Η λογοτεχνία ως μηχανισμός μυθοπλασίας επικαθορισμένη από την κοινωνική ιδεολογία
Authors: Αρμύρα Μαρία 
Published: August 2021

Η διατριβή διερευνά τη συνάρτηση ανάμεσα στην ποιητική μυθοπλασία και την κοινωνική ιδεολογία στο έργο του ποιητή Νίκου Καρούζου. Για το σκοπό αυτό προκρίνεται μια εκδοχή της κοινωνιοσημειωτικής προσέγγισης, που συνδυάζει, σε μια θεμιτή σύνθεση, τη μεθοδολογία των Γάλλων θεωρητικών Algidras Greimas και Philippe Hamon με την ιδιαίτερη προβληματική της ελληνικής σημειωτικής παράδοσης. Ο συνδυασμός αυτός εκτίθεται στην Εισαγωγή της διατριβής, κάτω από το γενικό τίτλο «Θεωρητική και μεθοδολογική προσέγγιση του ποιητικού, ιδεολογικά επικαθορισμένου, μυθικού σύμπαντος». Η αναλυτική έκθεση της μεθοδολογίας οργανώνεται στα κεφάλαια, Ι. Η κοινωνιοσημειωτική προσέγγιση, ΙΙ. Η γενετική διάταξη, ΙΙΙ. Οι οπτικές γωνίες, IV. Η διακειμενικότητα, και αποτελεί μια μεθοδολογική και θεωρητική πρόταση στην ελληνική επιστημονική βιβλιογραφία. Η Εισαγωγή περιλαμβάνει και το κεφάλαιο «Κριτική αποτίμηση της ποιητικής παραγωγής του Νίκου Καρούζου» και παρουσιάζει τα ουσιώδη σημεία των αρνητικών και των θετικών αποτιμήσεων. Η προβληματική που καθορίζει τους άξονες της έρευνας είναι η σχέση του ποιητικού κειμένου με την κυρίαρχη ιδεολογία και τις εναλλακτικές ιδεολογίες (σχέση αναλογίας ανάμεσα στα αξιακά συστήματα) και με την ιστορικά προσδιορισμένη κοινωνική περιοχή (σχέση μετωνυμική ανάμεσα σε κοινωνικές δομές και αξιακά συστήματα). Έτσι αντιμετωπίζεται το σημειωτικό σύστημα του υπό μελέτη κειμένου στη δυναμική του, επιλογή που συνεπάγεται μια γενετική θεώρηση της διάταξης των συνιστωσών του, σε συνάρτηση με τη διαλεκτική που αναπτύσσεται ανάμεσα στο σημειωτικό σύστημα του έργου και στις ευρύτερες κοινωνικές διαδικασίες, τοπικές και διεθνείς. Η διαλεκτική αυτή προτείνεται στη διαδικασία ανάλυσης και στην οργάνωση των κεφαλαίων:Πρώτο κεφάλαιο: Η ιστορική καταστολή vs Δεύτερο κεφάλαιο: Η κοινωνική αντίσταση Αυτή η αντιθετική οργάνωση και η διαλεκτική ανάμεσα στους δυο πόλους μεταγράφει τη σύγκρουση του ποιητικού υποκειμένου με την εξουσία μέσα από την «οπτική γωνία» του «κατεσταλμένου ιστορικού υποκειμένου». Από τη μια είναι οι μηχανισμοί καταστολής, θυμικής χειραγώγησης και ιδεολογικής αλλοτρίωσης από τις παγιωμένες δομές εξουσίας, που παράγουν και αναπαράγουν την ιστορική ιδεολογία, όπως τους βιώνει το «κατεσταλμένο ιστορικό υποκείμενο» μέσα από την οπτική του γωνία, και από την άλλη η αντίδραση, στις παραπάνω ιδεολογικές διαδικασίες, του κοινωνικού αγωνιστή μέσα την οπτική γωνία του «κοινωνικού υποκειμένου». Το τρίτο κεφάλαιο έχει ως αντικείμενο τη διερεύνηση των διακειμενικών σχέσεων του έργου με την ελληνική και ξένη ποίηση, με το ελληνικό και ξένο θέατρο, με την ελληνική και ξένη πεζογραφία. Εκτός από τις ερμηνευτικές προτάσεις στο πλαίσιο της διακειμενικότητας στα μελετώμενα ποιήματα, διευκρινίζεται η σχέση της ποίησης και της ποιητικής του Καρούζου με την ποίηση των Ρίλκε, Χαίλντερλιν , Ρεμπώ, Πόε, Λόρκα, Νοβάλις, Μπωντλαίρ, Βιγιόν, Μαγιακόφσκι, Λωτρεαμόν, Σολωμό, Καβάφη, Καρυωτάκη, Ελύτη, Σεφέρη∙ την ομηρική ποίηση, την ησιόδεια ποίηση, την τραγική ποίηση (Αισχύλος, Σοφοκλής, Ευριπίδης)∙ τους διαλόγους του Λουκιανού∙ την ελληνική δημοτική ποίηση∙ των θεατρικών κειμένων των Γκαίτε, Σαίξπηρ, Μάρλοου, Ίψεν, Δάντη, Στρίντμπεργκ∙ την πεζογραφία των Καζαντζάκη, Παπαδιαμάντη, Κάφκα, Σουίφτ∙ το Άσμα Ασμάτων. Επιπλέον, διερευνάται η σχέση της ποιητικής δημιουργίας του Καρούζου με το ρομαντισμό, τον αισθητισμό, το συμβολισμό, τον εξπρεσσιονισμό, το φουτουρισμό, τον υπερρεαλισμό. Το κεφάλαιο αυτό αποτελεί πρόταση στην κοινωνιοσημειωτική προσέγγιση εξετάζοντας τη συνομιλία τού υπό μελέτη κειμένου με άλλα έργα, προγενέστερα και σύγχρονα, αναδεικνύοντας ότι οι ιδεολογικές διαστάσεις του έργου δεν εξαντλούνται στους κώδικές του αλλά ότι εξίσου κοινωνικοί είναι και οι λογοτεχνικοί και πολιτισμικοί κώδικες. Αναδεικνύεται, έτσι, η ποιητική ενός έργου ως ουσιαστικό γνώρισμα της κοινωνικότητάς του.