Γλώσσα και ύφος στα ελληνόγλωσσα ποιήματα του Κ. Καβάφη
Authors: Τσάκνη Βασιλική 
Published: August 2021

ΠΕΡΙΛΗΨΗΑν και προκύπτει από την έως τώρα καβαφική βιβλιογραφία ότι θεωρούνται αδιαμφισβήτητες η ιδιαιτερότητα του καβαφικού λόγου, η τόλμη του ποιητή όταν πρόκειται για την προσέγγιση θεμάτων φύλου, ερωτικών σχέσεων και ερωτισμού/ηδονισμού, και η χρήση ειρωνικού (αποστασιοποιημένου) και αμφίθυμου ύφους, που υποστηρίζεται και από τις γλωσσικές του επιλογές, δεν έχουν μελετηθεί ακόμα σε βάθος οι τρόποι με τους οποίους ο Καβάφης χαράζει τους προσωπικούς εκφραστικούς του δρόμους, ιδίως για να προβάλλει ή να υποβάλλει ή και να αποκρύπτει, γλωσσικά/γραμματικά, το φύλο προσώπων των λογοτεχνικών του κειμένων και το είδος των σχέσεών τους κυρίως μέσα στα ποιήματα της λεγόμενης «ερωτικής»/«ηδονικής» θεματικής περιοχής του (αλλά, κάποτε, και άλλων περιοχών).Η παρούσα διδακτορική διατριβή, με θέμα «Γλώσσα και ύφος στα ελληνόγλωσσα ποιήματα του Κ. Π. Καβάφη: ο ρόλος συγκεκριμένων γλωσσικών και υφολογικών στοιχείων στη συγκάλυψη, την υποβολή ή και την αποκάλυψη του φύλου και στη διερεύνηση των σχέσεων των φύλων» αποτελεί μια φιλολογική «εκ του σύνεγγυς» ανάγνωση, ερμηνεία και αξιολόγηση του συνόλου του γνωστού ποιητικού έργου του Καβάφη (πλην των νεανικών, κυρίως, μεταφράσεών του). Η ανάγνωση αυτή είναι πρωτότυπη, αφού οι ελάχιστες υπάρχουσες συνθετικές μελέτες για την καβαφική «γλώσσα» και «γραμματική», αλλά και τα πολύ περισσότερα ειδικά μελετήματα στοιχείων γλώσσας και ύφους σε συγκεκριμένα κείμενά του, πραγματεύονται μόνον ορισμένα γραμματικά στοιχεία και θεματικά πεδία και περιορίζονται, στη συντριπτική τους πλειονότητα, μόνο στα 154 (ή, καλύτερα, 153) «αναγνωρισμένα» ελληνόγλωσσα ποιήματά του, δηλαδή στον λεγόμενο «κανόνα» του ποιητικού του έργου. Εννοείται, βέβαια, ότι η παρούσα διατριβή αξιοποιεί και σημαντικό τμήμα της τεράστιας (και διαρκώς αυξανόμενης) καβαφικής βιβλιογραφίας, στον βαθμό που αυτό κρίθηκε χρήσιμο είτε για να υποστηρίξει τη μελέτη γλωσσικών, υφολογικών και θεματικών πτυχών του καβαφικού έργου, είτε για να οδηγήσει σε κριτική ή και αναίρεση παλιότερων πορισμάτων, υποθέσεων ή εικασιών προγενέστερων μελετητών.Παράλληλα, η συμβολή της παρούσας διατριβής στην καβαφική έρευνα έγκειται και στη διεξοδική ανάλυση κάθε ποιήματος από όσα επιλέχθηκαν παραδειγματικά μέσα από τον πλήρη κατάλογο των καβαφικών ποιημάτων που σχετίζονται με το θέμα της· η ανάλυση αυτή εφαρμόζεται τόσο σε γλωσσικό/γραμματικό και υφολογικό όσο και σε ερμηνευτικό επίπεδο και έχει στόχο την κατάδειξη ή την ανίχνευση της ποιητικής λειτουργίας των «μερών του λόγου» μέσα σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα γλωσσικών συμφραζομένων, με απώτερη επιδίωξη να φωτιστεί το θέμα της δήλωσης, συνδήλωσης ή υποβολής, συγκάλυψης ή αποκάλυψης του φύλου των προσώπων και του είδους των σχέσεών τους. Έτσι, καθένα από τα διαλαμβανόμενα ποιήματα φωτίζεται καλύτερα και σφαιρικότερα απ᾽ ό,τι σε προϋπάρχουσες προσεγγίσεις.Η κύρια μέθοδος, προκειμένου να καταδειχθεί η λειτουργικότητα γλωσσικών και υφολογικών στοιχείων ή εφευρημάτων της καβαφικής ποίησης κατά τη διαχείριση θεμάτων φύλου/φύλων και διαφυλικών σχέσεων, είναι, καταρχήν, γλωσσοκεντρική/υφολογική: στρέφεται πρώτα στην επαναλαμβανόμενη χρήση και τροπικότητα λέξεων/λεκτικών σχημάτων (κυριολεκτικών, μεταφορικών, μετωνυμικών κτλ.), στη σημασία της ετυμολογικής τους προέλευσης ή των συνδηλώσεών τους, στη μεταποίηση ή μορφολογική «χειραγώγηση» και (ανα)προσαρμογή τους, κοντολογίς στις γραμματικές τους δυνατότητες (αφού η γραμματική των γενών – και των φύλων – λειτουργεί με λεπτότητα, επινοητικότητα, κάποτε και πανουργία).Τελικά, τα γενικότερα πορίσματα που προκύπτουν από αυτή την εξονυχιστική/σχολαστική γλωσσική και ερμηνευτική διερεύνηση κάθε ποιήματος ταξινομούνται και ανακεφαλαιώνονται, ώστε να διευκολυνθεί η συζήτηση μιας σειράς ζητημάτων που αναδεικνύονται από τον σχολιασμό των επιλεγμένων ποιημάτων.