Νικηφόρος Χρυσοβέργης
Authors: Αναγνώστου Μυρσίνη 
Published: January 2014

Ἡ ζωὴ καὶ τὸ ἔργο τοῦ Νικηφόρου Χρυσοβέργη ἔχει ἤδη προκαλέσει τὸ ἐνδιαφέρον τῶν μελετητῶν, ὡστόσο δὲν ἔχει ἐκπονηθεῖ μέχρι σήμερα κάποια συγκεντρωτικὴ μελέτη τοῦ βίου καὶ τοῦ ἔργου του. Ἡ παροῦσα ἐργασία σκοπεύει νὰ καλύψει αὐτὸ τὸ κενό• νὰ προχωρήσει δηλαδὴ σὲ μία συστηματικὴ διερεύνηση ὅλων τῶν ζητημάτων ποὺ σχετίζονται μὲ τὴ ζωή, τὴν προσωπικότητα καὶ τὸ ἔργο του, στὸ πλαίσιο τοῦ πνευματικοῦ κλίματος τῆς πρωτεύουσας τοῦ Βυζαντίου στὸ β΄ μισὸ τοῦ 12ου καὶ στὶς ἀρχὲς τοῦ 13ου αἰ. Ἀπὸ τὸν 10 αἰ. περίπου καὶ μετὰ ἐμφανίζεται μία μεγάλη βυζαντινὴ «οἰκογένεια», ἡ ὁποία διαδραμάτισε σημαίνοντα ρόλο στὰ πράγματα τοῦ Βυζαντίου, ὁ «οἶκος» τῶν Χρυσοβέργηδων. Οἱ περισσότεροι ἐκπρόσωποί του ὑπηρέτησαν ἐπὶ ἕξι περίπου αἰῶνες τὴ βυζαντινὴ αὐτοκρατορία ὡς φορεῖς σπουδαίων πολιτικῶν καὶ ἐκκλησιαστικῶν ἀξιωμάτων. Μέλος αὐτοῦ τοῦ βυζαντινοῦ «οἴκου» πιθανῶς ὑπῆρξε καὶ ὁ Νικηφόρος Χρυσοβέργης. Πρόκειται γιὰ σπουδαία πνευματικὴ μορφὴ τοῦ δεύτερου μισοῦ τοῦ 12ου καὶ τῶν ἀρχῶν τοῦ 13ου αἰ. Πληροφορίες γιὰ τὴ ζωὴ καὶ τὴ δράση του ἀντλοῦμε κυρίως ἀπὸ τὸ συγγραφικό του ἔργο. Ἀναδείχθηκε στὴν αὐτοκρατορικὴ αὐλὴ καὶ ὑπηρέτησε σὲ ἀνώτερα ἐκκλησιαστικὰ ἀξιώματα. Ἡ παρουσία του στὴ λεγόμενη Πατριαρχικὴ Σχολὴ ὡς διδασκάλου καὶ μαΐστορος τῶν ρητόρων συμπίπτει μὲ τὴ χρονικὴ περίοδο ποὺ ἡ τύχη τοῦ Βυζαντίου βρισκόταν στὰ χέρια τῆς τελευταίας αὐτοκρατορικῆς δυναστείας πρὶν τὴν Ἅλωση τοῦ 1204, τῆς δυναστείας τῶν Ἀγγέλων. Μετὰ τὴν πρώτη τραγικὴ πτώση τῆς Βασιλεύουσας ἀνῆλθε στὸν μητροπολιτικὸ θρόνο τῶν Σάρδεων στὸν ὁποῖον, ὅπως φαίνεται, παρέμεινε τουλάχιστον μέχρι τὸ 1213. Ἀπὸ τὸ 1213 καὶ μετὰ τὰ ἴχνη του στὸν πνευματικὸ κόσμο τοῦ Βυζαντίου σβήνουν. Τὸ ρητορικὸ ἔργο τοῦ Χρυσοβέργη ἀποτελεῖται ἀπὸ τρία αὐτοκρατορικὰ ἐγκώμια, δύο πατριαρχικά, ἕναν εὐχαριστήριο λόγο καὶ τὰ προγυμνάσματά του: πέντε μύθους, δύο διηγήσεις καὶ δύο ἠθοποιίες. Ἀπὸ τὸ ἐπιστολιμαῖο ἔργο του σώζεται μόνο μία ἐπιστολή. Δὲν εἶναι ἀσήμαντο καὶ τὸ ποιητικό του ἔργο, τὸ ὁποίο συνίσταται ἀπὸ δώδεκα ἐπιτύμβια ἐπιγράμματα σημαντικῆς ἀξίας.Στὸ σύνολό του τὸ ἔργο τοῦ Χρυσοβέργη σώζεται σὲ 81 περίπου φύλλα χειρογράφων, τὰ ὁποῖα ἀνήκουν σὲ 5 κώδικες 5 διαφορετικῶν βιβλιοθηκῶν. Δύο ἔργα παρέμεναν ἕως σήμερα ἀνέκδοτα, ἡ ἐπιστολὴ καὶ ἕνας πατριαρχικὸς ἐγκωμιαστικὸς λόγος, ἔργα τὰ ὁποῖα ἐκδίδονται στὴν παροῦσα διατριβὴ μαζὶ μὲ τὸ δεύτερο πατριαρχικὸ ἐγκώμιο καὶ τοὺς τρεῖς αὐτοκρατορικοὺς ἐγκωμιαστικοὺς λόγους, καθὼς ἔχριζαν ἐπανέκδοσης λόγω ὁρισμένων σφαλμάτων τῶν προηγούμενων ἐκδοτῶν. Οἱ ἕξι ἐγκωμιαστικοὶ λόγοι τοῦ Χρυσοβέργη ἀποτελοῦν χαρακτηριστικὸ παράδειγμα τήρησης τῶν συμβάσεων τῆς βυζαντινῆς ρητορικῆς. Σὲ αὐτοὺς ἀξιοποιοῦνται πολλὰ ἀπὸ τὰ γνωστὰ μοτίβα τόσο τῆς αὐτοκρατορικῆς ἰδεολογίας ὅσο καὶ τῆς σύνθεσης τῆς εἰκόνας τοῦ ἰδανικοῦ πατριάρχη. Λίγες φορὲς ὁ ρήτορας τολμᾶ νὰ διαφοροποιηθεῖ ἀπὸ τὶς ρητορικὲς συνθῆκες ἐπιδιώκοντας ἴσως νὰ δώσει καὶ τὸ δικό του στίγμα. Ἡ μοναδικὴ σωθεῖσα ἐπιστολὴ ἀποτελεῖ μία φιλολογικὴ ἰδιωτικὴ ἐπιστολή, τῆς ὁποίας ἡ δομὴ βασίζεται σὲ κοινοὺς ρητορικοὺς τόπους καὶ ἡ ὁποία ἀποδεικνύεται ἀρκετὰ χρήσιμη στὴ διασάφηση κάποιων σημείων τοῦ βίου τοῦ Χρυσοβέργη. Καὶ στὰ προγυμνάσματα ὁ ρήτορας ἀκολουθεῖ κατὰ βάσιν τὶς διδαχὲς τῶν μεγάλων ρητόρων χωρὶς ὅμως νὰ διστάζει σὲ κάποια σημεῖα νὰ τὶς τροποποιήσει ἢ καὶ νὰ τὶς ἀγνοήσει. Σχετικῶς μὲ τὶς ἀρετὲς ποὺ πρέπει νὰ χαρακτηρίζουν τὶς ρητορικὲς ἀσκήσεις, σύμφωνα μὲ τὶς ἐπιταγὲς τῆς προγυμνασματικῆς θεωρίας, ὁ Χρυσοβέργης ἀποσκοπεῖ σὲ μεγάλο βαθμὸ στὶς ἀρετὲς τῆς ὀρθότητος καὶ τῆς σαφήνειας.Σπουδαία θέση στὸ ἔργο τοῦ Χρυσοβέργη κατέχουν καὶ τὰ ἐπιγράμματα, τὰ ὁποῖα κατὰ κύριο λόγο ἀποτελοῦν ἐπιγραφὲς εἰκόνων, τοιχογραφιῶν καὶ τάφων. Μέτρο τους εἶναι τὸ ἰαμβικὸ τρίμετρο. Βρίθουν παλαιοδιαθηκικῶν καὶ καινοδιαθηκικῶν εἰκόνων, ἐνῶ τὰ περισσότερα συνιστοῦν ἀντιπροσωπευτικὰ παραδείγματα κάποιων εἰδῶν βυζαντινῶν ἐπιγραμμάτων.Ἄξιος ἀναφορᾶς εἶναι ὁ τρόπος ποὺ ὁ ρήτορας ξεδιπλώνει τὴ σκέψη του μέσα ἀπὸ τὴ γλώσσα. Τὸ συγγραφικό του ταλέντο φαίνεται ἀπὸ τὴν εὐκολία προσαρμογῆς τοῦ ὕφους του στὸ λογοτεχνικὸ εἶδος ποὺ κάθε φορὰ ὑπηρετεῖ. Ἡ γλώσσα τοῦ Χρυσοβέργη παρουσιάζει ἕναν ἀξιοπρόσεκτο λεξιλογικὸ πλοῦτο, ἐνῶ ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον προκαλεῖ ἡ γλωσσοπλαστική του ἱκανότητα.Τὰ κείμενα τοῦ Χρυσοβέργη βρίθουν ὡραίων εἰκόνων καὶ ἐκφράσεων ποὺ συμβάλλουν στὴν ἀποκάλυψη τῆς ποικιλομορφίας καὶ τοῦ πλούτου τῶν πηγῶν ποὺ ἐντάσσει ὁ ρήτορας μὲ τὸν δικό του τρόπο μέσα σὲ αὐτά. Σημαντικὴ εἶναι ἡ συμβολὴ τοῦ ἔργου στὴ μελέτη τῆς βυζαντινῆς ἱστορίας καὶ προσωπογραφίας, καθὼς συμβάλλει στὴν ἀκριβέστερη χρονικὴ τοποθέτηση ὁρισμένων ἱστορικῶν γεγονότων καὶ στὴ μελέτη τῆς ἐπίσημης ἰδεολογίας τῆς ἐποχῆς.