Εξέλιξη αστικών περιοχών και περιαστικού χώρου
Authors: Μπέσσα Κωνσταντία 
Published: January 2014

Η διατριβή έχει ως αφετηρία την υπόθεση ότι οι νέοι οδικοί αναπτυξιακοί άξονες διεγείρουν (κεντρίζουν-stimulate) τις αλλαγές των χρήσεων γης και κατ’ επέκταση συμβάλλουν στις έντονες αντιθέσεις των χρήσεων γης και τα σημαντικά προβλήματα υποβάθμισης του περιβάλλοντος που όλο και συχνότερα παρουσιάζονται στην περιαστική ζώνη. Η περιαστική περιοχή, η οποία ορίζεται ως η γκρίζα περιοχή που δεν είναι ούτε εξ ολοκλήρου αστική ούτε αγροτική υπό την παραδοσιακή έννοια, αλλά μάλλον η εν μέρει αστικοποιημένη αγροτική περιοχή, είναι παράλληλα ο χώρος όπου είναι εντονότερες οι διαδικασίες της αστικοποίησης και ταυτόχρονα είναι προφανέστερες οι περιβαλλοντικές επιδράσεις της. Στον περιαστικό χώρο ο ανταγωνισμός μεταξύ των διαφορετικών τύπων των χρήσεων γης είναι πιο οξύς γιατί από τη μια μεριά υπάρχουν οι ‘‘παραδοσιακές’’ χρήσεις του έξω-αστικού χώρου (π.χ. χρήσεις πρωτογενή τομέα, εγκαταστάσεις χονδρεμπορίου, αποθήκες, βιοτεχνία- βιομηχανία, κ.α.) ενώ από την άλλη πραγματοποιούνται ραγδαίες αλλαγές (π.χ. ένταξη στο σχέδιο, κατασκευή περιφερειακών και εθνικών αυτοκινητοδρόμων, οργανωμένα οικιστικά συγκροτήματα, εμπορικά κέντρα κ.α.). Κατά συνέπεια προκύπτει η έντονη ανάγκη ενός εργαλείου για την παρακολούθηση και την αξιολόγηση αυτών των αλλαγών, το οποίο θα συμβάλει καθοριστικά στο χωρικό σχεδιασμό προσφέροντας πολύτιμα και απαιτητά δεδομένα. Η συγκεκριμένη διδακτορική διατριβή προτείνει μια μεθοδολογική προσέγγιση για την αντιμετώπιση των προβλημάτων που αφορούν στην έλλειψη δεδομένων για τις υφιστάμενες χρήσεις γης όπως αναδείχθηκε και από τις προσπάθειες του χωρικού σχεδιασμού τα τελευταία κυρίως χρόνια. Θεωρείται καίριας σημασίας, όπως έχει προκύψει και από την κριτική των συγχρόνων μελετών και ερευνών, η επίλυση αντίστοιχων προβλημάτων για την εφαρμογή και αξιοποίηση των διαφόρων εργαλείων του σχεδιασμού σήμερα. Αντικείμενο της συγκεκριμένης διδακτορικής διατριβής είναι ο προσδιορισμός της κατάλληλης μεθοδολογίας για την απεικόνιση, παρακολούθηση και κατά επέκταση και αξιολόγηση των αλλαγών των χρήσεων γης στον περιαστικό χώρο με επιστημονικό και αντικειμενικό τρόπο. Οι αλλαγές των χρήσεων γης είναι αποτέλεσμα αφενός φυσικών παραγόντων και αφετέρου κοινωνικοοικονομικών παραγόντων. Η συνύπαρξη των επιδράσεων των δύο κατηγοριών, δημιουργεί ‘συγκρούσεις’ μεταξύ των διαφορετικών χρήσεων γης, οι οποίες ειδικά σε ορισμένες περιπτώσεις εντείνονται από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της περιοχής. Οι ‘προστριβές’ των διαφορετικών τύπων χρήσεων γης συμβάλλουν στην άναρχη ανάπτυξη (sprawl), και γενικότερα στην υποβάθμιση της περιοχής και στην καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος. Μελέτη περίπτωσης αποτελεί η περιαστική ζώνη της Θεσσαλονίκης στην οποία από τη μακροκλίμακα στη μικροκλίμακα αναλύονται τομές και συνέχειες στην αστικοποίηση της ως προς τις χρήσεις γης και το δίκτυο μεταφορών. Η προσέγγισή τους υλοποιείται με μια μέθοδο πολλαπλής διερεύνησης στη ζώνη μελέτης, στο πλαίσιο της οποίας συνδυάζονται στοιχεία ιστοριο-γεωγραφικής περιγραφής με αξιοποίηση ποικίλου υλικού τεκμηρίωσης από πλήθος πρωτογενών και δευτερογενών πηγών (χάρτες, ορθοφωτοχάρτες, αεροφωτογραφίες, τοπογραφικά διαγράμματα, έρευνα σε φορείς αλλά και σχετικές βιβλιογραφικές αναφορές, πρόσφατες μεταπτυχιακές και διδακτορικές διατριβές), δεδομένα εφαρμογής των θεσμοθετημένων πολεοδομικών ρυθμίσεων (και μη θεσμοθετημένων ως προτεινόμενων) αποτελέσματα ανάλυσης γεωγραφικά προσδιορισμένων απογραφικών δελτίων και στατιστικών στοιχείων της ΕΣΥΕ για την περίοδο κυρίως από το 1990 έως και το 2007. Έτσι ώστε να μορφοποιηθούν σύμφωνα με προτεινόμενο μεθοδολογικό πλαίσιο οι χρήσεις γης για δυο χρονικές στιγμές. Στη συνέχεια, με την επίθεση (overlay) των δύο διαδοχικών χαρτών χρήσεων γης ανιχνεύονται οι αλλαγές που πραγματοποιήθηκαν. Τέλος, μέσω ενός συστήματος δεικτών (κριτήρια εκτίμησης) γίνεται η αξιολόγηση των αλλαγών για την καλύτερη δυνατό ανάλυση των χρήσεων γης και τη βέλτιστη διαχείριση των ευκαιριών και των απειλών. Την τελευταία τριακονταετία η περιφέρεια της Πόλης της Θεσσαλονίκης μετατράπηκε από χώρο πρωτογενούς παραγωγής και αυτογενών αυθαιρέτων συνοικισμών σε πλήρως αστικοποιημένες περιοχές και συνεχίζει να επεκτείνεται στην ευρύτερη περιοχή. Ο ατελής επίσημος σχεδιασμός, ο οποίος έχει εφαρμοστεί από τη δεκαετία του 1980 έχει καθορίσει την εικόνα των επίσημα πολεοδομημένων περιοχών και των ασαφών περιαστικών όπως επίσης και την κινητικότητα και την χωροθέτηση των διάφορων χρήσεων γης. Η περιαστική ζώνη της Θεσσαλονίκης σχηματίζει ένα σύνθετο μωσαϊκό, κατακερματισμένη τόσο χωρικά όσο και κοινωνικά. Μέσα σε αυτό το μωσαϊκό εντοπίζονται πυρήνες χαρακτηριστικών και ιδιαίτερων χρήσεων γης, όπως για παράδειγμα ζώνες υψηλής γεωργικής παραγωγικότητας, Βιομηχανικές Περιοχές (ΒΙ.ΠΕ), εμπορικά κέντρα, χώροι συγκέντρωσης ιδιαίτερων χρήσεων, οι οποίοι λειτουργούν είτε ως πόλοι έλξης είτε ως πόλοι απώθησης για νέες χωροθετήσεις και κατά συνέπεια καθορίζουν την εξέλιξη της περιοχής.