Οι βιοϊατρικές τεχνολογίες και η ανθρωπολογία τους
Authors: Δεληβογιατζή Ευαγγελία 
Published: September 2021

Η δυναμική της ατέρμονης ανάπτυξης της αναπαραγωγικής ιατρικής (τεχνολογίες ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής) και της γενετικής μηχανικής (επεμβάσεις στο γονιδίωμα) συνυφαίνεται με την απόβλεψη του ανθρώπου σε μία εξουσιαστικού τύπου κυριάρχηση στη φυσικότητα, η οποία ενέχει την προοπτική μίας επίφασης «βελτίωσης» της ανάληψης της αυτοαναφορικότητάς του εντός του φάσματος του πραγματικού. Υπό το πρίσμα αυτό, η πολυπλοκότητα των ανθρώπινων εκφάνσεων τελεί υπό όρους έσχατης διακινδύνευσης, ερήμην μίας (βιο)ηθικής διαλεκτικής που θέτει στο επίκεντρο το ίδιο το ανθρωπολογικό πρόβλημα. Αντικείμενο της εν λόγω διατριβής αποτελεί η ενδελεχής διερεύνηση του ανθρωπολογικού διακυβεύματος των συνιστωσών της διευρυμένης χρήσης των βιοϊατρικών δυνατοτήτων αναπαραγωγικών και ενισχυτικών , εν είδει μίας εννοιολογικής επανεπίσκεψης των πρωταρχικών όρων του ηθικού status του ανθρώπινου, η οποία καταλήγει στην ανάδειξη των ηθικών προϋποθέσεων μίας οντολογίας της ύπαρξης. Η ανθρωπολογική διείσδυση στα εσώτερα της ουσίας της οντικής ταυτότητας διέρχεται μία επανερμηνεία της Καντιανής Υπερβατολογικής Διαλεκτικής που θέτει, ως σημείο αναφοράς, το ηθικο-ανθρωπολογικό σύστημα του Immanuel Kant, το οποίο ερείδεται πρωτογενώς στην καθολικότητα μίας a priori νομοτελειακής ηθικής που αναλαμβάνει την πραγμάτωσή της διαμέσου του ενεργήματος της ελευθερίας του ανθρώπινου όντος. Στο πλαίσιο αυτό, εξετάσαμε, αρχικώς, τις προκείμενες του τελεολογικού επαναπροσδιορισμού της ιατρικής επιστήμης. Ακολούθως, επεξεργαστήκαμε τις αντιπροσωπευτικότερες κατηγορίες κριτικών κατά της καταχρηστικής μεταχείρισης των βιοτεχνολογικών δυνατοτήτων, με απόβλεψη στην ανάδειξη των πρωταρχικών όρων του διακυβεύματος της ανθρώπινης ουσίας από τις βιοτεχνολογικές χρήσεις, ήτοι της αυτονομίας, της ελευθερίας, της αξιοπρέπειας, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, που συνθέτουν το ιδιότυπο ηθικό status του ανθρώπινου. Κατόπιν ενδελεχούς επεξεργασίας των διαφορετικών συλλήψεων της αυτονομίας, ως του πρωταρχικού (βιο)ηθικού όρου, ο οποίος συνιστά θεμελιακή αρχή όλων των έτερων προαναφερθεισών ανθρώπινων εκφάνσεων, προκρίναμε την καντιανή εκδοχή θεώρησής της, που είναι σύμφυτη με τις έννοιες της ελευθερίας και της αξιοπρέπειας, ως την πλέον κατάλληλη απόπειρα απόδοσης της κανονιστικής χροιάς της εννοιολόγησής της, με την οποία αναλαμβάνει το γνησίως ηθικό της περιεχόμενο. Υπό το πρίσμα αυτό, ασκήσαμε κριτική στις σύγχρονες τάσεις χρήσης της έννοιας της «αναπαραγωγικής αυτονομίας» ή αλλιώς, της «τεκνοποιητικής ελευθερίας» , που προσβλέπουν στη νομιμοποίηση βιοτεχνολογικών εφαρμογών με επισφαλείς προεκτάσεις. Στη συνέχεια, διεισδύσαμε στη φύση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και πραγματευτήκαμε το ζήτημα της θεμελίωσής τους, υιοθετώντας μία καντιανή προοπτική θεώρησής τους, η οποία ερείδεται στην καντιανή έννοια της ηθικής αυτονομίας και της αξιοπρέπειας, ως απόλυτης εσωτερικής αξίας του έλλογου υποκειμένου, που ανάγεται στη σφαίρα του υπερβατικού. Στο πλαίσιο της ανάδειξης της δομικής διασύνδεσης δικαιώματος-υποχρέωσης, καθώς και της συνθήκης της προτεραιότητας των ηθικών υποχρεώσεων έναντι των αξιώσεων δικαιωμάτων, εισδύσαμε στην υφή της έννοιας των καθηκόντων, όπως αναπτύσσονται από τον Kant, και, ιδίως, των καθηκόντων αρετής, τα οποία, όπως καταδείξαμε, συνιστούν πρωταρχικούς όρους της δικαιϊκής αναγνώρισης των δικαιωμάτων. Βάσει της εν λόγω συνθήκης, ασκήσαμε κριτική στο εγχείρημα της επίκλησης ενός δικαιώματος στην αναπαραγωγική αυτονομία, ενώ επιχειρήσαμε να εξάρουμε την αναγκαιότητα της αναγνώρισης τριών θεμελιακών ηθικών δικαιωμάτων, του δικαιώματος στην αξιοπρέπεια, του δικαιώματος στο ανοιχτό μέλλον, καθώς και του δικαιώματος στην εθική και ηθική αυτοκατανόηση, ως αναπαλλοτρίωτων ηθικών προϋποθέσεων της οντολογικής ύπαρξης. Τέλος, αποπειραθήκαμε να προσεγγίσουμε κριτικά ορισμένες από τις ποικίλες εκφάνσεις της διασάλευσης της ηθικής φύσης της έλλογης ανθρωπότητας, τόσο σε ό,τι αφορά στο γενετικό πατερναλισμό του ενσώματου είναι (μη θεραπευτικές επεμβάσεις στο γονιδίωμα), όσο και στη χειραγώγηση της βιολογικο-κοινωνικής υφής του εθικού τρόπου ύπαρξης (πολλαπλή γονεϊκότητα), με απώτατη απόβλεψη σε μία νέου τύπου βιο-πολιτική με γνήσια ηθικό προσανατολισμό και ανθρωποκεντρικό όραμα.