Εκπαιδευτικά δωμάτια απόδρασης
Authors: Παπαϊωαννου Θάνος 
Published: December 2024

Η προστασία της πληροφοριακής ιδιωτικότητας είναι ένα επίκαιρο αλλά και διαχρονικό ζήτημα, καθώς η διείσδυση του διαδικτύου κατακλύζει κάθε πτυχή της ζωής του σύγχρονου ανθρώπου. Οι γνώσεις και ικανότητες των χρηστών διαδικτύου σχετικά με την προστασία της ιδιωτικότητας είναι συχνά μη επαρκείς, για μία σειρά από λόγους που έχουν αναφερθεί στη σχετική βιβλιογραφία. Η ανεπάρκεια αυτή οφείλεται ενδεχομένως στην έλλειψη θεωρητικά τεκμηριωμένων εκπαιδευτικών προσεγγίσεων που θα μπορούσαν να υποστηρίξουν τη διδασκαλία και μάθηση της ιδιωτικότητας. Παράλληλα, η δημιουργία παρεμβάσεων για την ενίσχυση της ενημερότητας σε θέματα πληροφοριακής ιδιωτικότητας συνεχίζει να βρίσκεται στο επίκεντρο της σχετικής έρευνας, καθώς η προστασία των προσωπικών δεδομένων φαίνεται ότι απασχολεί όλο και περισσότερο τους χρήστες του διαδικτύου. Νέες προσπάθειες συγκεντρώνουν ανακαλυπτικά και διαδραστικά χαρακτηριστικά, ωστόσο δεν υποστηρίζονται επαρκώς από μία σχετική θεωρία μάθησης, που να εξασφαλίζει την αποτελεσματικότητά τους και να συστηματοποιεί το σχεδιασμό τους. Παρόλο που η σύγχρονη έρευνα έχει επισημάνει την ανάγκη να επανεκτιμηθούν οι συμβατικές εκπαιδευτικές στρατηγικές που σχετίζονται με την πληροφοριακή ιδιωτικότητα, η συντριπτική πλειοψηφία των προτεινόμενων προσεγγίσεων εξακολουθεί να στοχεύει στην γενικευμένη ενημερότητα των χρηστών και στην παροχή γενικών (μη στοχευμένων) γνώσεων. Νέες ερευνητικές προσπάθειες αναδεικνύουν την ανάγκη εξειδίκευσης της εκπαιδευτικής στόχευσης προς την καλλιέργεια συγκεκριμένων δεξιοτήτων που πρέπει να διαθέτουν οι χρήστες προκειμένου να προστατεύσουν την ιδιωτικότητά τους από τους πιθανούς κινδύνους του διαδικτύου. Συνεκτιμώντας τις παραπάνω ανάγκες, οι ερευνητές στρέφουν την προσοχή τους στο σχεδιασμό και την ανάπτυξη καινοτόμων εκπαιδευτικών παρεμβάσεων, επιζητώντας την εξειδίκευση των μαθησιακών στόχων, με επίκεντρο την αποτελεσματικότερη παροχή κατάλληλων εφοδίων στους χρήστες για την προστασία των προσωπικών δεδομένων και της ιδιωτικότητας. Απαντώντας στο συγκεκριμένο ερευνητικό και πρακτικό ζήτημα, η παρούσα διατριβή με τίτλο: «Εκπαιδευτικά Δωμάτια Απόδρασης: Μια Εποικοδομητική Εναλλακτική για την Ανάπτυξη Δεξιοτήτων Πληροφοριακής Ιδιωτικότητας» έχει ως αντικείμενο έρευνας την ανάπτυξη μιας προσέγγισης για την αποτελεσματική διδασκαλία και μάθηση στο πεδίο της πληροφοριακής ιδιωτικότητας. Ο σκοπός της διατριβής είναι να εισηγηθεί μια εναλλακτική εκπαιδευτική μέθοδο για την ανάπτυξη ή/και την ενίσχυση συγκεκριμένων δεξιοτήτων για την προστασία της ιδιωτικότητας, η οποία να αποδεικνύεται ιδιαίτερα αποτελεσματική στην επίτευξη μαθησιακών στόχων. Το εισαγωγικό μέρος της διατριβής αναλύει και μελετά διεξοδικά τη διεθνή βιβλιογραφία σχετικά με την ενημερότητα της ιδιωτικότητας, τις δεξιότητες που συσχετίζονται με την προστασία της, καθώς και τις υφιστάμενες εκπαιδευτικές προσεγγίσεις για την επαύξησή τους. Η ανάλυση αυτή επιβεβαιώνει τις διαπιστώσεις των ερευνητών για την ελλιπή αποτελεσματικότητα των τεχνικών επαύξησης της ενημερότητας της ιδιωτικότητας αλλά και της μάθησης για την προστασία της, εν γένει. Παράλληλα, οδηγεί σε συμπεράσματα που αφορούν α) στην ανάγκη εξειδίκευσης των εφοδίων που πρέπει να συγκεντρώνει ο χρήστης διαδικτύου για να προστατεύσει την ιδιωτικότητά του, β) στην έλλειψη ενός θεωρητικού πλαισίου που μπορεί να παράσχει λεπτομερή και σαφή καθοδήγηση για τη δημιουργία αποτελεσματικών εκπαιδευτικών παρεμβάσεων για τη μάθηση της ιδιωτικότητας και γ) στην ανάγκη περαιτέρω εννοιολογικής και εμπειρικής διερεύνησης του πεδίου για την εξεύρεση εναλλακτικών προτάσεων. Η παρούσα διατριβή θέτει τέσσερα ερευνητικά ερωτήματα που συσχετίζονται με τον ανωτέρω στόχο.Για να απαντήσουμε στο πρώτο ερευνητικό ερώτημα «Πώς μπορούμε, βασισμένοι στη θεωρία της εποικοδομητικής μάθησης, να δημιουργήσουμε μία εποικοδομητική διδακτική, η οποία θα περιλαμβάνει συγκεκριμένες προδιαγραφές σχεδιασμού μια εποικοδομητικής εκπαιδευτικής παρέμβασης για την ιδιωτικότητα;», μελετήσαμε σε βάθος τα αξιώματα και τις αρχές του εποικοδομητισμού και προτείναμε μια εποικοδομητική διδακτική, η οποία απουσιάζει από τη σχετική βιβλιογραφία. Η προτεινόμενη διδακτική βασίζεται σε ένα σύνολο θεωρητικά θεμελιωμένων προδιαγραφών, έτσι ώστε να παρέχει σαφή και αναλυτική καθοδήγηση για το σχεδιασμό και την ανάπτυξη κάθε είδους εποικοδομητικής εκπαιδευτικής δραστηριότητας. Για τον σκοπό αυτό, συνοδεύουμε την προσέγγιση που προτείνουμε με παραδείγματα πρακτικής εφαρμογής για κάθε προδιαγραφή, έτσι ώστε να καταλήξουμε σε μια εποικοδομητική διδακτική για την πληροφοριακή ιδιωτικότητα. Επιπλέον, για να προσδιορίσουμε ακριβέστερα τη μαθησιακή στόχευση, παραθέτουμε ένα ενδεικτικό σενάριο εφαρμογής της εποικοδομητικής διδακτικής, που προορίζεται για τη δημιουργία μιας εκπαιδευτικής παρέμβασης που αφορά στις Τεχνολογίες Επαύξησης της Ιδιωτικότητας (PETs). Η αντιμετώπιση του δεύτερου ερευνητικού ερωτήματος «Ποια μορφή θα πρέπει να έχει μια παιγνιώδης εναλλακτική εκπαιδευτική προσέγγιση για την επαύξηση των δεξιοτήτων προστασίας της ιδιωτικότητας, σύμφωνα με την εποικοδομητική διδακτική;» διαμορφώθηκε έπειτα από διεξοδική μελέτη της βιβλιογραφίας σχετικά με τις σύγχρονες εκπαιδευτικές προσεγγίσεις που ενσωματώνουν εποικοδομητικά στοιχεία. Με βασικό κριτήριο τις προδιαγραφές της εποικοδομητικής διδακτικής, καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι η μάθηση μέσω παιχνιδιών (game-based learning) αποτελεί έναν τομέα των Επιστημών της Αγωγής που προσελκύει ιδιαίτερα το ενδιαφέρον των εποικοδομιστών παιδαγωγών. Από την πληθώρα επιλογών που προσφέρει αυτός ο τομέας, προτείνουμε τα εκπαιδευτικά δωμάτια απόδρασης ως το πλέον κατάλληλο εποικοδομητικό εργαλείο μάθησης, συνδέοντας ευθέως και ρητά τα χαρακτηριστικά τους με τις προδιαγραφές της εποικοδομητικής διδακτικής. Για το τρίτο ερευνητικό ερώτημα «Πώς μπορούμε να σχεδιάσουμε ένα δωμάτιο απόδρασης σύμφωνα με τις θεωρητικά θεμελιωμένες προδιαγραφές μιας εποικοδομητικής διδακτικής για την πληροφοριακή ιδιωτικότητα;» βασιστήκαμε στις προδιαγραφές της εποικοδομητικής διδακτικής για να σχεδιάσουμε ένα ολοκληρωμένο σενάριο για ένα εκπαιδευτικό δωμάτιο απόδρασης που επικεντρώνεται στην ανάπτυξη ή/και ενίσχυση δεξιοτήτων σχετικών με την πληροφοριακή ιδιωτικότητα. Το σενάριο αυτό αξιοποιεί πλήρως τις δυνατότητες της τεχνολογίας για τη δημιουργία και χρήση ενός ψηφιακού δωματίου απόδρασης, εστιάζοντας απόλυτα στη σαφή και άμεση σύνδεση των γρίφων και των δοκιμασιών του παιχνιδιού με το γνωστικό αντικείμενο που διερευνάται. Για να απαντήσουμε στο τέταρτο ερευνητικό ερώτημα «Μπορεί ένα δωμάτιο απόδρασης να εφοδιάσει έναν χρήστη διαδικτύου με συγκεκριμένες δεξιότητες προστασίας της ιδιωτικότητας (ορατές και δυσδιάκριτες);» ακολουθήσαμε μια σύνθετη μεθοδολογική προσέγγιση, με σκοπό να υλοποιήσουμε ένα εκπαιδευτικό δωμάτιο απόδρασης για την μάθηση της πληροφοριακής ιδιωτικότητας και να αξιολογήσουμε πειραματικά την αποτελεσματικότητά του στην ανάπτυξη ή/και ενίσχυση των δεξιοτήτων ιδιωτικότητας. Διενεργήσαμε μια έρευνα μεικτού μοντέλου, στην οποία συμμετείχαν εθελοντικά 81 άτομα, ως παίκτες, σε ένα δισδιάστατο (2D) ψηφιακό δωμάτιο απόδρασης μυστηρίου για την ιδιωτικότητα. Το σενάριο του παιχνιδιού ήταν αυτό που αναπτύχθηκε στο πλαίσιο της εφαρμογής της Εποικοδομητικής Διδακτικής για την Ιδιωτικότητα. Παράλληλα, δημιουργήσαμε και χρησιμοποιήσαμε ένα κλειστό ερωτηματολόγιο για να μετρήσουμε το επίπεδο των παικτών σε πέντε (5) δεξιότητες ιδιωτικότητας πριν και μετά την συμμετοχή τους στο παιχνίδι, προκειμένου να εντοπίσουμε τυχόν διαφοροποιήσεις και με αυτόν τον τρόπο να αξιολογήσουμε την αποτελεσματικότητα της μεθόδου. Τα αποτελέσματα της έρευνας έδειξαν ότι οι δεξιότητες ιδιωτικότητας αναπτύχθηκαν ή/και ενισχύθηκαν σημαντικά μετά την μεσολάβηση της εκπαιδευτικής παρέμβασης, ακόμα και σε δεξιότητες που δύσκολα μεταβάλλονται, καθώς αποτελούν εγγενή χαρακτηριστικά της προσωπικότητας κάθε ατόμου. Στο πλαίσιο της παρούσας διατριβής αναπτύσσεται ένα πλήρες εννοιολογικό και μεθοδολογικό πλαίσιο •για την υποστήριξη του σχεδιασμού εποικοδομητικών εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων, συγκεκριμενοποιώντας όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά που πρέπει να συγκεντρώνει μια αποτελεσματική εκπαιδευτική παρέμβαση για τις δεξιότητες της ιδιωτικότητας και •για την επικύρωση της αποτελεσματικότητας μιας εκπαιδευτικής παρέμβασης που θα έχει υλοποιηθεί βασισμένη στα παραπάνω χαρακτηριστικά. Η έρευνά μας έχει συνεισφορά σε θεωρητικό, μεθοδολογικό και πρακτικό επίπεδο. Συγκεκριμένα, η συνεισφορά της διατριβής σε θεωρητικό επίπεδο εντοπίζεται στα εξής σημεία: •Διαμόρφωση και εισήγηση μιας εποικοδομητικής διδακτικής θεωρίας, βασισμένης στις αρχές και τα αξιώματα της εποικοδομητικής θεωρίας μάθησης, •Εμπλουτίζεται η υπάρχουσα βιβλιογραφία με ένα νέο θεωρητικό πλαίσιο υποστήριξης της δημιουργίας καινοτόμων εκπαιδευτικών παρεμβάσεων για την ιδιωτικότητα, αλλά και γενικότερα, •Παρέχονται εμπειρικές ενδείξεις ότι οι εκπαιδευτικές παρεμβάσεις που στηρίζονται στην προσέγγιση της μάθησης μέσω παιχνιδιών είναι εξαιρετικά αποτελεσματικές, •Παρέχονται ενδείξεις εμπειρικής έρευνας ότι καλλιεργούνται ή/και επαυξάνονται όχι μόνο δεξιότητες που αφορούν σε γνώσεις και ικανότητες, αλλά και δεξιότητες που αφορούν στον κοινωνικό ρόλο και την προσωπικότητα του ατόμου, •Παρέχονται εμπειρικές ενδείξεις για την ευπλαστότητα των δεξιοτήτων που αφορούν σε γνώσεις και ικανότητες, •Παρέχονται εμπειρικές ενδείξεις ότι είναι δυνατόν να καλλιεργηθούν δεξιότητες, οι οποίες σχετίζονται με την αντίληψη που έχει το άτομο για πιο γενικές έννοιες της ιδιωτικότητας, •Η εποικοδομητική διδακτική για την ιδιωτικότητα αποτελεί εφαλτήριο αξιοποίησης και έρευνας σε άλλους τομείς της πληροφορικής επιστήμης, •Κατά το μέτρο της γνώσης μας, η υλοποίηση και πειραματική εφαρμογή της πρότασής μας αποτελεί το πρώτο ανάλογο εγχείρημα στη σχετική βιβλιογραφία. Η συνεισφορά της διατριβής σε πρακτικό επίπεδο εντοπίζεται στα παρακάτω σημεία: •Οι προδιαγραφές της εποικοδομητικής διδακτικής μπορούν να αξιοποιηθούν από εκπαιδευτικούς φορείς, σχεδιαστές προγραμμάτων ενημερότητας της ιδιωτικότητας, εταιρείες λογισμικού πληροφοριακής ασφάλειας, οργανισμούς, εταιρείες και παρόχους εκπαιδευτικού έργου για το σχεδιασμό και τη δημιουργία εποικοδομητικών δραστηριοτήτων και εκπαιδευτικών παρεμβάσεων για τη μάθηση της πληροφοριακής ιδιωτικότητας, και όχι μόνο, •Παρέρχονται σημαντικές πληροφορίες στους υπεύθυνους χάραξης πολιτικών σχετικά με την προστασία της πληροφοριακής ιδιωτικότητας, προκειμένου να εστιάσουν σε αποτελεσματικές μεθόδους ενίσχυσης της μάθησης της ιδιωτικότητας, •Οι πάροχοι εκπαιδευτικού έργου επωφελούνται από τα ευρήματα καθώς παρέχεται υλικό εμπειρικής έρευνας, ως ενδεικτική υλοποίηση, έτσι ώστε προσανατολίσουν την προσοχή τους στην υιοθέτηση νέων και εναλλακτικών προσεγγίσεων για τον ευρύτερο τομέα της πληροφοριακής ιδιωτικότητας και ασφάλειας, •Οι φορείς της τυπικής εκπαίδευσης μπορούν να αξιοποιήσουν την ενδεικτική υλοποίηση που προτείνεται αλλά και τα εμπειρικά αποτελέσματα, προκειμένου να εντάξουν στα αναλυτικά προγράμματα σπουδών εναλλακτικές εκπαιδευτικές παρεμβάσεις που θα ενισχύουν το χρήστη διαδικτύου με τα κατάλληλα εφόδια για να προστατεύσει την ιδιωτικότητά του. Σε μεθοδολογικό επίπεδο, η συνεισφορά της διατριβής εντοπίζεται στα εξής σημεία: •Παρέχεται ένα πλήρως δομημένο και θεωρητικά θεμελιωμένο πλαίσιο, που ακολουθεί μια γραμμική πορεία βημάτων για τη δημιουργία εποικοδομητικών εκπαιδευτικών παρεμβάσεων για την ιδιωτικότητα, •Παρέχονται μεθοδολογικές προσεγγίσεις πρακτικής υλοποίησης καινοτόμων εκπαιδευτικών παρεμβάσεων για την ιδιωτικότητα, •Τέλος, παρέχεται ένα ερωτηματολόγιο μέτρησης συγκεκριμένων δεξιοτήτων πληροφοριακής ιδιωτικότητας, σχεδιασμένο βάσει προϋπαρχουσών εννοιολογικών κατασκευών για την ιδιωτικότητα.