Η αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει» στο δίκαιο του περιβάλλοντος υπό το φως της οδηγίας 2004/35/ΕΚ σχετικά με την περιβαλλοντική ευθύνη
Authors: Πουϊκλή Κλεονίκη 
Published: September 2021

Αντικείμενο της παρούσας διδακτορικής διατριβής αποτελεί η πολύπλευρη μελέτη, αξιολόγηση και ερμηνεία της αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει» συνολικά στο δίκαιο περιβάλλοντος υπό το πρίσμα της Οδηγίας 2004/35/ΕΚ σχετικά με την περιβαλλοντική ευθύνη. Η συστηματική και ολοκληρωμένη μελέτη της διασύνδεσης των κανόνων περί ευθύνης για τις περιβαλλοντικές ζημίες κατά την ανωτέρω Οδηγία με τις νομικές πτυχές της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει» συνιστούν ένα καινοτόμο και δυναμικά εξελισσόμενο πεδίο επιστημονικής έρευνας εντός του δικαίου περιβάλλοντος με ποικίλα κρίσιμα ερωτήματα.Συνοπτικά, όσον αφορά στη δομή της παρούσας εργασίας, στο πρώτο μέρος ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στο περιεχόμενο που προσλαμβάνει η αρχή στο δίκαιο της ένωσης μέσω των αποτυπώσεων της στο δευτερογενές δίκαιο, αλλά κυρίως μέσω των ερμηνευτικών εξειδικεύσεών της κατά τη νομολογία του ΔΕΕ. Περαιτέρω, σημαντική συμβολή στην αποσαφήνιση του νομικού περιεχομένου και του εύρους της αρχής παρέχεται από τη μελέτη του ενωσιακού δικαίου των κρατικών ενισχύσεων, έναν τομέα όπου η αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει» αναπτύσσει κομβική λειτουργία τόσο κατά την εξειδίκευση των επιμέρους προϋποθέσεων του άρθρου 107 παρ. 1 ΣΛΕΕ, όσο και κατά την άσκηση της διακριτικής ευχέρειας εκ μέρους της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στο στάδιο του ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων για την περιβαλλοντική προστασία. Ο πολυδιάστατος χαρακτήρας της αρχής αναδεικνύεται εναργέστερα και μέσα από την εξέταση του συνόλου των διαφορετικών μηχανισμών υλοποίησής της με σημαντικότερους εξ αυτών τις περιβαλλοντικές εισφορές, τα συστήματα εμπορίας αδειών ρύπανσης και την περιβαλλοντική ευθύνη.Το δεύτερο μέρος αφορά ειδικά την περιβαλλοντική ευθύνη, το πεδίο όπου η αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει» αναπτύσσει την πιο σύνθετη νομική αποτύπωσή της. Στο επίκεντρο βρίσκεται η Οδηγία 2004/35/ΕΚ, η οποία θεσπίζει ένα sui generis διοικητικού δικαίου σύστημα περιβαλλοντικής ευθύνης βάσει της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει», το οποίο καλύπτει ζημίες στο περιβάλλον αυτό καθεαυτό. Τα πιο κομβικά ζητήματα που εγείρονται κατά την εφαρμογή των ρυθμίσεων της Οδηγίας αφορούν τη θεμελίωση της αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της δραστηριότητας του φορέα εκμετάλλευσης και της επίμαχης ζημίας, καθώς και την υλοποίηση των in natura μέτρων αποκατάστασης μέσω της χρήσης προσεγγίσεων στάθμισης της ισοδυναμίας ανά πόρο ή ανά υπηρεσία, μιας μεθόδου που επιτρέπει την πληρέστερη ενσωμάτωση στα μέτρα αποκατάστασης τόσο των βιοφυσικών όσο και των κοινωνικών συνεπειών μίας περιβαλλοντικής ζημίας.Στο τρίτο και τελευταίο μέρος της παρούσας εργασίας επιχειρείται μία αξιολόγηση της Οδηγίας 2004/35 υπό την αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει» συνολικά στο ενωσιακό δίκαιο περιβάλλοντος, με δεδομένο πως η συγκεκριμένη Οδηγία έχει οριζόντιο –κι όχι τομεακό– χαρακτήρα¬ και η οριοθέτηση της θεμελιώδους έννοιας της «περιβαλλοντικής ζημίας» γίνεται με ευθεία παραπομπή σε άλλα ενωσιακά νομοθετήματα. Προς τούτο, επιχειρείται μία συγκριτική εξέταση της Οδηγίας για την περιβαλλοντική ευθύνη με τις Οδηγίες για τα Πτηνά και τους φυσικούς οικότοπους, καθώς και με τις Οδηγίες Πλαίσιο για τα Ύδατα και τα Απόβλητα. Το μέρος αυτό ολοκληρώνεται με μία συνολική αποτίμηση της αποτελεσματικότητας του συστήματος περιβαλλοντικής ευθύνης της Οδηγία 2004/35 ως ελάχιστο πεδίο εναρμόνισης των υφιστάμενων εθνικών καθεστώτων περιβαλλοντικής ευθύνης. Δυστυχώς ο απολογισμός αυτός δεν είναι ιδιαιτέρως θετικός, καθώς διαπιστώνονται ανακολουθίες μεταξύ των κρατών μελών κατά την υλοποίηση των επιταγών της Οδηγίας, αλλά και συνολικά μία αρκετά περιορισμένη ενεργοποίηση των ρυθμίσεών της. Στο πλαίσιο αυτό, προβάλλει πιο επίκαιρη από ποτέ η συζήτηση για μελλοντική αναθεώρηση της Οδηγίας, προκειμένου να αρθούν οι ασάφειες ή οι αντιφάσεις ή οι ελλείψεις της. Συμπερασματικά, το ανά χείρας έργο φιλοδοξεί να συνδέσει πρωτότυπα την αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει» με τα γενικότερης εμβέλειας ερωτήματα που αφορούν την ευθύνη για περιβαλλοντικές ζημίες με κύριο άξονα τις προβλέψεις της Οδηγίας 2004/35 χωρίς, ωστόσο, να μείνει εγκλωβισμένο σε αυτές. Επιδιώχθηκε, συνεπώς, να αναδειχθεί συνολικά ο ρόλος και η σημασία της εν λόγω αρχής στο δίκαιο περιβάλλοντος ως απόληξη μιας πολυεπίπεδης μελέτης και επεξεργασίας του νομικού της περιεχομένου, όπως αυτό αναπτύσσεται στο πεδίο της περιβαλλοντικής ευθύνης.