Μικροθεμελίωση της οικονομικής θεωρίας, περιορισμένη ορθολογικότητα και οικονομική πολιτική υπό συνθήκες αβεβαιότητας
Authors: Βαλσαμής Διονύσιος 
Published: November 2023

Βασικός στόχος της παρούσας διδακτορικής διατριβής είναι να συμβάλει στην ευρύτερη συζήτηση για την περεταίρω μικροθεμελίωση των οικονομικών υποδειγμάτων της οικονομικής μεγέθυνσης. Οι έννοιες της αποστροφής στην απώλεια και η αβεβαιότητα λαμβάνονται υπόψη ώστε να αναδειχθεί η ανάγκη για περαιτέρω ενσωμάτωση πτυχών της ανθρώπινης συμπεριφοράς στη διαδικασία λήψης αποφάσεων. Καθώς αυτές επηρεάζουν τον τρόπο που δρα το άτομο, τοποθετούνται στο επίκεντρο της μικροθεμελίωσης των υποδειγμάτων της οικονομικής μεγέθυνσης. Η χρήση συμπεριφορικών παραμέτρων -και εν γένει μικροοικονομικών στοιχείων- στα μακροοικονομικά μοντέλα δύναται να θεραπεύσει τις παθογένειες της κυρίαρχης οικονομικής σκέψης παρουσιάζοντας μια πιο ρεαλιστική εικόνα της πολυπλοκότητας του οικονομικού συστήματος και της ετερογένειας των οικονομικά δρώντων. Στο πλαίσιο αυτό, αρχικά παρουσιάζονται και αναλύονται οι βασικές θεωρητικές κατασκευές της οικονομικής επιστήμης οι οποίες τοποθετούν στο επίκεντρο την έννοια της οικονομικής μεγέθυνσης. Μέσα από την παρουσίαση της εξέλιξης της θεωρητικής σκέψης επιχειρείται να εντοπιστούν οι παθογένειες των κυρίαρχων οικονομικών οι οποίες οδήγησαν σε αστοχίες και στη μειωμένη προβλεπτική ικανότητα της εξέλιξης των οικονομιών, με αφορμή τη Μεγάλη Ύφεση του 2008. Ταυτόχρονα, η διατριβή εστιάζει στη συζήτηση για τον επαναπροσδιορισμό της μακροοικονομικής σκέψης και στη μετεξέλιξη των New Keynesian υποδειγμάτων ως κύρια θεωρητική έκφραση της σύγχρονης οικονομικής επιστήμης. Η θεώρηση του οικονομικού συστήματος ως ένα απλό σύστημα το οποίο αποτελείται από άτομα και επιχειρήσεις με ομοιογενή συμπεριφορά (για χάρη απλούστευσης της πραγματικότητας) συνέβαλε στη δημιουργία ενός θεωρητικού πλαισίου το οποίο μπορούσε να δίνει ικανοποιητικές απαντήσεις σε μια σειρά ζητημάτων που καλείται κάθε φορά να αντιμετωπίσει η οικονομική επιστήμη. Η παραπάνω θεώρηση όμως είχε ισχύ υπό την προϋπόθεση ότι η οικονομία βρίσκεται σε μία κανονικότητα και ότι μία σειρά παραμέτρων τις οποίες δε λαμβάνουν υπόψιν τα υποδείγματα δεν επηρεάζουν τη λειτουργία του οικονομικού συστήματος. Η κρίση όμως του 2008 έδειξε κάτι που μέχρι τότε η μακροοικονομική σκέψη αγνοούσε. Οι σχέσεις των οικονομικά δρώντων εν τέλει είναι αρκετά πιο πολύπλοκες απ’ ότι πιστεύουμε και δεν είναι ορθό να τις αγνοούμε για λόγους απλούστευσης της οικονομικής πραγματικότητας. Κατά συνέπεια τέθηκε η ανάγκη για μικροθεμελιώση της μακροοικονομικής σκέψης μέσω της δημιουργίας υποδειγμάτων τα οποία θα ενσωματώνουν τόσο την ετερογένεια των οικονομικά δρώντων όσο και την πολυπλοκότητα του οικονομικού συστήματος. Λόγω της σημαντικότητας αυτών των ζητημάτων, η διατριβή στο τέταρτο και πέμπτο κεφάλαιο εστιάζει διεξοδικά στις έννοιες της αβεβαιότητας και της αποστροφής στην απώλεια ως βασικές παραμέτρους για τη μικροθεμελίωση των μακροοικονομικών υποδειγμάτων. Η δομή της παρούσας διατριβής χωρίζεται νοητά σε δύο μέρη, το θεωρητικό (Κεφάλαιο 2 και Κεφάλαιο 3) και το εμπειρικό (Κεφάλαιο 4 και Κεφάλαιο 5) και διαρθρώνεται συνολικά σε πέντε κεφάλαια. Στα εμπειρικά κεφάλαια καταγράφονται τα οικονομετρικά υποδείγματα που χρησιμοποιήθηκαν για τις ανάγκες της παρούσας ανάλυσης, η διατύπωση και η εξέταση των ερευνητικών υποθέσεων, καθώς επίσης τα αποτελέσματα, ο σχολιασμός και τα βασικά συμπεράσματα. Ειδικότερα στο τέταρτο κεφάλαιο, αξιολογείται η προβλεπτική ικανότητα των δεικτών αβεβαιότητας αναπτύσσοντας ένα probit υπόδειγμα για την ελληνική οικονομία. Η βιβλιογραφία που επικεντρώνονται στην προβλεπτική ικανότητα της πιθανότητας εμφάνισης μιας κρίσης ή μεγέθυνσης της οικονομίας διάφορων μεταβλητών για την ελληνική οικονομία είναι σχετικά περιορισμένη. Προς την κατεύθυνση αυτή επιχειρεί να συμβάλει η διατριβή μέσω της εμπειρικής ανάλυσης. Πέραν από τον περιορισμένο αριθμό σχετικών εργασιών, η διατριβή συμβάλει στη σχετική βιβλιογραφία καθώς εστιάζει σε μια μικρή ανοιχτή οικονομία. Η επιλογή των μακροοικονομικών και χρηματοοικονομικών μεταβλητών βασίζεται στις μεταβλητές που χρησιμοποιούνται για την κατασκευή του Euro Area-wide Leading Indicator (ALI) καθώς και των μεταβλητών που χρησιμοποιεί ο OECD για την εύρεση των σημείων καμπής (turning points) και μεταβλητών που προέρχονται από διεξαγωγή ερευνών αναφορικά με την επιχειρηματική και καταναλωτική εμπιστοσύνη. Η εκτίμηση του probit υποδείγματος πραγματοποιείται τόσο εντός όσο και εκτός-δείγματος. Η εντός-δείγματος κινητή πρόβλεψη έχει σημείο εκκίνησης τον Ιανουάριο του 2003, ενώ η εκτός-δείγματος τον Ιανουάριο του 2020 για τρεις μήνες μπροστά. Τα βασικά ευρήματα της ανάλυσης είναι τα εξής: Ο Δείκτης οικονομικού κλίματος (ESI) κατά πρώτο λόγο, αλλά και ο Δείκτης υπευθύνων προμηθειών (PMI), φαίνεται να είναι οι καλύτεροι δείκτες ως προς την εντός-δείγματος πρόβλεψη. Παρομοίως για τον Δείκτη επιχειρηματικής εμπιστοσύνης (BCI). Αντίθετα, ο Δείκτης αβεβαιότητας για τη χάραξη οικονομικής πολιτικής (EPU) φαίνεται να αδυνατεί να λειτουργήσει ως πρόδρομος δείκτης. Οι μεταβλητές του ALI έχουν καλύτερη προβλεπτική ικανότητα της πορεία του οικονομικού κύκλου έναντι των μεταβλητών του OECD. Στην εκτός-δείγματος πρόβλεψη παρατηρούμε ότι οι μεταβλητές του ALI έναντι αυτών του OECD πραγματοποιούν καλύτερη πρόβλεψη προς το τέλος του 2021. Η πρόβλεψη βελτιώνεται όταν ενσωματώνεται στο υπόδειγμα με τις μεταβλητές του ALI ο EPUP.Τέλος, στο πέμπτο κεφάλαιο, παρουσιάζεται η αποστροφή στην απώλεια ως μια παράμετρος η οποία παράγει ασύμμετρη συμπεριφορά στη διαδικασία λήψης των αποφάσεων. Για το σκοπό αυτό κατασκευάζεται ο Συντελεστής Ασυμμετρικής Μεταβλητότητας (Coefficient of Asymmetric Volatility, CAV) ο οποίος αποσκοπεί στην ποσοτικοποίηση της ασυμμετρίας ως προς τη συμπεριφορά των επενδυτών στον κίνδυνο λόγω της αποστροφής τους στην απώλεια. Μέσω της εκτίμησης ενός υποδείγματος EGARCH(1,1) επιχειρείται η ποσοτικοποίηση της ασυμμετρίας στο ρίσκο λόγω της αποστροφής στην απώλεια για ένα μεγάλο σύνολο χωρών (24 χώρες) σε ετήσια βάση για τη χρονική περίοδο από το 2003 έως το 2020. Ταυτόχρονα δηλαδή, υπάρχει και οικονομετρική συνεισφορά καθώς η εκτίμηση του υποδείγματος δεν έχει γίνει τόσο αναλυτικά στο παρελθόν καθώς οι σχετικές εργασίες που έχουν πραγματοποιηθεί δεν εστιάζουν σε ένα τόσο μεγάλο δείγμα χωρών και για τόση μεγάλη χρονική περίοδο, όπως γίνεται στην παρούσα διατριβή. Τέλος, εξετάζεται κατά πόσο ο CAV διαφοροποιείται ανά χώρα και ανά έτος μέσω της εκτίμησης panel υποδείγματος με διαστρωματικές και χρονικές επιδράσεις χωρίς επιπλέον ερμηνευτικές μεταβλητές. Τα αποτελέσματα των στατιστικών ελέγχων επιβεβαιώνουν ότι ο CAV διαφοροποιείται σημαντικά ανά χώρα και ανά έτος.