Έρευνες για την οικονομία και την κοινωνία της Κρήτης του 19ου αιώνα
Authors: Περάκης Εμμανουήλ 
Published: February 2022

Μετά από τις πληθυσμιακές ανακατατάξεις που έλαβαν χώρα στην Κρήτη κατά την δεκαετία της επανάστασης και της Αιγυπτιοκρατίας (με κυριότερη την αριθμητική κυριαρχία των χριστιανών τόσο στο σύνολο του νησιού, όσο ειδικότερα στην ύπαιθρο) μεταβλήθηκε και το καθεστώς γαιοκτησίας, καθώς η μεγαλογαιοκτησία κατατμήθηκε, η μικροϊδιοκτησία αποτέλεσε τη βάση της κοινωνικής συγκρότησης και η γη πέρασε στα χέρια των χριστιανών. Εξάλλου κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα και ως αποτέλεσμα της ένταξης της κρητικής στην παγκόσμια οικονομία, η οικονομία της Κρήτης υφίστατο ριζικούς μετασχηματισμούς που παρατηρούνται ευρύτερα στον ανατολικομεσογειακό χώρο την ίδια εποχή: την αποβιομηχάνιση (στη σαπουνοποιία, μεταξουργία, υφάσματα) την εμπορευματοποίηση της παραγωγής με βάση την διεθνή ζήτηση (σταθερή στις περιπτώσεις της καλλιέργειας των ελαιόδενδρων, των χαρουπιών, και των εσπεριδοειδών και συγκυριακή στις περιπτώσεις της αμπελοκαλλιέργειας και της βαμβακοκαλλιέργειας) και τον περιορισμό της παραγωγής για την εγχώρια ζήτηση (με χαρακτηριστικότερη περίπτωση τη μείωση παραγωγής σιτηρών). Επίσης, από τα τρόφιμα αντί να εισάγονται προϊόντα που θα μπορούσαν να μεταποιηθούν στην Κρήτη, εισάγονταν ήδη μεταποιημένα από το εξωτερικό, όπως στην περίπτωση των δημητριακών και του αλευριού. Παρά την εμπορευματοποίηση της αγροτικής παραγωγής δεν έγινε προσπάθεια για εξαγωγή προϊόντων με μεγαλύτερη προστιθέμενη αξία (χύμα ελαιόλαδο και κρασί, κουκούλια αντί για μετάξι ανεπεξέργαστα δέρματα). Η Κρήτη προσανατολίστηκε προς την παραγωγή και εξαγωγή πρώτων υλών και αγροτικών προϊόντων έντασης εργασίας και στην εισαγωγή βιομηχανικών αγαθών, ημικατεργασμένων προϊόντων και τροφίμων της εκτατικής γεωργίας. Η γεωργική οικονομία της Κρήτης παρέμενε «υπανάπτυκτη», και η συγκρότηση της εσωτερικής αγοράς η εξειδίκευση της παραγωγής και η εμβάθυνση του καταμερισμού εργασίας ήταν δυσχερής. Η κρητική οικονομία γινόταν όλο και λιγότερο αυτάρκης και προσδενόταν με όρους δυσμενείς στον παγκόσμιο καταμερισμό εργασίας καταγράφοντας ελλειμματικό εμπορικό ισοζύγιο και γνωρίζοντας μέσα σε μερικές δεκαετίες την υποβάθμιση της θέσης της στην παγκόσμια οικονομία. Από τον Οκτώβριο του 1878, μετά την υπογραφή της Σύμβασης της Χαλέπας από την Υψηλή Πύλη και τους χριστιανούς Κρήτες, καθιερώθηκε ένα νέο πολιτικό μοντέλο στην Κρήτη που αποσκοπούσε στην υπό όρους διατήρηση του νησιού στον οθωμανικό κεντρικό κορμό και που εφόσον κρινόταν αποτελεσματικό και πετυχημένο θα αποτελούσε το παράδειγμα για άλλες ευρωπαϊκές επαρχίες της Αυτοκρατορίας. Με το νέο καθεστώς σχετικής αυτονομίας ή «ημιαυτονομίας» όπως αποκαλούνταν, πολλές διοικητικές αρμοδιότητες και προνόμια περιήλθαν από την Πύλη στους Κρήτες από τους οποίους το 1/3 ήταν μουσουλμάνοι και τα 2/3 περίπου χριστιανοί. Η σχετική φιλελευθεροποίηση ο δειλός εκδημοκρατισμός και η μερική αυτονόμηση του νησιού από το οθωμανικό κέντρο διαμόρφωσαν μια νέα πολιτική τάξη πραγμάτων, η οποία ξεπερνούσε κατά πολύ τις προθέσεις της Πύλης, καθώς ανατράπηκαν οι εθνοθρησκευτικές ισορροπίες. Το νέο καθεστώς στην ουσία απέδωσε στους χριστιανούς ισχυρή πολιτική δύναμη που συναρθρωνόταν με την μακροχρόνια τάση του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, της οικονομικής και κοινωνικής τους ενδυνάμωσης και έτσι διαμόρφωσε νέους όρους στην κρητική κοινωνία. Το κυριότερο: οι τάσεις που με την εφαρμογή της Σύμβασης της Χαλέπας παγιώθηκαν στην κρητική κοινωνία δεν αντιστράφηκαν ούτε όταν στα 1889 υπό το βάρος της οικονομικής και πολιτικής κρίσης η Πύλη ανέστειλε την ισχύ της Σύμβασης και επέβαλε τον στρατιωτικό νόμο. Το αντίθετο μάλιστα υπό την επήρεια των αυξανόμενων εθνικισμών των τελών του 19ου αιώνα από το 1889 επιταχύνθηκε η ριζοσπαστικοποίηση των χριστιανών Κρητών και μετά από την επαναστατική δράση τους στην τριετία 1896-98 επήλθε η οριστική αυτονόμηση του νησιού από την Πύλη (1898).