The farmhouse at Agios Konstantinos, in the village Dimitra of Grevena
Authors: Πλίκα Πέλη 
Published: June 2023

Η διατριβή αποτελείται από 6 κεφάλαια. Στο πρώτο κεφάλαιο γίνεται η παρουσίαση του γεωγραφικού και φυσικού περιβάλλοντος της περιοχής και του ιστορικού πλαισίου στο οποίο εντάσσεται η αγροικία. Η αγροικία του Αγίου Κωνσταντίνου βρίσκεται στα νοτιοανατολικά του Νομού Γρεβενών, στην περιοχή των Χασίων, στο χωρίο Δήμητρα. Στη διατριβή θίγονται γεωγραφικά ζητήματα καθώς και θέματα σχετικά με το φυσικό περιβάλλον της περιοχής. Γίνεται επίσης η παρουσίαση της ετυμολογίας του τοπωνυμίου "Γρεβενά", η οποία θα μπορούσε να υποδείξει κάποια ιδιαίτερα στοιχεία του ευρύτερου περιβάλλοντος. Εξετάζονται επίσης λεπτομερώς η γεωλογία και γεωμορφολογία της περιοχής, το κλίμα, η υδρολογία, η χλωρίδα και η πανίδα . Επιπλέον στο πρώτο μέρος εξετάζεται το ιστορικό πλαίσιο, στο οποίο εντάσσεται η αγροικία. Το κτήριο εντάσσεται στην ελληνιστική περίοδο και άκμασε για σχεδόν ενάμιση αιώνα. Σύμφωνα με τα αρχαιολογικά ευρήματα που ανακαλύφθηκαν, η αγροικία χτίστηκε στα τέλη του 3ου αιώνα π.Χ. και εγκαταλείφθηκε στις αρχές του 1ου αιώνα π.Χ. Στη διατριβή παρατίθενται τα σημαντικότερα ιστορικά γεγονότα αυτής της περιόδου, που σχετίζονται με τη Μακεδονία και ειδικότερα την περιοχή της Άνω Μακεδονίας: ορισμένα από αυτά τα γεγονότα θα μπορούσαν να σχετίζονται με την ανέγερση ή την εγκατάλειψη της αγροικίας.Στο δεύτερο μέρος της διατριβής παρουσιάζεται το ευρύτερο αρχαιολογικό περιβάλλον της αγροικίας. Παρουσιάζεται η ιστορία της αρχαιολογικής έρευνας στην περιοχή των Γρεβενών και ειδικότερα της περιοχής του Αγίου Κωνσταντίνου. Η αγροικία, όπως παρατηρήθηκε, ανήκει σε ένα πλούσιο αρχαιολογικό περιβάλλον, το οποίο μέχρι πριν από μερικά χρόνια ήταν σχεδόν terra incognita. Οι πρώτες έρευνες ξεκινάνε τον 19ο αιώνα, ενώ η συστηματική αρχαιολογική έρευνα στη Δυτική Μακεδονία αρχίζει το 1930 και πιο συγκεκριμένα στην περιοχή των Γρεβενών το 1980. Τα αποτελέσματα των ερευνών αυτών διαμόρφωσαν την εικόνα του αρχαιολογικού τοπίου της ευρύτερης περιοχής και ειδικότερα του αρχαιολογικού τοπίου του Αγίου Κωνσταντίνου. Οι ανασκαφές στον αρχαιολογικό χώρο του Αγίου Κωνσταντίνου που πραγματοποιήθηκαν από το 2008 έως το 2012, αποκάλυψαν, εκτός από τη συγκεκριμένη αγροικία, αρχιτεκτονικά ευρήματα που ανήκουν σε ένα ευρύ χρονολογικό πλαίσιο, γεγονός που αποδεικνύει την αδιάλειπτη χρήση του χώρου. Στο τρίτο μέρος μέσα από την περιγραφή της αρχαιολογικής έρευνας αναδεικνύονται ορισμένοι βασικοί προβληματισμοί σχετικά με τις αρχαίες ελληνικές αγροικίες. Αρχικά, επιχειρείται μια παρουσίαση του ζητήματος της ορολογίας. Εξετάζεται ο όρος "αγροικία", που συχνά αποτελεί λόγο διαφωνίας μεταξύ των ερευνητών. Στην παρούσα διατριβή, ο όρος "αγροικία" χρησιμοποιείται με την νεοελληνική έννοια του όρου, που σημαίνει "οικία στους αγρούς". Στη συνέχεια παρουσιάζεται η τυπολογία των αγροικιών, λαμβάνοντας υπόψη τις διαφορετικές απόψεις της επιστημονικής κοινότητας.Η παρουσίαση των αρχαιολογικών δεδομένων και ανασκαφικών ευρημάτων της αγροικίας αποτελεί το τέταρτο μέρος της διατριβής. Η αγροικία έχει ορθογώνια κάτοψη, η συνολική έκταση της οποίας είναι περίπου 770 τετραγωνικά μέτρα. Αποτελείται από έντεκα δωμάτια γύρω από μια κεντρική αυλή. Τα αρχιτεκτονικά στοιχεία των χώρων αυτών, όπως τα δάπεδα, η αυλή, οι στεγασμένοι χώροι, τα δωμάτια, ο κλίβανος, τα οικοδομικά υλικά και τα κονιάματα που ανασύρθηκαν από την αγροικία παρουσιάζονται ξεχωριστά και διεξοδικά.Στο πέμπτο μέρος ακολουθεί ο κατάλογος όλων των κινητών ευρημάτων που εντοπίστηκαν στην αγροικία. Ο κατάλογος αυτός περιλαμβάνει τα οικοδομικά υλικά, την κεραμική, όλα τα μικροαντικείμενα και τα νομίσματα.Στο έκτο κεφάλαιο, διατυπώνονται ορισμένες γενικές παρατηρήσεις για την αγροικία του Αγίου Κωνσταντίνου, οι οποίες προέκυψαν από τη μελέτη των αρχαιολογικών δεδομένων. Πρώτο διερευνάται το μέγεθος και το καθεστώς ιδιοκτησίας της. Στην κλασική και ελληνιστική Ελλάδα υπήρχαν δύο βασικοί τύποι ιδιοκτησίας, η δημόσια και η ιδιωτική. Το κτήριο της αγροικίας θα μπορούσε είτε να είναι μισθωμένο είτε ιδιόκτητο. Σύμφωνα με τις γραπτές πηγές, το μέγεθος της ιδιοκτησίας ποικίλλει ανάλογα με την κοινωνική τάξη του ιδιοκτήτη της. Στην περίπτωση της αγροικίας του Αγίου Κωνσταντίνου, τα στοιχεία δείχνουν ότι επρόκειτο για μια μεγάλη ιδιωτική ιδιοκτησία ενός εύπορου πολίτη, ο οποίος θα πρέπει να επέβλεπε και την παραγωγή του παρακείμενου εργαστηρίου, καθώς και τις γεωργικές δραστηριότητες ενός δυνητικού αγροκτήματος. Στη συνέχεια, τίθεται το ερώτημα της μόνιμης ή εποχιακής εγκατάστασης στην αγροικία. Διατυπώνονται τα κριτήρια που καθορίζουν τη μία ή την άλλη μορφή κατοίκισης. Παρουσιάζονται επίσης οι διαφορετικές απόψεις των ερευνητών σε αυτό το ζήτημα. Η έρευνα καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η αγροικία αποτελεί την μόνιμη κατοικία των ιδιοκτητών της.Στη συνέχεια, αναζητούνται στοιχεία που υποστηρίζουν την παρουσία (ή όχι) εργατικού δυναμικού στην αγροικία και το καθεστώς υπό το οποίο ζούσε και εργαζόταν. Επιπλέον, εξετάζεται η χρονολόγηση της αγροικίας, σύμφωνα με τα αρχαιολογικά στοιχεία, και διατυπώνονται ορισμένες σκέψεις σχετικά με τα πιθανά γεγονότα που οδήγησαν στην εγκατάλειψη της. Παρουσιάζονται κάποιες σκέψεις σχετικά με την πιθανή παρουσία ενός αστικού κέντρου πολύ κοντά στο κτήριο και ενός άλλου λίγο πιο μακριά. Εξετάζονται επίσης οι τρόποι διασύνδεσης μεταξύ της αγροικίας και άλλων οικιστικών περιοχών. Το έκτο μέρος κλείνει με τα συμπεράσματα σχετικά με τα όσα έχουν μελετηθεί.Στο Παράρτημα 1 παρουσιάζεται η μελέτη του ζωοαρχαιολογικού υλικού της αγροικίας. Η μελέτη πραγματοποιήθηκε από τον Δρ. Γ. Καζαντζή. Τα αποτελέσματα της μελέτης είναι χρήσιμα όχι μόνο για την αποσαφήνιση της διαχείρισης των ζώων στην αγροικία και των διατροφικών συνηθειών των κατοίκων της, αλλά και για τη γνώση του φυσικού περιβάλλοντος της ευρύτερης περιοχής.Στο Παράρτημα 2, παρατίθενται οι δημοσιευμένες ελληνιστικές αγροικίες που έφεραν στο φως οι αρχαιολογικές ανασκαφές στην περιοχή της Μακεδονίας. Συνολικά δεκαέξι αγροικίες είναι μέχρι στιγμής γνωστές. Παρουσιάζονται σε κατάλογο μαζί με τα βασικά δημοσιευμένα αρχαιολογικά ευρήματά τους.