КЫРГЫЗСТАНДАГЫ КАЛКТЫН ЖАШОО ДЕҢГЭЭЛИНЕ ЖАНА САПАТЫНА ЭКОЛОГИЯЛЫК КЫРДААЛДЫН ЖАНА АЙЛАНА-ЧӨЙРӨНҮН ТААСИРИ
Authors: Истамкулов Ж.И. 
Published: December 2024

Азыркы күндө экологиялык кырдаалдын начарлашына байланыштуу өлкөнүн өнүгүшүндөгү негизги тенденциялар анын айлана-чөйрөгө тийгизген таасири жана бул аймактын калкынын жашоо сапаты аныкталды, анын бира спектиси экологиялык фактор. Экологиялык баалоонун жыйынтыктары жана Кыргызстандын дүйнөнүн өлкөлөрүнүн арасындагы абалы сунушталып, республиканын экологиялык жана экономикалыккоопсуздугунжакшыртуубоюнчаайрымсунуштарсунушталууда. Көптөгөнавторлорбулмаселениизилдешет, бирок бул теманын актуалдуулугу дүйнөнүн ар кайсы аймактарындагы экологиялык көйгөйлөрдүн көбөйүшүнө байланыштуу жогору бойдон калууда, анын социалдык-экономикалык абалына жана учурдагы экономикалык структуранын өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу ар бир өлкөнүн өзгөчөлүктөрүн эске алуу зарылдыгы. Экологиялык көйгөйлөр региондун өнүгүү келечегине жана атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнө олуттуу таасир этет, анткени аларанын экономикалык көрсөткүчтөрүнө, инвесторлор жана калк үчүн жагымдуулугуна, миграция процесстерине жана квалификациялуу жумушчу күчтөрдүн болушуна таасир этет. Көрсөткүч комплекси социалдык-экономикалык коопсуздуктун абалын диагностикалоодо негизги ролду ойноорун далилдеди. Көрсөткүч системасы туруктуу өнүгүү үчүн критерийдин бир түрү окшойт, ага жетишүү үчүн аны аткаруу, көзөмөлдөө жана жигердүү ишке ашыруу керек. Мисалы, иш жүзүндө жер аянты, суу ресурстары, ири көлдөрдөгү жана суу сактагычтардагы суунун көлөмү, мөңгүлөр жана алардын көлөмү, орточо айлык абанын температурасы жана таза суунун керектөөсү эске алынат жана колдонулат; сууну айлануу жана ырааттуу пайдалануунун көлөмү, суу объектилерине агынды суулар менен булганыч заттардын берилиши; деңиздердин жана дарыялардын кесилишиндеги булганыч агынды суулардын агып чыгуу көлөмү, абаны булгаган заттардын эмиссиясы ж.б., уулуу жана радиоактивдүү калдыктардын көлөмү, айылдардын саны, жер көчкү жана суу ташкыны.

В настоящее время рассматривается состояние экологической ситуации, проанализированы основные показатели, определяющие экономическую безопасность Кыргызской Республики. Выявлены основные склонности в стадии улучшения государства, связанные с ухудшением экологической обстановки, её влиянием на окружающую среду и качество жизни населения предоставленной территории, одним из аспектов которого является экологический фактор. Представлены данные итогов экологических рейтингов и место Кыргызстана среди государств мира, предложены кое-какие рекомендации, направленные на возрастание эколого-экономической безопасности республики. Многие авторызанимаются изучениемпредоставленной трудности, впрочем, востребованность предоставленной темы остается по-прежнему высокой в силу возрастания числа экологических проблемных задач в различных регионах мира, необходимости учета спецификивсякого государства исходя из его социально-экономического положения и особенностей сложившейся структуры экономики. Экологическиетрудности ссерьёзно влияют на перспективы развития и конкурентоспособность региона, от того, что отражаются на его экономическихпоказателях деятельности,притягательностидлясспонсорови населения, что сказывается на миграционных процессах, наличии квалифицированной рабочей силы. Доказано, что комплекс индикаторов играет ключевую роль в диагностике состояния социально-экономической безопасности. Система индикаторов представляется своего рода критерием устойчивого улучшения, которые нужнособлюдать,контролировать и принимать активноефункционирования поих достижению. В фактическойдеятельности учитываются и применяются, к примеру, такие индикаторы, как земельная площадь, водные источники, объемы воды в больших озерах и водохранилищах, ледники и их объемы, средняя месячная температура воздуха, расход свежей воды, объем оборотного и последовательногоприменения воды, поступление засоряющих веществ со сточными водами в водоемы; объем сброса загрязненных сточных вод в разрезе морей и рек, выбросы засоряющих атмосферу веществ и другие, объем токсичных и радиоактивных отходов, число селей, оползней и паводков.

In real time, the state of the ecological situation is considered, the main indicators that determine the economic security of the Kyrgyz Republic are analyzed. The main trends at the stage of state improvement were identified in connection with the deterioration of the ecological situation, its impact on the environment and the quality of life of the population of the provided territory, the ecological factor of which is one aspect. The results of environmental assessments and the situation of Kyrgyzstan among the states of the world are presented, some recommendations have been proposed aimed at increasing the ecological and economic security of the republic. Many authors study the provided difficulty, but the demand for this topic still remains high due to the increasing number of environmental problems in different regions of the world, the need to take into account the specifics of each state due to its socio-economic situation and the peculiarities of the existing economic structure. The ecological difficulties seriously affect the development prospects and competitiveness of the region, which is reflected in its economic performance, attractiveness for sponsors and the population, affects the migration processes and the availability of qualified labor. It is proved that the indicator complex plays a key role in the diagnosis of the state of socio-economic security. The indicator system seems to be a kind of criterion for sustainable improvements, which must be adhered to, monitored and activated when they are achieved. The actual activities take into account and use, for example, indicators such as land area, water sources, volumes of water in large lakes and reservoirs, glaciers and their volumes, the average monthly air temperature, fresh water consumption; the volume of circulating and consistent application of water, the supply of sewage polluting substances to water bodies; the volume of discharge of contaminated sewage in the cut of the seas and rivers; emissions of air polluting substances, etc.; the volume of toxic and radioactive waste; the number of villages, landslides and floods.