Sociocultural, health-related and psychological adjustment of forced migrants as a process of social identity change
Authors: Παναγιωτόπουλος Άγγελος 
Published: February 2025

Κάθε χρόνο εκατομμύρια εξαναγκασμένων μεταναστών εγκαταλείπουν τις εστίες τους λόγω διώξεων και συγκρούσεων, σε αναζήτηση διεθνούς προστασίας και μιας καλύτερης ζωής. Ωστόσο, η προοπτική των ανθρώπων αυτών να οικοδομήσουν μια νέα ζωή στις χώρες υποδοχής είναι συχνά περιορισμένη λόγω της έκθεσής τους σε μια σειρά στρεσογόνων παραγόντων, οι οποίοι τους οδηγούν σε κοινωνικό αποκλεισμό, προβλήματα ψυχικής και σωματικής υγείας, και χαμηλά επίπεδα ευημερίας. Καθώς η προσαρμογή και η ένταξη των εξαναγκασμένων μεταναστών αποτελούν κοινωνική πρόκληση για πολλές χώρες υποδοχής, η μελέτη των παραγόντων που συμβάλλουν στην επιτυχή μετάβασή τους συνιστά ένα σημαντικό πεδίο έρευνας. Η παρούσα διατριβή πραγματεύεται έναν δυνητικά καθοριστικό παράγοντα της μεταναστευτικής εμπειρίας και προσαρμογής τους —που έχει τύχει ελάχιστης ερευνητικής προσοχής— την κοινωνική ταύτιση. Στο πλαίσιο αυτό, η διατριβή αξιοποιεί θεωρητικά το μοντέλο της κοινωνικής ταυτότητας και της αλλαγής της (SIMIC). Η βασική αρχή του SIMIC συνίσταται στο οι θετικές κοινωνικές ταυτότητες που έχουν ένα συναισθηματικό νόημα για το άτομο και οι οποίες απορρέουν από την υπαγωγή του σε κοινωνικές ομάδες, προάγουν την προσαρμοστική λειτουργία του ατόμου σε περιόδους πίεσης και στρες, καθώς παρέχουν πρόσβαση σε βασικούς ψυχολογικούς πόρους. Σύμφωνα με το μοντέλο, η εξαναγκασμένη μετανάστευση σε μια νέα χώρα συνιστά μια στρεσογόνο αλλαγή ζωής που διαταράσσει την κοινωνική ζωή των εκτοπισμένων μεταναστών και απειλεί την αίσθηση του κοινωνικού τους εαυτού. Το SIMIC υποστηρίζει ότι κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου απειλής για την ταυτότητά τους, η κοινωνική ταύτιση υποστηρίζεται μέσω της διατήρησης της συμμετοχής τους σε προμεταναστευτικές ομάδες (οδός συνέχειας της κοινωνικής ταυτότητας) και της ένταξης τους σε νέες ομάδες στη χώρα υποδοχής (οδός εμπλουτισμού της κοινωνικής ταυτότητας). Με τη σειρά τους, οι δύο οδοί διευκολύνουν την προσαρμογή τους, καθώς προσφέρουν τους ψυχολογικούς πόρους που απορρέουν από την ταύτιση με κοινωνικές ομάδες. Η διατριβή περιλαμβάνει τρεις μελέτες προκειμένου να εξετάσει τον ρόλο των διεργασιών της κοινωνικής ταυτότητας που περιγράφονται στο SIMIC στην προσαρμογή εξαναγκασμένων μεταναστών που εγκατέλειψαν την πατρίδα τους και εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα. Η πρώτη μελέτη παρουσιάζει τα ευρήματα μιας έρευνας πάνελ 8 μηνών, τριών κυμάτων μέτρησης, με 60 Υποσαχάριους Αφρικανούς αιτούντες άσυλο στην Ελλάδα. Σε αντιστοιχία με το SIMIC, η συμμετοχή σε πολλαπλές κοινωνικές ομάδες πριν την εκτόπιση προέβλεπε υψηλότερα μέσα επίπεδα συνέχειας και εμπλουτισμού της κοινωνικής ταυτότητας, το οποίο με τη σειρά του συνέβαλε σε υψηλότερα μέσα επίπεδα κοινωνικοπολιτισμικής προσαρμογής, σωματικής υγείας, ψυχικής υγείας και ικανοποίησης από τη ζωή. Ταυτόχρονα, ωστόσο, η συμμετοχή σε πολλαπλές κοινωνικές ομάδες πριν την εκτόπιση συντελούσε άμεσα σε αυξημένα μέσα επίπεδα ψυχικής δυσφορίας. Επιπλέον, κατά τη διάρκεια του οκταμήνου, οι αυξητικές μεταβολές της αίσθησης συνέχειας και εμπλουτισμού της κοινωνικής ταυτότητας από τη μία χρονική στιγμή στην επόμενη συσχετίζονταν με θετικές μεταβολές στην κοινωνικοπολιτισμική προσαρμογή, στη σωματική υγεία και στην ικανοποίηση από τη ζωή.Χρησιμοποιώντας ένα μέρος του δείγματος που συμμετείχε στη μελέτη πάνελ, η δεύτερη μελέτη διερευνά τις αφηγήσεις των αιτούντων άσυλο όσον αφορά την προσαρμογή τους στην Ελλάδα βάσει των θεματικών του SIMIC. Από τη θεματική ανάλυση 16 ημιδομημένων εις βάθος συνεντεύξεων, προέκυψε ότι η διατήρηση της αίσθησης συνέχειας της κοινωνικής τους ταυτότητας, καθώς διένυαν τη μετάβασή τους στην Ελλάδα, επέτρεπε στους αιτούντες άσυλο να αντλούν σημαντικούς ψυχοκοινωνικούς πόρους για την επιτυχή προσαρμογή τους. Παρόμοια οφέλη διαπιστώθηκαν εφόσον οι αιτούντες άσυλο είχαν τη δυνατότητα να αντλούν ψυχοκοινωνικούς πόρους από τις αναδυόμενες κοινωνικές ταυτότητες στην Ελλάδα, εμπλουτίζοντας την αίσθηση του κοινωνικού τους εαυτού. Παρόλα αυτά, αναδείχθηκαν και σημαντικές ταυτοτικές προκλήσεις με αρνητικές επιπτώσεις στη συνολική προσαρμογή και ευημερία τους.Τέλος, στην τρίτη μελέτη, η εμπειρικά τεκμηριωμένη παρέμβαση Groups 4 Health προσαρμόστηκε και εξετάστηκε πιλοτικά σε δείγμα προσφύγων και αιτούντων άσυλο στην Ελλάδα (Ν = 15). Όπως και η πρωτότυπη έκδοση, η παρέμβαση Groups 4 Health προσαρμοσμένη για πρόσφυγες στοχεύει στις διεργασίες της κοινωνικής ταυτότητας που περιγράφονται στο SIMIC με απώτερο στόχο την ανάπτυξη και την ενίσχυση της κοινωνικής ταύτισης με ομάδες. Εφαρμόζοντας έναν σχεδιασμό μη τυχαιοποιημένης ανοικτής δοκιμής με μετρήσεις πριν την έναρξη της παρέμβασης, αμέσως μετά την ολοκλήρωση της παρέμβασης και 4 μήνες αργότερα, διαπιστώθηκε ότι η προσαρμοσμένη εκδοχή του Groups 4 Health ήταν εφαρμόσιμη και αποδεκτή μεταξύ των αιτούντων άσυλο και προσφύγων που έλαβαν μέρος. Επιπλέον, παρατηρήθηκαν μεσαίες έως μεγάλες επιδράσεις στην κοινωνικοπολιτισμική προσαρμογή, την ικανοποίηση από τη ζωή, τη μοναξιά και την αίσθηση σύνδεσης με πολλαπλές κοινωνικές ομάδες, τόσο κατά την ολοκλήρωση της παρέμβασης όσο και 4 μήνες αργότερα. Αντίθετα, δεν παρατηρήθηκαν μεταβολές στους δείκτες προσαρμογής μιας ανενεργούς ιστορικής ομάδας ελέγχου αιτούντων άσυλο (N = 37) κατά τη διάρκεια 4 μηνών. Συνολικά, τα αποτελέσματα των τριών μελετών της παρούσας διατριβής επιβεβαιώνουν και επεκτείνουν προγενέστερα ευρήματα που υπογραμμίζουν τη δυνατότητα των κοινωνικών ομάδων και των κοινωνικών ταυτοτήτων να επηρεάζουν την υγεία και την ευημερία των ατόμων εν μέσω στρεσογόνων συνθηκών και περιόδων αλλαγής. Εστιάζοντας σε έναν πληθυσμό εξαναγκασμένων μεταναστών που είναι δύσκολα προσβάσιμος και υπομελετημένος, η διατριβή καταδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο οι διεργασίες αλλαγής της κοινωνικής ταυτότητας επηρεάζουν την προσαρμογή τους στις χώρες υποδοχής και τον τρόπο με τον οποίο οι εν λόγω διεργασίες θα μπορούσαν να αποτελέσουν αντικείμενο παρέμβασης με στόχο την επιτυχή προσαρμογή τους. Το κεντρικό συμπέρασμα είναι ότι εφόσον οι εξαναγκασμένοι μετανάστες είναι σε θέση να διατηρήσουν και να αναπτύξουν μια θετική αίσθηση κοινωνικού εαυτού μέσω των δύο οδών του SIMIC, θα διαθέτουν περισσότερους πόρους για να αντιμετωπίσουν και να προσαρμοστούν επιτυχώς στη νέα τους ζωή.