξατομικευμένης φαρμακολογικής θεραπείας για κάθε ασθενή.Η εφαρμογή των μεθόδων στην τοξικολογική ανάλυση νεκροτομικού υλικού επιβεβαίωσε την αναγκαιότητα αξιόπιστων και ευαίσθητων αναλυτικών μεθοδολογιών προσδιορισμού των APs και ADs, προκειμένου να διαπιστωθεί η πιθανή συμμετοχή τους στην αιτία και στον μηχανισμό θανάτου.