Φυσικοί, βιολογικοί και μηχανικοί παράγοντες που προκαλούν δερματικές επαγγελματικές ασθένειες στην Ελλάδα, αναλόγως της φύσεως και θέσεως εργασίας
Authors: Ζορμπά Ελένη 
Published: August 2021

ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η βιομηχανική επανάσταση και αργότερα η εποχή των χημικών, έφερε τεράστιους αριθμούς φυσικών και συνθετικών υλικών στη βιομηχανική και οικιακή χρήση, με αποτέλεσμα την αύξηση των ευκαιριών για βιομηχανική εργασία με αποτέλεσμα οι εργαζόμενοι να εκτίθενται σε αυξημένο αριθμό πιθανών ερεθιστικών και αλλεργικών χημικών επαφής. Η ανάπτυξη της βιομηχανίας, καλλιέργειας, ορυχείων και βιοτεχνιών έχει συμβαδίσει με την ανάπτυξη επαγγελματικών ασθενειών του δέρματος. Τα πρώτα αναφερόμενα επιζήμια αποτελέσματα ήταν έλκη του δέρματος από μεταλλικά άλατα στα ορυχεία. Καθώς ο πλυθησμός και οι κουλτούρες των λαών έχουν επεκτείνει τη χρήση νέων υλικών, νέα προγράμματα και νέες τεχνικές έχουν προκύψει. Οι επαγγελματικές ασθένειες, γενικά, και οι δερματικές ασθένειες ειδικότερα από καιρό τώρα αποτελούν ένα απρόσμενο παράγωγο της βιομηχανικής επίτευξης και προόδου. Τα τελευταία 50 χρόνια στις Η.Π.Α για παράδειγμα οι επαγγελματικές ασθένειες του δέρματος αντιστοιχούσαν στο 65-70% όλων των αναφερόμενων επαγγελματικών ασθενειών. Πρόσφατα όμως, οι στατιστικές από το τμήμα επιθεώρησης εργασίας δείχνουν μια μείωση στη συχνότητα της τάξεως του 34%. Αυτή η μείωση των περιστατικών έχει επέλθει από την αύξηση της αυτοματοποίησης, από τη συστηματοποίηση των βιομηχανικών διαδικασιών από την καλύτερη μορφωτική επεξεργασία, την επίβλεψη στην εργασία με αποτέλεσμα την πρόληψη των επαγγελματικών παθήσεων. Χωρίς αμφιβολία όπου έχουν ληφθεί προληπτικά μέτρα, βελτιώνεται το εργασιακό περιβάλλον, άλλα πολλοί άνθρωποι ακόμα και στις μέρες μας εργάζονται σε συνθήκες που συνάδουν σε επαγγελματικές δερματοπάθειες. Γενικές ορολογίες και ορισμοί όπως βιομηχανική ή επαγγελματική δερματίτιδα ή επαγγελματικό έκζεμα χρησιμοποιούνται για επαγγελματικές δερματικές αθένειες άλλα ονομασίες που αντιστοιχούν συγχρόνως στις αιτίες και τα αποτελέσματα χρησιμοποιούνται επίσης συχνά. Π.χ. Δερματίτιδα από τσιμέντο, τρύπες από χρώμιο, ερεθισμοί από χλώριο, φαγούρα από «fiberglass », φουσκάλες από λάδι και ερεθισμός από πλαστικά. Εξαιτίας της ποικιλίας των δερματικών αλλαγών που προκαλούνται από παράγοντες ή συνθήκες εργασίας, αυτές οι ασθένειες ονομάζονται επαγγελματικές δερματοπάθειες - ένας όρος που περικλύει κάθε ανωμαλία που είναι απόρροια του εργασιακού περιβάλλοντος ή ερεθίζεται από αυτό. Το δέρμα μπορεί να αποτελέσει μια οδό εισόδου για συγκεκριμένα τοξικά που προκαλούν χημική δηλητηρίαση δια μέσου δερματικής απορρόφησης [9]. Εκπόμησα επιδημιολογική μελέτη σε εργαζόμενους σε 20 είδη επιχειρήσεων σε 104 εταιρείες διαφόρων κλάδων οικονομικής δραστηριότητας με σκοπό να αποσαφηνιστεί η σχέση μεταξύ 7 ειδών δερματοπαθειών που εμφανίστηκαν σε εργαζόμενους επιχειρήσεων . Εξετάστηκαν 4000 εργαζόμενοι εκ των οποίων 2550 ήταν άνδρες και 1450 γυναίκες (200 υπάλληλοι γραφείου και 3800 εργάτες πλήρους απασχόλησης. Συμπληρώθηκε από τους ειδικούς ιατρούς εργασίας της κάθε επιχείρησης ένα ειδικό ερωτηματολόγιο που αφορούσε αφενός την επαγγελματική έκθεση των εργαζομένων σε πιθανούς εκλυτικούς και αιτιολογικούς παράγοντες και αφετέρου την παρουσία δερματοπάθειας κατά το χρόνο της συνέντευξης. Επίσης αξιολογήθηκαν τα ατομικά δελτία υγείας των εργαζομένων, το προσωπικό ιστορικό (ατοπία, ευαισθησία σε διάφορα αλλεργιογόνα), το οικογενειακό ιστορικό, το επαγγελματικό ιστορικό, ο χρόνος που ο εργαζόμενος έρχονταν σε επαφή με ύποπτους εκλυτικούς παράγοντες, ο χρόνος έναρξης και η θέση της αρχικής βλάβης του δέρματος και η διαγνωσθείσα δευτεροβάθμια εξάπλωση. Εξετάστηκε και τεκμηριώθηκε η περιγραφή της διαδικασίας εργασίας, το είδος της εργασίας και η διάρκεια έκθεσης σε διάφορους παράγοντες. Ομάδα έρευνας αποτέλεσαν οι 4000 εργαζόμενοι, οι οποίοι προσλήφθηκαν την περίοδο 2006-2012, με προϋπηρεσία στην συγκεκριμένη επιχείρηση πέντε ετών και χωρίς παρόμοια απασχόληση στο παρελθόν. Από αυτούς επιλέχτηκε τυχαίο δείγμα 200 εργαζομένων από κάθε επιχείρηση. Το ποσοστό ανταπόκρισης ήταν 100%. Όλοι οι εργαζόμενοι έδωσαν τη συγκατάθεση τους για να συγκεντρωθούν τα στοιχεία συλλογικά, ανώνυμα και να γίνουν οι απαραίτητες στατιστικές αναλύσεις. Η ακριβής εκτίμηση του βαθμού έκθεσης, το εύρος και η έκταση της επαφής με το δέρμα διαπιστώθηκαν από τους γιατρούς. Επίσης παρατηρήθηκε εάν περίοδος ύφεσης ακολουθείται μετά τη διακοπή της επαφής με το περιβάλλον εργασίας. Αξιολογήθηκε τόσο το εργασιακό περιβάλλον, η έκθεση σε χημικές ουσίες και άλλους επαγγελματικούς κινδύνους όσο η ορθή χρήση των μέσων ατομικής προστασίας. Έγινε ποσοτικός και ποιοτικός προσδιορισμός των βλαπτικών παραγόντων του εργασιακού περιβάλλοντος, που σε ορισμένες περιπτώσεις υπερέβαιναν τα όρια των φυσιολογικών τιμών. Στη συνέχεια εντοπίστηκαν οι πηγές κινδύνου στο εργασιακό περιβάλλον καθώς και πιθανές δερματικές αντιδράσεις που προκλήθηκαν από αυτές. Διερευνήθηκε αν αυτές είχαν σχέση στην πρόκληση αερομεταφερόμενης δερματίτιδα εξ επαφής. Κατά τη διάρκεια της έρευνας, η διάγνωση έγινε από τους ιατρούς εργασίας. Ορισμένες περιπτώσεις που δεν μπορούσαν να διαγνωστούν από αυτούς, όπως για εργαζόμενους με σοβαρή δερματίτιδα εξ επαφής ή άλλους τύπους δερματοπαθειών, αυτοί παραπέμφθηκαν σε ειδικούς δερματολόγους. Η διάγνωση τέθηκε με επιδερμιδικές δοκιμασίες με βάση τα Ευρωπαϊκά πρότυπα που σχετίζονται με τα αλλεργιογόνα σε κάθε επιχείρηση και/ή με δοκιμασίες νυγμού, καθώς και με άλλες εξετάσεις, που πραγματοποιήθηκαν σε δερματολογικά εξωτερικά ιατρεία για τη διάγνωση της δερματίτιδας εξ επαφής και δερματοπαθειών.Οι επαγγελματικές παθήσεις του δέρματος που εντοπίστηκαν περιλαμβάνονται στον επίσημο κατάλογο αποζημιώσιμων δερματοπαθειών, που ορίζει ο νόμος στην Ελλάδα. Οι Ιατροί Εργασίας καταγράψανε τη διάγνωση, η οποία στη συνέχεια κωδικοποιήθηκε σύμφωνα με τη διεθνή ταξινόμηση των νόσων (τη 10η Αναθεώρηση (ICD-10) [97]). Οι εταιρείες που μελετήθηκαν, ήταν γεωγραφικά κατανεμημένες σε όλη την Ελλάδα, σε διάφορες περιοχές. Γι’αυτό το εργατικό δυναμικό τους, θεωρήθηκε ότι είναι ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα των ελληνικών βιομηχανιών του ίδιου τύπου, αναφορικά με το μέγεθος του εργατικού δυναμικού και τα χρόνια λειτουργίας. Οι επιχειρήσεις ήταν διανεμημένες σε ένα μεγάλο μέρος της επικράτειας, όπου επικρατούσαν διαφορετικές περιβαντολλογικές συνθήκες (θερμοκρασία, σχετική υγρασία, ηλιοφάνεια) και ποικίλες πρακτικές σε κάθε τύπο επιχείρησης.Υπάρχει μια στατιστικά σημαντική συσχέτιση για κάθε τύπο επαγγελματικής ασθένειας του δέρματος σε όλους τους τύπους των επιχειρήσεων που μελετήθηκαν (X2value με p-value = 0,001). Διαγνώστηκαν επτά κατηγορίες επαγγελματικής δερματοπάθειας, δηλαδή οξεία, χρόνια δερματίτιδα εξ επαφής, κνίδωση, μηχανική βλάβη, ακμή, χημικά εγκαύματα και νεοπλάσματα. Διακόσια εξήντα έξι (266) περιπτώσεις οξείας δερματίτιδας εξ επαφής, τετρακόσια ογδόντα (480) περιπτώσεις χρόνιας δερματίτιδας εξ επαφής, πεντακόσιες ογδόντα (580) περιπτώσεις κνίδωσης, τριακόσιες είκοσι τρεις (323) περιπτώσεις μηχανικής βλάβης, τετρακόσιες δεκατρείς (413) περιπτώσεις ακμής, διακόσιες (200) περιπτώσεις εγκαυμάτων και εξηντατέσσερεις (64) περιπτώσεις όγκων είχαν διαγνωστεί μεταξύ των 4.000 εργαζομένων που μελετήθηκαν. Οι περισσότεροι εργαζόμενοι (81,4%), ανεξάρτητα από τη θέση εργασίας τους, δεν εκδήλωσαν επαγγελματική δερματίτιδα εξ επαφής. Τα υψηλότερα ποσοστά επιπολασμού παρατηρήθηκαν σε κομμωτές (30%), σε προσωπικό κουζίνας (29,5%) και σε εκτυπωτές (29,5%). Μόνο το 6,7% των εργαζομένων που μελετήθηκαν υπέφεραν από οξεία επαγγελματική δερματίτιδα εξ επαφής, με ποσοστό 15% στο προσωπικό κουζίνας. Μόνο το 12% είχαν χρόνια δερματίτιδα εξ επαφής με τα υψηλότερα ποσοστά μεταξύ των εκτυπωτών (24%). Από τους εργαζομένους που μελετήθηκαν (14,5%) εμφάνισαν επαγγελματική κνίδωση εξ επαφής, που παρατηρήθηκε ως επί το πλείστον σε εργάτες (29,5%). Το 8,1% των εργαζομένων ανέπτυξαν επαγγελματική δερματοπάθεια από μηχανική βλάβη, ιδιαίτερα οι εργαζόμενοι στις κατασκευές (15%) και οι εργαζόμενοι σε συνεργεία επισκευής αυτοκινήτων (15%). Από όλους τους εργαζόμενους 10,9% είχε ακμή, ειδικά σε εργαζόμενους στη βιομηχανία ασφάλτου (23,5%), σε τεχνίτες σε βιομηχανίες υποδημάτων (23,5%) και σε εργαζόμενους στη μεταποιητική βιομηχανία χρωμάτων (23,5%). 5,3% παρουσίασαν χημικά εγκαύματα, ειδικά οι εργαζόμενοι στη βιομηχανία εμφιάλωσης ανθρακούχων ποτών (14%) και στον βιομηχανικό καθαρισμό (13%). Οι εργαζόμενοι που εμφάνισαν καρκίνο του δέρματος ήταν (5%), μεταξύ των οποίων αγρότες (5,5%), εργαζόμενοι στη μεταποιητική βιομηχανία πλαστικών (5%) και εργαζόμενοι στις κατασκευές (5%). Η κατανομή του επιπολασμού της επαγγελματικής δερματοπάθειας κατά φύλο και τύπο της δερματοπάθειας αποκαλύπτει ότι υπήρξε μια στατιστικά σημαντική διαφορά μεταξύ των δύο φύλων, όσον αφορά τους άνδρες που υπερείχαν οι μηχανικοί τραυματισμοί [X2 (df: 1) = 13,4 και p-value = 0,001] και η επαγγελματική χρόνια δερματίτιδα εξ επαφής [X2 (df: 1) = 5.53 και p-value = 0,019 ].Πολύ λίγες περιπτώσεις δερματίτιδας αποζημιώνονται ετησίως ως επαγγελματικές ασθένειες του δέρματος από το Εθνικό Σύστημα Ασφάλισης Δημοσίου (ΙΚΑ) στην Ελλάδα, που το 2005 ανέφερε μόνο δεκαεπτά περιπτώσεις αλλεργικής δερματίτιδας εξ επαφής. Αυτό έρχεται σε έντονη αντίθεση με τις 124 περιπτώσεις αλλεργικής δερματίτιδας εξ επαφής που βρέθηκαν στη μελέτη μας και αυτό οφείλεται κατά πάσα πιθανότητα στην έλλειψη διάγνωσης, καταγραφής και αναφοράς όλων των περιπτώσεων επαγγελματικών ασθενειών, που έχουν εμφανιστεί στους χώρους εργασίας στην Ελλάδα. Μια λεπτομερής κατανόηση των σχετικών παραγόντων κινδύνου αποτελεί προϋπόθεση για τη θέσπιση προγραμμάτων πρόληψης. Η αποτελεσματικότητα των προγραμμάτων πρόληψης εξαρτάται από τη στενή συνεργασία των εργαζομένων και των εργοδοτών και θα πρέπει να βασίζεται στον εξοπλισμό ατομικής προστασίας .Υπάρχει ανάγκη να εισαχθεί ένα εθνικό σύστημα εθελοντικής επιτήρησης για την καταγραφή επαγγελματικών ασθενειών και να τηρούνται τα μέτρα προστασίας του δέρματος κατά την εργασία. Περαιτέρω έρευνα, στην Ελλάδα, μπορεί να συμβάλλει στην ανακάλυψη νέων παραγόντων κινδύνου που συντελούν στην εμφάνιση επαγγελματικών δερματοπαθειών. Είναι επίσης απαραίτητο να αξιολογηθεί εάν και σε ποιο βαθμό, οι παρεμβάσεις στο χώρο εργασίας μπορεί να μειώσουν τις δερματοπάθειες που σχετίζονται με τις συνθήκες εργασίας. Οι ιατροί εργασίας σε συνεννόηση με τους δερματολόγους θα πρέπει να ενημερώνουν από κοινού τους εργαζόμενους σχετικά με τους κινδύνους που σχετίζονται με την εργασία για τη διατήρηση της υγείας του δέρματος.