Διερεύνηση των επιπέδων χρόνιας κόπωσης και των σχέσεών της με ψυχοκοινωνικά χαρακτηριστικά του νοσηλευτικού προσωπικού δημόσιων νοσοκομείων
Authors: Συκαράς Χρήστος 
Published: November 2023

Εισαγωγή: Το νοσηλευτικό προσωπικό αποτελεί μια ξεχωριστή επαγγελματική ομάδα στο σύστημα υγειονομικής περίθαλψης, συμβάλλοντας σημαντικά στην φροντίδα των ασθενών μέσω της πρακτικής του, η οποία συνεπάγεται περίπλοκες σωματικές και ψυχολογικές απαιτήσεις. Πρόσφατες έρευνες υπογραμμίζουν την αυξημένη ευαισθησία των νοσηλευτών σε διάφορες σωματικές και ψυχολογικές παθήσεις, συμπεριλαμβανομένων των αυξημένων επιπέδων κόπωσης, άγχους, κατάθλιψης, ψυχικής δυσφορίας, συναισθηματικής εξάντλησης, διαταραχής μετατραυματικού στρες και αϋπνίας, σε σύγκριση με άλλους επαγγελματίες υγείας. Ως εκ τούτου, ο μετριασμός της κόπωσης του νοσηλευτικού προσωπικού έχει αναδειχθεί σε παγκόσμια επιτακτική ανάγκη, με στόχο την προώθηση μιας κουλτούρας ασφάλειας των ασθενών μέσω της ενίσχυσης της συνολικής ευημερίας του νοσηλευτικού προσωπικού. Σκοπός: Σκοπός του παρόντος ερευνητικού πονήματος ήταν να διερευνήσει τη σχέση μεταξύ της χρόνιας κόπωσης και των συνυπαρχόντων παραγόντων, όπως η κατάθλιψη, το άγχος, οι διαταραχές ύπνου, η οικογενειακή υποστήριξη και η επαγγελματική ποιότητα ζωής του νοσηλευτικού προσωπικού σε δημόσια νοσοκομεία. Η μελέτη αποσκοπεί στον εντοπισμό των παραγόντων που συμβάλλουν στην ανάπτυξη αυτών των δυσμενών σωματικών και ψυχικών καταστάσεων, με έμφαση στην εφαρμογή στοχευμένων παρεμβάσεων για την ενίσχυση των βασικών προστατευτικών παραγόντων. Υλικό και Μέθοδος: Πρόκειται για μία συγχρονική μελέτη επισκόπησης και συσχέτισης. Η μελέτη διεξήχθη τους μήνες Νοέμβριο και Δεκέμβριο του 2021. Το δείγμα αποτέλεσε νοσηλευτικό προσωπικό, πέντε τριτοβάθμιων δημόσιων νοσοκομείων της Αθήνας. Για τους σκοπούς της μελέτης, κατασκευάστηκε ένα ερωτηματολόγιο δημογραφικών και επαγγελματικών χαρακτηριστικών στο οποίο καταγράφονταν το φύλο, η ηλικία, η οικογενειακή κατάσταση, τα έτη εργασιακής εμπειρίας, η βαθμίδα εκπαίδευσης, η θέση εργασίας, η εργασία σε βάρδιες, η εργασιακή ικανοποίηση και η παρουσία χρόνιου προβλήματος υγείας. Για τη διερεύνηση των επιπέδων της χρόνιας κόπωσης και των σχέσεών της με ψυχοκοινωνικά χαρακτηριστικά του νοσηλευτικού προσωπικού, χρησιμοποιήθηκε η Κλίμακα Εκτίμησης Κόπωσης (FAS). Επιπλέον, χρησιμοποιήθηκαν η Κλίμακα Αϋπνίας Αθηνών (AIS), η Κλίμακα Εκτίμησης του καταστασιακού και του δομικού Άγχους (STAI-Y Form), η Κλίμακα Εκτίμησης της Κατάθλιψης (BDI) και η Κλίμακα Οικογενειακής Υποστήριξης (Julkunen FSS). Κριτήριο εισαγωγής στην ομάδα μελέτης ορίστηκε η προϋπηρεσία τουλάχιστον ενός έτους. Αποτελέσματα: Ο μελετώμενος πληθυσμός αποτελείτο από 404 άτομα που εργάζονταν ως νοσηλευτικό προσωπικό (69 άνδρες και 335 γυναίκες) με μέση ηλικία τα 42.88 έτη (SD=10.90) και 17.96 (SD=12.00) έτη εργασιακής εμπειρίας. Το 60.4% των συμμετεχόντων εμφάνισε χρόνια κόπωση, το 61.4% αντιμετώπισε αϋπνία, το 60.1% ανέφερε καταστασιακό άγχος, το 46.8% ανέφερε δομικό άγχος και το 39.7% αντιμετώπισε κατάθλιψη. Σχετικά με το φύλο, οι γυναίκες βρέθηκε να παρουσιάζουν υψηλότερες τιμές τόσο στην κλίμακα της χρόνιας κόπωσης (t-test, p<0.001), όσο και σε όλες τις άλλες κλίμακες (t-test, p<0.05). Ιδιαίτερα, στην κλίμακα οικογενειακής υποστήριξης οι γυναίκες παρουσίασαν χαμηλότερες βαθμολογίες χωρίς όμως στατιστική σημαντικότητα (p>0.05). Διαπιστώθηκαν επίσης σημαντικές θετικές συσχετίσεις μεταξύ της Κλίμακας Αϋπνίας Αθηνών (AIS), της Κλίμακας Εκτίμησης Κόπωσης (FAS) και των υποκλιμάκων της (Pearson’s r, p<0.001). Η ηλικία είχε αρνητική συσχέτιση με την Υποκλίμακα Εκτίμησης της Σωματικής Κόπωσης (Pearson’s r, p<0.05). Διάφοροι παράγοντες συσχετίστηκαν με αυξημένα επίπεδα κόπωσης και αϋπνίας, όπως η εργασία σε κυκλικό ωράριο, η ύπαρξη χρόνιου προβλήματος υγείας, η μη τήρηση του 11ώρου ανάπαυσης μεταξύ δύο βαρδιών και η μη ικανοποίηση από την εργασία (t-test, p<0.05). Επιπλέον, η μελέτη εντόπισε ότι η άσκηση νοσηλευτικής σε κλινικό χώρο συνδέθηκε με αυξημένη κόπωση (t-test, p <0.05). Η εργασία σε χώρο νοσηλείας ασθενών με Covid – 19 δεν βρέθηκε να σχετίζεται με υψηλότερα επίπεδα κόπωσης και αϋπνίας (t-test, p> 0.05). Το επίπεδο εκπαίδευσης και η οικογενειακή κατάσταση (αριθμός μελών οικογένειας), δεν βρέθηκε να σχετίζονται με τα επίπεδα της κόπωσης και της αϋπνίας (Anova, p>0.05). Υψηλές θετικές συσχετίσεις (p<0.01) παρατηρήθηκαν μεταξύ των κλιμάκων της χρόνιας κόπωσης (FAS), της κατάθλιψης (BDI), του καταστασιακού και του δομικού άγχους (State Anxiety & Trait Anxiety). Η βηματική πολλαπλή παλινδρόμηση έδειξε ότι το 51.7% της διακύμανσης της βαθμολογίας στην κλίμακα της χρόνιας κόπωσης μπορεί να εξηγηθεί από το δομικό άγχος, ένα επιπλέον 6.2% από την κατάθλιψη, και το 1.2% από το καταστασιακό άγχος. Η ανάλυση διαμεσολάβησης έδειξε ότι το καταστασιακό άγχος και η κατάθλιψη, διαμεσολαβούν στη σχέση μεταξύ δομικού άγχους και κόπωσης. Επιπλέον, βρέθηκε ότι η κατάθλιψη ασκεί ρυθμιστικό ρόλο στη σχέση μεταξύ του δομικού άγχους και της κόπωσης. Υψηλές θετικές συσχετίσεις (p<0.01) παρουσιάστηκαν μεταξύ των βαθμολογιών των κλιμάκων του καταστασιακού άγχους, του δομικού άγχους και της αϋπνίας, ενώ και οι τρεις αυτές κλίμακες παρουσίασαν υψηλή αρνητική συσχέτιση με την κλίμακα της οικογενειακής υποστήριξης (p<0.01). Η ηλικία παρουσίασε αρνητική συσχέτιση με το δομικό άγχος (p<0.05). Η ανάλυση διαμεσολάβησης έδειξε ότι η σχέση μεταξύ του καταστασιακού άγχους και της αϋπνίας, διαμεσολαβείται έμμεσα από το δομικό άγχος, ενώ το καταστασιακό άγχος φαίνεται να εξαρτάται από την οικογενειακή υποστήριξη. Συμπεράσματα: Η μελέτη μας καταδεικνύει ότι ακόμη και δύο χρόνια μετά την έναρξη της πανδημίας, το νοσηλευτικό προσωπικό συνεχίζει να υπομένει αυξημένα επίπεδα χρόνιας κόπωσης, αϋπνίας, άγχους και κατάθλιψης, με περιορισμένη οικογενειακή υποστήριξη, ιδιαίτερα μεταξύ των γυναικών. Επαγγελματικοί παράγοντες, συμπεριλαμβανομένης της εργασίας σε κυκλικά ωράρια, ανεπαρκών περιόδων ανάπαυσης μεταξύ των βαρδιών, δυσαρέσκειας από την εργασία και προϋπαρχόντων χρόνιων ζητημάτων υγείας, αναγνωρίστηκαν ως παράγοντες που σχετίζονται με την αυξημένη χρόνια κόπωση και αϋπνία. Επιπλέον, η άσκηση της νοσηλευτικής σε κλινικό χώρο φαίνεται να σχετίζεται με υψηλότερα επίπεδα χρόνιας κόπωσης. Τα ευρήματά μας υποδεικνύουν ότι η διακύμανση στην κόπωση επηρεάζεται σημαντικά από το δομικό άγχος. Επιπρόσθετα, τα αποτελέσματά μας υποδεικνύουν ότι τα καταθλιπτικά συμπτώματα και το καταστασιακό άγχος ασκούν παράλληλο θετικό διαμεσολαβητικό ρόλο στη σχέση μεταξύ του δομικού άγχους και της κόπωσης, με την κατάθλιψη να ενεργεί ως συντονιστής σε αυτή τη σχέση. Η διακύμανση της αϋπνίας φαίνεται να εξαρτάται σημαντικά από το καταστασιακό άγχος, με σημαντική την έμμεση επίδραση του δομικού άγχους, ενώ η οικογενειακή υποστήριξη φαίνεται να επιδρά στο καταστασιακό άγχος. Είναι σημαντικό να εφαρμοστούν άμεσα μέτρα για την ψυχοκοινωνική υποστήριξη των νοσηλευτών μέσω προγραμμάτων πρόληψης και παρέμβασης, εστιάζοντας σε στοχευμένες παρεμβάσεις που ενισχύουν τους βασικούς προστατευτικούς παράγοντες και μειώνουν αυτούς που μπορεί να συμβάλλουν στην ανάπτυξη δυσμενών σωματικών και ψυχικών καταστάσεων. Σημειώνεται ότι λόγω της συγχρονικής φύσης της μελέτης, η σχέση αιτίου-αποτελέσματος μεταξύ των μεταβλητών που χρησιμοποιήθηκαν δεν θα μπορούσε να καθοριστεί οριστικά. Επομένως, απαιτούνται μελλοντικές ποιοτικές, διαχρονικές και/ή μελέτες παρέμβασης για να εμβαθύνουμε την κατανόησή μας για αυτή τη σχέση.