Η ιστορία του οικογενειακού προγραμματισμού στην Ελλάδα
Authors: Μανιδάκη Άννα 
Published: September 2021

Εισαγωγή: Στην Ελλάδα, ο οικογενειακός προγραμματισμός συνδέθηκε στενά με το δημογραφικό πρόβλημα που αντιμετώπιζε η χώρα μεταπολεμικά. Σε αντίθεση με άλλες χώρες, στην Ελλάδα η ανησυχία αφορούσε στη μείωση του ρυθμού ανάπτυξης και όχι στην ταχεία αύξηση του πληθυσμού. Υπό αυτό το πρίσμα, ο οικογενειακός προγραμματισμός ήταν πιο πιθανό να ερμηνευτεί με την έννοια της προγραμματισμένης αναπαραγωγής και όχι του ελέγχου των γεννήσεων. Η έμφαση που δόθηκε στον οικογενειακό προγραμματισμό οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην ανησυχία για το υψηλό ποσοστό εκτρώσεων. Οι υπηρεσίες οικογενειακού προγραμματισμού δεν παρέχονταν από κυβερνητικά προγράμματα, το κράτος δεν είχε αναπτύξει πολιτική για τη χρήση αντισυλληπτικών μεθόδων και η πρακτική των εκτρώσεων αποτέλεσε την κύρια μορφή ελέγχου των γεννήσεων. Η παρούσα μελέτη παρουσιάζει την ιστορική εξέλιξη του ΟΠ στην Ελλάδα από τις αρχές της δεκαετίας του ΄50 έως τις αρχές της δεκαετίας του ΄80. Παρουσιάζει τη σειρά των ιστορικών γεγονότων στον ΟΠ από την ιδιωτική πρωτοβουλία σε εθνικό επίπεδο, καθώς και το νομοθετικό πλαίσιο σχετικό με τον ΟΠ. Μεθοδολογία: Τα στοιχεία που παρουσιάζονται βασίστηκαν σε αρχειακή έρευνα με εξέταση, ταξινόμηση και ανάλυση πρωτογενών και δευτερογενών πηγών, οργανωμένων από δημόσιους ή ιδιωτικούς φορείς και από ιδιώτες με την μορφή αρχείων. Πιο αναλυτικά, η συλλογή των δεδομένων έγινε από το αρχείο του Ιδρύματος Ιστορίας της Ιατρικής Ν.Κ. Λούρου, όπου δίνεται έμφαση σε αναξιοποίητο αρχειακό υλικό του Ιδρύματος (χειρόγραφα, επίσημη αλληλογραφία και ιδιωτική δημοσίων προσώπων, πληροφοριακά έντυπα, επιστολές, πρακτικά από τις συναντήσεις συμβουλίων και επιτροπών), το προσωπικό αρχείο της οικονομολόγου, δημοσιογράφου και πολιτικού Βιργινίας Τσουδερού, το προσωπικό αρχείο της Καθηγήτριας Νοσηλευτικής Βάσως Μαργαριτίδου, τη Διεύθυνση Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας της Γενικής Διεύθυνσης Υπηρεσιών Υγείας του Υπουργείου Υγείας, το Κέντρο Οικογενειακού Προγραμματισμού του Μαιευτηρίου Αλεξάνδρα, το Κέντρο Οικογενειακού Προγραμματισμού του Βενιζελείου-Πανανείου Νοσοκομείου, το Πρωτοδικείο Αθηνών και το Πρωτοδικείο Θεσσαλονίκης. Επιπλέον, συλλέχθηκε η σχετική νομοθεσία, καθώς και επιπρόσθετα στοιχεία από επιστημονικά περιοδικά, βιβλία, πρακτικά συνεδρίων, καθώς και τον ημερήσιο και περιοδικό τύπο της εποχής. Πραγματοποιήθηκε αναζήτηση της σύγχρονης βιβλιογραφίας σχετικά με την ιστορία του οικογενειακού προγραμματισμού στις εγκυρότερες ιατρικές βάσεις δεδομένων (ISI, Pubmed) και χρησιμοποιήθηκε συμπληρωματικά στα πλαίσια της έρευνας. Αρχικά συλλέχθηκαν τα δεδομένα και έπειτα ακολούθησε η εξέταση, ταξινόμηση και ανάλυσή τους. Η συλλογή και ταξινόμηση των δεδομένων έγινε σύμφωνα με λέξεις-κλειδιά και αναλύθηκαν με θεματική ανάλυση. Για να διασφαλιστεί η αξιοπιστία, συλλέχθηκαν πηγές δεδομένων από πρωτογενείς και δευτερογενείς πηγές. Η τριγωνοποίηση της πηγής δεδομένων χρησιμοποιήθηκε με διασταυρωμένη επαλήθευση τόσο των πρωτογενών όσο και των δευτερογενών πηγών για την εξασφάλιση εγκυρότητας. Αποτελέσματα: Από τις αρχές της δεκαετίας του ΄50 έως τις αρχές της δεκαετίας του ΄80 καταγράφονται συνεχείς προσπάθειες από την πλευρά της ιδιωτικής πρωτοβουλίας προς την κατεύθυνση της προώθησης του οικογενειακού προγραμματισμού στη χώρα μας. Πρώτα η Ελληνική Εταιρεία Ευγονικής (ΕΕΕ) εισήγαγε την ιδέα του οικογενειακού προγραμματισμού στην Ελλάδα με έδρα το Μαιευτήριο «ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ» υπό την επιστημονική διεύθυνση του Νικόλαου Λούρου. Η ΕΕΕ αποτέλεσε τον επίσημο φορέα της Διεθνούς Ομοσπονδίας Οικογενειακού Προγραμματισμού (IPPF) στη χώρα μας τα πρώτα χρόνια λειτουργίας της. Αρκετοί ξένοι φορείς έδειξαν ενδιαφέρον για τη δράση της και υποστήριξαν το έργο της Εταιρείας (American Eugenics Society INC, British Eugenics Society, Margaret Sanger Research Bureau, International Planned Parenthood Federation). Από τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του Μαιευτηρίου λειτούργησε Εξωτερικό Ιατρείο Γονιμότητας-Στειρότητας, όπου παρέχονταν συμβουλευτική πάνω σε θέματα στειρότητας και οικογενειακού προγραμματισμού. Αυτό σε μια περίοδο που ο έλεγχος της γονιμότητας δεν επιτρεπόταν επίσημα στη χώρα, εκτός από το Μαιευτήριο «ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ» υπό τη διεύθυνση του Νικόλαου Λούρου. Το 1966 λειτούργησε εθελοντικά το Κέντρο Συμβουλευτικής Μελλονύμφων και Εγγάμων όπου παρέχονταν σχετικές υπηρεσίες από εξειδικευμένο προσωπικό. Έχοντας επίγνωση των διεθνών ιατρικών επιτευγμάτων, ο Νικόλαος Λούρος ήταν ο πρώτος στην Ελλάδα που συνειδητοποίησε τη σημασία του οικογενειακού προγραμματισμού. Από τις θέσεις που κατείχε ως Καθηγητής, Διευθυντής του Μαιευτηρίου «ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ», Πρόεδρος της Επιτροπής Δημογραφικής Πολιτικής, και μέλος του Ανωτάτου Υγειονομικού Συμβουλίου του Υπουργείου Υγιεινής υποστήριξε τη δημιουργία Κέντρων Οικογενειακού Προγραμματισμού στα πρότυπα των ήδη λειτουργούντων σε Αγγλία και Αμερική. Η συνεισφορά του στην Μαιευτική και Γυναικολογία είναι σημαντική και πολύπλευρη. Πρωτοπόρος και προοδευτικός στον ιατρικό τομέα, οργάνωσε με τέτοιο τρόπο τη λειτουργία του Μαιευτηρίου «ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ» ώστε αποτέλεσε πρότυπο ερευνητικό και επιστημονικό κέντρο διεθνώς. Υποστήριξε κάθε προσπάθεια που αποσκοπούσε στην προστασία της μητρότητας και του παιδιού και έθεσε σε νέες βάσεις το πρόβλημα της κατ’ οίκον μαιευτικής βοήθειας στην άπορη γυναίκα. Υπογράμμισε την ανάγκη προσεγγίσεων πρόληψης στην καθημερινή κλινική πρακτική και υποστήριξε κάθε προσπάθεια με στόχο την πρόληψη και έγκαιρη διάγνωση του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας. Σημαντικό βήμα στην ιστορία του ΟΠ στη χώρα μας αποτελεί η ίδρυση του πρώτου Κέντρου Οικογενειακού Προγραμματισμού το 1974, στο Μαιευτήριο «ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ» από τον Ελληνικό Σύνδεσμο Οικογενειακού Προγραμματισμού. Καθοριστική ήταν η συμβολή της Εταιρείας Οικογενειακού Προγραμματισμού, με κύριο άξονα την ευαισθητοποίηση τόσο των δημόσιων όσο και των κρατικών αρχών, τη διάδοση του οικογενειακού προγραμματισμού και των πληροφοριών για την αντισύλληψη. Η ΕΟΠ αποτελεί τον επίσημο αντιπρόσωπο της Ελλάδας στην IPPF. από το 1985. Ο Εκπολιτιστικός και Μορφωτικός Σύνδεσμος Οικογενειακού Προγραμματισμού Βορείου Ελλάδος ενήργησε σε πιο τοπικό επίπεδο. Οι γυναικείες οργανώσεις άσκησαν έντονη δραστηριότητα για τη δημοσιοποίηση πληροφοριών σχετικά με τις μεθόδους άμβλωσης και αντισύλληψης. Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, η ελληνική κυβέρνηση θέσπισε μια σειρά νόμων και πολιτικών για τις υπηρεσίες οικογενειακού προγραμματισμού. Με το νόμο 1036/1980 αναγνώρισε επίσημα το θεσμό. Ακολούθησε ο νόμος 1280/1982 όπου οι αρμοδιότητες της Γνωμοδοτικής Επιτροπής για θέματα Γενετικής και Οικογενειακού Προγραμματισμού περιήλθαν στο ΚΕΣΥ και οργανώθηκε ενημερωτική εκστρατεία σε εθνικό επίπεδο. Με τον επόμενο νόμο 1397/1983 το κράτος νομοθέτησε το Εθνικό Σύστημα Υγείας και ο οικογενειακός προγραμματισμός αποτέλεσε αρμοδιότητα των Κέντρων Υγείας του ΕΣΥ μόνο ως προς το σκέλος της ενημέρωσης και της διαφώτισης και όχι της παροχής ιατρικών και μαιευτικών πράξεων, καθιστώντας έτσι μη δυνατή την παροχή ολοκληρωμένων υπηρεσιών οικογενειακού προγραμματισμού από αυτά. Και ενώ αρχικά βάση του πρώτου νόμου, οι μη κυβερνητικές οργανώσεις μπορούσαν να παρέχουν υπηρεσίες οικογενειακού προγραμματισμού υπό την εποπτεία του κράτους, σύμφωνα με τον τρίτο κατά σειρά νόμο, ο οικογενειακός προγραμματισμός τίθεται υπό την κρατική εποπτεία, αποκλείοντας τις μη κυβερνητικές οργανώσεις. Τα χρόνια που ακολούθησαν το κράτος πραγματοποίησε σεμινάρια σε επαγγελματίες υγείας, οργάνωσε ενημερωτική εκστρατεία με θέμα τον οικογενειακό προγραμματισμό σε εθνικό επίπεδο, συνεργάστηκε και επιδότησε ιδιωτικούς φορείς. Για πρώτη φορά οργανώθηκαν σεμινάρια για λειτουργούς υγείας από την πλευρά του κράτους προκειμένου να πλαισιώσουν τα ήδη λειτουργούντα και τα υπό ίδρυση ΚΟΠ. Το Γραφείο Πληθυσμιακών Δραστηριοτήτων του ΟΗΕ βοήθησε το Υπουργείο συμβάλλοντας ουσιαστικά στον τομέα της συμβουλευτικής με την ειδική εκπαίδευση στελεχών υγείας.Το 1983 λειτούργησαν 10 νέα ΚΟΠ τα οποία στελεχώθηκαν με επαγγελματίες υγείας που υπηρετούσαν ήδη σε αυτούς τους χώρους και εκπαιδεύτηκαν. Ο αριθμός των ΚΟΠ αυξήθηκε σε 32 το 1986. Παρέχονταν δωρεάν πληροφορίες και συμβουλές σχετικές με θέματα οικογενειακού προγραμματισμού. Οι αρχές και το περιεχόμενο του οικογενειακού προγραμματισμού ήταν αυτό που ορίσθηκε από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας. Συμπέρασμα: Η πορεία του θεσμού του οικογενειακού προγραμματισμού στη χώρα μας την υπό μελέτη χρονική περίοδο διακρίνεται σε δύο φάσεις: η πρώτη φάση η οποία χαρακτηρίζεται από ανιδιοτελείς προσπάθειες ιδιωτικών φορέων κοινωφελούς χαρακτήρα, και η δεύτερη η νομοθετική - ρυθμιστική φάση. Η ιδιωτική πρωτοβουλία είναι ο πρωτοπόρος στον οικογενειακό προγραμματισμό στην Ελλάδα για περισσότερα από 20 χρόνια. Αναγνωρίζοντας τη σημασία του οικογενειακού προγραμματισμού, η ελληνική κυβέρνηση θεσμοθέτησε τον ΟΠ το 1980 και προώθησε τις υπηρεσίες οικογενειακού προγραμματισμού σε εθνικό επίπεδο τα χρόνια που ακολούθησαν. Διεθνείς κυβερνητικοί και μη κυβερνητικοί οργανισμοί όπως η Διεθνής Ομοσπονδία Οικογενειακού Προγραμματισμού και τα Ηνωμένα Έθνη υποστήριξαν, τόσο τις προσπάθειες της ιδιωτικής πρωτοβουλίας, όσο και του κράτους στην εφαρμογή και διάδοση των υπηρεσιών ΟΠ.