Το πρόβλημα της διγλωσσίας
Authors: Αθανασοπούλου Αφροδίτη 
Published: August 2021

Στη διατριβή εξετάζεται το πρόβλημα της διγλωσσίας με εστίαση στη μικτή (ελληνοϊταλική) έκφραση του Σολωμού, ένα ζήτημα νευραλγικής σημασίας για τη φιλολογική έρευνα δεδομένου ότι ο Σολωμός υπήρξε ο πρώτος τη τάξει «εθνικός ποιητής» της Ελλάδας μετά την Επανάσταση.Η μελέτη διαρθρώνεται σε τρία μέρη. Στο Α΄ μέρος αναπτύσσεται ο διεπιστημονικός προβληματισμός που εγείρει το φαινόμενο της διγλωσσίας / πολυγλωσσίας από άποψη κοινωνιογλωσσολογική, ψυχογλωσσολογική, νευρογλωσσολογική, υφογλωσσολογική. Πιο συγκεκριμένα στο μέρος αυτό εξετάζονται, μεταξύ άλλων: το ζήτημα της ορολογίας με ειδική αναφορά στη διάκριση μεταξύ bilingualism και diglossia (που προτείνω να αποδοθούν ως «ατομική» και «κοινωνική» διγλωσσία), το γλωσσικό ζήτημα ως ζήτημα ομοιογενοποίησης της πολυγλωσσίας στο πλαίσιο της «γλωσσικής πολιτικής» των εθνών-κρατών του 19ου αι. κ.εξ., η έννοια της «γλωσσικής διαπλοκής» και οι πραγματώσεις της (code-switching, code-mixing) αναλόγως της επικοινωνιακής περίστασης (υψηλή / χαμηλή γλώσσα, σπίτι / εκπαίδευση κλπ.), το πρόβλημα της συλλειτουργίας περισσοτέρων της μίας γλωσσών στον ανθρώπινο εγκέφαλο, οι απόψεις για τις θετικές ή αρνητικές επιπτώσεις της διγλωσσίας στη δημιουργικότητα και στο λογοτεχνικό ύφος, και άλλα θεωρητικά ζητήματα.Στο Β΄ Μέρος το πρόβλημα της διγλωσσίας του Σολωμού εξετάζεται στο ιστορικο-κοινωνικό πλαίσιο αναφοράς του (Επτάνησα – νεοσύστατο ελλαδικό βασίλειο, πρώτο ήμισυ 19ου αι.). Ειδικότερα, στο μέρος αυτό συζητείται το διάχυτο φαινόμενο της διγλωσσίας στην κοινωνία των Επτανήσων, όπως και το θέμα της γλωσσικής πολιτικής στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος, που είναι οι αφετηριακοί όροι για να κατανοήσουμε την εκδήλωση αλλά και την κριτική αντιμετώπιση της σολωμικής διγλωσσίας, από την εποχή των Ευρισκομένων του Πολυλά (1859) και εντεύθεν. Τα στοιχεία που προσκομίζονται αναφορικά με την παρουσία ενός ευρύτερου υποστρώματος φαινομένων κοινωνικής και ατομικής διγλωσσίας οδηγούν στη διαπίστωση –πρόσφορη για περαιτέρω έρευνα– ότι η διγλωσσία του Σολωμού αποτελεί μάλλον ένα παραδειγματικό (έστω εμβληματικό, με γνώμονα το κύρος του ποιητή), και πάντως όχι μοναδικό φαινόμενο στον τόπο του και στον καιρό του. Σε ό,τι αφορά την αντιμετώπιση της σολωμικής διγλωσσίας, από την εξέταση της σχετικής βιβλιογραφίας διαπιστώνεται ότι η παραδοσιακή κριτική –και εκδοτική– θέση απέναντι στο πρόβλημα της σολωμικής γλώσσας κατατείνει σε ένα απλουστευτικό σχήμα: τη διακριτή χρήση των δύο γλωσσών σε διαφορετικές εκφάνσεις του βίου και του έργου του ποιητή (προφορικός / γραπτός λόγος, αλληλογραφία / δημιουργικό έργο, σύλληψη / σύνθεση του ποιήματος κ.ο.κ.), και εξετάζονται οι λόγοι, ιδεολογικοί, γλωσσικοί και ιστορικοί, που καθόρισαν αυτή την κριτική συμπεριφορά ώς τα πολύ πρόσφατα χρόνια. Το Γ΄ μέρος της εργασίας είναι αφιερωμένο στη συστηματική περιγραφή του φαινομένου, όπως αυτό παρουσιάζεται στα Αυτόγραφα του ποιητή, καθώς σε αυτό το υλικό αναδεικνύεται ανάγλυφη η πραγματική φύση της σολωμικής γλώσσας. Από την εξέταση των χειρογράφων διαπιστώνεται πέραν πάσης αμφιβολίας ότι το σχήμα της διακριτής χρήσης των δύο γλωσσών είναι απλουστευτικό, και ότι αντιθέτως ο Σολωμός συνθέτει ένα γλωσσικό όργανο «μικτό αλλά νόμιμο» (misto genuino), με τα ιταλικά να είναι η «κυρίαρχη» γλώσσα της παιδείας του και τα ελληνικά η «μητρική» του γλώσσα, την οποία ωστόσο ξαναμαθαίνει μέσα από διαβάσματα και ακούσματα, επιστρέφοντας από την Ιταλία μετά από 10 χρόνια σπουδών. Για να δείξω πώς οργανώνεται η «γραμματική» αυτής της μικτής γλώσσας, από το θεμελιακό επίπεδο της ορθογραφίας στα πιο σύνθετα του συνδυασμού λέξεων / σημασιών και της μορφοσύνταξης, αναζήτησα τους περιγραφικούς μου όρους στη γλωσσολογία και πρότεινα σε ορισμένες περιπτώσεις νέους όρους για την ακριβέστερη περιγραφή των φαινομένων στο παράδειγμά μου, όπως λ.χ. τους όρους «διαπλοκή επιφανείας» και «διαπλοκή βάθους» για να ξεχωρίσω την πρόδηλη από τη χωνεμένη, και γι’ αυτό άδηλη όσμωση ανάμεσα στις δύο γλώσσες.Ανάμεσα στις συμβολές της εργασίας που κεντρίζουν το ενδιαφέρον του μελετητή (και ανοίγουν κατευθύνσεις στην έρευνα) προσγράφονται και τα ακόλουθα: η δυνατότητα και ενδογλωσσικής ερμηνείας ορισμένων ιδιότυπων εκφράσεων του Σολωμού, γεγονός που επιτείνει τη συνθετότητα και ρευστότητα του φαινομένου σε ό,τι αφορά ιδίως τη «διαπλοκή βάθους» σε μια περίοδο που η νεοελληνική δεν έχει ακόμη αποκρυσταλλωθεί• η επέκταση του φαινομένου της διαπλοκής και στο επίπεδο της μετρικής, δηλαδή στο επίπεδο του ρυθμού• η υφολογική διάσταση της σολωμικής διγλωσσίας, ειδικά η συμβολή των ιταλόγλωσσων ποιημάτων του Σολωμού για τη μεταφορά ενός συγκροτημένου «ποιητικού ιδιώματος» στα ελληνόγλωσσα έργα του• η εξέταση της σολωμικής διγλωσσίας στην ιστορικο-φιλολογική της προοπτική –ιδιαίτερα στο πλαίσιο της επτανησιακής διγλωσσίας– που ρίχνει φως στην «ποιητική κοινή» των συγχρόνων του ποιητή κατά τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα, και άλλα.Συμπερασματικά, η μελέτη αυτή δεν αποσκοπεί στο να αμφισβητήσει την «ελληνικότητα» του εθνικού μας ποιητή, την οποία ο ίδιος ο Σολωμός ξεκαθάρισε από νωρίς με την απόφασή του να γυρίσει στα Επτάνησα και να γίνει ο «Δάντης» της νεότερης ελληνικής λογοτεχνίας. Η μελέτη, αντιθέτως, αποσκοπεί στο να καταδείξει πόσο σημαντικό ήταν το δημιουργικό εγχείρημα αυτού του «ιδρυτικού ποιητή» της καθ’ ημάς φιλολογίας και λογοτεχνίας ακριβώς γιατί ήταν δίγλωσσος και ακριβώς επειδή αυτή η φυσική του κατάσταση, κατά την εκτίμησή μου, τον έκανε τελικά να έχει τέτοια οξεία αντίληψη και ευαισθησία σε ζητήματα γλώσσας και ύφους καθιστώντας τον εμμανή θηρευτή της «τέλειας έκφρασης». Μια τέτοια προσέγγιση της σολωμικής γλώσσας, όχι ως «προβλήματος» όσο μάλλον ως «σύνθεσης», θεωρώ ότι φωτίζει ή τουλάχιστον συνδράμει από μιαν άλλη σκοπιά στην επαρκέστερη κατανόηση του ποιητικού του εγχειρήματος, απ’ ό,τι η «άγνοια» των ελληνικών και η «παρεμβολή» των ιταλικών, που είναι οι συνήθεις εξηγήσεις για την περίφημη «αποσπασματικότητα» ή «θραυσματικότητα» του σολωμικού έργου.