Συμβολή στη μελέτη της οικολογίας της μεσογειακής φώκιας (Monachus monachus) στην περιοχή του νησιωτικού συμπλέγματος των Βορείων Σποράδων
Authors: Δενδρινός Παναγιώτης 
Published: August 2021

Η μεσογειακή φώκια Monachus monachus (Hermann 1779) είναι ένα από τα 33 είδη Πτερυγιοπόδων που υπάρχουν σήμερα στον κόσμο και το μόνο που ζει στη Μεσόγειο θάλασσα. Σήμερα ο συνολικός αριθμός των ατόμων του είδους θεωρείται ότι δεν ξεπερνά τα 600 και για αυτό χαρακτηρίζεται ως κρισίμως κινδυνεύον με εξαφάνιση. Οι μεγαλύτεροι αριθμοί μεσογειακών φωκών καταγράφονται στην Ελλάδα όπου υπολογίζεται ότι ζουν περίπου 250 ζώα. Η παρούσα μελέτη πραγματοποιήθηκε στην περιοχή του νησιωτικού συμπλέγματος των Βορείων Σποράδων, στο βορειοδυτικό Αιγαίο πέλαγος. Στόχος της παρούσας μελέτης ήταν η συστηματική και μακρόχρονη συλλογή επιστημονικών δεδομένων σχετικών με τον πληθυσμό της μεσογειακής φώκιας ώστε να αποσαφηνιστούν βασικές παράμετροι της βιολογίας, οικολογίας και συμπεριφοράς του είδους στην περιοχή και ιδιαίτερα αυτές που σχετίζονται με την αναπαραγωγή. Η μεθοδολογία βασίστηκε στη συστηματική παρακολούθηση των χερσαίων χώρων (θαλασσινών σπηλιών που καλούνται και «καταφύγια») που χρησιμοποιούν οι φώκιες για ανάπαυση και αναπαραγωγή. Η παρακολούθηση πραγματοποιήθηκε με: α) επισκέψεις στις σπηλιές με πραγματοποίηση άμεσων παρατηρήσεων, β) χρήση προγραμματιζόμενων φωτογραφικών μηχανών, γ) δοκιμαστική χρήση ενός συστήματος βίντεο-παρακολούθησης κλειστού κυκλώματος. Στην περιοχή μελέτης καταγράφηκαν και παρακολουθήθηκαν συστηματικά 32 χερσαία καταφύγια. Κατά τη διάρκεια της μελέτης (8/1990 – 12/2003) πραγματοποιήθηκαν 3395 επισκέψεις στα καταφύγια αυτά. Σε 1005 επισκέψεις (29,6%), καταγράφηκε χρήση των χερσαίων καταφυγίων από άτομα του είδους. Από αυτές, σε 463 περιπτώσεις καταγράφηκε παρουσία ζώου/ων (ποσοστό 13,6%) ενώ στις υπόλοιπες 542 περιπτώσεις καταγράφηκαν έμμεσες ενδείξεις προηγούμενης παρουσίας φώκιας/ων. Πραγματοποιήθηκαν 885 άμεσες παρατηρήσεις φωκών με μέσο όρο 1,91 φώκιες ανά επίσκεψη (min=1, max=10, SD=1,37). Προγραμματιζόμενες φωτογραφικές μηχανές τοποθετήθηκαν σε 10 διαφορετικά χερσαία καταφύγια, ενώ χρησιμοποιήθηκαν συνολικά 130 φωτογραφικά φιλμ. Το σύνολο των αξιοποιήσιμων φωτογραφικών καρέ που απέφερε η συγκεκριμένη μέθοδος ήταν 3469. Από αυτά σε 395 (11,4%) καταγράφηκε παρουσία φωκών και πιο συγκεκριμένα ένα σύνολο 613 διαφορετικών ειδώλων φωκών με μέσο όρο 1,55 είδωλα φωκών ανά φωτογραφικό καρέ (min=1, max=6, SD=0,93). Το σύστημα βίντεο-παρακολούθησης λειτούργησε επί 2500 ώρες. Από αυτές, κατά τη διάρκεια 272 ωρών (10,8%) καταγράφηκε παρουσία ζώων. Από το σύνολο των δεδομένων που προέκυψαν τόσο κατά τις επισκέψεις στο σύνολο των καταφυγίων, όσο και από τη χρήση των προγραμματιζόμενων φωτογραφικών μηχανών, έγινε φανερό ότι οι φώκιες χρησιμοποιούν τις σπηλιές σε σημαντικά διαφορετικό βαθμό, τόσο κατά τη διάρκεια των διαφορετικών εποχών του έτους,, όσο και κατά τη διάρκεια της ημέρας. Η μεγαλύτερη χρήση των καταφυγίων καταγράφηκε από τον Οκτώβριο μέχρι και τον Μάρτιο και κατά τη διάρκεια των βραδινών και νυχτερινών ωρών. Από το συνδυασμό των δεδομένων που συλλέχθηκαν έγινε δυνατόν να αναγνωριστούν 52 διαφορετικά ενήλικα ζώα από τα οποία 39 θηλυκά και 13 αρσενικά. Κατά τη διάρκεια της μελέτης καταγράφηκαν επίσης 94 νεογέννητα άτομα σε 12 διαφορετικά καταφύγια της περιοχής. Σε 56 περιπτώσεις πραγματοποιήθηκε προσδιορισμός του φύλου τους. Τα 25 ήταν θηλυκά και τα 31 αρσενικά, αναλογία που δεν διαφέρει στατιστικά σημαντικά από την αναλογία 1:1 (x2 test p=0,52). Από το σύνολο των νεογνών που παρατηρήθηκαν σε 83 περιπτώσεις έγινε δυνατόν να προσδιοριστεί η ημερομηνία γέννησής τους. Τοποθετώντας τις περιπτώσεις αυτές στις 52 εβδομάδες του έτους, οι συχνότητες εμφανίζουν κανονική κατανομή (Kolmogorov-Smirnov normality test p0,15) με μέσο όρο 40,8 (min=33, max=47, SD=3,0), με το 90% των γεννήσεων να καταγράφονται μεταξύ της 36ης (τέλος Αυγούστου) και της 46ης (μέσα Νοεμβρίου) εβδομάδας του έτους. Από τα αποτελέσματα της παρούσας μελέτης έγινε φανερό ότι στη συγκεκριμένη περιοχή ζει και αναπαράγεται σταθερά ένας από τους σημαντικότερους πληθυσμούς του είδους σε παγκόσμιο επίπεδο. Η συγκεκριμένη μελέτη είναι η εκτενέστερη που έχει πραγματοποιηθεί για το είδος μέχρι σήμερα στη Μεσόγειο και από την ανάλυση των δεδομένων της τεκμηριώθηκαν επιστημονικά για πρώτη φορά σημαντικές παράμετροι της βιολογίας του είδους. Τα αποτελέσματα της παρούσας μελέτης έχουν ήδη χρησιμοποιηθεί για τον σχεδιασμό διαχειριστικών μέτρων και ερευνητικών δραστηριοτήτων τόσο στην περιοχή μελέτης όσο και σε άλλες περιοχές της χώρας.