Factors increasing the productivity of information and communication technologies investments of the Greek firms
Authors: Σαπουνάς Ιωακείμ 
Published: January 2014

Ένα από τα σημαντικότερα πεδία έρευνας στο χώρο των πληροφοριακών συστημάτων (ΠΣ) παραμένει για πολλά χρόνια η επιχειρησιακή τους αξία (business value), οριζόμενη ως η επίδραση της χρήσης τους στις επιδόσεις της επιχείρησης. Ειδικότερα , από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1990 έχουμε ελάχιστες εμπειρικές ενδείξεις θετικής και στατιστικά σημαντικής σχέσης μεταξύ των επενδύσεων Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών (ΤΠΕ) και των επιδόσεων της επιχείρησης (Roach 1987, Strassman 1990, Brynjolfsson 1993, Strassman 1997), γεγονός το οποίο οδήγησε σε εκτεταμένες συζητήσεις σχετικά με το «Το Παράδοξο της Παραγωγικότητας των Επενδύσεων Πληροφορικής και Επικοινωνιών» (Brynjolfsson 1993). Όμως από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 μέχρι και σήμερα, εμφανίζονται κάποια εμπειρικά αποτελέσματα που δείχνουν στατιστικά σημαντική συμβολή των επενδύσεων ΤΠΕ σε διάφορα μέτρα επιχειρησιακής απόδοσης (Brynjolfsson and Hitt 1996, Stolarick 1999, OECD 2003, OECD 2004, Loukis and Sapounas 2005), αν και συνεχίζουν να υπάρχουν μελέτες με μικτά ή αρνητικά αποτελέσματα (π.χ. Stiroh 1998, Carr 2003). Μετά το 2000 η έρευνα στον χώρο αυτό εστιάζεται στον προσδιορισμό συμπληρωματικών παραγόντων και συνθηκών που μπορούν να επαυξήσουν σημαντικά τις θετικές επιδράσεις των επενδύσεων ΤΠΕ στις επιδόσεις των επιχειρήσεων. Η έρευνα αυτή δείχνει ότι η επιχειρησιακή αξία από τις «σκληρές» (hard) επενδύσεις ΤΠΕ (σε υλικό, λογισμικό, κ.λπ.) μπορεί να αυξηθεί σημαντικά , εάν αυτές συνδυαστούν με κατάλληλες «εύκαμπτες» (soft) επενδύσεις ΤΠΕ, οι οποίες αφορούν νέες πρακτικές εργασίας, ανασχεδιασμό των επιχειρησιακών διαδικασιών, νέες ανθρώπινες δεξιότητες, καινοτομίες κ.λπ. (π.χ. Brynjolfsson et al 2002, Ramirez 2003, Loukis and Sapounas 2005, Arvanitis 2005, Hempell 2005). Η παρούσα διδακτορική διατριβή παρουσιάζει τα αποτελέσματα της πρώτης εμπειρικής μελέτης: α) της επίδρασης των επενδύσεων ΤΠΕ στην απόδοση των επιχειρήσεων, και β) των επιπτώσεων μίας σειράς ‘εσωτερικών παραγόντων’ (που σχετίζονται με το εσωτερικό της επιχείρησης) καθώς επίσης και ‘εξωτερικών παραγόντων’ (που σχετίζονται με το εξωτερικό της περιβάλλον) στην παραπάνω επίδραση. Η εμπειρική μας μελέτη αποτελείται από τέσσερα μέρη. Στο πρώτο μέρος εξετάσθηκε η επίδραση των «σκληρών» επενδύσεων ΤΠΕ (σε υλικό ΤΠΕ, λογισμικό και δίκτυα) και των «εύκαμπτων» επενδύσεων ΤΠΕ (σε ανθρώπινους πόρους ΤΠΕ και δεξιότητες) στην απόδοση της επιχείρησης. Η εμπειρική αυτή μελέτη βασίζεται σε δεδομένα, τα οποία έχουν συλλεχθεί από διεξαχθείσα έρευνα σε συνεργασία με τον Σύνδεσμο Ελλήνων Βιομηχανιών (ΣΕΒ) με χρήση δομημένου ερωτηματολογίου. Με βάση τα παραπάνω δεδομένα, κατασκευάσαμε οικονομετρικά υποδείγματα της απόδοσης της επιχείρησης, βασισμένα στην Μικροοικονομική θεωρία παραγωγής. Η ανάλυση των δεδομένων έδειξε ότι η συνάρτηση παραγωγής Cobb-Douglas μπορεί να περιγράψει επαρκώς την σχέση μεταξύ εξόδου (output) και εισόδων (inputs) επιχείρησης στην χώρα μας, σε σύγκριση με την γενικευμένη Transendental συνάρτηση παραγωγής. Χρησιμοποιώντας στην συνέχεια την συνάρτηση παραγωγής Cobb-Douglas προέκυψε ότι οι «σκληρές» επενδύσεις ΤΠΕ στην Ελλάδα δημιουργούν μία θετική και στατιστικά σημαντική συνεισφορά στην απόδοση της επιχείρησης. Όμως η ελαστικότητά τους σε σχέση μ ε την απόδοση της επιχείρησης είναι χαμηλότερη από την αντίστοιχη του υπολοίπου κεφαλαίου ΤΠΕ και ακόμη χαμηλότερη από την αντίστοιχη της εργασίας. Επίσης, από τις μεταβλητές των «εύκαμπτων» επενδύσεων ΤΠΕ που εξετάσαμε, βρέθηκε ότι η ύπαρξη αυτόνομης οργανωτικής μονάδας ΤΠΕ στην επιχείρηση έχει μία θετική και στατιστικά σημαντική επίδραση στην απόδοση της επιχείρησης, η οποία έχει σημαντικό μέγεθος ίσο με τα δύο τρίτα περίπου της επίδρασης των «σκληρών» επενδύσεων ΤΠΕ. Το συμπέρασμα αυτό είναι ενδεικτικό της σημασίας αυτής της διάστασης των «εύκαμπτων» επενδύσεων ΤΠΕ (σε δημουργία δομών ΤΠΕ στην επιχείρηση), η οποία μπορεί να αυξήσει περίπου κατά δύο τρίτα την επιχειρησιακή αξία που δημιουργούν οι επενδύσεις ΤΠΕ. Τέλος, ερευνήθηκε το ενδεχόμενο της επίδρασης του μεγέθους της επιχείρησης στη διαρθρωτική σταθερότητα των εκτιμηθέντων οικονομετρικών υποδειγμάτων. Προέκυψε το συμπέρασμα ότι για επιχειρήσεις με συνολικές πωλήσεις πάνω από 20 εκατομμύρια ευρώ η διάρθρωση των υποδειγμάτων διατηρείται σταθερή, και επομένως τα συμπεράσματα που απορρέουν από τα υποδείγματα είναι έγκυρα, τουλάχιστον για ολόκληρο το εύρος μεγεθών των επιχειρήσεων που τα δεδομένα μας καλύπτει. Στο δεύτερο μέρος της διδακτορικής διατριβής εξετάσθηκε η επίδραση δύο παραγόντων που σχετίζονται με το εξωτερικό περιβάλλον της επιχείρησης: α) του «γενικευμένου» ανταγωνισμού που αντιμετωπίζει μια επιχείρηση, όπως αυτός περιγράφεται από το μοντέλο των «πέντε δυνάμεων» του Porter (που περιλαμβάνει την διαπραγματευτική δύναμη των προμηθευτών, την διαπραγματευτική δύναμη των αγοραστών, την ένταση των ανταγωνιστικών πιέσεων από τους ανταγωνιστές, την απειλή νέων εισόδων και την απειλή από υποκατάστατα) και β) της στρατηγικής που μια επιχείρηση ακολουθεί για να αντιμετωπίσει τις πιέσεις του εξωτερικού της περιβάλλοντος, στην επιχειρηματική αξία που δημιουργούν οι επενδύσεις ΤΠΕ. Η εμπειρική αυτή μελέτη βασίζεται σε δεδομένα, τα οποία έχουν συλλεχθεί από έρευνα σε Ελληνικές επιχειρήσεις με χρήση δομημένου ερωτηματολογίου, σε συνεργασία με την επιχείρηση ICAP A.E., μία από τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις παροχής επιχειρησιακών δεδομένων και συμβουλευτικών επιχειρήσεων στην Ελλάδα. Με βάση τα παραπάνω δεδομένα κατασκευάσαμε οικονομετρικά υποδείγματα της απόδοσης της επιχείρησης, βασισμένα στην μικροοικονομική θεωρία παραγωγής, και ειδικότερα στη συνάρτηση παραγωγής Cobb-Douglas. Από τα παραπάνω υποδείγματα, όσον αφορά τις παραπάνω διαστάσεις του γενικευμένου ανταγωνισμού προέκυψε το συμπέρασμα ότι η ένταση της διαπραγματευτικής δύναμης των προμηθευτών αυξάνει σημαντικά (κατά 41%) την συνεισφορά των ΤΠΕ στην απόδοση των επιχειρήσεων. Επίσης, όσον αφορά τη στρατηγική προέκυψε το συμπέρασμα ότι η υϊοθέτηση μίας στρατηγικής συχνής εισαγωγής νέων καινοτομικών προϊόντων και υπηρεσιών αυξάνει σημαντικά (κατά 31%) τη συνεισφορά των ΤΠΕ στην απόδοση των επιχειρήσεων. Τα αποτελέσματα αυτά δείχνουν ότι υπάρχουν συνθήκες εξωτερικού περιβάλλοντος και στρατηγικές που οδηγούν στην δημιουργία υψηλότερης επιχειρηματικής αξίας από τις επενδύσεις ΤΠΕ. Στο τρίτο μέρος της διδακτορικής διατριβής εξετάσθηκε η επίδραση τεσσάρων μηχανισμών στρατηγικής ευθυγράμμισης ΤΠΕ, οι οποίοι αφορούν διαφορετικά ιεραρχικά επίπεδα της επιχείρησης, και καλύπτουν τόσο την διαμόρφωση όσο και την υλοποίηση της στρατηγικής, στην επιχειρηματική αξία που δημιουργούν οι επενδύσεις ΤΠΕ. Η μελέτη βασίζεται στα προαναφερθέντα δεδομένα , τα οποία έχουν συλλεχθεί από τις Ελληνικές επιχειρήσει, σε συνεργασία με την επιχείρηση ICAP A.E. Από τα οικονομετρικά υποδείγματα που κατασκευάσαμε, βασισμένα στην συνάρτηση παραγωγής Cobb-Douglas, προέκυψε το συμπέρασμα ότι η στρατηγική ευθυγράμμιση των ΤΠΕ αυξάνει (κατά 47%) τη συνεισφορά των ΤΠΕ στην απόδοση των επιχειρήσεων. Επιπλέον, όλοι οι τέσσερις μηχανισμοί στρατηγικής ευθυγράμμισης ΤΠΕ που εξετάσθηκαν αυξάνουν τη συνεισφορά των ΤΠΕ στην απόδοση των επιχειρήσεων . Η αμφίδρομη σύνδεση του σχεδίου ΤΠΕ με το επιχειρησιακό/στρατηγικό σχέδιο και η συμμετοχή των οργανωτικών μονάδων της επιχείρησης στα διάφορα έργα (projects) ΤΠΕ έχουν την μεγαλύτερη επαυξητική επίπτωση (κατά 42% και 44% αντίστοιχα) στη συμβολή των επενδύσεων ΤΠΕ στην απόδοση της επιχείρησης. Τέλος, στο τέταρτο μέρος της διδακτορικής διατριβής πραγματοποιήθηκε συγκριτική εμπειρική μελέτη της επίδρασης του κεφαλαίου ΤΠΕ, του ανθρώπινου κεφαλαίου, του «οργανωσιακού κεφαλαίου» (= των νέων μορφών οργάνωσης της εργασίας) καθώς επίσης και του γνωσιακού κεφαλαίου στην παραγωγικότητα της εργασίας στην Ελλάδα και την Ελβετία. Η μελέτη αυτή βασίστηκε σε αντίστοιχα δεδομένα που συλλέχθηκαν με κοινό ερωτηματολόγιο και από παρόμοια δείγματα επιχειρήσεων στην Ελβετία και στην Ελλάδα, από τα οποία οικονομετρικά υποδείγματα με τις ίδιες μεταβλητές κατασκευάστηκαν για τις δυο χώρες. Από αυτά προέκυψαν στατιστικά σημαντική θετική συμβολή για το «κεφάλαιο ΤΠΕ», το «ανθρώπινο κεφάλαιο», και για τις νέες μορφές οργάνωσης της εργασίας, που σχετίζονται με την ενίσχυση του ρόλου του εργαζομένου (employee voice) στην παραγωγικότητα της εργασίας και για τις δύο χώρες. Αντίθετα για τις νέες μορφές οργάνωσης της εργασίας που σχετίζονται με το σχεδιασμό της εργασίας (work design) δεν προέκυψε στατιστικά σημαντική επίδραση στην παραγωγικότητα της εργασίας (για τις Ελληνικές επιχειρήσεις) ή ακόμη και αρνητική επίδραση (για τις Ελβετικές επιχειρήσεις). Επίσης, προέκυψαν σημαντικές διαφορές μεταξύ των δύο χωρών όσον αφορά τις επιδράσεις των παραπάνω ‘μορφών κεφαλαίου’, οι οποίες χαρακτηρίζουν. βετικές επιχειρήσεις προέκυψε ότι είναι περισσότερο ώριμες και αποτελεσματικές στην δημιουργία και χρήση του «γνωσιακού κεφαλαίου» από τις Ελληνικές. Δεύτερον, είναι διαφορετικές στις δύο χώρες οι μορφές ενίσχυσης του ρόλου του εργαζομένου (employee voice) που έχουν θετική επίδραση στην παραγωγικότητα της εργασίας: συγκεκριμένα στην Ελλάδα αφορούν παραχώρηση περισσότερων αρμοδιοτήτων στους εργαζομένους, σχετικά με τις συνθήκες εκτέλεσης εργασιών (ρυθμός εργασίας, τρόπος εκτέλεσης εργασιών ροή των εργασιών), ενώ στην Ελβετία αφορούν παραχώρηση περισσότερων αρμοδιοτήτων στους εργαζομένους σχετικά με το περιεχόμενο των εργασιών (επαφή με πελάτες, επίλυση προβλημάτων πελατών) και σχετίζονται περισσότερο με ανάληψη πρωτοβουλίας από εργαζόμενους όσον αφορά τους πελάτες. Τα αποτελέσματα αυτής της συγκριτικής εμπειρικής μελέτης οδηγούν στο συμπέρασμα ότι το ‘εθνικό περιβάλλον’ (national context) επηρεάζει την σχέση των παραπάνω ‘νέων παραγωγικών συντελεστών’ με την απόδοση των επιχειρήσεων.