Το σύντομο ειρμολογικό μέλος του Πέτρου Πελοποννησίου και του Πέτρου Βυζαντίου
Authors: Τσέτος Αθανάσιος 
Published: May 2024

Από τον Νοέμβριο του 2017 μέχρι και σήμερα (Ιανουάριος 2024), αναλάβαμε μετά από έρευνα και συζήτηση με τον υπεύθυνο Καθηγητή Μακρή Ευστάθιο, να μελετήσουμε και να ερευνήσουμε το δύσκολο αυτό θέμα, με τίτλο: «Το σύντομο ειρμολογικό μέλος του Πέτρου Πελοποννησίου και του Πέτρου Βυζαντίου. Σημειογραφία, προέλευση, εξήγηση». Για την ολοκλήρωση και την επίτευξη του στόχου μας, το κύριο μέλημά μας ήταν η αναζήτηση και η συγκέντρωση του απαραίτητου υλικού· δηλ. τα χφφ ειρμολόγια της εποχής (τέλη 16ου αι. με αρχές 19ου αι.), καθώς επίσης, και τα εξηγημένα ειρμολόγια, τα μετά το 1814, των τριών Δασκάλων. Για την εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων υιοθετήθηκε, ως κύρια μεθοδολογία η συγκριτική μέθοδος ή ο τύπος της Αναδρομικής και Προδρομικής αντιπαραβολής των εν χρήσει χειρόγραφων Ειρμολογίων. Το Ειρμολόγιο ως μουσικό βιβλίο απαντάται κατά τον 10ο με 11ο μ.Χ. αι. (ίσως και λίγο νωρίτερα) και είναι από τις αρχαιότερες μουσικοποιητικές συλλογές. Σύμφωνα με την εικόνα των αρχέγονων χειρόγραφων πηγών, το Ειρμολόγιο ως προς τη δομή του, δεν υπήρξε ποτέ κατατμημένο σε αργό και σύντομο μέλος. Όλα τα ειρμολόγια, μέχρι και την εποχή του Μ.Ι. (17-18 αι. μ.Χ.), είχαν μια ενιαία μορφή. Τα ερωτήματα που προκύπτουν και αφορούν το Ειρμολόγιο είναι πολλά, όπως π.χ. “πώς ψάλλονταν οι ειρμοί μέχρι και την εποχή του Μ.Ι.; Αργά ή σύντομα; ’ Ή ‘ γιατί τα ειρμολόγια παρουσιάζουν μία ενιαία μορφή; ’ Ή ‘γιατί δεν έχουν βρεθεί ειρμολόγια που να καθιστούν εμφανή τη διαφοροποίηση του αργού και σύντομου μέλους;” κ.α.Η περίοδος της Τουρκοκρατίας συνετέλεσε σημαντικά στην καθυστέρηση του διαχωρισμού των δύο μουσικών σημειογραφικών παραδόσεων, της αργής και σύντομης ερμηνείας, οι οποίες υπήρχαν παράλληλα. Σπουδαίοι μελοποιoί του Ειρμολογίου υπήρξαν οι Θεοφάνης Καρύκης ο ΚΖ΄, Ιωάσαφ μοναχός ο Κουκουζέλης ο νεώτερος, Μπαλάσιος (ή Βαλάσιος) Ιερεύς και Νομοφύλαξ (Οφφικιάλιος), Πέτρος Πελοποννήσιος ο Λακεδαιμόνιος κι Πέτρος Βυζάντιος, ο αποκαλούμενος «μικρός» και Φυγάς. Για την εξαγωγή των ασφαλών συμπερασμάτων και την κατανόηση της παλαιά σημειογραφίας, εναρκτήριο έναυσμα αποτέλεσε η εξηγημένη παράδοση των Τριών Δασκάλων, η οποία καθορίζει τον οδοδείκτη της αργής και σύντομης απόδοσης του μέλους. Δηλαδή οι άνθρωποι της εκάστοτε εποχής, θεωρητικά πάντα, έβρισκαν τρόπους να αποδώσουν αυτοσχέδια ένα μελώδημα, είτε αργά, είτε σύντομα, σε προφορικό επίπεδο. Στη συνέχεια δημιουργούσαν -γραπτώς πλέον- θέσεις για να αποδώσουν ένα μελώδημα αργά και αντίστοιχες θέσεις για να το αποδώσουν σύντομα.Μέσω της παρατήρησης αναδείχθηκε η διττή λειτουργία και ενέργεια των νευμάτων και των μεγάλων υποστάσεων. Σύμφωνα με τη συγκριτική παρατήρηση, ξεχώρισαν τα στοιχεία εκείνα τα οποία ανέδειξαν την ενέργεια των «αργειών», δηλαδή της διπλής, του αποδόματος ή αποδέρματος, του κρατήματος. Το γενικό συμπέρασμα που εξήχθη είναι ότι η ιδιότητα των «αργειών», παρουσιάζεται ως ελαστική και υποχωρητική, ανάλογα με τη μουσική διάθεση του εκάστοτε ερμηνευτή, το είδος μελοποιίας, τη θέση που πιθανώς τοποθετούνται (δηλαδή σε εντελή, τελική ή οριστική κατάληξη)∙ σε καμία περίπτωση όμως δεν θα λέγαμε ότι είναι τελείως απροσδιόριστη. Η έρευνα ανέδειξε ότι όλα τα μελωδήματα, στα οποία εμπλέκονται διάφορα μεγάλα άφωνα σημάδια, (όπως το Αντικένωμα, το Πίεσμα, το Τρομικό, το Λύγισμα, το Κύλισμα, το Αντικενωκύλισμα, η Παρακλητική και το Ψηφιστόν), αποτυπώνονται με δύο, τρείς και τέσσερεις τρόπους ερμηνείας.Επομένως ανάλογα με το είδος μελοποιίας, αλλά ακόμη και μέσα στο ίδιο είδος της μελοποιίας, μπορεί να συναντήσει κάποιος, μία θέση – μελώδημα σε σύντομη, σε αργοσύντομη και σε αργή απόδοση, ως έκφραση μουσικής ελευθερίας.