NƏQLİYYAT DƏHLİZLƏRİNİN KONSEPTUAL ASPEKTLƏRİ
Authors: Şamil Əzizov Şamil Əzizov 
Published: June 2023

Son onilliklərdə nəqliyyat dəhlizləri geoiqtisadi və geosiyasi paradiqmaların mühüm tərkib hissəsinə çevrilmişdir. Rəsmi sənədlər və ölkələrarası konvensiyalarda bu anlayışın ümumi qəbul olunmuş tərifinin olmaması beynəlxalq müqavilələrin icrasında problemlər yaradır ki, bu da son hesabda milli iqtisadiyyatın inkişaf perspektivlərinə əhəmiyyətli ziyan vurur.
Məsələni aktuallaşdıran mühüm məqam qlobal təşəbbüs kimi Çin dövləti tərəfindən irəli sürülən Bir kəmər, bir yol meqalayihəsi çərçivəsində bir neçə ölkəni ehtiva edən nəqliyyat dəhlizlərinin mövcudluğudur. Hazırda belə dəhlizlərdən bir neçəsi fəaliyyət göstərir və daha çox dəhlizin gələcəkdə işə salınması gözlənilir.
Məlum olduğu kimi Bir kəmər, bir yol təşəbbüsünün tarixən Böyük İpək Yolu çərçivəsində mövcud olan üç marşrut üzrə reallaşdırılması nəzərdə tutulur. Bunlardan ikisi Rusiyadan keçən Şimal və İrandan keçən Cənub marşrutlarıdır ki, onlar iki səbəbdən qənaətbəxş deyil: 1) Bu ölkələrə olan ciddi sanksiyalar; 2) Bu marşrutların buraxıcılıq qabiliyyətinin qeyri-kafiliyi.
Bu səbəbdən Mərkəzi Asiya, Xəzər dənizi və Azərbaycan ərazisindən keçən və bu ölkələrə böyük iqtisadi və siyasi dividendlər vəd edən Orta marşrutun əhəmiyyəti xeyli artır. Bu marşrutun müxtəlif çeşidli təyinatları aşkara çıxır: 1) Əvvəla, Çin, Hindistan, Pakistan, İndoneziya, Malayziya, Vyetnam və digər sürətlə inkişaf edən ölkələrdən Aralıq dənizi və Avropa ölkələrinə istehlak malları ixrac olunacaq; 2) Qazaxıstan, Özbəkistan və Türkmənistanın, həmçinin Azərbaycanın enerji daşıyıcıları Avropa ölkələrinə nəql olunacaq; 3) Aralıq dənizinin karbohidrogen ixracatçıları ölkələrindən Şərqi Asiya ölkələrinə enerji daşıyıcılarının ixracı.
Bu baxımdan Orta marşrut ətrafında güclü dövlətlər arasında qızışan rəqabət təəccüblü deyil. Bu rəqabət Azərbaycanın Vətən müharibəsində qələbəsindən sonra daha da kəskinləşmişdir – Bir kəmər, bir yol təşəbbüsünün 2015-ci ildə irəli sürülməsindən keçən müddət ərzində bu təşəbbüs çərçivəsində layihələr əsasən Asiya ölkələrində reallaşdırılırdı. Məhz Azərbaycanın öz ərazilərini, xüsusən də Zəngəzur bölgəsini nəzarətə götürməsindən sonra dünyanın bütün iqtisadi və siyasi nəhənglərinin bu bölgəyə marağı daha da artmışdır.
Bir çox qlobal güclərlə yanaşı Azərbaycan, Türkiyə, Gürcüstan və Rusiya kimi region ölkələrinin dəstəyinə baxmayaraq, müəyyən qüvvələr bu marşrutun Ermənistan ərazisindən keçən Zəngəzur dəhlizinin açılmasını əngəlləməyə çalışır. Bu məsələdə ən çox canfəşanlıq göstərən İran rəhbərliyinin irəli sürdüyü arqumentlər məntiqsiz və səbatsızdır. Digər tərəfdən İranın belə bəyanatları Ermənistanın daxili işlərinə qarışma anlamına gəlir. Bunu başa düşən İran rəhbərliyi öz planlarını Ermənistan hökumətinə təzyiq üzərindən həyata keçirməyə çalışır. Nəticədə heç bir tutarlı arqument tapa bilməyən Ermənistan irəli yolun bu hissəsinin dəhliz statusunda olmaması iddiası ilə çıxış edir.
Göründüyü kimi, Zəngəzur dəhlizi ətrafında meydana çıxan çağırışlar bu anlayışa verilən şərhlərinin dərindən araşdırılmasını zəruri edir.
Məqalədə müxtəlif müəllif və mənbələr tərəfindən nəqliyyat dəhlizlərinin tərifi və izahına yönəlmiş yanaşmaların müqayisəli və tənqidi tədqiqi öz əksini tapmışdır. Nəqliyyat dəhlizlərinin müxtəlif meyarlara görə təsnifatı verilmiş, onların məqsədləri araşdırılmış və sistemləşdirilmişdir. Tədqiqatımızın nəticələri göstərir ki, Bir kəmər, bir yol təşəbbüsü çərçivəsində Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvanı birləşdirən və Zəngəzurdan keçən yol əsas elmi yanaşmalar baxımından dəhliz statusuna daha çox uyğun gəlir.
Açar sözlər: nəqliyyat dəhlizi, iqtisadi dəhliz, inkişaf dəhlizi, Zəngəzur dəhlizi