Recharting the judicial enforcement of the European Social Charter at the national level
Authors: Παπαδόπουλος Νικόλαος 
Published: January 2024

Η προστασία των οικονομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων, ως ανθρώπινων δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται από εθνικά συντάγματα και διεθνείς συμβάσεις, έχει δεχθεί μεγάλο πλήγμα τα τελευταία χρόνια της κρίσης στην Ευρώπη. Η απόλαυση και η πραγμάτωση των δικαιωμάτων αυτών έχει επίσης δεχθεί τεράστιες πιέσεις τον τελευταίο καιρό από τις σύγχρονες οικονομικές και κοινωνικές προκλήσεις, όπως οι νέες πρακτικές στον εργασιακό χώρο στην εποχή της ψηφιοποίησης, η (εργασιακή) φτώχεια και η ανεργία, ο κοινωνικός αποκλεισμός ευάλωτων ομάδων και οι διανεμητικές ανισότητες. Επιπλέον, αν και η εκτελεστότητα των οικονομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων και η συνοχή τους με τα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα έχουν ενισχυθεί τα τελευταία 30 περίπου χρόνια, η εποχή της αέναης κρίσης από την οποία η Ευρώπη πασχίζει να ανακάμψει, έχει θέσει υπό αμφισβήτηση τον τρόπο με τον οποίο τα οικονομικά και κοινωνικά δικαιώματα εφαρμόζονται και διασφαλίζονται στην πράξη, ιδίως σε εθνικό επίπεδο. Σε αυτό το πλαίσιο, ο Ευρωπαϊκός Κοινωνικός Χάρτης (ΕΚΧ), η αδελφή συνθήκη της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου στο πλαίσιο του Συμβουλίου της Ευρώπης, άρχισε πρόσφατα να αναδεικνύεται σε πανευρωπαϊκό νομικό και πολιτικό επίπεδο ως σημείο αναφοράς για την αντιμετώπιση πολλών από τις προκλήσεις του «κοινωνικού ζητήματος» της εποχής μας. Ειδικότερα, μέσω της αυξανόμενης αναγνώρισης των ανανεωμένων δυνατοτήτων του για την δικαστική εφαρμογή των οικονομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων σε διάφορες δικαιοδοσίες, ο ΕΚΧ, όπως ερμηνεύεται από το όργανο παρακολούθησής του, την Ευρωπαϊκή Επιτροπή Κοινωνικών Δικαιωμάτων (ΕΕΚΔ), έχει δώσει μια νέα ώθηση στην επανεξέταση της κύριας αδυναμίας του, της έλλειψης εκδικασιμότητας. Αυτό θα μπορούσε να έχει σημαντικές επιπτώσεις όχι μόνο για την αποτελεσματικότητα του ΕΚΧ, αλλά και για την αποτελεσματική προστασία των οικονομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων, την εξέλιξη των ευρωπαϊκών κοινωνικών συστημάτων και την περαιτέρω ανάπτυξη μιας κοινωνικής Ευρώπης. Υπό το πρίσμα των ανωτέρω εξελίξεων, η παρούσα διατριβή καταπιάνεται με το ερώτημα σε ποιο βαθμό ο ΕΚΧ, όπως ερμηνεύεται από την ΕΕΚΔ, συμβάλλει στη δικαστική εφαρμογή και την προστασία των οικονομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων σε εθνικό επίπεδο; Για να απαντηθεί το ερώτημα αυτό, η διατριβή παρέχει μια συστηματική, αναλυτική και -σε κάποιο βαθμό- συγκριτική ανάλυση του καθεστώτος και του αντίκτυπου του ΕΚΧ και της «νομολογίας» της ΕΕΚΔ σε εθνικό επίπεδο επιλεγμένων συμβαλλομένων μερών (Γαλλία, Ελλάδα, Ιταλία, Ολλανδία, Ισπανία), με ιδιαίτερη έμφαση στη δικαστική εφαρμογή του Χάρτη τόσο από τα ανώτερα όσο και από τα κατώτερα εθνικά δικαστήρια. Έτσι, η μελέτη καταλήγει σε διάφορα συναφή συμπεράσματα σχετικά με τη δυναμική του συστήματος του Χάρτη για την αποτελεσματική προστασία των οικονομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων σε εθνικό επίπεδο, υπό το πρίσμα της διαδικασίας ανανέωσής του στα τέλη της δεκαετίας του 1990 και του ανανεωμένου ενδιαφέροντος για την επίκληση και την επιβολή του στη δικαστική αίθουσα. Σύμφωνα με τα ευρήματα, ο ΕΚΧ έχει παράσχει σημαντική ώθηση στις εξεταζόμενες δικαιοδοσίες για έναν αποτελεσματικό έλεγχο των εθνικών νομοθετικών διατάξεων από τα εθνικά δικαστήρια, για την επανεξέταση σημαντικών εργασιακών και κοινωνικών ζητημάτων που απασχολούν τη δημόσια σφαίρα στις εν λόγω δικαιοδοσίες και για την πραγματοποίηση αλλαγών στη νομοθεσία και την πολιτική. Κατά συνέπεια, ο ΕΚΧ, όπως ερμηνεύεται από την ΕΕΚΔ και όπως εφαρμόζεται από τα εθνικά δικαστήρια, έχει σημαντική προστιθέμενη αξία για την προστασία των οικονομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων στο εθνικό επίπεδο των συμβαλλομένων μερών του, όπου τα περισσότερα οικονομικά και κοινωνικά δικαιώματα δεν θεωρούνται άμεσα εκτελεστά από το νόμο ή εξαρτώνται κατ’ αρχήν από το νομοθέτη για να τεθούν σε ισχύ. Μέσω της πρακτικής των εθνικών δικαστηρίων που εφαρµόζουν άµεσα ή έµµεσα τον ΕΚΧ, υπερκαλύπτονται τα διαρθρωτικά ελλείµµατα ως προς την επιβολή του σε διεθνές επίπεδο. Ως εκ τούτου, η εφαρμογή του ΕΚΧ σε εθνικό επίπεδο ανοίγει νέους ορίζοντες για την αξιολόγηση της δυναμικής του Χάρτη για την προστασία των οικονομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων ως δικαστικά επιδιώξιμων και αποτελεσματικών κανόνων ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Επιπλέον, όταν δίνεται η δέουσα προσοχή από τις εθνικές αρχές, είτε άμεσα είτε έμμεσα, σε αυτόν, ο ΕΚΧ έχει λειτουργήσει ως το απαραίτητο αντίβαρο κοινωνικής προστασίας στα φιλελεύθερα συστήματα που ενυπάρχουν στο δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και στο εθνικό δίκαιο. Παρά τις αδυναμίες και τις ιδιαιτερότητες του συστήματος του ΕΚΧ, τα πρόσφατα παραδείγματα κινητοποίησης, επιβολής και επιρροής του Χάρτη σε εθνικό επίπεδο έχουν θέσει τις βάσεις ώστε ο ΕΚΧ να βγει από τη σκιά του παρελθόντος και να καταστεί ένα αξιόπιστο και αποτελεσματικό μέσο για την πραγμάτωση των οικονομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων. Ως εκ τούτου, τα ευρήματα που αφορούν τις εξεταζόμενες δικαιοδοσίες παρέχουν ένα πρωτότυπο παράδειγμα του σημερινού ρόλου και των δυνατοτήτων του ΕΚΧ να αποκαταστήσει τις συνήθεις παρανοήσεις σχετικά με τη φύση και την επιβολή των οικονομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων και να επιβεβαιώσει στην πράξη το αδιαίρετο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.