Σωζόμενοι βυζαντινοί και μεταβυζαντινοί πύργοι στον νομό Θεσσαλονίκης
Authors: Γκούντα Σόνια-Άννα 
Published: August 2023

Αντικείμενο της παρούσας Διδακτορικής Διατριβής είναι η ανάλυση και τεκμηρίωση τριών σωζόμενων βυζαντινών και τριών μεταβυζαντινών πύργων στο νομό Θεσσαλονίκης, καθώς και η σύγκρισή τους με άλλους πύργους της ίδιας περιόδου στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Οι υπό μελέτη βυζαντινοί πύργοι είναι ο Πύργος του Αγίου Βασιλείου, ο Πύργος του Μελισσουργού και ο Πύργος των Βρασνών, ενώ οι μεταβυζαντινοί πύργοι που τεκμηριώνονται είναι ο Πύργος των Βασιλικών, ο Πύργος «του Αγά» και το πυργόσπιτο στο κτήμα «Άμποτ». Από την ανάλυση και την τεκμηρίωση των πύργων προκύπτει ότι κάθε πύργο συνθέτει μια μονόχωρη ορθογωνική μονάδα που επαναλαμβάνεται ανάλογα με τον αριθμό των ορόφων και έχει μικρά ανοίγματα στα ανώτερα επίπεδα. Η ενδοεπικοινωνία των ορόφων γίνεται με ξύλινες σκάλες κυρίως, με εξαίρεση κάποιους πύργους που διέθεταν κτιστό κλιμακοστάσιο διαμορφωμένο στο πάχος της τοιχοποιίας της μίας πλευράς τους. Σχετικά με την στέγαση των πύργων, τα στοιχεία που έχουμε δεν επαρκούν για μία ολοκληρωμένη τεκμηρίωση, καθώς οι περισσότεροι βυζαντινοί πύργοι βρίσκονται σε ερειπιώδη κατάσταση. Σύμφωνα με τα μέχρι στιγμής αρχαιολογικά δεδομένα, οι τετράπλευροι πύργοι στεγάζονται συνήθως με δύο τρόπους, είτε με πλινθόκτιστο ημισφαιρικό θόλο και επίπεδη στέγη (δώμα) είτε με τετράριχτη ξύλινη στέγη και κεραμίδια. Όσον αφορά τους μεταβυζαντινούς πύργους, είναι επίσης πολυώροφα ορθογωνικά κτίρια, κάθε επίπεδο των οποίων αποτελείται από έναν ενιαίο χώρο. Όσον αφορά τους μεταβυζαντινούς πύργους, πρόκειται για επίσης πολυώροφα ορθογωνικά κτίσματα, των οποίων κάθε επίπεδο συνθέτει ένας ενιαίος χώρος. Η κατασκευή τους είναι από αργολιθοδομή με ασβεστοκονίαμα και σποραδική χρήση πλίνθων, ενώ οι τοιχοποιίες τους ενισχύονται καθ’ ύψος με ξυλοδεσιές. Μια ιδιαίτερη ομάδα μεταβυζαντινών πύργων είναι τα πυργόσπιτα που αποτελούσαν οχυρωμένες κατοικίες, κυρίως για αξιωματούχους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Κοντά στους πύργους αυτούς υπήρχε ενίοτε και ένα μικρό ιδιωτικό οθωμανικό λουτρό. Τα οθωμανικά πυργόσπιτα, παρόλο που παρουσιάζουν ομοιότητες με τους οχυρούς πύργους, διαφέρουν από τον καθιερωμένο τύπο πύργου, ο οποίος αποτελείται από την επανάληψη ενός μονόχωρου χώρου καθ' ύψος. Ειδικότερα, η τυπολογία των πυργόσπιτων που κατασκευάστηκαν στα τέλη του 17ου και τον 18ο αιώνα περιλάμβανε το μονόχωρο τύπο πύργου ως κορμό, επάνω στον οποίο αναπτυσσόταν η κατοικία με χώρους διαμονής και η οποία διέθετε προεξοχές ανοιχτών ή κλειστών χώρων προς όλες τις πλευρές. Οι πύργοι που σώζονται μέχρι σήμερα στον νομό Θεσσαλονίκης είναι λιγοστοί και η κατάσταση στην οποία βρίσκονται σήμερα χαρακτηρίζεται κακή. Ωστόσο, οι πύργοι αυτοί αποτελούν σπουδαία στοιχεία και τοπόσημα της ιστορικής διαδρομής της Κεντρικής Μακεδονίας. Η παρούσα διδακτορική διατριβή αποτελεί μια οργανωμένη προσπάθεια συγκέντρωσης πληροφοριών και στοιχείων για τους οχυρωματικούς πύργους της υστεροβυζαντινής και μεταβυζαντινής περιόδου και τα χαρακτηριστικά τους. Παράλληλα, γίνεται προσπάθεια να αναδειχθούν ιδιαίτερα οι έξι πύργοι που μελετήθηκαν, έτσι ώστε σε πρώτο στάδιο να δεχθούν κάποιες σωστικές επεμβάσεις και σταδιακά να αποκατασταθούν πλήρως.