Προσωδιακή πραγμάτωση της πληροφοριακής δομής στα Ελληνικά
Authors: Σταυροπούλου Παναγιώτα 
Published: September 2021

Η διατριβή αναλύει τη λειτουργία και τα χαρακτηριστικά της αντίθεσης ως µέρους της Πληροφοριακής Δοµής (ΠΔ) του εκφωνήµατος. Η αντίθεση αποτελεί κεντρικό στοιχείο της ΠΔ και όρος που εµφανίζεται συχνά στη σχετική βιβλιογραφία µε αποκλίνουσες ωστόσο ερµηνείες και λειτουργία. Διαφοροποίηση υπάρχει τόσο ως προς τις προϋποθέσεις που πρέπει να πληρούνται για να χαρακτηριστεί ένα συστατικό αντιθετικό όσο και ως προς τη σχέση -την ανεξαρτησία ή µη - της αντίθεσης προς άλλες κατηγορίες της ΠΔ, όπως το θέµα και η εστία. Προκειµένου να ελεγχθούν τα παραπάνω ερωτήµατα, αναλύθηκε η προσωδιακή πραγµάτωση διαφορετικών επιπέδων αντίθεσης σε διαφορετική θέση στην πρόταση εντός του θέµατος και της εστίας στα Ελληνικά. Βάσει των αποτελεσµάτων δύο πειραµάτων παραγωγής, καταδεικνύεται ότι ξεκάθαρα διαφοροποιηµένο επίπεδο αντίθεσης αποτελεί η κατηγορία της διόρθωσης, η οποία πραγµατώνεται σταθερά µε τον εµφατικό επίτονο L+H*διαφοροποιούµενη επιπλέον και ως προς ποσοτικές, φωνητικές παραµέτρους (αύξηση επιτονικού εύρους, ευθυγράµµιση, διάρκεια). Η δε πραγµάτωσή της είναι κοινή τόσο εντός του θέµατος όσο και εντός της εστίας. Παράλληλα, σηµαντικό ρόλο φαίνεται να παίζει και η θέση του αντιθετικά εστιασµένου συστατικού στην πρόταση, µε τη µη τελική θέση να επιφέρει αντίστοιχα χαρακτηρισµένη εµφατική πραγµάτωση. Βάσει των παραπάνω υποστηρίζεται η υιοθέτηση ενός ανεξάρτητου γραµµατικού δείκτη έµφασης, ο οποίος πραγµατώνεται κατεξοχήν µέσω του επίτονου L+H* και έχει ως βασική λειτουργία τη στροφή της προσοχής του δέκτη προς τη σηµαντική πληροφορία και τη διευκόλυνση της αποκωδικοποίησης του µηνύµατος. Στις συνθήκες που δίνουν έρεισµα σε µιατέτοια πραγµάτωση συγκαταλέγεται η χαµηλή προβλεψιµότητα της πληροφορίας: η διόρθωση αποτελεί µια συγκριτικά λιγότερο προβλέψιµη διαλογική πράξη και πληροφορία, η δε µη τελική θέση της εστίας ως µη τυπική για τα Ελληνικά αποτελεί λιγότερο προβλέψιµη οργάνωση της πληροφορίας στο εκφώνηµα. Με τον παραπάνω τρόπο επιτυγχάνεται µια ενιαία ερµηνεία των δύο αυτών φαινοµενικά ασύνδετων περιπτώσεων (διόρθωσης και µη τελικής προτασιακής θέσης). Η δε επιλογή του πυρηνικού επίτονου στις περιπτώσεις αυτές είναι ανεξάρτητη από το θεµατικό ή εστιακό χαρακτηρισµό του συστατικού. Θα πρέπει στο σηµείο αυτό να σηµειωθεί ότι η παραπάνω προσέγγιση προϋποθέτει µια βασική διάκριση µεταξύ της ποσοδεικτικής λειτουργίας της αντίθεσης και της εµφατικής λειτουργίας της. Η πρώτη καθορίζει τη θέση του πυρηνικού επίτονου, ενώ η δεύτερη τον τύπο (L+H*). Ο εµφατικός χαρακτήρας του L+H* καταδεικνύεται και αντιληπτικά. Σε πείραµα αντίληψηςπου διεξήχθηκε συγκρίνοντας πραγµατώσεις µε H* και L+H* επίτονο, διαφάνηκε ότι οισυµµετέχοντες αντιλαµβάνονται ως πιο εµφατικό το δεύτερο επίτονο. Το συµπέρασµα αυτό ισχύει και για την περίπτωση συνθετικής οµιλίας, ενισχύοντας την καταλληλότητα του ToBI ως σχήµατος αναπαράστασης της προσωδίας για την απόδοση της έµφασης στη σύνθεση οµιλίας. Προτείνεται τέλος ένα πραγµατολογικό σχήµα επισηµείωσης βασισµένο στην ανάλυση των απαιτήσεων για τη µετατροπή κειµένου σε συνθετική οµιλία σε φωνητικά διαλογικά συστήµατα. Το σχήµα αυτό µπορεί να αποτελέσει µια εµπλουτισµένη είσοδο στο συνθέτη, καθοδηγώντας την προσωδιακή πραγµάτωση του κειµένου εισόδου και επιτυγχάνοντας έτσι µια φυσικότερη και καταλληλότερη απόδοση. Στο σχήµα αυτό εντάσσονται και τα διαφορετικά επίπεδα έµφασης, όπως αυτά καταδείχτηκαν στα πειράµατα παραγωγής, τα οποία συνδέονται µε αντίστοιχα διαφορετικές προσωδιακές πραγµατώσεις.