O οπτικός γραμματισμός ως παιδαγωγικό μέσο επικοινωνίας
Authors: Παυλίδου Καλλιόπη 
Published: December 2024

Από τα τέλη του 20ου αιώνα, οι μεγάλες οικονομικές και κοινωνικές αλλαγές, οι τεχνολογικές καινοτομίες, καθώς και η πολυπολιτισμικότητα έχουν επηρεάσει σημαντικά τον τρόπο που οι άνθρωποι επικοινωνούν και μεταδίδουν πληροφορίες. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, το οποίο εξελίσσεται συνεχώς, οι παραδοσιακές μορφές επικοινωνίας, όπως ο γραπτός και ο προφορικός λόγος, δεν αρκούν πλέον. Αντίθετα, η πολυτροπικότητα, η οποία συνδυάζει διαφορετικούς τρόπους έκφρασης, όπως ο λόγος, η εικόνα, ο ήχος κ.ά., αποτελεί θεμελιώδη παράγοντα για την παραγωγή και κατανόηση νοημάτων στη σύγχρονη επικοινωνία. Στην εκπαίδευση, η πολυτροπικότητα και οι πολυγραμματισμοί δημιουργούν νέες προκλήσεις και απαιτήσεις, καθιστώντας αναγκαία την κατανόηση και την παραγωγή πολυτροπικών κειμένων. Τόσο οι εκπαιδευτικοί όσο και οι μαθητές/τριες χρειάζεται να αναπτύξουν δεξιότητες για την ανάλυση διαφόρων ειδών κειμένων και για την επικοινωνία σε ποικίλα κοινωνικά πλαίσια. Ως εκ τούτου, οδηγούμαστε σε έναν διευρυμένο ορισμό του γραμματισμού, ο οποίος περιλαμβάνει την ικανότητα αποτελεσματικής επικοινωνίας σε πολυτροπικές καταστάσεις. Η εικόνα, ως εργαλείο μάθησης, αποδεικνύεται εξαιρετικά αποτελεσματική στη διδακτική διαδικασία, καθώς ενισχύει την ενεργή συμμετοχή των μαθητών/τριών, ενώ ταυτόχρονα τα διδακτικά εγχειρίδια χρησιμοποιούν εικονιστικά στοιχεία για να ενισχύσουν την κατανόηση και το ενδιαφέρον των παιδιών. Η παρούσα μελέτη είναι μια επισκόπηση πεδίου, η οποία εστιάζει στους/στις εκπαιδευτικούς της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Συγκεκριμένα, αφορά τους/τις εκπαιδευτικούς ΠΕ 70 που διδάσκουν το μάθημα της Γλώσσας σε Δημοτικά Σχολεία της χώρας. Στην έρευνα περιλαμβάνονται μόνο μόνιμοι/ες και αναπληρωτές/τριες δάσκαλοι/ες της ειδικότητας αυτής, ενώ εκπαιδευτικοί άλλων ειδικοτήτων και εκπαιδευτικοί ΠΕ 70 που δεν διδάσκουν Γλώσσα σε σχολική τάξη εξαιρούνται από τη μελέτη. Το δείγμα της έρευνας περιλαμβάνει 529 εκπαιδευτικούς, εκ των οποίων οι 391 είναι γυναίκες (73,9%) και οι 138είναι άνδρες (26,1%). Για την καταγραφή των δεδομένων χρησιμοποιήθηκε ένα πρωτότυπο ερωτηματολόγιο, το οποίο κατασκευάστηκε ειδικά για τους σκοπούς της έρευνας. Η ανάλυση των δεδομένων πραγματοποιήθηκε μέσω μιας σειράς στατιστικών μεθόδων, που περιλάμβαναν τόσο περιγραφικές όσο και επαγωγικές αναλύσεις. Αυτές οι στατιστικές προσεγγίσεις επέτρεψαν τη λεπτομερή εξερεύνηση των απαντήσεων και την απομόνωση σημαντικών τάσεων και σχέσεων στα δεδομένα, εξασφαλίζοντας έτσι μια τεκμηριωμένη και ολοκληρωμένη εικόνα των ευρημάτων της έρευνας. Η διατριβή πραγματεύεται το θέμα του οπτικού γραμματισμού ως παιδαγωγικό μέσο επικοινωνίας και τον ρόλο του στη διδασκαλία της Γλώσσας στο Δημοτικό Σχολείο. Ειδικότερα, επικεντρώνεται στις αντιλήψεις των εκπαιδευτικών σχετικά με την αξιοποίηση της εικόνας ως εργαλείο διδασκαλίας και επικοινωνίας ενώ παράλληλα εξετάζει τον τρόπο διαχείρισης του οπτικού υλικού στα σχολικά εγχειρίδια. Aποσκοπεί στους εξής βασικούς στόχους: α) να αξιολογήσει τον βαθμό εξοικείωσης των εκπαιδευτικών ΠΕ 70 με κρίσιμες έννοιες όπως η πολυτροπικότητα, ο γραμματισμός, ο οπτικός γραμματισμός, ο ψηφιακός γραμματισμός και η εικόνα, β) να αναλύσει τις απόψεις των εκπαιδευτικών ΠΕ 70 σχετικά με το επίπεδο πολυτροπικότητας που παρουσιάζουν τα εγχειρίδια της Γλώσσας στο Δημοτικό, γ) να διερευνήσει την αξιοποίηση της εικόνας ως διδακτικού μέσου από τους/τις εκπαιδευτικούς ΠΕ 70, τόσο από ποσοτική όσο και από ποιοτική άποψη, στο πλαίσιο της διδασκαλίας του μαθήματος της Γλώσσας, δ) να καταγράψει τις απόψεις των εκπαιδευτικών ΠΕ 70 για τη συμβολή του οπτικού γραμματισμού στην παιδαγωγική επικοινωνία. Τα ευρήματα έδειξαν ότι, αν και οι εκπαιδευτικοί του δείγματος αναγνωρίζουν την αξία της πολυτροπικότητας καθώς και τη σημασία του οπτικού και ψηφιακού γραμματισμού, η κατανόηση αυτών των εννοιών παρουσιάζει σημαντικές διαφοροποιήσεις ανάλογα με το επίπεδο επιμόρφωσης, την επαγγελματική εμπειρία και την τάξη στην οποία διδάσκουν. Οι εκπαιδευτικοί γενικά αντιλαμβάνονται την πολυτροπικότητα ως συνδυασμό γλωσσικών, οπτικών και ακουστικών σημείων, αλλά η κατανόησή τους συχνά παραμένει σε γενικό και διαισθητικό επίπεδο. Ο οπτικός γραμματισμός αναγνωρίζεται για τη σημασία του στην πρόσληψη και την κριτική ανάλυση οπτικών πόρων, ενώ ο ψηφιακός γραμματισμός θεωρείται απαραίτητος για την αποτελεσματική διαχείριση της πληροφορίας και της τεχνολογίας. Υπάρχουν διαφορές στον τρόπο αξιοποίησης του οπτικού και γλωσσικού κώδικα από τους/τις εκπαιδευτικούς. Εκείνοι/ες που έχουν παρακολουθήσει περισσότερα σεμινάρια-επιμορφώσεις αντιλαμβάνονται τους οπτικούς πόρους ως σημαντικά εργαλεία στη διδασκαλία, ενώ όσοι/ες έχουν λιγότερη επιμόρφωση θεωρούν ότι λειτουργούν βοηθητικά ή συμπληρωματικά. Επίσης, η τάξη διδασκαλίας επηρεάζει την αξιοποίηση των οπτικών και γλωσσικών κωδίκων, με τους/τις εκπαιδευτικούς σε μικρότερες τάξεις να αναγνωρίζουν αυτούς τους κώδικες ως περισσότερο αυτόνομους και συγκεκριμένους, ενώ οι εκπαιδευτικοί σε μεγαλύτερες τάξεις διαπιστώνουν μεγαλύτερη αυτονομία στον γλωσσικό κώδικα. Οι απόψεις των εκπαιδευτικών σχετικά με την παρουσία και την αξιοποίηση εικόνων στα σχολικά εγχειρίδια παρουσιάζει, επίσης, διαφοροποιήσεις. Στα βιβλία μαθητή της Γλώσσας, θεωρούν ότι η πολυτροπικότητα είναι περισσότερο εμφανής στις πρώτες τάξεις, με τις εικόνες να αποτελούν σημαντικό στοιχείο για την κατανόηση του κειμένου και την αφόρμηση. Στις μεγαλύτερες τάξεις, πιστεύουν πως η αξιοποίηση των εικόνων μειώνεται και η παρουσία τους γίνεται περισσότερο διακοσμητική ή συμπληρωματική. Στα τετράδια εργασιών, αναγνωρίζουν ότι η πολυτροπικότητα υφίσταται σε λιγότερο βαθμό, και η αξιοποίηση των εικόνων εξαρτάται κυρίως από την πρωτοβουλία του/της εκπαιδευτικού. Συμπερασματικά, η παρούσα μελέτη επισημαίνει την αναγκαιότητα διεξαγωγής συστηματικών και στοχευμένων επιμορφωτικών σεμιναρίων που θα επικεντρώνονται στην πολυτροπικότητα, τον οπτικό και ψηφιακό γραμματισμό, ώστε οι εκπαιδευτικοί να κατανοήσουν καλύτερα τους συγκεκριμένους όρους και να ενισχυθεί η ικανότητά τους να ενσωματώνουν αποτελεσματικά οπτικά και πολυτροπικά στοιχεία στη διδασκαλία τους. Επίσης, θεμιτό θα ήταν να αναθεωρηθούν τα σχολικά εγχειρίδια ώστε να περιλαμβάνουν περισσότερα πολυτροπικά στοιχεία που θα προάγουν την ενεργή εμπλοκή των μαθητών/τριών και θα ενισχύσουν τη μαθησιακή εμπειρία. Επιπλέον, θα ήταν βοηθητικό, μέσω παροχής πόρων, όπως εγχειρίδια καλών πρακτικών και ψηφιακά εργαλεία, να ενθαρρύνονται οι εκπαιδευτικοί να χρησιμοποιούν ποικιλία πολυτροπικών μέσων. Τέλος, προγράμματα επαγγελματικής ανάπτυξης θα μπορούσαν να παρέχουν συνεχή υποστήριξη και ευκαιρίες για ανταλλαγή καλών πρακτικών και εμπειριών μεταξύ τους.