Δαίμων και κόσμος
Authors: Χονδροκούκης Μιχαήλ 
Published: September 2021

Η στερεοτυπική θεώρηση της σκέψης του Εμπεδοκλή ως σύνθεσης του «ιωνικού» και «ελεατικού» στοχασμού δεν συλλαμβάνει το καθοριστικό για την κατανόηση της φιλοσοφίας του. Στην εργασία μας υποστηρίζουμε ότι αυτό που την χαρακτηρίζει είναι η συνύφανση και αλληλοπροσδιορισμός κοσμολογίας και εσχατολογίας σε ένα κοινό λογικό υπόβαθρο: την εναλλαγή ενός και πολλών και τη συνεπαγόμενη αντίληψη περί καθολικής συγγένειας των όντων. H εξήγηση του κόσμου και η αγωνία για τα ανθρώπινα βάσανα συμπλέκονται και τελικά διαμορφώνουν μια ενιαία διδασκαλία, όπου κοσμολογία και εσχατολογία έχουν λογική ενότητα και αναπτύσσουν μια οργανική σχέση. Υπό το φως του Παπύρου του Στρασβούργου αυτή η συνύφανση τεκμηριώνεται. Ελέγχοντας τις ανασυνθέσεις του (Martin & Primavesi 1999, Janko 2004 και Primavesi 2008) και αντικαθιστώντας τη μοτιβοκεντρική με τη θεματοκεντρική ανάλυση, αναγνωρίζουμε τη σπειροειδή έκθεση του εμπεδόκλειου δόγματος. Αυτή η μέθοδος οδηγεί στην ακριβέστερη ερμηνεία των στίχων αναδεικνύοντας το ειδικό νοηματικό τους πλαίσιο. Η αντικατάσταση της μοτιβοκεντρικής ανάλυσης από τη θεματοκεντρική αναιρεί την απλοϊκή κατανόηση κάθε φαινομένου μόνο δια του μοτίβου της ένωσης και του διαχωρισμού και επιτρέπει να αναδειχθούν ιδιαίτερες λογικές κίνησης. Η εργασία μας διερευνά πλήθος εσχατολογικών και κοσμολογικών θεμάτων που παραμένουν υπό συζήτηση. Υποστηρίζουμε ότι ο κοσμικός κύκλος περιλαμβάνει δύο κοσμογονίες και δύο ζωογονίες, κάθε ζωογονία χαρακτηρίζεται από μία ιδιαίτερη λογική και η διαδοχή των ζωογονικών σταδίων δεν πρέπει να θεωρείται υπό το πρίσμα της κλιμάκωσης της ισχύος κάθε δύναμης, αλλά από την ιδιαίτερη λογική της δημιουργίας των έμβιων όντων. Στο πλαίσιο της μελέτης της εσχατολογίας προτείνουμε μια νέα ερμηνεία για τα τελευταία στάδια του κύκλου των μετενσαρκώσεων, βασιζόμενοι στη λογική της Οδύσσειας περί μετάβασης από τον μη ανθρώπινο στον ανθρώπινο κόσμο. Εξετάζοντας τις απόψεις υπέρ της αναγωγής των δαιμόνων σε κοσμολογικές αρχές, υποστηρίζουμε ότι αυτό δεν μπορεί να εναρμονιστεί με την εμπεδόκλεια κοσμολογική θεώρηση. Με βάση τις αναφορές του Αριστοτέλη στο Περί ψυχής καταδεικνύουμε ότι προκύπτει πως ο Εμπεδοκλής δεν ανήγαγε τους δαίμονες σε κοσμολογικούς όρους. Εξετάζοντας τις προτάσεις ταύτισης των δαιμόνων με συγκεκριμένα μυθολογικά πρότυπα, καταλήγουμε ότι κάτι τέτοιο δεν ισχύει. Ο Εμπεδοκλής σχεδιάζει τη «δαιμονολογία» του αναπαράγοντας πρωτίστως τα βασικά χαρακτηριστικά της ανταποδοτικής εσχατολογίας περί προσωπικής συνειδητής ψυχής που επιβιώνει μετά τον θάνατο του σώματος, κρίνεται, τιμωρείται και λυτρώνεται, τροποποιώντας το στοιχείο της αθανασίας σε μακροζωία λόγω του επικαθορισμού της εσχατολογίας από την κοσμολογία του. Ο δαίμων του Εμπεδοκλή είναι μια εσχατολογική κατηγορία που συνδυάζει μυστικιστικά και ησιόδεια μυθολογικά στοιχεία, είναι εγγεγραμμένη στην ορθολογική του κοσμολογία και είναι κατά συνέπεια οριοθετημένη από αυτήν. Η όλη μελέτη μας οδηγεί στην εκτίμηση ότι ο Εμπεδοκλής συνέγραψε πιθανότατα ένα έργο. Ως προς το πρόβλημα των δύο τίτλων προτείνουμε τον συνδυασμό των παρατηρήσεων των Obbink (1993) και Janko (2005): ο Εμπεδοκλής γράφει ένα έργο, ακολούθως δημιουργείται από αποσπάσματά του –κυρίως τα εσχατολογικά– ένα ανθολόγιο, αλλά τελικά οι δύο τίτλοι, Φυσικά και Καθαρμοί, χρησιμοποιούνται ως εναλλάξιμοι για το εμπεδόκλειο έργο. Τέλος, διατυπώνουμε μία υπόθεση σχετικά με τη δομή του έργου και προτείνουμε το ενδεχόμενο να βασίζεται σκηνοθετικά σε μια μυητική κατάβαση του Εμπεδοκλή και του μαθητή του.