1910 ЖЫЛДАН ҚАЗІРГІ УАҚЫТҚА ДЕЙІНГІ ҚАЗАҚ ӘЛІПБИІНДЕГІ ӨЗГЕРІСТЕР (CHANGES IN THE KAZAKH ALPHABET FROM 1910 TO THE PRESENT)
Authors: Korash Hikmet 
Published: February 2022

. Бұл мақалада халқымыздың тарихи жазу-сызу жүйесіне қатысты яғни қазақ әліпбиіндегі өзгерістер мен ерекшеліктер туралы баяндалмақ. Қазақтар үшін әліппе оқиғасы 1910 жылы басталған болып көрінсе де орыс миссионерлері 1700-жылдарда әліппені өзгертіп бір қоғамның мәдениетімен ойнап оны түбегейлі өзгертудің ғылыми әдістемесін дамытты. Ең алғашқы тәжірибе якут және чуваштарға жасалып, сәтті болған. Бірақ қыпшақтардан татарларға жасалған тәжірибеде үлкен бір қарсылыққа тап болып, бірақ татарларға тәжірибе жасау жалғасқан уақытта қыпшақтардың басқа жасақтарының бірі Ильминскийдің назарын аударды. Олар қазақтар болатын. 1850 жылы Ы.Алтынсаринмен танысқан Ильминский - көбі әлі де әдетке айналған көшпелі өмір сүретін және көбі білім алмаған қазақтардың әліппе мен дінді өзгертуіне қарсы шығатынын ойламаған еді. Қазақ зиялылардың саны аз болса да орыстардың ниетін түсініп көтеріліс бастады. Қазақ ағартушыларынан белгілі ғалым Ахмет Байтұрсынұлы аз ғана уақыт ішінде ислам бірегейлігі және мәдениетінің символы ретінде саналатын араб әліпбиінің үйренілуін жеңілдететін әрі оның емлесіне байланысты өте үлкен жұмыстар жасады. Бірақ, қалалық өмір салты толық дамымаған және толыққанды қалалық өмір сүріп жатқан білім алуға ыңғайлы емес қоғамда бұл жасалған жұмыстарды жүзеге асыру қиын еді. Бұл қиындықтардан бөлек, тарихи жағдайларға байланысты бірінші дүниежүзілік соғысы кезіндегі ауыр жағдай Ресейдің режимін де өзгеріске ұшыратқан болатын. Оқу-білім жүйесіне толық әсерін берген саяси жүйеде нық орнықпаған еді. Жаңа режим өзіне келгеннен кейін патшалық Ресейдің жүзеге асыра бастаған түрік мұсылман қауымын кириллицаға көшіру жоспарын жүзеге асыруға көшті. Қолдаушылардың көмегімен барлық түрік халықтарының латын әліппесіне өтуі үшін Азербайжан мемлекетінің астанасы Бакуде Түркологиялық құрылтай жиналысында криллицаға өтудің басты қадамы болған латын әліппесіне өту жобасын бекітті. Әліппиді өзгерту өте қарапайым болып көрінгенмен негізінде бұл жағдай большевик басшылығымен Түрік халықтарын кириллицаға көшірудің бастапқы сатысы еді. 1928 жылдың 3-ші қарашасында Түркияның латын әліппесіне өтуі - латын әліппесін қабылдауды жеңілдетті деуге болады. Бірақ 1930 жылдың соңына қарай латын әліппесіне жасалған өзгертулер кириллицаға өтудің белгісі еді және де солай болды. Ал, 1940 жылы орыс жазуы кириллицаны қабылдаған Қазақстан бірнеше рет жасалған өзгертулермен бұл алфавитті бүгінге дейін қолданып келеді. Тәуелсіздікті алғаннан кейін де латын әліппесіне өту мәселесі күн тәртібінен түспеді. Жалпы білім беруде үш түрлі тілді қолданатын Қазақстан 42 кирилл әрпінен тұрады және олардың белгілі бір бөлігі бірден көп дыбыстан жасалған. Бірден көп дыбысты білдіретін әріптердің болуы былай тұрсын, әліппеде қазақша емес әріптердің белгісі бар және олардың көбі орыс дыбыстарының орнын толтырған әріптер. Осылардың салдарынан қазақ әліппесін үйрену педагогикалық қиындықтар тудыруда. Бұл жағдай Қазақстанның болашағы үшін үлкен бір үрей. Осыған байланысты тілде жазу-сызудың, әліпбидің өзгеруі өте маңызды жағдай болып саналады.