Η δομή και η ανάπτυξη των γνωστικών και των υπεργνωστικών ικανοτήτων από τα τρία έως τα οκτώ χρόνια
Authors: Καζή Σμαράγδα 
Published: August 2021

Η έρευνα αυτή κινήθηκε μέσα στο πλαίσιο της θεωρίας του Δημητρίου (Demetriou, 1998β, 2000, τυπώνεται) και ο βασικός της στόχος ήταν η διερεύνηση της αρχιτεκτονικής και της ανάπτυξης του νου στις ηλικίες από τα 3 έως τα 8 χρόνια. Συγκεκριμένα, η έρευνα αποσκοπούσε να ελέγξει αν οι θεμελιώδεις αρχές οργάνωσης του γνωστικού συστήματος, όπως αυτές έχουν διατυπωθεί θεωρητικά και επιβεβαιωθεί πειραματικά από τον Δημητρίου και τους συνεργάτες του σε μεγαλύτερες ηλικίες, εφαρμόζονται και οργανώνουν τη γνωστική εμπειρία ήδη από την ηλικία των 3 1/2 ετών. Αναλυτικότερα, εξετάστηκαν οι δύο ακόλουθες θεμελιώδεις αρχές οργάνωσης του νου: (α) η αρχή της ανά πεδίο εξειδίκευσης, και, (β) η αρχή της υποκειμενικής ισοδυναμίας-διακριτότητας των ικανοτήτων. Η εφαρμογή της αρχής της ανά πεδίο εξειδίκευσης ελέγχθηκε μέσω της κατασκευής και της χορήγησης στα παιδιά γνωστικών έργων, τα οποία απευθύνονταν σε τρία διαφορετικά Συστήματα Εξειδικευμένων Ικανοτήτων (ποσοτικό-συσχετικό, ποιοτικό-αναλυτικό, και εικονικό-χωροταξικό). Για την εξέταση της γνωστικής ανάπτυξης του κάθε ΣΕΙ, κατασκευάστηκαν και χορηγήθηκαν γνωστικά έργα, τα οποία παρουσιάζονταν μέσω δύο διαφορετικών συμβολικών συστημάτων. Το ένα συμβολικό σύστημα ήταν κοινό για όλα τα ΣΕΙ (συγκεκριμένα, για το κάθε ΣΕΙ, κατασκευάστηκαν γνωστικά έργα τα οποία παρουσιάζονταν μέσω γεωμετρικών σχημάτων), ενώ το δεύτερο συμβολικό σύστημα ποικίλε ανάλογα με το ΣΕΙ. Η ενεργοποίηση της αρχής της υποκειμενικής ισοδυναμίας-διακριτότητας εξετάστηκε μέσω της μέτρησης της λειτουργίας δύο υπεργνωστικών εκτιμητών: (α) του εκτιμητή ομοιότητας μεταξύ γνωστικών έργων, και (β) του εκτιμητή της δυσκολίας μεταξύ γνωστικών έργων. Συγκεκριμένα, ζητήθηκε από τα παιδιά να εκφέρουν υπεργνωστικές εκτιμήσεις ομοιότητας και δυσκολίας ως προς τρεις τύπους συγκρίσεως γνωστικών έργων: (α) σύγκριση μεταξύ δύο γνωστικών έργων, τα οποία ανήκαν στο ίδιο ΣΕΙ και, ταυτόχρονα, ήταν παρουσιασμένα μέσω του ίδιου συμβολικού συστήματος, (β) σύγκριση μεταξύ δύο γνωστικών έργων, τα οποία ανήκαν στο ίδιο ΣΕΙ αλλά ήταν παρουσιασμένα μέσω διαφορετικών συμβολικών συστημάτων, και, (γ) σύγκριση μεταξύ δύο γνωστικών έργων, τα οποία ανήκαν σε διαφορετικό ΣΕΙ. Η λειτουργία των υπεργνωστικών εκτιμητών ελέγχθηκε σε δύο συνθήκες: (α) Στα μισά παιδιά του δείγματος χορηγήθηκαν πρώτα τα γνωστικά έργα και στη συνέχεια τους ζητήθηκε να εκφέρουν υπεργνωστικές εκτιμήσεις, και (β) στα υπόλοιπα μισά παιδιά τα έργα χορηγήθηκαν με αντίστροφη σειρά. Εξετάστηκαν με ατομική συνέντευξη 100 παιδιά ηλικίας 3 1/2 έως 7 1/2 ετών. Συνολικά, τα αποτελέσματα αυτής της έρευνας έδειξαν ότι: α. Στις ηλικίες που εξετάστηκαν, οι γνωστικές εμπειρίες οργανώνονται με βάση την εφαρμογή της αρχής της ανά πεδίο εξειδίκευσης. Αναλυτικότερα, φάνηκε ότι οι γνωστικές επιδόσεις των παιδιών σε έργα τα οποία αφορούσαν στο ίδιο πεδίο της πραγματικότητας, οργανώθηκαν σε αντίστοιχες γνωστικές δομές, ή αλλιώς, σύμφωνα με την ορολογία της θεωρίας του Δημητρίου, σε Συστήματα Εξειδικευμένων Ικανοτήτων. β. Η αρχή της υποκειμενικής ισοδυναμίας-διακριτότητας εφαρμόζεται και οργανώνει τις υπεργνωστικές εμπειρίες ήδη από τις ηλικίες που εξετάστηκαν. Αναλυτικότερα, μέσω των μετρήσεων της λειτουργίας του εκτιμητή ομοιότητας, φάνηκε ότι η οργάνωση του υπεργνωστικού συστήματος αντανακλά την οργάνωση του γνωστικού συστήματος: Τα παιδιά αναγνωρίζουν ως όμοια εκείνα τα γνωστικά έργα τα οποία αφορούν στο ίδιο Σύστημα Εξειδικευμένων Ικανοτήτων, και αναγνωρίζουν ως διαφορετικά εκείνα τα γνωστικά έργα τα οποία αφορούν σε διαφορετικά Συστήματα Εξειδικευμένων Ικανοτήτων. γ. Ο εκτιμητής δυσκολίας φαίνεται ότι περιλαμβάνει δύο επιμέρους μηχανισμούς: Ο πρώτος μηχανισμός ενεργοποιείται όταν εκτιμάται η σχετική δυσκολία γνωστικών έργων τα οποία είναι όμοια ως προς τις γνωστικές διαδικασίες που ενεργοποιούν. Ο δεύτερος μηχανισμός ενεργοποιείται όταν συγκρίνονται μεταξύ τους γνωστικά έργα τα οποία διαφέρουν ως προς αυτήν τη διάσταση. δ. Ως προς την εκτίμηση της ομοιότητας μεταξύ των γνωστικών έργων φάνηκε ότι: (1) Η σειρά παρουσίασης των έργων επηρέασε στατιστικώς σημαντικά το επίπεδο των υπεργνωστικών εκτιμήσεων των παιδιών προσχολικής ηλικίας. Αναλυτικότερα, η επίδοση των παιδιών προσχολικής ηλικίας, στα οποία παρουσιάστηκαν πρώτα τα γνωστικά έργα, ήταν στατιστικώς σημαντικά υψηλότερη από αυτήν των παιδιών, στα οποία τα έργα παρουσιάστηκαν με αντίστροφη σειρά. Εξαίρεση αποτέλεσε η ομάδα των παιδιών ηλικίας 5 1/2 ετών. (2) Καταδείχθηκε η διαφορετική υπεργνωστική διαπερατότητα των ποικίλων ΣΕΙ. Συγκεκριμένα, τα αποτελέσματα της έρευνας έδειξαν ότι οι γνωστικές διαδικασίες οι οποίες αφορούν στο εικονικό-χωροταξικό ΣΕΙ χαρτογραφούνται στο υπεργνωστικό επίπεδο του νου σε μικρότερη ηλικία σε σχέση με τις διαδικασίες οι οποίες αφορούν στο ποιοτικό- αναλυτικό και το ποσοτικό-συσχετικό ΣΕΙ. ε. Ως προς την εκτίμηση της δυσκολίας, τα αποτελέσματα αυτής της έρευνας έδειξαν ότι: (1) Η εμπλοκή των παιδιών με την επίλυση των ποσοτικών και ποιοτικών γνωστικών έργων αυξάνει το επίπεδο των υπεργνωστικών εκτιμήσεων ως προς τη σύγκριση έργων τα οποία αφορούν στο ίδιο ΣΕΙ αλλά εμπλέκουν διαφορετικά συμβολικά συστήματα. (2) Επιβεβαιώθηκε, επιπλέον, ότι οι γνωστικές διαδικασίες οι οποίες αφορούν στο εικονικό-χωροταξικό ΣΕΙ καταγράφονται στο υπεργνωστικό επίπεδο του νου σε μικρότερη ηλικία σε σύγκριση με την καταγραφή των γνωστικών διαδικασιών οι οποίες αφορούν στο ποιοτικό-αναλυτικό και στο ποσοτικό-συσχετικό ΣΕΙ. στ. Φάνηκε ότι το επίπεδο της ανάπτυξης του ποιοτικού-αναλυτικού ΣΕΙ επηρεάζει την υπεργνωστική επίδοση των παιδιών αυτής της ηλικίας. Αναλυτικότερα, στις ηλικίες που εξετάστηκαν, τα παιδιά τα οποία είχαν υψηλότερη επίδοση ως προς το ποιοτικό-αναλυτικό ΣΕΙ είχαν επίσης υψηλότερη υπεργνωστική επίδοση. Φάνηκε, δηλαδή, ότι το ποιοτικό-αναλυτικό ΣΕΙ λειτουργεί ως συνδετικός κρίκος ανάμεσα στο επίπεδο του νου το οποίο είναι προσανατολισμένο προς το περιβάλλον (ΣΕΙ), και το επίπεδο του νου το οποίο είναι προσανατολισμένο στον εαυτό (Υπεργνωστικό Σύστημα).