Οι λύχνοι της Μινωικής Κρήτης
Authors: Κολιπέτσα Χριστίνα 
Published: August 2021

Η παρούσα διατριβή μελετά τους λύχνους της Μινωικής περιόδου, οι οποίοι κατασκευάζονται από διαφορετικά υλικά (πηλό, λίθο, χαλκό) καλύπτοντας μία μεγάλη χρονική περίοδο του μινωικού πολιτισμού. Οι λύχνοι της μινωικής περιόδου μαζί με άλλα φωτιστικά σκεύη (δαυλοί ή πυρσοί, «κηροπήγια») αποτέλεσαν την προδρομική μορφή του συστήματος τεχνητού φωτισμού των μεταγενέστερων περιόδων. Βασικοί στόχοι της παρούσας μελέτης ήταν η ταξινόμηση των μινωικών λύχνων σε συνάρτηση με το υλικό κατασκευής τους και η τυπολογική εξέλιξη των τύπων, και κυρίως, η κατανόηση της σημασίας τους για τη μινωική κοινωνία, έτσι όπως αυτή είναι δυνατόν να διαφανεί από τον τρόπο της χρήσης τους. Μεθοδολογικά, η παρούσα συζήτηση βασίζεται κυρίως στις πληροφορίες, που παρέχονται μέσω των αρχαιολογικών δημοσιεύσεων και τη συγκριτική ανάλυση δεδομένων, όπως και τη χρήση παραλλήλων. Το αδημοσίευτο υλικό πήλινων και λίθινων λύχνων από το ανάκτορο και το μινωικό οικισμό της Ζάκρου βοήθησε, ώστε να διαμορφωθεί μία πιο ολοκληρωμένη «εικόνα» για τα υπό εξέταση σκεύη. Το πόσο σημαντική είναι η μελέτη των λύχνων εντός των αρχαιολογικών «συμφραζόμενων», είτε ως «δεικτών» χρονολόγησης, είτε ως χρηστικών ή τελετουργικών αντικειμένων δείχθηκε σε σημαντικό βαθμό μέσω της παρούσας μελέτης. Στόχος της προτεινόμενης τυπολογίας ήταν να δημιουργήσει μία συνοπτική, αλλά και ολοκληρωμένη «εικόνα» της εξέλιξης των πήλινων λύχνων, συνδυάζοντας τις επιμέρους πληροφορίες των δημοσιεύσεων σε ένα συνεκτικό ιστό. Όσον αφορά τους λίθινους λύχνους οι στόχοι ήταν α) να εμπλουτισθεί η κλασική τυπολογία του Warren που δημοσιεύθηκαν από το 1969 και εξής, β) να δημιουργηθούν νέοι υποτύποι, με βάση τα πρόσφατα αρχαιολογικά δεδομένα, γ) να παρουσιασθούν διάφορα δείγματα με μεγαλύτερη σαφήνεια και να καταταχθούν στην ήδη υπάρχουσα τυπολογία και τέλος, δ) η τυπολογία που θα δομηθεί να ελεγχθεί στη συνέχεια, με βάση το αδημοσίευτο υλικό από τη Ζάκρο, που παρουσιάζεται για πρώτη φορά στην παρούσα μελέτη. Η εξέλιξη των μορφολογικών χαρακτηριστικών των λύχνων δείχθηκε ότι ήταν σε άμεση συνάρτηση με τη λειτουργική απόδοση του σκεύους (χωρητικότητα, σταθερότητα, φορητότητα). Διαπιστώθηκε, επίσης, ότι ορισμένοι τύποι αντιπροσωπεύουν αποκλειστικά τοπικές παραγωγές. Άλλοι τύποι ήταν περισσότερο δημοφιλείς σε συγκεκριμένες περιοχές. Οι λίθινοι κυρίως λύχνοι παρουσίαζαν μία αξιοσημείωτη ποικιλομορφία στη διακόσμησή τους, ενώ μερικά δείγματα διακρίνονται για την προσεκτική επιλογή της πρώτης ύλης, αλλά και ως προς το επίπεδο της κόσμησης, με περίτεχνα θέματα, στοιχεία που δικαιολογούν τον προσδιορισμό «ανακτορικού» υποτύπου λύχνων. Γενικά, οι μινωικοί λίθινοι λύχνοι αποτελούσαν το πιο δημοφιλές είδος από τα λίθινα σκεύη εξαγωγής. Πολύμυξοι και μικρογραφικοί λύχνοι αποτελούν κατηγορίες που απαντώνται σε πολύ μικρό ποσοστό επί του συνόλου. Γίνεται αναφορά στα επιμέρους εξαρτήματα των λύχνων (πώματα, λυχνοστάτες), αλλά και σε άλλα φωτιστικά σκεύη στη μινωική Κρήτη, όπως τα κύπελλα-λύχνοι, «κηροπήγια» (“candlesticks”, “candeliere”), με παράθεση των σχετικών αριθμητικών δεδομένων. Αναφορικά με το ζήτημα της χρήσης των υπό εξέταση σκευών, οι λύχνοι εξετάζονται με βάση τα ανασκαφικά «περιβάλλοντα» (οικιστικές εγκαταστάσεις (αποθηκευτικοί και εργαστηριακοί χώροι), ταφικά ή περιβάλλοντα ειδικής τελετουργίας) από τα οποία προέρχονται και τη χρονολογική θέση τους. Η ακριβής θέση εύρεσης των λύχνων σε οικιστικά «περιβάλλοντα», όπως οι οικίες, οι επαύλεις και τα ανακτορικά συγκροτήματα, αποδείχθηκε χρήσιμη για τον προσδιορισμό των αναγκών που προορίζονταν να καλύπτουν. Η μελέτη των λύχνων βρίσκεται βέβαια σε άμεσο συσχετισμό γενικότερα με το ζήτημα του φωτισμού των χώρων στη μινωική Κρήτη. Ειδικότερα, έγιναν αναφορές σε ζητήματα συστήματος φωτισμού συγκεκριμένων αρχιτεκτονικών δομών, -όπου αυτό κρίθηκε αναγκαίο- με σκοπό να διαπιστωθεί η αναγκαιότητα ή μη ύπαρξης λύχνων, ή γενικότερα τεχνητού φωτισμού, σε συγκεκριμένους χώρους. Τέλος, με βάση τα συνευρήματα θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι οι λύχνοι αν και πρωτίστως ήταν χρηστικά σκεύη, σε ορισμένες περιπτώσεις, πιθανώς, χρησιμοποιήθηκαν και ως αναθηματικά ή τελετουργικά σκεύη και ότι εκτός από την πρακτική λειτουργία των λύχνων, ιδιαίτερα στις νυκτερινές τελετουργίες, ενδέχεται το άναμμα του λύχνου να αποτελούσε και για τους Μινωίτες μία συμβολική πράξη, θρησκευτικής σημασίας. Ίσως, η «επαφή» με τη θεότητα και στη μινωική περίοδο να απαιτούσε «γήινο φως», το οποίο παρείχετο μέσω των λύχνων και των δαυλών ή πυρσών ή των δαδών, όπως συνέβαινε και στους ιστορικούς χρόνους.