Η πορεία προς την κυκλική οικονομία
Authors: Πέτρου Κλεονίκη-Ναταλία 
Published: September 2021

Στη σημερινή εποχή τα απόβλητα αποτελούν ζωτικό μέρος της οικονομίας μας, ως υποπροϊόν της οικονομικής δραστηριότητας. Προέρχονται από τις επιχειρήσεις, την κυβέρνηση και τα νοικοκυριά και με τις κατάλληλες τεχνικές διαχείρισης, μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως εισροή στην οικονομική δραστηριότητα, για παράδειγμα μέσω της ανάκτησης υλικών ή ενέργειας. Παράγονται από όλες τις δραστηριότητες και παρόλο που είναι ένα τοπικό πρόβλημα, έχει τόσο τοπικές όσο και παγκόσμιες διαστάσεις. Σύμφωνα με την οδηγία-πλαίσιο 2008/98/ΕΚ της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ), «κάθε ουσία ή αντικείμενο που ο κάτοχος απορρίπτει ή προτίθεται ή υποχρεούται να απορρίψει ορίζεται ως απόβλητο». Επιπλέον, τα αστικά απόβλητα περιλαμβάνουν τα απόβλητα που συλλέγονται από ή για λογαριασμό των δημοτικών αρχών και διατίθενται μέσω των καθιερωμένων συστημάτων διαχείρισης αποβλήτων. Τα τελευταία χρόνια τα απορρίμματα συνεχώς αυξάνονται, επομένως η διαχείριση τους αναδεικνύεται ως ένα αρκετά μεγάλο ζήτημα του 21ου αιώνα και διεξάγονται αρκετές έρευνες στον τομέα αυτό. Η παρούσα διδακτορική διατριβή θα ασχοληθεί με το θέμα των αστικών στερεών αποβλήτων (ΑΣΑ) και θα αξιολογήσει τις δυνητικές και τρέχουσες επιλογές διαχείρισης αποβλήτων καθώς και θα εξετάσει διάφορες πτυχές γύρω από αυτό το θέμα. Τόσο δεδομένα από την ΕΕ όσο και παγκόσμια θα χρησιμοποιηθούν και τόσο σε περιφερειακό όσο και σε εθνικό επίπεδο, ώστε να αντανακλούν καλύτερα τη σημερινή κατάσταση. Επίσης, τα πολιτιστικά χαρακτηριστικά των κρατών μελών της ΕΕ καθώς και η ενεργειακή απόδοση τους αξιολογούνται σε σχέση με τα ΑΣΑ. Τέλος, εξετάζεται η σχέση μεταξύ των ΑΣΑ και της εκπαίδευσης. Όλες αυτές οι ιδιότητες αξιολογούνται λαμβάνοντας υπόψιν την οικονομική κρίση, η οποία επηρέασε σοβαρά την ΕΕ και τον κόσμο ιδιαίτερα μετά το 2008, γεγονός που προφανώς επηρέασε με τη σειρά του και τις στάσεις και τις επιλογές των πολιτών. Η αειφόρος διαχείριση των αποβλήτων απαιτεί τον συνδυασμό δεξιοτήτων και γνώσεων των φυσικών επιστημών και της μηχανικής μαζί με την οικονομία, την οικολογία, την ανθρώπινη συμπεριφορά, την επιχειρηματικότητα και τη σωστή διακυβέρνηση. Το πλαίσιο πολιτικών και το νομοθετικό πλαίσιο γύρω από τα ΑΣΑ αναλύεται σε αυτή τη διατριβή στο πλαίσιο της Κυκλικής Οικονομίας λαμβάνοντας υπόψη την αποτελεσματικότερη χρήση των πόρων. Όσον αφορά την ανάλυση σε περιφερειακό επίπεδο της ΕΕ, αυτή γίνεται με τη χρήση της μεθόδου Data Envelopment Analysis (DEA). Η DEA είναι μια μη παραμετρική μέθοδος που χρησιμοποιείται για τη μέτρηση της απόδοσης ορισμένων μονάδων λήψης αποφάσεων χρησιμοποιώντας τεχνικές γραμμικού προγραμματισμού. Με την DEA μπορεί κανείς να μετρήσει τις επιδόσεις απόδοσης παρόμοιων μονάδων που έχουν πολλαπλές (συνήθως) εισροές και ανάλογες εκροές σε συνθήκες όπου υπάρχουν ακριβείς πληροφορίες για τις τιμές τους και καμία γνώση για τη μεταξύ τους σχέση. Στο πρώτο μέρος της διδακτορικής διατριβής εξετάζονται 172 περιφέρειες της ΕΕ και για τα έτη 2009, 2011 και 2013 και χρησιμοποιούνται πέντε παράμετροι (παραγωγή αποβλήτων, ποσοστό απασχόλησης, σχηματισμός κεφαλαίου, ακαθάριστο εγχώριο προϊόν (ΑΕΠ) και πυκνότητα πληθυσμού). Έτσι σχεδιάζονται τέσσερα πλαίσια εισροών και εκροών. Τα αποτελέσματα δείχνουν τις πιο αποτελεσματικές περιφέρειες της ΕΕ ανάλογα με το κάθε πλαίσιο, αλλά πρέπει να σημειωθεί ότι τα αποτελέσματα από διαφορετικά πλαίσια δεν πρέπει να συγκρίνονται μεταξύ τους. Τα συνολικά αποτελέσματα δείχνουν ότι οι πιο αποδοτικές περιοχές είναι οι περιοχές του Βελγίου, της Ιταλίας, της Πορτογαλίας και του Ηνωμένου Βασιλείου. Εν συνεχεία η αποτελεσματικότητα που προκύπτει από τη DEA επανεξετάζεται σε σχέση με τις επιλογές διαχείρισης αποβλήτων που εφαρμόζονται στις σχετικές περιοχές για την αξιολόγηση της συνολικής βιωσιμότητας των εξεταζόμενων περιφερειών. Σύμφωνα με τα συμπεράσματα, παρόλο που μια χώρα μπορεί να είναι αποτελεσματική σύμφωνα με τη DEA και λαμβάνοντας υπόψη διάφορους παράγοντες, αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι οι περιφέρειες μιας χώρας χρησιμοποιούν επιλογές βιώσιμης επεξεργασίας αποβλήτων, καθώς είναι σημαντικό να λαμβάνεται υπόψιν και η μεταφορά αποβλήτων μεταξύ περιφερειών και χωρών. Αυτά τα ευρήματα μπορεί όμως να αποδειχθούν πολύτιμα για τον σχεδιασμό περιβαλλοντικών πολιτικών, ειδικά σε περιφερειακό επίπεδο της ΕΕ. Ένα περαιτέρω μέρος αυτής της διατριβής ασχολείται με την αποτελεσματικότητα 28 κρατών μελών της ΕΕ για τα έτη 2008, 2010, 2012 και 2014 με τη χρήση της μεθόδου DEA. Χρησιμοποιούνται οκτώ παράμετροι, δηλαδή η παραγωγή ΑΣΑ, το ποσοστό απασχόλησης, ο σχηματισμός κεφαλαίου, το ΑΕΠ, η πυκνότητα του πληθυσμού και για πρώτη φορά εκπομπές οξειδίων του θείου (SOx), οξειδίων του αζώτου (NOx) και αερίων του θερμοκηπίου (GHG). Τα εμπειρικά αποτελέσματα που προέκυψαν υποβλήθηκαν σε διόρθωση μεροληψίας προκειμένου να ληφθούν τα σωστά αποτελέσματα για κάθε χώρα που μελετήθηκε. Συνολικά, οι πιο αποδοτικές χώρες αποδείχτηκαν ότι ήταν η Γερμανία, η Ιρλανδία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Αυτά τα αποτελέσματα εξετάστηκαν εν συνεχεία έναντι του ποσοστού ανακύκλωσης κάθε χώρας για τις εξεταζόμενες χρονικές περιόδους. Το ποσοστό ανακύκλωσης αντικατοπτρίζει τα αποτελέσματα της DEA, και μάλιστα οι πιο αποτελεσματικές χώρες φαίνεται να έχουν υψηλότερο ποσοστό ανακύκλωσης. Επιπλέον, τα αποτελέσματα της DEA εξετάστηκαν με τις συνολικές μεθόδους διαχείρισης αποβλήτων για τις υπό εξέταση χώρες. Συνολικά, παρατηρείται ότι οι χώρες που χρησιμοποιούν και τις τέσσερις επιλογές διαχείρισης με υψηλή χρήση πιο βιώσιμων και τη μείωση της χρήσης χώρων υγειονομικής ταφής είναι αυτές που αποδείχθηκαν επίσης αποτελεσματικές σύμφωνα με την DEA. Τα αποτελέσματα αντικατοπτρίζουν και την οικονομική κρίση που έπληξε την Ευρώπη, η οποία προσπάθησε να επωφεληθεί από τις βιώσιμες επιλογές διαχείρισης ΑΣΑ προκειμένου να επιτευχθεί η μετάβαση σε μια κυκλική οικονομία, ενώ η αξία των προϊόντων, των υλικών και των πόρων πρέπει να διατηρηθεί στην οικονομία όσο το δυνατόν περισσότερο και η παραγωγή αποβλήτων να ελαχιστοποιείται. Η συγκεκριμένη μελέτη μπορεί να αποτελέσει πολύτιμο μάθημα για τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής όσον αφορά το σχεδιασμό και την εφαρμογή εθνικών και κοινοτικών νομοθεσιών και οδηγιών, προκειμένου να επιτευχθούν οι στόχοι για μια Ευρώπη με κυκλική οικονομία.Επιπλέον, τα ΑΣΑ αξιολογούνται μέσω των πολιτιστικών διαστάσεων και του σχηματισμού μιας «κουλτούρας αποβλήτων». Η ανάλυση αυτή αξιολογεί πρώτα την περιβαλλοντική αποτελεσματικότητα με τη DEA βάσει πέντε παραμέτρων: τα ΑΣΑ, το ΑΕΠ, το εργατικό δυναμικό, το κεφάλαιο και τη πυκνότητα πληθυσμού για 22 κράτη μέλη της ΕΕ και για τα έτη 2005, 2010 και 2015, προκειμένου να αξιολογηθεί ποια κράτη μέλη είναι πιο αποτελεσματικά. Στη συνέχεια, τα αποτελέσματα απόδοσης αντιπαραβάλλονται με τις πολιτιστικές διαστάσεις του Hofstede και του Schwartz στο STATA με τη χρήση μοντέλων παλινδρόμησης. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι για το έτος 2005 δεν παρατηρείται σημαντική σχέση με τα δύο πολιτιστικά μοντέλα, ενώ για τα έτη 2010 και 2015 φαίνεται να υπάρχει σημαντική σχέση. Τα προαναφερθέντα ευρήματα μπορούν να συνδεθούν και πάλι με την οικονομική κρίση που έπληξε την Ευρώπη μετά το 2008, καθιστώντας τους ανθρώπους πιο επιφυλακτικούς, ενώ οι νομοθεσίες της ΕΕ έχουν θεσπίσει ορισμένες σημαντικές οδηγίες στον τομέα της διαχείρισης αποβλήτων. Τέλος, παράλληλα με τους προαναφερθέντες παράγοντες, η ΕΕ αντιμετώπισε σοβαρές περιβαλλοντικές προκλήσεις λόγω της δημιουργίας αποβλήτων, καθώς και ατυχημάτων και τραυματισμών των εργαζομένων στον τομέα αυτό, οι οποίοι με τη σειρά τους έχουν επηρεάσει ευρέως την κουλτούρα αποβλήτων της ΕΕ, όπως υποστηρίζουν και τα αποτελέσματα της παρούσας ανάλυσης. Επιπροσθέτως, η διατριβή εξετάζει την ενεργειακή απόδοση σε 28 επιλεγμένα κράτη μέλη της ΕΕ και τις δυνατότητες ανάκτησης ενέργειας από τα απόβλητα σύμφωνα με τις αποτελεσματικότητες που έχουν αποκτηθεί μέσω της μεθόδου DEA και χρησιμοποιούνται οι ακόλουθες μεταβλητές ως εισροές: τελική κατανάλωση ενέργειας, εργατικό δυναμικό, κεφάλαιο, πυκνότητα πληθυσμού και εκροές: ΑΕΠ, εκπομπές NOx, εκπομπές SOx και εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου για τα έτη 2008, 2010, 2012, 2014 και 2016. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι οι περισσότερες χώρες διατηρούν τα επίπεδα αποτελεσματικότητας τους, ενώ παράλληλα οι περισσότερες αποτελεσματικότητες μειώνονται μετά το 2012. Με βάση αυτές τις αποτελεσματικότητες, συνιστάται να προχωρήσουμε προς την παραγωγή ενέργειας μέσω αποβλήτων με δύο κύριους στόχους, δηλαδή την επαρκή και βιώσιμη παραγωγή ενέργειας και την αποτελεσματική αντιμετώπιση των ΑΣΑ. Μια τέτοια επιλογή θα ενίσχυε την κυκλική οικονομία, ενώ πρέπει να δοθεί προτεραιότητα στην πρόληψη, προετοιμασία για επαναχρησιμοποίηση, την ανακύκλωση και την ανάκτηση ενέργειας των ΑΣΑ. Μαζί με τη στρατηγική ανταγωνισμού της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, αυτές οι πολιτικές θα εξασφαλίσουν αξιόπιστο ενεργειακό εφοδιασμό σε λογικές τιμές και με τις λιγότερες περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Επιπλέον, οι αποτελεσματικότητες πρέπει να εξεταστούν και συγκριτικά με τη χρηματοοικονομική κρίση που πλήττει την ΕΕ από το 2008, όπου φαίνεται και μείωση των αποτελεσματικοτήτων μετά το 2012 και την πιο επικείμενη κρίση. Τέλος, η εκπαίδευση έχει αποδειχθεί ότι συνδέεται στενά με το ποσό παραγωγής των ΑΣΑ. Το τελευταίο μέρος της παρούσας διατριβής χρησιμοποιεί δεδομένα που αποκτήθηκαν για 25 χώρες παγκοσμίως για τα έτη 1995-2016 και οι εξεταζόμενες μεταβλητές περιλαμβάνουν τα ΑΣΑ, το ΑΕΠ και το επίπεδο εκπαίδευσης. Μέσω οικονομετρικών μεθόδων, η παρούσα ανάλυση προσπαθεί να ανακαλύψει εφικτές σχέσεις συσχέτισης. Επίσης, δείχνει έντονα την αλληλεξάρτηση μεταξύ ΑΣΑ, οικονομικής ανάπτυξης και επιπέδου εκπαίδευσης. Βάσει αυτών επαληθεύεται η εγκυρότητα της υπόθεσης της περιβαλλοντικής καμπύλης Kuznets. Συγκεκριμένα, παρατηρείται μια ανεστραμμένη σχέση σχήματος U τόσο στις στατικές όσο και στις δυναμικές αναλύσεις για τα ΑΣΑ. Τα υπολογιζόμενα σημεία καμπής αν και αρκετά υψηλά είναι σε όλες τις περιπτώσεις μέσα στο δείγμα. Σε όλες τις αναλύσεις το πρόσημο του επιπέδου εκπαίδευσης είναι αρνητικό όπως αναμενόταν. Ως εκ τούτου, αποδεικνύεται ότι η εκπαίδευση μπορεί να λειτουργήσει ως αποτελεσματικό εργαλείο για την ενίσχυση των περιβαλλοντικών συμπεριφορών που οδηγούν με τη σειρά τους σε μείωση της παραγωγής ΑΣΑ. Φυσικά, δεδομένου ότι τα δεδομένα και η μεθοδολογία που χρησιμοποιούνται σε αυτές τις αναλύσεις είναι διαφορετικά, τα ίδια τα αποτελέσματα δεν μπορούν να συγκριθούν, αλλά είναι φανερό ότι η τρέχουσα οικονομική και πολιτική κατάσταση τόσο στην ΕΕ όσο και παγκοσμίως έχει επηρεάσει την ανάπτυξη του τομέα των ΑΣΑ και της συμπεριφοράς των ανθρώπων. Αυτό κατέστη εμφανές σε όλες τις προσεγγίσεις, είτε το επίκεντρο αφορούσε τα ίδια τα ΑΣΑ είτε τις πολιτιστικές διαστάσεις ή την ενεργειακή απόδοση, είτε την εκπαίδευση.