Στρατός και ατομικές ελευθερίες
Authors: Παπαδήμας Ιωάννης 
Published: January 2024

Μετά την πτώση της δικτατορίας, η μεγάλη πλειοψηφία των στελεχών την Ένοπλων Δυνάμεων που είχε συνηθίσει τις προηγούμενες δεκαετίες να μεταχειρίζεται τους στρατιώτες θητείας μάλλον σαν μη φορείς δικαιωμάτων, με εξαίρεση κατά κανόνα τη ζωή ή και τη σωματική ακεραιότητα και τους προνομιούχους, παρέμεινε στους στρατώνες. Η προς το καλύτερο βελτίωση, συνέβη αρχικά κυρίως στην πράξη, λόγω του φόβου του ελέγχου από τους πολιτικούς και κυρίως τη μη δεξιά αντιπολίτευση. Σχεδόν ταυτόχρονα με την κυβερνητική αλλαγή του 1981, πυροδοτείται διεκδικητικό κίνημα που απαιτεί την αναγνώριση όλων σχεδόν των ατομικών δικαιωμάτων στους στρατεύσιμους και τη βελτίωση των συνθηκών στράτευσης. Σημαντικές αλλαγές θα εισαχθούν πια και στο νόμο, τα επόμενα 20 κυρίως χρόνια. Οι βελτιώσεις θα ξεπερνούν τους κανόνες δικαίου σε κάποια σημεία. Ακόμα και σήμερα, ωστόσο, και βασικά ατομικά δικαιώματα δεν αναγνωρίζονται και νομοθετικές διατάξεις που τα προστατεύουν δεν εφαρμόζονται. Οι στρατιώτες έχουν τα ίδια δικαιώματα με τους υπόλοιπους πολίτες και αποκλείονται μόνο από αυτά για τα οποία υπάρχει σαφής συνταγματική πρόβλεψη αποκλεισμού. Βέβαια, τα ατομικά τους δικαιώματα περιορίζονται, κυρίως για λόγους δημόσιου συμφέροντος. Οι περιορισμοί αυτοί (πρέπει να) ελέγχονται δικαστικά.Δικαίωμα σχηματισμού ενώσεων προάσπισης των σχετικών με τη στρατιωτική ζωή συμφερόντων δεν αναγνωρίζεται, αν και αυτό συμβαίνει για τους επαγγελματίες στρατιωτικούς. Η απαγόρευση έκφρασης υπέρ ή κατά πολιτικού κόμματος δεν εξειδικεύεται επαρκώς. Αντισυνταγματικοί περιορισμοί υπάρχουν και στην ελευθερία έκφρασης, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα την απαγόρευση άσκησης κριτικής. Διατάξεις που έχουν κριθεί αντισυνταγματικές από τη νομολογία δεν έχουν τροποποιηθεί. Επίσης, μόνο στους στρατιώτες απαγορεύεται να παραπονούνται εγγράφως, παρά τη σαφή συνταγματική πρόβλεψη περί έγγραφης αναφοράς.Η υποχρεωτική συμμετοχή σε λατρευτικές δραστηριότητες και τα απαγορευμένα ερωτήματα για τις θρησκευτικές πεποιθήσεις, πλήττουν κυρίως τις μειονότητες, σε ένα σώμα το οποίο παραμένει λιγότερο φιλικό για αυτές, σε σχέση με άλλα τμήματα του κρατικού μηχανισμού. Ταυτόχρονα, το κράτος φαίνεται να μπορεί να διατάξει τον οπλίτη θητείας να εκτελέσει όποια εργασία επιθυμεί παρά το γεγονός ότι η αναγκαστική εργασία επιτρέπεται μόνο σε κάποιες περιπτώσεις, με κυρίαρχη εδώ την εργασία «στρατιωτικής φύσης» και όχι απλώς την εργασία «των στρατιωτών».Ο τρόπος διεξαγωγής των ενδοστρατιωτικών ερευνών, έπειτα από υπόνοιες διάπραξης παράνομων πράξεων, μπορεί να παραβιάζει την ΕΣΔΑ, κυρίως επειδή δεν απαγορεύεται η συμμετοχή στην έρευνα στελεχών των εμπλεκόμενων μονάδων. Παρά τη βελτίωση σε σχέση με την εκτρωματική προ του 1995 κατάσταση και τη συνταγματική αναθεώρηση του 2019, η ανεξαρτησία των λειτουργών της στρατιωτικής δικαιοσύνης δεν είναι ακόμη πλήρως νομοθετημένη.Όσον αφορά τις πειθαρχικές ποινές, και η παράταση της θητείας ως τιμωρία, αλλά πολύ περισσότερο ο μη έλεγχος των πειθαρχικών ποινών των στρατεύσιμων (και μόνο) από τη νομολογία ως «μέτρων εσωτερικής τάξης» παραβιάζουν ατομικά δικαιώματα. Το 2022 προβλέφθηκε η παράξενη διαδικασία της προφορικής κατά τρία μάλιστα στάδια ενδικοφανούς προσφυγής για τους στρατιώτες και μόνο. Η ισότητα εξακολουθεί να παραβιάζεται ωμά, λόγω του πελατειακού κράτους, ενώ υπάρχουν ακόμα περιπτώσεις παράνομων καψονιών που πλήττουν την αξιοπρέπεια, την τιμή, την προσωπικότητα, την υγεία και την ελευθερία σχηματισμού της βούλησης. Σχετικές ποινικές διατάξεις ανεξήγητα παραμένουν σχεδόν νεκρές.Οι νομοθετικές αλλαγές, η ουσιαστική ενημέρωση των στρατιωτών και των επαγγελματιών για τα δικαιώματα των πρώτων, αλλά και η συνδρομή του Συνηγόρου του Πολίτη, αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για το δραστικό περιορισμό των παραβιάσεων.