Επιπτώσεις της εγκατάλειψης της υπαίθρου στη φυτική ποικιλότητα
Authors: Χόντος Κωνσταντίνος 
Published: December 2023

Η κύρια επίπτωση της εγκατάλειψης χρήσης γης είναι η έναρξη και εξέλιξη της δευτερογενούς διαδοχής που οδηγεί σε αλλαγή της κάλυψης βλάστησης και του τοπίου. Η παρούσα διδακτορική διατριβή είχε ως στόχο τη μελέτη της διαχρονικής εξέλιξης των αλλαγών χρήσης και κάλυψης γης από το 1945 έως σήμερα. Επιπλέον, στόχος της διατριβής ήταν η μελέτη της διαφοροποίησης της βλάστησης κατά μήκος της διαβάθμισης της διαδοχής. Ως περίπτωση μελέτης και περιοχής έρευνας επιλέχθηκαν ορεινές και ημιορεινές περιοχές στα Θεσσαλικά Άγραφα, στις οποίες έχει παρατηρηθεί το φαινόμενο της εγκατάλειψης χρήσης γης. Πραγματοποιήθηκε χαρτογράφηση της χρήσης και της κάλυψης γης στην περιοχή μελέτης με βάση ορθοφωτοχάρτες των ετών 1945, 1996 και 2015 και υπολογίστηκαν οι μεταβάσεις μεταξύ των διαφορετικών τύπων κάλυψης, η ένταση των μεταβάσεων και επιπλέον εξετάσθηκαν οι παράγοντες που σχετίζονται με τις αλλαγές κάλυψης και χρήσης γης (μοντέλο Τυχαιοποιημένων Δασών). Επιπλέον, πραγματοποιήθηκε δειγματοληψία βλάστησης στην περιοχή μελέτης. Με βάση τα δεδομένα βλάστησης υπολογίστηκε η ταξινομική ποικιλότητα (αριθμοί Hill), η λειτουργική ταυτότητα (σταθμισμένοι μέσοι όροι κοινοτήτων) και δείκτες λειτουργικής ποικιλότητας (λειτουργικός πλούτος, λειτουργική ισοκατανομή, λειτουργική διασπορά και λειτουργική συσσώρευση). Επιπλέον, υπολογίστηκαν τα σταθμισμένα μεγέθη επίδρασης για τη λειτουργική ταυτότητα και ποικιλότητα. Βρέθηκε ότι κατά το διάστημα των 70 ετών, το φαινόμενο της εγκατάλειψης των παραδοσιακών μορφών χρήσης γης είχε σημαντικές επιπτώσεις στα πρότυπα κάλυψης και χρήσης γης. Συγκεκριμένα, παρατηρήθηκε δραστική και επιταχυνόμενη μείωση της έκτασης των ανοιχτών ενδιαιτημάτων και αντικατάστασή τους από δάση, οδηγώντας στην έντονη ομογενοποίηση του τοπίου. Στην περιοχή μελέτης διακρίθηκαν συνολικά 16 χλωριδικά και οικολογικά σαφώς διαφοροποιούμενες μονάδες βλάστησης, στις οποίες καταγράφηκαν 461 φυτικά taxa. Οι επιμέρους μονάδες βλάστησης αντιπροσωπεύουν τέσσερα στάδια της δευτερογενούς διαδοχής. Αυτά περιλαμβάνουν τα πρώιμα λιβάδια (αρχικά στάδια), τα ώριμα λιβάδια, πρώιμους θαμνώνες και πτεριάδες (ενδιάμεσα στάδια), τους ώριμους θαμνώνες (προχωρημένα στάδια) και τα δάση (τελικά στάδια). Ως σημαντικότεροι παράγοντες διαφοροποίησης λιβαδιών και θαμνώνων αναδείχθηκαν οι διαφορές στην ιστορία των μεταβολών της χρήσης γης στις επιμέρους κοινότητες, καθώς και οι υφιστάμενες διαταραχές, ενώ οι διαφοροποιήσεις των δασικών κοινοτήτων βρέθηκε να οφείλονται κυρίως σε οικολογικούς παράγοντες. Οι λιβαδικές κοινότητες βρέθηκε ότι χαρακτηρίζονται από σημαντικά υψηλότερα επίπεδα ταξινομικής ποικιλότητας σε σχέση με τις δασικές, όμως είχαν χαμηλότερα επίπεδα λειτουργικού πλούτου. Όπως αναδείχθηκε, οι κύριοι μηχανισμοί συνάθροισης των κοινοτήτων που επιδρούν στα αρχικά στάδια διαδοχής σχετίζονται με τις επιπτώσεις των περιβαλλοντικών φίλτρων που επιδρούν στα ανοικτά ενδιαιτήματα. Τέλος, τα πρότυπα λειτουργικής ταυτότητας των επιμέρους μονάδων βλάστησης, υποδεικνύουν ότι κατά τα αρχικά στάδια διαδοχής κυριαρχούν είδη με σύντομη διάρκεια ζωής, που επενδύουν στη διασπορά τους και είναι ανθεκτικά στην καταπόνηση, ενώ κατά τα τελικά στάδια διαδοχής κυριαρχούν ξυλώδη είδη, μεταξύ των οποίων εμφανίζονται φαινόμενα ανταγωνισμού. Από τα ευρήματα της παρούσας διατριβής αναδεικνύεται η χρησιμότητα της συνδυαστικής διερεύνησης των επιμέρους πτυχών ποικιλότητας αλλά και της ιστορίας χρήσης γης των υπό μελέτη φυτικών κοινοτήτων. Τέλος, υπογραμμίζεται η σημασία που έχει η διατήρηση των παραδοσιακών μορφών χρήσης γης στη διατήρηση των πλούσιων σε βιοποικιλότητα ανοιχτών ενδιαιτημάτων.