Το ανάγλυφο του Benvenuto Cellini “ Ο Περσέας απελευθερώνει την Ανδρομέδα” (1554) στη Loggia dei Lanzi της Φλωρεντίας
Authors: Ασημακοπούλου Ιάνθη 
Published: August 2021

Ο Cosimo de’ Medici, o οποίος είχε εκλεγεί τον Ιανουάριο του 1537 ως νόμιμος διάδοχος του δολοφονηθέντος πρώτου δούκα της Φλωρεντίας Alessandro, ήταν μια πολυσχιδής προσωπικότητα που χρησιμοποίησε το πολιτιστικό δυναμικό της γενέτειράς του για να προβάλλει την εικόνα της πόλης, του εαυτού του και του καθεστώτος του. Στο πλαίσιο αυτό, ο δούκας ανήγαγε σε αναγνωρίσιμη εικόνα της εξουσίας του τη νίκη στο Montemurlo επί των εξορίστων Φλωρεντινών αριστοκρατών (fuorusciti), οι οποίοι εκστράτευσαν εναντίον του λίγους μήνες μετά την εκλογή του. Η αναφορά στη νίκη αυτή, αν και έμμεση, ήταν σαφής στο έργο Περσέας και Μέδουσα που ο Cosimo I παρήγγειλε στον Benvenuto Cellini για την Piazza della Signoria το 1545. Ο ήρωας που υψώνει την αποκομμένη κεφαλή της Μέδουσας ανακαλούσε τους αποκεφαλισμούς των ηττημένων εξόριστων που είχαν γίνει στην ίδια πλατεία λίγα χρόνια νωρίτερα. Η έρευνα έδειξε ότι Cosimo I δεν θέλησε να εκπέμψει από την ιστορική πλατεία της πόλης το μήνυμα της τελειωτικής ήττας της δημοκρατίας, όπως είχε συχνά υποστηριχθεί. Η αντιδικία που ξέσπασε το 1541 με τη γειτονική Ferrara για το εθιμοτυπικό προβάδισμα της μιας ή της άλλης πόλης ακυρώνει μια τέτοια ανάγνωση. Η Φλωρεντία, απορρίπτοντας σχετικό ισχυρισμό της αντιπάλου της, δήλωνε εμφατικά ότι υπήρξε αδιαλείπτως δημοκρατία από την ίδρυσή της κατά τη ρωμαϊκή δημοκρατική περίοδο. Σειρά επιλογών και πεπραγμένων που επισημάνθηκαν επιβεβαιώνουν, εξάλλου, ότι ο Cosimo δεν θέλησε να αποκόψει το καθεστώς του από τη δημοκρατία περιορισμένης συμμετοχής που συνιστούσε την πολιτική παράδοση της πόλης και ότι θεωρούσε τον εαυτό του νόμιμο κληρονόμο του ανώτατου δημοκρατικού αξιώματος της Φλωρεντίας, του Σημαιοφόρου της Δικαιοσύνης (Gonfaloniere di Giustizia). Το σύμπλεγμα Περσέας και Μέδουσα αναλύθηκε εκτεταμένα στο σύνολό του και η εικονογραφική μελέτη ανέδειξε ενδιαφέρουσες αναφορές σε πλειάδα αρχαίων ελληνικών προτύπων, καθώς ο Cellini αντλούσε συνεχή έμπνευση από τις κλασσικές πηγές. Το κύριο αντικείμενο μελέτης ήταν, ωστόσο, το ανάγλυφο της Απελευθέρωσης της Ανδρομέδας, το οποίο παρέμενε εξακολουθητικά, από εικονογραφική και νοηματική άποψη, ένα αινιγματικό έργο που είχε προβληματίσει όλους τους ερευνητές. Για την αποκρυπτογράφηση της σύνθεσης, το έργο του Cellini προσεγγίστηκε ως τεκμήριο του ιστορικού, κοινωνικού, πολιτικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος της Φλωρεντίας στα μέσα του 16ου αιώνα. Μέσα από τις παραμέτρους αυτές, η σκηνή της Απελευθέρωσης της Ανδρομέδας αναδεικνύεται ένα μεγάλο έργο, όχι μόνο από αισθητική και εικονογραφική άποψη, αλλά και για τα πολλά μηνύματα που μεταφέρει. Δεν περιορίζεται σε ρόλο υποσημείωσης στο μεγάλο γλυπτό που υψώνεται επάνω του, αλλά συνιστά τη νοηματική κορύφωσή του. Η έρευνα αυτή έδειξε, μάλιστα, ότι στην ορειχάλκινη πλάκα το μυθολογικό θέμα συμπλέκεται με την υπαινικτική απεικόνιση της νίκης του Cosimo Ι στο Montemurlo που απέτρεψε την απειλή που εκπροσωπούσε η φατρία των εξόριστων. Το ιστορικό αυτό γεγονός αποδίδεται στο άνω δεξιό τμήμα του αναγλύφου με τη σκηνή δύο ιππέων που εφορμούν εναντίον πόλης την πύλη της οποίας υπερασπίζεται έφιππος σημαιοφόρος. Καθώς εντοπίστηκαν άλλα δύο έργα με ανάλογη μεικτή θεματολογία την περίοδο της εξουσίας του Cosimo I (1537-74), μπορεί να υποστηριχτεί βασίμως ότι στην αυλή του δούκα αναπτύχθηκε ένα νέο είδος μανιεριστικής τέχνης. Ο μανιεριστικός αυτός τύπος ευνοήθηκε από την πρακτική του να χρησιμοποιεί τα έργα τέχνης για την προβολή των πολιτικών του μηνυμάτων, στα οποία προσέδιδε διαχρονική διάσταση συνδέοντάς τα με πανάρχαιους μύθους