Ανταγωνιστικές και συνεργατικές αξίες στη δραματική ποίηση του Ευριπίδη
Authors: Ιερωνυμίδου Δανάη 
Published: October 2024

Η παρούσα διδακτορική διατριβή σκοπό έχει να παρουσιάσει την εξέλιξη των ανταγωνιστικών και συνεργατικών αξιών στη δραματική ποίηση του Ευριπίδη. Ο καθηγητής Α.W.H. Adkins διέκρινε τις αξίες στις δύο αυτές κατηγορίες, τις ανταγωνιστικές και τις συνεργατικές, οι οποίες καθορίζουν και αξιολογούν τις πράξεις του ατόμου. Σύμφωνα με αυτές τις κατηγορίες θα προσπαθήσω αρχικά να παρουσιάσω συνοπτικά την εξέλιξη των αξιών από τον Όμηρο έως την δραματουργία του Σοφοκλή, και εν συνεχεία να εστιάσω στις τραγωδίες του Ευριπίδη, στις οποίες αναδεικνύεται με σαφήνεια η εξέλιξη και η μετάβαση από τις ανταγωνιστικές στις συνεργατικές αξίες. Επέλεξα την μέθοδο αυτή για να καταδειχθεί με σαφήνεια η εξέλιξη, η διαφοροποίηση και η σύμπλευση των αξιών στον Όμηρο, Ησίοδο (Ἔργα καί Ἡμέραι), Λυρική Ποίηση, σε τραγωδίες του Αισχύλου (Πέρσαι, Ἀγαμέμνων) και σε ορισμένα δράματα του Σοφοκλή (Αἴας, Φιλοκτήτης, Οἰδίπους ἐπὶ Κολωνῷ) στα οποία αποτυπώνεται σαφέστερα η συνύπαρξη των ανταγωνιστικών και των συνεργατικών αξιών που θα κορυφωθεί στον Ευριπίδη. Στο κυρίως θέμα της διατριβής μελετώ κατά την χρονική σειρά της «διδασκαλίας» τους τις τραγωδίες του Ευριπίδη στις οποίες προβάλλονται χαρακτηριστικά παραδείγματα της εξέλιξης των αξιών αυτών (Μήδεια, Ἡρακλεῖδαι, Ἱππόλυτος, Ἀνδρομάχη, Ἑκάβη, Ἱκέτιδες, Ἡρακλῆς, Τρῳάδες, Ἠλέκτρα, Φοίνισσαι, Ὀρέστης και Ἰφιγένεια ἡ ἐν Αὐλίδι). Δεν εξετάσθηκαν τα λεγόμενα «ρομαντικά» δράματα του Ευριπίδη (Ἄλκηστις, Ἴων, Ἰφιγένεια ἡ ἐν Ταύροις, Ἑλένη) ή δράματα διπλής έκβασης, λόγω των ειδολογικών τους ιδιαιτεροτήτων, όπως έντονα κωμικά στοιχεία και αίσιο τέλος για τον συμπαθή ήρωα. Επίσης δεν εξετάσθηκαν οι Βάκχες. Το ιδιαίτερο θέμα της τραγωδίας αυτής με τα κυρίαρχα διονυσιακά στοιχεία και την επικέντρωση στην θεομαχία Διονύσου-Πενθέα δεν βοηθούσε στον σαφή εντοπισμό ανταγωνιστικών και συνεργατικών αξιών. Στις ελάχιστες περιπτώσεις όπου διαπιστώνεται κάποια προσέγγιση με τις Βάκχες στις εξεταζόμενες τραγωδίες, ως προς τις συνεργατικές αξίες και κυρίως την σωφροσύνη, αυτό επισημαίνεται με σχετική αναφορά. Οι όροι ανταγωνιστικές και συνεργατικές αξίες χρησιμοποιούνται για να καταδείξουν τις αξίες που εκφράζουν την συμπεριφορά των ηρώων των δραμάτων. Με τα παραδείγματα και τα χωρία που παραθέτω κειμενοκεντρικά, ευελπιστώ να αναδειχθεί η εξέλιξη των αξιών στο πέρασμα του χρόνου. Τον «πολιτισμό-αἰδοῦς/αποτελέσματος» - με τον ήρωα να επιδιώκει πλούτο, δύναμη και διατήρηση της τιμής του, να είναι ατομικιστής, ανταγωνιστικός, έχοντας κερδίσει την πλήρη αποδοχή της κοινωνίας - διαδέχεται ο «πολιτισμός - ενοχής», κατά τον οποίο το άτομο χαρακτηρίζουν οι αρετές της σωφροσύνης, της δικαιοσύνης και της μέριμνας για το συλλογικό καλό. Στις πρώιμες κοινωνίες των ομηρικών επών, ἀγαθός είναι αυτός που διαθέτει δύναμη, πλούτο, ανδρεία, κάλλος, κατάγεται από αριστοκρατική γενιά και επιθυμεί να διατηρήσει την τιμή του με κάθε κόστος και με κάθε μέσο. Η καταγωγή αποτελεί κριτήριο για την αρετή, καθώς ο απόγονος του ἀγαθοῦ θεωρείται a priori ἀγαθός. Μέσα από το πέρασμα των αιώνων, φθάνοντας στο τέλος του 5ου αιώνα π.Χ. και συγκεκριμένα στις όψιμες τραγωδίες του Σοφοκλή και στις περισσότερες από τις τραγωδίες του Ευριπίδη που μελετώ, οι συνεργατικές αξίες υπερτερούν. Ἀγαθός είναι πλέον αυτός που χαρακτηρίζεται από ευγένεια ήθους, σωφροσύνη και διέπεται από τις θεμελιώδεις αρετές της δικαιοσύνης και της φιλίας. Η ευγενική καταγωγή δεν αποτελεί πλέον μέτρο του ἀγαθοῦ. Ακόμα και ο αδύναμος, o πένης, o στερημένος πλούτου, κοινωνικής θέσεως και δύναμης μπορεί να λογίζεται ἀγαθός και ο ισχυρός μπορεί να θεωρείται αἰσχρός. Οι ανταγωνιστικές αξίες εγκλωβίζονται στο στενό πλαίσιο της αρχαϊκής ηθικής, ενώ με τις συνεργατικές αξίες αρχίζει να δημιουργείται ένα νέο ηθικό ιδεώδες, το οποίο εντοπίζεται και σε σύγχρονους πολιτισμούς και κοινωνίες. Πιστεύω ότι η αρκετά διεξοδική κειμενοκεντρική εξέταση των ανταγωνιστικών και συνεργατικών αξιών στα δράματα του Ευριπίδη και τα αναλυτικά συμπεράσματα, στα οποία καταλήγω για την υπεροχή της πρώτης κατηγορίας αξιών στα πρώιμα δράματα και της δεύτερης στις χρονικά τελευταίες τραγωδίες του μεγάλου δραματουργού, τεκμηριώνουν την πρωτοτυπία της διατριβής μου.