The Of valley and the coming of Islam: The case of the Greek-speaking muslims
Authors: Poutouridou Margarita 
Published: April 2015

<p>Περισσότερο από επτά δεκαετίες μετά τήν υποχρεωτική ανταλλαγή των<br />πληθυσμών μεταξύ τής Ελλάδας καί τής Τουρκίας τό γεγονός ότι ή ποντιακή<br />διάλεκτος όμιλειται ακόμη σέ έναν αριθμό μουσουλμανικών χωριών<br />στήν περιοχή τοϋ άνατολικοΰ Πόντου φαίνεται ότι προκαλεΐ όλο καί περισσότερο<br />τό ενδιαφέρον όσων ασχολούνται μέ τήν ιστορία τής περιοχής.<br />Επικεντρώνοντας τήν προσοχή της στους ποντιόφωνους οικισμούς τής<br />κοιλάδας τού Όφεως, 60 χλμ. ανατολικά τής Τραπεζούντας, ή παρούσα<br />εργασία αποτελεί μια πρώτη παρουσίαση τών διαθέσιμων πηγών —τόσο<br />ελληνικών όσο καί όθωμανικών/τουρκικών—, άλλα καί βασικών έρωτημά-<br />των πού έχει να αντιμετωπίσει ό έρευνητής τού φαινομένου τών ελληνόφωνων<br />μουσουλμανικών πληθυσμών.<br />Σύμφωνα μέ τα δεδομένα τών οθωμανικών φορολογικών κατάστιχων<br />πού σώζονται για τήν περιοχή φαίνεται πώς τουλάχιστον μέχρι τά τέλη<br />τοϋ 16ου αί. ή συντριπτική πλειοψηφία τού πληθυσμού τής κοιλάδας διατηρούσε<br />τόν χριστιανικό της χαρακτήρα. Ταυτοχρόνως, όμως, ό αριθμός<br />τών μουσουλμάνων αυξανόταν άργά άλλα σταθερά, αποτέλεσμα μάλλον<br />τής προσχώρησης τοϋ ντόπιου πληθυσμού στή νέα θρησκεία παρά τής έγ-<br />κατάστασης μουσουλμάνων έποίκων. Ή έξέλιξη αύτή άποτέλεσε προφανώς<br />τό έναυσμα γιά τή σταδιακή απομάκρυνση τών χριστιανών άπό τά παράλια<br />καί τήν ίδρυση νέων χωριών σέ ψηλότερες δυσπρόσιτες περιοχές —έξέλιξη<br />ή οποία φαίνεται νά άντικατοπτρίζεται στήν προφορική παράδοση τών χριστιανών<br />Όφλήδων πού κατέφυγαν ως πρόσφυγες στήν Ελλάδα μετά τό<br />1923.<br />Ό 17ος καί ό 18ος αί. υπήρξαν καθοριστικοί γιά τόν σχεδόν όλοκληρω-<br />τικό έξισλαμισμό τών χωριών τοϋ ’Όφεως. Ή δραματική αλλαγή στον θρησκευτικό<br />χαρακτήρα τής περιοχής, ωστόσο, δέν συνοδεύτηκε άπό μιά παράλληλη<br />άντικατάσταση τής ελληνικής ποντιακής διαλέκτου άπό τήν τουρκική.<br />'Η ύπαρξη ελληνόφωνων πληθυσμιακών νησίδων, πού αιώνες μετά<br />τήν προσχώρησή τους στό Ίσλάμ επιμένουν νά μιλούν μιά γλώσσα ή οποία<br />παραπέμπει στό χριστιανικό τους παρελθόν, γέννησε τήν ανάγκη τής δημιουργίας<br />ενός «έξηγητικοϋ μύθου» τόσο στήν ελληνική όσο καί στήν τουρκική<br />πλευρά. "Ενα σημαντικό μέρος τοϋ παρόντος άρθρου είναι άφιερωμέ-<br />νο στήν παρουσίαση τής ύπάρχουσας ελληνικής καί τουρκικής βιβλιογραφίας,<br />καθώς καί τής σχετικής προφορικής παράδοσης τόσο τών χριστιανών<br />όσο καί τών μουσουλμάνων Όφλήδων.</p><p>"Απαξ βίαιος έξισλαμισμός, λοιπόν, κατά τήν έπικρατοϋσα ελληνική<br />έκδοχή ή άπλώς εκούσιος άσπασμός μιας άνώτερης θρησκείας κατά τήν κυ-</p><p>ρίαρχη τουρκική άποψη; Στο τελευταίο μέρος τής εργασίας έπιχειρεΐται ένα<br />πρώτο βήμα προς μιά συνθετότερη ερμηνεία των πραγμάτων. Ό σχεδόν<br />ολοσχερής έξισλαμισμός τής κοιλάδας τοϋ ’Όφεως άντιμετωπίζεται ώς<br />αποτέλεσμα ενός συνδυασμού παραγόντων: τής σταθεροποίησης τής οθωμανικής<br />κυριαρχίας στήν περιοχή, τής σταδιακής κατάρρευσης τής παλιάς εκκλησιαστικής<br />οργάνωσης, τού κλίματος ανασφάλειας λόγω τής αναρχίας<br />κατά τή διάρκεια τού 17ου καί μέρους τού 18ου αί. Παράλληλα, προτείνε-<br />ται μιά συγκριτική μελέτη άνάλογων φαινομένων στον χώρο τής σημερινής<br />Τουρκίας (γιά παράδειγμα, ή μελέτη τών άρμενόφωνων μουσουλμανικών<br />πληθυσμών τής περιοχής Χεμσίν, στά ανατολικά τού Όφεως), μέ τήν πεποίθηση<br />ότι αυτή ή προσέγγιση θά βοηθήσει στήν καλύτερη κατανόηση όχι<br />μόνο τής ιστορίας τού Όφεως, άλλα καί τών μηχανισμών πού διευκόλυναν<br />τήν ενσωμάτωση τής περιοχής τής Μαύρης Θάλασσας στό πλαίσιο τής ’Οθωμανικής<br />αύτοκρατορίας.</p>