Το τοπίο πολιτιστικός προσδιορισμός του τόπου
Authors: Μωραΐτης Κωνσταντίνος 
Published: August 2021

Το αντικείμενο της παρούσας διατριβής αναφέρεται στην περιγραφή και τον θεωρητικό συσχετισμό τωννεότερων θεωρήσεων του τοπίου, στον ευρωπαϊκό και στον ευρύτερο δυτικό χώρο, κατά την ιστορικήπερίοδο που αναπτύσσεται από τον 14ο αιώνα και την ιταλική Αναγέννηση, έως και τα τέλη του 19ουαιώνα.Το προφανέστερο επιχείρημα για την επιλογή αυτής της ιστορικής περιόδου εξέτασης, συνδέεταιμε τη διαπίστωση πως συντελείται, στο χρονικό αυτό εύρος, μια ακολουθία μεταβάσεων που οδηγεί απότον γεωμετρικό «φορμαλιστικό» σχεδιασμό του τοπίου στη φυσικότροπη προσέγγιση σχεδιασμού καιεντέλει στην άποψη εκείνη η οποία προωθεί, ως κεντρικό κριτήριο για την απόδοση τοπιακής αξίας, τη μηδιαμορφωμένη, φυσική ποιότητα του τόπου.Η ιστορική αυτή μετάβαση, επισημαίνει η διατριβή, αναφέρεται τόσο στις γενικότερες θεωρήσειςγια το τοπίο, όσο και στις ειδικότερες πρακτικές σχεδιασμού και κατασκευής του. Επιπλέον φαίνεται ναενισχύει την κατανόησή μας για τις σύγχρονες τάσεις που αφορούν το τοπίο, τάσεις οι οποίες μπορούν νακαταστούν πλήρως κατανοητές, μόνο μέσω της αναλυτικής αναγνώρισης της μακρόχρονης τοπιακήςιστορίας που προηγείται.Η κατάδειξη της κεντρικής θέσης που κατέχει το τοπίο, στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού και του δυτικούπολιτισμού, συνιστά το πρώτο επίπεδο ανάπτυξης της έρευνας.Η κατάδειξη αυτής της κεντρικότητας αντιμετωπίζεται ως προϋπόθεση, προκειμένου να επεξηγηθείη ιστορική σπουδαιότητα που αποδίδεται στις τοπιακές προσεγγίσεις – είτε αυτές αφορούν την έντεχνηαντιμετώπισή του είτε αφορούν την απόδοση τοπιακών χαρακτηριστικών στη θεώρηση της φύσης. Στοεπίπεδο αυτό ανάπτυξης της έρευνας υποδεικνύεται, με ακόμη ειδικότερο τρόπο, η «συζυγής» σχέσηανάμεσα στις αντιλήψεις των ευρωπαϊκών κοινωνιών οι οποίες αφορούν τον πολιτισμό γενικά και στιςαντίστοιχες αντιλήψεις που αφορούν ειδικά το τοπίο. Επεξηγείται πως η αυταρέσκεια του ευρωπαϊκούΠολιτισμού, σύμφυτη με τη διάθεση προβολής της υψηλής του συγκρότησης, μπορεί να συσχετιστεί με τηνελεγκτική διάθεση αντιμετώπισης των φυσικών στοιχείων, όπως και με τις φορμαλιστικές αρχές τουτοπιακού σχεδιασμού. Αντίθετα, οι φυσικότροπες σχεδιαστικές τάσεις αντιμετώπισης των τοπιακώνδιαμορφώσεων και το ενδιαφέρον για τη φυσική ποιότητα του τοπίου, αναπτύσσονται παράλληλα με τοενδιαφέρον για τις περιφερειακές πολιτισμικές εκδοχές, για την έκφραση της εκτός του ευρωπαϊκού καιδυτικού χώρου κουλτούρας ή για την έκφραση της ευρωπαϊκής παράδοσης.Το δεύτερο επίπεδο ερευνητικής ανάπτυξης της διδακτορικής διατριβής αφορά τους ειδικούς όρουςσυσχετισμού των τοπιακών θεωρήσεων και διαμορφώσεων, σε κάθε ιστορική περίοδο, με άλλες επιμέρουςπολιτιστικές ή πολιτισμικές εκδοχές. Επιχειρείται έτσι ο συσχετισμός με τις περιοχές της ζωγραφικήςτοπιογραφίας, της αρχιτεκτονικής, του αστικού σχεδιασμού και της οργάνωσης των συστημάτων υποδομής, όπως και με μια σειρά από κοινωνικές απόψεις, θεωρήσεις, θεωρίες, ιδεολογήματα. Η έρευνα κατευθύνεταιμε τον τρόπο αυτό προς σημαντικές δομές, υλικές και νοητικές οι οποίες συνθέτουν το ευρύτερο πεδίο τουπολιτισμού. Με ειδικότερο τρόπο επιχειρείται η αναφορά σε πολιτικές συνθήκες που μπορεί νασυσχετιστούν με τις θεωρήσεις του τοπίου. Με θεωρήσεις τοπίου οι οποίες είτε ενισχύονται από τηνπολιτική σημασία που τους αποδίδεται είτε ενισχύουν, με τις εμβληματικές μορφές τους, την πολιτικήσκέψη.Το τρίτο επίπεδο ανάπτυξης της διατριβής αφορά τον σχολιασμό σχεδιαστικών παραδειγμάτων από τιςεπιμέρους ιστορικές περιόδους. Σκοπός της ανάλυσης των παραδειγμάτων αυτών είναι η ακριβέστερηπαρουσίαση των κύριων χαρακτηριστικών των τοπιακών διαμορφώσεων κάθε περιόδου, ώστε ναεντοπιστούν οι ιδιαίτερες σχεδιαστικές, συνθετικές αρχές, με τις οποίες συγκροτείται κάθε ιστορικόπαράδειγμα σχεδιασμού τοπίου, τονίζοντας ιδιαίτερα τις παρεμβάσεις εκείνες, στις οποίες η έμφασηστρέφεται προς το φυσικό ανάγλυφο του εδάφους και τη φύτευση.Η σταδιακή συγκρότηση του προηγούμενου επιπέδου της έρευνας, καθιστά εμφανή τη συσχέτιση τηςτοπιοτεχνίας με την αρχιτεκτονική και τον αστικό σχεδιασμό, με πρακτικές δηλαδή σημαντικότατες για τηδιαμόρφωση των τοπίων οργάνωσης της ζωής των κοινωνιών. Αλλά γίνεται επιπλέον εμφανής ο τρόπος μετον οποίο οι τρεις αυτές πρακτικές –η τοπιοτεχνία, η αρχιτεκτονική και ο αστικός σχεδιασμός-συνυπάρχουν, ανταλλάσσοντας αμοιβαία τους εκφραστικούς τους κώδικες.Δίνεται έτσι η ευκαιρία στη διατριβή να αναπτύξει την έννοια της «σχηματοποίησης» των φυσικώνστοιχείων κατά τον τοπιακό σχεδιασμό και να προβάλει ένα τέταρτο σημαντικότατο επίπεδο ανάπτυξης τηςπαρούσας έρευνας, συσχετισμένο με την κεφαλαιώδη διδακτική της πρωτοτυπία, ως μέσου ακαδημαϊκήςδιδασκαλίας. Ως διδακτικής μεθόδου δηλαδή, προορισμένης να υποστηρίξει, στη θεωρία και την πράξη,μαθήματα σχεδιασμού του τοπίου, σε σπουδαστές Σχολών Αρχιτεκτονικής. Η διδακτική αυτή μέθοδος τηςσχηματοποίησης των φυσικών στοιχείων στηρίζεται στο ιστορικό και θεωρητικό συμπέρασμα της διατριβής,σύμφωνα με το οποίο ο τοπιακός σχεδιασμός, κατά τη νεότερη ευρωπαϊκή και δυτική ιστορία του,κατευθύνθηκε από κανονιστικές θεωρήσεις οι οποίες επηρεάστηκαν από την κτηριακή αρχιτεκτονική και τοναστικό σχεδιασμό ή πρότεινε συνθετικούς κανόνες που αφορούν εικαστικότερες προσεγγίσεις κατάδειξηςτου χωρικού βάθους και συσχέτισης των συνθετικών μερών.Με την ανάπτυξη αυτού του τέταρτου επιπέδου προσέγγισης της έρευνας, γίνεται εμφανής η τελικήσκοπιμότητα τη διατριβής η οποία συνδέεται με τα ενδιαφέροντα και τις απαιτήσεις διδασκαλίας θεωρητικώνκαι σχεδιαστικών θεμάτων που αφορούν το τοπίο, σε Σχολές Αρχιτεκτονικής. Σε Σχολές δηλαδή στις οποίεςη παιδεία των σπουδαστών καθορίζεται κύρια από την εμπειρία του κτηριακού και του αστικού σχεδιασμού.Σε Σχολές ανάλογων ακαδημαϊκών προγραμμάτων, είναι κατ΄ αρχάς σημαντική η υπόδειξη, μέσω τηςδιδακτικής διαδικασίας, πως η θεώρηση του τοπίου και ο σχεδιασμός της διαμόρφωσής του, εντός και εκτόςπόλεων, αποτελεί κεντρικό στοιχείο του ευρωπαϊκού και του δυτικού πολιτισμού, συσχετισμένο με τοναρχιτεκτονικό ή τον αστικό σχεδιασμό, ενώ, με τη σειρά τους, η κατασκευή των κτηρίων και των οικιστικώνοργανώσεων συνιστούν πρακτικές τοπιακής ένταξης και τοπιακής συγκρότησης.Αλλά επιπλέον, ακόμη σημαντικότερη είναι η υπόδειξη της αμοιβαίας ωφέλειας που οιπροηγούμενες συμπληρωματικές πρακτικές, η αρχιτεκτονική τοπίου, η αρχιτεκτονική, ο αστικός σχεδιασμόςμπορούν να αποκομίσουν με τον θεωρητικό και τον σχεδιαστικό συσχετισμό τους. Με τον συσχετισμό αυτόη αρχιτεκτονική μπορεί να εθισθεί στην αμεσότερη επεξεργασία των φυσικών στοιχείων και να επινοήσει όρους επέκτασης των συνθετικών της προσεγγίσεων. Όσο για την αρχιτεκτονική τοπίου, αυτή μπορεί ναυποδεχθεί την παιδεία την οποία η αρχιτεκτονική και ο αστικός σχεδιασμός έχουν συγκροτήσει, παιδείασυνθετικής στρατηγικής, σχεδιαστικών μεθόδων και κατασκευαστικών πρακτικών, οι οποίες μπορούν νασυνεχίσουν να μεταφέρονται στην περιοχή της τοπιοτεχνίας, ακολουθώντας μια εκτεταμένη ιστορίααμοιβαίων ανταλλαγών.