Stadtgeschichtsschreibung in sprachwissenschaftlichem Studium. Casus: Grünberg in Schlesien / Zielona Góra
Authors: Biszczanik Marek 
Published: February 2024

W roku 1922 w Zielonej Górze wydano monumentalną monografię poświęconą jego historii. Jej autorem był Hugo Schmidt, archiwista miejski. W 2021 r. ukazało się studium translatoryczno-badawcze poświęcone analizie I. części dzieła. W niniejszym artykule omówione zostaną problemy tego historiograficzno-lingwistycznego studium oraz przyczyny, dla których nie powstało dotąd studium tego rodzaju. Studium bazuje na treści księgi Schmidta, jednak jego głębia badawcza sięga aż do analizy źródeł, na których Schmidt się opierał. Korzystał on z tekstów źródłowych, które dziś są już zaginione. Będąc w większości rękopisami wymagają specjalistycznych kompetencji odczytu i interpretacji dawnych form językowych. Schmidt wykonał odpis najważniejszego ze źródeł, kroniki pióra Samuela Reichego z końca XVIII w. Odpis ów jest rękopisem, którego zrozumienie, zwłaszcza na poziomie niuansów historyczno-językowych, wymaga specjalnych kompetencji paleograficznych i historyczno-językowych. Walory prezentowanego studium to: I. Praca jest wysoce interdyscyplinarna; przy zakreślaniu jej koncepcji należało wypracować innowacyjne ramy metodologiczne, które wpisując się w instrumentarium działania językoznawcy, pozwalają podłączyć pod nie również materiał historyczny. II. Praca wymagała uwzględnienia metod i specyfiki badawczej licznych subdyscyplin językoznawstwa. Jej interdyscyplinarność rozciąga się nie tylko na historię Dolnego Śląska, ale także na historię języka, paleografię, teorię przemian językowych, dialektologię, relację styku fonetyki i grafemiki, etymologię oraz gramatykę historyczną. III. Wszystkie teksty zawarte w pierwszej części monografii, nie tylko własne słowa Schmidta z roku 1922, ale również cytaty, np. w języku wczesno-nowo-wysoko-niemieckim, zostały przełożone na j. polski i opatrzone objaśnieniami.In 1922, a monumental monograph on the history of the city of Zielona Góra was published. It was authored by Hugo Schmidt, the city archivist. In 2021, a translation and research study devoted to the analysis of the first part of the work was published. This paper discusses the problems of this historiographical-linguistic study and the reasons why a study of this kind has not, as yet, been carried out. The study is based on the contents of Schmidt's book, but its research depth extends as far as the analysis of the sources used by Schmidt, namely source texts that no longer exist. As they are mostly manuscripts, they require specialised expertise in the reading and interpreting of old language forms. Schmidt made a transcript of the most important source which was a late-18th-century chronicle by Samuel Reiche, a manuscript whose understanding, especially at the level of historical-linguistic nuances, requires special palaeographic and historical-linguistic competence. The assets of the study discussed in this paper include: 1) the work is highly interdisciplinary; to define its conception, it was necessary to develop an innovative methodological framework which, while fitting into the instrumentarium of a linguist, makes the incorporation of historical material possible; 2) the work required taking into account the methods and research specificity of numerous linguistic subdisciplines. Its interdisciplinarity extends not only to the history of Lower Silesia, but also to the history of language, palaeography, the theory of linguistic transformations, dialectology, the relationship between phonetics and grapheme, etymology and historical grammar; 3) all the texts included in the first part of the monograph, not only Schmidt's own words from 1922, but also quotations, e.g. in Early New High German, have been translated into Polish and provided with explanatory notes.