Umre İbadetinin Hayatın Anlamı ve Umutsuzlukla İlişkisi Üzerine Ampirik Bir Araştırma
Authors: YILMAZ Sema 
Published: June 2018

Din psikolojisin önemli çalışma alanlarından birisi de ibadet psikolojisi bağlamında ibadetlerin bireylerin ruhsal yaşantısındaki yansımalarını incelemektir. Bu alan araştırmasında umre ibadetini gerçekleştirmekte olan bireylerde Yaşam Anlamı ve Umutsuzluk düzeyi arasındaki ilişkiler incelenmiştir. Suudi Arabistan’da umre ziyaretinde bulunan 214 Türk katılımcı üzerinde geçekleştirilen araştırmada anket tekniği ile toplanan veriler analiz edilmiştir. Veri toplama aracı olarak “Kişisel Bilgi Formu”, “Yaşam Anlamı Ölçeği” ve “Beck Umutsuzluk Ölçeği” kullanılmıştır. Elde edilen veriler SPSS 23.0 istatistik programında analiz edilmiştir. Verilerin çözümlenmesinde çalışmanın amacına uygun bir şekilde Tek Örneklem t-Testi, Pearson Momentler Çarpımı Korelasyon Analizi, Bağımsız Örneklem t-Testi ve Tek Yönlü ANOVA ve Tukey HSD testleri kullanılmıştır. Araştırma grubunun Yaşam Anlamı düzeyinin anlamlı olarak ortalamanın üstünde; Umutsuzluk düzeyinin ortalamanın altında olduğu bulgusuna ulaşılmıştır. Yaşam Anlamı ile Umutsuzluk ve Gelecekle İlgili Duygu; Motivasyon Kaybı ve Gelecekle İlgili Beklenti arasında negatif yönde; Aranan Anlam ile Umutsuzluk ve Motivasyon Kaybı arasında pozitif yönde anlamlı bir ilişki bulunmuştur.Özet: Birçok dinde kutsal kabul edilen yerleri ziyaret etmek ve birtakım ritüelleri yerine getirmek o dinin ibadetleri arasında yer almaktadır. İslam dininde hac ayları dışında belli bir zamana bağlı olmadan Kâbe’yi ziyaret etme, ihrama girip tavaf yapma, Safa ve Merve arasında sa’y yaptıktan sonra tıraş olup ihramdan çıkılarak yapılan ibadete umre denmektedir. Umre ibadeti, kapsamlı ve çok yönlü bir ibadettir; psikolojik ve sosyolojik, bedenî ve malî özellikleri bulunmaktadır. İnanç ibadet ilişkisi, dinî ayin ve törenlerin psikolojik etki ve fonksiyonları din psikolojisinin araştırma konularındandır. Bu konuda yapılan araştırmalar genellikle dini inanç ve ibadetler ile yaşam anlamı umut arasında olumlu bir ilişkinin varlığını ortaya koyar. İnançlı bireyler dua ve ibadetler yoluyla hayatta bir anlam ve amaç bulabildikleri gibi aynı zamanda yaşamın zorluklarına katlanma konusunda daha olumlu bir gelecek beklentisine sahip olurlar. Anlam ile umut iç içedir, birbirini tamamlar. Umutsuzluk, depresyon ve intihar isteğiyle yakından ilişkilidir. Hayata tutunmak, geleceğe güvenle bakmak ve zorlukları aşmak için ise yaşamda bir anlam ve amaç bulmaya ihtiyaç vardır.İnsanın çeşitli nedenlerle anlam kaybı yaşadığı dönemlerde dine yöneldiği ve ibadete yoğunlaştığı bilinmektedir. Hemen hemen tüm ibadetleri içine alan umre ibadeti, bireyin yoğun duygular yaşamasına, yeni farkındalıklar kazanmasına, zorluklarla baş etmek için farklı davranışlar geliştirmesine katkıda bulunma potansiyeli olan özel bir ibadettir. Umre ibadeti sırasında birey varoluş nedenini, hayatının anlamını, gelecekten beklentisini gözden geçireceği birçok deneyim yaşar. Böylece içinde bulunduğu sıkıntılı durumu, yaşadığı umutsuzluğu ve anlam kaybını aşarak farklı bir bakış açısına ulaşabilir. Dolayısıyla bu çalışmada şu soruya cevap aranmıştır: Umre ibadeti beklendiği gibi bireyin psikolojik yaşantısına olumlu katkıda bulunmakta mıdır? Özellikle tüm psikolojik sıkıntılara eşlik eden anlam kaybı ve umutsuzluk düzeyine bir etkisi var mıdır? Demografik değişkenler umre ibadetini gerçekleştiren bireylerin yaşam anlamı ve umutsuzluk düzeylerinde farklılaşma meydana getirmekte midir? Bu sorulara cevap bulmak için araştırmada umre ibadetinin yaşamın anlamı ve umutsuzluk ile ilişkisi incelenmiştir. Bu amaçla umre ibadetini gerçekleştirmekte olan bireylerin yaşam anlamı ve umutsuzluk düzeyleri psikometrik yöntemlerle ölçülmüş ve bunlar arasındaki ilişkiler analiz edilmiştir. Ayrıca cinsiyet, medeni durum ve eğitim durumu gibi demografik değişkenlere göre yaşamın anlamı ve umutsuzluk durumlarında da farklılık olup olmadığı test edilmiştir. Araştırmaya yaşları 18-82 arasında değişen 214 kişi katılmıştır. Araştırma verileri umre ibadetini yapmak için 2015 yılı Mayıs ayında Suudi Arabistan’ın Mekke ve Medine şehirlerinde bulunan Türk katılımcılardan toplanmıştır. Veri toplama aracı olarak “Kişisel Bilgi Formu”, “Yaşam Anlamı Ölçeği” ve “Beck Umutsuzluk Ölçeği” kullanılmıştır. Veriler SPSS 23.0 istatistik programında Tek Örneklem t-Testi, Pearson Momentler Çarpımı Korelasyon Analizi, Bağımsız Örneklem t-Testi ve Tek Yönlü ANOVA ve Tukey HSD testleri ile analiz edilmiştir. Araştırmadan elde edilen en önemli bulgu umre ibadetini gerçekleştirmekte olan bireylerin yaşam anlamı puanlarının anlamlı olarak ortalamanın üstünde (t = 20,50; p ˂ 0,01); umutsuzluk puanlarının ortalamanın altında (t = -29,80; p ˂0,01)  olmasıdır. Yaşam anlamı alt boyutlarından mevcut anlam ile umutsuzluk arasında negatif yönde (r = -,288; p ˂ 0,01); aranan anlam ile umutsuzluk (r =,169; p ˂ 0,05)  ve motivasyon kaybı arasında (r = ,285; p ˂ 0,01) pozitif yönde anlamlı bir ilişki olduğu bulunmuştur. Bulgular umre ibadetinin yaşam anlamını pozitif; umutsuzluğu negatif yönde etkileyebileceğini göstermektedir. Diğer yandan eğitim durumu ve cinsiyet değişkenine göre yaşam anlamı puanları arasında anlamlı bir farklılık bulunmamıştır (p ˃ 0,05). Eğitim düzeyi yükseldikçe umutsuzluk puanları anlamlı olarak azalmaktadır (F = 2, 627; p ˂ 0,05). Umutsuzluk puanları cinsiyet değişkenine göre anlamlı bir farklılık göstermektedir (t = -2,708; p ˂ 0,01).  Erkeklerin umutsuzluk düzeyleri kadınlara göre anlamlı olarak daha yüksektir. Ayrıca evlilerin yaşam anlamı puanlarının bekârlardan anlamlı olarak daha yüksek olduğu sonucuna ulaşılmıştır (F = 3,859; p ˂ 0,05) ve yaş/gelişim dönemleri ilerledikçe yaşam anlamı (F = 7,274; p ˂ 0,01) ve umutsuzluk puanları (F = 8,119; p ˂ 0,01) anlamlı olarak yükselmektedir. Umre hem bir yolculuk olması, hem kolektif bir ibadet olması hem de ihrama girme, tavaf, s’ay gibi özel ritüeller dışında namaz, dua, tövbe, Kur’an okuma gibi ibadetleri de kapsaması nedeniyle bireyin psikolojisine ve anlam dünyasına hızlı ve yoğun etkide bulunabilir. Literatürdeki ilgili çalışmalar da bu bulguyu desteklemektedir. Çalışmadan elde edilen sonuçlar hac ibadetiyle ilgili bulgular ve yaşam anlamı ve umutsuzluğun farklı örneklemlerde incelendiği çalışma bulgularıyla tartışılmıştır. Diğer yandan araştırma verilerinin toplandığı koşullar, üzerinde araştırma yapılan çalışma grubu, kullanılan ölçme aracı ve teknikleri de araştırmanın sınırlılıklarını oluşturmaktadır. Bununla birlikte bir ibadetin geçekleştirildiği zaman dilimi ve bu ibadete has mekânlarda katılımcılara ulaşılması ve onların umre ibadetiyle ilişkili görülen yaşam anlamı ve umutsuzluk düzeylerinin ölçülmesi araştırmanın önemini ve özgünlüğünü göstermektedir. Ulaşılan sonuçlar başka araştırmalarda kullanılabilir. Umre ibadetinin farklı psikolojik etkileri üzerine çalışmalar boylamsal yöntemlerle araştırılabilir.