MAVERAÜNNEHİR’DEKİ RUS EMPERYAL STRATEJİLERİNİ BELİRLEYEN UZMANLARIN GÖZÜNDEN BUHARA EMİRLİĞİ’NİN DURUMU
Authors: KESER Emre 
Published: January 2022

XVIII. yüzyıl itibariyle Rus İmparatorluğu’nun doğu politikasındaki en önemli hedefi Türkistan bölgesinde hakimiyet kurmaktı. Ruslar özellikle I. Petro devrinde bu hedefine ulaşmak için çeşitli diplomatik, ticari ve kısmen askeri faaliyetlerde bulunmaya başladı. Rus İmparatorluğu’nun Türkistan bölgesi üzerinde gösterdiği faaliyetlerin odak noktasını Maveraünnehir bölgesi oluşturmaktaydı. Rusya’nın bölge üzerine gösterdiği bu hassasiyetin en önemli nedeni Türkistan sahasındaki güçlü devletlerin Maveraünnehir’den teşekkül etmesiydi. Buhara Emirliği jeopolitik ve jeostratejik önemi nedeniyle bölgenin en güçlü devletlerinden biriydi. Rus yetkilileri Maveraünnehir sahasındaki stratejilerini belirlemek maksadıyla Buhara Emirliği ile olan ilişkilerine çok fazla ehemmiyet gösterdi. Maveraünnehir bölgesindeki Rus politikalarının belirlenmesi için Buhara Emirliği’nin durumunun iyi bilinmesi gerekliydi.

XIX. yüzyılın ilk yarısına kadar Ruslar Maveraünnehir üzerinde siyasi ve ticari hakimiyet kurmakta başarısız oldu. Rus İmparatorluğu’nun özellikle Fransa ile olan mücadeleden galibiyetle ayrılması imparatorluğa büyük bir siyasi ve askeri manevra imkânı verdi. Maveraünnehir bölgesindeki siyasi yapıların birbiriyle mücadelesi de Rus İmparatorluğu’nun dikkatini çekiyordu. Ruslar Türkistan sahasında İngiliz siyasetinin etkin olmasını istemiyordu. İmparatorluğun en büyük amaçlarından biri siyasi, iktisadi ve askeri nüfuzunu İngiliz sömürgelerine doğru genişletmekti. Bu amaçla Maveraünnehir sahasını iyi bilen kişilerden, emirliğin idari ve siyasi durumunu Rus yetkili makamlarına ivedilikle bildirmesi istendi. Rusların Türkistan sahasında İngilizlere karşı hakimiyet elde etmesinin tek yolu buydu. Bu amaçla bölge ile bağları bulunan Osmanlı ve Kaçar Devletlerinin de etkisizleştirilmesi önem arz etmekteydi.

Rus işgal stratejisini belirleyen kurumların ilk amacı bölgenin siyasi ve idari yapısını derinlemesine analiz etmekti. Bu sebeple Rus idari makamları bölgeyi iyi tanıyabilecek kişileri seçti. Bunlar Nikolay Vladimiroviç Hanikov, Nikolay Pavloviç İgnatiev, Nikolay Gavriloviç Zalesov gibi Rus uzmanlardı. İgnatiev ve Zalesov aynı görev heyetinde beraber çalıştı. Hanikov ise bu iki Rus uzmandan hemen önce emirlikte bulundu. Bölge ile alakalı pek çok güncel bilgiyi Rus yetkili makamlarına iletmeyi başardı. Hanikov, İgnatiev ve Zalesov Maveraünnehir sahasında kendilerine verilen görevleri en iyi şekilde yerine getirdi. Onlar iyi eğitim almış, Türk adetlerini bilen, Türk topluluklarıyla iyi iletişim kurma niteliklerine haiz kişilerdi. Özellikle siyasi ve idari konularda önemli tahlil yetenekleri vardı. Bu durum onların bölgeyi doğru bir şekilde analiz etmelerine olanak sağladı. Rus İmparatorluk makamları bu kişilerin bölge hakkındaki görüşlerine oldukça önem verdi.

Rusya’nın Maveraünnehir politikasını belirlemesi ve şekillendirmesinde bu bilgilerden azami ölçüde yararlanıldı. Maveraünnehir bölgesine giden Rus uzmanların görüşleri saha çalışmasıyla elde edilmiş önemli bilgilerdir. Rus uzmanların Maveraünnehir bölgesi buna bağlı olarak Buhara Emirliği hakkında birbirinden bağımsız olarak verdiği bilgilerin tutarlı olması dikkat çekmektedir. XIX. yüzyıl Maveraünnehir bölgesinin siyasi ve idari yapıları hakkında mühim malumatlara ulaşılmıştır. Rus uzmanların verdiği bu bilgiler işgal öncesi Buhara Emirliği’ni daha iyi idrak edebilmemize olanak sağlayacaktır.