Μεταμορφώσεις της ουτοπίας στη ζωγραφική του 20ού αιώνα
Authors: Μαράτος Ανδρέας 
Published: December 2024

Η παρούσα διατριβή προτείνει μια φιλοσοφική θεώρηση της τέχνης της ζωγραφικής συναρτημένη με την έννοια της ουτοπίας όπως την επανεισήγαγε στο φιλοσοφικό λεξιλόγιο ο Ερνστ Μπλοχ· όχι ως αφηρημένη, χιμαιρική, απατηλή ονειροπόληση αλλά ως συγκεκριμένο, εμπράγματο πεδίο ανοιχτών δυνατοτήτων του ιστορικού γίγνεσθαι προς ένα καλύτερο κόσμο. Η ζωγραφική μελετάται ως διακριτή και αυτόνομη κοινωνική πρακτική κατά την αλτουσεριανή προσέγγιση, δηλαδή ταυτόχρονα «ποίηση» και «πράξη» κατά την οποία η ζωγραφική πρώτη ύλη μετασχηματίζεται σε έργο τέχνης αλλά και ο ίδιος ο ατομικός δρών αυτομετασχηματίζεται σε καλλιτεχνικό υποκείμενο μέσω της πρακτικής του. Μπορεί να περιγραφεί συνοπτικά ως η ατελεύτητη προσπάθεια, μέσα στο εκάστοτε κοινωνικοπολιτικό και χωροχρονικό συγκείμενο, ένας κόσμος πραγμάτων, γεγονότων και ιδεών να μεταπλάθεται σε έναν φαινομενικά αυτάρκη κόσμο εικαστικών αξιών και εικονιστικών νοημάτων. Έτσι, αναζητούνται στο σώμα της ζωγραφικής ίχνη ουτοπικού φορτίου -ιστορικού, κοινωνικού, πολιτικού- και ταυτόχρονα διερευνάται η εσώτερη ουτοπική της διάσταση –αυτή που προσιδιάζει στη δική της γλώσσα και ιστορία- όπως μεταμορφώνεται μέσα στον χρόνο. Αναζητούνται επίσης οι όροι προσαρμογής ή εναντίωσης της ως καλλιτεχνικής πρακτικής στα καθεστώτα αλήθειας του καιρού της, οι πρακτικές ελευθερίας που αναπτύχθηκαν εντός της. Πώς, τελικά, τα ίδια τα έργα τέχνης συνομιλούν με την εποχή τους, την ιστορική και ζωγραφική μνήμη, τα δυνατά τους μέλλοντα. Η περίοδος αναφοράς της έρευνας είναι ο 20ός αιώνας. Για να κατανοηθούν όμως στην πληρότητά τους οι εσωτερικές εξελίξεις στον κόσμο της ζωγραφικής τέχνης, έπρεπε να μετατοπιστούν τα όρια της συμβατικής περιοδολόγησης. Γιατί, τα ανοιχτά μέτωπα και τα κύρια επίδικα αυτών των εξελίξεων εισέβαλαν με ορμή στο προσκήνιο στα μέσα του 19ου αιώνα και ολοκλήρωσαν τον κύκλο τους με τους όρους που είχαν τεθεί στις αρχές της δεκαετίας του 1970. Μέσα στις δώδεκα δεκαετίες που μεσολάβησαν, οι καλλιτέχνες επαναπροσδιόρισαν πολλές φορές τον κοινωνικό τους ρόλο, επινόησαν εκ νέου τον εαυτό τους και την τέχνη τους, προέταξαν τη χειραφέτησή της και την κατάκτηση της αυτοσυνειδησίας της. Η διατριβή αναπτύσσεται σε δύο μέρη. Το πρώτο εκκινεί από τη φαινομενολογική μελέτη της ζωγραφικής πράξης, τη διερεύνηση της μικροφυσικής της· τα εκφραστικά εργαλεία της, τη «γλώσσα», το «αλφάβητο» και το αεί-παρόν άρρητο υπόβαθρο των εικονιστικών νοημάτων της, την καλλιέργεια και άσκηση βλέμματος, τις τροπικότητες εικονοποίησης του εξωτερικού και εσωτερικού κόσμου μέσα από το υποκειμενικό βλέμμα των καλλιτεχνών. Ακολούθως, μελετάται η σχέση μεταξύ αναπαράστασης και αφαίρεσης υπό το πρίσμα της θεώρησης της ζωγραφικής ως προγραμματικά αφαιρετικής τέχνης -ως τέχνης που «δεν αποδίδει το ορατό αλλά καθιστά κάτι ορατό»-, καθώς και η, ταυτόχρονα συμβιωτική και ανταγωνιστική, σχέση μεταξύ φωτογραφίας και ζωγραφικής. Τέλος επιχειρείται μια ερμηνευτική, ιστορικά και φιλοσοφικά, προσέγγιση της συγκρότησης των καλλιτεχνικών υποκειμενικοτήτων. Σε όλες τις παραπάνω επιμέρους ενότητες τα ίχνη μακράς διάρκειας της ζωγραφικής ιστορίας και οι συμβαντικές μετατοπίσεις εντός της έχουν καθοριστική σημασία για την εκδίπλωση του επιχειρήματος. Το δεύτερο και μεγαλύτερο μέρος αποτελεί μια γενεαλογία ζωγραφικών έργων της υπό πραγμάτευση περιόδου με βάση την οποία εξετάζεται συστηματικά η συνάρθρωση της τέχνης με το κοινωνικό, πολιτικό και ιστορικό γίγνεσθαι. Ταυτόχρονα, είναι διαρκής η μέριμνα να αναδεικνύονται τόσο η άλυτη διαλεκτική ένταση ατομικού – συλλογικού όσο και οι βαθμοί αυτονομίας της ζωγραφικής με τις δικές της χρονικότητες. Τα έργα τέχνης μελετώνται ως φαινομενικά αυτάρκεις ενικότητες που φιλοδοξούν με την αισθητική αυταξία τους και το νοηματικό φορτίο τους να εγείρουν καθολική αξίωση· ως ετεροτοπίες σύμφωνα με τη φουκωική εννοιολόγηση· ως διαλεκτικές εικόνες υιοθετώντας την προσέγγιση του Βάλτερ Μπένγιαμιν· ως τεκμήρια κοινωνικοπολιτικών, ιδεολογικών και πολιτισμικών μετασχηματισμών. Η συγκρότηση αυτής της ζωγραφικής γενεαλογίας με κύριο γνώμονα την ανάδειξη της πολυπρισματικής ουτοπικής διάστασης της ζωγραφικής τέχνης για μια τόσο μεγάλης διάρκειας ιστορική περίοδο αποτελεί, εκ των πραγμάτων, μια διαδικασία που παραμένει ανοιχτή σε προσθήκες, σημαντικές διακλαδώσεις και παράλληλες εξελίξεις ικανές να δώσουν μια ακόμα πιο ολοκληρωμένη εικόνα των συμπερασμάτων.