Μεταβολές της "εικόνας του σώματος" σε ασθενείς που υποβλήθηκαν σε μεταμόσχευση οργάνου
Authors: Συγγελλάκης Μάρκος 
Published: August 2021

Σκοπός της εργασίας ήταν να διερευνήσει τις μεταβολές της σωματικής εικόνας σε μεταμοσχευμένους ασθενείς. Στο γενικό ΜΕΡΟΣ, αρχικά, επιχειρήθηκε ανασκόπηση της έννοιας σωματική εικόνα και παρουσίαση των πορισμάτων διάφορων επιστημονικών κλάδων που ασχολούνται με το ευρύ πεδίο της σωματικής εμπειρίας. Η ιδιαίτερη εστίαση αφορούσε θέματα σχετιζόμενα με το εσωτερικό του σώματος, την εσωτερική σωματική εικόνα· η τελευταία προσεγγίστηκε μέσα από την οπτική του Lipowski, δηλαδή ως η θεωρητική έννοια-κλειδί που εκφράζει τις αισθήσεις από, τις στάσεις προς, και τις πεποιθήσεις γύρω από το εσωτερικό του σώματος και τις λειτουργίες του. Το επόμενο κεφάλαιο ασχολήθηκε με τις μεταμοσχεύσεις και πιο συγκεκριμένα, εισαγωγικές παρατηρήσεις αναφορικά με τις πολλαπλές αναγνώσεις των δεδομένων και διλημμάτων που εγείρονται από τη συγκεκριμένη θεραπεία, σύντομη παρουσίαση θεμάτων από το χώρο της ψυχιατρικής των μεταμοσχεύσεων και κριτική ανασκόπηση της βιβλιογραφίας που διερευνά τις ψυχοκοινωνικές διαστάσεις της ποιότητας ζωής των ασθενών σε θεραπείες υποκατάστασης. Ακολούθως, επιχειρήθηκε ευρεία ανασκόπηση των δημοσιευμένων κλινικών παρατηρήσεων και μελετών που σχετίζονται με τις επιδράσεις της μεταμόσχευσης στη σωματική εικόνα. Στο ειδικό μέρος αρχικά παρουσιάστηκαν οι στόχοι της εργασίας και οι ερευνητικές υποθέσεις. Στην εργασία συμμετείχαν 220 ασθενείς (υποψήφιοι και λήπτες) από τις Κλινικές Μεταμοσχεύσεων συμπαγών οργάνων στη Β. Ελλάδα και από μια Μονάδα Τεχνητού Νεφρού. Οι ασθενείς εξετάστηκαν στο πλαίσιο διασυνδετικής-ψυχιατρικής προς τις Κλινικές Μεταμοσχεύσεων. Μεθοδολογικά, αξιοποιήθηκε η σχεδίαση της ανθρώπινης φιγούρας (Draw a Person test, Inside-of-the-Body test). Οι δοκιμασίες ελήφθησαν μετά από συνέντευξη, διάρκειας 30 -90', που αφορούσε ψυχιατρική εκτίμηση, εξειδικευμένη ψυχοκοινωνική αξιολόγηση ασθενών προς μεταμόσχευση (PACT) και συζήτηση αναφορικά με μόσχευμα και δότη. Για την εργασία αξιοποιήθηκαν σχέδια από πολλαπλές ομάδες ελέγχου (εργαζόμενοι, φοιτητές Ιατρικής, παχύσαρκοι με διαταραχή της σωματικής εικόνας, καρδιοχειρουργικοί ασθενείς, αλλά και συγγενείς των ασθενών της πειραματικής ομάδας, όπως και μεταμοσχευμένοι -προμήθεια των δοκιμασιών μέσω διαφορετικής μεθοδολογίας). Τα σχέδια εκτιμήθηκαν με αντικειμενικό τρόπο και ακολούθησε στατιστική ανάλυση. Επιπλέον, επιχειρήθηκε ποιοτική ανάλυση των σχεδίων. Στο Draw a Person test, τα σχέδια των ασθενών εμφανίστηκαν έντονα διαταραγμένα- στατιστικά οι μελετώμενες μεταβλητές δε διέφεραν από ομάδα παχύσαρκων με διαταραχή της σωματικής εικόνας. Καθώς αποδείχτηκε πως η ερευνητική διαδικασία επηρέασε τα αποτελέσματα, οι στατιστικές διαφορές που προέκυψαν με τις ομάδες που αντιπροσώπευαν τον υγιή πληθυσμό δεν ήταν αξιόπιστες. Μεταξύ των υποομάδων των μεταμοσχευμένων (υποψήφιοι- λήπτες, νεφροπαθείς-ηπατοπαθείς-καρδιοπαθείς, νοσηλευόμενοι και μη ασθενείς...) δε διαπιστώθηκαν σημαντικές διαφορές. Στο Inside-of-the-Body test, οι ασθενείς σχεδίασαν το όργανο που πάσχει αναλογικώς συχνότερα. Οι νεφροπαθείς που σχεδίασαν νεφρούς εμφάνισαν αναλογικώς περισσότερα σχέδια με δύο νεφρούς, ενώ σε ορισμένα σχέδια παρουσιάστηκε ένας ιδιόμορφος τρόπος απεικόνισης των νεφρών. Παραδόξως, το μόσχευμα σπανίως απεικονίστηκε. Τέλος είναι αξιοσημείωτη η στατιστική σύνδεση απεικόνισης νεφρού στο Inside-of-the-Body test με καλύτερο ποιοτικώς σχέδιο στο Draw a Person test, η οποία διαπιστώθηκε σε (άνδρες) νεφροπαθείς. Τα ευρήματα παρέχουν σημαντικές ενδείξεις πως το μόσχευμα δεν είναι ψυχικώς αδρανές. Η εργασία δεν υποστηρίζει τον παραδοσιακό τρόπο ερμηνείας περί (σταδιακής) εσωτερίκευσης του μοσχεύματος· το μόσχευμα μάλλον τοποθετείται σε έναν ενδιάμεσο χώρο και οι ασθενείς το χειρίζονται ως μεταβατικό αντικείμενο. Η ‘ψυχική αποδοχή’ του μοσχεύματος, η ενδοψυχική ολοκλήρωσή του φαίνεται ότι αξιοποιεί το μηχανισμό της ‘άρνησης’. Στο ερευνητικό επίπεδο, η μελέτη προτείνει τη μεταμόσχευση νεφρού ως το προνομιακό πεδίο για τη διερεύνηση της σωματικής εικόνας στη μεταμόσχευση. Επιπλέον, η διαπίστωση ότι η άρνηση αποτελεί βασικό αμυντικό μηχανισμό οδηγεί σε ανάγκη επανεκτίμησης των λεγομένων των ασθενών (συμπεριλαμβανομένων αυτοσυμπληρούμενων ερωτηματολογίων) και, κυρίως, προσεκτικής ερμηνείας των αποτελεσμάτων που βασίζονται σε αυτά. Σε κλινικό επίπεδο, το 'κλινικό εργαλείο’ σχεδίαση της ανθρώπινης φιγούρας, αφού αντιπροσωπεύει έναν εύκολο και γρήγορο τρόπο ανίχνευσης σημαντικών πληροφοριών, αξίζει να αξιοποιείται συστηματικά, ως διαδικασία ρουτίνας.Με βάση τα υπάρχοντα δεδομένα, η πολιτική μη-αποκάλυψης πληροφοριών για δότη-μόσχευμα αποτελεί ιατρική αναγκαιότητα, καθώς πιθανόν διευκολύνει την ‘ψυχική συμβατότητα’ και ‘ψυχική αποδοχή’ του μοσχεύματος. Η εργασία επαναφέρει στο προσκήνιο το αυστηρώς προσωπικό νόημα (meaning) της εμπειρίας της μεταμόσχευσης, αρκετές φορές ‘κρυμμένο’ και σε επιφανειακή αντίθεση με τα λόγια που ο ασθενής εκστομίζει... Οι ασθενείς έχουν ανάγκη μιας περιόδου σιωπής (a time for silence, Mai 1985) και οι ιατροί δε θα πρέπει να αποθαρρύνουν αυτή τη διαδικασία. Όμως, αν αποφασίσουν να μιλήσουν για όσα περίεργα ‘περνάνε από το μυαλό τους’, θα ήταν πολύ χρήσιμο ο ιατρός να μπορέσει να τους ακούσει...