Εορτές και ύμνοι στο λειτουργικό βιβλίο Πεντηκοστάριον
Authors: Χατζηγρηγορίου Στυλιανός 
Published: August 2021

Στην παρούσα εργασία αντικείμενο μελέτης και έρευνας αποτελεί το εν χρήσει Πεντηκοστάριον, το λειτουργικό εκείνο βιβλίο που καλύπτει εορτολογικά την περίοδο της Πεντηκοστής. Για την διεξαγωγή της έρευνας χρησιμοποιήσαμε το Πεντηκοστάριον Χαρμόσυνον των εκδόσεων της Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος (Αθήνα 2002).Σκόπος της εργασίας αυτής είναι η εξέταση και παρουσίαση αγνώστων μέχρι σήμερα πτυχών, που σχετίζονται με τον εορτολογικό κύκλο και την υμνογραφία του Πεντηκοσταρίου. Η μέθοδος, την οποία κατά βάσιν ακολουθήσαμε, είναι ανάλογη προς τον ιστορικοφιλολογικό χαρακτήρα και σκοπό της παρούσης μελέτης. Κατά την πορεία όμως της μελέτης διαπιστώσαμε ότι η εξέταση ενός ύμνου ή μιας εορτής είναι πλήρης, όταν παράλληλα προς την ιστορική και φιλολογική τους διάσταση μελετάται και το θεολογικό τους περιεχόμενο. Επομένως, η διαπραγμάτευση των θεμάτων της εργασίας γίνεται υπό την ιστορική, φιλολογική και θεολογική θεώρηση των εορτών και των ύμνων.Στο πρώτο μέρος του πονήματος μας αναφερόμαστε στην δομή του Πεντηκοσταρίου. Στο πρώτο κεφάλαιο του μέρους αυτού παρουσιάζουμε με συντομία την ιστορική εξέλιξη και διαμόρφωση της εν χρήσει λειτουργικής συλλογής του Πεντηκοσταρίου.Στο δεύτερο κεφάλαιο αναλύουμε τον εορτολογικό κύκλο της περιόδου της Πεντηκοστής. Στην πορεία διαπραγμάτευσης των εορτολογικών θεμάτων φωτίζονται ορισμένες δυσδιάκριτες και δυσερμήνευτες πλευρές κάποιων εορτών, που σχετίζονται με την Κυριακή των Μυροφόρων, την Μεσοπεντηκοστή, το Ψυχοσάββατο και την εορτή του Αγίου Πνεύματος.Η θεματολογία του τρίτου κεφαλαίου του πρώτου μέρους αφορά στο υμνογραφικό υλικό και τους ποιητές του εν χρήσει εντύπου Πεντηκοσταρίου. Η υμνογραφική ύλη που εμπεριέχεται σε αυτό αποτελείται από τους ύμνους του κυρίως Πεντηκοσταρίου, οι οποίοι αποτελούν αντικείμενο μελέτης της παρούσης εργασίας, και από ένα μεγάλο μέρος του υμνογραφικού υλικού της Οκτωήχου και της Παρακλητικής. Επίσης, στο κεφάλαιο αυτό αναφερόμαστε στον παραμερισμό των τριωδίων του Πεντηκοσταρίου, παραθέτουμε κατά την σειρά των εορτών τα έργα των ποιητών, τα οποία στο έντυπο Πεντηκοστάριο φέρουν επιγραφή, και ακολούθως τα έργα εκείνα, των οποίων η πατρότητα έχει προσδιοριστεί με συγκεκριμένες επιστημονικές μελέτες. Ακόμη, ερμηνεύουμε τα ονόματα Αρκλάς και Κούμουλος, θεωρώντας ότι πιθανόν αναφέρονται στο πρόσωπο του αγ. Ιωάννου του Δαμασκηνού.Στο δεύτερο μέρος της εργασίας μας κάνουμε αναφορά στο περιεχόμενο των ύμνων. Στο πρώτο κεφάλαιο επιχειρούμε την συστηματική μελέτη και συνθετική παρουσίαση της θεματολογίας ολόκληρου του υμνογραφικού υλικού του κυρίως Πεντηκοσταρίου, προβάλλοντας συγχρόνως τον εκφραστικό πλούτο (ιδιάζουσες μορφές συντάξεις, εκφραστικά μέσα), με τον οποίο οι ποιητές αποδίδουν τα νοήματα.Στο δεύτερο κεφάλαιο του δευτέρου μέρους καταγράφουμε λέξεις των ύμνων του Πεντηκοσταρίου, άπαξ λεγόμενες στην ελληνική γραμματεία. Επίσης, αναφέρουμε λέξεις, στις οποίες οι ποιητές προσδίδουν νέο περιεχόμενο, πέραν της κυριολεκτικής ή συνήθους μεταφορικής σημασίας τους.Τέλος, στο Παράρτημα παραθέτουμε κατάλογο με τα σωζόμενα χειρόγραφα Πεντηκοστάρια του Αγίου Όρους, ευρετήριο των ύμνων του κυρίως Πεντηκοσταρίου και κατάλογο των αυτών ύμνων σε αλφαβητική σειρά, ανά εορτή και κατά είδος