Resmi Belgeler Işığında Türkiye’de Ulaştırma Politikaları Üzerine Bir Değerlendirme (1946-1950)
Authors: YILMAZ Mehmet Serhat 
Published: October 2024

Türkiye Cumhuriyeti erken döneminde yaşanan siyasî tecrübelerin
ışığında 1946 yılından itibaren Türk siyasi tarihinde çok partili döneme
geçilmiştir. Bildiride, Türk siyasi tarihinde çok partili döneme geçişle
birlikte ekonomi alanında devletçilik ve müdahaleci politikalardan serbest
politikalara geçiş süreci ve ulaştırma alanında getirdiği sonuçların ortaya
konulması amaçlanmıştır. Bildiri, hükümet programları ve
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı’nda bulunan Ulaştırma
Bakanlığı'nın hükümet programında yer alan posta, telgraf, telefon,
denizyolları, limanlar, havayolları, demiryolları konularında millî ekonomide
özel teşebbüs ve sermayenin yeri hakkında teftiş ve çalışma raporlarının
ışığında ele alınmıştır.

Türkiye’de Cumhuriyet dönemi ekonomi politikaları incelendiğinde
1950-1960 yılları arası dönem dikkate değer. Bu dönem, müdahaleci bir
iktisadi yapıdan özel teşebbüse öncelik veren bir ekonomi modeline geçiş
çabalarının yoğunlaştığı dönemdir. Bu döneme geçiş süreci İkinci Dünya
Savaşı’ndan sonra başlamış, liberalleşme eğilimi siyasi hayatta ve toplum
üzerinde hızla etki uyandırmaya başlamıştır. Toprak Reformu Kanun
Tasarısının görüşmeleri sırasında meclise dörtlü takrir adıyla bilinen bir
önerge sunan Adnan Menderes, Celal Bayar, Fuat Köprülü ve Refik
Koraltan’ın 7 Ocak 1946’da Demokrat Partiyi kurmaları bu sürecin hükümet
programlarına girmesinin yolunu açmıştır.

Sonuç olarak; Türkiye 1945 yılından sonra tek partili yönetimden
çoğulcu demokrasiye geçmiştir. Bu süreçte Demokrat Parti toplumun
desteğini kazanmaya başlamış, buna karşı Cumhuriyet Halk Partisi yönetimi
dış politikada artan Sovyet tehdidinin de etkisiyle Batı Bloğuna yakınlaşmış,
ekonomide devletçi uygulamalar yerini yavaş yavaş özel sektörün ön plana
çıktığı liberalizme bırakmıştır. Bu süreçte sanayileşmeden çok, tarımda makineleşme ve karayolu yapımı benimsenen ekonomi politikası olmuştur.
1946 yılı Recep Peker Hükümeti programında yol meselesinin esaslı bir iş
olarak ele alınacağı, bu işi başarmak için demiryolu yapımında olduğu gibi
ciddi ve programlı bir çalışmanın yapılacağı ifade edilmiştir. Demiryolları
inşasına bütün hızıyla devam edileceği vurgusunun yanı sıra, demir ve
denizyollarının tam verimli olabilmesi için liman işlerine de önem verilmeye
çalışıldığı anlaşılmaktadır. Belgelere göre, demiryollarının memleket
ihtiyacına tamamen cevap verebilmesi ve uzun harp yıllarında yıpranmış
bulunan malzeme ve vasıta noksanlarının ikmali ve mevcudun tamiri
suretiyle tam ve verimli bir hale getirilmesini sağlanmalıydı. Denizyollarının
inhisar kanununun armatörler lehine tadili ve kredi imkânları sunulması
suretiyle özel teşebbüs ve sermayeye dayanan deniz filosunun kalkınması
sağlanacaktı. Savaş dolayısıyla kısıtlı olan deniz ticaretinin
yaygınlaştırılması için kısıtların kaldırılacağı ve serbest gemiciliğin teşvik
edileceği belirtilmiştir. Sonuçta liberal ekonomiye geçiş sürecinde meydana
gelişen değişim ulaştırma politikasını da etkilemiş, Demokrat Parti iktidarına
bu yönde alt yapı sağlanmıştır. Başlangıçta bütün ulaştırma hizmetlerinin
dönemin şartları içinde politik olarak birlikte değerlendirilmesine karşın
ulaşım sistemlerinde daha sonraki yıllarda karayolu ağırlıklı bir ulaşım
politikasının izlendiği anlaşılmaktadır.