Ανάπτυξη της ηθικότητας, διαμόρφωση της ταυτότητας και ανεξαρτητοποίηση από τους γονείς κατά την εφηβεία
Authors: Γεωργαντή Αικατερίνη 
Published: May 2024

Σκοπός της παρούσας διδακτορικής διατριβής ήταν να διερευνήσει την ανάπτυξη των ηθικών κρίσεων σε συνάρτηση με τη διαμόρφωση της ψυχολογικής ταυτότητας και την αυτονομία της συμπεριφοράς σε εφήβους, μαθητές λυκείου. Οι μεταβλητές αυτές μελετήθηκαν τόσο ως προς τη μεταξύ τους σχέση όσο και σε σχέση με άλλες ψυχολογικές παραμέτρους των εφήβων και των μητέρων τους. Όσον αφορά τους εφήβους, συνεκτιμήθηκαν ο συναισθηματικός δεσμός γονέων-εφήβων, το κέντρο ελέγχου και η πίστη στο δίκαιο κόσμο. Όσον αφορά τις μητέρες, εξετάστηκαν τα ηθικά σχήματα με βάση τα οποία διατυπώνουν τις ηθικές τους κρίσεις, η πίστη στο δίκαιο κόσμο, η άσκηση του γονεϊκού ρόλου και συγκεκριμένα το γονεϊκό ύφος, οι γονεϊκοί στόχοι και οι θρησκευτικές πρακτικές. Στην έρευνα συμμετείχαν 369 έφηβοι, μαθητές των τριών τάξεων του λυκείου και οι μητέρες τους. Στους εφήβους, χορηγήθηκαν τα παρακάτω ψυχομετρικά εργαλεία: α) αυτοσχέδιο ερωτηματολόγιο για την συλλογή δημογραφικών στοιχείων (Παυλόπουλος, 2006), β) η κλίμακα Defining Issues Test I (σύντομη έκδοση) (Rest, 1979, 1986b), για την αξιολόγηση των ηθικών κρίσεων, γ) το ερωτηματολόγιο Ego Identity Process Questionnaire (EIPQ) των Balistreri et al. (1995), το οποίο αξιολογεί τη διαδικασία διαμόρφωσης της ψυχολογικής ταυτότητας με βάση τις διαστάσεις της διερεύνησης και της δέσμευσης, δ) η πολυδιάστατη κλίμακα Internality, Powerful others and Chance scales (IPC) της Levenson (1981), η οποία αφορά το κατά πόσο το άτομο αποδίδει τις αιτίες των γεγονότων που συμβαίνουν στη ζωή του σε εσωτερικά ή εξωτερικά αίτια, ε) οι κλίμακες Just Family Climate Scale (Dalbert, 1993), Personal Belief in a Just World (Dalbert, 1999) και General Belief in a Just World (Dalbert et al., 1987), οι οποίες αξιολογούν διαφορετικές όψεις της πίστης στο δίκαιο κόσμο, στ) η κλίμακα Perspectives on Adolescent Decision Making Questionnaire (PADM-Α) των Bosma et al. (1996), η οποία αναφέρεται σε διαστάσεις της συμπεριφορικής αυτονομίας και ζ) το ερωτηματολόγιο Connectedness scale των Hofer et al. (1992), το οποίο αξιολογεί τον κοινωνικοσυναισθηματικό δεσμό γονέων-εφήβου. Στις μητέρες, εκτός από το αυτοσχέδιο ερωτηματολόγιο για τη συλλογή δημογραφικών στοιχείων, την κλίμακα Defining Issues Test και τις κλίμακες για την πίστη στο δίκαιο κόσμο, χορηγήθηκε μέρος του ερωτηματολογίου «Γονείς και Έφηβοι» (Eccles, 2006). Οι επιμέρους κλίμακες του ερωτηματολογίου «Γονείς και Έφηβοι» που χρησιμοποιήθηκαν, αφορούν όψεις του γονεϊκού ρόλου και συγκεκριμένα το γονεϊκό ύφος, τους γονεϊκούς στόχους και τις θρησκευτικές πρακτικές. Τα αποτελέσματα της έρευνας έδειξαν ότι οι έφηβοι που διατυπώνουν ηθικές κρίσεις με βάση το Προσωπικό Ενδιαφέρον τείνουν να έχουν δοτή ταυτότητα, εξωπροσωπικό έλεγχο και να βρίσκονται σε σχέση συγκρουσιακής εξάρτησης με τους γονείς, όσον αφορά την αυτονομία της συμπεριφοράς. Οι δε μητέρες τους λειτουργούν με βάση το αντίστοιχο ηθικό σχήμα, έχουν υψηλή πίστη στο δίκαιο κόσμο, υιοθετούν αυταρχικό γονεϊκό ύφος και συμβατικές-κομφορμιστικές γονεϊκές πρακτικές, ενώ ταυτόχρονα θέτουν ως γονεϊκούς στόχους την υπακοή και τις θετικές διαπροσωπικές σχέσεις. Όσον αφορά τους εφήβους που λειτουργούν με βάση τις Ισχύουσες Νόρμες, βρέθηκε ότι τείνουν να μην διερευνούν επαρκώς και να μην δεσμεύονται σε θέματα που αφορούν τη διαμόρφωση της ψυχολογικής τους ταυτότητας, αποδέχονται τον γονεϊκό έλεγχο κατά τη διαδικασία αυτονόμησής τους, παρουσιάζουν αστάθεια ως προς το κέντρο ελέγχου και αναφέρουν υψηλή γενική πίστη στο δίκαιο κόσμο. Οι μητέρες τους τείνουν στις ηθικές τους κρίσεις να χρησιμοποιούν επίσης τις Ισχύουσες Νόρμες, έχουν χαμηλή γενική πίστη στο δίκαιο κόσμο αλλά πιστεύουν ότι στην οικογένειά τους επικρατεί κλίμα δικαιοσύνης και τείνουν στην καθημερινότητά τους να ενσωματώνουν θρησκευτικές πρακτικές, να ασκούν έλεγχο στις αποφάσεις των εφήβων και να έχουν ως γονεϊκό στόχο την υπακοή. Τέλος, όσον αφορά τους εφήβους που διατυπώνουν ηθικές κρίσεις με βάση τη Μετασυμβατική Ηθική, τείνουν να έχουν κατακτημένη ψυχολογική ταυτότητα ή μορατόριουμ, να λαμβάνουν αυτόνομες αποφάσεις, να έχουν ενδοπροσωπικό έλεγχο, χαμηλή γενική πίστη στο δίκαιο κόσμο και να πιστεύουν ότι στην οικογένειά τους επικρατεί δικαιοσύνη. Οι μητέρες τους χρησιμοποιούν στις ηθικές τους κρίσεις τη Μετασυμβατική Ηθική, υιοθετούν δημοκρατικό γονεϊκό ύφος και φιλελεύθερες γονεϊκές πρακτικές και τείνουν να πιστεύουν ότι στην οικογένειά τους επικρατεί δικαιοσύνη. Όσον αφορά την πρόβλεψη της Μετασυμβατικής Ηθικής από ατομικούς και οικογενειακούς ψυχολογικούς παράγοντες βρέθηκε ότι μπορεί να προβλεφθεί ευθέως θετικά από την ψυχολογική ταυτότητα και την αυτονομία του εφήβου και ευθέως αρνητικά από τον ενδοπροσωπικό έλεγχο και την άσκηση του γονεϊκού ρόλου. Επιπλέον, έμμεση επίδραση στη Μετασυμβατική Ηθική ασκούν: το κέντρο ελέγχου (με τη διαμεσολάβηση της αυτονομίας του εφήβου), ο ενδοπροσωπικός έλεγχος (με τη διαμεσολάβηση της ψυχολογικής ταυτότητας), η γενική πίστη στο δίκαιο κόσμο (με τη διαμεσολάβηση είτε της ταυτότητας, είτε του ενδοπροσωπικού ελέγχου) και η Μετασυμβατική Ηθική των μητέρων (είτε διά μέσου της άσκησης του γονεϊκού ρόλου, είτε δια μέσου του ενδοπροσωπικού ελέγχου).