Οθωμανικές οχυρώσεις της Πελοποννήσου κατά την Α’ οθωμανική περίοδο
Authors: Σίμου Ξένη 
Published: November 2023

Η διατριβή πραγματεύεται τη μελέτη των οθωμανικών οχυρώσεων της Πελοποννήσου κατά την περίοδο της πρώτης οθωμανικής κυριαρχίας, με αφετηρία τις εκστρατείες του Μεχμέτ Β΄ για την κατάκτηση της χερσονήσου (1458-1460) έως την ανακατάκτησή της από τους Βενετούς από το 1685 στο πλαίσιο του έκτου βενετοοθωμανικού πολέμου. Η μελέτη στοχεύει στη σύνταξη ενός συγκεντρωτικού corpus οθωμανικών οχυρώσεων με παραδείγματα από την Πελοπόννησο και άλλες οθωμανικές οχυρώσεις αναφοράς. Τα αποτελέσματα της έρευνας παρουσιάζονται σε δύο μέρη, Α. το συνθετικό μέρος (Α.1 και Α.2), όπου επιχειρείται η ερμηνεία των οθωμανικών οχυρώσεων στην Πελοπόννησο εντός του πλαισίου της οθωμανικής οχυρωτικής εν γένει και Β. το παράρτημα μονογραφιών των 20 σημαντικότερων οχυρών θέσεων της χερσονήσου με έμφαση στις οθωμανικές επεμβάσεις. Η μελέτη συνοδεύεται από πρωτότυπα κυρίως σχέδια αρχιτεκτονικών αποτυπώσεων και συγκέντρωση δημοσιευμένου αρχειακού υλικού. Στο πρώτο μέρος (κεφάλαια 1-3) γίνεται παρουσίαση του ιστορικού πλαισίου των βενετοοθωμανικών πολέμων, συντάσσονται πίνακες και χάρτες ευρύτερων οθωμανικών επισκευαστικών προγραμμάτων και σχολιάζονται γενικά ζητήματα ως προς την διοικητική, οικονομική και πληθυσμιακή οργάνωση της Πελοποννήσου κατά την πρώτη οθωμανική περίοδο. Αναλύονται επίσης γενικά ζητήματα της οθωμανικής στρατιωτικής οργάνωσης, στρατηγικής και σχεδιασμού της άμυνας. Στο κατεξοχήν συνθετικό μέρος της έρευνας (κεφάλαιο 4) εξετάζονται ζητήματα σχεδιασμού, τυπολογίας και κατασκευής των οθωμανικών οχυρώσεων. Οι νέες συνθέσεις της Πελοποννήσου παρουσιάζονται διασταλτικά με άλλες οθωμανικές οχυρώσεις με αναφορά σε ζητήματα λειτουργίας, παραλλαγών, καταγωγής, χρονολόγησης, εξέλιξης και διάδοσης των τύπων και συντίθενται τυπολογικά διαγράμματα υπό ενιαία κλίμακα για τις οχυρωματικές διατάξεις και τα οχυρωματικά στοιχεία. Η οθωμανική κατάκτηση της Πελοποννήσου ήταν σταδιακή και σχετιζόμενη με την αυξανόμενη εκτίμηση της Πελοποννήσου ως μεθοριακής κτήσης με ιδιαίτερη γεωστρατηγική σημασία για την άμυνα της Αυτοκρατορίας. Οι Οθωμανοί οργάνωσαν τον κατάσπαρτο σε οχυρώσεις χώρο της Πελοποννήσου, αξιολογώντας τις υφιστάμενες οχυρώσεις και την αναγκαιότητα οχυρωματικών έργων και υλοποιώντας συντεταγμένα οικοδομικά και επισκευαστικά προγράμματα στο πλαίσιο του κεντρικού σχεδιασμού της άμυνας της Αυτοκρατορίας κατά τους βενετοοθωμανικούς πολέμους. Μετά την κατάκτηση του Μεχμέτ Β΄ φαίνεται πως πραγματοποιήθηκαν έργα ενίσχυσης στις σημαντικές μεσαιωνικές θέσεις (Ακροκόρινθος, Μυστράς, Άργος, Λεοντάρι, πιθανώς Πάτρα), όπου διακρίνεται κυρίως η προσπάθεια ενίσχυσης οχυρωματικών ζωνών με διατάξεις παθητικής άμυνας έναντι των εχθρικών βολών και διατάξεις πύργων με στοιχεία πυροβολικού και πύργων ανοικτής πλάτης. Πραγματοποιήθηκαν επίσης οι απαραίτητες εργασίες εγκαθίδρυσης της οθωμανικής εξουσίας, κάποιες με ιδιαίτερα συμβολικό χαρακτήρα, όπως η κατασκευή του μεγάλου πύργου του Άργους (1467) ως έμβλημα οθωμανικής υπεροχής απέναντι από το βενετικό Ναύπλιο. Η Πελοπόννησος κατέστη κέντρο ιδιαίτερου στρατηγικού ενδιαφέροντος για την οθωμανική μεθόριο ιδιαίτερα από την περίοδο του Βαγιαζήτ Β΄, μετά και την κατάκτηση της περιοχής Ναυπάκτου και των σημαντικών ναυτικών βάσεων της Μεσσηνίας (Μεθώνης, Κορώνης, Ναβαρίνου) που απέκτησαν υπερτοπικό χαρακτήρα στην άμυνα της Αυτοκρατορίας. Τα έργα της περιόδου παρουσιάζουν πρωτοτυπία στην σύνθεση όπως αποδεικνύει η κατασκευή των δίδυμων «τριγωνικών φρουρίων» Ρίου-Αντιρρίου (1499) και γόνιμη αναζήτηση στην διαμόρφωση οχυρωματικών διατάξεων πύργων πυροβολικού και πύργων πυροβολικού ανοικτής οροφής, μεταβατικών δηλαδή διατάξεων πυροβολικού που κατασκευάζονται σε όλες σχεδόν τις κομβικές παράκτιες οχυρώσεις της περιόδου.Κατά τον 16ο αιώνα οι εντεινόμενες πιέσεις των δυτικών δυνάμεων στην Πελοπόννησο, ειδικά με τις επιθέσεις του Ντόρια το 1532 στην Μεσσηνία και την Αχαΐα οδήγησαν σε προγράμματα ενίσχυσης των κάστρων της δυτικής κυρίως Πελοποννήσου, όπως το μεγάλο επισκευαστικό πρόγραμμα ενίσχυσης του Ρίου (1537-1539), η κατασκευή του οχυρού συγκροτήματος της Λιβαδειάς στην Κορώνη(1534). Μετά την κατάκτηση του Ναυπλίου και της Μονεμβασιάς το 1540 από τον Σουλεϊμάν, συνεχίστηκαν τα προγράμματα οχυρωματικής ενίσχυσης και οι νέες θέσεις μετατράπηκαν σε σημαντικές ναυτικές βάσεις του οθωμανικού στόλου. Εν αναμονή κάποιας μεγάλης ευρωπαϊκής επίθεσης, η οποία έλαβε τελικά χώρα στην περιοχή της Ναυπάκτου το 1571, οι Οθωμανοί ενίσχυσαν τις παράκτιες οχυρώσεις της Κορώνης, Μεθώνης, του Παλαιού Ναβαρίνου καθώς και της Αγίας Μαύρας (1567) ενώ οικοδόμησαν επίσης ένα νέο φρούριο στη Μάνη, στο Πόρτο Κάγιο (1569) για τον έλεγχο του τοπικού πληθυσμού. Μετά την ήττα των Οθωμανών στη Ναύπακτο, η ανασύνταξη των δυνάμεων τους ήταν άμεση και η κινητοποίηση στην Πελοπόννησο πρέπει να ήταν μεγάλης κλίμακας, με την ενίσχυση του κόλπου του Ναυαρίνου και την κατασκευή του αστερόσχημου οχυρού του Νιόκαστρου (1574-1579) κατά τα πρότυπα του προμαχωνικού συστήματος, και την επισκευή των δίδυμων φρουρίων του Κορινθιακού, της Αγίας Μαύρας και πιθανώς του Ακροκορίνθου. Προς τα μέσα του 16ου αιώνα φαίνεται πως εξακολούθησαν να κατασκευάζονται ευρέως στις οθωμανικές οχυρώσεις μεγάλοι πύργοι, πύργοι πυροβολικού και πύργοι πυροβολικού ανοικτής οροφής, η εξέλιξη του σχεδιασμού των οποίων αποτελεί ενέργεια παράλληλη με τις ευρωπαϊκές προσπάθειες της μεταβατικής περιόδου που οδήγησαν από τους torrioni στην καθιέρωση του πενταγωνικού προμαχώνα μέχρι το 1540. Την ίδια περίοδο αρχίζει η κατασκευή οθωμανικών προμαχώνων, με την έννοια της δημιουργίας σε προωθημένη θέση των οχυρώσεων συμπαγών διατάξεων πλευρικής άμυνας με ανοικτή πλατεία βολής και ευρείες επάλξεις για εγκατάσταση ανοικτών κανονιοθυρίδων, με ποικίλες παραλλαγές.Κατά την περίοδο του Κρητικού Πολέμου (1645-1669), τα λιμάνια της Πελοποννήσου αποτέλεσαν εστίες συγκέντρωσης των οθωμανικών δυνάμεων για τις επιχειρήσεις στην Κρήτη και στο Αιγαίο. Αναμφίβολα η κατασκευή του θαλάσσιου τείχους της Μονεμβασιάς και η καταβίβαση της γραμμής επίθεσης στην Κάτω Πόλη συνδέεται με τον αναβαθμισμένο ρόλο της ως ενδιάμεσο κέντρο της άμυνας στην περίοδο αυτή, παρά τον συντηρητικό χαρακτήρα των οχυρωματικών επεμβάσεων. Οι τελευταίες οχυρωματικές ενέργειες των Οθωμανών ανήκουν στο διάστημα μετά την πτώση του Χάνδακα και εντάσσονται στις ενέργειες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας για την αποτροπή συνεργασίας των αντίπαλων δυτικών δυνάμεων με τους ντόπιους επαναστάτες στην περιοχή της Μάνης με την κατασκευή νέου φρουρίου της Κελεφάς το 1670 και τη ριζική ανακατασκευή των φρουρίων Ζαρνάτας, και Πασσαβά. Η απομάκρυνση από το αρχιτεκτονικό λεξιλόγιο της επίσημης οχυρωματικής αρχιτεκτονικής και οι συντηρητικές λύσεις είναι εμφανείς στα έργα αυτά, στοιχείο που μάλλον οφείλεται περισσότερο στην ανάγκη γρήγορης οικοδόμησης και στη φύσει τους ως φρουρίων ελέγχου. Κρίνοντας από το εύρος των οχυρωματικών έργων στο πεδίο μελέτης, γίνεται αντιληπτό ότι ειδικά κατά την μεταβατική περίοδο του πυροβολικού η οθωμανική οχυρωματική αρχιτεκτονική στην Πελοπόννησο και εν γένει στην Αυτοκρατορία ήταν διαρκώς ανανεούμενη, με πολλά παραδείγματα εφαρμογών καινοτόμων οχυρωματικών λύσεων. Η γένεση των οχυρωματικών διατάξεων και οι επιρροές στον σχεδιασμό προέκυψαν από ένα χωνευτήρι επιρροών της αρχιτεκτονικής των κατακτημένων περιοχών και των περιοχών με τις οποίες οι Οθωμανοί ήρθαν σε επαφή, ως αποτέλεσμα μιας μακράς εξελικτικής διαδικασίας. Η εξέλιξη του σχεδιασμού των οθωμανικών οχυρώσεων δεν ακολούθησε παντού γραμμική πορεία, με αρκετές όψιμες εφαρμογές παλαιότερων προτύπων, στοιχείο που δεν οφείλεται ωστόσο στην άγνοια των εξελίξεων του προμαχωνικού συστήματος από τους Οθωμανούς αλλά κυρίως σε λόγους οικονομίας του πολέμου και στρατηγικής αναγκαιότητας. Παρά τις κατά τόπους εφαρμογές προμαχωνικών διατάξεων στις οθωμανικές οχυρώσεις από το τέλος του 16ου και κατά τον 17ο αιώνα, οι οποίες δεν έχουν ακόμα εκτιμηθεί στο σύνολό τους από τη σύγχρονη έρευνα, φαίνεται ότι η οθωμανική οχυρωτική ακολούθησε μια σχετικά αυτόνομη πορεία εξέλιξης ως αρχιτεκτονική με τους δικούς της εσωτερικούς κανόνες.