Η ιδέα του τουρκικού εθνικισμού στο έργο του Ζιγιά Γκιοκάλπ (Ziya Gökalp) και η επίδρασή του στον Κεμαλισμό
Authors: Μητράρας Αριστοτέλης 
Published: August 2021

Στόχος και σκοπός της παρούσας διδακτορικής διατριβής είναι η ανάλυση της γέννησης του τουρκικού εθνικισμού και η ζύμωσή του με την ιδέα του Κεμαλισμού. Θεωρητικός πατέρας του τουρκικού εθνικισμού θεωρείται ο Ζιγιά Γκιοκάλπ. Για την εμπέδωση των ιδεών του κρίθηκε απαραίτητη η ενσωμάτωση μεταφρασμένων αυτούσιων άρθρων του. Ακόμα, η συλλογή ποιημάτων του, η αλληλογραφία με την οικογένειά του από τους τόπους εξορίας τη Λήμνο και τη Μάλτα και τα δυο βασικά έργα του «Οι Αρχές του Τουρκισμού» και «Εκτουρκισμός-Εξισλαμισμός-Εκσυγχρονισμός» συνθέτουν το corpus του συγγραφέα. Επίσης, η οπτική από την οποία αναλύθηκαν τα καταγεγραμμένα στοιχεία στο σύνολό τους τοποθετήθηκε στην «αντίπερα όχθη», ακολουθήθηκε δηλαδή από τον γράφοντα μια ετεροδιηγητική θεώρηση των πραγμάτων. Οι βασικοί πυλώνες της θεωρίας του Γκιοκάλπ στηρίζονται στη διάκριση των εννοιών: α) «κουλτούρα», η οποία εντάσσεται στα εθνικά όρια και β) «πολιτισμός», ο οποίος έχει διεθνή χαρακτήρα. Κατά τον συγγραφέα, η τουρκική εθνική παράδοση μπορεί να συνυπάρξει και να συμπορευτεί με τις σύγχρονες δυτικές πολιτισμικές άξιες. Στο πλαίσιο αυτό, συμπεριλαμβάνεται και το θέμα της θρησκείας. Δηλαδή, ο θρησκευτικός Τουρκισμός μπορεί να αποτελέσει σημείο αναφοράς της τουρκικής κοινωνίας, προσδίδοντας έτσι καθαρά ένα τούρκο-ισλαμικό περιεχόμενο. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με την συνύπαρξη των δύο εκ διαμέτρου αντίθετων στοιχείων του τουρκικού εθνικισμού και της ισλαμικής κουλτούρας, άρα μιας «Τούρκο-Ισλαμικής Σύνθεσης». Καθ' όλη τη διάρκεια της περιόδου της μονοκομματικής διακυβέρνησης (1923-1950) η θρησκεία βρισκόταν «εν υπνώσει». Μετά το 1950 και την μετάβαση στο πολυκομματικό σύστημα, η αναβίωση και η ανάμειξη της θρησκείας τόσο στην κοινωνική όσο και στην πολιτική ζωή ανέτρεψε άρδην την παγιωμένη κατάσταση στην Τουρκία. Έτσι, η φθίνουσα ισχύ της κεμαλικής ιδεολογίας σε συνδυασμό με την αναζωπύρωση της θρησκείας, στις αρχές της δεκαετίας του 1970 η γραφειοκρατική διανόηση επινόησε την συμφιλίωση του Κεμαλισμού με τον Ισλαμισμό. Το θεωρητικό υπόβαθρο της Τούρκο-Ισλαμικής Σύνθεσης, βασισμένο στις ιδέες του Γκιοκάλπ, συντάχθηκε με όλες τις λεπτομέρειες από μια ομάδα διανοουμένων η οποία ονομάστηκε «Εστία των Σοφών». Το 1980 η θεωρία της «Τούρκο-Ισλαμικής Σύνθεσης» βρήκε απήχηση ανάμεσα σε διακεκριμένους στρατιωτικούς αξιωματικούς, με επικεφαλής τον στρατηγό Κενάν Εβρέν. Επειδή ο στρατός είχε γαλουχηθεί με την ιδέα ότι ο σοσιαλισμός και ο κομμουνισμός θεωρούνταν άσπονδοι εχθροί της Τουρκίας, ο Εβρέν έκρινε πως η συγκεκριμένη Σύνθεση (ένα μείγμα ακραίου εθνικισμού και μετριοπαθούς ισλαμικού ρεύματος φιλικού προς το κράτος) θα μπορούσε να αποτελέσει ανάχωμα στην εξάπλωσή τους. Ζητούσε τον κρατικό έλεγχο πάνω στην θρησκεία, καθώς παρατηρούνταν μια ακαταμάχητη επίδραση προς τις λαϊκές μάζες. Για να δώσει το στίγμα αυτής της παράξενης πολιτικής συνύπαρξης, ο Εβρέν δεν παρέλειπε στους λόγους του να απαγγέλλει εδάφια από το Ιερό Κοράνιο. Τελικά, η γραφειοκρατική διανόηση της σύγχρονης Τουρκίας αποδείχτηκε ανήμπορη να υπερβεί το τρίπτυχο της θεωρίας του Ζιγιά Γκιοκάλπ «Εκτουρκισμός-Εξισλαμισμός-Εκσυγχρονισμός», και η θεωρία της «Τούρκο-Ισλαμικής Σύνθεσης» αποτελεί παραλλαγή του προμνημονευθέντος τρίπτυχου που εισήγαγε ο πατέρας του τουρκικού εθνικισμού.