Mekkî Sûrelerde Abdullah b. Selâm ile İlişkilendirilen Âyetler Bağlamında Tefsir Rivâyetlerinin Değerlendirilmesi
Authors: KILINÇLI Sami 
Published: December 2019

İslam’ın doğduğu dönemde Araplar Yahudi ve Hıristiyanları Ehl-i kitap
olarak isimlendirmekte, onlara saygı duymakta, birçok konuda onlardan
etkilenmekteydiler. Hz. Peygamber’le aralarındaki mücadelede fikrî açıdan
yetersiz kaldıklarında Ehl-i kitap âlimlerini referans kaynağı olarak
kullanmakta ve öğrendikleri bilgilere istinaden sordukları sorularla Hz.
Peygamber’i zor duruma düşürmeye ve onu mağlup etmeye çalışmaktaydılar. Mekke
döneminde Ehl-i kitapla Müslümanlar arasında çatışma yaşanmamıştı. Yahûdi âlimler
Tevrat’la Kur’an arasındaki konu benzerliğini bildikleri Kur’an’ın hakikatleri
anlattığını, Hz. Peygamber’in de hakkı tebliğ ettiğini ikrar ediyorlardı. Bazı
âyetlerde Ehl-i kitap âlimlerinin bu doğru tutumları müşriklerin aleyhine
referans kaynağı olarak kullanılmıştır. Söz konusu âyetlerde bu âlimler
övülmüş, Hz. Peygamber için de bilgi kaynağı olarak gösterilmiştir. Konuyla
ilgili âyetler bazı müfessirlerce bağlama ve nassın zahirine uygun olarak
anlaşılmakla birlikte bazı âlimlerce nüzûl vasatı, süreci dikkate alınmadan
açıklanmıştır. Bu âyetlerde Medine döneminde iman eden Abdullah b. Selâm ve
arkadaşlarının anlatıldığı söylenmiştir. Bu çalışmada söz konusu yorumların
doğruluk değeri Kur’an-siyer ilişkisi, esbâb-ı nüzûl rivâyetlerinin bir kısmının
ictihadî olduğu bilgisi temelinde değerlendirilerek nassın asıl anlamının
gölgede bırakıldığı ortaya konulacaktır.Özet: Tefsir, ilâhi hitabın anlaşılması çabası olduğu kadar vahiy sürecinde
Müslüman, müşrik ve Ehl-i kitabın ilişkilerini, bu çerçevede yaşanan tecrübeyi
de anlamak demektir. Bu konular Kur’an’da geniş ve açık bir şekilde
anlatılmadığı için ayetleri anlamada hadisler, siyer, esbâb-ı nüzûl
rivayetleri, sahabe ve tâbiîn görüşleri önem kazanmaktadır. Esbâb-ı nüzûl
rivayetleri bazı problemler barındırdığı için klasik ulûmu’l-Kur’ân eserlerinde
bu bilgilerin rivayet sîgaları ve hadis usulü temelinde değerlendirilmesi
teklif edilmiştir. Bu yaklaşım birçok meselenin çözümünde etkili olmakla
birlikte tüm sorunları halletmemektedir. Esbâb-ı
nüzûl rivâyetlerinin âyetin gerçek sebebi olup olmadığı konusu ilk dönemlerden
itibaren tartışılmaktadır. İbn Teymiyye (ö. 728/1328) Zerkeşî (ö. 794/1392) ve
ed-Dıhlevî’ye (ö. 1176/1762) göre selef âlimlerden nakledilen “Bu âyet şu olay
üzerine nazil olmuştur.” şeklindeki sözler âyetin bizzat o olay hakkında
indiğini değil âyetin buna benzer bir konuda, benzer muhatap hakkında indiğini,
bu konuyu dolayısıyla bu hükmü de kapsadığını anlatmaya matuf görüşlerdir. A.
Nedim Serinsu ve A. Rıza Gül tarafından da bu duruma dikkat çekilmiş ve
rivâyetler “gerçek nüzûl sebebi ve sanal/takdir edilen nüzûl sebebi”
şeklinde ikiye ayrılmıştır. Bu husus bilinmediğinde riayetleri tahlil etmek,
tercihte bulunmak içinden çıkılmaz bir hal alabilmekte, âyetlerin muhatapları,
nüzul tarihleri, Mekkîlik ve Medenîlikleri konusunda problemler
çıkabilmektedir. Âyetlerin
ilk anlamı, muhatapları ve nüzûl vasatını öğrenmek isteyenler özellikle rivâyet
ağırlıklı tefsirlerdeki birbirleriyle çelişen nakiller arasında tercih yapmakta
zorlanmaktadır. Rivâyetleri doğru değerlendirmek ve isabetli tercihte bulunmak
için siyer, nüzûl süreci, Mekkî-Medenî bilgisi, müşrikler ve Ehl-i kitap ile
ilişkilerin gelişim aşamaları ve esbâb-ı nüzûl konusunda re’ye dayalı tefsîrî
açıklamaların olduğunu bilmek bir çözüm yolu olmaktadır. Birbirleriyle
çelişkili rivayetlerin ve yorumların olduğu konulardan biri de Abdullah b.
Selâm ile ilişkilendirilen ayetlerdir. Medineli Yahudilerin ileri gelenlerinden
olan Abdullah b. Selâm Hz. Peygamber Kubâ’ya vardığında yanına gelmiş, bazı
sorular yöneltmiş ve doğru cevaplar alması üzerine bunların ancak bir peygamber
tarafından bilinebileceğini söyleyerek Müslüman olmuştu. Onun Mekke döneminde
ve h. 8. yılda iman ettiği iddia edilmekteyse de bu bilgiler muteber kabul
edilmemiştir. Mekke
döneminde çok yoğun olmasa da Yahudi ve Hristiyanlarla Müslümanlar arasında
belirli diyaloglar, ilişkiler yaşanmaktaydı. Müslümanlarla Ehl-i kitap arasında
herhangi bir çatışma yaşanmadığı için ilgili ayetlerde genellikle bunların
âlimleri övülmekte, Hz. Peygamber ve müşrikler için referans kaynağı olarak da
gösterilmekteydi. Mekkî bazı âyetlerde Yahudilerden hakka uyan, adil
olanlardan; salihlerinden; Kitabın gereklerini yerine getirip, namazlarını
kılan muslihlerin ecrini zayi edilmeyeceğinden; Kur’an’daki hakikatleri
İsrailoğullarından âlimlerin bilmesinin müşrikler için bir delil olması
gerektiğinden; Ehl-i kitabın Kur’an’ın ilahi bir kitap olduğunu bildikleri; Hz.
Peygamber’e vahyedilen ayetler konusunda şüphesi varsa Yahudi âlimlere konuyu
sorması; Yahudilerin Hz. Peygamber’in risaletinin gerçekliğine şahitlik edip
inandığı; müşriklerin Hz. Peygamber’in risaletinin gerçek olup olmadığı
konusunda Ehl-i zikre akıl danışmaları; kendilerine kitap verilenlerin Kur’an
ile sevindikleri gibi hususlar anlatılmaktadır. Bu ayetlerin tefsirlerinde
muhatapların Abdullah b. Selam, Abdullah b. Selâm ve arkadaşları, Hz.
Muhammed’in ashabı, Selmân-ı Fârisî, Hz. Ali ve Ehl-i kitabtan Hz. Peygamber’i
görüp iman edenler olduğu yönünde yorumlar yapılmıştır.Müfessirler
Ehl-i kitapla yaşanan süreci yeteri kadar dikkate almadıkları için hidayete
ermesinden önce nâzil olan ayetleri Abdullah b. Selâm ile ilişkilendirilmiştir.
Hâlbuki Mesrûk (v. 63/683), Şa‘bî (v. 104/722) ve Said b. Cübeyr (ö. 94/713
[?]) nüzûl sürecini dikkate aldıkları için Mekkî ayetlerin Abdullah b. Selâm
ile ilişkilendirilmesini reddetmişlerdir. Âyetleri Kur’an-siyer ilişkisi, nüzûl
süreci temelinde değerlendirildiğimizde bazı müfessirlerin de belirtiği üzere
muhatapların Kur’an’ın ve Hz. Peygamber’in risaletinin hak olduğunu bilen ve
bunu îkrar eden Ehl-i kitap âlimleri olduğu anlaşılmaktadır. Bu durumda
müfessirlerin gerçek esbâb-ı nüzûl olmayan rivayetlere dayanarak âyetlerin
bağlamına, lafızlarına, nüzûl süreçlerine uygun olmayan yorumlar yaptıkları,
muhataplarla ilgili bilgiler sınırlı olduğu için Abdullah b. Selâm’ın adını bir
tür dolgu malzemesi olarak kullandıkları anlaşılmaktadır. Ehl-i kitabı
genelleme yaparak hakikati gizlemeleri, İslam’a düşmanlıkları ve yaşanan
savaşlar üzerinden değerlendirildiğimizde âyetlerde onlardan birilerinin
övülmesi kabul edilebilir bir durum olmamaktadır. Hâlbuki Mekke’de Yahudi ve
Hıristiyanlarla herhangi bir çatışma yaşanmadığı gibi hakikati dile getiren
âlimler vardı. Bunlar gerektiğinde övülmekte, Hz. Peygamber ve müşrikler için
referans kaynağı olarak da gösterilmekteydi. Ayrıca Medenî sûrelerde Ehl-i
kitabı eleştiren, kötüleyen ayetlerde de onların bütünü değil söz konusu
yanlışları yapanlar eleştirilmektedir. Bu örneklerde olduğu gibi âyetleri
yerleşik algılarımız etkisiyle ve toptancı bir zihinle değil tek tek nüzûl
süreci bağlamında değerlendirmemiz gerekmektedir. Aksi takdirde istenmeden
yanlış sonuçlara gidilebilmektedir.

Selefin
Abdullah b. Selâm ile ilgili tarih ve zamana uymayan izahlarında anakronizme düştükleri
iddia edilebilir. Ancak İbn Teymiyye, Zerkeşî ve ed-Dıhlevî’nin görüşlerini
dikkate aldığımızda selefin bir anakronizmden ziyade âm lafızlar üzerinden
tefsîrî, re’ye dayalı örnekleme tarzında görüşler ifade ettikleri
anlaşılmaktadır. Selefin bu yorumları ayetlerin muhataplarıyla ilgili eldeki
bilgilerin yetersiz olduğunu da göstermektedir. Selefin örneklemelerinde,
açıklamalarında tarihî bilgi hatalarının olması onlardan nakledilen bilgilerin
dikkatli bir şekilde incelenmesini, araştırmadan rivayetlere teslim olunmaması
gerektiğini de göstermektedir. İctihada dayalı yorumları gerçek esbâb-ı nuzûl
gibi kabul edenlerin anakronizme düştükleri ise açık bir hakikattir. Bu yönüyle
esbâb-ı nüzûl rivayetlerinin belirtilen ilkeler doğrultusunda değerlendirilmesi,
gerçek sebebi anlatan ve anlatmayanların ayırt edilerek aralarında tercihe
gidilmesinin gerektiği anlaşılmaktadır.