KÜR ÇÖKƏKLİYİNİN ÇÖKMƏ QATININ FORMALAŞMASININ GEODİNAMİK VƏ TEKTONİK
ŞƏRAİTİ
Authors: Gültər Nəsibova, Mehriban İsmayılova Gültər Nəsibova, Mehriban İsmayılova , Sahilə Nəsibova, Fərəh Qarayeva Sahilə Nəsibova, Fərəh Qarayeva 
Published: March 2023

Kür dağarası çökəkliyinin çökmə qatının formalaşma şəraitinin öyrənilməsi, kəsiliş boyu neft və qazın toplanmasına vəsilə olan tələlərin və kollektorların seçilməsində mühüm rol oynayır. Kür depresiyası Alp-Himalay qırışıqlıq sisteminin mərkəzində yer tutan Cənubi Xəzər meqa-çökəkliyinin tərkibinə daxildir.
Azərbaycan territoriyasında yerləşən Tetis okeanına aid şimal qitə kənarı orta Yura əsrinə kimi passiv qitə xüsusiyyətinə malik olmuşdur. Təxmini olaraq 220 milyon il bundan qabaq burada birinci fəal qitə kənarı formalaşır və bunu bu ərazidə elə həmin vaxtda mövcud olan Kimmeriy ada qövsü də sübut edir. Yeni əsrə kimi, keçmiş Tetis okeanı hövzəsinin qitə kənarı zonasında Kimmeriy ada qövsü ilə yanaşı Pont, Kiçik Qafqaz, Böyük Qafqaz və təxmini olaraq 99 milyon il bundan qabaq Acar-Trialet ada qövsləri yaranmışdır. Bu da sübut edir ki, Tetis hövzəsinin şimali qitə kənarı təxmini 220 mln il müddətində fəal və zəncirvari ada qövslərinin təzahürü qeyd edilən subduksiya zonasına malik olmuşdur.
Okean qabığının qitə qabığı altına batması zamanı yaranan subduksiya zonası boyu okean qabığının üzərini neft, qaz əmələgəlməsi prosesi baş verir. Beləliklə əmələ gəlmiş karbohidrogenlər həmin örtən çöküntülər tamamən və ya qismən qazınaraq akkresiya formaları yaradırlar. Bu formalar üzvi qalıqlarla zəngin olduqda və uyğun termobarik mühitdə olduqlarına görə onlarda akkresiya linzalarında, prizmalarında və yaxud adalarında sənaye cəhətdən əhəmiyyət kəsb edən neft və qaz yığımlar əmələ gəlir.
Miosen əsrinin sonuna Qırmızı dəniz rifti açılmıdır. Bu vəziyyət Ərəbistan plitəsi şimal istiqamətdə hərəkət edərək, şimal-şərq burnu ilə İran və Əfqan tektonik plitəsinin ensiz şimal-qərb hissəsində, şimal-şərqə doğru sıxılma gərginliyi yaratdığından İran və Əfqan plitəsi boyu onun bu hissəsində qeyd edilən istiqamətdə əyilmə deformasiyaları yaranmağa başlayır. Bunun nəticəsində, Sarmat dövrünün sonu da daxil olmaqla Cənubi-Xəzər və Qara-dəniz hövzəsini qovuşduran Sarmat dəniz hövzəsi dibinin qalxması ilə əlaqədar qərbdə Qara-dənizə, şərq hissədə isə Xəzər dənizi hövzəsinə tərəf reqresiya edərək,müasir dağarası Kür çökəkliyinin formalaşmasına vəsilə olmuşdur. İndiyə qədər Qafqazarxası massivinin bazalt layı şimal tərəfdə Böyük Qafqazın, cənub hissədə isə Kiçik Qafqazın, Talışdağları arasında baş verən kolliziyası altına sürüşməsi davam edir. Nəticədə, Kür çökəkliyinin yüksək tektonik fəallığı onun kristallik bünövrəsinin müxtəlif miqyaslı, sıx qırılmalar şəbəkəsi ilə mürəkkəbləşməsinə səbəb olmuşdur. Depresiyanın çökmə qatında isə depresiya boyunca dəyişik intensivliklə geodinamik şəraiti xarakterizə edən sıxılma gərginliyi təzahür etmişdir. Orta Kür çökəkliyinin şimal- qərb qurtaracağında yerləşən Kür-Qabırrı çökəkliyi Böyük və Kiçik Qafqaz toqquşmasının bir-birinə daha yaxın olan məkanında yerləşdiyindən sıxılma gərginliklərinin daha intensiv təsrinə məruz qalmışdır. Kür-Qabırrı depresiyasının üst qatında çoxlu sayda ümumqafqaz istiqamətində uzununa xətti, uzun braxiformalı qırışıqlar və regionun neft-qazlılıq perspektivliyini və eləcə də sıxılma gərginliyinin təsirinə məruz qaldığını sübut edən palçıq vulkanizmi inkişaf etmişdir.
Kür dağarası çökəkliyi sıxılma gərginliklərinə məruz qalmış iri depressiya zonalarını təşkil edən və Böyük, Kiçik Qafqaz, Talış dağları qırışıqlıq sistemindən, yer qabığını kəsib keçən, mantiyayanın üst hissəsinə qədər uzanan dərinlik yarılması vasitəsilə ayrılmışdır. Bunlar şimal-qərbdə Şimali-Acınohur, Acıçay-Ələt, cənub-qərbdə Kiçikqafqazqarşısı dərinlik yarılmalarıdır. Aydındır ki, tektonik qırılmalar və onlarla birlikdə yaranan çat şəbəkəsi, dərində formalaşan qırılmalar və palçıq vulkanı, eləcə də qrifonlar, salzlar bir çox hallarda flüidlərin əsas miqrasiya yolunu təşkil edirlər.
Açar sözlər: Kür çökəkliyi, subduksiya, sıxılma gərginliyi, qitəkənarı, çökmə qat, geodinamik rejim, neft, qaz.