Προσδιορισμός της ανατομικής θέσης και αλληλοδιαδοχής των θωρακικών σπονδύλων με μεθόδους τρισδιάστατης γεωμετρικής μορφομετρίας
Authors: Βούλγαρη Μυρσίνη 
Published: November 2023

Σε συμβάντα μαζικών καταστροφών, όπως οι φονικές πυρκαγιές στην ανατολική Αττική το 2018, απαιτείται συχνά η ανθρωπολογική ταξινόμηση κατ’ άτομο μεγάλου αριθμού συμφυρμένων οστών προκειμένου να διευκολυνθεί η ταυτοποίηση των θυμάτων. Ωστόσο, για την επίλυση του εν λόγω ζητήματος δεν έχει αναπτυχθεί μέχρι σήμερα μία ευρέως αποδεκτή μέθοδος. Η παρούσα διδακτορική διατριβή που πραγματοποιήθηκε στη Μονάδα Δικαστικής Ανθρωπολογίας του Εργαστηρίου Ιατροδικαστικής και Τοξικολογίας της Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ είχε ως στόχο την ανάπτυξη μεθόδου για τον προσδιορισμό της ανατομικής θέσης και της αλληλοδιαδοχής των τυπικών θωρακικών σπονδύλων με τεχνικές τρισδιάστατης γεωμετρικής μορφομετρίας. Το σκελετικό υλικό που χρησιμοποιήθηκε προήλθε από τρεις διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές της Ελλάδος (Αθήνα, Κρήτη, Κομοτηνή) και δύο διαφορετικές χρονολογικές περιόδους. Συνολικά εξετάστηκαν 98 σκελετοί ενηλίκων ατόμων από τρεις τεκμηριωμένες οστεολογικές συλλογές, οι οποίοι διέθεταν από δύο ως και οκτώ αλληλοδιάδοχους τυπικούς θωρακικούς σπονδύλους (Θ2-Θ9). Οι εν λόγω σπόνδυλοι (623 συνολικά) σαρώθηκαν με τη χρήση του τρισδιάστατου σαρωτή δομημένου φωτός Artec Space Spider, ο οποίος δημιουργεί τρισδιάστατα μοντέλα υψηλής ανάλυσης που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για αναλύσεις τρισδιάστατης γεωμετρικής μορφομετρίας. Για τη στατιστική επεξεργασία των «ακατέργαστατων» συντεταγμένων των τρισδιάστατων τοποσήμων που τοποθετήθηκαν στα παραγόμενα μοντέλα και την υπέρθεση Προκρούστη που ακολούθησε χρησιμοποιήθηκε το ελεύθερο λογισμικό PAST.Για την αξιολόγηση της εφαρμοσιμότητας της προτεινόμενης μεθοδολογίας εξετάστηκε η διαφορά των μετρήσεων με διαστημόμετρο με τις μετρήσεις που ελήφθησαν από τα παραγόμενα τρισδιάστατα μοντέλα. Η επαναληψιμότητα της τοποθέτησης των τοποσήμων που χρησιμοποιήθηκαν στον προσδιορισμό της ανατομικής θέσης και αλληλοδιαδοχής των σπονδύλων εξετάστηκε διερευνώντας τόσο την εσωτερική αξιοπιστία όσο και την αναπαραγωγιμότητα. Τα αποτελέσματα των δύο δοκιμασίων αξιολογήθηκαν με τον έλεγχο του Τεχνικού Σφάλματος Μέτρησης (TEM), ο οποίος έδωσε ποσοστό μικρότερο του 1,5% και 2% αντιστοίχως, γεγονός που καταδεικνύει ότι η μεθοδολογία μπορεί να επαναληφθεί και να αναπαραχθεί από άλλους ερευνητές. Παράλληλα, πραγματοποιήθηκε τυφλή δοκιμασία και εφαρμογή του πρωτοκόλλου για την απάντηση στα δύο ερευνητικά ερωτήματα που είχαν τεθεί. Συγκεκριμένα, για τον προσδιορισμό της ανατομικής θέσης των σπονδύλων και κατ’ επέκταση την ταξινόμηση τους κατ’ άτομο, η μέθοδος εφαρμόστηκε σε ένα επιπλέον ζεύγος θωρακικών σπονδύλων. Επιπροσθέτως, για τη μελέτη της αλληλοδιαδοχής των τυπικών θωρακικών σπονδύλων το πρωτόκολλο εφαρμόσθηκε και σε μία δικαστική υπόθεση που εξετάσθηκε στη Μονάδας Δικαστικής Ανθρωπολογίας. Και στις δύο περιπτώσεις, παρατηρήθηκε ομοιογένεια των αποτελεσμάτων της τυφλής δοκιμασίας με αυτά που παρουσιάστηκαν στη βασική έρευνα. Η μεθοδολογία μπορεί να εφαρμοστεί σε δείγμα ατόμων ανεξαρτήτως φύλου και συνεπώς κατά τη μελέτη σκελετικού υλικού δεν προαπαιτείται ο προσδιορισμός του φύλου. Η αξιολόγηση της ανατομικής θέσης των τυπικών θωρακικών σπονδύλων είναι πιο αξιόπιστη για τους σπονδύλους Θ2, Θ3, Θ4 και λιγότερο αξιόπιστη για τους κατώτερους θωρακικούς. Η ταξινόμηση των σπονδύλων κατ’ άτομο και ο προσδιορισμός της ανατομικής τους θέσης σε σχέση με τον υπερκείμενο ή υποκείμενο σπόνδυλο του ιδίου ατόμου φαίνεται να έχει καλύτερα αποτελέσματα όταν τα οστά που συγκρίνονται είναι λιγότερα (π.χ. τρία ζεύγη Θ6-Θ7). Η μεθοδολογία που προτείνεται θεωρείται ότι λειτουργεί καλύτερα ως μέσο απόρριψης κάποιων υποθέσεων, παρά ως μέσο απόλυτης βεβαιότητας αναφορικά με τον προσδιορισμό της ανατομικής θέσης ή την προέλευση των σπονδύλων που εξετάζονται. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι είναι πιθανό να υπάρχουν περισσότεροι του ενός σπόνδυλοι με παρόμοιο σχήμα, λόγω των διαφορών των οστών μεταξύ των ατόμων, με αποτέλεσμα την τοποθέτησή τους μέσω της μεθόδου σε διαφορετική ανατομική θέση από αυτή που πραγματικά ανήκουν. Κρίνεται απαραίτητη η περαιτέρω έρευνα τόσο σε δείγμα διαφορετικών πληθυσμών, όσο και σε κατακερματισμένους σπονδύλους. Όπως προκύπτει από την παρούσα έρευνα, η πιθανότητα σωστής ταύτισης αυξάνεται σημαντικά όταν η τελική επιβεβαίωση γίνει και μακροσκοπικά. Συμπερασματικά, η προτεινόμενη μεθοδολογία δύναται να εφαρμοστεί τόσο στην καθ’ ημέρα δικαστική ανθρωπολογική πράξη, σε περιστατικά που παρατηρείται έντονος συμφυρμός του σκελετικού υλικού ή και κατακερματισμός των ανευρεθέντων οστών, όσο και στην Οστεοαρχαιολογία κατά την ανθρωπολογική μελέτη ανασκαφέντων σκελετικών συνόλων.