Recht, tragik, allegorie
Authors: Τζανάκης-Παπαδάκης Νικόλαος 
Published: January 2024

Η μελέτη Δίκαιο, Τραγικότητα, Αλληγορία εξετάζει τη σχέση μεταξύ δύο διαφορετικών πεδίων της σκέψης του Walter Benjamin: της κριτικής του δικαίου αφενός και της θεωρίας του τραγικού και μπαρόκ δράματος αφετέρου. Ορμόμενη από τις μπενγιαμινικές επεξεργασίες, πραγματεύεται το ερώτημα περί της κριτικής σχέσης της τραγωδίας και του μπαρόκ δράματος (Trauerspiel) με το δίκαιο. Η μελέτη ανασυγκροτεί την έννοια του δικαίου με βάση το κείμενο Προς μια κριτική της βίας, ενώ αντλεί την θεωρία του δράματος από την Καταγωγή του γερμανικού Trauerspiel. Το πρώτο μέρος της εργασίας αναπτύσσει την μπενγιαμινική έννοια των αντικειμενικών αντιφάσεων του δικαίου. Υποστηρίζει ότι οι αντιφάσεις αυτές βασίζονται στη λογική της προϋπόθεσης του δικαίου, την οποία η παρούσα μελέτη περιγράφει ως την επικύρωση του φυσικού: το δίκαιο θέτει ως προϋπόθεσή του ένα πεδίο αντιτιθέμενων συμφερόντων, τις συγκρούσεις των οποίων πρέπει να ειρηνεύσει και να ρυθμίσει, ενώ ταυτόχρονα τις αναπαράγει ως φυσικές. Αυτή η έννοια της αντίφασης του δικαίου παρέχει την βάση για την πραγμάτευση του ερωτήματος περί της κριτικής σχέσης αφενός του τραγικού και αφετέρου του μπαρόκ δράματος με το δίκαιο. Στο δεύτερο μέρος της μελέτης ανασυγκροτούνται οι βασικές έννοιες της φιλοσοφία της τέχνης του πρώιμου Benjamin. Πρόκειται για τους όρους του καθ’ ύλην περιεχομένου, του κατ’ αληθείαν περιεχομένου και της μορφής. Από την ανακατασκευή αυτή συνάγεται η κριτική λειτουργία του έργου τέχνης: το έργο τέχνης αφενός απορροφά τον κοινωνικό κόσμο εντός του οποίου προκύπτει, ενώ αφετέρου καθίσταται, μέσω τις αναδιάταξης των στοιχείων του, σε μέσο έκθεσης της αναλήθειας του. Η ανακατασκευή των βασικών εννοιών της πρώιμης μπενγιαμνικής φιλοσοφίας της τέχνης παρέχει τη βάση για να απαντηθεί το ερώτημα περί των διαφορετικών τρόπων με τους οποίους σχετίζεται η τραγωδία αφενός και το μπαρόκ δράμα αφετέρου με το δίκαιο ως μία από της δομές της κοινωνικής πραγματικότητας. Το εγχείρημα του τρίτου μέρους της παρούσας μελέτης συνίσταται στο να δειχθεί ότι η μπενγιαμινική φιλοσοφία της ιστορίας των δραματικών μορφών δύναται να διαβαστεί ως γένεση της συνείδησης των συγκροτητικών αντιφάσεων του δικαίου. Η τραγωδία και το μπαρόκ δράμα αντιστοιχούν σε αυτό το πλαίσιο σε δύο μεταξύ τους στενά συνδεδεμένα στάδια αυτής της συνείδησης: η τραγωδία σκηνοθετεί την θέσμιση του δικαίου ως μέσο υπέρβασης μιας συνθήκης ατελείωτων κοινωνικών συγκρούσεων· το μπαρόκ δράμα αναστοχάζεται την επίγνωση της αποτυχίας αυτής της επίλυσης. Όσον αφορά στην μπενγιαμινική θεωρία της τραγωδίας, η μελέτη δείχνει το ότι και το πώς η έννοια του τραγικού ως παράδοξου ανάγεται στην δικαϊκή μορφή της τραγικής ποίησης (δικανική μορφή). Αυτή η μορφή δίνει την δυνατότητα στην τραγωδία αφενός να προβληματοποιήσει την μυθική τάξη πραγμάτων εντός της οποίας αναδύεται - μία τάξη πραγμάτων που περιστρέφεται γύρω από τον θεσμό της θυσίας· αφετέρου αυτή η ίδια η μορφή αποτελεί την αιτία της αξεδιάλυτης παραδοξότητάς της και ως εκ τούτου την αιτία της αποτυχίας της. Με βάση αυτήν την ανακατασκευή, η παρούσα μελέτη διαβάζει την μπενγιαμινική θεωρία του μπαρόκ δράματος ως την τελική συνέπεια αυτής της έννοιας του τραγικού. Δείχνει ότι το μπαρόκ δράμα ως μετατραγικό δράμα δεν ανάγει το δίκαιο σε αισθητική του μορφή, αλλά το καθιστά καθ’ ύλην περιεχόμενό του. Μέσω της ένταξης του δικαίου στην αλληγορική του ενότητα, το μπαρόκ δράμα καθιστά αντικείμενο εμπειρίας τις συγκροτητικές όσο και ανυπέρβλητες αντιφάσεις του δικαίου και τις εκθέτει ως άξιες εκμηδένισης. Η κριτική στους δικαϊκούς θεσμούς επιτελείται στο μπαρόκ δράμα ως αυτοαναίρεση του δικαίου ως ενός εκ των κατεξοχήν καθ’ ύλην περιεχομένων του.