Συνοικοδόμηση ταυτοτήτων από ανηλίκους παραβατικούς
Authors: Μουλίνου Ιφιγένεια 
Published: August 2021

H παρούσα μελέτη εξετάζει πώς διασταυρώνεται η ταυτότητα με τις γλωσσικέςπρακτικές σε περιβάλλοντα κράτησης ανηλίκων, συγκεκριμένα στο θεσμικό πλαίσιοτων Ιδρυμάτων Αγωγής (Ι.Α.) Ανηλίκων Παραβατικών και με ποιες κοινωνικέςσυνέπειες όσον αφορά τη δόμηση της ταυτότητάς τους και των μεταξύ τους σχέσεων.Όπως διαπιστώθηκε κατά την εθνογραφική έρευνα, προβάλλονται από τα παιδιά,κατά τις διεπιδράσεις τους, και μάλιστα με εναλλασσόμενο τρόπο, διαστάσειςπαραβατικότητας και ενταξιμότητας (δηλαδή ικανότητας και δυνατότητας να ενταχθείκοινωνικά ο ανήλικος, μια έννοια που θα διευκρινισθεί περαιτέρω στη μελέτη), δενπροβάλλουν δηλαδή τα παιδιά μόνιμα τη μία ή την άλλη διάσταση ούτε υπάρχει μιαγραμμική πορεία από την παραβατικότητα προς την ενταξιμότητα. Αντιθέτως,αμφιταλαντεύονται μεταξύ εντάξιμων και παραβατικών διαστάσεων της ταυτότητάςτους (οι οποίες θεωρώ πως σχηματίζουν ένα συνεχές με πολλές ενδιάμεσεςδιαστάσεις), ως τη λήξη της κράτησής τους. Επιβεβαιώνονται οι διαπιστώσεις αυτέςαπό τη συστηματική ανάλυση του λόγου των νεαρών ομιλητών; Με ποιον τρόπο ταγλωσσικά μέσα που χρησιμοποιούν τα παιδιά μπορεί να γίνουν ενδείκτες διαστάσεωνπαραβατικότητας ή ενταξιμότητας; Με ποια γλωσσικά και συνομιλιακά μέσαδομούνται αυτές οι διαστάσεις; Αυτά είναι μερικά από τα ερωτήματα στα οποίαεπιχειρεί να ανταποκριθεί η παρούσα μελέτη.Για το σκοπό αυτό, με εστίαση στα διαλογικά (όχι στα αφηγηματικά) μέρη τηςδιεπίδρασης, αναλύεται η συνοικοδόμηση σημασιών και στάσεων από τους ομιλητές,ειδικότερα, οι γλωσσικοί και συνομιλιακοί μηχανισμοί δυνάμει των οποίων οιομιλητές παραπέμπουν σε στάσεις παραβατικές και εντάξιμες, μέσω της ευθυγράμ-μισης ή διαφοροποίησής τους ως προς τη «φωνή» της έσω ή της έξω ομάδας (η«φωνή» με την μπαχτινική έννοια, δηλαδή, ως προς τους τρόπους ομιλίας μιαςκοινωνικής ομάδας καθώς και τις ιδεολογικές οπτικές και αξιολογήσεις για τιςκοινωνικές πρακτικές και σημασίες, που αυτοί οι τρόποι ομιλίας φέρουν (Bakhtin1981). Η επανάληψη και ο αναφερόμενος λόγος, ως γλωσσικά μέσα κατεξοχήνπολυφωνικά, που συνιστούν πεδία συνάντησης και εσωτερικού διαλόγουδιαφόρων «φωνών», αλλά και όπως προέκυψε ο ρόλος τους για τη γλωσσική συγκρότηση της ταυτότητας από την εξέταση του υλικού, αποτελούν τουςκύριους γλωσσικούς μηχανισμούς που μελετώνται.Εκτός από τις κοινωνικές τοποθετήσεις των νεαρών ομιλητών, αναλύεταιεπίσης η γλωσσική συγκρότηση των δραστικών τοποθετήσεών τους και τηςανάληψης ή μη της ευθύνης των πράξεών τους, παρελθοντικών, μελλοντικών ή καιυποθετικών, τοποθετήσεων οι οποίες με τη σειρά τους γίνονται ενδείκτεςπαραβατικότητας ή ενταξιμότητας. Η δραστικότητα (agency), το δραστικόαποτύπωμα που αναγνωρίζει ένας ομιλητής στον πρωταγωνιστή της πράξης πουαναφέρει, μαζί με την ανάληψη ευθύνης που ενέχεται στη δραστική τοποθέτηση,αποτελούν διακύβευμα για τη βραχυπρόθεσμη ή μεσοπρόθεσμη τύχη των ανηλίκωνστο Ίδρυμα. H ανάγκη τόνωσης της μειωμένης αίσθησης ευθύνης που παρατηρείταιστους ανηλίκους αναφέρεται, εξάλλου, μεταξύ των αναμορφωτικών στόχων τωνΙδρυμάτων. Κατά πόσον, όμως, η παθητική δραστικότητα και η μη ανάληψη τηςευθύνης μιας μεμπτής πράξης στο λόγο των ανηλίκων, παραπέμπουν πάντοτε σεπαραβατικά χαρακτηριστικά ταυτότητας; Από την κοινωνιογλωσσική ανάλυση τουλόγου των εφήβων διαπιστώνεται μια περισσότερο σύνθετη σχέση μεταξύδραστικότητας και παραβατικών και εντάξιμων χαρακτηριστικών.Μέσω των γλωσσικών μηχανισμών και συνομιλιακών στρατηγικών και τωνδιαστάσεων ταυτότητας που δομούνται, οι νεαροί ομιλητές χειρίζονται, συχνά μεπολύ επινοητικό και σύνθετο συνομιλιακά και γλωσσικά τρόπο, καταστάσειςδιεπιδραστικής πίεσης, οι οποίες προκύπτουν όταν οι συζητήσεις στρέφονται ρητάστις παραβατικές πράξεις των εφήβων και στο μέλλον τους αλλά που γεννιούνται καιλόγω του διττού στόχου που τίθεται σ’ αυτές στις συνθήκες κράτησης: από τη μιαπλευρά, οι έφηβοι αυτοί καλούνται να διατηρήσουν την αλληλεγγύη με την έσωομάδα –κάτι που διευκολύνει τη διαβίωσή τους στο Ίδρυμα– και, από την άλληπλευρά, χρειάζεται να επιδείξουν δυνατότητες επανένταξης, προκειμένου ναεπισπεύσουν την έξοδό τους από το Ίδρυμα.