Η ευρωπαϊκή πρακτική αναφορικά με τις ρήτρες πολιτικής αιρεσιμότητας
Authors: Ζιάκου Σοφία 
Published: August 2021

Στόχος της παρούσας διδακτορικής διατριβής είναι να αναδείξει το ρόλο των ρητρών πολιτικής αιρεσιμότητας στην εξωτερική πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Κατά πόσο, δηλαδή, οι εν λόγω ρήτρες, ως ευέλικτο εργαλείο εξευρωπαϊσμού και εκδημοκρατισμού των τρίτων χωρών, καθιστούν την Ευρωπαϊκή Ένωση σε εξαγωγέα δημοκρατικών θεσμών και προτύπων ή απλά εξυπηρετούν ιδία συμφέροντα; Προκειμένου να εντοπιστούν οι προϋποθέσεις που καθορίζουν την αποτελεσματικότητα της χρήσης των ρητρών πολιτικής αιρεσιμότητας και να καθοριστεί ο μελλοντικός τους ρόλος στο εισαγωγικό μέρος της διατριβής επιχειρείται αρχικά μια συνοπτική αποτύπωση των παραδοσιακών εργαλείων άσκησης εξωτερικής πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης και στη συνέχεια των ρητρών αιρεσιμότητας. Στον κορμό της διατριβής που αποτελείται από δύο μέρη, εξετάζονται διαδοχικά οι εφαρμογές των ρητρών πολιτικής αιρεσιμότητας (ευρωπαϊκή ενταξιακή πολιτική, νέα υποψήφια για ένταξη κράτη, σχέσεις ΕΕ με τρίτα κράτη, Ευρωπαϊκή Πολιτική Γειτνίασης), και ακολουθούν οι κυρωτικοί μηχανισμοί που έπονται όταν οι ρήτρες ενεργοποιηθούν λόγω ουσιώδους και επαναλαμβανόμενης σοβαρής παραβίασης των αρχών που εμπεριέχουν. Η ανάπτυξη του συνόλου της διατριβής βασίστηκε τόσο σε πρωτογενείς όσο και σε δευτερογενείς πηγές. Η χρήση πρωτογενών πηγών του ευρωπαϊκού δικαίου κρίθηκε απαραίτητη καθώς, ενώ οι ρήτρες πολιτικής αιρεσιμότητας χρησιμοποιούνται αρκετά χρόνια από την Ευρωπαϊκή Ένωση, μονάχα τελευταία, έχουν αποκτήσει τη δική τους δυναμική. Η χρήση των ρητρών πολιτικής αιρεσιμότητας αποτέλεσε στην ουσία τη βασική απάντηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο εσωτερικό της έλλειμμα να ασκεί δραστηριότητα για την προώθηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και δημοκρατικών αρχών. Έλλειμμα, όχι από την άποψη ανάκτησης περισσότερων αρμοδιοτήτων από τα κράτη μέλη, αλλά ουσιαστικό πρόβλημα έλλειψης θεσμών που θα της επέτρεπαν να συνεχίσει να διευρύνεται προς ανατολάς και ταυτόχρονα να παραμένει λειτουργική. Σε αυτό συνέβαλλε και το γεγονός της μετεξέλιξης των εννοιών της παγκόσμιας ασφάλειας σε «ανθρώπινη ασφάλεια» και η αδιαιρετότητα των πολιτικών, κοινωνικών, οικονομικών και ανθρωπίνων δικαιωμάτων για τον ορισμό της ανάπτυξης. Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν θα μπορούσε να μην ανταποκριθεί στα νέα δεδομένα και οι ρήτρες πολιτικής αιρεσιμότητας αποτέλεσαν και αποτελούν το πιο ευέλικτο και αποτελεσματικό εργαλείο. Ωστόσο, κανείς δεν πρέπει να θεωρεί τις ρήτρες πολιτικής αιρεσιμότητας ως πανάκεια, καθώς ήδη μετά την τελευταία διεύρυνση της ΕΕ και την επερχόμενη εισδοχή των Δυτικών Βαλκανίων, της Ισλανδίας και της Τουρκίας, η ίδια η ρήτρα άρχισε να πλησιάζει τα όρια εφαρμογής της ως προς τη δυνατότητα επίκλησης του ισχυρού κινήτρου της ένταξης. Η τελευταία αναθεώρηση των ευρωπαϊκών συνθηκών, απέδωσε μια νέα δυναμική στις ρήτρες πολιτικής αιρεσιμότητας, καθώς ισχυροποίησε τη νομική τους βάση, και πλέον τους παρέχει τη δυνατότητα να προωθούν την προστασία των δικαιωμάτων ακόμα και των ίδιων των ευρωπαίων πολιτών στο εξωτερικό. Προκειμένου, όμως, να αποφευχθεί μια μελλοντική αδυναμία του συστήματος, σκόπιμη είναι η συνεχής επανεξέταση των αποτελεσμάτων από τη χρήση τους και η συνεχής ανατροφοδότηση των στόχων και εργαλείων/κινήτρων.