Οι διαβαθμίσεις της έντασης του ελέγχου συνταγματικότητας στη νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας (2011-2020)
Authors: Πατσίκας Δημήτριος-Γεώργιος 
Published: May 2022

Σκοπός της διατριβής είναι η διάγνωση και κριτική αποτίμηση των διαβαθμίσεων της έντασης του ελέγχου συνταγματικότητας στη νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας. Κατόπιν της εξαντλητικής ανάλυσης των αποφάσεων της ολομέλειας του ΣτΕ που εκδόθηκαν εντός της δεκαετίας 2011-2020 και αφορούν έξι ειδικότερα θεματικά πεδία (δημοσιονομική πολιτική, κοινωνική ασφάλιση, διοικητική οργάνωση, οικονομική ελευθερία, παιδεία και περιβάλλον), καταγράφονται τρία διακριτά επίπεδα έντασης του δικαστικού ελέγχου: πρόκειται για τον οριακό, τον ενδιάμεσο και τον εντατικό έλεγχο. Στον οριακό έλεγχο, ο δικαστής της συνταγματικότητας αναγνωρίζει στο νομοθέτη ευρέα περιθώρια επιλογής μέσων και τρόπων εξυπηρέτησης των συνταγματικά θεμιτών σκοπών. Παρόλο που αυτό το πιο μειωμένης έντασης επίπεδο ελέγχου κυριαρχεί στο σύνολο της συνταγματικής νομολογίας, τείνει να εμφανίζεται περισσότερο σε αποφάσεις που εξετάζουν ζητήματα με σημαντικό δημοσιονομικό διακύβευμα, καθώς και σε θέματα που σχετίζονται με την οργάνωση και λειτουργία των δημοσίων φορέων και οργανισμών. Στον δε ενδιάμεσης έντασης έλεγχο κατατάσσονται οι αποφάσεις όπου το ΣτΕ απαιτεί από το νομοθέτη να αιτιολογεί με πληρότητα τις επιλογές του. Αυτή η αιτιολογία αναζητείται στο σύνολο του προπαρασκευαστικού υλικού της νομοθεσίας (αιτιολογική έκθεση, πρακτικά κοινοβουλευτικών συζητήσεων κ.ά.), ενώ μπορεί να φέρει και την εξειδικευμένη μορφή των μελετών. Η συγκεκριμένη βαθμίδα έντασης συναντάται συχνότερα σε περιπτώσεις νομοθέτησης περιοριστικών μέτρων, ιδίως στο πεδίο της οικονομικής ελευθερίας, όπως και σε υποθέσεις κοινωνικοασφαλιστικού και περιβαλλοντικού δικαίου. Εξάλλου, βασικές ενδείξεις για την υιοθέτηση εντατικού ελέγχου συνιστά αφενός η χρήση του μεθοδολογικού εργαλείου τής σωρευτικής επιβάρυνσης των ίδιων κοινωνικών ομάδων, αφετέρου δε η διατύπωση υποδείξεων προς το νομοθέτη ως προς τον –κατά την άποψη του ΣτΕ– συνταγματικά θεμιτό τρόπο νομοθέτησης. Οι εν λόγω διακρίσεις διαπνέονται από τις αντίστοιχες διαβαθμίσεις που εντοπίζονται στις αποφάσεις του Supreme Court των ΗΠΑ, όπου γίνεται αναφορά σε έλεγχο ορθολογικότητας ("rational basis test"), ενδιάμεσο έλεγχο ("intermediate control") και αυστηρό εξονυχιστικό έλεγχο ("strict scrutiny review"). Η προτεινόμενη συστηματική ταξινόμηση των διαβαθμίσεων της έντασης του ελέγχου συνταγματικότητας αποτελεί ένα πρωτότυπο μοτίβο προσέγγισης των δικαστικών αποφάσεων, το οποίο εστιάζει στην εκάστοτε εφαρμοζόμενη μεθοδολογική τεχνική, ώστε να καταλήξει στην ένταξή τους σε κάποιο από τα προαναφερθέντα επίπεδα, χωρίς να επικεντρώνεται εξίσου στο αποτέλεσμα του ελέγχου συνταγματικότητας ή στη δικανική ορολογία που χρησιμοποιείται. Τέλος, γίνεται λόγος για την ενίσχυση των αρμοδιοτήτων του ΣτΕ που επήλθε κυρίως μέσω της εισαγωγής του θεσμού της «πρότυπης» δίκης, αλλά και της διασταλτικής ερμηνείας των δικονομικών εξουσιών που απέκτησε με την ευχέρεια χρονικού περιορισμού του ακυρωτικού αποτελέσματος. Οι εξελίξεις αυτές δεν έχουν οδηγήσει σε μείζονα αλλαγή των νομολογιακών τάσεων ως προς τις διακυμάνσεις της έντασης του ελέγχου συνταγματικότητας, πλην όμως έχουν συμβάλει στη σταδιακή μετατροπή του ελέγχου από καταρχήν διάχυτο, παρεμπίπτοντα και συγκεκριμένο σε πιο συγκεντρωτικό, κύριο και αφηρημένο.