ÜZEYIR ÖMRÜ» BƏDII-SƏNƏDLI FILMINDƏ SƏNƏDLILIK ELEMETLƏRI
Authors: Aidə Mütəllimova Aidə Mütəllimova 
Published: July 2022

“Üzeyir ömrü” — iki seriyalı bәdii televiziya filmi. Keçmiş SSRİ Mәrkәzi Televiziyasının sifarişi ilә çәkilmişdir. Ssenari muәllifi vә quruluşçu rej. Anar, operator Zaur Mәhәrrәmov, rәssam Rafis İsmayılovdur. Film Hacıbəyovun ömür yolunun müxtәlif mәrhəlәlәrini әhatә edir, elәcә dә, onun әsәrlәrini (“Leyli vә Mәcnun”, “Koroğlu”, “ Әsli vә Kәrәm”, “Arşın mal alan”, “Әr vә arvad”, “0 olmasın, bu olsun”) ekranda canlandırır. Hacıbəyovun uşaqlığını Yalçın Әfәndiyev, yetkin vә yaşlı çağlarını Hüseynağa Atakişiyev ifa edir. Filmdә Hacıbəyovun müasirlәrinin, sәnәt dostlarının — X. Natәvan (Nәcibә Mәlikova), H. Zәrdabi (Әli Zeynalov), Ә. Haqverdiyev (R. Rüstәmzadә), H. Әrәblinski (Mikayıl Kәrimov), H. Sarabski (Mikayıl Mirzә), Q. Pirimov (Ramiz Quliyev), M. Maqomayev (Mәmmәd Mәmmәdov), Z. Hacıbәyov (Yaşar Nuri), Ş. Mәmmәdova (Maya İsgәndәrova), Mәleykә xanım (Hәmidә Ömәrova) vә başqalarının obrazları yaradılmışdır. Tamaşaçılar ekranda H. Sarabskini, Bülbülü, Ş. Mәmmәdovanı, R. Behbudovu, Z. Xanlarovanı, M. Maqomayevi (nәvә) görür vә dinlәyirlәr. Filmә daxil edilmiş Aparıcı surәti (Tofiq Mirzәyev) onu bәdii-sәnәdli araşdırma, tele-esse janrının nümunәsi kimi qiymәtlәndirmәyә imkan verir. Film dәfәlәrlә Rusiya vә Azәrbaycan Televiziyaları ilә nümayiş etdirilmiş, haqqında çoxlu resenziyalar dәrc olunmuşdur. Rejissor yüksək inkişaf etmiş kinotexnikadan bacarıqla bəhrələnib. 1945-ci ildə lentə alınan filmin ilk variantı kinotexnika ilə əlaqədar əsasən interyerlərdə lentə alınmışdı. Bu variant həm rəngli, həm də genişekranlı idi. Novatorluğu ilə səciyyələnən sənətkarın rejissurasında aktyor oyunu, dövrün təcəssümü, müxtəlif bədii tapıntılar diqqəti cəlb edir. Rejissor qayəsinin ifadəsinə çevrilən dolğun təsvirlər bədii fikrin açılmasında xüsusi rol oynayır. Tofiq Tağızadənin quruluşunda səhnələr ekran kompozisiyası baxımından bitkinliyilə seçilir. Filmdə rejissor Üzeyir Hacıbəylinin nəfəsini qorumağa çalışır. Tarixi obrazlarla aktyorların zahiri görünüşünün son dərəcə oxşar olması bioqrafik janrın estetikası çərçivəsindədir. Üzeyir Hacıbəyli haqqında bir neçə sənədli film də çəkilib. Bu filmlərin hər birində Üzeyir bəyin canlı obrazı ilə qarşılaşmaq mümkündür. Onlarda dahi sənətkarın həyat və yaradıcılıq yolunun ən qiymətli anları əbədiləşdirilib. Üzeyir Hacıbəyov haqqında çəkilmiş “Üzeyir ömrü” adlı film, Üzeyir şəxsiyyətinə, sənətkarlığına qoyulmuş bir bədii heykəldir. Film Üzeyir Hacıbəylinin uşaqlıq çağlarından olan epizodlarla başlayır. Filmin rejissoru Üzeyir Hacıbəyli böyüklüyünü uğurla verə bilib. Çox şübhəsiz ki, hər hansı bir rejissor çəkəcəyi filmin ssenarisinə istinad edir. Amma, filmin harada hansı məkanda çəkilməsi də, əsas şərtlərdəndir. Filmin ilkin epizodları Şuşada çəkilsə də, onun yetkinlik çağı Bakı mühiti ilə bağlıdır. Bu filmdə rolların da uğurla bölünməsi, dahi bir sənətkarın ömür yoluna işıq salan filmin yüksək səviyyədə alınmasına-Üzeyir Hacıbəylinin bir sənətkar kimi sənət aminə hər cür fədakarlığı göz önündə canlanır. Çoxşaxəli ömür həyat yolu keçən, Üzeyir Hacıbəylinin haqqında çəkilən bu Üzeyir ömrü adlı film sənətkar sənətinə verilən bədii bir görüntü olmaqla qalmayıb, böyük bəstəkarın lentlərdə əbədiləşən heykəlidir. Təbii ki, bir məqalə həcmində böyük düha sahibi Üzeyir Hacıbəylinin həyat yolu, istərsə də, ona həsr olunmuş film haqqında geniş danışmaq imkanı yoxdur. 1920-ci ildən şərqdə qurulan ilk müstəqil respublikada sonrakı 70 illik sovet dövründə SSRİ adlı məkanda yaşayan xalqların içərisində Azərbaycan adlı məkan da, onlarca dünya miqyaslı böyük sənətkarlar yetişdilər. Təkcə musiqi sahəsində millətimizi bəşəriyyətə tanıtdıran sənətkarlar Üzeyir Hacıbəyli məktəbinin yetirdiyi sənətkarlardı desək, fikrimizi daha dəqiq çatdırmış olarıq. Bəstəkarlıq sahəsində Fikrət Əmirov, Qara Qarayev, Arif Məlikov, Müslüm Maqomayev,Niyazi kimi bəstəkarlar və rejissorlar Üzeyir xeyirxahlığını, böyüklüyünü, üstadlığını öz söhbət və xatirələrində səmimiyyətlə göstərmiş, Üzeyir Hacıbəyli adını hörmətlə, ehtiramla anmışlar. Belə yanaşmanın başqa bir adı da qədirşünaslıqdır. Üzeyir Hacıbəyli ilə eyni yolun yolçusu, eyni sənətin təmsilçiləri bu böyük sənətkarı qiymətləndirməklə, öz şəxsiyyətlərinin, insanlıqlarının ucalığını təsdiqləyən amildir. Dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəyliyə həsr olunan “Üzeyir ömrü” və ya “Uzun ömrün akkordları” bədii filmində sənədli film elemetlərindən böyük ustalıqla istifadə olunmuşdur. Üzeyir Hacıbəylinin əsərləri, tamaşaları, həyat yolu ilə bağlı olan bir çox real faktlar bunun aydın sübutudur. Açar sözlər: Dahi bəstəkar, millətimizi bəşəriyyətə tanıtdıran sənətkarlar.