Ο λόγος των πραγμάτων
Authors: Αλεξανδρή Ιωάννα 
Published: June 2022

Η παρούσα διδακτορική διατριβή μελετά τις λειτουργίες και τις σημασίες των σκηνικών αντικειμένων όπως αυτές αποτυπώνονται στη νεοελληνική δραματουργία της δεκαετίας του 1990. Η έρευνα εστιάζει αποκλειστικά στο δραματικό κείμενο και τις φανερώσεις των σκηνικών αντικειμένων που εγγράφονται στις κειμενικές δομές, χωρίς να επεκτείνεται στο πεδίο των υλοποιημένων σκηνικών τους αναπαραστάσεων. Εκκινεί, ωστόσο, από την παραδοχή ότι κάθε δραματικό κείμενο διέπεται από το στοιχείο της εκκρεμότητας ως προς τη μελλοντική σκηνική του εκπλήρωση. Ως εκ τούτου, η ερμηνευτική προσέγγιση των λειτουργιών και των σημασιών των σκηνικών αντικειμένων στη δραματουργία της περιόδου αναφοράς ενέχει έναν χαρακτήρα δυνητικότητας, καθώς μελετά τις φανερώσεις των σκηνικών αντικειμένων στα δραματικά κείμενα υπό το πρίσμα των πολυάριθμων δυνητικών σκηνικών τους υλοποιήσεων.Η μεθοδολογία που υιοθετήθηκε για την παρούσα ερμηνευτική προσέγγιση συνιστά έναν συνδυασμό δύο διαφορετικών θεωριών: της σημειολογίας και της φαινομενολογίας. Η σημειολογία, από τη μια πλευρά, με τη συστηματική μελέτη των επιμέρους δομών του δραματικού κειμένου παρέχει ένα στέρεο έδαφος για την εξέταση της αναφορικής λειτουργίας των σκηνικών αντικειμένων. Η φαινομενολογία, από την άλλη, εισάγοντας έννοιες όπως αυτές της σωματικότητας και της πολυαισθητηριακής αντίληψης του κόσμου των πραγμάτων, εδραιώνει μια ματιά επί της υλικότητας των αντικειμένων, ενεργοποιώντας με τον τρόπο αυτό εναλλακτικές ερμηνευτικές προσεγγίσεις, που φωτίζουν όψεις της επιτελεστικής δυναμικής των αντικειμένων.Τα σκηνικά αντικείμενα που εντοπίζονται στα έργα της περιόδου αναφοράς εντάσσονται καταρχάς σε τέσσερις ευρείες ενότητες, που αφορούν τη συσχέτισή τους με τα τέσσερα κυρίαρχα κειμενικά επίπεδα: δραματικός χώρος, δραματικός χρόνος, δραματικά πρόσωπα, δραματικός λόγος. Εντός των τεσσάρων αυτών ενοτήτων συγκροτούνται επιμέρους εννοιολογικοί άξονες ανάλογα με την προεξάρχουσα λειτουργία των σκηνικών αντικειμένων στα υπό εξέταση έργα.Στην πρώτη ενότητα εξετάζονται οι περιπτώσεις εκείνες στις οποίες τα σκηνικά αντικείμενα θέτουν τον δραματικό χώρο υπό αίρεση, ιδιοποιούμενα έτσι το ατομικό δράμα των προσώπων, διαμορφώνουν εντός του κυρίαρχου δραματικού χώρου υποχώρους στους οποίους εγγράφεται μια εναλλακτική επιτέλεση του εαυτού, χαρτογραφούν απόπειρες επαναπροσδιορισμού της σχέσης των προσώπων με τον χώρο και εισάγουν ζητήματα παρουσίας και αυθεντικής εικόνας του εαυτού. Στη δεύτερη ενότητα εξετάζονται αντικείμενα που επιτελούν έναν σχολιασμό επί του ρέοντος χρόνου, αντικείμενα που συνδέονται με μνημονικές διεργασίες, μεταβατικά αντικείμενα εντός των οποίων εκκολάπτεται η μελλοντική προοπτική, αντικείμενα διά των οποίων τελείται η αναθεώρηση του ιστορικού χρόνου και αντικείμενα που ενεργοποιούν έναν προβληματισμό γύρω από τον χρόνο του θεάτρου και την αντίστιξή του προς τον χρόνο της ζωής.Στην τρίτη ενότητα διερευνώνται αντικείμενα που λειτουργούν ως η ατομική σκευή των προσώπων, αντικείμενα στα οποία τα πρόσωπα προσφεύγουν προκειμένου να καλύψουν εσώτερες ανάγκες τους και αντικείμενα που ενεργοποιούν έναν στοχασμό περί ταυτότητας ή ακόμα έναν ευρύτερο οντολογικό στοχασμό. Στην τέταρτη ενότητα διερευνάται η σχέση των αντικειμένων με τον δραματικό λόγο τόσο στο επίπεδο της προώθησης του λόγου αυτού, άρα και της συμβολής των αντικειμένων στην εξέλιξη της δράσης, όσο και στο επίπεδο της υπονόμευσης του δραματικού λόγου. Στην τελευταία αυτή περίπτωση τα σκηνικά αντικείμενα αναδύονται ως πεδία δοκιμής των ορίων της σκηνικής επικοινωνίας αλλά και του ίδιου του δραματικού λόγου.Η μελέτη στοχεύει στην ανάδειξη του «λόγου» των σκηνικών αντικειμένων στη δραματουργία της περιόδου αναφοράς, δηλαδή του τρόπου με τον οποίο το νόημα των δραματικών κειμένων διέρχεται και συναρθρώνεται μέσα από τα σκηνικά αντικείμενα. Με τον τρόπο αυτό συγκροτείται ένα πανόραμα όχι μόνο των λειτουργιών και των σημασιών των σκηνικών αντικειμένων, αλλά και αυτής της ίδιας της δραματικής παραγωγής της δεκαετίας του 1990 και των κυρίαρχων υφολογικών και αισθητικών της τάσεων.