ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ХХ ҒАСЫРДЫҢ 20-30 жж. ХАЛЫҚ КӨТЕРІЛІСТЕРІ МЕН НАРАЗЫЛЫҚТАРЫ ТАРИХЫН ЗЕРТТЕУ МЕН БАҒАЛАУДАҒЫ ЖАҢА КОНЦЕПТУАЛДЫҚ КӨЗҚАРАС
Authors: Кудайбергенова А.И. 
Published: November 2023

Цель данной статьи – постановка проблемы «Новые концептуальные подходы в изучении истории народных выступлении в Казахстане в 1928-1932 гг.». В статье отмечаются причины восстании, их краткая характеристика. А также сопоставляя результаты новых изыскании с данными опубликованных работ по теме, предлагается расширение хронологических рамок истории народных восстаний и протестов. Новые документы засвидетельствовали, что народные восстания в Казахстане имеют свое начало с 1928 года. В 1928 г. произошло восстание в Аралтюбе, ранее не изученное в отечественной исторической науке. Суммируя цифровые данные из архивных дел и работ исследователей, предлагается утверждение, что, начиная с весны 1928 г. по 1932 г. в Казахстане всего имели место 518 народных восстаний и протестов (в том числе бунты и мятежи): в 1928 г. имело место 1 восстание (Аралтюбе), в 1929-1931 гг. – 397 восстаний и протестов, в 1932 г. – 120 народных выступлений и протестов. Предлагается динамика народных протестных выступлении за 1928-1932 гг. В статье массовые выступления, протесты, восстания и другие формы противостояния тружеников против антинародной компаниибольшевицко-сталинской власти, характеризовавшиеся в официальных документах власти «обострением классовой борьбы» сгруппированы в три группы: Крестьянские восстания и выступления (крестьянские восстания, кулацкие выступления, повстанческое движение в приграничных районах республики и др.); рабочие забастовки; вынужденные откочевки населения, беженство. Ключевые слова: народные восстания, протесты, Казахстан, ОГПУ, модернизация, мясо- хлебозаготовки,Аралтюбинский мятеж, Сузакское восстание, повстанцы, беженство.

Бұл мақаланың мақсаты - «Қазақстандағы 1928-1932 жылдардағы ұлттық көтерілістер тарихын зерттеудегі жаңа концептуалды тәсілдер» мәселесін қарастыру. Мақалада көтерілістің шығу себептері мен олардың қысқаша сипаттамасы көрсетілген. Сондай-ақ жаңа зерттеулердің нәтижелерін тақырып бойынша жарияланған еңбектер деректерімен салыстыра отырып, халық көтерілістері мен наразылық- тары тарихының мерзімдік шеңберін кеңейту ұсынылады. Жаңа құжаттар Қазақстандағы халық көтерілістерінің 1928 жылы-ақ басталғанын көрсетеді. Себебі, 1928 жылы отандық тарих ғылымында бұрын беймәлім болған және зерттелмеген Аралтөбе көтерілісінің орын алғаны анықталды. Архив құжаттары мен зерттеушілердің жарияланған еңбектеріндегі сандық мәліметтерді саралау арқылы 1928 жылдың көктемінен бастап 1932 жыл аралығында Қазақстанда бар-лығы 518 халық көтерілісі мен наразылықтарының болғанын байқадық: 1928 ж. 1 көтеріліс (Аралтөбе көтерілісі) болды, 1929-1931 ж. - 397 көтеріліс пен наразылықтар, 1932 жылы халықтың 120 қарсылық қозғалыстары мен наразылықтары. Мақалада 1928-1932 жылдардағы халық көтерілістерінің сандық динамикасы ұсынылған. Сондай-ақ, мақалада биліктің ресми құжаттарында «тап күресінің шиеленісуі» деп түсіндірілетін, большевиктік-сталиндік үкіметке қарсы халық көтерілістері, наразылықтары және басқа да қарсылық түрлері үш топқа топтастырылды: шаруалар көтерілістері мен қарсылық қозғалыстары (шаруа көтерілістері, кулактық шерулер, республиканың шекаралық округтеріндегі қарсылық қозғалыс-тары және т.б.); жұмысшылардың ереуілдері; халықтың мәжбүрлі қоныс аударуы - босқыншылық. Тірек сөздер: халық көтерілістері, наразылықтар, Қазақстан, ОГПУ, модернизация, ет және астық дайындау, Аралтөбе көтерілісі, Созақ көтерілісі, көтерілісшілер, босқындар

The goal of this article is formulation the problem «New conceptual approaches in the research of the history of popular movements in Kazakhstan in 1928-1932». The article notes the causes of the uprising, their short characteristics. And also comparing the results of new research with the data of published works on the topic, it is proposed to expand the chronological framework of the history of national uprisings and protests. New documents have showed that popular uprisings in Kazakhstan have their beginning since 1928. In 1928 in the Araltyube an uprising took place, which had not been previously studied in domestic historical science. Summarizing the digital data from archival files and the works of researchers, it is proposed that since the spring of 1928 to 1932, 518 national uprisings and protests (including riots and rebellions) took place in Kazakhstan: in 1928 there was 1 uprising (Araltyube), in 1929-1931 – 397 uprisings and protests, in 1932 - 120 popular demonstrations and protests. The dynamics of national protest actions for 1928-1932 is proposed. In the article, mass demonstrations, protests, uprisings and other forms of opposition of workers against the anti-popular companies of the Bolshevik-Stalinist government, characterized in official documents of the authorities by «an intensification of the class struggle» are grouped into three groups: the peasant revolts and demonstrations (peasant uprisings, Kulak demonstrations, insurrectionary movement in the border areas of the republic, etc.); workers' strikes; forced migration of the population, refugeedom. Keywords: Popular uprisings, protests, Kazakhstan, USPA, modernization, meat and grain procurement, Araltyubinsk rebellion, Suzak uprising, insurgents, refugeedom