bluuebunny/crossref_metadata_2025 huggingface dataset:
ЭКОНОМИЧЕСКИЕ И СОЦИАЛЬНО-ПОЛИТИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ НИГИЛИЗМА В ЯЗЫКОВОЙ СФЕРЕ
Authors: Нусупова С.Ч. , Нусупов Ч.Т.
Published: December 2024

В данной работе рассматриваются экономические, социальные и политические проблемы развития кыргызского языка в условиях суверенитета республики, раскрывается сущность статусов языков, применительно к кыргызстанской действительности, а также определяется роль русского языка в кыргызстанском обществе и указывается, в частности, на его интегрирующую роль в статусе мирового межнационального общения. Особого внимания заслуживает анализ экономических и политических факторов, оказывающих далеко неоднозначное влияние на проблему утверждения функциональных сторон государственного языка, рассматриваемого в контексте исторического развития кыргызского народа. Сделан философский анализ классификации языковых статусов в республике и попытка разрешения проблемы негативной подмены статусов языков, как условия объективного обеспечения развития государственного языка Кыргызстана.

This paper examines the economic, social and political problems of the development of the Kyrgyz language in the conditions of the sovereignty of the republic, reveals the essence of the status of languages, in relation to the Kyrgyz reality, and also determines the role of the Russian language in the Kyrgyz society and indicates, in particular, its integrating role in the status of the world international communication. Particular attention should be paid to the analysis of economic and political factors that have a far from unambiguous influence on the problem of establishing the functional aspects of the state language, considered in the context of the historical development of the Kyrgyz people. A philosophical analysis of the classification of language statuses in the republic and an attempt to resolve the problem of negative substitution of the status of languages as a condition for objectively ensuring the development of the state language of Kyrgyzstan is made.

Бул эмгекте республиканын эгемендигинин шартында кыргыз тилинин өнүгүүсүнүн экономикалык, социалдык жана саясий проблемалары каралып, тилдердин статусунун маани-маңызы, кыргыз чындыгы менен байланышы ачылып, ошондой эле кыргыз тилинин мамлекеттик тилинин ролу аныкталат. Орус тили кыргыз коомчулугунда жана анын дүйнөлүк эл аралык байланыштын абалындагы интеграциялык ролун, атап айтканда, көрсөтөт. Кыргыз элинин тарыхый өнүгүүсүнүн контекстинде каралып жаткан мамлекеттик тилдин функционалдык аспектилерин калыптандыруу проблемасына бир беткей таасир тийгизген экономикалык жана саясий факторлорду талдоого өзгөчө көңүл буруу керек. Республикадагы тил статустарынын классификациясына философиялык талдоо жасалып, Кыргызстандын мамлекеттик тилинин өнүгүшүн объективдүү камсыз кылуунун шарты катары тилдердин статусун терс алмаштыруу маселесин чечүү аракети жасалган.
ЖАШТАР - СОЦИАЛДЫК-ФИЛОСОФИЯЛЫК ФЕНОМЕН
Authors: Кожоназарова Ы.М.
Published: December 2024

Жаштар - жаш адамдарга гана мүнөздүү болгон белгилери бар коомдун социалдык структурасындагы социалдык-демографиялык топ. Философиялык феномен катары социалдык мамилелердин активдүү катышуучусу, куруучусу, түзүүчүсү жана коомдун өнүгүүсүнүн белгилүү этаптарында чоң роль ойногон активдүү катмар. Жаштар коомдук болмуштун өсүп өнүгүүсүндөгү анын объектиси жана субъектиси. Аларга белгилүү бир мүнөздүү өзгөчөлүк таандык кылынат жана ар кандай кубулуштардын таасири астында жаштарга гана тиешелүү болгон маданият калыптанат. Жаштык - адам жашоосунун өтө баалуу, чыгармачыл, акыл менен күчкө ээ болгон жашоосунун бир мезгили, социалдашуунун учуру. Индивид тарабынан жүрүм-турум үлгүлөрүнө, психологиялык белгилерге, социалдык нормалар менен баалуулуктарга, билим менен билгичтиктерге ээ болуусу.

Молодежь представляет собой особую социально-демографическую группу в социальной структуре общества, со своими особенностями и взглядами. Как философский феномен молодежь является активным участником, строителем, созидателем общественных отношений и деятельным слоем, играющим значительную роль на определенных этапах развития общественных отношений. Молодежь есть объект и субъект развития социального бытия. Она имеет определенный характер, который формируется под влиянием различных явлений и процессов. Молодость - это активный, творческий, ответственный период, т.е. время социализации, приобретение индивидом психологических черт, социальных норм и ценностей, знаний и навыков для функционирования среди общества.

Youth is a special socio-demographic group in the social structure of society, with its own characteristics and views. As a philosophical phenomenon, youth is an active participant, builder, creator of social relations and an active layer that plays a significant role at certain stages in the development of social relations. Youth is the object and subject of the development of social life. It has a certain character, which is formed under the influence of various phenomena and processes. Youth is an active, creative, responsible period; time of socialization, the acquisition by an individual of psychological traits, social norms and values, knowledge and skills for functioning among society.
УЛУТТУК СПОРТТУК КҮРӨШ МЕНЕН МАШЫККАН ЖАШ БАЛБАНДАРДЫН СПОРТТУК КОЛЛЕКТИВДЕ ПАТРИОТТУУЛУККА ТАРБИЯЛООГО ЖАНА АЛАРДЫН ӨЗ АРА МАМИЛЕЛЕРИН АНЫКТОО
Authors: Минбаев Д.А.
Published: December 2024

Бул макалада Кыргыз улуттук спорттук күрөшү менен машыгышкан жаш балбандардын спорттук коллективде патриоттуулукка тарбиялоого жана алардын деңгээли, патриоттук сезимдеринин өнүккөнү, спорттук тобунда божомолдогон жумуш планы, балбандардын формалдуу эмес мамилелеринин түзүлүштөрүн божомолу окуу-машыгуу процессине жана мугалим-машыктыруучусуна жасаган мамилесинин деңгээли, балбандардын өздөрүнүн мугалим-машыктыруучусу менен өз ара мамилелеринин көрсөткүчтөрү ачылган. Балбандардын спорттук иш-аракеттеринде булчуң-кыймыл сезими, кабылдоо, адам топтогон билим жана буга байланыштуу пайда болгон кызыкчылыктар чоң роль ойнойт. Мазмунду жана кабылдоонун багытын жана кабылдоонун багытын алдын-ала тажрыйба менен шарттоо-кабылдоонун маанилүү мыйзам ченемдүүлүктөрүнүн бири; ал анын багытталгандыгын шарттайт.

В данной статье рассматриваются вопросы воспитания патриотизма в спортивном коллективе молодых борцов, занимающихся Кыргызской национальной спортивной борьбой, и их уровень, развитие патриотических чувств, прогнозируемый план работы в спортивной группе, прогнозирование структуры неформальных отношений борцов, уровень отношения борцов к учебно-тренировочному процессу и учителю-тренеру, взаимодействие борцов со своим учителем-тренером. Мышечно-двигательное чувство, восприятие, накопленные человеком знания и связанные с этим интересы играют большую роль в спортивной деятельности борцов. Обуславливание содержания и направления восприятия и направления восприятия предварительным опытом является одной из важных закономерностей восприятия; это обусловливает его направленность.

This article discusses the issues of patriotism education in the sports team of young wrestlers engaged in the Kyrgyz national wrestling, and their level, the development of patriotic feelings, the projected work plan in the sports group, forecasting the structure of informal relationships of wrestlers, the level of attitude of wrestlers to the training process and the teacher-coach, the interaction of wrestlers with their teacher-coach. Musculoskeletal feeling, perception, accumulated human knowledge and related interests play an important role in the sports activities of wrestlers. Conditioning the content and direction of perception and the direction of perception by prior experience is one of the important laws of perception; this determines its orientation.
RESURCEOLOGY: ECONOMIC AND PHILOSOPHICAL ANALYSIS
Authors: Baibosunov K.
Published: December 2024

Economic theories and philosophical trends are developing intensively, in a way of diversifying concepts. Economic theories and philosophical trends are developing intensively, in way of diversifying concepts. Therefore, recently, more and more voices are heard in favor of the four aspects of the «non-power», economy «Green», «Creative», «Digital» and «Innovative». There is a trend towards a decrease in material-intensive production in favor of resource-saving technologies. This theoretical concept combines a number of concepts around new terminological definition of «Resourceology», that is, the science of resource economics and a resource-oriented worldview.

Исходя из аналитического материала последних десятилетий, пришло время обобщать наиболее приоритетные научные концепции и выявить существенно важные проблемы, чтобы решить их комплексно. Эти научные проблемы концентрируются вокруг основополагающей темы. На сегодня это - концептуально новое отношение к ресурсам. Эта теоретическая концепция объединяет ряд понятий вокруг одной терминологической дефиниции «Ресурсология», то есть науки о ресурсной экономике и ресурсоориентированном мировоззрении. Объединив современные комплексные понятия «зеленая экономика», «инновационная экономика», «цифровая экономика», «энергетическая концепция» ресурсное мировоззрение станет самой фундаментальной наукой, изучающей различные аспекты человеческих ресурсов. В качестве научного тезауруса мы хотели бы выразить веру в то, что «Ресурсология» будет выполнять свою функцию в будущем. Введя новый термин, мы предлагаем изучить ранее не обнаруженный контекст мышления - ресурсное мировоззрение.

Карала турган маселе - заманбап ресурстук дүйнөтаанымдын теориялык жана прикладдык маселеси болмокчу. Адамзат коомчулугунда Ресурс деген түшүнүк азыркыга чейин толук кандуу экономикалык философиянын категориялык аппаратына кире элек. Ресурстук багыттагы ой жүгүртүү дүйнөгө көз караштын ажырагыс белгисине айланмайын, экономиканы, коомду жана мамлекетти натыйжалуу башкаруу мүмкүн эмес экендигин практика көрсөтүүдө. «Ресурсология» дефинициясы экономиканы, философияны, башкаруу илимин, геосаясатты, социологияны жана финансы тармагын бириктирген туюнтма катары каралат. Учурдагы «жашыл экономика», «инновациялык экономика», «санарип экономикасы», «энергетикалык концепция» сыяктуу комплекстүү түшүнүктөрдү бириктирүү менен, ресурстук дүйнөтааным эң негизги адам ресурсунун ар кандай жагдайларын изилдөөчү илим болуп саналмакчы. Илимий тезаурус катарында «Ресурсология» келечекте өз функциясын аткарат деген ишенимди айтмакчыбыз. Жаңы терминди киргизүү менен, ой жүгүртүүнүн мурда ачыла элек контекстин - ресурстук дүйнөтаанымды изилдөөнү сунуш кылабыз.
СОЦИАЛЬНО-ЭКОЛОГИЧЕСКОЕ БЛАГОПОЛУЧИЕ СОВРЕМЕННОГО КЫРГЫЗСТАНСКОГО ОБЩЕСТВА: ФИЛОСОФСКИЙ АНАЛИЗ
Authors: Тайлакова А.А. , Садыкова Г.Э.
Published: December 2024

Цель статьи состоит в изучении социально-экологического благополучия как показателя устойчивого развития современного кыргызстанского общества. Достижение социально-экологического благополучия в контексте реализации Целей устойчивого развития сегодня становится чрезвычайно актуальной проблемой в Кыргызстане. В статье представлены результаты анализа роли экологических факторов в обеспечении социально-экологического благополучия. Изучение основных факторов достижения социально-экологического благополучия позволяет глубже понять проблемы и перспективы продвижения Кыргызстана к устойчивому будущему. Авторы приходят к выводу, что достижение социально-экологического благополучия в условиях новой политической и социально-экономической реальности Кыргызстана может быть обеспечено не только экологизацией всех сфер жизнедеятельности общества, но и формированием новой культуры устойчивого развития в государственном управлении, образовании, бизнес-сообществе и обществе в целом.

The purpose of the article is to study socio-environmental well-being as an indicator of sustainable development of modern Kyrgyz society. The achievement of socio-environmental well-being in the context of the realization of the Sustainable Development Goals today becomes an extremely urgent problem in Kyrgyzstan. The article presents the results of analyzing the role of environmental factors in ensuring socio-environmental well-being. The study of the main factors in achieving socio-environmental well-being allows a deeper understanding of the problems and prospects of Kyrgyzstan's progress towards a sustainable future. The author concludes that the achievement of socio-ecological well-being in the conditions of the new political and socio-economic reality of Kyrgyzstan can be ensured not only by greening of all spheres of society, but also by the formation of a new culture of sustainable development in public administration, education, business community and society as a whole.

Макаланын максаты - азыркы кыргыз коомунун туруктуу өнүгүүсүнүн көрсөткүчү катары социалдык-экологиялык бакубаттуулукту изилдөө. Туруктуу өнүгүү максаттарын ишке ашыруунун контекстинде социалдык-экологиялык бакубаттуулукка жетишүү бүгүнкү күндө Кыргызстанда өтө актуалдуу маселеге айланууда. Макалада социалдык-экологиялык бакубаттуулукту камсыз кылууда экологиялык факторлордун ролун талдоонун жыйынтыктары берилген. Социалдык-экологиялык бакубаттуулукка жетишүүнүн негизги факторлорун изилдөө Кыргызстанды туруктуу келечекке жылдыруунун көйгөйлөрүн жана перспективаларын тереңирээк түшүнүүгө мүмкүндүк берет. Автор Кыргызстандын учурдагы жаңы саясий жана социалдык-экономикалык реалдуулугунун шарттарында социалдык-экологиялык бакубаттуулукка жетишүү коомдун бардык чөйрөлөрүн экологиялаштыруу менен гана камсыз болбостон, ошондой эле мамлекеттик башкарууда, билим берүүдө, бизнес коомчулугунда жана бүтүндөй коомдо туруктуу өнүгүүнүн жаңы маданиятын калыптандыруу аркылуу да камсыз кылууга болот деген тыянакка келет.
КЫРГЫЗСТАНДА ЖОГОРКУ КЕСИПТИК БИЛИМ БЕРҮҮНҮН САПАТЫН БАШКАРУУНУН УЧУРДАГЫ АБАЛЫ
Authors: Омуров Н.К.
Published: December 2024

Азыркы коом билим берүүнүн сапатына кепил болуп бере турган күчтү жумшоо менен жогорку кесиптик билим берүүнүн калыптанышына болгон өзгөчө талапты коюп жатат. Билим берүүнүн сапатына кепилдик кылуу Кыргыз Республикасынын мамлекеттик саясатынын артыкчылыктуу багыты болуп саналат. Билим сапатынын кепилдиги билимдин функционалдуулугун, чыгармачылык активдүүлүгүн, заманбап шарттарда инсандын керектөөлөрүнө жооп берген компетенцияларды калыптандырууну билдирет. Ошондой эле кепилдик билим берүү процессин уюштуруунун сапатын камсыз кылууну, билим берүү мекемелеринин кызматкерлеринин кесиптик потенциалын үзгүлтүксүз өнүктүрүү менен балдардын, студенттердин ден соолугун камсыздоону да карайт. Макалада билим берүүнүн сапатын башкаруунун мааниси жана Кыргызстандагы жогорку кесиптик билим берүүнүн сапатын башкаруунун абалы иликтөөгө алынды. Билим берүүнүн сапатын башкаруу билим берүүнү башкаруунун спецификалык түрү катары каралды.

Современное общество предъявляет особые требования к формированию высшего профессионального образования, прилагая усилия, которые могут гарантировать качество образования. Гарантия качества образования является приоритетным направлением государственной политики Кыргызской Республики. Гарантия качества образования подразумевает функциональность образования, творческую активность, формирование компетенций, отвечающих потребностям личности в современных условиях. Также гарантия предусматривает обеспечение качества организации образовательного процесса, обеспечение здоровья студентов с непрерывным развитием профессионального потенциала работников образовательных учреждений. В статье исследуется значение управления качеством образования и состояние управления качеством высшего профессионального образования в Кыргызстане. Управление качеством образования рассматривается как специфическая форма управления образованием.

Modern society imposes special requirements on the formation of higher professional education, making efforts that can guarantee the quality of education. The guarantee of the quality of education is a priority direction of the state policy of the Kyrgyz Republic. The guarantee of the quality of education implies the functionality of education, creative activity, the formation of competencies that meet the needs of the individual in modern conditions. The guarantee also provides for ensuring the quality of the organization of the educational process, ensuring the health of students with the continuous development of the professional potential of employees of educational institutions. The article examines the importance of quality management of education and the state of quality management of higher professional education in Kyrgyzstan. Education quality management is considered as a specific form of education management.
РЕЗУЛЬТАТЫ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ЗАМОРОЖЕННОГО СЕМЕНИ ПЛЕМЕННЫХ БЫКОВ ШВИЦКОЙ ПОРОДЫ СКОТА В ИССЫК-КУЛЬСКОЙ ОБЛАСТИ
Authors: Исаев Т.К.
Published: December 2024

Скотоводство молочного направления является одной из основных отраслей животноводства Кыргызстана. Повышенный спрос на сырое молоко со стороны местных перерабатывающих предприятий и стабильно высокие цены делают молочное скотоводство для сельских фермеров одним из высокодоходных направлений сельскохозяйственного производства. Для повышения молочной продуктивности местных коров в Иссык-Кульской области в рамках проекта Всемирного банка проведена работа по искусственному осеменению коров замороженным семенем высокоценных быков швицкой породы американской селекции, молочная продуктивность материнских предков, которых составляет от 8949 до 15799 кг молока за лактацию, при жирности молока 3,7-5,1%. Всего было осеменено 8 тыс. голов. Полученные телята характеризовались крепостью конституции, пропорциональным телосложением, хорошо развитой мускулатурой, крепкими и правильно поставленными конечностями, хорошим ростом и развитием.

Dairy cattle breeding is one of the key areas of animal husbandry in the Kyrgyz Republic. Increased demand for raw milk from local processors and persistently high prices makes dairy farming one of the most profitable agricultural activities for rural farmers. To increase the milk productivity of local cows in the Issyk-Kul oblast within the framework of the World Bank project work was carried out on artificial insemination of cows with frozen semen of high-value bulls of the Swiss breed of American selection, the milk productivity of maternal ancestors of which ranges from 8949 to 15799 kg of milk per lactation, with a milk fat content of 3 .7-5.1%. In total, 8 thousand cows had been inseminated. The resulting calves were characterized by a strong constitution, proportional physique, well-developed muscles, strong and correctly set limbs, good growth and development.

Сүт багытындагы мал чарбачылыгы Кыргызстандын мал чарбачылыгынын негизги тармактарынын бири болуп эсептелинет. Жергиликтүү кайра иштетүүчү ишканалардын чийки сүткө болгон суроо-талаптарынын өсүшү жана баанын туруктуу жогору болушу, айылдык фермерлери үчүн сүт мал чарбачылыгын айыл чарбадагы эң кирешелүү багыттарынын бирине айландырат. Ысык-Көл облусунда жергиликтүү уйлардын сүттүүлүгүн жогорулатуу үчүн Дүйнөлүк банктын долбоорунун алкагында энелеринин лактация убагындагы сүт өндүрүмдүүлүгү 8 949дан 15 799 килограммга чейин болгон, сүттүн майлуулугу 3,7-5,1% түзгөн америкалык селекциядагы швиц асыл тукум букаларынын тоңдурулган уруктары менен уйларды жасалма жол менен уруктандыруу иштери жүргүзүлдү. Жалпысынан 8 миң баш уруктандырылган. Алынган торпоктор күчтүү конституциясы, пропорционалдуу дене түзүлүшү, жакшы өнүккөн булчуңдары, күчтүү жана туура орнотулган буттары, жакшы өсүп-өнүгүүсү менен айырмаланган.
РЕГИОНАЛЬНЫЕ ТЕНДЕНЦИИ РАСПРОСТРАНЕННОСТИ И ПРИЧИН МЛАДЕНЧЕСКОЙ СМЕРТНОСТИ В КЫРГЫЗСКОЙ РЕСПУБЛИКЕ
Authors: Канатбекова Г.К. , Ишенова Г.И.
Published: December 2024

Младенческая смертность является одной из демографических факторов, которая наиболее наглядно отражает социально-экономический уровень развития стран. Демографическая значимость определяется тем, что наибольшее число детей погибает на первом году жизни. Поэтому младенческая смертность является не только общепризнанным критерием оценки эффективности репродуктивно-демографического развития, но и индикатором социально-экономического благополучия общества. В Кыргызской Республике, как и в регионах республики, отмечается тенденция снижения младенческой смертности, за исключением Иссык-Кульской и Таласской областей. Ведущими причинами младенческой смертности, как по республике, так и по областям явились состояния, возникающие в перинатальном периоде, врожденные аномалии, болезни органов дыхания. При этом, по распространенности и причинам выявлены определенные особенности в тенденциях и уровнях.

Infant mortality is one of the demographic factors that most clearly reflects the socio-economic level of development of countries. Demographic significance is determined by the fact that the largest number of children die in the first year of life. Therefore, infant mortality is not only a generally recognized criterion for assessing the effectiveness of reproductive and demographic development, but also an indicator of the socio-economic well-being of society. In the Kyrgyz Republic, as in the regions of the republic, there is a tendency to reduce infant mortality, with the exception of the Issyk-Kul and Talas regions. The leading causes of infant mortality, both in the republic and in the regions, were conditions arising in the perinatal period, congenital anomalies, respiratory diseases. At the same time, for prevalence and reasons, certain features in trends and levels were identified.

Ымыркайлардын өлүмү - өлкөлөрдүн өнүгүүсүнүн социалдык-экономикалык деңгээлин эң ачык чагылдырган демографиялык факторлордун бири. Демографиялык маанилүүлүк, бул балдардын жашоосунун биринчи жылында эң көп санда каза болгондугу менен аныкталат. Ошондуктан, ымыркайлардын өлүмү репродуктивдүү жана демографиялык өнүгүүнүн натыйжалуулугун баалоонун жалпы таанылган критерийи гана эмес, коомдун социалдык-экономикалык бакубаттуулугунун көрсөткүчү болуп саналат. Кыргыз Республикасында, ошондой эле республиканын региондорунда Ысык-Көл жана Талас облустарын кошпогондо, ымыркайлардын өлүмүнүн төмөндөө тенденциясы байкалууда. Республикада да, региондордо да ымыркайлардын өлүмүнүн негизги себептери болуп перинаталдык мезгилде пайда болгон шарттар, тубаса аномалиялар, дем алуу органдарынын оорулары саналат. Ошол эле учурда тенденциялардагы жана деңгээлдердеги айрым өзгөчөлүктөр таралуу жана себептер боюнча аныкталган.
ПРОБЛЕМЫ ВНЕДРЕНИЯ ИННОВАЦИЙ В ЗДРАВООХРАНЕНИЕ КЫРГЫЗСКОЙ РЕСПУБЛИКИ
Authors: Маматова К.А. , Бейшембаев А.М.
Published: December 2024

На сегодняшний день инновационная деятельность является ключевым фактором в развитии уровня общественного здоровья граждан нашей страны. Создание и внедрение инновационных продуктов повлечет за собой повышение конкурентоспособности лечебных учреждений и соответственно улучшит качество предоставляемых медицинских услуг. Актуальность этой темы присуща медицине всех стран, так как главной целью здравоохранения остается- улучшение состояния здоровья населения посредством всеобщей доступности и высокого качества медицинской помощи. Уровень состояния здоровья народа, в свою очередь, определяет успех социального, экономического, индустриального развития государства. В данной статье представлен обзор на актуальные проблемы внедрения инноваций в сфере здравоохранения и предложены возможные пути их решения. Изучается современное состояние, опыт разработки и внедрения инноваций в здравоохранении в Кыргызской Республике и зарубежных странах.

Nowadays innovation activity is a key factor in developing the level of public health of our country’s citizens. The creation and implementation of innovative products will increase medical institutions’ competitiveness and, accordingly, improve the quality of medical services. Relevance of this topic is inherent in medicine of all countries, as the main goal of health care remains - improving the state of public health through universal accessibility and high quality of medical care. The level of health of the people, in turn, determines the success of the social, economic, and industrial development of the state. This article provides an overview of the current problems of innovation in health care and proposes possible ways to solve them. The current state and experience in the development and implementation of innovations in health care in the Kyrgyz Republic and foreign countries are studied.

Бүгүнкү күндө инновациялар биздин өлкөнүн жарандарынын ден соолугунун денгээлин өнүктүрүүнүн негизги фактору болуп саналат. Инновациялык продуктуларды түзүү жана ишке киргизүү медициналык мекемелердин атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатат жана ошого жараша көрсөтүлүүчү медициналык кызматтын сапатын жогорулатат. Бул теманын актуалдуулугу бардык өлкөлөрдүн медицинасына мүнөздүү, анткени саламаттыкты сактоонун негизги максаты медициналык жардамдын жалпыга жеткиликтүүлүгү жана жогорку сапаты аркылуу калктын ден соолугунун абалын жакшыртуу бойдон калууда. Элдин ден соолугунун абалынын деңгээли өз кезегинде мамлекеттин социалдык, экономикалык, өндүрүштүк өнүгүүсүнүн ийгилигин аныктайт. Бул макалада саламаттыкты сактоо тармагына инновацияларды киргизүүнүн актуалдуу көйгөйлөрүнө сереп берилет жана аларды чечүүнүн мүмкүн болгон жолдору сунушталат. Учурдагы абалы, Кыргыз Республикасында жана чет мамлекеттерде саламаттыкты сактоо тармагындагы инновацияларды иштеп чыгуу жана ишке киргизүү тажрыйбасы изилденип жатат.
ПОСТОЯННОЕ И ИЗМЕНЧИВОЕ В ПРОЦЕССЕ ГЛОБАЛИЗАЦИИ В СОВРЕМЕННОМ МИРЕ
Authors: Стамова Р.Д.
Published: December 2024

В статье анализируются некоторые постоянные и изменчивые черты в процессе глобализации в современном мире, подвергнутом пандемии. Пандемия коронавируса, охватившая современный мир, спровоцировала либо ускорила многие негативные процессы на всех уровнях. Дается взгляд на будущее глобализации, который, по мнению автора, ускорится, несмотря на все сложности и трудности, возникшие вследствие пандемии. В работе отмечается, что представляет глобализация собой по своей сути - постоянное, опирающееся на сущность человека с относительно высокой степенью устойчивости и, разумеется, форме - изменчивое, отражающее постоянно изменяющуюся реальность и соотношение сил. Одной из определяющих черт современной эпохи - переход человечества в принципиально новый этап, постиндустриальную фазу или информационное общество.

The article analyzes some permanent and changeable features in the process of globalization in the modern world subjected to a pandemic. The coronavirus pandemic that has engulfed the modern world has provoked or accelerated many negative processes at all levels. A look at the future of globalization is given, which, according to the author, will accelerate, despite all the difficulties and difficulties that have arisen as a result of the pandemic. The paper notes that globalization is inherently permanent, based on the essence of a person with a relatively high degree of stability and, of course, form - changeable, reflecting the constantly changing reality and the balance of forces. One of the defining features of the modern era is the transition of humanity into a fundamentally new stage, the post-industrial phase or the information society.

Макалада азыркы пандемияга дуушар болгон дүйнөдө ааламдашуу процессиндеги айрым туруктуу жана өзгөрүлмө белгилер талданат. Заманбап дүйнөнү каптаган коронавирустук Пандемия бардык деңгээлдеги көптөгөн терс процесстерди козгоп же тездетти. Автор пандемиядан улам келип чыккан бардык кыйынчылыктарга жана кыйынчылыктарга карабастан тездейт деп эсептеген глобалдашуунун келечегине көз караш берилет. Эмгекте глобалдашуу өзүнүн маңызы боюнча эмнени билдирерин белгилейт - туруктуу, салыштырмалуу жогорку деңгээлдеги туруктуулукка ээ адамдын маңызына негизделген жана, албетте, форма - туруктуу өзгөрүп турган чындыкты жана күчтөрдүн катышын чагылдырган өзгөрүлмө. Заманбап доордун аныктоочу өзгөчөлүктөрүнүн бири -адамзаттын принципиалдуу жаңы этапка, постиндустриалдык фазага же маалыматтык коомго өтүшү.
VALUE RELEVANCE OF CARBON EMISSION DISCLOSURE AND ENVIRONMENTAL PERFORMANCE FOR INVESTOR: EVIDENCE FROM MINING INDUSTRY IN INDONESIA
Authors: Kurniawan Rasyid Ridha , Aryani Y Anni , Setiawan Doddy
Published: December 2024

This study analyses the effect of carbon emission reporting and environmental performance on mining companies' market value which is listed on the IDX (Indonesian Stock Market). Based on sample criteria, 47 company samples were selected for 5 years (2018 - 2022), resulting in 235 data samples. This study employs the panel data regression method which is processed using Eviews software. Before data analysis, a model selection test was carried out, and the fixed effect model was chosen as the best fit. The data model’s feasibility was then tested using classical assumption tests. This investigation reveals a negative correlation between environmental performance and firm value, indicating that environmental performance does not enhance company value. However, voluntary carbon emissions report a positive influence on firm valuation. This research contributes to the literature on corporate environmental responsibilities and their impact on various stakeholders.JEL: G30, G32.
Többszörös pitvari septumdefektus transzkatéteres zárása felnőttkorban
Authors: Kecskeméti Dorottya , Vértesaljai Márton , Bálint Olga Hajnalka , Ablonczy László
Published: December 2024

A pitvari septumdefektus (ASD) az egyik leggyakoribb szívfejlődési rendellenesség, azonban többszörös ASD csak
ritkábban fordul elő. A többszörös ASD katéteres zárása kivitelezhető, ha megfelelők az anatómiai viszonyok. A defektusok morfológiájának tisztázásához és az intraoperatív zárás kivitelezéséhez elengedhetetlen a transoesophagealis echokardiográfia (TEE). A továbbiakban egy háromszoros ASD sikeres zárását szeretnénk bemutatni. A defektusok zárása szendvicstechnikát alkalmazva két Amplatzer Septal Occluderrel történt.
Előrehaladott csökkent ejekciós frakciójú szívelégtelenség fiatalkorban: meddig várhatunk?
Authors: Ráduly Arnold Péter , Pólik Zsófia , Balogh Ágnes , Balogh László , Medvés-Váczi Kriszti , Rácz Ágnes , Kracskó Bertalan , Csanádi Zoltán , Borbély Attila
Published: December 2024

A csökkent ejekciós frakciójú szívelégtelenség (HFrEF) gyógyszeres és eszközös terápiája jelentős fejlődésen ment
keresztül az utóbbi években. A betegség progresszív kórlefolyása során az irányelveknek megfelelő optimális terápia
ellenére a betegek egy részében előrehaladott szívelégtelenség alakul ki, szívtranszplantáció (HTX) vagy bal kamrai
keringéstámogató eszköz beültetése válhat szükségessé. Egy fiatal férfi esetét mutatjuk be, aki a kezdeti diagnózistól
számított tíz hónap múlva progresszív szívelégtelenség tüneteit mutatta, emiatt sürgős kivizsgálás és sürgős HTX irányú referálás történt. A diagnózis felállítását követő tizenkettedik hónapban sikeres HTX történt.
Capturing and labeling CO2 in a jar: Mechanochemical 17O-Enrichment and ssNMR study of Sodium and Potassium (bi)carbonate Salts
Authors: Peach Austin , Fabregue Nicolas , Erre Celia , Métro Thomas-Xavier , Gajan David , Mentink-Vigier Frédéric , Scott Faith , Trébosc Julien , Voron Florian , Patris Nicolas , Gervais Christel , Laurencin Danielle
Published: December 2024

With the rapid increase in temperatures around the planet, the need to develop efficient means to reduce CO2 emissions has become one of the greatest challenges of the scientific community. Many different strategies are being studied worldwide, one of which consists of trapping the gas into porous materials, either for its short- or long-term capture and storage, or its re-use for the production of value-added compounds. Yet, to further the development of such systems, there is a real need to fully understand their structure and properties, including at the molecular-level following the physisorption and/or chemisorption of CO2 (which can lead to various species, including carbonate and bicarbonate ions). In this context, 17O NMR naturally appears as the analytical tool of choice, because of its exquisite sensitivity to probe subtle differences in oxygen bonding environments. To date, it has scarcely been used, due to the very low natural abundance of 17O (0.04%), and the absence of commercially accessible 17O-labeled compounds adapted to such investigations (e.g., 17O-CO2(g), or 17O-enriched Na- and K- (bi)carbonate salts, which can be readily transformed into CO2). Herein, we demonstrate how, using mechanochemistry, it is possible to enrich with 17O a variety of Na- and K- (bi)carbonate salts in a fast, economical, scalable, and user-friendly way. The high enrichment levels enabled recording the first high-resolution 17O ssNMR spectra of these phases at different temperatures and magnetic fields. From these, the typical spectral signatures of (bi)carbonate ions could be obtained, showing their strong sensitivity to local environments and dynamics. Lastly, we show how thanks to the selective 17O-labeling, other aspects of the reactivity of carbonates in materials can be unveiled using in-situ 17O ssNMR. In the long run, it is expected that this work will open the way to more profound investigations of the structure and properties of carbon capture and storage systems, and, more generally speaking, of functional materials containing carbonates.
Plasmon Enhanced Photocatalysis with Group IV Metal Nitride and TiO2 Composites: Rhodamine B Dye Degradation Case Study
Authors: Shea Dreenan , White Victoria , Dasog Mita
Published: December 2024

Traditional photocatalysis often employs TiO2 for its affordability and safety, but its large bandgap (>3 eV) limits solar absorption to under 5%. Plasmonic materials serve as sensitizers to expand absorption into the visible and near-IR spectrum while generating localized electromagnetic fields, hot carriers, and heat to boost catalytic efficiency. While noble metals have been extensively studied for visible light absorption, their high cost and poor oxidative stability have spurred interest in alternative plasmonic materials. Transition metal nitrides, such as TiN, ZrN, and HfN, offer strong absorption in the visible and near-IR regions and are cost-effective. In this study, TiN, ZrN, and HfN were combined with traditional P25 TiO2 to yield composite materials and their photocatalytic activity was evaluated by monitoring rhodamine B dye degradation. Under optimized conditions and 100 mW cm-2 illumination, degradation efficiencies of 96, 71, and 99% were observed for TiN/TiO2, ZrN/TiO2, and HfN/TiO2, respectively. Reaction temperature and power density studies allude to reaction efficiency enhancement due to a hot carrier driven process in TiN/TiO2 and ZrN/TiO2 systems. In the case of HfN/TiO2, photothermal contributions are likely to be significant.
A Data-Science Approach to Experimental Catalyst Discovery: Integrating Exploration, Exploitation, and Serendipity
Authors: Nakanowatari Sunao , Takahashi Keisuke , Hieu-Chi Dam , Taniike Toshiaki
Published: December 2024

Predicting the performance of heterogeneous catalysts is difficult because it involves complex interactions and unknown elementary reactions; hence, traditional catalyst development relies on trial and error. Machine learning offers a structured approach to address these issues. However, this approach is limited by challenges such as descriptor design, sparse data, and context-dependent interactions. In this study, two machine learning systems were developed to address these challenges in catalyst discovery: a recommender system that balances exploration and exploitation, and a "serendipiter" that detects unexpected discoveries. These systems were tested on the oxidative coupling of methane, and the results demonstrated a promising improvement in the efficiency of catalyst discovery. The recommender, based on evidence theory, uses binary combinations of catalyst components as descriptors to predict performance. It handles incomplete data by quantifying contradictions and uncertainty, facilitating a balance between exploration (testing unevidenced catalysts) and exploitation (refining known high-performing ones). The recommender efficiently identified a diverse range of high-performing catalysts through adaptive sampling with 160 catalysts. The serendipiter, a meta-learner, identifies unexpected high-performing catalysts by leveraging different machine learning models. It increased the occurrence of serendipitous discoveries to 50%, compared to 3% with the recommender alone. In summary, these systems improve the efficiency and reproducibility of catalyst discovery by balancing exploitation, exploration, and serendipity.
PathInHydro, a set of machine learning models to identify unbinding pathways of gas molecules in [NiFe] hydrogenases
Authors: Sohraby Farzin , Guo Jing-Yao , Nunes-Alves Ariane
Published: December 2024

Machine learning (ML) is a powerful tool for the automated data analysis of molecular dynamics (MD) simulations. Recent studies showed that ML models can be used to identify protein-ligand unbinding pathways and understand the underlying mechanism. To expedite the examination of MD simulations, we constructed PathInHydro, a set of supervised ML models capable of automatically assigning unbinding pathways for the dissociation of gas molecules from [NiFe] hydrogenases, using the unbinding trajectories of CO and H2 from Desulfovibrio fructosovorans [NiFe] hydrogenase as a training set. [NiFe] hydrogenases are receiving increasing attention in biotechnology due to their high efficiency in the generation of H2, which is considered by many to be the fuel of the future. However, some of these enzymes are sensitive to O2 and CO. Many efforts have been made to rectify this problem and generate air-stable enzymes by introducing mutations that selectively regulate the access of specific gas molecules to the catalytic site. Herein, we showcase the performance of PathInHydro for the identification of unbinding paths in different test sets, including another gas molecule and a different [NiFe] hydrogenase, which demonstrates its feasibility for the trajectory analysis of a diversity of gas molecules along enzymes with mutations and sequence differences. PathInHydro allows the user to skip time-consuming manual analysis and visual inspection, facilitating data analysis for MD simulations of ligand unbinding from [NiFe] hydrogenases. The codes and data sets are available online: https://github.com/FarzinSohraby/PathInHydro.
Applying the Maxwell-Stefan Diffusion Framework to Multicomponent Battery Electrolytes
Authors: Phelan Conor , Swallow Jack , Weatherup Robert
Published: December 2024

The Doyle-Fuller-Newman model is widely applied for the simulation of Li-ion batteries (LIBs), and considers a binary electrolyte (one anion, one cation, one solvent) using Maxwell-Stefan diffusion. However, commercial electrolytes composed of LiPF6 dissolved in a mixture of cyclic and linear organic carbonates, are not accurately captured within this description. Here, using Raman spectroscopy of an optically-accessible electrochemical cell, we obtain concentration profiles for each electrolyte species, confirming they deviate significantly from those expected from a single-solvent assumption. Starting from parameters obtained from classical molecular dynamics, we thus develop an iterative fitting approach to parametrize multicomponent LIB electrolytes based on such concentration profiles. Importantly, each electrolyte component can be accurately simulated, to better understand their contributions to battery performance and degradation. The robust methodology developed for the parameterization of multicomponent LIB electrolytes is expected to aid the development and optimization of future LIBs.
Chapter 3. The dark (pattern) ages
Authors:   Maastricht University, Roșca Constanța ,   Leiden University
Published: December 2024

This chapter defines dark patterns and explains how they manipulate user behaviour, particularly in e-commerce. It highlights various dark patterns and their impacts on users, emphasizing the need for regulatory attention. The study focuses on dark patterns in shopping, examining their effectiveness and the challenges of identifying them.
Chapter 6. Dark patterns as infringements of EU consumer law
Authors:   Maastricht University, Roșca Constanța ,   Leiden University
Published: December 2024

Deceptive Low-stock Messages may violate EU consumer law by misleading consumers about product availability. These messages suggest that items are scarce, influencing purchasing decisions based on false urgency. As a result, they likely qualify as misleading actions under the regulations.
Effect of combination of germinated brown rice and oyster mushroom on the
inflammatory response and glycemic control in hyperglycemic aged rat model
Authors: Andarini S. , Maulidiana A.R. , Rahmawati I.S. , Handayani D.
Published: December 2024

The elderly are a high-risk age group that is more vulnerable to severe diseases, such as
diabetes, cardiovascular disease, and respiratory tract infections. Germinated brown rice
(GBR) has glucose-lowering properties and antioxidant potential due to high phenolic
bioactive compounds. Oyster mushroom (Pleurotus oestreatus) is rich in β-glucans with
its wide-known anti-inflammatory effect. This present study evaluated the effect of the
combination of GBR and oyster mushroom supplementation in the inflammatory response
and glycemic effect on aged rats. Supplementation was given at 250 mg per kg body
weight per day in three different ratios and administered to fructose-induced
hyperglycemic aged rats for 8 weeks. A total of thirty-five rats aged 12-18 months were
randomly assigned into five groups, negative (I) and positive (II) control, GBR: oyster
mushroom ratio extract of 60%:40% (III), 70%:30% (IV), and 90%:10% (V). Groups II to
IV received 50% fructose in the drinking water. The inflammatory and glycemic
responses were evaluated by measuring serum TNF-α, IL-6, fasting glucose and insulin.
HOMA-IR and HOMA-β were also calculated. All supplementation formulations had not
been able to show a significant reduction in the levels of pro-inflammatory markers as
well as fasting insulin markers. However, this formulation was able to reduce the serum
glucose level (p = 0.001) and insulin resistance level (p = 0.002) of hyperglycemic rats to
a similar level as the negative control rat. No significant difference was found between the
three different formulations. In summary, the combination of GBR and oyster mushroom
supplementation has the potential as functional food for the management of
hyperglycemia and its possible complications.
Brown rice improves dietary inflammatory index score, fasting blood glucose
level and tumour necrosis factor alpha in diabetes mellitus patients
Authors: Nugroho F.A. , Latif A.N.H. , Utami R.W. , Kusumastuty I. , Cempaka A.R. , Handayani D.
Published: December 2024

Diet is part of diabetes mellitus (DM)'s pillars, which aim to control blood glucose level.
Elevated blood glucose level is associated with inflammation and a greater risk of
complications. Brown rice has bioactive compound that can help control blood glucose
and inflammation. The use of brown rice in the diet is expected to improve blood glucose
levels and inflammation as measured by the dietary inflammatory index (DII) score. This
study determined the effect of the brown rice DM diet in improving DII scores, fasting
blood glucose, and tumour necrosis factor alpha (TNF-α) levels in DM patients. This
experimental research was designed with a one group pre and post-test. Samples were
taken from 17 people with type 2 diabetes mellitus (T2DM) who met the inclusion criteria
and were given intervention for 3 months. DII data was taken from food intake data using
the semi-quantitative food frequency questionnaire (SQFFQ) which was then calculated
using the DII calculation plot. Blood glucose levels were measured using a biochemistry
analyser and TNF-α levels using enzyme-linked immunoassay (ELISA). The results
showed that the average DII scores before and after the brown rice intervention were
0.12±0.74 and 1.95±0.24, the average fasting blood glucose level before and after the
intervention was 145.82±24.77 mg/dL and 134.12±20.80 mg/dL, and the mean levels of
TNF-α before and after the intervention were 193.27±113.05 and 178.95±138.19 n/gL.
The results of a different test using a paired T-test showed that there were differences in
the provision of brown rice diet on DII scores (p = 0.000), GDP (p = 0.000), and TNF-α (p
= 0.041). This study demonstrated that replacing the staple food in a diabetes management
(DM) diet with brown rice shifted the diet of type 2 diabetes patients towards an anti
inflammatory pattern, improved fasting blood glucose levels, and decreased TNF-α levels.
Brown rice-based diet substitution to improve gut microbiota profile, short
chain fatty acid levels, and metabolic markers of type 2 diabetes patients
Authors: Samichah  , Sulistyowati E. , Andarini S. , Rudijanto A. , Kusumastuty I. , Handayani D.
Published: December 2024

Gut microbiota plays a significant role in controlling type 2 diabetes (T2D). Brown rice
(BR) has higher fiber and magnesium contents, and also a lower glycemic index than
white rice (WR), thus might be potentially able to improve gut microbiota, short-chain
fatty acid (SCFA), and metabolic markers. This study aimed to compare gut microbiota
profile, SCFA level, and changes in anthropometric and laboratory metabolic markers of
T2D patients given 12 weeks of BR and WR-based diet. This experimental pre-post test
design study enrolled 17 female-diabetic patients with oral antidiabetic drugs (OAD)
using purposive sampling methods. Subjects were given a BR-based diet for 12 weeks,
followed by washing-out for 2 weeks, and a WR-based diet for 12 weeks. Gut microbiota
profiles and SCFA were evaluated using quantitative real-time PCR (qPCR) and gas
chromatography (GC). After BR intervention, subjects had a higher relative abundance of
Firmicutes, lower Bacteroidetes, higher Firmicutes to Bacteroidetes (F/B) ratio, and
higher levels of butyrate compared to WR. Moreover, BR significantly improved
anthropometric and laboratory metabolic markers and homeostasis model assessment for
insulin resistance (HOMA-IR) index (p<0.05). T2D patients given a BR-based diet for 12
weeks had better gut microbiota profiles, butyrate levels, anthropometric and laboratory
metabolic markers, and insulin resistance.
Chemical composition and organoleptic evaluation of steamed sponge cake
made of composite wheat and edamame bean flour (Glycine max (L.) Merr.) for
pregnant women
Authors: Kurniawati A.D. , Rofiuddzikri B. , Amalia R. , Salsabila E.H. , Agustin I.R. , Tsuraya A.H. , Millania D.N. , Rahmawati I.R. , Rahmi Y. , Ventianingsih A.D.I. , Harti L.B. , Maulidiana A.R. , Wani Y.A. , Arfiani E.P.
Published: December 2024

The key factor for optimal pregnancy is energy balance. World Health Organization
(WHO) stated that the recommended allowance for energy intake during pregnancy is 200
to 300 kcal/day. Edamame is loaded with beneficial vitamins and minerals and is a great
protein source for pregnant women. One of the popular snacks in Indonesia is steamed
sponge cake. This study aimed to characterize the chemical composition and organoleptic
evaluation of edamame steamed sponge cake. This study was conducted in a completely
randomized design with three formulation stages. The ratio of wheat and edamame flour
was 100:0 (Control), 75:25 (formula A), and 50:50 (formula B). The steamed sponge cake
was prepared by following standardized baking procedures. All the variations of edamame
steamed sponge cake were subjected to proximate analysis, energy, fiber, minerals, and
antioxidant activity. The level of acceptance of organoleptic properties was conducted
with twenty-five semi-standard panelists. The data were analyzed with SPSS version 25,
and the best-selected formula was determined using the effectiveness index test by de
Garmo. The ANOVA analysis shows a significant difference (p-value ≥ 0.05) in
carbohydrate, fat, protein, total energy, calcium, and all organoleptic parameters. From the
nutritional value and level of acceptance results, formula A was selected as the best
formula. Formula A has a protein content of 7.01%, carbohydrate content of 45.55%, fat
content of 3.27%, and energy content of 239.63 kcal/100 g. The total fiber was 3.33%
consisting of soluble and insoluble fiber. Formula A was also the most preferred by the
panelist regarding color, texture, and general acceptability. One serving size of formula A
steamed edamame sponge cake (50 g) has an energy content of 119.82 kcal, which meets
40% of the additional energy required of pregnant women in the third semester.