Το μεγάλο ελληνικό μυθιστόρημα
Authors: Μαργαρίτης Κυριάκος 
Published: September 2021

Η παρούσα μελέτη σκοπεύει στην ανάδειξη, αφενός, της ιδιάζουσας μυθιστορηματικής διάστασης του παπαδιαμαντικού έργου και, αφετέρου, στην ανάλυση της εν λόγω διάστασης, αξιοποιώντας εργαλεία μεθόδου από πεδία και πέραν του χώρου των λογοτεχνικών σπουδών – αισθητική, φιλοσοφία, θεολογία κ.ά. Στο πρώτο μέρος αναπτύσσονται οι ιδιαιτερότητες του μυθιστορηματικού είδους, προκειμένου να νομιμοποιηθεί η υπόθεση εργασίας (η δυνατότητα δηλαδή να προσπελάσουμε τα παπαδιαμαντικά διηγήματα ως μια εν προόδω μυθιστορηματική σύνθεση) και διερευνάται η έννοια της μυθιστορηματικότητας, ώστε να θεμελιωθεί η πρότασή μας, σύμφωνα με την οποία η ελάσσων αφηγηματική μορφή αποτελεί προσφορότερο έδαφος για την ανάπτυξη και την εκπλήρωση των μυθιστορηματικών δυνατοτήτων. Στο τέλος του πρώτου μέρους, επικεντρωθήκαμε στο καθ’ εαυτό έργο του Παπαδιαμάντη και, συγκεκριμένα, στα τρία ρομαντικά μυθιστορήματα της νεότητάς του, για να υποστηρίξουμε ότι η απόφασή του να στραφεί στο διήγημα συνιστά μιαν εξόχως μυθιστορηματική κατάκτηση και οδηγεί στη δημιουργία μιας νέας μυθιστορηματικής μορφής. Στο δεύτερο μέρος της, η εργασία μας επικεντρώνεται στην έννοια του (μυθιστορηματικού και ανθρώπινου) προσώπου. Εδώ, παρουσιάζονται αναλυτικά τα τρία πραγματολογικά στοιχεία τα οποία νομιμοποιούν την προσπέλαση των διηγημάτων με σημείο αναφοράς την εγγενή μυθιστορηματικότητά τους ως προς την αποκάλυψη του ριζικά νέου παπαδιαμαντικού οράματος. Τα τρία αυτά στοιχεία είναι τα εξής: 1) Ενότητα χωροχρόνου / κοινοτική συνθήκη· 2) Συχνότητα επανεμφάνισης συγκεκριμένων προσώπων στα διηγήματα· 3) Υψηλός δείκτης σχέσης μεταξύ ανθρώπων και μεταξύ ανθρώπων – κόσμου – πραγμάτων. Μετά την ανάπτυξη της προσωπογραφίας, στο τελευταίο κεφάλαιο του δεύτερου μέρους, εξετάζεται το κατ’ εξοχήν ανθρώπινο χαρακτηριστικό, δηλαδή ο λόγος αυτών των προσώπων, η πολυφωνία, οι διαλογικές και διαπροσωπικές σχέσεις και η ανάδυση του αυθεντικού καρναβαλιού – στο οποίο η τάξη των πραγμάτων δεν ανατρέπεται, απλώς, παρά μεταμορφώνεται εκ θεμελίων, σημαδεύοντας στον τρόπο ύπαρξης της τριάδας (: αλληλοπεριχώρηση) η οποία και συνιστά ό,τι αποκαλούμε αναστάσιμο καρναβάλι του λόγου. Έτσι οδηγούμαστε στο τρίτο και τελευταίο μέρος της εργασίας, το οποίο σκιαγραφεί τον τρόπο του υπαρξιακού ρεαλισμού, κωδικοποιώντας τα συγκροτούντα στοιχεία του ως εξής: 1) Σχεσιακή συγκρότηση του μυθιστορηματικού προσώπου· 2) Γνωσιολογία της αγάπης· 3) Παθητικώς ενεργητική στάση απέναντι στον κόσμο και τα πράγματα· 4) Η κοινότητα-τόπος ως τρόπος της ύπαρξης· 5) Πρόκριση της ελάχιστης μορφής και θεματικός συντονισμός με αυτήν (εννοούμε την ποιητική της “ελάχιστης” ή ταπεινής ζωής, το “ελάχιστο” περιεχόμενο έργου)· 6) Η διάσταση του μυθιστορήματος ως λειτουργίας· 7) Μαρτυρική διάσταση του έργου· 8) Πρόκριση της φιλοκαλικής έναντι της φιλοσοφικής στάσης ζωής· 9) Αναφορική και μεταμορφωτική λειτουργία της γλώσσας· 10) Βραχυκύκλωμα του επιθυμητικού-μιμητικού τριγώνου / Τροπή νόστου προς το υπαρξιακό υπόδειγμα της τριαδικής αλληλοπεριχώρησης και της αγάπης ως τρόπου ύπαρξης. Επομένως, ο υπαρξιακός ρεαλισμός δεν μας απασχόλησε κυρίως ως συγκεκριμένη τεχνοτροπία αλλά ως τρόπος, ως στάση ζωής και ως αίτημα με ορισμένο πνευματικό περιεχόμενο και αντίστοιχες επιπτώσεις σε θεματικές, μορφικές και δομικές επιλογές – εν τέλει: ως οντολογική αρχή του μυθιστορηματικού εγχειρήματος.