Η ελληνική βαμβακουργία από το 18ο αιώνα έως το 1940 και τα πρώτα βήματα της «Πειραϊκής - Πατραϊκής»
Authors: Ρούπα Ευφροσύνη 
Published: November 2024

Αναφορές για την καλλιέργεια του βαμβακιού στην Ελλάδα χρονολογούνται από τον 12ο αιώνα και πολλαπλασιάζονται από τον 18ο. Αφορούν νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου, Ήπειρο, Πελοπόννησο, Στερεά Ελλάδα, Θεσσαλία και Μακεδονία. Αναφέρονται είδη G. herbaceum του Παλαιού Κόσμου («του Λεβάντε» ή Ασιατικό) ενώ στη Σαντορίνη φυόταν και το G. arboreum. Το βαμβάκι του Λεβάντε στήριξε την ανάπτυξη της δυτικής βαμβακουργίας έως και το 18ο αιώνα. Βάσει της πληθώρας των αποδιδόμενων κατά περιόδους στο ελληνικό βαμβάκι χαρακτηριστικών, τεκμαίρεται η καλλιέργεια τοπικών ποικιλιών, καθεμία με ιδιαίτερες φυσικές ιδιότητες. Οι καλλιεργητές αυτοκατανάλωναν το βαμβάκι και επέκτειναν την καλλιέργεια οσάκις υπήρχε ζήτηση στην ξένη αγορά. Το 15ο αιώνα η Χίος ήταν το κέντρο διακίνησης βαμβακιού στη Μεσόγειο. Στα τέλη του 18ου αιώνα το βαμβάκι της Μακεδονίας και της Θεσσαλίας θεωρείτο το καλύτερο στο Λεβάντε. Στις αρχές του 19ου αιώνα η Ελλάδα παρήγε ποσότητα βαμβακιού συγκρίσιμη με της Αμερικής. Επίσης, παρήγε και εξήγε υφαντά, ιστιόπανα, νήματα -φημισμένα ήταν τα βαμμένα κόκκινα ή μπλε-, λουτρικά, κάλτσες, μαντήλες και σκουφιά. Στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα η βαμβακοπαραγωγή στην Ελλάδα συρρικνώθηκε: Η ελληνική επανάσταση (1821) διατάραξε την παραγωγή και το εμπόριο βαμβακιού. Με την ίδρυση του κράτους (1828) βρέθηκαν εκτός των συνόρων πολλές βαμβακοπαραγωγές περιοχές και μεταξύ αυτών οι δύο σημαντικότερες, η Θεσσαλία και η Μακεδονία. Το αμερικανικό βαμβάκι, καταλληλότερο για τη βιομηχανική παραγωγή που αναπτυσσόταν στη Δύση, περιόρισε τη ζήτηση του Ασιατικού. Η διεθνής ζήτηση για σιτηρά και καπνά ήταν πρόσθετος λόγος μείωσης της βαμβακοπαραγωγής. Παράλληλα, τα ευρωπαϊκά βιομηχανικά βαμβακερά προϊόντα -νήμα και υφάσματα, ειδικά τα εμπριμέ- εκτόπιζαν τα εγχώρια χειροποίητα.Από τα μέσα του 19ου αιώνα η βαμβακοκαλλιέργεια άρχισε να αυξάνεται, ενώ λόγω του «βαμβακολιμού» (δεκαετία 1860) αυξήθηκε στη διεθνή αγορά η ζήτηση για το βαμβάκι του Λεβάντε. Στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος είχε αρχίσει να αναπτύσσεται η εγχώρια αγορά και η ζήτηση για βαμβακερά, χοντρά αλλά και ευγενή, εισαγόμενα και εγχώρια. Το πρώτο νηματουργείο βάμβακος ιδρύθηκε το 1846, ενώ η βαμβακοβιομηχανία άρχισε να αναπτύσσεται στα 1860. Έως το 1874 στη χώρα είχαν ιδρυθεί και λειτουργούσαν δεκαοκτώ νηματουργεία, τα οποία πέτυχαν σταδιακά να εκτοπίσουν τα εισαγόμενα νήματα από την εγχώρια αγορά. Το 1875 άρχισαν να λειτουργούν και τα δύο πρώτα ατμοκίνητα υφαντουργεία. Παράλληλα δρομολογήθηκαν κρατικές προσπάθειες για την ανάπτυξη της βαμβακοκαλλιέργειας: εισαγωγή αιγυπτιακών και αμερικανικών ποικιλιών για την ποιοτική βελτίωση του ελληνικού βαμβακιού και μείωση της φορολογίας. Η ανάπτυξη της βιομηχανίας βαμβακερών αποδείχθηκε ταχύτερη από την παραγωγή του βαμβακιού, παρά το γεγονός ότι το 1881 ενσωματώθηκε η βαμβακοπαραγωγός Θεσσαλία. Η Ελλάδα εξελίχθηκε σε καθαρό εισαγωγέα βαμβακιού, κατάσταση που διατηρήθηκε έως τον Α΄Π.Π. Ωστόσο, ενώ το αμερικανικό βαμβάκι ήταν το πρότυπο, το ελληνικό διατηρούσε την καλή του φήμη. Η Ελλάδα εξήγε βαμβάκι καλύτερης ποιότητας και εισήγε ευτελέστερο από την Ανατολή, καθώς και ανώτερο αμερικανικό και αιγυπτιακό, ανάλογα με τις ανάγκες της εγχώριας κατανάλωσης.Τη δεκαετία του 1880 η βαμβακοβιομηχανία αντιμετώπισε κρίση που οφειλόταν στις νομισματικές μεταβολές και στην έλλειψη τραπεζικών πιστώσεων, καθώς και στη φορολογική επιβάρυνση της κατανάλωσης. Από τη δεκαετία του 1890 και έως το 1912/13 ο κλάδος γνώρισε νέα άνθηση, που οφειλόταν στην αύξηση του πληθυσμού και στην αλλαγή των καταναλωτικών συνηθειών. Η πλειονότητα των βιομηχανιών ήταν οικογενειακές, εντάσεως εργασίας και είχαν περιορισμένο μηχανολογικό εξοπλισμό. Σχεδόν όλες είχαν δημιουργήσει τις κτιριακές εγκαταστάσεις με τραπεζικό δανεισμό, στον οποίον ήταν υπερβολικά εκτεθειμένες. Η μελέτη περιλαμβάνει σύντομα κείμενα για κάθε μία βαμβακοβιομηχανία της Παλαιάς και της Νέας Ελλάδας έως τον Α’ Π.Π.Αν και η ανάπτυξη της βαμβακοβιομηχανίας περιόρισε τη βιοτεχνία και την οικοτεχνία, αυτές διατήρησαν μεγάλο μερίδιο της αγοράς και μετά τον Β΄ Π.Π. Η μελέτη περιλαμβάνει στο παράρτημα πίνακα ενδεικτικό των εν λειτουργία βιοτεχνιών έως τον Α’ Π.Π.Την περίοδο του Μεσοπολέμου η βαμβακοπαραγωγή και η βαμβακοβιομηχανία αναπτύχθηκαν· στο δυναμικό της χώρας προστέθηκε και η Μακεδονία που ενσωματώθηκε το 1913. Η βαμβακοπαραγωγή παρέμενε αρχικώς στάσιμη αλλά από το 1931 ως 1937 η επέμβαση του Κράτους (Ινστιτούτο και Οργανισμός Βάμβακος) είχε ως αποτέλεσμα τον τριπλασιασμό της καλλιεργούμενης επιφάνειας, τον εξαπλασιασμό και την ποιοτική βελτίωση της παραγωγής και τον εφοδιασμό της βαμβακοβιομηχανίας με καλύτερης ποιότητας εγχώρια πρώτη ύλη, ώστε να μην εξαρτάται από τις εισαγωγές. Το 60% του εγχώριου βαμβακιού κατατάσσονταν στις ανώτερες κλάσεις, ενώ 10% στην ανώτατη. Εισάγονταν μόνον περιορισμένες ποσότητες βαμβακιού, απαραίτητες για ειδικές κατηγορίες προϊόντων.Το 1937 η βαμβακουργία συμμετείχε με 43,37% στη συνολική αξία των κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων. Η εγχώρια παραγωγή υποκατέστησε τις εισαγωγές στα χοντρά ευρείας, λαϊκής κατανάλωσης νήματα και τα αντίστοιχα υφάσματα. Τα είδη αυτά είχαν δασμολογική προστασία, αλλά ο ανταγωνισμός λόγω υπερπαραγωγής έριχνε τις τιμές, οδηγώντας στα μέσα της δεκαετίας του 1930 σε κρίση· την κρίση επέτεινε η αδυναμία παραγωγής λεπτών βαμβακερών -τα οποία ζητούσε η αγορά-, χωρίς πρόσθετη δασμολογική προστασία.Η «Πειραϊκή-Πατραϊκή», η μεγαλύτερη βαμβακοβιομηχανία της χώρας, ιδρύθηκε το 1932 μετά από συγχώνευση της «Πειραϊκής Εμποροβιομηχανικής» (ιδρ. Ιανουάριος 1918) και της «Πατραϊκής Εμποροβιομηχανικής» (ιδρ. Νοέμβριος 1919), με πρωτοβουλία της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος. Η διατριβή παρακολουθεί όλα τα στάδια δημιουργίας των δύο αυτών εταιρειών και αναλύει τους λόγους, τις περιστάσεις και τα αποτελέσματα της συγχώνευσης.Η «Πειραϊκή-Πατραϊκή» διέθετε το 1939 τέσσερα ιδιόκτητα και ένα μίσθιο εργοστάσια. Συνολικά είχε δυναμικότητα 30.928 ατράκτων και 489 υφαντικών ιστών. Για τα δεδομένα της ελληνικής κλωστοϋφαντουργίας, η παραγωγή της ξεχώριζε, επειδή την χαρακτήριζε μεγάλη ποικιλία και άριστη ποιότητα προϊόντων, συνετή οικονομική διαχείριση και εξαιρετική εμπορική στρατηγική. Στο παράρτημα η μελέτη περιλαμβάνει 87 πίνακες, κάποιοι με σχεδιαγράμματα, που αφορούν, ενδεικτικά: (1) την καλλιέργεια, την παραγωγή, τις τιμές, την κατανάλωση και το εξωτερικό εμπόριο του βαμβακιού· (2) την παραγωγή, τα είδη, τις τιμές και το εξωτερικό εμπόριο των προϊόντων της βαμβακουργίας καθώς και την κατανάλωση, τη διαμόρφωση των τιμών των εν λόγω προϊόντων καθώς τον βαθμό υποκατάστασης των εισαγωγών. Επίσης, συμπεριλαμβάνει περιγραφή του μηχανικού εξοπλισμού δώδεκα εργοστασίων, ενδεικτικές περιπτώσεις για την περίοδο 1870-1939.