Ο Βυζαντινός Αυτοκράτωρ Αλέξιος Γ' Κομηνός Άγγελος (1195-1203)
Authors: Μαρκάκης Δημήτριος 
Published: March 2024

Η παρούσα διδακτορική διατριβή έχει ως στόχο τη συστηματική μελέτη της βασιλείας του Αυτοκράτορα Αλεξίου Γ΄ Κομνηνού Αγγέλου (1195-1203). Όπως σχολιάζεται και στα σχετικά κεφάλαια, τα υπάρχοντα σχήματα ερμηνείας δεν λαμβάνουν υπόψιν πολλά από τα στοιχεία που οι πηγές παρέχουν, θέτοντας ως κέντρο της ανάλυσής του τη Δ΄ Σταυροφορία. Μέχρι σήμερα η έρευνα αρκούνταν κατά κύριο λόγο στην υιοθέτηση ενός γενικευτικού σχήματος που αντιμετώπιζε το τελευταίο τέταρτο του 12ου αιώνα ως μία εποχή παρακμής, με την άλωση του 1204 να θεωρείται συχνά ως νομοτελειακό γεγονός. Η διατριβή δεν εστιάζει στο πρόσωπο του Αυτοκράτορα και δεν αποτελεί βιογραφία. Στόχος της είναι η διεξοδική μελέτη και ανάλυση των γεγονότων, των προσώπων και των ιστορικών φαινομένων της περιόδου και η ένταξή τους στον βυζαντινό 12ο αιώνα ο οποίος χαρακτηρίζεται από τη κυριαρχία της δυναστείας των Κομνηνών, συνέχεια της οποίας υπήρξε και αυτή των Αγγέλων. Τα κύρια ερωτήματα τα οποία τίθενται είναι τα εξής: (α) ποιοι οι στόχοι της εσωτερικής και εξωτερικής πολιτικής του Αλεξίου Γ΄, (β) ποιες μέθοδοι εφαρμόσθηκαν προς επίτευξη αυτών και (γ) ποιος ο βαθμός επιτυχίας τους. Η εξέταση του ζητήματος είναι θεματική και έχει χωριστεί σε τέσσερα κεφάλαια. Στην εισαγωγή που προηγείται παρουσιάζονται αναλυτικά οι στόχοι της έρευνας και εξετάζονται οι κύριες πηγές. Το πρώτο κεφάλαιο ασχολείται με τα προσωπογραφικά της οικογένειας των Αγγέλων και την ανασύνθεση της σταδιοδρομίας του Αλεξίου πριν την άνοδό του στον θρόνο. Το δεύτερο κεφάλαιο καταπιάνεται με τα ζητήματα της εσωτερικής πολιτικής και διαιρείται σε τέσσερα υποκεφάλαια. Το πρώτο (Β.Ι) αφορά στην οικονομία και συγκεκριμένα στα οικονομικά προβλήματα της περιόδου 1195-1203, τις πολιτικές για την επίλυσή τους και στο οικονομικό επιτελείο του Αλεξίου Γ΄. Το δεύτερο (Β.ΙΙ) ασχολείται με τον στρατό και με άξονα τις πολεμικές επιχειρήσεις της περιόδου, αξιολογείται η στρατιωτική οργάνωση και η αποτελεσματικότητα αυτής καθώς επίσης και η στρατηγική του βυζαντινού κράτους. Το τρίτο υποκεφάλαιο (Β.ΙΙΙ) ασχολείται με την πολιτική και μελετώνται η οργάνωση και η στελέχωση της κεντρικής διοίκησης, τα συμφέροντα και οι επιδιώξεις των ομάδων πλησίον της εξουσίας, οι μέθοδοι ενίσχυσης της αυτοκρατορικής εξουσίας και τα αίτια της πτώσης του καθεστώτος στα 1203. Στο τέταρτο υποκεφάλαιο (Β.IV) παρουσιάζεται η εκκλησιαστική πολιτική του Αυτοκράτορα, οι σχέσεις του με τους Οικουμενικούς Πατριάρχες της βασιλείας του και η στάση του έναντι των μεγάλων μονών. Στη συνέχεια, το τρίτο κεφάλαιο πραγματεύεται τα ζητήματα της διπλωματίας και διαιρείται σε τέσσερα υποκεφάλαια. Το πρώτο υποκεφάλαιο (Γ.Ι) αφορά στη βαλκανική χερσόνησο και πρωτίστως στις σχέσεις του Βυζαντίου με το δεύτερο βουλγαρικό κράτος. Το δεύτερο υποκεφάλαιο (Γ.ΙΙ) εστιάζει στις διπλωματικές ενέργειες έναντι του Σουλτανάτου του Ικονίου και της Αρμενίας της Κιλικίας. Το τρίτο (Γ.ΙΙΙ) εξετάζει τις σχέσεις με τη Γερμανική Αυτοκρατορία και την Εκκλησία της Ρώμης. Τέλος, το τέταρτο υποκεφάλαιο (Γ.IV) αφιερώνεται στις επαφές με τις ιταλικές ναυτικές Δημοκρατίες, Βενετία, Πίζα και Γένουα. Το τέταρτο κεφάλαιο ασχολείται με την εικόνα της βασιλείας του Αλεξίου Γ΄, μέσα από τα νομίσματα, τις σφραγίδες και κυρίως τους εγκωμιαστικούς λόγους και αναλύεται η πολιτική ιδεολογία, οι μέθοδοι προβολής της και οι ιδεολογικές επιδιώξεις του Αυτοκράτορα. Η μελέτη ολοκληρώνεται με τα συμπεράσματα όπου απαντώνται τα ερωτήματα που τέθηκαν στην εισαγωγή, ενώ περιλαμβάνεται παράρτημα που αφορά στη δράση του Αλεξίου Γ΄ μετά το 1203, εκτενής αγγλική περίληψη, βιβλιογραφία καθώς και σειρά πινάκων και χαρτών. Συμπερασματικά, το βυζαντινό κράτος κατά τον ύστερο 12ο αιώνα δεν διέρχονταν φάση παρακμής, πολλώ δε μάλλον γενικευμένης κατάρρευσης, αλλά μία κρίση πολιτικής κατά βάση φύσεως. Η Αυτοκρατορία διέθετε αξιόλογες δυνάμεις τόσο στον διπλωματικό όσο και στρατιωτικό τομέα και παρέμενε υπολογίσιμη δύναμη στον χώρο της ανατολικής Μεσογείου, έχοντας όμως απωλέσει μέρος της επιρροής της. Ο Αλέξιος Γ΄ επιδίωξε να παλινορθώσει τη δυναστεία των Κομνηνών σε πολιτικό και ιδεολογικό επίπεδο και συγκέντρωσε πλησίον του ένα αξιόλογο επιτελείο, δίνοντας προτεραιότητα στην αποκατάσταση της εσωτερικής σταθερότητας του κράτους όπου σημείωσε επιτυχίες. Εν τέλει ορισμένα σφάλματα της βυζαντινής ηγεσίας και δομικά προβλήματα του βυζαντινού συστήματος εξουσίας δεν επέτρεψαν την ευόδωση του συνόλου των πολιτικών του Αυτοκράτορα.