Πολιτικές κοινωνικής ένταξης ευπαθών ομάδων πληθυσμού
Authors: Χάιδας Αλέξανδρος 
Published: February 2025

Σκοπός της παρούσας έρευνας είναι η διερεύνηση τόσο της σημασίας που η Διά Βίου Μάθηση και Εκπαίδευση στο πεδίο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων έχει για το ανθρώπινο δυναμικό των κοινωνικών υπηρεσιών της Περιφέρειας Δυτικής Ελλάδας όσο και της σύνδεσής της με την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ευπαθών ομάδων πληθυσμού. Για την επίτευξη του ανωτέρου σκοπού, ως μεθοδολογική προσέγγιση επελέγη ο συνδυασμός ποσοτικής και ποιοτικής έρευνας (έρευνα μεικτών μεθόδων). Ειδικότερα, για τις ανάγκες της ποσοτικής έρευνας κατασκευάστηκε κλειστό ερωτηματολόγιο το οποίο συμπληρώθηκε από το ανθρώπινο δυναμικό κοινωνικών υπηρεσιών, δημόσιων και ιδιωτικών, που λειτουργούν στις Περιφερειακές Ενότητες Αιτωλοακαρνανίας, Αχαΐας και Ηλείας οι οποίες είτε ανήκουν στον οργανισμό της Περιφέρειας Δυτικής Ελλάδας είτε βρίσκονται υπό την εποπτεία, την παροχή τεχνογνωσίας και τη συνεργασία της. Ως στόχος της ποσοτικής έρευνας τέθηκε η διερεύνηση του επιπέδου των γνώσεων, των αντιλήψεων, των δεξιοτήτων, των στάσεων-συμπεριφορών και της κινητοποίησης του ανθρώπινου δυναμικού κοινωνικών υπηρεσιών σε ζητήματα προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ευπαθών κοινωνικών ομάδων (ΕΚΟ), καθώς και των παραγόντων που επηρεάζουν τους ανωτέρω τομείς. Ακολούθως, για τις ανάγκες της έρευνας και προκειμένου να ενισχυθούν η αξιοπιστία και η εγκυρότητα των ποσοτικών ευρημάτων διεξήχθησαν υποστηρικτικές συνεντεύξεις. Πληροφορητές κλειδιά (Key Informants) οι οποίοι κατέχουν θέσεις ευθύνης και στελεχώνουν θεσμικούς κοινωνικούς φορείς που εμπλέκονται στον σχεδιασμό και την εφαρμογή κοινωνικής πολιτικής αποτέλεσαν τον πληθυσμό αναφοράς των συνεντεύξεών μας. Ως στόχος της λήψης των συνεντεύξεων τέθηκε η διερεύνηση των κυρίαρχων αντιλήψεων και των πρακτικών των θεσμικών κοινωνικών φορέων αναφορικά με την εκπαίδευση, την επιμόρφωση και την κατάρτιση του ανθρώπινου δυναμικού κοινωνικών υπηρεσιών στο πεδίο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και η σύνδεσή τους με την προστασία των ΕΚΟ. Η τεχνική συλλογής των ποσοτικών δεδομένων έγινε με το συνδυασμό δειγματοληψίας ευκολίας (convenience sampling), σκόπιμης δειγματοληψίας εκ προθέσεως (purposive sampling) και ομοιογενούς δειγματοληψίας (homogeneous sampling), ενώ αντίστοιχα των ποιοτικών με σκόπιμη δειγματοληψία εκ προθέσεως. Η διεξαγωγή του ερευνητικού μέρους της μελέτης, ποσοτικής και ποιοτικής προσέγγισης, πραγματοποιήθηκε χρονικά από τον Ιούνιο του 2023 έως και τον Ιούνιο του 2024.Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της ποσοτικής έρευνας οδηγούμαστε στο συμπέρασμα πως το ανθρώπινο δυναμικό των κοινωνικών υπηρεσιών μπορεί να εκφράζει υψηλές αντιλήψεις για την ίση συμμετοχή των ΕΚΟ στην απόλαυση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τις κοινωνικές παροχές, ωστόσο διαθέτει μέτριες γνώσεις για διεθνή κείμενα, μηχανισμούς προστασίας ανθρωπίνων δικαιωμάτων, κώδικες ηθικής και επαγγελματικής δεοντολογίας, χαρακτηριστικά και αξίες των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Επίσης, το ανθρώπινο δυναμικό φαίνεται να επιδεικνύει μικρή κινητοποίηση για την υπεράσπιση των δικαιωμάτων των ΕΚΟ, τόσο εντός όσο και εκτός εργασιακού περιβάλλοντος. Αναφορικά με τους παράγοντες που επηρεάζουν τους ως άνω τομείς, ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι υψηλότερες βαθμίδες εκπαίδευσης (πτυχιούχοι, κάτοχοι ΜΔΕ ή/και PhD) μπορεί από τη μια μεριά να συνδέονται με μειωμένες διακρίσεις βάσει χαρακτηριστικών των ΕΚΟ (χρώμα δέρματος, εθνοτική καταγωγή, αναπηρία, οικονομική κατάσταση κ.λπ.) και υψηλά επίπεδα ανάδυσης κοινωνικοσυναισθηματικών δεξιοτήτων, από την άλλη, όμως, ακολουθούνται από μέτρια κινητοποίηση. Αντιθέτως, τα στελέχη των κοινωνικών υπηρεσιών με χαμηλότερα επίπεδα εκπαίδευσης (υποχρεωτική, δευτεροβάθμια και μεταδευτεροβάθμια εκπαίδευση) δείχνουν μεγαλύτερη κινητοποίηση για την υπεράσπιση των δικαιωμάτων των ΕΚΟ.Επιπλέον, οι παράγοντες που επηρεάζουν τα επίπεδα γνώσεων, αντιλήψεων, δεξιοτήτων, στάσεων και κινητοποίησης του ανθρώπινου δυναμικού σε ζητήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων σχετίζονται με τα κατηγορικά και ποσοτικά δημογραφικά χαρακτηριστικά των συμμετεχόντων στην έρευνα. Συγκεκριμένα, τα υψηλά ακαδημαϊκά προσόντα, η εκπαίδευση-κατάρτιση στο πεδίο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και συγκεκριμένοι οι κλάδοι/ειδικότητες του ανθρώπινου δυναμικού, όπως αυτοί της ψυχοκοινωνικής, νομικής υποστήριξης και διαμεσολάβησης, συνδέονται με αυξημένα επίπεδα γνώσεων στο πεδίο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ανάδυσης κοινωνικοσυναισθηματικών δεξιοτήτων κατά την επαφή του ανθρώπινου δυναμικού με ΕΚΟ. Θετική συσχέτιση του επιπέδου των γνώσεων, των κοινωνικοσυναισθηματικών δεξιοτήτων και της κινητοποίησης για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των ΕΚΟ υπάρχει και με την προσωπική μέριμνα του ανθρώπινου δυναμικού για την εκπαίδευσή του στο πεδίο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, καθώς και με τη συναναστροφή του με ΕΚΟ και εκτός εργασιακού περιβάλλοντος. Επιπρόσθετα, το ανθρώπινο δυναμικό με υψηλά επίπεδα τυπικής εκπαίδευσης και άτυπης μάθησης στο πεδίο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων εμφανίζει στάσεις σε υψηλά επίπεδα σχετικά με την τήρηση των κωδίκων ηθικής και δεοντολογίας όταν έρχεται σε επαφή με ΕΚΟ. Τέλος, εμφανής είναι η διαπίστωση ότι τόσο η προσωπική μέριμνα του ανθρώπινου δυναμικού όσο και η φροντίδα των κοινωνικών υπηρεσιών για τη συνεχιζόμενη εκπαίδευση-κατάρτιση του ανθρωπίνου δυναμικού είναι παράγοντες που ενισχύουν την επαγγελματική στάση και επηρεάζουν τα επίπεδα κινητοποίησης για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των ΕΚΟ. Σημειώνεται ότι οι απαντήσεις των ερωτώμενων σε όλα τα ανωτέρω διαφοροποιούνται, κυριότερα, από τους παράγοντες της ηλικίας, της γνώσης έστω μιας ξένης γλώσσας, της κατοχής δεύτερου πτυχίου, των χρόνων προϋπηρεσίας, του φορέα απασχόλησης και της εργασιακής τους κατάστασης. Ακολούθως, τα ποιοτικά δεδομένα των συνεντεύξεων έρχονται να ενισχύσουν τα αντίστοιχα ποσοτικά και να συνταχθούν με τη διεθνή βιβλιογραφία. Συγκεκριμένα, οι απαντήσεις του πληθυσμού αναφοράς εστιάζουν στην επίδραση που η εκπαίδευση στο πεδίο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων επιφέρει στις γνώσεις και στις δεξιότητες του ανθρώπινου δυναμικού, επισημαίνοντας, παράλληλα, τα οφέλη που μια τέτοιου είδους εκπαίδευση έχει στην αλλαγή στάσεων και στην κινητοποίηση του ανθρώπινου δυναμικού απέναντι στο διαφορετικό. Υιοθέτηση ευγενικών και ανεκτικών συμπεριφορών, άρση και αλλαγή στερεοτυπικών αντιλήψεων, δικτύωση, δράση, ακόμα και κινητοποίηση του ανθρώπινου δυναμικού εντός και εκτός εργασιακού περιβάλλοντος όταν διαπιστώσει παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι τα σημαντικότερα αποτελέσματα που η συνεχιζόμενη εκπαίδευση και δη η εκπαίδευση στο πεδίο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, σύμφωνα με τους θεσμικούς κοινωνικούς φορείς, μπορεί να επιφέρει. Ιδιαίτερη έμφαση στις απαντήσεις των θεσμικών φορέων δίδεται στην καλλιέργεια των κοινωνικοσυναισθηματικών δεξιοτήτων (ήπιων δεξιοτήτων) που, σε αντιπαραβολή με τεχνικές/κάθετες δεξιότητες, θεωρούνται δεξιότητες-κλειδιά κατά την αλληλεπίδραση ανθρώπινου δυναμικού και πολιτών-ωφελούμενων για την παροχή ποιοτικών και υψηλού επιπέδου υπηρεσιών. Από την άλλη πλευρά, όμως, η εικόνα που οι θεσμικοί φορείς μεταφέρουν για τις κοινωνικές υπηρεσίες έρχεται εν μέρει να επιβεβαιώσει την αντίστοιχη εικόνα που αποτυπώνεται μέσα από τα ποσοτικά δεδομένα και θέλει την κινητοποίηση του ανθρώπινου δυναμικού για την υπεράσπιση των δικαιωμάτων των ΕΚΟ να είναι μέτρια. Τέλος, αναφορικά με τις πρακτικές των θεσμικών κοινωνικών φορέων για τη διά βίου μάθηση και εκπαίδευση του ανθρώπινου δυναμικού στα ανθρώπινα δικαιώματα, από τα αποτελέσματα των συνεντεύξεων διαπιστώνει κανείς ότι ναι μεν υλοποιούνται σειρά στοχευμένων θεματικά σεμιναρίων, προγραμμάτων, ημερίδων παρόλα αυτά δεν εφαρμόζεται κάποια συγκεκριμένα στρατηγική ή/και σχέδιο δράσης ειδικά για το ανθρώπινο δυναμικό κοινωνικών υπηρεσιών, δομών, οργανισμών, κέντρων και φορέων. Παράλληλα, στις προτάσεις τους για τη συνεχιζόμενη εκπαίδευση και κατάρτιση του ανθρώπινου δυναμικού κοινωνικών υπηρεσιών δίνεται ιδιαίτερη σημασία στην ανάγκη για πολυεπίπεδη συνεργασία φορέων (κεντρικού κράτους, περιφερειών-δήμων, επαγγελματικών συλλόγων, πανεπιστημιακών ιδρυμάτων, διευθύνσεων και οργανισμών υπηρεσιών πρόνοιας), καθώς και για εκπαίδευση στο πεδίο με πρακτική άσκηση, πέραν της θεωρητικής κατάρτισης.