Σχέσεις Κύπρου και Κρήτης στη ζωγραφική φορητών εικόνων και τοιχογραφιών (15ος -17ος αι.) και η παλαιολόγεια παράδοση
Authors: Κωνσταντίνου Ανδρέας 
Published: November 2024

Στην παρούσα έρευνα αντικείμενο μελέτης αποτελεί η ανάδειξη των σχέσεων της Κύπρου με την Κρήτη στη ζωγραφική των φορητών εικόνων και τοιχογραφιών κατά την περίοδο του 15ου-17ου αιώνα. Για τον σκοπό αυτό, στην παρούσα μελέτη γίνεται μια ενδελεχής εξέταση έργων μνημειακής ζωγραφικής και φορητών εικόνων στην Κύπρο, από τις απαρχές του 14ου αιώνα μέχρι και τα τέλη του 17ου αιώνα.Το κείμενο της διατριβής αποτελείται από τρία μέρη, τα οποία καλύπτουν χρονικά την εξέλιξη της κυπριακής ζωγραφικής από τις απαρχές του 14ου αιώνα μέχρι και τα τέλη του 17ου αιώνα. Αρχικά, εξετάζεται η παλαιολόγεια ζωγραφική της Κύπρου κατά τον 14ο αιώνα μέχρι το τέλος του 15ου αιώνα. Η εξέταση των εν λόγω έργων καταδεικνύει αφενός την ισχυρή παλαιολόγεια επίδραση σε έργα φορητών εικόνων του 14ου αιώνα και αφετέρου κατά το β΄ μισό του 15ου αιώνα τη μετάπλαση της παλαιολόγειας ζωγραφικής με παράλληλες επιδράσεις από διάφορες περιοχές. Οι εικονογραφικές και τεχνοτροπικές εξελίξεις της κυπριακής ζωγραφικής, της περιόδου αυτής, εξετάζονται εντός του ιστορικού, κοινωνικού και πολιτικού τους πλαισίου, με ιδιαίτερη έμφαση και στις υπόλοιπες μορφές του πολιτισμού στο νησί, όπως η λογοτεχνική παραγωγή και η παιδεία της περιόδου του 14ου και του 15ου αιώνα.Στο δεύτερο μέρος, η έρευνα επικεντρώνεται στη ζωγραφική του 16ου αιώνα. Αρχικά, εξετάζονται οι τοιχογραφίες του πρώιμου 16ου αιώνα στο νησί και στη συνέχεια οι τοιχογραφίες στο καθολικό της μονής του Αγίου Νεοφύτου, στον νάρθηκα της Εγκλειστρας και τμηματικών επιζωγραφήσεων στον κυρίως ναό της Εγκλείστρας καθώς και η εικόνα της Θεοτόκου Εγκλειστριανής, σήμερα στο καθολικό της μονής. Ο χαρακτήρας της εν λόγω ζωγραφικής μας οδηγεί σε ένα μη κυπριακό εργαστήριο, το οποίο εργάστηκε κατά την περίοδο του 1517-1521 στη μονή του Αγίου Νεοφύτου. Τα χρονικά όρια αυτά προκύπτουν από επιγραφικές μαρτυρίες σε χειρόγραφους κώδικες και σε αφιερωτικές επιγραφές εικόνων της Μονής αλλά και από αρχειακές πηγές. Το εικονογραφικό πρόγραμμα και η εικονογραφία των παραπάνω έργων παρουσιάζει ομοίοτητες με έργα της κρητικής ζωγραφικής, τόσο της μνημειακής ζωγραφικής του 15ου αιώνα στην Κρήτη, όσο και με μεταγενέστερα έργα στα Μετέωρα και στον Άθω.Στα τοιχογραφημένα ζωγραφικά σύνολα της Κύπρου, τα οποία χρονολογούνται κατά τη δεύτερη δεκαετία του 16ου αιώνα κ.ε. και έπονται δηλαδή του τοιχογραφικού διάκοσμου στη μονή του Αγίου Νεοφύτου, παρατηρείται μια σημαντική ποιοτική αναβάθμιση της εικονογραφίας και της τεχνοτροπίας. Ορισμένα μνημεία παρουσιάζουν σε εντονότερο βαθμό ομοιότητες με έργα της κρητικής ζωγραφικής, ενώ σε ορισμένα άλλα μνημεία οι ομοιότητες είναι περιορισμένες. Στα μνημεία αυτά οι καλλιτεχνικές εξελίξεις του 16ου αιώνα εναρμονίζονται με την τοπική ζωγραφική, η οποία βασίζεται στην ισχυρή παλαιολόγεια παράδοση του νησιού, με σαφείς επίσης αναφορές σε έργα σημαντικών Κύπριων ζωγράφων του β΄ μισού 15ου αιώνα.Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται και στη ζωγραφική των φορητών εικόνων, στις οποίες οι εικονογραφικές και τεχνοτροπικές εξελίξεις εμφανίζονται σε κοινή χρονική περίοδο με τις εξελίξεις στην μνημειακή ζωγραφική. Η μελέτη των αφιερωτικών επιγραφών των εν λόγω εικόνων, οδηγούν στο συμπέρασμα ότι οι σχέσεις των δύο νησιών εντοπίζονται κυρίως μετά το 1520, στοιχείο το οποίο συσχετίζεται και με τα ακριβώς χρονολογημένα εντοίχια ζωγραφικά σύνολα της Κύπρου. Στην εκτενή μελέτη, σχετικά με τη ζωγραφική των φορητών εικόνων προκύπτει, ότι κατά την περίοδο αυτή εισάγονται στην κυπριακή ζωγραφική ένας μεγάλος αριθμός νέων εικονογραφικών τύπων, εκ των οποίων ορισμένοι εμφανίζονται και στη μνημειακή ζωγραφική. Οι τύποι αυτοί προϋπάρχουν όμως σε εικονογραφικούς τύπους σημαντικών Κρητών ζωγράφων του 15ου αιώνα. Παράλληλα, και στο γενικότερο πλαίσιο της βυζαντινής τέχνης της Κύπρου κατά τον 16ο αιώνα, γίνεται και μια μικρή αναφορά στη ζωγραφική, η οποία δέχεται εντονότερες δυτικές επιδράσεις, όπως και στα ζητήματα χρονολόγησης των έργων της, τα οποία αφορούν και την παρούσα έρευνα, καθώς οι δύο αυτές ζωγραφικές τάσεις συνυπάρχουν κατά τον 16ο αιώνα.Στο τρίτο μέρος, εξετάζονται αρκετές ενυπόγραφες φορητές εικόνες επωνύμων ζωγράφων κρητικής τέχνης του 17ου αιώνα και τέλος ακολουθεί μια σύντομη επισκόπηση της μνημειακής ζωγραφικής και της ζωγραφικής των φορητών εικόνων του 17ου αιώνα στην Κύπρο.