Μνήμη και ταυτότητα μετά το ολοκαύτωμα
Authors: Μαλαγιώργη Κερασία 
Published: July 2023

Η παρούσα διατριβή επιχειρεί να φωτίσει ένα σχεδόν ολοκληρωτικά ανεξερεύνητο κεφάλαιο της μεταπολεμικής διαδρομής του ελληνικού εβραϊσμού, της ισραηλινής ιστορίας, των σπουδών Ολοκαυτώματος και των εβραϊκών σπουδών εν γένει. Πιο συγκεκριμένα, εξετάζει την εμπειρία της μεταπολεμικής μετανάστευσης Εβραίων από την Ελλάδα στο Ισραήλ, εστιάζοντας σε απογόνους επιζώντων της Σοά. Συνδυάζοντας μεθόδους της προφορικής ιστορίας και της κοινωνικής ανθρωπολογίας, αξιοποιεί συνεντεύξεις/αφηγήσεις ζωής, καθώς και έναν σημαντικό όγκο γραπτών και ψηφιακών τεκμηρίων που έχουν παραχθεί από τη δεκαετία του ’80 κι έπειτα. Διασταυρώνοντας ατομικές, οικογενειακές και κοινοτικές διαδρομές με ευρύτερες εξελίξεις και μετασχηματισμούς σε ισραηλινό και διεθνές επίπεδο, εξετάζει τη συγκρότηση της μνήμης και της υποκειμενικότητας της υπό μελέτη ομάδας, δίνοντας έμφαση σε παράγοντες όπως: το τραύμα του Ολοκαυτώματος και το αποτύπωμά του στο διαγενεακό διάλογο στις μετά-τη-Σοά οικογένειες· οι μετασχηματισμοί της συλλογικής μνήμης της Σοά και η μετατροπή της από περιθωριακό σε κεντρικό συστατικό της σύγχρονης ισραηλινής ταυτότητας· οι ενδοεβραϊκές ιεραρχήσεις της ισραηλινότητας και ο, τουλάχιστον μέχρι πρόσφατα, ευρωκεντρικός προσανατολισμός των κυρίαρχων πολιτισμικών νορμών· η στη δημόσια συνείδηση σύνδεση της Σοά αποκλειστικά με την εμπειρία των Εσκενάζι· οι σύγχρονες πολιτικές συμπερίληψης και ο επαναπροσδιορισμός της σύγχρονης ισραηλινής ταυτότητας ως «μεσογειακής»· η έκρηξη της δημοτικότητας της «ελληνικής κουλτούρας» στο Ισραήλ και ο κρίσιμος συμβολικός ρόλος της. Η διατριβή χωρίζεται σε τρία μέρη. Στο πρώτο μέρος εξετάζονται ζητήματα διαχείρισης της τραυματικής μνήμης την επαύριον της Σοά και στο πλαίσιο μιας κοινωνίας που προσπαθούσε να οικοδομήσει την αυτοεικόνα της με όρους ρήξης με το παρελθόν, προτάσσοντας αφηγήσεις ηρωισμού. Ξεφεύγοντας από παραδοσιακές θεωρήσεις διαχείρισης του τραύματος, η κοινότητα και η οικογένεια εξετάζονται ως ένας πρώτος τόπος «διεργασίας», επανατακτοποίησης του χάους και παραγωγής νοήματος, σε απουσία εναλλακτικών κοινών. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στις πολύπλοκες προσλήψεις της «σιωπής» και της «ομιλίας» από τους/τις ίδιους/ες τους/τις απογόνους, καθώς και στους παράγοντες που οδήγησαν σε διαφορετικές επιλογές ως προς τον τρόπο και το περιεχόμενο «μετάδοσης της μνήμης». Παράλληλα, εξετάζονται οι μεταλλαγές των νοηματοδήσεων της Σοά στην ισραηλινή συλλογική μνήμη, και ο αντίκτυπός τους τόσο στη συγκρότηση της υποκειμενικότητας των απογόνων των επιζώντων/ωσών όσο και στη σημερινή, ανανεωμένη σχέση τους με το προ μετανάστευσης παρελθόν. Το δεύτερο μέρος της διατριβής επιχειρεί να σκιαγραφήσει διαδρομές των υποκειμένων αναφορικά με τις διαχειρίσεις της «καταγωγής» και των αναπαραστάσεων του «ελληνικού» και του «σεφαραδίτικου». Αξιοποιεί και εμβαθύνει σε υπάρχουσες μελέτες για τη συγκρότηση της εικόνας του «Έλληνα Εβραίου», ως εξελληνισμένου και μιζραχοποιημένου την ίδια στιγμή, ως «γέφυρα» μεταξύ Εσκενάζι και «κοινοτήτων της Ανατολής», και ως πρότυπο ασφαλούς Μιζραχί. Προχωρώντας όμως πέρα από έξωθεν και άνωθεν κατασκευές, φέρνει στο επίκεντρο της ανάλυσης τους λόγους των ίδιων των υποκειμένων. Εξετάζει τους τρόπους με τους οποίους προσλαμβάνουν την «ελληνική» και/ή σεφαραδίτικη καταγωγή τους και αρθρώνουν λόγους περί διακριτής ταυτότητας, στη σημερινή συγκυρία και υπό το πρίσμα πρόσφατων εξελίξεων, όπως οι μεταλλαγές στη συγκρότησης της ισραηλινής ταυτότητας, η επίκληση στη Μεσόγειο, η επανεκτίμηση των «κληρονομιών» της Διασποράς, το κίνημα αναζωογόνησης της Λαντίνο, η έκρηξη της δημοτικότητας του «ελληνικού». Το τρίτο μέρος της διατριβής πραγματεύεται το ζήτημα της θέσης της κοινότητας στην ισραηλινή δημόσια μνήμη της Σοά. Παρακολουθεί εκ του σύνεγγυς τις δραστηριότητες που ανέπτυξαν συλλογικότητες Εβραίων από την Ελλάδα στο Ισραήλ από τα τέλη της δεκαετίας του ’40 έως και σήμερα. Εξετάζει κριτικά λόγους περί «σιωπής» των επιζώντων, αλλά και περί «αδιαφορίας» των βετεράνων Θεσσαλονικέων μεταναστών/στριών για τη μοίρα της κοινότητας και την τίμηση της μνήμης των θυμάτων της. Παρακολουθεί επίσης το αυξανόμενο ενδιαφέρον των επίσημων μνημονικών θεσμών για τις μη ασκεναζικές κοινότητες κατά τις τελευταίες δεκαετίες, συνδέοντας το ζήτημα με ευρύτερους μετασχηματισμούς στις πολιτικές μνήμης και ταυτότητας του ισραηλινού κράτους, οι οποίοι ευνοούν την προώθηση ενός αφηγήματος «κοινής μοίρας». Εξετάζει ενδελεχώς την έντονη συμμετοχή της «δεύτερης γενιάς» Ισραηλινών ελληνικής καταγωγής στο κοινοτικό εγχείρημα της συμπερίληψης και επιχειρεί να ερμηνεύσει τα ιδιαίτερα κίνητρά τους, συνδέοντάς τα με τον κεντρικό ρόλο που παίζει σήμερα η Σοά στον προσδιορισμό της ισραηλινής και εβραϊκής ταυτότητας.Εν κατακλείδι, η παρούσα διατριβή επιχειρεί να εμπλουτίσει την υπάρχουσα γνώση για το προσφάτως αναδυθέν ερευνητικό πεδίο των μετά-τη-Σοά διαδρομών του ελληνικού εβραϊσμού διευρύνοντας το βλέμμα, και άρα εξετάζοντας το «ελληνικό» εκτός Ελλάδας. Μέσα σε αυτή τη διαδικασία, επιχειρεί συγχρόνως να εμπλουτίσει τη γνώση περί της ισραηλινής κοινωνίας και της ανθρωπολογίας του σύγχρονου Ισραήλ. Χρησιμοποιεί αφηγήσεις και διαδρομές Ισραηλινών ελληνικής καταγωγής ως ένα ανεξερεύνητο και κρίσιμο για την έρευνα (του εβραϊσμού, αλλά και της «Μέσης Ανατολής») υλικό. Δεδομένου ότι η ιστορική διαδρομή της εν λόγω κοινωνίας καθορίστηκε σε σημαντικό βαθμό από την αναμέτρησή της με διχοτομίες, όπως η θυματοποίηση και ο ηρωισμός, ή η Ανατολή και η Δύση, η διατριβή επιδιώκει τελικά να συμβάλει σε ευρύτερα ζητήματα, όπως: το τραύμα και η διαχείρισή του, η διαμόρφωση της συλλογικής μνήμης της Σοά, το στίγμα, η μεταναστευτική εμπειρία, ο οριενταλισμός, και η διαχείριση λευκών πολιτισμικών ηγεμονιών.