Η αρχαιολογία της κλινικής
Authors: Σταμάτη Παναγιώτα 
Published: September 2021

H Διατριβή εξετάζει τη λειτουργία του «Ιπποκράτη» στην ιστορία των ευρωπαϊκών επιστημών της ιατρικής και των επιστημών του συμπλέγματος «Ψ». Χρησιμοποιώντας ως αφετηρία τις «αρχαιολογικές» έρευνες του Foucault μελετά τις οικειοποιήσεις του Έλληνα Δημιουργού στη μετα-επαναστατική Γαλλία των ετών 1790-1815 (της περιόδου δηλαδή που μεσολαβεί από την έναρξη της Γαλλικής Επανάστασης έως και το τέλος της πρώτης αυτοκρατορίας). Την εποχή αυτή ο Ιπποκράτης εμφανίζεται (i) ως θεμελιωτής (le fondateur) και μεγαλοφυΐα της κλινικής παρατήρησης (au génie observateur), (ii) ως συγγραφέας των υποδειγματικών νοσογραφικών αρχείων των Επιδημιών, (iii) ως ευρετής ενός νέου τεχνικού λεξιλογίου και μιας νέας γλώσσας περιγραφής των ασθενειών (qui inventa le langage propre à la méthode descriptive des maladies) και (iv) ως πρότυπο μιας νέας εμπειρικής μεθόδου (Hippocrate n'en doit pas moins servir de modèle). Πρόκειται για αναπαραστάσεις του Κώου γιατρού που επανενεργοποιούνται από τους εκπροσώπους της Παρισινής Σχολής – μιας πρωτοποριακής ομάδας γιατρών των Ph. Pinel, M.-Fr.-X. Bichat, P.-J. Desault, J.-L. Alibert, R.-Th.-H. Laennec, P.-J.-G. Cabanis─ για να υπηρετήσουν τις σκοπιμότητες και τα συμφέροντα των νέων επιστημών της Κλινικής. Στόχος της εργασίας ήταν να εξετάσει τις αναπαραστάσεις αυτές και να αναδείξει την ιδεολογική τους λειτουργία στη γαλλική κλινική ιατρική, ψυχολογική και ψυχιατρική ρητορική. Προς αυτή την κατεύθυνση χρησιμοποιήθηκε μια ποικιλία πηγών όπως αρχαίες πραγματείες (Eπιδημίες Ι-VII), αρχαία και νεότερα υπομνήματα, ιατρικά- μετεωρολογικά-νοσογραφικά-νεοϊπποκρατικά συγγράμματα. Με βάση το αρχειακό υλικό η εργασία έθεσε δυο ερωτήματα: Πώς λειτουργεί ο μεγάλος Δημιουργός (Ιπποκράτης) στο εσωτερικό ενός κλάδου γνώσης; Τι σημαίνουν τα αιτήματα «επιστροφής σε έναν μεγάλο Δημιουργό» σε κρίσιμες στιγμές ιστορικών μετασχηματισμών; (Foucault, 1969). Τα ερωτήματα αυτά αναλύθηκαν σε πέντε κεφάλαια. Το πρώτο κεφάλαιο της Διατριβής εξέτασε τις μεθοδολογικές απαιτήσεις της κριτικής ιστορικής ανάλυσης του Foucault με έμφαση (α) στο σύστημα των εννοιών, των μεθόδων, των αρχών πάνω στο οποίο θεμελιώνεται η ανάλυση της λειτουργίας των «Μεγάλων Δημιουργών» και (β) στα στοιχεία του ως άνω συστήματος που αξιοποιεί η εργασία. Το δεύτερο κεφάλαιο διερεύνησε τις μορφές της παρουσίας του Ιπποκράτη στον λόγο των αρχηγετών της Παρισινής Σχολής με έμφαση στους Ph. Pinel, P R.-Th.-H. Laennec, P.-J.-G. Cabanis. Το τρίτο κεφάλαιο εξέτασε τη σχέση του Ιπποκράτη με τα διάσημα βιβλία των Ἐπιδημιῶν. Το τέταρτο κεφάλαιο εξέτασε τη σχέση του Ιπποκράτη με τη δόμηση μιας νέας γλώσσας κλινικής περιγραφής και την επανανοηματοδότηση κλασικών νοσολογικών κατηγοριών που διεκδικούν τον 19ο αιώνα μια «ιπποκρατική» καταγωγή. Το πέμπτο κεφάλαιο εξέτασε τη σχέση του Ιπποκράτη με έναν σύνθετο μετασχηματισμό της ιατρικής κατανόησης που φέρνει «μαζί του έναν αριθμό προαπαιτούμενων ή αναφορών» (όπως η πρόοδος της παρατήρησης), αλλά και νέους θεσμικούς τόπους (Κλινική) ή μεθόδους (Ανάλυση) που καθορίζουν τις αμοιβαίες θέσεις και την αλληλενέργεια ανάμεσα στον εξοπλισμό της ελληνικής ιατρικής και στα στοιχεία της νεότερης Γαλλικής Ιατρικής και πρωτο-Ψυχιατρικής. Η Διατριβή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο Ιπποκράτης της μετα-μεσαιωνικής Ευρώπης δεν ήταν τόσο το ιστορικό πρόσωπο των ελληνικών κλασικών χρόνων όσο μια επινόηση των Γάλλων Κλινικών που χρησιμοποίησαν τον «Πατέρα της Ιατρικής» προς επίρρωση της δικής τους καταστατικής θέσης και οπτικής. Την υπόθεση αυτή ενισχύουν οι πολυάριθμες μεταμορφώσεις του αρχαίου Έλληνα διανοητή. Από αυτές ιδιαίτερη έλξη άσκησε την περίοδο 1790-1815 ο Ιπποκράτης του «De Augmentis Scientiarum» (1623) του Francis Bacon, ο μεθοδικός παρατηρητής της φυσικής ιστορίας των ασθενειών, της ταξινόμησης των δεδομένων, της συναγωγής γενικών αρχών και νόμων μέσω της μελέτης επιμέρους κλινικών ιστορικών ασθενών. Πρόκειται για έναν τύπο που συνδέθηκε στενά με την εμφάνιση ενός κομβικού για τη μυθολογία του νεότερου ιατρικού βλέμματος ιδεώδους, του «médecin observateur», εκείνης «της εμπειρικής επαγρύπνησης που είναι ανοικτή στην προφάνεια των ορατών περιεχομένων και μόνο» όπως θα πει ο Foucault στο «Naissance de la clinique». Στο βαθμό που όφειλε να τεκμηριωθεί ιστορικά, ο τύπος αυτός βρήκε στήριξη στα βιβλία των «Επιδημιών» (5ος/4ος αι. π.Χ.). Σε αυτά οι Γάλλοι νεοϊπποκρατικοί ανακάλυψαν μια «τέχνη του παρατηρείν» (art de bien observer) μακριά από κάθε μάταιη θεωρία (pour toute théorie vaine) και μια εμπειρική μέθοδο γνώσης ικανή να παρέχει μια στέρεη επιστημονική βάση στη Δυτική ιατρική. Προϋπόθεση της μεθόδου αυτής ήταν, όπως ομολογεί ο Pétroz, η διαμόρφωση μιας γλώσσας κλινικής περιγραφής στα πρότυπα της αρχαίας ελληνικής. Σε αυτή θεμελιώθηκε μια νέα γνώση που αποσκοπούσε στην προστασία της «υγιεινής» και στην ιατρική επιτήρηση του πληθυσμού ─ μια «‘ιατρο-διοικητική’ γνώση (savoir ‘médico-administratif’) που θα σχηματίσει, κατά τον Foucault, τον πυρήνα της ‘κοινωνικής οικονομίας’ ή της κοινωνιολογίας του δέκατου ένατου αιώνα και η οποία θα επιτύχει τη διεξοδική παρακολούθηση ατόμων και ομάδων διαμέσου κανονισμών που δεν αφορούσαν μόνο την υγεία αλλά και γενικούς τύπους ύπαρξης ή συμπεριφορών.