OD OBNOVE DRŽAVNOSTI DO RAVNOPRAVNOSTI BOSNE I HERCEGOVINE U DEMOKRATSKOJ FEDERATIVNOJ JUGOSLAVIJI
Authors: Simović Miodrag N. , Demirović Mujo 
Published: April 2022

Narodnooslobodilački pokret (NOP) je za vrijeme Drugog svjetskog rata u Jugoslaviji imao nekoliko ciljeva od kojih se ističe antifašistička borba i oslobođenje zemlje, te izgradnja nove demokratske narodne vlasti, odnosno novog društveno-političkog sistema. Da bi se to razumjelo, moraju se imati u vidu istorijska ishodišta i aktivnosti od kojih se ističu: (1) pisma napredne bosanskohercegovačke studentske omladine 1937, 1938. i 1939. godine; (2) ljevičarski časopis „Putokazi“ iz Zagreba koji je izlazio tri godine (1937, 1938. i 1939. godine), s ukupno 13 brojeva, koji su uređivali Skender Kulenović i Hasan Kikić, Zijo Dizdarević, Hamid Dizdar i Safet Krupić. Glavni i odgovorni urednik je bio Šukrija Huskić i (3) Peta zemaljska konferencija Komunističke partije Jugoslavije u Zagrebu od 19. do 23. oktobra 1940. godine, koja je posebnu pažnju posvetila Bosni i Hercegovini. Podrazumijevajući antifašističku borbu NOP-a kao trajnu civilizacijskoegzistencijsku konstantu, u kojoj su učešće uzeli svi narodi i narodnosti predvođeni NOP-om, autori u radu pažnju usmjeravaju na izgradnju nove narodne demokratske vlasti. Pri tome, naglašavaju da je središte NOP-a bilo u BiH, posebno Bosanskoj Krajini, gdje su i održani ključni istorijski događaji (dva zasjedanja Zemaljskog antifašističkog vijeća narodnog oslobođenja Bosne i Hercegovine – ZAVNOBiH-a 1943. godine u Mrkonjić Gradu i 1944. godine u Sanskom Mostu i dva zasjedanja Antifašističkog vijeća narodnog oslobođenja Jugoslavije – AVNOJ-a 1942. u Bihaću i 1943. godine u Jajcu). Na taj način, razvoj NOP-a i izgradnja nove vlasti u BiH bili su u direktnoj korelaciji. Eminentni naučnici (kao što je akademik Enver Redžić) cijene da su se ovi istorijski događaji desili pod pritiskom uspješnog razvoja NOP-a i da bi se dogodili i bez instrukcija rukovodstva NOP-a, čime se uopšte ne dovodi u pitanje njihovu ulogu. Prvo, Drugo i Treće zasjedanju ZAVNOBiH-a treba shvatiti u kontinuitetu upravo onako kako se odvijao NOP. Svako od tih zasjedanja bilo je u funkciji državnopravnog oblikovanja BiH, i to od formiranja narodnooslobodilačkih odbora do Trećeg zasjedanja ZAVNOBiH-a u Sarajevu, od 26. do 28. aprila 1945. godine, kao i Trećeg zasjedanja AVNOJ-a u Beogradu od 7. do 10. augusta 1945. godine. Na Trećem zasjedanju, ZAVNOBiH prerasta u Narodnu skupštinu BiH, čime se postiže novi kvalitet, a istovremeno je formirana vlada (na osnovu Zakona o narodnoj vladi BiH). Naglašavajući kontinuitet izgradnje nove narodne vlasti i državnosti BiH u okviru Demokratske Federativne Jugoslavije, vidno je da je na Prvom zasjedanju obnovljena državnost, a da su na Drugom zasjedanju ZAVNOBiH-a definisani odnosi između federalnih jedinica na federalnom principu u novoj državi. Kroz Deklaraciju o pravima građana utvrđena su demokratska građanska i kolektivna prava (s posebnim naglaskom, zbog specifičnosti Bosne i Hercegovine, na nacionalnu ravnopravnost), da bi na Trećem zasjedanju bila zaokružena državna struktura federalne BiH u okviru Demokratske Federativne Jugoslavije. Odluke donesene na sva tri zasjedanja ZAVNOBiH-a predstavljaju osnov i karakter ustavnopravne izgradnje bh. državnosti, te svih naknadnih ustavnih promjena i uređenja odnosa na dijalektičkom jedinstvu građanskog i kolektivnog (multietničnost, multikonfesionalnost), što je istorijska konstanta BiH. Ako bi se i postavljalo pitanje otkud takav interes za naučnu valorizaciju i obilježavanje zasjedanja ZAVNOBiH-a, odgovor proizilazi da je riječ o jednim od najvažnijih datuma savremene istorije Bosne i Hercegovine.