1804 SIRP AYAKLANMASININ SOSYOLOJİK NEDENLERİ ÜZERİNE BİR İNCELEME: BALKAN İSYANLARINDAN FARKLI BİR DİNAMİK
Authors: Koç Volkan 
Published: July 2024

Osmanlı İmparatorluğu’nun ekonomisi, 17. yüzyılın başlarından itibaren Yeni Dünya’nın keşfiyle artan gümüş ithalatı, yeni ticaret rotalarının keşfi ve sürekli devam eden savaşlar nedeniyle olumsuz etkilenmiştir. Osmanlı İmparatorluğu’nun sürekli savaşları ve iç isyanları, ekonomik ve sosyal yapıları zayıflatmıştır. Askerî harcamaların artması, ekonomik dengeyi bozmuş ve halkın yaşam koşullarını olumsuz etkilemiştir. Tüm bu faktörler bir araya geldiğinde Osmanlı ekonomik olarak zayıflamış ve bu durum tebaası üzerinde sosyal değişimlere yol açmıştır. Bu değişimler, Osmanlı toplumunun yapı ve değerlerinde dönüşümlere neden olmuştur. Sırp Ayaklanması da bu karmaşık sosyal, ekonomik ve siyasi dinamiklerin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır.
1789’da patlak veren Fransız İhtilali’nin etkileri sadece Fransa sınırlarıyla sınırlı kalmadı. İhtilalin fikir ve idealleri önce tüm Avrupa’ya sonrasında ise dünyaya yayıldı. Bu devrim toplumsal yapıları ve siyasi düzenleri sarsarak ulus-devlet anlayışının gelişmesine katkıda bulundu ve genel siyasi atmosferi kalıcı bir başkalaşıma uğrattı. Devamında ise 1830 ve 1848 devrimleri ile yaşanan dönüşümler daha da pekişti. Devrimler ulusal kimliklerin güçlenmesine katkıda bulundu ve toplumsal ve siyasal yapıları daha belirgin kalıplara soktu. Avrupa merkezli gerçekleşen bu devrimler Osmanlı İmparatorluğu’nun hâkimiyeti altındaki Balkanlar üzerinde derin ve belirgin izler bıraktı. Bu devrimler, bölgede milliyetçilik ve bağımsızlık düşüncelerinin yeşermesine neden oldu ve bölgesel denge ve dinamikleri temelden değiştirdi. 19. yüzyıl boyunca Balkanlar’da yaşanan değişimin öncü adımlarından biri olan Sırp Ayaklanması, toprakların devri ve dönüşümü gibi önemli değişimle neden oldu ve Osmanlı İmparatorluğu’nun Balkanlar’daki egemenliğine karşı başlayan bir dizi isyanın ilk halkasını oluşturdu. Bu ayaklanma, muhakkak surette Osmanlı İmparatorluğu için bir tarihî bir dönemeçti. Bu süreç, Balkanlar’da siyasi, kültürel ve toplumsal yapıların derin değişimler geçirmesine zemin hazırladı.
1804 Sırp Ayaklanmasını, diğer Balkan ayaklanmalarından ayıran temel özelliklerden biri basit bir köylü isyanı olarak başlamış olmasıdır. Merkezi bir liderlik veya büyük çaplı bir organizasyonun yanında, bir hedefler bütünlüğünden de yoksundu. Bölgesel liderlerin etrafında toplanıldığı ve bu liderlerin inisiyatiflerine dayalı bir yapı mevcuttu.
Bu çalışmada, 1804 Sırp Ayaklanmasının, diğer Balkan ayaklanmalarındaki gibi milliyetçi bir karaktere sahip olup olmadığı üzerinde durulmaktadır. Ayaklanmanın altında yatan sosyal, ekonomik ve siyasi nedenlere odaklanılarak yapılan bu araştırma, tarihî kaynakların analizi ve dönemin sosyal yapılarının incelenmesi yoluyla gerçekleştirilmiştir. Kaynaklardan elde edilen verilerin karşılaştırmalı analizi, isyanın kökenlerini ve toplumun ekonomik-sosyal yapısını belirlemek için kullanılmıştır. Ayrıca, o dönemdeki politik ve ekonomik koşulların incelenmesi, isyanın dinamiklerini ve katılımcıların motivasyonlarını anlamak için önemli veriler sunmaktadır. Bununla birlikte, Osmanlı İmparatorluğu’nun Balkanlar üzerindeki önemli rakipleri olan Avusturya ve Rusya’nın ayaklanmaya kendi amaçları doğrultusunda etki ettiği de anlaşılmıştır. 1804’te patlak veren ayaklanmanın geri planına bakıldığında bunun milliyetçi eğilimlerle gerçekleştirilen bir isyan olmadığı, asıl motivasyonun ekonomik ve sosyal koşulların belirlediği dinamikler olduğu görüşü ağırlık kazanmaktadır. Bu bulgular, tarihî olayları değerlendirirken milliyetçilik dışındaki faktörlerin göz ardı edilmemesi gerektiğini ortaya koymakta ve gelecekteki benzer olayların anlaşılmasında önemli bir rol oynamaktadır. Bu bağlamda, daha fazla araştırma yapılması ve bu tür olayların daha geniş bir bağlamda incelenmesi önerilmektedir.