ИСТОРИКО-ГЕОГРАФИЧЕСКОЕ РАЙОНИРОВАНИЕ САРЫАРКИ В XIII-XІV (ХV) вв.
Authors: Біләлова Г.Д. 
Published: November 2023

Қазақ халқының этногенезі мен Қазақ хандығының құрылуына үлесін тигізген әлемдік маңызы бар ортағасырлық дәуірдің маңызды оқиғасы – моңғолдардың жаулап алулары және тарих ғылымында Алтын Орда деген атпен белгілі Жошы Ұлысы мемлекетінің құрылуы. ХІІІ ғасырда экономикалық, саяси және этникалық құрамы жағынан біркелкі емес ұлан-ғайыр аумақ біртұтас мемлекет аясында біріктірілді. Алып державасының едәуір бөлігін қазақ даласы алып жатты. ХІІІ ғ. соңы – ХIV ғасырдың бірінші жартысы Алтын Орда тарихын зерттеушілер үшін ең тұрақты және қала мәдениетінің гүлдену жылдары ретінде сипатталады. Жаулап алу кезінде зардап шеккен қалалардың белсенді түрде жандануы байқалады, ондаған жаңа қалалар мен ірі елді мекендер пайда болды. Бұл қарқынды өсу кезеңі негізінен Өзбек ханның (1312-1342) тұсына келеді. Соңғы онжылдықтағы экспедициялық жұмыстар, басылымдар мен мұрағат есептері негізінде жиналған археологиялық материалдарды талдау нәтижесінде XIII-XIV (XV) ғасырлардағы Сарыарқаның 50-ден астам қалалары мен елді мекендері табылды. Қала мәдениеті ескерткіштерінің орналасуына қарай Сарыарқа аумағындағы XIII-XIV (XV) ғасырлардағы ортағасырлық елді мекендерді жерсіндендірудің бірнеше негізгі географиялық аймақтарын бөліп көрсетуге болады – бұл Нұра-Есіл сағасы, Ұлытау-Жезқазған өңірі, Ертіс даласы, Қазақ Тобыл өңірі және Каспий даласы. Кілт сөздер: Сарыарқа, Жошы Ұлысы, Алтын Орда, қалашық, отырықшы мәдениет.

Важным событием средневековой эпохи, имевшим глобальное значение для этногенеза казахов и становления Казахского ханства, являются монгольские завоевания и создание государства Улуса Жошы, известного в исторической науке как Золотая орда. В XIII веке в рамках единого государства была объединена огромная территория, разнородная по экономическому, политическому и этническому составу. Значительную часть степной супердержавы занимали казахские степи. Конец ХIII в. – пер­вая половина ХIV в. исследователями истории Золотой Орды характеризуются как годы наибольшей стабильности и расцвета городской культуры. Активно идет возрождение городов, пострадавших в период завоевания, появляются десятки новых городов и крупных поселений. Данный период интенсивного роста приходится в основном на время правления Узбек хана (1312-1342 гг.). По анализу археологического материала, собранного в результате экспедиционных работ, публикаций и архивных отчетов последних десятилетии найдены более 50 городов и поселений Сарыарки XIII-XIV (XV) вв. По расположению памятников градостроительной культуры можно выделить несколько основных географических районов локализации средневековых городищ XIII-XIV (XV) вв. на территории Сарыарки – это Нура-Ишимское междуречье, Улытау-Жезказганский регион, Степное Прииртышье, Казахское Притоболье и Прикаспийские степи. Ключевые слова: Сарыарка, Улус Джучи, Золотая Орда, городище, оседлая культура.

An important event of the medieval era, which was of global importance for the ethnogenesis of the Kazakhs and the formation of the Kazakh Khanate, are the Mongol conquests and the creation of the state of Ulus Jochi, known in historical science as the Golden Horde. In the XIII-th century, a vast territory, heterogeneous in economic, political and ethnic composition, was united within a single state. A large part of the steppe superpower was occupied by the Kazakh steppes. End of the ХIII-th century - first half of the ХIV-th century researchers of the history of the Golden Horde are characterized as the years of greatest stability and flourishing of urban culture. There is an active revival of cities that suffered during the conquest, dozens of new cities and large settlements appear. This period of intensive growth falls mainly during the reign of Uzbek Khan (1312-1342). According to the analysis of archaeological material collected as a result of expeditionary work, publications and archival reports of the last decade, more than 50 cities and settlements of Saryarka of the XIII-XIV (XV) centuries were found. According to the location of the monuments of urban culture, several main geographical areas of localization of medieval settlements of the XIII-XIV (XV) centuries on the territory of Saryarka can be distinguished - these are the Nura-Ishim interfluve, the Ulytau-Zhezkazgan region, the Irtysh steppe, the Kazakh Tobol and the Caspian steppes. Keywords: Saryarka, Ulus Jochi, Golden Horde, settlement, sedentary culture.