Η εξέλιξη του θεσμού της διπλωματικής προστασίας στο διεθνές δίκαιο
Authors: Τρίμμη Ελένη 
Published: September 2021

Τα φαινόμενα αλλαγής στο διεθνές δημόσιο δίκαιο δεν αφήνουν ανεπηρέαστους τους κλασικούς θεσμούς, όπως η διπλωματική προστασία. Η πρόσφατη χρήση του θεσμού ως οχήματος ενώπιον του Διεθνούς Δικαστηρίου Ο.Η.Ε. για την επίκληση ατομικών δικαιωμάτων από τα κράτη συνηγορεί υπέρ της αναβίωσης της διπλωματικής προστασίας. Σε αυτό το πλαίσιο, η μελέτη έχοντας ως βάση τα Σχέδια Άρθρων της Επιτροπής Διεθνούς Δικαίου για τη διπλωματική προστασία και τη διεθνή ευθύνη των κρατών, καθώς και τη σχετική νομολογία των κυριότερων διεθνών δικαιοδοτικών σωμάτων, ξεκινά στο Πρώτο Μέρος με τη συζήτηση για τη φύση του θεσμού στο διεθνές δίκαιο. Το Α’ Κεφάλαιο του Πρώτου Μέρους παρουσιάζει την πορεία προς τον εξανθρωπισμό του θεσμού. Η σχέση των εμπλεκομένων κρατών και του θιγέντος ατόμου μετεξελίσσεται. Ωστόσο, ο περιορισμός της διακριτικής ευχέρειας του κράτους ιθαγένειας ως προς την άσκηση διπλωματικής προστασίας δεν φτάνει μέχρι το σημείο να γίνουν αποδεκτές θεωρίες περί αναγνώρισης ατομικού δικαιώματος σε διπλωματική προστασία. Στο Β’ Κεφάλαιο του Πρώτου Μέρους, ο εκσυγχρονισμός του θεσμού είναι ιδιαίτερα εμφανής στη σχετικοποίηση των όρων άσκησης της διπλωματικής προστασίας. Στο Γ’Κεφάλαιο του Πρώτου Μέρους, η περιορισμένη προστασία των μετόχων νομικών προσώπων υπό το εθιμικό καθεστώς της διπλωματικής προστασίας έρχεται σε αντίθεση με την αποτελεσματική προστασία που παρέχουν οι διμερείς αλλά και οι πολυμερείς συμβάσεις επενδύσεων. Στο Ά Κεφάλαιο του Δεύτερου Μέρους, η διπλωματική προστασία ως μηχανισμού ενεργοποίησης της διεθνούς ευθύνης του κράτους εύλογα επηρεάζεται από την ανάπτυξη των εννοιών erga omnes και jus cogens. Οι υποχρεώσεις erga omnes, όπως έχουν αναπτυχθεί υπό το φως του δικαίου των δικαιωμάτων του ανθρώπου, επιδρούν τόσο στην εσωτερική σχέση κράτους-υπηκόου όσο και στην εξωτερική διάσταση της σχέσης αυτής με τα τρίτα κράτη-omnes, αφού τα τελευταία δύνανται πλέον να επικαλεστούν σοβαρή παραβίαση κανόνα jus cogens και να ασκήσουν έτσι προστασία υπέρ του θιγέντος ιδιώτη. Αντίστοιχα, η εμπέδωση των κανόνων jus cogens δύναται να επηρεάσει την εσωτερική σχέση κράτους-υπηκόου και υπό προϋποθέσεις να υποστηριχθεί υποχρέωση του κράτους ιθαγένειας σε άσκηση διπλωματικής προστασίας σε παραβίαση κανόνα αναγκαστικού δικαίου. Στο Β’Κεφάλαιο του Δεύτερου Μέρους, τίθεται το ζήτημα εάν οι διάφοροι συμβατικοί μηχανισμοί προστασίας Δικαιωμάτων του Ανθρώπου αποτελούν leges speciales ως προς το εθιμικό δίκαιο της διπλωματικής προστασίας. Το ζήτημα αυτό αποτελεί κομβικό σημείο της διαμάχης για την «επιβίωση» της διπλωματικής προστασίας. Ωστόσο, ακόμα και στα πιο «κλειστά» καθεστώτα, είναι δυνατή η προσφυγή στο μηχανισμό της διπλωματικής προστασίας και στα αντίμετρα του γενικού διεθνούς δικαίου ως ultima ratio μετά την εξάντληση των μηχανισμών του συμβατικού συστήματος και υπό προϋποθέσεις. Οι επικριτές της διπλωματικής προστασίας προβάλλουν ως κύριο λόγο περιθωριοποίησης του θεσμού την εξάπλωση των σύγχρονων μηχανισμών προστασίας δικαιωμάτων του ανθρώπου. Η ανάλυση στο Γ’Κεφάλαιο του Δεύτερου Μέρους αποδεικνύει ότι ακόμα και το προηγμένο σύστημα της ΕΣΔΑ παρουσιάζει εγγενείς αδυναμίες. Ως εκ τούτου, η κρατική ενέργεια σε διπλωματική προστασία σε συνέχεια απόρριψης της ατομικής προσφυγής μπορεί να θεωρηθεί το μέσο που «διορθώνει» τις αδυναμίες του συστήματος δίνοντας την ευκαιρία στην αξίωση του ιδιώτη να καταλήξει σε λύση στο διακρατικό πλέον επίπεδο. Κατ’αυτόν τον τρόπο, ο κλασικός θεσμός διακρατικών αξιώσεων προσδίδει στον ιδιώτη έμμεση δικονομική ικανότητα.