Mâtürîdî’nin Tefsir-Te’vîl Ayrımı ve Bunun Te’vîlât’taki Pratik Değeri Üzerine Bir İnceleme
Authors: BÜYÜK Enes 
Published: June 2019

Mâtürîdî İslâm düşünce tarihinde hem kelâm hem de tefsir sahasında
tanınmış bir âlimdir. Onun benimsediği ve tefsir sahasında âyetlerle ilgili
yapılan açıklamaları sistematik bir çerçeveye oturtmayı mümkün kılan
tefsir-te’vîl ayrımı bir hayli önemlidir. Mâtürîdî’nin kabul ettiği
tefsir-te’vîl ayrımının hem içeriği hem de bu ayrımı yapmayı gerektiren temel
saiklerin neler olduğu konusunda Sermerkandî’nin Te’vîlât şerhinin
mukaddimesinde önemli bilgiler bulunmaktadır. Bu bilgilerden hareketle,
tefsir-te’vîl ayrımının Mâtürîdî öncesine dayandığı, bu ayrımı yapmayı
gerektiren problemle, daha önceki âlimlerin de meşgul olduğu, dolayısıyla
Mâtürîdî’nin bu ayrımı seleflerinden tevârüs ettiği anlaşılmaktadır. Şerhte
verilen bilgiler, ayrıca Mâtürîdî’ye göre, sahâbenin tefsir haricinde te’vîl de
yaptığını, katʽî karineler kullanılarak yapılan açıklamaların da tefsir
olduğunu göstermektedir. Haliyle bu durum, “tefsir, sahâbeye; te’vîl de
fukahâya aittir” kabulünü esnetebilmeye, sahâbe ve fukahânın hem tefsir tem de
te’vîl yapabildiklerini söylemeye imkân vermektedir. Bu makalede,
Semerkandî’nin verdiği bilgiler de dikkate alınarak Mâtürîdî’de görülen
tefsir-te’vîl ayrımının tümüyle kendisine ait olup olmadığı, ayrımın içeriği ve
temel gerekçesi ele alınacak, ayrıca bu ayrım Te’vîlât’taki örnekler
üzerinden incelenecektir.   Özet: Mâtürîdî’nin tefsirinin kısa mukaddimesinde
tefsir ve te’vîl kavramlarına dair önemli bir ayrım yapılmakta ve bu ayırım da
özellikle çağdaş tefsir araştırmalarında ön plana çıkmaktadır. Zira taşıdığı
değer açısından bakıldığında bu ayrım ve kavramlara yönelik açıklamalar bir
yandan sonraki müfessirlerin tefsir yapabilme meşruiyetini bir yandan da tefsir
literatüründe yer bulan açıklamaların kesinlik açısından bilgi değerini ifade
etmektedir. Te’vîlât mukaddimesinde tefsir muradın kesin olarak tespit
edilmesi olarak tarif edilmektedir. Âyette/lafızda kesin bir murad tayini de
ancak onun vahyedildiği şartlara yakinen vakıf olmaya bağlı kılınmaktadır. İlk
muhataplar oldukları için bağlama ancak sahâbe şahid olduğundan dolayı tefsir
de ancak sahabeye mahsus olmaktadır. Buna karşın te’vîl ise muradın kesin bir
biçimde belirlenmesi olmayıp ihtimallerin ortaya konulması olarak
açıklanmaktadır. Bu durumda te’vîl, sahâbe sonrası âlimlere hasredilmektedir.
Mâtürîdî’nin günümüze ulaşan tefsirinin mukaddimesindeki bu kısa bilgilerin,
onun görüşlerine yer veren diğer tefsir kaynaklarına bakıldığında kısmen eksik
olduğu anlaşılmaktadır. Bu kaynakların başında Semerkandî’nin Şerhu’t-Te’vîlât’ı
gelmektedir. Buradaki bilgilere göre Mâtürîdî, bazı alimlerin tefsir ve te’vîli
birbirinden ayırt ettiklerini nakletmektedir. Bu ayrımlarda tefsir ya kesin bir
beyân ya da nüzûl şartlarına vakıf olmayla ilgiliyken te’vîl âyetlerden
anlamlar çıkarmak ve kesinlik iddiasında bulunmaksızın muhtemel anlamları
ortaya koymak şeklinde tarif edilmektedir. Bu açıklamalar Te’vîlât’ın
mukaddimesindeki tefsir-te’vîl ayrımının esasen Mâtürîdî öncesine dayandığını
göstermektedir. Şerhu’t-te’vîlât’ın girişinde Mâtürîdî’nin bazı
âlimlerden naklettiği bu açıklamaları daha sonra Ömer en-Nesefî, Mehâyimî ve
Molla Hüsrev de aktarmaktadır. Bazı kaynaklarda benzer açıklamaları Mâtürîdî
öncesinde en-Nadr b. Şümeyl, el-Hüseyin b. Fadl el-Becelî ve İbn Düreyd gibi
âlimlerin yaptığı da nakledilmektedir. Mâtürîdî’nin Te’vîlât’daki kimi açıklamaları tefsir-te’vîl teorisini
daha geniş düzeyde anlamaya imkân sağlamaktadır. Örnekler incelendiğinde
Mâtürîdî’nin sahâbe tefsiri karşısında iki tür tavır sergilediği görülmektedir.
Bunlardan birisi rivayet sahih/mütevâtirse muradın kesin olarak rivayette ifade
edilen şey olduğunu belirtmesidir. İkincisi ise bu açıklamaları bazen kabul
etmemesi ve ilave görüşler ileri sürmesidir. Kabul etmemesinin nedeni bazen
rivayetleri güvenilir bulmaması bazen de sahâbenin te’vîl yaptığını
düşünmesidir. Eğer böyleyse te’vîlin sadece sonrakilere hasredilmesi
mutlaklaştırılmamalıdır. Zira sahâbe hem tefsir hem de te’vîl yapabilmektedir. Te’vîlât’daki
örnekler kesin bir beyân olarak tanımlanan tefsirin hangi alanları kapsadığını
da açıkça ortaya koymaktadır. Buna göre tefsir ilkin geçmişe ve geleceğe dair
“gayb” alanıyla ilgilidir. İkinci olarak da anlamı ve uygulaması ancak Hz.
Peygamber tarafından ortaya konulabilecek hususlara dair “beyân” bilgisi
hakkındadır. Üçüncü açıdan ise tefsir âyetlerin indiği bağlamı bildiren “nüzûl”
bilgileriyle ilişkilidir.      

Şerhu’t-te’vîlât’ın girişinde
Mâtürîdî mütevâtir ve icmâ gibi kesinlik taşıyan delillere dayalı yapılan
açıklamaların da tefsir kategorisine girdiğini söylemektedir. Ancak bu
delillere aklî delilleri de ilave etmek gerekmektedir. Zira Mâtürîdî’nin
epistemolojisinde aklî delil de önemli bir yer tutmaktadır. Hatta nasların
doğruluğu öncelikle kesin aklî delillere dayalıdır. Önce ilahiyat meseleleri
kesin aklî delillerle ispat edilmekte, sonra buna dayalı olarak nasların ifade
ettiği anlamlar kesinlik ve doğruluk değeri kazanmaktadır. Aklın ilahiyat
konularındaki kesin kabulleriyle bazı nasların ifade ettikleri birbirlerini
teyit etmekte ve yorum sürecinde delil olarak kullanılmaktadır. Öyleyse bazı
aklî deliller, icmâ ve mütevâtir haberler kesin bilgi sağladığından onlara
dayalı açıklamalar da tefsir olarak görülmektedir. Mezkûr delilleri sahâbe
sonrası müfessirlerin de kullandıkları dikkate alındığında tefsiri sadece
sahâbenin değil sonrakilerin de yapabileceği sonucu çıkmaktadır. Bu durumda tefsirin
sadece sahâbeye mahsus olmadığı, sonraki müfessirlerin te’vîlin yanı sıra
tefsir de yapabildiği kabul edilmelidir. Bu delillere dayalı örneklere
bakıldığında ise Te’vîlât’da iki farklı durumla karşılaşılmaktadır. İlki
Mâtürîdî’nin tevâtürî ve icmâî delillere bazen bağlı kalması, bazen de onun
özellikle icmâ bulunduğunu söylediği kabullerden farklı görüşler ileri
sürmesidir. Bu deliller kesin olduğu için onlara bağlı kalması anlaşılır bir
durumdur. Ancak icmâya muhalefet etmesinin muhtemel bir nedeni olarak icmânın
kapsamına sadece sonraki nesillerin girdiğini düşünmesi söylenebilir. Zira
Semerkandî’nin belirttiğine göre sahâbenin bir konudaki icmâsı kesin kabul
edildiğinden Mâtürîdî’nin böyle bir bilgiye itiraz etmesi mümkün
gözükmemektedir. Onun bazen icmâ bulunduğunu söylemesine rağmen diğer
tefsirlerde böyle bir icmâdan bahsedilmemesinin, bazen farklı görüşlere yer
verilmesinin nedeni olarak da icmâ karşısında diğer görüşlere itibar etmediği
ya da nakledilen farklı görüşlerden haberdar olmadığı düşünülebilir. İkinci
dikkat çekici durum ise şöyledir: Mâtürîdî’ye göre özellikle kesin aklî
deliller, ilahiyata dair meselelerin sadece “varlık bilgisini” kesin olarak
ortaya koyabilmektedir. Mâtürîdî bunların mahiyetinin kesin olarak
bilinemeyeceğini, bunların mahiyetine dair yapılan açıklamaların ancak birer
te’vîl olduğunu düşünmektedir. Bu sebeple Allah hakkındaki haberi sıfatların
teşbih ve tecsim düşüncesine uygun olarak yorumlanmasını kesin olarak
reddetmektedir.