Η αλχημεία στο έργο των ελληνόφωνων λογίων της Ιταλίας
Authors: Κούταλης Ευάγγελος 
Published: September 2022

Αφετηρία της παρούσας διατριβής είναι το ερώτημα περί της θέσης που καταλαμβάνει η αλχημεία στην ιστορία της χημείας. Κατά τους δύο τελευταίους αιώνες, η αλχημεία απεικονιζόταν, συνήθως, ως ένα εσωτεριστικό, θρησκευτικό στον πυρήνα του, εγχείρημα ή ως μια περιθωριακή τέχνη της μεταλλικής μεταστοιχείωσης, βασισμένη σε ανεδαφικές θεωρητικές εικασίες και ηθικά επιζήμιες προσδοκίες. Έτσι, τα διάσπαρτα ίχνη της επίδρασής της στο ιστορικό υπόβαθρο, και στην πρώιμη ανάπτυξη, της σύγχρονης επιστήμης της χημείας άλλοτε συνοπτικά απαλείφονταν και άλλοτε υποβαθμίζονταν ως, αποκλειστικά και μόνο εμπειρικές, συνεισφορές που έγιναν κατά λάθος, ενάντια στις ίδιες τις αλχημικές στοχεύσεις. Σήμερα, η ίδια εικόνα, παρά την κριτική που έχει δεχτεί στη σύγχρονη ιστοριογραφία, εξακολουθεί να δεσπόζει στον δημόσιο λόγο, όπως φανερώνει η εξέταση, στο πρώτο εισαγωγικό σκέλος αυτής της διατριβής, των σχετικών αναφορών σε εγχειρίδια γενικής χημείας και σε λήμματα λεξικών και εγκυκλοπαιδειών γενικών γνώσεων. Σε αντίθεση, όμως, με τα ανθεκτικά στερεότυπα, η αλχημεία από την αρχή της ιστορίας της αποτελούσε ένα πεδίο γνώσης για τους φυσικούς μετασχηματισμούς εντός του οποίου η κοινωνική φιγούρα του τεχνίτη συναντούσε την κοινωνική φιγούρα του λογίου. Μέχρι και τα τέλη του 18ου αιώνα, διασταυρωνόταν με μια σειρά από άλλους, ηθικά ανεπίληπτους και κοινά αποδεκτούς, κλάδους του επιστητού, όπως η φυσική φιλοσοφία, η ιατρική και η αστρονομία. Συνυφαινόταν, επίσης, και με κάποιες, κάθε άλλο παρά σκοτεινές, πρακτικές τέχνες όπως η μεταλλουργία και, ιδίως από τον 16ο αιώνα και μετά, η φαρμακολογία. Τα αλχημικά κείμενα προσέλκυαν το ενδιαφέρον των εγγράμματων τεχνιτών, αλλά και οι αλχημικές τεχνικές κινούσαν συχνά την περιέργεια των καταξιωμένων λογίων. Στην πρώτη κατηγορία εμπίπτει ο Angelo Forte (16ος αιώνας), ελληνόφωνος ιατρός στη Βενετία. Αποκηρύσσοντας την πρακτική αλχημεία, την οποία εκλάμβανε ως μια τέχνη θεωρητικά τυφλή, επικεντρωμένη στην πιθανότητα της μεταστοιχείωσης των κοινών μετάλλων, ο Forte προσέβλεπε στον μετασχηματισμό της αλχημείας σε έναν κλάδο της φυσικής φιλοσοφίας ικανό να παρέχει αιτιακές εξηγήσεις για τις συνθέσεις και τις αποσυνθέσεις των φυσικών σωμάτων. Στη δεύτερη κατηγορία εμπίπτουν οι περιπτώσεις του Βησσαρίωνα (c. 1403-1472) και του Leone Allacci (1588-1669), δυο επιφανών ελληνόφωνων λογίων που έζησαν, κατά το μεγαλύτερο μέρος της σταδιοδρομίας τους, στη Ρώμη. Ο Βησσαρίων ήταν κτήτορας του κώδικα Marcianus gr. Z 299, για τον οποίο, στην τωρινή δευτερογενή βιβλιογραφία, χρησιμοποιείται, κατά κανόνα, η συντομογραφία M. Η σημασία του συγκεκριμένου κώδικα στην ιστορία της αλχημείας έγκειται στο γεγονός ότι περιέχει το παλαιότερο γνωστό αντίγραφο του ελληνικού αλχημικού corpus, ενός σώματος χρυσοποιητικών κειμένων γραμμένων στα ελληνικά, η συγκρότηση του οποίου ανάγεται κάπου μεταξύ του 7ου και του 10ου αιώνα. Ο Allacci επιχείρησε, ανεπιτυχώς, να εκδώσει σε έντυπη μορφή αυτό το σώμα σωζόμενων κειμένων, ως τμήμα ενός ευρύτερου εκδοτικού σχεδίου για την κοινοποίηση αδημοσίευτων, ώς τότε, αρχαίων και μεσαιωνικών ελληνικών κειμένων. Για αμφότερους, όμως, η αναδρομή στα γραπτά μνημεία της ελληνο-αιγυπτιακής και βυζαντινής χρυσοποιΐας δεν είχε ως μοναδικό κίνητρο την αποκατάσταση ορισμένων θραυσμάτων της ελληνικής γραμματείας του μακρινού παρελθόντος. Ένα από τα κύρια συμπεράσματα αυτής της διατριβής είναι ότι οι πρακτικές όψεις της αλχημείας, η συνάφειά της με τη μεταλλουργία και τη φαρμακολογία, και γενικότερα ο αναβαθμισμένος ρόλος που η αλχημεία, κατά την πρώιμη νεωτερικότητα, διεκδικούσε στη συνολική αρχιτεκτονική των «θύραθεν» τεχνών και επιστημών, ήταν επίσης καθοριστικοί παράγοντες. Στην περίπτωση, δε, του Βησσαρίωνα, η τοποθέτηση του Μ στο διανοητικό περιβάλλον της Μονής Προδρόμου-Πέτρας και του «ξενώνα του κράλη», στην Κωνσταντινούπολη, όπου η αντιγραφή χειρογράφων συνδυαζόταν με τη μελέτη φυσικο-φιλοσοφικών, αστρονομικών ή ιατρικών κειμένων, αλλά και με την εφαρμογή θεραπευτικών τεχνικών σε φιλοξενούμενους ασθενείς, μας επιτρέπει να εντάξουμε το ενδιαφέρον για το ελληνικό χρυσοποιητικό corpus σε μια πιο μακρόπνοη συλλογική επιδίωξη: την κριτική οικειοποίηση των «θύραθεν» τεχνών και επιστημών που μπορούσαν να εμπλακούν στην παραγωγή αιτιακών εξηγήσεων περί των φυσικών φαινομένων, για να δρομολογηθεί μια φιλοσοφική ανανέωση στον ανατολικό χριστιανισμό.