Το εικονογραφικό πρόγραμμα του Καθολικού της Μονής των Αγίων Τεσσαρακόντα μαρτύρων στα Χρύσαφα Λακωνίας (1620), έργο του ζωγράφου Γεωργίου Μόσχου
Authors: Δημητρίου Χρύσα 
Published: April 2024

Το κατάγραφο καθολικό της Μονής των Αγίων Τεσσαράκοντα Μαρτύρων στα Χρύσαφα Λακωνίας, φιλοτεχνήθηκε το 1620 από το ζωγράφο Γεώργιο Μόσχο, ο οποίος αναδεικνύεται σε μια ανεξάρτητη και ολοκληρωμένη καλλιτεχνική προσωπικότητα, με επιρροή στην εικαστική παραγωγή έργων εντοίχιας ζωγραφικής μέχρι τα τέλη του 17ου αιώνα στην Πελοπόννησο. Ο ζωγράφος Γεώργιος Μόσχος μαζί με τον αδελφό του Δημήτριο δραστηριοποιούνται σε μια περίοδο περίπου 40 ετών, κατά την οποία φιλοτέχνησαν μνημεία, κατά κύριο λόγο της Πελοποννήσου. Οι αδελφοί Μόσχοι εμφανίζονται με επτά ενυπόγραφα έργα. Από αυτή την καλλιτεχνική δραστηριότητα, ξεχωρίζει ο Γεώργιος Μόσχος, εφόσον από το 1610 περίπου, κατά τις κτητορικές επιγραφές, υπογράφει τα μεγαλύτερα τοιχογραφικά σύνολα, ενώ του αποδίδονται και κάποια ακόμα, που παρουσιάζονται στην παρούσα διδακτορική διατριβή. Διερευνάται η τέχνη του ζωγράφου Γεωργίου Μόσχου και με βάση το ενυπόγραφο έργο του φωτίζεται η καλλιτεχνική του παραγωγή. Στο πλαίσιο της εξέτασης των ενυπόγραφων και αποδιδόμενων έργων του, κατακυρώνονται τεκμηριωμένα στο εργαστήριό του κάποια ακόμη τοιχογραφικά σύνολα. Η διατριβή διαρθρώνεται σε εννέα κεφάλαια. Στο πρώτο αποτυπώνεται το ιστορικό πλαίσιο της Μονής ξεκινώντας από την παλαιά Μονή, στη συμβολή του ποταμού Οινούντος και του χειμάρρου Σωφρόνη και την ίδρυση της νέας το 1615. Επίσης, αναλύονται οι πληροφορίες, που μας δίνονται από την κτητορική επιγραφή, και διαβάζονται οι λοιπές επιγραφές και χαράγματα. Στο δεύτερο κεφάλαιο δίδονται πληροφορίες για την αρχιτεκτονική του καθολικού. Στο τρίτο παρουσιάζεται η διάταξη του εικονογραφικού προγράμματος. Στο τέταρτο γίνεται εκτενής εικονογραφική ανάλυση των επιμέρους εικονογραφικών κύκλων σε σχέση με τα έργα των αδελφών Μόσχων και του Δημητρίου Κακαβά. Στο πέμπτο και το έκτο κεφάλαιο, που αφορούν την τεχνοτροπία, τη σύνθεση, τον χώρο, τη μορφή, και τα διακοσμητικά θέματα. Στο έβδομο κεφάλαιο παρουσιάζεται η καλλιτεχνική δραστηριότητα στην Πελοπόννησο κατά τον 17ο αιώνα και την οικονομική ανάπτυξή της, ήδη από το δεύτερο μισό του 16ου αιώνα, η οποία έθεσε τις βάσεις για την καλλιτεχνική δημιουργία, του Γεωργίου Μόσχου και του παράλληλου εργαστηρίου του Δημητρίου Κακαβά, καθώς και για τη σημασία της πρώην βενετοκρατούμενης πόλης του Ναυπλίου. Στο όγδοο κεφάλαιο γίνεται μια εκτενής θεώρηση του έργου των αδελφών Μόσχων εστιάζοντας ιδιαιτέρως στο ατομικό έργο του Γεωργίου, καθώς εξετάζονται κατά χρονολογική σειρά τα μνημεία που φιλοτέχνησαν με βάση τα ενυπόγραφα έργα και δίνονται εκτιμήσεις για έργα του Γεωργίου Μόσχου, τα οποία δεν έχουν επισημανθεί σε παλαιότερες έρευνες και δεν φέρουν την υπογραφή του, αλλά αποδίδονται στο εργαστήριό του. Στο ένατο κεφάλαιο επιχειρείται μια προσέγγιση της διαμόρφωσης του εικαστικού ιδιώματος του Γεωργίου Μόσχου, όπως αποτυπώνεται στο εικονογραφικό έργο του καθολικού της Μονής Αγίων Τεσσαράκοντα. Στις υποενότητες, που ακολουθούν περιγράφεται η εξέλιξη του καλλιτεχνικού ύφους του Γεωργίου Μόσχου, ενώ επιχειρείται η τεκμηρίωση των στοιχείων της τέχνης του, οι καταβολές του, καθώς και η καταγραφή των καινοτομιών, που εισήγαγε. Στη συνέχεια γίνεται αναφορά στην απήχηση του έργου του Γεωργίου Μόσχου στην εντοίχια μεταβυζαντινή ζωγραφική της Πελοποννήσου του 17ου αιώνα. Η διατριβή ολοκληρώνεται με τις επιρροές που δέχτηκε ο Γεώργιος Μόσχος κατά την εκτέλεση του εικονογραφικού του έργου στο καθολικό της Μονής Αγίων Τεσσαράκοντα σε σχέση με τις σχολές και τις καλλιτεχνικές τάσεις της εποχής.