Διερεύνηση γενετικών και άλλων παραγόντων σχετιζόμενων με την ανάπτυξη διαταραχών του λόγου σε ασθενείς με Νόσο Alzheimer και Ήπια Νοητική Διαταραχή
Authors: Μαθιουδάκης Λάμπρος 
Published: September 2022

Εισαγωγή: Ένα χαρακτηριστικό κλινικό εύρημα σε ασθενείς με νόσο Alzheimer (ΝΑ), την συχνότερη μορφή άνοιας, όσο και σε άτομα με Ήπια Νοητική Διαταραχή (ΗΝΔ) είναι, πέραν των διαταραχών μνήμης, οι διαταραχές λόγου. Οι δυσκολίες αυτές αποτελούν παράγοντα σημαντικής νοσηρότητας και δυσλειτουργίας στην καθημερινότητα των ασθενών. Επιπλέον, ανάμεσα στις άτυπες μορφές της ΝΑ υπάρχει και ένα σύνδρομο με προεξέχουσες διαταραχές στο λόγο, η Πρωτοπαθής Προϊούσα Αφασία (ΠΠΑ). Από την άλλη, οι διαταραχές του λόγου είναι κύρια εκδήλωση της Μετωποκροταφικής Άνοιας (ΜΚΑ), η οποία έχει διαφορετικό παθολογο-ανατομικό υπόβαθρο και παθοφυσιολογικό μηχανισμό από την ΝΑ. Αυτό υποδηλώνει ότι ασθενείς που διαγιγνώσκονται κλινικά με ΝΑ θα μπορούσαν να έχουν παθοφυσιολογικό υπόβαθρο ΜΚΑ και το αντίστροφο.ΣκοπόςΣτόχος της παρούσας διατριβής ήταν η αναζήτηση και μελέτη γενετικών και άλλων παραγόντων που μπορεί να συμβάλλουν στην ανάπτυξη ΗΝΔ και άνοιας γενικότερα, αλλά και ειδικότερα αφασικών διαταραχών, ώστε να γίνει κατανοητή καλύτερα η παθογένεια και η φαινοτυπική έκφραση της ΝΑ και της ΜΚΑ.Μέθοδοι/ΑποτελέσματαH παρούσα διατριβή αναπτύχθηκε σε τέσσερα επίπεδα:Α) Έγινε ανάλυση του κλινικού φαινοτύπου των ασθενών με άνοια (κυρίως ΝΑ) και ΗΝΔ (n=363) από τη Μελέτη Γήρανσης της Κρήτης (ΜΓΚ) και την αντίστοιχη Μελέτη ΣΚΕΨΗ ως προς την ύπαρξη διαταραχών λόγου. Οι αναλύσεις αυτές έδειξαν ότι ένα μεγάλο ποσοστό των ασθενών είχε αφασική διαταραχή (31.6%). Επιπλέον, όταν αναλύσαμε ξεχωριστά τους ασθενείς με προεξέχουσες διαταραχές λόγου αλλά όχι διαταραχές στη μνήμη, καταλήξαμε ότι το 13.7% του συνόλου των ασθενών είναι πιθανό να πληροί τα κριτήρια για ΠΠΑ.Β) Έγινε μελέτη των αποτελεσμάτων αλληλούχισης ολικού εξώματος (WES) ασθενών με διάγνωση ΝΑ (n=95) και ΗΝΔ (n=20) και νοητικά φυσιολογικών ατόμων (n= 81) από την ΜΓΚ για την παρουσία παθογόνων αλλαγών σε γονίδια που σχετίζονται με την ΜΚΑ (η οποία έχει ως μία από τις κύριες εκφράσεις της τις διαταραχές στο λόγο), αλλά και την νευροεκφύλιση γενικότερα. Αυτό οδήγησε:1) Στην ανίχνευση της αλλαγής p.Ile383Val στο (σχετιζόμενο με ΜΚΑ) γονίδιο TARDBP σε 2 ασθενείς από την ΜΓΚ με διάγνωση ΝΑ. Αυτή η αλλαγή και άλλες 2 αλλαγές στο ίδιο γονίδιο βρέθηκαν και σε 4 ασθενείς (μη μέλη της ΜΓΚ) με ΜΚΑ/Νόσο Κινητικού Νευρώνα (ΝΚΝ). 2) Στην ανάδειξη του πιθανού προστατευτικού ρόλου της p.Ser498Ala αλλαγής στο γονίδιο GLUD2 (κωδικοποιεί την hGDH2 πρωτεΐνη) ως προς την ανάπτυξη άνοιας του τύπου της ΝΑ. Συγκεκριμένα, η αλλαγή αυτή ήταν λιγότερο συχνή σε ασθενείς με ΝΑ (2,11 %) από ό,τι στην ομάδα ελέγχου (16%, p<0,01). Τα αποτελέσματα αυτά ελέγχθηκαν σε μεγαλύτερο πληθυσμό, τόσο από την Κρήτη όσο και από το Alzheimer’s Disease Neuroimaging Initiative (ADNI), και παρόλο που υπήρχε μία αντίστοιχη τάση με αυτήν της αρχικής μελέτης μας, αυτή δεν έφτασε σε στατιστική σημαντικότητα.3) Στην διαπίστωση, ως επιβεβαίωση της γενετικής εγκυρότητας του πληθυσμού μας, ότι το αλληλόμορφο APOE ε4 ήταν πιο συχνό σε ασθενείς με ΝΑ (23,2%) από ότι στην ομάδα ελέγχου (7,4%; p<0,01).Γ) Λόγω της αναδυόμενης σημασίας (από τα δικά μας αλλά και από ευρήματα άλλων ερευνητών) της TDP43 πρωτεΐνης (κωδικοποιείται από το TARDBP γονίδιο) στην παθοφυσιολογία πολλών νευροεκφυλιστικών νοσημάτων, συμπεριλαμβανομένης και της ΝΑ, της ΜΚΑ και της ΝΚΝ μελετήσαμε την έκφρασή της σε εγκεφάλους ασθενών με άνοια, του τύπου της ΝΑ, από την Κρητική Τράπεζα Εγκεφάλων. Αυτό ανέδειξε την παρουσία εναποθέσεων της TDP43 στο 90% (9/10) των ασθενών.Δ) Λόγω του πιθανού προστατευτικού ρόλου της p.Ser498Ala αλλαγής της hGDH2 (η οποία οδηγεί σε gain of function) στην νευροεκφύλιση που σχετίζεται με την άνοια, πραγματοποιήσαμε πειράματα σε κυτταρικές σειρές HEK293 οι οποίες υπερεκφράζουν τα ένζυμα hGDH1 και hGDH2. Αφού επιβεβαιώθηκε ότι τα ένζυμα συνεντοπίζονται υποκυτταρικά με τη χρήση συνεστιακής μικροσκοπίας, πραγματοποιήθηκε μια σειρά προκαταρκτικών πειραμάτων που έδειξαν ότι τα κύτταρα που υπερεκφράζουν την hGDH2 έχουν αυξημένη βιωσιμότητα. Αυτό το εύρημα είναι συμβατό με τον πιθανό νευροπροστατευτικό ρόλο της gain of function p.Ser498Ala αλλαγής της hGDH2 στην άνοια. ΣυμπέρασματαΑναδείξαμε στην μελέτη μας ότι ασθενείς με κλινική διάγνωση ΝΑ θα μπορούσαν να έχουν ένα κλινικό, γενετικό και παθοφυσιολογικό υπόβαθρο που να σχετίζεται με ΜΚΑ, την προεξάρχουσα νόσο όπου εμφανίζεται, ως κύριο χαρακτηριστικό, διαταραχή του λόγου. Επίσης, βρήκαμε ότι σημαντικό ρόλο στην παθοφυσιολογία των δύο αυτών νευροεκφυλιστικών αυτών νοσημάτων παίζουν οι πρωτεΐνες TDP43 και hGDH2. Αυτά τα ευρήματα αναδεικνύουν την μεγάλη φαινοτυπική και παθοφυσιολογική αλληλεπικάλυψη μεταξύ των νόσων που προκαλούν άνοια.