Νευροψυχολογική και ψυχογλωσσολογική διερεύνηση της συμμετοχής του γνωσιακού πλαισίου στην επεξεργασία των πληροφοριών σε ασθενείς με σχιζοφρένεια
Authors: Ανδρέου Χριστίνα 
Published: January 2014

Σύγχρονες θεωρήσεις της σχιζοφρένειας προτείνουν ότι μια ειδική διαταραχή στην επεξεργασία και αξιοποίηση των “πληροφοριών πλαισίου” μπορεί να ερμηνεύσει τις ετερογενείς κλινικές εκδηλώσεις και τα πολύπλοκα πρότυπα των γνωστικών ελλειμμάτων που χαρακτηρίζουν τη νόσο. Ως πληροφορίες πλαισίου ορίζονται όλες οι πληροφορίες του περιβάλλοντος που μεσολαβούν την απάντηση ενός υποκειμένου σε ένα γεγονός-στόχο, εκτός από την όποια πληροφορία ενυπάρχειμέσα στο ίδιο το γεγονός-στόχο. Με βάση τον ανωτέρω ορισμό, η επεξεργασία των πληροφοριών πλαισίου κατέχει σημαντική θέση στην εκτέλεση των περισσότερων γνωστικών δοκιμασιών· όμως, έχει ιδιαίτερη εφαρμογή στον τομέα της γλώσσας, καθώς η ερμηνεία των περισσότερων λέξεων ποικίλλει ευρέως αναλόγως του πλαισίου, εντός του οποίου αυτές απαντώνται. Από αυτή την άποψη παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον η περίπτωση της ομωνυμίας, κατά την οποία μια λέξη έχει περισσότερες από μία σημασίες που δεν σχετίζονται μεταξύ τους σημασιολογικά. Έχει δειχθεί ότι η επίλυση τέτοιων «λεκτικών αμφισημιών» εξαρτάται τόσο από τη σχετική συχνότητα των σημασιών της αμφίσημης λέξης, όσο και από τους περιορισμούς που επιβάλλει το πλαίσιο εμφάνισής της. Έτσι, οι ομώνυμες λέξεις αποτελούν εξαιρετικά χρήσιμο εργαλείο για διερεύνηση των επιδράσεων του πλαισίου στην ενεργοποίηση και επιλογή σημασιών εντός του σημασιολογικού δικτύου. Μια δοκιμασία που χρησιμοποιείται ευρέως για το σκοπό αυτό είναι η δοκιμασία σημασιολογικού priming (ενεργοποίησης, προετοιμασίας). Αυτή βασίζεται στην παρατήρηση ότι η ανταπόκριση σε μια λέξη-στόχο (π.χ. σκύλος) είναι ταχύτερη όταν αυτή συσχετίζεται συνειρμικά ή σημασιολογικά με τη λέξη που έχει παρουσιαστεί αμέσως προηγούμενα (π.χ. γάτα), παρά εάν δεν υπάρχει συσχέτιση (π.χ. μολύβι). Οι διάφορες εκδοχές των δοκιμασιών σημασιολογικού priming προσφέρουν σημαντικές πληροφορίες για την ταχύτητα εξάπλωσης των πληροφοριών εντός του σημασιολογικού δικτύου, αλλά επίσης και για την αποτελεσματικότητα εξω-λεκτικών γνωστικών διεργασιών· επιπλέον, με το χειρισμό μεταβλητών όπως ο χρόνος που παρεμβάλλεται μεταξύ prime (εναύσματος) και στόχου, οι δοκιμασίες αυτές μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη διερεύνηση της ικανότητας προς διατήρηση και ανανέωση των πληροφοριών πλαισίου. Οι δοκιμασίες σημασιολογικού priming έχουν ευρέως χρησιμοποιηθεί στην έρευνα της σχιζοφρένειας, κυρίως με χρήση μεμονωμένων λέξεων ως prime-πλαίσιο. Εντούτοις, η κατανόηση της γλώσσας σε φυσιολογικές συνθήκες δεν εξαρτάται μόνο από τις σημασιολογικές σχέσεις μεταξύ μεμονωμένων λέξεων. Τα υπάρχοντα στοιχεία σχετικά με την ικανότητα αξιοποίησης ευρύτερων πλαισίων (όπως του πλαισίου μιας πρότασης) σε ασθενείς με σχιζοφρένεια είναι ανεπαρκή: Παρόλο που σε συμπεριφορικές και ηλεκτροφυσιολογικές μελέτες ανευρίσκονται σταθερά διαταραχές ως προς την αξιοποίηση του πλαισίου της πρότασης στους ασθενείς αυτούς, δεν υπάρχει ομοφωνία ως προς την ακριβή φύση του υποκείμενου ελλείμματος. Έχει προταθεί ότι οι ασθενείς με σχιζοφρένεια εμφανίζουν διαταραχή στην απαρτίωση των σημασιολογικών και συντακτικών πληροφοριών μιας πρότασης προς σχηματισμό μιας συνολικής αναπαράστασης πλαισίου· σύμφωνα με μια εναλλακτική άποψη, το έλλειμμα έγκειται κυρίως στην παρεμβολή ακατάλληλων συνειρμών –λόγω αποδιοργάνωσης του σημασιολογικού συστήματος, ή λόγω εξω-λεκτικής διαταραχής στην ικανότητα αναστολής ακατάλληλου υλικού γενικά. Τέλος, έχει επίσης προταθεί ότι το έλλειμμα δεν είναι ενιαίο, και ότι διαφορετικοί ασθενείς εμφανίζουν διαταραχή σε διαφορετικές πλευρές της επεξεργασίας των πληροφοριών πλαισίου. Σκοπός της παρούσας μελέτης ήταν η συστηματική διερεύνηση της ικανότητας ασθενών με σχιζοφρένεια προς αξιοποίηση του πλαισίου της πρότασης για την επίλυση λεκτικών αμφισημιών. Στη μελέτη συμμετείχαν 14 ασθενείς με σχιζοφρένεια και 14 υγιή άτομα ελέγχου. Ως εργαλείο επιλέχθηκε μια δοκιμασία σημασιολογικού priming, κατά την οποία τα υποκείμενα άκουγαν προτάσεις και στη συνέχεια καλούνταν να εκτελέσουν ταχεία λεκτική απόφαση ως προς οπτικά παρουσιαζόμενους στόχους (δηλ. να υποδείξουν εάν μια σειρά γραμμάτων αποτελούσε πραγματική λέξη). Η κάθε πρόταση-prime κατέληγε σε μια ομώνυμη λέξης, και το πλαίσιο της πρότασης προκαλούσε προκατάληψη είτε υπέρ της κυρίαρχης ή της δευτερεύουσας σημασίας της λέξης, είτε υπέρ καμίας από τις δύο σημασίες (διφορούμενη πρόταση). Οι στόχοι ήταν σχετικοί με την κυρίαρχη ή τη δευτερεύουσα σημασία, και εμφανίζονταν μετά από 0 ή 750 msec από το τέλος της πρότασης. Τα άτομα της ομάδας ελέγχου επέδειξαν επιλεκτική διευκόλυνση μόνο των κατάλληλων προς το πλαίσιο στόχων, η οποία παρατηρούνταν ήδη αμέσως μετά το τέλος της πρότασης και διατηρούνταν και σε μεταγενέστερο χρόνο. Οι ασθενείς με σχιζοφρένεια, αντίθετα, επέδειξαν διαταραχή της ικανότητας για χρήση του πλαισίου της πρότασης προς επίλυση των λεκτικών αμφισημιών· από τη θεώρηση όμως των ατομικών δεδομένων απόδοσης προέκυψε ότι το παρατηρούμενο έλλειμμα δεν ήταν ενιαίο. Συγκεκριμένα, αναδείχθηκαν δύο υπο-ομάδες με διαφορετικά πρότυπα απόδοσης: Στην πρώτη ομάδα υπήρχαν ενδείξεις ελαττωμένης ενεργοποίησης του σημασιολογικού δικτύου σε συνδυασμό με διαταραχές της εργαζόμενης μνήμης· στη δεύτερη, τα πρότυπα απόδοσης υπέδειξαν αντίθετα αυξημένη ενεργοποίηση του σημασιολογικού δικτύου, σε συνδυασμό με ελαττωμένη ικανότητα απαρτίωσης των πληροφοριών της πρότασης προς δημιουργία μιας αναπαράστασης πλαισίου. Έτσι, και στις δύο ομάδες ασθενών, το έλλειμμα στη χρήση του πλαισίου της πρότασης για την επίλυση λεκτικών αμφισημιών φαινόταν να επηρεάζεται τόσο από την οργάνωση του σημασιολογικού δικτύου, όσο από εξωλεκτικές γνωστικές διεργασίες. Η ικανότητα των ασθενών προς ενεργοποίηση σημασιών συσχετιζόταν με την κλινική συμπτωματολογία και την επίδοση σε δοκιμασίες εργαζόμενης μνήμης και συμπεριφορικής αναστολής, όμως οι εκάστοτε συσχετίσεις ήταν διαφορετικές για τις διάφορες υπό εξέταση συνθήκες διευκόλυνσης. Συμπερασματικά, τα ευρήματα της παρούσας μελέτης επιβεβαιώνουν ότι υπάρχει διαταραχή ως προς την αξιοποίηση των πληροφοριών πλαισίου για τη σημασιολογική επεξεργασία στη σχιζοφρένεια. Όμως, παρόλο που η έννοια των διαταραχών πλαισίου είναι χρήσιμη για την ενοποίηση των παρατηρούμενων ελλειμμάτων (όλοι οι ασθενείς εμφάνιζαν διαταραχή στην αξιοποίηση του πλαισίου με τον ένα ή τον άλλο τρόπο), η υποκείμενη παθολογία μπορεί να είναι αρκετά διαφορετική και να συνδέεται σε άλλοτε άλλο βαθμό με τα κλινικά συμπτώματα της σχιζοφρένειας, παρέχοντας έτσι μια βάση για τη μεγάλη ποικιλομορφία της νόσου.