Η ιατρική στο Βυζάντιο
Authors: Πολυκανδριώτης Δωρόθεος-Σταύρος 
Published: August 2023

Η παρούσα διδακτορική Διατριβή ερευνά συστηματικώς την οργάνωση και λειτουργία των βυζαντινών Νοσοκομείων και φιλανθρωπικών ιδρυμάτων, τα οποία σχεδιάσθηκαν και λειτούργησαν ειδικώς για τη θεραπεία «πασχόντων». Ειδικότερα, όμως, περιγράφεται η παράμετρος της εκκλησιαστικής φιλανθρωπίας, η οποία απετέλεσε, σε άρρηκτη συζυγία με την πολιτειακή θεωρία, θεμελιώδη παράγοντα για την ίδρυση νοσηλευτικών ιδρυμάτων. Η όλη έρευνα στηρίχθηκε αποκλειστικώς στο εμπειρικό υλικό των πηγών: κείμενα βυζαντινών ιατρών, αυτοκρατορική νομοθεσία, κείμενα εκλλησιαστικών πατέρων και συγγραφέων, βυζαντινών ιστορικών και ιστοριογράφων, κτητορικά ιερών μονών, αγιολογικά κείμενα, επιγραφές. Επικουρικώς δε στην αρμόδια βιβλιογραφία για διερεύνηση ειδικών ζητημάτων.Από τα κείμενα αυτά αντλήσαμε σημαντικές πληροφορίες για τον τρόπο οργάνωσης ή λειτουργία των βυζαντινών νοσοκομείων. Τα στοιχεία που προέκυψαν από τις ανωτέρω πηγές κατέστησαν εμφανή τη βεβαιότητα ότι οι «Ξενώνες» (βυζαντινά Νοσοκομεία) συγκροτήθηκαν αποκλειστικώς για τη συστηματική φροντίδα και θεραπεία «πασχόντων» ήδη από το Δ΄ αιώνα και ως κέντρα φιλανθρωπίας συνέχισαν να παρέχουν ιατρικές υπηρεσίες έως την πτώση της αυτοκρατορίας (ΙΕ΄αιώνας). Υπό την έννοια αυτή απετέλεσαν και τον κατεξοχήν χώρο ασκήσεως της ιατρικής παρέχοντας εξειδικευμένη θεραπεία στους νοσοκομειακούς ασθενείς και εξωνοσοκομειακές θεραπείες στο γενικό πληθυσμό. Πρέπει, επίσης, να τονισθεί ότι καθ’όλη αυτή την περίοδο στους «Ξενώνες» λειτουργούσαν και ιατρικές σχολές, όπου εδιδάσκετο η ιατρική θεωρία και κλινική πράξη σε όσους επιθυμούσαν να γίνουν ιατροί. Μαρτυρίες παρέχονται ήδη από τον Δ΄αιώνα μέχρι και τον ΙΕ΄. Αναφέρουμε χαρακτηριστικώς τον «Επιτάφιον λόγον» του Γρηγορίου Θεολόγου για τον Μέγα Βασίλειον, τον «λόγον περί φιλοπτωχίας» του ιδίου και τα κτιτορικά των ιερών μονών. Οι βυζαντινοί «Ξενώνες», βέβαια, δεν εμφανίζουν ιδιαίτερες αναλογίες ή και ομοιότητες με τα «Νοσοκομεία» της προβιομηχανικής κοινωνίας, τα οποία είναι «οίκοι ελέους» (άσυλα) ανεπαρκώς εφοδιασμένα με κύριο ενδιαφέρον την ανακούφιση των ασθενών και πλημμελή παροχή ιατρικής φροντίδας. Παρά τη θεμελιώδη αυτή διαφορά, ήδη από την εποχή του Διαφωτισμού οι ιστορικοί, ασχολούμενοι με το «Βυζάντιο» περιφρόνησαν ή και αγνόησαν όχι μόνο τα επιτεύγματα των βυζαντινών ευαγών ιδρυμάτων, αλλά και υποτίμησαν τις θεμελιώδεις εκκλησιαστικές προϋποθέσεις, οι οποίες διευκόλυναν την οργάνωση και λειτουργία τους. Οι περισσότεροι προέβαλαν αντιρρήσεις σχετικά με τα στοιχεία που αφορούν τον «Ξενώνα» της Μονής του Παντοκράτορα (ΙΒ΄αιώνας) υποστηρίζοντας ότι η κοινωνία του ΙΒ΄ αιώνα δεν διέθετε τις προϋποθέσεις για να οργανώσει την ιατρική περίθαλψη με θεμελιώδη άξονα τα Νοσοκομεία. Στην παρούσα εργασία περιγράφονται αναλυτικώς οι πνευματικές και πολιτειακές προϋποθέσεις, οι οποίες προέκυψαν από την άρρηκτη συζυγία της εκκλησιαστικής και αυτοκρατορικής εξουσίας για την ίδρυση και λειτουργία των νοσηλευτικών ιδρυμάτων. Η συνάφεια, «συναλληλία» των δύο αυτών αρχών ή και «εξουσιών» εκφράσθηκε στην πράξη, ήδη, από τον Δ΄αιώνα με την ίδρυση, οργάνωση και λειτουργία νοσηλευτικών ιδρυμάτων. Το πρότυπον της ιδρύσεως και λειτουργίας περιγράφεται στον «επιτάφιον λόγον» του Γρηγορίου Θεολόγου για τον Μ. Βασίλειο (ιδρυτικοί λόγοι της «Βασιλειάδος»), οι δε αρχές συνοψίζονται την ίδια περίοδο στο «λόγον περί φιλοπτωχίας» του ιδίου. επίσης και στην ιδιάζουσα πολιτειακή θεωρία για το «φιλάνθρωπον» του αυτοκράτορα και την «συναλληλία» των δύο καταστατικών αρχών της ζωής: την εκκλησία και την αυτοκρατορία. Υπό το πρίσμα αυτό περιγράφονται τα «ευαγή» νοσηλευτικά ιδρύματα της περιόδου Δ΄- ΙΒ΄αιώνας. εξετάζεται ιδιαίτερα ο ρόλος του Μοναχισμού και γίνεται συνοπτική αναφορά στην έννοια των «κτιτορικών» μοναστηριακών Τυπικών.Εν συνεχεία περιγράφονται επί τη βάσει του Τυπικού αναλυτικώς: •οι όροι και ο σκοπός των ανθρωπιστικών λειτουργιών του συγκροτήματος. •η οργάνωση και λειτουργία του νοσοκομείου. •το «λωβοκομείον». •η νοσηλεία των «πασχόντων». •η διατροφή τους. •η συγκρότηση και οι αρμοδιότητες του ιατρικού και διοικητικού προσωπικού. •οι αμοιβές τους και τα έξοδα του συγκροτήματος.Η έρευνα και συστηματική ανάλυση των πληροφοριών του εμπειρικού υλικού των πηγών έδειξαν ότι οι «Ξενώνες» και το νοσοκομείο της μονής του Παντοκράτορα χαρακτηρίζονται από μια πολυπλοκότητα οργανώσεως αλλά ταυτόχρονα και μια εκπληκτική ευχέρεια λειτουργίας. Ειδικότερα, το νοσοκομειακό συγκρότημα ιδρύθηκε και λειτούργησε για την αντιμετώπιση των αναγκών του ανθρώπου. Πολύ αδρά το κείμενο του ιδρυτικού της μονής συνοψίζει τους στόχους της λειτουργίας των «ξενών» και του νοσοκομεικού συγκροτήματος:-«κουφισμός» των πόνων.-«θεραπεία των ασθενειών» .-«συνούλωσις των τραυμάτων» .-«παραμυθία» των ενδεών.-Φροντίδα για τους «τετρυχωμένους γήρα και πόνοις και τη πενία συνθλιβομένους» .-«προσήκουσα» επιμέλεια σε όλους τους προσερχομένους. Η όλη οργάνωση και λειτουργία του νοσοκομειακού συγκροτήματος υπενθυμίζει τη γνωστή παρατήρηση του Γρηγορίου Ναζιανζηνού για τη Βασιλειάδα του Μ. Βασιλείου, η οποία διατρέχει την όλη εκκλησιαστική νοσηλευτική ιατρική φροντίδα: «ενταύθα νόσος φιλοσοφείτα και συμφρορά μακαρίζεται και το συμπαθές δοκιμάζεται».