Αναζήτηση προνοσηρών παραγόντων κινδύνου στην εκδήλωση γνωστικών ελλειμμάτων σε ασθενείς με πρώτο ψυχωσικό επεισόδιο
Authors: Δημητρακόπουλος Στέφανος 
Published: June 2022

Οι νοητικές λειτουργίες είναι μείζονος σημασίας για την πορεία και την πρόγνωση της ψυχωσικής διαταραχής και αποτελεί κοινό τόπο πως υπάρχει μεγάλη ετερογένεια στην βαρύτητα και το είδος των νοητικών ελλειμμάτων σε ασθενείς με ψύχωση. Η διερεύνηση των νοητικών ελλειμμάτων, που βρίσκονται στον πυρήνα της σχιζοφρένειας και είναι ήδη εμφανή από το πρώτο ψυχωσικό επεισόδιο, είναι καίριας σημασίας για την κατανόηση των μηχανισμών που διέπουν την εμφάνισή τους. Στην παρούσα ερευνητική μελέτη πραγματοποιήθηκε διερεύνηση της επιρροής των προνοσηρών παραγόντων κινδύνου στο νοητικό προφίλ των ατόμων με πρώτο ψυχωσικό επεισόδιο.Η επιλογή του δείγματος πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της ευρύτερης μελέτης με τίτλο «Athens FEP study», της πρώτης μεγάλης μελέτης ασθενών πρώτου ψυχωσικού επεισοδίου στη χώρα μας. Στη μελέτη συμμετείχαν 5 ψυχιατρικές κλινικές της Αττικής για το χρονικό διάστημα από 2015 έως 2020 και η ανάλυση πραγματοποιήθηκε σε δείγμα ασθενών με πρώτο ψυχωσικό επεισόδιο (n=225), οι οποίοι έδωσαν την ενυπόγραφη συγκατάθεσή τους για συμμετοχή στην έρευνα. Οι επιμέρους νοητικές λειτουργίες που εξετάστηκαν αφορούν στις 5 κύριες διαστάσεις του WAIS-IV και συγκεκριμένα η συνολική νοημοσύνη, η μνήμη εργασίας, η ταχύτητα επεξεργασίας, η λεκτική κατανόηση και ο αντιληπτικός συλλογισμός. Ως προνοσηροί παράγοντες κινδύνου επιλέχθηκαν η κληρονομικότητα (ως γενετικός προνοσηρός δείκτης), η ακαδημαϊκή και κοινωνική προνοσηρή προσαρμογή (ως αναπτυξιακός προνοσηρός δείκτης), η συνολική έκθεση σε περιβαλλοντικούς παράγοντες ρίσκου για ψύχωση (χρησιμοποιήθηκε ο καινοφανής δείκτης exposome ως περιβαλλοντικός προνοσηρός δείκτης) και ο χρόνος μη θεραπευόμενης ψύχωσης (ως προκλινικός προνοσηρός δείκτης). Ακόμα, αναζητήθηκαν συσχετίσεις των νοητικών λειτουργιών με μη ειδικούς παράγοντες, όπως η ηλικία, το φύλο και τα έτη εκπαίδευσης που χρησιμοποιήθηκαν ως παράγοντες συνδιακύμανσης. Ως προς τη στατιστική μεθοδολογία και χρησιμοποιώντας το στατιστικό πακέτο R 4.0.3 εφαρμόστηκε μοντέλο βηματικής παλινδρόμησης σε 10 βάσεις δεδομένων πολλαπλής απόδοσης, για την διαχείριση ελλειπουσών τιμών και τη βελτιστοποίηση του πλήθους δεδομένων και της ανάλυσης, με μέθοδο predictive mean matching για κάθε εξαρτημένη μεταβλητή χρησιμοποιώντας όλες τις ανεξάρτητες μεταβλητές. Τα τελικά μοντέλα που προέκυψαν και αφορούσαν τις μεταβλητές με στατιστική σημαντικότητα επαναπροσαρμόστηκαν με μέθοδο predictive mean matching και μέθοδο δειγματοθέτησης.Τα αποτελέσματα στα τελικά μοντέλα της ανάλυσης ανέδειξαν πως τόσο μη ειδικοί όσο και ειδικοί για την ψύχωση παράγοντες κινδύνου επιδρούν διαμορφώνοντας διαφορετικά προφίλ νοητικών λειτουργιών των ασθενών κατά την πρώτη εμφάνιση ψύχωσης. Συγκεκριμένα, σε σχέση με τον δείκτη Συνολικής Νοημοσύνης, το ποσοστό ερμηνείας της διακύμανσης ήταν 18,6% με μεγαλύτερη συμβολή για το γυναικείο φύλο (αρνητική συσχέτιση) και τα έτη εκπαίδευσης (θετική συσχέτιση) και ασθενέστερη, αρνητική συμβολή για τον χρόνο μη θεραπευόμενης ψύχωσης. Αναφορικά με τον δείκτη Λεκτικής Κατανόησης το ποσοστό ερμηνείας της διακύμανσης ήταν 23% και ανευρέθηκε μεγαλύτερη συμβολή των παραγόντων που αφορούν το οικογενειακό ιστορικό (θετική συσχέτιση), τα έτη εκπαίδευσης (θετική συσχέτιση), την ακαδημαϊκή (θετική συσχέτιση) και κοινωνική (αρνητική συσχέτιση) προνοσηρή προσαρμογή και τον χρόνο μη θεραπευόμενης ψύχωσης (αρνητική συσχέτιση). Σε σχέση με τον δείκτη Αντιληπτικού Συλλογισμού το ποσοστό ερμηνείας της διακύμανσης ήταν 12,9% και μεγαλύτερη επίδραση ανευρέθηκε για το φύλο (αρνητική συσχέτιση για τις γυναίκες ασθενείς), τον συνολικό δείκτη έκθεσης σε περιβαλλοντικούς παράγοντες επιβάρυνσης (θετική συσχέτιση με την χρήση κάνναβης και μειωμένη σωματική κακοποίηση) και τον χρόνο μη θεραπευόμενης ψύχωσης (αρνητική συσχέτιση). Αναφορικά με τον δείκτη Μνήμης Εργασίας, το ποσοστό ερμηνείας της διακύμανσης ήταν 15,6% και μεγαλύτερη επίδραση είχε το φύλο (αρνητική συσχέτιση για γυναίκες) και εν συνεχεία τα έτη εκπαίδευσης (θετική συσχέτιση) και η ακαδημαϊκή προνοσηρή προσαρμογή (θετική συσχέτιση). Τέλος, σε σχέση με τον δείκτη Ταχύτητας Επεξεργασίας το ποσοστό ερμηνείας της διακύμανσης ήταν 10,9% και μεγαλύτερη επίδραση είχαν τα έτη εκπαίδευσης (θετική συσχέτιση) και εν συνεχεία η ηλικία (θετική συσχέτιση).Συνοψίζοντας, τα αποτελέσματα της παρούσας εργασίας προτείνουν πως ένα σημαντικό ποσοστό της φαινοτυπικής διακύμανσης των νοητικών επιδόσεων σε ασθενείς με πρώτο ψυχωσικό επεισόδιο μπορεί να εξηγηθεί από μη ειδικούς αλλάκαι ειδικούς προνοσηρούς παράγοντες κινδύνου. Μολονότι δεν μπορεί να υποστηριχθεί σαφώς εάν η συσχέτιση διαφορετικών προφίλ προνοσηρών παραγόντων κινδύνου με διαφορετικά προφίλ νοητικών λειτουργιών υποδεικνύει διαφορετικούς νευροβιολογικούς μηχανισμούς με νευροαναπτυξιακή ή νευροτοξική συνιστώσα ή κοινή αλληλεπικαλυπτόμενη αιτιολογική βάση μεταξύ νοητικών λειτουργιών και ψύχωσης, η συνεισφορά των προνοσηρών παραγόντων κινδύνου στην ετερογενή και πολυπαραγοντική φύση των νοητικών λειτουργιών σε ασθενείς πρώτου ψυχωσικού επεισοδίου συνιστά την βάση για έγκαιρη και στοχευμένη παρέμβαση νωρίς στην πορεία της ψυχωσικής διαταραχής.