Κοινωνιολογικές συνιστώσες στην πολεοδομική ιστορία της Θεσσαλονίκης
Authors: Χαϊδεμένου Σταματία 
Published: September 2021

Η Θεσσαλονίκη είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα πόλεων της Ελλάδας, που αντιπροσωπεύουν επάξια τον όρο του «ζωντανού οργανισμού». Η συνεχής και έντονη ιστορική πολεοδομική δραστηριότητα της Θεσσαλονίκης και η αποτύπωση αυτής στον κοινωνιολογικό «χάρτη» της πόλης, αποτελεί το κύριο αντικείμενο της παρούσας έρευνας. Η διαδρομή ξεκινάει από την Οθωμανική περίοδο, δίνοντας μεγαλύτερη έμφαση από τα τέλη του 19ου αιώνα και μετά, για να καταλήξει στην εποχή που χαρακτηρίστηκε κυρίως από τον μεγάλο ερχομό των προσφύγων, τον μεσοπόλεμο. Η επιλογή της χρονικής αυτής περιόδου έγινε με κριτήριο την πληθώρα των όσον διαδραματίστηκαν μέσα σε αυτό το χρονικό διάστημα και τα αποτυπώματά τους επάνω στην πολεοδομία της Θεσσαλονίκης. Είναι ίσως η πλουσιότερη από άποψη γεγονότων περίοδος της πόλης, οικονομικά, κοινωνικά, πολιτιστικά, πολιτισμικά, εθνοτικά, πολιτικά, αλλά και πολεοδομικά. Η σχέση μεταξύ πολεοδομίας και κοινωνίας την περίοδο αυτή είναι άμεση, με την μία να επηρεάζει την πορεία της άλλης αισθητά επάνω στον κοινωνιολογικό, αλλά και πολεοδομικό ιστό της Θεσσαλονίκης. Ο σκοπός μας είναι μέσα από την παρούσα διατριβή να γνωρίσουμε τη Θεσσαλονίκη από πολεοδομικής και κοινωνιολογικής σκοπιάς, αλλά και να δώσουμε το έναυσμα για την ανάδειξη σήμερα του τόσο έντονου παρελθόντος της, που δυστυχώς χάνεται μέσα στην πυκνή μεταπολεμική δόμηση. Η μέθοδος που ακολουθήθηκε βασίστηκε κυρίως στην ανάλυση και επεξεργασία δευτερογενών πηγών, αλλά και σε μαρτυρίες Θεσσαλονικέων δεύτερης και τρίτης γενιάς. Τα δεδομένα που παρατέθηκαν, συζητήθηκαν, δημιούργησαν ερωτήματα και συμπεράσματα, τα οποία εντυπώθηκαν επάνω σε χάρτες με στόχο την παρουσίαση και σύνδεση των δύο βασικών χαρακτηριστικών της παρούσας μελέτης, την κοινωνία και την πολεοδομία.Προσπαθώντας εν συντομία να αποδώσουμε τα όσα απασχόλησαν την διατριβή, ξεκινάμε από το δεύτερο κεφάλαιο και την Οθωμανική περίοδο, έως τα τέλη της οποίας το βασικό χαρακτηριστικό της πολεοδομίας της Θεσσαλονίκης είναι η ανοργάνωτη δόμηση, με αποτέλεσμα η οριοθετημένη από τα περιμετρικά προστατευτικά τείχη πόλη να έχει έναν πολύ πυκνό και άτακτο πολεοδομικό ιστό. Την ίδια εποχή η κοινωνία της πόλης χαρακτηρίζεται από τις τρεις κυρίαρχες πληθυσμιακά εθνό-θρησκευτικές ομάδες, τους Εβραίους, του Μουσουλμάνους και τους Χριστιανούς, οι οποίοι χωροθετούνται βάσει του κοινωνικού τους ρόλου σε αυτή, κυρίαρχοι, έμποροι, υπόδουλοι. Στα τέλη της Οθωμανικής περιόδου και ειδικά από τα τέλη του 19ου αιώνα και μετά, η πόλη μεταλλάσσεται, αποτέλεσμα της γενικότερης στροφής προς την δυτικοευρωπαϊκή νοοτροπία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η Θεσσαλονίκη λοιπόν μετατρέπεται σταδιακά σε ένα αναπτυσσόμενο αστικό κέντρο, στο οποίο δημιουργούνται οι κοινωνικές προϋποθέσεις για την εμφάνιση της αστικής τάξης. Κάποια μόνο από τα αποτελέσματα της κοινωνικής κατάστασης που επικρατεί την περίοδο αυτή, επάνω στην πολεοδομική εικόνα της πόλης, ήταν η κατεδάφιση των περιμετρικών τειχών, οι συνεχείς επεκτάσεις του πολεοδομικού ιστού, οι σιδηροδρομικές συνδέσεις με την Ευρώπη και τα Βαλκάνια, ο εκσυγχρονισμός του λιμανιού και άλλα. Ακολουθεί το τρίτο κεφάλαιο, όπου αναλύονται μια σειρά ιστορικών γεγονότων, όπως η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης και η διαδικασία ένταξής της στο ελληνικό κράτος, ο Α’ Παγκόσμιος πόλεμος με τη δημιουργία του δεύτερου κράτους του Ελευθέριου Βενιζέλου, αλλά και τα αποτελέσματα του ερχομού των συμμαχικών στρατευμάτων της Ανταντ στην κοινωνία και πολεοδομία της Θεσσαλονίκης, για να καταλήξει το κεφάλαιο στην πυρκαγιά του 1917. Η δεκαετία αυτή ήταν η εποχή που οι συνθήκες ευνόησαν την διαμόρφωση της αστικής πλέον πόλης. Η αναγκαστική αλλά απαραίτητη, δεδομένου του ευρωπαϊκού προτύπου που ακολουθεί η Θεσσαλονίκη, αλλαγή των οικονομικών και κοινωνικών συνθηκών, μεταφέρεται στην αστική εικόνα της πόλης.Στο τελευταίο τέταρτο κεφάλαιο της διατριβής αναλύονται τα σημαντικότερα κοινωνικό-πολεοδομικά γεγονότα του μεσοπολέμου, τα οποία πηγάζουν από τον μεγάλο ερχομό των προσφύγων στην πόλη. Το νεοενταγμένο στο ελληνικό κράτος αστικό κέντρο του Βορρά, αναδιαρθρώνει τον πολεοδομικό του ιστό σύμφωνα με τις απαιτήσεις της εγκατάστασης των προσφύγων, αλλά και των όσων εκμεταλλεύτηκαν την ανάγκη αυτή για να επενδύσουν επάνω στην οικοδομική βιομηχανία, θέτοντας τις βάσεις για την μεταπολεμική έξαρση του φαινομένου. Η Θεσσαλονίκη λοιπόν των πολλών εθνοτήτων και πολιτισμών, υπήρξε για όλη τουλάχιστον τη διάρκεια της περιόδου που μας απασχόλησε, ένα πολυπολιτισμικό κέντρο, καλό αποδέκτη συνεχών αλλαγών και μεταμορφώσεων, τόσο σε κοινωνιολογικό, όσο και σε πολεοδομικό επίπεδο. Η ιστορική αυτή διαδρομή της πόλης, αποδίδεται μέσα από τους χάρτες, τους πίνακες και τα διαγραμμάτων που σχεδιάστηκαν με σκοπό να παρουσιάσουν όλες τις κοινωνιολογικό-πολεοδομικές μεταμορφώσεις της Θεσσαλονίκης.