Cessâs'ın Kıraat Anlayışı ve Kıraatlarla Fıkhî İstinbat Yönteminin Tespiti
Authors: YALÇIN Yunus , ERDEM Mehmet 
Published: December 2022

İmam Cessâs’ın asıl adı Ebû Bekir Ahmed b. Alî er-Râzi el-Bağdâdî el-Hanefî el-Cessâs’tır. 305/917 senesinde Rey’de doğduğu için Râzî; yaşamının büyük bölümünü Bağdat’ta geçirdiği için Bağdâdî; mezhebine nispeten Hanefî nisbesi ile anılmaktadır. Kireç işi ile iştigal ettiği için Cessâs lakabı ile şöhret bulmuştur. Müellif, fıkıh, usûl-ü fıkıh ve tefsir alanlarında yetkin bir isimdir. Usûl-ü fıkıh alanında yazmış olduğu el-Fusûl isimli eseri ilk usul eserlerindendir. Tefsiri olan Ahkâm’ül-Kur’ân ise fıkhî tefsir olduğu için hem tefsir hem fıkıh kitabı sayılabilir. O, usûl eserini Ahkâm’ına mukaddime olarak yazdığını söylemektedir. Bu iki eseri ile kendisinden sonraki âlimleri etkileyen Cessâs, kıraatların tedvin dönemi olan İbn Mücâhid döneminde yaşamış, İbn Mücâhid’in talebesi Ebû Alî Fârisî’den kıraat ilmi aldığı düşünülmektedir. O, hem el-Füsûl isimli eserinde ve hem de Ahkâmü’l-Kur’ân isimli tefsirinde kıraat farklılıklarına temas etmiş ve bir takım değerlendirmelerde bulunmuştur. Bu çalışmanın amacı Cessâs’ın kıraat anlayışını ve kıraatlarla fıkhî istinbât yöntemini tespit etmektir. Bunu tespit edebilmek için önce el-Fusûl isimli usûl eserinde kıraat, Kur’ân ve haber konusu incelenmiştir. Sonra Cessâs’ın tefsirinde temas ettiği kıraatlar ve bu kıraatlarla fıkhî istinbat yöntemleri tespit edilmiştir. Bu verilerden Cessâs’ın kıraatları tevkîfî/Kur’ân olan ve tevkîfî/Kur’ân olmayan şeklinde ikiye ayırdığı görülmektedir. Tevkîfî saydığı kırâatlarda tevâtürü ve üzerinde ümmetin icmâını şart koşan Cessâs, kıraatları haber olarak ele aldığı görülmektedir. Yani ona göre mütevâtir haber ile nakil olunan kıraatlar Kur’ân’dır, âhâd haberle nakil olunan kıraatlar Kur’ân değildir. Kur’ân olmayan kıraatlar ise tilâvet yönünden Kur’ân olmasa da ahkâm yönünden belli şartlar çerçevesinde delil kabul edilebilir. Sahâbe, tâbiîn ve tebe-i tâbiîn mürsellerini de belli şartlar çerçevesinde doğru kabul eden Cessâs, bu tabakadan gelen âhâd kıraatları da aynı şartlarla istidlâl etmektedir. Tevkîfî kırâatlardan hiç birinin âtıl bırakılmaması görüşünde olan Cessâs, umum-husus vb. sebeplerden dolayı kıraatlar arasında bazı teâruz giderme yöntemleri geliştirmiştir. Bu kıraatlar arasında umum-husus, hakikat-mecaz, sarih-kinâye gibi ilişki varsa bunlardan daha hususi olanı muhkem, daha umumi olanı müteşâbih olarak tanımlamaktadır. Bu tanım üzerinden, muhkemi müteşâbihe hamletme yöntemini tercih etmiştir. Bu yöntemler içerisinde eğer her iki kıraat muhkem sayılabiliyorsa ve eşit derecede istidlâl imkânı varsa her ikisini delâlet ettiği ayrı manalarda istimal edilebileceği görüşündedir. Cessâs’a göre kırâatlar, eğer eşit seviyede ayrı manalara istidlâl etme imkânı yoksa muhkemin müteşâbihe hamledilmesi gerektiğini söyleyerek her iki kırâatı bir manada birleştirmiştir. Cessâs, bu durumların dışında olan kırâatlardan her iki kırâatı aynı manada istimali mümkün ise her iki kırâatı da istimal etmektedir. Burada cem‘ yöntemini kullandığı tespit edilmiştir. Tevkîfî kıraatları mutlak manada birbirinden üstün görmenin câiz olmadığı görüşünde olan Cessâs, arapça yönünden daha fasih kabul ettiği vecihleri daha doğru saydığı olmuştur. Kur’ân saymadığı âhâd kıraatları ise haber kapsamında derecelerine göre değerlendirmiştir. Bunlardan meşhur haber kapsamında olan kıraatları ihticâc etmiştir. Bu kırâatlardan bazıları ile hüküm vermiştir. Bu çeşit kırâatlardan bazısını tevkîfî kıraatlara destek amaçlı istidlâl ettiği olmuştur. Meşhur haber kapsamında değerlendirmediği tevkîfî olmayan vecihleri ise sahih saymamıştır. Bu çalışmada Cessâs’ın kıraat anlayışı ve kıraatlarla fıkhî istinbât yöntemleri tespit edilmiştir.