Aktywność innowacyjna przedsiębiorstw. Istota i pomiar
Authors:   Katedra Przedsiębiorczości i Zarządzania Innowacyjnego, Wydział Ekonomii, Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach, Katowice, Polska, Steinerowska-Streb Izabella 
Published: November 2024

We współczesnej gospodarce światowej innowacje stały się kluczowym na-
rzędziem przedsiębiorstw w utrzymaniu i wzmacnianiu przewagi konkurencyj-
nej (Dyduch, 2015, s. 19; Freixanet i in., 2021, s. 33; Gunday i in., 2011, s. 662;
Lee, Olson i Trimi, 2012; Padilla-Lozano i Collazzo, 2022, s. 21; Poznańska,
2010a, s. 349). Z tego powodu coraz więcej przedsiębiorstw realizuje zróżnicowa-
ne działania zorientowane na osiągnięcie rezultatów w postaci innowacji. Działa-
nia te, niezależnie od tego, czy są rozwojowe, finansowe, czy też komercyjne,
określa się mianem aktywności innowacyjnej przedsiębiorstw1 (Bouwman i in.,
2018, s. 109; OECD i Eurostat, 2018, s. 33; Serrano-Bedia i in., 2012, s. 559).
W efekcie aktywności innowacyjnej mogą powstać innowacje, które przy-
czynią się do zwiększenia prawdopodobieństwa przetrwania przedsiębiorstw
(Dyduch, 2015, s. 20; Röd, 2016, s. 185). Dlatego decyzje podejmowane w przed-
siębiorstwach co do aktywności innowacyjnej są obecnie zaliczane do ich naj-
bardziej fundamentalnych decyzji strategicznych (Karlsson i Tavassoli, 2016,
s. 1484). Równocześnie decyzje te są niezwykle istotne w kontekście makroeko-
nomicznym, ponieważ innowacje, które powstają w przedsiębiorstwach w wyniku
ich aktywności innowacyjnej, mogą mieć wpływ na alokację zasobów i racjo-
nalność gospodarowania, a także na zmiany w zakresie łącznej produktywności
czynników wytwórczych czy też zmiany w ilości i dyfuzji wiedzy (Białoń, 2010,
s. 24; Fagerberg, Verspagen i Srholec, 2010, s. 833; Maradana i in., 2017, s. 1;
OECD i Eurostat, 2008, s. 110; OECD i Eurostat, 2020, s. 195; Okrzesik, 2019,
s. 19; Sener i Tunali, 2017, s. 35-36). W ich rezultacie może zatem dojść do prze-
mian w obrębie społeczeństw i gospodarek (Hakhverdyan i Shahinyan, 2022,
s. 111; Kamińska, 2017, s. 27; Poznańska, 2010b, s. 322; Ramadani i in., 2013,
s. 324; Urbaniec, 2019, s. 115).
Aktywność innowacyjna przedsiębiorstw zaczęła być eksplorowana w XX
wieku (np. Acs i Audretsch, 1991; Arvanitis, 1997; Cohen, Levin i Mowery,
1987) i nadal stanowi przedmiot zainteresowania badaczy zarówno za granicą
(np. Angelova i Pastarmadzhieva, 2020; Duarte i in., 2023; Lukovszki, Rideg
i Sipos, 2021; Serrano-Bedia i in., 2012), jak i w Polsce (np. Białoń, 2010; Grego-
-Planer i Kuś, 2020; Kamińska, 2016; Komorowski i Mizgajska, 2008; Mizgaj-
ska, 2013; Oksanych, 2021; Pichlak, 2012; Poznańska, 2017; Sobczak i Głusz-
czuk, 2016; Romanowska, 2016; Szopik-Depczyńska, 2009; Świadek i Płonka,
2013; Zastempowski, 2019). Mimo tego wiedza na temat aktywności innowa-
cyjnej przedsiębiorstw pozostaje niepełna i fragmentaryczna. Przegląd literatury
z zakresu nauk o zarządzaniu i jakości wskazuje, że w prowadzonych badaniach
rozpatruje się zwykle jedynie elementy aktywności innowacyjnej przedsię-
biorstw, w szczególności podczas analizy procesu innowacyjnego (np. Tidd
i Bessant, 2013). Brakuje tymczasem opracowań ujmujących holistycznie za-
gadnienia związane z aktywnością innowacyjną przedsiębiorstw. Prace nauko-
we, w których podejmuje się próby w tym zakresie, należą do nielicznych2.
Na rozproszenie wiedzy dotyczącej aktywności innowacyjnej przedsię-
biorstw w dużej mierze ma wpływ niejednorodna interpretacja pojęcia „aktyw-
ność innowacyjna” przedsiębiorstw. Rozbieżności występujące pomiędzy defi-
nicjami aktywności innowacyjnej przedsiębiorstw występującymi w literaturze
są bowiem duże. Mimo że aktywność innowacyjną przedsiębiorstw zasadniczo
traktuje się jako szereg działań podejmowanych przez przedsiębiorstwa w celu
powstania lub zaadaptowania innowacji (Bouwman i in., 2018, s. 109; Serrano-
Bedia i in., 2012, s. 559) i taka definicja jest rekomendowana przez Organizację
Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) oraz Eurostat (2018, s. 33), to są
badacze, którzy stosują określenie „aktywność innowacyjna”, odnosząc się do
przedsiębiorstw wprowadzających innowacje. Przedstawiciele takiego stanowiska,
do których należą Angelova i Pastarmadzhieva (2020, s. 19) czy też Arabshahi
i Fazlollahtabar (2019, s. 1033), biorą pod uwagę wyłącznie fakt zaistnienia
innowacji w firmie. Nie interesuje ich natomiast, jakie działania podejmowano,
aby stworzyć, wdrożyć lub zaadaptować innowacje, ani też czy w przedsiębior-
stwach tych były realizowane działania, w wyniku których innowacje nie po-
wstały. Poza tym w literaturze dotyczącej innowacji można spotkać jeszcze inne
podejście do aktywności innowacyjnej przedsiębiorstw. Łączy się w nim wkład
w innowacje i wyniki innowacji. Z taką interpretacją aktywności innowacyjnej
przedsiębiorstw można się np. spotkać w badaniach B. Dachsa i Z. Ebersbergera
(2009, s. 16), a także u E. Sobczak i D. Głuszczuka (2016, s. 1676).
Rozproszenie wiedzy na temat aktywności innowacyjnej przedsiębiorstw
wynika również z braku spójnej metody jej pomiaru. Należy bowiem podkreślić,
że nawet w przypadku stosowania tych samych definicji aktywności innowacyj-
nej w dotychczasowych badaniach wykorzystywano różnorodne mierniki, aby tę
aktywność zmierzyć. Analiza tych mierników ujawnia, że w wielu przypadkach
pomiar aktywności innowacyjnej polegał na szacunkach dotyczących tylko jed-
nej, wybranej przez badaczy zmiennej, np. nakłady na badania i rozwój. Nato-
miast rzadko dokonywano pomiaru aktywności innowacyjnej, opierając się na
miernikach złożonych z kilku elementów składowych3. Z tego powodu możli-
wości porównywania badań nad aktywnością innowacyjną przedsiębiorstw były
do tej pory ograniczone, a wiedza dotycząca tej problematyki była trudna w gene-
ralizacji. W konsekwencji można stwierdzić, że aktywność innowacyjna nie
została jeszcze dogłębnie poznana. Do dziś badacze nie są zgodni nawet co do
tego, jak cechy przedsiębiorstw wpływają na aktywność innowacyjną przedsię-
biorstw. Tymczasem niepełna wiedza w tym zakresie prowadzi do negatywnych
implikacji praktycznych. Bez takiej znajomości aktywności innowacyjnej przed-
siębiorstw trudno jest tworzyć efektywne instrumenty wsparcia przedsiębiorstw
w ramach polityki innowacyjnej, ponieważ nie jest do końca jasne, czy i w jaki
sposób instrumenty wspierające tę aktywność powinny być zróżnicowane. Ma-
jąc na względzie taki stan rzeczy, rozwój teorii innowacji w tym obszarze staje
się zatem koniecznością.
Analiza literatury przedmiotu wskazuje na wyraźną lukę teoretyczną w ho-
listycznym spojrzeniu na problematykę aktywności innowacyjnej przedsię-
biorstw oraz w krytycznym spojrzeniu na mierniki stosowane do pomiaru tej
aktywności. Przeprowadzone studia literaturowe dowodzą również występowa-
nia luki metodologicznej, związanej z brakiem kompleksowego narzędzia do
pomiaru aktywności innowacyjnej przedsiębiorstw, a także luki empirycznej
w zakresie eksploracji aktywności innowacyjnej przedsiębiorstw z uwzględnie-
niem wielkości, rodzaju działalności, zasięgu rynkowego i rodzinności jako za-
sadniczych, endogenicznych determinant tej aktywności.
Biorąc pod uwagę zidentyfikowane luki, głównym celem podjętych badań
było uporządkowanie wiedzy na temat aktywności innowacyjnej przedsiębiorstw
oraz opracowanie, walidacja i zastosowanie narzędzia badawczego do komplek-
sowego pomiaru aktywności innowacyjnej przedsiębiorstw, a także przystoso-
wanie metod analizy statystycznej do badań w tym obszarze. Dodatkowo badanie
miało na celu rozpoznanie, z wykorzystaniem autorskiego narzędzia, aktywności
innowacyjnej przedsiębiorstw oraz poznanie aktywności innowacyjnej przedsię-
biorstw z uwzględnieniem wielkości, rodzaju działalności, zasięgu rynkowego
i rodzinności jako zasadniczych, endogenicznych determinant tej aktywności.
Do tak sformułowanych celów wyznaczono cele szczegółowe, które podzielono
na cele w obszarze teoretycznym, metodycznym, empirycznym i utylitarnym.
Cele w obszarze teoretycznym obejmują:
 zebranie i uporządkowanie wiedzy na temat aktywności innowacyjnej przed-
siębiorstw;
 identyfikację i krytyczną ocenę mierników stosowanych dotychczas w bada-
niach aktywności innowacyjnej przedsiębiorstw.
Cele w obszarze metodycznym są następujące:
 opracowanie narzędzia badawczego do kompleksowego pomiaru aktywności
innowacyjnej przedsiębiorstw;
 walidacja i zastosowanie narzędzia badawczego do kompleksowego pomiaru
aktywności innowacyjnej przedsiębiorstw.
W obszarze empirycznym celem podjętych badań była eksploracja aktyw-
ności innowacyjnej przedsiębiorstw z uwzględnieniem wielkości, rodzaju dzia-
łalności, zasięgu rynkowego i rodzinności jako zasadniczych, endogenicznych
determinant tej aktywności. Natomiast cel utylitarny badań stanowiło sformuło-
wanie rekomendacji co do wykorzystania w praktyce gospodarczej autorskiego
narzędzia badawczego do pomiaru aktywności innowacyjnej przedsiębiorstw,
w szczególności dla badaczy, osób odpowiedzialnych za politykę innowacyjną
i menedżerów przedsiębiorstw.
W podjętym postępowaniu badawczym przedmiot badań stanowiła aktyw-
ność innowacyjna przedsiębiorstw traktowana jako „wszystkie działania rozwo-
jowe, finansowe i komercyjne podejmowane przez przedsiębiorstwo, które zo-
rientowane są (w zamierzeniu) na osiągnięcie rezultatów w postaci innowacji dla
przedsiębiorstwa” (OECD i Eurostat, 2018, s. 33). Zakres przestrzenny pracy
w części empirycznej stanowi Polska, natomiast zakres czasowy badań jest
zróżnicowany. W odniesieniu do dorobku nauk społecznych w dyscyplinie nauki
o zarządzaniu i jakości odwołano się do publikacji wydawanych od lat 60.
XX wieku, aż do 2024 roku. Natomiast walidacja oraz zastosowanie autor-
skiego narzędzia do pomiaru aktywności innowacyjnej przedsiębiorstw nastąpiły
w 2020 roku. Proces badawczy ukierunkowany na realizację wyznaczonych celów i we-
ryfikację przyjętych hipotez miał charakter wieloetapowy. W pierwszym etapie
tego procesu została przeprowadzona kwerenda literatury, obejmująca polskie
i anglojęzyczne pozycje zwarte i artykułowe. Opierając się na tej kwerendzie,
zidentyfikowano obszar badawczy oraz dokonano przeglądu pojęć i teorii zwią-
zanych z wybranym polem badawczym. Kolejny etap prac obejmował opracowa-
nie autorskiego narzędzia do pomiaru aktywności innowacyjnej przedsiębiorstw
oraz badania pierwotne. Ze względu na przyjęty cel praktyczny i metodyczny
w podjętym postępowaniu badawczym konieczne było przeprowadzenie dwóch
badań pierwotnych. Jedno z tych badań było związane z walidacją autorskiego
narzędzia do pomiaru aktywności innowacyjnej przedsiębiorstw, a drugie z za-
stosowaniem tego narzędzia. Szczegółowa metodyka obu badań została zapre-
zentowana w rozdziale 4 i 5.
W następnym etapie postępowania badawczego dokonano walidacji narzę-
dzia do pomiaru aktywności innowacyjnej przedsiębiorstw, oceny jego przydat-
ności i opracowania zasad jego wykorzystania. Ponadto etap ten obejmował
analizę wyników badania pierwotnego, w którym wykorzystano nowe narzędzie,
i wyciągnięcie wniosków dotyczących aktywności innowacyjnej badanych przed-
siębiorstw oraz wniosków odnośnie do wielkości, rodzaju działalności, zasięgu
rynkowego i rodzinności jako zasadniczych, endogenicznych determinant ak-
tywności innowacyjnej.
Ostatni etap postępowania badawczego był skoncentrowany na podsumo-
waniu przeprowadzonych badań i konkluzjach. Prace podjęte podczas tego etapu
umożliwiły wyciągnięcie wniosków końcowych dotyczących rozwoju teorii in-
nowacji w zakresie aktywności innowacyjnej przedsiębiorstw, a także służyły do
oceny wad i zalet autorskiego narzędzia badawczego do pomiaru aktywności in-
nowacyjnej przedsiębiorstw. Ponadto prace te doprowadziły do opracowania re-
komendacji dotyczących zastosowania tego narzędzia w praktyce gospodarczej
oraz wskazania kierunków dalszych badań prowadzonych z jego wykorzystaniem.
Założone w podjętym postępowaniu badawczym cele znalazły odzwiercie-
dlenie w strukturze niniejszej monografii, na którą składa się sześć rozdziałów.
Pierwszy, teoretyczny rozdział monografii stanowi tło do dalszych rozważań. Na
początku tego rozdziału przedstawiono podstawowe definicje innowacji i zapre-
zentowano główne nurty, jakie w interpretacji tego terminu pojawiają się w do-
robku teoretycznym wypracowanym w obszarze ekonomii oraz w naukach o za-
rządzaniu i jakości. W dalszej części pierwszego rozdziału dokonano przeglądu
klasyfikacji innowacji występujących w literaturze przedmiotu i zaprezentowano
rodzaje innowacji wyróżnione na podstawie tych klasyfikacji. Następnie przy-
bliżono podstawowe źródła innowacji przedsiębiorstw oraz cele i rezultaty ich
opracowywania i wdrażania w przedsiębiorstwach.
Drugi, teoretyczno-koncepcyjny rozdział monografii wyjaśnia istotę aktyw-
ności innowacyjnej przedsiębiorstw. Jest to szczególnie ważny dla całości wy-
wodu rozdział, ponieważ koncentruje się on na głównym przedmiocie prowa-
dzonych badań – aktywności innowacyjnej przedsiębiorstw. W rozdziale tym
poddano analizie różne definicje aktywności innowacyjnej przedsiębiorstw,
wskazując rozbieżności terminologiczne, jakie w interpretacji tego pojęcia po-
jawiają się w literaturze dotyczącej problematyki innowacji. W analizie tej
uwzględniono różnorodne perspektywy, w których problematyka dotycząca
aktywności innowacyjnej przedsiębiorstw jest rozpatrywana, a także wzięto
w niej pod uwagę rozpoznane dotychczas rodzaje działań składających się na
aktywność innowacyjną przedsiębiorstw. W dalszej części drugiego rozdziału
dokonano przeglądu działań, które składają się na aktywność innowacyjną przed-
siębiorstw w świetle rekomendacji Eurostatu i OECD zawartych w czwartej
edycji Oslo Manual (OECD i Eurostat, 2018). Na podstawie wcześniejszej ana-
lizy uznano bowiem, że wymieniony w tej rekomendacji katalog elementów
aktywności innowacyjnej przedsiębiorstw w sposób kompleksowy odzwierciedla
działania wchodzące w skład tej aktywności. Ważną część drugiego rozdziału
stanowi opis aktywności innowacyjnej przedsiębiorstw w odniesieniu do proce-
su innowacyjnego i zdolności innowacyjnych. Opis ten dopełnia całość podję-
tych w drugim rozdziale rozważań, ponieważ dzięki niemu uwidaczniają się
współzależności występujące pomiędzy aktywnością innowacyjną przedsię-
biorstw i procesem innowacyjnym a zdolnościami innowacyjnymi.
Trzeci rozdział monografii odnosi się do możliwości odmiennego kształto-
wania się aktywności innowacyjnej w przedsiębiorstwach o różnej wielkości,
innym rodzaju prowadzonej działalności, zróżnicowanym zasięgu rynkowym
oraz w przedsiębiorstwach rodzinnych i nierodzinnych. W rozdziale tym starano
się przedstawić w miarę pełny obraz wyników przeprowadzonych dotąd badań
dotyczących innowacji przedsiębiorstw i odnoszących się do wybranych na po-
trzeby badania zmiennych opisujących cechy firmy. Posługując się tymi wyni-
kami, wskazano przesłanki stanowiące o tym, że wielkość, rodzaj działalności,
zasięg rynkowy i rodzinność stanowią zasadnicze, endogeniczne determinanty
aktywności innowacyjnej przedsiębiorstw.
Kolejny, czwarty rozdział niniejszej pracy to rozdział teoretyczno-
-empiryczny, który dotyczy pomiaru aktywności innowacyjnej przedsiębiorstw.
Zidentyfikowano w nim i poddano krytycznej ocenie wiedzę na temat głównych
mierników stosowanych dotychczas w badaniach aktywności innowacyjnej
przedsiębiorstw. Opierając się na przeglądzie tych mierników, dokonano ich
oceny, a także oceny ich przydatności w badaniach aktywności innowacyjnej
przedsiębiorstw. Następnie w rozdziale czwartym przedstawiono nowe, stwo-
rzone na potrzeby podjętego postępowania badawczego, narzędzie do pomiaru
aktywności innowacyjnej przedsiębiorstw, a także zaproponowano sposób inter-
pretacji wyników badań, w których narzędzie to zostanie wykorzystane. Warto
podkreślić, że rozdział czwarty zawiera również szczegółowe informacje o tym,
jak przebiegał proces tworzenia nowego narzędzia do pomiaru aktywności in-
nowacyjnej przedsiębiorstw oraz dokładny opis jego walidacji.
Piąty rozdział monografii jest rozdziałem empirycznym. Zawarto w nim
wyniki i analizę przeprowadzonego badania pierwotnego dotyczącego aktywno-
ści innowacyjnej i wybranych charakterystyk przedsiębiorstw. W pierwszej czę-
ści tego rozdziału opisano cele, pytania i hipotezy badawcze oraz podstawowe
informacje o badaniu. Następnie zaprezentowano aktywność innowacyjną bada-
nych przedsiębiorstw i oszacowano jej poziom, a także dokonano porównania
aktywności innowacyjnej przedsiębiorstw o różnych charakterystykach. Na pod-
stawie przeprowadzonej analizy zidentyfikowano podobieństwa i różnice mię-
dzy aktywnością innowacyjną przedsiębiorstw różniących się pod względem:
(a) wielkości; (b) rodzaju prowadzonej działalności; (c) zasięgu rynkowego; oraz
(d) rodzinności. Analiza ta doprowadziła również do rozpoznania, które z bada-
nych czynników związanych z cechami firmy są niezależnymi czynnikami
wpływającymi na aktywność innowacyjną przedsiębiorstw. W wyniku podjętego
postępowania badawczego dokonano także oceny wielkości przedsiębiorstw,
rodzaju prowadzonej działalności, zasięgu rynkowego oraz rodzinności jako
czynników determinujących aktywność innowacyjną przedsiębiorstw.
Całość badań została podsumowana w ostatniej części pracy, zatytułowanej
„Zakończenie i wnioski”. Odniesiono się tam do luk badawczych wypełnionych
dzięki przeprowadzonym badaniom oraz wkładu, jaki badania wnoszą w rozwój
teorii innowacji. Szczególną uwagę zwrócono na opracowane, poddane walida-
cji oraz zastosowane narzędzie badawcze do kompleksowego pomiaru aktywno-
ści innowacyjnej przedsiębiorstw i możliwości jego wykorzystania w kolejnych
badaniach oraz w praktyce gospodarczej. W przedstawionych w tej części roz-
ważaniach sformułowano także najważniejsze konkluzje dla teorii i praktyki
oraz propozycje kierunków dalszych prac badawczych.