Η εικονογραφία της γεροντικής μορφής στην αρχαϊκή και κλασική τέχνη (7ος-5ος αι. π.Χ.)
Authors: Χαροκόπος Νικόλαος 
Published: September 2021

Η παρούσα διατριβή στοχεύει σε μία αναλυτική εξέταση της εικονογραφίας των γεροντικών μορφών στην Αρχαϊκή και Κλασική τέχνη από τις απαρχές της τον 7ο αι. π.Χ. μέχρι και το τέλος του 5ου. Ο αντιπροσωπευτικός κατάλογος της εργασίας, βασιζόμενος σε μία εκτενή έρευνα και αποδελτίωση δημοσιευμένου και μη υλικού, αποτελείται σχεδόν αποκλειστικά από αθηναϊκά αγγεία του μελανόμορφου και ερυθρόμορφου ρυθμού, καθώς σε αυτά διατηρείται το εκτενέστερο και συνθετότερο σώμα παραστάσεων με γηραιές μορφές στην αρχαία Ελληνική Τέχνη. Στα εισαγωγικά κεφάλαια διασαφηνίζονται βασικές έννοιες του γήρατος και των ηλικιωμένων στην Ελληνική αρχαιότητα και δίνεται ένα ομοίως βασικό πλαίσιο της απεικόνισης του γήρατος στη γραμματεία και της πρόσληψης των πρεσβυτών στην κοινωνία. Στο επόμενο κεφάλαιο μελετάται η παρουσία των ηλικιωμένων στον εκτενή εικονογραφικό κύκλο της αναχώρησης του πολεμιστή. Σε αυτόν, η μορφή του γηραιού πατέρα αποτελεί από νωρίς συστατικό στοιχείο των παραστάσεων, και επιτρέπει να προσεγγισθεί η σημασία της πατρικής μορφής στο πλαίσιο του οίκου και του δημόσιου βίου. Το επόμενο κεφάλαιο πραγματεύεται τους γηραιούς γλεντοκόπους και εταίρες στην εικονογραφία του υστεραρχαϊκού συμποσίου και κώμου. Πέρα από την ανάλυση των επιμέρους εικονογραφικών μοτίβων των μορφών, η σημασία των εν λόγω ηλικιωμένων εξετάζεται σε συνάρτηση με τα γενικότερα κοινωνικοπολιτικά ζητήματα ερμηνείας του υστεροαρχαϊκού συμποσίου. Γηραιοί άνδρες και ευάριθμες σχετικά γραίες, εμφανίζονται και σε άλλες σκηνές του λεγόμενου καθημερινού βίου, όπως γαμήλιες πομπές και παραστάσεις θρήνου (πρόθεση, εκφορά, επίσκεψη στον τάφο), στις οποίες προβάλλονται διάφορες πτυχές της θέσης των ηλικιωμένων στον οίκο. Σημαντική είναι και η παρουσία μορφών με γεροντικά χαρακτηριστικά σε παραστάσεις εμπορίου και εργαστηρίων, όπου εξετάζεται η σημασία της προβολής των παραπάνω χαρακτηριστικών σε σχέση με την κοινωνική θέση και πρόσληψη των χειρωνακτών και εμπόρων. Ενδιαφέρουσα είναι επίσης η παρουσία γεροντικών μορφών σε λίγες παραστάσεις με λατρευτικές δραστηριότητες, μέσα από τις οποίες προσεγγίζεται το ζήτημα της υποτιθέμενης προνομιακής σχέσης των ηλικιωμένων με τον θρησκευτικό βίο. Στο επόμενο κεφάλαιο μελετάται το πρώιμο Κλασικό πορτραίτο, καθώς η αξιοποίηση των χαρακτηριστικών της γεροντικής ηλικίας αποτελεί ένα βασικό στοιχείο της εξατομίκευσης και ρεαλισμού των εν λόγω πορτραίτων. Οι γεροντικές μορφές από μυθολογικούς και επικούς κύκλους αναλύονται στα κατοπινά κεφάλαια. Πρώτη έρχεται η μορφή του ἅλιου γέροντα Νηρέα, που κατατάσσεται στις πρωιμότερες γεροντικές του αθηναϊκού μελανόμορφου, και ακολουθούν άλλες μορφές που εντάσσονται στον εικονογραφικό κύκλο κάποιου ήρωα, κυρίως του Ηρακλή (Οινέας, Βούσιρης, η προσωποποίηση του Γήρατος), όπως και του Θησέα (Αιγέας, Κρομμυώ) του Ιάσωνα (Φινέας, Πελίας) κα. Εξαιρετικά ενδιαφέρουσες είναι επίσης οι παραστάσεις ορισμένων θεοτήτων, τόσο της παλαιότερης των Ολυμπίων γενεάς (Προμηθέας, Ωκεανός, Γραίες), όσο και Ολυμπίων (Άδης, Ζευς) με γεροντικά χαρακτηριστικά. Τέλος, στα κατοπινά κεφάλαια μελετάται η εμβληματική μορφή του Πριάμου και άλλοι πρεσβύτεροι (Φοίνικας, Νέστορας) του Τρωικού κύκλου. Στις καταληκτήριες ενότητες της διατριβής γίνεται μία γενική θεώρηση των χαρακτηριστικών της εικονογραφίας των γεροντικών μορφών και συζητούνται κριτικά πρόσφατες προτάσεις ερμηνείας της θέσης των πρεσβύτερων στην αρχαία ελληνική οικογένεια και κοινωνία, παρατάσσοντας και τη δική μας άποψη με βάση τις εξετασθείσες παραστάσεις.