Ορθόδοξοι νεομάρτυρες στην οθωμανική αυτοκρατορία
Authors: Τζεδόπουλος Γεώργιος 
Published: August 2021

Η συγκρότηση του λόγου και της πρακτικής του μαρτυρίου εκ μέρους των υπό οθωμανική κυριαρχία Ελληνορθοδόξων εκκινείται μεν από τις επεξεργασίες της έννοιας στο πλαίσιο της χριστιανικής θεολογίας, αλλά τις ανανεώνει εγκλιματίζοντάς τες στις νέες ιστορικές συνθήκες. Κατ’ αρχήν, η έννοια του «λευκού μαρτυρίου», της συνεχούς ομολογίας πίστης με όχημα το συνειδητό ζην χριστιανικώς νοηματοδοτείται εκ νέου και έρχεται να συμβάλει σε έναν νομιμοποιητικό λόγο για την θέση των «εν αιχμαλωσία» Ορθοδόξων υπό οθωμανική εξουσία. Μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης, το μαρτύριο, υπό την έννοια του καθημερινού, διαρκούς αγώνα του Χριστιανού ενάντια στις αντιξοότητες του βίου, αξιοποιήθηκε από το Πατριαρχείο ως μεταφορά που νομιμοποιούσε τον συμβιβασμό με τους Οθωμανούς, ενώ η συγγραφή βίων αποτέλεσε μια προσπάθεια ανάδειξης νέων ηρώων για το ποίμνιο, που θα μπορούσαν να το οχυρώσουν συμβολικά υπό την ηγεσία της Εκκλησίας. Η μεγάλη πρόκληση, όμως, για τις νέες επεξεργασίες του μαρτυρίου υπό οθωμανική εξουσία ήταν η απουσία θρησκευτικών διώξεων. Τόσο οι παλαιοί μάρτυρες της Εκκλησίας, όσο και οι σύγχρονοι μάρτυρες των Προτεσταντών και των Καθολικών, παράγωγο των θρησκευτικών πολέμων που συγκλόνισαν την Ευρώπη του 16ου και 17ου αιώνα, αναδείχθηκαν εν μέσω απηνών διώξεων. Στην οθωμανική επικράτεια, όμως, η χριστιανική θρησκεία δεν διωκόταν. Αυτό το –κατά βάση άλυτο– πρόβλημα υπερπηδήθηκε με την επικράτηση μιας ερμηνευτικής του μαρτυρίου, η οποία ενσωμάτωσε και ανανέωσε παλαιότερες επεξεργασίες του υπέρ πίστεως θανάτου εκ μέρους χριστιανικών πληθυσμών που διαβιούσαν σε ισλαμική επικράτεια. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, αναγνωρίστηκαν ως μαρτύρια τόσο οι θανατώσεις Χριστιανών που, όντας καταδικασμένοι σε θάνατο, απέρριψαν το δίλημμα να εξισλαμιστούν για να σώσουν τη ζωή τους, όσο και οι εκτελέσεις εξισλαμισμένων που καταδικάστηκαν για αποστασία από το Ισλάμ ή εκείνων που καταδικάστηκαν για προσβολή της μουσουλμανικής θρησκείας. Ο προσανατολισμός αυτός επέτρεψε όχι μόνο τον επί ίσοις όροις ανταγωνισμό της ορθόδοξης Εκκλησίας με την καθολική, αλλά πάνω απ’ όλα την ανάδειξη νέων αγίων, γύρω από τους οποίους οργανώθηκαν τοπικές λατρείες και υπερτοπικά προσκυνήματα και, κυρίως, συγκροτήθηκαν συλλογικές ταυτότητες. Τον ύστερο 18ο αιώνα, πλέον, στο πλαίσιο της ευρύτερης ριζοσπαστικοποίησης των ελληνορθόδοξων υπηκόων της Αυτοκρατορίας, η εξέλιξη αυτή οδήγησε στη διαμόρφωση ενός ζηλωτικού και στην πράξη ανατρεπτικού «πολιτισμού μαρτυρίου», ο οποίος είχε σημαντική διείσδυση στην Εκκλησία, κυρίως ανάμεσα στους μοναχούς, και στο ποίμνιο, αλλά γνώρισε και σφοδρή αντίδραση, κυρίως από τα εκκοσμικευμένα στρώματα των Ελληνορθοδόξων.Οι εξελίξεις του λόγου για το μαρτύριο ακολούθησαν τις εν κοινωνία εξελίξεις και ανατροφοδοτήθηκαν από αυτές. Η εκ του σύνεγγυς εξέταση των στοιχείων που δίνουν (ή αποσιωπούν) τα νεομαρτυρολογικά κείμενα επιτρέπει την ανίχνευση αλλαγών στο αιτιακό πεδίο του μαρτυρίου, εκείνο των κοινωνικών σχἐσεων, και τη σύνδεσή τους με το ευρύτερο πολιτικό και ιδεολογικό πλαίσιο. Αντιστρόφως, οι βίοι επιτρέπουν την κατανόηση ευρύτερων φαινομένων, ιδίως του εξισλαμισμού και του συγκρητισμού (ή θρησκευτικού υβριδισμού). Πάνω απ’ όλα, η ιστορική προσέγγιση και ανάλυση των περί το μαρτύριο τεκμηρίων (θεωρητικά κείμενα, βίοι, υμναγιολογικά έργα, απεικονίσεις, λατρευτικές πρακτικές) συμβάλλει ουσιαστικά στην κατανόηση της οθωμανικής «διαδικασίας ομολογιοποίησης», της θέσης των Χριστιανών στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και την εξέλιξή της στο χρόνο, αλλά και της συγκρότησης ενός κινήματος θρησκευτικού ζηλωτισμού κατά τον 18ο αιώνα. Το νεομαρτύριο δεν υπήρξε μια αδιαφοροποίητη συνέχεια που διέτρεχε ολόκληρη την εποχή της οθωμανικής κυριαρχίας. Αντιθέτως, η αποκρυστάλλωση μιας περί αυτό θεωρίας έλαβε χώρα ταυτόχρονα με την ανάδυση του Διαφωτισμού και του εθνικού λόγου και υπό την επίδραση των ίδιων παραγόντων, εκφράζοντας ένα παρόμοιο –αν και ριζικά διαφορετικό ως προς τον προσανατολισμό– συλλογικό όραμα.