Η περιοχή της Παραμυθιάς (Φωτική - Άγιος Δονάτος) στους μέσους χρόνους
Authors: Τσόδουλος Κωνσταντίνος 
Published: September 2021

Η περιοχή της Παραμυθιάς και γενικότερα της Θεσπρωτίας, που αποτελεί σήμερα έναν από τους νομούς της Ελλάδος όχι πολύ μεγάλης έκτασης, αποτελεί τη λιγότερο μελετημένη περιοχή της ελληνικής Ηπείρου και ο λόγος είναι ότι δεν αναδείχθηκε ένα σημαντικό κέντρο. Μέχρι σήμερα, δεν έχει γίνει μια ολοκληρωμένη μελέτη που να περιλαμβάνει αφενός μεν ενοποιημένα όλους τους διαδοχικούς οικισμούς που αναπτύχθηκαν στην περιοχή της σημερινής Παραμυθιάς, αρχίζοντας φυσικά από τη Φωτική και τελειώνοντας στην Παραμυθιά, και καλύπτοντας περίοδο δεκαπέντε αιώνων, αφετέρου δε και ολόκληρο το θεσπρωτικό χώρο, με τη μορφή λεπτομερούς περιγραφής των σημαντικότερων οικισμών. Αυτό δηλαδή που επιχειρείται με την παρούσα μελέτη είναι πρώτα απ’ όλα μια όσο γίνεται ολοκληρωμένη έρευνα για την ιστορία της περιοχής της Φωτικής - Αϊ Δονάτου - Παραμυθιάς, η οποία μάλιστα θα μπορούσε να αποτελέσει τη βάση για την ενασχόληση με περαιτέρω ζητήματα, μιας κατά τα άλλα όχι τόσο πολύ γνωστής περιοχής της δυτικής Ελλάδας, και ύστερα ολόκληρης της Θεσπρωτίας. Η πόλη της Φωτικής επιβίωσε ολόκληρη την πρωτοβυζαντινή εποχή ως επισκοπή, οι ειδήσεις όμως που έχουμε γι’ αυτή είναι λίγες και μερικές φορές αμφίβολες. Το κάστρο που έχτισε ο Ιουστινιανός στο ύψωμα δίπλα στη Φωτική αποτελεί το ένα από τα δύο κάστρα του αγίου Δονάτου που μνημονεύει ο Προκόπιος. Αναζητώντας το δεύτερο κάστρο του αγίου Δονάτου, οδηγούμαστε εκτός Θεσπρωτίας, στην περιοχή Ιουστινιανούπολης-Αδριανούπολης και στην ακρόπολη της Nepravishta, Bregu I Melanit. Οι διάφορες φάσεις που προτείνονται για τη μετάβαση από το οικιστικό κέντρο της Φωτικής, στο κάστρο του Αγίου Δονάτου και στη συνέχεια από το κάστρο στους πρόποδες και στην πεδιάδα της Παραμυθιάς, ουσιαστικά οριοθετούν διαφορετικές χρονικές περιόδους, από τους πρώτους αιώνες της ίδρυσής της μέχρι και τον 15ο αιώνα, μιας εκτεταμένης χρονικής περιόδου 15 περίπου αιώνων. Η εκκλησιαστική ιστορία της Θεσπρωτίας δεν είναι μόνο χρήσιμη για την ιστορία των επισκοπών της περιοχής αλλά προσφέρει σημαντικά και στην εν γένει ιστορία της περιοχής, λόγω έλλειψης άλλων πηγών. Η πόλη της Εύροιας, όπου έδρασε ο επίσκοπος της Δονάτος, πρέπει να βρισκόταν κοντά στο Γλυκύ, όπου και ο Δονάτος έχτισε τον ευκτήριο οίκο, όχι μακριά από την κώμη Ισωρία. Σχετικά με την Νέα πόλη της Εύροιας που αναφέρεται, ότι φτιάχτηκε από τον Ιουστινιανό σε χερσόνησο λίμνης, η περιοχή Καστρί Φαναρίου, που έχει προταθεί ως η τοποθεσία, όπου μεταφέρθηκε η πόλη, αποτελεί πιστεύουμε τη θέση που συγκεντρώνει τις προϋποθέσεις που αφενός αναφέρονται από τον Προκόπιο και αφετέρου υποδεικνύονται από τον γεωγραφικό χώρο και την απόσταση από την παλαιά Εύροια. Το γενικότερο συμπέρασμα της μελέτης είναι ότι όλες τις εποχές, από τη Ρωμαιοκρατία ως τον 15ο αιώνα, το κέντρο της Θεσπρωτίας βρισκόταν στην ίδια περίπου θέση, είτε αυτή λεγόταν Φωτική, είτε άγιος Δονάτος, είτε Παραμυθιά. Μόνο κατά την πρωτοβυζαντινή εποχή, υπήρχε και ένα ακόμη κέντρο, η Εύροια, και ίσως προς το τέλος της μεσαιωνικής περιόδου, το Γλυκύ (στη θέση της Εύροιας), μαζί με την Παραμυθιά, η οποία εξακολουθούσε να είναι πρωτεύων οικισμός και την περίοδο της Τουρκοκρατίας.