Η πολεοδομική εξέλιξη της Ναυπάκτου (15ος - 19ος αι.)
Authors: Παπαβαρνάβας Μιχαήλ 
Published: November 2024

Η Ναύπακτος αποτελεί μια από τις ιστορικές πόλεις της ανατολικής Μεσογείου, που επί αιώνες διαδραμάτισε σημαίνοντα ρόλο στις εξελίξεις της ευρύτερης περιοχής. Ωστόσο, παρά την τεράστια σημασία της, η πολεοδομία και η αρχιτεκτονική της πόλης των μεσαιωνικών και νεότερων χρόνων, δεν έχει μελετηθεί συστηματικά. Στα πλαίσια αυτά, η παρούσα διατριβή μελετά την αρχιτεκτονική και τη πολεοδομία της Ναυπάκτου, από τον 15ο έως τον 19ο αιώνα καλύπτοντας αναπόφευκτα και ένα μεγάλο μέρος των αρχών του 20ου αιώνα. Η έρευνα βασίστηκε στην υπόθεση ότι η ιστορική, κοινωνική και οικονομική πραγματικότητα μιας πόλης αντανακλάται στην αρχιτεκτονική και την πολεοδομία της και ως εκ τούτου, προϋπόθεση για τη συστηματική μελέτη της πολεοδομικής εξέλιξης μιας πόλης αποτελεί η σε βάθος κατανόηση και ερμηνεία του ιστορικού και κοινωνικοοικονομικού της πλαισίου. Με βάση τα παραπάνω, η εργασία διαρθρώθηκε σε έξι κεφάλαιαΤα τρία πρώτα κεφάλαια είναι εισαγωγικά. Στο πρώτο κεφάλαιο ορίζεται χωρικά και χρονικά το αντικείμενο μελέτης, παρουσιάζεται η βιβλιογραφική ανασκόπηση και η μεθοδολογία, καθώς και τα ερωτήματα και οι στόχοι της έρευνας, που αφορούν εν πολλοίς στον προσδιορισμό των μεταβολών του αστικού περιβάλλοντος κατά την μετάβαση από την Βενετική στην Οθωμανική και εν τέλει στην Νεοελληνική εποχή, μέσα από μια μελέτη περίπτωσης, την πόλη της Ναυπάκτου. Το δεύτερο κεφάλαιο εστιάζει στην περιγραφή του αντικειμένου της μελέτης, δηλαδή στη πόλη της Ναυπάκτου, η οποία αποτελεί ένα παλίμψηστο, με εμφανή τα ίχνη συνεχούς κατοίκησης από την αρχαιότητα έως τις μέρες μας. Στο κεφάλαιο αυτό παρουσιάζονται τα γεωγραφικά και τοπογραφικά χαρακτηριστικά της Ναυπάκτου από την αρχαιότητα, εστιάζοντας στη σύγχρονη πόλη και παραθέτοντας ένα συνοπτικό χρονολόγιο των κύριων ιστορικών γεγονότων. Στο τρίτο κεφάλαιο παρουσιάζεται η εξέλιξη της πόλης μέχρι τον 15ο αιώνα, μέσα από το πρίσμα της πολεοδομίας και της αρχιτεκτονικής. Η επισκόπηση βασίζεται σε παλαιότερες δημοσιευμένες μελέτες, σύμφωνα με τις οποίες, o χώρος που αναπτύχθηκε η πόλη προσέλκυσε κατοίκους ήδη από τα πρώιμα στάδια των μόνιμων ανθρώπινων εγκαταστάσεων, οχυρώθηκε και ήκμασε κατά τους κλασικούς χρόνους, παρήκμασε μετά την Ρωμαϊκή κατάκτηση και γνώρισε νέα ακμή κατά τους Μεσαιωνικούς χρόνους και κατά την Α΄ Βενετική περίοδο, που έλαβε χώρα ένα από τα ορόσημα της πολεοδομικής ιστορίας της πόλης. Πρόκειται για την σύνδεση της οχυρωμένης ακρόπολης με τον λιμένα, μια εξαιρετικά γενναία χειρονομία που άλλαξε άρδην τη φυσιογνωμία της πόλης, καθορίζοντας τον πολεοδομικό της χαρακτήρα μέχρι τις μέρες μας.Τα δυο επόμενα κεφάλαια αφορούν στο κυρίως θέμα της έρευνας. Στο τέταρτο κεφάλαιο παρουσιάζεται η αρχιτεκτονική και η πολεοδομική εξέλιξη του οικισμού κατά τους Οθωμανικούς χρόνους, από το 1499 έως το 1829, με μια μικρή Βενετική παρένθεση στα τέλη του 17ου αιώνα. Η ανάλυση χωρίζεται στις δυο οθωμανικές περιόδους, από την κατάκτηση του Βαγιαζήτ Β΄ έως την Βενετική κατάκτηση (1687 – 1701) και την αποδιοργάνωση που αυτή επέφερε στη πόλη και στη συνέχεια από την Οθωμανική ανάκτηση έως την απελευθέρωση της, το 1829. Η πρώτη περίοδος χαρακτηρίζεται από οικονομική άνθιση με συνεπακόλουθη πολεοδομική ανάπτυξη και αξιόλογη αρχιτεκτονική παραγωγή, ενώ η δεύτερη από οικονομική παρακμή που επηρέασε την πολεοδομία και την αρχιτεκτονική της πόλης. Μολαταύτα, κατά τη δεύτερη οθωμανική περίοδο οικοδομήθηκαν ορισμένα αξιόλογα κτίσματα, στα πλαίσια μιας προσπάθειας της κεντρικής διοίκησης να προσελκύσει τον πληθυσμό που είχε εγκαταλείψει την πόλη κατά την βραχύβια Β΄ Βενετική κυριαρχία. Το πέμπτο κεφάλαιο μελετά την αρχιτεκτονική και την πολεοδομία της πόλης κατά την διάρκεια του πρώτου αιώνα των Νεοελληνικών χρόνων (1829–1940) και εστιάζει περισσότερο στο οργανωμένο πολεοδομικό πρόγραμμα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, μέσα από τη μελέτη των παλαιών αυθεντικών χαρτών και λιγότερο στη μελέτη της αρχιτεκτονικής παραγωγής, η οποία παραμένει φτωχή. Στα συμπεράσματα γίνεται η σύνθεση όλων των αποτελεσμάτων της έρευνας, παρουσιάζοντας το παράδειγμα της Ναυπάκτου ως αποκλίνων από τον γενικό κανόνα των παλαιότερων γενικευμένων μελετών που αφορούσαν στα τυπικά γνωρίσματα της διάρθρωσης των οθωμανικών πόλεων του ελλαδικού χώρου και ευρύτερης βαλκανικής.