Η σχέση της γλωσσικής ανάπτυξης με την ψυχοκοινωνική ανάπτυξη παιδιών προσχολικής ηλικίας
Authors: Μοκαΐτη Φανή 
Published: March 2023

Υπό το πρίσμα των σύγχρονων θεωρητικών προσεγγίσεων, η γλωσσική ανάπτυξη εντάσσεται σε ένα πολυσύνθετο αναπτυξιακό πλαίσιο εντός του όποιου θεωρείται ότι αποτελεί βασικό παράγοντα τόσο για τη μάθηση όσο και για την κοινωνική ανάπτυξη και την ψυχοκοινωνική προσαρμογή των παιδιών. Μελέτες δείχνουν ότι τα παιδιά με σημαντικά γλωσσικά ελλείμματα παρουσιάζουν δυσκολίες στη επικοινωνία, στη διατήρηση κοινωνικών σχέσεων, καθώς και αυξημένα προβλήματα συμπεριφοράς. Ωστόσο, ελάχιστες είναι οι σχετικές μελέτες που αφορούν σε παιδιά προσχολικής ηλικίας, ενώ τα δείγματα των συγκεκριμένων μελετών περιλαμβάνουν συνήθως παιδιά που έχουν ήδη παραπεμφθεί για γλωσσικές διαταραχές, συνεπώς δεν ανακλούν το πλήρες φάσμα των γλωσσικών δυσκολιών. Ακόμη, τις τελευταίες δεκαετίες μελετάται η Αναπτυξιακή Γλωσσική Διαταραχή (ΑΓΔ) που φαίνεται να προκαλεί σοβαρούς περιορισμούς στην καθημερινότητα των παιδιών, τόσο στην εκπαιδευτική διαδικασία, όσο και στις κοινωνικές τους αλληλεπιδράσεις. Η παρούσα μελέτη στοχεύει στη διερεύνηση των πολλαπλών σχέσεων και αλληλεπιδράσεων -συγχρονικών και διαχρονικών- μεταξύ τριών βασικών γλωσσικών μεταβλητών, οι οποίες θεωρούνται αντιπροσωπευτικές της γλωσσικής ικανότητας των παιδιών προσχολικής ηλικίας, και συγκεκριμένων παραγόντων που αφορούν στις κοινωνικές σχέσεις των παιδιών στο σχολικό πλαίσιο, σε προβλήματα συμπεριφοράς, καθώς και σε διάφορες πτυχές της κοινωνικο-συναισθηματικής τους ανάπτυξης: τον έλεγχο της διάθεσης και της συμπεριφοράς, την φιλοκοινωνική τους συμπεριφορά και επικοινωνία, την προσοχή, τη συγκέντρωση, την επιμονή και την πρωτοβουλία. Ειδικότερα, στόχοι της μελέτης είναι (1) η συγχρονική διερεύνηση των σχέσεων μεταξύ της γλωσσικής ικανότητας των παιδιών και της ψυχοκοινωνικής τους προσαρμογής κατά τους πρώτους μήνες της παρακολούθησης του Νηπιαγωγείου (Προνήπια – Τ1), (2) η διαχρονική διερεύνηση των σχέσεων μεταξύ της γλωσσικής ικανότητας των παιδιών προσχολικής ηλικίας (Προνήπια – Τ1) και της ψυχοκοινωνικής τους προσαρμογής τους έναν χρόνο αργότερα κατά το δεύτερο έτος παρακολούθησης του Νηπιαγωγείου (Νήπια – Τ2), και (3) η διαχρονική διερεύνηση των σχέσεων μεταξύ της γλωσσικής ικανότητας των παιδιών προσχολικής ηλικίας (Προνήπια – Τ1) και της σχολικής τους ετοιμότητας κατά τη μετάβαση από το Νηπιαγωγείο στο Δημοτικό σχολείο (Τ3). Συμπληρωματικά, παρουσιάζονται πιλοτικά δεδομένα σχετικά με: (4) την συγχρονική διερεύνηση των σχέσεων μεταξύ των γλωσσικών δυσκολιών που παρουσιάζουν τα τετράχρονα παιδιά που πληρούν τα διαγνωστικά κριτήρια για Αναπτυξιακή Γλωσσική Διαταραχή με την ψυχοκοινωνική τους ανάπτυξη και η σύγκρισή τους με τα παιδιά που παρουσιάζουν τυπική γλωσσική ανάπτυξη, (5) τη διαχρονική διερεύνηση των σχέσεων μεταξύ των γλωσσικών δυσκολιών που παρουσιάζουν τα τετράχρονα παιδιά που πληρούν τα διαγνωστικά κριτήρια για Αναπτυξιακή Γλωσσική Διαταραχή (Τ1) με την ψυχοκοινωνική τους ανάπτυξη έναν χρόνο αργότερα (Τ2), και η σύγκρισή τους με τα παιδιά που παρουσιάζουν τυπική γλωσσική ανάπτυξη.Για τις ανάγκες της έρευνας, συλλέχθηκαν διαχρονικά δεδομένα από 118 ελληνόφωνα παιδιά ηλικίας 4 ετών (προνήπια), τα οποία επαναξιολογήθηκαν έναν χρόνο αργότερα. Το γλωσσικό τους επίπεδο εκτιμήθηκε με τη χορήγηση της Δοκιμασίας Εκφραστικού Λεξιλογίου (Βογινδρούκας κ.συν., 2009) και της δοκιμασίας Εικόνες Δράσης (Βογινδρούκας κ.συν., 2011), ενώ ταυτόχρονα για τη διερεύνηση του ψυχοκοινωνικού προφίλ των παιδιών πραγματοποιήθηκε Κοινωνιομετρικό Τεστ (Moreno, 1951). Επιπλέον, συμπληρώθηκε από τους/τις εκπαιδευτικούς ο Κατάλογος Ελέγχου Συμπεριφοράς στην Προσχολική Ηλικία (Μανωλίτσης, 2013) και η Κλίμακα Συναισθηματικής Ευεξίας Παιδιών Προσχολικής Ηλικίας (Μπάρδος & Πετρογιάννης, υπό έκδοση). Τέλος, για τη μέτρηση της Σχολικής Ετοιμότητας των παιδιών λίγο πριν από την είσοδό τους στο δημοτικό σχολείο, χορηγήθηκε η Κλίμακα Αξιολόγησης Δεξιοτήτων Παιδιών Προσχολικής Ηλικίας (Ράλλη & Μαριδάκη-Κασσωτάκη, 2012).Σε γενικές γραμμές, τα ευρήματα δείχνουν ότι η γλώσσα σχετίζεται με την ψυχοκοινωνική ανάπτυξη στα παιδιά προσχολικής ηλικίας, τόσο συγχρονικά όσο και διαχρονικά. Βρέθηκε ότι τα τετράχρονα παιδιά με υψηλό γλωσσικό επίπεδο είναι περισσότερο αρεστά στους συμμαθητές τους, παρουσιάζουν λιγότερα προβλήματα συμπεριφοράς και είναι πιο ανεπτυγμένα κοινωνικο-συναισθηματικά. Ακόμη, βρέθηκε πως τα τετράχρονα παιδιά που πληρούσαν τα διαγνωστικά κριτήρια για ΑΓΔ παρουσιάζουν αυξημένα προβλήματα συμπεριφοράς (εσωτερίκευσης) και παράλληλα υστερούν ως προς τις διαστάσεις της κοινωνικο-συναισθηματικής τους ανάπτυξης, ενώ διαχρονικά, αγνοούνται συστηματικά από τους συμμαθητές τους στην ηλικία των 5 ετών και παρουσιάζουν αυξημένα προβλήματα συμπεριφοράς (εσωτερίκευσης). Τέλος, διαπιστώθηκε πως τα παιδιά 4 ετών με υψηλό γλωσσικό επίπεδο παρουσιάζουν υψηλότερες δεξιότητες σχολικής ετοιμότητας λίγο πριν την είσοδό τους στο δημοτικό σχολείο, όσον αφορά στις γλωσσικές ικανότητες, αλλά και στις μαθηματικές.Τα συγκεκριμένα αποτελέσματα μας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η γλώσσα αποτελεί ένα σημαντικό προβλεπτικό παράγοντα για την κοινωνικοσυναισθηματική ανάπτυξη, τη συμπεριφορά και τη σχολική ετοιμότητα των παιδιών προσχολικής ηλικίας. Το εύρημα αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό διότι η ανίχνευση των γλωσσικών δυσκολιών των παιδιών, ήδη από τους πρώτους μήνες παρακολούθησης του Νηπιαγωγείου (προνήπια) θα μας επέτρεπε να εντοπίσουμε σημαντικό μέρος των παιδιών που κινδυνεύουν να εκδηλώσουν ψυχοκοινωνικές και μαθησιακές δυσκολίες κατά τον δεύτερο χρόνο του Νηπιαγωγείου αλλά και δυσκολίες κατά τη μετάβαση στο δημοτικό σχολείο. Έτσι, η πρώιμη αξιολόγηση του γλωσσικού επιπέδου των παιδιών ήδη κατά το πρώτο διάστημα παρακολούθησης του Νηπιαγωγείου αναδεικνύεται καίριας σημασίας, όχι μόνο γιατί μία έγκαιρη ένταξη των παιδιών σε κάποιο πρόγραμμα παρέμβασης θα συντελούσε στην αντιμετώπιση των ίδιων των γλωσσικών προβλημάτων και δυσκολιών, αλλά και γιατί παρεμβαίνοντας στη γλώσσα αναμένεται να μπορούν να προληφθούν πολλές άλλες δυσμενείς εξελίξεις στον κοινωνικό τομέα και στην ευρύτερη ψυχολογική προσαρμογή των παιδιών.