Εργαλεία και µηχανισµοί που διευκολύνουν τη λήψη αποφάσεων σε επίπεδο τοπικών κοινωνιών
Authors: Βάσιος Γεώργιος 
Published: September 2021

Στη σύγχρονη κοινωνία ο ρόλος που καλείται να διαδραµατίσει η ύπαιθρος σταδιακά µεταβάλλεται. Για αρκετό καιρό η διατήρηση της βιοποικιλότητας και η αγροτική ανάπτυξη είχαν καθιερωθεί και διατηρούσαν την αυτόνοµη επιστηµονική τους οντότητα ως αντίθετοι πόλοι. Παρόλα αυτά, η εµπειρία των τελευταίων ετών έδειξε ότι στην αντιµετώπιση πραγµατικών καταστάσεων, τέτοιες αντιλήψεις απέτυχαν να εκπληρώσουν τις προσδοκίες των υποστηρικτών τους, αν και κατάφεραν να ενσωµατωθούν στις συνήθεις πρακτικές λήψης αποφάσεων που υιοθετούν οι φορείς διαχείρισης. Όµως στην εποχή µας, η επικοινωνία και ο συντονισµός κοινών δράσεων ανάµεσα στο σχεδιασµό της διατήρησης και τις αγροτικές πολιτικές θεωρούνται πλέον προϋπόθεση της βιώσιµης ανάπτυξης, στις διάφορες εκφάνσεις της. Για την υλοποίηση τους, η συγκεκριµένη τάση προσπαθεί να αξιοποιήσει µεθοδολογίες, εργαλεία, µηχανισµούς αλλά και πρακτικές από διάφορα επιστηµονικά πεδία σχεδιάζοντας ενοποιηµένα και ολοκληρωµένα πλαίσια και µεθόδους. Τη συνήθη προσέγγιση στη βιβλιογραφία της περιβαλλοντικής διαχείρισης αποτελούν πλέον τα µοντέλα σύνθεσης οικολογικών, κοινωνικών και οικονοµικών παραµέτρων, η διαχρονική ανάλυση του χώρου και οι διαδικασίες συµµετοχής των τοπικών κοινωνιών στη διαχείριση. Όµως παράλληλα πληθαίνει ο προβληµατισµός της αποτελεσµατικότητάς τους, αφού εµφανίζονται δυσκολίες στην υλοποίηση τους, είτε λόγω της πολυπλοκότητας των εφαρµογών και την ασυµβατότητα των δεδοµένων, είτε λόγω της µη ουσιαστικής συµµετοχής των εµπλεκόµενων οµάδων σ’ αυτές. Η έρευνα στρέφεται όλο και περισσότερο στην υιοθέτηση συµπληρωµατικών εργαλείων και µηχανισµών διευκόλυνσης και διαµεσολάβησης για την υλοποίηση των πολιτικών περιβαλλοντικής διαχείρισης σε ένα όλο και πιο σύνθετο κόσµο. Η ανίχνευση και µελέτη αυτών των συµπληρωµατικών και µερικές φορές δυσδιάκριτων µεθόδων επιχειρήθηκε στην παρούσα διατριβή µέσα από την ανάλυση κυρίως πραγµατικών αλλά και θεωρητικών προβληµάτων στον αγροτικό και φυσικό χώρο της υπαίθρου. Αγροτικά τοπία στη νότια Χίο και τη Λέσβο και κατανοµή ειδών (κυρίως της χλωρίδας) στο Βόρειο και Νότιο Αιγαίο (εστιάζοντας στη Ρόδο και την Κρήτη) χρησιµοποιήθηκαν ως περιοχές / υποδείγµατα µελέτης. Τα συγκεκριµένα παραδείγµατα οργανώθηκαν σε τρεις άξονες και αφορούν αντίστοιχα την υλοποίηση τριών αλληλένδετων στόχων: (α) τη σχεδίαση συστήµατος διαχείρισης βιοτικών πόρων, (β) την επιλογή περιοχών διατήρησης της φύσης και (γ) την υποστήριξη συµµετοχικών διαδικασιών για την αλλαγή χρήσεων γης. Παρόλο που οι µεθοδολογίες ανάλυσης των επιµέρους αξόνων πηγάζουν από διαφορετικές επιστήµες (φυσικές και κοινωνικές επιστήµες αλλά και τις επιστήµες της διοίκησης), οι µέθοδοι διευκόλυνσης που χρησιµοποιήθηκαν σε όλα τα παραδείγµατα µελέτης ήταν κοινές και αφορούν: α) ανάπτυξη εφαρµογών που παράγουν νέα γνώση µέσα από την ανασύνθεση της υπάρχουσας πληροφορίας (π.χ. ανίχνευση των βιοτικών πόρων και της χρησιµότητάς τους, καταγραφή διαχρονικών χωρικών δεδοµένων και δηµιουργία δεικτών για τη µέτρηση της αξίας της βιοποικιλότητας), β) σχεδίαση µεθόδων ανάλυσης ευαισθησίας και οπτικοποίησης των αποτελεσµάτων που βελτιώνουν την κατανόηση των αλληλεπιδράσεων µεταξύ των πολύπλοκων περιβαλλοντικών παραγόντων και κοινωνικό-οικονοµικών παραµέτρων (π.χ. δηµιουργία εναλλακτικών περιοχών ισότιµης οικολογικής αξίας και εναλλακτικών σεναρίων χωροθέτησης δραστηριοτήτων) και γ) διευκόλυνση συµµετοχικών διαδικασιών στην εκπαίδευση των τοπικών φορέων λήψης αποφάσεων ή διαµεσολάβηση για την επίλυση κοινωνικών συγκρούσεων µεταξύ τους (π.χ. καταγραφή καλύψεων και αλλαγών χρήσεων γης και χωροθέτηση οχλουσών δραστηριοτήτων). Ο συνδυασµός των συγκεκριµένων µεθόδων διευκόλυνσης µε τις διακριτές µεθοδολογίες ανάλυσης των επιµέρους παραδειγµάτων έρευνας οδήγησε στη σχεδίαση και την εφαρµογή διαφορετικών, απλών στη λειτουργία, εργαλείων για τη διευκόλυνση της διαδικασίας λήψης αποφάσεων στα πλαίσια εφαρµογής πολιτικών διαχείρισης της υπαίθρου. Το σύνολο των ετερόκλητων εργαλείων που σχεδιάσθηκαν στη συγκεκριµένη έρευνα παρέχει τα δοµικά συστατικά µιας ‘εργαλειοθήκης’ που διευκολύνει τη διαχείριση των βιοτικών πόρων, συνδυάζοντας την µε τη διατήρηση της βιοποικιλότητας. Τα συγκεκριµένα εργαλεία µαζί µε τους σχετικούς µηχανισµούς διευκόλυνσης που χρησιµοποιήθηκαν βοηθούν στην κατανόηση της πολυπλοκότητας, της συνοχής αλλά και των διαφορών των οικολογικών, κοινωνικών και οικονοµικών συστηµάτων που διαµορφώνουν τον χώρο της µεσογείου γενικότερα και συνδυάζουν µέρος των χαρακτηριστικών τους προς όφελος της διαδικασίας διευκόλυνσης της λήψης αποφάσεων στο επίπεδο των τοπικών κοινωνιών της. Το σύνολο των µεθοδολογιών που µελετήθηκαν οριοθετεί τους βασικούς άξονες ενός ενιαίου πλαισίου διαχείρισης της υπαίθρου, αλλά η εφαρµογή του σε περιφερειακό επίπεδο διαφαίνεται ότι απαιτεί τη συνύπαρξη τριών κυρίαρχων ‘παικτών’ που θα συνδυάζουν: (α) τις ηγετικές ικανότητες ενός τοπικού φορέα ανάπτυξης (π.χ. αγροτικού συνεταιρισµού), (β) την υποστήριξη ενός επιστηµονικού εταίρου (π.χ. πανεπιστηµίου) και (γ) την ενεργή συµµετοχή των πολιτών µέσω των οµάδων συµφερόντων τους στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Η έρευνα στις συγκεκριµένες περιοχές µελέτης ανίχνευσε µια αντίστοιχη δυναµική, η οποία όµως απαιτεί µακροχρόνια επιµονή και υποµονή για τη µετατροπή της από θεωρία σε πράξη.