Μεταπτυχιακές σπουδές στις επιστήμες αγωγής και εκπαίδευσης (1989-2008)
Authors: Αρσένης Κωνσταντίνος 
Published: September 2021

Τα τελευταία χρόνια τους παραδοσιακούς και στενά συνεργαζόμενους κλάδους της Παιδαγωγικής, συνεργασία που εκδηλώνεται με τον όρο Επιστήμες της Αγωγής, επιχειρούν να συντρέξουν νεότερα υβριδικά πεδία, τα οποία συχνά στεγάζονται κάτω από τον όρο Επιστήμες της Εκπαίδευσης. Το σύνολο αυτών των επιστημονικών κλάδων που απαρτίζει το πολυεπιστημονικό σώμα των Επιστημών Αγωγής και Εκπαίδευσης (ΕπΑΕ) συνιστά έναν ευρύ επιστημονικό χώρο με κοινό αντικείμενο μελέτης αλλά και θεσμική αναγνώριση, ο οποίος επιχειρεί να καθιερωθεί τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα τόσο ως ενιαίο γνωστικό αντικείμενο όσο και ως διακριτό επιστημονικό πεδίο. Στην παρούσα διατριβή εστιάζουμε το ενδιαφέρον μας στην αποτύπωση της ταυτότητας αυτού του ερευνητικού χώρου, στην οριοθέτηση του αντικειμένου του αλλά και στον προσδιορισμό του διαφοροποιημένου επιστημολογικού του στίγματος με σκοπό την διερεύνηση του ανοιχτού ερευνητικού ερωτήματος της συγκρότησης των ΕπΑΕ στην Ελλάδα. Ως υλικό μελέτης χρησιμοποιήθηκαν οι διδακτορικές διατριβές και οι μεταπτυχιακές εργασίες που έχουν «παραχθεί» σε ένα βάθος εικοσαετίας μέσα από την διαδικασία των μεταπτυχιακών σπουδών στις πανεπιστημιακές δομές που κατά τεκμήριο θεραπεύουν το επιστημονικό πεδίο, δηλ. στα Παιδαγωγικά Τμήματα και τους Τομείς Παιδαγωγικής. Η έρευνα αναπτύχθηκε σε τρεις φάσεις. Στην πρώτη φάση της, προκειμένου να αποτυπωθεί η «ταυτότητα» της εκπαιδευτικής έρευνας, επιλέχθηκε η απογραφική ερευνητική προσέγγιση με την οποία συλλέχτηκαν τα ερευνητικά δεδομένα, δηλ. καταρτίστηκε ο κατάλογος των τίτλων των διδακτορικών και μεταπτυχιακών εργασιών που έχουν εκπονηθεί στο επιλεγμένο χρονικό εύρος. Στη δεύτερη φάση, προκειμένου να προσδιοριστεί το αντικείμενο της έρευνας των ΕπΑΕ, χρησιμοποιώντας την μέθοδο της ανάλυσης περιεχομένου πραγματοποιήσαμε μια επεξεργασία του υλικού σε δύο στάδια. Στο πρώτο στάδιο, ταξινομήσαμε ένα εκτεταμένο και αντιπροσωπευτικό δείγμα των τεκμηρίων σε επιστημονικές περιοχές με σκοπό να καταρτιστεί ο πίνακας των επιστημών που συγκροτούν το πεδίο. Στο δεύτερο στάδιο, χρησιμοποιώντας την τεχνική που αντλεί από την μέθοδο της εμπειρικά θεμελιωμένης θεωρίας επιχειρήσαμε με βάση το ίδιο δείγμα μια χαρτογράφηση του θεματικού του αντικειμένου. Τέλος, στην τρίτη φάση της έρευνας, προκειμένου να επιδιωχθεί ο καθορισμός του επιστημολογικού και μεθοδολογικού πλαισίου της παιδαγωγικής και εκπαιδευτικής έρευνας, μέρος του επιλεγμένου από την προηγούμενη φάση δείγματος τεκμηρίων το οποίο αφορά μόνο στις διδακτορικές διατριβές, ταξινομήθηκε με βάση τα ερευνητικά και μεθοδολογικά του χαρακτηριστικά. Τα αποτελέσματα της πρώτης επεξεργασίας των δεδομένων έδειξαν έναν επιστημονικό χώρο, ο οποίος φαίνεται να τελεί υπό καθεστώς έντονης ανάπτυξης ιδιαίτερα με την αλλαγή της χιλιετίας και ο οποίος αναπτύσσεται σε μεγάλο βαθμό στα τρία μεγάλα Πανεπιστήμια της χώρας και ιδιαίτερα στα σχετικά Τμήματα του ΕΚΠΑ. Με βάση τα ευρήματα από την δεύτερη φάση επεξεργασίας φαίνεται ότι οι ΕπΑΕ στην Ελλάδα αποτελούν ένα σχετικά «κλειστό» επιστημονικό πεδίο, το οποίο είναι μάλλον επικεντρωμένο ερευνητικά στην εκπαιδευτική πράξη (παιδαγωγικοί κλάδοι και διδακτικές) και τις διαστάσεις της παρά στην έρευνα που εξετάζει την εκπαίδευση ως θεσμό (Συγκριτική Παιδαγωγική – Εκπαιδευτική Πολιτική) και την λειτουργία της μέσα στο συγκεκριμένο κάθε φορά πλαίσιο (Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης). Δεν φαίνεται συνεπώς ακόμα (τουλάχιστο σε ό,τι αφορά στην έρευνα που διεξάγεται στα Τμήματα, τα οποία η συγκεκριμένη διατριβή εξέτασε) η συγκρότηση μιας κρίσιμης μάζας επιστημονικών κλάδων που θα μπορούσαν να στεγαστούν κάτω από την «ομπρέλα» του όρου Επιστήμες της Εκπαίδευσης. Σε ό,τι αφορά στην χαρτογράφηση των ερευνητικών θεμάτων, τα αποτελέσματα κατέδειξαν ότι το ερευνητικό ενδιαφέρον των ΕπΑΕ στην Ελλάδα περιστρέφεται κατά κύριο λόγο γύρω από τρεις ευρείες θεματικές περιοχές, οι οποίες είναι το περιεχόμενο της διδασκαλίας «τι», η εκπαιδευτική πράξη (διδασκαλία) «πώς» και οι εκπαιδευόμενοι «σε ποιον». Τέλος σε ό,τι αφορά στην σκιαγράφηση του επιστημολογικού και μεθοδολογικού χάρτη τους τα αποτελέσματα ανέδειξαν ως κυρίαρχες τις ερμηνευτικές και τις εμπειρικές ερευνητικές προσεγγίσεις, οι οποίες πάντως φαίνεται να υποχωρούν εξελικτικά υπέρ των μικτών προσεγγίσεων. Παράλληλα εκτεταμένη εμφανίζεται η χρήση κατά πρώτο λόγο των περιγραφικών και κατά δεύτερο των συνθετικών ή ιστορικών ερευνητικών σχεδίων ενώ οι πλέον διαδεδομένες ερευνητικές μέθοδοι είναι η διερευνητική και η μέθοδος της επισκόπησης.