The role of cognitive reserve, sleep disorders and depression in the progression of cognitive function in patients with Mild Cognitive Impairment (MCI)
Authors: Σκούρτη Ελένη 
Published: February 2025

Η παρούσα εργασία στοχεύει στη διερεύνηση τροποποιήσιμων παραγόντων κινδύνου και προστατευτικών παραγόντων έναντι της γνωστικής έκπτωσης σε ένα υποσύνολο γνωστικά υγιών ατόμων (ΓΥ) και ατόμων με Ήπια Γνωστική Διαταραχή (ΗΓΔ) από την Κοορτή Ηλικιωμένων της Κρήτης, στο πλαίσιο προοπτικού ερευνητικού σχεδιασμού. Πιο συγκεκριμένα, διερευνήθηκε η επίδραση αντικειμενικά εκτιμώμενων υπνικών παραμέτρων, των αυτο-αναφερόμενων συμπτωμάτων κατάθλιψης, των επιπέδων κορτιζόλης και του προνοσηρού επιπέδου λεξιλογικής ικανότητας όπως αξιολογήθηκαν στην αρχική εκτίμηση, στην γνωστική επίδοση κατά την επανεκτίμηση. Από την υπάρχουσα βιβλιογραφία προκύπτει ότι οι υπνικές παράμετροι διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην ανάδυση μνημονικών και επιτελικών ελλειμμάτων τόσο μεταξύ ΓΥ ατόμων όσο και σε άτομα με ΗΓΔ. Ωστόσο, παραμένει ασαφές κατά πόσον η αυξημένη ή η μειωμένη διάρκεια ύπνου συντείνει στα διαφαινόμενα γνωστικά ελλείμματα. Η αυξημένη (ή χρόνια) ενεργοποίηση του άξονα Υποθαλάμου-Υπόφυσης-Επινεφριδίων που οδηγεί σε υπερέκκριση κορτιζόλης καθώς και η καταθλιπτική συμπτωματολογία μπορούν να επιφέρουν δομικές αλλοιώσεις σε εγκεφαλικές περιοχές που ενέχονται στη γνωστική λειτουργία. Ωστόσο, οι μελέτες που έχουν διενεργηθεί αφ’ης στιγμής δεν έχουν οδηγήσει σε σαφή συμπεράσματα σχετικά με επιμέρους γνωστικές λειτουργίες, ενώ οι περισσότερες έρευνες είναι συγχρονικές. Από την άλλη μεριά, η υψηλή λεξιλογική ικανότητα, ως συνιστώσα του νοητικού αποθέματος, φαίνεται να επιβραδύνει την εμφάνιση γνωστικών ελλειμμάτων, τουλάχιστον, μέχρι τη στιγμή που η εγκεφαλική παθολογία ξεπερνά έναν κρίσιμο ουδό.Οι ερευνητικές υποθέσεις διατυπώθηκαν ως εξής: 1) τα άτομα με ΗΓΔ θα εμφανίζουν αυξημένη γνωστική και λειτουργική έκπτωση κατά την επανεκτίμησή τους μετά από 7-9 έτη σε σχέση με τα ΓΥ υποκείμενα, 2) υψηλότερα επίπεδα κορτιζόλης και καταθλιπτικών συμπτωμάτων στην αρχική εκτίμηση θα σχετίζονται με χαμηλότερη γνωστική επίδοση στην επανεκτίμηση, 3) υψηλότερες τιμές 24ωρης διάρκειας ύπνου και παραμονής στο κρεβάτι, καθώς και νυχτερινής αφύπνισης στην αρχική εκτίμηση θα σχετίζονται με μειωμένη γνωστική επίδοση στην επανεκτίμηση, 4) υψηλότερες τιμές αποτελεσματικότητας ύπνου κατά την αρχική εκτίμηση θα σχετίζονται με αυξημένη γνωστική επίδοση στην επανεκτίμηση, 5) οι παραπάνω σχέσεις θα είναι ισχυρότερες και συχνότερες (με εξαίρεση την αποτελεσματικότητα ύπνου) στα άτομα με σοβαρότερα ελλείμματα στην αρχική εκτίμηση (ΗΓΔ) και την επανεκτίμηση (ΗΓΔ, άνοια) και 6) υψηλότερο επίπεδο λεξιλογικής ικανότητας κατά την αρχική εκτίμηση θα σχετίζεται με αυξημένη γνωστική επίδοση κατά την επανεξέταση, ιδιαίτερα στα άτομα με μη μεταβολή της διάγνωσης μεταξύ των δύο φάσεων. Το τελικό δείγμα αποτέλεσαν 151 άτομα (71 ΓΥ και 80 άτομα με ΗΓΔ κατά την αρχική εκτίμηση) που εκτιμήθηκαν σε δύο φάσεις (αρχική και τελική), με διάστημα περίπου 7 ετών μεταξύ των δύο εκτιμήσεων. Από την ομάδα των ατόμων με ΗΓΔ (όπως εκτιμήθηκε αρχικά), στην επανεκτίμηση 41 και 36 άτομα παρέμειναν ΗΓΔ ή διαγνώστηκαν ως άτομα με άνοια, αντίστοιχα, και 3 άτομα βελτιώθηκαν γνωστικά εντός της επταετίας από την αρχική εκτίμηση. Από την ομάδα των ΓΥ (βάσει αρχικής εκτίμησης), στην επανεκτίμηση, 36 άτομα παρέμειναν γνωστικά σταθερά, ενώ 27 και 8 άτομα διαγνώστηκαν με ΗΓΔ και άνοια, αντίστοιχα. Και στις δύο φάσεις, για τον αντικειμενικό προσδιορισμό των παραμέτρων ύπνου πραγματοποιήθηκε 3ήμερη, 24ωρη μελέτη ακτιγραφίας, ενώ για τη μέτρηση των επιπέδων κορτιζόλης ελήφθη δείγμα αίματος (πλάσμα) κατά τις πρώτες πρωινές ώρες. Τα αυτό-αναφερόμενα συμπτώματα κατάθλιψης προσδιορίστηκαν από τη βαθμολογία στη συντομευμένη κλίμακα Geriatric Depression Scale, ενώ το προνοσηρό επίπεδο λεξιλογικής ικανότητας προέκυψε από την βαθμολογία στο εργαλείο Peabody Picture Vocabulary Test-R-32. Διενεργήθηκε πλήρης νευροψυχολογικός έλεγχος με έμφαση στους τομείς της μνήμης (λεκτικής ,επεισοδιακής, οπτικής, μνήμη εργασίας), της γραφοκατασκευαστικής ικανότητας, των σύνθετων επιτελικών έργων (οπτικοκινητικός συντονισμός, επιλεκτική εστίαση προσοχής), της ταχύτητας επεξεργασίας πληροφοριών και της γλωσσικής ικανότητας. Οι μετρήσεις πραγματοποιήθηκαν τόσο κατά την αρχική εκτίμηση (2013-2014) όσο και κατά την επανεκτίμηση (2020-2022), με εξαίρεση τη λεξιλογική ικανότητα που εκτιμήθηκε μόνο κατά την αρχική εκτίμηση. Διαπιστώθηκε ότι: 1)τα άτομα με διάγνωση ΗΓΔ εμφάνισαν σημαντικότερη γνωστική/λειτουργική έκπτωση στους περισσότερους τομείς που εξετάστηκαν σε σχέση με τους ΓΥ, ενώ περίπου οι μισοί (45%) διαγνώστηκαν με άνοια στην επανεκτίμηση, 2) όσο αυξάνονταν τα επίπεδα κορτιζόλης στην αρχική εκτίμηση, τόσο μειωνόταν η επίδοση σε έργα λεκτικής ευχέρειας και μνήμης κατά την επανεκτίμηση μεταξύ των ΓΥ ατόμων και όσων εξελίχθηκαν σε ΗΓΔ/άνοια από τους ΓΥ (άμεση επίδραση), 3) όσο αυξάνονταν η καταθλιπτική συμπτωματολογία (αρχική εκτίμηση) τόσο μειωνόταν η μνημονική επίδοση στην επανεκτίμηση μεταξύ των ατόμων με ΗΓΔ (αρχική διάγνωση, έμμεση επίδραση) και όσων παρέμειναν ΗΓΔ κατά την επανεκτίμηση καθώς και των ΓΥ που εξελίχθηκαν σε ΗΓΔ/άνοια (άμεση επίδραση), 4) όσο αυξάνονταν η διάρκεια ύπνου και παραμονής στο κρεβάτι κατά την αρχική εκτίμηση, τόσο μειωνόταν η επίδοση σε μνημονικά, επιτελικά και γλωσσικά έργα στην επανεκτίμηση (ΗΓΔ βάσει αρχικής διάγνωσης, πλήρης διαμεσολάβηση των αντίστοιχων υπνικών δεικτών στην επανεκτίμηση), 5) όσο αυξανόταν η διάρκεια ύπνου και ο χρόνος παραμονής στο κρεβάτι, τόσο μειωνόταν η μνημονική επίδοση κατά την επανεκτίμηση στους ΓΥ και σε αυτούς ΓΥ που εξελίχθηκαν σε ΗΓΔ/άνοια, αντίστοιχα (έμμεση και άμεση επίδραση), 6) όσο αυξανόταν η διάρκεια των νυχτερινών αφυπνίσεων κατά την αρχική εκτίμηση, τόσο μειωνόταν η ταχύτητα επεξεργασίας πληροφοριών και η μνημονική επίδοση στην επανεκτίμηση (ΗΓΔ: άμεση επίδραση και ΓΥ: άμεση και έμμεση επίδραση) 7) η υψηλή αποτελεσματικότητα ύπνου στην αρχική εκτίμηση προέβλεψε υψηλή μνημονική επίδοση στην επανεκτίμηση (ανεξαρτήτως αρχικής διάγνωσης, άμεση επίδραση) και 8) η αυξημένη λεξιλογική ικανότητα σχετίστηκε με καλύτερη μνημονική, γλωσσική και επιτελική επίδοση στην επανεκτίμηση, τόσο μεταξύ εκείνων που επιδεινώθηκαν όσο και εκείνων που παρέμειναν γνωστικά σταθεροί εντός της 7ετίας. Εν κατακλείδι, αναφορικά με τους παράγοντες κινδύνου για γνωστική έκπτωση, βρέθηκε ότι τα (υψηλότερα) επίπεδα κορτιζόλης, η αυξημένη διάρκεια ύπνου και ο κατακερματισμένος ύπνος προέβλεψαν μειωμένη γνωστική επίδοση στην επανεξέταση μεταξύ των ΓΥ υποκειμένων, ενώ αντίστοιχα, οι υψηλές συγκεντρώσεις κορτιζόλης και η αυξημένη διάρκεια παραμονής στο κρεβάτι σχετίστηκαν με μειωμένη μνημονική επίδοση μεταξύ των ΓΥ που εξελίχθηκαν σε ΗΓΔ/άνοια στην επανεξέταση. Μεταξύ των ατόμων με ΗΓΔ στην αρχική εκτίμηση, τα συμπτώματα κατάθλιψης και η αυξημένη διάρκεια ύπνου/ παραμονής στο κρεβάτι προέβλεψαν χαμηλή γνωστική επίδοση ακόμη και 7-9 έτη μετά την αρχική εκτίμηση. Η υψηλή αποτελεσματικότητα ύπνου σχετίστηκε με υψηλή μνημονική επίδοση στην επανεξέταση (ανεξαρτήτως της διαγνωστικής ομάδας) και τέλος, η υψηλότερη λεξιλογική ικανότητα σχετίστηκε με καλύτερη μνημονική, γλωσσική και επιτελική επίδοση κατά την επανεκτίμηση τόσο μεταξύ όσων παρέμειναν γνωστικά σταθεροί όσο και μεταξύ όσων επιδεινώθηκαν γνωστικά εντός της 7ετίας. Δεδομένης της αυξανόμενης συχνότητας διαγνώσεων άνοιας και των υψηλών ποσοστών μετατροπής της διάγνωσης από ΗΓΔ σε άνοια που μπορεί να προσεγγίζει το 45%, καθώς και των σημαντικών ποσοστών επικράτησης της ΗΓΔ ανάμεσα σε ηλικιωμένους που διαβιούν στην ελληνική επικράτεια (13%-32%), η παρούσα μελέτη αποσαφηνίζει κρίσιμες σχέσεις μεταξύ δυνητικά τροποποιήσιμων παραγόντων κινδύνου (στρες, κατάθλιψη, μακρά διάρκεια/κακή ποιότητα ύπνου) καθώς και προστατευτικών παραγόντων (καλή ποιότητα ύπνου, υψηλή λεξιλογική ικανότητα) και της γνωστικής εξέλιξης ηλικιωμένων της κοινότητας, κατευθύνοντας την κλινική πράξη και συμβάλλοντας στην έγκαιρη διάγνωση και θεραπευτική αντιμετώπιση των εν λόγω παραμέτρων ή συμβάλλοντας στην ενίσχυση προστατευτικών παραγόντων.