Zainteresowania uczniów szkół średnich literaturą regionalną
Authors: Pajka Stanisław 
Published: January 2025

W końcowych miesiącach roku szkolnego 1983/84 przeprowadziłem w oparciu o technikę skategoryzowanej ankiety — obszerniejsze badania sondażowe, dotyczące stosunku młodzieży do literatury regionalnej. Objęto nimi ponad 800 uczniów szkół średnich (klasy starsze), głównie z liceów ogólnokształcących i techników. Aczkolwiek nie było to badanie reprezentatywne, choćby z racji ograniczonej populacji, tym niemniej zebrane wyniki zasługują na uwagę. I to z kilku powodów, a przede wszystkim z dużej doniosłości problematyki.
Nie trzeba chyba specjalnie dowodzić, jak wielką rolę ma do spełnienia literatura regionalna. Pomaga ona w wykształceniu związków emocjonalnych z najbliższą, rodzinną okolicą, może budzić dum ę ze swego rodowodu, zachęcać do inicjowania społeczno-kulturalnego, aktywizować ludzkie osobowości, uczyć pielęgnowania tradycji lokalnych itp. Te wszystkie elementy są jednocześnie niezbędną podstawą patriotyzm u ogólnonarodowego. Wybitny filozof holenderski Johan Huizinga pisał wręcz: „Rdzeniem uczuć patriotycznych jest przywią­zanie do rodzinnej gleby." Takie również przekonanie wypowiadał znakomity polski uczony — Stanisław Ossowski w rozprawie „O patriotyzmie'.
Literatura ta może chronić „inność kultur" poszczególnych regionów, pomagać w ustalaniu własnych korzeni etc. Sygnalizowane tu zagadnienia nabierają dziś szczególnego znaczenia. Oto obecnie, w warunkach szybko postępującej unifikacji kultury, w całym świecie zauważa się swoisty renesans zainteresowań przeszłością swoich przodków-dziadów i pradziadów. Z pewnością to dążenie, tak powszechnie zauważalne swoją przeszłością, może być w dużym stopniu realizowane poprzez czytelnictwo książek o macierzystym regionie. Również kontakt na tej drodze staje się ważnym elementem w całokształcie ruchu spo­łeczno-kulturalnego na tzw. prowincji.
Mamy w kraju różne regiony, o bogatych i odrębnych tradycjach kulturowo-historycznych. Każdy z nich ma swoich pisarzy. I tak np. Podhale miało Kazimierza Przerwę-Tetmajera i Władysława Orkana, Tytusa Chałubińskiego i Stanisława Witkiewicza; Ziemia Świętokrzyska — Stefana Żeromskiego. Jak widzimy z przytoczonych tutaj przykładów miano pisarza regionalisty nie może uchodzić za wstydliwe. Najwięksi bowiem nasi twórcy — jak choćby wspomniany Żeromski — ostatnią ze swoich książek „Puszczę Jodłową" poświęcił stronom rodzinnym.
W prawdzie można spotkać się z opiniami deprecjonującymi literaturę regionalną, próbującymi nie dostrzegać jej wielorakich wartości, ale jest to teza fał­szywa. Rangę interesującego nas tu piśmiennictwa najtrafniej oddają słowa Kazimierza Koźniewskiego wypowiedziane o twórczości jednego z najbardziej płodnych dziś pisarzy regionalnych — Henryka Syski. Mając na uwadze jego  dorobek twórczy pisał m.in. od ćwierćwiecza jest niemal klasycznym, niemal wzorcowym reprezentantem podstawowej, ważnej kultury powiatowej, regionalnej. Wydał już kilkadziesiąt książek i książeczek o północnym Mazowszu, o Kurpiach i Mazurach. Tego rodzaju pisarzy kultura nasza ma o wiele za mało. Od działalności Henryka Syski i innych podobnych mu pisarzy, tak wiele zależy w naszej kulturze”
W tym miejscu warto może przypomnieć wypowiedź Stanisława Herbsta — znakomitego popularyzatora wiedzy historycznej, który pisał m.in.: „Historyczne badania regionalne pobudzają pasje ludzkie, wypełniają pustkę wewnętrzną, nie obcą naw et ludziom najbardziej zapracowanym zawodowo, spełniają zadania higieniczne dla umysłów, jak to formułują jedni, rozbudowują umysły i uczucia, jak wierzą inni." Z pewnością tę kontestację wybitnego historyka można odnieść i do literatury regionalnej.
W poważnym kontekście nasuw a się szereg istotnych, interesujących pytań, a m.in. jaki jest zasięg społeczny omawianej tu dziedziny piśmiennictwa? Czy i na ile ta literatura jest czytana? Czy jest ona dostępna? Czy w zainteresowaniach czytelniczych jest miejsce na tę literaturę? Jak prezentuje się jej znajomość? I wreszcie, co czynić, jakie podjąć działania, aby zachęcić młodzież do czytania twórczości regionalnej? Są to niewątpliwie kwestie ważne, zarówno w sensie poznawczym, jak i praktycznym, szczególnie w środowisku nauczycielskim, pracowników bibliotek, działaczy towarzystw regionalnych itp. Ale czy umiemy na te i im podobne pytania odpowiedzieć? Niestety, nie dysponujemy na dziś empirycznymi, naw et cząstkowymi badaniami, które pozwalałyby na pełniejszą odpowiedź na wyżej wymienione pytania. Właściwie wszelkie sądy, jakie feruje się na ten temat oparte są najczęściej na intuicji i domniemaniach — słowem na potocznej obserwacji.
W poniższej relacji opartej na konkretnych wynikach badań terenowych, zamierzam odpowiedzieć na wymienione wyżej pytanie. Aczkolwiek to badania ograniczone — przeprowadzone na określonym obszarze (tylko w jednym województwie) — tym niemniej zebrane wyniki dostarczyły w sumie wiele ciekaw ego materiału do naświetlenia interesujących nas pytań badawczych.
Zanim przejdę do szczegółowego referowania, najpierw parę uwag o samej zbiorowości badanej i technice badań.