Ο ρόλος του εικονογραφημένου βιβλίου χωρίς λέξεις στη διερεύνηση και ανάπτυξη της κριτικής σκέψης των παιδιών
Authors: Μηκέ Παναγιώτα 
Published: February 2022

Η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης των παιδιών μέσω των εικόνων και της τέχνης γενικότερα είναι ένα θέμα που έχει απασχολήσει τον χώρο της έρευνας εδώ και πολλά χρόνια (Eisner, 1965). Πολλοί ερευνητές έχουν επισημάνει την αξία της παρατήρησης των εικόνων (Pantaleo, 2017. Nodelman, 1988. Οικονομίδου, 2016. Yenawine, 2013). Μέσα από μελέτες κατέληξαν στο συμπέρασμα πως, όταν ένα παιδί παρατηρεί μια εικόνα, εστιάζει σε κάποιο συγκεκριμένο γεγονός, το οποίο γίνεται η αφορμή για την ενεργοποίηση νοητικών διαδικασιών, όπως είναι η ερμηνεία, η ανάλυση, η εμβάθυνση, η αιτιολόγηση απόψεων, η διατύπωση υποθέσεων, η συναγωγή συμπερασμάτων, η αξιολόγηση και η ανταλλαγή ιδεών (Ennis, 1962. Pantaleo, 2017). Η ανάπτυξη των ανωτέρω διαδικασιών αποτελούν χαρακτηριστικά γνωρίσματα της κριτικής σκέψης. Σκοπός της διατριβής ήταν να συνεισφέρει στην υπάρχουσα βιβλιογραφία δεδομένα αναφορικά με τον ρόλο του εικονογραφημένου βιβλίου χωρίς λέξεις (wordless book) στην ανάπτυξη των δεξιοτήτων της κριτικής σκέψης των παιδιών της Α΄ τάξης του δημοτικού σχολείου. Στόχος της έρευνας ήταν να διερευνηθεί ο τρόπος με τον οποίο οι εικόνες των βιβλίων χωρίς λέξεις ενεργοποιούν δεξιότητες κριτικής σκέψης, όπως είναι η ερμηνεία, η ανάλυση, η επεξήγηση, η συνεπαγωγή και η αξιολόγηση. Παράλληλα, επιχειρήθηκε να μελετηθεί η επίδραση συγκεκριμένων πρακτικών προσέγγισης των βιβλίων χωρίς λέξεις στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης των παιδιών της Α΄ δημοτικού (DeSantis & Housen 2009. Housen, 2002. Pantaleo, 2017. Santas & Leaker, 2009. Yenawine 2013). Τέλος, αντικείμενο διερεύνησης αποτέλεσε ο βαθμός κατανόησης και χρήσης των οπτικών συμβάσεων και της μεταγλώσσας που ισχύουν στην εικονογράφηση (Housen, 2002. Nodelman, 1988. Οικονομίδου, 2016. Pantaleo, 2017. Yenawine, 2013). Το δείγμα της έρευνας αποτέλεσαν οι 120 μαθητές της Α΄ τάξης τεσσάρων (4) Δημοτικών Σχολείων του πολεοδομικού συγκροτήματος της πόλης της Λάρισας. Για τις ανάγκες της έρευνας παρουσιάζεται η διεξαγωγή της εκπαιδευτικής παρέμβασης και η εφαρμογή του ερευνητικού εργαλείου C.T.S.E.T. (Critical Thinking Skills Evaluation Tool), με στόχο τη διερεύνηση των προαναφερόμενων δεικτών αξιολόγησης των δεξιοτήτων κριτικής σκέψης των παιδιών. Για τη στάθμιση του εργαλείου διενεργήθηκε πιλοτική έρευνα σε δείγμα 24 μαθητών της Α΄ τάξης, οι οποίοι δε συμμετείχαν στην κύρια έρευνα. Το υλικό της έρευνας αποτέλεσε η τριλογία των βιβλίων χωρίς λέξεις του Becker Aaron. Η ερευνητική διαδικασία βασίστηκε σε ημι-πειραματικό σχέδιο με στόχο την αξιολόγηση των δεξιοτήτων κριτικής σκέψης των ομάδων σύγκρισης (πειραματική και ελέγχου). Στο πλαίσιο της εκπαιδευτικής παρέμβασης εφαρμόστηκαν στην τάξη πρακτικές προσέγγισης των βιβλίων χωρίς λέξεις με παιγνιώδη μορφή. Οι υψηλότερες επιδόσεις των παιδιών της πειραματικής ομάδας καθιστούν το C.T.S.E.T. ως ένα αποτελεσματικό εργαλείο για την αξιολόγηση των δεξιοτήτων κριτικής σκέψης των παιδιών κατά τη διαδικασία της νοηματοδότησης της ιστορίας του βιβλίου μόνο μέσα από τις εικόνες (Knight, 2010. Lai, 2011. Law, 2012. Norris, 1989. Pantaleo, 2017. Renaud & Murray, 2007. Smith, 2004) και οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η κριτική σκέψη των παιδιών βελτιώνεται μέσα από την εφαρμογή εκπαιδευτικών προγραμμάτων και πρακτικών προσέγγισης των βιβλίων χωρίς λέξεις σε σχολικά περιβάλλοντα μάθησης (Housen, 2002. Pantaleo, 2017. Yenawine, 2013).