Κωδικοποίηση των ευρημάτων της κλινικής και ιστοπαθολογικής μελέτης των φαρμακευτικών εξανθημάτων και ενανθημάτων σε σχέση με την αιτιοπαθογένεια και την πρόγνωση αυτών
Authors: Διδασκάλου Αθανάσιος 
Published: August 2021

Τα φαρμακευτικά εξανθήματα είναι μια ιδιαίτερη αντίδραση του οργανισμού απέναντι στα φάρμακα, η οποία εκδηλώνεται στο δέρμα και στους βλεννογόνους. Η πάθηση χαρακτηρίζεται κλινικά από διάφορες βλάβες αφού μπορεί να λάβει την κλινική εικόνα πολλών δερματοπαθειών. Ο αιτιοπαθογενετικός μηχανισμός παραμένει σκοτεινός γιατί ενοχοποιούνται και άγνωστης μέχρι σήμερα φύσης μηχανισμοί εκτός από τους αλλεργικούς και μη αλλεργικούς μηχανισμούς. Οι συνηθέστερες κλινικές μορφές των φαρμακευτικών εξανθημάτων είναι το σταθερό φαρμακευτικό εξάνθημα, το ιλαροειδές, το κνιδωτικό, το λειχηνοειδές, το φυσσαλιδώδες εξάνθημα, οι φωτοδερματοπάθειες, η αλλεργική αγγειίτιδα, ο δισκοειδής ερυθυματώδης λύκος, το πολύμορφο και οζώδες ερύθημα, η τοξική επιδερμιδική νεκρόλυση, η πέμφιγα, η ερπητοειδής δερματίτιδα, το καλόηθες λεμφοκυττάρωμα του δέρματος, οι αλογονοδερματοπάθειες, η αργυρίαση και η αρσενική κερατίαση. Τα κλινικά χαρακτηριστικά των φαρμακευτικών εξανθημάτων εξαρτώνται βασικά από την κλινική εικόνα την οποία υποδύονται αφού τα φάρμακα μπορεί να προκαλέσουν το κλινικό πρότυπο πολλών φλεγμονωδών δερματικών παθήσεων. Εξαίρεση αποτελεί το σταθερό φαρμακευτικό εξάνθημα το οποίο έχει χαρακτηριστική κλινική εικόνα. Η κατανομή ανάλογα με την ηλικία ήταν: α) Ηλικία 18-41 χρόνων, 18,98% των περιπτώσεων. β) Ηλικία 42-52 χρόνων, 64,92% των περιπτώσεων. γ) Ηλικία άνω των 75 χρόνων, 16,10% των περιπτώσεων. Η πάθηση είχε γενικευμένη μορφή ή διάσπαρτη μορφή ή εντοπιζόταν εκλεκτικά στα άνω άκρα, τα κάτω άκρα, τον κορμό, το πρόσωπο, τους γλουτούς, τα γεννητικά όργανα και τον αυχένα. Ως υπεύθυνα φάρμακα τα οποία προκάλεσαν τα φαρμακευτικά εξανθήματα ήταν τα αντιβιοτικά, τα αντιφλεγμονώδη και αναλγητικά, τα άλατα χρυσού, τα διουρητικά, τα ηρεμιστικά, τα ανθελονοσιακά, τα αντιϋπερτασικά, τα υπακτικά, τα αντιδιαβητικά, τα αντιφυματικά, τα αντι-συλληπτικά, τα αντιπηκτικά, τα βαρέα μέταλλα, τα αναισθητικά, τα αλογόνα και τα αντιθυρεοειδικά. Η συχνότητα εμφάνισης των φαρμακευτικών εξανθημάτων δεν εξαρτάται βασικά από το φύλο, αφού 112 των περιπτώσεων αφορούσε γυναίκες και 88 άνδρες. Η ιστοπαθολογική εικόνα, ανάλογη με εκείνη της νοσολογικής οντότητας την οποία υποδύονται δεν παρουσιάζει ιδιαίτερα ιστολογικά ευρήματα ικανά να βοηθήσουν τη διαφοροδιάγνωση. Εξαίρεση αποτελεί η παθογνωμονική ιστολογική εικόνα του σταθερού φαρμακευτικού εξανθήματος. Το ηλεκτρονικό μικροσκόπιο και οι υπάρχουσες εργαστηριακές εξετάσεις δε λύνουν αποτελεσματικά το πρόβλημα της διάγνωσης των φαρμακευτικών εξανθημάτων. Η ιστοπαθολογική έρευνα των φαρμακευτικών εξανθημάτων έδειξε ιστολογικά ευρήματα παρόμοια βασικά με τη νόσο προς την οποία προσομοίαζαν κλινικά. Στο σταθερό φαρμακευτικό εξάνθημα η ιστοπαθολογική εικόνα ήταν παθογνωμονική. Αντίθετα, στα πρότυπα της κενοτοπιώδους εκφύλισης χωρίς επιδερμιδικές αλλοιώσεις, της αλλεργικής αγγειίτιδας, της πέμφιγας και του καλοήθους λεμφοκυτταρώματος του δέρματος δε βρέθηκαν χαρακτηριστικά ιστολογικά ευρήματα και κριτήρια ικανά να θέσουν τη διάγνωση των φαρμακευτικών εξανθημάτων. Σ’ αυτές τις περιπτώσεις και γενικότερα όταν οι ιστολογικές αλλοιώσεις δεν ανταποκρίνονται σε γνωστές φλεγμονώδεις δερματοπάθειες, ο Παθολογοανατόμος θα πρέπει να έχει κατά νου τα φαρμακευτικά εξανθήματα. Διαπιστώθηκε επίσης ότι τα φάρμακα προκαλούν διάφορα ιστοπαθολογικά πρότυπα και ότι δεν υπάρχει φάρμακο να προκαλεί ένα ειδικό ιστοπαθολογικό πρότυπο. Θα ήταν επομένως προτιμότερο να αποφεύγεται ο γενικός όρος «φαρμακευτικά εξανθήματα» και αντί αυτού να ορίζεται η νοσολογική οντότητα προς την οποία αυτά μοιάζουν με την επεξήγηση ότι πιθανόν η νόσος να προέρχεται από φάρμακα. Η διάγνωση δεν είναι πάντοτε εύκολη και η διαφορική διάγνωση από τις συναφείς δερματοπάθειες είναι δύσκολη διότι δεν υπάρχουν κλινικά και ιστολογικά κριτήρια.