Günümüz Rusya’sında Yüksek İslâm Öğretimine Bakış
Authors: YUSUFOĞLU Alim Emin 
Published: December 2020

Rusya topraklarında İslâm bin yıllık tarihî geçmişe sahiptir. 7. yüzyılda Araplar Dağıstan bölgesini fethettikten sonra İslâm Rusya’da yayılmaya başlamıştır. Kuzey Kafkasya’nın ardından İslâm’ın yayıldığı yer Volga (İdil) ve Ural bölgesi olmuştur. 922’de Volga Bulgar hükümdarı Almış, İslâm’ı devletin resmî dinî olarak kabul etmiştir. Daha sonra, 14. yüzyılın başında Özbek Han’ın Müslümanlığı kabul etmesinin ardından, İslâm Altınordu devletinin resmî dinî olmuştur. Nitekim Rusya topraklarında İslâm, özellikle Orta Asya ile kurulan ticari ve ekonomik ilişkilerden dolayı barışçıl bir biçimde yayılmıştır. 16. yüzyılın ikinci yarısı Müslüman halkları için bir dönüm noktası olmuştur. Korkunç İvan döneminde Kazan, Nogay, Astrahan ve diğer Müslüman hanlıklar işgal edilmiştir. Müslüman bölgelerin işgali sırasında İslâm’a karşı açık bir mücadele yürütülmüştür. Bölgelerin ele geçirilmesi, Müslümanların zorunlu olarak vaftiz edilmesine, camilerin, medreselerin ve eğitim merkezlerinin yıkılmasına neden olmuştur. Böylece Müslüman halkları devletlerini kaybetmiş ve Rusya sadece çokuluslu değil, çok dinli bir devlet hâline gelmiştir. 18. yüzyıla gelindiğinde, özellikle II. Katerina döneminde Müslüman toplumunun dinî yaşamında ve din eğitimi faaliyetlerinde olumlu gelişmeler meydana gelmiştir. 1788’de Müslümanların Dinî İdaresi’nin kurulması Rusya’daki Müslüman toplumunun resmî olarak tanınmasına ve İslâm-devlet ilişkilerinde yeni bir sayfanın açılmasını sağlamıştır. O dönemden itibaren Rusya’da İslâm eğitimi daha düzenli bir şekilde mektep ve medreselerde verilmeye başlamıştır. Bu durum 1917’de Sovyet iktidarın gelmesiyle sona ermiştir. Sovyet iktidarın militan ateizm yılları Müslümanların dinî hayatı ve din eğitimi üzerinde yıkıcı bir etki yaratmıştır. Ekim Devriminden sonra on iki binden fazla cami yıkılmış, camiye bağlı bütün Müslüman eğitim kurumları kapatılmış ve yaklaşık otuz bin din adamı sürgün edilmiştir. Cami ve medreselerin kapatılması, din adamlarının dağıtılması İslâm eğitim sisteminin çökmesine neden olmuştur. SSCB’de Perestroyka politikası sonucunda eski basmakalıpların parçalanmasıyla din-devlet ilişkileri alanında önemli gelişmeler olmuştur. Sovyetlerin çöküşüyle de Rusya Müslümanlarına yeni fırsatlar doğmuştur. Günümüzde İslâm dinî, Hıristiyanlıktan sonra Rusya Federasyonu’ndaki en büyük ikinci dindir. Müslümanlar Rusya nüfusunun %13’ünü teşkil etmektedir. Bu da yaklaşık yirmi milyon kişiye tekabül etmektedir. Rusya tarihinde her zaman önemli bir rol oynayan İslâm dinî günümüzde önemini korumaktadır. 1980’li yılların ikinci yarısında başlayan demokratikleşme ve 1990’da vicdan ve din özgürlüğüyle ilgili çıkarılan yeni bir yasa, tüm dinlerde olduğu gibi İslâm’ın da önünün açılmasını mümkün kılmıştır. 1988’de SSCB’nin tamamında 402 cami varken, bugün Rusya’da dört binden fazla cami faaliyet göstermektedir. Günümüzde Rusya Müslümanlarının birbirinden bağımsız üç dinî idari teşkilatı bulunmaktadır. Bunların bünyesinde beş bine yakın dinî kurum ve kuruluş faaliyet göstermektedir. Rusya’da İslâm dinînin canlanmasının diğer önemli yönü de din eğitimi sisteminin geliştirilmesi ve farklı düzeydeki din eğitimi kurumlarının açılması olmuştur. Günümüzde Rusya’da resmî olarak yüzden fazla orta ve yüksek düzeyde din eğitimi veren kurum faaliyet göstermektedir. Örneğin Rus İslâm Enstitüsü adıyla Rusya’da ilk yüksek İslâm öğretimi uygulamaya başlayan kurum 1998’den beri Kazan’da, Moskova İslâm Enstitüsü 1999’dan beri Moskova’da faaliyet göstermektedir. Bugün Tataristan’ın başkenti Kazan İslâm eğitiminin merkezlerinden biridir. Müslümanların din eğitiminin bir diğer merkezi, bir düzineden fazla İslâm Üniversitenin ve Enstitünün ve yaklaşık 80 medresenin faaliyet gösterdiği Dağıstan’dır.