Integration of management standards and systems
Authors: Γιαννή Μαρία 
Published: September 2021

Η βιωσιμότητα των επιχειρήσεων βρίσκεται στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος για πολλούς ακαδημαϊκούς και επαγγελματίες, ιδιαίτερα στο σημερινό αβέβαιο οικονομικό περιβάλλον. Η ικανότητα των επιχειρήσεων να ανθίστανται και να αντιμετωπίζουν τις σύγχρονες προκλήσεις στις έντονα μεταβαλλόμενες συνθήκες της αγοράς δοκιμάζεται περισσότερο παρά ποτέ. Το οξύμωρο είναι ότι ενώ η λογιστική επεξεργασία και η δημοσιοποίηση των επιδόσεων εταιρικής βιωσιμότητας έχουν αναπτυχθεί σε μεγάλο βαθμό, η διαχείρισή της στο εσωτερικό των επιχειρήσεων παραμένει ένα «μαύρο κουτί». Οι εκθέσεις εταιρικής βιωσιμότητας και εταιρικής κοινωνικής ευθύνης συχνά περιορίζονται σε μεμονωμένους δείκτες και αποτελέσματα, χωρίς να παρέχουν πληροφορίες για τις διεργασίες και τους τρόπους με τους οποίους προκύπτουν τα αποτελέσματα αυτά. Η ασάφεια και η έλλειψη τεκμηρίωσης ενισχύονται από τη σύγχυση όρων και εννοιών, όπως η μέτρησης της απόδοσης, η διαχείριση της απόδοσης και το σύστημα διαχείρισης. Με στόχο να αντιμετωπίσει αυτή την ασάφεια, η παρούσα διδακτορική διατριβή προσφέρει μία ολιστική συστημική άποψη της απόδοσης της εταιρικής βιωσιμότητας εκτεινόμενη πέρα από την «μυωπική εμμονή» στις μετρήσεις. Στο πλαίσιο αυτό, η βιωσιμότητα πρέπει κατ’ αρχήν να ενταχθεί σε ένα σύστημα διαχείρισης. Στη συνέχεια, η απόδοση αυτού του συστήματος θα πρέπει να τεθεί υπό διαχείριση και παρακολούθηση. Η αποτελεσματική διαχείριση της εταιρικής βιωσιμότητας απαιτεί την ευθυγράμμιση της στρατηγικής, του τρόπου λειτουργίας και των αποτελεσμάτων των επιχειρηματικών δραστηριοτήτων με γνώμονα την αειφορία. Με άλλα λόγια, η επιχείρηση οφείλει να αναθεωρήσει την «εσωστρεφή»της οπτική και να διαχειρισθεί τις επιπτώσεις της λειτουργίας της σε μία πλειάδα ενδιαφερομένων μερών με συστηματικό τρόπο. Τα πιο συναφή με την εταιρική βιωσιμότητα συστήματα διαχείρισης βασίζονται σε διεθνή πρότυπα και οδηγίες, όπως το πρότυπο ISO 9001 για την ποιότητα, το πρότυπο ISO 14001 για το περιβάλλον, το πρότυπο OHSAS 18001 (που αντικαταστάθηκε πρόσφατα από το ISO 45001) για την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία και η οδηγία ISO 26000 για την εταιρική κοινωνική ευθύνη. Εξ ορισμού ένα πλήρως ολοκληρωμένο (ενοποιημένο) σύστημα διαχείρισης καλύπτει όλες τις απαιτήσεις που τίθενται από τα πρότυπα ενώ οι διεργασίες διαχείρισης εκτείνονται σε όλους τους τομείς της επιχειρηματικής δραστηριότητας έτσι, ώστε οι οργανισμοί να αποκομίσουν τα μέγιστα δυνατά οφέλη από την ολοκλήρωση. Στο πλαίσιο αυτό, η ολοκλήρωση (ενοποίηση) των συστημάτων διαχείρισης έπεται ως «φυσική εξέλιξη» στην προσπάθεια για βιώσιμη ανάπτυξη των επιχειρήσεων. Εξάλλου, έχει εδραιωθεί θεωρητικά η άποψη ότι τα ολοκληρωμένα συστήματα διαχείρισης, μέσω της εναρμονισμένης υιοθέτησης των προτύπων διαχείρισης, ικανοποιούν τις απαιτήσεις όλων των ενδιαφερομένων μερών. Επισημαίνοντας το έλλειμμα συστημικής προσέγγισης διαχείρισης της απόδοσης της εταιρικής βιωσιμότητας από τη μία πλευρά και την περίσσεια δυναμικής των ολοκληρωμένων συστημάτων διαχείρισης να καλύψουν το έλλειμμα αυτό, η παρούσα διδακτορική διατριβή πραγματεύθηκε την θεωρητική/εννοιολογική και εμπειρική συσχέτιση των δύο μεταβλητών. Ειδικότερα, με την αρχική βιβλιογραφική επισκόπηση εντοπίσθηκαν τα κύρια ερευνητικά ρεύματα και τα ευρήματά τους, ως προς τα κίνητρα, τα οφέλη, τα εμπόδια και τις επιθεωρήσεις των ολοκληρωμένων συστημάτων διαχείρισης. Στη συνέχεια, διερευνήθηκε θεωρητικά και εμπειρικά η συνδυασμένη υιοθέτηση γενικών προτύπων με πρότυπα συγκεκριμένων κλάδων ή λειτουργιών. Ο μηχανισμός ολοκλήρωσης αναλύθηκε σε βάθος με τη μέθοδο της μελέτης περίπτωσης. Αναδείχθηκαν ορισμένοι κρίσιμοι παράγοντες επιτυχίας ή αποτυχίας των συστημάτων ολοκλήρωσης, όπως η δέσμευση της ανώτατης διοίκησης, η διαχείριση δεδομένων και πληροφοριών, το επίπεδο ολοκλήρωσης, οι περιορισμοί σε πόρους, οι σχέσεις των επιχειρήσεων με πελάτες, προμηθευτές, συμβούλους, κρατικούς φορείς και το περιβάλλον. Ακολούθησε η διαμόρφωση του εννοιολογικού πλαισίου, η διατύπωση της κύριας ερευνητικής υπόθεσης και η λειτουργικοποίηση των ερευνητικών μεταβλητών. Για την σε βάθος μελέτη και ανάλυση των κύριων εννοιών σχεδιάσθηκε και υλοποιήθηκε συστηματική βιβλιογραφική επισκόπηση (systematic literature review), στην οποία αξιοποιήθηκαν οι θεωρίες των ενδιαφερόμενων μερών (stakeholder theory), των πόρων (resource theory) και των θεσμών (institutional theory). Οι κύριες έννοιες είναι η εσωτερίκευση (internalization) των ολοκληρωμένων συστημάτων διαχείρισης και η απόδοση της εταιρικής βιωσιμότητας (corporate sustainability performance). Η εσωτερίκευση αναλύεται καταρχήν σε δύο συνιστώσες: α) τους πόρους (στρατηγικούς, ανθρώπινους, εξωτερικούς, πληροφοριών, επίγνωσης και τις μεθόδους ολοκλήρωσης) που διατίθενται για την ενοποίηση των συστημάτων, και β) τον βαθμό ολοκλήρωσης (integration level). Η απόδοση της εταιρικής βιωσιμότητας αναλύεται με βάση τα ενδιαφερόμενα μέρη, στα οποία περιλαμβάνονται οι πελάτες, οι προμηθευτές, οι εργαζόμενοι, οι επενδυτές/μέτοχοι, τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, το περιβάλλον, οι κρατικοί φορείς και η κοινωνία. Σύμφωνα με την κύρια ερευνητική υπόθεση, η εσωτερίκευση των ολοκληρωμένων συστημάτων διαχείρισης έχει θετική επίδραση στην απόδοση της εταιρικής βιωσιμότητας. Η εμπειρική έρευνα επιβεβαίωσε την ορθή συγκρότηση των μεταβλητών μέσω διερευνητικής (exploratory factor analysis) και επιβεβαιωτικής (confirmatory factor analysis) ανάλυσης παραγόντων. Συγκεκριμένα, αναπτύχθηκαν δύο κλίμακες μέτρησης, η μία από τις οποίες αφορά στον βαθμό στον οποίο ένα ολοκληρωμένο σύστημα διαχείρισης εσωτερικεύεται από τον οργανισμό ή, με άλλα λόγια, στον βαθμό στον οποίο η εμπειρία από την εφαρμογή του (χρήση πόρων και ενοποίηση διεργασιών) ενσωματώνεται στην οργανωσιακή του γνώση. Η δεύτερη κλίμακα αφορά στη μέτρηση της απόδοσης ως προς την εταιρική βιωσιμότητα. Στη συνέχεια, με τη μέθοδο της μοντελοποίησης δομικών εξισώσεων (structural equation modeling), ελέγχθηκε και επιβεβαιώθηκε η κύρια ερευνητική υπόθεση. Η συγκεκριμένη μέθοδος είναι κατάλληλη για τον έλεγχο μοντέλων με ισχυρό θεωρητικό υπόβαθρο (όπως στην περίπτωση της παρούσας διδακτορικής διατριβής). Οι δύο κλίμακες μέτρησης, που προέκυψαν από το εννοιολογικό πλαίσιο και τη λειτουργικοποίηση των λανθανουσών μεταβλητών, χρησιμοποιήθηκαν για τον έλεγχο της βασικής αιτιώδους σχέσης μεταξύ της εσωτερίκευσης και της απόδοσης. Η κύρια ερευνητική υπόθεση επιβεβαιώθηκε αποδεικνύοντας την θετική επίδραση της εσωτερίκευσης του ολοκληρωμένου συστήματος διαχείρισης ενός οργανισμού στην απόδοσή του ως προς τη βιωσιμότητα. Ειδικότερα, τα αποτελέσματα της βέλτιστης προσαρμογής υποδηλώνουν ότι ένα ολοκληρωμένο σύστημα διαχείρισης που επενδύει στη στρατηγική ανάπτυξη, στην ευαισθητοποίηση και αύξηση της επίγνωσης των εργαζομένων, στην διαμόρφωση και χρήση κατάλληλων εργαλείων ολοκλήρωσης, καθώς και στην ολοκλήρωση των εσωτερικών διεργασιών και των επιθεωρήσεών του επιδρά θετικά στις σχέσεις του οργανισμού με τους πελάτες, τους προμηθευτές, τους εργαζόμενους, τους επενδυτές/μετόχους, τους κρατικούς φορείς, το περιβάλλον και την κοινωνία. Το πλαίσιο αξιολόγησης της απόδοσης που στοιχειοθετήθηκε προσφέρει νέα επιχειρήματα στη συζήτηση περί απόδοσης των συστημάτων διαχείρισης. Γενικά, τα ευρήματα στη βιβλιογραφία για την απόδοση των μεμονωμένων συστημάτων διαχείρισης είναι αντικρουόμενα. Στην παρούσα διατριβή εξετάζεται η συνδυασμένη επίδραση των επιμέρους συστημάτων σε μία εξίσου σύνθετης μορφής απόδοση. Επίσης, διερευνάται για πρώτη φορά με εμπειρικό τρόπο, η εσωτερίκευση των ολοκληρωμένων συστημάτων διαχείρισης. Για τους μάνατζερ και τους λοιπούς επαγγελματίες που ασχολούνται με την οργάνωση και τη διοίκηση επιχειρηματικών λειτουργιών τα αποτελέσματα της παρούσας διατριβής είναι εξίσου σημαντικά. Η διάθεση πόρων για την ολοκλήρωση συστημάτων που μεμονωμένα διαχειρίζονται παραμέτρους, όπως η ποιότητα, η προστασία του περιβάλλοντος, η εξοικονόμηση ενέργειας και φυσικών πόρων, η ασφάλεια και η υγεία των εργαζομένων, η εταιρική κοινωνική ευθύνη, καθώς και η απόδοση της δέουσας σημασίας στις διαδικασίες διαχείρισης και επιθεώρησης των ολοκληρωμένων συστημάτων διαχείρισης μπορούν να παίξουν σημαντικό ρόλο στην επιβίωση και την ευημερία των οργανισμών. Επιπλέον, αποδεικνύεται πόσο σημαντική είναι η αλλαγή της στάσης των οργανισμών απέναντι στα συστήματα και, κυρίως, στα ολοκληρωμένα. Δεν αρκεί η γραφειοκρατική τήρηση διαδικασιών και αρχείων. Η αξιοποίηση και η μετατροπή της εμπειρίας της ολοκλήρωσης μέσω των διατιθέμενων πόρων και των κατάλληλων διαδικασιών σε οργανωσιακή γνώση είναι επιτακτική ανάγκη για την ευημερία των οργανισμών.