Η θεσσαλική κοινωνία, 12ος-15ος αι., ιστορικές παράμετροι της σύνθεσης και κατανομής του πληθυσμού
Authors: Τερεζάκης Γεώργιος 
Published: August 2021

Η μελέτη του οικιστικού πλέγματος και η αποτύπωση των χαρακτηριστικών των οικισμών, αποτελούν δεδομένα που μπορούν να προσφέρουν μια εικόνα των κυρίαρχων κοινωνικο-οικονομικών προσανατολισμών στην περιοχή της Θεσσαλίας. Η μελέτη των θεσσαλικών οικισμών θέτει σημαντικά ζητήματα που έχουν να κάνουν κυρίως με τη χρονική τους διάρκεια, αν πρόκειται δηλαδή για οικισμούς που παρουσιάζουν συνέχεια σε μακρό χρονικό διάστημα, τη θέση, το μέγεθος και τις βασικές τους λειτουργίες. Αξίζει να σημειωθεί ότι κατά την υστεροβυζαντινή περίοδο δεν υπάρχουν ακριβή δεδομένα που να προσφέρουν μια ολοκληρωμένη μορφή της οικιστικής οργάνωσης Οι αφηγηματικές πηγές, ιδιαίτερα τα ιστοριογραφικά κείμενα, παρέχουν πληροφορίες οι οποίες, δυστυχώς, είναι λίγες και αποσπασματικές. Μια πιο σαφή εικόνα δίνει το οθωμανικό κατάστιχο του 1454/55. Πρόκειται για κρατικό έγγραφο που αποτυπώνει τα δεδομένα της φορολογικής απογραφής, φορολογούμενων προσώπων και εισοδημάτων, που διενεργήθηκε τότε. Η συγκεκριμένη πηγή μας προσφέρει μια πλήρη εικόνα των περιοχών που περιλαμβάνει από πλευράς τοπογραφίας, οικονομίας και πληθυσμού, όπως αυτός αντιπροσωπεύεται από τις φορολογικές μονάδες. H λεπτομερής καταγραφή των χριστιανικών και μουσουλμανικών νοικοκυριών προσφέρει ακριβή δεδομένα για την πληθυσμιακή σύνθεση της περιοχής, ενώ η καταγραφή των φορολογητέων προϊόντων και το αντίστοιχο φορολογικό εισόδημα δίνει τα οικονομικά μεγέθη ανά οικισμό. Λόγω και της εγγύτητάς της στον χρόνο της οθωμανικής κατάκτησης, είναι δυνατό να αποκαλύψει προϋπάρχουσες ιστορικές πραγματικότητες. Η συγκεντρωτική αυτή εικόνα των πληθυσμιακών δεδομένων, σε συνδυασμό με τον αριθμό και την αναλογία των χριστιανικών και μουσουλμανικών οικισμών στο σύνολο της Θεσσαλίας, επιβεβαιώνουν τη βαρύνουσα σημασία της δημογραφικής κρίσης των μέσων του 14ου αιώνα και της εξασθένισης του παλαιού πληθυσμού, με αποτέλεσμα η οθωμανική κατάκτηση να καλύψει το δημογραφικό κενό με μαζική εγκατάσταση μουσουλμανικού πληθυσμού στις πεδιάδες της ανατολικής Θεσσαλίας. Ο μουσουλμανικός πληθυσμός της συγκεκριμένης περιοχής συνίσταται από εποίκους προερχόμενους από την Μικρά Ασία, και μεγάλο μέρος αυτού είναι νομαδικών καταβολών, όπως προκύπτει από τις αναφορές σε Γιουρούκους και Τάταρους. Λαμβάνοντας υπόψη τη διάκριση της ανατολικής και της δυτικής Θεσσαλίας, προκύπτει ένα οικιστικό πλέγμα, το οποίο βάσει των πληθυσμιακών δεδομένων και του συνολικού αριθμού των οικισμών, έχει ως βασικό χαρακτηριστικό την αραίωση των οικισμών στην ανατολική Θεσσαλία και μια σημαντική πύκνωση στη δυτική Θεσσαλία από την υστεροβυζαντινή περίοδο μέχρι και τα μέσα του 15ου αιώνα. Πέρα από το δημογραφικό κενό που κάλυψαν οι επήλυδες, φαίνεται ότι εξίσου σημαντικός παράγοντας είναι η ικανοποίηση οικονομικών επιδιώξεων, ιδιαίτερα με την προσδοκία εκμετάλλευσης πιο παραγωγικών εδαφών στον χώρο της ανατολικής Θεσσαλίας, όπως εξάλλου πιστοποιείται από την υψηλότερη φορολόγηση, Χριστιανών και Μουσουλμάνων, σε σχέση με την δυτική. Είναι σαφές ότι με την εξαίρεση «εκρηκτικών» συγκυριακών γεγονότων που έχουν σοβαρές δημογραφικές επιπτώσεις, οι μετακινήσεις του πληθυσμού, στα μέσα του 15ου αιώνα, σχετίζονται με οικονομικούς παράγοντες και την προοπτική επίτευξης κέρδους.