Παρουσία και εποχιακή διακύμανση μικροαρθροπόδων και του νηματώδους Tylenchulus semipemetrans σε εσπεριδοειδή
Authors: Τσαγκαράκης Αντώνιος 
Published: August 2021

Τα εσπεριδοειδή αποτελούν μια από τις κύριες δενδρώδεις καλλιέργειες στην Ελλάδα. Η καλλιέργεια τους εντοπίζεται, κατά κύριο λόγο, σε περιοχές με ήπιο χειμώνα, όπως είναι οι νομοί Αργολίδος, Λακωνίας, Κορινθίας, Χανίων, Πρεβέζης, Αχαΐας και Αιτωλοακαρνανίας, στις οποίες αποτελεί συχνά την κύρια πηγή εισοδήματος για πολλούς καλλιεργητές. Πολλά αρθρόποδα αλλά και νηματώδεις αποτελούν εχθρούς των εσπεριδοειδών, αυξημένοι πληθυσμοί των οποίων δύνανται να δημιουργήσουν σημαντικά προβλήματα στις καλλιέργειες, τα οποία για να αντιμετωπιστούν γίνεται εφαρμογή φυτοπροστατευτικών προϊόντων. Το αποτέλεσμα των εφαρμογών αυτών είναι το αυξημένο κόστος παραγωγής, η επιβάρυνση του οικοσυστήματος από την εισροές χημικών ουσιών σε αυτό, η θανάτωση ωφέλιμων οργανισμών κ.α. Σκοπός της παρούσας μελέτης ήταν η ενημέρωση του καταλόγου των επιβλαβών, αλλά και ωφελίμων αρθροπόδων που απαντώνται σε εσπεριδοειδή στην Ελλάδα, η μελέτη της εποχιακής διακύμανσης των κυριοτέρων ειδών αυτών, η σύγκριση διαφόρων ειδών εσπεριδοειδών ως προς την παρουσία αρθροπόδων σε αυτά, η μελέτη της κατανομής αρθροπόδων στην κόμη των δένδρων, η μελέτη της παρουσίας και εποχιακής διακύμανσης του νηματώδους των εσπεριδοειδών Tylenchulus semipenetrans σε διάφορα είδηεσπεριδοειδών, καθώς και η εκτίμηση της χωροδιάταξης των κυριοτέρων από τα ανευρεθέντα είδη. Από τις δειγματοληψίες στην ελληνική επικράτεια συλλέχθησαν και αναγνωρίστηκαν 142 taxa αρθροπόδων. Από τα taxa αυτά, τα 57 (53 Insecta και 4 Arachnida) περιελάμβαναν αποκλειστικά φυτοφάγα είδη. Από τα είδη αυτά, η αφίδα A. pisum αποτελεί νέα καταγραφή για τα εσπεριδοειδή στην Ελλάδα. Επίσης, υπήρχε παρουσία ενός θρίπα του γένους Liothrips, για τον οποίο δεν υπάρχει αναφορά παγκοσμίως στα εσπεριδοειδή. Αρπακτικά είδη περιλαμβάνονταν σε 30 taxa, τα πολυπληθέστερα των οποίων ανήκαν στα Araneae και την Οικογένεια Coccinellidae της Τάξης Coleoptera των Insecta. Παρασιτοειδή είδη περιλαμβάνουν 25 taxa, τα περισσότερα των οποίων αποτελούσαν παράγοντες βιολογικής αντιμετώπισης επιβλαβών ειδών όπως αψίδων, κοκκοειδών και του φυλλορύκτη των εσπεριδοειδών. Από αυτά, το Cirrospilus sp. nr lyncus αποτελεί πρώτη καταγραφή στην Ελλάδα. Από δειγματοληψίες που διενεργήθηκαν για τη μελέτη της εποχιακής διακύμανσης, τη σύγκριση διαφόρων ειδών εσπεριδοειδών ως προς την παρουσία αρθροπόδων σε αυτά και τη μελέτη της κατανομής αρθροπόδων στην κόμη των δένδρων, βρέθηκε ότι τα taxa Aonidiella aurantii αθροισμένο με το Chrysomphalus dictyospermi, Aphis gossypii, Tydeus californicus, Coccus spp., Saissetia oleae, Araneae, Anthicidae και Psocoptera ήταν κυρίαρχα, όπως και ότι τα taxa Dermaptera, Coccinellidae, Lathridiidae και Oribatuloidea ήταν σημαντικά. Όλα τα υπόλοιπα taxa βρέθηκαν στα δείγματα σε μικρό πληθυσμό και χαρακτηρίστηκαν ως ασήμαντα. Από τις δειγματοληψίες αυτές παρατηρήθηκε, επίσης, ότι παρά την παρουσία και κάποιες πληθυσμιακές εξάρσεις αρκετών επιβλαβών αρθροπόδων, τα οποία διαταράσσουν την ισορροπία του μικρο-οικοσυστήματος για σχετικά μικρό χρονικό διάστημα, μετά από παρέλευση μικρού χρονικού διαστήματος οι πληθυσμιακές εξάρσεις αυτές αμβλύνονται και το σύστημα τείνει να ισορροπήσει εκ νέου. Η αποκατάσταση της ισορροπίας είναι πιθανόν να επιτυγχάνεται από το ίδιο το μικρο-οικοσύστημα, τόσο με την επίδραση των φυσικών εχθρών, αρπακτικών ή παρασιτοειδών, όσο και με την επενέργεια άλλων βιοτικών (μικροοργανισμοί) ή αβιοτικών παραγόντων (κλιματικές και περιβαλλοντικές συνθήκες), καθότι δεν υπήρχε καμία επέμβαση με χημικά μέσα, όπως και καμία εισαγωγή βιολογικού παράγοντα εξωτερικά. Η κατανομή των αρθροπόδων στην κόμη των δένδρων, ανάλογα με το ύψος συλλογής και την απόσταση από τον κορμό, εξετάστηκε αποκλειστικά από τις δειγματοληψίες συλλογής φυτικών τμημάτων. Τα αποτελέσματα των δειγματοληψιών αυτών έδειξαν ότι υπήρχαν διαφορές στην πληθυσμιακή πυκνότητα αρκετών taxa όσον αφορά στο ύψος, όπως και στην απόσταση από τον κορμό (στρωμάτωση) του δένδρου. To taxon που περιελάμβανε τα είδη A. aurantii και C. dictyospermi βρέθηκε να είναι πολυπληθέστερο στο εσωτερικό μέρος της βάσης της κόμης της νεραντζιάς σε σχέση με όλα τα υπόλοιπα επίπεδα, γεγονός που συνέβαινε και για τα παρασιτισμένα άτομα του taxon αυτού. Το A. gossypii φαίνεται να προτιμά περισσότερο το εξωτερικό τμήμα της κορυφής της νεραντζιάς έναντι των υπολοίπων επιπέδων, ενώ τα παρασιτισμένα άτομα του είδους αυτού, ευρέθησαν εντοπισμένα περισσότερο στο εσωτερικό τμήμα της κόμης της νεραντζιάς. Τα Coccus spp. βρέθηκαν να είναι σημαντικά πολυπληθέστερα στο εσωτερικό μέρος της κόμης των δένδρων από το εξωτερικό, όπως και ότι κατά την καλοκαιρινή περίοδο βρέθηκε ότι ο μεγαλύτερος πληθυσμός του εντόμου ήταν στη μανταρινιά, από ότι στη νεραντζιά και την πορτοκαλιά, πιθανώς λόγω ανταγωνισμού με τα A. aurantii και C. dictyospermi. To Saissetia oleae βρέθηκε να εμφανίζει σημαντικά υψηλότερο πληθυσμό στη μανταρινιά από ότι στη νεραντζιά και την πορτοκαλιά. Τα taxa Psocoptera και Lathridiidae εμφάνισαν μεγαλύτερη πληθυσμιακή πυκνότητα στη μανταρινιά σε σύγκριση με την πορτοκαλιά, ιδιαίτερα την άνοιξη και την καλοκαιρινή περίοδο. Όσον αφορά στα ακάρεα, αξιοσημείωτη είναι η διαφορά που παρατηρήθηκε στον πληθυσμό του Aceria sheldoni σημαντικά περισσότερα άτομα του οποίου βρέθηκαν στη νεραντζιά, σε σύγκριση με την πορτοκαλιά, όπου βρέθηκε ελάχιστος πληθυσμός, και τη μανταρινιά, στην οποία δεν είχε παρουσία. To Tydeus californicus έδειξε γενικά μεγαλύτερη προτίμηση στην πορτοκαλιά σε σχέση με τα άλλα δύο δένδρα. Επίσης, κατά τη διάρκεια των πλέον ψυχρών περιόδων του έτους, το φθινόπωρο και το χειμώνα, το είδος αυτό έδειξε προτίμηση στο εσωτερικό τμήμα της κόμης των δένδρων σε σχέση με το εξωτερικό. To Euseius stipulatus, το οποίο ήταν και το πολυπληθέστερα αρπακτικό άκαρι, φαίνεται να προτιμούσε την εσωτερική επιφάνεια της κόμης των δένδρων από την εξωτερική. Τα άτομα του taxon Araneae βρέθηκαν στη μανταρινιά σημαντικά περισσότερα από ότι στην πορτοκαλιά και τη νεραντζιά. Από δειγματοληψίες που διενεργήθηκαν για τη μελέτη της εποχιακής διακύμανσης του νηματώδους των εσπεριδοειδών Tylenchulus semipenetrans βρέθηκε ότι γενικά υπήρχε αρκετά μεγάλη πληθυσμιακή πυκνότητα του Tylenchulus semipenetrans στους εσπεριδοειδώνες που εξετάστηκαν, παρόλο που συμπτώματα από την προσβολή από το νηματώδη στα δένδρα δεν ήταν εμφανή. Η πορεία του πληθυσμού του παρουσίασε αρκετές διακυμάνσεις στη διάρκεια των δειγματοληψιών. Συγκεκριμένα, από τον Οκτώβριο του 2004 έως και το Μάρτιο του 2005 παρατηρήθηκε σημαντικά αυξημένος πληθυσμός του νηματώδη και στα τρία είδη εσπεριδοειδών, γεγονός που επαναλήφθηκε το διάστημα Δεκεμβρίου 2005 – Απριλίου 2006. Επίσης, βρέθηκε ότι ο πληθυσμός του νηματώδους στη νεραντζιά ήταν μικρότερος από ότι στην πορτοκαλιά, ενώ και τα δύο δένδρα είχαν μικρότερο πληθυσμό από τη μανταρινιά, παρά το γεγονός ότι τα δένδρα μανταρινιάς και πορτοκαλιάς ήταν εμβολιασμένα πάνω σε υποκείμενο νεραντζιάς. Όσον αφορά στην εκτίμηση της χωροδιάταξης, τα περισσότερα από τα taxa που εξετάστηκαν βρέθηκαν να έχουν ομαδοποιημένες χωροδιατάξεις. To A. floccosus εμφάνισε την υψηλότερη τιμή του δείκτη διασποράς (lp= 0,6854), σε σχέση με όλα τα υπόλοιπα taxa. To Coccus spp. σε όλες τις δειγματοληψίες εμφανίστηκε να έχει ομαδοποιημένη κατανομή, ενώ γενικά η ένταση της ομαδοποίησης παρουσίασε μικρές διακυμάνσεις (Ip από 0,5027 έως 0,5068). Τα A. aurantii, με το C. dictyospermi και το A. floccosus, στην πρώτη δειγματοληψία είχαν ομοιόμορφη χωροδιάταξη, η οποία πλησίαζε προς την τυχαία (Ip= -0,1133 και Ip= -0,0283 αντίστοιχα), ενώ σε όλες τις υπόλοιπες δειγματοληψίες εμφάνισαν ομαδοποιημένη χωροδιάταξη. To Tydeus californicus εμφάνισε και αυτό ομαδοποιημένη χωροδιάταξη σε όλες τις δειγματοληψίες. Ήταν το είδος με τη δεύτερη μεγαλύτερη τιμή του δείκτη διασποράς (Ip=0,6442). Τα Psocoptera διέφεραν ως προς την ένταση της χωροδιάταξης, καθώς στις τρεις από τις 5 δειγματοληψίες, χρονικά τις δύο αρχικές, καθώς και την τελευταία, εμφάνισανομοιόμορφη κατανομή.