Kristinréttur Árna biskups og röksemdir lagasetningar
Authors: Pálsson Viðar 
Published: February 2024

Tilefni greinarinnar er útgáfa og þýðing á Kristinrétti Árna biskups frá 1275. Útgáfunni fylgir ítarleg rannsókn á heimildum Árna, bæði eldri íslenskum og norskum kristinréttum og alþjóðlegum kirkjulögum. Útgáfutextinn er stafréttur og ætlaður fræðimönnum. Meginefni greinarinnar eru tildrög lagasetningar Árna biskups og röksemdir hennar, einkum eins og þær birtast í Árna sögu biskups. Færð eru rök að því að röksemdir sögunnar beri að skilja í alþjóðlegu samhengi réttarheimspeki og stjórnspeki þar sem sett lög á hámiðöldum voru talin spretta af rótgrónum venjum og reglum fremur en af frjálsum vilja löggjafans. Í Árna sögu er látið að því liggja að lagastarf biskups felist fyrst og fremst í því að leiða fram, útfæra og uppfæra eilíf Guðs lög eins og þau birtast í viðurkenndum kirkjulögum og opinberast í kirkjulegu kennivaldi. Hann sé því hvorki að bregða sér í hlutverk mannlegs löggjafa né heldur að víkja út af andlegu sviði biskups. Árna saga er kirkjupólitískt rit og dregur taum biskups og kirkjuvaldsstefnu hans leynt og ljóst. Bakhjarl Árna biskups í Noregi, Jón rauði erkibiskup í Niðarósi, deildi hart við Magnús lagabæti Noregskonung um sjálfstæði kirkjunnar gagnvart veraldarvaldi og ekki síst um sjálfstætt löggjafarvald hennar í eigin málefnum. Hófust þær deilur þegar Jón kom til stóls 1269 og stóðu veigamikil atriði enn út af borðinu þegar Magnús dó 1280. Konungur viðurkenndi aldrei sjálfstætt löggjafarvald erkibiskups og kirkjuvaldhafa. Í greininni eru þessar deilur og setning Kristinréttar Árna 1275 settar í samhengi við réttarheimspeki samtímans, einkum um lex og ius.

Réttarsaga. Kirkjusaga. Kirkjulög. Kristinréttir. Kristinréttur Árna biskups 1275. Árna saga biskups. Réttarheimspeki.

THE CHURCH LAW OF BISHOP ÁRNI AND LEGISLATIVE REASONING
Viðar Pálsson, Associate Professor of History, University of Iceland

Abstract:

The occasion for this article is a forthcoming new edition and translation of Kristinréttur Árna biskups from 1275, ‘Bishop Árni’s Church Law’. The edition includes a thorough source apparatus for each article of the law, identifying as sources (when applicable) Old Icelandic or Norwegian church law as well as international canon law, as far as this is possible. The edition is diplomatic and meant for scholars. The subject of this article is the historical circumstances of Bishop Árni’s introduction of his new church law and the legislative reasoning behind it, mainly as presented in Árna saga biskups, ‘The Saga of Bishop Árni’. I argue that the saga’s understanding of ecclesiastical legislation must be read against the background of contemporary ideas in legal philosophy and political theory, in which positive law was principally understood as deriving from custom and deep-rooted rules or norms rather being produced freely by a legislator. In Árna saga, the bishop as a legislator is depicted mainly as a reformer, who brings out, formulates, and updates God’s eternal law as it appears in established canon law and as it is revealed by authorities of the faith. Thus, he is neither acting the role of a human legislator nor is he crossing the boundaries of his spiritual sphere as an ecclesiastical head. Árna saga is a church-political narrative and it implicitly as well as explicitly supports the politics of its protagonist and his Gregorian policies. Bishop Árni’s ally in Norway, Archbishop Jón rauði (‘the red’), quarreled harshly with King Magnús lagabætir (‘the lawmender’) over ecclesiastical independence from secular authority, not least over the church’s independent legislative authority in its own matters. The dispute broke out almost immediately as Jón became archbishop in 1269 and key issues were still unresolved at the king’s death in 1280. The king never acknowledged the archbishop’s legislative independence or that of any other ecclesiastical head within the realm. The article depicts these disputes in the context of contemporary legal philosophy, especially as regards lex and ius.

Legal history. Church history. Church law. Christian Law. The Christian Law of Bishop Árni 1275. Árna saga biskups. Legal philosophy.