Ο προσδιορισμός και η αξιολόγηση της ψηφιακής νοημοσύνης ως εργαλείο ενδυνάμωσης των ψηφιακών δεξιοτήτων του ανθρώπινου δυναμικού
Authors: Μπαρμπουτίδης Γεώργιος 
Published: May 2023

Η ευρεία εξάπλωση των ψηφιακών τεχνολογιών, η ένταση του νέου ψηφιακού περιβάλλοντος και οι επιπτώσεις τους στο ευρύτερο οικονομικό-κοινωνικό περιβάλλον, αποτελούν ένα επίκαιρο και κρίσιμο ζήτημα. Η παρούσα διατριβή εστιάζει στην οριοθέτηση και τον προσδιορισμό της ‘ψηφιακής νοημοσύνης’, με στόχο την απόκτηση και εφαρμογή δεξιοτήτων στο ψηφιακό περιβάλλον και τη δημιουργία ψηφιακά εγγράμματων πολιτών. Η διατριβή ανταποκρίνεται σε αυτή την ερευνητική ανάγκη και επικεντρώνεται στην κατανόηση των επιπτώσεων της εκτεταμένης χρήσης ψηφιακών τεχνολογιών στον τρόπο σκέψης, την ανάγκη προσαρμογής του ανθρώπου στο περιβάλλον αυτό και των παραγόντων που επηρεάζουν την ανάπτυξη των σχετικών ικανοτήτων. Για τον σκοπό αυτό, τεκμηριώνει βιβλιογραφικά την έννοια της ‘ψηφιακής νοημοσύνης’ που αντιπροσωπεύει τον νέο τρόπο σκέψης στο ψηφιακό περιβάλλον, ως σύνθεση στοιχείων της ‘Υπολογιστικής Σκέψης’ και της ‘Ψηφιακής Χρήσης και Συμπεριφοράς’. Σύμφωνα με τη διατριβή, ένας ‘ψηφιακά νοήμων’ άνθρωπος έχει την ικανότητα να χρησιμοποιεί ορθά την ψηφιακή τεχνολογία, μπορεί να κατανοήσει και να αναπτύξει κατάλληλη (online) συμπεριφορά και είναι ικανός να αντιμετωπίζει περίπλοκα προβλήματα στο ψηφιακό περιβάλλον.Για τη διερεύνηση της ψηφιακής νοημοσύνης πραγματοποιήθηκε, το χρονικό διάστημα 01/04/2019 – 17/05/2019, έρευνα ερωτηματολογίου σε μαθητές της Α’ Λυκείου, ακολουθώντας τη δειγματοληπτική μεθοδολογία της PISA. Στο πλαίσιο της διατριβής αναπτύχθηκαν δεκατέσσερα πρωτότυπα τεστ αξιολόγησης των στοιχείων της ψηφιακής νοημοσύνης. Στην έρευνα συμμετείχαν 956 μαθητές/-τριες Α’ Λυκείου και η στατιστική επεξεργασία των αποτελεσμάτων πραγματοποιήθηκε με τη διερευνητική ανάλυση παραγόντων (Exploratory Factor Analysis – EFA) και τον συντελεστή γραμμικής συσχέτισης του Pearson.Από την ανάλυση προκύπτει το μοντέλο της ‘ψηφιακής νοημοσύνης’ που προτείνει η διατριβή, σύμφωνα με το οποίο αποτελείται από πέντε ομάδες ικανοτήτων: (1) λογική συλλογιστική, αλγόριθμοι και αξιολόγηση, (2) αφαίρεση, αποσύνθεση και μοτίβα & γενίκευση, (3) ψηφιακή συναισθηματική νοημοσύνη και ψηφιακή επικοινωνία, (4) ψηφιακή ασφάλεια και ψηφιακή προστασία, (5) ψηφιακή ταυτότητα, ψηφιακή χρήση, ψηφιακός εγγραμματισμός και ψηφιακά δικαιώματα.Παράλληλα, η διατριβή μελέτα τον τρόπο με τον οποίο οι παράγοντες ηλικία, χρήση της τεχνολογίας, μορφωτικό επίπεδο και εξειδίκευση του ατόμου, επηρεάζουν την απόκτηση των ψηφιακών ικανοτήτων. Για τον σκοπό αυτό, υιοθετήθηκαν οι κατευθυντήριες οδηγίες του ευρωπαϊκού πλαισίου ικανοτήτων DigComp και αναπτύχθηκε ένα πρωτότυπο εργαστηριακό εργαλείο αξιολόγησης των πέντε ομάδων ικανοτήτων του πλαισίου. Η αξιολόγηση πραγματοποιήθηκε σε 116 σπουδαστές Επαγγελματικής Κατάρτισης Ενηλίκων και για την στατιστική επεξεργασία των αποτελεσμάτων εφαρμόστηκε η μέθοδος της παραμετρικής στατιστικής ανάλυσης One Way ANOVA και t-tests, καθώς και η εκ των υστέρων σύγκριση με τη διόρθωση Bonferroni. Τα αποτελέσματα καταδεικνύουν ότι οι περιοχές ικανοτήτων επηρεάζονται με διαφορετικό τρόπο από τους εξεταζόμενους παράγοντες και συγκεκριμένα: η πρώτη περιοχή ικανοτήτων (εγγραμματισμός πληροφοριών και δεδομένων) επηρεάζεται από τους παράγοντες ‘κατοχή και χρήση Η/Υ’ και ‘χρήση Διαδικτύου’, η δεύτερη (επικοινωνία και συνεργασία) επηρεάζεται από την ‘ηλικία’, την ‘ειδικότητα’ και την ‘κατοχή και χρήση έξυπνων κινητών τηλεφώνων’, η τρίτη (δημιουργία ψηφιακού περιεχομένου) από το μορφωτικό επίπεδο και τέλος η πέμπτη (επίλυση προβλημάτων) επηρεάζεται από τον παράγοντα ‘κατοχή και χρήση Η/Υ’.Η συμβολή της διατριβής έγκειται στο ότι προσδιορίζει ένα καινούριο και πρωτοπόρο όρο με τη διατύπωση ενός εννοιολογικού σχήματος που περιγράφει με σαφήνεια τα χαρακτηριστικά της ψηφιακής νοημοσύνης. Τα ευρήματα γεφυρώνουν το βιβλιογραφικό κενό σχετικά με την υιοθέτηση της ψηφιακής νοημοσύνης, ως απαραίτητη προϋπόθεση για την επιτυχημένη προσαρμογή του ανθρώπου στο αναδυόμενο ψηφιακό περιβάλλον και την ισότιμη συμμετοχή του στην ψηφιακή εποχή και έχουν θεωρητικές επιπτώσεις που αναπτύσσονται σε τρεις άξονες: (i) τη μελέτη και την κατανόηση της έννοιας και της δομής της ψηφιακής νοημοσύνης, (ii) την ανάλυση των στοιχείων που την αποτελούν και (iii) την ανάπτυξη μιας μεθοδολογικής προσέγγισης για τη δημιουργία ενός εργαλείου μέτρησης της ψηφιακής νοημοσύνης. Στο πρακτικό επίπεδο οι επιπτώσεις της διατριβής εντοπίζονται σε τρεις τομείς: (i) επαγγελματικός προσανατολισμός, (ii) επιλογή και αξιολόγηση προσωπικού και (iii) εκπαίδευση. Τέλος, η διατριβή καλύπτει ένα ακόμη ερευνητικό κενό, προσδιορίζοντας τους παράγοντες που επηρεάζουν τις περιοχές ικανοτήτων του ευρωπαϊκού πλαισίου DigComp και προσφέρει σημαντικές πληροφορίες στους εκπαιδευτικούς οργανισμούς και τους επαγγελματίες, βοηθώντας τους στη λήψη αποφάσεων σχετικά με τον επαγγελματικό προσανατολισμό, την διαμόρφωση/αναβάθμιση των εκπαιδευτικών προγραμμάτων για ανάπτυξη των ψηφιακών ικανοτήτων του ανθρώπινου δυναμικού και την επιλογή και αξιολόγηση προσωπικού.