Przesłanka konieczności istnienia szkody w chwili orzekania o obowiązku jej naprawienia – kilka wybranych refleksji
Authors: Bróżek Patrycja 
Published: August 2023

Istotnym warunkiem zasądzenia obowiązku naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę jest istnienie w chwili orzekania konkretnej szkody majątkowej lub niemajątkowej. Jednakże w żadnym z przepisów określających podstawę nakładania takiego obowiązku, czy to jako środka kompensacyjnego (art. 46 § 1 k.k.), czy też w charakterze warunku probacyjnego (art. 67 § 3 k.k. i art. 72 § 2 k.k.) nie ma ustanowionej w Kodeksie karnym dodatkowej przesłanki jego zasądzenia, tj. „gdy szkoda nie została naprawiona”. Trzeba wspomnieć, że takiego typu zastrzeżenie występowało na gruncie poprzedniego stanu prawnego w przepisach art. 28 § 3 i 75 § 3 k.k. z 1969 r. Jednak było ono powodem licznych wątpliwości, odnośnie do tego czy w przypadku nakładania obowiązku naprawienia szkody na podstawie pozostałych przepisów, które takiego zastrzeżenia nie zawierały, ewentualna rekompensata szkody nie miała stanowić przeszkody orzekania przez sąd o obowiązku jej naprawienia. Tym samym można by stwierdzić, że obecnie takowe wątpliwości nie powinny już powstawać. Jednak, jak się okazuje, w praktyce procesowej występują różnorodne przypadki i nie zawsze wszystkie sytuacje są jasne i oczywiste. W związku z tym celem niniejszej publikacji jest zwrócenie uwagi na pewne kwestie związane z przesłanką konieczności istnienia szkody w chwili orzekania o obowiązku jej naprawienia. Szczególna uwaga została poświęcona przypadkom, które wiążą się między innymi z tym, że kompensacja wyrządzonej szkody następuje przed wydaniem wyroku w sprawie. W zależności od konkretnej sytuacji powoduje to albo nadzwyczajne złagodzenie kary, albo odstąpienie od jej wymierzenia lub niepodleganie karze. Sąd, orzekając o obowiązku naprawienia szkody, powinien mieć zawsze na uwadze to, aby nie doszło w takiej sytuacji do nieuzasadnionego wzbogacenia się pokrzywdzonego. Trzeba przy tym pamiętać, że skoro sąd może w myśl art. 46 § 1 k.k. nałożyć obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę także w części, to tym samym musi też wziąć pod uwagę ewentualne naprawienie szkody w charakterze czynnego żalu oraz inne instytucje opierające się na jego konstrukcji (założeniach). Należałoby w związku z powyższym rozważyć jako postulat de lega ferenda ewentualną możliwość wprowadzenia do Kodeksu karnego dodatkowej podstawy umorzenia postępowania karnego ze względu na dokonaną przez sprawcę kompensację lub też nawet „reaktywować” zmodyfikowaną odpowiednio instytucję umorzenia konsensualnego, która była uregulowana w ramach rozdziału VI Kodeksu karnego w art. 59a. W doktrynie słusznie proponuje się, aby rozważyć wprowadzenie do treści art. 46 § 1 k.k. zastrzeżenia, które wykluczałoby możliwość orzeczenia tego środka w zakresie szkód wyrządzonych przestępstwem mających być przedmiotem rekompensaty na mocy ugody (mającej charakter tytułu egzekucyjnego), zawartej w toku procesu karnego przed wydaniem wyroku skazującego . Trzeba zaznaczyć, że w sytuacji gdy sprawca choćby w części naprawi wyrządzoną szkodę, obowiązek jej naprawienia w tym zakresie nie może już zostać orzeczony. Natomiast jeśli następnie okaże się, że jej wysokość jest wyższa niż szkoda naprawiona, to pokrzywdzony może dochodzić jej kompensacji na drodze odrębnego procesu cywilnego. Nadto mogą zaistnieć w praktyce przypadki, że zostanie ona zrekompensowana w wyniku czynności podjętych przez organy procesowe w toku procesu karnego, pomimo iż nie jest to rezultat samodzielnego działania sprawcy, to w taki sposób także dochodzi do przywrócenia stanu sprzed popełnienia przestępstwa.