Η κατοίκηση και η εκμετάλλευση του βουνού στην ανατολική Κρήτη κατά την προϊστορία
Authors: Καλαντζοπούλου Τίνα (Παναγιώτα) 
Published: September 2021

Η παρούσα διδακτορική διατριβή αποτελεί την γραπτή καταγραφή, την τεκμηρίωση και τον σχολιασμό των όσων εντοπίστηκαν και μελετήθηκαν στο πλαίσιο επιτόπιας έρευνας επιφανείας που διεξήχθη από τη γράφουσα. Η έρευνα επιφανείας έλαβε χώρα από το τέλος του 2015 έως τις αρχές του 2018 στην ορεινή ζώνη της ανατολικής Κρήτης. Οι δύο ορεινές περιοχές που μελετήθηκαν βρίσκονται η μία στον κεντρικό και ανατολικό τομέα των Σητειακών Ορέων και η άλλη στις νοτιοανατολικές πλαγιές του όρους Δίκτη. Η πρώτη περιοχή νοείται ως ορεινή ενδοχώρα της Ζάκρου και η δεύτερη της Ιεράπετρας και του Ισθμού. Στο παρόν έργο καταγράφονται, περιγράφονται, αναλύονται, σχολιάζονται και ερμηνεύονται όλα τα κατάλοιπα του υλικού πολιτισμού που εντοπίστηκαν στις περιοχές αυτές, τα οποία καλύπτουν μία περίοδο από το τέλος της Νεολιθικής περιόδου έως τη Νεοανακτορική περίοδο. Τις σχετικές άδειες για την έρευνα επιφανείας καθώς και για την περισυλλογή και την μελέτη των κινητών ευρημάτων εξασφάλισαν στην γράφουσα το πρόγραμμα του ΥΠΠΟΑ «Μινωικοί Δρόμοι» υπό τη διεύθυνση της Δρ. Στέλλας Χρυσουλάκη για την περιοχή των υψιπέδων της Ζάκρου και το πρόγραμμα του ΕΚΠΑ για την «Ανασκαφή του ΥΜ Ι κτιρίου στο Γαϊδουροφά» υπό τη διεύθυνση του καθηγητή Γιάννη Παπαδάτου για την περιοχή των νοτιοανατολικών πλαγιών της Δίκτης. Η παρούσα μελέτη είχε ως στόχο να εξετάσει κατά πόσον η ορεινή ζώνη, δηλαδή οι περιοχές με υψόμετρο μεγαλύτερο από 600 μ., αποτέλεσε κατά την προϊστορία πεδίο συστηματικής κατοίκησης ή/και εκμετάλλευσης και αν ναι σε ποιες φάσεις. Τα ευρήματα αντιπαραβάλλονται με την κατοίκηση και την εκμετάλλευση των άλλων, πιο παραδοσιακών, παραγωγικών ζωνών του νησιού, δηλαδή με γνωστές θέσεις κατοίκησης από την παράκτια και την λοφώδη ζώνη. Η διατριβή περιλαμβάνει 5 κεφάλαια. Το πρώτο, εισαγωγικό, κεφάλαιο (Κεφάλαιο Ι) περιλαμβάνει τον καθορισμό του θέματος της μελέτης και την αναδρομή στην έως τώρα έρευνα στα κρητικά βουνά, καταδεικνύοντας τα κενά. Ακόμη, γίνεται μία ανασκόπηση των δεδομένων για την προϊστορική κατοίκηση στα ορεινά ανά υποπερίοδο και παρουσιάζονται τα ερωτήματα που γεννώνται από την κριτική εξέταση των ως τώρα διαθέσιμων δεδομένων. Η ανασκόπηση αυτή έχει σκοπό να χρησιμεύσει ως υπόβαθρο για την σύγκριση της εικόνας για την κατοίκηση και την εκμετάλλευση του βουνού που είχαμε ως τώρα με την εικόνα που θα προκύψει από τη μελέτη των νέων δεδομένων της παρούσας έρευνας. Τέλος, αναλύεται η μεθοδολογία που πρόκειται να ακολουθηθεί με σκοπό τη συμπλήρωση των κενών στα δεδομένα και την απάντηση των ερωτημάτων που προκύπτουν από την εξέταση των καταλοίπων της ορεινής ζώνης. Το δεύτερο κεφάλαιο (Κεφάλαιο II) αποτελεί ουσιαστικά ένα ακόμη εισαγωγικό κεφάλαιο το οποίο αποσκοπεί στον ορισμό του πλαισίου εντός του οποίου συναντώνται τα αρχαιολογικά κατάλοιπα που θα συζητηθούν παρακάτω. Πρόκειται για μία λεπτομερή σύνθεση των περιβαλλοντικών (γεωμορφολογικών και κλιματολογικών) δεδομένων για το νησί της Κρήτης. Η θεματική αυτή έχει ως στόχο να καταδείξει ότι παρά την έλλειψη περιβαλλοντικών δεδομένων για την προϊστορία ορισμένα συμπεράσματα μπορούν να αντληθούν καθώς και ότι το κλίμα στα κρητικά βουνά δεν ήταν απαγορευτικό για την μόνιμη κατοίκηση σε αυτά κατά την περίοδο αυτή. Στο τρίτο κεφάλαιο (Κεφάλαιο ΙΙΙ) παρουσιάζονται λεπτομερώς τα αποτελέσματα της έρευνας επιφανείας, όπου γίνεται αναλυτική περιγραφή της τοπογραφίας των εντοπισθεισών θέσεων, της αρχιτεκτονικής και των κινητών ευρημάτων από τον περίγυρό τους. Το τρίτο κεφάλαιο συνοδεύεται από άφθονο εποπτικό υλικό (χάρτες, φωτογραφίες και σχεδιαστικές αποτυπώσεις των αρχιτεκτονικών και των κινητών ευρημάτων), το οποίο για τη διευκόλυνση του αναγνώστη βρίσκεται σε ξεχωριστό τομίδιο (Τόμος ΙΙ) παρέχοντας τη δυνατότητα ταυτόχρονης επισκόπησης κειμένου και συνοδευτικού υλικού. Στον Τόμο ΙΙ φιλοξενείται επίσης παράρτημα στο οποίο μπορεί κανείς να βρει λεπτομερή κατάλογο των κινητών ευρημάτων (οστράκων κατά κύριο λόγο) που αναφέρονται στο τρίτο κεφάλαιο. Στο τέταρτο κεφάλαιο (Κεφάλαιο ΙV) γίνεται ερμηνευτική συζήτηση των δεδομένων που προέκυψαν από την έρευνα και απόπειρα αντιπαραβολής ή/και ένταξης τους στην κυρίαρχη ιστορική αφήγηση της προϊστορίας του νησιού όπως αυτή προκύπτει από την ογκωδέστατη σχετική βιβλιογραφία. Στο κεφάλαιο αυτό η συζήτηση περιστρέφεται γύρω από δύο βασικούς άξονες: την κατοίκηση και την εκμετάλλευση. Η κάθε μία από αυτές τις θεματικές σχολιάζεται ανά περίοδο. Η πολιτειακή οργάνωση της Εποχής του Χαλκού σχολιάζεται επίσης σε σχέση με τα νέα δεδομένα στο κεφάλαιο αυτό. Βασικός θεματικός άξονας του κεφαλαίου αυτού είναι η εξέταση των δεδομένων σε σχέση με την έννοια της περιφέρειας και της σχέσης της με ότι μπορεί να θεωρηθεί κέντρο. Το πέμπτο κεφάλαιο (Κεφάλαιο V) φιλοξενεί τα συμπεράσματα στα οποία οδήγησε η ανάλυση των πρωτογενών δεδομένων μέσω της ένταξής τους στο αφήγημα της Νεολιθικής και της Εποχής του Χαλκού στον Αιγαιακό χώρο. Στο κεφάλαιο αυτό γίνεται αξιολόγηση των μεθόδων που χρησιμοποιήθηκαν κατά την έρευνα επιφανείας και οι μέθοδοι αυτές σχολιάζονται ως προς την αποτελεσματικότητά τους. Ακόμη γίνεται απόπειρα να συνοψιστούν τα νέα δεδομένα που προέκυψαν από την παρούσα έρευνα και να φανεί πως αυτά συνεισφέρουν στις ως τώρα γνώσεις μας για την οικιστική κατανομή και την εκμετάλλευση των παραγωγικών ζωνών του νησιού κατά την προϊστορία ενώ παρουσιάζονται και ορισμένα παράλληλα. Τέλος, γίνονται προτάσεις για την διατήρηση, την προστασία και την ανάδειξη των εντοπισθεισών αρχαιοτήτων εντός της ορεινής ζώνης.