bluuebunny/crossref_metadata_2025 huggingface dataset:
Inter-generational Communication for Promoting Safer Sex among Adolescents
Authors: Singh Dhani
Published: February 2025

Introduction

Parent–adolescent sexual communication and informed decision-making among adolescents are interrelated. It emphasizes that open conversations between parents and adolescents about sex are associated with responsible choices regarding sexual health. The challenges faced in discussing sex and the need for strategies to overcome communication barriers. It suggests that creating a safe and non-judgmental space for dialog is crucial in facilitating these important discussions. Parent’s adolescent’s sexual communication is a foundation for promoting safer sex among adolescents.

Methodologies

Literature reviews were conducted to synthesize evidence on the association between parent– adolescent sexual communication and adolescent sexual health outcomes. The comprehensive search was conducted in Research4life Health InterNetwork Access to Research Initiative (HINARI), PUBMED, and Google Scholar to locate relevant articles. Full-text articles were obtained and screened based on certain criteria, and a keyword combination was used to search for articles discussing or negotiating adolescent sexual communication. The paper indicates that a detailed search was undertaken, suggesting a thorough approach to gathering relevant information. The data should be analyzed manually.

Result

There is a positive correlation between parent-adolescent sexual communication and safer sexual behavior among adolescents. The open conversations between parents and adolescents about sex are associated with responsible choices regarding sexual health, including contraceptive use, infection prevention, and condom use. Parents play a crucial role as mediators of sexuality for young people, significantly influencing their values, attitudes, and behaviors related to sex. Through open communication and guidance, parents help shape adolescents’ perspectives and decision-making regarding sexual health and relationships. It suggests that effective parent– adolescent sexual communication can contribute to informed decision-making and promote safe teen sex practices.

Conclusion

There is a positive correlation between open conversations about sex with parents and responsible choices regarding sexual health. It emphasizes the role of parents in shaping adolescents’ values, attitudes, and behaviors related to sex and suggests that effective parent–adolescent sexual communication can contribute to promoting safe teen sex practices.
Computed tomography and magnetic resonance imaging characteristics of renal cell carcinoma: Differences between subtypes and clinical evaluation
Authors: Baytok Ahmet , Ecer Gökhan , Balasar Mehmet , Koplay Mustafa
Published: February 2025

This review discusses the evaluation of renal cell carcinoma (RCC) subtypes using computed tomography (CT) and magnetic resonance imaging (MRI). RCC is a malignancy with different histopathological subtypes, constituting approximately 90% of adult kidney tumors. It has been reported that these subtypes show significant differences in terms of clinical behavior, treatment response, and prognosis. In the study, CT and MRI findings of subtypes such as clear cell RCC (ccRCC), papillary RCC (pRCC), chromophobe RCC (chRCC), medullary RCC (mRCC), collecting duct RCC (cdRCC), and multiloculated cystic RCC (mcRCC) were compared. It was stated that CT is the first-choice imaging method in the staging and surgical planning of RCC and provides detailed information about the tumor size, vascularity, and metastatic spread. On the other hand, it has been emphasized that MRI allows better characterization of RCC subtypes with its soft-tissue resolution and contrast agent usage advantage. The study draws attention to the different imaging features of each subtype and details the role of these findings in the clinical decision-making process. It has been stated that ccRCC exhibits intense contrast enhancement and rapid washout pattern in the corticomedullary phase on CT and appears hyperintense on T2A and hypointense on T1 weighted imaging (T1A) on MRI. It has been stated that pRCC has hypovascular features, has lower contrast enhancement, and has homogeneous borders. It has been stated that chRCC has a less vascular structure and exhibits moderate contrast enhancement in the corticomedullary phase. It has been reported that mRCC has invasive features and is usually diagnosed at an advanced stage while cdRCC has a very aggressive clinical course. It has been stated that mcRCC contains distinct cystic areas between the septa, has a well-circumscribed structure, and generally has a low malignancy potential. As a result, it has been stated that detailed evaluation of CT and MRI findings of RCC subtypes plays a critical role in the diagnosis, treatment, and prognosis of these subtypes. It has been emphasized that the findings presented in this study will contribute to the development of more targeted treatment approaches in RCC management.
СОХРАНЕНИЕ ФЕТИШИСТСКИХ ПРЕДСТАВЛЕНИЙ У КЫРГЫЗОВ (на примере юго-запада Ферганской долины)
Authors: Сапиева Н.Э.
Published: February 2025

В данную статью включено исследование доисламских верований кыргызов юго-запада Ферганской долины, связанных с верой в фетишизм. В кыргызской этнографии вышеперечис­ленные верования являются одним из вопросов, специально не изу­ченных глубоко, но имеющих большое значение. Автор ука­зы­вает на убеждение, что фетишистские предметы в различ­ных народных верованиях, обрядах, обрядах и колдовских дей­ст­виях, основанных на фетишизме кыргызов, являются свя­щен­ными для народа. Даже в настоящее время обряды, связан­ные с исламом, синкретизируются с доисламскими веро­вания­ми и широко используются населением в традиционной культу­ре кыргызов. Мы узнали, что почитание фетиш-объектов – один из важнейших обрядов посвящения. Методы: При изуче­нии фетишистских убеждений использовались тео­ретические и эмпирические методы исследования. Вывод: осо­бен­ности кыр­гызской этнокультуры определялись посредст­вом исполь­зо­вания фетишистских верований кыргызов юго-запада Фер­ган­ской долины.

Бул макалада Фергана өрөөнүнүн түштүк-батышын­да­гы кыргыздардын исламга чейинки ишенимдериндеги фети­шизм­ге байланыштуу изилдөөлөр камтылат. Кыргыз этногра­фия­сында жогорудагыдай ишенимдер атайын терең изилдөөгө алынбаган, бирок мааниси жогору маселелердин бири. Автор кыргыдардагы фетишизмге негизделген түрдүү эл ичиндеги ише­нимдер, ырым-жырымдар, жөрөлгөлөр жана бакшылык иш­мердүүлүгүндөгү фетиштик буюмдардын эл тарабынан ка­сиет­түү экенине ишенүүсүн белгилейет. Азыркы мезгилде да исламга тиешелүү ырым-жырымдар, исламга чейинки ишеним­дер менен синкреттешип, кыргыздардын салтуу маданиятын­да калк тарабынан кеңири колдонулууда. Фетиштик буюм­дар­ды ыйык тутуу аны аздектөө бирден бир маанилүү ырым-жы­рым экендиги бизге белгилүү болду. Методдор: Фетишизм ише­­нимин изилдөө учурунда негизинен теориялык жана эмпи­ри­­калык изилдөө методдору колдонулду. Жыйынтык: Фергана өрөөнүн түштүк-батышындагы кыр­гыз­дардын фетишизм ише­ниминин колдонуу чөйрөсү аркылуу алардын этномадания­тын­дагы өзгөчөлүктөр аныкталды.

This article includes a study of the pre-Islamic beliefs of the Kyrgyz in the southwest of the Fergana Valley, associated with the belief in fetishism. In Kyrgyz ethnography, the above beliefs are one of the issues that have not been specifically studied in depth, but are of great importance. The author points to the belief that fetishistic ob­jects in various folk beliefs, rites, rituals and witchcraft acts based on the fetishism of the Kyrgyz people are sacred to the people. Even today, rituals associated with Islam are syncretized with pre-Islamic beliefs and are widely used by the population in the traditional culture of the Kyrgyz. We learned that honoring fetish objects is one of the most important rites of passage. Me­thods: Theoretical and empirical research methods were used to study fetishistic beliefs. Conclusion: the features of the Kyrgyz eth­no­culture were determined through the use of fetishistic beliefs of the Kyrgyz people in the southwest of the Fergana Valley
РОЛЬ ПЕДАГОГА И ПСИХОЛОГА В СУДОПРОИЗВОДСТВЕ С УЧАСТИЕМ НЕСОВЕРШЕННОЛЕТНИХ
Authors: Матисакова З.У.
Published: February 2025

Статья посвящена актуальным вопросам использования помощи педагога и психолога при расследовании преступлений несовершеннолетних. Учитывая психологические особенности несовершеннолетних, автор в статье раскрывает, что велика помощь педагога и психолога в исследовании личности не­со­вер­шен­нолетнего и обстоятельств произошедшего, в выяснении ис­тины. Целью статьи является анализ правового статуса пе­дагогов и психологов, участвующих в уголовном судо­про­из­вод­стве по делам о преступлениях несовершенно­летних. В ходе науч­ных исследований использовались систем­ные структур­ные, формально-логические, сравнительно-правовые методы. Науч­ные принципы, взгляды и результаты научной работы, со­дер­жащиеся в научной статье, могут быть использованы в су­деб­­ной практике, связанной с судебным разбирательством прес­туп­лений, совершенных несовершенно­летними, уголовным судопроизводством, проведением научных исследований, созда­нием учебно-методического инструмен­тария.

Макала жашы жете элек өспүрүмдөр арасындагы кыл­мыштуулук боюнча кылмыш ишин кароодо педагогдун жана психологдун жардамын колдонуунун актуалдуу маселелерине ар­налган. Жашы жете электердин психологиялык өзгөчөлүк­төрүн эске алуу менен автор жашы жете электердин инсан­ды­гын жана окуянын жагдайларын изилдөѳдө, чындыктын бе­тин ачууда педагогдун жана психологдун жардамы чоң экен­ди­ги макалада баяндалат. Макала жашы жете электер­дин кыл­мыштары боюнча жазык сот өндүрүшүнө катышуучу педагогдордун жана психологдун укуктук статусун талдоону максат кылат. Илимий изилдѳѳнүн жүрүшүндѳ системалык түзүмдүк, формалдуу-логикалык, салыштырма укук таануу методдору колдонулду. Илимий макалада камтылган илимий жо­болор, көз караштар жана илимий иштин жыйынтык­та­ры жашы жете электер жасаган кылмыштардын сот өн­дү­рү­шүнѳ байланышкан сот тажрыйбасында, жазык сот ѳн­дү­рүшүндѳ, илимий-изилдөө иштерди жүргүзүүдѳ, окуу-усулдук куралдарын түзүүдө пайдаланылышы мүмкүн.

The article is devoted to topical issues of using the help of a tea­cher and psychologist in the investigation of juvenile crimes. Taking into account the psychological characteristics of minors, the author in the article reveals that the teacher and psychologist are of great help in studying the personality of a minor and the circum­stan­ces of what happened, in finding out the truth. The purpose of the article is to analyze the legal status of teachers and psy­cho­lo­gists involved in criminal proceedings in cases of juvenile delin­quen­cy. In the course of scientific research, systemic structural, formal-logical, comparative legal methods were used. Scientific principles, views and results of scientific work contained in a scien­ti­fic article can be used in judicial practice related to the trial of crimes committed by minors, criminal proceedings, scientific re­search, and the creation of educational and methodological tools.
СОЧЕТАНИЕ ИМПРОВИЗАЦИОННОЙ И ЛИТЕРАТУРНОЙ ТРАДИЦИЙ В ТВОРЧЕСТВЕ ПОЭТА ЫСМАЙЫЛА
Authors: Колбаева М.К. , Тилекова М.Т.
Published: February 2025

В данной статье анализируется творчество поэта Ысмайыла Борончиева. Поскольку его жизнь совпала с со­вет­ским периодом, Ысмайыл-поэт освоил письмо, записывал свои произведения на бумаге, начинал с написания 10-11-сложных стихотворений с двустишиями, набирался опыта в написании эпистолярной формы, ломаных строк и даже поднялся до написания поэм и дастан. Поэт масштабно описывает реа­ль­ность жизни и пытается создать объемные произведения, былины (дастан) и поэмы, направленные на изображение раз­лич­ных особенностей людей. Поэт создает былины (дастан) и поэмы соединив в одну сюжетную линию истории и народные предания, которые он рассказывал в устном повествовании. В этом направлении анализируются объемный рассказ «Кызыл кыр­ман», поэма «Шамбет», былина (дастан) «Абыл менен Мейиз». В целом отмечается, что Ысмайыл Борончиев – та­лант, сформировавший в своем творчестве формальные и со­дер­жательные традиции пись­мен­ной поэзии, так и искусства устного творчества.

Бул макалада төкмө акын Ысмайыл Борончиевдин жаз­ма­керлиги тууралуу талдоолор жүрөт. Өмүрү совет мезгили­не туш болгондуктан Ысмайыл акын жазманы өздөштүрүп, өз чыгармаларын кагазга түшүрүп, 10-11 муундуу ыр өлчөмдүү, куплеттүү ырларды жазуудан баштап, эпистолярдык форма­ны, сынык саптарды жазууну тажрыйбалап, ал турсун поэма, дастандарды жазууга чейин көтөрүлгөн. Акын турмуш чын­дыгын масштабдуу сүрөттөп, адамдардын ар кыл мүнөздөрүн образдуу чагылдырууга багытталган көлөмдүү чыгармаларды, дастан, поэмаларды жаратууга да аракет кылат. Оозеки баян кылып айтып жүргөн аӊгемелерин, элдик уламыштарды кадимкидей бир сюжеттик линияга салып көлөмдүү дастан, поэмаларды жаратууну тажрыйбалайт. Бул багытта “Кызыл кырман” көлөмдүү баяны, “Шамбет” поэмасы, “Абыл менен Мейиз” аттуу дастаны талданат. Жалпысынан Ысмайыл Борон­чиев жазма поэзиянын формалык, мазмундук салт­тарын өз чыгармачылыгында калыптандырып, төкмөлүк менен жаз­ма­керликти бирдей алып кеткен талант экени белгиленет.

This article analyzes the work of the poet Ysmayil Boron­chiev. His life coincided with the Soviet period, Ysmayil the poet mastered writing, wrote down his works on paper, began by writing 10-11-syllable poems with couplets, gained experience in writing epi­stolary form, broken lines and even rose to writing poems and epics (Dastan). The poet describes the reality of life on a large scale and tries to create voluminous works, epics (Dastan) and poems aimed at depicting various characteristics of people. The poet crea­tes epics (Dastan) and poems by combining stories and folk tales into one plot line, which he told in oral narration. In this direction, the voluminous story «Кызыл кырман» ("Kyzyl kyrman"), the poem «Шамбет» ("Shambet"), the epic (dastan) «Абыл менен Мейиз» ("Abyl menen Meyiz") are analyzed. In general, it is noted that Ysmayil Boronchiev is a talent who shaped the formal and content traditions of written poetry in his work, and took both fluency and writing.
СТОМАТОЛОГИЧЕСКИЙ СТАТУС ДО И ПОСЛЕ ЛЕЧЕНИЯ У ЛИЦ С ВОСПАЛИТЕЛЬНЫМИ ЗАБОЛЕВАНИЯМИ ТКАНЕЙ ПАРОДОНТА
Authors: Бекташева А.К.
Published: February 2025

В статье описаны клинические исследования пациентов с воспалительными заболеваниями тканей пародонта. Анализ стоматологического статуса был проведен у 75 пациентов с диагнозом катаральный гингивит и пародонтит средней тя­жес­ти. Целью исследования было изучение показателей сто­ма­тологических индексов до и после лечения. Методами ис­следования было определение стоматологического статуса с помощью упрощенного гигиенического индекса Грина Вермил­лиона, Пробы Шиллера-Писарева и пародонтального индекса. Выводы показали, что до лечения показатели гигиенического индекса были с высокими значениями. Это подтверждает, что большинство пациентов не оказывают должного внима­ния гигиене полости рта, не умеют правильно пользоваться сред­ствами по уходу за полостью рта. После лечения пока­за­тели стоматологических индексов уменьшились в 2 раза. Свое­­временная и полноценная санация полости рта позво­ляют уменьшить показатели стоматологических индексов.

Макалада пародонт ткандарынын сезгенүү оорулары ме­нен ооругандардын клиникалык изилдөөлөрү баяндалган. Тиш статусун анализдөө катаралдык гингивит жана орточо пе­­риодонтит диагнозу коюлган 75 бейтапка жүргүзүлдү. Изил­­дөөнүн максаты дарылоого чейинки жана кийинки сто­ма­тологиялык индекстердин көрсөткүчтөрүн изилдөө болгон. Изилдөө методдору жөнөкөйлөтүлгөн Грин Вермиллион ги­гие­налык индекси, Шиллер-Писарев тести жана пародонт ин­декси аркылуу тиш статусун аныктоо болгон. Изилдөөлөр көр­сөткөндөй, дарылоого чейин гигиеналык индекстин көр­сөт­­күчтөрү жогору болгон. Бул көпчүлүк бейтаптар ооздун ги­гие­насына туура көңүл бурбай, оозго кам көрүү кара­жат­та­рын туура колдонууну билбегендигин тастыктайт. Дары­лоо­дон кийин тиш индекстеринин көрсөткүчтөрү 2 эсеге азай­­ган. Өз убагында жана толук кандуу оозду тазалоо сто­ма­тологиялык индекстердин көрсөткүчтөрүн азайтат.

The article describes clinical studies of patients with inflam­ma­tory periodontal tissue diseases. The dental status was analyzed in 75 patients diagnosed with catarrhal gingivitis and periodontitis of moderate severity. The aim of the study was to study the indi­ca­tors of dental indices before and after treatment. The research methods were to determine the dental status using the simplified hygienic Green Vermillion index, the Schiller-Pisarev test and the periodontal index. The findings showed that before treatment, the indicators of the hygiene index were high. This confirms that most patients do not pay due attention to oral hygiene, do not know how to properly use oral care products. After treatment, the dental in­dices decreased by 2 times. Timely and complete sanitation of the oral cavity can reduce the indicators of dental indices.
ПРАВОВАЯ ЗАЩИТА ЛИЧНОСТИ ПРИ КЛЕВЕТЕ
Authors: Асанова Г.А. , Конурбекова Г.Н.
Published: February 2025

В статье отражена деятельность законодательства по защите чести и достоинства личности в Кыргызской Респуб­лики. В статье в соответствии со статьей 29 и статьей 1 Конституции Кыргызской Республики, в редакции закона Кыр­гыз­ской Республики от 27 июня 2010 года, пункт-1, каждый гражданин имеет право на неприкосновенность частной жиз­ни, на защиту чести и достоинства, законом Кыргызской Рес­пуб­лике. В Кыргызстане, когда женщину избивает или похи­щает муж или подвергают насилию детей эмигранта в этом случае общественность начинает поднимать вопросы. Очень приятно, когда это вызывает резонанс в СМИ, поэтому, если средства массовой инфор­мации, телевидение и радио, выдви­гает доводы в пользу бесчестия через средства массовой ин­фор­мации, дать информации 2-3 раза в неделю, кыргызский на­род будет психологически готовы защищать свои права, даже находясь за границей.

Макалада Кыргыз Республикасында инсандын ар-на­мы­сын жана кадыр-баркын коргоо боюнча мыйзамдардын иши чагылдырылган. Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 29-беренесине жана 1-беренесине ылайык, Кыргыз Республи­ка­сы­нын Мыйзамынын 2010-жылдын 27-июнундагы редак­ция­сын­да 1-пункт ар бир жаран Кыргыз Республикасынын Мый­за­мы менен жеке турмушунун кол тийбестигине, ар-намы­сы­нын жана кадыр-баркынын корголушуна укуктуу. Кыргыз­стан­да аялды күйөөлөрү сабап өлтүргөндө же ала качып ба­рып, отурбаса кол көтөргөн убакта же мигранттын балдары жа­кындары тарабынан эле ур-токмокко алынып катуу са­бал­ганда гана ЖМКлар же блогерлер, катардагы кайдыгер эмес жарандар тарабынан коомчулукка чыкканда гана резонанс жа­ратып, көңүл бөлүнөт. Ошол себептен алдын ала маалы­мат кеңири ЖМКлар, телевизор, радио аркылуу ар-намыска, беделге доо келтирүүдө мамлекет тарабынан анын терс ке­се­пет­тери көрсөтүлүп, колдоо таап түшүндүрүү иштери жүр­гү­зүлүп турса, биздин келечектеги жаш муундар атуулдун бе­дел баркына, кадыр-баркына жалаа жабуу өзүнүн жарандык инсандык укуктарын коргоодо жеңил болмок.

In the article, in accordance with Article 29, Article 1 of the Constitution of the Kyrgyz Republic, according to the revision of the law of the Kyrgyz Republic on June 27, 2010, the protection of the rights of the victims of defamation, the legal rights of the victims of defamation, the protection of the rights of the victims of defamation, Article 29. Kyrgyzstan, people's feelings about the victim, especially civil law, are not widely spread in practice, and if TV, radio, and mass media are funded by the state and provide information 2-3 times a week, the Kyrgyz people will be psychologically ready to protect their rights even when they are abroad. In Kyrgyzstan, when a woman is beaten or abducted by her husband, or if she is kidnap­ped, or an emigrant's children are abused, it is very satisfying when it causes a resonance in the media, that's why, if the mass media, TV and radio, make a case for dishonor through the media, it is sup­ported by the state. It would be easy for the future young ge­ne­ra­tions to defend their civil personality rights by slandering the re­pu­ta­tion of a citizen.
ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ПУБЛИЦИСТИКИ
Authors: Токтогулова А.Т.
Published: February 2025

Когда мы говорим об общей истории журналистики, мы не можем говорить об общей истории каждого жанра, не изу­чив историю его роста, зарождения, формирования. Среди га­зет­ных жанров по своим проблемам, воспитательно-позна­ва­тель­ному значению и другим основным особенностям жанр пуб­лицистики в целом занимает видное место. Жанр также пос­тоянно обновляется, дополняется и развивается в соот­вет­ствии с требованиями времени. Основу публицистики сос­тав­ляют статьи, в которых анализируются наиболее су­щест­венные моменты жизни общества. В названных работах про­ана­лизированы и определены общее понятие жанра, содер­жа­ние и форма, жанровые особенности. Общие пути раз­вития публицистических жанров – как большая задача, пос­тав­ленная на современном этапе, стояла во главе отечест­венной жур­на­лис­тики и во все времена нуждалась в анализе.

Журналистиканын жалпы таарыхы жөнүндө кеп коз­го­гон­до, ар бир жанрдын өсүш, жаралыш, калыптаныш тары­хын изилдеп көрбөй, анын жалпы таарыхы жөнүндө кеп коз­гоо­го болбойт. Өзүнүн көтөргөн проблемалары, тарбия­лык-таа­нуу мааниси жана башка негизги өзгөчөлүктөрү боюнча жал­пы эле газеталык жанрлардын ичинен публи­цистикалык жанр көрүнүктүү оорунду ээлейт. Заман тала­бына жараша жанр дагы улам-улам жаңыланып, толукталып, өсүп-өнүгүп отурат. Публицистиканын негизин коомдун тур­му­шунун эң ор­ч­ундуу жагдайларын талдоого алган макалалар түзөт. Аталган ишт публицистика жанры боюнча жалпы түшүнүк, мазмуну жана формасы, жанрдык өзгөчөлүктөрү, талданып, аныкталган. Публицистикалык жанрлардын жалпы өнүгүү жол­дору – азыркы этапта коюлган чоң милдет катары ата мекендик журналистиканын сап башында туруп, ар учурда талдоого муктаж болуп келген.

When we talk about the general history of journalism, we don’t mean about the general history of each genre without exam­i­n­ing the history of its growth, origin and formation. Among news­paper genres, the genre of journalism take a prominent place in terms of issues, educational and cognitive significance, as well as other main characteristics. The genre is also constantly being upda­ted, supplemented and developed in accordance with the requi­re­ments of the time. The basis of journalism consists of articles that analyze the most significant moments of society's life. In these works, the general concept of genre, content form, and genre fea­tu­res are analyzed and defined. Common ways of developing journa­lis­tic genres – as a main task at the present stage, it was at the head of domestic journalism and at all times needed analysis.
РАЗВИТИЕ ИНФОРМАЦИОННОГО ОБЩЕСТВА И ИНФОРМАЦИОННОЙ ЭКОНОМИКИ В КЫРГЫЗСТАНЕ: ВЫЗОВЫ И ПЕРСПЕКТИВЫ
Authors: Джунушалиева А.А.
Published: February 2025

Данное исследование посвящено развитию инфор­ма­цион­­ного общества и информационной экономики в Кыр­гыз­ста­не. В работе рассматриваются ключевые харак­терис­ти­ки, этапы развития и проблемы формирования информацион­но­го общества. Анализируется роль информа­ционных техно­ло­гий в различных секторах экономики и общества. Под­чер­ки­вае­тся важность усилий правительства по созданию ин­фор­ма­ционной инфраструктуры и укреплению ИТ-сектора. В статье также затрагиваются вопросы цифрового неравен­ст­ва и необходимости повышения цифро­вой грамотности на­се­ления. Кыргызстан работает над внедрением технологи­че­ских инноваций, развитием электрон­ного правительства и пре­доставлением онлайн-услуг. Делается вывод о том, что развитие информационного общества и информационной эко­но­мики в Кыргызстане требует комплексного подхода и со­труд­ничества между правительством, частным сектором и международными организациями.

Бул изилдөө Кыргызстандагы маалымат жана маалы­мат экономикасынын өнүгүүсүн изилдейт. Бул изилдөө маа­лы­мат коомун калыптандыруудагы негизги мүнөздөмө­лөрдү, өнүгүү этаптарын жана көйгөйлөрдү карайт. Бул изилдөө маа­лымат технологияларынын экономиканын жана коомдун ар кандай секторлорундагы ролун талдайт. Маалымат ин­фра­структурасын түзүү жана IT секторун бекемдөө боюнча өкмөттүн аракеттеринин мааниси баса белгиленди. Бул ма­ка­лада ошондой эле санариптик теңсиздик жана калктын са­на­риптик сабаттуулугун жогорулатуу зарылдыгы тууралуу ма­се­лелер каралат. Кыргызстан технологиялык иннова­ция­лар­ды киргизүү, электрондук өкмөттү өнүктүрүү жана он­лайн кызматтарды көрсөтүү багытында иш алып барууда. Жыйынтыгында, Кыргыз­станда маалымат коомунун жана маалымат экономика­сынын өсүшү өкмөт, жеке сектор жана эл аралык уюмдар­дын ортосундагы комплекстүү мамилени жана кызмат­таштыкты талап кылат деген тыянак чы­га­рылды.

This study explores the advancement of the information and infor­mation economy in Kyrgyzstan. This study examines the defi­ning characteristics, stages of development, and challenges in the formation of an information society. This study analyzes the role of information technology in various sectors of the economy and society. The significance of government efforts to build information infrastructure and bolster the IT sector has been emphasized. This article also addresses issues of digital inequality and the need to enhance digital literacy among the population. Kyrgyzstan is work­ing towards introducing technological innovations, develop­ing e-government, and providing online services. The conclusion is that the growth of the information society and information econo­my in Kyrgyzstan requires a comprehensive approach and colla­bo­ra­tion among the government, private sector, and international organizations.
ИЗМЕНЕНИЯ ЯЗЫКОВОЙ СИТУАЦИИ В КЫРГЫЗСТАНЕ И ВОПРОСЫ ГОСУДАРСТВЕННОГО ЯЗЫКА
Authors: Медетов А.С. , Медетова А.А.
Published: February 2025

В статье анализируются и рассматриваются сделанные работы и предпринятые меры для его реализации после при­ня­тия закона о государственном языке. Также отме­чается, что для обеспечения государственного статуса кыргыз­ского языка исполнительная, законодательная и судебная власть обязаны ра­ботать на государственном языке, а это обеспечит фор­ми­ро­вание официально-делового стиля. После этого были про­ан­а­ли­зированы языковые процессы, происходившие за тридцать пять лет после принятия закона, и причины, по которым русс­кий язык преобладал в повсед­невном общении в городе Бишкек, документы велись прак­тически на официальном языке, а так­же отмечены причины, по которым обучение в высших и сред­них профессиональных школах велось на официальном языке.

Макалада мамлекеттик тил мыйзамы кабыл алынгандан кийинки аны ишке ашыруу үчүн көрүлгөн чаралар, жүргүзүлгөн иштер баяндалып, талдоого алынат. Ошондой эле кыргыз ти­ли­нин мамлекеттик статусун камсыз кылуу үчүн аткаруу бий­ли­ги, мыйзам чыгаруу бийлиги жана сот бийлиги мам­ле­кет­тик тил­де иш жүргүзүүсү талап кылынып, бул расмий-иш­кер­дик стил­дин калыптануусун камсыз кыла тур­гандыгы бел­гиленген. Ан­­дан кийин мыйзам кабыл алынгандан кийинки отуз беш жыл­­­да болуп өткөн тилге байланыштуу процесстер тал­да­нып, шаарда, Бишкекте орус тили күнүмдүк баарлашууда ба­сым­­­­дуулук кылып, иш кагаздары дээрлик расмий тилде жүр­гү­зүлө тургандыгы, жогорку жана кесиптик орто окуу жай­ла­рын­­­да билим берүү расмий тилде жургүзүлүп жаткан­дыгы­нын себептери көрсөтүлгөн.

The article analyzes and examines the work done and the mea­­­sures taken to implement it after the adoption of the law on the state language. It is also noted that in order to ensure the state sta­tus of the Kyrgyz language, the executive, legislative and judicial au­thorities are required to work in the state language, and this will ensure the formation of a formal business style. After that, the lan­gu­age processes that took place over the thirty-five years after the adoption of the law were analyzed, and the reasons why the Russian language prevailed in everyday communication in the city of Bish­kek, documents were kept practically in the official language, and the reasons why education in higher and secondary vocational schools was conducted in the official language were noted.
ПОНЯТИЕ ФИЛОСОФЕМЫ В КЫРГЫЗСКОЙФИЛОСОФИИ
Authors: Шейшенбаева А.М.
Published: February 2025

В статье анализируется понятие «Философема» в тру­дах исследователей в области философии Кыргызстана и под­чер­кивается, что в их работах, еще до возникновения пись­мен­ной культуры кыргызов, ими изучены ценные материалы, от­ра­жающие все аспекты природы и общественной жизни, уни­каль­ные народные пословицы собраны в богатейших образ­цах традиционной культуры. В научных трудах анализи­руется не­об­ходимость включения философем в науку философия о том, что на первом этапе развития человеческой культуры филосо­фия развивается через освоение мира в духовно-практическом направлении, в форме жизненной мудрости и органически. Свя­за­на с потребностями реальной жизни. В об­зоре историко-философского процесса исследований филосо­фов Кыргызстана история философии Кыргызстана носит общий характер и связанные с генезисом философии, глубоко анализируются в статье автора.

Макалада Кыргызстанда философия илиминин чегинде «Фи­лософема» түшүнүгү кайсы изилдөөчүлөрдүн эмгектерин­де кездешери талдоого алынып, алардын эмгектеринде, кыр­гыз­­дардын жазуу маданияты пайда болгонго чейинки, жара­тылыштын жана социалдык турмуштун ар тарабын чагыл­дыр­ган, салттуу маданияттын эң бай үлгүлөрүндө уникалдуу элдик накыл топтолгон баалуу материалдарды изилдөөгө алыш­кандыгын баса белгилейт. Философемаларды философия илимине киргизүү зарылдыгы адамзат маданиятынын өнүгүү­сүнүн алгачкы этабында, философия дүйнөнү руханий-практи­калык багытта өздөштүрүү аркылуу өнүккөн, турмуш даа­ныш­мандыгы формасында жана чыныгы жашоодогу керек­төөлөргө органикалык байланышта аныкталаары илимий эм­гек­­­теринде талдоого алынат. Изилдөөчү философтордун Кыр­­гызстандагы тарыхый-философиялык процессти карап чы­гуусунда кыргызстандагы философия тарыхы илими жалпы эле, философиянын генезиси маселесине байланышкан суроолор терең илимий талдоого алынгандыгын автор макалада баса белгилеп өтөт.

The article analyzes the concept of «Philosophema» in the works of researchers in the field of philosophy of Kyrgyzstan and emphasizes that in their works, even before the emergence of the written culture of the Kyrgyz, they studied valuable materials reflecting all aspects of nature and social life, unique folk proverbs were collected in the richest examples of traditional culture. Scientific works analyze the need to include philosophemes in the science of philosophy, stating that at the first stage of the deve­lop­ment of human culture, philosophy develops through the exploration of the world in a spiritual-practical direction, in the form of life wisdom and organically. connected to the needs of real life. In the review of the historical and philosophical process of research by philosophers of Kyrgyzstan, the history of philosophy of Kyrgyzstan is of a general nature and related to the genesis of philosophy, is deeply analyzed in the author’s article.
ЛОЯЛЬНОСТЬ ПЕРСОНАЛА КАК ФАКТОР СТАБИЛИЗАЦИИ ПРЕДПРИЯТИЙ
Authors: Абышов И.С. , Асанбекова А.А. , Мирмейди Ж.С.
Published: February 2025

Исследование направлено на выявление, структуриро­ва­ние и анализ факторов, которые влияют на лояльность пер­со­нала. Было установлено, что лояльность персонала вклю­чает в себя ряд элементов: преданность и верность комп­а­нии, соблюдение законов, правил и политик организации, чест­ность, дружелюбное и приветливое отношение к органи­зации и коллегам, отказ от вредных и недоброжелательных дейст­вий, стремление к успеху компании и готовность вкладывать усилия, добросовестное выполнение своих обязан­ностей, от­кры­тость в выражении своих трудовых мотивов, уважение и толерантность, эмоциональная привязанность к организации, взаимное уважение и желание продолжать работать в дан­ной компании. В ходе анализа была разрабо­тана детальная классификация факторов, влияющих на лояль­ность персонала.

Изилдөө кызматкерлердин берилгендигине таасир этүү­чү факторлорду аныктоого, структуралаштырууга жана ана­лиздөөгө багытталган. Кызматкердин берилгендиги бир ка­тар элементтерди камтыйт: компанияга берилгендик жана берилгендик, мыйзамдарды, уюмдун эрежелерин жана саясатын сактоо, чынчылдык, уюмга жана кесиптештерге ка­рата достук жана жылуу мамиле, зыяндуу жана ыра­йым­сыз аракеттерден баш тартуу, каалоо компаниянын ийгилиги жана күч-аракетин жумшоого даярдыгы үчүн, өз мил­дет­те­рин ак ниеттүүлүк менен аткаруу, өзүнүн эмгек мотивдерин билдирүүдө ачыктык, урматтоо жана сабыр­дуулук, уюмга эмо­ционалдык байлануу, өз ара урматтоо жана ушул компа­ния­да иштөөнү улантуу каалоосу. Талдоо учурунда персонал­дын берилгендигине таасир этүүчү факторлордун деталдуу классификациясы иштелип чыккан.

The study is aimed at identifying, structuring and analyzing fac­tors that influence staff loyalty. Employee loyalty has been found to include a number of elements: dedication and loyalty to the company, compliance with laws, rules and policies of the orga­ni­zation, honesty, friendly and welcoming attitude towards the or­ga­nization and colleagues, refusal of harmful and unkind actions, desire for the success of the company and willingness to invest effort, conscientious performance of one's duties, openness in ex­pres­sing one's work motives, respect and tolerance, emotional attach­ment to the organization, mutual respect and the desire to continue working in this company. During the analysis, a detailed classification of factors influencing staff loyalty was developed.
ОСТАТКИ ОГНЕПОКЛОНСТВА У КЫРГЫЗОВ ЮГО-ЗАПАДА ФЕРГАНСКОЙ ОБЛАСТИ
Authors: Сапиева Н.Э.
Published: February 2025

Эта статья об остатках огнепоклонства на юго-западе Ферганской долины. Автор указывает на очищающие свойства огня в различных народных верованиях, ритуалах, обрядах и кол­довстве, основанных на древней зороастрийской религии кыр­гызов. Большинство из них связаны с исламом и в целом ис­поль­зуются в религиозных церемониях и традициях. Мы узнали, что сохранение огня в священном виде – одна из важнейших традиций у местных народох. Методы: при изу­чен­ии остат­ков огнепоклонничества использовались преиму­щественно тео­ре­тические и эмпирические методы иссле­дования. Вывод: Кыр­гызы юго-запада Ферганской долины идентифицированы по сфере огнепоклонства.

Бул макалада Фергана өрөөнүн түштүк батышындагы отко сыйынуунун калдыктары тууралуу болмокчу. Автор кыр­гыз­дардагы байыркы зоорастризм динине негизделген түрдүү эл ичиндеги ишенимдер, ырым-жырымдар, жөрөлгөлөр жана бакшылык ишмердүүлүктөгү оттун тазалоочу касиетин бел­ги­лейт. Алардын көпчүлүгү ислам дини менен жуурулушуп, бир бүтүн катары диний жөрөлгөлөрдө жана салт-санааларда колдонулуп келет. Отту ыйык тутуу, аны урматтоо менен андан коркуу, бирден бир маанилүү салт экендиги бизге бел­ги­лүү болду. Методдор: Отко сыйнуунун калдыктарын изилдөө учу­рунда негизинен теориялык жана эмпирикалык изилдөө ме­тод­дору колдонулду. Жыйынтык: Фергана өрөөнүн түштүк ба­тышындагы кыргыздардын отко сыйынуунун пайдалалануу чөйрөсү аркылуу алардын этно­маданиятындагы өзгөчөлүктөр аныкталды.

An article about the remnants of fire worship in the south-west of the Ferghana Valley. The author points to the purifying pro­per­ties of fire in various folk beliefs, traditions, rituals and witch­craft based on the ancient Zoroastrian religion of the Kyrgyz. Most of them are associated with Islam and are generally used in reli­gious ceremonies and traditions. We have learned that the preser­va­tion of fire in a sacred form is one of the most important tradi­tions in local people. Methods: When studying the remnants of fire worship, mainly theoretical and empirical research methods were used. Conclusion: Kyrgyz people in the south-west of the Ferghana Valley are identified by the sphere of fire worship.
КВАЛИФИКАЦИОННЫЕ ПРИЗНАКИ ПРЕСТУПЛЕНИЯ МОШЕННИЧЕСТВА
Authors: Ысманова Р.З.
Published: February 2025

Кыргызстан с момента обретения независимости, на­ря­ду с формированием национальной правовой системы и регули­ро­ва­нием защиты от противоправных деяний, устано­вил оп­ре­деленные видыюридической ответственности, то есть клас­си­ческий вид. Юридическая ответственность вклю­чает дис­цип­линарную, гражданско-правовую, администра­тивную (пра­во­нарушение) уголовную ответственность. Сле­дует отме­тить, что правовая система Кыргызстана также не сильно от­личалась принятием советской правовой доктри­ны, в ко­то­рую вошли многие союзные республики. Монополия социалис­ти­ческой собственности, государственной собствен­ности в со­ветское время доминировала в определении ряда составов прес­туплений против собственности. В сфере экономики объек­­том преступлений является также преступ­ление путем мошенничества. Объектом нашего исследования являются ква­­лификационные признаки преступления мошен­ничества в на­циональном законодательстве, а именно в уголовном праве.

Кыргызстан эгемендүүлүк алгандан бери улуттук укук ту­тумун калыптандыруу менен бирдикте коомго жат жо­сун­дар­дан коргоону жөнгө салуу менен бирдикте юридикалык жооп­керчиликтин бир канча түрүн башкача айткан­да клас­си­калык түрүн орнотту. Юридикалык жоопкерчиликтин дисциплинардык, граждандык укуктук, админи­с­тра­тивдик (укук бу­зуу) кылмыш-жаза жоопкерчилиги орун алды. Белгилей ке­түү керек Кыргызстандын укук тутуму дагы көптөгөн советтик со­юздук республикалар курамын камтыган советтик укуктук док­тринаны кабыл алуу менен анчалык деле айрымаланган эмес. Советтик мезгилдеги социалисттик мен­чиктин, мам­ле­кет­тик менчиктин монополиясы менчикке каршы кылмыш­тар­дын бир канча курамын аныктоодо басымдуулук кылган. Эко­номика чөйрөсүндө кылмыштар объектисинде алдамчылык кылмышы дагы орун алган. Изил­дөөбүздүн обьектиси болгон алдамчылык кылмышынын улут­тук мыйзам актыларындагы так­тап айтканда кылмыш жаза мыйзамындагы квали­фи­ка­ция­лык белгилери саналат.

Since gaining independence, Kyrgyzstan, along with the for­ma­tion of a national legal system and the regulationof protection against antisocial acts, has established several types of legal lia­bi­li­ty, that is, the classic type. Legal liability includes disciplinary, ci­vil, administrative (offense) criminal liability. It should be noted that the legal systemof Kyrgyzstan was also not very differentfrom the adoption of the Soviet legal doctrine, which included many Union republics. The monopoly of socialist property and state pro­per­ty in Soviet times dominated the definitionof a number of crimes against property. Inthe field of economics, the crime of fraud is alsoan object of crime. The objectof our research isthe qualifying features of the crime of fraud in national legislation, namely in cri­mi­nal law.
Biocompatible photochemistry for the spatiotemporal control of microbial growth
Authors: Thorpe Thomas , Kisseroudis Natasha , Wallace Stephen
Published: February 2025

Spatiotemporal control of growth is essential for the application of engineered microorganisms. The ideal method to achieve this is by employing light irradiation as it is non-invasive and can be tuned for highly specific regulation. To achieve a titratable link between microbes and light, methods have focussed on the development of light-responsive genetic elements, which possess complexities that cannot be applied universally to engineered microbes. Biocompatible chemistry is gaining interest as a tool for expanding the applications of synthetic biology, including for the regulation of microbes. Here we characterise the first biocompatible photochemical reaction as a turn-on switch for growth and showcase its application in the spatiotemporal control of microbial growth and metabolic chemistry, observing that the photo-actuated release of an o-nitrobenzyl-caged essential metabolite could be employed to rescue auxotrophic Escherichia coli in liquid culture and enable temporal control of growth rate and final cell density. This non-invasive method also allows the precise regulation of cell densities within microbial co-cultures, as well as controlling the photopatterning of bacteria on solid media. Our methodology expands the biocompatible chemistry toolkit for gene and growth regulation to enable the accurate and precise control of microbes in engineering biology.
An Approach to Alkyl Azetidines for Medicinal Chemistry
Authors: Datsenko Oleksandr , Baziievskyi Andrii , Sadkova Iryna , Campos Bismarck , Brewster II James , Kowalski John , Hinklin Ronald , Mykhailiuk Pavel
Published: February 2025

Alkyl azetidines have been prepared by photochemical modifications of azetidine-2-carboxylic acids in batch and in flow. The reaction has been realized in mg-, g-, and even multigram quantities. The obtained azetidines are valuable building blocks for drug discovery.
Elucidating Pt/C and ionomer aggregation dynamics in the manufacturing of Fuel Cell catalyst layers: a discrete element method approach
Authors: Vijayaraghavan Sourab Barath , Baldofski Matthias , Franco Alejandro A.
Published: February 2025

The production of fuel cells is bottle-necked by the prohibitive cost of one component – the catalyst layer. The goal of manufacturers has been to minimise Pt loading and maximise the electrochemical efficiency, at scale. A mesoscale model is sought-after, to describe the influence of common manufacturing parameters on the microstructure of fuel cell catalyst layers. In this work we propose a novel end-to-end mesoscale modeling workflow to capture the spatial aggregation of carbon support particles against an ionomer-based binder. We use the Discrete Element Method (DEM) to capture the co-aggregation of the carbon-support and binder, as a function of their inter-particle Derjaguin–Landau–Verwey–Overbeek (DLVO) interactions. This model provides insights in the variance in ionomer aggregation as a function of solvent composition. We observe a decrease in ionomer secondary aggregation with decreasing water content. This variance in the local catalyst – ionomer distribution was studied using various micro-structural descriptors.
Enhancing Indoor Object Detection with xLSTM Attention-Driven YOLOv9 for Improved 2D-Driven 3D Object Detection
Authors: He Yu , Jin Chengpeng , Zhang Xuesong
Published: February 2025

Three-dimensional (3D) object detection is crucial for applications such as robotic control and autonomous driving. While high-precision sensors like LiDAR are expensive, RGB-D sensors (e.g., Kinect) offer a cost-effective alternative, especially for indoor environments. However, RGB-D sensors still face limitations in accuracy and depth perception. This paper proposes an enhanced method that integrates attention-driven YOLOv9 with xLSTM into the F-ConvNet framework. By improving the precision of 2D bounding boxes generated for 3D object detection, this method addresses issues in indoor environments with complex structures and occlusions. The proposed approach enhances detection accuracy and robustness by combining RGB images and depth data, offering improved indoor 3D object detection performance.
Application of Resource Orchestration Theory in the Research of AI and HI to Achieve Value Creation
Authors: Ran Ni
Published: February 2025

This paper grasps the research theme of artificial intelligence (AI) and human intelligence (HI) synergy to create value and analyzes the development status of AI and HI in the current context of digital intelligence, as well as the significance of their synergy to empower value creation. At the same time, the theory of resource arrangement is introduced, and the connotation and composition of the theory are summarized, as well as the development in the field of research and application. This paper focuses on revealing the intrinsic relationship between resource orchestration theory and AI and HI collaborative work, aiming to fully explore the potential of resource orchestration theory in the collaborative innovation of AI and HI, and put forward practical suggestions based on this.
Off-Grid Solar System Monitoring based on ESP-32 and INA219 In Pesanggrahan Gordomulyo
Authors: Permana Muqorrobin Zufar , Nawawi Akhmad , Aris Ardani Achmad , Putra Setia Singgang , Rahmadian Reza
Published: February 2025

The main problem in the highland area of Pesanggarahan Gordo Mulyo is the difficulty of monitoring and maintaining PLTS due to the remote location and no reliable communication signal. As a solution, this research developed a remote PLTS monitoring system using ESP32 and Handy Talkie communication, which allows automatic data transmission without internet connection. This research contributes to the optimization of the monitoring system adapted to the surrounding environmental conditions. Testing has 3 categories, in the PV solar panel monitoring test, the highest voltage is 37.1 V, the highest current is 2.1 A, and the maximum power generated is 81 W. Error calculations are also carried out to see the performance of the INA219 sensor with a multimeter measuring instrument, the test results for voltage, current, and power are 0.3%, 1.8%, and 1.26%. The last test is sending data in the form of voice through HT transmission, the data sent is similar to the data received in five tests. Based on each test, this tool has a small error rate, so it can be one of the innovations in the world of monitoring solar power plants.
Current and Voltage Monitoring in Wind Power Plants Using ESP8266 And Node-Red
Authors: Arief Rozihan , Maulana Mohamad Irfan Faudi
Published: February 2025

Fossil energy which is the main energy producer can be converted by utilizing wind power as an alternative renewable energy. The tool used as a wind power converter is a wind turbine, where wind power is kinetic energy that is converted into mechanical energy which is used to produce alternative energy is electrical energy. The working principle of this generator comes from the kinetic energy of the wind that rotates the propeller or windmill, then this mechanical energy runs the generator to create electrical energy. The design is carried out to find out and understand about operating Wind Power Plant Monitoring using Node-Red-based ESP8266 which is integrated with a smartphone or PC as a monitor for the tool. The design of the Wind Power Plant voltage and current monitor uses the ESP8266 microcontroller and the programmer uses the Arduino IDE software which will be applied to Node Red to create a display on the smartphone or PC screen. This study aims to produce a wind turbine prototype using the Savonius wind turbine model and monitor the output of the wind power plant using the ESP8266 which is displayed using the Node-Red dashboard.
Portable Pico Hydro Power Plant for Power Station Charger
Authors: Taufiqurrohman Muhammad , Octaviani Dita
Published: February 2025

The earth's energy reserves will be depleted due to the growing demand for energy, necessitating the adoption of renewable energy sources. The best way to replace it is to use the energy that flows through water to create electricity. Batteries can also be utilized to store electrical energy for later use. In this study, the batteries used to turn the water's energy into electricity are portable generators that can be carried anywhere. By needing a portable unit that is made from a turbine, generator, charger controller, auto buck bost converter, battery, and other supporting parts. It functions as a charger for computers, cellphones, and other electronic devices without a 12V battery that may change the voltage. Compare the variance in the water flow discharge and the power charger's charging time using the results that were obtained. River discharge 73.621 l/s charging time 42 hours, river discharge 73.621 l/s charging time 42 hours, pipe discharge 6.41 l/s charging time 84 hours, pipe discharge 8.064 l/s pipe charging time 38 hours, pipe discharge 9.868 l/s charging time 32 hours, and pipe discharge 14.42 l/s pipe 27 hours were the results. The battery charges more quickly the higher the discharge.