Φύση και άνθρωπος στις επιστολές της υστεροβυζαντινής περιόδου (13ος-15ος αι)
Authors: Μαυρομμάτη Καλλιόπη 
Published: August 2021

Στόχος: Η διατριβή αφορά σε υλικό που σχετίζεται με όψεις του φυσικού περιβάλλοντος πόλεων και υπαίθρου της Βυζαντινής αυτοκρατορίας. Η έρευνα βασίσθηκε στην Επιστολογραφία της Υστεροβυζαντινής περιόδου (13ος-15ος αι.).Μεθοδολογία: Οι επιστολές είναι κείμενα που, όπως αποδείχθηκε, αποτελούν αξιόπιστη βάση για τη μελέτη αυτή, καθώς διακρίνονται από τον χαρακτήρα αυτοψίας. Οι συγγραφείς παρέχουν στοιχεία για το περιβάλλον είτε μέσα από την προσωπική τους εικόνα είτε εκφράζοντας αντιλήψεις και γνώμες για διάφορα θέματα. Οι πληροφορίες καταγράφονται και αξιοποιούνται συνθετικά και αναλυτικά.Αποτελέσματα-συμπεράσματα: Εξετάζονται όψεις του φυσικού περιβάλλοντος των περιοχών της Αττικής, Κέας, Ευρίπου, Τερεβίνθου, νότιας Αιτωλίας, Ναυπάκτου, Λάρισας, Κέρκυρας, Στρυμόνος, Ροδόπης, Λέσβου, Πελοποννήσου κ.ά. Επίσης, συγκεντρώνονται μαρτυρίες για φυσικά φαινόμενα, μετεωρολογικά και σεισμικά, που μνημονεύονται στις επιστολές, ως συμβολή στη γενικότερη κλιματική μελέτη της περιόδου. Σε άλλα κεφάλαια παρουσιάζονται στοιχεία για την πανίδα και την χλωρίδα. Στα θέματα αυτά αναλύεται η φιλοσοφική σκέψη της εποχής, όπως αυτή αποτυπώνεται μέσα από τις επιστολές, και παρέχονται στοιχεία για τους τρόπους αξιοποίησης ζώων και φυτών στον υλικό πολιτισμό, στη διατροφή, στην φαρμακευτική και στην καθημερινή ζωή. Χορηγίες και αιτήματα αποκαλύπτουν τις διατροφικές επιλογές και προτιμήσεις των λογίων, δημοφιλή εδέσματα της βυζαντινής κουζίνας, όπως επίσης και την αξιολογική θέση που λαμβάνουν ζώα και φυτά στην καθημερινότητα. Μέσα από την πρακτική ανταλλαγής δώρων μεταξύ των επιστολογράφων διασώθηκαν μαρτυρίες για προϊόντα ονομαστά για την καταγωγή τους. Πρόκειται για ζωικά και φυτικά παράγωγα, ιχθύες, σιτάρι, ελαιόλαδο, οίνος, λαχανικά και φρούτα, αρωματικά φυτά κ.ά. Επιπρόσθετα, εξετάσθηκαν μνείες που σκιαγραφούν τη σχέση που διαμορφώθηκε με τον χώρο και τον χρόνο υπό το πρίσμα της ιστορικής στιγμής και της ιδιαίτερης πολιτιστικής ταυτότητας του Βυζαντίου κατά την περίοδο που εξετάζουμε. Αναλύονται όψεις της δυνατότητας ή ακόμα και της θέλησης του λόγιου ανθρώπου να ξεπεράσει βασικά εμπόδια του περιβάλλοντος, όπως οι απαγορεύσεις και δυσκολίες που καθορίζονται από τον ετήσιο κύκλο και τον γεωγραφικό χώρο, όπως αυτές προβάλλονται τόσο στις επιστολές όσο και σε άλλα έργα και σε σχέση με τις γενικές αντιλήψεις της εποχής στα θέματα αυτά. Η επιλογή δύο διαμετρικά αντίθετων θεμάτων, ο φυσικός χρόνος, με την εξέταση των εποχών του έτους, και ο φυσικός χώρος, με το παράδειγμα της θάλασσας, ενός από τα μεγαλύτερα και συχνά ανυπέρβλητα εμπόδια για τον μεσαιωνικό άνθρωπο, εξυπηρετεί την ανίχνευση δύο βασικών παραμέτρων του περιβάλλοντος, που καθίστανται αναγκαίοι ρυθμιστικοί παράγοντες της ανθρώπινης ζωής. Ακόμη, σκιαγραφείται η γενική σχέση που αναπτύχθηκε και σε άλλα επιμέρους θέματα, όπως η ταχύτητα της εξέλιξης των γεγονότων και συνεπώς των κοινωνιών, οι περιορισμοί από τα στοιχεία της φύσης στην επικοινωνία και στη δραστηριότητα, οι μέθοδοι προστασίας και αντιμετώπισης κ.ά.Επιχειρήσαμε να συλλάβουμε, στο μέτρο του δυνατού, πτυχές όλων των αναπτυσσόμενων σχέσεων ανάμεσα στους Βυζαντινούς και τη φύση, αξιοποιώντας το υλικό των επιστολών.