GELİBOLULU MUSTAFA ÂLÎ’NİN KÜNHÜ’L-AHBÂR’INDA YER ALAN OSMANLI DEVLET ADAMLARI
Authors: Aydın Ahmet 
Published: November 2024

Gelibolulu Mustafa Âlî 16. yüzyıl Osmanlı ülkesinde yaşamış önemli bir devlet adamı ve aynı zamanda müelliftir. Mustafa Âlî, Gelibolu’da doğmuş ve ilk tahsilini burada tamamlamıştır. Yirmi yaşında medrese eğitimini tamamlayan Mustafa Âlî daha sonrasında ölümüne kadar Osmanlı Devleti’nin çeşitli kademelerinde görev yapmıştır. Mustafa Âlî’nin günümüz tarihçiliği için kıymetli olan yönü ise yazarlığıdır. Mustafa Âlî’nin çeşitli alanlarda yazılmış altmışa yakın eseri bulunmaktadır. Gelibolulu Mustafa Âlî, kendisinden önceki dönemde yaşamış ve Osmanlı tarihçiliğinde önemli bir merhale olan İdris-i Bitlisi, Kemâlpaşazâde ve Hoca Sadeddin Efendi gibi kaynağı esas alan tarihçilik anlayışını kendine rehber edinmiştir.
Gelibolulu Mustafa Âlî’nin şöhret kazanmasına vesile olan en önemli eseri ise Künhü’l-Ahbâr’dır. Zikredilen eserden dolayı Mustafa Âlî, 16. yüzyılın en önemli Osmanlı tarihçilerinden biri olarak anılmıştır. Mustafa Âlî, Künhü’l-Ahbâr’ı 1591-1598 tarihleri arasında kaleme alınmış ve eserini dört rükundan (bölüm) meydana getirmiştir. Mustafa Âlî eserini tarih bilimine mükemmellik kazandırmak amacıyla kaleme aldığını ifade etmektedir. Künhü’l-Ahbâr dünya tarihini esas alan bir eserdir. Müellif eserin birinci cildinde yaradılıştan Hz. Muhammed devrine kadar olan olaylar, ikinci cildinde Emeviler ve Abbasiler dönemleri, üçüncü cildindeyse Türk ve Moğol hanedanlarının tarihini hakkında malumat vermektedir. Mustafa Âlî’nin kendine özgü üslubuyla kaleme aldığı Künhü’l-Ahbâr’ın dördüncü rüknü ise Osmanlı tarihini ihtiva etmektedir. Âlî eserinin dördüncü rüknunda Osmanlı Devleti’nin zuhurundan 1598 tarihindeki Eğri seferine kadarki hadiselerden, devlet adamları, şair ve âlimlerden bahseder. Mustafa Âlî, Künhü’l-Ahbâr’ını hazırlarken bugün bazılarına ulaşamadığımız altı yüz civarında kaynaktan istifade etmiştir. Mustafa Âlî kaynaklarının birçoğunun orijinalini görmüş, bazı tarihi hadiselerin bizzat içinde bulunmuş bazı şairlerin meclisinde bulunarak onların ağzından eserlerini dinlemiştir. Dinlemiş olduğu tezkireleri de eserinde nakletmiştir. Âlî malumata dayanan bilgileri kullanırken önce kendisi tenkit etmiş daha sonra da yorumlayarak eserine derç etmiştir.
Bu çalışmada ise Mustafa Âlî’nin Künhu’l-Ahbâr adlı başyapıtının dördüncü rüknunda yer alan devlet adamları ve de özellikle devrin ulemaları hakkında bilgi verilmesi amaçlanmıştır. Bu sayede de Âlî’nin eserinde yer alan ve de Osmanlı bürokrasisinde görev alan devlet adamlarının tasnifinin yapılarak bundan sonraki araştırmalara katkı yapılması amaçlanmıştır. Çalışmanın ana kaynağı Künhü’l-Ahbâr’dır. Eser öncelikle tarafımızdan transkript edilmiş ve akabinde eserde yer alan ve Âlî’nin biyografisi hakkında bilgi verdiği devlet adamları bilgisayarda excell programına aktarılmış daha sonra ise elde edilen veriler içerik analizi yöntemiyle değerlendirilmiştir. Bu çalışmayla birlikte Osmanlı devlet teşkilatında yer alan ve Âlî tarafından zikredilen devlet adamları yeniden gün yüzüne çıkartılmış olacaktır. Zira çalışmada Âlî’nin zikrettiği devlet adamları içerisinde yer alan kadıasker, şeyhülislâm, müfti, kadı, tarihçi, şair ve hekimler tablo halinde belirtilmiştir. Yine çalışmada Âlî tarafından zikredilen Osmanlı medreseleri de tabloya aktarılmıştır. Çalışmayla birlikte tasnif edilerek tablo haline getirilen Osmanlı devlet adamlarının ve de medreselerin bundan sonra yapılacak olan araştırmalara katkı sağlayacağı düşünülmektedir.