Συμβολή στην ιστορική τοπογραφία και αρχαιολογία της βόρειας Πελασγιώτιδος (Θεσσαλίας)
Authors: Παπαθανασίου Ασπασία 
Published: September 2021

Πρώτος τόμος: Στην Εισαγωγή, που αποτελεί το Πρώτο κεφάλαιο (Ι: 7–32), παρατίθεται η ιστορία της προγενέστερης έρευνας, και τεκμηριώνεται ικανώς η επιλογή του θέματος, σε συνδυασμό με την οριοθέτηση, ειδολογική και χρονολογική, του τελευταίου. Στο Δεύτερο κεφάλαιο (ΙΙ: Γεωγραφία, 33–122) εξετάζεται αναλυτικώς το φυσικό περιβάλλον της περιοχής, από το εδαφικό ανάγλυφο, το υδάτινο σύστημα του Πηνειού ιδίως, έως τη γεωμορφολογία, το κλίμα και την εξαντλητική θεώρηση της τοπικής χλωρίδας και πανίδας. Στο Τρίτο κεφάλαιο (ΙΙΙ: Ιστορία, 123–181) παρέχεται διαχρονικώς η ιστορική εξέλιξη της περιοχής, που στην πραγματικότητα αφορά στην όλη Θεσσαλία, και όχι μόνον στην Πελασγιώτιδα. Το επόμενο κεφάλαιο (IV: 182–1097) αποτελεί το κυρίως σώμα της Διατριβής, και συγκροτείται από την παράθεση από τη μια των πηγών-testimonia (IVΑ) και από την άλλη των υλικών δεδομένων της περιοχής μελέτης, της Πελασγιώτιδος (IVΒ). Το IVΑ (182–756) παρέχει τους καταλόγους των αναφορών της γραμματείας (IVΑ 1), τα χωρία των περιηγητών και πρώτων ερευνητών (IVΑ 2), και βεβαίως το επιγραφικό corpus (IVΑ 3: 328–756). Το τελευταίο συγκροτείται από 368 λήμματα-επιγραφές, με πλήρη βιβλιογραφική κάλυψη και ενίοτε και σχολιασμό. Το επιγραφικό corpus μαζί με το IVΒ κεφάλαιο, τον Κατάλογο θέσεων αποτελεί το κυρίως σώμα της Διατριβής. Δεύτερος τόμος: Ο Κατάλογος θέσεων (IVΒ: 757–1097) με 88 κύρια λήμματα, και πολλαπλές υποδιαιρέσεις τους, μας δίνει σε γεωγραφική τάξη (από βορρά προς νότο και από ανατολάς προς δυσμάς) όλα τα σημεία-θέσεις με υλικά κατάλοιπα από τη διαχρονική κατοίκηση και χρήση της Πελασγιώτιδος. Παρέχει, δηλαδή, την πολιτιστική εικόνα διαχρονικώς από τις απαρχές και τη Νεολιθική έως την Ύστερη Αρχαιότητα και τα Πρωτοβυζαντινά χρόνια. Σε αυτό το κύριο τμήμα της Διατριβής, IVΑ + IVΒ (182–1097) εδράζεται η Οικιστική θεώρηση, το κεφάλαιο V (1098–1361), που επιχειρεί να ταξινομήσει, σχολιάσει, ερμηνεύσει το πολυποίκιλο υλικό, πάντοτε σε ειδολογική βάση. Προηγείται η θεώρηση του οικιστικού πλέγματος της περιοχής (1098–1249) και μάλιστα το μείζον θέμα της ταυτίσεως των επωνύμων (από τη γραμματεία) οικισμών (σε αλφαβητική τάξη). Μετά τους οικισμούς ακολουθεί η εξέταση των «εξαρτημάτων» τους (VΑ 1–4 1250–1292) Υδραγωγεία, Άμυνα, Νεκροταφεία και Οδικό δίκτυο, ενώ ιδιαίτερη μέριμνα δίνεται στη Λατρεία (VΒ 1293–1361). Αναλυτικά παρουσιάζονται με αλφαβητική τάξη οι λατρευόμενες θεότητες, ικανώς τεκμηριώνεται η ύπαρξη και ο «βίος» τους με βάση το επιγραφικό corpus, οι χώροι λατρείας-ιερά, καθώς και τα σχετικά δρώμενα. Το κεφάλαιο VI παρέχει τα Πορίσματα (1362–1375): τη συναγωγή, δηλαδή, των κερδών της έρευνας από την παραπάνω —ανά θέσεις, περιόδους και είδος— πραγμάτευση. Το κεφάλαιο VIΙ με τίτλο Παράρτημα (1376–1396) προσφέρει σε πίνακες το πανόραμα, ανά οικισμό, της βιβλιογραφικής συζητήσεως-σχολιασμού και ταυτίσεως ενός εκάστου.Kατακλείδα της όλης συνθέσεως είναι η αναλυτική Bιβλιογραφία (1397–1495), ελληνική και ξενόγλωσση. Τα τελευταία κεφάλαια συμπληρώνονται με τους έγχρωμους χάρτες 1–16 (1499–1508), ενώ τεκμηριώνονται και από την πλούσια εικονογράφηση, σχέδια και έγχρωμες κυρίως εικόνες (1509–1646), από τα διάφορα ευρήματα.