Αστική ευθύνη για περιβαλλοντική ζημία
Authors: Φωτοπούλου Σοφία 
Published: November 2022

Αντικείμενο της παρούσας διατριβής είναι η εξέταση της θεμελίωσης αστικής ευθύνης για περιβαλλοντική ζημία, με έμφαση στη συνδρομή της προϋπόθεσης του παρανόμου μέσω της ανάλυσης των νομικών βάσεων στις οποίες μπορεί να θεμελιωθεί το παράνομο. Βάση για την εν λόγω εξέταση αποτελούν οι διατάξεις του Αστικού Κώδικα, ορισμένα άλλα νομοθετήματα εντός του συστήματος του αστικού δικαίου, καθώς και άλλες ειδικές περιβαλλοντικές διατάξεις του εσωτερικού δικαίου, η παραβίαση των οποίων συνιστά παράνομη πράξη και μπορεί να θεμελιώσει αδικοπρακτική ευθύνη για την αποκατάσταση της περιβαλλοντικής ζημίας. Επιπλέον, εξετάζονται οι διεθνείς περιβαλλοντικές συνθήκες περί προστασίας του περιβάλλοντος οι οποίες έχουν κυρωθεί από την Ελλάδα και έχουν ενσωματωθεί στην ελληνική έννομη τάξη, η παραβίαση των διατάξεων αυτών στο μέτρο που προβλέπουν αστική ευθύνη ιδιωτών, μπορεί να στοιχειοθετήσει την προϋπόθεση του παρανόμου κατ’ άρθρο 914ΑΚ. Η παρούσα διατριβή αποτελείται από τέσσερα μέρη. Στο Α’ μέρος αναλύεται η έννοια του περιβάλλοντος και εξετάζεται εάν υφίσταται δικαίωμα σε αυτό στο πλαίσιο, τόσο του ελληνικού δικαίου όσο και του διεθνούς δικαίου. Ενιαίος ορισμός της έννοιας περιβάλλον δεν υπάρχει ούτε στο πλαίσιο του εθνικού ούτε του διεθνούς δικαίου και ούτε αναγνωρίζεται αυτοτελές δικαίωμα στο περιβάλλον αυτό καθ’ εαυτό. Ο Συνταγματικός νομοθέτης παρόλο που στο άρθρο 24 παρ. 1Σ αναγνωρίζει δικαίωμα του καθενός στο περιβάλλον, δεν προσδιορίζει ούτε την έννοια του περιβάλλοντος ούτε και το περιεχόμενο του δικαιώματος. Αναγνωρίζεται όμως το δικαίωμα κάθε πολίτη να αξιώσει από το κράτος να απέχει από βλαπτικές για το περιβάλλον ενέργειες, καθώς και να αιτείται δικαστική προστασία κατά πράξεων της διοίκησης εφόσον υφίσταται άμεσα δυσμενείς συνέπειες από αυτές. Το συνταγματικώς αναγνωρισμένο δικαίωμα στο περιβάλλον τριτενεργεί και στις σχέσεις μεταξύ των ιδιωτών. Η τριτενέργεια θεμελιώνεται στο Σύνταγμα στις διατάξεις των άρθρων 2 παρ.1Σ περί προστασίας της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, 5 παρ.1Σ περί ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας και στο πρώτο εδάφιο της πρώτης παραγράφου του άρθρου 25Σ. Το συνταγματικά κατοχυρωμένο δικαίωμα στην ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας κατοχυρώνεται άλλωστε και στις σχέσεις μεταξύ ιδιωτών στο άρθρο 57ΑΚ περί προστασίας της προσωπικότητας. Μεταξύ των αγαθών που συνθέτουν την προσωπικότητα του ανθρώπου και αποτελούν προϋπόθεση για την ελεύθερη ανάπτυξή της, περιλαμβάνεται το περιβάλλον μέσα στο οποίο ζει ο άνθρωπος και αναπτύσσει τις δραστηριότητές του, απαρτιζόμενο από φυσικά και τεχνητά αγαθά, τα οποία συμπίπτουν με τα κοινά σε όλους και κοινόχρηστα πράγματα. Στο πεδίο λοιπόν του αστικού δικαίου το περιβάλλον προστατεύεται μέσω του δικαιώματος στην προσωπικότητα που περιλαμβάνει την προστασία και την ακώλυτη απόλαυση των περιβαλλοντικών αγαθών. Στο πεδίο του διεθνούς δικαίου το δικαίωμα στο περιβάλλον αναγνωρίζεται επίσης έμμεσα, μέσω ρητώς κατοχυρωμένων ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όπως είναι το δικαίωμα στη ζωή και στον ιδιωτικό βίο.Στο Β’ μέρος αναλύονται οι δύο θεμελιώδεις αρχές επάνω στις οποίες οικοδομείται το δίκαιο της προστασίας του περιβάλλοντος, ήτοι οι αρχές της προφύλαξης και της πρόληψης. Τόσο η αρχή της προφύλαξης όσο και η αρχή της πρόληψης έχουν ως στόχο να προφυλάξουν το περιβάλλον από δραστηριότητες που ενέχουν κινδύνους για αυτό, είτε δυνητικούς είτε υφιστάμενους. Ειδικότερα, η αρχή της προφύλαξης έχει ως στόχο την προστασία του περιβάλλοντος και της υγείας του ανθρώπου από την επιστημονική αβεβαιότητα και τον κίνδυνο επέλευσης βλάβης στο περιβάλλον. Καθιερώνει την υποχρέωση λήψης μέτρων για την προστασία του περιβάλλοντος και του ανθρώπου από τις επιπτώσεις μίας δραστηριότητας που ενέχει ή ενδέχεται να ενέχει κινδύνους για τη ζωή και την υγεία του. Στο πλαίσιο της αρχής της πρόληψης απαιτείται η λήψη μέτρων για την αποτροπή κινδύνων που σχετίζονται αποδεδειγμένα με μία δραστηριότητα. Στο ίδιο μέρος παρατίθενται οι μορφές προσβολής του περιβάλλοντος και εξετάζονται τα νομικά ζητήματα που ανακύπτουν στο πεδίο της αποκατάστασης των περιβαλλοντικών προσβολών. Η ρύπανση, η μόλυνση και η υποβάθμιση του περιβάλλοντος συνθέτουν την έννοια της περιβαλλοντικής προσβολής και αποτελούν παράλληλα και είδη περιβαλλοντικών προσβολών, το περιεχόμενο των οποίων εξειδικεύεται ανάλογα με την επενέργεια στο περιβαλλοντικό αγαθό, καθώς και την ένταση και την έκτασή της. Παρόλο που μπορεί να διαπιστωθεί η ύπαρξη περιβαλλοντικής προσβολής η αποκατάστασή της καθίσταται αρκετές φορές δυσχερής, καθώς η απόδειξη της συνδρομής των προϋποθέσεων της αδικοπρακτικής ευθύνης στο πεδίο των περιβαλλοντικών προσβολών και ιδίως αυτής του αιτιώδους συνδέσμου συναντά αρκετά εμπόδια δεδομένης της ιδιαίτερης φύσης των περιβαλλοντικών προσβολών, τα αποτελέσματα των οποίων συχνά εμφανίζονται σε μεταγενέστερο χρόνο ακόμα και σε άλλο τόπο από την επέλευσή της.Στο Γ’ μέρος παρατίθενται οι διατάξεις εντός του Αστικού Κώδικα και του συστήματος του αστικού δικαίου, καθώς και άλλες πράξεις κανονιστικού περιεχομένου εθνικής προέλευσης, οι οποίες μπορεί να χρησιμοποιηθούν από τον ζημιωθέντα για την αξίωση αποκατάστασης περιβαλλοντικών προσβολών, με έμφαση στη θεμελίωση της προϋπόθεσης του παρανόμου για την εφαρμογή των σχετικών διατάξεων. Υπάρχει ένας ικανοποιητικός αριθμός διατάξεων εντός του Αστικού Κώδικα, αλλά και στο σύστημα του αστικού δικαίου εν γένει, τις οποίες μπορεί να επικαλεστεί ένα πρόσωπο για να θεμελιώσει τον παράνομο χαρακτήρα μίας περιβαλλοντικής προσβολής η οποία έχει επιφέρει ζημία σε άλλα έννομα αγαθά του. Πρωτεύοντα ρόλο έχει η διάταξη του άρθρου 57ΑΚ περί προστασίας της προσωπικότητας, δεδομένου ότι το δικαίωμα χρήσης και απόλαυσης της ωφέλειας των περιβαλλοντικών αγαθών, αποτελεί έκφανση και αναπόσπαστο κομμάτι του δικαιώματος της προσωπικότητας του ανθρώπου. Παρά τη θεμελιώδη σημασία του, το άρθρο 57ΑΚ δεν είναι η μοναδική διάταξη που μπορεί να επικαλεστεί ο ζημιωθείς για την αποκατάσταση των συνεπειών των περιβαλλοντικών προσβολών. Μπορεί να επικαλεστεί τις διατάξεις του γειτονικού δικαίου και σαφώς τη διάταξη του άρθρου 914ΑΚ, εφόσον εντοπίσει τους κανόνες εκείνους, η παραβίαση των οποίων συνιστά παράνομη πράξη κατά την έννοια του εν λόγω άρθρου. Σε αυτές συγκαταλέγονται οι διατάξεις του Ν. 2251/1994 περί προστασίας του καταναλωτή, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει, ειδικοί περιβαλλοντικοί νόμοι και ιδίως ο Ν. 1650/1986 περί προστασίας του περιβάλλοντος καθώς και σχετικές ΚΥΑ που εξειδικεύουν το περιεχόμενο και την εφαρμογή τους. Στο Δ’ και τελευταίο μέρος της παρούσας διατριβής, κατόπιν σύντομης αναφοράς στη θέση του διεθνούς δικαίου στην ελληνική έννομη τάξη και των ιδιαιτεροτήτων του διεθνούς περιβαλλοντικού δικαίου, εξετάζεται πως οι γενικοί κανόνες του διεθνούς δικαίου και ποιες από τις διεθνείς περιβαλλοντικές συνθήκες, που έχουν κυρωθεί από την Ελλάδα και έχουν ενσωματωθεί στην ελληνική έννομη τάξη, μπορεί να αποτελέσουν νομική βάση για τη θεμελίωση του παρανόμου επί περιβαλλοντικών προσβολών κατ’ άρθρο 914ΑΚ.