Αρχείο υποδίκων και καταδίκων εγκληματικών φυλακών Γυάρου (1947-1952)
Authors: Χουδαλάκη Σοφία 
Published: March 2023

Σκοπός της παρούσας διατριβής υπήρξε η ανάδειξη, επεξεργασία και αξιοποίηση του Αρχείου Υποδίκων και Καταδίκων των Εγκληματικών Φυλακών Γυάρου της περιόδου 1947-1952. Το αρχείο αποτελείται από 42 τόμους στους οποίους περιέχεται πλήθος ατομικών και νομικών πληροφοριών για τους κρατούμενους, τόσο κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου πολέμου, όσο και για την τριετία μετά από αυτόν. Το σύνολο των ατόμων που καταγράφονται στο αυθεντικό υλικό ανέρχεται σε σχεδόν 17.000. Από αυτό, το 60% έτυχε της επεξεργασίας που συμπεριλαμβάνεται στη συγκεκριμένη διατριβή και αποτέλεσε τον θεμέλιο λίθο της, ώστε να συναχθούν πολιτικά, κοινωνιολογικά και ιστορικά συμπεράσματα που προέκυψαν από την ποιοτική και στατιστική επεξεργασία του. Ειδικότερα, η στατιστική προσέγγιση της έρευνας αποκαλύπτει αμιγώς δημογραφικά δεδομένα του πληθυσμού αναφοράς, όπως είναι το ηλικιακό φάσμα των κρατουμένων, η οικογενειακή τους κατάσταση, οι τόποι καταγωγής τους, το θρήσκευμά τους και άλλα. Ταυτόχρονα, συμβάλλει στη σύνθεση των κοινωνικό-οικονομικών τους χαρακτηριστικών, όπως είναι το εκπαιδευτικό τους επίπεδο και η επαγγελματική τους απασχόληση. Στην παρούσα διατριβή τα αρχειακά δεδομένα «συνομιλούν» με τις βιβλιογραφικές αναφορές και κυρίως με το αναλυτικό Υπόμνημα που καταθέτουν οι κρατούμενοι στο Υπουργείο Δικαιοσύνης το 1951. Μέσα από αυτόν τον διάλογο, Αρχείου και Υπομνήματος, η μία πηγή επιβεβαιώνει την άλλη, ενώ τα αρχειακά δεδομένα τεκμηριώνουν τις ιστορικές μαρτυρίες του Υπομνήματος παρέχοντας τους στέρεα αριθμητικά μεγέθη. Η μελέτη ξεκινά με μια ιστορική και γεωγραφική ανασκόπηση της Γυάρου ως τόπου εξορίας. Εκεί παρουσιάζονται οι αντικειμενικοί περιβαλλοντικοί παράγοντες που είχαν οδηγήσει στην, από αιώνες, εγκατάλειψη του τόπου από μόνιμους κατοίκους. Οι παράγοντες αυτοί που δεν επιτρέπουν την επιβίωση ανθρώπου στον άνυδρο βράχο της Γυάρου λειτουργούν για την επίσημη Πολιτεία ως αντικειμενικά πλεονεκτήματα προς την κατεύθυνση της κρατικής καταστολής και συμβάλλουν στην απόφαση να δημιουργηθούν εκεί οι εγκαταστάσεις των Εγκληματικών Φυλακών Γυάρου. Το στρατόπεδο-φυλακή της Γυάρου συγκρίνεται με αντίστοιχες ναζιστικές δομές της αμέσως προηγούμενης περιόδου του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, όπως το Νταχάου. Εξάλλου, όχι άδικα, τα Γιούρα συχνά αναφέρονται ως το «Νταχάου της Μεσογείου». Στη μελέτη αναλύεται η πολιτική καταστολής που ακολούθησε καθένας από τους τρεις που διετέλεσαν διευθυντές των φυλακών από τον Ιούλιο του 1947 έως τον Νοέμβριο του 1952. Επίσης αναφέρονται στοιχεία για τους δεσμοφύλακες και τον τρόπο που εφάρμοζαν τις μεθόδους καταστολής πάνω στο σώμα των κρατουμένων. Ιδιαίτερη προσοχή δίδεται στο ζήτημα των όρων «ποινικός» και «πολιτικός» κρατούμενος. Μέσα από δημοσιεύματα εφημερίδων της εποχής και συζητήσεις που έλαβαν χώρα στο Κοινοβούλιο, επιδιώκεται να φωτιστεί η στρέβλωση της πολιτικής φύσης των διώξεων που οδήγησαν σχεδόν 17.000 ανθρώπους στο στρατόπεδο-φυλακή της Γυάρου. Μέσα από την ομαδοποίηση των κατηγορητηρίων, του τρόπου που χρησιμοποιούνται όροι όπως «εθνική προδοσία», «κατασκοπία» κτλ. εκφράζεται το εμφυλιοπολεμικό κλίμα της εποχής και αναδεικνύεται ο πολιτικός χαρακτήρας της κρατικής καταστολής, που σκοπό έχει την συντριβή ενός μεγάλου μέρους της ελληνικής κοινωνίας. Όλα τα αρχειακά δεδομένα απεικονίζονται με γραφήματα και διαγράμματα, με σκοπό να διευκολύνουν τον αναγνώστη στην κατανόηση και την συγκριτική μελέτη τους.