Dąbianin Lajwe Wołkowicz i jego relacja pt. „Dąbie” z Archiwum Getta Warszawy (tzw. Archiwum Ringelbluma)
Authors: Nowicki Przemysław 
Published: November 2023

To kolejna publikacja relacji Lajwego Wołkowicza pt. „Dąbie” w przekładzie z języka jidysz na polski, ale pierwsza w korelacji z informacjami na temat pełnych personaliów jej autora – imienia, daty i miejsca urodzenia, a ponadto imion rodziców i rodzeństwa, dziennych dat urodzeń, statusu rodzinnego oraz pozycji społecznej najbliższej rodziny świadka i innych osób z tego dokumentu, żyjących i pracujących w przedwojennym, niewielkim mieście w powiecie kolskim. Prezentowane w artykule świadectwo pochodzi z Podziemnego Archiwum Getta Warszawskiego, tzw. Archiwum Ringelbluma (Oneg Szabat). Jest to niezwykle ważne źródło dotyczące zagłady Żydów w powiecie kolskim (1941 i 1942 r.) oraz funkcjonowania pierwszego ośrodka zagłady utworzonego na ziemiach polskich wcielonych do III Rzeszy, zorganizowanego w Chełmnie nad Nerem. Lajwe Wołkowicz opowiada o wojennych losach społeczności żydowskiej Dąbia. Do Koła został wysłany przez miejscowy Judenrat 11 grudnia 1941 r. Przejeżdżając przez Chełmno, przy otwartych drzwiach kościoła zauważył bagaże. Zatrzymał się i wszedł do środka. Nikogo nie było w środku i nikt nie kwestionował jego obecności w wiosce. W Kole nie było Żydów na ulicach, ale spotkał się z dwoma członkami Judenratu. Powiedzieli mu o transportach do Chełmna (Kulmhof), podobnie jak miejscowy Polak, którego spotkał dwukrotnie podczas podróży. Lajwe Wołkowicz uciekł z Dąbia w dniu rozpoczęcia wywózek. Spędził około pięciu tygodni w Grabowie, zanim ostatecznie udał się do Warszawy i spisał swoje zeznania.

Lajwe Wołkowicz From DąBie and His Report "Dąbie" From the Underground Archive of the Warsaw Ghetto (The Ringelblum Archive):
This is a successive publication regarding Lajwe Wołkowicz’s report entitled “Dąbie” translated from Yiddish into Polish, but the first in conjunction with information concerning the full personal details of its author – name, date and place of birth, and also names of parents and siblings, dates of birth, family status and social position of the witness’s immediate family as well as other people mentioned in this document, living and working during the pre-war period in a small town in Koło County. The testimony presented in this article originates from the Underground Archive of the Warsaw Ghetto, the so-called Ringelblum Archive (Oneg Shabbat). It is an extremely important source in regard to the extermination of the Jews in Koło County (1941 and 1942) as well as the operation of the first death camp established on Polish land incorporated into the Third Reich, organized at Chełmno nad Nerem. Lajwe Wołkowicz recounts the wartime fate of Dąbie’s Jewish community. He was sent to Koło by the local Judenrat on 11 December 1941. Passing through Chełmno he noticed baggage inside the church as the doors were open. He stopped and went inside. No one was inside and no one questioned his presence in the village. In Koło, there were no Jews on the streets but he did meet with two members of the Judenrat. They told him of the transports to Chełmno (Kulmhof) as did a local Pole who he met twice during the trip. Lajwe Wołkowicz fled Dąbie on the day the deportations began. He spent some five weeks in Grabów before eventually making his way to Warsaw and recording his testimony.