Η κατανόηση της μεταφοράς στη δεύτερη γλώσσα
Authors: Αντωνίου Μαρία 
Published: September 2021

Στην παρούσα διδακτορική διατριβή ερευνάται μία από τις σημαντικότερες συνιστώσες της μεταφορικής ικανότητας στη δεύτερη γλώσσα (Γ2), η κατανόηση των μεταφορικών σημασιών. Ειδικότερα, εξετάζονται ο βαθμός δυσκολίας που παρουσιάζουν οι μεταφορές ομοιότητας στην κατανόησή τους, οι στρατηγικές των μαθητών -βάσει των πηγών γνώσης που αξιοποιούν- καθώς και ο ρόλος του περικειμένου και της μητρικής γλώσσας (Γ1). Ο τελευταίος παράγοντας μελετάται με κριτήρια τυπολογικής απόστασης και μεταφορικής αντιστοιχίας μεταξύ Γ1 και Γ2.Για τη διερεύνηση των ανωτέρω πραγματοποιήθηκε πείραμα στο οποίο συμμετείχαν εθελοντικά 30 φυσικοί ομιλητές της Ρωσικής και 27 της Αραβικής (18-46 χρονών, 26 άντρες & 31 γυναίκες). Όλοι οι συμμετέχοντες ήταν μαθητές της Ελληνικής ως Γ2 μέσου (Β΄) επιπέδου ελληνομάθειας και φοιτούσαν στο Διδασκαλείο Νέας Ελληνικής Γλώσσας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Για τη συλλογή των δεδομένων της κύριας πειραματικής φάσης κατασκευάστηκαν δύο δραστηριότητες κατανόησης μεταφορικών σημασιών, καθεμία από τις οποίες περιείχε 30 μεταφορές ομοιότητας και 16 παρελκυστικά στοιχεία. Στην πρώτη δραστηριότητα το περικείμενο των μεταφορικά χρησιμοποιούμενων λέξεων ήταν (-)καθοδηγητικό/ γενικό, ενώ στη δεύτερη (+)καθοδηγητικό. Αμέσως μετά την ολοκλήρωση και των δύο δραστηριοτήτων διενεργήθηκαν διαδοχικά δύο αναδρομικές συνεντεύξεις με ανάκληση βάσει ερεθίσματος. Στόχος της πρώτης συνέντευξης ήταν η εκμαίευση δεδομένων αναφορικά με τις πηγές γνώσης που είχαν αξιοποιήσει οι συμμετέχοντες κατά τις διεργασίες κατανόησης των μεταφορών. Η δεύτερη συνέντευξη αποσκοπούσε ειδικότερα στη συλλογή πληροφοριών ως προς την αντιστοιχία των υπό εξέταση μεταφορών στη Γ1 και την επίδρασή της στην κατανόηση των μεταφορικών σημασιών στη Γ2. Τα αποτελέσματα της ποσοτικής ανάλυσης επί συνολικού δείγματος ενισχύουν τα πορίσματα προηγούμενων ερευνών αναφορικά με τις δυσκολίες που προκαλεί ο μη κυριολεκτικός λόγος γενικότερα στους μαθητές της Γ2. Παράλληλα, όμως, η ανάλυση ανά στοιχείο ανέδειξε σημαντικές διαφοροποιήσεις από μεταφορά σε μεταφορά ως προς τις επιδόσεις των συμμετεχόντων. Η ποιοτική ανάλυση των δεδομένων υπό το πρίσμα της γνωστικής θεωρίας (Evans 2010, 2009, Kövecses 2010α, 2005, Lakoff & Johnson 2005, Lakoff & Turner 1989) έδειξε ότι ο βαθμός δυσκολίας μιας μεταφοράς είναι το αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης ποικίλων παραγόντων και ανέδειξε τον σημαντικό ρόλο που διαδραματίζουν οι εννοιολογικές παράμετροι. Εν συντομία, η κυριότερη από αυτές φαίνεται να είναι η ισχυρή εμπειρική βάση των μεταφορών, η οποία αυξάνει τη δυναμική της καθολικότητάς τους και μειώνει τον βαθμό δυσκολίας τους, σε αντίθεση με τον υψηλό βαθμό μεταφορικότητας, περιπλοκότητας και γλωσσικής/ πολιτισμικής εξειδίκευσης, που δυσχεραίνουν την κατανόησή των μεταφορικών σημασιών.Όσον αφορά τις στρατηγικές, στην πρώτη δραστηριότητα και οι δύο γλωσσικές ομάδες βασίστηκαν κυρίως στη στρατηγική μεταφορικής επέκτασης της κυριολεκτικής σημασίας και κατά δεύτερο λόγο στη Γ1. Στη δεύτερη δραστηριότητα κυρίαρχη και στις δύο ομάδες ήταν η περικειμενική στρατηγική. Παράλληλα, παρατηρήθηκαν και κάποιες ποσοτικές διαφοροποιήσεις μεταξύ των δύο ομάδων ως προς τη χρήση ορισμένων πηγών γνώσης, οι οποίες ενδέχεται να σχετίζονται με τις τυπολογικές διαφοροποιήσεις Γ1 και Γ2 αλλά και με θέματα ψυχοτυπολογίας των συγκεκριμένων γλωσσικών ομάδων. Το καθοδηγητικό περικείμενο της δεύτερης δραστηριότητας βελτίωσε σε στατιστικά σημαντικό επίπεδο την επίδοση και των δύο ομάδων επί συνολικού δείγματος. Ωστόσο, εντοπίστηκαν και ορισμένες περιπτώσεις ανεπαρκούς ή ανεπιτυχούς αξιοποίησης του περικειμένου, οι οποίες είναι συμβατές με τις επισημάνσεις και άλλων ερευνητών σχετικά με τους περιορισμούς στους οποίους υπόκειται η περικειμενική στρατηγική. Για τον λόγο αυτό, υποστηρίζεται ότι η μέγιστη δυνατή αξιοποίηση του περικειμένου απαιτεί την ανάπτυξη αποτελεσματικών στρατηγικών.Η διαφορετική τυπολογική απόσταση της Γ1 (της Ρωσικής και της Αραβικής) από τη Γ2 (την Ελληνική) δεν διαφοροποίησε τη συνολική επίδοση των δύο γλωσσικών ομάδων, εύρημα που επιδέχεται πολλές ερμηνείες και αφήνει ερωτήματα ανοιχτά στην έρευνα. Ωστόσο, η ανάλυση ανά μεταφορά έδειξε στατιστικά σημαντική επίδραση της Γ1 σε 10 μεταφορές του δείγματος. Τα ευρήματα αυτά είναι συμβατά με τα αποτελέσματα των αναλύσεων που έδειξαν θετική επίδραση της Γ1 στην κατανόηση των μεταφορών σε περιπτώσεις μεταφορικής αντιστοιχίας μεταξύ Γ1 και Γ2. Τα δεδομένα αυτά συμφωνούν και με τα πορίσματα προηγούμενων συναφών ερευνών. Παράλληλα, όμως, εντοπίστηκαν και περιπτώσεις που δείχνουν ότι η Γ1 αλληλεπιδρά και με άλλους παράγοντες, οι οποίοι ενίοτε αποδεικνύονται ισχυρότεροι ή ανακόπτουν την παρεμβολή της, ακόμη και σε περιπτώσεις μεταφορικής αντιστοιχίας. Τα αποτελέσματα της παρούσας διδακτορικής διατριβής στο σύνολό τους αναδεικνύουν τους πολλαπλούς παράγοντες που επιδρούν στην κατανόηση της μεταφοράς στη Γ2 και παρουσιάζουν ενδιαφέρον τόσο από θεωρητική άποψη όσο και από την προοπτική της διδακτικής τους αξιοποίησης.