ДВА ПИСЬМА НАПИСАННЫХ В СВЯЗИ С КАЗАХСКО-ОЙРАТСКИМИОТНОШЕНИЯМИИ ЕГО ИСТОРИЧЕСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ
Authors: Әбділәшім Д. 
Published: May 2024

Қазақтармен жоңғарлар арасында әскери қақтығыстар үнемі туылып тұрды. Әсіресе жоңғарлардыңқазақ жеріне жасаған жорықтары XVIII ғасырдыңбірінші жартысына дейін толастамады. Дегенмен Бұланты (1726), Аңырақай шайқастарында (1730) жаудың беті қайтып, қазақ қолы ырықты орынға шыға бастады. 1745 жылы жоңғар билеушісі Қалдан Серен қайтысболған соң, тақтан үміткерлер арасында ішкі алауыздық асқынып, хандықтың іргесі сөгілді. Көп өтпей Цин патшалығы әскер шығарып, жоңғарларды түбегейлі жойды. Қырғыннан аман қалғандары көрші хандықтарға бытырай ауды. Тіпті Еділ бойындағы қалмақтарға дейін босып барып бас сауғалады. Жоңғарлар жойылғаннан кейін, Қазақ хандығы мен Цин патшалығы арасында тікелей қарым-қатынас орнап, 1757 жылы күзде Абылай мен Әбілпейіз алғаш ретелшілер тобын жасақтап, Бейжіңдегі патша ордасына аттандырды. Сөйтіп көп ұзамай екі жақ ара барыс-келістер жиілеп, сауда-саттық ісі тез дамыды. 1758 жылы Үрімжіден сауда жәрмеңкесі ашылып, қазақтар жылқы саудасын жасасып қайтты. Іле-шала Іледен (1761), Шәуешектен (1764) сауда базарлары ашылып, екі ел экономикасының дамуына тың серпін берді. Екеу ара қарым-қатынастың нығайуына орай қазақтар тарапынан жазылған хаттар да молайды. Осылардың арасында Ханқожа сұлтанның хаттары да кездеседі.Мақаламызға арқау болғаны хаттар осы Ханқожа сұлтанның 1786 жылы Тарбағатайда іс басқарып тұрған Цинұлықтарына жолдаған хаттары. Аталмыш хаттарда қазақ ішіндегі ойраттардың шекара асып қашуы мен қайта оралуына байланысты жазылған.Хаттардың тілі жаттық, мазмұны ұғынықты, XVIIIғасырдағы Қазақ хандығының әлеуметтік тарихы мен тіл-жазу мәдениетін, сондай-ақ қазақ-жоңғар қатынасын зерттеуде аса құнды дереккөз есептеледі.

Военные конфликты между казахами и джунгарами происходили постоянно. В частности, нападение джунгаров на казахские земли продолжались до первой половины XVIII века. Однако в битвах при Буланты (1726 г.) и Аныракае (1730 г.) враги начали отступать, и казахи укрепили воиска. В 1745 году, после смерти правителя Джунгарии Галдан-Церена, внутренние раздоры между претендентами на престол обострились, и основы ханства были разрушены. Вскоре после этого династия Цин послала армию и полностью уничтожила джунгар. Те, кто выжил в резне, разбежались по соседним ханствам. Они даже дошли до калмыков по Волге, чтобы выжить. После разгрома джунгар между Казахским ханством и Цинской империей установились прямые связи, а осенью 1757 года Абылай и Абилпейиз впервые сформировали группу послов и отправили их к царскому двору в Пекин. Вскоре переговоры между двумя сторонами участились, и торговый бизнес стал быстро развиваться. В 1758 году в Урумчи открылась торговая ярмарка, и казахи торговали лошадьми. Один за другим начали открываться торговые рынки в Иле (1761 г.) и Шауешеке (1764 г.), что дало новый толчок развитию экономики обеих стран. Были обнаружены письма, написанные казахами в связи с укреплением отношений между двумя странами. Среди нихесть письма Султана Ханкоджи. Письма, на которых основана наша статья -это корреспонденция, отправленная Ханкожа-султаном цинскому князю, заведававшему делами в Тарбагатае в 1786 году. В этих письмах написано о побеге и возвращении ойратов в пределы казахстанской границы. Язык писем иностранный, содержание понятное, что является весьма ценным источником для изучения социальной истории и языковой, письменной культуры Казахского ханства XVIII века, а также казахско-джунгарских взаимоотношений.

Military conflicts between the Kazakhs and the Dzungars were constantly occurring. In particular, the attack of the Dzungars on the Kazakh lands continued until the first half of the 18thcentury. However, in the battle of Bulanta (1726) and Anirakai (1730), the enemies began to retreat, and the Kazakhs strengthened the troops. In 1745, after the death of the ruler of Dzungars, Galdan Seren, the internal discord between the candidates for the throne worsened, and the foundation of the khanate was destroyed. Soon after, the Qing Dynasty sent an army and completely destroyed the Dzungars. Those who survived the massacre fled to neighboring khanates. They even reached the Kalmyks along the Volga in order to survive. After the destruction of the Dzungars, direct relations were established between the Kazakh Khanate and the Qing Empire, and in the fall of 1757, Abylay and Abilpeyiz first formed a group of ambassadors and sent them to the royal court in Beijing. Soon, negotiations between the two sides became more frequent, and trade business developed rapidly. In 1758, a trade fair was opened in Urumzhi, and Kazakhs traded horses. Trade markets were opened as soon asIle (1761) and Shaueshek (1764), which gave a new impetus to the development of the economy of both countries. There are also letters written by Kazakhs in connection with the strengthening of relations between the two countries, which include the letters of Sultan Khanqoja. Thisarticle is devoted to the research ofthe letters sent by Khanqoja Sultan tothe Counciller of Tarbaghatai in 1786. In these letters, it is written about the escape and return of Oyirats within the Kazakh border. The language of the letters is foreign, the content is comprehensible, it is considered a very valuable source for studying the social history,language and writing culture of the Kazakh khanate in the 18th century, as well as the Kazakh-Dzungars relationship.