Μελέτη σκελετικών ευρημάτων αρχαιολογικών ανασκαφών από τη μεσαιωνική πόλη της Ρόδου και το αρχαίο Κάλλιο Φωκίδος, στη βάση ανθρωπολογικών και παλαιοπαθολογικών παρατηρήσεων
Authors: Κρικώνη-Κυρίτση Βασιλική 
Published: August 2021

Η πρώτη ενότητα της διατριβής, η Θεωρητική Εισαγωγή, αναφέρει στοιχεία για τον ανθρώπινο σκελετό και την οδοντοφυΐα. Η δεύτερη ενότητα, του Σκοπού, προσδιορίζει τον κύριο στόχο της διατριβής. Η τρίτη ενότητα, του Υλικού, καθορίζει την προέλευση των οστών, δηλαδή το Αρχαίο Κάλλιο (4ος αι. π.Χ.) και τη Μεσαιωνική Ρόδο-ΔΕΠΟΣ (14ος-15ος αι. μ.Χ.), δίνει ιστορικά στοιχεία των περιοχών αυτών, και εξηγεί τον τρόπο απόκτησής του από τη γράφουσα. Η τέταρτη ενότητα, της Μεθοδολογίας, περιγράφει τις χρησιμοποιηθείσες μεθόδους για τη μελέτη, που ανάγονται στη Γενική Μεθοδολογία, στη Βασική Μεθοδολογία με τον προσδιορισμό του φύλου, της βιολογικής ηλικίας, και του ελάχιστου αριθμού ατόμων (ΕΑΑ), στη Συμπληρωματική Μεθοδολογία με τον υπολογισμό του αναστήματος, και την ακτινοσκόπηση, στην Ειδική Μεθοδολογία με τη βαθμονόμηση οστεοφύτων, τη βαθμονόμηση περιοδοντίτιδας, και την ιστολογική μελέτη λεπτών τομών τόσον με αφαλάτωση όσον και με σκληρό ιστό. Στην πέμπτη ενότητα παρουσιάζονται αναλυτικά τα Αποτελέσματα, ενώ ταυτόχρονα γίνεται η Συζήτησή τους. Τα οστά ή και τα τμήματά τους, και τα δόντια, ταυτοποιούνται, ταξινομημένα σε πίνακες, όπου επίσης αναφέρονται το φύλο, η βιολογική ηλικία, τα παθολογικά στοιχεία, τα επιγενετικά χαρακτηριστικά. Με τη μορφή κειμένου υπολογίζεται ο ΕΑΑ για κάθε τάφο, αιτιολογείται το φύλο και η βιολογική ηλικία, εκτιμάται το ανάστημα, όταν αυτό είναι δυνατό, αναφέρονται σύντομα η παθολογία κάθε ατόμου με ταυτόχρονη παράθεση αντίστοιχων φωτογραφιών, και συζητείται η κάθε ασθένεια χωριστά και μοναδικά στο κείμενο. Αυτή η ενότητα διαχωρίζεται σε τρείς υποενότητες, τα ανθρώπινα οστά του αρχαίου Καλλίου, τα ζωïκά οστά του αρχαίου Καλλίου, και τα ανθρώπινα οστά του ΔΕΠΟΣ. Στην έκτη ενότητα περιλαμβάνονται τα Γενικά Συμπεράσματα, ως εξής: Α) το ανθρώπινο σκελετικό υλικό του αρχαίου Καλλίου κατανέμεται σε εννέα (9) τάφους, με συνολικό ΕΑΑ είκοσι έξι (26) άτομα. Στα άτομα αυτά αναγνωρίστηκαν δέκα (10) άνδρες, τέσσερις (4) γυναίκες, δύο (2) έφηβοι, ένα (1) νεαρό άτομο ίσως ανδρικό, τρία (3) παιδιά και ένα (1) βρέφος. Η βιολογική ηλικία κυμαίνεται από 25 έως 50 έτη για τους ενήλικους, με κάποια άτομα απροσδιόριστης προχωρημένης ηλικίας άνω των 50 ετών, έως 21 έτη για το νεαρό άτομο, 5 έως 7 έτη για τα παιδιά, και μέχρι 1 έτος για το βρέφος. Η σκελετική παθολογία περιλαμβάνει ασυμμετρίες, ψευδοάρθρωση, εξοστώσεις, ρομβοειδές βοθρίο, στρες δραστηριότητας, σπονδυλολίσθηση, ενθεσόφυτα, οστεόφυτα, οστεοαρθρίτιδες, οζίδια του Schmorl, υπέρμετρη αγγειοβρίθεια, περιοστίτιδες, τραύμα, και κάταγμα. Η οδοντική παθολογία περιλαμβάνει δυσπλασίες (δόντι μέσα σε δόντι, κάμψεις ρίζας), οδοντολυσία, έγκλειστο δόντι, αποτριβή, περιοδοντίτιδα, αποκάλυψη ρίζας, τερηδόνα, απώλεια δοντιών στη ζωή, φατνιακό απόστημα, γναθικό απόστημα, ασύμμετρη σύγκλιση γνάθων. Ακόμη παρατηρήθηκαν επιγενετικά χαρακτηριστικά, ιεροποιήσεις σπονδύλων, κύρτωση αξονικού οστού, τρήμα αξονικού οστού. Όσον αφορά στη συχνότητα των παθολογικών στοιχείων, φαίνεται, ότι επικρατούν, αναλογικά με τον ΕΑΑ, τα οστεόφυτα και οι οστεοαρθρίτιδες κυρίως σε σπονδύλους, η μόλυνση ως φλεγμονή περιοστίτιδας εκδηλούμενη κυρίως σε κνήμη και περόνη, και τα τραύματα-κατάγματα. Ανάλογα, για την οδοντική παθολογία επικρατούν η περιοδοντίτιδα, η τερηδόνα και η αποτριβή. Β) το ζωïκό υλικό του αρχαίου Καλλίου ταυτοποιήθηκε, και η σειρά αριθμητικής υπεροχής των ευρημάτων είναι βόδι, πρόβατο, πτηνό, ίππος, χοίρος-κριάρι (εξίσου), ενώ η ακολουθία στα δόντια είναι χοίρος, πρόβατο, βόδι, αρκούδα, λύκος. Λίγα οστά ανήκουν σε νεαρά ζώα, αρκετά οστά έχουν εμφανή σημάδια κοπής με αιχμηρό εργαλείο, ενώ κάποια προέρχονται από επεξεργασία με φωτιά. Βρέθηκαν κέρατα και όστρακο θαλάσσιου μαλάκιου. Γ) το ανθρώπινο σκελετικό υλικό του ΔΕΠΟΣ, στο μέρος του που μελετήθηκε, κατανέμεται χωροταξικά στο Σκαμ. 4-Τ.Κ. 1Γ, Σκαμ. 4α-Τ.Κ. 2Α και 2Β, Παναγία του Μπούργκου-Σκαμ. 1-Τετραγ. 2 και 5, και σε κάποιες μεμονωμένες περιπτώσεις. Ο ΕΑΑ είναι τριάντα τρία (33) άτομα, στα οποία αναγνωρίστηκαν δέκα πέντε (15) άνδρες, μία (1) γυναίκα, ένα (1) παιδί, και δύο (2) βρέφη. Η βιολογική ηλικία προσδιορίστηκε μόνο σε πέντε περιπτώσεις, άνδρα 25 έως 35 ετών, άνδρα άνω των 50 ετών, παιδί 4,5 έως 5,5 ετών, και βρέφη έως 1 έτους. Τα σκελετικά παθολογικά στοιχεία αφορούν σε ασυμμετρίες, εξοστώσεις, οστικό κάλο, ψευδοάρθρωση, εντομή επιγονατίδας, εναλλαγή ένθεσης δικέφαλου βραχιόνιου μυ, ενθεσόφυτα, οστεόφυτα, οστεοαρθρίτιδες, νέκρωση, διαβρωτικές αρθρίτιδες, οστεοπόρωση, οζίδια του Schmorl, μεσοσπονδύλιες οστεοχονδρώσεις, υπέρμετρη αγγειοβρίθεια, DISH, οστεοποιό μυοσίτιδα, περιοστίτιδες, τραύματα. Όσον αφορά στην οδοντοπαθολογία, παρατηρήθηκε μόνο μία περίπτωση προθανάτιας απώλειας γομφίου ανδρός. Τα επιγενετικά χαρακτηριστικά που εντοπίστηκαν είναι διμερής επιγονατίδα, κρανιοσυνόστωση, οστική γέφυρα πλευρών, υπερκονδυλοειδές τρήμα, επιγενετικό τρήμα. Όμοιες παθολογικές καταστάσεις του ανθρώπινου σκελετικού υλικού ανάμεσα στο αρχαίο Κάλλιο και το ΔΕΠΟΣ αποτελούν η οστεοαρθρίτιδα, η περιοστίτιδα, και το τραύμα, που χαρακτηρίζουν άλλωστε την ασθένεια κατά την αρχαιότητα. Τέλος, στην έβδομη ενότητα παρατίθενται τρία Παραρτήματα: Ι η χορήγηση αδείας μελέτης ανθρώπινων οστών από την ανασκαφή του αρχαίου Καλλίου του Υπουργείου Πολιτισμού, ΙΙ ο πίνακας Access καταχώρησης όλου του υλικού ΔΕΠΟΣ, ΙΙΙ οι σημειακές χημικές αναλύσεις συγκεκριμένων διεπιφανειών του μικροαναλυτή ακτίνων-Χ (EDX) του SEM.