Ο κύκλος τραγουδιών της Άρτας το γεφύρι
Authors: Ευθυμίου Λάμπρος 
Published: September 2021

Το τραγούδι της «εντοιχισθείσας συζύγου», όπως είθισται να αποκαλείται στην επιστημονική κοινότητα, αποτελεί ένα στοιχείο του μνημονικού πολιτισμού των λαών της νοτιοανατολικής Ευρώπης. Στον ελλαδικό χώρο είναι γνωστό και διαδεδομένο στις μέρες μας με τον τίτλο «Της Άρτας το γεφύρι» ή «Της Τρίχας το γεφύρι» καθώς η πλειονότητα των δημοσιευμένων ελληνικών παραλλαγών αφορούν στα δύο συγκεκριμένα κτίσματα. Πρώτιστος στόχος της παρούσας διατριβής αποτελεί η ανάδειξη της μουσικής των παραλλαγών του τραγουδιού, η ανάλυση της μουσικοποιητικής τους δομής και η διατύπωση της λειτουργικότητάς τους. Μεθοδολογικά ακολουθήθηκαν τα στάδια μιας εθνογραφικής έρευνας που περιλαμβάνουν τον αρχικό σχεδιασμό της (βιβλιογραφική έρευνα), την «ενεργοποίηση των μεθόδων και τεχνικών της» (επιτόπια έρευνα), την ανάλυση του συγκεντρωθέντος υλικού και τη διεξαγωγή συμπερασμάτων. Η επιτόπια έρευνα πραγματοποιήθηκε σε κοινότητες όλων των γεωγραφικών διαμερισμάτων της Ελλάδας προκειμένου να συλλεχθεί ο βέλτιστος αριθμός ηχογραφήσεων που θα εξασφαλίζει αντιπροσωπευτική δειγματοληψία. Στην παρούσα διατριβή περιλαμβάνονται 112 ηχογραφημένες παραλλαγές προερχόμενες από όλα τε γεωγραφικά διαμερίσματα της Ελλάδας. Οι ηχογραφήσεις αφορούν στην περίοδο από το 1959 έως το 2012. Οι παραλλαγές προέρχονται τόσο από την κυρίαρχη εθνότητα στην Ελλάδα, όσο και από τις εθνοτικές ομάδες των γκαγκαβούζηδων, των πομάκων και των σλαβόφωνων. Διαπιστώθηκε ότι το τραγούδι ακόμη και στις μέρες μας τραγουδιέται διατηρώντας τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά μιας τοπικής ή πιο διευρυμένης περιοχής, όσον αφορά στο κείμενο αλλά και στη μελωδία, πάντοτε στο πλαίσιο της παραδοχής της αργής και εγγενούς εξέλιξης που επιφέρει η διαδικασία της μεταβίβασης της προφορικής παράδοσης από γενιά σε γενιά. Ειδικότερα έγινε κατανοητό πως η διαδικασία αυτή, κυρίως μετά τα μέσα του 20ού αιώνα για μια σειρά αιτιών, κατέστη σε αρκετές περιπτώσεις αντίστροφή με τη διάδοση στοιχείων της παράδοσης από το γραπτό στον προφορικό λόγο. Η ανάλυση των κειμένων των τραγουδιών και η εξέταση της μουσικοποιητικής δομής επέφεραν μια σειρά συμπερασμάτων. Σχετικά με το στίχο διαπιστώθηκε ότι η πλειονότητα των παραλλαγών στον ελλαδικό χώρο έχει τη δομή ιαμβικού δεκαπεντασύλλαβου στίχου ενώ καταγράφηκαν και κείμενα με δεκασύλλαβο και ασύμμετρο στίχο και αφορούν σε παραλλαγές που τραγουδήθηκαν από μέλη εθνοτικών ομάδων. Καταλυτικός διαπιστώθηκε ο ρόλος των τσακισμάτων αναφορικά με τη διαμόρφωση της σχέσης μελωδίας - κειμένου. Από τη συγκριτική μελέτη των παραλλαγών προέκυψαν τέσσερις γενικοί τύποι στροφών, οι οποίοι εμφανίζουν επιμέρους παραλλαγές και ιδιαιτερότητες, όσον αφορά αφενός στη θέση, στο είδος και στη λειτουργία των τσακισμάτων κι αφετέρου στη δομή και στην ανάπτυξη των μελωδικών φράσεων. Επίσης μέσα από τη μελέτη των τσακισμάτων διακρίθηκαν οι νέες συλλαβικές ενότητες που δημιουργούνται στο στίχο των τραγουδιών καθώς και νέες μετρικές ενότητες οι οποίες επιφέρουν μια καινούρια προσέγγιση στην εξέταση και τη μεταξύ τους σύγκριση των τονισμών του κειμένου και της μελωδίας. Σχετικά με τη λειτουργικότητα των παραλλαγών ένα μεγάλο μέρος των ηχογραφημένων τραγουδιών είναι συνδεδεμένο με τελετουργικούς χορούς εορτών της χριστιανικής θρησκείας. Ακόμη καταγράφηκε σημαντικός αριθμός ηχογραφήσεων τραγουδιών της τάβλας, ενώ διαπιστώθηκε ότι το συγκεκριμένο τραγούδι άδεται και ως μοιρολόι.