Υιοθετούμενη ανοσοθεραπεία με αντιγονο-ειδικά Τ-λεμφοκύτταρα έναντι παθογόνων και καρκίνου
Authors: Κουκουλιάς Κυριάκος 
Published: July 2022

Η αλλογενής μεταμόσχευση αιμοποιητικών κυττάρων (αλλοΜΑΚ) , όπου τα στελεχιαία αιμοποιητικά κύτταρα προέρχονται από υγιή δότη, αποτελεί τη μοναδική μέχρι σήμερα ριζική θεραπεία της λευχαιμίας κακής πρόγνωσης. Παρά τη σημαντική επιστημονική πρόοδο που έχει επιτευχθεί στο πεδίο και την αρτιότερη κατάρτιση του ιατρικού προσωπικού σήμερα συγκριτικά με τις προηγούμενες δεκαετίες, σοβαρές μεταμοσχευτικές επιπλοκές δεν έχουν αντιμετωπιστεί πλήρως. Δύο από τις σημαντικότερες επιπλοκές αυτές είναι η υποτροπή της νόσου και την εμφάνιση ιογενών λοιμώξεων. Οι επανειλημμένες εγχύσεις μη ειδικών Τ- λεμφοκυττάρων του δότη (donor lymphocyte infusions-DLIs) μπορούν να επιφέρουν αιματολογική ύφεση μετά από υποτροπή της νόσου σε μεταμοσχευμένους ασθενείς, ακόμη και χωρίς να προηγηθεί χημειοθεραπεία. Ωστόσο, η αλλοδραστικότητα των Τ λεμφοκυττάρων έναντι αντιγόνων πέραν των λευχαιμικών κλώνων, συνοδεύεται από αυξημένο κίνδυνο ανάπτυξης της νόσου του μοσχεύματος έναντι του ξενιστή (GvHD). Η ανοσοθεραπεία με Τ λεμφοκύτταρα που φέρουν χιμαιρικούς αντιγονικούς υποδοχείς (CAR-Ts) ή γενετικά τροποποιημένο Τ-κυτταρικό υποδοχέα (T-cell receptor, TCR) άνοιξε νέους ορίζοντες για τη θεραπεία κακοηθειών. Η έλλειψη, ωστόσο, κατάλληλων αντιγόνων-στόχων στα κακοήθη μυελοειδή κύτταρα καθιστά μη αποτελεσματική τη θεραπεία με CAR-T, ασθενών με ανθεκτική οξεία μυελοειδή λευχαιμία ενώ η λάθος σύζευξη του τεχνητού με τον ενδογενή TCR και οι περιοριστικοί φραγμοί του HLA-συστήματος, προβάλουν ως σημαντικά εμπόδια για την ευρύτερη κλινική εφαρμογή των TCR-Ts. Από την άλλη πλευρά, οι ιογενείς λοιμώξεις αποτελούν σημαντική αιτία νοσηρότητας και θνητότητας σχετιζόμενης με τη μεταμόσχευση (17-20%), αυξάνοντας σημαντικά και το οικονομικό κόστος. Στις περιπτώσεις προηγούμενης έκθεσης του δότη σε συγκεκριμένα παθογόνα, τα DLIs εμπεριέχουν παθογονο-ειδικά Τ λεμφοκύτταρα μνήμης, ικανά να θεραπεύσουν τη λοίμωξη μέσω της δράσης του μοσχεύματος έναντι λοιμώξεων [Graft vs Infection (GvI)] ωστόσο, η ευρύτερη εφαρμογή τους στη θεραπεία ιογενών λοιμώξεων μετά τη μεταμόσχευση περιορίζεται λόγω της μικρής συχνότητας των αντι-ιικών Τ λεμφοκυττάρων και της υψηλής συχνότητας των αλλοδραστικών Τ λεμφοκυττάρων.Η αξιοποίηση της κυτταροτοξικής δράσης των κυττάρων του ανοσοποιητικού συστήματος με την υιοθετούμενη μεταφορά αντι-ιικών ή αντι-καρκινικών Τ λεμφοκυττάρων, μπορεί να βοηθήσει σημαντικά στην αντιμετώπιση των ιογενών λοιμώξεων και των υποτροπών λευχαιμίας μετά από αλλο-ΜΑΚ.Η μοναδική ικανότητα των Δενδριτικών Κυττάρων (ΔΚ) να επάγουν τη δημιουργία ειδικών ανοσοαποκρίσεων από “μη έμπειρα” (παρθένα) Τ λεμφοκύτταρα εγείρει έντονο ερευνητικό ενδιαφέρον ώστε να μπορέσουν να αξιοποιηθούν στην κυτταρική ανοσοθεραπεία λοιμώξεων σε ανοσοκατασταλμένους ασθενείς, καθώς και κακοηθειών προχωρημένου σταδίου. Ωστόσο, η χαμηλή περιεκτικότητά τους στο αίμα και η περίπλοκη/δαπανηρή μεθοδολογία παραγωγής τους από τα μονοκύτταρα του αίματος, εμποδίζουν την ευρεία κλινική χρήση τους. Εναλλακτική πηγή παραγωγής ΔΚ αποτελούν τα αρχέγονα αιμοποιητικά κύτταρα (CD34+ κύτταρα) όμως, η πρόσβαση σε πηγές CD34+ κυττάρων είναι περιορισμένη και ο αριθμός των παραγόμενων ΔΚ, σπάνια επαρκεί για κλινική εφαρμογή. Από την άλλη πλευρά, οι μη μεταμοσχεύσιμες μονάδες ομφαλιοπλακουντικού αίματος (ΜΟΠΑ) θα μπορούσαν να αποτελέσουν άμεσα διαθέσιμη, αξιοποιήσιμη πηγή CD34+ κυττάρων για παραγωγή ΔΚ.Στην παρούσα διδακτορική διατριβή διερευνήθηκε η δυνατότητα παραγωγής μη γενετικά τροποποιημένων, ειδικών Τ λεμφοκυττάρων έναντι αντιγόνων σχετιζόμενων με τη λευχαιμία, (leukemia-specific T cells – Leuk-STs) Leuk-STs με ειδικότητα έναντι τον αντιγόνων Wilms Tumor 1 (WT1) και Preferentially Expressed Antigen in Melanoma (PRAME) και ακολούθως, έναντι αντιγόνων σχετιζόμενων με τη λευχαιμία και ιικών αντιγόνων ταυτόχρονα (LEukemia-VIrus specific T cells - LEVIS) LEVIS με ειδικότητα έναντι των αντιγόνων WT1, PRAME, TERT (Telomerase Reverse Transcriptase) και Survivin αλλά και των ιικών αντιγόνων του κυτταρομεγαλοϊού (CMV), του ανθρώπινου αδενοϊού (AdV), του ιού EpsteinBarr (EBV) και του ιού Πολυόμα (Polyoma Virus BKV) από ΜΟΠΑ που κρίθηκαν ακατάλληλες για αλλογενή μεταμόσχευση αιμοποιητικών κυττάρων. Αξιοποιώντας τις μη-μεταμοσχεύσιμες ΜΟΠΑ και βελτιστοποιώντας τις καλλιεργητικές συνθήκες, έγινε παραγωγή ικανού αριθμού μυελοειδών δενδριτικών κυττάρων (ΔΚ) προελεύσεως CD34+ κυττάρων ώστε να αποτελέσουν κλινική δόση. Τα παραγόμενα ΔΚ χρησιμοποιήθηκαν ως αντιγονοπαρουσιαστικά κύτταρα για την πραγματοποίηση πολλαπλών διεγέρσεων αυτόλογων, παρθένων Τ λεμφοκυττάρων κοινής προέλευσης ΜΟΠΑ ώστε να παραχθούν τελικά κλινικά μεταφράσιμες δόσεις πολυκλωνικών Leuk-STs και LEVIS.Τα μυελοειδή ΔΚ (CD33+/CD11c+) προελεύσεως ΜΟΠΑ, εξέφραζαν επιφανειακούς δείκτες ωρίμανσης (HLADR, CD40, CD83) υποδηλώνοντας ότι είναι ικανά να διεγείρουν επαρκώς τα Τ λεμφοκύτταρα κάτι το οποίο επιβεβαιώνεται και από τις εκκρινόμενες από αυτά κυτοκίνες ΙL12, IL6 και ΤΝFa που τα καθιστά ικανά να επάγουν την επιθυμητή Th1 ανοσοαπόκριση.Τα παραγόμενα ειδικά Τ λεμφοκύτταρα εμπεριείχαν υποπληθυσμούς CD8+ και CD4+ Τ λεμφοκυττάρων, εξέφραζαν δείκτες μνήμης και διατήρησαν πολύ χαμηλά ή μόλις ανιχνεύσιμα επίπεδα έκφρασης PD-1, CTLA4, TIM3 και LAG3 καθ’ όλη τη διάρκεια της καλλιέργειας, υποδηλώνοντας ότι η παρατεταμένη έκθεση σε αντιγόνα δεν επηρέασε αρνητικά τον φαινότυπο τους και την Th-1 λειτουργικότητά τους in vitro. Επιπλέον, εμφάνιζαν ισχυρή ειδικότητα έναντι όλων των αντιγόνων-στόχων (WT1, PRAME και WT1, PRAME, TERT, Survivin, EBV,CMV,EBV,BKV, AdV) και ισχυρή κυτταροτοξική δράση in vitro.Καταληκτικά, στη διατριβή αυτή παρέχεται ένα παράδειγμα κυκλικής οικονομίας με την αξιοποίηση μη μεταμοσχεύσιμων ΟΠΑ και μια πλατφόρμα, για τη μελλοντική δημιουργία τραπεζών Leuk-STs ή/και LEVIS, ως άμεσα διαθέσιμα, «off-the-shelf» κυτταρικά προϊόντα «τρίτου χώρου», που θα αποτελούν οικονομικά αποδοτική θεραπευτική λύση για πλήθος ασθενών με ευκαιριακές λοιμώξεις που δεν αποκρίνονται στην πάγια αντι-ιική φαρμακευτική θεραπεία ή με λευχαιμίες που υποτροπιάζουν μετά από μεταμόσχευση αιμοποιητικών κυττάρων.