Ψυχοκοινωνικοί παράγοντες στην εργασία
Authors: Σολιδάκη Ελένη 
Published: August 2021

Υπόβαθρο Tα μυοσκελετικά προβλήματα στον εργαζόμενο πληθυσμό αποτελούνσημαντική αιτία χαμένων εργατοημερών, μειωμένης παραγωγικότητας και αυξημένηςχρήσης υπηρεσιών υγείας και υπολειπόμενης αναπηρίας, και μάλιστα στον ενεργόπληθυσμό της χώρας. Οι πλειοψηφία των μελετών που έχουν διενεργηθεί ως τώρακαταλήγουν να αποδίδουν επιβαρυντικό ρόλο στη σωματική καταπόνηση στην εργασία,καθώς και σε οργανωτικούς και ψυχοκοινωνικούς παράγοντες στην εργασία, καιμάλιστα οι επικρατούσες θεωρίες σχετικά με τον παθογενετικό ρόλο αυτών τωνπαραγόντων περιγράφουν την καταπόνηση άλλοτε άλλης περιοχής του σώματος καιτην εμφάνιση ενοχλημάτων από αυτή. Από την άλλη πλευρά, ο πόνος πολλαπλήςεντόπισης έχει μελετηθεί ελάχιστα. Συνήθως αντιμετωπίζεται ως συγχυτικός ήπρογνωστικός παράγοντας και σπάνια αποτελεί την υπό μελέτη εξαρτημένη μεταβλητή.Σκοπός Ο σκοπός της παρούσας μελέτης ήταν να διερευνηθεί ό ρόλος τωνψυχοκοινωνικών, επαγγελματικών και ιδιοσυγκρασιακών παραγόντων που επηρεάζουντον πόνο πολλαπλής εντόπισης σε έναν εργαζόμενο πληθυσμό. Οι επιμέρους στόχοιήταν:α. να ολοκληρωθεί ο ελληνικός κλάδος της πολυεθνικής μελέτης CUPID που αφορά τουςπολιτισμικούς και ψυχοκοινωνικούς παράγοντες που σχετίζονται με την αναπηρία,β. να εκτιμηθεί ο επιπολασμός συγκεκριμένων εντοπίσεων μυοσκελετικού πόνου σε τρειςεπαγγελματικές ομάδες και ο επιπολασμός του πόνου πολλαπλής εντόπισης,γ. να εντοπιστούν οι παράγοντες που επηρεάζουν τον αριθμό των εντοπίσεων τουπόνου,δ. να εκτιμηθεί η σχετική βαρύτητα που έχουν οι σχετιζόμενοι παράγοντες , κι ακόμη,ε. να μελετηθεί ο πόνος πολλαπλής εντόπισης σε βάθος χρόνου 12μηνών και ναπροσδιοριστεί αν διαφορετικοί παράγοντες σχετίζονται με τον νεοεμφανιζόμενο από ότιμε το χρόνιο πόνο πολλαπλής εντόπισης.Υλικό-Μέθοδος Ο πληθυσμός της μελέτης προήλθε από τρεις κατηγορίεςεπαγγελματιών από την Κρήτη: ταχυδρομικούς υπαλλήλους που ταξινομούναλληλογραφία με το χέρι, νοσηλευτές και υπαλλήλους γραφείου. Το συνολικό δείγμααριθμούσε 518 συμμετέχοντες. Επικοινωνήσαμε μαζί τους σε δύο φάσεις. Στη φάση 1,στη διάρκεια μιας δομημένης προσωπικής συνέντευξης, συγκεντρώθηκαν δημογραφικάστοιχεία, πληροφορίες σχετικά με ψυχοκοινωνικούς παράγοντες στην εργασία,σωματική επιβάρυνση κατά την εργασία, την ψυχική διάθεση, την τάση σωματοποίησης,την αλεξιθυμία (δυσκολία προσδιορισμού και έκφρασης των ίδιων συναισθημάτων καιτων συναισθημάτων των άλλων), την κατάθλιψη, αντιλήψεις σχετικά με την αιτιολογία του πόνου και σχετικά με τον τρόπο αντιμετώπισης του πόνου καθώς και πληροφορίεςσχετικά με το μυοσκελετικό πόνο που πιθανόν είχαν στη διάρκεια των τελευταίων 12μηνών και που διήρκεσε για περισσότερο από μία ημέρα στην οσφύ, τον αυχένα, τονώμο, τον αγκώνα, τον καρπό/άκρο χέρι και το γόνατο. Στη φάση 2, ένα χρόνο μετά,συγκεντρώθηκαν πληροφορίες για το μυοσκελετικό πόνο του τελευταίου μήνα στις ίδιεςπεριοχές του σώματος όπως και στη φάση 1, καθώς και για τάση σωματοποίησης, ψυχικήδιάθεση, κατάθλιψη και προσωπικότητα .Στη στατιστική ανάλυση εφαρμόστηκε παλινδρόμηση Poisson για να διερευνηθεί ησχέση δημογραφικών, εργασιακών και ψυχοκοινωνικών παραγόντων με α. τον αριθμόεντοπίσεων του πόνου γενικά, β. με τον αριθμό εντοπίσεων πόνου συχνής εμφάνιση καιγ. με τον αριθμό εντοπίσεων πόνου με συνοδό αναπηρία. Εκτιμήσαμε το σχετικό ρόλοκαι τη σημασία κάθε ενός από τους πιθανούς καθοριστικούς παράγοντες με τη μέθοδοCART (Classification and Regression Tree Analysis). Χρησιμοποιήσαμε λογιστικήπαλινδρόμηση για τη διερεύνηση πιθανών παραγόντων κινδύνου σχετικά με τονχρόνιο πόνο και το νεοεμφανιζόμενο πόνο πολλαπλής εντόπισης καθώς και γραμμικήπαλινδρόμηση για τη διερεύνηση παραγόντων που σχετίζονται με το συνολικό σκοροσφυαλγίας και το σκορ αναπηρίας συνεπεία οσφυαλγίας.Αποτελέσματα Από το τελικό δείγμα των 596 ατόμων, 564 πήραν μέρος στη φάση 1και 518 από αυτούς και στη φάση 2. Συνολικό ποσοστό συμμετοχής 87%.Ο ετήσιος επιπολασμός της οσφυαλγίας και της αυχεναλγίας ήταν ιδιαίτερα υψηλός,63% και 48% αντίστοιχα, και ακολουθούσαν ο πόνος σε καρπό/άκρο χέρι (38%), στονώμο (37%), στο γόνατο (26%) και στον αγκώνα (20%). Δύο τρίτα των συμμετεχόντων στημελέτη είχαν πόνο σε πάνω από δύο εντοπίσεις και 23% είχαν πόνο σε πάνω από τρειςεντοπίσεις μέσα στους προηγουμενους 12 μήνες. Ο πόνος πολλαπλής εντόπισης που είχεεπιπλέον χαρακτηριστικά όπως συχνή εμφάνιση (≥30 ημέρες συνολικά τους τελευταίους12 μήνες) ή/και συνοδό δυσκολία στην εκτέλεση καθημερινών δραστηριοτήτων (≥2)ήταν λιγότερο συχνός, και αφορούσε το 4-5% του δείγματος. Εξηντα-δύο τοις εκατό τωνσυμμετεχόντων με πόνο πολλαπλής εντόπισης στην πρώτη φάση ανέφεραν και πάλιπόνο πολλαπλής εντόπισης 12 μήνες μετά, ενώ η επίπτωση νεοεμφανιζόμενου πόνουπολλαπλής εντόπισης ήταν 16% για τους 12 μήνες του follow up.Η σωματική καταπόνηση κατά την εργασία παρουσίασε θετική συσχέτιση με τον αριθμότων εντοπίσεων του πόνου (ΙRR:8.4; 95%CI: 2.0-34.7 για τον αριθμό εντοπίσεων με συχνήεμφάνιση και ΙRR: 25.8; 95%CI:3.6-186.5 για τον αριθμό εντοπίσεων πόνου με συνοδόαναπηρία). Για την τάση σωματοποίησης οι αντίστοιχοι δείκτες είχαν ως εξής IRR: 4.8;95%CI: 3.6-6.4 για τον αριθμό εντοπίσεων με συχνή εμφάνιση και IRR: 5.5; 95%CI:4.2-7.2για τον αριθμό εντοπίσεων πόνου με συνοδό αναπηρία. H αντίληψη ότι ο μυοσκελετικόςπόνος προκαλείται από την εργασία είχε επίσης θετική συσχέτιση με τον αριθμόεντοπίσεων του πόνου (IRR: 1.7; 95%CI: 1.3-2.2 για τον αριθμό εντοπίσεων με συχνήεμφάνιση, IRR: 1.5; 95%CI:1.2-2.0 για τον αριθμό εντοπίσεων πόνου με συνοδόαναπηρία. Η ικανοποίηση από την εργασία και η υποστήριξη των συναδέλφων ή/καιτου προϊσταμένου είχαν αρνητική συσχέτιση με τον αριθμό εντοπίσεων του πόνου (ΙRR:0.6; 95%CI:0.5-0.8 και IRR:0.7; 95%CI:0.5-0.8 αντίστοιχα). Η γκρίζα ζώνη τηςαλεξιθυμίας είχε αρνητική σχέση με τον αριθμό εντοπίσεων του πόνου (IRR:0.6;95%CI:0.4-0.9), δίνοντας στοιχεία υπέρ μιας σχέσης δόσης απόκρισης πουαντιπροσωπεύεται από μια καμπύλη σε σχήμα «U». H CART ανάλυση κατέδειξε τηντάση για σωματοποίηση ως τον πιο καθοριστικό παράγοντα, για την εμφάνιση σε έναάτομο πόνο με μεγάλο αριθμό εντοπίσεων.Η τάση για σωματοποίηση φάνηκε να έχει επίσης ρόλο συγχυτικού παράγοντα στησχέση μεταξύ α. σωματικής επιβάρυνσης και β. ψυχοκοινωνικών χαρακτηριστικών τηςεργασίας και σε δύο σκορ που περιγράφουν την επιβάρυνση του ατόμου από τηνοσφυαλγία.Οι περισσότερες από 40 ώρες την εβδομάδα εργασίας φάνηκε να είναι ένας παράγονταςπου σχετίζεται με το νεοεμφανιζόμενο πόνο πολλαπλής εντόπισης (OR: 5.0, 95%CI:1.1-24.0), ενώ η βαριά σωματική καταπόνηση κατά την εργασία (OR:5.1, 95%CI:2.1-12.2), ημεγάλη τάση σωματοποίησης (OR: 3.3, 95% CI: 1.9-5.5) , η πεσμένη διάθεση (OR: 1.8, 95%CI: 1.0-3.2), το σκορ για τη νευρωτική διάσταση της προσωπικότητας (Coeff: 1.05, pvalue:0.05) και η αντίληψη οτι ο πόνος οφείλεται στην εργασία (ΟR: 2.2, 95% CI: 1.3-3.8), εμφανίστηκαν ως επιβαρυντικοί παράγοντες για την εμφάνιση εμμένοντοςμυοσκελετικού πόνου πολλαπλής εντόπισης ένα χρόνο αργότερα.Συμπέρασμα Ο μυοσκελετικός πόνος με μονήρη εντόπιση ήταν συχνός στο δείγμαπου μελετήθηκε, ενώ ο πόνος πολλαπλής εντόπισης ήταν ακόμη συχνότερος. Ταδεδομένα της μελέτης στηρίζουν την υπόθεση ότι εργασιακοί καθώς και ψυχοκοινωνικοίπαράγοντες σχετίζονται με τον εμμένοντα πόνο πολλαπλής εντόπισης. Ιδιαίτερο ρόλοφάνηκε να κατέχει η τάση για σωματοποίηση. Θα πρέπει να διεξαχθούν περαιτέρωέρευνες για να διαπιστωθεί αν ο πόνος πολλαπλής εντόπισης επηρεάζεται απόδιαφορετικούς παράγοντες σε σχέση με τον πόνο μονήρους εντόπισης, κι ακόμη ανδιαφορετικοί παράγοντες προδιαθέτουν σε εμφάνιση 1ου επεισοδίου πόνου πολλαπλήςεντόπισης από εκείνους που σχετίζονται με την μετάπτωσή του σε χρονιότητα.