bluuebunny/crossref_metadata_2025 huggingface dataset:
THE RESULTS OF A COMPARATİVE ANALYSİS OF OPERATİONAL FACİLİTİES OF THE BALAKHANİ SUITE (THE CASE OF THE BİBİEIBAT FİELD)
Authors: Fuad Maharramov, Shura Ganbarova Fuad Maharramov, Shura Ganbarova , Rustam Mammadov Rustam Mammadov
Published: April 2023

The article is devoted to ways of efficient development of the formations of the long-exploited Bibiheybat deposit located on the Absheron Peninsula. At the same time, the issues of oil and gas content, lithology, and collector properties were also investigated according to the development plan of the exploitation facilities. Despite the fact that this field has been exploited for a long time, there are still enough residual reserves. The amount of residual resources in these deposits creates the basis for obtaining a high level of production from them in the future. Here, the issues of applying new methods to increase the oil yield of the formations are reflected.
Development curves were drawn up to systematize the actual data obtained for a fundamental analysis of development.
To identify the relationship between production wells and annual oil production for given horizons the graphs were built up.
The possibility of increasing the final oil recovery factor through the use of new methods of enhanced oil recovery was studied and it was found that when using the water-gas mixture method for the horizon “XIV suite”, the final oil recovery can be increased by 5-6% and an additional 201-241 thousand tons of oil, while using the micellar method we get 8-15% of the effect from additional production.
As for the technological reasons for the difference in current oil recovery factors for reservoir objects, this is primarily due to the number of drilled production wells, which is 3 times more in the first horizon than in the second. Due to geological reasons, the reservoir properties of the first horizon are better than those of the second horizon, as well as the energy of the gas dissolved in oil during the development of the “XIV suite” horizon, the movement of the waters of the outer contour (elastic-water-pressure mode) was stronger compared to the “XV layer” horizon ". In general, the difference between current oil production rates is a factor due to geological reasons, as well as technological reasons during development.
Keywords: development, suite, horizon, residual reserves, development curves, oil and gas field.
STATISTICAL DATA ON GROUNDING DEVICES AND WAYS TO IMPROVE THEIR
DURABILITY
Authors: Gulgaz Ismayilova Gulgaz Ismayilova , Nahid Mufidzade Nahid Mufidzade
Published: April 2023

Grounding devices of switchgears of substations differ in design, dimensions, operating conditions. Obviously, the damageability of grounding device elements should depend on the length of horizontal and the number of vertical ground electrodes, soil structure, the content of water-soluble salts in the soil, the type of element, etc. Estimates of the frequency of damage to an element of grounding devices reflect the effectiveness of existing methods for monitoring the technical condition of grounding devices.
The article examines the presence of a connection between electrical equipment and metal structures of substations with grounding devices and non-exceeding of the ground resistance of standard values when measured by low-current devices, cannot serve as a sufficient sign of a satisfactory state of the elements of grounding devices.
Keywords: corrosion failures, soil electrical resistivity, electrical protection of oil and gas pipelines, environment settings.
CƏNUBI XƏZƏR HÖVZƏSININ TEKTONIK QURULUŞUNUN DƏQIQLƏŞDIRILMƏSI
Authors: Fərid İsmayılov Fərid İsmayılov , Yusif Məmmədzadə Yusif Məmmədzadə
Published: April 2023

Çöküntü hövzələrinin təkamülü prosesində karbohidrogenlərin əmələ gəlməsi, miqrasiya və akkumiliyasiyası mövzuları daim alimlərin diqqət mərkəzində olmuşdur. Hövzələr haqqında geoloji biliklər inkişaf etdikcə neft geologiyası və geokimyası da uyğun olaraq təkmilləşmiş, süxurların, neftlərin və lay sularının öyrənilməsinin laborator üsulları formalaşmışdır. Məlumatlar bazası genişləndikcə onların ümumiləşdirilməsi və ümumi qanunauyğunların tapılmasına cəhd göstərilmişdir.
Geologiya bir təbiət elmi kimi bilavasitə müşahidələrə əsaslansada, proseslərin başa düşülməsi, onların kəmiyyət səviyyəsinin verilməsi və ədədi qiymətləndirilməsi üçün nəzəri və təcrübi modellərin qurulması zərurəti elmin inkişafının bütün mərhələlərində mövcud olmuşdur.
Açar sözlər: CXÇ, neft və qaz yataqları, geoloji potensial, Şahdəniz yatağı.
QAZLARIN SAXLANILMASINDA YERALTI QAZ ANBARLARININ TƏSNİFATI VƏ İSTİSMAR SƏMƏRƏLİLİYİNİN ARTIRILMASI ÜÇÜN HİDRAT ƏMƏLƏGƏLMƏYƏ QARŞI MÜBARİZƏ
ÜSULLARI
Authors: Elvin Seyfullayev Elvin Seyfullayev
Published: April 2023

Təbii qazın neft və kömürdən fərqli olaraq daha az Karbon dioksid emmissiya etməsi ilə əlaqəli olaraq, qaz ən təmiz yanacaq növü kimi qiymətlədirilir. Buna görə də, bəzi ölkələrin öz sənaye işlərində qaz enerjisinə keçid etməsi təsadüfi faktor deyil. Həmin ölkələr daha çox iqtisadi səmərə əldə etmək üçün, eləcə də, baş verə biləcək fasilələrdən sığortalanmaq məqsədilə qazların yığılmasına böyük maraq göstərir. Belə ki, qazların yer üzərində saxlanılmasının səmərəsiz olması nəzərə alınaraq, yer altı qaz anbarları araşdırılmışdır.
Bu anbarların, tükənmiş neft qaz yataqlarında, duz və su təbəqələrində və lazım gəldikdə, suni şəkildə, partlayış üsulu ilə qaya boşluqlarında da yaradılması mümkündür. Bütün sadalanan yeraltı qaz anbarları növlərindən ən səmərəlisi olaraq, duz mağaraları qəbul edilmişdir. Buna səbəb, duzun qazı keçirməzlik xüsusiyyətidir. Duz təbəqələrinin, yeraltı qaz anbarı olaraq, hazırlanması, digər üsullarla müqayisədə daha baha olsa da, bu anbarlardan qazın istehlak üçün çıxarılması debitinin daha yüksək olması qeyd edilmişdir. Yeraltı qaz anbarlarından istifadə payına, yəni qaz saxlama həcminə görə, dünya ölkələri arasında statistik nəticələr araşdırılaraq, əlavə edilmişdir.
Digər tərəfdən, təbii qaz anbarlarının operatorlarının rastlaşdığı problemlərdən biri də, anbarlarda eləcə də, qaz nəql xətlərində qaz hidratının əmələ gəlməsi məsələsidir. Hidratların həm boru daxilində, həm də qaz anbarlarında əmələ gəlmə səbəbləri araşdırılmış və ona qarşı mübarizə metodları öyrənilmişdir. Hidrat əmələ gəlməsinin nəql prosesinə, eləcə də, qaz anbarlarının fəaliyyətinə təsiri, yəni yaratdığı problemlər araşdırılmışdır.
Hidratlarla mübarizə üçün 5 effektiv üsul qeyd edilmişdir. İhibitorlar, xüsusən də, kinetik inhibitorlar hidrat əmələ gəlməsinə qarşı mübarizədə ən effektiv metod kimi qiymətləndirilmişdir. Belə ki, kinetik inhibitorların həm hidrat əmələ gəlməsi zamanı, həm də artıq formalaşmış hidrat yığının ləğvində kompleks üsul kimi tətbiqi tövsiyyə edilmişdir.
Mexaniki qurğuların, yəni vibratorun formalaşmış hidratın ləğvində tətbiqinin təhlükəli olduğu müəyyən edilmişdir. Belə ki, bu mexaniki qurğular, yaratdığı titrəmə ilə kəmər və ya quyu ağzı hissələrdə olan qaynaq tikişlərinin çatlamasına səbəb ola bilər.
Sonda səmərəli hesab olunan bəzi təkliflər və nəticələr irəli sürülmüşdür.
Açar sözlər: Yeraltı qaz anbarı, hidrat, lay, inhibitorlar, duz mağarası anbarı, antiaqlomerat
TURIZM MÜƏSSISƏLƏRININ MARKETINQ IDARƏEDILMƏSININ TƏKMILLƏŞDIRILMƏSI
Authors: İsmayıl Xeyirxəbərov İsmayıl Xeyirxəbərov , Aydan İsrafilova Aydan İsrafilova
Published: April 2023

Müasir dünyada sahibkarlıq fəaliyyətinin inkişaf dinamikası və genişləndirilməsi baxımından əsas həlledici faktorlardan biri marketinqdir. Son təcrübələrə əsaslanaraq deyə bilərik ki, uğurlu biznes əsaslandırılmış marketinq strategiyasının qəbulunu şərtləndirərək onun tətbiqini zəruri edir. Bu nöqteyi-nəzərdən çıxış edərək vurğulamaq lazımdır ki, marketinq fəaliyyəti həm də müəssisənin yerli və qlobal bazardakı mövqeyini gücləndirmək, onun rentabelliyini qorumaq və istehlakçı davranışlarını təxmin etmək baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Marketinq strategiyasını düzgün bir şəkildə qurmaq və hədəf auditoriya ilə əlaqə yaratmağa fokuslanmaq şirkətlərin irəliləyiş və arzuladığı məqsədlərə çatmaq üçün qarşısına məqsəd kimi qoymalı olduğu ən vacib addımlar arasındadır.
Həm qlobal aləmdə, həm də Azərbaycanda ən mühüm iqtisadi sektorlardan biri olan turizm sənayesi son zamanlar qlobal iqtisadiyyatın əsas mühərriki olmaq istiqamətində formalaşmışdır. Bir məqama da xüsusi diqqət yetirmək lazımdır ki, özünəməxsus xüsusiyyətlərinə görə turizm sənayesi digər sənayelərdən mahiyyətcə fərqlənir. Müvafiq sahədə marketinq komponentlərinin işə salınması turizmin inkişafının dövlət səviyyəsində dəstəklənməsi ilə bağlı layihələrin və strateji yol planının mərhələli olaraq həyata keçirilməsi üçün vacibliyi danılmaz bir məsələdir.
Turizm sənayesindəki müəssisələrin əsas məqsədi müştərilərin tələblərini ödəyərək onların məmnuniyyətinə nail olmaq və mənfəət əldə edərkən müştərilərin sədaqətini formalaşdırmaqdır. Turizm müəssisələri bu məqsədlərə çatmaq üçün müvafiq marketinq strategiyalarını seçməli və tətbiq etməlidirlər. Qeyd etmək lazımdır ki, rəqabət olan bir mühitdə bütün marketinq komponentlərinin istifadəsi tələb olunur. Bu məqalədə turizm müəssisələrində marketinqin idarə edilməsinin səviyyələri araşdırılaraq turizm müəssisələri tərəfindən istifadə edilən marketinq strategiyaları kontekstində biznes sahibkarları və işçilərinin yaratdıqları davranışlar təsvir edilmişdir.
Açar sözlər: marketinqin idarə edilməsi, marketinq strategiyaları, turizm sənayesi, turizm marketinqi, turizm müəssisələri.
QLOBALLAŞMA ŞƏRAİTİNDƏ RƏQƏMSAL İQTİSADİYYATDA DAXİLİ BAZARIN QORUNMASININ VACİBLİYİ MƏSƏLƏSİNİN TƏHLİLİ
Authors: Zakir  Mirzəyev Zakir  Mirzəyev , Eldar Salmanov Eldar Salmanov
Published: April 2023

Son onillikdə müxtəlif bazarların, xüsusən də kapitalın, texnologiyanın və əmtəələrin, müəyyən dərəcədə əmək bazarlarının getdikcə daha çox qarşılıqlı əlaqədə olması və çoxsəviyyəli TMK şəbəkəsinə inteqrasiyası zamanı iqtisadiyyatın qloballaşması prosesi sürətlənib. Bu birləşmələr çox təsirli və yaxşı təşkil olunmuş, daim istehsal, məhsulun inkişafı, dizayn və marketinqdə yeni əlaqələr yaratmağa çalışırlar. TMK-lar daim genişlənməyə diqqət yetirir, yeni bazarlara tələsir, biznes oyununun vahid liberal qaydalarını müdafiə edir, həmçinin əməliyyatları sürətləndirən və onların xərclərini azaldan informasiya infrastrukturunu genişləndirməklə bazarların qloballaşması üçün mühüm alət rolunu oynayır. Bu qəbildən olan struktur dəyişiklikləri belə şirkətlərin mövqelərini möhkəmləndirir, mənfəətlərini və məhsuldarlığı artırır ki, bu da onlara istehsalın açılmasına, xammal mənbələrinin seçilməsinə və dəyişən şəraitə tez uyğunlaşmasına imkan verir. Demək olar ki, bütün iri müəssisələrin onlara lazımi təsiri, ən əsası isə bazarda çevikliyi təmin edən törəmə şirkətlər və ya strateji ittifaqlar şəbəkəsi var. Belə transmilli korporasiyalar hazırda dünya ticarətinin üçdə birini həyata keçirirlər. Xüsusilə yüksək inkişaf etmiş iqtisadiyyata malik ölkələrin digər inkişaf etməkdə olan ölkələr qarşısında böyük iqtisadi, bir çox hallarda həm də siyasi üstünlüklərə malik olmaları onlara qloballaşmadan daha məharətlə istifadə etməyə imkan verir. Qloballaşma şəraitində dünya bazarına daha keyfiyyətli məhsul və xidmətlər çıxaran belə ölkələr üstün rəqabətə sahib olmaqla bərabər, digər ölkələri bir çox sahələrdə sıxışdırırlar. Belə ki, TMK vasitəsiylə üstün rəqabət qabiliyyətlərindən istifadə edərək yerli bazarlara nüfuz edir, daxili bazarda milli istehsalı oyundan kənarlaşdırırlar. Beləliklə, qloballaşma ölkələri bir-birindən eyni səviyyədə iqtisadi asılılığa salmır, bəzi ölkələr bu prosesdə daha çox asılı tərəf olur. Məhz buna görə də qloballaşma posesi daxili bazarın əhəmiyyətini və onun qorunması zəruriliyini bir daha aşılayır.
Məqalə milli iqtisadiyyatın rəqəmsallaşması şəraitində daxili bazarın qorunması məsələlərinin təhlilinə həsr olunmuşdur. Tədqiqatda qloballaşma şəritində daxili bazarın qorunmasının zəruriliyi məsələsi aydınlaşdırılmış, rəqəmsal iqtisadiyyatda daxili bazarın qorunmasının dövlət nəzarət mexanizmləri öyrənilmişdir.
Açar sözlər: qlobal şərait, daxili bazar, rəqəmsal texnologiya, antidempinq tədbirləri, kompensasiya.
MÜƏSSİSƏNİN İDARƏ EDİLMƏSİNDƏ MARKETİNQ STRATEGİYASININ TƏHLİLİ
Authors: Tərlan Növrəsli, Elgün Rzazadə Tərlan Növrəsli, Elgün Rzazadə
Published: April 2023

Strateji marketinq, müəssisənin strateji fəaliyyətinin prioritetlərinin onun biznes növləri, məhsul və bazarla bağlı strateji qərarlar, habelə seqmentləşdirmə, hədəf seqmentlərin seçilməsi və yerləşdirmə prinsipləri olması ilə xarakterizə olunan bir proses kimi müəyyən edilir. Şirkətlərdə əksər strategiyaların məqsədi böyümədir. Konsentrasiya edilmiş böyümə strategiyaları, bazarın tələblərinə daha yaxşı cavab vermək üçün müəssisənin hansı istiqamətdə inkişaf etməli olduğu, habelə bunun üçün kifayət qədər şəxsi resursların olub-olmaması və ya xarici satınalmalara getməyin zəruri olub-olmaması suallarına cavab vermək imkanı verir. Strategiyaların həyata keçirilməsi şirkətin strateji planının konkret hərəkətlərə, sonra isə nəticələrə çevrilməsini nəzərdə tutur. Strateji marketinq təhlilinə əsaslanma prinsipinin həyata keçirilməsi müvafiq strateji təhlil sisteminin yaradılmasını tələb edir. Eyni zamanda, marketinq strategiyası konsepsiyası sərt illik planlaşdırma qaydalarından imtina edir və məlumatların toplanması, təhlili və strateji qərarların qəbulu üçün daha mobil dövri sistemin yaradılmasını tələb edir. Strateji təhlilin konsepsiyaları, modelləri və metodologiyası strateji problemləri həll etmək üçün məlumat əldə etməyə və təhlil etməyə kömək edir, bazar imkanları və təhdidlərinin öyrənilməsi əsasında müəssisə üçün müvafiq alternativ marketinq strategiyalarının işlənib hazırlanmasını təklif edir. Marketinq strategiyası müəssisənin daxili resurslarından və xarici imkanlarından istifadə etməklə onun mövcud və potensial müştərilərinin ehtiyaclarının necə ödənilməsinə dair uzunmüddətli qərarlar məcmusudur. Marketinq strategiyalarını formalaşdırarkən əsas bazar və iqtisadi amillərin qiymətləndirilməsindən və mövcud strateji potensialın təhlilindən çıxış etmək məqsədəuyğundur. Azərbaycanda marketinqin inkişaf etməsində vacib amillərdən biri də dövlət dəstəyidir. Dövlətin bu sahəyə bir sıra qanun və fərmanları var. Bu davamlı şəkildə olarsa Azərbaycanda marketinqin inkişafına güclü təkan verəcək. Azərbaycanda marketinqi araşdırarkən birbaşa olaraq inkişaf etmiş ölkələrlə müqayisə etmək düzgün deyil. İlk öncə müqayisəni ölkəmizlə oxşar özəlliklərə sahib ölkələrlə müqayisə etmək lazımdır. Bunlara da ən bariz nümunə postsovet ölkələridir. Belə ki, bu ölkələrlə müqayisə etdikdə Azərbaycanın postsovet ölkələri arasında özünə önəmli yer tutduğunu görmək olar.
Məqalə müəssisələrinin idarə olunmasında marketinqin tədbiqi xüsusiyyətlərinin təhlili məsələlərinə həsr olunmuşdur. Bu zaman müəssisənin marketinq strategiyası marketinqin biznes idarəetməyə inteqrasiyasının əsas elementi kimi nəzərdən keçirilmiş, habelə Azərbaycan müəssisələrində marketinq fəaliyyətinin müasir vəziyyətinin PEST və SWOT təhlili aparılmışdır.
Açar sözlər: strateji marketinq, şirkət, iqtisadi mühit, bazar, rəqabət
УЛУЧШЕНИЕ ЭКСПЛУАТАЦИОННЫХ СВОЙСТВ АВИАЦИОННОГО ТОПЛИВА
Authors: Пари Каримова Пари Каримова , Алина Юсифзаде Алина Юсифзаде , Намиг Абдуллаев Намиг Абдуллаев
Published: April 2023

В данной статьи рассмотрение качества керосиновых фракции из нефтей Чираг и Азери, выкипающих в пределах 120-230℃ и 150-280℃ фракции, выкипающие в пределах 120-230℃ по своим качеством удовлетворяют требованиям стандартов на реактивное топливо; фракции, выкипающе в пределах 150-280℃ не удовлетворяют требованиям ГОСТ по температуре кристаллизации. Поэтому наши проводилась карбамидная депарафинизация. Наши изучалось влияние концентрации спирта и продолжительность контакта. Лучшей концентрацией является 70%-ная и время контакта 25 мин.
Ключевые слова: реактивное топливо, карбамид, депарафинизация, изопропиловый спирт.
MƏDƏN MƏLUMATLARINA GÖRƏ FONTAN QUYULARINDA QUYUAĞZI MƏLUMATLARA ƏSASƏN QUYUDIBI MƏLUMATLARININ TƏYINI
Authors: Səxavət Məmmədov Səxavət Məmmədov , Mirzə Dadaşzadə Mirzə Dadaşzadə
Published: April 2023

Bir çox tədqiqatlar göstərir ki istismar zamanı qaz quyularında lay suyu yaranır. Bu əsasən istismar quyularının sulaşması ilə əlaqədardır. Bəzi hallarda bu qaz quyusuna antiqidrit və ya korroziyaya qarşı mübarizə üçün inqibitordan istifadə etdikdə baş verir.
Göstərilən proseslərdə hidrostatik basqı və itkilərə sərf olunan basqı qaz fazasında mayenin yaranması ilə izah olunur. Bunun nəticəsində quyu dibi təzyiqini hesablayarkən müəyyən qədər xəta baş verir. Deməli iki fazalı axına bir fazalı axın kimi baxarkən çix böyük xətaya yol verilir.
Hidrodinamik hesabatlar zamanı əsas göstəricilər kimi quyu ağzı parametrlər qəbul olunur. Verilmiş parametrlərin köməyi ilə qaldırıcı boru təzyiqin paylanması və quyudibi təzyiqi təyin olunur. Bildiyimiz kimi çox vaxt maye axını qaldırıcının müəyyən hissəsində tıxac əmələ gətirir. Deyilən fontan quyusunda sürtünməyə sərf olunan itkini artırır. Deyilənləri nəzərə alaraq, qeyd etmək olar ki, iki fazalı sistemlərin hidromexanikasının öyrənilməsi aktual bir məsələ kimi mühəndislər qarşısında dayanır. Alınmış nəticələr mədən şəraitində də aprobasiya oluna bilər.
Deyilən məsələ indikator əyrilərində də özünü göstərir. Belə ki, quyu dibində və ya quyu gövdəsində mayenin ( lay suyunun) olması istismar prosesində özünü aktual bir məsələ kimi göstərir. Bu öz növbəsində bir çox çətinliklər yaratmaqla yanaşı, prosesin düzgün getməməsinə səbəb olur.
Təzyiqin düzgün ölçülməməsi və ya hesablanmaması lay və ya dinamik təzyiqin olunmasında da özünü göstərir. Bu zaman qeyri-stabil quyu dibi təzyiqinin olması, ümumi prosesin pozulmasına öz növbəsində hasilatın azalmasına səbəb olur.
Kiçik hasilatlı quyularda maye stünunun olması daha çətin işləmə texnologiyası yaradır. Deməli quyuda maye stünunun olması həm quyu dibi təzyiqinin dəyişməsinə, həmdə lay təzyiqinin dəyişməsinə səbəb olur. Ona görədə təzyiqin dəyişməsinin əsas səbəbi kimi quyuda mayenin olmasıdır.
Açar sözlər: Neft yataqları, fontan istismar quyuları, mədən məlumatları, quyu dibi təzyiqin,lay təzyiqin təyini
NEFT TERMİNALININ TİKİNTİSİNDƏ MÜHƏNDİSİ GEOLOJİ İŞLƏRİN YERİNƏ YETİRİLMƏSİNDƏ ŞAQULİ ELEKTRİK ZONDLAMANIN TƏTBİQİ
Authors: Tural Əliyev Tural Əliyev , Qulam Babayev Qulam Babayev
Published: April 2023

Geoloji məlumatların və geofiziki ölçmələrin birləşməsi nəticəsində neft-qaz sektorunda tikilməkdə olan terminalın keyfiyyətini xeyli yaxşılaşdıra bilər. Məqalədə tədqiqat sahəsi olaraq Sanqaçal qəsəbəsi götürülmüşdür. Bu ərazidə AE-72 tipli ölçü cihazından istifadə edilmiş, davamlı və dayanıqlı tikinti işləri üçün yer təkinin profili haqqında ətraflı məlumat vermək məqsədiylə şaquli elektrik zondlama (ŞEZ) üsulundan istifadə edilmişdir. Terminalın tikintisində təməlin dayanıqlı və təhlükəsiz olmasını təmin etmək üçün yeraltı şəraitin hərtərəfli başa düşülməsi tələb olunur. Ölçmələr zamanı qidalandırıcı AB elektrodları arasındaki məsafə maksimum 100 m qəbul edilmişdir. Qidalandırıcı elektrodlar dəmirdən, qəbul edici MN elektrodlar isə latundan hazırlanmışdır. Aparılmış çöl işləri nəticəsində alınan ilkin materiallar və alınan nəticələr məqalədə şərh edilmişdir. Tədqiqat sahəsinin litoloji kəsilişi 50 m dərinliyə qədər izlənilmiş və xüsusi müqavimət əsasında süxurların bölgüləri aparılmışdır. Üsulu tətbiq etməklə, kəsilişi təşkil edən ehtimal olunan litoloji tərkiblərin əsasən gilli qumlardan, qumlu gillərdən, gillərdən və zəif sementləşmiş qumdaşılarından ibarət olduğunu ehtimal etməyə imkan verir. Kəsilisdə litoloji tərkiblərin qalınlıqları 1,0 - 3,0 m, xüsusi elektrik müqavimətləri isə 1 - 250,0 Om∙m arasında dəyişir. Tədqiqat ŞEZ-in neft terminalının tikintisində faydalılığını nümayiş etdirir və onun geotexniki mühəndislikdə modifikasiya kimi əhəmiyyətini vurğulayır.
Açar sözlər: şaquli elektrik zondlama, mühəndis geofizikası, Sanqaçal, xüsusi müqavimət.
DƏNIZ HIDROTEXNIKI QURAŞDIRMA YERLƏŞDIRMƏ ƏMƏLIYYATLARININ TƏHLILI
Authors: Vahid Mustafayev Vahid Mustafayev , Türkan Mahmudzadə Türkan Mahmudzadə
Published: April 2023

"Texnologiya" sözü iki yunan sözünün - "techne" (bacarıq) və "loqos" (söz, tədris) birləşməsindən yaranmışdır, yəni, Ümumilikdə tikintiyə və xüsusən də dənizdəki neft və qaz qurğularının (DNQQ) tikintisinə münasibətdə "texnologiya" nəzərdə tutulan konstruktiv formaları real formada həyata keçirmək bacarığının doktrinası kimi təqdim edilə bilər; açar sözlərdən biri həm də “bacarıq” mənasında olduğundan, sadəcə həyata keçirmək deyil, hər şeyi yüksək keyfiyyətlə, bacarıqla etməkdir. Bunu nəzərə alaraq, DNQQ -nun tikinti texnologiyasına böyük təsir göstərən amillər nəzərdən keçirilməlidir.
Açar sözlər: Dəniz Neft və Qaz Qurğuları, texnologiya, neft-qaz, əməliyyatların təhlili.
METROLOJİ LABORATORİYALARDA EMC STANDARTLARININ ƏHƏMİYYƏTİ
Authors: Akif Musayev, Vüqar Məmmədov Akif Musayev, Vüqar Məmmədov , Akif Musayev, Vüqar Məmmədov Akif Musayev, Vüqar Məmmədov
Published: April 2023

Metroloji laboratoriyalarda EMC standartları elektromaqnit təsir prosedurlarını standartlaşdırır ki, sınaqdan sonra alınan keçid sertifikatı qlobal elektronika bazarlarında qəbul edilsin. Alınan oxunmanın məqbul hədlər daxilində olduğunu təsdiqləmək üçün sınaq quruluşu, sınaq proseduru və ölçmə vasitələri standartlaşdırılmalıdır. Hər bir elektron cihaz elektromaqnit şüalanması yaradır. Bu, bir dövrədən keçən elektrik cərəyanının yan məhsuludur. Bu enerji elektromaqnit spektrinin aşağı tezlikli, ionlaşdırıcı olmayan ucundadır. Günəşin, rentgen aparatlarının və radioaktiv elementlərin yaratdığı ionlaşdırıcı şüalanmadan fərqli olaraq, ionlaşdırıcı olmayan şüalanma canlı hüceyrələr üçün zərərli deyil.
Elektrotibbi avadanlıq və sistemlərin layihələndirilməsi və istehsalında elektromaqnit uyğunluğunun (EMC) nəzərə alınması vacibdir. Sağlamlıq mərkəzlərinin layihələndirilməsi və tikintisi zamanı elektromedikal avadanlıqlar arasında EMC-yə diqqət yetirmək də vacibdir. Elektromaqnit uyğunluğu bu gün mühəndislik cəmiyyətlərinin, bütün sahələrin mühüm mövzusudur və kompüter texnologiyası və elektronikanın inkişafı ilə getdikcə daha çox əhəmiyyət kəsb edir.
Elektromaqnit uyğunluğunun (EMC) yoxlanılması istilik cihazlarından tutmuş ən mürəkkəb mikrodalğalı cihazlara qədər istənilən texniki cihazın inkişafında mühüm addımdır. Müdafiə və aerokosmik sənayedə elektron və elektrik avadanlıqları üçün EMC sınaqları ciddi şəkildə məcburidir və yerli və beynəlxalq standartlarla ciddi şəkildə tənzimlənir. Texnologiyanın inkişafı nəticəsində elektron cihazların və ya sistemlərin dizaynında elektromaqnit uyğunluğu digər ənənəvi dizayn meyarları kimi mühüm meyara çevrilmişdir. Həm cihaz səviyyəsində, həm də platforma və sistem səviyyəsində müxtəlif EMC testləri mövcuddur. Bu testlərdə istifadə olunan meyarlar EMC standartları kimi müəyyən edilmişdir.
IEC tərəfindən müəyyən edilmiş EMC standartları müxtəlif səviyyələrdə sınaqdan keçirilən cihazın təhlükəsizliyini müəyyən edir. Ümumi EMC standartları cihazın elektromaqnit mühiti siniflərinə uyğun olaraq sınaq altında olan verilmiş cihaza tətbiq edilən təhlükəsizlik sınağı səviyyələrini istiqamətləndirir. Ən real quraşdırma və elektromaqnit mühit şəraiti nəzərə alınmaqla, müəyyən bir cihaz üçün təhlükəsizlik test səviyyələri seçilir.
Açar sözlər: Elektromaqnit uyğunluğu, elektromaqnit təsirləri, dəqiqlik, təhlükəsizlik.
APPLİCATİON OF NANO İNHİBİTORS TO PREVENT CORROSİON AND HYDRATE FORMATİON İN GAS PİPELİNES
Authors: Fikrat Seyfiev Fikrat Seyfiev , Urfan Aghazada Urfan Aghazada
Published: April 2023

Advanced nanotechnology-based inhibitors are required to prevent corrosion and hydrates in the production system and improve the quality of oil and transportation-ready products in the republic's offshore oil fields.
Fe3O4 nan particles and kinetic hydrate inhibitors such as methanol have been used and developed to prevent hydrates and corrosion in the production and preparation system of oil and gas fields.
Optimal compositions and technological parameters have been selected for the new nanoinhibitor based on the results of the research.
Keywords: oil-gas, methanol, hydrate, corrosion, Fe3O4 nanoparticles, nanoinhibitor.
UNDERBALANCED DRILLING TECHNOLOGY: BENEFITS, LIMITATIONS, AND CASE
STUDIES
Authors: Yelena Shmoncheva Yelena Shmoncheva , Aliagha Shukurlu Aliagha Shukurlu
Published: April 2023

The petroleum industry is facing challenging circumstances, including expensive and complex exploration, and the extraction of most hydrocarbons from depleted or lower quality reservoirs. Moreover, current oil prices are at a peak, compelling the industry to re-evaluate its methods and technologies to improve recovery and cut costs. Adopting new technologies, specifically Underbalanced Drilling Technology (UBD), is viewed as crucial for increasing reserves, boosting recovery, reducing expenses, and augmenting revenue.
The process of Underbalanced drilling involves intentionally reducing the density of drilling fluid to create lower hydrostatic pressure in the wellbore than the pore pressure in the formation. This technique allows the production of reservoir fluids while drilling, leading to several benefits such as discovering new zones, minimizing formation damage, and increasing well drainage area, which can ultimately increase reserves. However, it is important to note that UBD is not a one-size-fits-all solution and should be planned and executed with caution to avoid over-application or failure, depending on the characteristics of the field, wells, or drilling issues.
Keywords: Underbalanced drilling, depleted, technology, hydrocarbons.
QEYRI-SƏLIS MÜHITDƏ BIR IQTISADI SISTEMIN PROQNOZ VƏZIYYƏTLƏRININ TANINMASI MƏSƏLƏSI
Authors: Ədalət Kərimov Ədalət Kərimov , Səbinə Cəfərzadə Səbinə Cəfərzadə
Published: April 2023

Qeyri- səlis zaman sırası (FTS) üçün iki məşhur proqnozlaşdırma alqoritmi var. Hər bir dəyişən müəyyən intervallara, qeyri-səlis mühitə əsaslanır. Hər bir dəyişənin mövzu məlumatları fərdi olaraq təqib edilir və daha yüksək hesablama tənzimlənməsi tələb olunur. Qeyri- səlis məntiqi əlaqələr (FLRs) giriş və çıxış məlumatlarını əlaqələndirmək üçün FTS alqoritmlərinin tapılmasında istifadə olunur. Daha çox hesablama vaxtı tələb edən dəqiq giriş- çıxış əlaqələri qurmaq üçün çoxlu sayda çoxluqlar və FTS tələb olunur. Bu məqalədə hər bir dəyişənin klaster məlumatlarının daxil olma tarixinin vektorlarını ayrıca qruplaşdıran və FLRs əvəzinə giriş dəyişənlərinin xətti kombinasiyalarından istifadə edən klasterləşdirmə (CFTS) əsaslı proqnozlaşdırma alqoritmləri təqdim olunur. Xətti hissələr alqoritmə mövcud məlumatlardan daha çox məlumat əldə etməyə imkan verir. Göstərilir ki, CFTS mövcud FTS alqoritmlərini xeyli aşağı göstəricilərlə üstələyir.
Açar sözlər: zaman sıraları, qeyri-səlis zaman sıraları, qeyri-səlis çoxluq, qeyri-səlis məntiq.
DÖVLƏT VƏ BƏLƏDİYYƏ İDARƏLƏRİNDƏ İKT-NİN TƏTBİQİNİN MÖVCUD DURUMU
Authors: Arzu Hüseynova Arzu Hüseynova , Adil  Nurullayev Adil  Nurullayev
Published: April 2023

İnformasiya texlogiyaları istər dövlət idarəçiliyində, istərsə də bələdiyyə idarəçiliyində, strukturlar arası münasibətlərin səviyyərinin yüksəldilməsi üçün istifadəni zəruri edir. Texnologiya günü-gündən sürətli şəkildə inkişaf edir. Azərbaycan da daxil olmaqla, dünyanın əksər ölkələrində idarəetmə sistemində informasiya və kommunikasiya texnologiyalarından geniş şəkildə istifadə olunur. Bu istifadənin əsas məqsədi informasiya mübadiləsinin asanlaşması, daha sürətli formada aparılması, vətəndaşlara göstərilən xidmətlərin bir qisminin avtomotlaşdırılması, xidmət keyfiyyətinin yüksəldilməsi, həmçinin göstərilən xidmət faliyyətinin asanlaşmasıdır. İdarəetmədə informasiya və kommunikasiya texnologiyalarından istifadə zamanı bir sıra meyarlardan, prinsiplərdən, texnologiyalardan, layihələrdən istifadə edilir. “Elekton bələdiyyə” də bunlardan biridir. Ümumiyyətlə, “elektron bələdiyyə” yerli özünü idarəetməorqanlarının əhaliyə göstərdiyi xidmətlərin avtomatlaşdırılmasında kompleks həll variantlarını qurmağa imkan yaradan bir texnologiyadır. Dövlət və bələdiyyə idarəetməsinin rəqəmsallaşdırılmasının monitorinqi və qiymətləndirilməsi üzrə müasir sistem ictimai sferada rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafının ən mühüm elementi hesab olunur. Gününmüzdə dövlət və bələdiyyə xidmətlərinin elektron formada göstərilməsini nəzərdə tutan elektron hökümət konsepsiyası həyata keçirilir. İnformasiya-kommunikasiya texnologiyalarından istifadə idarəçilikdə dövlət orqanları arasında, dövlət idarəetmə obyektləri arasında informasiya sferasını bütünlükdə komleks şəkildə birləşdirir, həmin dövlət orqanları arasında informasiya mübadiləsinin qarşılıqlı əlaqəsini təmin edir və sosial münasibətlər sahəsində dövlətin vətəndaşlara göstərdiyi xidmət keyfiyyətinin yüksəlməsinə səbəb olur.
Açar sözlər: elektron-hökümət, komputer, müəssisə, dövlət idarəçiliyi, elektron bələdiyyə
İQTİSADİ TƏHLÜKƏSİZLİYİN TƏMİN OLUNMASINDA İŞĞALDAN AZAD OLUNMUŞ ƏRAZİLƏRİN
ROLU
Authors: Məhəmməd Əliyev Məhəmməd Əliyev , Arif  Zəkiyev Arif  Zəkiyev
Published: April 2023

Ermənistan-Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsi 1988-ci ildə ermənilərin Azərbaycanın torpaqlarına açıq iddiaları və etnik zəmində təxribatlar nəticəsində başlayıb. Dağlıq Qarabağ ərazisinin rəsmən Azərbaycan Respublikası kimi tanınmasına dair BMT-nin 4 qətnaməsinə baxmayaraq, Ermənistan tərəfi uzun illərdir ki, bu qətnamələrdə nəzərdə tutulan şərtləri yerinə yetirmirdi. 27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan və 44 gün davam edən ikinci Qarabağ müharibəsini Azərbaycan qlobal pandemiya şəraitində böyük zəfərlə başa vurub. Son iki yüz il ərzində Azərbaycan müharibədən ərazi itkiləri ilə yox, əksinə, ərazi bütövlüyünün bərpası ilə çıxmışdır. Doğma yurdlarına qayıtmaq istəyən Azərbaycan vətəndaşlarının uzun illər həsrətinə son qoyuldu. Vətən müharibəsindəki qələbədən dərhal sonra azad edilmiş ərazilərin bərpası başladı.
Məqalə işğaldan azad edilmiş ərazilərin Azərbaycanın iqtisadi təhlükəsizliyinin təminatında rolunun təhlili məsələlərinə həsr olunmuşdur. Bu zaman işğaldan azad olunmuş ərazilərin iqtisadi potensialının qiymətləndirilməsi aparılmış, o cümlədən işğaldan azad olunmuş ərazilərin ölkənin iqtisadi təhlükəsizliyinin təmin olunmasında rolu təhlilə cəlb edilmişdir. İşğaldan azad olunmuş ərazilərin böyük iqtisadi potensialı var. Bura bölgənin təbii landşaftı və turizm potensialı, sənaye potensialı, su təchizatı imkanları, enerji ehtiyatları, rekreasiya sənayesi üçün imkanlar, mineral ehtiyat potensialı, kənd təsərrüfatı potensialı daxildir. İşğaldan azad olunmuş ərazilərin ölkənin iqtisadi təhlükəsizliyinin təmin olunmasında rolu böyükdür. İqtisadi inkişaf baxımından dövlətin suverenliyi ölkədə komponentləri bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olan və separatçılıq meyllərinin inkişafını istisna edən milli maraqların təmin edilməsinə töhfə verən ümumi iqtisadi məkanın sabitliyini və qorunmasını əhatə edir. İqtisadi təhlükəsizliyin aktual sahələrindən biri ölkənin milli təhlükəsizliyinin mühüm tərkib hissəsi olan ərzaq təhlükəsizliyidir. Ərzaq təhlükəsizliyi əhalinin ərzaq məhsulları ilə özünü təmin etməsi istiqamətində bir-biri ilə əlaqəli problemlər kompleksinin həllidir. Ölkənin ərzaq təhlükəsizliyinin səviyyəsi və onun ərzaq müstəqilliyi aqrar-sənaye istehsalının, yəni kənd təsərrüfatının və onun potensialının vəziyyətini müəyyən edir.
Açar sözlər: sənaye potensialı, enerji ehtiyatları, kənd təsərrüfatı, iqtisadi təhlükəsizlik, ərzaq təhlükəsizliyi
AZƏRBAYCANDA İNNOVASİYA AKTİVLİYİNİN MÖVCUD DURUMUNUN
QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ
Authors: Arzu Hüseynova Arzu Hüseynova , Ayxan Aslanov Ayxan Aslanov
Published: April 2023

İnnovasiya anlayışının məğzi iqtisadi kateqoriya kimi cəmiyyətə, dövlətə əlavə dəyər yaratmaqla faydalılıq gətirə bilən tam yeni olan, təkmilləşmiş xidmət, məhhsul və idarəetmənin yaradılmasıdır. İnnovasiya, birbaşa olaraq həm iqtisadi artımın, həm də maddi rifahın göstəriciləri ilə bağlıdır. Müasir dövr ərzində əksər dünya ölkələri rəqabət qabiliyyətlətini qoruya bilmələri üçün ölkələrindəki innovasiyaları önə çəkməyə çalışırlar. Son illərdə Azərbaycanda innovasiya fəaliyyətlərinin yüksəldiyi bir dönəmdə innovasiya aktivliyinin qiymətləndirilməsi çox mühüm prosesə çevrilməkdədir. Azərbaycanda innovsiya aktivliyində mövcud vəziyyətin öyrənilməsi prosesini daha da asanlaşdırmaq və sürətləndirmək üçün bunları edə bilərik: Ölkəmizdə mövcud olan hüquqi bazanın daha da gücləndirilməsi, tədiqiqat təşkilatlarının əldə etdiyi informasiyaları innovasiya aktivliyinin qiymətləndirilməsi yolunda istifadə edə bilməyimiz üçün vahid məqsədlərin tapşırılması, beynəlxalq qiymətləndirmə üsullarından yararlanmaq və monitorinqlərin həyata keçirilməsi, innovasiya aktivliyinin inkişafı üçün həvəsləndirici tədbirlər planlarının tərtibi və stimullaşdırılmasını göstərə bilərik.
Ölkəmizdə qurulan sənaye parkları, texnoparklar və start-upların təşkili və mövcud vəziyyəti ilə bağlı geniş məlumat verilmişdir. Ölkəmizdə son illərdə qurulmuş Sumqayıt, Balaxanı, Araz Vadisi İqtisadi Zonası, Pirallahı sənaye parkları araşdırılmışdır. Start-up Azerbaijan layihəsi də son illərdə böyük uğurlara imza atmışdır. “Start up Azerbaijan” layihəsinin təşkili ilə yaradılmış bəzi innovativ layihələrə nəzər yetirək: Qreact, Bonpini, 189 delivery, Profam MMC, Vatt MMC, Alt service MMC, Suply Chain Community, Payriff QSC və s. innovativ şirkətlər, yaradılmış olan şirkətlərin sadəcə bəzilərindəndir.
Azərbaycanın innovasiya aktivliyinin mövcud vəziyyəti ilə bağlı Statistika.gov.az saytının bir sıra ölkəmizin innovasiya aktivliyi ilə bağlı statistik göstəricilər göstərilmiş və həmin məlumatlar ətraflı şəkildə təhlil edilərək göstərilmişdir. Bundan başqa Dünya rəqabətqabiliyyətlilik indeksi üzrə qlobal göstəricilərdə Azərbaycan Respublikasının da mövcud durumu təhlil edilmişdir. Ölkəmiz üçün 2009-cu ildən bu günə kimi saytda göstərilən dəyişikliklər dissertasiya işimizə əlavə edilmişdir. Bura, həm ölkəmizin bu reytinq üzrə göstərici xalı və digər ölkələrlə müqayisədə qlobal reytinqdəki mövqeyimiz təhlil edilib. Ölkəmizdə innovasiya aktivliyində son illərdə irəliləyişlərə nail olunsa da, vəziyyət Avropa ölkələinə və inkişaf etmiş ölkələrə nisbətən kifayət qədər yaxşı səviyyədə hesab edilmir. Amma yenə də son illərdə kifayət qədər sənaye və texno parkların salınması nəticəsində innovasiya aktivliyinin mövcud durumu bir qədər müsbət istiqamətə doğru irəliləyə bilmişdir.
Açar sözlər: texnoloji park, sənaye parkı, start up layihələri, dünya rəqabətqabiliyyətlilik indeksi, innovasiya aktivliyi
ИННОВАЦИОННЫЕ ТЕХНОЛОГИИ КАК ФАКТОР БАНКОВСКОЙ КОНКУРЕНТОСПОСОБНОСТИ
Authors: Севиль Бабаева Севиль Бабаева , Бабирова Ляман Бабирова Ляман
Published: April 2023

В статье показано, что модели внедрения и развития финансовых услуг меняются в связи с глобальной трансформацией финансово-экономической сферы, вызванной появлением инновационных финансовых технологий. Это приводит к кардинальным изменениям финансового рынка и факторов, определяющих лидирующие позиции его участников. Только использование инновационных технологий в банковской сфере обеспечивает высокую конкурентоспособность на рынке и дальнейшее расширение клиентской базы. Банки перестраивают традиционные финансовые бизнес-модели за счет сотрудничества с FinTech-индустрией, реформируют бизнес-процессы в таких сферах, как банковское обслуживание физических лиц, кредитование и финансирование, платежи, денежные переводы, управление активами, обмен валюты, страхование, операции с блокчейном. Цель статьи - выявить основные тенденции развития новых финансовых технологий банковского дела. В статье выявлены важнейшие технологии, обеспечивающие динамичное развитие мирового финансового рынка и фундаментальную трансформацию банковского бизнеса за последние десять лет. В статье рассматривается степень распространения этих технологий и основные области применения в банковской сфере, а также анализируется успешная практика применения FinTech в развитии финансовых услуг.
В конце было отмечено, что использование информационно-коммуникационных технологий в банковской сфере может привести к оказанию качественных услуг с меньшими усилиями и, как следствие, к совершенствованию банковской деятельности. Меняющиеся потребности клиентов, прогресс технологий и давление конкуренции заставляют банки искать новые источники конкурентного преимущества и сосредотачиваться на инновациях. В последнее десятилетие технический прогресс и инновации способствовали развитию экономики и бизнеса.
Ключевые слова: инновационные технологии, банковская конкуренция, мировой финансовый рынок, клиентская база, финансирование.
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYATDA FƏALİYYƏT GÖSTƏRƏN BİZNES MODELLƏRİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ
Authors: Kənan Bağırov Kənan Bağırov , Cavid Eyvazlı Cavid Eyvazlı
Published: April 2023

Dünyanın əksər şirkətləri üçün bu gün əsas mövzu rəqəmsal transformasiyadır. Buraya, biznesin səmərəliliyini və məhsuldarlığını artırmaq üçün müasir rəqəmsal texnologiyalardan fəal istifadə daxildir. Son illərdə rəqəmsal texnologiyalar sürətlə inkişaf edir və Müəssisə Resurslarının Planlaşdırılması, Biznes Proseslərinin İdarəedilməsi və s., İdarəetmə Qərarlarına Dəstək Sistemləri - Qərarlara Dəstək Sistemlərinin inkişafı sayəsində biznes proseslərinin avtomatlaşdırılması üçün getdikcə daha çox yeni imkanlar formalaşır.
Rəqəmsal iqtisadiyyatda məlumatlar çox vaxt biznes modelinin iştirakçılarının qarşılıqlı əlaqəsi nəticəsində baş verən təsadüfi hadisələr vasitəsilə yaradılır. Sosial şəbəkələrin inkişafı, müasir mobil cihazların aktiv istifadəsi böyük əlavə məlumat axınları yaradır ki, onların təhlili idarəetmə qərarlarının qəbulu üçün zəruri olan məlumatların yaradılmasına imkan verən yeni vasitələrin yaradılmasını və tətbiqini tələb edir. Bu alətlər biznes modellərində iştirakçıların davranışı haqqında proqnozlar yaratmaq qabiliyyətini təmin etməlidir.
Məqalədə Rəqəmsal iqtisadiyyatda təşkilatların biznes modellərinin rəqəmsal transformasiyasına üstünlük verilmiş, idarəetmənin rəqəmsal transformasiyası kontekstində fəaliyyət göstərən şirkətlərin fəaliyyətinin təşkili üçün istifadə olunan rəqəmsal biznes modellərinin təsnifatı aydınlaşdırılmış, təşkilatların rəqəmsallaşdırılması strategiyalarının əsas istiqamətləri əsaslandırılmış, idarəetmənin rəqəmsal transformasiyası kontekstində fəaliyyət göstərən təşkilatlar üçün biznes modelinin qurulması metodologiyası hazırlanmış, təşkilatların biznes modellərinin effektivliyinin qiymətləndirilməsi üçün alət təklif edilmiş, istehsal və ticarət şirkətlərində biznes modeli və inkişaf strategiyasının qurulması üçün hazırlanmış metodologiya sınaqdan keçirilmişdir.
Açar sözlər: analoq iqtisadi şərait, rəqabət, dəyər, biznes modelləri, ağıllı məhsul.
İŞĞALIN QARABAĞ İQTİSADİ RAYONUNA TƏSİRİ VƏ DƏYMİŞ ZİYANIN BƏRPASI
YOLLARI
Authors: Günay  Pənahova Günay  Pənahova , Dilbər Vəliyeva Dilbər Vəliyeva
Published: April 2023

Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş bölgələrində kənd və şəhərlərin bərpası və dirçəldilməsi istiqamətində intensiv işlər həyata keçirilir, bunun nəticəsində milli iqtisadiyyatın artım tempini sürətləndirmək üçün yeni iş yerləri və əlavə dəyər mənbələri yaradılır. "Qarabağ Dirçəliş Fondu"nun müşahidəçilər Şurasının tərkibi 4 yanvar 2021-ci il tarixində Azərbaycan Respublikası Prezidentinin bəyanatına əsasən təsdiq edildi və kompleks tədbirlərin təşkili və keçirilməsi ilə Qarabağda dirçəliş işlərinin intensivləşməsinə yardımçı olmaq üçün işə başladılar.
Artıq işğaldan azad edilmiş torpaqların bərpası üçün qısa və ortamüddətli proqramlar hazırlanır. Beləliklə, urbanizasiya və müasir quruculuq proseslərinin davam etdirilməsi üçün hər cür şərait yaradılır. Sosial müavinətlər və əmək bazarının genişlənməsi sənayeləşmənin, iqtisadi inkişafın və genişmiqyaslı müasir infrastrukturun qurulmasının nəticəsi olacaqdır. Azərbaycan hakimiyyəti işğaldan azad edilmiş ərazilərin yenidən qurulması və dirçəldilməsi istiqamətində işləri yüksək templə davam etdirir. Ölkə hökuməti kəndlərin və şəhərlərin yenidən qurulması prosesi başa çatdıqca insanların tədricən öz torpaqlarına qayıtmasını təmin etməyə davam edəcəkdir. Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərinə qayıdan əhalinin məşğulluq səviyyəsinin yüksəldilməsi geri qayıtma prosesinin səmərəliliyini artıracaqdır. Artıq əhalinin öz doğma yurdlarına qayıtmasına başlanılıb. Zəngilan rayonunda “ağıllı kənd” konsepsiyası əsasında yenidən salınan Yeni Ağalı kəndinə əhalinin köçürülməsi prosesi davam edir. Böyük Qayıdış proqramında insan amilinə böyük önəm verilir, çünki regiona həyatın qayıtması üçün əsas şey insanlardır. Faktiki icmaların formalaşması məsələsi əsas məsələdir, çünki bu gün azad edilmiş torpaqlarda görülən hər şey xalq naminə və xalq üçün edilir. Sakinlərin işğaldan azad edilmiş ərazilərə qayıtması ilə bağlı məlumat bazası yaradılacaqdır. Belə məlumat bazasının yaradılması, statistik göstəricilərin təhlili və məlumatların mövcudluğu prioritet vəzifələrdəndir.
Məqalə işğaldan azad olunmuş Qarabağ iqtisadi rayonunun mövcud vəziyyətinin təhlili və dəyərləndirilməsinə həsr olunmuşdur. İşğal nəticəsində Qarabağ iqtisadi rayonuna dəyən zərərin qiymətləndirilməsi aparılmış, Qarabağ iqtisadi rayonunun bərpası və inkişafının əsas istiqamətləri araşdırılmış, Qarabağ iqtisadi rayonunda iqtisadi artım və məşğulluğun təmin olunmasının başlıca yolları tədqiqat mövzusuna çevrilmişdir.
Açar sözlər: kənd təsərrüfatı, su ehtiyatı, iqtisadi zərər, intensiv dirşəliş, fond.
MİLLİ SƏNAYE MƏHSULLARININ İSTEHSALINDA VƏ İXRAC FƏALİYYƏTİNİN TƏŞKİLİNDƏ
KOB-LARIN POTENSİAL İMKANLARININ TƏHLİLİ
Authors: Teyyub Əliyev Teyyub Əliyev , Əbdül Hüseynov Əbdül Hüseynov
Published: April 2023

KOB dövlət iqtisadiyyatında əsas yer tutmaqdadır. KOB-un ümimilikdə bütün dövlətlərin iqtisadiyyatında yeri xeyli vaciblidir. KOB-ların inkişaf etdirilməsi baxımından strateji hədəf xarici bazarlara çıxmaq imkanlarının artırılmasından ibarətdir. Hal-hazırda, KOB-ların dünya bazarına çıxmaqlarına yardım etmək, KOB-ların beynəlxalq səviyyədə əlaqələrin qurulmasını təmin etmək, Azərbaycan məhsullarının ixracının diversifikasiyası baxımından əsas gündəmlərdəndir. Kiçik və Orta biznes sahibkarları üçün KOB Yol Xəritəsi mövcuddur ki, bu xəritədə KOB-ların ixrac məsələləri və onların beynəlxalq standartlara uyğunluğunu dəstəkləyən və mövcud maliyyə imkanlarının yaxşılaşdırılmasına yönəlmiş siyasətlərin həyata keçirilməsini nəzərdə tutur. Eyni zamanda həmin yol xəritəsi, Azərbaycanda istehsal olunan məhsul və xidmətlərin təşviq olunması təşəbbüsü olan “Made in Azerbaijan” brendinin gücləndirilməsi, həmin məhsul və ya ixracatını həyata keçirmək, və ixrac prossesini həyata keçirmək üçün assossiasiyaların yaradılmasını nəzərdə tutur.
Azərbaycan ərazisində fəaliyyət göstərən kiçik və orta müəssisələrin ixracyönümlü maliyyə məhsullarının sayı məhduddur. Eyni zamanda, ölkədə təklif olunan maliyyə məhsullarına əsasən deyə bilərik ki, kiçik və orta sahibkarlar daha çox iki növ dəstək alətlərindən istifadə edirlər. Həmin alətlər ixracdan əvvəl yaxud da malın göndərilməsindən sonra təklif olunan kredit mexanizmlərini əhatə etməkdədir.
Məqalədə Azərbaycanın ixracatının rəqabət qabiliyyətini təhlil etmək üçün Vollrath və Balassa indekslərinin hesablanması məsələlərinə aydınlıq gətirilmişdir. Azərbaycan məhsullarının beynəlxalq bazarlara çıxa bilmə imkanlarının GZİT analizinin həyata keçirilməsini nəticəsində güclü və zəif tərəflər müəyyənləşmiş, bu zaman mövcud görünən təhlükə və imkanlar nəzərdən keçirilmişdir.
Açar sözlər: biznes, ixrac, sənaye, sahibkarlıq, indeks təhlili.
PANDEMİYA İLƏ MÜBARİZƏ ÇƏRÇİVƏSİNDƏ İQTİSADİYYATIN TƏNZİMLƏNMƏSİ
MƏSƏLƏLƏRİ
Authors: Aytən Hüseynli Aytən Hüseynli , Firuzə Əmrullayeva Firuzə Əmrullayeva
Published: April 2023

Pandemiya – geniş bir ərazidə yayılmış (məsələn, bir neçə ölkədə və ya qitədə) , kütləvi sayda insanlara təsir edən və eyni zamanda insandan-insana ötürülən epidemiya, epidemiyanın pik nöqtəsidir. Pandemiya kütləvi sayda insanın yoluxduğu beynəlxalq sərhədləri aşan epidemiyadır. Pandemiya yoluxucu xəstəliyin bütün bir ölkəni, həmçinin, həmsərhəd ölkələri, əksərən çoxlu sayda ölkəni, qitələri bürüməsi mənasını verir. Epidemiya və pandemiyalar iqtisadiyyata təsirsiz ötüşmür, onlar iqtisadiyyata olduqca mənfi təsir göstərir. Əvvəlki illərin epidemiyalarının vurduğu ziyan aşağıdakı kimi olmuşdur: COVID-19 pandemiyası bəşəriyyətə və iqtisadiyyata misli görünməmiş təsiri, artan qlobal kütləvi işsizlik nəticələri ilə dünya ölkələrini çıxılmaz duruma salıb. ÜST və Dünya Bankının adıçəkilən hesabatında qeyd olunur ki, son bir neçə onillikdə infeksion xəstəliklərin tüğyan etməsi artır, səhiyyə sahəsində qlobal fövqəladə vəziyyət isə zaman keçdikcə daha da kəskinləşir.
Məqalə pandemiya ilə mübarizə çərçivəsində iqtisadiyyatın tənzimlənməsinin beynəlxalq təcrübəsinə həsr olunmuşdur. Tədqiqatda xüsusi karantin rejiminin əhalinin gündəlik həyatına və gəlirlərinə təsirləri, pandemiya ilə mübarizə çərçivəsində sosial dəstək tədbirlərinin istehlakçı davranışlarına təsirlərinin təhlili, xüsusi karantin dövründə məhsul və xidmətlərin təminatı ilə bağlı tədbirlərin qiymətləndirilməsi məsələləri araşdırılmışdır.
Açar sözlər: karantin şəraiti, gəlir, işsizlik, biznes, sorğu.
BEYNƏLXALQ ARENADA VƏ MİLLİ ÇƏRÇİVƏDƏ SOSİAL-İQTİSADİ SİYASƏTİN HƏYATA KEÇİRİLMƏ İSTİQAMƏTLƏRİNİN TƏHLİLİ
Authors: Sevda Sərdərova Sevda Sərdərova , Leyla Dadaşzadə Leyla Dadaşzadə
Published: April 2023

Məqalə sosial-iqtisadi siyasətin təmin edilməsi istiqamətlərinin beynəxalq və milli miqyasda qiymətləndirilməsi və təhlilinə həsr edilmişdir. Tədqiqatda beynəlxalq arenada sosial-iqtisadi siyasətin həyata keçirilmə istiqamətləri təhlil edilmiş, Respublikamızda sosial-iqtisadi siyasətin əhatə etdiyi əsas sahələr və onların mövcud durumu qiymətləndirilmişdir.
Qlobal səviyyədə mövcud olan əsas sosial-iqtisadi problemlərdən biri də, ölkələrin öz iqtisadi gəlirlərinin əhalinin müxtəlif təbəqələri və regionlar üzrə düzgün bölüşdürülməsini təmin etməkdir. Bu bölüşdürülmənin düzgün təmin edilməsi bir çox ölkələrdə problem halına çevrilməklə artıq qlobal xarakter daşıyır. Əhali gəlirləri arasında mövcud olan bu qeyri-bərabərsizliyi cini indeksi ilə hesablayırlar. Tədqiqat zamanı beynəlxalq arenada sosial-iqtisadi siyasət modeli ilə aparıcı rol oynayan ölkələrin sosial-iqtisadi sisteminə nəzər yetirilmiş, Skandinaviya ölkələri, Böyük Britaniya, Almaniya, Norveç kimi ölkələrin mövcud durumu təhlil edilmişdir. Respublikamızda mövcud durumunu təhlil edəcəyimiz sosial-iqtisadi siyasətin əhatə etdiyi əsas sahələr; sosial sığorta, pensiya təminatı, təhsil, səhiyyə və s sahələrdir. İlk öncə onu demək yerinə düşərdi ki, sosial sığorta sahəsində və əhalinin sosial yardımla təmin olunmasında hələdə ciddi islahatların aparılması məcburidir. Dünyada ölkələr üzrə sosial inkişafı təyin əsas indikatorlardan biri də, təhsildir ki, ölkəmizin təhsilə ayırdığı diqqət ildən-ilə artmaqdadır. Son illər ərzində Azərbaycanın təhsilini dünya standartlarına uyğunlaşdırılmaq üçün çoxlu tədbirlər həyata keçirilir. Əlavə olaraq, büdcəyə daxilolmalar atdıqca, təhsil sahəsinə ayırmalar da artır.
Açar sözlər: pandemiya, dövlət siyasəti, təhsil, səhiyyə, sığorta.
ТЕРМОМЕТРИЯ В СКВАЖИНЕ: ВОЗМОЖНОСТИ ПРИ РЕШЕНИИ ГЕОЛОГИЧЕСКИХ ЗАДАЧ
Authors: Халид Меликов, Фариз Искeндeров Халид Меликов, Фариз Искeндeров
Published: April 2023

В статье приводятся результаты решения некоторых геологических задач методом термометрии. Даны теоретические и практические основы метода, а также приведены результаты построение профиля приемистости пластов на основе данных термометрии и расходометрии в одном из разрезов скважин месторождения Бинагади. По данным исследований установлены работающие интервалы и определены места приемистости пластов.
Ключевые слова: каротаж, измерение, термометрия, чувствительность, скважина.
BIZNES İNNOVASIYALARININ BANK SISTEMINDƏ TƏTBIQI VƏ ROLU
Authors: Gültəkin Məmmədova Gültəkin Məmmədova , Firudin Əliyev Firudin Əliyev
Published: April 2023

Bu gün bütün dünyada rəqəmsal texnologiyalarla bağlı qlobal dəyişikliklər baş verir. Yeni rəqəmsal infrastrukturlar yaranır, rəqəmsal kommunikasiyalar fəal şəkildə inkişaf edir və kompüter texnologiyaları daim təkmilləşdirilir.
Təşkilatların innovativ inkişafı təmin etməsi üçün onlar rəqəmsal texnologiyaların istifadəsinə fəal şəkildə keçməlidirlər. Yeni iqtisadiyyatın – rəqəmsal iqtisadiyyatın formalaşması faktı bu texnologiyaların cəmiyyətin iqtisadi və sosial-siyasi həyatına tətbiqi ilə sübut olunur.
Açar sözlər: rəqəmsal, texnologiya, milli iqtisadiyyat, bank