Εφαρμογή και αξιολόγηση προληπτικής παρέμβασης για τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών σε μαθητές της Β' βάθμιας εκπαίδευσης
Authors: Μαυραντώνη Ασπασία 
Published: August 2021

Η παρούσα διδακτορική διατριβή ανήκει στο πεδίο της έρευνας δράσης και επικεντρώνεται στις πρακτικές πρόληψης της χρήσης ουσιών στο σχολικό πλαίσιο. Στόχος της έρευνας είναι η σύγκριση δύο διαφορετικών προσεγγίσεων πρωτογενούς πρόληψης της χρήσης εξαρτησιογόνων ουσιών, μέσω της εκτίμησης της αποτελεσματικότητά τους.Συγκεκριμένα, μελετήθηκε η επίδραση δύο προληπτικών παρεμβάσεων που βασίζονται σε διαφορετικό θεωρητικό υπόβαθρο και ακολουθούν διαφορετική μεθοδολογία: της προσέγγισης Ανάπτυξης Δεξιοτήτων (Βιωματικό Μοντέλο) και της προσέγγισης της Ενημέρωσης και Πληροφόρησης (Γνωσιακό Μοντέλο). Στόχος και των δύο παρεμβάσεων είναι η μείωση των παραγόντων κινδύνου που ενοχοποιούνται για τη δημιουργία ανάπτυξης ενός ευνοϊκού πλαισίου για τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών και η ενίσχυση ψυχοπροφυλακτικών παραγόντων που θεωρούνται αναχαιτιστικοί της εξάρτησης.Στην έρευνα συμμετείχαν συνολικά 93 μαθητές που φοιτούσαν στη β’ τάξη Γυμνασίου κατά τη διάρκεια του σχολικού ακαδημαϊκού έτους 2000-2001. Οι μαθητές κατανεμήθηκαν ισόποσα σε δύο πειραματικές συνθήκες και μία ομάδα ελέγχου. Οι παρεμβάσεις ολοκληρώθηκαν σε 10 δύωρες συναντήσεις με την κάθε ομάδα μαθητών.Το Βιωματικό Μοντέλο Ανάπτυξης Δεξιοτήτων βασίστηκε στη δημιουργία ενός ομαδικού πλαισίου μέσα στο οποίο έγινε με βιωματικό τρόπο η επεξεργασία του θέματος της χρήσης ουσιών. Το Γνωσιακό Μοντέλο Ενημέρωσης έδωσε έμφαση στην περιγραφή των αιτιολογικών παραγόντων και των συνεπειών της χρήσης ουσιών, ακολουθώντας την τυπική γνωστική επεξεργασία που συνήθως εφαρμόζεται στο σχολείο. Και οι δύο πειραματικές συνθήκες συγκρίθηκαν με την ομάδα ελέγχου.Οι δείκτες μέτρησης της αποτελεσματικότητας του κάθε μοντέλου ήταν οι εξαρτημένες μεταβλητές: α) Δείκτες ψυχοκοινωνικής υγείας (αυτοπεποίθηση- αυτοεκτίμηση, αίσθημα μοναξιάς, καταθλιπτική διάθεση, αγχώδης διάθεση, παρορμητικές εκδηλώσεις, αντικοινωνική συμπεριφορά), β) Δείκτες σχολείου (φετινές δικαιολογημένες και αδικαιολόγητες απουσίες και σχολική επίδοση), γ) Δείκτες στάσεων (ως προς τη χρήση καπνού από συνομήλικο, τα χαρακτηριστικά του χρήστη ναρκωτικών και τους λόγους αποφυγής της χρήσης εξαρτησιογόνων ουσιών) και δ) Ενδοομαδικές σχέσεις (κοινωνική απομόνωση, ελλειμματική επικοινωνία, απόρριψη από την ομάδα, αδυναμία σύναψης σχέσεων αμοιβαιότητας).Η επίδραση του κάθε μοντέλου παρέμβασης εκτιμήθηκε αξιοποιώντας τα αποτελέσματα συγκρίσιμων ποσοτικών και ποιοτικών στοιχείων που συλλέγησαν από απαντήσεις των μαθητών που δόθηκαν σε δύο χρόνους, πριν και μετά την εφαρμογή της παρέμβασης. Για τη μέτρηση των δεικτών της ψυχοκοινωνικής υγείας, του σχολείου και των στάσεων έγινε χρήση δομημένου ερωτηματολογίου, ενώ για τη μέτρηση των ενδοομαδικών σχέσεων εισήχθη μία καινοτόμος, για το πεδίο της πρόληψης, μέθοδος ποσοτικής και ποιοτικής αξιολόγησης, η κοινωνιομετρική δοκιμασία.Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της έρευνας, η παρέμβαση που βασίστηκε στο Μοντέλο Ανάπτυξης Δεξιοτήτων σε σχέση με το Γνωστικό Μοντέλο Πληροφόρησης και την Ομάδα Ελέγχου, έχει σαφές προβάδισμα α) στην ενίσχυση των περισσότερων προστατευτικών παραγόντων, β) στη συγκράτηση των φετινών αδικαιολόγητων απουσιών και τη βελτίωση της σχολικής επίδοσης και γ) στην αύξηση της απόδοσης αρνητικών ιδιοτήτων στη συμπεριφορά χρήσης καπνού από συνομήλικο και στην μείωση της απόδοσης αρνητικών χαρακτηριστικών στον χρήστη παράνομων ουσιών. Βελτιωμένοι δείκτες, όσον αφορά τις φετινές αδικαιολόγητες απουσίες και την απόδοση αρνητικών ιδιοτήτων στη συμπεριφορά χρήσης καπνού από συνομήλικο, παρατηρήθηκαν επίσης στη συνθήκη του γνωστικού μοντέλου, το οποίο συγκρινόμενο με τη συνθήκη της ομάδας ελέγχου παρουσιάζει αυξημένη αποτελεσματικότητα. Τέλος, τα αποτελέσματα του εργαλείου της κοινωνιομετρικής δοκιμασίας αποτύπωσαν μία υψηλή κινητικότητα στη δυναμική της ομάδας των μαθητών που συμμετείχε στην παρέμβαση του Βιωματικού Μοντέλου, που είχε ως αποτελέσματα την ποιοτική αναβάθμιση των σχέσεων αρκετών μελών της ομάδας, καθώς και την ενσωμάτωση απορριπτόμενου μέλους.Με βάση τα παραπάνω, ενισχύεται η σημασία της εφαρμογής προγραμμάτων πρόληψης στα σχολεία, κυρίως αυτών που ακολουθούν το Βιωματικό Μοντέλο Ανάπτυξης Δεξιοτήτων. Φαίνεται πως η ποιοτική διασφάλιση των προγραμμάτων πρόληψης έγκειται στον πλήρη μεθοδολογικό σχεδίασμά και τη χρήση έγκυρων μεθόδων αξιολόγησης. Η κοινωνιομετρική δοκιμασία αποδεικνύεται χρήσιμο εργαλείο στην ακριβή αποτύπωση του συναισθηματικού δυναμικού των μελών της ομάδας, συνεισφέροντας στην επιστημονικά τεκμηριωμένη αξιολόγηση των παρεμβάσεων στον τομέα της πρόληψης.