XVI. YÜZYIL OSMANLI TARİH YAZIMINDA NİZÂRÎ İSMÂİLÎLERİ: TERCEME-İ TÂRÎH-İ GÜZÎDE ÖRNEĞİ
Authors: Kozan Ali 
Published: November 2024

16. asırda İranlı tarihçi Hamdullah Müstevfî (d. 1281-82/ö. 1340 sonrası) tarafından kaleme alınan Târîh-i Güzîde’de yer alan bölümlerden birisi Selçuklu tarihinin temel meseleleri arasında yer alan Nizârî İsmâilîleri’dir. İlhanlı devri için önemli bir kaynak özelliği taşıyan ve Türk-Moğol tarihinin bir hülasası olan eser 1330 yılına tarihlendirilir. Hamdullah bu eserini ünlü İlhanlı veziri Reşidüddin Fazlullah-ı Hemedani’nin oğlu Giyaseddin Muhammed’e ithaf etmiştir. İlgili bölümde Nizari İsmailileri dünyayı zorbalıkla yöneten sapkın bir mezhep olarak tanımlanmaktadır. Benzer bir yaklaşım yaklaşık iki yüzyıl sonra, 16. yüzyıl Osmanlı tarih yazımında, Şehzade Bayezid'e sunulan Târîh-i Güzîde çevirilerinde de görülür. Tercümenin Türk kütüphanelerinde iki el yazma nüshası tespit edilmiştir. İlki Kanuni Sultan Süleyman döneminde Yakub Paşa tarafından Şehzade Bayezid’e (ö. 969/1562) hediye edilen Nuruosmaniye Kütüphanesi’nde, ikincisi ise Beyazıt Kütüphanesi’nde bulunmaktadır. Her iki yazma da 2 Ramazan 955 (5 Ekim 1548) tarihinde istinsah edilmiştir. Tercümenin sebebi, belirtildiği üzere, Şehzade Bayezid’in hem dönemin ilmî elitinin hem de halkın tercüme metni okuyup faydalanmasını istemesidir.
Hasan bin Muhammed için kullanılan habîs (aşağılık), Yezid ve hınzır (domuz) gibi ifadeler, onun şeriat emirlerini ortadan kaldırdığı ve sapkınlığı yaydığı iddiasının yanı sıra, Nizari İsmaililiği ile ilişkilendirilen Mutezile’nin Ehl-i Sünnet’in dışında ve Şii mezhep geleneği içinde konumlandırılması bu durumu yansıtmaktadır. Tercüme metinde, aşırı Şii eğilimleri veya ahlaki zaafları olan İsmailî Nizari yöneticilerin cehennemin çeşitli katmanlarına indiğini ima eden ifadeler de bunun göstergesidir. Nitekim aynı metinlerde, Sünni bir siyasi yol izlemek için İsmaili geleneğini terk eden Celaleddin Hasan’a yönelik övgü ifadeleri de yer almaktadır. Bu ifadelerin Osmanlı tarih yazımında Şii hareketlere karşı tepkiyi yansıttığı açıktır. Bu tepki sadece dönemin Safevilere karşı siyasi ve askeri mücadelesinin bir parçası olarak değil, aynı zamanda Safevi tarikatının Anadolu’da yayılmasına karşı bir tepki olarak da ortaya çıkmıştır. Merkeziyetçi yapısıyla mezhep-devlet bütünlüğünü esas alan Osmanlı hanedanı, Safevi propagandasına karşı kaleme alınan eserlerde sünnî geleneği önceleyen ve halkın mezhepsel terbiyesini esas alan bir yaklaşım sergilemiştir.
Bu çalışma, Târîh-i Güzîde’nin İsmailîlerle ilgili bölümlerinin orijinal kaynak metinle karşılaştırmalı bir çeviri ve analizini içermektedir. Ayrıca, hem son Farsça elyazması çevirilere hem de mevcut Farsça metinlere dayanarak içerik bakımından farklılık gösteren bölümler de ele alınmaktadır. Bu bağlamda kaynak metin ile tercüme metinler arasındaki dönemsel anlam ve yorum farklılıklarını ortaya koymayı amaçlar. Bu bağlamda tercümede geçen bazı ifadelerin, dönemin saray ve halk okur kitlesinde İsmâilîlik üzerinden Şiilik ile ilgili ortak bir bilinç oluşturma çabası olduğu görülür. Bu durum kaynak metnin okuyucu için yeniden biçimlendirildiğini de gösterir. Eserin Samaniler, Büyük Selçuklu ve Türkiye Selçuklu devirleriyle ilgili bölümleri daha önce farklı çalışmalara konu olmuştur. Bu makalenin konusu olan İsmâilîler’i içeren tercüme nüshaların tenkitli neşri ise ilk kez bu çalışmada ele alınmıştır.