ОРТАҒАСЫРЛЫҚ «ШЫМ ҚАЛА» ТАРИХИ-МӘДЕНИ КЕШЕНІ
Authors: Н.Е. Жақсылықова 
Published: October 2024

Мақалада жарты ғасырдан астам уақыт археологиялыққазба жұмыстары жүргізіліп, нәтижесінде 2021 жылы халық игілігіне ұсынылған «Шым қала» тарихи-мәдени кешені қарастырылады.Кешен жергілікті маңызы бар, тарих және мәдениет ескерткіштердіңмемлекеттік тізіміне енген Қазақстан Республикасының нысаны. Аспан асты музейі ортағасырлық қала негізіндегі «Рабад», «Шахристан»,«Цитадель» деп аталатын үш бөліктен тұрады. Цитадель – мемлекетбасшыларының орны болса, Шахристан – бай манаптар мен ғалымдардың қонысы, ал Рабад – қарапайым халықтың мекені болған. Алайда ХХ ғасырға дейін қаланың негізгі құрылысы деп танылатыналғашқы екі қабаты ғана сақталған, ал Рабад бізге дейін толығыменкүйреген. Бұл қамалды басып алған түркі халықтарының соғысыментікелей байланысты. Сонымен қатар зерттеу жұмыстарыныңнәтижесінде қамал он төрт метр тереңдікке дейін қазылып, бірнеше мәдени қабаттар ашылған. Археологиялық зерттеу кезінде көптегенмәдени қабаттардың ашылуы сан қырлы тарихи кезеңдердің бай мұрасынан хабар береді. Атап айтсақ, Қарахан дәуірі, Тимуридтеркезеңі, Қоқан, Ресей мемлекеттері эрасындағы Шым қала тарихы тереңінен қозғалады.Көне Шымкент қалашығының көлемі 4,5 гектар. Қазіргі мегаполистің оңтүстік бөлігінде қаланың жалпы деңгейінен биік орналасқан көне қаланың пайда болуы мен дамуын зерттеу үшін үздіксіз археологиялық қазба жұмыстары жүргізіліп келеді.

В статье рассматривается историко-культурный комплекс «Шым қала», который был раскопан в течение более полувека и в 2021 году предложен для всеобщего обозрения. Комплекс является археологическим объектом Республики Казахстан, внесённым в Государственный список памятников истории и культуры местного значения. Музей под открытымнебом, подобный средневековому городу, состоит из трёх частей – «Рабад», «Шахристан» и «Цитадель». Цитадель была резиденцией правителей, шахристан — местом проживания богатых манапов и учёных, а рабад — местом проживания простого народа. Однако до XX века сохранились только два первых слоя, считающихся основными строительными слоями города, в то время как рабад был полностью разрушен. Это связано с войнами, в которых тюркские народы захватывали крепость. Кроме того, в ходе раскопок крепость была раскопана на глубину до четырнадцати метров, были обнаружены несколько культурных слоёв. Открытие множества культурных слоёв при археологических исследованиях свидетельствует о богатом наследии различных исторических эпох. В частности, подробно рассматривается история Шымкента в эпоху Караханидов, Тимуридов, Кокандского и Российского государств.Площадь древнего городища Шымкента составляет 4,5 га. Непрерывные археологические раскопки продолжаются для изучения происхождения и развития древнего города, который расположен на возвышенности на юге современного мегаполиса.

The article discusses the historical and cultural complex "Shym kala," which was excavated over more than half a cen the public in 2021. The complex is an archaeological site in the Republic of Kazakhstan, included in the State List of Monuments of History and Culture of local significance. The open-air museum, resembling a medieval city, consists of three parts: "Rabad", "Shakhristan" and "Citadel". The Citadel was the residence of rulers, the Shakhristan was the home of wealthy noblemen and scholars, and the Rabad was the area where ordinary people lived. However, by the 20th century, only the first two layers, considered the primary constructionlayers of the city, had survived, while the Rabad was completely destroyed.This is directly related to wars in which Turkic peoples captured the fortress. Additionally, during the excavations, the fortress was dug down to a depth of fourteen meters, revealing several cultural layers. The discovery of numerouscultural layers during archaeological research indicates the rich heritage of various historical periods. In particular, the history of Shymkent during the Karakhanid, Timurid, Kokand, and Russian periods is explored in detail.The area of the ancient Shymkent city site covers 4.5 hectares. Continuousarchaeological excavations are ongoing to study the origin and development of the ancient city, which is located on an elevated area in the southern part of the modern metropolis.