Λογική και ιστορία της κρατικής μορφής
Authors: Ευσταθίου Ιωάννης 
Published: January 2024

H παρούσα διατριβή πραγματεύεται το ερώτημα μιας γενικής κοινωνιολογίας του Κράτους, προτείνοντας μια «αλλαγή παραδείγματος» και επιχειρώντας τη συνάρθρωση των πεδίων της γενικής κοινωνιολογίας, της πολιτικής φιλοσοφίας και της εμπειρικής διερεύνησης του κρατικού φαινομένου. Για το σκοπό αυτό, προτείνει τη συγκρότηση ενός συνεκτικού μεθοδολογικού πλαισίου, το οποίο συμβατικά ονομάζουμε στρατηγική-διαλεκτική προσέγγιση, εκκινώντας από τη κριτική επανεξέταση του έργου των Spinoza, Hegel, Marx, Negri. Ως πύλη εισόδου στη προβληματική αυτή προτείνεται, αρχικά, μια γενεαλογική αναδρομή στην έννοια του Κράτους, με βασικά σημεία αναφοράς τον αρχαίο ελληνικό και τον νεωτερικό αναστοχασμό της Κρατικής Μορφής, και με στόχο την ανάδειξη των μυθολογικών και φαντασιωτικών συντεταγμένων μέσα στις οποίες σχηματοποιείται ο Λόγος του Κράτους. Αποτέλεσμα αυτής της διερεύνησης είναι ο προκαταρκτικός ορισμός της κρατικής ορθολογικότητας ως της κυρίαρχης στρατηγικής επικράτησης στον εμφύλιο πόλεμο. Στη συνέχεια, μελετούμε και ανακατασκευάζουμε κριτικά τη συμβολή των Spinoza και Hegel στη θεωρία της Κρατικής Μορφής. Στον Spinoza, εντοπίζουμε μια αναλυτική στρατηγική κατανόησης της εμμένειας του Κράτους στο Πλήθος, που προϋποθέτει την ηθική οντολογία και την πολιτική ψυχολογία του, αλλά και μια δυναμική κατανόηση της ανατροφοδότησης ανάμεσα στην ανταγωνιστική ανάπτυξη του Πλήθους και του Κράτους. Αυτή η διπλή κίνηση αποτελεί τον κινητήρα εξέλιξης της Κρατικής Μορφής, από τη Μοναρχία ως τη Δημοκρατία. Στον Hegel, αναδεικνύονται με πιο καθαρό τρόπο οι συγκροτητικοί όροι της λογικής δομής και της ιστορίας του Κράτους, που στον Spinoza έχουν αναλυθεί μόνο με πρωτόλειο τρόπο. Η αρχική διάσπαση του πλήθους και της κοινότητας, η πρωταρχική αλλοτρίωση, αποτελεί τον γενεσιουργό μηχανισμό της Κρατικής Μορφής, με τον Hegel τον νεανικών θεολογικών γραπτών να τονίζει τις υλικές παραμέτρους της – τη δημογραφική πύκνωση, την κοινωνικο-οικονομική ανισότητα και τις πολιτισμικές συγκρούσεις εντός της ανθρώπινης κοινότητας. Ο ύστερος Hegel αναδεικνύει, επιπλέον, τη διαλεκτική συγκρότηση της Κρατικής Μορφή τόσο στο επίπεδο μιας φαινομενολογίας της Κυριαρχίας, την οποία εσωτερικεύουν τα υποκείμενο υπό το βάρος των διϋποκειμενικών και αντικειμενικών συνθηκών πραγμάτωσης της ελευθερίας τους, όσο και στο επίπεδο της αντικειμενικής πραγμάτωσης του Κράτους στην οικογένεια, την αστική κοινωνία, το συνταγματικό έθνος-κράτος, την παγκόσμια ιστορία. Τελικά, η κριτική μας εξέταση αναδεικνύει το Κράτος ως αντικειμενική στρατηγική πραγμάτωσης της ανελευθερίας. Στη συνέχεια, η εξέτασή μας μεταβαίνει στην υλιστική κριτική της Κρατικής Μορφής από τον Marx στον Negri. Όσον αφορά το έργο του Marx, διαπιστώσουμε πως ήδη στην αρχική φάση των προϋποθέσεων της μαρξικής θεωρίας της Κρατικής Μορφής, και ειδικά στη Κριτική της Εγελιανής Φιλοσοφίας του Κράτους και του Δικαίου, έχει σκιαγραφηθεί συνολικά, αν και αφηρημένα, όλη η τροχιά που θα πρέπει να διαγράψει μια υλιστική θεωρία του Κράτους. Σύμφωνα με την ερμηνεία μας, στο έργο αυτό διακρίνεται η τριτογενής αντίφαση του οργανικού Κράτους, όπως αποτυπώνεται στις αντιφάσεις της ηγεμονικής, της εκτελεστικής και της νομοθετικής εξουσίας που καταπνίγουν τη δυνατότητα ουσιαστικής πραγμάτωσης της δημοκρατίας, η δευτερογενής αντίφαση μεταξύ αστικής κοινωνίας και πολιτικού Κράτους, ενώ ιχνηλατείται, με λανθάνοντα τρόπο, και η ύπαρξη μιας πρωτογενούς αντίφασης που έχει ως αποτέλεσμα τη διάλυση της πρωτόγονης κοινότητας και τη συγκρότηση του πρωταρχικού, θεοπατριαρχικού Κράτους. Έτσι η μαρξική θεώρηση της Κρατικής Μορφής μπορεί να διακριθεί σε φάσεις ανάπτυξης της γενικής αντίληψης του ιστορικού υλισμού, που μελετά τη πρωτογενή αντίφαση, της κριτικής της πολιτικής οικονομίας, στη βάση της οποίας αναπτύσσεται η ταξική ιστοριογραφία του Marx, που αναφέρονται στη δευτερογενή αντίφαση, και η κριτική του νομικοπολιτικού εποικοδομήματος του Κράτους, που αφορά την κατανόηση της τριτογενούς αντίφασης, στον ορίζοντα μιας λανθάνουσας τεταρτογενούς αντίφασης στο παγκόσμιο κεφαλαιοκρατικό πλαίσιο, την οποία ο Marx δεν επεξεργάζεται περισσότερο. Έπειτα, στραφήκαμε στο έργο του Antonio Negri, σε κριτική συνέχεια και ρήξη με το μαρξικό έργο, που σηματοδοτεί, επιπλέον, μια αποφασιστική στροφή στο σπινοζικό corpus, έναντι του εγελιανού, ως θεωρητική βάση αναφοράς. Επιχειρήσαμε να καταδείξουμε την συνέχεια και ασυνέχεια της προβληματικής του αρχικά εργατιστή Ιταλού Φιλοσόφου σε σχέση με το μαρξικό κεκτημένο κατανόησης της Κρατικής Μορφής, καθώς και ορισμένες κρίσιμες θεωρητικές της έννοιες για την κατανόηση των αντιφάσεων και της ανταγωνιστικής διαλεκτικής που διέπει την ιστορία του καπιταλιστικού Κράτους. Έπειτα, εστιάσαμε στη σπινοζική στροφή του Negri, που σηματοδοτείται από το βιβλίο του Άγρια Ανωμαλία, με την οποία αυτός επιχειρεί μια καταφατική — παραγωγική θεμελίωση της κριτικής της Κρατικής Μορφής, πέρα από την αρνητική θεμελίωση της εργατίστικης κριτικής του κράτους και του κεφαλαίου. Από την ιστορία της Συντάσσουσας Εξουσίας και την Εργασία του Διονύσου μέχρι την Αυτοκρατορία, το Πλήθος και την Κοινοπολιτεία, οι Negri & Hardt αναπτύσσουν μια πρωτότυπη θεώρηση των σύγχρονων κεφαλαιοκρατικών σχέσεων, κατά την οποία η κοινωνικοποίηση της σύγχρονης συνεργατικής, επιστημονικής-διανοητικής παραγωγής δημιουργεί ένα νέο υποκείμενο εκμετάλλευσης και αγώνα, το Πλήθος, απέναντι σε μια νέα μορφή παγκοσμιοποιημένης κρατικότητας, την Αυτοκρατορία του απεδαφικοποιημένου κεφαλαίου. Τέλος, στο συμπερασματικό κεφάλαιο της διατριβής αφιερωθήκαμε στην θεωρητική συγκεφαλαίωση της φιλοσοφίας περί της Κρατικής Μορφής των Spinoza, Hegel, Marx, Negri, επιδιώκοντας τη συγκρότηση ενός κοινού εννοιολογικού περιγράμματος. Η προσέγγισή μας διέκρινε μεταξύ της αιτιογένεσης της Κρατικής Μορφής, της στρατηγικής διαλεκτικής της Κρατικής Μορφής, που στηρίζεται σε μια ορισμένη κρατική υποδομή και υπερδομή, της λογικής ιστορίας της Κρατικής Μορφής και της εξελικτικής ιστορίας της. Στη βάση αυτή, προτείναμε ένα ερευνητικό πρόγραμμα διερεύνησης της κοινωνικής εξελικτικής ιστορίας του καπιταλιστικού Κράτους, και των επιμέρους συγκεκριμένων καπιταλιστικών Κρατών, σε εποχή κρίσης.