Соціо-демографічне становище грецького населення Одеси (кінець XVIII – початок XX ст.)
Authors: Παραδεισόπουλος Σωφρόνιος 
Published: May 2024

Η παρούσα διδακτορική διατριβή αναφέρεται στην εξέλιξη της ελληνικής παροικίας της Οδησσού κατά τα τέλη του 18ου – αρχές του 20ού αιώνα. Εστιάζει στις ιστορικές και δημογραφικές πτυχές της αναπαραγωγής του ελληνικού πληθυσμού υπό συνθήκες αστικοποίησης και εκσυγχρονισμού της κοινωνικοοικονομικής και δημογραφικής ζωής της πόλης για περισσότερο από έναν αιώνα. Παρουσιάζονται τα κύρια στάδια της ιστορικής δυναμικής της ελληνικής παρουσίας με την ανασυγκρότηση της παροικίας από τη στιγμή της δημιουργίας της έως το στάδιο της παραγωγικής της εξέλιξης. Τα χαρακτηριστικά της εξέλιξής της προσδιορίστηκαν από διάφορους ενδογενείς και εξωγενείς παράγοντες. Ο ελληνικός πληθυσμός έπαιξε σημαντικό ρόλο στη ζωή του αστικού περιβάλλοντος της Οδησσού και επέδρασσε στις διεθνείς σχέσεις: από το εμπόριο σιτηρών μέχρι την Ελληνική Επανάσταση και την ίδρυση του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Διερευνάται η δημογραφική δυναμική των Ελλήνων της Οδησσού σε σύγκριση με τις γενικές τάσεις αναπαραγωγής του πληθυσμού της πόλης. Η ανάλυση των κοινωνικο-δημογραφικών χαρακτηριστικών αποκάλυψε την τυπικότητα και τις ιδιαιτερότητες της πρώιμης μετάβασης, σε σχέση με τον υπόλοιπο πληθυσμό της πόλης, από το παραδοσιακό στο σύγχρονο μοντέλο φυσικής κίνησης του πληθυσμού. Παρουσιάζονται οι κύριοι παράγοντες της δημογραφικής ανάπτυξης των Ελλήνων της Οδησσού έως τις αρχές του 20ού αιώνα. Μελετήθηκαν η γεννητικότητα και η θνησιμότητα, κύριοι δείκτες των δημογραφικών μοντέλων αναπαραγωγής του πληθυσμού και της σταδιακής διακύμανσής του. Η ανάλυση της δομής των γεννήσεων στον ελληνικό πληθυσμό της Οδησσού δείχνει ότι μόνο οι μισοί Έλληνες ήταν «Οδεσσίτες» εκ γενετής και κάθε δεύτερος - μετανάστης πρώτης γενιάς. Η γεωγραφία του τόπου γέννησης των Ελλήνων δείχνει ότι η συντριπτική πλειοψηφία ήταν γεννημένοι εκτός Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Η μελέτη της θνησιμότητας στην ελληνική παροικία αποκάλυψε ότι ο μέσος ετήσιος ρυθμός της ήταν λίγο χαμηλότερος από αυτόν σε ολόκληρο το Κυβερνείο αλλά και την Ευρώπη. Αυτό μπορεί να υποδηλώνει πιο ευνοϊκές συνθήκες διαβίωσης στο αστικό περιβάλλον της Οδησσού. Παρόλα αυτά, οι περισσότεροι θάνατοι ήταν αποτέλεσμα ασθενειών. Η εποχικότητα των θανάτων αποκαλύπτει ένα συγκεκριμένο τοπικό μοτίβο: κορυφώνεται τους καλοκαιρινούς μήνες και σχετίζεται με καρδιακές και μολυσματικές ασθένειες. Περιγράφονται οι δείκτες της σύστασης εγγάμων συμβιώσεων, της δημιουργίας οικογενειών και της δομής αυτών, καθώς και των νοικοκυριών των Ελλήνων στην Οδησσό. Παρουσιάζεται η χωροταξική κατανομή, η κοινωνική στρωματογραφία και η επαγγελματική απασχόληση των παροίκων. Τα φαινόμενα αυτά μελετώνται ως σύνθετο σύνολο, καθώς και με μια συγκριτική διαχρονική και σύγχρονη οπτική. Οι πτυχές της μελέτης περιλαμβάνουν την ένταση και την εποχικότητα της γαμηλιότητας, τη μέση ηλικία στον πρώτο γάμο, το τυπικό εύρος ηλικίας μεταξύ των συζύγων, τη χηρεία και τη σύναψη δεύτερου γάμου. Με βάση κυρίως την Απογραφή του Ελληνικού Βασιλείου του 1879, η οποία συμπεριέλαβε και τους Έλληνες του εξωτερικού, καθώς και την Πρώτη Γενική Απογραφή του Πληθυσμού της Ρωσικής Αυτοκρατορίας του 1897, γίνεται μια ανασύσταση των οικογενειών και των οικιακών ομάδων των Ελλήνων της Οδησσού, η οποία επιτρέπει την περιγραφή των τυπολογικών χαρακτηριστικών των ελληνικών νοικοκυριών. Καταδεικνύεται και η απασχόληση του ελληνικού πληθυσμού. Η εκπροσώπηση των Ελλήνων της Οδησσού σε όλα σχεδόν τα στρώματα και σε διάφορες επαγγελματικές τάξεις είχε κάποιες ιδιαιτερότητες. Ενώ μέχρι τη δεκαετία του 1860, οι εμπορικές δραστηριότητες ήταν η κύρια ενασχόληση, κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού, άλλοι τομείς όπως ο χρηματοοικονομικός, ο βιομηχανικός και η ακίνητη περιουσία αποκτούν πρωταρχική σημασία. Παράλληλα, ιδιαίτερα αξιοσημείωτη είναι η αισθητή «προλεταριοποίηση» της ομάδας (εργάτες, υπηρέτες κ.ά.).