Εδαφική συνοχή
Authors: Καρανίκα Μαρία 
Published: July 2022

Η Ευρωπαϊκή Ένωση, σε αυτούς τους κρίσιμους καιρούς, χρειάζεται την εδαφική συνοχή και η εδαφική συνοχή πρέπει να αποτελέσει την επιτακτική αναγκαιότητα στις πολιτικές παρεμβάσεις για την αντιμετώπιση του προβλήματος των ανισοτήτων και της ενδεχομενικής φτωχοποίησης/περιθωριοποίησης σημαντικών τμημάτων της ευρωπαϊκής επικράτειας. Όταν στις αρχές της δεκαετίας του 1990 ξεκίνησε η συζήτηση για την εδαφική ανάπτυξη και το 1995 εισήχθη για πρώτη φορά η έννοια της εδαφικής συνοχής στη σύνοδο της Συνέλευσης των Περιφερειών της Ευρώπης, έγινε κατανοητό, ότι οι αρχές που διέπουν το χώρο καθίστανται σεβαστές από τις κοινωνικές και οικονομικές διαρρυθμίσεις. Η Πράσινη Βίβλος αναγνώρισε την εδαφική διάσταση ως τον πυρήνα της πολιτικής συνοχής και εγκαινίασε το διάλογο για την μετατροπή της εδαφικής ποικιλομορφίας σε προτέρημα φιλοδοξώντας για τη θέσπιση ενός ρεαλιστικού σχεδιασμού πολιτικής που να ανταποκρίνεται σε ένα πιο ουσιώδη τρόπο λειτουργίας της ΕΕ. Το ψήφισμα της συνόδου του Γκέτεμποργκ υπογράμμισε τις παραδεδεγμένες επιταγές του περιβάλλοντος ενσωματώνοντας την έννοια του εδάφους στην εξίσωση του ορθού καταμερισμού των οικονομικών και κοινωνικών πλεονεκτημάτων και η συνθήκη της Λισαβόνας αναγνώρισε ρητώς την εδαφική συνοχή ως θεμελιώδη στόχο της Ένωσης, μαζί με την οικονομική και κοινωνική συνοχή. Η νέα ισχυρή πολιτική δέσμευση σηματοδότησε τη συνεκτίμηση του εδαφικού αντικτύπου στις πολιτικές της Κοινότητας, συμπεριλαμβανομένων των στόχων που προσδιορίστηκαν στην Ευρωπαϊκή Στρατηγική "Ευρώπη 2020". Η εδαφική συνοχή καθιέρωσε ένα σύνολο αρχών για αρμονική, ισορροπημένη, αποτελεσματική, βιώσιμη και εδαφική ανάπτυξη και ενίσχυσε την αρχή της αλληλεγγύης για την προώθηση της σύγκλισης μεταξύ των οικονομιών των περιοχών που βρίσκονται σε καλύτερη κατάσταση και εκείνων των οποίων η ανάπτυξη καθυστερούσε. Εντούτοις, η ασαφής και διφορούμενη νοηματοδότηση της εδαφικής συνοχής βρέθηκε αντιμέτωπη με διαφορετικές ερμηνείες και αντίρροπες φιλοδοξίες των Κρατών Μελών που, ως κυρίαρχα κράτη, δεν ήταν πρόθυμα να μοιραστούν το σύνολο των δυνάμεων τους. Η έννοια της κρατικής εδαφικότητας κατέστη κυρίαρχη και κάθε προσπάθεια αποδοχής του εδάφους της ΕΕ ως σχετικό πλαίσιο ή δημιουργίας λειτουργικών εδαφών απεδείχθη ανέφικτη. Η λογική των κυριάρχων κυβερνήσεων έναντι της λογικής της αλληλεξάρτησης οδήγησε στην λεγόμενη σύγκρουση των προοπτικών που κατέστησε ενδημική την εφαρμογή της εδαφικής συνοχής και περιχαράκωσε την ανθεκτικότητα της ευρωπαϊκής επικράτειας. Η ομώνυμη διατριβή αντιπροσωπεύει μία προσπάθεια ανάδειξης της νόησης της εδαφικής συνοχής μέσω της παρατήρησης της δράσης και των έργων της στην ιστορία και την κοινωνία και της χαρτογράφησης των διαπιστώσεων πάνω στον τρόπο του εδαφικού ὁμοῦ ζῆν, που συνόδευσαν από νωρίς την επιταγή της και τις διανοητικές προσπάθειες των στοχαστών της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Η καταγραφή της διαχρονικής αναγκαιότητας γέννησης της εδαφικής συνοχής ως απαίτηση της ευρωπαϊκής ιδέας και ως εμπράγματης απόδειξης της χωρικής πραγματικότητας της ΕΕ βρίσκονται στον πυρήνα αυτής της προσπάθειας. Μέσω της παράθεσης αντιπροσωπευτικών στιγμών της ευρωπαϊκής ιστορίας που φώτισαν τις νεότερες χωρικές εξελίξεις αναδεικνύονται οι λόγοι της ανεπαρκούς θεσμικής της αναγνώρισης της, του ασαφούς αντικειμένου της και της μη εύρεσης κατάλληλων εργαλείων για την μέτρηση και την αξιολόγηση της. Η αντιδογματική προσέγγιση της επιβεβαιώνει την ιστορική αναγκαιότητα της εδαφικής συνοχής στην ενοποίηση του ευρωπαϊκού χώρου προς τιμή της ευρωπαϊκής ιδέας που έμεινε αναλλοίωτη ανά τους αιώνες και καταλήγει, υπό τη σκέπη της κοινωνιολογικής παραδοχής, ότι ο εννοιολογικός πλουραλισμός της δεν είναι δείγμα επιστημολογικής και πολιτικής αποδυνάμωσης˙ η συλλογική δομή των εδαφικών εννοιοδοτήσεων που συνθέτουν την εδαφική συνοχή εκπληρώνουν τις απαιτήσεις για την απόδοση μιας ολοκληρωμένης και βιώσιμης απάντησης για την ορθοβίωση του ενωσιακού προτάγματος.