Γενετικά χωρικά πρότυπα και βιογεωγραφία της οξιάς στη βορειοανατολική Ελλάδα
Authors: Μανώλης Απόστολος 
Published: September 2021

Η οξιά (γένος Fagus) είναι ένα ιδιαίτερα σημαντικό δασοπονικό είδος για την Ευρώπη και για την Ελλάδα. Εμφανίζεται στην Ελλάδα με δύο υποείδη, τα Fagus sylvatica ssp. sylvatica και Fagus sylvatica ssp. orientalis. Κατά τη διάρκεια του Τεταρτογενούς, επικράτησαν πολύ χαμηλές θερμοκρασίες, έως και 7-15 0C χαμηλότερες από τη σημερινή μέση θερμοκρασία, με αποτέλεσμα να προκληθούν πολλές αλλαγές στην κατανομή των ειδών. Οι περιοχές εκείνες που μπόρεσαν να προσφέρουν την κατάλληλη θερμοκρασία και υγρασία για τα φυτικά είδη κατά την παγετώδη περίοδο καλούνται καταφύγια. Τα καταφύγια διαχωρίζονται συνήθως σε μακροκαταφύγια και σε μικροκαταφύγια. Σύμφωνα με την επικρατούσα θεωρία, η οποία βασίζεται σε παλαιοβοτανικά στοιχεία, η οξιά κατά τον Ολόκαινο, επαναποίκησε την κεντρική και βόρεια Ευρώπη από καταφυγιακούς πληθυσμούς της Σλοβενίας και των Άλπεων. Στην Ελλάδα έρευνες αποκαλύπτουν πολλά μικρά καταφύγια κυρίως στην περιοχή της Ροδόπης και της ΒΑ Ελλάδας. Συγκεκριμένα, η περιοχή της ΒΑ Ελλάδας όπου έγινε και η έρευνα, εμφανίζει μεγάλη ποικιλότητα απλοτύπων και είναι πιθανό σημείο συνάντησης των δύο υποειδών της οξιάς. Επιπλέον, εμφανίζει μεγάλη πολυπλοκότητα σε χωρικό επίπεδο, με πιθανή ύπαρξη καταφυγίων και συνάντηση μεταπαγετωδών φυλών. Κύριος σκοπός της εργασίας είναι η έρευνα της καταγωγής της οξιάς που σχετίζεται με τις κινήσεις των παγετωδών περιόδων στη ΒΑ Ελλάδα. Έγινε χρήση δεικτών χλωροπλαστικού DNA. Η έρευνα αυτή βασίστηκε σε DNA που προέρχεται από λεπτομερή δειγματοληψία στη ΒΑ Ελλάδα, σε μια μεγάλη γεωγραφική έκταση, με ιδιαίτερα σύνθετη μεταπαγετώδη ιστορία. Η περιοχή έρευνας περιλαμβάνει 5 πληθυσμούς, ανατολική Ροδόπη, δυτική Ροδόπη, Νέστος, Μενοίκιο – Βροντού και Παγγαίο. Συνολικά συλλέχθηκαν φύλλα από 862 δέντρα οξιάς σε 201 υποπληθυσμούς. Η επιλογή τους έγινε σύμφωνα με τη γεωγραφική τους διάταξη σε διακριτές ενότητες στην εξάπλωση της οξιάς (νησίδες). Επομένως, έγινε ιδιαίτερα λεπτομερής δειγματοληψία σε μια μεγάλη γεωγραφική έκταση με ιδιαίτερα σύνθετη μεσοπαγετώδη ιστορία. Με βάση τους δείκτες του χλωροπλαστικού DNA, εμφανίζεται μεγάλη ποικιλότητα απλοτύπων. Παρατηρήθηκαν 28 απλότυποι για τους πέντε πληθυσμούς έρευνας, η οποία και σχετίζεται με καταφυγιακούς πληθυσμούς. Εν συνεχεία, με βάση τα αποτελέσματα από τους απλότυπους επιλέχθηκαν 31 συνολικά, αντιπροσωπευτικά δείγματα από πληθυσμούς της ΒΔ Ελλάδας, της ΒΑ Ελλάδας, της Ελβετίας και του Ιράν για αλληλούχηση. Μέχρι σήμερα επικρατούσε ευρέως η πεποιήθηση ότι με βάση τα αλληλόμορφα μπορούμε να ταξινομήσουμε τα υποείδη της οξιάς σε orientalis ή sylvatica αντίστοιχα, κάτι το οποίο φαίνεται να αποδεικνύεται λανθασμένο. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της αλληλούχησης, δεν φαίνεται να υπάρχει σύνδεση των αλληλομόρφων με τα υποείδη της οξιάς. Διαπιστώσαμε επίσης, ότι οι πληθυσμοί της ΒΔ Ελλάδας έχουν κοινό απλότυπο με τον πληθυσμό από την Ελβετία και πιθανόν κοινή καταγωγή. Οι πληθυσμοί της ΒΑ Ελλάδας διαφοροποιούνται σε μεγάλο βαθμό από όλα τα δείγματα της έρευνας. Επίσης, δεν φαίνεται να υπάρχει σύνδεση του χλωροπλαστικού DNA ανάμεσα στην οξιά F. orientalis από το Ιράν και στην οξιά της ΒΑ Ελλάδας όπως ανέφεραν οι ως τώρα μελέτες. Τέλος, παρατηρήθηκε ως φαινόμενο πολύ κοντινοί πληθυσμοί να διαφέρουν αρκετά μεταξύ τους. Τα καταφύγια της νότιας Βαλκανικής, όπως εμφανίζονται στην έρευνα, εντάσσονται κυρίως στην κατηγορία των “μικροκαταφυγίων”, ενώ και η ποικιλότητα παρουσιάζεται αρκετά υψηλή. Τελικά, η μείξη των δύο ειδών οξιάς – αν υπάρχει – συνέβη πιθανόν πολύ πριν την περίοδο των παγετωδών κύκλων του Πλειστόκαινου. Συνοψίζοντας, θα λέγαμε ότι τα ΝΑ Βαλκάνια είναι μια πολύ ιδιαίτερη από βιογεωγραφική άποψη περιοχή, όχι μόνο για την οξιά, αλλά και για όλα τα φυτά που απαντούν στην βιοκλιματική της ζώνη.