Ταξινομική και οικολογική μελέτη των Agaricales s.l. της Ελλάδας - συμβολή των καθαρών καλλιεργειών
Authors: Γκόνου-Ζάγκου Ζαχαρούλα 
Published: August 2021

Αντικείμενο της παρούσας διατριβής αποτελεί η μελέτη ειδών των Agaricales (Βασιδομυκήτων) από ταξινομική και οικολογική άποψη, με έμψαση στη συμβολή των γνωρισμάτων και των ιδιοτήτων που εμφανίζουν κατά την απομόνωσή τους σε καθαρές καλλιέργειες.Η βιοποικιλότητα των μυκήτων ειδικά στην Ελλάδα είναι ανεπαρκώς μελετημένη και τα δεδομένα αρκετά περιορισμένα, γεγονός που απετέλεσε έναν από τους βασικούς λόγους για την πραγματοποίηση της συγκεκριμένης έρευνας. Οι αναφορές ειδών Βασιδιομυκήτων αντιστοιχούν σε αριθμό μικρότερο του μισού του συνολικού αριθμού ειδών μυκήτων και οι περισσότερες αποτελούν απλές καταγραφές, χωρίς να δίνονται περιγραφές ή ταξινομικά σχόλια. Επιπλέον, για τα περισσότερα από τα είδη αυτά δεν υπάρχει αποξηραμένο δείγμα ερμπαρίου, που να φυλάσσεται ως υλικό αναφοράς. Παράλληλα, τα δεδομένα, όσον αφορά στα χαρακτηριστικά και τις ιδιότητές τους σε καθαρές καλλιέργειες, είναι σχεδόν ανύπαρκτα.Επιπροσθέτως, στην ομάδα αυτή των Βασιδιομυκήτων υπάγεται ένας μεγάλος αριθμός γενών και ειδών καθώς και των συνωνύμων τους, με πολλά ταξινομικά και ονοματολογικά προβλήματα. Το γεγονός αυτό αποτελεί απόρροια της ταξινόμησης τους, έως σχετικά πρόσφατα, με βάση αποκλειστικά τους μορφολογικούς χαρακτήρες των βασιδιοκαρπίων, οι οποίοι εμφανίζουν έντονη παραλλακτικότητα, λόγω της άμεσης επίδρασης των περιβαλλοντικών συνθηκών και ποικιλομορφία κατά τα διάφορα στάδια εξέλιξής τους. Η μελέτη των μορφολογικών χαρακτήρων και διαφόρων ιδιοτήτων του μυκηλίου των ειδών αυτών σε καθαρές καλλιέργειες έχει αποδειχθεί ότι μπορεί να συνεισφέρει σημαντικά δεδομένα και, παράλληλα με άλλα, όπως φυσιολογικά, βιοχημικά, γενετικά και μοριακά, μπορεί να βοηθήσει στην ταξινόμηση και στην καλύτερη κατανόηση των σχέσεων ανάμεσα στις διάφορες ταξινομικές μονάδες, για τη δημιουργία ενός φυσικού συστήματος κατάταξης.Στην παρούσα έρευνα μελετήθηκε υλικό από είδη που κατατάσσονται παραδοσιακά στην τάξη Agaricales και χαρακτηρίζονται από σαρκώδη, εφήμερα βασιδιοκάρπια, με υμενοφόρο με μορφή ελασμάτων. Σύμφωνα με σύγχρονα ταξινομικά συστήματα τα είδη αυτά ανήκουν σε περισσότερες από τέσσερις τάξεις.Δείγματα συλλέχθηκαν από ποικίλους βιοτόπους, κυρίως δασικούς, από διάφορες περιοχές κυρίως στην Κεντρική και Νότια Ελλάδα κατά τους φθινοπωρινούς και χειμερινούς μήνες, σπανιότατα τους εαρινούς και έγινε προσπάθεια απομόνωσής τους σε καθαρή καλλιέργεια. Το υλικό που περιλαμβάνεται στην παρούσα μελέτη αποτελεί μέρος του συνόλου των συλλογών και περιορίζεται σε γένη που έχουν μελετηθεί και σε καθαρή καλλιέργεια. Τα δείγματα μετά την επεξεργασία τους φυλάσσονται αποξηραμένα στη Μυκητοθήκη (Μυκητολογικό Ερμπάριο) του Πανεπιστημίου Αθηνών και τα στελέχη των καλλιεργειών, που απομονώθηκαν από αυτά, στη Συλλογή Καλλιεργειών Μυκήτων ATHUM του Πανεπιστημίου Αθηνών.Μελετήθηκαν τα μακροσκοπικά και μικροσκοπικά χαρακτηριστικά των βασιδιοκαρπίων από 235 δείγματα και προσδιορίστηκαν συνολικά 57 ταξινομικές μονάδες (53 είδη και 4 ποικιλίες), που ανήκουν σε 16 γένη, 9 οικογένειες και 4 τάξεις. Παράλληλα, από τα δείγματα αυτά 89 απομονώθηκαν σε καθαρή καλλιέργεια, που αντιστοιχούν σε 31 ταξινομικές μονάδες (29 είδη και 2 ποικιλίες) και ανήκουν σε 15 γένη, 9 οικογένειες και 4 τάξεις. Στα στελέχη αυτά έγινε μελέτη των μακροσκοπικών και μικροσκοπικών χαρακτηριστικών των αποικιών και ανίχνευση των ενζύμων λακκάση και τυροσινάση με σημειακές δοκιμασίες (spot tests) με ειδικά αντιδραστήρια.Στα παραπάνω περιλαμβάνονται δείγματα και απομονώσεις τους, που έχουν προσδιορισθεί σε επίπεδο γένους και τα οποία πιθανότατα ανήκουν σε δύο νέες για την επιστήμη ταξινομικές μονάδες.Στην παρούσα μελέτη περιλαμβάνονται 18 ταξινομικές μονάδες που αποτελούν νέες αναφορές για την Ελλάδα, ενώ 13 ταξινομικές μονάδες αποτελούν δεύτερη έως τρίτη αναφορά. Μία από τις ποικιλίες αναφέρεται για πρώτη φορά στην Ευρώπη.Παράλληλα, 33 ταξινομικές μονάδες καταγράφονται σε νέα ενδιαιτήματα/υποστρώματα στην Ελλάδα, συμπεριλαμβανομένων των πρώτων αναφορών. Από αυτές μία καταγραφή θεωρείται νέα σε παγκόσμιο επίπεδο και μία σε ευρωπαϊκό. Ταξινομικές μονάδες που πρωτοαναφέρονται σε αμιγή δασικά οικοσυστήματα Abies cephalonica αποτελούν και πρώτες καταγραφές σε παγκόσμιο επίπεδο για το οικοσύστημα αυτό.Με βάση τον Κατάλογο Συλλογών Καλλιεργειών, που εκδίδεται από το Παγκόσμιο Κέντρο Δεδομένων για τους Μικροοργανισμούς WDCM (2003), τα στελέχη 6 ειδών είναι μοναδικά παγκοσμίως, ενώ επιπλέον 4 στελέχη υπάρχουν κατατεθειμένα σε μία ή δύο άλλες Συλλογές Καλλιεργειών.Οι σημαντικότερες ταξινομικές παρατηρήσεις που έχουν προκύψει από τη μακροσκοπική και μικροσκοπική μελέτη των δειγμάτων μας είναι οι εξής: Υπάρχει σημαντική ποικιλομορφία και διακύμανση των μακροσκοπικών και μικροσκοπικών χαρακτήρων από άτομο σε άτομο ενός δείγματος και από δείγμα σε δείγμα μέσα σε ένα είδος, όπως π.χ. σε είδη του γένους Lentinellus και Rhodocybe.Ενίοτε καταγράφονται αποκλίσεις από τις βιβλιογραφικές περιγραφές, από τις οποίες οι σημαντικότερες αφορούν στα βασιδιοσπόρια (μέγεθος και μορφολογία), καθώς επίσης και στα κυστίδια και στην επιδερμίδα του πίλου, όπως π.χ. στα είδη Clitopilus prunulus, Rhodocybe gemina.Σε κάποια είδη καταγράφηκαν μικροσκοπικά γνωρίσματα, που δεν έχουν αναφερθεί προηγουμένως, όπως σε είδη των γενών Amanita και Limacella, στα οποία η εμφάνιση παχύτοιχων βασιδίων και βασιδιοσπορίων είναι χαρακτηριστική και πιθανολογείται ότι αποτελούν προσαρμογή στην επίδραση περιβαλλοντικών παραγόντων.Αρκετά από τα είδη ανήκουν σε ομάδες συγγενικών ειδών με παραπλήσιο ή εν μέρει επικαλυπτόμενο εύρος στις ιδιότητες των μορφολογικών χαρακτήρων, γεγονός που καθιστά ασαφή τα όρια διάκρισής τους και αναγκαία την περαιτέρω συγκριτική μελέτη με άλλες μεθόδους. Παράδειγμα αποτελούν τα τμήματα Vaginatae στο γένος Amanita, Dapetes στο γένος Lactarius και Omphalodei στο γένος Lentinellus.Το ενδιαίτημα ή το υπόστρωμα από το οποίο συλλέχθηκε ένα είδος μπορεί συνήθως να θεωρηθεί χαρακτηριστικό, αλλά δεν αποτελεί πάντα ασφαλές συμπληρωματικό κριτήριο για τον προσδιορισμό ή διαχωρισμό συγγενικών ειδών. Η διάκριση συγγενικών ειδών, όπως των Lactarius deliciosus και L. salmonicolor με βάση κυρίως την εμφάνισή τους σε δάση Pinus spp. και Abies spp. αντίστοιχα, θεωρείται επισφαλής. Είδη όπως τα Amanita phalloides, Lactarius chrysorrheus, Lactarius aurantiacus και Hohenbuehelia auriscalpium εμφανίζονται, αποκλειστικά το τελευταίο ή συνήθως τα πρώτα, σε φυλλοβόλα δάση, ενώ στην παρούσα μελέτη απαντούν σε αμιγή δάση Abies cephalonica.Επιπλέον, από τη μελέτη χαρακτηριστικών των απομονώσεων σε καθαρή καλλιέργεια συμπεραίνονται τα παρακάτω:Ο σχηματισμός αναμορφών και τελειομορφών σε ημισυνθετικό υπόστρωμα δεν είναι σύνηθες φαινόμενο και, όπου αυτά εμφανίζονται, θεωρούνται σημαντικά ταξινομικά γνωρίσματα. Αναμορφές, όπως κονίδια, χλαμυδοσπόρια και σκληρώτια, και τελειομορφές παρατηρήθηκαν σε 16 ταξινομικές μονάδες, στις 10 από τις οποίες καταγράφονται για πρώτη φορά διεθνώς.Τα μακροσκοπικά και μικροσκοπικά γνωρίσματα των αποικιών σε καλλιέργεια μπορούν να διαφέρουν από είδος σε είδος ενός γένους (π.χ. του Lentinellus) ή να εμφανίζουν σημαντικές ομοιότητες, που να χαρακτηρίζουν το γένος αυτό (π.χ. Hohenbuehelia, Pleurotus). Σε κάποιες περιπτώσεις, μπορούν να οδηγήσουν σε διαχωρισμό των ειδών σε ομάδες, οι οποίες συμπίπτουν με ταξινομικές μονάδες μέσα στο γένος (π.χ. Amanita). Μερικές φορές τα γνωρίσματα των αποικιών είναι τόσο χαρακτηριστικά και σταθερά, που μπορεί να θεωρηθεί ασφαλής η αντιστοίχιση και ο προσδιορισμός του είδους ή του γένους, από τα οποία έχουν προέλθει, χωρίς την παρουσία βασιδιοκαρπίων. Τέλος, τα γνωρίσματα αυτά συγκρινόμενα εμφανίζουν ενίοτε ομοιότητες σε επίπεδο γένους ή μεγαλύτερων ταξινομικών ομάδων υποδηλώνοντας πιθανές σχέσεις μεταξύ τους.Υπάρχουν μικροσκοπικά γνωρίσματα των βασιδιοκαρπίων, όπως η παρουσία κρίκων και διαφοροποιημένων υφών, που παραμένουν σταθερά και εμφανίζονται και στις απομονώσεις τους σε καλλιέργειες.Σε αρκετά στελέχη είναι εμφανής η παραγωγή εγχρώμων συνήθως μεταβολιτών, που είτε διαχέονται στο υπόστρωμα είτε εκκρίνονται στην επιφάνεια της αποικίας με μορφή σταγονιδίων. Συχνά η παραγωγή των μεταβολιτών ή η ποσότητά τους φαίνεται να συνδέεται με το σχηματισμό βασιδιοκαρπίων ή σκληρωτίων, καθώς και με καταστάσεις καταπόνησης (stress), όπως αντίξοες συνθήκες ανάπτυξης ή ανταγωνισμού.Αρκετά στελέχη βρέθηκαν να παράγουν λακκάση, γεγονός που αποτελεί ένδειξη της λιγνινολυτικής ικανότητάς τους. Σε λίγα σχετικά στελέχη ανιχνεύθηκε τυροσινάση. Η παραγωγή των ενζύμων αυτών φαίνεται να συσχετίζεται με συγκεκριμένες ταξινομικές μονάδες, ενώ η ποιοτική και ποσοτική δράση τους να εξαρτάται από το στέλεχος.Τα αποτελέσματα της παρούσας έρευνας εμπλουτίζουν τα δεδομένα που αφορούν στην ποικιλότητα των Βασιδιομυκήτων στην Ελλάδα και συμβάλλουν στην πληρέστερη γνώση των διαφόρων ταξινομικών μονάδων και στην επίλυση ταξινομικών προβλημάτων των Agaricales.