Ζητήματα διγλωσσίας σε παιδιά προσχολικής και σχολικής ηλικίας
Authors: Γκαϊνταρτζή Αναστασία 
Published: January 2014

Η παρούσα διδακτορική διατριβή διερευνά τις γλωσσικές αντιλήψεις και πρακτικές παιδιών Αλβανικής καταγωγής, των εκπαιδευτικών και των γονέων τους μέσα από ένα δείγμα 19 μαθητών/τριών που φοιτούν στις τρεις πρώτες τάξεις του δημοτικού και στο νηπιαγωγείο. Απώτερος σκοπός της εθνογραφικής μελέτης είναι η ανίχνευση των γλωσσικών ιδεολογιών, στο πλαίσιο των οποίων τα παιδιά αντιλαμβάνονται και διαχειρίζονται τη διγλωσσία τους, μέσα από την εξέταση του λόγου των ίδιων των μαθητών/τριών, των εκπαιδευτικών και των γονέων τους γύρω από τη διγλωσσία. Η εργασία μελετά τα ερευνητικά της ερωτήματα μέσα από τις τρεις οπτικές – των παιδιών, των εκπαιδευτικών και των γονέων τους- με τελική εστίαση στην οπτική των δίγλωσσων παιδιών, έτσι όπως διαμορφώνεται υπό την επίδραση του οικογενειακού και σχολικού πλαισίου. Για τη διερεύνηση των ερευνητικών στόχων ακολουθήθηκε η εθνογραφική μέθοδος συλλογής δεδομένων, η ημι-δομημένη συνέντευξη με τα παιδιά, τους εκπαιδευτικούς και τους γονείς τους και οι άτυπες συνεντεύξεις μαζί τους στο σχολείο σε συνδυασμό με τη συμμετοχική παρατήρηση στο σχολικό πλαίσιο. Η έρευνα διεξήχθη σε δύο σχολεία, δημοτικό και νηπιαγωγείο, τα οποία ανήκουν σε παραλιακό και αγροτικό οικισμό κοντά σε αστικό κέντρο της Θεσσαλίας. Το δείγμα των παιδιών επιλέχτηκε με κριτήριο τη διγλωσσία τους και την εθνοτική τους καταγωγή και αποτελείται από 19 μαθητές/τριες των Α΄, Β΄, Γ΄ τάξεων του δημοτικού και του νηπιαγωγείου. Το δείγμα των εκπαιδευτικών αποτελούν οι τέσσερις εκπαιδευτικοί των τάξεων των παιδιών και το δείγμα των γονέων αποτελείται από 18 γονείς, 13 μητέρες και 5 πατέρες, μετανάστες/τριες από την Αλβανία. Η ερευνητική διαδικασία διήρκησε δύο σχολικά έτη (2008-2009 και 2009-2010), κατά τα οποία η ερευνήτρια διεξήγαγε συμμετοχική παρατήρηση της κοινωνικογλωσσικής συμπεριφοράς των παιδιών στο σχολείο καθώς και άτυπες συζητήσεις με παιδιά, εκπαιδευτικούς και γονείς στο πεδίο αναφορικά με τις γλωσσικές τους αντιλήψεις και πρακτικές. Ακόμη, διεξήχθησαν ημι-δομημένες συνεντεύξεις, ατομικές και ομαδικές, με τα παιδιά, τις εκπαιδευτικούς και τους γονείς τους. Τα ερευνητικά δεδομένα των εκπαιδευτικών αναδεικνύουν γλωσσικές αντιλήψεις και στάσεις οι οποίες αντανακλούν την ιδεολογία της μονογλωσσίας, την αντίληψη της διγλωσσίας ως πρόβλημα και την αποστασιοποιημένη στάση τους απέναντι στη διγλωσσία, προβάλλοντας αυτήν την «αδιάφορη» στάση ως «ουδέτερη». Από την ανάλυση των ιδεολογιών των οικογενειών προκύπτουν διαφοροποιήσεις και προτείνεται η διάκριση τους σε τρεις ομάδες γονέων, που αποκαλούμε «Αγωνιστές/τριες», «Ενδιάμεσοι/ες – Συμφιλιωτικοί/ες» και «Ουδέτεροι/ες», στο πλαίσιο των οποίων οι στάσεις τους κυμαίνονται από την αδιαπραγμάτευτη διεκδίκηση και τη συμφιλιωτική ενθάρρυνση της διγλωσσίας έως την παθητική αποδοχή. Τα δεδομένα των παιδιών αναδεικνύουν ότι αντιλαμβάνονται τη σημασία της διγλωσσίας τους και διαμορφώνουν ιδεολογίες που εκτιμούν την αξία της. Από τη σύνθεση των δεδομένων διαπιστώνεται ότι οι γλωσσικές αντιλήψεις και πρακτικές των γονέων και των παιδιών διαμορφώνονται σε άμεση αλληλεπίδραση με τις κυρίαρχες σχολικές αντιλήψεις και πρακτικές. Η εστίαση της έρευνας στις παιδικές φωνές προβάλλει τη διγλωσσία από τη σκοπιά των παιδιών και των οικογενειών τους αναδεικνύοντας ότι η διγλωσσία αποτελεί πραγματικότητα και τρόπο ζωής καθώς είναι αναγκαία και ζωντανή στην καθημερινή τους χρήση. Εκτός από γλωσσική χρήση, η διγλωσσία λειτουργεί και ως γλωσσική ιδεολογία. Η διγλωσσία αποτελεί ζήτημα που συνειδητά αναγνωρίζουν και εκτιμούν ως αξία, εκφράζοντας «ναι» στην ελληνική γλώσσα, «όχι» στη μονογλωσσία.