Synagogi, dom modlitwy i mykwa w Kole
Authors: Nowicki Przemysław 
Published: June 2022

W przestrzeni Koła, na Starym Mieście, od początku lat sześćdziesiątych XIX wieku funkcjonowały dwa (murowane) budynki, służące m.in. do praktyk religijnych zamieszkującej w tej części miasta licznej społeczności żydowskiej. Mowa tu o synagodze (zamiennie w tekście: „bóźnicy wielkiej”, „większej synagodze”) oraz bejt ha-midraszu (domu nauki, modlitwy, „bóźnicy małej”, „mniejszej synagodze”), który również spełniał funkcje synagogi. W składzie zespołu synagogalnego, mieszczącego się przy Nowym Rynku (tzw. Rynku Żydowskim) i w ulicach: Kuśnierskiej i Grodzkiej (Przygrodzkiej), znalazł się parę lat po wybudowaniu murowanej synagogi nowy budynek mykwy. Przy bejt ha-midraszu istniały szkoły żydowskie oraz siedziba dozoru bóżniczego (zarządu gminy wyznaniowej żydowskiej i – później – Judenratu). Niewykluczone, że w tej części zespołu synagogalnego zamieszkiwali przez lata rabini, kantorzy i inni urzędnicy kolskiego okręgu bóżniczego (gminy). Artykuł jest próbą przedstawienia dziejów tych obiektów, począwszy od etapu projektowania i powstawania, poprzez funkcjonowanie i użyteczność budowli, aż po kres związany z wybuchem drugiej wojny światowej i spaleniem synagogi oraz wykorzystaniem budynku domu modlitwy przez Niemców jako stacji przejściowej dla żydowskich ofiar kierowanych na zagładę do Kulmhof, czy wreszcie rozebraniem go przez polskich urzędników powiatowych po zakończeniu wojny. Próbę tę uzupełnia materiał ikonograficzny, zachowany w śladowych ilościach, ale dobrze znany niektórym badaczom i kolekcjonerom.

Synagogues, beth midrash and mikvah in Koło

In the space of the Koło in the Old Town, from the beginning of the 1860s, there were two (brick) buildings functioning in the Old Town, being used among others function for religious practices of the numerous Jewish community living in this part of the city. We are talking here about a synagogue (alternately in the text: bóźnica wielka; większa synagoga and byt ha-midrash (house of learning, prayer, bóźnica mała which also performed the functions of a synagogue. It consists of a synagogue complex located on the Nowy Rynek New Square (the so-called Jewish Market Square) and in the streets: Kuśnierska and Grodzka (Przygrodzka), a new mikveh building was erected a few years after the construction of the brick synagogue. By the bejt ha-midrash there were Jewish schools and a seat of synagogue supervision (the board of the Jewish community and – later – the Judenrat). It is possible that this part of the synagogue complex was inhabited for years by rabbis, cantors and other officials of the Kolski Synagogue District (community). The article is an attempt to present the history of these objects, starting from the design and construction stage, through the functioning and usefulness of the building, to the end of the Second World War, the burning down of the synagogue and the use of the house of prayer by the Germans as a transition station for Jewish victims sent to Kulmhof for extermination, and finally its dismantling by Polish district officials after the end of the war. This sample is supplemented by iconographic material, preserved in trace amounts, but well known to some researchers and collectors.