Η διαμόρφωση των επιστημικών συναισθημάτων
Authors: Νεραντζάκη Αικατερίνη 
Published: November 2023

Η παρούσα διδακτορική διατριβή φιλοδοξεί να ενισχύσει τη διεθνή βιβλιογραφία για το ρόλο και τη λειτουργία των επιστημικών συναισθημάτων στη γνωστική επεξεργασία σε έργα λήψης απόφασης. Συγκριμένα, στόχος είναι η διερεύνηση της συμβολής των γνωστικών, μεταγνωστικών και θυμικών παραγόντων στη διαμόρφωση των επιστημικών συναισθημάτων. Τα επιστημικά συναισθήματα προκύπτουν από τη γνωστική επεξεργασία των πληροφοριών ενός έργου και έχουν ως αντικείμενό τους τη γνώση και τις διεργασίες της. Παρότι θεωρούνται πολύ σημαντικά συναισθήματα γιατί εξυπηρετούν εξελικτικούς σκοπούς απόκτησης γνώσεων για τον εαυτό και τον κόσμο και έχουν μελετηθεί κατά καιρούς μέσα από μια φιλοσοφική παράδοση, οι συνθήκες ενεργοποίησής τους και οι παράγοντες που συμβάλλουν στη διαμόρφωσή τους έχουν διερευνηθεί σε πολύ μικρό βαθμό. H διατριβή αποτελείται από δύο έρευνες, οι οποίες επικεντρώνονται στη μελέτη των παραγόντων που εμπλέκονται στην ενεργοποίηση των επιστημικών συναισθημάτων σε έργα λήψης απόφασης. Δείγμα των δύο ερευνών αποτελούν φοιτητές/τριες διαφόρων τμημάτων της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Ειδικότερα, η Έρευνα Ι, μέσα από δύο ξεχωριστές μελέτες, εξέτασε τη γνωστική σύγκρουση ως μηχανισμό ενεργοποίησης των επιστημικών συναισθημάτων σε έργα λήψης απόφασης σε περιπτώσεις διλημμάτων. Το κύριο έργο της έρευνας αποτέλεσαν σενάρια λήψης απόφασης, τα οποία διαφοροποιούνται ως προς το βαθμό της γνωστικής σύγκρουσης που προκαλούν. Εξετάστηκαν τα επιστημικά συναισθήματα της έκπληξης, της σύγχυσης, της περιέργειας, και της απορίας. Επίσης, μελετήθηκαν τα μεταγνωστικά αισθήματα της δυσκολίας και της βεβαιότητας, καθώς και τα ηθικά συναισθήματα της αμηχανίας, της ντροπής και της υπερηφάνειας, τα οποία αναδείχθηκαν ως θεματικά συναισθήματα από το περιεχόμενο του έργου. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, τα επιστημικά συναισθήματα διεγέρθηκαν περισσότερο στα σενάρια υψηλής γνωστικής σύγκρουσης σε σύγκριση με τα σενάρια χαμηλής γνωστικής σύγκρουσης. Ωστόσο, τα επιστημικά συναισθήματα ακολούθησαν διαφορετικά μοτίβα ενεργοποίησης, με τη σύγχυση να είναι το συναίσθημα που συνδέθηκε περισσότερο με τη γνωστική σύγκρουση, ενώ η έκπληξη λιγότερο. Επίσης, συνδέθηκαν σημαντικά με τα μεταγνωστικά αισθήματα και τα ηθικά συναισθήματα. Ειδικότερα, τα επιστημικά συναισθήματα, κυρίως η σύγχυση, βρέθηκαν να συνιστούν άμεσους προβλεπτικούς παράγοντες των θεματικών ηθικών συναισθημάτων, ενώ η έκπληξη βρέθηκε να συνιστά τόσο άμεσο όσο και έμμεσο προβλεπτικό παράγοντα, μέσω της επίδρασής της. Στην Έρευνα ΙΙ, μέσα από δύο μελέτες, διερευνήθηκε ο ρόλος του τύπου της επανατροφοδότησης στο βαθμό ενεργοποίησης των επιστημικών συναισθημάτων σε σενάρια λήψης απόφασης που αφορούν προβλήματα λογικής και ενεργοποιούν ευρετικές λύσεις. Οι ευρετικές λύσεις μερικές φορές τείνουν να οδηγούν σε ένα υψηλό αίσθημα βεβαιότητας για μια απάντηση που τελικά είναι λανθασμένη («σφάλματα υψηλής βεβαιότητας»). Ταυτόχρονα εξετάστηκε η επίδραση δυο διαφορετικών τύπων επανατροφοδότησης μετά την ενασχόληση με το έργο στην ένταση των επιστημικών συναισθημάτων: (α) παροχή πληροφορίας για την ορθή απάντηση και (β) αιτιολόγηση της ορθής απάντησης. Μελετήθηκαν τα επιστημικά συναισθήματα της έκπληξης, της περιέργειας και της σύγχυσης, καθώς και το συναίσθημα του ενδιαφέροντος. Επιπλέον εξετάστηκαν τα μεταγνωστικά αισθήματα της βεβαιότητας και της δυσκολίας, καθώς και η επιστημική περιέργεια ως παράγοντας κινήτρου. Τα αποτελέσματα επιβεβαίωσαν την υπόθεση ότι τα «σφάλματα υψηλής βεβαιότητας» αποτελούν έναν σημαντικό παράγοντα ενεργοποίησης των βασικών επιστημικών συναισθημάτων, αποτυπώνοντας έτσι το ρόλο της απροσδόκητης επανατροφοδότησης ως παράγοντα ενεργοποίησής τους. Επιπλέον, επιβεβαιώθηκε η συνεισφορά των γνωστικών, μεταγνωστικών και κινητήριων παραγόντων στη διαμόρφωσή τους. Σημαντικό ρόλο για τη ενεργοποίηση των επιστημικών συναισθημάτων αποτέλεσε ο τύπος της επανατροφοδότησης, καθώς τα επιστημικά συναισθήματα μειώθηκαν κατά τη δεύτερη επανατροφοδότηση, κυρίως αυτό της έκπληξης. Συμπερασματικά, τα ευρήματα δείχνουν ότι διαφορετικές γνωστικές καταστάσεις ενεργοποιούν διαφορετικά επιστημικά συναισθήματα, συνδέονται σημαντικά με μεταγνωστικούς και θυμικούς παράγοντες, και συνιστούν δυναμικές θυμικές καταστάσεις οι οποίες αλλάζουν κατά την πορεία της επεξεργασία νεών πληροφοριών. Συζητούνται τα βασικά ευρήματα και προτάσεις για το μέλλον.