Η γλωσσική ποικιλότητα στον λόγο της μαζικής κουλτούρας
Authors: Μαρωνίτη Αικατερίνη 
Published: September 2021

Πρόσφατες έρευνες στη γλωσσική διδασκαλία και την εκπαίδευση στο γραμματισμό, έχουν στρέψει το ενδιαφέρον τους στην αξιοποίηση των εξωσχολικών πρακτικών γραμματισμού των παιδιών στο σχολείο, καθώς αυτές οι πρακτικές που συνήθως δεν προωθούνται στο σχολείο είναι πλούσιες και εξίσου σημαντικές. Ευρύτερα, τα παιδιά είναι εμποτισμένα με πρακτικές που σχετίζονται με τα κείμενα μαζικής κουλτούρας (π.χ. βιβλία, εφημερίδες, κινούμενα σχέδια, τηλεοπτικές σειρές) και μεγαλώνουν σε ένα κόσμο όπου τα ΜΜΕ και οι νέες τεχνολογίες παίζουν πρωταρχικό ρόλο με αποτέλεσμα να διαμορφώνουν συγκεκριμένες δεξιότητες και αντιλήψεις. Αρκετές έρευνες έχουν αναδείξει τον κεντρικό ρόλο που παίζουν τα κείμενα μαζικής κουλτούρας στις εξωσχολικές πρακτικές γραμματισμού των παιδιών, αναδεικνύοντας οφέλη στην μάθηση. Ωστόσο, αυτά τα κείμενα είναι εμποτισμένα με συγκεκριμένες ιδεολογίες και προσπαθούν να δώσουν έμφαση στο μήνυμα που θέλουν να περάσουν.Επιπροσθέτως, η μαζική κουλτούρα δεν αποτελούσε αντικείμενο μελέτης της Κοινωνιογλωσσολογίας, μέχρι πρόσφατα, καθώς θεωρούνταν ότι περιελάμβανε μη «αυθεντικά» δείγματα ομιλίας. Ωστόσο, τα νεότερα ρεύματα αναγνώρισαν πως τα κείμενα αυτά αναπαριστούν τη γλωσσική ποικιλότητα μέσα από συγκεκριμένη οπτική γωνία, απηχώντας συγκεκριμένες ιδεολογίες. Έτσι, κρίνεται αναγκαίο να καλλιεργηθεί ο κριτικός γραμματισμός που στοχεύει να διευκολύνει τα άτομα να κατανοήσουν το περιεχόμενο των κειμένων, να ευαισθητοποιηθούν οι μαθητές στους τρόπους με τους οποίους τα κείμενα διαμορφώνονται από τους δημιουργούς τους, ώστε να περάσουν συγκεκριμένα μηνύματα.Λαμβάνοντας υπόψη όλα τα παραπάνω, το ζήτημα που προκύπτει είναι πως θα μπορούσαν να ενταχθούν τα κείμενα μαζικής κουλτούρας στη σύγχρονη γλωσσική εκπαίδευση και κυρίως με ποιον τρόπο η διδακτική τους αξιοποίηση θα μπορούσε να συμβάλει, ώστε οι μαθητές/τριες να αντιμετωπίσουν τις ιδεολογίες που φέρουν οι αναπαραστάσεις της γλωσσικής ποικιλότητας σε τέτοιου είδους κείμενα. Συγκεκριμένα, σκοπός της παρούσας έρευνας είναι η μελέτη της γλωσσικής ποικιλότητας σε κείμενα μαζικής κουλτούρας και η ανάπτυξη ενός εκπαιδευτικού προγράμματος για μαθητές προσχολικής και πρωτοσχολικής ηλικίας (Α΄ και Β΄ δημοτικού) που στοχεύει στην προώθηση της κριτικής επίγνωσης των μαθητών/-ριών σε φαινόμενα γλωσσικής ποικιλότητας. Μέσα από αυτή την προσπάθεια και την ανάπτυξη του εκπαιδευτικού προγράμματος που θα προταθεί, επιχειρείται να καλλιεργηθεί η κριτική γλωσσική επίγνωση των μαθητών/-ριών, ώστε να είναι σε θέση να ανιχνεύουν, να αμφισβητούν, να αποδέχονται ή να απορρίπτουν τις λανθάνουσες ιδεολογίες που υποκρύπτουν τέτοιους είδους κείμενα.Χαρτογραφώντας τις προτιμήσεις των παιδιών για τη μαζική κουλτούρα, καθώς και την πρόσβαση και χρήση ΜΜΕ στο σπίτι, τις απόψεις των γονέων και των εκπαιδευτικών σχετικά με τη διδακτική αξιοποίηση τέτοιου είδους κειμένων στο σχολείο, αλλά και την κοινωνιογλωσσική ανάλυση κινουμένων σχεδίων, τα αποτελέσματα της έρευνας δείχνουν ότι τα γλωσσικά στερεότυπα είναι ιδιαίτερα ανθεκτικά από μικρή ηλικία, καθώς πρόκειται για παγιωμένες αντιλήψεις που είναι δύσκολο να ανατραπούν εντελώς. Τα αποτελέσματα του προγράμματος έδειξαν ότι τα παιδιά είναι σε θέση να διακρίνουν με ευκολία τους διαφορετικούς γλωσσικούς πόρους από τους οποίους αντλούν οι τηλεοπτικοί χαρακτήρες και επιπλέον ήταν σε θέση να αντιληφθούν ότι οι διαφορετικές γλωσσικές ποικιλίες που διασταυρώνονται στον τηλεοπτικό λόγο δημιουργούν συχνά προβλήματα κατανόησης, κάτι που δεν συνάδει με τη δική τους εμπειρία, καθώς και ότι οι κοινωνιογλωσσικές διαφορές συνυπάρχουν συνήθως με σημειωτικές (π.χ. ντύσιμο, εμφάνιση), αλλά και με ιδεολογικές διαφοροποιήσεις μεταξύ των τηλεοπτικών χαρακτήρων.