Προσλήψεις και πεζογραφική έκφραση του μη εαμικού χώρου (Αθήνα, 1941-1944)
Authors: Καραγιάννης Ευάγγελος 
Published: August 2021

Η παρούσα διατριβή εξετάζει τα έργα των Ρόδη Ρούφου (Χρονικό μιας Σταυροφορίας),Θεόφιλου Φραγκόπουλου (Τειχομαχία, Το Σιωπηλό Σύνορο), Αλέξανδρου Κοτζιά(Πολιορκία, Ιαγουάρος) και Γιώργου Θεοτοκά (Ασθενείς και Οδοιπόροι) στα πλαίσια τηςαξιοποίησης της πεζογραφίας για τη δεκαετία του 1940 ως ιδιότυπης ιστορικής πηγήςαναφορικά με τη μελέτη των προσλήψεων εκπροσώπων του μη εαμικού χώρου για τησυγκεκριμένη χρονική περίοδο. Πέρα από τα συγκεκριμένα λογοτεχνικά έργαχρησιμοποιούνται επικουρικά και άλλες πρωτογενείς πηγές, όπως ημερολογιακέςαναφορές, δοκιμιακό υλικό, πολιτικά κείμενα, αρθρογραφία από τον Τύπο. Τααφηγήματα των τεσσάρων συγγραφέων που εξετάζονται αφορούν το τμήμα εκείνο τουπολιτικού φάσματος που εκτείνεται από τον ακραίο/σταυροφορικό αντικομμουνισμόμέχρι το φιλελευθερισμό και χαρακτηρίζονται από έναν κοινό θεματικό ιστό: αποδίδονταιλογοτεχνικά σημαντικές πτυχές των ενδοελληνικών αντιπαραθέσεων κατά την περίοδο1941-1944 (ειδικότερα στην περιοχή της Αθήνας) και δε δίνεται τόσο μεγάλη έμφασηστην πάλη κατά των Γερμανών. Στα πλαίσια της διεπιστημονικής προσέγγισης του υπόεξέταση λογοτεχνικού υλικού χρησιμοποιούνται και εργαλεία από άλλα επιστημονικάπεδία (γλωσσολογία, κοινωνική-γνωστική ψυχολογία, ψυχανάλυση κ.ά.). Η ερευνητικήπροσπέλαση των λογοτεχνικών έργων βασίζεται σε τέσσερις θεματικούς άξονες, γεγονόςπου οδηγεί σε αντίστοιχη κεφαλαιοποίηση. Αρχικά, παρουσιάζονται ορισμένοιθεωρητικοί προβληματισμοί για την πολύπλοκη σχέση μεταξύ Ιστορίας και λογοτεχνίας,ώστε να υπογραμμιστεί η μεθοδολογική-επιστημονική νομιμοποίηση στην αντιμετώπισητου λογοτεχνικού υλικού ως ιδιότυπης ιστορικής πηγής. Ο δεύτερος θεματικός άξοναςεπικεντρώνεται στο ζήτημα της μνήμης που αποτελεί ένα κομβικό στοιχείο στη σύγχρονηδιεθνή έρευνα. Καθώς η μνήμη διεισδύει πολυδιάστατα στα λογοτεχνικά έργα,ανακύπτουν ποικίλα θεωρητικά ζητήματα (μνήμη και ιδεολογία, φουκωική έννοια τηςαντι-μνήμης, κοινότητες μνήμης και μετα-μνήμης, μεθύστερο βίωμα κ.ά.). Ο τρίτοςθεματικός άξονας εστιάζει στην πεζογραφική απόδοση του τραύματος. Η αφηγησιμότητατου τραύματος είναι απαραίτητη προϋπόθεση για τη μελέτη των ψυχικών τραυματισμών.Ο ρόλος που διαδραματίζει η λογοτεχνική αφήγηση είναι καίριος, καθώς η λογοτεχνίαπαρέχει τα κατάλληλα αφηγηματικά μοντέλα για την εκδίπλωση του τραύματος προςαποφυγή του κινδύνου της λήθης, περιορίζει αισθητά το ενδεχόμενο εμφάνισηςεπώδυνων συναισθηματικών επιπλοκών, διευκολύνει τη διαδικασία του πένθους,λειτουργεί ως ένα μέσο για την ερμηνευτική διεργασία των τραυματικών καταστάσεων καιτην αποδέσμευση των υποκειμένων από την επαναληπτική εμμονή. Ο τέταρτοςθεματικός άξονας επικεντρώνεται στο πολύπλοκο θέμα των ταυτοτήτων και στηλογοτεχνική αποτύπωσή τους. Στο πεδίο των ταυτοτήτων συναντώνται τεμνόμενοι όλοιοι προηγούμενοι άξονες ανάλυσης. Έμφαση δίνεται στο διαδραστικό δίπολο ταυτότητα–ετερότητα, στην ανάδειξη γεγονότων «τοπικής» ή πάντως (με κλασικούς όρους πολιτικήςΙστορίας) σχετικά «περιορισμένης» σημασίας σε παράγοντες που προβάλλουν ωςκαταλυτικοί στη διάπλαση των προσλήψεων, στη θυματοποίηση και ηρωοποίησηορισμένων προσώπων, στη φαντασιακή δόμηση της ταυτότητας και της ετερότητας καισε μια προϊούσα αίσθηση των συγγραφέων -ιδίως των νεοτέρων- του συνανήκειν σε μια«χαμένη γενιά», χωρίς οι ίδιοι να φέρουν την κύρια ευθύνη γι’ αυτό. Η μελέτη τωνλογοτεχνικών έργων βάσει των συγκεκριμένων θεματικών αξόνων καταδεικνύει μίαακόμα –ανεκμετάλλευτη σε μεγάλο βαθμό- δυνατότητα αξιοποίησης της λογοτεχνίας γιατη δεκαετία του 1940∙ ως ιδιαίτερης -και γι’ αυτό εξαιρετικά ενδιαφέρουσας- ιστορικήςπηγής.