Numerical simulations of anomalous transport in fusion devices
Authors: Μαυρίδης Μιχαήλ 
Published: July 2024

Το 1932, ο διάσημος Horace Lamb, ενώ απευθυνόταν στη Βρετανική Ένωση για την Προώθηση της Επιστήμης, φέρεται να είπε: «Είμαι πλέον γέρος, και όταν πεθάνω και πάω στον παράδεισο, υπάρχουν δύο θέματα για τα οποία ελπίζω να λάβω διαφώτιση. Το ένα είναι η κβαντική ηλεκτροδυναμική και το άλλο είναι η τυρβώδης κίνηση των ρευστών. Και για το πρώτο είμαι μάλλον αισιόδοξος». Το απόφθεγμα περιγράφει τέλεια τις προσπάθειες μας για τη κατανόηση της τύρβης και τις προσπάθειές μας να την ελέγξουμε.Η τύρβη εμφανίζεται ως φαινόμενο που χαρακτηρίζει τη ροή των ρευστών. Δεδομένου ότι το μοντέλο του ρευστού εμφανίζεται συχνά στη φυσική, η τύρβη εμφανίζεται δυστυχώς παράλληλα με αυτό. Έτσι, δεν προκαλεί έκπληξη ότι εκδηλώνεται και στο πλάσμα που περιέχεται στις συσκευές σύντηξης. Αυτές οι συσκευές προσπαθούν να μιμηθούν τις διαδικασίες που συμβαίνουν στο εσωτερικό των αστέρων, πράγμα που σημαίνει ότι αν το επιτύχουν, θα παράγουν τεράστιες ποσότητες ενέργειας, η οποία είναι απαραίτητη για τη διατήρηση του τεχνολογικά εξελισσόμενου κόσμου μας.Το κύριο εμπόδιο για την επίτευξη αυτού του στόχου είναι όπως ήδη αναφέρθηκε η τύρβη, η οποία αυξάνει την ακτινική μεταφορά ενέργειας και μάζας μέσα στις συσκευές σύντηξης, αποσταθεροποιώντας το πλάσμα και διακόπτοντας τη λειτουργία της συσκευής. Οι κύριοι τύποι μαγνητικών συσκευών σύντηξης που χρησιμοποιούνται είναι το tokamak και το stellarator και αποτελούν το βασικό αντικείμενο μελέτης αυτής της διατριβής. Αυτές είναι αξιοθαύμαστες συσκευές, καθώς περιέχουν πλάσμα που έχει θερμανθεί σε εκατοντάδες εκατομμύρια βαθμούς στο κέντρο τους, ενώ στο άκρο τους η θερμοκρασία του πρέπει να είναι αρκετά χαμηλή ώστε να μην λιώσουν τα μεταλλικά τοιχώματά τους. Αυτό και μόνο δείχνει την ύπαρξη μιας ιδιαίτερα έντονης θερμοκρασιακής μεταβολής μέσα σε αυτές τις συσκευές, η οποία, σε συνδυασμό με τη καμπύλωση του μαγνητικού τους πεδίου που απαιτείται για τον περιορισμό του πλάσματος, οδηγεί σε μια ποικιλία διαταρακτικών φαινομένων. Η τύρβη, όπως έχει ήδη αναφερθεί, είναι ένα από αυτά τα φαινόμενα και για να γίνει η κατάσταση ακόμη πιο δύσκολη, εμφανίζεται για διάφορους λόγους και σε διαφορετικές κλίμακες. Οι πρώιμες μαγνητικές συσκευές σύντηξης υπέφεραν από τύρβη λόγω των μαγνητοϋδροδυναμικών (MHD) ασταθειών, αλλά καθώς εξελίχθηκαν, η τύρβη λόγω ασταθειών μικρής χωρικής κλίμακας και συγκεκριμένα της τάξης της ακτίνας Larmor έγινε το κύριο πρόβλημα τους. Αυτές οι αστάθειες προκαλούν πολύπλοκα φαινόμενα που οδηγούν σε σημαντική αύξηση των επιπέδων της ακτινικής μεταφοράς μάζας και ενέργειας στις συσκευές σύντηξης. Ένας από τους φυσικούς μηχανισμούς που προτάθηκαν για να εξηγήσουν και να περιγράψουν την αυξημένη μεταφορά στις συσκευές σύντηξης είναι αυτός της αυτοοργάνωσης (Self-Organized Criticallity) που σχετίζεται με ακραία γεγονότα που έχουν τη μορφή χιονοστιβάδας στη ροή θερμότητας και διαταράσσουν τη λειτουργία των συγκεκριμένων συσκευών. Επομένως, είναι σημαντικό να εξεταστεί η αυτοοργάνωση (SOC) και συγκεκριμένα να επιβεβαιωθεί η ύπαρξη της ως φυσικού μηχανισμού στα συγκεκριμένα συστήματα καθώς και να εξεταστεί επίδρασή της στο πλάσμα των μαγνητικών συσκευών σύντηξης. Το αντικείμενο αυτής της διατριβής θα είναι η μελέτη της τύρβης που παράγεται από μικροαστάθειες, συγκεκριμένα της λεγόμενης drift wave τύρβης, και η επίδρασή της στις ιδιότητες της ακτινικής ροής θερμότητας των tokamak και stellarator που αντιμετωπίζουν αυτό το πρόβλημα, καθώς και η εξέταση της ύπαρξης και της επίδρασης της αυτοοργάνωσης SOC σε τέτοια φυσικά συστήματα.Η μείωση του κόστους σχεδίασης και βελτιστοποίησης πειραμάτων σύντηξης έχει καταστήσει σαφές ότι απαιτούνται μεγάλης κλίμακας υπολογιστικές προσομοιώσεις. Λόγω της ποικιλίας των χωρικών και χρονικών κλιμάκων στις συσκευές σύντηξης, τέτοια αριθμητικά πειράματα είναι ιδιαίτερα δύσκολα. Έτσι, για να μειώσουμε το υπολογιστικό κόστος υιοθετούμε συγκεκριμένες υποθέσεις ανάλογα με τον τύπο της τύρβης που μελετάται. Στη μελέτη της τύρβης μικρής κλίμακας, η κύρια προσέγγιση είναι η γυροκινητική θεωρία (Gyrokinetic Theory). Οι εξισώσεις που περιγράφουν την γυροκινητική προσέγγιση στη μελέτη του πλάσματος χρησιμοποιούνται στην υπολογιστική προσομοίωση αυτών των φαινομένων και έχουν υλοποιηθεί από διάφορους αριθμητικούς κώδικες, λαμβάνοντας υπόψη την ειδική μαγνητική γεωμετρία των tokamak και stellarator. Ο κώδικας που χρησιμοποιείται σε όλη την εργασία είναι ο GENE, που αναπτύχθηκε στο IPP Garching από την ομάδα του Καθηγητή Dr. Frank Jenko, και έχει μια εκτεταμένη παγκοσμίως κοινότητα χρηστών.Στο Κεφάλαιο 1 αυτής της διατριβής, παρουσιάζεται μια σύντομη εισαγωγή στις βασικές θεωρητικές έννοιες των μαγνητικών συσκευών σύντηξης και των υπό μελέτη ασταθειών. Το Κεφάλαιο 2 περιγράφει τα βασικά σημεία της γυροκινητικής θεωρίας (GK), μαζί με μια σύντομη παρουσίαση του κώδικα GENE και των μεθόδων που χρησιμοποιεί για την υλοποίηση των εξισώσεων της θεωρίας αυτής. Στη συνέχεια, οι στατιστικές μέθοδοι που χρησιμοποιούνται στην ανάλυση των δεδομένων της τύρβης, καθώς και οι μέθοδοι που χρησιμοποιούνται στη μελέτη της αυτοοργάνωσης (SOC), εξηγούνται στο Κεφάλαιο 3, ολοκληρώνοντας την θεωρητική εισαγωγή στα μελετούμενα θέματα.Ο κύριος μηχανισμός τύρβης που προσομοιώνεται και εξετάζεται σε αυτή τη διατριβή είναι ένας τύπος drift wave αστάθειας γνωστός ως αστάθεια θερμοκρασιακής κλίσης ιόντων (ITG), με τα ηλεκτρόνια να θεωρούνται αδιαβατικά. Η θερμοκρασιακή κλίση παρέχει ελεύθερη ενέργεια στο συγκεκριμένο τύπο αστάθειας ενισχύοντας τη, ενώ ταυτόχρονα, μια ανταγωνιστική κατάσταση γνωστή ως zonal flow απορροφά μέρος της ενέργειας της. Όταν πληρούνται συγκεκριμένες προϋποθέσεις, το συγκεκριμένο φυσικό σύστημα αυτορυθμίζεται και εμφανίζει χαρακτηριστικά αυτοοργάνωσης. Οι γυροκινητικές προσομοιώσεις κατηγοριοποιούνται με βάση το τμήμα του μαγνητικού πεδίου που προσομοιώνεται: είτε είναι τοπικές (local), όπου οι γυροκινητικές εξισώσεις λύνονται σε γεωμετρία ενός σωλήνα μαγνητικής ροής (flux tube), είτε καθολικές (global), όπου υιοθετείται μια πλήρης ακτινική περιγραφή της προσομοιωμένης περιοχής, επιτρέποντας την μεταβολή των φυσικών ποσοτήτων κατά την ακτινική διεύθυνση.Στο Κεφάλαιο 4, εξετάζουμε τα χαρακτηριστικά της τύρβης ITG και προσπαθούμε να ανιχνεύσουμε την ύπαρξη αυτοοργάνωσης και τις συνθήκες που χρειάζονται για την εμφάνισή της σε local γυροκινητικές προσομοιώσεις. Μια παρόμοια ανάλυση πραγματοποιείται για global προσομοιώσεις στο Κεφάλαιο 5, με τις προσομοιώσεις να είναι είτε οδηγούμενες από προκαθορισμένα ακτινικά προφίλ θερμοκρασίας και πυκνότητας (gradient-driven), είτε κατευθυνόμενες από τη ροή θερμότητας (flux-driven), όπου σε συγκεκριμένη θέση του υπολογιστικού πεδίου υλοποιούμε μια πηγή θερμότητας η οποία θερμαίνει το πλάσμα, επιτρέποντας στο προφίλ θερμοκρασίας να εξελίσσεται σύμφωνα με την θέρμανση. Οι τυρβώδεις διακυμάνσεις της ροής θερμότητας εξετάζονται στατιστικά και για τους δύο τύπους global προσομοιώσεων και ερευνώνται τα χαρακτηριστικά της SOC. Τέλος, στο Κεφάλαιο 6, μελετάται η συσκευή stellarator χρησιμοποιώντας μια ρεαλιστική σχεδόν-ισοδυναμική (quasi-isodynamic) μαγνητική γεωμετρία μέσω local προσομοιώσεων της τύρβης λόγω της ITG αστάθειας, και επιχειρείται μια φασματική ανάλυση για την εξέταση των ιδιοτήτων της ακτινικής μεταφοράς της θερμότητας. Η μελέτη συνοψίζει τα αποτελέσματά της στο Κεφάλαιο 7, παρέχοντας τα ευρήματα της σχετικά με την περιγραφή των χαρακτηριστικών της τύρβης στις μαγνητικές συσκευές σύντηξης, ενώ ταυτόχρονα προσπαθεί να ποσοτικοποιήσει την ύπαρξη της SOC και την επίδραση της στη ροή της θερμότητας σε αυτά τα σύνθετα φυσικά συστήματα.