«Շահնամեն» և երաժշտությունը
Authors: Ասղար Ջանաբի Վահաբ 
Published: December 2023

«Շահնամեն» բազմազան ժանրային մարմնավորումներ է ստացել` երգ, գործիքային պիեսներ, սիմֆոնիկ, վոկալ-գործիքային, օպերային և երաժշտաբեմական մեծակտավ ստեղծագործություններ, ձևավորելով Արևելք-Արևմուտք երաժշտական երկխոսության առանձնահատուկ ոլորտ: Մորթեզա Հաննանեի, Ալիմոհամմադ Խադեմ Միսակի, Հոսեին Դեհլավիի, Ահմադ Փեժմանի, Համիդ Մոթեբասսեմի և այլ անվանի կոմպոզիտորների գործունեությունը գնահատելի է նախ և առաջ պրոֆեսիոնալ երաժշտարվեստում ազգային էպոսի վերակենդանացման, ինչպես նաև Իրանի ավանդական և արևմտաեվրոպական երաժշտության բեղմնավոր խաչաձևումների դիտակետից: Մեզ մատչելի երաժշտական նյութերի և փաստերի համադրումը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ իրանահայ կոմպոզիտորներն ու երաժիշտները կարևոր մասնակցություն են ունեցել Իրանի դասական երաժշտարվեստի զարգացման գործում` խթանելով մշակութային փոխազդեցությունների փորձը իրանական էպոսի ստեղծագործական մենկաբանումներում կիրառելուն: «Շահնամեի» տեքստերով երկեր են հեղինակել Աշոտ Պատմագրյանը (1898-1981), Էմմանուիլ Մելիք-Ասլանյանը (1915-2003) և անվանի կոմպոզիոր, դիրիժոր Լորիս Ճգնավորյանը (1937), որի «Ռոստամ և Զոհրաբ» օպերան Ֆիրդուսու պոեմի առաջին մարմնավորումն է տվյալ ժանրում:
Как свидетельствуют результаты исследования, жанровый охват «Шахнаме» достаточно широк: от песен и инструментальных пьес до крупных симфонических, оперных и музыкально-сценических произведений. Мортеза Ханнанэ, Али-мохаммад Хадем Мисак, Хоссейн Дехлави, Ахмад Пежман, Хамид Мотебассем и другие известные авторы, проложили путь к плодотворному скрещиванию иранской традиционной классической и западноевропейской музыки. Особый вклад в эту сферу внесли армяно-иранские композиторы и художники, деятельность которых была направлена на становление и развитие в Иране профессионального музыкального искусства. Ашот Патмагрян (1898-1981), Эммануил Мелик-Асланян (1915-2003), а также известный композитор и дирижер Лорис Чкнаворян (1937), обращаясь к иранской эпике создали своеобразные произведения на тексты «Шахнаме», с использованием интонационно-ритмических особенностей народной и народно-профессиональной музыки Востока. Большой интерес Чкнаворяна к иранской национальной музыке нашел свое отражение в различных жанровых воплощениях эпико-мифологических мотивов. Среди них «Ростам и Зохраб», первая написанная в Иране опера на тексты «Шахнаме» и балет «Симорг», которые с успехом были поставлены в Иране, Армении и на разных сценах мира.
The research results show that the genre diversity of “Shahnameh” is wide enough: it covers songs, instrumental music, large scale symphonic, vocal-instrumental pieces, operatic and musical dramatic works. Their authors Morteza Hannaneh, Alimohammad Hadem Misak, Hossein Dehlavi, Ahmad Pejman, Hamid Motebassem et al. paved the way for the fruitful crossovers of the Iranian traditional and Western European music. Armenian-Iranian composers and artists, whose activities were aimed at the formation and development of professional musical art in Iran, greatly contributed to the field. Ashot Patmagrian’s (1898-1981), Emmanuel Melik-Aslanian’s (1915-2003), as well as the famous composer and conductor Loris Chegnavorian’s (1937) valuable works based on the texts of “Shahnameh”, are marked by modal intonation and rhythmic traits of folk and folk-professional music of the East. Chegnavorian's great interest in Iranian national music is reflected in various genre embodiments of epic. They include “Rostam and Zohrab”, the first opera written in Iran to the texts of “Shahnameh”, and “Simorgh Ballet”, which have been successfully staged and performed in Iran, Armenia, and else where all over the world.