Δίκτυα έρευνας/ καινοτομίας και επιχειρηματικότητα που βασίζεται στη γνώση
Authors: Σιώκας Ευάγγελος 
Published: April 2022

Τα τελευταία τριάντα χρόνια τόσο οι επιχειρήσεις, όσο και ο χώρος της έρευνας(δημόσια- ιδιωτικά πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα) αντιμετωπίζουν πολλέςπροκλήσεις στην προσπάθειά τους για αναζήτηση νέας γνώσης, ενσωμάτωσης σεκαινοτομία και τεχνολογικών επιτευγμάτων. Στο πλαίσιο αυτό, οι διάφοροιοργανισμοί αναπτύσσουν συνεργασίες για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα μεσκοπό την επίτευξη κοινών ερευνητικών στόχων. Η μακροσκοπική αποτύπωση τηςσύνδεσης των οργανισμών αυτών περιγράφεται από τα δίκτυαέρευνας/καινοτομίας, τα οποία είναι σημαντικά, όχι μόνον επειδή προσεγγίζουν μεσυστημικό τρόπο τη συνεργατική έρευνα, αλλά κι επειδή παρέχουν στουςεμπλεκόμενους οργανισμούς άμεσα και έμμεσα οφέλη, που ξεπερνούν τα όρια τωνεπιμέρους συνεργασιών. Συνεπώς, η μελέτη της δικτύωσης των οργανισμών σεθέματα έρευνας και ανάπτυξης και η σε βάθος αποτύπωση της εξέλιξης και τωνχαρακτηριστικών των σχηματιζόμενων δικτύων αποτελεί ένα σημαντικό εργαλείοκατανόησης του τρόπου με τον οποίο δημιουργείται και διαχέεται η νέα γνώση,καθώς και της αποτελεσματικότητας αυτών των συνεργασιών. Η αξιολόγηση αυτήπροσφέρει έτσι χρήσιμες ενδείξεις για το σχεδιασμό κατάλληλων πολιτικών – σεεθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο - που θα μεγιστοποιούν την παραγόμενη αξία, αλλάκαι την αποδοτικότητα αυτού του μηχανισμού.Ειδικά στη σημερινή δυσμενή συγκυρία, οι συνέπειες αλλά και οι προκλήσεις πουαναδύθηκαν στον απόηχο της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης έχουν οδηγήσει τηνΕυρωπαϊκή Ένωση σε μια κατάσταση αναζήτησης, αναδιάταξης καιεπαναπροσδιορισμού των εφαρμοζόμενων πολιτικών έρευνας και τεχνολογικήςανάπτυξης. Στο πλαίσιο αυτό, ο στόχος για βελτίωση της ανταγωνιστικότητας τηςΕυρώπης με κύριο μοχλό τη γνώση και την καινοτομία, αποτελεί μια βασικήπροτεραιότητα, η οποία πλέον βρίσκεται πολύ ψηλά στο δημόσιο διάλογο. Για τηνεξυπηρέτηση αυτής της κεντρικής επιδίωξης, η κατεύθυνση των επενδύσεων στηνέρευνα και την καινοτομία, αλλά και η επίτευξη της μέγιστης αποδοτικότητας τωνευρωπαϊκών εργαλείων υποστήριξης (όπως είναι τα Προγράμματα Πλαίσιο)αποτελούν βασική στόχευση. Ως εκ τούτου, αναδεικνύεται ιδιαιτέρως η αξία κάθεπροσπάθειας να συνεισφέρει στην αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας αυτούτου μηχανισμού που κυριαρχεί στην ευρωπαϊκή πολιτική.Στην παρούσα διατριβή διερευνήσαμε σε βάθος ακριβώς αυτά τα δίκτυαέρευνας/καινοτομίας που σχηματίζονται από τις ερευνητικές κοινοπραξίες(Research Joint Ventures – RJV) που χρηματοδοτούνται μέσω των ΠρογραμμάτωνΠλαίσιο (ΠΠ), το βασικό δηλαδή ευρωπαϊκό εργαλείο υποστήριξης της έρευνας καιανάπτυξης στην Ευρώπη. Αυτή η μορφή ερευνητικών δικτύων αποτελεί ένανμηχανισμό σχεδιασμού και υλοποίησης της συνεργατικής έρευνας και ανάπτυξηςανάμεσα σε επιχειρήσεις, πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα και άλλους φορείς. Ηεστίαση σε αυτού του είδους τα δίκτυα γίνεται καθώς τα Προγράμματα Πλαίσιοαποτελούν τον ακρογωνιαίο λίθο στην ευρωπαϊκή επιστημονική και τεχνολογικήανάπτυξη και συνοχή, υποστηρίζοντας όλα τα είδη Έρευνας & Ανάπτυξης (Ε&Α), σετομείς κυρίως υψηλής τεχνολογίας, ενθαρρύνοντας με αυτό τον τρόπο τηνσυμμετοχή ευρωπαϊκών οργανισμών σε διακρατικές συνεργασίες καιδημιουργώντας μια αίσθηση κοινής ευρωπαϊκής ερευνητικής πολιτικής στηνεπιστήμη και στην τεχνολογία (ενιαίος χώρος έρευνας).Οι περισσότερες από τις μελέτες που έχουν εκπονηθεί και αξιολογούν ταΠρογράμματα Πλαίσιο, βλέπουν το φαινόμενο αυτό μακροσκοπικά. Αντίθετα, είναιπολύ λίγες, οι μελέτες που εστιάζουν στη διερεύνηση της φύσης και της δομής τωνδικτύων (όπως αυτά που σχηματίζονται από τα ΠΠ) και ειδικότερα στον ρόλο τωνοργανισμών μέσα σε αυτά. Το φαινόμενο αυτό είναι αναμενόμενο, δεδομένης τηςμεγάλης αναλυτικής δυσκολίας του συγκεκριμένου εγχειρήματος για τησυγκέντρωση των απαραίτητων εμπειρικών δεδομένων.Η παρούσα διατριβή φιλοδοξεί να συνεισφέρει σε αυτή τη διαδικασία,επιχειρώντας μια πολυεπίπεδη ανάλυση σε ένα σύνολο εμπειρικών δεδομένων,που καλύπτει σχεδόν απογραφικά όσες ερευνητικές συνεργασίεςχρηματοδοτήθηκαν μέσω των ΠΠ. Πιο συγκεκριμένα, το σύνολο των δεδομένωνπου χρησιμοποιήθηκε, περιλαμβάνει στοιχεία για 24638 ερευνητικά έργα πουχρηματοδοτήθηκαν από την ΕΕ μέσω των 7 πρώτων ΠΠ (1984-2009). Σταπροαναφερόμενα ερευνητικά έργα συμμετείχαν 54641 διαφορετικοί οργανισμοί από 180 χώρες (αν και οι ευρωπαϊκοί οργανισμοί αποτελούν πάνω από το 90%),φτάνοντας αθροιστικά στον αριθμό των 177238 συμμετοχών.Μεθοδολογικά, η ανάλυση, στηρίχθηκε σε τρεις προσεγγίσεις: α) την ανάλυσηκοινωνικών δικτύων (Social Network Analysis), β) την ανάλυση μελετών περίπτωσης(Case Studies) και γ) την έρευνα γραφείου σε δευτερογενείς πηγές (Desk Research),αφού προηγήθηκε και στις τρεις περιπτώσεις η ανάλογη βιβλιογραφικήεπισκόπηση. Με τον τρόπο αυτό, η ανάλυση των δικτύων έρευνας και καινοτομίαςδεν περιορίζεται μόνο στην ανάλυση των χρηματοδοτούμενων έργων ή σταχαρακτηριστικά της συμμετοχής των εμπλεκομένων οργανισμών, αλλά εκτείνεταιστην ανάλυση της δομής, των σχέσεων και της φύσης του δικτύου που αποτελούνρυθμιστικούς παράγοντες για την καινοτομία.Τα δίκτυα ερευνητικών συνεργασιών που χρηματοδοτούνται από τα Προγράμματα Πλαίσιο της ΕΕ καταλαμβάνουν ένα μικρό ποσοστό της συνολικής ερευνητικήςδυναμικότητας της ΕΕ σε οικονομικούς όρους. Ωστόσο, αποτελούν ένα θεσμό πουλειτουργεί και εξελίσσεται τα τελευταία 30 χρόνια συνεισφέροντας άμεσα, αλλάκυρίως έμμεσα, στην παραγωγή ερευνητικών αποτελεσμάτων και υποδομών γιατην καινοτομία στην Ευρώπη. Τα βασικά συμπεράσματα που προκύπτουν από τημελέτη των δικτύων αυτών ποικίλλουν – άλλες φορές αντανακλούν έντονα καιάλλες ήπια την επίδραση των ευρωπαϊκών πολιτικών στην ερευνητική καικαινοτομική συμπεριφορά/επίδοση των ευρωπαϊκών οργανισμών και κατ’επέκταση στην Ευρώπη ως οικονομική ζώνη.Πιο συγκεκριμένα από τη διατριβή προέκυψε ότι σε μάκρο επίπεδο, ταΠρογράμματα Πλαίσιο αποτελούν ένα διαχρονικό, δυναμικό και αποτελεσματικότελικά εργαλείο άσκησης πολιτικής για έρευνα και ανάπτυξη. Έχοντας ως κύριοστόχο την έγκαιρη και αποτελεσματική αντίδραση στις προκλήσεις και τιςερευνητικές ανάγκες που τίθενται διαχρονικά στην ΕΕ και διεθνώς, επιτυγχάνει τηδημιουργία των αναγκαίων ευνοϊκών συνθηκών στενής και αποδοτικής δικτύωσηςτων ερευνητικών οργανισμών. Με τον τρόπο αυτό, εξασφαλίζεται η απαιτούμενηδιεύρυνση του πεδίου εφαρμογής και η αύξηση της προστιθέμενης αξίας τηςερευνητικής διαδικασίας που οδηγεί επαγωγικά στην ευρωπαϊκή ερευνητική ολοκλήρωση, στη μεγιστοποίηση της αποδοτικότητας της ευρωπαϊκής οικονομικήςσυνεισφοράς για Ε&Α και στην επίτευξη ερευνητικής αριστείας.Σε μίκρο επίπεδο, τα συστατικά μέρη των σχηματιζόμενων δικτύων χαρακτηρίζονταιαπό μεγάλο βαθμό ετερογένειας, στοιχείο που διευκολύνει την κάλυψηδιαφορετικών προκλήσεων και αναγκών. Από τη μια πλευρά τα δίκτυα έρευναςδιαθέτουν -με ανταγωνιστικές διαδικασίες- πόρους σε όλο το φάσμα τωνευρωπαϊκών εταίρων επιτρέποντας την πρόσβαση σε φορείς κάθε είδους και απόκάθε γεωγραφική προέλευση, ωστόσο, υπάρχει αρκετός δρόμος ακόμη για ναφτάσουμε στην καθολική ευρωπαϊκή σύμπλευση στην επιστήμη και στηντεχνολογία. Αυτό συμβαίνει κυρίως διότι στα δίκτυα αναδεικνύονται διαφορετικοίρόλοι οργανισμών, με ένα σταθερό ολιγομελές σύνολο, κυρίως ακαδημαϊκώνοργανισμών, να αποτελούν τους κύριους αποδέκτες της κοινοτικήςχρηματοδότησης. Αυτοί οι οργανισμοί, με διαχρονική και επαναλαμβανόμενηπαρουσία αναπτύσσουν πολλαπλούς και ισχυρούς δεσμούς με άλλους φορείς(επιχειρήσεις, ερευνητικά κέντρα, άλλα πανεπιστήμια) με συνέπεια ναπρωτοστατούν στη δημιουργία, τον έλεγχο και τη διάδοση της γνώσης,αποτελώντας παράλληλα τη βάση στήριξης των σχηματιζόμενων δικτύων.Εντούτοις, η πλειοψηφία των οργανισμών έχουν περιορισμένη συμμετοχή καιπεριφερειακό ρόλο, οι οποίοι μολαταύτα, ανανεώνουν τη δομή των δικτύων καιπαράλληλα προσφέρουν - έστω και σε οριακό βαθμό - νέους ετερογενείς πόρους,που είναι απαραίτητοι στην ερευνητική και καινοτομική διαδικασία.Τέλος, σημαντικό συστατικό στοιχείο που συμβάλει θετικά στη βελτίωση τηςαποτελεσματικότητας των δικτύων είναι η επιχειρηματικότητα που βασίζεται στηγνώση που εντοπίζεται μέσω της συμμετοχής νέων καινοτόμων επιχειρήσεων. Ανκαι οι υπάρχουσες διαδικασίες όσο και η γενικότερη φιλοσοφία των ερευνητικώνπρογραμμάτων αποτελεί τροχοπέδη για τη συμμετοχή νεοφυών επιχειρήσεων σταδίκτυα, το ιδιαίτερα υψηλό επίπεδο εξειδίκευσης σε τομείς έντασης γνώσης, τιςκαθιστά ως ένα δυναμικό και ταχέως αναπτυσσόμενο σύνολο ανάμεσα στουςσυμμετέχοντες φορείς. Συνεπώς, διαπιστώνεται μια διττή αλληλεπίδραση ανάμεσαστις καινοτόμες επιχειρήσεις και τα δίκτυα, η οποία τροφοδοτείται αφενός από τογεγονός ότι οι νέες επιχειρήσεις αποτελούν ελκυστικούς εταίρους για συνεργασία, προσφέροντας ετερογένεια, εξειδίκευση και νέα γνώση και αφετέρου από τη δυνατότητα των επιχειρήσεων αυτών, από τα πρώιμα στάδια του κύκλου ζωής τους,να παρακολουθούν τις τεχνολογικές εξελίξεις, να έχουν πρόσβαση σε μια πλούσιαπηγή τεχνολογικών γνώσεων και πληροφοριών που προσφέρονται από άλλουςοργανισμούς στο δίκτυο, γεγονός που μπορεί τελικά να αποβεί καθοριστικό για τηνεξέλιξή τους. Άλλωστε, οι νέες καινοτόμες επιχειρήσεις αποτελούν βασικόπαράγοντα αναβάθμισης της τεχνολογικής ταυτότητας του επιχειρηματικούσυστήματος μιας χώρας, συνεπώς η ύπαρξή τους μπορεί να υποστηρίξει μια πιοδιατηρήσιμη ανάπτυξη. Στο πλαίσιο αυτό η εκτεταμένη δικτύωση των οργανισμώνπου επιτυγχάνεται μέσω των ΠΠ αποτελεί μια ακόμη ασκούσα δύναμη για τηνενίσχυση αυτής της νέας αποδοτικής μορφής επιχειρηματικότητας.