DÜNYA ÖLKƏLƏRİNİN KLASTERLƏŞMƏ MODELLƏRİNİN TƏCRÜBƏSİNİN TƏHLİLİ
Authors: Esmira Məmmədova, Fərid Əlizadə Esmira Məmmədova, Fərid Əlizadə 
Published: July 2024

Klasterləşmə, çağdaş iqtisadi inkişafın əsas sütunlarından biri kimi qəbul edilir. Keçmişdə klasterlər, bazarın təbii inkişafı nəticəsində meydana gəlsə də, bu gün dövlətlər klasterlərin iqtisadiyyata olan müsbət təsirlərini dərk edərək, onların yaranmasına və inkişafına bilərəkdən müdaxilə edirlər. Klasterlərin qurulması, dövlət siyasətlərinin və yenilikçi inkişaf strategiyalarının tətbiqi ilə sıx bağlıdır. İnfrastrukturun paylaşılması, istehsalat zəncirlərinin optimallaşdırılması və təchizatçılarla sıx inteqrasiya, böyük şirkətlər ilə əməkdaşlıq edən klasterlər üçün hayati önəm daşıyır.
Dünya praktikası, klasterləşmənin regional inkişaf siyasətləri vasitəsilə ərazilərin və istehsalat komplekslərinin rəqabət gücünü artırmaqda mühüm rol oynadığını təsdiqləyir. Inkişafmiş etmiş ölkələrdə, sənaye klasterləri artıq biznes quruluşunun standart bir modeli olaraq qəbul edilmişdir. Klasterlərin qurulması və idarə edilməsi üçün qlobal miqyasda qəbul edilmiş bir standart yoxdur; hər bir ölkə öz iqtisadi və sosial şəraitinə uyğun özünəməxsus klaster modellərini inkişaf etdirir.
Ölkələr üçün klasterləşmə modellərinin təhlili iqtisadi göstəricilər, sosial ölçülər və ya siyasi strukturlar kimi müxtəlif amillərdə oxşarlıqlar əsasında millətlərin qruplaşdırılmasını nəzərdə tutur. Bu proses ölkələr arasında nümunələri və münasibətləri müəyyən etməyə kömək edir, müqayisəli araşdırmalara və siyasət anlayışlarına kömək edir. Əvvəlcə adambaşına düşən ÜDM, əhalinin demoqrafik göstəriciləri, insan inkişafı indeksləri, siyasi sabitlik və ticarət göstəriciləri kimi ölkələrin çoxsaylı xüsusiyyətlərinə dair məlumatlar toplanır. K-means klasterləşdirmə və ya iyerarxik klasterləşmə kimi maşın öyrənmə alqoritmlərindən istifadə edərək, ölkələr bu xüsusiyyətlərə əsasən qruplara qruplaşdırılır. Klasterlərin sayı dirsək üsulu və ya siluet analizi kimi üsullarla əvvəlcədən müəyyən edilə və ya müəyyən edilə bilər. Klasterlər formalaşdıqdan sonra analitiklər hər bir klasterin xüsusiyyətlərini daha dərindən öyrənirlər. Mənalı fikirlər əldə etmək üçün klasterlər daxilində ümumi cəhətləri və aralarındakı fərqləri araşdırırlar. Məsələn, klaster adambaşına düşən ÜDM-i yüksək, işsizlik səviyyəsi aşağı və inkişaf etmiş infrastruktura malik inkişaf etmiş ölkələrdən ibarət ola bilər, digər klaster isə aqrar iqtisadiyyatları, aşağı İİİ göstəriciləri və yüksək gəlir bərabərsizliyi olan inkişaf etməkdə olan ölkələri əhatə edə bilər.
Bu klasterlərin təhlili siyasətçilərə, iqtisadçılara və tədqiqatçılara qlobal tendensiyalar, regional qeyri-bərabərlik və inkişaf trayektoriyaları haqqında nüanslı anlayış əldə etməyə kömək edir. O, xüsusi klasterlərin ehtiyaclarına uyğunlaşdırılmış məqsədyönlü müdaxilələrə, siyasət tövsiyələrinə və strateji planlaşdırmağa imkan verir. Bundan əlavə, klasterləşdirmə modellərinin davamlı qiymətləndirilməsi və təkmilləşdirilməsi onların inkişaf edən qlobal dinamikanı ələ keçirmək üçün aktuallığını və dəqiqliyini təmin edir.Yadda saxlamaq lazımdır ki, bu modellər sadələşdirilmişdir və ayrı-ayrı ölkələr həmişə müəyyən edilmiş klasterlərə tam uyğun gəlməyə bilər.
Nəhayət, klasterləşdirmə modelləri dünya ölkələrinin mürəkkəb sosial-iqtisadi mənzərəsini təhlil etmək və anlamaq üçün dəyərli çərçivə təmin edir və qlobal rifahın yaxşılaşmasına səbəb ola biləcək qərarların qəbul edilməsinə kömək edir.
Açar sözlər: klister, liberal klaster strategiyası, dirijistik klaster siyasəti, klasterlərin baza modelləri, iqtisadi klasterləşmə, innovasiya indeksi.