Η πνευματική κίνηση και ζωή στη Δυτική Μακεδονία
Authors: Σιώκης Νικόλαος 
Published: August 2021

Η διατριβή αναδεικνύει την ταυτότητα της ιστορικής πολίχνης “Κλεισούρας της Μακεδονίας”. Η χρονολογική παρουσίαση γραπτών πηγών από τον 15ο αιώνα (1481) έως και τις αρχές του 20ού μαρτυρεί την οικονομική, κοινωνική και πνευματική ανάπτυξη του οικισμού και τη δράση των κατοίκων. Επιβεβαιώνει την πρώιμη εμπορική δραστηριότητά τους σε Ανατολία (Μικρά Ασία και Κωνσταντινούπολη), γεωγραφικούς χώρους όπου είχαν συστήσει πολυπληθείς παροικίες και κοινότητες, με σημαντική συνεισφορά στην οικονομική κίνηση, αλλά και παροικίες σε Αίγυπτο, Οδησσό και άλλες μεγάλες πόλεις της Κεντρικής και ΝΑ Ευρώπης, μα και στην Αλεξάνδρεια και στην Αμερική. Τα στοιχεία για επώνυμους σε εμπόριο, επιστήμες, τέχνες και γράμματα δείχνουν το μέγεθος της αστικής ανάπτυξής της και ερμηνεύουν τον πρωταγωνιστικό ρόλο των τέκνων της σε όλους τους τομείς. Εξαίρεται η προσφορά των Δαρβάρεων, που λάμπρυναν εμπόριο, γράμματα, επιστήμες σε Αυστροουγγαρία, Βλαχία, Μπογδανία, ως χρηματοδότες της ελληνικής παιδείας των απανταχού Ελλήνων στο οθωμανικό κράτος και έξω από αυτό. Το έργο τους αριθμεί 142 βιβλία, σε όλους τους τομείς των επιστημών και τεχνών, και τους κατατάσσουν στα πιο σημαντικά πρόσωπα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Αναδεικνύονται και εξαίρονται προσωπικότητες, όπως των Ιωάννη Νικολίδη του Πίνδου, Μιχαήλ Παρτζούλλα, αδελφών Ιωάννη και Μάρκου Κάρζια, αδελφών Λεωνίδα και Μιλτιάδη Μάνου, Γεωργίου Νιάγκα, Ιπποκράτη Τζώρτζεβιτς, Νικόλαου Κόκκου, Αλκιβιάδη Νούσια κ.ά., που συνέβαλλαν στη δημιουργία αστικής τάξης στις χώρες όπου έζησαν και στην καλλιέργεια των επιστημών. Σκιαγραφείται η ίδρυση εκπαιδευτικών ιδρυμάτων στην πολίχνη, η οργάνωση και ο τρόπος λειτουργίας τους, καταχωρίζεται το εκπαιδευτικό προσωπικό (1775–1935), επιχειρείται η καταγραφή της ακίνητης περιουσίας των εκπαιδευτηρίων, αναδεικνύεται το πνεύμα φιλομάθειας των κατοίκων, που ίδρυσαν σε χαλεπούς καιρούς δανειστική βιβλιοθήκη, ενισχύοντάς την με συνδρομές και δωρεές απόδημοι και μόνιμοι κάτοικοι και εμπλουτίζοντάς την με 1.200 τόμους. Δημοσιοποιούνται τα κληροδοτήματα των εν τη πολίχνη Κλεισουριέων, καθώς και τα της Φιλεκπαιδευτικής Αδελφότητας Κλεισουριέων Κωνσταντινούπολης. Το θρησκευτικό συναίσθημα και η θρησκευτική παράδοση των κατοίκων καταδεικνύονται με ανέγερση λαμπρών εκκλησιαστικών καθιδρυμάτων, που ενίσχυσαν πολυποίκιλα τα εκπαιδευτήρια και προώθησαν την παιδεία. Καταγράφονται η πλειονότητα των επιγραφών σε εικόνες, τοιχογραφίες, λειτουργικά αντικείμενα των ναών, τα σωζόμενα παλαίτυπά τους, η κατεστραμμένη Μονή Αγίου Μάρκου και ο βίος του τελευταίου ηγουμένου Ιωαννίκιου Παπαβασιλείου. Καταλογογραφούνται οι ιερείς που έζησαν στην Κλεισούρα και λειτούργησαν στα ιερά καθιδρύματά της, από το 1682 μέχρι σήμερα. Αναδεικνύεται η ιστορία της Μονής Γενεθλίου της Θεοτόκου, περιγράφεται η αρχιτεκτονική και ο ζωγραφικός διάκοσμος, καταλογογραφούνται τα κειμήλια και η βιβλιοθήκη και αποκαλύπτονται ο περγαμηνός και οι χαρτώοι κώδικές της. Δίνονται οικονομικά και περιουσιακά στοιχεία και καταλογογραφούνται ηγούμενοι και μοναχοί της και η ακίνητη κτηματική περιουσία της. Ιδιαίτερο κεφάλαιο αφιερώνεται στο ιστορικό Μετόχιο του Παναγίου Τάφου, που λειτουργούσε στην Κλεισούρα (από το 1660 μέχρι τα μέσα του 19ου αι.). Στο Παράρτημα περιέχονται έγγραφα για το κληροδότημα Δημητρίου Δάρβαρη, πίνακες εργογραφίας των Δαρβάρεων και επανεκδόσεων των έργων του Δημητρίου Δάρβαρη, πληθυσμιακά στοιχεία (1806–2001), επιτύμβιες επιγραφές (από νεκροταφείο Ευαγγελίστριας Θεσσαλονίκης και κοιμητηριακό ναό Αγίου Αθανασίου Κλεισούρας), κατάλογος ευεργετών και συνδρομητών σχολείων της Κλεισούρας, ο κανονισμός του Φιλεκπαιδευτικού Συλλόγου «Η Ομόνοια» (πρωτοδημοσιεύεται), και κατάλογος Κλεισουριέων συνδρομητών βιβλίων (εκδοθέντων την περίοδο 1791-1910).