18. YÜZYIL ADANA KADI SİCİLLERİNE GÖRE ANLAŞMALI BOŞANMA (MUHÂLE‘A)
Authors: KORKMAZ Ömer 
Published: December 2019

İslâm dini
insanların kendisinde huzur bulacakları bir aile kurmalarına ve bunu mümkün
mertebe devam ettirmelerine önem vermiştir. Bununla birlikte tarafların
istediklerinde evlilik birlikteliğine son vermeleri de imkân dâhilindedir.
Evlilik akdine son verme şekillerinden birisi de muhâle‘adır. Muhâle‘a
tarafların anlaşarak boşanmalarına verilen isim olup Hz. Peygamber (s.a)
döneminden itibaren Müslüman toplumlarda uygulanagelen bir boşanma şekli
olmuştur. Hatta muhâle‘a o derece yaygın bir şekilde uygulanmıştır ki konuyla
ilgili yapılan bazı çalışmalarda, görülen en sık boşanma şeklinin muhâle‘a
olduğu söylenmiştir. Yine bazı araştırmacılara göre muhâle‘a davaları standart
boşanma şeklinin bu olduğunu düşündürecek kadar yaygındır.

Adana mahkeme
kayıtlarında muhâle‘a akdini ifade etmek için hul‘ ve muhâle‘a lafızlarının
kullanıldığı görülmektedir. Bu lafızlar kullanılırken tarafların muhâle‘a-i
sahîha-i şer‘iyye ile hul‘ oldukları özellikle belirtilerek gerçekleşen akdin
sahih ve hukuka uygun olduğu ifade edilmektedir. Nitekim mahkemeye müracaat
eden kişilerin davalarının mahkeme tarafından dinlenerek muhatap alınmış olması
aralarındaki nikâhın sahih olduğuna işaret etmektedir. Ayrıca kayıtlarda zevc-i
dâhili, zevc-i nâkihi ya da zevc-i muhâli‘i şeklinde kullanılan zevc (koca)
kelimesinin fasid bir evliliği îmâ edecek herhangi bir sıfattan ârî olarak
kullanılması da bu birlikteliğin sahih olduğunu göstermektedir.

Şer‘iyye
sicillerinde talâktan daha çok muhâle‘a kayıtlarının mevcut olması kadının
istemediği evlilikleri bu yolla sonlandırabildiğini göstermektedir. Ancak
kocanın mehir, nafaka vb. sorumluluklardan kaçma düşüncesiyle karısını
muhâle‘aya zorlama ihtimali de mevcuttur. Bununla beraber sosyal çevrenin kadın
tarafından gelen bir boşanma talebinin kabulü için kocaya manevî baskı yaptığını
ve neticede kocanın muhâle‘aya razı olduğunu söylemek daha doğru olur.

Muhâle‘a kayıtlarının
geçerli olması için hâkimin hükmüne ihtiyaç yoktur. Bununla birlikte muhâle‘a
akitleri bazı saiklerle mahkeme defterlerine tescil ettirilmiştir. Hatta muhâle‘a
akitlerinin talâk hükümlerine nispetle daha titiz bir biçimde kaydedildiği
söylenebilir. Nitekim şer‘iyye sicillerinde yer alan muhâle‘a kayıtlarının
talâk kayıtlarından çok daha fazla olması bunun bir göstergesi olarak kabul
edilebilir.

Muhâle‘a
akitlerinin mahkemede tesbit ve kaydedilmesinin belki de en başat sebebi
kocanın muhâle‘a yapıldığını tescil ettirerek ileride doğacak maddi
ihtilafların önüne geçmek istemesidir. Böylece koca eski karısının daha sonra
mehir, iddet nafakası ve varsa birikmiş evlilik nafakası borcunu talep etmesine
engel olmaktadır. Çünkü mahkeme kaydının olmaması ya da ispat edilememesi
durumunda kadınların muhâle‘a yaptıkları halde kocalarından mehir ve nafaka
istemelerine mani bir durum bulunmamaktadır.

Çalışma dâhilinde incelenen dönemde, Adana
şer‘iyye sicillerine yansımış boşanma şekilleri arasında en yaygın olanı muhâle‘a
akdidir. Öyle ki incelediğimiz defterler içerisindeki muhâle‘a kayıtları
kocanın tek taraflı bir irade beyanıyla karısını boşamasına (talâk) ait
kayıtlarının neredeyse iki katını teşkil etmektedir. Bu başlık altında Osmanlı
hukuk tarihi boyunca bu denli yaygın olan muhâle‘a akdinin kuruluşu ve
sonuçları ele alınmıştır.