Control shift
Authors: Χατζή-Ροδοπούλου Θεοδώρα 
Published: December 2023

Η ενσωμάτωση των ιστορικών καταλοίπων της βιομηχανίας στην πολιτιστική κληρονομιά αποτελεί ζήτημα μόλις μερικών δεκαετιών. Η αλλαγή αντίληψης για το συμβολισμό και τη σημασία τηςβιομηχανικής κληρονομιάς, από απειλή στο ιστορικό τοπίο, σε ένα ιστορικό αγαθό εξαιρετικής σημασίας, συντελέστηκε σε μια εποχή μαζικών κοινωνικών, πολιτιστικών και οικονομικώνανακατατάξεων. Οι εκτεταμένες αυτές εξελίξεις αναδιαμόρφωσαν τόσο τη θεωρία όσο και την πρακτική της διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς. Από τη δεκαετία του 1970, άρχισαν να αναπτύσσονται και να υιοθετούνται σταδιακά νέες προσεγγίσεις διατήρησης οι οποίες εφαρμόστηκαν παράλληλα με τις υπάρχουσες στρατηγικές προστασίας και αποκατάστασης. Η επανάχρηση εντάχθηκε στη θεματολογία της διατήρησης μνημείων και κέρδισε γρήγορα έδαφος ως στρατηγική που επιτρέπει τόσο τη διατήρηση των αξιών της πολιτιστικής κληρονομιάς όσο και την αειφόρο ανάπτυξη. Η ενσωμάτωση της επανάχρησης, ως εναλλακτικής προσέγγισης διατήρησης, σηματοδότησε μια αξιοσημείωτη μεταλλαγή στη φροντίδα της πολιτιστικής κληρονομιάς. Η σύγχρονη αντίληψη διατήρησης έπαψε να επικεντρώνεται στην αποτροπή αλλαγών. Αντ ‘αυτού, τις ασπάστηκε, ακολουθώντας το νέο αξίωμα: «Διαχείριση μεταλλαγών». Το αντικείμενο της έρευνας της παρούσας διατριβής, η οποία εμπίπτει στο επιστημονικό πεδίο της διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς αλλά και στα πεδία του αρχιτεκτονικού και πολεοδομικού σχεδιασμού, είναι η επανάχρηση βιομηχανικής κληρονομιάς σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Παρά την ευρεία εφαρμογή της πρακτικής κατά τον τελευταίο μισό αιώνα, η επανάχρηση της βιομηχανικής κληρονομιάς παραμένει ένα αντικείμενο ιδιαίτερα προκλητικό και εξαιρετικά συγκεχυμένο, αντιμετωπίζοντας εσωτερικούς και εξωτερικούς κινδύνους. Οι κίνδυνοι αυτοί πηγάζουν από τις συνθήκες της σύγχρονης εποχής, από την υποκειμενικότητα του σύγχρονου πλαισίου διατήρησης, τα εσωτερικά διλήμματα της πρακτικής επανάχρησης καθώς και από τις ιδιαιτερότητες αυτής της ειδικής ομάδας πολιτιστικής κληρονομιάς. Αυτό το εξαιρετικά πολύπλοκο αλλά συναρπαστικό θέμα δεν έχει μελετηθεί συνολικά υπό τις συνθήκες που υπαγορεύει η σύγχρονη εποχή. Μια βαθύτερη και ευρύτερη κατανόηση του θέματος έχει αποκτήσει αυξανόμενη σημασία στον 21ο αιώνα, καθώς αποτελεί το εφαλτήριο για τη βελτίωση της πρακτικής στον συγκεκριμένο τομέα -ένα αίτημα που τονίζεται όλο και περισσότερο από ακαδημαϊκούς και επαγγελματικούς κύκλους. Σκοπός της παρούσας διατριβής είναι η διερεύνηση των δυνατοτήτων βελτίωσης της επανάχρησης βιομηχανικής κληρονομιάς μέσω του εντοπισμού και της ανάλυσης των στοιχείων που την απαρτίζουν και εκείνων που την επηρεάζουν, υπό το φως του σύγχρονου θεωρητικού πλαισίου διατήρησης, των σημερινών απαιτήσεων σε επίπεδο πρακτικής και των αυξανόμενων προκλήσεων του 21ου αιώνα. Η έρευνα αυτή εξετάζει ένα επίκαιρο ζήτημα, στηριζόμενη στο σύγχρονο θεωρητικό πλαίσιο διατήρησης, αντικρούοντας ξεπερασμένες θεωρητικές έννοιες αλλά και συμβατικές πρακτικές και μεθοδολογικές εφαρμογές. Επιπλέον, επιχειρεί να ρίξει φως σε ένα περίπλοκο θέμα, αντιμετωπίζοντας τα προβλήματα και τα ανεπίλυτα ζητήματα που επισημαίνονται από την υπάρχουσα βιβλιογραφία πολλαπλών γνωστικών πεδίων. Επανεξετάζει και επαναπροσδιορίζει το υπάρχον αξίωμα «Διαχείριση Αλλαγών», παρέχοντας στην επιστημονική κοινότητα τις ελλείπουσες απαντήσεις για τον τρόπο, τους συντελεστές και τα κριτήρια βάσει των οποίων μπορεί να επιτευχθεί αυτό. Βασιζόμενη τόσο στη θεωρία όσο και στην πρακτική σε διεθνές επίπεδο, η έρευνα αυτή δίνει μια συνολική και πολυεπίπεδη άποψη για το υπό έρευνα θέμα, προωθώντας περαιτέρω τον επιστημονικό διάλογο. Πέρα από μια ουσιαστική συνεισφορά στο ακαδημαϊκό γνωστικό πεδίο, πρόθεση αυτής της διδακτορικής έρευνας είναι επίσης να αποτελέσει μία χρήσιμη ερευνητική αναφορά για τα εμπλεκόμενα μέρη που ασχολούνται με την επανάχρηση της βιομηχανικής κληρονομιάς. Για την επίτευξη του στόχου αυτού, η παρούσα διατριβή παρουσιάζει μια διεθνή ανασκόπηση της φροντίδας της βιομηχανικής κληρονομιάς, επιτρέποντας την μεταφορά γνώσης και εμπειρίας στο αντικείμενο της επανάχρησης από τη μια χώρα στην άλλη. Επιπλέον, προσφέρει έμπνευση και ευαισθητοποίηση μέσω της δημιουργημένης για αυτό το σκοπό ηλεκτρονικής πλατφόρμας «ReIH» (http://reindustrialheritage.eu/projects) και της λεπτομερούς ανάλυσης είκοσι μελετών περίπτωσης καλής πρακτικής στο πεδίο. Τέλος, λαμβάνοντας υπόψη τα επείγοντα ζητήματα της βιωσιμότητας, των ίσων ευκαιριών και του πολυπαραγοντισμού, προσφέρει καθοδήγηση, αναπτύσσοντας ένα αναγκαίο εναλλακτικό πλαίσιο για τη διατήρηση της βιομηχανικής κληρονομιάς. Αυτό το πλαίσιο έχει δυνατότητες πρακτικής εφαρμογής και μπορεί να συμβάλει σε μια βελτιωμένη, πιο δυναμική, πιο βιώσιμη και πιο δημοκρατική πρακτική, με σεβασμό στις πολύπλευρες αξίες της πολιτιστικής κληρονομιάς. Το κύριο ερευνητικό ερώτημα της διδακτορικής διατριβής είναι το παρακάτω: Πώς μπορεί να κατανοηθεί καλύτερα και, ενδεχομένως, να βελτιωθεί η πρακτική της επανάχρησης της βιομηχανικής κληρονομιάς σε ευρωπαϊκό επίπεδο, μέσω της εις βάθους εξέτασης των στοιχείων που την επηρεάζουν; Προκειμένου να απαντηθεί το παραπάνω ερώτημα με τεκμηριωμένο τρόπο, απαιτήθηκε η διαμόρφωση μίας συνδυασμένης μεθοδολογικής προσέγγισης, η οποία περιλαμβάνει την έρευνα περιπτώσεων, την ιστορική έρευνα και την ποιοτική έρευνα. Το πεδίο εφαρμογής της προσέγγισης αυτής περιλαμβάνει τέσσερις χαρακτηριστικές περιπτώσεις του πρώην «Δυτικού» μπλοκ. Ειδικότερα, η έρευνα επικεντρώνεται στις εξελίξεις που αφορούν τη φροντίδα της βιομηχανικής κληρονομιάς και την επανάχρησή της σε χώρες-πρωτοπόρους, όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, σε χώρες-ακόλουθους όπως η Ολλανδία και σε περιφερειακές με υστέρηση στη συγκεκριμένη περίπτωση χώρες όπως η Ισπανία και η Ελλάδα. Σε καθεμία από τις χώρες αυτές επιλέχθηκαν και διερευνήθηκαν ενδελεχώς 5 περιπτώσεις μελέτης καλής πρακτικής επανάχρησης βιομηχανικής κληρονομιάς, από έναν εκτεταμένο κατάλογο 214 περιπτώσεων. Το πλήρες φάσμα των περιπτώσεων που εξετάστηκαν παρουσιάζεται στην ηλεκτρονική πλατφόρμα «ReIH», που αναπτύχθηκε από τη συγγραφέα της διατριβής. Δεδομένου του ευρέος πεδίου της έρευνας και του μεγάλου όγκου πληροφορίας, η διατριβή αυτή δομείται σε δύο ενότητες με τους αντίστοιχους τόμους. Ο Τόμος 1 εισάγει το ερευνητικό θέμα και περιγράφει την προβληματική της διατριβής, αναλύει το θεωρητικό πλαίσιο του εξεταζόμενου θέματος, παρουσιάζει τη μεθοδολογία της έρευνας, αναπτύσσει την ακαδημαϊκή ανάλυση και προσφέρει τελικά τα αποτελέσματα της έρευνας. Ο Τόμος 2 παρουσιάζει την ανάλυση και αξιολόγηση των 20 επιλεγμένων περιπτώσεων μελέτης καλής πρακτικής, αποτελώντας επίσης το υπόβαθρο για την ακαδημαϊκή ανάλυση που αναπτύσσεται στον Τόμο 1. Τα αποτελέσματα αυτής της διδακτορικής έρευνας δίνουν μια σαφή εικόνα της σημερινής κατάστασης και των προκλήσεων που αφορούν τη φροντίδα και επανάχρηση της βιομηχανικής κληρονομιάς. Επιπλέον, αποκαλύπτουν τα στοιχεία που επηρεάζουν την πρακτική επανάχρησης της βιομηχανικής κληρονομιάς. Αυτά συγκροτούν το Δίκτυο2 των Παραγόντων, αποτελούμενο από τα αλληλοσχετιζόμενα Δίκτυα Ενδογενών Χαρακτηριστικών και Εξωγενών Συνθηκών, το Δίκτυο των Εμπλεκόμενων Μερών αλλά και το Δίκτυο των Συνιστωσών της επανάχρησης της βιομηχανικής κληρονομιάς. Το κύριο εύρημα της διατριβής είναι ότι η βελτίωση της πρακτικής της επανάχρησης της βιομηχανικής κληρονομιάς εξαρτάται από τον εντοπισμό των εξαρτήσεων και των τριβών μεταξύ των στοιχείων επιρροής της και από την εξισορρόπηση τους. Κύριο αποτέλεσμα της διατριβής αποτελεί η ανάπτυξη ενός πλαισίου που μπορεί να καθοδηγήσει αυτό το περίπλοκο αλλά συναρπαστικό εγχείρημα.Εξετάζοντας εις βάθος την έννοια της Διαχείρισης Μεταλλαγών (Control Shift) -μια επανερμηνεία του σύγχρονου αξιώματος της διατήρησης- υποστηρίζεται ότι η σύγχρονη πρακτική επανάχρησης οφείλει να ερμηνεύει και να αποδέχεται σταθερές, να αντιλαμβάνεται τις δυναμικές μεταβλητές και να βασίζεται στην κατανόηση των συνδυασμένων αποτελεσμάτων τους, παίρνοντας τεκμηριωμένες αποφάσεις για τη διαμόρφωση των συνιστωσών επανάχρησης, θέτοντας όρια και διατηρώντας την κατάλληλη ισορροπία μεταξύ τους.