Η έννοια και ο χρόνος στη φιλοσοφία του Αλεξάντρ Κοζέβ
Authors: Τέγος Μιχαήλ 
Published: December 2023

Η παρούσα διατριβή επιχειρεί μια συστηματική παρουσίαση της φιλοσοφίας του Αλεξάντρ Κοζέβ με βασικούς άξονες την Έννοια και τον Χρόνο. Ενώ η έννοια παραπέμπει στον εγελιανό ορίζοντα, ο χρόνος σηματοδοτεί τη χαϊντεγκεριανή επιρροή στη διαμόρφωση της φιλοσοφίας του Κοζέβ. Κατά τη διάρκεια του δημοφιλούς σεμιναρίου του στο Παρίσι, ο Ρώσος φιλόσοφος ερμήνευσε τον Χέγκελ και τον ανανέωσε με πολλά στοιχεία από τις συγκαιρινές του εξελίξεις στους τομείς των επιστημών και της πολιτικής. Επηρεασμένος από τη Ρωσική θεολογία, τις ανατολικές θρησκείες, την Κβαντομηχανική, τη Φαινομενολογία, τον Μαρξισμό, τη χαΐντεγκεριανή Οντολογία και άλλες πηγές, ο Κοζέβ επηρέασε με τη σειρά του μια ολόκληρη γενιά στοχαστών, μετατρέποντας τον Χέγκελ σε κυρίαρχη επιρροή της πρώιμης Γαλλικής σκέψης. Η ανανέωση που επιχειρεί ο Κοζέβ στο εγελιανό σύστημα, βασίζεται σε δύο πόλους. Αφενός αναγιγνώσκει τη Φαινομενολογία του Πνεύματος ως ανθρωπολογία, αφετέρου ισχυρίζεται ότι στο τέλος της Φαινομενολογίας οδηγούμαστε στην ταύτιση της έννοιας και του χρόνου, στην άρση των δυϊσμών της διάνοιας ανάμεσα σε υποκείμενο και αντικείμενο, σε επέκεινα και ενθάδε, στο τέλος της διαφοράς συνείδησης και αυτοσυνειδησίας του πνεύματος, εντέλει σε αυτό που ο Χέγκελ αποκαλεί ‘απόλυτη γνώση’. Το εγχείρημα του Κοζέβ αποβλέπει σε μια ανακατασκευή και σχηματοποίηση της στιγμής του κυρίου και του δούλου ως μια ιστορική τυπολογία αλλά και στην παρέμβαση στη φιλοσοφία της θρησκείας με τέτοιον τρόπο που οδηγεί στην υπέρβαση των σχημάτων της δυστυχισμένης συνείδησης, του δυϊσμού και της ίδιας της υπερβατικότητας. Σκοπός μας είναι να δείξουμε πως η ανάγνωση του Κοζέβ στην πραγματικότητα δεν παρερμηνεύει τόσο τη φιλοσοφία του Χέγκελ όσο βασίζεται σε αυτήν, για να δημιουργήσει ένα ανανεωμένο εγελιανό φιλοσοφικό σύστημα για τον 20ό αιώνα, ικανό να ενσωματώσει και να στεγάσει τα κύρια ρεύματα της εποχής. Στα πρώτα κεφάλαια εκτίθεται η αναδιαμόρφωση της αυτοσυνειδησίας ως επιθυμίας, το περίφημο σχήμα του κυρίου και του δούλου, η κομβική για το σχήμα αυτό έννοια του θανάτου και η κριτική του εγελιανού μονισμού. Ακολούθως, η ταύτιση έννοιας και χρόνου παρουσιάζεται ως ο βασικός άξονας και η θεμελιώδης συνεισφορά της εγελιανής σκέψης, ως αποτέλεσμα αλλά και ως βάση της «ιστορικότητας». Ο Χέγκελ είναι, για τον Κοζέβ, ο μεγαλύτερος άθεος φιλόσοφος και, παρ’ ότι παραμένει στον ορίζοντα της χριστιανικής ανθρωπολογίας, συνειδητά ή ασυνείδητα τον ξεπερνά. Στο ύστερο μέρος της διατριβής μεταβαίνουμε στην πραγματική φιλοσοφία και την πολιτική δραστηριότητα του Ρώσου φιλοσόφου, δείχνοντας τις συνέπειες της σκέψης του μέσω της εξέτασης των θέσεών του για την πολιτική φιλοσοφία, της θέσης του για το τέλος της Ιστορίας, τον διάλογό του με τον Λέο Στράους, τον Καρλ Σμιτ και ηγέτες της εποχής, της συμβολής του στη μετα-νεωτερική, μετα-ανθρωπιστική και μετα-ιστορική σκέψη, καθώς και της συνεισφοράς του στην Ευρωπαϊκή πολιτική και στις Διεθνείς Σχέσεις. Τέλος, ο λόγος του Κοζέβ παίρνει τη μορφή του ειρωνικού λόγου του Σοφού και η διδασκαλία του για την εξελικτική, προοδευτική αθεϊστική ανθρωπολογία, που ολοκληρώνει την Ιστορία, αναδεικνύεται ως μια ιδέα ταυτόχρονα αναγκαία και αδύνατη. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι στην πραγματικότητα ο Χέγκελ που παρουσιάστηκε από τον Κοζέβ ήταν τόσο το αποκορύφωμα της εσχατολογικής τελεολογίας όσο και, για πρώτη φορά, ένας Χέγκελ της διαφοράς.