Ο Ιερός Νιπτήρας μεταξύ ορθόδοξου λαϊκού θεατρικού δρώμενου και εκκλησιαστικής ακολουθίας
Authors: Λέκκου Παντελής 
Published: June 2022

Η διατριβή με θέμα «ο Ιερός Νιπτήρας μεταξύ ορθοδόξου λαϊκού θεατρικού δρωμένου και εκκλησιαστικής ακολουθίας. Συμβολή στην Ελληνική Λαογραφία και στην Ιστορία της Λατρείας» εξετάζει τις σχέσεις της Ακολουθίας-δρώμενου του Ιερού Νιπτήρα με το θέατρο και την Λαογραφία. Αρχικά ερευνάται το θεολογικό υπόβαθρο του Νιπτήρα στην ιουδαιοχριστιανική παράδοση. παρουσιάζονται τα περιστατικά από την Παλαιά Διαθήκη, όπου η τελετουργία της νίψης των ποδιών στηρίζεται στους κανόνες της παραδοσιακής φιλοξενίας και αποτελούσε έθιμο του Ισραήλ. Αναλύεται το κυρίως γεγονός του Ιερού Νιπτήρα κατά την διάρκεια του Μυστικού Δείπνου, με την απαραίτητη αγιογραφική θεμελίωση και ανάλυση του κειμένου από το κατά Ιωάννη Ευαγγέλιο (13, 1-20), τον προβληματισμό για την σχέση του Ευαγγελίου αυτού με τα υπόλοιπα Ευαγγέλια (Συνοπτικό Πρόβλημα) και παρατίθεται ο προβληματισμός για τον χαρακτήρα και τον χρόνο τέλεσης του Μυστικού Δείπνου και του Νιπτήρα. Ακολουθεί η πατερική ερμηνευτική προσέγγιση, με το σύνολο των Πατέρων βλέπουν τον Νιπτήρα ως ένα παράδειγμα ταπείνωσης και θυσιαστικής διάθεσης λίγο προ του Πάθους. Ακολούθως παρουσιάζεται η ιστορική εξέλιξη της τελετής του ιερού Νιπτήρα έως τον 14ο αιώνα. Εξετάζονται οι απαρχές της τελετής στην Δύση και η πρώτη αναφορά στις αρχές του 4ου αιώνα, η εξέλιξή της στη ως τα τέλη του 7ου αιώνα και παρατίθενται οι απόψεις για τον Νιπτήρα επιφανών Λατίνων διδασκάλων. Ακολούθως εξετάζεται η εξέλιξη του Νιπτήρα στην Ανατολή, αρχικά στην Εκκλησία των Ιεροσολύμων, όπου και εντοπίζεται η πρώτη αναφορά του Νιπτήρα στην Ανατολή στις αρχές του 5ου αιώνα. Το χειρόγραφο 43 της Μονής του Τιμίου Σταυρού, του έτους 1122, είναι η σημαντικότερη πηγή για την Ακολουθία αυτή στα Ιεροσόλυμα καθώς περιλαμβάνει το Τυπικό του Ναού της Αναστάσεως, με πλούσια τυπική διάταξη και τα πρώτα δραματοποιημένα στοιχεία. Οι Ακολουθίες του Νιπτήρα στην Εκκλησία των Ιεροσολύμων δείχνουν μία τάση για εξέλιξη από τις απλές δομές στις πιο σύνθετες και μία αυξανόμενη διάθεση να δραματοποιήσουν τα γεγονότα της ζωής του Ιησού εντός ιερών Ακολουθιών. Στην συνέχεια μελετάται ο ιερός Νιπτήρας στην Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως, όπως αυτή παρουσιάζεται στην χειρόγραφη παράδοση, χρονολογημένη από τον 8ο έως τον 13ο αιώνα. Μελετήθηκαν οι Ακολουθίες του Νιπτήρα που περιλαμβάνονται σε δεκαεπτά χειρόγραφα (π.χ. Βαρβερινό Ευχολόγιο, Τυπικό της Μεγάλης Εκκλησίας (Αγία Σοφία), στα Χειρόγραφα Sinai Gr 734-735 (δύο Ακολουθίες), Dresden 104, στο Messina Gr 115, Τυπικά των Μονών της Κωνσταντινουπόλεως Ευεργέτιδος, Κεχαριτωμένης και Παντοκράτορος). Από την μελέτη αυτών των πηγών προκύπτει ότι η ιστορική εξέλιξη της Ακολουθίας του Νιπτήρος αντικατοπτρίζει τις διάφορες φάσεις ανάπτυξης της Λατρείας στην Κωνσταντινούπολη, ιδιαίτερα μετά την Εικονομαχία και έως τον 13ο αιώνα. Είναι μία περίοδος που το ενοριακό Τυπικό αρχίζει να επηρεάζεται και τελικά να εκτοπίζεται από το στουδιτικό Τυπικό, που με την σειρά του ήταν επηρεασμένο από Τυπικό του Αγίου Σάββα Παλαιστίνης. Είναι εμφανείς οι μοναστικές, στουδιτικές και νέο-σαββαϊτικές επιρροές στο έδαφος (Κωνσταντινούπολη) που υπερίσχυε το ενοριακό Τυπικό, όπως και οι εκατέρωθεν αλληλεπιδράσεις τους. Σημαντικό στοιχείο της διατριβής αποτελεί η παρουσίαση της Ακολουθίας του Νιπτήρα στο Ελληνοαραβικό Ευχολόγιο της Βιβλιοθήκης του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας (αρ.46) του 14ου αιώνα. Πρόκειται για μία μοναδική στο είδος της Ακολουθία του Νιπτήρος που σώζεται σε ένα μόνο γνωστό χειρόγραφο στην Αλεξάνδρεια. Σ’ αυτήν συνδυάζονται στοιχεία από τα Τυπικά των Ιεροσολύμων και της Κωνσταντινουπόλεως, με πρωτότυπα υμνολογικά (τριώδιος Κανόνας του Ανδρέα Κρήτης) και λειτουργικά στοιχεία (σύνδεση με την Ακολουθία του Αποδείπνου), και η ανάδειξή της συμβάλει στην έρευνα της ιστορίας αυτής της Ακολουθίας της Εκκλησίας. Οι Ακολουθίες των νεότερων χρόνων, όπως τελούνται τους τελευταίους αιώνες στα Ιεροσόλυμα, στην Πάτμο, στη Σάμο έχουν ξεχωριστό ενδιαφέρον. Οι Ακολουθίες αυτές είναι εκτεταμένες, με εντυπωσιακά υμνολογικά και λειτουργικά στοιχεία και έντονη δραματοποίηση, με διαλόγους που απαρτίζουν επιμέρους «σκηνές-επεισόδια». Ακολουθεί η εξέταση της απεικόνισης του Νιπτήρα στην Βυζαντινή Τέχνη (μικρογραφίες χειρογράφων, μνημειώδεις ζωγραφική και φορητές εικόνες). Ωσαύτως ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος τέλεσής του Νιπτήρα σε ετερόδοξες παραδόσεις, ειδικά στους Ρωμαιοκαθολικούς και στους Αρμενίους, αποδεικνύοντας τον οικουμενικό χαρακτήρα αυτής της αναπαράστασης με τον έντονο διδακτικό χαρακτήρα προς τους πιστούς.Στο τελευταίο μέρος παρουσιάζεται ο προβληματισμός για το θέατρο στην Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και η σχέση του με την Εκκλησία και αναλύονται τα στοιχεία από το λαϊκό θέατρο που έχουν εμφιλοχωρήσει στην Ακολουθία του Νιπτήρα και την καθιστούν λειτουργικό δράμα. Συμπερασματικά, ο ιερός Νιπτήρας παραμένει μία Ακολουθία της Εκκλησίας, ενταγμένη στον εορτολογικό κύκλο του Πάσχα, που παριστάνει-δραματοποιεί ένα μοναδικό βιβλικό γεγονός ταπείνωσης του Κυρίου προς παραδειγματισμό των Αποστόλων, χρησιμοποιώντας στοιχεία της θεατρικής σύμβασης (ρόλοι, διάλογοι, σκηνικά στοιχεία). Στοιχεία δραματοποίησης υπάρχουν και στις μεσαιωνικές Ακολουθίες των Ιεροσολύμων και της Κωνσταντινουπόλεως αλλά αυτά αναπτύσσονται εντυπωσιακά στις νεότερες Ακολουθίες, οι οποίες τελούνται ως τις ημέρες μας.