Księża w świecie zakonnic. Wizytacje biskupie w opactwach benedyktynek w Małopolsce i na Śląsku (koniec XVI-XVIII w.)
Authors: Wiszewski Przemysław 
Published: November 2023

Sprawozdania z wizytacji są atrakcyjnym źródłem dla badacza świata monastycznego. Zwłaszcza w Polsce, gdzie nawet epoka wczesnonowożytna zaowocowała niewielką liczbą relacji z pierwszej ręki na temat życia monastycznego. Historycy monastycyzmu żeńskiego mają do dyspozycji jeszcze mniej, stąd pokusa błędnej interpretacji informacji zawartych w nielicznych dostępnych źródłach. Korzystanie z nich powinno być jednak poprzedzone refleksją nad tym, w jaki sposób treść raportu wizytacyjnego była uwarunkowana okolicznościami i konwencjami jego sporządzania. Wizytacja biskupia była przecież okazją szczególną. Zamiast zbierać informacje pokazujące, jak wyglądało życie w klasztorze, celem wizytacji było upewnienie się, że praktykowane przez wspólnotę obyczaje religijne odpowiadają normom ustalonym przez wizytatora lub jakiś wyższy autorytet (dyrektora zakonu, opata czy miejscowego biskupa). Zwrócenie uwagi na cel wizytacji jest niezbędnym warunkiem wstępnym jakiejkolwiek oceny danych zawartych na stronach jej sprawozdania.
Niniejszy artykuł opiera się na sprawozdaniach spisanych między końcem XVI a XVIII w. po wizytacjach klasztorów mniszek benedyktyńskich w Małopolsce (Staniątki) i na Śląsku (Legnica, Lubomierz, Strzegom). Klasztory podlegały jurysdykcji miejscowych biskupów i nie należały do żadnej kongregacji. Nie uczestniczyły też w żadnym scentralizowanym ruchu reformy monastycznej. Niemniej jednak za namową biskupów przełożonych wprowadzono pewne istotne zmiany najpierw w Staniątkach (XVI w.), a następnie w klasztorach śląskich (XVII-XVIII w.). Realizacja proponowanych reform miała być zapewniona i monitorowana przez szereg wizytacji.
Interpretacja sprawozdań, czyli wytworów tego typu procedury, wiąże się z pytaniem, na ile odzwierciedlają one rzeczywiste życie w danym klasztorze, a na ile projekcje duchowieństwa diecezjalnego.
Zarówno struktura narracyjna, jak i treść raportów były kształtowane przede wszystkim przez czynniki, które nie były związane z życiem klasztorów. Powtarzające się w protokołach wizytacji "topoi" opisów i zaleceń oraz dekretów dotyczących dalszych ulepszeń odzwierciedlają przede wszystkim rutynowe procedury i sposób myślenia inspektorów lub ich diecezjalnych przełożonych duchownych. Krótko mówiąc, raporty tworzą korpus stereotypowych danych, które dokumentują przede wszystkim postawy ich autorów wobec monastycyzmu żeńskiego.
Jednocześnie raporty z wizytacji zawierają fragmenty informacji faktycznych, które wprowadzają pewną indywidualną zmienność do skądinąd jednolitych zapisów. Ta specyfika nie jest jednak wystarczająca, aby uzyskać spójny lub wiarygodny obraz rzeczywistego życia zakonnic. Kiedy wspomina się o takich realiach, tematy, ich prezentacja i ocena są całkowicie zdeterminowane przez stereotypowe schematy. Dlatego też wszelkie wnioski wyprowadzane na podstawie tych danych muszą być starannie weryfikowane z informacjami pochodzącymi z innego rodzaju źródeł lub traktowane jako domysły, których wiarygodność zależy od rodzaju wizytacji i niektórych cech późniejszej relacji.
Znaczna część informacji składających się na indywidualny profil raportów ma charakter normatywny, np. rozkład dnia i dieta wspólnoty, o czym zakonnice informowały inspektorów. Takie informacje niewiele mówią nam o faktach i codziennych realiach, ale mogą być przydatne w badaniach nad ideą życia monastycznego. Rzeczywiście, mogą one mieć znaczną wartość jako zapis idei życia klasztornego opracowanej przez zakonnice, a nie przez władze nadzorujące.
Ze źródeł jasno wynika, że inspektorzy nie wykazywali prawie żadnego zainteresowania lokalnymi zwyczajami w klasztorach, które odwiedzali. Liczyła się dla nich przede wszystkim ich własna wizja idealnej zakonnicy. Nie pytali o lokalne warunki, odwieczne tradycje czy ustalone sposoby komunikacji i współpracy ze świeckimi sąsiadami. Opierając się na precedensach z poprzednich wizytacji i własnych przekonaniach, inspektorzy z reguły starali się narzucić zakonnicom swoją wolę.
Nie można jednak wykluczyć, że taki wniosek odzwierciedla jedynie nadzorczą i represyjną funkcję źródła pisanego. To zastrzeżenie nie unieważnia jednak niektórych krzywdzących punktów, np. całkowitej obojętności inspektorów na indywidualne warunki, zwyczaje i konwencje determinujące sytuację odwiedzanych klasztorów. Biorąc pod uwagę ich cel i sposób myślenia, musimy być bardzo ostrożni, czytając ich osądy i ich raczej wybiórcze wrażenia na temat tego, co znaleźli lub spodziewali się znaleźć w żeńskich wspólnotach monastycznych. Nic nie wskazuje na to, że doświadczenie bycia obserwatorem życia wspólnoty mniszek w najmniejszym stopniu zmieniło poglądy inspektorów. System norm oparty na prawie kanonicznym i powszechnym konsensusie został w pełni zaaprobowany przez inspektorów. Uważali go za uniwersalny i wyczerpujący. W związku z tym nie uważali za konieczne zmieniać swoich zaleceń dla poszczególnych klasztorów. To ostatnie sprawiło, że nalegali, aby Reguła i ostatnie dekrety reformatorskie miały taką samą rangę jako źródła prawa dla życia wspólnoty.