Τα συνταγματικά θεμέλια του δημόσιου χώρου
Authors: Γεωργίου Σταυρούλα 
Published: September 2021

Τα συνταγματικά θεμέλια του δημόσιου χώρουΑντικείμενο της διδακτορικής διατριβής είναι η διερεύνηση των συνταγματικών θεμελίων του δημόσιου χώρου και της αναγκαιότητας της αυτοτελούς συνταγματικής προστασίας του. Στόχος της είναι να αναδείξει και να αξιοποιήσει νομικά την έννοια και την αξία του φυσικού δημόσιου χώρου που συνιστά το γήπεδο, στο οποίο εκτυλίσσεται ο συνταγματικός αγώνας εφαρμογής της δημοκρατικής αρχής σε μια χρονική περίοδο που χαρακτηρίζεται από τάσεις περιστολής θεμελιωδών κατοχυρωμένων ελευθεριών τόσο στο Σύνταγμα όσο στην Ε.Σ.Δ.Α. Η ολοένα επεκτεινόμενη εγκατάσταση και λειτουργία τεχνικών συστημάτων λήψης εικόνας και ήχου και βιντεοεπιτήρησης στους δημόσιους χώρους που έχουν τη δυνατότητα να συνδυάζουν την καταγραφή εικόνων με τη μελέτη και προβλεψιμότητα της ανθρώπινης συμπεριφοράς, με τρόπο ώστε να μεταβαίνουμε από τη γνωστή μορφή «στατικής» επιτήρησης σε μορφές «δυναμικής-προληπτικής» επιτήρησης πλήττει καίρια την ελευθερία αυτοκαθορισμού του προσώπου, ως βασικής συνιστώσας κάθε φιλελεύθερου πολιτεύματος, όπως κατοχυρώνεται στο άρθρ. 5 παρ. 1 του Σ. η οποία δεν γνωρίζει χωρικούς περιορισμούς και δεν δύναται να νοηθεί ασκούμενη εκτός του δημόσιου χώρου. Η υπόθεση εργασίας η οποία προσδιορίζει και τη μεθοδολογία της έρευνας αφορά την διάκριση δύο όψεων στη συνταγματική ανάλυση και θεμελίωση του δημόσιου χώρου: α) αφενός την υποκειμενική, η οποία εξετάζει την έννοια του δημόσιου χώρου όπως ιδίως αναδύεται στο ισχύον δίκαιο μέσα από το πλαίσιο προστασίας των προσωπικών δεδομένων και εστιάζει στην προσωποκεντρική αντίληψη των δικαιωμάτων και β) αφετέρου την αντικειμενική, η οποία, αντίστοιχα, συνδέεται στο θετικό μας δίκαιο με τον κοινόχρηστο χαρακτήρα του δημόσιου χώρου ως αναπόσπαστου όρου άσκησης θεμελιωδών συνταγματικά κατοχυρωμένων ελευθεριών. Ήδη η προστασία του δημόσιου χώρου διαμορφώνεται αποσπασματικά και συντίθεται σαν παζλ από τις επιμέρους εκφάνσεις βασικών θεμελιωδών συνταγματικά κατοχυρωμένων δικαιωμάτων που απορρέουν από τις διατάξεις των άρθρων 2 παρ. 1, 5 παρ. 1 και 24, 11, 14 παρ. 1, 13 παρ. 2, 16 παρ. 1 του Σ. Η ex constitutione συναγόμενη σημασία του εκτείνεται σε ένα ευρύ φάσμα δικαιωμάτων κομβικών τόσο για την αυτοκαθορισμό και την αυτοπραγμάτωση του προσώπου όσο και για την λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος. Αναδεικνύεται έτσι μέσα από την αντικειμενική διάσταση της συνταγματικής προστασίας του δημόσιου χώρου, πέραν της θεσμικής διαδικαστικής διάστασής του –που προσιδιάζει στις θεσμικές εγγυήσεις για την συνταγματική ελευθερία εν γένει- ένα δικαίωμα με βάση τη ρεπουμπλικανική παράδοση με φιλελεύθερα χαρακτηριστικά. Ο δημόσιος χώρος δεν είναι νομικώς αδρανής και ανενεργός αλλά ενέχει συνταγματική αξία per se καθώς συνιστά αναγκαίο πραγματικό υπόβαθρο άσκησης ατομικών δικαιωμάτων συλλογικής ιδίως δράσης παραδοσιακά συνδεδεμένων με την δημοκρατική αρχή και πεδίο συνάντησης (καταλυτικής σημασίας για την σύνθεση) των τριών ιδιοτήτων του προσώπου, ως ατόμου, κοινωνού και πολίτη. Έτσι προβάλλεται η αναγκαιότητα της ρητής συνταγματικής κατοχύρωσης του δικαιώματος στον δημόσιο χώρο και εξετάζεται η νομική φύση του, η οποία φαίνεται να υπερβαίνει τα αυστηρά όρια της κλασσικής διάκρισης των δικαιωμάτων του G.Jellinek σε ατομικά, κοινωνικά και πολιτικά καθώς συνθέτει την υποκειμενική και αντικειμενική διάσταση της προστασίας και τις τρεις ιδιότητες του προσώπου, ως ατόμου, κοινωνού και πολίτη και αναδεικνύει την διττή έννοια της ελευθερίας τόσο ως «μη παρέμβασης» όσο και ως «μη κυριαρχίας» (Ph. Pettit).