Nowe media w międzykulturowej komunikacji społecznej na pograniczu polsko-czeskim
Authors:   Katedra Zarządzania Międzynarodowego, Wydział Zarządzania, Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach, Polska, Żmijowska Paulina 
Published: December 2023

W jednym ze swoich dzieł Milan Kundera zadaje pytanie: „Myślicie, że przeszłość, ponieważ już się stała, jest ukończona i niezmienna? Ależ nie, jej odzienie uszyte jest z mieniącej się tafty i za każdym razem, gdy się na nią obej- rzymy, widzimy ją w innych kolorach” (Kundera, 1991, s. 82). Czeski pisarz i eseista zwraca uwagę na przeszłość, która pomimo swojego statusu „ukończe- nia” jest mocno zakorzeniona i obecna w teraźniejszości. Jednocześnie mówi o roli człowieka, o tym, że to od niego zależy w jakiej formie ta przeszłość bę- dzie odbierana oraz jakie przypisze jej znaczenie w swoim życiu. Podejmując problematykę międzykulturowej komunikacji społecznej na czesko-polskim pograniczu, w szczególny sposób należy uwzględnić czeską część Śląska Cieszyńskiego zwaną Zaolziem. W terminologii polskiej Zaolzie oznacza tę część Śląska Cieszyńskiego, która leży obecnie w granicach Republi- ki Czeskiej i jest zamieszkiwana również przez ludność polską. Funkcjonuje także określenie Těšínsko, które może oznaczać kilka przestrzeni: najbliższą okolicę Czeskiego Cieszyna, cały historyczny Śląsk Cieszyński lub część Śląska Cieszyńskiego znajdującą się po czeskiej stronie granicy (Januszewska- -Jurkiewicz, 2001, s. 10-11). Właśnie w tym miejscu można zauważyć „podzie- lony świat” pogranicza czesko-polskiego. Charakterystycznym zjawiskiem wy- stępującym na tym terenie jest akulturacja. Powstaje ona w wyniku nieustannego kontaktu jednostek i zbiorowości z odmienną, inną kulturą. Jej skutkiem jest sposób adaptacji do nowych warunków życia w innej kulturze, która nie była pierwotną formą funkcjonowania. Zjawisku akulturacji często przypisywane są migracje zbiorowości. Najczęściej występuje na terenach pogranicza i wiąże się z szeroko rozumianą zmianą oraz przenikaniem norm czy zachowań między grupami. Tożsamość pogranicza czesko-polskiego na Śląsku Cieszyńskim zwią- zana jest z przygraniczną dwudzielnością Cieszyna i Czeskiego Cieszyna. Historycy określają czesko-polskie pogranicze jako konglomerat dylema- tów, konfliktów, ale także rozmaitych prób podejmowania dialogu i współpracy. Problem porozumiewania się między różniącymi się od siebie kulturami istniał zawsze, jednak jego znaczenie nie było wcześniej tak istotne jak obecnie. Komunikacja międzykulturowa może być rozumiana jako pewna tendencja do narzucania lub nawracania, która przebiega według zasad etnocentryzmu (moja kultura jest ważniejsza od twojej). Tymczasem jednak warto szukać punk- tów wspólnych, zrozumienia oraz poszanowania Innego. W tym celu wybrałam dwa wydarzenia międzykulturowe: Kino na granicy / Kino na hranici oraz Mię- dzynarodowy Festiwal Teatralny1, które od wielu lat mają swoje stałe miejsce na Śląsku Cieszyńskim, a które są doskonałym przykładem budowania oraz kształ- towania się komunikacji międzykulturowej w jej ogólnym pojęciu. Punktem wyjścia staje się więc przywołanie stanowisk badawczych doty- czących pojęcia pogranicza i jego roli w życiu społecznym. Celem prowadzo- nych rozważań jest ukazanie perspektywy rozwoju oraz pogłębiania dialogu kulturowego przy odwołaniu do przydatnej w kontekście prowadzonych dalej badań koncepcji filozofii dialogu i tkanki łącznej. Warto w tym miejscu przyto- czyć znamienne słowa profesora Daniela Kadłubca, mieszkańca, a zarazem ba- dacza historii oraz kultury Śląska Cieszyńskiego: „Region, o którym mowa, jest również znamiennym pograniczem śląsko- -małopolskim, śląsko-małopolsko-słowackim (w przeszłości węgierskim), ślą- sko-morawskim, w historii i śląsko-niemieckim, i – jak każde pogranicze – daje szansę wyboru, dialogu, zrozumienia, usuwając uprzedzenia i fobie, od- znacza się również wzmożoną aktywnością, bogactwem, gdyż ścierają się tu, dotykają, nawarstwiają wpływy i zapożyczenia, transformowane przez tutej- szy system językowo-kulturowy, co powoduje, że pogranicze nacechowane jest specyfiką wyrastającą z wielowiekowego sąsiedztwa z innymi, z jego uwarunkowań historyczno-geograficzno-kulturowych, które wycisnęły swoje piętno na tym, co zapożyczyliśmy od bliższych czy dalszych sąsiadów, a tak- że z siły twórczej tej ziemi” (Kadłubiec, 2008, s. 35). Rozwijanie czesko-polskich relacji na gruncie kulturowym, społecznym, gospodarczym, ekonomicznym, turystycznym i innym nie byłoby możliwe, gdy- by nie umiejętność prowadzenia dialogu oraz zacieśnianie więzi komunikacyj- nych na różnych płaszczyznach po obu stronach. Samo pojęcie dialogu jest wieloznaczne i trudno doszukiwać się konkret- nych definicji. Zarówno w wypowiedziach naukowych, jak i w potocznym uży- ciu stosowane jest na wiele sposobów. Globalne zmiany powodują, że filozofia dialogu może zyskać nowe zastosowanie w kontekście sposobów rozumienia świata i potrzeb ludzkich, nie tylko w odniesieniu do jednostki, ale całych wspólnot. Pojęcie dialogu często przyjmuje dwa wymiary. Powszechnie rozu- miane jest jako rozmowa między uczestnikami komunikacji, prowadząca do wymiany informacji, z drugiej jednak strony – jako spotkanie Ja z Innym w zna- czeniu metafizycznym (w dialogice), chwilowym i refleksyjnym (Kruszyńska, 2010, s. 12). Nie sposób mówić o dialogu, który nie nastąpiłby bez spotkania z drugim człowiekiem. Karl Barth głosił, że to właśnie sytuacja, w której czło- wiek spotyka drugiego człowieka, świadczy o jego człowieczeństwie (Barth, 1991, s. 143-161). O takich spotkaniach (także w świecie wirtualnym) można mówić w kontekście przedstawionych w książce wydarzeń kulturalnych na po- graniczu czesko-polskim, będących przyczynkiem do poznania Innego, nawią- zania komunikacji i podtrzymania dialogu. Jednym z najważniejszych aspektów podtrzymywania dialogu między po- szczególnymi jednostkami jest budowanie relacji i nawiązywanie więzi. Tak postrzega to Martin Buber, który relację Ja–Ty wskazuje jako prymarny składnik dialogu (Buber, 1991, s. 46). W niniejszej książce ważnym wątkiem jest dialog kulturowy, dla którego najważniejszym elementem staje się człowiek w sytuacji spotkania (komunikacji) z Innym. Różne koncepcje Drugiego (człowieka jako part- nera dialogu) odzwierciedlają postawy dialogików. I tak na przykład u ks. Józefa Tischnera pojawia się opozycja Zapytany-Pytający (nurt trzeci), u Emmanuela Levinasa Inny (nurt drugi), natomiast u wspomnianego Martina Bubera wystę- puje pojęcie Ty jako metafizyczny horyzont dla działań Ja (nurt pierwszy). We wszystkich koncepcjach można zauważyć pewną prawidłowość: ważne jest to, żeby człowiek wiedział, kim jest oraz w jakiej znajduje się relacji z innym (tym Drugim), ponieważ dialog wpływa na budowanie i podtrzymywanie interakcji. Tischner uważał, że „dialog ustanawia, umacnia i rozwija trwającą dłużej lub krócej, bogatszą lub uboższą, duchową rzeczywistość – rzeczywistość między- ludzką – która zakreśla istotny sens dialogicznej wzajemności osób” (Tischner, 2012, s. 19). W odniesieniu do czesko-polskich relacji pogranicza warto podkre- ślić, że bez zadawania takich pytań, jak: „Co dalej?”, „Co możemy razem zro- bić?”, „Jak funkcjonować w nowej (podzielonej) przestrzeni?”, „Czym jest dla nas Most Przyjaźni?” – wspólne działania i relacje nie miałyby przestrzeni, w której mogłyby się rozwijać. Pytania wymagają odpowiedzi, wpływają na kreatywność i stawiają wyzwania na przyszłość. Dialog tworzy strukturę sieci międzyludzkich. Ta koncepcja przypomina w pewien sposób model Wellmana, gdzie z małych sieci relacji międzyludzkich powstają coraz większe. W historii czesko-polskich relacji pogranicza można zauważyć wszystkie trzy typy relacji. Z tym, że obecnie nad relację władania przedkłada się relację wzajemności. Jed- nakże relacja przeciwieństwa również pozostaje ważnym elementem w tworze- niu interakcji na pograniczu: w zależności od nastawienia jednostki może mieć wydźwięk pozytywny (zaciekawienie obcą kulturą) lub negatywny (szukanie różnic). Przeprowadzone badania udowodniły, że w grupie respondentów poja- wia się wola przełamywania negatywnych stereotypów dotyczących wzajem- nych relacji czesko-polskich na pograniczu. Czesko-polski dialog kulturowy nastawiony jest na relacje międzyludzkie, ze szczególnym uwzględnieniem przeszłości – zarówno historycznej, jak i języ- kowej czy społecznej. Otwarcie się na doświadczenia drugiego człowieka, który wchodzi w interakcję dialogu, powoduje rzeczywiste wytworzenie więzi. Czło- wiek, z którym wchodzi się w dialog, nie jest tożsamy ze mną. Innego można zrozumieć i odkryć tylko w sytuacji, w której znajdzie się względem siebie sa- mego. Narzędziem, które pomaga poznać drugiego uczestnika spotkania, jest akceptacja i zrozumienie świadczące o głębokim poczuciu człowieczeństwa. Pomimo trudnych, a momentami wręcz katastrofalnych doświadczeń historycz- nych w relacjach czesko-polskich, których skutki uboczne widoczne są do dziś, oba narody wyszły sobie naprzeciw, przechodząc symbolicznie na drugą stronę mostu. Współpraca transgraniczna, która zrodziła się na pograniczu, jest tym bardziej wyrazista, im mocniejsze są więzi mieszkańców tego regionu, ich wza- jemne nastawienie względem siebie. Przedstawione w książce wydarzenia kultu- ralne, których początki sięgają czasów Solidarności Czesko-Polsko-Słowackiej, stanowią szczególny przykład pogłębiania i rozwijania na przełomie wielu lat czesko-polskich relacji interpersonalnych. Osoby skupione wokół Solidarności i późniejsi organizatorzy wydarzeń kulturalnych na pograniczu przełamywali uprzedzenia, rozbijali spetryfikowane schematy postępowania oraz pomijali negatywne stereotypy zachowań między obiema nacjami. Czynili to po to, by wspólnie stworzyć nową strukturę kulturalną, łączącą oba narody. Postawa otwartości na drugiego człowieka przyniosła wiele ożywczych inicjatyw spo- łecznych, którym do dziś towarzyszą różnorodne spontaniczne zachowania i akcje społeczne (zob. przykład w Zakończeniu). Przełamanie dystansu spo- łecznego sprzyja budowaniu przysłowiowych mostów porozumienia, współtwo- rzenia w przestrzeni kultury, w której Ja w relacji wobec Ty może się swobodnie rozwijać i kształtować swoją osobowość. Czołowym przedstawicielem drugiego ze wspomnianych wcześniej nurtów filozoficznych był Emmanuel Levinas. Filozof ten przekonywał, że prawdziwa metafizyka polega na dialogu interpersonalnym, to także próba zrozumienia fenomenu twarzy Innego. Ponadto Levinas uważał, że możliwość kontaktu z Innym nie jest jednoznaczna z jego oceną (Levinas, 2000, s. 47). W refleksji Levinasa kryje się istotne spostrzeżenie: samo spotkanie nie będzie ważne, jeśli nie nastąpi w nim reakcja związana z komunikacją, rozmową z drugim człowie- kiem. Bez woli porozumienia, które jest pierwszym przyczynkiem do budowania więzi, nie nastąpi dalszy rozwój. I tę postawę po raz kolejny można odnieść do budowania relacji na czesko-polskim pograniczu – bez chęci nawiązania wza- jemnego kontaktu między twórcami wydarzeń kulturalnych a władzami lokal- nymi czy mieszkańcami, nie byłoby dalszego pogłębiania wzajemnych kontak- tów, które dzisiaj można zaobserwować. Odnosząc powyższe rozważania do zachodzących procesów cywilizacyj- nych w wymiarze globalnym, należy odnotować, że w dialogicznym procesie spotkania z Innym nie tylko poznaje się drugiego człowieka, ale zagląda się także we własne wnętrze, odnajdując w sobie pokłady empatii i zrozumienia dla odmienności. Spotkanie znaczy jednocześnie chęć wzięcia odpowiedzialności za Innego, co szczególnie uwidacznia się w najnowszej historii czesko-polskich relacji. Takie podejście może stanowić ważny przełom w obustronnych rela- cjach, stać się wyzwaniem i punktem zwrotnym w zacieśnianiu wzajemnych więzi. Postawa otwartości na potrzeby Innego pojawiająca się wśród osób orga- nizujących wydarzenia kulturalne, szczególnie w tak newralgicznym miejscu, jakim jest pogranicze, świadomie lub nie odwołuje się do filozofii dialogu, otwierając przestrzeń na spotkanie, rozmowę, zrozumienie i akceptację wzajem- nych potrzeb. Jest także manifestacją własnych oczekiwań w celu zaprezento- wania swego stanowiska drugiej stronie. Relacja z Innym ma charakter sprzęże- nia zwrotnego – Ja-Ty, Ty-Ja. Postawa tolerancji i zrozumienia Innego wpływa na kształtowanie naszej własnej tożsamości, niejako zmusza do przyjęcia posta- wy otwartości i prowadzenia dialogu, a tym samym pozwala budować nowy rozdział wspólnej historii z naciskiem położonym na przyszłość. Postęp technologiczny, któremu towarzyszy nieustanny rozwój komunika- cji, zwiększa możliwość kontaktu z Innym i budowania dialogu. Korzystanie z bogatej oferty możliwości i sytuacji gospodarczo-politycznej, której oba pań- stwa są świadkami (zniesienie granic, programy Unii Europejskiej, programy wsparcia, sponsoring, wspólne inicjatywy i wiele innych), może umacniać współpracę na pograniczu w takich wymiarach, jak turystyka, kultura, pielę- gnowanie tradycji i zwyczajów, nauka języka obcego, szkolenia i podnoszenie kwalifikacji (edukacja). We współczesnym świecie na znaczeniu zyskuje mobil- ność i automatyzacja w różnorodnych procesach życia społecznego. Dlatego właśnie to od jakości (a nie ilości) spotkań z drugim człowiekiem będą zależały dalsze losy wspólnot, regionów, krajów i całego świata. Niniejsza publikacja ma charakter interdyscyplinarny w tym sensie, że po- dejmuje temat współpracy czesko-polskiej przede wszystkim w wymiarze kultu- rowym na pograniczu oraz jej recepcji w nowych mediach. Głównym celem było sprawdzenie, w jaki sposób badani respondenci oceniają i postrzegają orga- nizację wspólnych wydarzeń kulturalnych na wybranym obszarze pogranicza czesko-polskiego. Po drugie, istotne było także poznanie sposobów i form pro- wadzonej w nowych mediach komunikacji przez twórców wskazanych wyda- rzeń. Pomocne okazały się także swobodne rozmowy z organizatorami2. Przedmiotem rozważań jest czesko-polski dialog międzykulturowy, przy uwzględnieniu koncepcji pogranicza (zob. część I) oraz zwróceniu uwagi na współzależność wielu dziedzin i obszarów społecznych. Pomyślany on został jako wymowny symbol ilustrujący czesko-polski dialog kulturowy na pograni- czu, ukazany w ujęciu interdyscyplinarnym, pokazujący całą jego złożoność i wielowymiarowość. Proces dynamicznych zmian w komunikacji międzykultu- rowej nie byłby możliwy bez stałej transformacji mediów (zob. część II). W tym kontekście należy przywołać pojęcie mediamorfozy, terminu ukutego przez Ro- gera Fidlera. Według niego mediamorfoza to postępująca ewolucja mediów do- tycząca zmiany środków komunikowania, na które mają wpływ ludzkie potrze- by, ale także rozwój społeczeństwa czy pojawiające się nowości technologiczne. Zjawisko to związane jest z nieustającą adaptacją do nowych warunków, przeob- rażeniami i dopasowywaniem nowych technologii do potrzeb społeczeństwa oraz spełniania oczekiwań odbiorców (Fidler, 1997, s. 22-23). Uznano więc, że badanie obszaru pogranicza czesko-polskiego w kontekście wydarzeń kultural- nych, z uwzględnieniem nowych mediów, jest ważnym wyzwaniem, pokazują- cym rozwój w obszarze komunikowania i jego wpływ na relacje międzyludzkie. Istotnym impulsem dla podjętych w książce rozważań z zakresu komunikologii i medioznawstwa stało się odwołanie do pojemnego semantycznie pojęcia tkanki łącznej wprowadzonego u schyłku XX wieku przez Czesława Miłosza. Polski noblista wielokrotnie i z ogromnym zaangażowaniem emocjonalnym używał tego terminu w odniesieniu do budowania i wzmacniania zagrożonych interakcji społecznych, szczególnie na terenach pogranicza (Czyżewski, 2014). I choć koncepcja autora Doliny Issy, sformułowana w rozmowach prowadzonych w latach 90. XX wieku z Krzysztofem Czyżewskim, odnosiła się bezpośrednio do pogranicza polsko-litewskiego (ziemia sejneńska), to jednak jej wydźwięk ma charakter uniwersalny i może obejmować wszystkie możliwe tereny przy- i pograniczne. Aby unaocznić istotę wpływu nowych mediów na kształtowanie współcze- snego świata i potwierdzić, że warto włączać ten obszar do badań naukowych, należy spojrzeć na poniższy schemat (rys. 1). Raport Digital 2023 we współpra- cy z We are social oraz Hootsuite pokazuje, jak media cyfrowe, społecznościo- we i mobilne stały się częścią życia codziennego społeczeństw na całym świe- cie. Na początku 2023 roku z telefonów komórkowych korzystało łącznie ok. 5,44 miliarda ludzi, co stanowiło 68% całej światowej populacji. Obecnie na świecie jest 5,16 miliarda użytkowników Internetu, co oznacza, że 64,4% cał- kowitej populacji świata jest obecnie online. Dane pokazują, że w ciągu ostat- nich 12 miesięcy całkowita liczba użytkowników Internetu na świecie wzrosła o 1,9%. W części metodologicznej przedstawiono badanie ankietowe, a kwestiona- riusz ankiety pojawił się w dwóch wersjach językowych (czeskiej i polskiej). Do analiz statystycznych wykorzystano program IBM SPSS Statistics 25.0., za po- mocą którego przeprowadzono analizę częstości odpowiedzi na pytania zawarte w ankietach. Dodatkowo w celu ustalenia różnic w częstości odpowiedzi w ra- mach jednego pytania przeprowadzono analizę testem χ2 zgodności. Z kolei za pomocą testu χ2 Pearsona lub testu dokładnego Fishera sprawdzono zależności między zmiennymi kategorialnymi. Ważnym elementem, wzmacniającym wy- miar opisowy badań, są dwa wywiady, które przeprowadzono z osobami bezpo- średnio zaangażowanymi w organizację wydarzeń kulturalnych poddanym ba- daniom – Jolantą Dygoś i Januszem Legoniem. Jednocześnie podjęto decyzję, by nie analizować wywiadów z wykorzystaniem specjalnego oprogramowania do badań jakościowych z uwagi na brak zestandaryzowanych pytań, swobodną strukturę wypowiedzi oraz znikomą ilość materiału. W opracowaniu materiałów i zgromadzeniu wiedzy skorzystano z bogatej literatury źródłowej dotyczącej czesko-polskiego pogranicza, historii relacji obu nacji, rozwoju nowych mediów oraz filozofii dialogu, które w większości zosta- ły zawarte w spisie bibliograficznym. Korzystano z opracowań autorskich takich badaczy, jak Halina Rusek, Joanna Kurczewska, Andrzej Sadowski, Józef Chle- bowczyk, Mirosława Pindór, Jerzy Kronhold, Jan Kajfosz i innych. Przywołując tematykę budowania tkanki łącznej, dialogu i spotkania z Innym, nawiązano do opracowań i przemyśleń m.in. Czesława Miłosza, Krzysztofa Czyżewskiego, Marka Bernackiego i badaczy filozoficznych. W opracowaniu zagadnień zwią- zanych z medioznawstwem (komunikacją) skorzystano z dorobku naukowego wielu badaczy, jak m.in. Marshall McLuhan, Edward Hall, Walery Pisarek, To- masz Goban-Klas, Roger Fidler, Jan van Dijk, Lev Manovich, Denis McQuail, Manuel Castells, Paul Levinson i wielu innych.