Διαφάνεια και πράξη σε θεσμούς, πολιτικές, διακυβέρνηση
Authors: Γαλούκας Στυλιανός 
Published: September 2021

Στην παρούσα μελέτη παρουσιάζονται νέα εργαλεία και μέθοδοι μέτρησης της θεσμικής διαφάνειας. Το ζητούμενο είναι, να διαπιστωθεί αφενός και να εξασφαλιστεί αφετέρου, η ύπαρξη αναγκαίας βούλησης, μέσα από την ανάλυση των σχεδιασμών, μεθόδων, διαδικασιών και χρησιμοποιούμενων εργαλείων, στις διαδοχικές πολιτικές (χρησιμοποιούνται παραδείγματα για τη διαφάνεια στην Ελλάδα). Έτσι, η παρούσα διατριβή•Αποσαφηνίζει τις σχετικές με τη διαφάνεια έννοιες, ιδίως ως προς την πρακτική σημασία που αποκτούν κατά την εφαρμογή τους στη διακυβέρνηση ή όταν σχετίζονται με αυτήν•Προσδιορίζει τις αρχές και τους κανόνες, τα όρια και τις προϋποθέσεις εφαρμογής•Σχηματοποιεί τις στρατηγικές αντιμετώπισης •Εισάγει για πρώτη φορά μέθοδο και μονάδες μέτρησης για αντικειμενική και όχι κατ’ αντίληψη αξιολόγηση•Εισάγει για πρώτη φορά τις έννοιες του αποτυπώματος διαφάνειας, μίας βαθμονομημένης κλίμακας για τη μέτρησή του και του πιστοποιητικού θεσμικής διαφάνειας. Επίσης, συνεπεία αυτών και την τράπεζα αποτυπωμάτων και το διεθνές δίκτυο τραπεζών•Παρέχει παραδείγματα εφαρμογής των ανωτέρωΩς θεμελιώδεις έννοιες τίθενται οι βασικές αρχές διαφάνειας αλλά και η καταγραφή και αντίστροφη αξιοποίηση των χαρακτηριστικών τα οποία αποτελούν θεμέλια της διαφθοράς και της διαπλοκής, όπως είναι η επιδίωξη αποκλειστικά ατομικού συμφέροντος.Στην παρούσα οριοθετείται η διαφάνεια, όχι ως θεωρητική ή υποκειμενική αξία και ζήτημα αυστηρά προσωπικής συνείδησης ή ως επίκληση σε κάποια ελπίδα, αλλά ως εφαρμόσιμο στην πράξη μέγεθος στο υψηλότερο δυνατόν επίπεδο της θεσμικής οργάνωσης και λειτουργίας σε εθνικό και υπερεθνικό επίπεδο. Προσδίδονται στη διαφάνεια συγκεκριμένη μορφή και ευδιάκριτα χαρακτηριστικά που μπορούν να καταγραφούν, να μετρηθούν και να αξιολογηθούν με συγκεκριμένα κριτήρια και δείκτες ποσότητας και ποιότητας, που χρειάζονται το κράτος και οι θεσμοί, οι πολιτικές και η διακυβέρνηση, ώστε να μπορέσουν να ευδοκιμήσουν και να αποδώσουν καλύτερα στην υπηρέτηση του θεσμικού τους ρόλου. Περιγράφεται η επικρατούσα κατάσταση και η μέχρι σήμερα πορεία για την καθιέρωση της διαφάνειας στη θεσμική ζωή της Ελλάδας, μέσα από την ανάλυση και αξιολόγηση του εθνικού στρατηγικού σχεδιασμού για την καταπολέμηση της διαφθοράς βάσει του εθνικού σχεδίου «ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ», ως προτεραιότητα για τις κυβερνητικές πολιτικές, και σε συνάρτηση και με τις σχετικές εξωτερικές επιταγές, τους επηρεασμούς, τις τάσεις και τους περιορισμούς, σε Ευρώπη και στον κόσμο όλο, με στρατηγικά λάθη ωστόσο. Λάθη, που σχετίζονται άμεσα, με τη δυσκολία στον ορισμό των σχετικών εννοιών, με την πολιτική βούληση, αλλά και τους παράγοντες που τη διαμορφώνουν και την επηρεάζουν. Παρόλα αυτά, είναι όμως ωφέλιμο οι πολιτικοί να (ωθούνται να) την επικαλούνται, γιατί έτσι (βάζοντάς τη στον καθημερινό λόγο τους) δημιουργείται (αρχικά) μία έμμεση (ηθική) δέσμευση εκ μέρους τους να τηρήσουν τα λεγόμενά τους. Η διαφάνεια είναι ιδέα και ως εννοιολογικό σύνολο δεν μπορεί παρά να οριστεί μόνο ως ο στρατηγικός σκοπός μιας πολιτικής. Η εμπέδωσή της πηγάζει από την πρακτική της εφαρμογή όπως εκφράζεται μέσα από την κουλτούρα, δηλαδή τη νοοτροπία που εκδηλώνεται με τη μορφή συμπεριφορών, συλλογικών και ατομικών. Η διαφάνεια, ως πλαίσιο συμπεριφοράς, συνοδεύεται από ένα σύνολο χαρακτηριστικών, με σκοπό μεταξύ άλλων, να δηλωθεί ότι στον τρόπο εκτέλεσης των όποιων λειτουργιών, εμπεριέχονται με τρόπο εμφανή, συγκεκριμένα χαρακτηριστικά που σχετίζονται με τη βούληση και υποδηλώνουν ή αποκαλύπτουν την πρόθεση της ενεργούμενης πράξης ή του ενεργούντος την πράξη και που ως τέτοια, αποτελούν δικλείδες διασφάλισης της διαφάνειας, όπως είναι η αντικρυψίνοια (openness), η εμπιστοσύνη, η επικοινωνία (communication) και ως συστατικά της η ειλικρίνεια (honesty), η συνέπεια και η αξιοπιστία, υποχρέωση λογοδοσίας (accountability) . Μέσω του τρόπου αυτού, η διαφάνεια ενισχύεται, όντας εύκολο για τους άλλους να δουν τι ενέργειες εκτελούνται, με ποια πρόθεση και με ποιες διαδικασίες. Υπό αυτό το πρίσμα αντιμετωπίζεται στο παρόν η εμπέδωση της διαφάνειας, εννοούμενη ως θεμελιωμένη νοοτροπία και αντίληψη που επιβεβαιώνεται και αποδεικνύεται στην εφαρμογή της, με την πράξη. Τα αντικείμενα που πραγματεύεται η παρούσα μελέτη ήταν και είναι υπό διαρκή μετεξέλιξη, γεγονός που είχε ως συνέπεια τη διαρκή μεταβολή της επιλογής περί του χρόνου κατά τον οποίο θα παρουσιαζόταν ώστε να αποτελεί ένα ενιαίο χρονικά σύνολο, τόσο με την τρέχουσα πολιτική πραγματικότητα, όσο και ως προς την ωριμότητα και την ενότητα των αποτελεσμάτων της. Από τα τελευταία, το κυριότερο συμπέρασμα είναι ότι είναι εφικτό σε μία διακυβέρνηση, υπό τις κατάλληλες προϋποθέσεις, να βρεθεί ένα σημείο εξισορρόπησης, ανάμεσα σε μία ρεαλιστική στρατηγική εμπέδωσης της διαφάνειας και στα όποια συμφέροντα. Ως βασικότερες προϋποθέσεις τίθενται, η χρήση των κατάλληλων εργαλείων, η κατάθεση κρινόμενου σχεδίου, που να περιγράφει και να εξειδικεύει τους στόχους της στρατηγικής, η κατάλληλη δημοσιοποίηση της βούλησης σε επίπεδο κορυφής, για την υιοθέτηση και πιστή εφαρμογή του σχεδίου και τέλος, η ύπαρξη κατάλληλων θεσμικών δομών, ώστε να υπόκειται σε αντικειμενικό έλεγχο και να αξιολογείται δημόσια η πρόοδος του σχεδίου και η διαρκής βελτίωσή του . Η σπουδαιότερη ωστόσο, από τις παραπάνω προϋποθέσεις, είναι η επαρκής βούληση αφού χωρίς την έμπρακτη διαπίστωσή της, οι υπόλοιπες δεν μπορούν να αποδώσουν στην πράξη. Για αυτό και επιδιώκεται με επιμέλεια στην παρούσα η τεκμηρίωση της πραγματικής βούλησης.