Νέες θεωρήσεις επαναπροσδιορισμού της ιεράρχησης των αστικών οδικών δικτύων
Authors: Τσιγδινός Στέφανος 
Published: March 2023

Η ιεράρχηση του αστικού οδικού δικτύου συνιστά τον ακρογωνιαίο λίθο του κυκλοφοριακού σχεδιασμού, που έχει εμφανείς επιδράσεις και στην πολεοδομική οργάνωση του χώρου. Ως ιεράρχηση ορίζεται η «ταξινόμηση των οδών, με την οποία ομαδοποιούνται σε τάξεις, κατηγορίες ή συστήματα, ανάλογα με τη λειτουργία που εξυπηρετούν». Οι αυτοκινητοκεντρικές προσεγγίσεις που επικράτησαν στις πόλεις μετά τη δεκαετία του ’50, δεν στηρίχθηκαν σε ένα σαφές και συνεκτικό σύστημα ιεράρχησης, γεγονός που προκάλεσε διάφορα κυκλοφοριακά, πολεοδομικά, περιβαλλοντικά και κοινωνικά προβλήματα. Επομένως, καθίσταται ξεκάθαρο πως οι πόλεις πρέπει να αναπτύξουν σωστά και αποδοτικά συστήματα ιεράρχησης που να εναρμονίζονται με τις αρχές της βιώσιμης κινητικότητας. Στο πλαίσιο αυτό η παρούσα διατριβή έχει διττό στόχο: α) να πραγματοποιήσει μια αναλυτική επισκόπηση των θεωρήσεων και πρακτικών που σχετίζονται με την κυκλοφοριακή οργάνωση των αστικών οδικών δικτύων και συγκεκριμένα με την ιεράρχησή τους και β) να αναπτύξει ένα μεθοδολογικό πλαίσιο αξιολόγησης και στη συνέχεια επαναπροσδιορισμού της ιεράρχησης των αστικών οδικών δικτύων σε πολλαπλές χωρικές κλίμακες υπό το πρίσμα της βιώσιμης κινητικότητας.Κατά την εκπόνηση της διατριβής, πραγματοποιήθηκε διεξοδική βιβλιογραφική έρευνα η οποία αξιοποίησε τόσο την αφηγηματική όσο και τη συστηματική βιβλιογραφική ανασκόπηση προκειμένου να καταγράψει και να αναλύσει με σφαιρικό τρόπο τις υπάρχουσες θεωρήσεις και πρακτικές της ιεράρχησης. Ακόμη, αξιοποιείται η ποιοτική μέθοδος έρευνας Q για την ανίχνευση του ρόλου της ιεράρχησης στον αστικό δρόμο του μέλλοντος. Στη συνέχεια, αξιοποιήθηκε όλη η παραπάνω πληροφορία με σκοπό τη συγκρότηση ενός μεθοδολογικού πλαισίου σχεδιασμού και αξιολόγησης της ιεράρχησης σε πολλαπλές χωρικές κλίμακες. Το μεθοδολογικό αυτό πλαίσιο αφορά μια μητροπολιτική περιοχή, προτείνοντας τρόπους σύνθεσης μιας νέας ιεράρχησης σε στρατηγικό και τοπικό επίπεδο και εφαρμόστηκε πιλοτικά στη μητροπολιτική περιοχή της Αθήνας και στον Δήμο Καλλιθέας, αντίστοιχα. Αναπτύχθηκαν εναλλακτικά σενάρια ιεράρχησης ανά χωρικό επίπεδο, τα οποία αξιολογήθηκαν με τεχνικές πολυκριτηριακής ανάλυσης, αναδεικνύοντας το βέλτιστο για το κάθε χωρικό επίπεδο. Μάλιστα, το εκάστοτε βέλτιστο σενάριο συνοδεύεται από κατευθύνσεις λεπτομερούς σχεδιασμού.Τα ευρήματα της διατριβής καταδεικνύουν πως το υφιστάμενο βιβλιογραφικό σώμα χαρακτηρίζεται από σημαντική στροφή προς τη βιώσιμη κινητικότητα, ωστόσο η υπάρχουσα πρακτική του θεσμοθετημένου σχεδιασμού, διατηρεί ακόμη την προτεραιότητα της σε αυτοκινητοκεντρικά συστήματα ιεράρχησης. Όσον αφορά στην προτεινόμενη μέθοδο επαναπροσδιορισμού της ιεράρχησης, η οποία αντιμετωπίζει ενιαία πολεοδομία και μεταφορές, διαπιστώνεται πως έχει τη δυνατότητα να προωθήσει τη βιώσιμη κινητικότητα, αλλά και να πετύχει γεωγραφική σαφήνεια τόσο σε στρατηγικό όσο και τοπικό επίπεδο. Χαρακτηριστικά και στις δύο χωρικές κλίμακες τα σενάρια που επικρατούν, στηρίζουν με ουσιαστικό τρόπο τη βιώσιμη κινητικότητα, γεγονός που επιβεβαιώνει την άμεση αναγκαιότητα για στροφή των πόλεων προς το περπάτημα, το ποδήλατο και τη δημόσια συγκοινωνία.Η διατριβή αυτή αποτελεί ένα ακόμα μικρό βήμα προς τη βιώσιμη κινητικότητα και τη δημιουργία δίκαιων πόλεων. Η κύρια πρωτοτυπία της έγκειται στο γεγονός ότι εντάσσει τόσο νέες αντιλήψεις και έννοιες, όσο και ζητήματα που δεν έχουν συζητηθεί εκτενώς έως σήμερα (π.χ. δακτυλίους, νέες κατηγορίες ιεράρχησης, αυτόνομα οχήματα, κοινωνική αξία του οδικού χώρου, κ.ά.). Σε αυτό το πλαίσιο, η διατριβή επεκτείνει τον επιστημονικό διάλογο για μια κουλτούρα κινητικότητας που θα δίνει λιγότερη προσοχή στα αυτοκίνητα και περισσότερη στους ανθρώπους. Επιπρόσθετα, η προτεινόμενη μέθοδος ιεράρχησης μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο στήριξης αποφάσεων μέσω της χάραξης στρατηγικής σχεδιασμού σε πολλαπλές χωρικές κλίμακες, κατάλληλης για διαφορετικούς φορείς σχεδιασμού σε μια πόλη. Τα καινοτόμα στοιχεία της διατριβής συνοψίζονται στα εξής: - αναδεικνύει τη θεμελιώδη αξία της ιεράρχησης για τη λειτουργία και τη βιωσιμότητα των πόλεων καθώς και τον μελλοντικό της ρόλο στο αστικό οδικό περιβάλλον- διαμορφώνει ένα λεπτομερές θεωρητικό υπόβαθρο το οποίο αναλύει και παρουσιάζει καίρια ζητήματα για τις προσεγγίσεις, τις μεθόδους και τις πρακτικές ιεράρχησης- συνθέτει μια ολοκληρωμένη μέθοδο σχεδιασμού και αξιολόγησης της ιεράρχησης που στηρίζεται σε εργαλεία χωρικής ανάλυσης (GIS) και σε τεχνικές σχεδιασμού σεναρίων και παρέχει αισθητή προτεραιότητα στα βιώσιμα μέσα μετακίνησης- συνιστά συνεκτικό εργαλείο για μελλοντική αλλαγή και επικαιροποίηση της θεσμοθετημένης ιεράρχησης σε πολλαπλές χωρικές κλίμακες