Ιδρυματισμός στο ψυχιατρείο κρατουμένων
Authors: Παπαϊωάννου Δήμητρα 
Published: February 2022

Στον όρο «ιδρυματισμός» συνοψίζονται οι επιπτώσεις της διαμονής του ατόμου σε κλειστό ίδρυμα, μακριά από το οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον, στην ψυχοπαθολογία, στην προσωπικότητα και στη συμπεριφορά. Η προσαρμογή στις ιδρυματικές συνθήκες συνοδεύεται συνήθως από κατάλυση της ατομικότητας και ανάπτυξη σχέσης εξάρτησης με το θεσμό του ιδρύματος με συνακόλουθη έκπτωση δεξιοτήτων και απώλεια αυτενέργειας, λειτουργικότητας και αξιοπρέπειας των εγκλείστων. Ο προβληματισμός για την έκταση του φαινομένου του ιδρυματισμού σε ψυχικά ασθενείς θεραπευτικών και σωφρονιστικών περιβαλλόντων κράτησης είναι αντικείμενο διερεύνησης διεθνώς, από την εποχή που αναδείχθηκαν οι πρώτες περιγραφές, στην πορεία της αποϊδρυματοποίησης και έως και τις πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα, που οι μεταρρυθμιστικές προσπάθειες έχουν διεθνοποιηθεί στο πλαίσιο της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης και της αναμόρφωσης των συστημάτων ποινικής δικαιοσύνης ανά τον κόσμο. Στην Ελλάδα το Ψυχιατρείο Κρατουμένων Κορυδαλλού είναι το μοναδικό σωφρονιστικό κατάστημα νοσηλείας ψυχικά πασχόντων. Πρωταρχικοί στόχοι της μελέτης ήταν: η αξιολόγηση του βαθμού ιδρυματισμού των τροφίμων στο Ψυχιατρείο Κρατουμένων Κορυδαλλού, η κατανόηση της σχέσης τραύματος και ψυχικής αμυντικής οργάνωσης με την εγκληματικότητα και τον ιδρυματισμό και η διερεύνηση δυνατοτήτων προώθησης αλλαγών στην τρέχουσα κοινωνικοοικονομική συγκυρία, ταυτοποιώντας παράγοντες ανασταλτικούς του ιδρυματικού μοντέλου και διατυπώνοντας προτάσεις εξισορρόπησης δημόσιας ασφάλειας και ψυχικής υγείας, με γνώμονα τα ανθρώπινα δικαιώματα των ασθενών-κρατουμένων. Επιμέρους στόχος της μελέτης ήταν η αξιολόγηση του βαθμού εργασιακής εξουθένωσης των εργαζομένων στο ΨΚΚ. Η έρευνα σχεδιάστηκε προοπτικά (prospective), και περιελάμβανε δύο φάσεις: follow up: 1 έτος μετά την αρχική αξιολόγηση. Κατά την πρώτη φάση (συγχρονική μελέτη) συλλέχθηκαν δεδομένα με την ψυχιατρική συνέντευξη MINI και με τα ερωτηματολόγια: SCL-90, PHQ-9, PHQ-15, RASS, DSQ-88, LSI, HDHQ, ETI-SR-SF, WHOQOL-BREF, RS-25. Οι γνωστικές λειτουργίες αξιολογήθηκαν με την δοκιμασία Mini Mental State και η γενική λειτουργικότητα εκτιμήθηκε με την κλίμακα GAF. Συλλέχθηκαν επίσης δημογραφικά δεδομένα, στοιχεία ψυχιατρικού και ποινικού ιστορικού και στοιχεία σχετικά με ιδρυματικούς παράγοντες. Κατά την δεύτερη φάση (προοπτική μελέτη) χορηγήθηκαν τα ερωτηματολόγια: PHQ-9, RASS, WHOQOL- BREF. Για το σκέλος που αφορά στο προσωπικό χορηγήθηκαν τα ερωτηματολόγια: MΒI, SCL-90, PHQ-9, RASS, DSQ-88, HDHQ, WHOQOL-BREF. Η δειγματοληψία διενεργήθηκε από τον Ιανουάριο του 2017 έως τον Ιούλιο του 2020. Στο δείγμα της πρώτης φάσης συμπεριλήφθηκαν 145 τρόφιμοι και στη δεύτερη 73 (50,3% του συνολικού δείγματος). Από το προσωπικό συμμετείχαν 29 εργαζόμενοι. Για τον ορισμό του ιδρυματισμού στην παρούσα έρευνα, συνυπολογίστηκαν: ο βαθμός έκπτωσης των ανώτερων γνωστικών λειτουργιών (Mini Mental State) και ο βαθμός έκπτωσης του επιπέδου γενικής λειτουργικότητας (GAF). Ως «ιδρυματισμένοι» ορίστηκαν όσοι υπολείπονταν της τιμής median και στις δύο δοκιμασίες: <28 και <50 αντίστοιχα. Ο επιπολασμός του ιδρυματισμού ανέρχεται σε ποσοστό 38,3%. Από τους δημογραφικούς παράγοντες που μελετήθηκαν, ο ιδρυματισμός βρέθηκε να σχετίζεται με χαμηλότερο μορφωτικό επίπεδο. Αναφορικά με το ψυχιατρικό ιστορικό των συμμετεχόντων, βρέθηκε στατιστικά σημαντική συσχέτιση του ιδρυματισμού με την ύπαρξη μίας τουλάχιστον προηγούμενης νοσηλείας σε ψυχιατρική δομή και ειδικότερα με την συνολική χρονική διάρκεια της προϋπάρχουσας νοσηλείας. Από τους παράγοντες της τρέχουσας νοσηλείας-φυλάκισης, ο ιδρυματισμός βρέθηκε να σχετίζεται σημαντικά, θετικά με την απουσία εργασιακής απασχόλησης στη φυλακή και αρνητικά με την συμμετοχή σε θεραπευτικές ομάδες. Αναφορικά με την ψυχοπαθολογία, ο ιδρυματισμός βρέθηκε να σχετίζεται στατιστικά σημαντικά με την ψύχωση. Όσον αφορά στην ένταση της ενεργού ψυχοπαθολογίας, υπό φαρμακευτική αγωγή, παρουσιάστηκε στατιστικά σημαντική συσχέτιση με την σωματοποίηση, το φοβικό άγχος, την καταθλιπτική συμπτωματολογία, το άγχος, την διαπροσωπική ευαισθησία, τον ψυχωτισμό και τον ιδεοψυχαναγκασμό. Ως προς την αμυντική οργάνωση των «ιδρυματισμένων», διαπιστώθηκαν στατιστικά σημαντικές συσχετίσεις του ιδρυματισμού με υιοθέτηση ανώριμων αμυντικών προφίλ που αποτυπώνουν την επιστράτευση ανώριμων μηχανισμών άμυνας για την διαχείριση των στρεσογόνων καταστάσεων του εγκλεισμού: δυσπροσαρμοστικό (προβολή, αναστολή, φαντασίωση, παθητική επιθετικότητα, παλινδρόμηση, απόρριψη αιτήματος για βοήθεια, προβλητική ταύτιση), αυτοθυσιαστικό (σχηματισμός αντίδρασης διά του αντιθέτου, ακύρωση), διαστρέβλωση της αναπαράστασης (σχάση, παντοδύναμος έλεγχος, άρνηση). Όσον αφορά στην εχθρότητα/επιθετικότητα, οι «ιδρυματισμένοι» εμφανίζουν στατιστικά σημαντικά υψηλότερο δείκτη συνολικής επιθετικότητας με υιοθέτηση επικριτικής στάσης περισσότερο προς τον εαυτό αλλά και προς τους άλλους. Εμφανίζουν επίσης περισσότερο αίσθημα (παραληρητικής) ενοχής και σημαντικά περισσότερη παραληρητική αλλά και εκδραματιζόμενη επιθετικότητα από τους «μη ιδρυματισμένους». Στην πορεία του χρόνου, αναφορικά με την ψυχοπαθολογία, οι «ιδρυματισμένοι» εμφανίζουν λίγο βαρύτερη καταθλιπτική συμπτωματολογία, ενώ οι «μη ιδρυματισμένοι» εμφανίζουν τάση βελτίωσης ένα χρόνο μετά. Όσον αφορά στην ποιότητα ζωής, για τους «ιδρυματισμένους» κάποια τάση βελτίωσης παρουσιάζει η συνολική υγεία, η οποία βελτιώνεται στατιστικά σημαντικά στους «μη ιδρυματισμένους». Όσον αφορά επιμέρους παραμέτρους που μελετήθηκαν, αναδείχθηκε στατιστικά σημαντική συσχέτιση του συνολικού τραύματος και ειδικότερα των μορφών της σεξουαλικής και συναισθηματικής κακοποίησης με τον κίνδυνο αυτοκτονίας και με αγχώδεις διαταραχές. Η διάγνωση της ψύχωσης βρέθηκε να σχετίζεται σημαντικά με τα εγκλήματα κατά της ζωής, ενώ οι δράστες μη βίαιων εγκλημάτων εκδηλώνουν στατιστικά σημαντικά εντονότερα συμπτώματα σωματοποίησης από τους δράστες εγκλημάτων κατά της ζωής. Η εκτίμηση του βαθμού εργασιακής εξουθένωσης ανέδειξε αρκετά υψηλές τιμές στην συναισθηματική εξουθένωση (25,21 ± 13,90), μετρίως υψηλές στην αποπροσωποποίηση (9,24 ± 7,74) και αρκετά υψηλές στα προσωπικά επιτεύγματα (36,03 ± 8,13). Όσον αφορά στην ψυχοπαθολογία των εργαζομένων στο ΨΚΚ, ¼ των συμμετεχόντων εμφανίζει τιμές ενδεικτικές κατάθλιψης, ενώ αρκετά υψηλός είναι ο συνολικός δείκτης θετικών συμπτωμάτων. Τα ευρήματα της παρούσας έρευνας, σε συμφωνία με την διεθνή βιβλιογραφία, καταδεικνύουν πως ο ιδρυματισμός αποτελεί πολυπαραγοντικό φαινόμενο, για την αξιολόγηση του οποίου έχει σημασία να συνεκτιμηθούν, εκτός από την ψυχοπαθολογία, και παράγοντες ατομικοί, προδιαθεσιακοί, σχετικοί με το ψυχιατρικό ιστορικό και την ιστορία των νοσηλευομένων-κρατουμένων, καθώς και ιδρυματικοί, σχετικοί με τα χαρακτηριστικά και την λειτουργία του ιδρύματος, αλλά και σχετικοί με την προσωπικότητα των εγκλείστων. Κοινό συμπέρασμα -ανεξαρτήτως του τρόπου ορισμού του φαινομένου στην εκάστοτε έρευνα- αποτελεί η ανάγκη έγκαιρου εντοπισμού αλλά και πρόληψης των ιδρυματικών συμπεριφορών, καθώς η αποφυγή του ιδρυματισμού συμβάλει όχι μόνο σε καλύτερη θεραπευτική και σωφρονιστική έκβαση αλλά και σε ομαλότερη και σταθερότερη μετάβαση στην κοινωνία μετά την αποφυλάκιση.