Risk assessment techniques in the worksites of occupational health – safety systems with emphasis on industries and constructions
Authors: Μαρχαβίλας Παναγιώτης 
Published: August 2021

Τα ατυχήματα, οι τραυματισμοί και οι εμφανιζόμενες ασθένειες στους εργασιακούς χώρους, έχουν υπαγορεύσει από δεκαετίες την εξεύρεση και εφαρμογή διαδικασιών και μηχανισμών για τον προσδιορισμό, την πρόβλεψη και την εκτίμηση τόσο των πηγών κινδύνου όσο και των επιπτώσεων τους, οι οποίες μπορούν να επηρεάσουν και να απειλήσουν άμεσα ή έμμεσα την υγεία και ασφάλεια των εργαζομένων, αλλά και την εν γένει ορθή λειτουργία των εργασιακών συνθηκών. Υπό αυτό το πρίσμα έχουν αναπτυχθεί διεθνώς διάφορες μέθοδοι και τεχνικές, οι οποίες άλλες αφορούν σε ποιοτικές και άλλες σε ποσοτικές μεθοδολογίες και εργαλεία, που εδράζονται είτε σε καθαρά μαθηματικούς υπολογισμούς, στατιστικές προσεγγίσεις ή σε άλλες σύνθετες διαδικασίες, και τα οποία έρχονται να συνεισφέρουν στην αξιολόγηση και εκτίμηση των επιπέδων κινδύνου, και της σοβαρότητας των συνεπειών του (Marhavilas 2009c; 2010b). Ο στόχος και η συνεισφορά της παρούσης διατριβής έγκειται: (i) στον εντοπισμό και την επισκόπηση υπαρχόντων, καθώς και (ii) στην ανάπτυξη νέων, μεθόδων και τεχνικών ανάλυσης, υπολογισμού, αξιολόγησης και εκτίμησης της επικινδυνότητας (risk), στον τομέα της ασφάλειας εργασίας, με έμφαση στη Βιομηχανία και τις Κατασκευές Τεχνικών Έργων. Πιο συγκεκριμένα, στο πλαίσιο της εν λόγω διατριβής παρήχθησαν τα κάτωθι αποτελέσματα: Α) Διερεύνηση και ανασκόπηση της διεθνούς επιστημονικής βιβλιογραφίας: Πραγματοποιήθηκε συστηματική βιβλιογραφική αναζήτηση των προϋπαρχόντων τεχνικών και μεθόδων υπολογισμού, αξιολόγησης και εκτίμησης διακινδύνευσης–επικινδυνότητας στην ασφάλεια εργασίας. Στόχος ήταν ο εντοπισμός και η συλλογή, η ανάλυση και επεξεργασία, η αποτύπωση και κωδικοποίηση, καθώς και η ομαδοποίηση και κατηγοριοποίηση των διαφόρων μεθόδων ανάλυσης και εκτίμησης της επικινδυνότητας, μέσω της διερεύνησης και ανασκόπησης της διεθνούς επιστημονικής βιβλιογραφίας κατά την δεκαετία 2000-2009. Η μέθοδος που χρησιμοποιήθηκε συνίστατο στην ανάλυση της μεθοδολογίας, την καταγραφή και κωδικοποίηση των σημαντικότερων χαρακτηριστικών αυτής, η οποία οδήγησε σε ομαδοποίηση των προσεγγίσεων, και τέλος στη στατιστική επεξεργασία-ανασκόπηση και μελέτη των άρθρων των επιστημονικών περιοδικών. Οι τεχνικές ανάλυσης και εκτίμησης της επικινδυνότητας ταξινομούνται σε τρείς βασικές κατηγορίες: α) τις ποιοτικές, β) τις ποσοτικές, και γ) τις υβριδικές. Οι ποιοτικές τεχνικές, βασίζονται κυρίως σε αναλυτικές διαδικασίες υπολογισμού συγκεκριμένων και κατάλληλα ορισμένων μεγεθών, αλλά προϋποθέτουν την εμπειρία και την κριτική ικανότητα του αναλυτή και ενσωματώνουν υφιστάμενες νομοθετικές διατάξεις, προδιαγραφές, διαδικασίες και πρακτικές. Κατά την ποσοτική εκτίμηση, η επικινδυνότητα θεωρείται ως ένα μετρήσιμο μέγεθος και εκφράζεται με μαθηματικώς διατυπωμένη σχέση. Οι υβριδικές τεχνικές, ως συνδυασμός των ποιοτικών και ποσοτικών τεχνικών, παρουσιάζουν αυξημένη πολυπλοκότητα λόγω της ad hoc φύσης τους και γι’ αυτόν τον λόγο δεν έχουν εξαπλωθεί επαρκώς (Marhavilas et al. 2010a ; 2011a).Β) Ανάπτυξη δύο νέων ποσοτικών τεχνικών εκτίμησης της επικινδυνότητας και εφαρμογή τους στη Βιομηχανία και στις κατασκευές: Η ποσοτική αποτίμηση της επικινδυνότητας, αποτελεί το πιο σημαντικό μέρος όλης της διαδικασίας εκτίμησης της, καθώς η επικινδυνότητα (risk) μπορεί να θεωρηθεί ως ένα μετρήσιμο μέγεθος και να εκφραστεί με μαθηματική σχέση, η εφαρμογή της οποίας σε συγκεκριμένο εργασιακό χώρο, απαιτεί την τροφοδότηση με ακριβή δεδομένα στοχευμένων μετρήσεων καθώς και ατυχημάτων ή έκθεσης σε πηγές κινδύνου. Επιπλέον, η εκτίμηση της επικινδυνότητας στους εργασιακούς χώρους βιομηχανικών επιχειρήσεων (εργοστάσια), καθώς και κατασκευαστικών επιχειρήσεων (εργοτάξια τεχνικών έργων), με ποσοτικές τεχνικές, εκτός της επιστημονικής σπουδαιότητας, έχει πολύ μεγάλη πρακτική χρησιμότητα στην πρόληψη των εργατικών ατυχημάτων και στην διασφάλιση της υγείας και της σωματικής ακεραιότητας των εργαζομένων και παρευρισκομένων σ’ αυτά. Μετά την κατανόηση των κυριότερων τεχνικών ανάλυσης και εκτίμησης της επικινδυνότητας, πραγματοποιήθηκε η ανάπτυξη δύο νέων ποσοτικών τεχνικών, ήτοι της PRAT (Proportional Risk Assessment Technique) και της DMRA (Decision Matrix Risk Assessment), οι οποίες εφαρμόσθηκαν ως μελέτη περίπτωσης (case study), σε Βιομηχανία Διέλασης Αλουμινίου, καθώς και στον τομέα των κατασκευών τεχνικών έργων (Marhavilas and Koulouriotis 2007a; 2008a; Marhavilas 2009a; Marhavilas et al. 2007b; 2009b).Γ) Ανάπτυξη μία νέας υβριδικής-τεχνικής εκτίμησης της επικινδυνότητας με έμφαση στη Βιομηχανία: Στη φάση αυτή, αναπτύχθηκε και αναλύθηκε το θεωρητικό υπόβαθρο μιας νέας υβριδικής-τεχνικής ποσοτικής εκτίμησης της επικινδυνότητας HRAP (Hybrid Risk Assessment Process) και εφαρμόσθηκε ως μελέτη περίπτωσης, στον υπολογισμό της επικινδυνότητας στη Δημόσια Επιχείρηση Ηλεκτρισμού (Δ.Ε.Η.), χρησιμοποιώντας καταγεγραμμένα από την επιχείρηση, στοιχεία εκδήλωσης ατυχημάτων ή έκθεσης σε πηγές κινδύνου, που αφορούσαν μία αρκετά μεγάλη χρονική περίοδο δώδεκα ετών (1993-2004). Τα σχετικά αποτελέσματα δείχνουν ότι η εκτιμούμενη τιμή της επικινδυνότητας για την εν λόγω δωδεκαετία, είναι για ορισμένες πηγές κινδύνου μεγαλύτερη του 500 (στην κλίμακα 0-1000) γεγονός που καταδεικνύει την αναγκαιότητα της λήψης άμεσων μέ¬τρων, προκειμένου να υποβαθμιστεί ο άμεσος κίνδυνος για την εκδήλωση σοβαρού ατυχήματος (Marhavilas et al. 2008b; 2011b).Δ) Ανάλυση και εκτίμηση της επικινδυνότητας με συνδυασμό περισσότερων μεθόδων: Επειδή η χρήση μίας και μοναδικής μεθόδου στην ανάλυση και εκτίμηση της επικινδυνότητας στους εργασιακούς χώρους, δεν επιφέρει τα βέλτιστα αποτελέσματα, σύμφωνα και με τα πορίσματα της διεθνούς βιβλιογραφίας, αναπτύχθηκε μία νέα συνδυαστική μέθοδος, με το ακρωνύμιο PRAT-TSP-SRE, η οποία συνδυάζει: (i) την αναλογική ποσοτική τεχνική PRAT, (ii) την τεχνική TSP (Time-Series Analysis) η οποία εστιάζεται στην ανάλυση των χρονοσειρών εργασιακών συμβάντων και ατυχημάτων, και (iii) την τεχνική SRE (Societal Risk Estimation) η οποία εξετάζει τον κοινωνικό κίνδυνο. Η εν λόγω νέα συνδυαστική μέθοδος εφαρμόσθηκε σε στατιστικά δεδομένα της ΔΕΗ για την περίοδο 1993-2009 (Marhavilas and Koulouriotis 2012b).E) Συνδυασμός Στοχαστικών και Αιτιοκρατικών μεθόδων στην ανάλυση και εκτίμηση της επικινδυνότητας: Λαμβάνοντας υπόψη το γεγονός ότι στις επιχειρήσεις δεν υπάρχει πάντοτε επαρκής βάση στατιστικών στοιχείων εργασιακών συμβάντων και ατυχημάτων, εστιάσθηκε το επιστημονικό μας ενδιαφέρον στην ανάπτυξη και παρουσίαση μίας νέας προσέγγισης σχετικά με την ανάλυση και εκτίμηση της επικινδυνότητας στους εργασιακούς χώρους, η οποία να στηρίζεται στο συνδυασμό στοχαστικών (πιθανοκρατικών) μεθόδων (stochastic techniques) με αιτιοκρατικές (deterministic techniques). Πιο συγκεκριμένα οι στοχαστικές μέθοδοι, με τη βοήθεια πιθανοκρατικών μοντέλων, συμβάλλουν στην “a priori” ανάλυση και εκτίμηση της επικινδυνότητας, καθώς και στην πρόβλεψη όταν δεν υπάρχουν επαρκή καταγεγραμμένα στοιχεία, ενώ οι αιτιοκρατικές μέθοδοι στην “posteriori” ανάλυση και εκτίμηση της επικινδυνότητας. Έτσι πραγματοποιήθηκε η ανάπτυξη ενός νέου μεθοδολογικού πλαισίου με ακρωνύμιο STODET (Stochastic-Deterministic framework), και το οποίο εφαρμόσθηκε επίσης στη ΔΕΗ (η οποία έχει το πλεονέκτημα να είναι μία πολύ μεγάλη βιομηχανία, απασχολεί ~30.000 εργαζόμενους και διαθέτει μία τεράστια βάση στατιστικών δεδομένων σχετικά με εργασιακά συμβάντα και ατυχήματα), καλύπτοντας την ευρεία χρονική περίοδο 1993-2009 (Marhavilas and Koulouriotis 2012a). ΣΤ) Ανάπτυξη μίας νέας στοχαστικής τεχνικής εκτίμησης της επικινδυνότητας με χρήση χρονοσειρών ατυχημάτων και με έμφαση στη Βιομηχανία και τις Κατασκευές: Στο πλαίσιο της a priori” ανάλυσης και εκτίμησης της επικινδυνότητας, πραγματοποιήθηκε η ανάπτυξη ενός νέου στοχαστικού μεθοδολογικού πλαισίου με ακρωνύμιο HATS (Harmonic Analysis Time-Series), χρησιμοποιώντας την τεχνική ανάλυσης χρονοσειρών ατυχημάτων, το οποίο εφαρμόσαμε: (i) στη ΔΕΗ καλύπτοντας μία πολύ μεγάλη χρονική περίοδο 17 ετών (1993-2009), και (ii) στον κλάδο των κατασκευών, χρησιμοποιώντας τη στατιστική βάση ατυχημάτων του ΙΚΑ για τις κατασκευαστικές εταιρείες, για την περίοδο 1999-2007 (Marhavilas et al. 2013).Z) Ανάπτυξη μίας νέας συνδυαστικής τεχνικής εκτίμησης της επικινδυνότητας με χρήση στοχαστικών και αιτιοκρατικών μοντέλων, με έμφαση στην ανάλυση αστοχιών/βλαβών και εφαρμογή στη Βιομηχανία: Επειδή η χρήση μίας και μοναδικής μεθόδου στην ανάλυση και εκτίμηση της επικινδυνότητας στους εργασιακούς χώρους, δεν επιφέρει τα βέλτιστα αποτελέσματα, σύμφωνα και με τα πορίσματα της διεθνούς βιβλιογραφίας, πραγματοποιήθηκε η ανάπτυξη μία νέας συνδυαστικής μεθόδου STODET (Stochastic-Deterministic framework), με το ακρωνύμιο FTA-TRF, η στηρίζεται στο συνδυασμό της στοχαστικής (πιθανοκρατικής) μεθόδου TRF (time at risk failure model) με την αιτιοκρατική τεχνική (deterministic technique) της ανάλυσης των αστοχιών ή βλαβών FTA (Fault-Tree Analysis), και η οποία εφαρμόσθηκε σε μεγάλη καπνοβιομηχανία της Θράκης (Marhavilas and Koulouriotis 2012c). Η) Διερεύνηση και ανασκόπηση της διεθνούς επιστημονικής βιβλιογραφίας: Αναφορικά με την αιτιοκρατική τεχνική (deterministic technique) FTA (Fault-Tree Analysis), πραγματοποιήθηκε βιβλιογραφική αναζήτηση των προϋπαρχόντων τεχνικών Ανάλυσης του Δένδρου Αστοχιών (FTA) με εστίαση στην ασφάλεια εργασίας, εξαιτίας της μεγάλης σημαντικότητας που αυτή παρουσιάζει σε OHSS συστήματα (Occupational Health and Safety Systems). Στόχος ήταν ο εντοπισμός και η συλλογή, η ανάλυση-επεξεργασία, η αποτύπωση-κωδικοποίηση και η ομαδοποίηση-κατηγοριοποίηση των διαφόρων τεχνικών FTA, μέσω της διερεύνησης και ανασκόπησης της διεθνούς επιστημονικής βιβλιογραφίας κατά την περίοδο 2000-2012. Η μέθοδος που χρησιμοποιήθηκε συνίστατο στην ανάλυση της μεθοδολογίας, την καταγραφή και κωδικοποίηση των σημαντικότερων χαρακτηριστικών αυτής, η οποία οδηγεί σε ομαδοποίηση των προσεγγίσεων, και τέλος στη στατιστική επεξεργασία-ανασκόπηση και μελέτη των άρθρων των επιστημονικών περιοδικών (Marhavilas et al. 2014a,b). Η εν λόγω τεχνική δεν έχει αξιοποιηθεί επαρκώς στο πεδίο της ασφάλειας της εργασίας, και γι’ αυτό είναι επιστημονικά πολύ ελκυστική η ανάπτυξη νέων μεθόδων με χρήση της FTA, πέραν αυτών που ήδη αναπτύχθηκαν (στις εργασίες των Marhavilas and Koulouriotis 2012c; Marhavilas et al. 2014a,b).