Η διαλεκτική της κριτικής δύναμης
Authors: Πολιάς Κωνσταντίνος 
Published: August 2021

Πρόσφατα ο Φρέντερικ Μπάιζερ υποστήριξε τη θέση ότι η σύγχρονη συζήτηση για την κανονιστικότητα αναπαράγει τα προβλήματα της νεοκαντιανής συζήτησης, επειδή δεν τη λαμβάνει υπόψη της. Στόχος της διατριβής είναι να εξετάσει την επάρκεια της τρέχουσας «κανονιστικής πραγματολογίας» που επιστρέφει στον μετακαντιανό γερμανικό ιδεαλισμό για να συγκροτήσει μιαν έννοια κανονιστικότητας που να αντιμετωπίζει το πρόβλημα της «ακολούθησης κανόνων», δηλαδή, το πρόβλημα της άπειρης αναδρομής των κανόνων που ανακύπτει εν όψει της εφαρμογής εννοιολογικών κανόνων στην πραγματικότητα και συνδέεται από τον Καντ με την «κριτική δύναμη» (Μπράντομ, Πίπιν, Χάμπερμας). Για το σκοπό αυτό εξετάζω την πρόσληψη της Κριτικής της κριτικής δύναμης του Καντ από την «κανονιστική πραγματολογία» και αναδεικνύω την καταγωγή της – μέσω των Γκάνταμερ και Άρεντ – στην πρόσληψη της Κριτικής της κριτικής δύναμης εντός της νεοκαντιανής φιλοσοφίας της γλώσσας (Κοέν, Κασίρερ). Σύμφωνα με αυτό το ερμηνευτικό συνεχές που επικεντρώνει στην υπερβατολογική αρχή της «κριτικής δύναμης», της οποίας η χρήση αναφέρεται εν τέλει από τον Καντ, ώστε να αποφευχθεί η άπειρη αναδρομή, στο «συναίσθημα της ζωής» των εμπειρικών ανθρώπων (ωραίο), το πρόβλημα της Κριτικής της κριτικής δύναμης έγκειται κατά συνέπεια σ’ ένα έλλειμμα κανονιστικότητας ως προς την πρακτική διάσταση της «ακολούθησης κανόνων» (ή της «κριτικής δύναμης»). Η πρόσληψη αυτή ανασκευάζεται στο Κεφάλαιο ΙΙ στη βάση μιας ερμηνείας της «διπλής Αισθητικής» (ωραίο, υψηλό) της Κριτικής της κριτικής δύναμης. Πιο συγκεκριμένα υποστηρίζω ότι ο Καντ αντιμετωπίζει το εν λόγω πρόβλημα φυσικοποίησης μέσω της δεύτερης «πρακτικής» αρχής της «κριτικής δύναμης» που ανακαλύπτεται στην «Αναλυτική του Υψηλού». Εξετάζοντας την αρχή αυτή, εντοπίζω το πραγματικό πρόβλημα της Κριτικής της κριτικής δύναμης στο γεγονός ότι ο κανονιστικός προσδιορισμός της πρακτικής διάστασης της «κριτικής δύναμης» αναδεικνύει για τον Καντ το όριο της υπερβατολογικής μεθόδου, καθώς αναφέρεται σε μια επιμέρους φυσική αιτία (στον άνθρωπο και στο ανθρώπινο «επιθυμητικό») «που δρα σύμφωνα με έννοιες». Έτσι η αρχή αυτή δεν είναι υπερβατολογική, αλλά «μεταφυσική» και έχει εντός της «Κριτικής» το μη αναγώγιμο καθεστώς «ηθικής πίστης». Στη βάση αυτή υποστηρίζω ότι ο «πραγματολογικός μετασχηματισμός του Καντ» που προτείνεται ως η ενδεδειγμένη διόρθωση από τον Κασίρερ ως την τρέχουσα «κανονιστική Πραγματολογία» δεν υπερβαίνει τη διαλεκτική ανάμεσα σε φυσικοποίηση και ηθική πίστη που χαρακτηρίζει την καντιανή συγκρότηση της κανονιστικότητας της πρακτικής διάστασης της «κριτικής δύναμης» (‘Διαλεκτική της κριτικής δύναμης’). Αντιθέτως, επειδή δεν αναγνωρίζει το πραγματικό πρόβλημα της Κριτικής της κριτικής δύναμης και μετασχηματίζει ουσιαστικά τη δεύτερη «πρακτική», «μεταφυσική» αρχή της, αναπαράγει τη διαλεκτική αυτή. Τέλος στο Κεφάλαιο ΙΙΙ ερευνώ το ερώτημα αν η ‘Διαλεκτική της κριτικής δύναμης’ είναι αναγκαία και προτείνω μια ανακατασκευή του προβλήματος της «ακολούθησης κανόνων» και της μη αναγώγιμης πρακτικής διάστασής της ως συνεπούς έκφρασης της θεμελιώδους τροπικής διάκρισης της υπερβατολογικής φιλοσοφίας ανάμεσα σε (εννοιολογική) δυνατότητα και πραγματικότητα. Η μέθοδος που ακολουθώ εδώ είναι, λοιπόν, αυτή της εννοιολογικής ανάλυσης από την προοπτική της καντιανής κριτικής φιλοσοφίας. Σύμφωνα με την προτεινόμενη ανακατασκευή η διάκριση αυτή και το σχετικό πρόβλημα δεν αναφέρεται πλέον στην ανθρώπινη «διάνοια» ή «κριτική δύναμη», αλλά στην κριτική κατανόηση εν γένει και συνεπώς δεν αποτελεί ανθρώπινο πρόβλημα, αλλά δομικό στοιχείο της ορθολογικότητας εν γένει. Στη βάση αυτή ανακατασκευάζω ακριβώς ως έκφραση της θεμελιώδους υπερβατολογικής τροπικής διάκρισης την προτεινόμενη από τον Κασίρερ χρήση της έννοιας της «ερώτησης» ως λογικής μορφής της «κατανόησης», η οποία απαντά – μέσω και των Γκάνταμερ και Άρεντ – και εντός της «κανονιστικής πραγματολογίας», π.χ. υπό τη μορφή της θεμελιώδους για τον Μπράντομ «πρακτικής της λογοδοσίας και της επερώτησης των λόγων». Καθώς αναφέρεται, λοιπόν, σε μιαν υπερβατολογική αρχή με την αυστηρή έννοια του όρου (ισχύουσα για την ορθολογικότητα εν γένει), η ανακατασκευή αυτή συγκροτεί μιαν έννοια κανονιστικότητας (ή ορθολογικότητας) που απεμπλέκεται από τη ‘Διαλεκτική της κριτικής δύναμης’.