The Reflection of European Clocks in Turkish Culture on Ottoman Mural Paintings
Authors: TEKİNALP Ayşe Pelin ŞAHİN 
Published: March 2024

Zamanı anlamak için insanoğlu antik dönemden beri güneşten yararlanmış̧ ve günesin yeryüzüne düşmesi ile birlikte günün hangi diliminde olduğunu, yani saati, zamanı anlayabilmiştir. Anadolu toprakları, Geç Helenistik döneme ait iki
küçük güneş saati en erken örneklerden birine sahip bir coğrafya olarak önemlidir. Erken örneklere sahip bölge olarak Anadolu'daki gelişimi yüzyıllar boyu devam edecek ve kullanım şekli değişik olan saatler farklı mecralarda görünür
olacaktır. Müslüman topluluklar için zaman öncelikli olarak namaz saati ile ilişkilendirilmiştir. Ancak tüm dünyada olduğu gibi değişim Osmanlı İmparatorluğu için de 19. yüzyılda başlayacaktır ve sekülerleşen gündelik yaşam içinde
zamanı anlama süreci değişecektir. Osmanlı modernleşmesinin unsurlarından biri olarak alafranga saat kullanımı modern yaşamın olmazsa olmazı olarak metinlerde anlatılmıştır. Çeşitli edebi ve tarihi metinlerde ayrıca seyahatnamelerde
ayrıntılı olarak söz edilen saatler Osmanlı resim sanatında da betimlenen konular arasına girmiştir. Osmanlı duvar resimleri değişimi, yenilikleri, bütün modernlik göstergelerini konu seçerek belgeleyici olma özelliğini ortaya
koymuştur. Kimi zaman buharlı gemiler kimi zaman dönemin simge yapıları, kimi zaman dünya tarihinde yerini bulan volkanik patlamalar kimi zaman da dini sembollerle dönemden haber veren betimlemeler olarak dikkati çekmiştir. Alafranga
saat kullanımı da tüm dünyada olduğu gibi Osmanlı topraklarında yerini bulunca dini ya da sivil mimari bezemeleri içinde saat betimlemeleri görülmektedir. Duvar resimleri tüm Anadolu coğrafyasında dini yapı kompleksleri içinde,
özellikle şadırvan kubbelerinde ya da ağırlıklı olarak evlerde resimlerin yanında bağımsız olarak betimlenmiştir. Osmanlı Dönemi duvar resimlerinin öncelikli olarak belgeleyici olma özelliğini gerçeğe uygun tasvirlerde görülmektedir.
Osmanlı resminin temel özelliklerinin dışında yeni olan da nakkaşların dikkatini çekerek eşzamanlı olarak kompozisyonlarda tercih edilmeye başlamıştır. Tüm yeniliklerin resimlerdeki yansımaları gibi Avrupa tarzı masa saatleri dönemin
tanıklıklarına uygun bir şekilde zenginlik göstergesi olarak betimlenmişlerdir. Ayrıca özellikle II. Abdülhamid döneminde inşa edilen saat kuleleri, yapısal özellikleri dikkate alınarak çevreleriyle birlikte resmedilmiştir. Bu
bağlamda zamanın, saatin namaz saatini göstermekten çıkarak günü ve yeni yaşam biçimini de işaret etmesi dikkate değerdir. Geleneğin devam etmesinin yanında modern eşyaların ve yeni yaşam biçiminin göstergesi olana saatler duvar
resimlerinde sayıca çok fazla olmasa da yer bulduğu ölçüde değerli ve farklıdır. Duvar resimleri Osmanlı modernleşmesinin göstergelerinden biri olarak hem dini hem sivil mimaride görülen örnekler, yüzyılın tanıklarının aktarımlarına
uygun bir biçimde resimlerde yer almışlardır. Süslü, sarkaçlı, anıtsal saatler geçekçi bir üslupla, tarihin görsel belgelemesini yaparlar. Bir yanda Osmanlı günlük yaşamında zaman kavramı namazla ilişkilendirilse de artık modern
yaşantıyı ben-imseyen Osmanlı İmparatorluğu’nun gündelik hayatındaki değişen alışkanlıkların görselleştirilmesidir duvar resimleri. Bu bağlamda görsel tarih belgeleri olarak duvar resimleri de olarak Sanat Tarihi, kültür tarihi
içinde yerini almış olacaktır.