Environmental assessment of new technologies
Authors: Βατσανίδου Άννα 
Published: September 2021

Η αειφορική γεωργία έχει ως στόχο την ορθολογική χρήση των εισροών, την αύξηση των κερδών και την μείωση των δυσμενών περιβαλλοντικών επιπτώσεων. Η μελέτη των περιβαλλοντικών επιπτώσεων, που προέρχονται από ανθροπωγενείς δραστηριότητες έχουν αποτελέσει αντικείμενο πολλών ερευνητικών μελετών. Η Ανάλυση Κύκλου Ζωής(ΑΚΖ) ( (Life Cycle Assessment, LCA) είναι μια μέθοδος που χρησιμοποιείται για την αποτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων που προέρχονται από προϊόντα ή διαδικασίες καθ’ όλη την διάρκεια ζωής τους. Κάθε προϊόν έχει ένα κύκλο ζωής, ο οποίος ξεκινά από τη σύλληψη και το σχεδιασμό του προϊόντος, ακολουθεί η εξόρυξη των πρώτων υλών, η κατασκευή του προϊόντος, η χρήση του και τέλος η πορεία προς την τελική απόρριψη του. Κάθε δραστηριότητα ή διεργασία κατά τη διάρκεια της ζωής ενός προϊόντος έχει περιβαλλοντικές επιπτώσεις, οι οποίες προέρχονται από την κατανάλωση πρώτων υλών και ενέργειας όσο και από τις εκπομπές ανεπιθύμητων ρύπων προς την ατμόσφαιρα, την υδρόσφαιρα και το έδαφος. Η προσέγγιση που λαμβάνει υπόψη της ολόκληρο τον κύκλο ζωής των προϊόντων έχει καθιερωθεί από τη διεθνή βιβλιογραφία να λέγεται «από την κούνια στον τάφο» (from cradle to crave). Η ΑΚΖ αποτελεί διαγνωστικό εργαλείο περιβαλλοντικής διαχείρισης και λήψης αποφάσεων, που ποσοτικοποιεί και συγκρίνει τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις των προϊόντων από την «κούνια στον τάφο». Χαρακτηριστικές κατηγορίες επιπτώσεων είναι η αλλαγή κλίματος, η μείωση του στρατοσφαιρικού όζοντος, η δημιουργία τροποσφαιρικού όζοντος (αιθαλομίχλη), ο ευτροφισμός, η οξίνιση, οι τοξικολογικές επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία και τα οικοσυστήματα, η μείωση των μη ανανεώσιμων ορυκτών πόρων, η χρήση ύδατος, η χρήση εδάφους, και η δημιουργία θορύβου. Σύμφωνα με το Διεθνή Οργανισμό για τηνΠροτυποποίηση (ISO), η μεθοδολογία για την ΑΚΖ των προϊόντων (αγαθών και υπηρεσιών) αποτελείται από τέσσερα στάδια. 1) Καθορισμός σκοπού και αντικειμένου της μελέτης – Goal and Scope Definition (ISO 14040, 2006), 2) Απογραφή δεδομένων – Life Cycle Inventory (ISO 14044, 2006), 3) Εκτίμηση επιπτώσεων – Life Cycle Impact Assessment (ISO 14044, 2006) και 4) Ερμηνεία των αποτελεσμάτων – Life Cycle Interpretation (14044, 2006). Η παρούσα εργασία είναι μια εφαρμογή της μεθοδολογίας της ΑΚΖ στην αποτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων γεωργικών πρακτικών νέας τεχνολογίας με τη μελέτη δύο διαφορετικών περιπτώσεων: α) Eφαρμογή της διαφορετικής δόσης αζωτούχου λιπάσματος σε οπωρώνα αχλαδιάς, στο πλαίσιο της εφαρμογής της Γεωργίας Ακριβείας και β) Παραγωγή βιομάζας με εφαρμογή συμβατικών και μειωμένων συστημάτων κατεργασίας εδάφους. Η Γεωργία Ακριβείας (ΓΑ) είναι μια νέα μέθοδος αειφορικής διαχείρισης των αγρών που βασίζεται στην εφαρμογή σύγχρονων τεχνολογιών πληροφορικής και επικοινωνιών. Στοχεύει στη διαχείριση των αγρών με βάση τη χωρική και χρονική παραλλακτικότητα, ώστε οι εισροές (φυτοφάρμακα, λιπάσματα, σπόρος, νερό άρδευσης) και οι καλλιεργητικές πρακτικές να εφαρμόζονται ανάλογα με τις ανάγκες του εδάφους και των καλλιεργειών καθώς αυτές διαφοροποιούνται στο χώρο και στο χρόνο. Ταυτόχρονα στοχεύει στην αύξηση του κέρδους, με τη βελτίωση της ποιότητας των αγροτικών προϊόντων, αλλά και στη μείωση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων των γεωργικών πρακτικών. Παρόλο που πολλές μελέτες έχουν αναλύσει τις επιδράσεις της εφαρμογής της ΓΑ στην παραγωγή και στο κέρδος των αγροτικών προϊόντων, υπάρχουν περιορισμένες πληροφορίες για την επίδραση της στο περιβάλλον. Η παρούσα εργασία έρχεται να συμβάλλει στη συμπλήρωση του κενού με την εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων αειφόρων πρακτικών και τεχνολογιών γεωργίας ακριβείας τόσο μέσα από πειραματικές μετρήσεις όσο και υπολογιστικά με την εφαρμογή της μεθοδολογίας της ΑΚΖ. Η παραγωγή βιομάζας και η χρήση της για τη δημιουργία δεύτερης γενιάς βιοκαύσιμων, όπως η βιο‐αιθανόλη, θα οδηγήσει στην ολική απομάκρυνση του υπέργειου φυτικού υλικού από το χωράφι. Αυτή η αλλαγή στη χρήση γης μπορεί να προκαλέσει υποβάθμιση των εδαφών. Ως συστήματα κατεργασίας του εδάφους που συμβάλουν στην αειφορική διαχείριση, χαρακτηρίζονται όλες οι εναλλακτικές μέθοδοι κατεργασίας οι οποίες είτε χρησιμοποιούν λιγότερη ενέργεια από την συμβατική κατεργασία, είτε είναι λιγότερο εντατικές ή και τα δύο ταυτόχρονα. Με την εφαρμογή μειωμένης κατεργασία του εδάφους, μπορεί να επιτευχθεί σημαντική εξοικονόμηση ενέργειας, ενώ παράλληλα επιτυγχάνεται η διατήρηση της γονιμότητας του εδάφους, συμβάλλοντας στην αύξηση της οργανικής ουσίας, στην βελτίωση της δομής του εδάφους αλλά και στην καλύτερη διαχείριση του νερού και της εδαφικής υγρασίας. Στην παρούσα διατριβή διερευνώνται οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις της εγκατάστασης ενός πρωτότυπου συστήματος αμειψισποράς με διπλή καλλιέργεια ανά χρόνο και μειωμένη ή καθόλου κατεργασία εδάφους, χρησιμοποιώντας την μεθοδολογία της ΑΚΖ. Ο σκοπός και το αντικείμενο της ΑΚΖ, τα όρια του κάθε συστήματος και η λειτουργική μονάδα (Functional Unit, FU) που τα αντιπροσωπεύει προσδιορίστηκαν για κάθε μελέτη ξεχωριστά. Ο απώτερος σκοπός της μελέτης για τον οπωρώνα αχλαδιάς ήταν η μέτρηση και σύγκριση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων προερχόμενων από διαφορετικές τεχνικές λίπανσης του αζώτου (ομοιόμορφη και διαφορετικής δόσης). Η λειτουργική μονάδα καθορίστηκε ως η παραγωγή ενός κιλού φρέσκων αχλαδιών. Οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις από τη χρήση διαφορετικής κατεργασίας εδάφους (συμβατική και μειωμένη κατεργασία: Reduced tillage RT I, RT II, RT III and no‐till tillage) για την προετοιμασία της σποροκλίνης, αποτέλεσε τον σκοπό της δεύτερης μελέτης, της παραγωγής της βιομάζας. Η λειτουργική μονάδα και πάλι ήταν το ένα κιλό παραγόμενης ξηρής βιομάζας. Και οι δυο μελέτες αφορούσαν αναλύσεις «από την κούνια στην πύλη του αγροκτήματος», δηλαδή, πραγματοποιήθηκε εκτίμηση μέρους του κύκλου ζωής του προϊόντος, από την εξόρυξη των πρώτων υλών (κούνια) έως και την παραγωγή του προϊόντος στο χωράφι (πύλη). Η απογραφή των δεδομένων πραγματοποιήθηκε με την ανάπτυξη τριών κατηγοριών δεδομένων. Τα πρωτογενή δεδομένα (συλλογή δεδομένων από πειραματικές διαδικασίες) που χρησιμοποιούνται στις διεργασίες προσκηνίου (foreground system), τα δευτερογενή δεδομένα (δεδομένα που βρίσκονται σε βάσεις δεδομένων, ή στη βιβλιογραφία) που χρησιμοποιούνται σε διεργασίες παρασκηνίου και τα προσαρμοσμένα δεδομένα, δηλαδή δευτερογενή δεδομένα που έχουν προσαρμοσθεί στις συνθήκες της παρούσας μελέτης. Υπολογίστηκαν οι άμεσες και έμμεσες εκπομπές και για τα τρία περιβαλλοντικά τμήματα, νερό, αέρα και έδαφος χρησιμοποιώντας συγκεκριμένα μοντέλα. Και για τις δύο μελέτες πραγματοποιήθηκαν κάποιες υποθέσεις. Κύρια υπόθεσηστη μελέτη της αχλαδιάς ήταν η μεθοδολογία που υιοθετήθηκε για την ανάλυση των δεδομένων. Συγκεκριμένα η ανάλυση των δεδομένων συμπεριέλαβε όλες τις εισροές και τις εκπομπές καθ’ όλη τη διάρκεια ζωής του οπωρώνα, καθώς και τις παραγωγικές διαδικασίες και ως επόμενο βήμα υπολογίστηκε ο μέσος όρος για τον οπωρώνα για όλη τη διάρκεια ζωής του. Η μεθοδολογία που ακολουθήθηκε αφορούσε αρχικά τη δημιουργία ανεξάρτητων χρόνων καλλιέργειας (καλλιεργητική περίοδος), τον υπολογισμό του μέσου όρου των χρόνων αυτών και έπειτα τον υπολογισμό της επίπτωσης του μέσου όρου του οπωρώνα, αντί να υπολογιστούν οι επιπτώσεις για κάθε χρόνο καλλιέργειας χωριστά του οπωρώνα και να υπολογιστεί ο μέσος όρος των επιπτώσεων. Η κύρια υπόθεση στη μελέτη της βιομάζας ήταν η σύγκριση του προτεινόμενου συστήματος αμειψισποράς με το σύστημα της μονοκαλλιέργειας που επικρατεί στην αρδευόμενη περιοχή. Στο στάδιο της εκτίμησης των επιπτώσεων η μέθοδος ReCiPe (ReCiPe midpoint method) επιλέχθηκε για την ανάλυση των δεδομένων που συγκεντρώθηκαν στο στάδιο της απογραφής. Ταυτόχρονα με τον καθορισμό των κατηγοριών των επιπτώσεων που θα αναλυθούν επιλέγονται και οι αντίστοιχοι δείκτες. Συχνά η επιλογή αυτή γίνεται στο ενδιάμεσο επίπεδο του περιβαλλοντικού μηχανισμού (midpoint level), αλλά άλλες φορές κάποιοι δείκτες επιλέγονται στο τελικό επίπεδο (endpoint level). Στην παρούσα διατριβήη επιλογή της ενδιάμεσης προσέγγιση στηρίχθηκε στο γεγονός ότι οι κατηγορίες των επιπτώσεων στο ενδιάμεσο επίπεδο μπορούν να δώσουν σαφή αποτελέσματα, τα οποία μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως ενδιάμεσο βήμα για την ερμηνεία των αποτελεσμάτων των προσανατολισμένων μεθόδων στο τελικό επίπεδο (endpoint‐oriented method). Τα πειραματικά αποτελέσματα για την μελέτη της αχλαδιάς έδειξαν ότι η διαφοροποιημένη λίπανση του αζώτου μπορεί να επιφέρει μείωση της εφαρμοζόμενης ποσότητας αζώτου έως και 56% σε δυο συνεχείς καλλιεργητικές χρονιές, 2012 και 2013, σε σύγκριση με την ομοιόμορφη εφαρμογή. Μετά την πρώτη εφαρμογή της διαφοροποιημένης λίπανσης, οι χαμηλής παραγωγικότητας περιοχές παρουσίασαν αυξημένη παραγωγή την επόμενη χρονιά κατά 51%, ενώ δεν υπήρξε ανάλογη επίδραση στις υψηλής παραγωγικότητας περιοχές. Για την ίδια μελέτη η ΑΚΖ αποκάλυψε ότι όταν η υψηλή παραγωγή καρπών συνδυαστεί με μειωμένες συνολικά εισροές αζωτούχας λίπανσης, χρησιμοποιώντας την τεχνική της διαφοροποιημένης λίπανσης, τότε παρατηρείται μείωση στις εκπομπές προς τον αέρα προερχόμενες από την διεργασία τηςλίπανσης. Η κλιματική αλλαγή (Climate change), η έλλειψη νερού (Water scarcity), τα ορυκτά καύσιμα (Fossil fuels) και ο σχηματισμός σωματιδίων (Particulate matter formation) είναι οι πιο σημαντικές κατηγορίες επιπτώσεων που συμβάλουν στηνπεριβαλλοντική επίπτωση του οπωρώνα αχλαδιάς κατά τη διάρκεια της ζωής του. Τα αποτελέσματα της ΑΚΖ για τη δεύτερη μελέτη, την παραγωγή της βιομάζας, έδειξαν ότι οι κατηγορίες επιπτώσεων που συνέβαλαν περισσότερο στο περιβαλλοντικό αποτύπωμα ήταν: η κλιματική αλλαγή (Fossil and Land transformation CO2‐Climate Change), η τοξικότητα στον άνθρωπο (Human toxicity), ο σχηματισμός σωματιδίων (Particular matter formation), η χρήση γης (Agricultural land occupation), και η εξάντληση νερού, μετάλλων και ορυκτών (Water, Metal and Fossil depletion). Οι εκπομπές προερχόμενες τόσο από την παραγωγική διαδικασία του λιπάσματος και του καυσίμου όσο και από την χρήση τους (εφαρμογή του λιπάσματος και κατανάλωση καυσίμου) αποτέλεσαν τις διαδικασίες με την μεγαλύτερη επίδραση στη διαμόρφωση της περιβαλλοντικής επίπτωσης κατά τη παραγωγή της βιομάζας. Όταν διαφορετικές πρακτικές κατεργασίας εδάφους συγκρίθηκαν μεταξύ τους, η μειωμένη κατεργασία παρουσίασε την καλύτερη περιβαλλοντική συμπεριφορά σε σχέση με τη συμβατική κατεργασία σε όλες τις σημαντικές κατηγορίες επιπτώσεων. Οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις της προτεινόμενης αμειψισποράς συγκρίθηκαν με τη μονοκαλλιέργεια βαμβακιού που επικρατεί στη περιοχή. Όταν χρησιμοποιήθηκε ως λειτουργική μονάδα το ένα κιλό παραγόμενης ξηρής βιομάζας, τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η μονοκαλλιέργεια του βαμβακιού συνεισφέρει κατά πολύ περισσότερο στις περιβαλλοντικό επιπτώσεις. Ωστόσο, όταν χρησιμοποιήθηκε ως λειτουργική μονάδα το ένα εκτάριο, τα αποτελέσματα έδειξαν την μονοκαλλιέργεια να έχει καλύτερη περιβαλλοντική συμπεριφορά στις περισσότερες κατηγορίες επιπτώσεων, εκτός από τις εκπομπές CO2 όπου η ακαλλιέργεια παρουσίασε την μικρότερη τιμή. Στην περίπτωση αυτή όμως η παραγωγικότητα δεν αποτελούσε πλέον τον κύριο παράγοντα σύγκρισης, αλλά η ποσότητα των εισροών στο σύστημα, το οποίο και έρχεται σε αντίθεση με τη ιδέα την μεθοδολογίας της ΑΚΖ (η ΑΚΖ αποτελεί μέθοδο προσανατολισμένη στο προϊόν). Γενικά, όταν η ΑΚΖ συνδυάζεται με μια σειρά από πρωτογενή δεδομένα πεδίου μπορεί να αποτελέσει πολύτιμο διαγνωστικό εργαλείο αξιολόγησης και ανάλυσης των περιβαλλοντικών επιπτώσεων των διάφορων συστημάτων καλλιέργειας, καθώς και των καλλιεργητικών πρακτικών. Τα αποτελέσματα τόσο από την πειραματική ανάλυση αλλά και την ΑΚΖ της πρώτης μελέτης έδειξαν ότι η διαφορετική εφαρμογή του αζώτου μπορεί να αποτελέσει ταυτόχρονα μια επικερδή για τον παραγωγό πρακτική, λόγω μείωσης του λιπάσματος, αλλά και μια περιβαλλοντικά φιλική πρακτική λόγω καλύτερης αξιοποίησης του αζώτου‐καθώς η αποτελεσματικότητα του αζώτου αυξάνεται, το περιβαλλοντικό αποτύπωμα του οπωρώνα μειώνεται. Σχετικά με τη δεύτερη μελέτη, όταν ένα σύστημα αμειψισποράς συνδυάζεται με μειωμένη κατεργασία εδάφους, μπορεί να οδηγήσει σε μειωμένες εκπομπές ανά κιλό παραγόμενης βιομάζας. Επομένως οι νέες τεχνολογίες, η διαφοροποιημένη λίπανση και η μειωμένη κατεργασία και η κατάλληλη αμειψισπορά, μπορούν να χαρακτηριστούν ως φιλικές προς το περιβάλλον γεωργικές πρακτικές που μπορούν να προωθηθούν από την ελληνική γεωργική πολιτική και να υιοθετηθούν από τους αγρότες στο πλαίσιο μιας φιλο‐περιβαλλοντικής αειφορικής γεωργικής παραγωγής με μειωμένες εισροές και ικανοποιητικές αποδόσεις.