Η αθυμία κατά τον Άγιο Ιωάννη Κασσιανό
Authors: Κατσίρας Λεωνίδας 
Published: September 2021

Η παρούσα εργασία με τίτλο «Η ΑΘΥΜΙΑ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΑΓΙΟ ΙΩΑΝΝΗ ΚΑΣΣΙΑΝΟ - Ψυχο-λογική θεώρηση», αποτελεί καρπό τού ενδιαφέροντός του συγγραφέα για την ασκητική (πρα-κτική) Θεολογία και τη συνάντησή της με τη σύγχρονη Ψυχολογία (πρβλ. πολυπαραγοντικά μοντέλα: βιο-ψυχο-κοινωνικό, theologo-socio-bio-physical κ.λπ. τού «ψυχοθρησκευτικού παραλληλι-σμού» τού G. Berguer και του «ισομορφισμό» τού R. Anderson. Ο υπότιτλος «Ψυχολογική θεώρηση» υποδηλώνει αφ’ ενός μεν ότι η διατριβή θα εντοπίσει κυρίως τα ψυχικά γεγονότα και τις λει-τουργίες, που συνδέονται με την αθυμία, αφ’ ετέρου δε ότι καθετί το «ψυχολογικό» στα πλαίσια της Πατερικής Θεολογίας δεν μπορεί επακριβώς να ταυτισθεί εννοιολογικά με ό,τι αποκαλούμε σήμερα «επιστημονική Ψυχολογία». Σκοπός τής μελέτης μας αυτής είναι ― μέσα από τούς διαμειβόμενους διαλόγους (collationes), που ο άγιος Κασσιανός είχε με ερημίτες τής Ανατολής, αλλά και από τούς σχετι-κούς μοναστικούς κανόνες (De Coenobiorum Institutiones)― να αναδείξουμε τα ψυχολογικά στοι-χεία τού πάθους τής αθυμίας και τις ψυχο-πνευματικές μεθόδους διάγνωσης και θεραπείας της. Προκειμένου να επιτευχθεί τούτο, επιβάλλεται η σε βάθος γνώση τόσο τής (Πατερικής) πνευμα-τικής Θεραπευτικής, όσο και των σύγχρονων ψυχοθεραπευτικών μεθόδων. Το εγχείρημα τούτο δεν είναι καθόλου εύκολο, δεδομένου ότι η γλώσσα και η ορολογία (σε ζητήματα Ιατρικής, Ψυ-χιατρικής και Ψυχοθεραπείας) τής εποχής τών Πατέρων έχουν αλλάξει ―με την παρέλευση εί-κοσι και πλέον αιώνων― αισθητά. Ένας δε πρόσθετος λόγος τής διατριβής αυτής είναι η Πατε-ρική σοφία να αποτελέσει πραγματική συμβολή στον σύγχρονο διάλογο μεταξύ Ορθόδοξης (Πατερικής) Θεολογίας και Ψυχολογίας. Ειδικότερα, η εν λόγω διατριβή διερευνά α) ιστορικοφιλολογικά τον όρο αθυμία, αντιδια-στέλλοντάς τον από άλλους συνώνυμους, β) τα αίτια γένεσης του πάθους αυτού, σύμφωνα με τον άγιο Κασσιανό, γ) τη φύση τού πνευματικού αγώνα και της πάλης τών λογισμών, δ) τα ολέ-θρια αποτελέσματα στην ψυχοσωματική υγεία τού ανθρώπου και ε) τις μεθόδους διάγνωσης και θεραπευτικής αντιμετώπισης του πνευματικού αυτού νοσήματος, έτσι όπως τις προτείνει ο Κασσιανός.Βασική μας μέθοδος υπήρξε η ιστορικοφιλολογική, παρακολουθούμενη από τα σχετικά πορίσματα και τις ανάλογες θεωρίες τής σύγχρονης Ψυχολογίας (βλ. Narrative therapy, Logother-apy, Cognity Psychotherapy κ.ο.κ.). Η φιλολογική έρευνα συνέβαλε στη λεπτομερή διερεύνηση της λατινικής έννοιας τής αθυμίας στα έργα τού Κασσιανού, καθώς και στις παρεμφερείς ή συνώ-νυμες λέξεις, που χρησιμοποιεί ο Άγιος στο όλο έργο του. Μάλιστα δε, η ιστορική έρευνα απέ-δειξε σε ποιο βαθμό η διδασκαλία του και η θεολογική του σκέψη επηρέασε την Ορθόδοξη α-σκητική διδασκαλία και συνέβαλε στη σύζευξη της νηπτικής Θεολογίας με τη σύγχρονη ψυχο-λογία.Η παρούσα μελέτη διαιρείται σε οκτώ κεφάλαια. Στο πρώτο Κεφάλαιο (Το πολιτισμικό και θεολογικό περιβάλλον τού αγίου Κασσιανού), παρατίθεται σύντομη βιογραφία τού Αγίου και αναλύεται, στη συνέχεια, το πολιτισμικό πλαίσιο της εποχής του, απαραίτητο για μια ιστορική και σφαιρική κατανόηση του όλου τρόπου σκέψης και θεολογίας του. Το δεύτερο Κεφάλαιο (Η Πρακτική Θεολογία τού αγίου Ιωάννη Κασσιανού), αναφέρεται στο όλο έργο τού Αγίου, συμπερι-λαμβανομένων τών πηγών τής διδασκαλίας του, εκθέτοντας, εν ολίγοις, την «ηθική» (βλ. πρα-κτική), βασικά, θεολογία του. Στο τρίτο Κεφάλαιο (Κριτήρια και γνωρίσματα της πνευματικής υγείας), επιχειρείται, κατ’ αρχάς, μια γενική εισαγωγή στην Ασκητική Θεολογία τών Ανατολι-κών Πατέρων για την έννοια τής πνευματικής υγείας και τον κυρίαρχο ρόλο τής αγάπης στο υ-γιές ψυχο-πνευματικά πρόσωπο. Στο τέταρτο Κεφάλαιο (Τα πάθη), εξετάζεται φιλολογικά, θεο-λογικά και ψυχολογικά το πάθος τής αθυμίας, καθώς και η σχεσιοδυναμική αλλά και η εν γένει λειτουργικότητά του με αναφορά στην ―τότε επικρατούσα― τριμερή κίνηση της ψυχής [λογικό (“id est rationabile”), θυμικό (“id est irascibile”) και επιθυμητικό (“id est concupiscibile ejus”)]. Στο πέμπτο Κεφάλαιο (Ορίζοντας την αθυμία), εξετάζονται σημασιολογικά οι συναφείς και συνώ-νυμοι (λατινικοί) όροι τής αθυμίας, που χρησιμοποιεί ο άγιος Κασσιανός σε όλο του το έργο, προκειμένου να ανιχνευθεί σαφέστερα και σε βάθος η εννόηση του όρου. Στο έκτο Κεφάλαιο (Αίτια και σκοπός τής αθυμίας), γίνεται προσπάθεια εντοπισμού τών βαθύτερων (ψυχο-πνευματικών) αιτίων και κινήτρων (ελατηρίων), καθώς και των αποτελεσμάτων, τής αθυμίας στην ανθρώπινη ψυχή, τόσο σε προσωπικό, όσο και σε συλλογικό επίπεδο, σύμφωνα με τον άγιο Κασσιανό. Στο έβδομο Κεφάλαιο (Αποτελέσματα της αθυμίας), καταγράφονται τα ολέθρια απο-τελέσματα της αθυμίας στη ζωή τού ανθρώπου. Τέλος, το όγδοο Κεφάλαιο (Η θεραπεία τής α-θυμίας), περιλαμβάνει: α) γενική θεώρηση της Πατερικής θεραπευτικής και την ανάλογη διε-ρεύνηση της ηθικο-πνευματικής ψυχο-θεραπείας τού Κασσιανού, β) ανάλυση της θεολογικής έννοιας τής Θεανθρώπινης συνέργειας, όπου επισημαίνεται ο θεμελιακός ρόλος τής ανθρώπινης βούλησης (απόφαση και θέληση) στην αποτελεσματικότητα της καταπολέμησης και θεραπείας αυτού τού πνευματικού νοσήματος (αθυμίας), γ) παράθεση των σταδίων τής πνευματικής θερα-πείας, κατά τον άγιο Κασσιανό, δ) έκθεση των διαφόρων προληπτικών και θεραπευτικών μέσων («φάρμακα») κατά τής αθυμίας, στα πλαίσια της θεραπευτικής αγωγής τού Κασσιανού, ε) ειδι-κές πρακτικές για την αντιμετώπιση της αθυμίας και στ) τα ψυχο-πνευματικά οφέλη από τη θεραπεία τής αθυμίας. Η όλη μελέτη κλείνει με Συμπεράσματα και Βιβλιογραφία.Η διατριβή αυτή καλύπτει ένα σημαντικό κενό στον χώρο τής χριστιανικής ψυχολογίας, από πλευράς τόσο ιστορικής γνώσης, όσο και κατανόησης της θρησκευτικής ψυχο-παθολογίας αλλά και της πνευματικής ψυχο-θεραπείας. Η προσφορά τών γνώσεων αυτών βοηθά και τον σύγχρονο άνθρωπο, αφ’ ενός μεν να εμβαθύνει στην κατανόηση του πάθους τής αθυμίας, αφ’ ετέρου δε να συνειδητοποιήσει ότι η πρόταξη των ηθικών αρετών, τής ψυχοσωματικής άσκησης γενικά και, ειδικότερα, της πνευματικότητας ―που στη σύγχρονη Ψυχοθεραπεία εισάγεται σή-μερα από ορισμένες ψυχολογικές Σχολές (ανθρωπιστική, περσοναλιστική, υπαρξιακή, υπερ-προσωπική κ.ά.)― είχε ήδη, ασυστηματοποίητα και εμπειρικά οπωσδήποτε, από την εποχή τών πρώτων Πατέρων τής Εκκλησίας, και μάλιστα των Ασκητών τής ερήμου, χρησιμοποιηθεί με ευ-εργετικά αποτελέσματα για την ψυχική και την πνευματική υγεία τών πιστών. Η αθυμία απαιτεί, κατά τον Κασσιανό, μια ιδιόμορφη θεραπευτική• ο Άγιος προτείνει ως θεραπευτικά μέσα την ισχυρή πίστη / εμπιστοσύνη, την ελπίδα και την κοινωνικότητα / αγάπη, δηλ., mutatis mutandis, τις βασικές αρχές τής σύγχρονης Γνωσιακής Ψυχοθεραπείας. Με άλλα λόγια, η αποφυγή τής αθυμίας δεν επιτυγχάνεται με την απομόνωση του ανθρώπου ή/και τη φυγή του, αλλά με τον συγχρωτισμό, τη συναναστροφή και, γενικά, τη διαπροσωπική του επι-κοινωνία με τους συνανθρώπους του.