Η εικονογράφηση των σχολικών εγχειριδίων της ιστορίας του δημοτικού σχολείου ως ατραπός διαμόρφωσης εθνοπολιτισμικής και κοινωνικής συνείδησης
Authors: Κομίνια Ελένη 
Published: July 2022

Στη γενική συνείδηση έχει καθιερωθεί ο βαρύνων ρόλος του σχολικού εγχειριδίου στη διαμόρφωση κοσμοαντιλήψεων που απηχούν την κυρίαρχη ενίοτε ιδεολογία, φανερά ή κεκαλυμμένα. Καίριο στοιχείο σε ένα σχολικό εγχειρίδιο εκτός από τη γλώσσα (γραπτός λόγος), μέσω της οποίας αποτυπώνονται οι θέσεις του συγγραφέα για ένα εύρος κοινωνικο-πολιτισμικών και ιστορικών ζητημάτων, αποτελεί κι η εικονογράφησή του. Με τον ίδιο τρόπο που οι αφηγηματικοί τρόποι του συγγραφέα απηχούν την ιδεολογία του στο κείμενο, η εικονιστική αφήγηση του εικονογράφου/ σκιτσογράφου συνιστά ισοδύναμο φορέα ιδεολογικά φορτισμένων μηνυμάτων. Η εικόνα, κατά τον Βarthes, σημειολογικά ενέχει ένα «καταδηλούμενο» μήνυμα (denotation) που σχετίζεται με την αναφορική λειτουργία της εικόνας και έχει την έννοια του ανάλογου της αναπαράστασης της πραγματικότητας και ένα «συμπαραδηλούμενο» μήνυμα (connotation) που αφορά στα ιδεολογικά ή αισθητικά σημαινόμενα που παραπέμπουν σε μια ορισμένη κουλτούρα της κοινωνίας προς την οποία απευθύνεται το μήνυμα. Αυτό οδηγεί στη συγκρότηση μιας εικονιστικής γλώσσας που είναι ταυτόχρονα αναπαραστατική και συμβολική, για την αποκρυπτογράφηση της οποίας προϋποτίθεται οι συμβάσεις και οι κανόνες που διέπουν τη λειτουργία της να αποτελέσουν αντικείμενο μιας εικονοκεντρικής/οπτικής προσέγγισης. Ωστόσο, παρά το γεγονός ότι η «ανάγνωση» των εικόνων συμβάλλει στην εκμαίευση του βαθύτερου/υπόρρητου νοήματός τους, η προσέγγισή τους στο πλαίσιο του σχολείου είτε αγνοείται παντελώς είτε παραμένει λογοκεντρική/ γλωσσοκεντρική.Υπό αυτό το πρίσμα και αφορμώντας από το γεγονός ότι είναι ελάχιστες οι μελέτες που έχουν εκπονηθεί στον τομέα αυτό, αντικείμενο της παρούσας διατριβής αποτελεί η κριτική οπτική ανάλυση μέρους του εικονογραφικού υλικού που εμπεριέχεται στο σχολικό εγχειρίδιο ιστορίας της Ε΄ δημοτικού προκειμένου να αναδειχθεί ο τρόπος με τον οποίο συμβάλλει στη διαμόρφωση συγκεκριμένης αντίληψης, εθνοπολιτισμικής και κοινωνικής ιδιαιτερότητας και συνειδητότητας, ώστε να προβάλλεται και να αναπαράγεται ως «φυσική» και δεδομένη. Στο θεωρητικό μέρος της εργασίας, παρουσιάζονται οι θεωρητικοί προσανατολισμοί πάνω στους οποίους εδράζεται η παρούσα μελέτη. Ειδικότερα, αφού επιχειρείται να γίνει διασάφηση βασικών όρων και εννοιών που σχετίζονται με το υπό πραγμάτευση θέμα, στη συνέχεια παρουσιάζονται τα νέα Διαθεματικά Ενιαία Πλαίσια Προγραμμάτων Σπουδών και Αναλυτικά Προγράμματα Σπουδών, όπως και το σχολικό εγχειρίδιο της Ε΄ τάξης, εστιάζοντας στη δομή, στο περιεχόμενο και στους σκοπούς διδασκαλίας της ιστορίας σχετικά με τη σχηματοποίηση εθνοπολιτισμικής συνειδητότητας, αλλά και οι βασικές αρχές της «οπτικής γραμματικής».Το ερευνητικό σκέλος της εργασίας περιλαμβάνει (α) την ειδολογική κατηγοριοποίηση του εικονογραφικού υλικού και την ανάδειξη της λειτουργικής του χρήσης, (β) την ποιοτική ανάλυση συγκεκριμένων εικόνων που εμπεριέχονται στο σχολικό εγχειρίδιο, «Ιστορία Ε΄ δημοτικού – Στα βυζαντινά χρόνια», εδραζόμενη στη μεταλειτουργική πραγμάτωση του νοήματος με έμφαση στην ανάδειξη της ιδεολογίας που απηχούν.Η ποιοτική ανάλυση του εικονογραφικού υλικού αναδεικνύει τη σημασία πραγμάτευσης των εικόνων ως φορέων ιδεολογίας και ατραπών διαμόρφωσης ενός πλαισίου «μικρο-κοινωνικών» ταυτοτήτων της πολιτισμικής και εθνικής συνειδητότητας, με αποτέλεσμα να καθίσταται αναγκαία η ανάδειξη του ρόλου των μαθητών ως κριτικά σκεπτόμενων πολιτών, προκειμένου να είναι σε θέση να αμφισβητούν την προβαλλόμενη και αναπαραγόμενη κάθε φορά ιδεολογία και να μην την αποδέχονται άκριτα ως φυσική και δεδομένη.