"Upgrading" pleasure
Authors: Καραγιώργου Μαριάννα 
Published: October 2023

Η παρούσα διατριβή ασχολείται με την έννοια της ηδονής στην ηθική θεωρία του Αριστοτέλη. Έχοντας συνείδηση των δυσκολιών που εγείρει ο Πλατωνικός ορισμός της ηδονής ως αισθητής πλήρωσης κάποιου είδους έλλειψης, ο Σταγειρίτης αναπτύσσει στα Ηθικά Νικομάχεια τη δική του εναλλακτική. Η απόφαση του Αριστοτέλη, ωστόσο, να πραγματευτεί την ίδια θεματική δις εντός του ίδιου έργου, και μάλιστα μέσω δύο καθόλα αντιφατικών εκθέσεων, μάς φέρνει αντιμέτωπους με ένα μείζον δίλημμα. Πώς ακριβώς θα πρέπει να αντιληφθούμε την ηδονή; Ως την ανεμπόδιστη δραστηριότητα της φυσικής κατάστασης, όπως φαίνεται να προτείνει το Βιβλίο VII; Ή μήπως ως ένα επιπρόσθετο στοιχείο που επέρχεται σε μια ήδη τέλεια δραστηριότητα προκειμένου να της προσδώσει συμπληρωματική αξία, κατά τη σύσταση του Βιβλίου Χ; Μέχρι πρότινος, η συνήθης τάση ήταν να εκλαμβάνεται η παραπάνω ασυμφωνία είτε ως ένδειξη συγγραφής από διαφορετικά πρόσωπα είτε ως οφειλόμενη στον ίδιο συγγραφέα (δηλαδή τον Αριστοτέλη), ο οποίος άλλαξε γνώμη, διέπραξε κάποιου είδους ασυνέπεια ή απλώς συνέθεσε δύο πραγματείες που δεν προορίζονταν για συμπερίληψη στο ίδιο έργο. Μέσω, λοιπόν, μιας ενδελεχούς παρουσίασης και ανάλυσης του περιεχομένου τους, πρωταρχικός μου στόχος κατά τη συγγραφή της παρούσας διατριβής είναι να καταδείξω ότι οι εν λόγω εκθέσεις δεν είναι τόσο αντιφατικές μεταξύ τους όσο εκ πρώτης όψεως μπορεί να φαίνονται. Ο μόνος επίσημος ορισμός της ηδονής είναι αυτός που εντοπίζεται στο Βιβλίο Χ, ενώ η φόρμουλα του Βιβλίου VII θα ήταν σκόπιμο να εκληφθεί ως μια βελτιωμένη εκδοχή του αντίπαλου μοντέλου και όχι ως ένας ορισμός με την αυστηρή έννοια του όρου. Όσον αφορά την υπεροχή τους, βασική μου αξίωση είναι ότι η έκθεση του Βιβλίου Χ συνιστά την πιο εκλεπτυσμένη και φιλοσοφικά ανώτερη εκδοχή ̇ και μολονότι υπάρχουν κάποιες ασυμφωνίες, ή ακόμα και περιστασιακές επικαλύψεις, πιστεύω ακράδαντα, ενάντια στην επικρατούσα άποψη, ότι αμφότερες οι εκθέσεις σχεδιάστηκαν εξαρχής για να αποτελέσουν μέρος των Ηθικών Νικομαχείων. Την ίδια στιγμή, εξίσου προβληματικό φαντάζει ένα χωρίο του Βιβλίου VII (EN VII.12 1153a7-15), το οποίο φαίνεται να περιορίζει την ηδονή αποκλειστικά και μόνο στις τέλειες ενέργειες, στις δραστηριότητες δηλαδή εκείνες που εμπεριέχουν τον σκοπό τους. Το γεγονός αυτό συνεπάγεται αυτόματα ότι όλες διαδικασίες, συμπεριλαμβανομένων και εκείνων που μας επαναφέρουν στη φυσική μας κατάσταση, δεν θα πρέπει να εκλαμβάνονται ως ηδονές, αλλά ωσάν να ήταν στην καλύτερη των περιπτώσεων ευχάριστες απλά και μόνο «κατά σύμπτωση» (κατὰ συμβεβηκός). Δεν είναι, ωστόσο, παράδοξος ο εν λόγω ισχυρισμός, δεδομένου ότι συχνά απολαμβάνουμε να επιδιδόμαστε σε δραστηριότητες που έχουν έναν εξωτερικό σκοπό, έναν σκοπό που μπορούμε είτε επιτύχουμε είτε όχι; Και επιπλέον, αν έτσι έχουν πράγματα, θα μπορούσαμε να μεμφθούμε τον Αριστοτέλη για τη διαμόρφωση ενός μοντέλου που φαίνεται να αγνοεί τόσο διαδομένες απολαύσεις, όπως το φαγητό και το ποτό; Μήπως η αριστοτελική θεωρία, ανίκανη να εξηγήσει τις ηδονές εκείνες που συνοδεύουν τις λεγόμενες διαδικασίες αποκατάστασης, συνιστά εν τέλει μια αδύναμη απάντηση στον Πλάτωνα; Σκοπός της διατριβής μου, σ’ ένα δεύτερο επίπεδο, είναι να προσφέρω μια εναλλακτική ερμηνεία του EN VII.12, η οποία εξαλείφει όλους αυτούς τους προβληματισμούς. Στο πλαίσιο αυτό, υποστηρίζω ότι η διάκριση μεταξύ "κατοχής" και "χρήσης" ή μεταξύ μιας "έξεως" και της "ενεργοποίησής" της είναι κρίσιμη για την ορθή κατανόηση της Αριστοτελικής σκέψης: οι ενέργειες τύπου διαδικασίας είναι εξίσου ικανές να αποφέρουν ηδονή μέσω μιας πολύ συγκεκριμένης πτυχής τους, η οποία συνίσταται στην ενεργή χρήση των αντίστοιχων έξεων. Εν κατακλείδι, η βασική καινοτομία της παρούσας μελέτης έγκειται στο γεγονός ότι όχι μόνο παρουσιάζει τα προβλήματα που θέτει η περί ηδονής θεωρία των Ηθικών Νικομάχειων, αλλά επιπλέον κατορθώνει να τα επιλύσει χωρίς να αμφισβητεί ούτε την ευλογοφάνεια ούτε τη συνοχή της Αριστοτελικής πραγμάτευσης.