Vernd mannréttinda samkvæmt EES-samningnum
Authors: Einarsson Ólafur Jóhannes 
Published: April 2024

Í meginmáli EES-samningsins er ekki að finna nein fyrirmæli um vernd mannréttinda samkvæmt samningnum. Því féll það í hlut EFTA-dómstólsins að móta reglur þar að lútandi innan EFTA-stoðarinnar. Samkvæmt dómaframkvæmd hans er nú ljóst að mannréttindavernd telst til almennra meginreglna EES-samningsins. Við mótun efnis þeirra er tekið mið af ákvæðum Mannréttindasáttmála Evrópu og dóma Mannréttindadómstólsins. Grundvöllur meginreglunnar um mannréttindavernd er einsleitni og staða mannréttindaverndar líkt og EFTA-dómstóllinn hefur mótað hana er sambærileg við það sem gilti innan ESB-réttar áður en Réttindaskrá Sambandsins varð bindandi.
Réttarstaðan samkvæmt EES-rétti hefur komið til athugunar hjá Mannréttindadómstól Evrópu í kærum gagnvart Noregi. Í dómum hans er tekið mið af dómaframkvæmd EFTA-dómstólsins og hvernig vernd mannréttinda er tryggð innan EFTA-stoðarinnar. Hann hefur hafnað því að leggja til grundvallar svonefnda Bosphorus forsendu um EES-samninginn líkt og hann gerir um vernd mannréttinda samkvæmt ESB-rétti. Í henni felst að Mannréttindadómstóllinn gengur út frá því að reglur Sambandsréttar séu fullnægjandi nema að leitt sé í ljós að í tilteknu máli sé þeim augljóslega ábótavant.
Innan ESB-stoðarinnar ræðst mannréttindavernd innan gildissviðs EES-samningsins af ákvæðum Réttindaskrár Sambandsins. Eftir að hún varð bindandi með gildistöku Sáttmálans um starfshætti Evrópusambandsins hefur mikilvægi hennar aukist verulega og gegnir hún lykilhlutverki við skýringu ESB-réttar. Réttindaskráin er ekki hluti af EES-rétti og því ekki bindandi fyrir EFTA-ríkin. Við nánari athugun á ákvæðum Réttindaskrárinnar er niðurstaðan sú að ekki sé ástæða til að telja að tilvist og áhrif Réttindaskrárinnar hafi í för með sér að ekki verði unnt að viðhalda einsleitni samkvæmt EES-samningnum.

The main part of the EEA Agreement does not lay down any rules regarding the protection of human rights. Accordingly, it fell to the EFTA Court to determine the regulation thereof within the EFTA pillar of the Agreement. It follows from the case law of the EFTA Court that the protection of human rights is a general principle of EEA law. The content of the principle is inspired by the provision of the European Convention on Human Rights and the case law of the European Court of Human Rights. The legal basis of this general principle is homogeneity and the status of human rights protection within the EFTA pillar is comparable to the prevailing situation within EU law prior to the Charter of Fundamental Rights becoming a binding legal instrument.
The protection of human rights under the terms of the EEA Agreement has been the subject of examination by the European Court of Human Rights in cases against Norway. These judgments have taken note of the jurisprudence of the EFTA Court and the general principle of protection of human rights established thereunder. The Court of Human Rights has not extended the so-called Bosphorus presumption, applicable in the context of EU law, to the EEA Agreement. According to that presumption, the Court presumes that human rights protection under EU law is sufficient for the purposes of the Convention, unless it is demonstrated to be manifestly deficient in a particular case.
Within the EU pillar of the Agreement, the protection of human rights under the Agreement is governed by the Charter of Fundamental Rights. After it became binding, following the entry into force of the Treaty on the Functioning of the European Union, its significance has grown considerably, and it now plays a key role in the interpretation of EU law. The Charter is not part of the EEA Agreement and thus not binding for the EFTA States. On a closer examination of the Charter, it may be concluded that there is no reason to assume that the existence and influence of the Charter should lead to homogeneity within the EEA not being maintained.