Νερό, υγεία και αναψυχή στις μοντέρνες ελληνικές λουτροπόλεις
Authors: Δασκαλάκη Γεωργία 
Published: February 2024

H παρούσα διδακτορική διατριβή αναλύει την αρχιτεκτονική των ελληνικών λουτροπόλεων,από τη δημιουργία του νέου ελληνικού κράτους μέχρι τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, εξετάζοντας πώς οι πολιτικές, κοινωνικές και πολιτιστικές "κατασκευές" γύρω από το (ιαματικό) νερό διασταυρώνονται με τη διεκδίκηση μοντέρνας ταυτότητας του ελληνικού έθνους-κράτους. Η ιδέα του θερμαλισμού εντάχθηκε αρχικά στα ευρύτερα πλαίσια του δυτικότροπου έργου εκσυγχρονισμού της υγείας στην Ελλάδα, προωθήθηκε από τον ιατρικό λόγο και στη συνέχεια μεταφράστηκε σε αστικά, αρχιτεκτονικά και τεχνολογικά έργα. H λουτρόπολη αναγνωρίζεται ως μία πόλη οργανωμένη γύρω από τη λειτουργία του ιαματικού μπάνιου η οποία αποτελεί τη γενεσιουργό αιτία για την ανάπτυξη όλων των επιμέρους κλιμάκων και τυπολογιών χώρου: από το μικρό ιδιωτικό δωμάτιο του λουτρώνα μέχρι τις υποδομές ολόκληρης της πόλης. Εκτός από την ορθολογική ανάδειξη και αξιοποίηση του ιαματικού νερού η οποία προήλθε από τη μετα-διαφωτιστική επιστημονικοποίηση της γνώσης η ανάλυση μου φανερώνει ερμηνείες και νοήματα που δόθηκαν στο νερό με αφορμήτη δημιουργία των τόπων λουτροθεραπείας, οι οποίες μάλιστα μεταβάλλονταν ανάλογα μετις πολιτικό-κοινωνικές περιστάσεις. Στα πλαίσια της διατριβής οι λουτροπόλεις αναλύονται ως μοντέρνες «μηχανές» υγείας και αναψυχής, ως προς τα ζητήματα της τυποποίησης, της τεχνολογίας και της «συστηματοποίησης» της παραγωγής ταξικής-εθνικής συνείδησης. Η έρευνα μου ξεκινά με την αναζήτηση της «γενεσιουργού» αιτίας της εισαγωγής της λουτροθεραπείας στη μοντέρνα Ελλάδα μέσα από τον ιατρικό λόγο. Μέσα από αυτόν διερευνάται η συμβολή των γιατρών στην κατασκευή της λουτροθεραπείας ως μίας μοντέρνας πρακτικής και η επινόηση της συνέχειας της με την αρχαία παράδοση του λουτρού ενώ παράλληλα εξετάζεται ο ρόλος των γιατρών ως των πρώτων «σχεδιαστών» του χώρου. Στο επόμενο κεφάλαιο εξετάζεται το πώς οι υποδείξεις των γιατρών αποτυπώνονται στα πρώτα πολεοδομικά σχέδια λουτροπόλεων και εξηγείται πώς αυτά ιεραρχούσαν χωρικά και συμβολικά τα αναδυόμενα ιδανικά της υγείας και τα πρώτα οράματα αναψυχής. Έτσι, αποκαλύπτεται η ιδιαιτερότητα των λουτροπόλεων σε σχέση με άλλες νέες πόλεις τόσο στο επίπεδο του αστικού σχεδιασμού όσο και ως προς τη διατύπωση ενός εναλλακτικού τύπου αστικότητας. Στα δύο τελευταία κεφάλαια εξετάζεται ο ρόλος της αρχιτεκτονικής σε διαφορετικές χωρικές κλίμακες μέσα από το φίλτρο αφενός της τεχνοεπιστήμης (στην οποία ένα σημαντικό κομμάτι είναι η υγεία) και αφετέρου της αναψυχής. Εκεί επεξηγείται το πώς οι υποδομές των λουτροπόλεων λειτουργούσαν ως κατεξοχήν σύμβολα νεωτερικότητας στο επίπεδο της αισθητικής, της κατασκευής και της τεχνολογίας σε όλες τις κλίμακες: από τις μπανιέρες μέσα στα δωμάτια των λουτρών, στους τύπους των κτιρίων των λουτρών, στα ξενοδοχεία, στην κατασκευαστική τεχνολογία και στα δίκτυα. Μέσα από την πιο πάνω ανάλυση η διατριβή μου επεκτείνει τις θεωρίες που αναλύουν τη σχέση ιατρικού λόγου και μοντέρνας αρχιτεκτονικής, προσθέτοντας σε αυτή την διάσταση της ελληνικότητας (ως αρχαία αναφορά και ταυτόχρονα ως έννοιας συνυφασμένης με το μοντέρνο έθνος-κράτος). Επίσης εντοπίζεται η ιδιαιτερότητα των λουτροπόλεων ως πρότυπων πόλεων υγείας-αναψυχής και η συνεισφορά τους στη μεταπολεμική τουριστική ανάπτυξη. Σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, η διατριβή μου «ρίχνει φως» στην ιστορία της μοντέρνας αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα μέσα από τη λουτροθεραπεία και αντίστροφα. Αυτή η σχέση αποκαλύπτει φαντασιακά και αλληγορίες γύρω από ένα φαινομενικά ουδέτερο υλικό, το ιαματικό νερό, και προτείνει τρόπους να διαβαστεί κριτικά η αναπλαισίωση της λουτροθεραπείας σήμερα.