Cumhuriyet Dönemi Lise Tarih Ders Kitaplarında Kültür Devrimi: Tarih ve Dil Çalışmaları Örneği (1930-1980)
Authors: AKÇA Seher 
Published: October 2024

İmparatorluğun çöküş döneminin tarihsel koşullarından doğan Türk
Devrimi, kurtuluş-kuruluş-yeniden yapılanma aşamalarından oluşan uzun bir
süreci kapsamaktadır. Bu sürecin kurtuluş aşamasını, Milli Mücadele
yıllarında yaşanan gelişmeler teşkil etmiştir. Askeri alanda yürütülen bu
mücadelenin zaferle taçlandırılmasından sonra, Saltanatın kaldırılması ile
ulusal iradenin siyasal hayata egemen olması yolunda önemli bir adım
atılmıştır. 29 Ekim 1923 tarihinde Cumhuriyetin, yeni devletin adı ve
yönetim şekli olarak resmen ilânı ile, Cumhuriyet Türkiye’sinde
gerçekleştirilecek devrimci atılımlara da zemin hazırlanmıştır. Bundan
sonraki süreçte devlet ve toplum hayatına ilişkin yapılacak köklü
düzenlemelerle, Türk Devriminin yeniden yapılanma aşamasına gelinmiştir.
Bu aşamada ulusal-laik-çağdaş esaslar doğrultusunda toplumsal yaşamın her
alanında yapılan yenilikler, Türk devlet ve toplum hayatının Cumhuriyet
değerleriyle bütünleştirilmesi açısından büyük önem kazanmıştır. Bu
devrimler, askeri zaferle kurulan Türkiye Cumhuriyetinin temellerini,
toplumsal ve kültürel dinamiklerle güçlendirmiştir. Bu çalışmada,
Cumhuriyet Türkiye’sinde kültürel alanda yapılan yenilikler, temelini
kültürle bütünleştiren yeni rejimin tarih ve dil alanında izlediği politikalar
ekseninde ve bu politikaların, Cumhuriyet döneminde liseler için hazırlanan
tarih ders kitaplarında işlenişi boyutuyla incelenmiştir. Cumhuriyetin ilk
yıllarından itibaren yeni-modern bir devlet ve ulusal kimliğin inşası
noktasında, tarih dersleri, ders kitapları ve bu kitaplarda işlenecek konular
önem kazanmıştır. Tarih derslerinde işlenecek konuların belirlenmesinde;
dönemin siyasal iktidarlarının ve siyasal yönelimlerinin belirleyici olduğu
görülmektedir. Bu nedenle ders kitaplarında tarih konularının işleniş tarzı,
eğitim-siyaset ekseninde izlenen değişim ve yaklaşımların ortaya konulması
açısından önem taşımaktadır. Çalışma kapsamında lise öğrencileri için farklı
yıllarda, farklı kişiler tarafından, farklı başlıklar altında yazılan kitaplardan yararlanılmıştır. Türk Tarih Tezine göre liseler için hazırlanan ders
kitaplarının 1934 yılında basılan ve Cumhuriyet dönemine ait IV. Cildi
başlangıç olarak alınmış; 1958, 1973, 1976, 1981, 2000 ve 2008 yıllarında
liseler için hazırlanan Türkiye Cumhuriyeti Tarihi ders kitaplarında dönemin
tarih ve dil çalışmalarına ilişkin veriler toplanmıştır. Çalışmada, Cumhuriyet
dönemi lise tarih ders kitaplarında tarih ve dil politikalarına ne kadar yer
ayrıldığı, kişiler, kurumlar, yıllar ve tarihsel ifadelere nasıl ve hangi sıklıkla
yer verildiği, kullanılan ifadelerin olumlu-olumsuz hangi anlamlar taşıdığı,
görsel unsurlara hangi sıklıkla ve hangi içerikle yer verildiği, hazırlık ve
değerlendirme sorunlarının düzey bakımından nasıl dağıldığı sorularına
cevap aranmıştır. Araştırma sorularına yönelik toplanan veriler, nitel
araştırma yöntemi olan doküman incelemesi yapılarak içerik açısından analiz
edilmiştir. Çalışma bulgularına göre, Atatürk dönemi kültür devriminin en
önemli iki alanını teşkil eden tarih ve dil çalışmaları, Cumhuriyetin ilk
yıllarından itibaren lise tarih ders kitaplarında, konu alt başlıklarına göre
belirlenen içeriklerle sürekli olarak yer almıştır. İlgili ders kitaplarında teorik
yaklaşım, görsel unsurlar açısından konu işlenişinde farklılıklar tespit
edilmiştir. Bu farklılıklarda, siyasal ve pedagojik esaslar belirleyici olmuştur.
Bu çalışma ile, tarih ders kitaplarında dönemin tarih ve dil politikalarının
işlenişine ilişkin toplanacak veriler, dönemin siyasal yönelimleri yanında,
tarih konularının lise düzeyinde pedagojik ilkeler açısından
değerlendirilmesi ve tarih konularının öğretiminde karşılaşılan temel
sorunların tespitine de katkı sağlayacaktır.