Αναλογική σκέψη και διαλογιστική
Authors: Κόρδας Δημήτριος 
Published: August 2021

Στόχος της εργασίας αυτής ήταν να διερευνήσει τη διαλογιστική όπως συμβαίνει σε πραγματικές συνθήκες, όπου οι άνθρωποι, σε πολλές περιπτώσεις, βασίζονται σε σχέσεις ομοιότητας και αναλογίας, ώστε να συναγάγουν συμπεράσματα. Στο πειραματικό σχέδιο ανεξάρτητες μεταβλητές ήταν: α) ο τύπος του έργου (έργα που αφορούσαν φυσικά είδη-φυτά και έργα που αφορούσαν έννοιες που προσδιορίζονταν κοινωνικά ως προς τη νομιμότητά τους), β) το είδος της διαλογιστικής διεργασίας (παραγωγικού τύπου-επαγωγικού τύπου συμπερασμοί), γ) το είδος των συγκρινόμενων χαρακτηριστικών ανάμεσα στις ανάλογες οντότητες (ουσιώδη-επουσιώδη που περιγράφονταν στους συμπερασμούς), και δ) ο συμπερασματικός τύπος (επιβεβαιωτικός - διαψευστικός της αναλογίας). Εξαρτημένες μεταβλητές ήταν: α) οι εκτιμήσεις βεβαιότητας και β) οι εκτιμήσεις ορθότητας της συμπερασματικής διεργασίας, και γ) οι εκτιμήσεις ομοιότητας, ύπαρξης αναλογίας και εκτιμήσεις καθαρότητας της αναλογίας των συγκρινόμενων οντοτήτων. Στην έρευνα συμμετείχαν 111 φοιτητές. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η ανεξάρτητη μεταβλητή είδος διαλογιστικής διεργασίας δεν διαφοροποίησε στατιστικώς σημαντικά τα αποτελέσματα μας και στα δύο έργα. Διαφοροποίηση ως προς το είδος των συγκρινόμενων χαρακτηριστικών παρατηρήθηκε μόνο στις εκτιμήσεις βεβαιότητας, και όχι στις εκτιμήσεις ορθότητας, στους επιβεβαιωτικούς συμπερασμούς και όχι στους διαψευστικούς στα δύο έργα. Όταν συγκρίνονταν ουσιώδη χαρακτηριστικά η βεβαιότητα της ομοιότητας ανάμεσα στις οντότητες ήταν μεγαλύτερη. Η προβαλλόμενη γνώση στο στόχο της αναλογίας αξιολογούνταν ως περισσότερο ορθή και βέβαιη όταν συγκρίνονταν ουσιώδη κοινά χαρακτηριστικά στο έργο των φυσικών ειδών, αλλά όχι στο έργο των εννοιών που προσδιορίζονταν κοινωνικά. Τέλος, από τα αποτελέσματα της έρευνας, φάνηκε ότι για την οικοδόμηση μιας αναλογίας τα άτομα ενδιαφέρονται περισσότερο για τις πιθανές κοινές σχέσεις που υπάρχουν ανάμεσα στις συγκρινόμενες οντότητες, παρά για τις διαφορές τους προκειμένου να συναγάγουν συμπεράσματα. Σε μια δεύτερη έρευνα τα ερωτήματα αφορούσαν στις συμπερασματικές διεργασίες που συμβαίνουν στην κατηγοριοποίηση ασαφών κατηγοριών, καθώς υποστηρίζεται ότι η κατηγοριοποίηση ασαφών κατηγοριών βασίζεται στην ομοιότητα και ανήκει στην γκρίζα περιοχή ανάμεσα στην αναλογία και την κατηγοριοποίηση. Έτσι διερευνήθηκε κατά πόσο οι εκτιμήσεις βεβαιότητας και ορθότητας των συμπερασματικών διεργασιών που βασίζονται στις διερευνούμενες αντιστοιχίες ανάμεσα σε μια έννοια και την υπερκείμενη της διαφοροποιούνται με τον ίδιο τρόπο όπως στην αναλογία. Οι ίδιες ανεξάρτητες και εξαρτημένες μεταβλητές με το προηγούμενο πειραματικό σχέδιο χρησιμοποιήθηκαν και στο δεύτερο πειραματικό σχέδιο. Στην έρευνα συμμετείχαν 162 φοιτητές. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η ανεξάρτητη μεταβλητή είδος διαλογιστικής διεργασίας δεν διαφοροποίησε στατιστικώς σημαντικά τα αποτελέσματα μας και στα δύο έργα. Διαφοροποίηση ως προς το είδος των συγκρινόμενων χαρακτηριστικών παρατηρήθηκε ως προς στις εκτιμήσεις βεβαιότητας και ορθότητας, τόσο στους επιβεβαιωτικούς συμπερασμούς όσο και στους διαψευστικούς συμπερασμούς, στα δύο έργα. Όταν συγκρίνονταν ουσιώδη κοινά η διαφορετικά χαρακτηριστικά η βεβαιότητα της ταυτότητας ή της απουσίας ταυτότητας ανάμεσα στις οντότητες ήταν μεγαλύτερη, αντίστοιχα. Η προβαλλόμενη γνώση στην έννοια στόχο αξιολογούνταν ως περισσότερο ορθή και βέβαιη όταν συγκρίνονταν ουσιώδη κοινά χαρακτηριστικά στο έργο των φυσικών ειδών, αλλά όχι στο έργο των εννοιών που προσδιορίζονταν κοινωνικά. Έτσι, στην δεύτερη έρευνα φάνηκε ότι, αντίθετα με την αναλογία, για τη διερευνούμενη ταύτιση ανάμεσα στην έννοια στόχο και την υπερκείμενή της, ουσιώδη και επουσιώδη κοινά και διαφορετικά χαρακτηριστικά είναι δυνατό να μεταβάλλουν τις εκτιμήσεις βεβαιότητας και ορθότητας των συμπερασμών που διερευνούν την ταύτιση των εννοιών και προβάλλουν γνώση από την υπερκείμενη έννοια στην έννοια στόχο. Οι διαφορές που παρατηρήθηκαν ανάμεσα στους δύο τύπους των έργων υποστηρίζεται ότι οφείλονται στη σχετική γνώση και τις πεποιθήσεις που πιθανολογείται ότι είχαν τα άτομα. Τα παραπάνω ευρήματα συζητώνται σε συνδυασμό με τις θεωρίες της διαλογιστικής.