Η ιστορία των αποκαταστάσεων στον χώρο της πρώην Γιουγκοσλαβίας
Authors: Κοπρίβιτσα Νεμπόισα 
Published: August 2021

Η αντιμετώπιση της πολιτιστικής κληρονομιάς στον χώρο της Πρώην Γιουγκοσλαβίας εξαρτιόταν σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό από τους εξής παράγοντες: τον κοινωνικο-οικονομικό, τον πολιτικό, τον ιδεολογικό, τον πολιτιστικό και το εκάστοτε θεσμικό πλαίσιο το σχετικό με τα πολεοδομικά σύνολα, τα μεμονωμένα μνημεία και άλλα πολιτιστικά αγαθά. Εκτός από αυτούς τους παράγοντες στα πολεοδομικά και αγροτικά σύνολα παρατηρείται και η επίδραση των εκάστοτε πολεοδομικών αρχών, ενώ στα μεμονωμένα μνημεία, σημειώνεται η επίδραση και παραγόντων όπως οι σύγχρονες εξελίξεις στην αρχιτεκτονική, τα υφιστάμενα χαρακτηριστικά των μνημείων, οι ανάγκες για νέες χρήσεις κ.ά. Όσον αφορά στην αντιμετώπιση των πολεοδομικών και αγροτικών συνόλων, αυτή ήταν διαφορετική ανάλογα με τις ιστορικές εποχές. Η περίοδος της αρχαιότητας ήταν η εποχή κατά την οποία παρατηρείται τόσο η αξιοσημείωτη φροντίδα για την πολεοδομική κληρονομιά (πρώιμη αρχαιότητα), όσο και η έλλειψη αυτής της φροντίδας στο τελευταίο μέρος της (ύστερη αρχαιότητα, ιουστινιάνεια περίοδος). Και στις εποχές που θα ακολουθήσουν, ο ιστός των αστικών οικισμών αντιμετωπιζόταν με διαφορετικό τρόπο ανάλογα με τις επιμέρους περιόδους – άλλοτε διατηρούνταν σε γενικές γραμμές (Μεσαίωνας, Αναγέννηση και Μπαρόκ στην ανατολική Αδριατική), άλλοτε μετασχηματίζονταν, σε αρκετές περιπτώσεις και ριζικά (Μπαρόκ σε αρκετές πόλεις στο εσωτερικό του εξεταζόμενου χώρου, τουρκοκρατία στην περιοχή της Πρώην Γιουγκοσλαβίας μέχρι την εποχή του Τανζιμάτ, περίοδος της βιομηχανικής επανάστασης σε μερικές περιοχές του εξεταζόμενου χώρου κ.ά.). Οι επιδράσεις του σύγχρονου στοχασμού στην αποκατάσταση ήταν αισθητές κατά την περίοδο της επιστημονικής αποκατάστασης μέχρι τα τέλη του Α΄ παγκόσμιου πολέμου και του μεσοπολέμου στη Σλοβενία και την Κροατία αλλά και στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη. Όσον αφορά στην αντιμετώπιση των μεμονωμένων μνημείων, αυτή ήταν επίσης διαφορετική ανάλογα με τις επιμέρους ιστορικές περιόδους. Κατά την περίοδο της αρχαιότητας συχνές ήταν οι μετασκευές και ανακατασκευές ως τρόποι επέμβασης (ρωμαϊκή περίοδος, παλαιοχριστιανική περίοδος, ιουστινιάνεια περίοδος). Επεμβάσεις μεγάλης κλίμακας εντοπίζονται και κατά τον Μεσαίωνα, την Αναγέννηση, το Μπαρόκ (σε μορφή μπαροκοποίησης των παλιών μνημειακών κτιρίων), την τουρκοκρατία, την κλασική εποχή και ιδίως κατά την περίοδο της στυλιστικής αποκατάστασης. Από την άλλη μεριά, η αντιμετώπιση των μεμονωμένων μνημείων κατά τους περασμένους χρόνους μπορούσε να έχει και αρκετά στοιχεία της σημερινής προσέγγισης σε αυτούς τους μάρτυρες του παρελθόντος, όπως στην περίπτωση του καμπαναριού της Αγ. Μαρίας στο Ζάνταρ (περίοδος της Αναγέννησης), της εκκλησίας του Vavedenje στο Lipljan (περίοδος της τουρκοκρατίας), ενώ ιδιαίτερα σύγχρονη ήταν η ιδέα για τον καθαρισμό των υπόγειων χώρων του Ανακτόρου του Διοκλητιανού στο Σπλιτ του Vicko Andrić (περίοδος του κλασικισμού) που όμως πραγματοποιήθηκε πολύ αργότερα. Κατά την περίοδο του σύγχρονου στοχασμού στην αποκατάσταση, την επιστημονική αποκατάσταση μέχρι τα τέλη του Α΄ παγκόσμιου πολέμου οι αναστηλωτές, όπως ο Frane Bulić και ο Gjuro Szabo στην Κροατία, καθώς και ο France Stele στη Σλοβενία, πραγματοποίησαν ένα σπουδαίο έργο στο πλαίσιο της οργανωμένης προστασίας των μνημείων. Στην μεσοπολεμική περίοδο το έργο προστασίας των μνημείων συνεχίστηκε από τους ίδιους αλλά και τους νέους πρωταγωνιστές σε αυτό τον τομέα, όπως τον Ljubo Karaman, τον Đurđe Bošković κ.ά., υπό συνθήκες που η κρατική προστασία δεν υπήρχε.