ADİ ÇOBANYASTIĞI (CHAMOMİLLA RECUTİT L.) VƏ ƏTİRLİ ÇOBANYASTIĞINDAN (CHAMOMİLLA SUAVEOLENS L.) ALINAN BİOAKTİV KOMPONENTLƏRİN TƏDQİQİ
Authors: Aişə Həsənova, Sevinc Abbasova Aişə Həsənova, Sevinc Abbasova , Kəmalə Əliyeva, Aynur Nəsirova Kəmalə Əliyeva, Aynur Nəsirova 
Published: September 2023

Elmi-texniki tərəqqi əsrində bitkilərin kimyəvi tərkibinin öyrənilməsi, hər bir biokimyəvi maddənin insan və heyvan orqanizminə təsiri, onlardan müxtəlif dərman formalarının və preparatların hazırlanması ən aktual məsələlərdən biri olmuşdur. Məsələnin aktuallığı ondadır ki, bu sahədə bir çox elmi-tədqiqat işləri yerinə yetirilsədə, hələ də araşdırmalar tamamlanmamışdır. Məlum olduğu kimi, hazırda kimyəvi dərman preparatlarından uzaqlaşan və təbii üsullarla müalicəyə üz tutan dünya səhiyyəsində bitki mənşəli dərmanlardan istifadəyə xüsusi önəm verilir. Azərbaycan florasında rast gəlinən və fitoterapiyada əvəzsiz qiyməti olan dərman bitkilərindən istifadə qaydalarının göstərilməsi müasir dövürdə mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Bitkilər təbiətdə qeyri–üzvi maddələrdən üzvi maddələr hazırlayan yeganə canlı orqanizmlərdir. Bitkilər tərəfindən hazırlanan bu üzvi maddələr, ilk sintez məhsullarına (ilk metabolitlər) və ikinci sintez məhsullarına (ikinci metabolitlərə) bölünür. İlk metabolitlərə - karbohidratlar, zülallar, lipidlər, fermentlər və vitaminlər, ikinci metabolitlərə isə üzvi turşular, alkaloidlər, qlikozidlər, müxtəlif fenol birləşmələri aiddir ki, bunların da əksəriyyəti farmokoloji (yunan sözü olub, farmakon – dərman və ya zəhər, qnozis isə məlumat və ya bilik deməkdir) fəal maddələrdir.
Tərkiblərində farmokoloji nöqteyi nəzərdən müxtəlif fəal maddələr olan, insan və heyvan orqanizminə müəyyən dərəcədə fizioloji-biokimyəvi təsir göstərən bitkilər “dərman və efir yağlı bitkilər” adlanır. Bitkilərin müxtəlif orqanlarında bioloji aktiv maddələrdən qlikozidlər, aşı maddələr, qətranlar, üzvi turşular, alkaloidlər, fenol törəmələri, flavanoidlər, efir yağları sintez edilir. Bu biokimyəvi birləşmələr farmokoqnoziyada bir çox xəstəliklərin müalicəsində öz təsdiqini tapmış maddələrdir.
Azərbaycan Respublikası ərazisi torpaq– iqlim şəraitinə görə zəngin bitki örtüyünə malikdir. Belə ki, respublikamızın iqlim şəraiti, münbit torpaq örtüyü, həmçinin digər təbii bioloji faktorlar nəinki dərman bitkiləri, hətta özünün bioloji, botaniki əhəmiyyətinə görə bir çox bitkilərin böyüməsi, çoxalması üçün əlverişlidir. Ölkəmizin müxtəlif bölgələrində təbii halda bitən yüzlərlə qiymətli dərman bitkilərinə rast gəlinir, ümumilikdə təbabətdə istifadə olunan dərman bitkilərinin 60–65%–i Azərbaycan Respublikasının müxtəlif torpaq-iqlim regionlarında bitirlər. Respublikamızın elmi–təbabətində 200 növə yaxın dərman bitkilərindən istifadə olunur. Bu məqsədlə hər il min tonlarla dərman bitkiləri tədarük edilir ki, bu kütlənin də 50%–ni yabanı dərman bitkiləri təşkil edir.
Dərman və kosmetoloji vasitələrinin alınmasında xammal kimi istifadə edilə biləcək bitkilərdən biri çobanyastığı (Matricaria L.) bitkisidir. Dünya florasının tərkibində çobanyastığının 50 növü yayılmışdır. Çobanyastığı astraçiçəklilər dəstəsinin mürəkkəbçiçəklər (Asteraceae L.) fəsiləsinə aiddir. Bunlardan yalnız üçü insanlar üçün faydalı bitki kimi istifadə olunur. Ən məşhur tibbi və ya aptek çobanyastığı (Chamomilla Matricaria L.), ətirli çobanyastığı (Chamomilla Suaveolens L.), yalançı və ya yabani çobanyastığıdır.Yabani halda demək olar ki, bütün Avropa təbiətində yayılmışdır və əksər Avropa ölkələrində və ABŞ-da beçərilir. Çobanyastığının başqa bir məşhur növü olan Anthemis Nobilis hər kəs tərəfindən Roma və İngilis çobanyastığı kimi tanınır. İngiltərə, Belçika, Fransa və ABŞ-da dərman bitkisi kimi becərilir. Azərbaycanda əsasən 2 növünə adi çobanyastığı (Chamomie Recutita L.) və ətirli çobanyastığına (Chamomilla Suaveolens L.) təsadüf edilir. Çobanyastığı növləri Azərbaycanın hər bir regionunda, o cümlədən Qərb bölgəsində, Kür – Araz ovalığında təbii şəkildə geniş yayılmışdır və bəziləri isə mədəni halda becərilir.
Məqalədə Qərb bölgəsinin bitkilər aləminin astraçiçəklilər dəstəsinin mürəkkəbçiçəklilər fəsiləsinin çobanyastığı cinsinə aid olan adi çobanyastığı və ya Aptek çobanyastığı (Chamomie Recutita L.) ilə ətirli və ya dilcikvari çiçəksiz (Chamomilla Suaveolens L.) növündən bioloji aktiv maddələrlə zəngin olan efir yağının alınması və fiziki-kimyəvi xassələri tədqiq edilmişdir.
Adi çobanyastığı və ətirli çobanyastığının ekstraksiyasından alınan maddələrin kəmiyyət və keyfiyyət tərkibi öyrənilmişdir və onların müqayisəli təhlili aparılmışdır. Adi çobanyastığının ekstraksiyasından yaş xammala görə efir yağının miqdarı 0.64%, ətirli çobanyastığının ekstraksiyasından yaş xammala görə efir yağının miqdarı 0.61% müəyyən edilmişdir. Çobanyastığı bitkisinin müalicəvi xüsusiyyətləri əsasında əldə edilən efir yağından təbabətdə və kosmetologiyada müxtəlif tərkibli məlhəm və lasyonların hazırlanmasında istifadə etmək olar.
Açar sözlər: Çobanyastığı, efir yağı, etil spirti, ekstraksiya, bioloji aktiv maddə.