Η φωτογραφική απεικόνιση των αρχαίων μνημείων στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
Authors: Φαρμάκη Μαρία 
Published: August 2021

Με την παρούσα διατριβή, επιχειρήθηκε μία συστηματική και τεκμηριωμένη παρουσίαση των φωτογραφιών των αθηναϊκών αρχαιοτήτων του 19ου αιώνα. Το υλικό συλλέχθηκε και διαχωρίστηκε σε θεματικές ενότητες, ανάλογα με τη μορφή και το θέμα. Οι φωτογραφίες ανάλογα με τη μορφή, χωρίστηκαν σε καταγραφικές, αρχαιολογικού τοπίου και σε εκείνες που το ανθρώπινο στοιχείο αναλαμβάνει ένα μικρό ή μεγάλο ρόλο, ενώ ανάλογα με το θέμα χωρίστηκαν σε 16 κατηγορίες, όσα και τα μνημεία που μελετήθηκαν. Προσδιορίστηκαν οι παράγοντες που συνετέλεσαν στη λήψη των συγκεκριμένων εικόνων ενώ επισημάνθηκαν και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε φωτογράφου επιτρέποντας έτσι την ταυτοποίηση των φωτογραφιών και το διαχωρισμό της καλλιτεχνικής τους ταυτότητας. Τεκμηριώθηκε η αρχαιολογική έρευνα και οι αναστηλωτικές προσπάθειες ενώ αναδείχθηκε ο κοινωνικός ρόλος των αρχαιοτήτων στην καθημερινότητα της νέας πόλης. Παράλληλα, προωθήθηκε η μελέτη της ελληνικής αρχαιολογικής φωτογραφίας αλλά και η τεκμηρίωση των αρχαιολογικών ερευνών στην Ελλάδα. Οι καταγραφικές φωτογραφίες απεικονίζουν τα μνημεία, αποκλείοντας το περιβάλλον αλλά και τον άνθρωπο. Απευθύνονταν σε ένα ειδικό κοινό με επιστημονικά ενδιαφέροντα. Στις αρχαιολογικές φωτογραφίες τοπίου, οι εικόνες ταυτόχρονα με την απεικόνιση του χώρου, αποδίδουν ένα μικρό ή μεγάλο ρόλο στα μνημεία. Οι φωτογραφίες στις οποίες παράλληλα με τιςαρχαιότητες απεικονίζεται και ο άνθρωπος, αποτελούν ειδική κατηγορία και προσφέρονται για πολλαπλή ανάγνωση από ποικίλες επιστημονικές προσεγγίσεις. Η καταγωγή των φωτογραφιών ανάγεται σε έργα παλαιότερων περιόδων με αρχαιοπρεπείς παραστάσεις, τα οποία κυκλοφορούσαν στο εξωτερικό, μεταφέροντας εικόνες μιας Ελλάδας στην οποία υφίστατο το κλασικό παρελθόν και διαμορφώνοντας έτσι μία συγκεκριμένη εικόνα για τη χώρα, η οποία αργότερα λόγω της αυξημένης εμπορικής ζήτησης αλλά και λόγω εξυπηρέτησης της κυρίαρχης εθνικής ιδεολογίας, παγιώθηκε. Mετά το 1850 και κυρίως μετά το 1870, η παραγωγή αντιγράφων, σε συνδυασμό με την ανάπτυξη ενός τουριστικού ρεύματος, είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία ομοιότυπων λήψεων. Παράλληλα, η ευρεία διάδοση των εικόνων αυτών, εξυπηρετούσε και την επίσημη ελληνική πολιτεία, η οποία επέλεξε την ιστορία και τα αρχαιολογικά κατάλοιπα, για να ενισχύσει την εθνική συνείδηση αλλά και να στηρίξει την οικονομική ανάπτυξη του τόπου. Σημαντικό ρόλο για τη δημιουργία των πρώτων φωτογραφιών και αιτία για την ομοιότητα των λήψεων, υπήρξε η διαμόρφωση του εδάφους της περιοχής και η εθνικότητα των δημιουργών. Οι ξένοι επίσης δημιουργοί, αναζητούσαν τη χαμένη κλασική Ελλάδα που είχαν διαβάσει, είχαν δει ή είχαν ονειρευτεί ενώ οι Έλληνες, προτιμούσαν και μία παράλληλη αποτύπωση του αστικού ιστού, υποδεικνύοντας τη συνέχεια του Ελληνισμού. Κοινή προτίμηση η απεικόνιση των ακέραιων μνημείων αλλά και οι πανοραμικές φωτογραφίες. Τέλος υπήρχαν εικόνες που προορίζονταν κυρίως για τους ντόπιους. Κάποιοι φωτογράφοι δημιούργησαν εικόνες με αυστηρό αρχαιολογικό περιεχόμενο ή εμπνεόμενοι από τη μυθολογία του τόπου. Μερικοί, αποτυπώσαν τα φιλελληνικά τους αισθήματα ή φανέρωσαν τη ζωγραφική τους παιδεία. Άλλοι προσέγγισαν τις αρχαιότητες με μια ανατρεπτική ματιά ή με ένα λανθάνον ιδεολογικό υπόβαθρο ή σκηνοθετική αντίληψη. Απεικονίστηκε επίσης η καθημερινότητα, παράλληλα με κάποια πολιτικά-ειδησεογραφικά χαρακτηριστικά. Από τα τελευταία χρόνια της Τουρκοκρατίας εκδηλώθηκε ενδιαφέρον για τη διάσωση, αναστήλωση και ανάδειξη των μνημείων. Η κρατική μέριμνα και η ιδιωτική πρωτοβουλία, διαπιστώθηκε με τη χρονολογική παράθεση των φωτογραφιών και την παρατήρηση των μεταβολών που υπέστησαν τα μνημεία και ο περιβάλλων χώρος.