Ο ρόλος του θεατρικού παιχνιδιού στον αυτοπροσδιορισμό των ατόμων με αναπηρία όρασης
Authors: Θυμάκης Παρασκευάς 
Published: March 2023

Η παρούσα διατριβή μελετά τον ρόλο του θεατρικού παιχνιδιού στον αυτοπροσδιορισμό των ατόμων με αναπηρία όρασης. Ο αυτοπροσδιορισμός αποτελεί μία από τις σημαντικότερες πτυχές της ανάπτυξης του ανθρώπου, ωστόσο η σχετική έρευνα στο πεδίο αυτό είναι πολύ περιορισμένη ως προς τα άτομα με αναπηρία όρασης. Ωστόσο, η παρούσα διατριβή επιχειρεί να εξερευνήσει τον ρόλο του θεατρικού παιχνιδιού, ως παιδαγωγική μέθοδο, στην καλλιέργεια του αυτοπροσδιορισμού ατόμων με αναπηρία όρασης μέσα από εμπειρικά τεκμηριωμένα αποτελέσματα και κριτική επισκόπηση της υπάρχουσας βιβλιογραφίας. Η μελέτη αυτή διαθέτει τρία διαδοχικά στάδια έρευνας. Στο πρώτο στάδιο έρευνας χαρτογραφήθηκαν οι αντιλήψεις και οι εμπειρίες επαγγελματιών αναφορικώς με το θεατρικό παιχνίδι, τον αυτοπροσδιορισμό και την αναπηρία όρασης. Ειδικότερα, πραγματοποιήθηκαν ημιδομημένες συνεντεύξεις με 53 εκπαιδευτικούς ατόμων με αναπηρία όρασης και 41 εμψυχωτές/τριες θεατρικού παιχνιδιού. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η συμμετοχή ενός ατόμου με ή χωρίς αναπηρία όρασης σε εργαστήρια θεατρικού παιχνιδιού μπορεί να συμβάλει στην ανάπτυξη συγκεκριμένων δεξιοτήτων αυτοπροσδιορισμού καθώς και άλλων δεξιοτήτων, οι οποίες συνεισφέρουν στην καλλιέργεια του αυτοπροσδιορισμού. Επιπροσθέτως, τα αποτελέσματα του 1ου σταδίου έρευνας ανέδειξαν τον ρόλο του περιβάλλοντος του θεατρικού παιχνιδιού και του/της εμψυχωτή/τριας στην προώθηση του αυτοπροσδιορισμού. Συνεχίζοντας, κατά το δεύτερο στάδιο της παρούσας διατριβής αξιοποιήθηκε η μεθοδολογία της συνεργατικής έρευνας δράσης. Η έρευνα δράσης χρησιμοποιήθηκε για τη συλλογή δεδομένων κατά την εφαρμογή εργαστηρίων θεατρικού παιχνιδιού, προκειμένου να εντοπιστούν τα επιμέρους χαρακτηριστικά του αυτοπροσδιορισμού μαθητών/τριών με αναπηρία όρασης, κατά τη διάρκεια των εργαστηρίων. Αξιοποιώντας τις προτάσεις των συνεντευξιαζόμενων του 1ου σταδίου έρευνας, τη σχετική βιβλιογραφία και τα συμπεράσματα του 2ου σταδίου, διαμορφώθηκε ένα πλαίσιο καλλιέργειας του αυτοπροσδιορισμού μέσω εργαστηρίων θεατρικού παιχνιδιού. Το πλαίσιο αυτό και αρκετά εργαλεία συλλογής δεδομένων δοκιμάστηκαν και βελτιώθηκαν ως προς τη συνοχή και την λειτουργικότητα τους. κατά τον μοναδικό κύκλο της πιλοτικής έρευνας δράσης του 2ου σταδίου έρευνας. Στο τρίτο και τελευταίο στάδιο έρευνας διενεργήθηκε η κύρια έρευνα δράσης. Αυτή διήρκησε 7,5 μήνες και διέθετε τέσσερις κύκλους κατά τους οποίους διεξήχθησαν 38 εργαστήρια θεατρικού παιχνιδιού. Σε αυτό το στάδιο συμμετείχαν οκτώ παιδιά με αναπηρία όρασης χωρισμένα σε δύο ομάδες. Η ηλικία τους ήταν από 8 έως 12 ετών. Τέσσερα από αυτά ήταν αγόρια και τέσσερα ήταν κορίτσια. Ως προς την οπτική τους οξύτητα, τέσσερα παιδιά είχαν ολική απώλεια όρασης και τέσσερα είχαν μερική απώλεια όρασης. Η ποιοτική ανάλυση περιεχομένου των σημειώσεων πεδίου, οι οποίες συλλέγονταν κατά τη διάρκεια των εργαστηρίων θεατρικού παιχνιδιού, ανέδειξε ένα συνθετικό μοντέλο της μορφολογίας του αυτοπροσδιορισμού. Ειδικότερα, η μορφολογία αυτή συνίστατο σε ενέργειες χρήσης συγκεκριμένων δεξιοτήτων του αυτοπροσδιορισμού κατά τη διάρκεια των εργαστήριων θεατρικού παιχνιδιού (όπως η πραγματοποίηση επιλογής, η αυτοσυνηγορία, η επίλυση προβλήματος κ.ά.). Μέσω της ποιοτικής ανάλυσης περιεχομένου, η χρήση των δεξιοτήτων αυτών συνδέθηκε με δομικά συστατικά του θεατρικού παιχνιδιού (όπως χαρακτηριστικά και τεχνικές). Επίσης, πριν και μετά τη διεξαγωγή του συνόλου των εργαστηρίων θεατρικού παιχνιδιού του τρίτου σταδίου έρευνας, διενεργήθηκαν μετρήσεις του βαθμού αυτοπροσδιορισμού των συμμετεχόντων παιδιών. Οι μετρήσεις έγιναν μέσω των τριών κλιμάκων (μαθητή, γονέα και εκπαιδευτικού) της AIR Self-Determination Scale (Wolman et al., 1994). Οι στατιστικές αναλύσεις έδειξαν ότι το θεατρικό παιχνίδι είχε θετική επίδραση στον βαθμό του αυτοπροσδιορισμού των παιδιών με αναπηρία όρασης, σύμφωνα με τις κλίμακες του μαθητή και του γονέα. Τέλος, σε κάθε εργαστήριο θεατρικού παιχνιδιού του τρίτου σταδίου έρευνας συμπληρωνόταν μία κλίμακα μέτρησης του βαθμού δραματικής εμπλοκής, για κάθε παιδί με αναπηρία όρασης. Η κλίμακα αυτή αποτελούσε βελτιωμένη μορφή της σχετικής κλίμακας του Jones (2007). Η στατιστική ανάλυση έδειξε ότι τα παιδιά με μερική απώλεια όρασης εμφάνισαν ελάχιστα υψηλότερο μέσο βαθμό δραματικής εμπλοκής, σε σύγκριση με τα παιδιά με ολική απώλεια όρασης. Ωστόσο, τα παιδιά με ολική απώλεια όρασης εμφάνισαν ελαφρώς πιο σταθερό βαθμό δραματικής εμπλοκής. Το σύνολο των αποτελεσμάτων της μελέτης αναδεικνύει ότι το θεατρικό παιχνίδι είναι σε θέση να επιδράσει θετικά στην καλλιέργεια του αυτοπροσδιορισμού των ατόμων με αναπηρία όρασης. Επιπροσθέτως, τα αποτελέσματα της μελέτης αποδίδουν ένα εμπειρικά τεκμηριωμένο πρακτικό πλαίσιο στα χέρια των εκπαιδευτικών και των εμψυχωτών/τριών του θεατρικού παιχνιδιού στην καθημερινή πρακτική τους προσπάθειά για την καλλιέργεια του αυτοπροσδιορισμού των μαθητών/τριών με αναπηρία όρασης. Το πρακτικό πλαίσιο αυτό μπορεί να αξιοποιηθεί με πληθώρα εκφάνσεων αναλόγως το εκπαιδευτικό πλαίσιο, ενδυναμώνοντας την ένταξη και την ισότητα.