Ἰωσήφ ὁ Ὑμνογράφος (816-886 μ.Χ.) καί οἱ ἁγιολογικές πηγές τοῦ ὑμνογραφικοῦ του ἔργου
Authors: Μουρτζανός Κωνσταντίνος 
Published: September 2021

Ἡ διαπραγμάτευση τοῦ θέματος αὐτοῦ ὀριοθετεῖται μέσα σέ τρία πλαίσια καί χρονολογικά ἀπό τά ἔτη τῆς ζωῆς τοῦ Ἰωσήφ τοῦ Ὑμνογράφου (816-886 μ.Χ.). Τό πόνημα ἐντάσσεται στήν περίοδο πού Αὐτοκράτορες τοῦ Βυζαντίου ἦταν ὁ Θεόφιλος (829-842), ὁ Μιχαήλ Γ΄ (842-867) καί τοῦ Βασιλείου Α΄ τοῦ Μακεδόνα (867-886). Στό πρῶτο κεφάλαιο γίνεται μία ἐκτενῆς ἀναφορά στόν βίο τοῦ Ἰωσήφ τοῦ Ὑμνογράφου. Ἀναφέρονται οἱ βιογράφοι του, ἡ γέννησή του στήν Σικελία καί οἱ διάφορες ἀπόψεις σχετικά μέ τήν πόλη πού γεννήθηκε. Ἀκολούθως ἡ φυγή του ἀπό τήν Σικελία λόγω τῆς Ἀραβικῆς κατάληψης τοῦ νησιοῦ, ὁ ἐρχομός στήν Θεσσαλονίκη ὅπου καί θά εἶναι γι’αὐτόν ἕνας σημαντικός σταθμός τῆς ζωῆς του καθότι ἐκεῖ θά καρεῖ μοναχός καί θά εἰσέλθει στό ἐκκλησιαστικό στάδιο. Ἡ γνωριμία του στήν Θεσσαλονίκη μέ τόν Γρηγόριο τόν Δεκαπολίτη θά γίνει αἰτία νά μεταβεῖ στήν Κωνσταντινούπολη ὅπου θά μαθητεύσει στήν μοναχική ζωή κοντά στόν Γρηγόριο ἀλλά καί νά ἀναπτύξει τίς ἱκανότητές του στήν ἀντιγραφή καί τήν καλλιγραφία. Ἐπίσης θά ἐμπλακεῖ στό εἰκονομαχικό ζήτημα στήν πλευρά τῶν εἰκονόφιλων. Θά μετάσχει μάλιστα στήν ἀντιπροσωπεία πού στάλθηκε καί θά φυλακισθεῖ στήν Κρήτη. Μετά τήν ἀποφυλάκισή του ἀπό τούς Ἄραβες πειρατές θά ἐπανέλθει στήν Κωνσταντινούπολη. Ἐκεῖ ἡ κατάσταση πλέον ἔχει ὀμαλοποιηθεῖ καθῶς μετά τόν θάνατο τοῦ αὐτοκράτορα Θεόφιλου, ἡ σύζυγός του Θεοδώρα, καθώς ἦταν εἰκονόφιλη, ἔχει λύσει τό ζήτημα τῆς εἰκονομαχίας ὑπέρ τῶν εἰκονολατρῶν. Τό μεγαλύτερο μέρος τοῦ λαοῦ ἦταν ὑπέρ τῶν εἰκόνων καί ἑπομένως ἐπῆλθε εἰρήνη στό κράτος. Τήν περίοδο αὐτή ὁ Ἰωσήφ θά διδάξει καλλιγραφία ἔχοντας δικό του ἐργαστήριο καί παράλληλα θά συγγράψει ὕμνους καί θά ἀναγνωρισθεῖ ὡς ἐκκλησιαστικός ποιητής. Ἡ ἤσυχη ὅμως περίοδος γιά τόν Ἰωσήφ θά διακοπεῖ καθῶς ἡ δίωξη τοῦ Πατριάρχη Ἰγνατίου ἀπό τόν Βάρδα, ἀδελφό τῆς Αὐτοκράτειρος, θά συμπαρασύρει καί ὅσους Ἐπισκόπους καί κληρικούς ἦταν μέ τό μέρος τοῦ Ἰγνατίου, ὅπως ὁ Ἰωσήφ ὁ Ὑμνογράφος. Ἐξορίζεται λοιπόν στήν Χερσώνα ἀπό ὅπου ἐλάχιστες πληροφορίες ἔχουμε γιά τήν ζωή του. Μέ τήν ἄνοδο στόν θρόνο τοῦ Βασιλείου Α΄ τοῦ Μακεδόνα, ὁ Ἰωσήφ ἐπιστρέφει στήν Κωνσταντινούπολη γνωρίζοντας τήν καταξίωση ἀπό τόν λαό, τό πατριαρχεῖο καί τόν αὐτοκράτορα. Τιμήθηκε μέ τό ἀξίωμα τοῦ σκευοφύλακος καί συνεχίζει τό ὑμνογραφικό του ἔργο. Τήν 3η Ἀπριλίου τοῦ 886 ὁ Ἰωσήφ ὁ Ὑμνογράφος παρέδωσε τό πνεῦμα του στόν Θεό καί ἀναπαύθηκε. Στό δεύτερο κεφάλαιο γίνεται ἀναφορά στήν ὑμνογραφία ἀπό τήν ἀρχή μέχρι τήν ἐποχή τοῦ Ἰωσήφ. Ἀρχίζει τό κεφάλαιο μέ τήν ἐξέλιξη τῆς ὑμνογραφίας πού χωρίζεται σέ τρεῖς περιόδους. Ἐδώ φαίνεται ἡ πορεία τῆς ὑμνολογίας καί ἡ ἐξέλιξή της. Ἀπό πού ἀντλεῖ τήν ὕπαρξή της, ποιά ἦταν ἡ ἀρχική μορφή της, πού χρησιμοποιούνταν, τί ὕφος εἶχε καί ποιοί ἦταν οἱ κυριώτεροι ἐκπρόσωποί της. Αὐτό εἶναι τό μοτίβο καί στίς τρεῖς περιόδους. Βέβαια γίνεται ἰδιαίτερη ἀναφορά στήν μεγάλη ἀλλαγή ἀπό τό Κοντάκιο στόν Κανόνα πού διαφοροποίησε ἀρκετά τήν ὑμνολογία. Ἐν συνεχεία γίνεται ἀναφορά στήν ὑμνογραφία τῆς ἐποχῆς τοῦ Ἰωσήφ, ποιούς σκοπούς ὑπηρετοῦσε, τήν γλώσσα πού χρησιμοποιούσε καί τούς ὑμνογράφους. Ἐπίσης ἀναφέρονται τά ὑμνογραφικά ἔργα τοῦ Ἰωσήφ καθώς ὑπῆρξε πολυγραφώτατος. Ἡ γλῶσσα, τό ὕφος καί τό μέλος τῶν ποιητικῶν κειμένων τοῦ Ἰωσήφ ἀναφέρονται καί αὐτά. Τό δεύτερο κεφάλαιο κλείνει μέ τήν ἀναφορά τῶν ἔργων πού ἔχουν γραφεῖ γιά τόν ἴδιο τόν Ἰωσήφ. Στό τρίτο κεφάλαιο γίνεται μία ἀνθολόγηση κανόνων πού γράφηκαν ἀπό τόν Ἰωσήφ μέ σχολιασμό τους. Ἐδώ θά δοῦμε τήν ίδια του τήν ὑμνογραφία, ὥστε νά κατανοήσουμε βαθύτερα τήν ἀξία τοῦ ἔργου του. Ἐκτός ἀπό τήν ποιητική ἀξία τῶν κειμένων ὑπάρχουν καί ἄλλα στοιχεῖα θεολογικά, ἱστορικά, φιλολογικά, ἀλλά καί καθημερινότητας. Τέλος, παρατίθεται ἕνας κατάλογος τῶν κανόνων πού χρησιμοποιοῦνται σήμερα στά Μηνιαῖα τῆς Ἐκκλησίας καί εἶναι δημιουργήματα τοῦ Ἰωσήφ. Θά δυσκολευόμασταν μέσα στό «πέλαγος» τῆς ὑμνογραφίας, γι’αὐτό καί θεωρήσαμε ὀρθό νά παρουσιάσουμε ἐνδεικτικά κάποια ἔργα του ἀπό ὅσίους μάρτυρες καί ὁμάδες ἁγίων, νά τά σχολιάσουμε ὥστε νά ἔχουμε κάποια πιό ἀναλυτική εἰκόνα γιά τήν μεγάλη συγγραφική ἀξία τοῦ Ἰωσήφ τοῦ Ὑμνογράφου.