bluuebunny/crossref_metadata_2025 huggingface dataset:
Finanse Dozoru Bóżniczego w Zamościu w latach 1844–1865
Authors: Kędziora Andrzej
Published: December 2023

Nowym źródłem do historii zamojskich Żydów są rozliczenia roczne Dozoru Bożniczego, tym cenniejszym, że w zasobach Archiwum Państwowego w Zamościu nie ma akt instytucji żydowskich. Rozliczenia te, dostarczające wielu nieznanych wiadomości o gminie żydowskiej, odkryto w aktach miasta Zamościa z lat 1810–1915 (obowiązywała jeszcze kancelaria w języku polskim), dotyczących jego gospodarki finansowej. Rozliczenia Dozoru Bożniczego przeprowadzał dla naczelnika powiatu kasjer miejski, rzetelność danych potwierdzali przedstawiciele Dozoru. Zachowały się rachunki z około połowy lat z okresu 1844–1865; przez cały ten czas rabinem zamojskim był Moszko Wahl. Rachunki dzielą się na dwie części: przychody (tu m.in. zaległości, dochody stałe i niestałe) i rozchody (m.in. utrzymanie bóżnicy, podatki, pensje). Przynoszą one nie tylko informacje o stanie finansów gminy żydowskiej, ale też pośrednio o osobach zatrudnianych przez Dozór oraz budowlach będących w jego posiadaniu. Z rozliczeń wynika, że podstawę utrzymania gminy stanowiła dzierżawa łaźni, mniejsze dochody przynosiły obrzezania, śluby i pogrzeby, także ofiary. Największą pozycję w rozchodach zajmowały pensje. Na przykład w 1844 r. opłacano 6 osób, w tym rabina, potem więcej. Dozór uiszczał także różne podatki i czynsze (wymienione). Wykaz tzw. składek posiłkowych pozwala na rozeznanie się w statusie majątkowym zamojskich Żydów, natomiast wykaz etatów na ustalenie przybliżonej daty budowy pierwszej synagogi na Nowej Osadzie.
Telefony w Ordynacji Zamojskiej 1905–1914
Authors: Mroczek Michał
Published: December 2023

Budowa prywatnych linii telefonicznych w majątkach i zakładach przemysłowych rozpoczęła się w połowie lat 80. XIX w. Ordynacja Zamojska miała własną sieć telefoniczną o dużym zasięgu na początku XX w. Autor jako pierwszy omawia to zagadnienie. Zanim Ordynacja założyła własne telefony, korzystała z urzędów i oddziałów pocztowo-telegraficznych i stacji telegraficznych, których w II połowie XIX w. działało w jej zasięgu kilkanaście. Usprawnienie komunikacji było potrzebne, gdyż Ordynacja była bardzo rozległa (190 tys. hektarów). Projekt instalacji i kosztorys sieci wykonało w 1905 r. Powszechne Towarzystwo Elektryczne Oddział Warszawski. Sześć linii wychodzących ze Zwierzyńca (siedziba administracji Ordynacji) miało połączyć z nim zarządy wszystkich kluczy ziemskich, kancelarie leśnictw, niektóre zakłady przemysłowe. Prowadzenie linii przez lasy i tereny podmokłe oraz grunty włościańskie (spory) powodowało duże trudności, które udało się rozwiązać, tak samo jak problem mieszanie się rozmów i możliwości ich podsłuchiwania. Oddana do użytku wiosną 1907 r. sieć liczyła 37 aparatów na 23 liniach, obok biur podłączono do niej także mieszkania najważniejszych urzędników. Potem ją rozbudowywano. W artykule zamieszczono schemat sieci telefonicznej z 1907 r., wykaz aparatów w ordynackiej sieci telefonicznej z ok. 1908/09 r. (42 telefony) oraz wykaz abonentów w Zwierzyńcu w 1931 r. (49 aparatów w mieszkaniach i instytucjach).
Przywileje wsi Siedliska
Authors: Kus Józef
Published: December 2023

XIV-wieczna wieś Siedliska, historycznie związana z włością szczebrzeszyńską (potem powiatem szczebrzeszyńskim), należy do najstarszych na Zamojszczyźnie. W Archiwum Państwowym w Zamościu od 2010 r. znajdują się 4 bardzo cenne pergaminowe dokumenty dotyczące wsi, pochodzące z lat 1457, 1593, 1662. Do niedawna uważano je za zaginione; było wiadomo o ich istnieniu, gdyż powoływał się na nie archiwista Ordynacji Zamojskiej Mikołaj Stworzyński (opis Ordynacji z 1834 r.; korzystał z kopii). W artykule publikowana jest treść dokumentów. Najstarszy wystawił Jan Czuryło ze Stojanowic, opiekun prawny dziedziczki powiatu szczebrzeszyńskiego, nadający część gruntów swoim sługom. Dwa kolejne wystawione zostały przez Jana Czarnkowskiego, dziedzica powiatu szczebrzeszyńskiego: pierwszy potwierdza nadanie Jana Czuryły na prośbę Filipa Saka, karczmarza i dziedzica części dóbr w Siedliskach, drugi odnawia przywileje „obywateli” wsi Siedliska, zniszczone podczas najazdów tatarskich. Ostatni pergamin potwierdza oba wymienione wyżej przywileje, a wystawił go Jan „Sobiepan” Zamoyski, III ordynat zamojski. Opisano także historię Siedlisk, w 1379 r. nadanych Dymitrowi z Goraja. Po jego śmierci dobra przeszły na spadkobierców (z tego okresu pochodzi 1. pergamin), potem m.in. Górków i Czarnkowskich (2. i 3. dokument), od 1589 r. należały do Ordynacji Zamojskiej (4. dokument). Autor uważa, że mieszkańcy Siedlisk rządzili się prawem wołoskim, podaje argumenty.
„Ruchomości” Hotelu Centralnego
Authors: Kędziora Andrzej
Published: December 2023

Artykuł prezentuje wyposażenie Hotelu Centralnego w Zamościu w roku 1945.
Weteran z „Wiadomości statystycznych”
Authors: Kędziora Andrzej
Published: December 2023

Na podstawie jednostki archiwalnej nr 198 „Akta miasta Zamościa”1 autor artykułu cytuje znajdujące się tam wspomnienia z okresu powstania styczniowego. Dwustronicowy dokument został spisany przez 78-letniego weterana Konstantego Rydzewskiego, mieszkańca Zamościa. Wspomniany został także drugi weteran Tomasz Jabłoński.
Z kroniki zamojskiego archiwum
Authors: Kozioł Hipolit
Published: December 2023

Fragmenty kroniki Powiatowego Archiwum Państwowego prowadzonej przez Hipolita Kozioła, w pierwszych latach funkcjonowania archiwum z lat 1950-1955.
Wspomnienie o Janie Jędruszczaku
Authors: Czubara Krzysztof
Published: December 2023

Artykuł jest wspomnieniem o Janie Jędruszczaku, pierwszym magazynierze, woźnym i manipulancie archiwalnym Powiatowego Archiwum Państwowego w Zamościu.
Samorząd terytorialny w latach 1919-1939
Authors: Czajka Henryk
Published: December 2023

Artykuł w sposób rzeczowy prezentuje zróżnicowaną organizację terenowych władz administracyjnych w międzywojniu, na terenie gmin Zwierzyniec i Izbica.
Baranki na posiedzeniu Prezydium
Authors: Kędziora Andrzej
Published: December 2023

Artykuł prezentuje treść protokołu z 1957r., dotyczącego podarunku dla prezydium miejskiego w Zamościu (gipsowych figurek baranka) i jego następstwa.
Staromiejskie mieszkanie A.D. 1954
Authors: Kędziora Andrzej
Published: December 2023

Artykuł ma na celu ukazanie źródła informacji jakim jest pośmiertny inwentarz. W tym celu autor przytoczył spis zdawczo-odbiorczy przedmiotów po Józefie Wojnarowskiej, z roku 1954 r.
Dom Róży Luksemburg w Zamościu prawda i mit
Authors: Lorentz Ewa
Published: December 2023

Ewa Lorentz drobiazgowo przeprowadziła poszukiwania rzeczywistego miejsca narodzin Róży Luksemburg w księgach hipotecznych miasta Zamościa i Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zamościu. Znajdując dodatkowo w dokumentach potwierdzenie narodzin Róży Luksemburg w roku 1871.
Powstanie i działalność Teatru Ziemi Zamojskiej w latach 1945-1948
Authors: Kuźma Ewa
Published: December 2023

Dogłębna analiza powstania, działalności oraz upadku Teatru Ziemi Zamojskiej w powojennej Polsce. Autorka nakreśliła mechanizmy biurokratyzacji i propagandy w latach 1945-1948, utrudniające działalność artystyczną.
Inwentarz po Michale Pieszce zamojskim nauczycielu i regionaliście
Authors: Szyszka Bogdan
Published: December 2023

Krótki artykuł o Michale Pieszce, barwnej postaci Zamościa dopełnia spis inwentarzowy, który spisała po śmierci profesora Pieszki społeczna komisja. Spis jest tak różnorodny jak zainteresowania zmarłego.
Zamojska lista internowanych
Authors: Czubara Krzysztof
Published: December 2023

Autor przedstawił środki jakich użyło Stowarzyszenie Internowanych Zamojszczyzny do odtworzenia jak najdokładniejszej liczby internowanych mieszkańców Zamojszczyzny w trakcie stanu wojennego.
Perecjana w zamojskim archiwum
Authors: Kędziora Andrzej
Published: December 2023

Autor pracując na materiałach z zasobu Archiwum Państwowego w Zamościu, drobiazgowo prześledził prawdopodobne adresy zamieszkania, urodzonego w Zamościu Icchoka Lejby Pereca, pisarza tworzącego w języku jidisz.
Pogrom Żydów w Zamościu w sierpniu 1920 r.
Authors: Maziarczyk Waldemar
Published: December 2023

Krótki tekst o rozboju i zabójstwie pięciu zamojskich Żydów w sierpniu 1920 r,. Autor wysnuwa opinię, że za pogromem mogli stać kozacy z brygady esauła Wadima Jakowlewa.
Wysiedlenie mieszkańców Zamojszczyzny na terenie powiatu garwolińskiego w okresie okupacji hitlerowskiej
Authors: Kozaczyńska Beata
Published: December 2023

Autorka szczegółowo opisała wysiedlenie mieszkańców Zamojszczyzny, w tym dzieci (około 80 %) odłączonych od rodziców w obozie w Zamościu. Także wielką pomoc Polskiego Komitetu Opiekuńczego z Garwolina i samorządów gminnych, z Żelechowa (dwieście rodzin), Stoczka Łukowskiego (sześćdziesiąt rodzin), Maciejowic (dwadzieścia pięć rodzin), Łaskarzewa (dwadzieścia pięć rodzin), Sobolewa (osiemdziesiąt rodzin), Sobienich Jezior (siedemdziesiąt rodzin), Parysowa (osiemdziesiąt rodzin), które przyjęły około dwa tysiące wysiedleńców
Działalność świetlic w powiecie zamojskim w latach 1944-1956
Authors: Kuźma Ewa
Published: December 2023

Autorka zaprezentowała działalność świetlic w powiecie zamojskim w latach powojennych tj.1944-56 oraz zasady ich organizacji i rekrutacji pracowników.
Jakub Bobrowski zapomniany malarz zamojski przełomu XVIII i XIX wieku
Authors: Sawa Bogumiła
Published: December 2023

Artykuł zawiera krótką charakterystykę i badania nad nieznanym zamojskim malarzem Jakubem Bobrowskim. Odkrycia dokonano przez przypadek, podczas renowacji jednego z ołtarzy kolegiaty zamojskiej.
Nieznany plan dóbr ordynacji zamojskiej w zbiorach zamojskiego archiwum
Authors: Przegon Wojciech
Published: December 2023

Autor artykułu wziął na warsztat znajdującą się w zasobie Archiwum Państwowego w Zamościu mapę dóbr ordynackich. Mapę nieznaną w literaturze poświęconej Ordynacji Zamojskiej - Plan dóbr Ordynacji Zamojskiej z 1906 r. Jest to plan sytuacyjny przedstawiający strukturę użytkowania ziemi oraz strukturę władania gruntami w granicach ordynacji. Mapa Terytorium ordynacji obejmuje ziemie powiatu zamojskiego, biłgorajskiego, janowskiego, tomaszowskiego oraz w części powiatu krasnostawskiego i hrubieszowskiego.
Następstwa materialno-demograficzne napadu wojsk kozacko-tatarskich na Szczebrzeszyn w roku 1648
Authors: Wojnarski Dariusz
Published: December 2023

Autor analizuje straty materialne i straty w mieszkańcach miasta Szczebrzeszyna w roku 1648 (podczas napadu wojsk kozacko-tatarskich, w trakcie kampanii Bohdana Chmielnickiego). Według autora najbardziej wiarygodny obraz strat demograficznych wyłania się wśród najliczniejszej grupy mieszkańców Szczebrzeszyna, czyli Polaków, których ubytek w granicach 50% jest bardzo prawdopodobny. Natomiast dla całej populacji Szczebrzeszyna (gdyby także uznać wyliczony 40% szacunek strat Żydów) można wskazać na około 41% wyludnienie obejmujące 853 osoby.
Nieznane inwentaryzacje budowli przykolegiackich z roku 1866
Authors: Lorentz Ewa
Published: December 2023

Autorka w zbiorach Archiwum Państwowego w Zamościu znalazła trzy dotąd niepublikowane plany budowli przykolegiackich wykonanych przez Budowniczego Powiatu Zamojskiego Władysława Sienickiego w 1866 r. Są to: dom infułata, dom wikariuszy i dom kapitulny zwany mansjonarią.
Nieznany plan posiadłości Inżyniera wojskowego Roberta von Nolte na Przedpolu twierdzy Zamość
Authors: Lorentz Ewa
Published: December 2023

Postać inżyniera wojskowego Roberta von Nolte jest od dawna znana w literaturze naukowej z racji sygnowania przez niego dwu planów Zamościa z lat 1854 i 1858. Nieznane badaczom dokumenty odnalezione w Archiwum Państwowym w Zamościu pozwalają wzbogacić skromną dotąd wiedzę o jego życiu, a zarazem zasygnalizować szerszy problem działalności inżynierów wojskowych w twierdzy Zamość w okresie międzypowstaniowym.
Likwidacja analfabetyzmu w powiecie zamojskim w latach 1944-195
Authors: Kuźma Ewa
Published: December 2023

Siły polityczne obejmujące w 1944 r., władzę w Polsce, cieszyły się małym poparciem społeczeństwa. Dlatego niezwykle ważnym posunięciem taktycznym było dążenie do szukania oparcia w warstwach ludzi nie zadowolonych z rządów przedwrześniowych, ale równocześnie nie witających radośnie zachodzących zmian na arenie politycznej. Rzucone hasło: walki z analfabetyzmem, miało za zadanie poprzez awans społeczny związany z edukacja, zjednać szerokie masy.
Materiały z sesji naukowej „Dzieje rozwoju przestrzennego i architektonicznego Zamościa” (29-31 V 1978)
Authors: Kowalczyk Jerzy
Published: December 2023

Zapis dyskusji podczas sesji naukowej „Dzieje rozwoju przestrzennego i architektury Zamościa” z 1978 r. odnaleziony został w przekazanym do Archiwum Państwowego w Zamościu zespole: Zamojskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk 1960-1990. Zespół ten składa się z 63 jednostek archiwalnych i nie jest opracowany. W teczce o sygn. 19 pt. Sesja Naukowa „Dzieje rozwoju przestrzennego i architektury Zamościa” o łącznej objętości 130 kart znajduje się korespondencja dotycząca sesji i zwarty materiał zatytułowany „Protokoły dyskusji i inne materiały z Sesji Naukowej” (ss. 88, maszynopis, kopia, papier przebitkowy). Zapis wystąpień sporządzony został na podstawie nagrania magnetofonowego przez Kazimierza Kowalczyka i Andrzeja Nowakowskiego. Nie znane jest miejsce przechowywania oryginału. Wnikliwą adiustację tekstu bezinteresownie przeprowadził prof. Jerzy Kowalczyk. Dyskusje uzupełniają fragmenty wystąpień poprzedzających i kończących sesje. Utrwalenie w druku, dyskusji przeprowadzonej w czasie doniosłej sesji naukowej, poprzedzającej wielki jubileusz 400-lecia Zamościa, wynikał z przesłanek historycznych. Zbliżający się jubileusz w 1980 r. słynnego miasta idealnego sprowokował władze państwowe i polityczne do zainteresowania się stanem zachowania zabytków Zamościa (uchwała Rady Ministrów w 1974 r.). Wyzwolił dużą energię działania służb konserwatorskich wszystkich szczebli, a także wielkie zainteresowanie społeczne. Czynnikiem niebagatelnym było podniesienie Zamościa w 1975 r. do rangi miasta wojewódzkiego. Nastąpiła wielka mobilizacja wśród historyków, historyków sztuki i architektów konserwatorów w trzech ośrodkach naukowych: Warszawy, Krakowa i Lublina. W samym Zamościu dużą rolę odegrał, zorganizowany w roku 1976 Oddział Zamojski Pracowni Konserwacji Zabytków pod dyrekcja energicznego arch. Zdzisława Drankowskiego. Dużą aktywność, organizacyjną i wydawniczą, wykazało Zamojskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, któremu prezesował wówczas inż. Eugeniusz Zgnilec. Te dwie instytucje – zawodowa i społeczna – w zgodnej współpracy, przy poparciu finansowym władz wojewódzkich i miejskich, zorganizowały sesję naukową o wysokiej randze naukowej, poświęconą urbanistyce i architekturze Zamościa. Sesja trwała trzy dni, obrady odbywały się w sali Consulatus w ratuszu.
List Mieczysława Kurzątkowskiego w sprawie odkrycia fundamentów kościoła Ormiańskiego
Authors: Kędziora Andrzej
Published: December 2023

Teks źródłowy jest interesującym przyczynkiem do tak wieloaspektowego zagadnienia, jakim jest „miasto idealne”, w którym ideałowi przychodzi mierzyć się z rzeczywistością. Wśród akt sukcesywnie przekazywanych w 2005 r. przez prof. dr hab. Jerzego Kowalczyka do zasobu Archiwum Państwowego w Zamościu znajdują się materiały dotyczące problematyki zabytkowego Zamościa – plon wieloletnich związków z miastem, podczas których Profesor występował nie tylko jako znawca i badacz zamojskiej architektury, ale też jako ekspert i wnikliwy recenzent poczynań na terenie zespołu staromiejskiego. W przejętym materiale znajduje się skierowany do prof. Kowalczyka list, na którego publikację zgodził się a nadto jeszcze dodatkowo zarekomendował. Autorem listu był historyk sztuki i konserwator zabytków Mieczysław Kurzątkowski (1932-2000), przez dziesięć lat Wojewódzki Konserwator Zabytków w Lublinie. Do 1975 r. nadzorował sprawy ochrony zabytków na terenie Zamościa. List pochodzi z 1981 r. Do poruszanych spraw autor odnosił się z dystansem, wszak urzędnikiem konserwatorskim nie był już od 6 lat. List dotyczy odkrycia fundamentów kościoła ormiańskiego, staje się jednak pretekstem do rozliczenia z ówczesnymi realiami konserwatorskimi. Wytyka nieprawidłowości, ale przede wszystkim odnosi się do panujących układów w mieście, w imię lokalnych partykularyzmów marginalizowania roli konserwatora zabytków. Jest też ogólniejsza refleksja, gdy podnosi np. kwestie archiwów konserwatorskich. Integralną część listu stanowią dołączone tu odpisy dokumentów konserwatorskich.
Dobra Tyszowce za… 1 dukat holenderski
Authors: Niedźwiedź Józef
Published: December 2023

W Archiwum Państwowym w Zamościu w Zbiorze Dokumentów do dóbr Tyszowce z lat 1702-1857, zachowało się unikalne drukowane ogłoszenie z 1815 r. o Loterii Klasycznej. Jej główną nagrodę stanowiły dobra Tyszowce obejmujące miasto Tyszowce z przedmieściami Zamłyniem i Dębiną oraz wsie Mikulin, Klątwy, Przewale i Podbór. Właścicielem tych mocno zadłużonych dóbr w 1815 r. był hrabia Szwertzpork, który za zgodą Rządu i Dyrekcji Loterii Klasycznej wystawił swoje dobra na loterie.
Lustracja Zamościa A.D. 1874
Authors: Radziejewski Krzysztof
Published: December 2023

Na podstawie Spisu ludności parafii greko unickiej zamieszkującej w mieście Zamościu z 3/15 kwietnia 1874 r. autor tworzy wartościowy przyczynek o wyznawcach unickich w nieomal w przededniu likwidacji kościoła unickiego. Spis to bardzo interesujący dokument, sporządzony w języku rosyjskim, podpisany przez burmistrza i sekretarza. W opublikowanym zestawieniu autor przytoczył wyłącznie nazwiska właścicieli domów z przydatnymi do celów genealogicznych datami ich urodzenia i wyznaniem.
Chmurna młodość Stroińskiego
Authors: Urbanowski Maciej
Published: December 2023

Leon Zdzisław Stroiński (1921-1944) był jednym z najwybitniejszych poetów pokolenia wojennego, autorem znakomitego zbioru liryków proza Okno, wydanego w konspiracji w 1943 r. pod pseudonimem „Marek Chmura”, czołowym autorem „Sztuki i Narodu”, najważniejszego chyba pisma literackiego okupowanej Polski, wreszcie bohaterskim Żołnierzem Powstania Warszawskiego. Tym niemniej na cierpliwego badacza czekają nowe i często ciekawe dokumenty, które pozwalają dotrzeć do nieznanych faktów, albo rzucają interesujące światło na młodość poety. Tak jest w przypadku dokumentów z Archiwum Państwowym w Zamościu, które stały się źródłem materiałów do tego artykułu.
55 lat Archiwum Państwowego w Zamościu
Authors: Kędziora Andrzej
Published: December 2023

Lista 60 pracowników, kierowników i dyrektorów Archiwum Państwowego w Zamościu. Od powstania w 1950r. do 2005r., w którym archiwum obchodziło jubileusz 55-lecia.
Historja powstania i rozwoju szkoły rzemiosł w Zamościu
Authors: Niedziałkowski Edmund , Surmacz Marek
Published: December 2023

Edward Niedziałkowski, absolwent Politechniki Lwowskiej, faktyczny organizator i kierownik techniczny szkoły rzemiosł w Zamościu, w 1923 r. spisał historię jej powstania i rozwoju. Była to pierwsza szkoła zawodowa w mieście. Działała początkowo jako agenda Zamojskiej Powiatowej Rady Opiekuńczej, powstałej po likwidacji Zamojskiego Komitetu Ratunkowego; to m.in. z pozostałych po nim pieniędzy ufundowano szkołę. Rada Opiekuńcza, którą kierował ks. Józef Dąbrowski, prowadziła szerszą działalność społeczną, m.in. dom starców i akcje dokarmiania dzieci; założyła gminne oddziały. Niedziałkowski barwnie opisuje życie dzieci ulicy, w większości sierot lub półsierot, których w tamtym czasie w mieście było bardzo dużo. To dla nich założono warsztaty rzemiosł, najpierw rymarsko-tapicerski, potem powroźniczy, wkrótce także bursę. W 1921 r. Rada Opiekuńcza otrzymała koncesję na prowadzenie Szkoły Rzemieślniczo-Przemysłowej im. T. Kościuszki; jej dyrektorem został ks. Dąbrowski. Mimo problemów lokalowych udawało się prowadzić naukę w pracowaniach: rymarstwa, tapicerstwa, galanterii, czapnictwa, krawiectwa i in. W 1923 r. szkoła została przejęta przez Ordynację Zamojską, która kupiła obrabiarki drzewne  z napędem elektrycznym do działu stolarskiego. Organizatorzy szkoły opiekowali się sierotami i półsierotami. Na tym kończą się wspomnienia. Można jeszcze dopowiedzieć, że szkoła została upaństwowiona w 1934 r. W 1940 r. zamknęli ją Niemcy.
Teofila Karnicka właścicielka dóbr Łabuńki
Authors: Szykuła Agnieszka
Published: December 2023

16 czerwca 1864 r. zmarła w Wiedniu baronowa Teofila z Grzębskich Karnicka, właścicielka pałacu i folwarku we wsi Łabuńki, kolatorka parafii unickiej w tej miejscowości, posiadająca dobra ziemskie również w sąsiednich miejscowościach: Bródek, Barchaczów i Jatutów. Interesujących informacji dotyczących Teofili Karnickiej, dostarcza testament znajdujący się w zbiorach Archiwum Państwowego w Zamościu. Dokument został spisany 1 III 1858 r. w Wiedniu w mieszkaniu Kajetana i Teofili Karnickich sześć lat przed śmiercią baronowej. Na zlecenie Józefa Woławskiego testament został w 1866 r. przekazany notariuszowi Gozdeckiemu z Lublina. Prawnik ten w dniu 4/16 VIII tego roku wykonał odpis dokumentu, skopiował go na potrzeby urzędu oraz sporządził protokół uprawomocniający ostatnia wole baronowej. Oryginalny zapis został sporządzony na jednym arkuszu papieru, posiadał poprawki i uzupełnienia w tekście, co może świadczyć o kilkukrotnym czytaniu jego treści przez autorkę.
Odbudowa bibliotek w powiecie zamojskim w latach 1944-1949
Authors: Kuźma Ewa
Published: December 2023

W 1944 r., podjęto pierwsze kroki zmierzające do przywrócenia bibliotekom należnego im miejsca w sferze kulturalno-oświatowej. W lokalnej gazecie „Tygodniku Zamojskim”, 12 IX ukazała się odezwa do ludności Zamościa z apelem o zwracanie książek pochodzących z bibliotek, a będących w rękach prywatnych. Kwestii odbudowy zbiorów Miejskiej Biblioteki Publicznej, będącej niegdyś najlepszą placówką tego typu w województwie lubelskim, poświecono wiele miejsca w prasie. Propagowano aktywne włączenie się w zorganizowane w dniach 3 - 5 XII 1944 r., Święto Książki Polskiej. Komisja Kulturalno-Oświatowa przy Miejskiej Radzie Narodowej w Zamościu postawiła sobie za cel otoczenie opieką księgozbiorów opuszczonych i skonfiskowanych na rzecz Skarbu Państwa, lub zajętych w związku z wykonaniem reformy rolnej. W ramach tych przedsięwzięć w kwietniu 1945 r., zabezpieczono książki w ośrodkach folwarcznych w: Krasnobrodzie - 2500; w Mocówce - 300; w Adamowie - 13; w Stawie Noakowskim - 2000; w Klemensowie - 3000; w Sułowcu - 1000. W większości były to pozycje naukowe w języku: polskim, francuskim i niemieckim. Książki popularnonaukowe i beletrystykę pozostawiono w świetlicach lub przekazano do Biblioteki Powiatowej, zaś naukowe przewieziono do muzeum w Zamościu.
Legion Młodych Związek Pracy dla Państwa Obwód Zamojski (przyczynek do dziejów)
Authors: Górski Roman Tadeusz
Published: December 2023

Wśród organizacji politycznych oraz społeczno-politycznych, jakie powstały w Zamościu po odzyskaniu przez Polskę niepodległości po I wojnie światowej, znalazł swoje miejsce również Legion Młodych Związek Pracy dla Państwa (LM). Idea założenia Legionu Młodych powstała na przełomie lat 1929/1930 przez młodzież związaną z obozem politycznym marszałka Józefa Piłsudskiego. Wiosną 1930 roku organizacja ta przyjęła statut i nabrała osobowości prawnej. Członkostwo Legionu Młodych było zwyczajne i honorowe. Chociaż członkiem zwyczajnym tej organizacji mógł zostać każdy Polak o nieposzlakowanej opinii w swoim środowisko, LM zrzeszał przede wszystkim młodzież akademicką, urzędniczą i rzemieślniczą. Na liście członków honorowych znalazł się m.in. Marszałek Józef Piłsudski czy Marian Ludwik Sochański, wicewojewoda lwowski, który w latach 1937-1939 piastował urząd starosty zamojskiego. Legion Młodych dzielił się pod względem organizacyjnym na: okręgi, obwody i sekcje. Siedzibą Komendy Głównej LM była Warszawa. Jako jedne z pierwszych, powstały następujące Okręgi: Warszawski, Lubelski, Lwowski,Wileński, Krakowski oraz Poznański. Okręg Lubelski rozrastał się dosyć szybko. Powstał on w roku 1930, a w 1931 r. miał trzy Obwody: Lubelski, Chełmski i Puławski. W 1934 r. Było dwanaście Obwodów z ogólną liczbą około tysiąca członków. Obwód Zamojski LM powstał dopiero na wiosnę 1934 r. Jego powstanie wiąże się przede wszystkim z przybyciem do Zamościa Antoniego Rychela, który objął kierownictwo Sekretariatu Powiatowego BBWR w kwietniu 1934 r.
Dorobek naukowy doktora Tadeusza Onyszkiewicza
Authors: Durakiewicz Marek
Published: December 2023

Prezentowany materiał wskazuje na wielokierunkowość zainteresowań medycznych ich autora oraz dążenie do prezentacji wyników własnych przed współczesnym światem medycznym. Dokumenty 1 i 2 to ciekawe opisy przypadków przedstawione sposobem typowym dla prasy medycznej okresu przedwojennego. Stanowią dowód wnikliwości obserwacji i szerokiej znajomości aktualnej literatury przez autora. Dokument 3 to analiza wykonanych w Zamościu operacji przepuklin, wzbogacona o wnioski wynikające z własnego doświadczenia. Dokumenty 4 i 5 dotyczą, będącego do niedawna utrapieniem każdego Oddziału Chirurgii, problemu krwawienia z górnego odcinka przewodu pokarmowego. Ostatnie z omawianych (prace 6, 7 i 8) przedstawiają wyraźnie chęć propagowania najnowszych zdobyczy chirurgii przy wyraźnej fascynacji autora chirurgią klatki piersiowej, serca i naczyń oraz transplantologią. Zgromadzone materiały archiwalne niewątpliwie potwierdzają, że chirurgia zamojska pchnięta na szerokie tory impulsem danym w latach 1919- 1921 przez Ordynatora Wojskowego Oddziału Chirurgicznego Profesora Romualda Węgłowskiego w latach kolejnych znalazła godnego następcę w osobie doktora Tadeusza Onyszkiewicza.
Warsztat zamojskiego fotografa z początków XX wieku
Authors: Orłowski Stanisław
Published: December 2023

Wincenty Suchowierz urodził się w roku 1872. Fotografii uczył się w zakładzie Bronisławy Ułasewiczowej, a dalej zapewne u Jana Strzyżowskiego, któremu w 1897 r. Ułasiewiczowa odstąpiła swoją „Fotografię Artystyczną”. W 1913 r. Suchowierz wszedł w spółkę ze swoim mistrzem, a firma przyjęła nazwę „Strzyżowski i S-ka” i działała przez prawie 40 lat, będąc do II wojny światowej najbardziej znanym zakładem fotograficznym w mieście.
Listy Zygmunta Klukowskiego do Sochańskich
Authors: Szyszka Bogdan
Published: December 2023

W 2005 r. Archiwum Państwowe w Zamościu wzbogaciło się o cenny materiał epistolograficzny – 6 listów z lat 1940-1948.1 Ich autorem jest doktor medycyny Zygmunt Klukowski (1885-1959), lekarz, bibliofil, historyk, kronikarz, dokumentalista zbrodni hitlerowskich na Zamojszczyźnie i koronny świadek na procesie w Norymberdze. Był wyjątkowo aktywną postacią rozwijającą działalność w wielu dziedzinach. Pracując w małych miejscowościach z dala od ośrodków akademickich, pozbawiony bibliotek naukowych i archiwów nie stracił zapału i energii do pracy naukowej. Jego aktywność rosła w miarę zajmowania się tematyką bibliofilstwa i historii. Inspirował do pracy twórczej ludzi o podobnych zainteresowaniach i pasji badawczej.
Listy z Auschwitz
Authors: Mielnicka Bogumiła
Published: December 2023

Archiwum Państwowe w Zamościu w roku 2006 wzbogaciło swoje zbiory o dokumenty związane z pobytem w KL Auschwitz Henryka Kormańskiego - dar Witolda Korniewskiego. Najcenniejszą ich część stanowi siedem listów więźnia, pisanych do matki Elżbiety Kormańskiej i brata Tadeusza. Dokumenty obozowe nie niosą cennych źródłowych informacji. Stanowią jednak przejmujący dokument okresu okupacji. Pod pozorami normalności, zza zdawkowych listów, urzędowych druków i formularzy, przemawia dramat jednej z tysięcy hitlerowskich ofiar.
Plany Zamościa w zbiorach Archiwum Państwowego w Zamościu
Authors: Żygawski Jakub
Published: December 2023

W obszernych zbiorach kartograficznych przechowywanych w Archiwum Państwowym w Zamościu znajduje się stosunkowo mało opracowań dotyczących samego miasta. Powstałe w wyniku kwerend zestawienie wraz z charakterystyką kartograficzną, należy traktować jako swoisty suplement do katalogu A. Pawłowskiej. Plany Zamościa przechowywane w Archiwum Państwowym są najczęściej wielkoskalowymi opracowaniami urzędowymi w postaci odrysów i odbitek przedstawiających konkretne fragmenty miasta (kwartały zabudowy, działki). Tylko kilka map przedstawia Zamość w pełnych lub prawie pełnych granicach administracyjnych. Zakres treści tych opracowań ogranicza się do niezbędnych elementów charakterystycznych dla map miejskich, takich jak siatka ulic, linia kolejowa, zabudowa czy siec hydrograficzna. Dodatkowym elementem są podpisy ważniejszych budowli, zakładów przemysłowych i obiektów fizjograficznych. Nie posiadają one dużej wartości historycznej, gdyż są jedynie okrojonymi pod względem elementów treści odbitkami lub odrysami materiałów podkładowych – map topograficznych i urzędowych map geodezyjnych. Stanowią one jednak interesujący materiał naukowy, pozwalający prześledzić rozwój miasta w pierwszej połowie XX wieku. Na mapach można zlokalizować m. in. XIX-wieczną zabudowę przedmieść, nieistniejące obecnie zakłady przemysłowe oraz ciągi komunikacyjne.
Zamość w Królestwie Kongresowym mieszkańcy miasta-twierdzy a władze wojskowe i cywilne
Authors: Feduszka Jacek
Published: December 2023

Po upadku Księstwa Warszawskiego, klęsce Napoleona i jego armii w Rosji, bohaterskiej obronie i kapitulacji twierdzy zamojskiej w 1813 r., Zamość wraz z przyległymi terenami znalazł się pod okupacją rosyjską*. W 1815 r. mocą uchwał Kongresu Wiedeńskiego powstało Królestwo Polskie (Kongresowe), stworzone na terenach byłego Księstwa Warszawskiego. Jednym z ośmiu województw Królestwa było województwo lubelskie (obejmujące teren byłego Departamentu lubelskiego) w tymże województwie znalazł się Zamość. Granica południowa nowo powstałego Królestwa Polskiego, zgodnie z artykułem 3 traktatu między Rosją a Austrią z 3 maja 1815 r. (będącego integralną częścią postanowień końcowych Kongresu Wiedeńskiego), utrzymana została na linii ustalonej traktatem wiedeńskim z 1809 r. Tym samym Zamość, tak jak i w Księstwie Warszawskim, znalazł się w bliskości granicy austriackiej. Blisko jedenaście lat pertraktacji, prac komisji rządowych Księstwa Warszawskiego i później Królestwa Polskiego, sprawiło, że 30 stycznia 1821 r. Zamość przestał być miastem prywatnym. Do tego momentu zarówno zarząd miejski, burmistrz jak i mieszkańcy miasta, byli traktowani (z wyjątkiem okresów wojny i oblężenia rosyjskiego w 1813 r.) jak równoprawni partnerzy we wszelkich przedsięwzięciach proponowanych wobec Zamościa.
Akta notariuszy jako źródło do badań nad kulturą materialna Zamojszczyzny
Authors: Szykuła Agnieszka
Published: December 2023

Archiwum Państwowe w Zamościu posiada cenny zbiór akt notarialnych z terenu byłego województwa zamojskiego. Składają się na nie księgi powstałe w kancelariach 76 notariuszy. Zbiór wraz z repertoriami i skorowidzami liczy łącznie 1561 woluminów. Wraz z upływem lat zwiększała się roczna liczba klientów a tym samym objętość ksiąg. O konkretnych zapisach informują sporządzane równolegle repertoria. Notariaty tworzone były na mocy ustawy notarialnej z 4 lipca 1808 r. Do zadań notariuszy należało sporządzanie dokumentów w formie aktu notarialnego, przejmowanie dokumentów na przechowanie, wydawanie odpisów, dokonywanie poświadczeń. Podstawową część zawartości ksiąg notarialnych stanowiły umowy i dokumenty własnościowe – kupna-sprzedaży, najmu, dzierżawy, zamiany gruntów, intercyzy przedślubne, akty darowizny, testamenty, zapisy, plenipotencje, itp. Notariusze prowadzili również pomoce kancelaryjne –wspomniane już repertoria i skorowidze. Na okazały pod względem objętości zbiór akt notarialnych składają się dokumenty spisywane w kancelariach notarialnych w Zamościu, Szczebrzeszynie, Tomaszowie Lubelskim, Hrubieszowie i Tyszowcach. W 1810 r. Rozpoczęli działalność notariusze w Zamościu i Tomaszowie. W roku 1824 utworzona kancelaria notarialna w Szczebrzeszynie, w 1876 r. w Krasnymstawie a w roku 1927 działalność notarialną rozpoczął w Tyszowcach notariusz Wincenty Krajewski. W Archiwum znajdują się również akta notariuszy hrubieszowskich z lat 1924-1959 przekazane przez Sąd Rejonowy w Hrubieszowie. W Zamościu pierwszy akt sporządzono 14 listopada 1810 r., w Tomaszowie 28 listopada 1810 r. Szczególnie cenny jest zbiór akt notariuszy zamojsko-szczebrzeskich i tomaszowskich. Są to akta kompletne, dotyczą 140-letniego okresu działania kancelarii notarialnych. Umożliwiają więc badania naukowe nad różnymi dziedzinami życia gospodarczego i społecznego na przestrzeni tak długiego czasu i na względnie dużym terytorium. Określają je wspólne granice dwu sąsiadujących powiatów o podobnej tożsamości definiowanej w powiązaniu z obszarem dóbr Ordynacji Zamojskiej. Ponieważ liczba aktów narastała i z końcem lat 30-tych XX wieku w Zamościu, łącznie we wszystkich czterech kancelariach spisywano ponad pięć tysięcy7, kompleksowe przebadanie tak rozległego materiału nie jest w tej chwili możliwe. Ciągle jeszcze rozległy zasięg miało by również ustalenie granicy badawczej z wybuchem I wojny światowej i końcem zaboru rosyjskiego na tym terenie.
Wzornictwo i patenty spółki Czerski i Jakimowicz
Authors: Wojciechowska-Kucięba Joanna
Published: December 2023

Zakłady Przemysłowe Drzewne Bondyrz założone zostały w 1919 r. jako spółka pomiędzy Łukaszem Lucjanem Koijem, Stanisławem Czerskim i Szczepanem vel Stefanem Jakimowiczem, a zarejestrowano je w Sądzie Okręgowym w Zamościu pod nazwą Polski Przemysł Drzewny, Koij, Czerski i inżynier Jakimowicz, spółka firmowa. Początkowo siedziba firmy znajdowała się w Zwierzyńcu w powiecie zamojskim, gdzie była stolarnia, a później w nieodległym Bondyrzu. Natomiast biuro i centrala firmy mieściły się w Zamościu przy ulicy Przybyszewskiego 2. W lutym 1927 r. odszedł ze spółki Łukasz Lucjan Koij i w tym też czasie zmieniono nazwę na Zakłady Przemysłowe Drzewne Bondyrz inżynier Szczepan Jakimowicz i Stanisław Czerski, spółka firmowa, w Zwierzyńcu. Spółka Czerski i Jakimowicz rozwijała się na tyle prężnie, że do wybuchu II wojny światowej należały do niej: fabryka mebli giętych w Bondyrzu1, fabryka mebli i deseczek we Lwowie Kozielnikach, tartak w Zamościu, młyn w Bondyrzu, skład fabryczny sprzedaży mebli w Zamościu, skład fabryczny sprzedaży mebli w Warszawie, sklep spożywczy w Zwierzyńcu i gospodarstwo rolne w Bondyrzu. Wzory mebli produkowanych w fabrykach Spółki Czerski i Jakimowicz utrzymywały się przeważnie w konwencji ostatnich 30 lat XIX wieku. Produkowano meble w duchu klasycznych mebli giętych, z drzewa bukowego, w kolorach orzechowym, średni orzech, jasny orzech, mahoniowym, szarym, czarnym, naturalnym, imitacji dębu, matowane lub politurowane.
Średnie Szkoły Rolnicze w powiecie zamojskim w latach 1944-1950
Authors: Kuźma Ewa
Published: December 2023

Ludność powiatu zamojskiego od wieków trudniła się uprawą roli i hodowlą zwierząt. Już w okresie międzywojennym dążąc do wprowadzenia nowoczesnych metod gospodarowania, położono podwaliny pod rozwój oświaty rolniczej na poziomie średnim. Wychodzono, bowiem z założenia, iż tylko ludzie światli mogą przyczynić się do odbudowy zacofanego rolnictwa. Ten krótki okres nie spełnił pokładanych w nim nadziei, jednak zasiał w świadomości chłopstwa potrzebę posiadania wykształcenia rolniczego. Przejmujący stopniowo władzę komuniści, głosili hasło powszechnej oświaty nie tylko na szczeblu podstawowym, ale zawodowym i średnim. Niechętne im masy chłopskie pragnęli jak najszybciej pozyskać, a ogłoszona reforma rolna i sposób jej przeprowadzenia nie mógł ich zadowolić. W tej sytuacji właśnie nawiązanie do tradycji średnich szkół rolniczych było niezwykle istotne. Młodemu pokoleniu, uzyskanie odpowiedniego wykształcenia pozwoliło wejść do warstwy inteligencji. Jednocześnie rządowe plany tworzenie na szeroką skalę państwowych i spółdzielczych gospodarstw wymagały ludzi, którzy prowadziliby je w sposób fachowy.
Testament Nikodema Korytyńskiego Dzierżawcy młyna w Towarzystwie Rolniczym Hrubieszowskim
Authors: Panasiewicz Janusz
Published: December 2023

Dzieje Towarzystwa Rolniczego Hrubieszowskiego ks. Stanisława Staszica z późnego okresu rozbiorowego począwszy od likwidacji autonomii Królestwa Polskiego, poprzez powołanie guberni chełmskiej, „Wielką wojnę” dwudziestolecie międzywojenne i czasy Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej są, na dobrą sprawę, wielką białą plamą. Dysponujemy z tego przedziału historii pewnymi wiadomościami fragmentarycznymi i pilnym zadaniem poznawczym jest uzupełnianie i łączenie tej rozproszonej wiedzy cząstkowej. Pewne światło na ten okres rzucają dyskusje prowadzone w Ministerstwie Rolnictwa i Dóbr Koronnych z udziałem prof. Franciszka Bujaka. Kolejną grupą źródeł są notarialne pełnomocnictwa udzielane przez zarządców państwowych pracownikom administracji Towarzystwa, ocalone dla potomności przez Jana Czyżewskiego. Program przebudowy statutu TRH po odzyskaniu niepodległości w 1919 r. przedstawił zarządca Tadeusz Madler4. Wracają do tego zagadnienia pamiętniki ostatniego zarządcy państwowego Towarzystwa inż. Stanisława Czekanowskiego, odnalezione przez Józefa Olejniczaka w Ossolineum – dotyczą one lat 1934-1946 i są jedynym tak pełnym, chociaż subiektywnym, opisem tego okresu. Ostatnim zbiorem dokumentów jest zachowana korespondencja Mikołaja Górskiego, prezesa Towarzystwa od 1957 r., z komunistyczną administracją Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, w sprawie wskrzeszenia Towarzystwa.
Pożegnanie Pułkownika Fiszera z Zamościem
Authors: Radziejewski Krzysztof
Published: December 2023

Odnaleziony w zbiorach Archiwum Państwowego w Zamościu list pułkownika Juliana Fiszera1 komendanta powiatowego w Zamościu do starosty Stefana Seferowicza2 datowany w Goraju dnia 9 listopada 1918 r. jest interesującym źródłem do ostatniego akordu panowania austriackiego w powiecie zamojskim. Ten dokument pisany ręką Austriaka, chociaż „Polaka po kądzieli”, uzupełnia dość skromną wiedzę o końcowym okresie okupacji austriackiej w Zamościu. Płk Julian von Fischer został komendantem C. K. Komendy Obwodowej (Powiatowej) w październiku 1915 r. Jego matka była Polką, a on sam mówił po polsku. Jak się okazało, również pisał3. Jego trzyletnia służba w Zamościu nie była dla mieszkańców powiatu zbyt dokuczliwa. Służąc cesarzowi, starał się o życzliwość zamościan i niekoniecznie wynikać to musiało z jego osobistego wyrachowania.
Sprawa honorowa z akt Zamojskiego… Gimnazjum
Authors: Kędziora Andrzej
Published: December 2023

Epokę pojedynków definitywnie zakończyła II wojna światowa. W latach przedwojennych pojedynkowano się również w Zamościu, choć nie zachowało się na ten temat wiele materiałów. Odkrycie więc dokumentacji jednej ze „spraw honorowych” z Zamościa– stanowi co najmniej niespodziankę. Nie mniejszą jest miejsce, w którym dokumenty odnaleziono – zespół akt I Liceum Ogólnokształcącego w Zamościu, w jednostce „Zarządzenia i korespondencje”. W ostatnim etapie dokumentowanego zatargu superarbitrem sądu honorowego był dyrektor gimnazjum im. J. Zamoyskiego Kazimierz Lewicki, który posiadając całą dokumentację dołączył ją do szkolnych akt. Nie było by jednak tych wszystkich protokołów, gdyby adwersarze, jak to było zazwyczaj, od razu stanęli naprzeciwko siebie. W 1928 r. major Wilhelm Lipski z miejscowego p. a. l. oskarżał przed sądem Żyda Bechera, który jadąc ulicą potrącił go dyszlem. Broniący pozwanego Wiktor Żymirski wyjaśnił, iż major jechał nie właściwą stroną ulicy. W odpowiedzi, poirytowany major wytknął obrońcy, że nie zna akt sprawy. Czując niewątpliwie respekt przed wysokiej rangi oficerem, oponował. To jednak wystarczyło by wyzwać Żymirskiego na pojedynek. Każde takie wydarzenie urozmaicało życie garnizonowe, a oficerowie często obnosili się z nieskrywaną wyższością wobec cywili.
Kilka dokumentów do dziejów Żydów w Zamościu po drugiej wojnie światowej
Authors: Kędziora Andrzej
Published: December 2023

W 2002 r. na UMCS powstała praca doktorska Adama Kopciowskiego „Dzieje zamojskich Żydów w latach 1918-1942”. Ta niezwykle rozległa i wyczerpująca monografia doczekała się częściowo publikacji. Drukiem wyszła jej druga część, obejmująca okupacyjne losy zamojskich Żydów. Dr Kopciowski nie zakończył historii zamojskich Żydów na 1942 r. tak, jak nie kończyła się definitywnie ich obecność w Zamościu, dopowiadając zdawkowo dzieje zamojskich Żydów ocalałych z Zagłady. Do Zamościa wróciło ich wielu. Jednak była to zaledwie malutka część. Dzieje tej niewielkiej społeczności, są zupełnie nie znane. Tym cenniejsze są rzadkie, źródłowe odkrycia odnajdywane w aktach urzędowych. W tekście autor zaprezentował siedem takich dokumentów z lat 1944-1945. Są one drobnym, aczkolwiek istotnym przyczynkiem dostarczającym mało znanych faktów, np. dotyczących liczebności Żydów w mieście, ich organizacji, relacji z władzami państwowymi.
Dawne plany gruntów wsi w zamojskim archiwum (I)
Authors: Żygawski Jakub
Published: December 2023

Zasób kartograficzny przechowywany w Archiwum Państwowym w Zamościu zawiera ponad dwieście map sporządzonych w XIX i XX wieku. Wśród nich znajduje się nieopracowany zespół: Wojewódzkie Biuro Geodezji i Terenów Rolnych w Zamościu1 obejmujący łącznie 86 map 60 miejscowości z powiatów biłgorajskiego, hrubieszowskiego i zamojskiego. Pod względem datowania, techniki oraz sposobu wykonania opracowania te nie posiadają dużej wartości historycznej i artystycznej. Stanowią jednak bardzo przydatny i cenny materiał źródłowy umożliwiający poznanie stosunków własnościowych panujących na terenach ówczesnej Zamojszczyzny.
Z archiwalnych inwentarzy akcesoria lekarskie i cyruliczne, fajki
Authors: Szykuła Agnieszka
Published: December 2023

W Archiwum Państwowym w Zamościu, w ramach prowadzonych przez kilka lat kwerend powstawała baza komputerowa zawierająca rozbudowane informacje o 411 inwentarzach majątkowych z lat 1811-1867. Zgodnie z zasadami heurystyki (kompletność, dobór materiału) powstał cenny zbiór informacji, który ułatwi podejmowanie badań nad kulturą materialną tych terenów. Umożliwia on łatwiejszy dostęp do niezwykle rozległego materiału źródłowego. Przeszukiwanie każdorazowo dziesiątek ksiąg, tysięcy aktów, z góry skazywało badacza na niepowodzenie. Usystematyzowana w 15 działach charakterystyka zawartości poszczególnych inwentarzy4 pozwala na sformowanie co najmniej tylu tematów, a kolejnych – w bardziej już szczegółowych przekrojach terytorialnych, czasowych i społecznych (np. księgozbiory księży z Zamościa i okolic 2 ćw. XIX w.). W bazie są inwentarze osób z różnych grup społecznych i zawodowych. Ciekawymi spostrzeżeniami owocować może chociażby przebadanie inwentarzy majątkowych lekarzy, czy aptekarzy, zwłaszcza w działach bezpośrednio dotyczących ich profesji. Taki przyczynek do badań nad XIX-wieczną medycyną, a dokładniej nad akcesoriami medycznymi z tego okresu zawierają inwentarze majątkowe lekarza Józefa Ringa z Tomaszowa i cyrulika Moszka Artzta z Zamościa. Oprócz stanu majątku są w nich wykazy przyrządów i narzędzi niezbędnych do wykonywania pracy zawodowej.
Materiały do dziejów Towarzystwa Rolniczego Hrubieszowskiego w Archiwum Państwowym w Zamościu
Authors: Panasiewicz Janusz
Published: December 2023

Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie to unikalna organizacja przed spółdzielcza – dzieło wybitnego przedstawiciela epoki Oświecenia, ks. Stanisława Staszica. Towarzystwo powstawało etapami na bazie zakupionego w 1800 r. na nazwisko Aleksandra i Anny Sapiehów, majątku ziemskiego Dobra Hrubieszów. Anna była córką eks-kanclerza i dziesiątego ordynata Ordynacji Zamojskiej Andrzeja Zamojskiego, a także uczennicą ks. Staszica i jedyną ze swego rodzeństwa osobą, która darzyła swego nauczyciela szczerą przyjaźnią i zaufaniem „biznesowym”. Ks. Staszic zdobywał doświadczenia ekonomiczne w Ordynacji Zamojskiej pod okiem i kierunkiem Andrzeja Zamoyskiego.
Zamojszczyzna w planach Chruszczowa Nieznany dokument z Instytutu i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie
Authors: Danel Jacek Krzysztof
Published: December 2023

Autor przeprowadził kwerendę naukową w Instytucie i Muzeum im. Gen. Sikorskiego w Londynie w lipcu 2007 r. i znalazł w kolekcji prezydenckiej Augusta Zaleskiego (A.21/11), dokument uzupełniający wiedzę na temat próby przyłączenia Zamojszczyzny w skład Ukraińskiej Socjalistycznej Sowieckiej Republiki. Jest to pisemna informacja, jaka została przekazania do wiadomości Ministerstwa Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej na Uchodźstwie, w marcu 1944 r. Dokument został sporządzony 27 marca 1944 r. i dotyczy obliczeń narodowościowych powiatów, jakimi zainteresowany był Nikita Chruszczow.
„Książka przychodu i rozchodu środków odurzających” zamojskiej apteki Kłossowskich z lat 1933-1936
Authors: Durakiewicz Marek
Published: December 2023

W zasobach zamojskiego Archiwum Państwowego znajduje się Książka przychodu i rozchodu środków odurzających prowadzona w latach 1933- 1936 przez Aptekę Kłossowskich w Zamościu. Jest to rzadki dokument będący drukiem wydanym nakładem magistra farmacji Franciszka Heroda w Warszawie przy ulicy Długiej 16. Drukarnia Heroda, obok dostarczania wszelkiego rodzaju druków i formularzy niezbędnych przy prowadzeniu działalności aptek, prowadziła w przedwojennej Polsce także szeroką działalność wydawniczą o charakterze naukowym. Z listy wydrukowanych w książce 36 nazw środków odurzających w obrocie apteki Kłossowskich znalazły się 22, a ponadto jeszcze 5 specyfików z ich zawartością. Dostawcami leków były liczne firmy zajmujące się pośrednictwem w handlu lekami w ówczesnym okresie. Najwięcej zamówień realizowali A. Chromicki, L. Zipper i Rudnicki oraz Ludwik Spiess i Syn. Rzadziej dostawcami byli Dr farmacji K. Wenda lub Hurtownia Aptekarzy Ziemi Lubelskiej z siedzibą w Lublinie. Część specyfików produkowano we własnym laboratorium apteki. Do wartych odnotowania ciekawostek, zapisanych na kartach Księgi Rozchodu i Przychodu Leków Odurzających zamojskiej Apteki należy zaliczyć pojawiające się niekiedy znane nazwiska. Na kartach księgi pojawiają się z rzadka recepty wystawione przez dr-a Zygmunta Klukowskiego, dyrektora Szpitala w Szczebrzeszynie i kronikarza „Zamojszczyzny” z tych lat. Znajdujemy także nieliczne wpisy recept ordynowanych przez dr-a Jóźwiakowskiego, lekarza Ordynacji Zamojskiej zamieszkałego w Szczebrzeszynie, będącego protoplastą rodu chirurgów lubelskich.
Żydowskie Przedmałżeńskie umowy notarialne z lat 1934-1939 w Archiwum Państwowym w Zamościu
Authors: Świderek Konrad , Sześciórka Milena , Sumka Paweł , Olesiak Iwona
Published: December 2023

Księgi notarialne są szczególnego rodzaju archiwaliami. Odzwierciedlają całość zachodzących stosunków własnościowych w skali społecznej, jak rodzinnej. Podstawową ich zawartość stanowią sporządzane przez notariuszy dokumenty umów. Na przestrzeni dwustu lat funkcjonowania urzędów notarialnych umowy dotyczyły wielu dziedzin życia osobistego, zmieniały się przedmioty ich zawierania. Jeden z rodzajów umowy stanowiły intercyzy małżeńskie. W latach międzywojennych zawierano je niemal wyłącznie wśród społeczności żydowskiej. Było to zjawisko interesujące z punktu widzenia kultury materialnej, jak i socjologii. Ponieważ drugostronnie umowy znajdowały się w indywidualnym posiadaniu poszczególnych zainteresowanych, materiałem badawczym są wyłącznie księgi notarialne przechowywane w polskich archiwach.
Szymon Służewski – Zamojski rzemieślnik z początku XIX w.
Authors: Kulikiewicz Paweł
Published: December 2023

Artykuł jest opartą na zachowanych dokumentach próbą odtworzenia przebiegu życia - zamojskiego rzeźnika Szymona Służewskiego. Ramy czasowe wyznacza okres życia głównego bohatera - od jego pojawienia się w Zamościu, aż do śmierci w 1834 r. Sceną rozważań jest głównie obszar Lwowskiego Przedmieścia i Nowego Miasta gdzie Szymon mieszkał wraz z rodziną. „Mała historia” Szymona Służewskiego dostarcza jednocześnie rozległej wiedzy o życiu mieszkańców Zamościa na przełomie XVIII i XIX wieku. Życie Szymona Służewskiego przypadło na burzliwe czasy, kiedy przez ziemie polskie przetaczały się dziejowe nawałnice oraz klęski żywiołowe. W ciągu około 70 lat życia Szymona na terenach, na których mieszkał miały miejsce: konfederacja barska, rozbiór Polski, wojna polsko-rosyjska 1792 r., Powstanie Kościuszkowskie, wojna francusko-austriacka i francusko-rosyjska oraz Powstanie Listopadowe, a także epidemia cholery i plaga szarańczy. Wszystkie te wydarzenia wpływały na życie Szymona i jego bliskich, a trzy spośród wymienionych kataklizmów dosłownie przetoczyły się przez progi domów, w których mieszkał. Wiele wydarzeń, w których uczestniczył pozostawiło swój ślad w zachowanych do dziś dokumentach.