Ανάμεσα στην τραγωδία και τη ρητορική
Authors: Παπαβασιλείου Μαρία 
Published: September 2021

Στην παρούσα διατριβή επιχειρώ να προσφέρω μια νέα ερμηνευτική ανάγνωση του αυτόγραφου P.Köln VI 245, ενός αποσπασματικά σωζόμενου λογοτεχνικού παπύρου, που πιθανότατα προέρχεται από την ευρύτερη περιοχή της Θηβαΐδας, στην Άνω Αίγυπτο, και χρονολογείται στον 3ο αι. μ.Χ. Ο συγγραφέας του κειμένου πραγματεύεται ένα παραδοσιακό μυθολογικό θέμα, την πτωχείαν του Οδυσσέα, την μεταμφίεση του ήρωα σε ζητιάνο ως μέρος της αποστολής του να υφαρπάξει το Παλλάδιον, το άγαλμα της Αθηνάς, από τον ναό της θεάς στην Τροία. Ενδοκειμενικά στοιχεία μας επιτρέπουν με αρκετή βεβαιότητα να υποθέσουμε ότι το κείμενο, ένα ποίημα γραμμένο σε ιαμβικό τρίμετρο, ανήκει στο τραγικό είδος. Η παπυρολόγος Maryline G. Parca ήταν η πρώτη η οποία μελέτησε το κείμενο και στην οποία οφείλουμε την editio princeps και τον συνακόλουθο ερμηνευτικό υπομνηματισμό με τη μορφή μονογραφίας. Ενώ εστιάζει στην έκδοση του αποσπάσματος, η προσέγγισή της υστερεί ως προς την ενδελεχή διερεύνηση του πολιτισμικού, λογοτεχνικού και κοινωνικού περιβάλλοντος μέσα από το οποίο αυτό αναδύθηκε. Σκοπός μου είναι να αναδείξω και να υπογραμμίσω την αξία του αυτογράφου ως αδιαμφισβήτητης μαρτυρίας για την αδιάλειπτη παρουσία του δράματος, είτε ως λογοτεχνικού είδους προοριζόμενου για ανάγνωση και απαγγελία είτε ως θεατρικής πράξης, κατά την αυτοκρατορική εποχή στην Αίγυπτο. Με αυτήν την προοπτική, η μελέτη μου συμβάλλει στην έρευνα σχετικά με τη σπουδαιότητα του θεάτρου όχι μόνο ως μέσου ψυχαγωγίας αλλά και ως παράγοντα πολιτισμικής και κοινωνικής σύγκλισης ανάμεσα σε διάφορους πολιτισμούς και έθνη.Η προσέγγισή μου είναι κειμενοκεντρική και κατ’ ουσίαν βασίζεται στη μελέτη γραμματειακών και άλλων πηγών. Επαρκής αριθμός παράλληλων κειμένων αξιοποιείται ώστε να διερευνηθεί η διακειμενική συσχέτιση του αποσπασματικά σωζόμενου P.Köln VI 245 με τη λογοτεχνική παραγωγή σε μια χρονική κλίμακα μεταξύ της αρχαϊκής εποχής και των πρώτων μεταχριστιανικών αιώνων (ή και αργότερα). Παπυρικές πηγές και επιγραφικές μαρτυρίες διερευνώνται μαζί με τα γραμματειακά στοιχεία με σκοπό τον προσδιορισμό της ειδολογικής ταυτότητας και του χρηστικού χαρακτήρα του παπυρικού αδέσποτου κειμένου. Αξιόπιστες ηλεκτρονικές πηγές, βάσεις δεδομένων, παπυρικές συλλογές, επιγραφικές εκδόσεις καθώς και σχετικές μονογραφίες αποδείχθηκαν ιδιαίτερα χρήσιμες. Η εργασία απαρτίζεται από οκτώ μέρη και περιλαμβάνει εισαγωγή, κύριο μέρος (κεφ. 2-6), γενικά συμπεράσματα και βιβλιογραφία. Η εισαγωγή έχει προγραμματικό χαρακτήρα εστιάζοντας στο ιδιαίτερο ερευνητικό ενδιαφέρον του P.Köln VI 245 ως αυτογράφου, το οποίο συμβάλλει στη συζήτηση σχετικά με την παρουσία της τραγικής ποίησης κατά τους αυτοκρατορικούς χρόνους, που είναι η αφετηρία της όλης προσέγγισης. Στο κύριο μέρος της μελέτης, ζητήματα όπως τα λογοτεχνικά, καλλιτεχνικά, πολιτισμικά και κοινωνικά στοιχεία τα οποία αντικατοπτρίζονται στους στίχους του κειμένου προσδιορίζονται τώρα με σαφήνεια και διερευνώνται διεξοδικά. Τέτοια θέματα είναι το λογοτεχνικό υπόβαθρο που ευνόησε τη συγγραφή παρόμοιων κειμένων με το αποσπασματικά σωζόμενο αδέσποτο που αποτελεί το θέμα της μελέτης μου, η εξέλιξη της τραγικής ποίησης κατά τους αυτοκρατορικούς χρόνους, η ανάπτυξη και επίδραση της Δεύτερης Σοφιστικής, η ελληνική παιδεία στην Αίγυπτο σε σχέση με τη λογοτεχνική «σχολή της Θηβαΐδας» (3ος αι. μ.Χ.), τους κύριους εκπροσώπους και επιγόνους της, μαζί με τη λογοτεχνική παραγωγή και τους λογοτεχνικούς προγόνους της. Εν συνεχεία προσφέρεται μια εμπλουτισμένη παλαιογραφική περιγραφή του κειμένου η οποία συνοδεύεται από εξέταση ζητημάτων σχετικά με τη χρονολόγηση και τα κωδικολογικά χαρακτηριστικά του παπύρου συγκρινόμενα με πλήθος παπύρων της περιόδου. Η μετάφραση του κειμένου ακολουθείται από λεπτομερή παρουσίαση της μυθολογικής παράδοσης της κλοπής του Παλλαδίου και της πτωχείας του Οδυσσέα. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στις πληροφορίες που αντλούνται από τα επικά και τραγικά διακείμενα, ώστε να προσδιορισθεί η σχέση ή η πρωτοτυπία της εκδοχής που προσφέρει το παπυρικό απόσπασμα προς αυτά. Με τη διερεύνηση της σχέσης του P.Köln VI 245 με τρία κύρια λογοτεχνικά πεδία, την τραγωδία, τον μίμο και τη ρητορική άσκηση (ηθοποιία), σε επίπεδο μορφής και περιεχομένου, εξετάζεται ενδελεχώς η συμβατότητά του με καθένα από αυτά. Το επόμενο κεφάλαιο προσφέρει λεπτομερή αναφορά στα ιδιαίτερα μοτίβα που υπάρχουν στον P.Köln VI 245, όπως η θεϊκή επιφάνεια, το δομικό σχήμα της υμνητικής προσευχής προς τη θεά Αθηνά, τα συγκρητιστικά στοιχεία με τα οποία αυτή απεικονίζεται ως αποτέλεσμα της αφομοίωσής της από την αιγυπτιακή θρησκεία. Το τελευταίο κεφάλαιο πραγματεύεται το παραστασιακό περιβάλλον της αυτοκρατορικής περιόδου και τις συνθήκες υπό τις οποίες αναπτύχθηκε το κείμενο μέσα από την εξέταση παπυρικών και αρχαιολογικών ευρημάτων.