Cüveynî’ye Göre Kıyâsın Sınırları ve Sınırlılıkları -Tartışmalı Asıllar Çerçevesinde-
Authors: SEVGİLİ Mehmet Macit 
Published: June 2019

Usûlcülerin çoğu; ruḫṣat gibi konuların da dâhil olduğu ḳıyâstan
ma‘dûl aṣıllarda, keffâretlerde ve ḥaddlerde ḳıyâsın
câiz olduğu; Hanefî usûlcüler ise bunun câiz olmadığı görüşündedirler. İmâm
Şâfi‘î ve onu takiben Cüveynî gibi Şâfi‘î usûlcüler; Hanefî usûlcülerin bu
alanlarda ḳıyâsı câiz görmemelerine rağmen birçok hususta ḳıyâs
uygulamalarına başvurmak suretiyle çelişkiye düştüklerini öne sürmekte; buna
mukâbil Hanefî usûlcüler bunların, büyük ölçüde ḳıyâs formatı dışında
kalan lafẓî delâlet tekniklerinden elde edildiğini savunmaktadırlar.
Yine de Şâfi‘î usûlcüler, Hanefî usûlcülerin söz konusu ḳıyâs uygulamalarına,
-istihsân gibi- ḳıyâstan dahi daha ileri düzeydeki birtakım istinbâṭ
yöntemleriyle ulaşıldığı vurgusunda ısrarcıdırlar. Cüveynî’nin ta‘lîl
algısının odağında münâsib ma‘na anlayışı yer almaktadır. O, en düşük
düzeyli/gizli bir münâsib ma‘nanın varlığında dahi, ta‘lîl
mekanizmasını aktifleştirmektedir. Cüveynî, “münâsib ma‘na”
formülasyonunu, ḳıyâstan ma‘dûl aṣıllara, keffâretlere ve ḥaddlere
başarılı bir şekilde uyarlamış ve neticede bu alanlarda, ḳıyâsın
işlerlik/geçerlilik alanını genişletip ḳıyâsa kapalı alanları minimize
etmiştir. Cüveynî’nin bu yaklaşımı, onun akılcı kişiliğiyle ve ḳıyâsa
verdiği önemle uyum göstermektedir. Bu makalede, -Cüveynî’ye özel referansla-
usûlcüler arasında bahsi geçen alanlar çerçevesinde meydana gelen görüş
ayrılıkları tartışmalı bir şekilde irdelenip Cüveynî’ye göre ḳıyâsın
sınırları ve sınırlılıkları tespit edilmeye çalışılmıştır.Özet: Genel bir kural olarak Şâfi‘î’ye göre
hükümlerde aslolan “teabbud”; Ebû Ḥanîfe’ye göre ise “teakkul”/“talîl”dir. Bu
genel kurala rağmen Ebû Hanîfe/Hanefî usûlcüler, mukadderât/takdîrât ve
ruhsatlar gibi konuları içeren kıyas dışı aṣılları (ma‘dûl bih ‘ani’l-kıyâs);
keffâretler ile haddleri kıyâsa kapalı alanlar olarak algılayıp bu alanlarda
kıyâsın icrâ edilemeyeceğini ifade etmektedirler. Hanefî usûlcülerin, bir
taraftan hükümlerde aslolanın “te‘akkul” olduğunu belirtmeleri; diğer taraftan
mezkûr alanları kıyâsa kapatmaları çelişki izlenimi oluşturmaktadır. Hanefî
usûlcülerin yukarıdaki genel yaklaşımına mukâbil; özellikle Şâfiî usûlcüler, bahsi
geçen alanlarda kıyâsın icrâsını mutlak anlamda inkar etmenin doğru olmadığı ve
bu tür alanlarda kıyâs yapılabileceği ifade edilmektedir. İmâm Şâfi‘î ve onu
takiben Cüveynî; Hanefî usûlcülerin, keffâretlerde ve haddlerde kıyâsın
icrâsını câiz görmemelerine rağmen birçok kıyasa; hatta -istihsan gibi-
kıyastan dahi daha ileri düzeydeki istinbat yöntemlerine başvurduklarını ve
Hanefî usûlcülerin prensiplerinin ve uygulamalarının birbirini tutmadığını
ifâde etmektedirler. Buna mukâbil Hanefî usulcüler, keffaretlerde ve haddlerde
kıyasa başvurmadıklarını; tartışma konusu olan çıkarımlarını büyük ölçüde
“tenkihu’l-menat”, “istidlâl” ve “delaletu’n-nass” gibi kıyâs formatı dışında
kalan lafzî delâlet tekniklerinden elde ettiklerini ve iddia edildiği gibi çelişki
içerisinde olmadıklarını belirtmektedirler. Konuyla ilgili tartışmalardan
anlaşılıyor ki söz konusu alanlarda kıyâsın icrası, “esbâbda kıyâs”ın imkânı
meselesiyle de birebir bağlantılıdır. Hanefî usulcülerin kefaretlerde ve
haddlerde câiz görmedikleri kıyâs türü, esbâdda yapılan kıyâs faaliyetleridir. Şâfi‘î usûlunun en akılcı temsilcilerinden biri olan Cüveynî, illeti
tespit eden başlıca yöntemin, “aklî uygunluk” olarak tanımlanabilecek
münâsebet/münâsib maʽna olduğunu söylemektedir. Ona göre ta‘lîl, münâsib bir
mananın varlığına bağlıdır. Münâsebet/münâsib maʽna, maʽna ḳıyâsında
doğrudan/açık; şebeh ḳıyâsında ise dolaylı/gizlidir ve maʽnası münâsib olan
hükümlerde ilk önce maʽna ḳıyâsına; maʽna ḳıyâsı mümkün olmadığı zaman ise
şebeh ḳıyâsına başvurulur. Ona göre düşük düzeyli/gizli bir münâsebet
ilişkisinin varlığında dahi, kıyâs yapmanın önü açılmakta ve kıyâs yapmak
mümkün hâle gelmektedir. Cüveynî, -ister doğrudan/açık olsun (ma‘na kıyâsı);
ister dolaylı/gizli olsun (şebeh kıyâsı)- herhangi münâsib bir mananın
varlığına bağlı olarak; ruḫṣatların ve “muḳadderât”/“taḳdîrât”ın da dâhil
olduğu ḳıyâs dışı aṣıllarda, keffâretlerde ve ḥaddlerde kıyâsın icrâsının câiz
olduğunu düşünür.Cüveynî’nin münâsib ma‘na merkezli ḳıyâs formülasyonunu uyarladığı
alanlardan biri, “diyetin âḳıleye yükletilmesi” konusudur. Ona göre diyetin
âkıleye yükletilmesi, “tazmînin suç fâiline özgü olması” kâidesinden istisnâ
edilmiştir. Bazı usulcülerden farklı olarak Cüveynî, diyet cezasının suç fâili
olmayan ‘âḳıleye yükletilmesinin manasının makûl olmadığını düşünür. Yine de
ona göre diyetin ‘âḳıleye yükletilmesinin, kıyâsa açık yönleri bulunmaktadır.
Nitekim ona göre akıleye yükletilmesi konusunda az olan diyet (erş), çok olan
diyete şebeh yoluyla kıyas edilebilmektedir.Cüveynî’nin bu bağlamda ele aldığı konulardan biri, “nass ile
“ihtisâr”/“ihtisâs”dır. “Nass ile “ihtisâr”/“ihtisâs”; hükmün, nass tarafından
muayyen/belirli bir asla özgü kılındığı alana karşılık gelmektedir. Cüveynî’ye
göre iḫtiṣâr/iḫtiṣâṣ (özgülük) ifâde eden lafızdan bağımsız olarak ele
alındığında, söz konusu alanlarda birtakım makûl manalar bulunabilmektedir. Ne
var ki nassın lafzının ifâde ettiği “özgülük”, hükmün kıyâsa kapatılmasına
sebebiyet vermiştir.Cüveynî’ye göre bedenî ibâdetlerde cüzi mufassal/ayrıntılı manalar elde
edilememekte; sadece bir takım küllî/genel manalar tahayyül edilebilmektedir.
Cüveynî, münâsib herhangi bir mananın varlığında, bedenî ibâdetlere karşılık
gelen asılların birbirine kıyâs edilmesinin câiz olduğunu düşünür. Cüveynî’ye göre ruḫṣatlarda kıyâsın cevâzı için, hükme münâsib bir
mananın bulunması yeterlidir. Keza ona göre “muḳadderât”/“taḳdîrât” alanında
“şebeh kıyâsı” geçerli olabilmektedir.Diğer taraftan “hasta”, “oruç tutmama ruḫṣatı” açısından “yolcu” gibidir.
Cüveynî’ye göre “ihtiyâç duyma” şeklindeki makûl manadan ötürü hastanın,
namazları kısaltabilme (ḳaṣr) ruhsatında da yolcu gibi olması gerekirdi. Ne var
ki Cüveyni’nin aktardığı üzere hastanın, namazları kısaltamayacağı üzerinde
icmâ‘ (ittifâḳ) bulunmaktadır. Söz konusu icmâ‘ engelinden ötürü, “namazlarını
kısaltma hükmü”nün “yolcu”ya özgü olduğu; “hasta” için geçerli olmadığı
anlaşılmaktadır (men‘u’l-icmâ‘).Cinâi davalarda yemin etme hakkı davalıya; kasamede ise davacıya aittir.
Yemin etme hakkının davacıya ait olması, kasâmeye özgüdür. Cüveynî’ye göre bu
özgülük (ihtiṣâṣ), “ḥikâye-i ḥâl ḳarînesi/iḫtiṣâṣ bi ḥâl” sâyesinde
bilinmektedir ve bu yönüyle ḳasâme, kıyâsa kapalı bir alan teşkil etmektedir.Cüveynî’ye göre akitler akitler, bir akitte bulunması gereken îcâb-kabûl,
vasfı ve miktarı bilinen bir bedeli (‘ivaz) kapsaması ve karşılıklı rıza gibi
şartları hâiz olduğundan ötürü kıyâsa elverişlidir. Ona göre bu akitler,
husûsiyetleri açısından ise kıyâsa kapalı asıllardır. Bu bakımdan söz konusu
akitler de bir yönüyle makûl; bir yönüyle de ġayr-ı makûl asıllardandır.Netice olarak Cüveynî’ye göre kıyâsın işlerliğini/geçerliliğini yitirdiği
kıyâsa kapalı alanlar sınırlıdır. Bunlar, doğrudan veya dolaylı, açık veya
gizli hiçbir münâsib mananın söz konusu olmadığı statik teabbudî hükümler; -bir
yaşını doldurmamış dişi oğlağın kurban edilebilmesinin Burde b. Niyâr’a özgü
kılınması örneğinde olduğu gibi- hükmün, nass tarafından muayyen bir asla özgü
kılındığı (iḫtiṣâṣ/iḳtiṣâr bi’n-naṣṣ) yerler; -ḳasâme örneğinde olduğu gibi-
hükmün, “hikâye-i hâl karînesi” tarafından muayyen bir asla özgü kılındığı
yerler (iḫtiṣâṣ bi’l-ḥâl) ve yolcunun aksine hastanın, namazlarını
kısaltamayacağı (kasr) üzerinde akd edilmiş olan icmâ‘ örneğinde olduğu gibi
men‘ul-icmâ‘dır.

Cüveynî, yukarıdaki konular dışındaki bütün alanlarda/yerlerde, münâsib
mananın varlığına bağlı olarak kıyasın icrasını câiz görür. Onun, kıyâsın
işlerlik alanını bu denli genişletip kıyâsa kapalı alanları minimize etmesi,
kıyâsa verdiği önemin ve akılcı kişiliğinin bir yansımasıdır.