Εκπαίδευση και ανθρώπινα δικαιώματα στα Καταστήματα Κράτησης Νέων (ΚΚΝ)
Authors: Σακκά Βασιλική-Δανάη 
Published: July 2022

Αντικείμενο της διδακτορικής διατριβής είναι η διερεύνηση της ζωής των νεαρών κρατουμένων στα ελληνικά Καταστήματα Κράτησης Νέων (ΚΚΝ) και η μελέτη της συνθήκης που διαμορφώνεται σε αυτά όσον αφορά το σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην ομάδα των αλλοδαπών κρατουμένων, καθότι κύριος στόχος της εργασίας, είναι να ερευνηθεί αν η κατοχή της ιδιότητας του Έλληνα πολίτη είναι παράγοντας ο οποίος επηρεάζει την αντιμετώπιση των νέων από το σωφρονιστικό σύστημα εν γένει και, πιο συγκεκριμένα, το δικαίωμα τους για εκπαίδευση. Η διατριβή εστιάζει στο δικαίωμα στην εκπαίδευση καθώς πρόκειται για ένα οικουμενικά αναγνωρισμένο ανθρώπινο δικαίωμα που η διασφάλισή του από ένα κράτος δικαίου κρίνεται επιβεβλημένη. Οι βασικές θεωρητικές έννοιες που μελετώνται αφορούν τη βιοπολιτική, τον εγκλεισμό και την ανηλικότητα, την ιδιότητα του πολίτη ως κριτήριο πρόσβασης και τα ανθρώπινα δικαιώματα με έμφαση στο δικαίωμα στην εκπαίδευση. Ειδικότερα, η διατριβή υιοθετεί το θεωρητικό πλαίσιο των Foucault και Goffman ως προς την κατανόηση του θεσμού της φυλακής εστιάζοντας στο σύνθετο πλέγμα σχέσεων εξουσίας που διαμορφώνονται στο πλαίσιο εγκλεισμού, στις πρακτικές πειθάρχησης που χρησιμοποιούνται από το σύστημα της φυλακής καθώς και τις στρατηγικές επιβίωσης και αντίστασης που αναπτύσσονται από τους κρατούμενους. Νευραλγικής σημασίας έννοια για την ανάλυση αποτελεί η ιδιότητα του πολίτη, η οποία γίνεται αντιληπτή με αναφορά στη διάκριση του Brubaker μεταξύ της τυπικής και ουσιαστικής ιδιότητας του πολίτη, αλλά και με την κοσμοπολιτική εκδοχή της, καθώς το ίδιο το θέμα εγκαλεί για μια διευρυμένη ιδιότητα του πολίτη που να ξεπερνά τους εδαφικούς περιορισμούς. Τα ερευνητικά ερωτήματα της διατριβής αφορούν τις εμπειρίες των νέων κρατούμενων σε περιβάλλον εγκλεισμού, την πρόσβασή τους σε δικαιώματα με έμφαση στην εκπαίδευση και την ενδεχόμενη ύπαρξη περιορισμών που σχετίζονται με την πολιτική ιθαγένεια του κρατούμενου. Τα παραπάνω διερευνώνται μέσω ποιοτικής έρευνας, βασισμένης σε συνεντεύξεις με νεαρούς κρατούμενους (Έλληνες και αλλοδαπούς), καθώς και με στελέχη των Κ.Κ. και εκπαιδευτικούς των δομών εκπαίδευσης που λειτουργούν εντός των ΚΚΝ. Το δείγμα αποτέλεσαν 40 κρατούμενοι, 9 στελέχη των Κ.Κ. και 10 εκπαιδευτικοί των σχολικών δομών τους και το ερευνητικό εργαλείο που χρησιμοποιήθηκε είναι η ημιδομημένη συνέντευξη. Για την ανάλυση του εμπειρικού υλικού χρησιμοποιήθηκε η θεματική προσέγγιση, δηλαδή η ερμηνεία και σημασιοδότησή του μέσω της ανίχνευσης, οργάνωσης και κατανόησης συγκεκριμένων θεματικών. Το βασικό εύρημα της διατριβής αφορά την εφαρμογή πρακτικών διαχωρισμού από το σύστημα της φυλακής με αποτέλεσμα τη διαμόρφωση ιεραρχιών στη βάση της ιδιότητας του πολίτη. Οι πρακτικές αυτές, μάλιστα, ασκούνται με το πρόσχημα της αντιμετώπισης των συγκρούσεων μεταξύ των εθνοπολιτισμικών ομάδων. Παράλληλα, οι κρατούμενοι προκειμένου να εξασφαλίσουν την επιβίωσή τους στο χώρο του ιδρύματος χρησιμοποιούν διάφορες στρατηγικές με βασικότερη εκείνη της ένταξης σε ομάδα με εθνοπολιτισμικά κριτήρια. Όσον αφορά τους αλλοδαπούς κρατούμενους η έρευνα ανέδειξε τη διαμόρφωση συνθηκών που ευνοούν τις διακρίσεις και τις ρατσιστικές συμπεριφορές εις βάρος τους. Εξαίρεση, σύμφωνα με τα ευρήματα, αποτελεί η ομάδα των Αλβανών, η οποία ουσιαστικά αντιπροσωπεύει τη δεύτερη γενιά μεταναστών. Οι Αλβανοί, λόγω της μακροχρόνιας παραμονής τους στον ελλαδικό χώρο κατέχουν την ελληνική γλώσσα και έχουν αποκτήσει μεγαλύτερη πρόσβαση σε δικαιώματα, με συνέπεια να τυγχάνουν μιας σχετικά προνομιακής μεταχείρισης από το σύστημα της φυλακής σε σχέση με άλλες ομάδες μεταναστών. Δε συμβαίνει, όμως, το ίδιο με τον πληθυσμό Ρομά, οποίος αν και κατέχει την ελληνική ιθαγένεια εντούτοις υφίσταται ιδιαίτερες διακρίσεις και αποκλεισμούς στο χώρο της φυλακής, γεγονός που συνδέεται με τα γενικότερα στερεότυπα με τα οποία αντιμετωπίζεται η συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα. Όσον αφορά, τέλος, το δικαίωμα στην εκπαίδευση διαπιστώθηκε ότι η εκπαιδευτική διαδικασία εντός της φυλακής διαπερνάται από επιλεκτικούς μηχανισμούς οι οποίοι έχουν ως αποτέλεσμα την υπονόμευση του εν λόγω δικαιώματος των κρατουμένων μεταναστευτικής προέλευσης ή ατόμων ε διαφορετικά εθνοπολιτισμικά χαρακτηριστικά, όπως στην περίπτωση των Ρομά. Η καταστρατήγηση του δικαιώματος στην εκπαίδευση των αλλοδαπών κρατούμενων αφορά και την πρόσβαση στις εκπαιδευτικές δομές, η οποία πολλές φορές παρεμποδίζεται με την επίκληση λόγων ασφάλειας που ανακύπτουν από τις επικαλούμενες συγκρούσεις μεταξύ των εθνοπολιτισμικών ομάδων, αλλά και το ίδιο το περιεχόμενο της εκπαίδευσης, το οποίο δεν ανταποκρίνεται ούτε στις ανάγκες του πλαισίου ούτε στις εξατομικευμένες ανάγκες των αλλοδαπών εκπαιδευομένων. Συμπερασματικά, η φυλακή πέρα από πειθαρχικό μηχανισμό αποτελεί ταυτόχρονα έναν επιλεκτικό μηχανισμό που παράγει διακρίσεις στη βάση εθνοπολιτισμικών κριτηρίων με αποτέλεσμα τη διαμόρφωση συνθηκών αποκλεισμού των αλλοδαπών κρατουμένων από τα ανθρώπινα δικαιώματά τους, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος στην εκπαίδευση.