Η χρήση καπνού στους επαγγελματίες υγείας στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας
Authors: Σταφυλίδης Σταύρος 
Published: January 2025

Οι επαγγελματίες υγείας (Ε.Υ.) που εργάζονται στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας (Π.Φ.Υ.) συντελούν ένα κομβικό ρόλο στην παροχή υποστήριξης για τη διακοπή του καπνίσματος. Η ικανότητά τους να παρέχουν αποτελεσματική υποστήριξη βασίζεται όχι μόνο στις γνώσεις και τις δεξιότητές τους αλλά και την προσωπική τους στάση απέναντι στο κάπνισμα. Μία εκπαιδευτική παρέμβαση σχεδιασμένη για την ενίσχυση των γνώσεων και των στρατηγικών διακοπής του καπνίσματος μπορεί να έχει διπλό όφελος, αφενός να βελτιώσει την ικανότητα των επαγγελματιών υγείας να υποστηρίζουν τους ασθενείς τους αποτελεσματικά, και αφετέρου να επιφέρει αλλαγές στην προσωπική τους καπνιστική ιδιότητα. Στόχος της παρούσας διατριβής ήταν η αξιολόγηση της επίδρασης ενός δομημένου εκπαιδευτικού προγράμματος στην αλλαγή της καπνιστικής ιδιότητας των επαγγελματιών υγείας στην Π.Φ.Υ. και η διερεύνηση των στάσεων και των απόψεων των επαγγελματιών υγείας αναφορικά με την παροχή υποστήριξης για την διακοπή καπνίσματος με βάση την καπνιστική τους ιδιότητα. Προκειμένου να επιτευχθούν οι παραπάνω στόχοι στο πλαίσιο της διδακτορικής διατριβής πραγματοποιήθηκαν δύο ξεχωριστές μελέτες. Η πρώτη αφορούσε μια ποσοτική δευτερογενή ανάλυση με σκοπό την διερεύνηση της επίδρασης της εκπαιδευτικής παρέμβασης στο πλαίσιο της πολυκεντρικής μελέτης TiTAN, στην καπνιστική ιδιότητα και τις κλινικές παρεμβάσεις των Ε.Υ. αναφορικά με την διακοπή καπνίσματος στην Π.Φ.Υ.. Στη δεύτερη μελέτη, μέσω ποιοτικής ανάλυσης διερευνήθηκαν οι απόψεις και οι στάσεις των Ε.Υ. αναφορικά με την καπνιστική τους ιδιότητα και του ρόλου τους στην παροχή αποτελεσματικής υποστήριξης για την διακοπή του καπνίσματος στους ασθενείς. Συμπερασματικά, μέσω της ανάλυσης των ποιοτικών δεδομένων, έγινε προσπάθεια για βαθύτερη κατανόηση των δυναμικών που αναδύθηκαν από τα ποσοτικά ευρήματα, προσθέτοντας μια επεξηγηματική διάσταση στα φαινόμενα που αποτυπώθηκαν στην ποσοτική μελέτη. Μελέτη 1 | Η αλλαγή στην καπνιστική ιδιότητα των επαγγελματιών υγείας στην Π.Φ.Υ. και η συσχέτισή της με τα ποσοστά παροχής θεραπείας για την εξάρτηση από τον καπνό: το πρόγραμμα εκπαίδευσης για την αντιμετώπιση της εξάρτησης από τον καπνό TiTAN Ελλάδα & ΚύπροςΕισαγωγή: Σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες έχουν αναφερθεί υψηλά ποσοστά χρήσης καπνού μεταξύ των επαγγελματιών υγείας πρωτοβάθμιας περίθαλψης. Οι Ε.Υ. που καπνίζουν έχουν λιγότερα κίνητρα να παρέχουν υποστήριξη για τη διακοπή του καπνίσματος στους ασθενείς τους. Σκοπός: Η παρούσα μελέτη εξετάζει τον αντίκτυπο μιας παρέμβασης συνεχιζόμενης ιατρικής εκπαίδευσης στη διακοπή του καπνίσματος μεταξύ των επαγγελματιών υγείας στην Π.Φ.Υ. και διερευνά τη σχέση μεταξύ της καπνιστικής τους ιδιότητας και της παροχής θεραπείας καπνού στους ασθενείς. Υλικό και μέθοδος: Πραγματοποιήθηκε μια πριν και μετά μελέτη (before – after study) όπου συμμετείχαν 228 Ε.Υ. από Ελλάδα και Κύπρο. Η παρέμβαση περιελάμβανε μία ολοήμερη εκπαιδευτική παρέμβαση καθώς και ένα σεμινάριο 2,5 ωρών μετά από τρεις μήνες. Αξιολογήθηκε η αλλαγή στην καπνιστική ιδιότητα των Ε.Υ. καθώς και η παροχή θεραπευτικών παρεμβάσεων για την διακοπή καπνίσματος με βάση την προσέγγιση των 5As (ask, advise, assess, assist, arrange) πριν, αμέσως μετά και έξι μήνες μετά την εκπαίδευση. Η ποσοτική επεξεργασία πραγματοποιήθηκε με το στατιστικό πακέτο SPSS v.27Αποτελέσματα: Κατά την αρχική αξιολόγηση, το 18% (n=47) των Ε.Υ. ήταν ενεργοί καπνιστές και το 39% (n=66) πρώην καπνιστές. Κατά την επαναξιολόγηση, το 31,9% των καπνιστών ανέφερε ότι διέκοψε το κάπνισμα (n=15/47; p<0,001). Η διακοπή του καπνίσματος ήταν υψηλότερη μεταξύ των ανδρών (p=0,02), και των Ε.Υ. με έδρα την Κύπρο και τη Θεσσαλονίκη (p<0,01). Οι Ε.Υ. κατέγραψαν αυξημένα επίπεδα παροχής υποστήριξης με βάση τα επίπεδα των 5As κατά την παρακολούθηση, με τα υψηλότερα ποσοστά να καταγράφονται μεταξύ των πρώην καπνιστών και των μη καπνιστών. Συμπεράσματα: Μετά από μια ολοκληρωμένη εκπαιδευτική παρέμβαση βασισμένη σε τεκμήρια καταγράφηκε σημαντικό ποσοστό διακοπής του καπνίσματος στους Ε.Υ. καθώς και αύξηση των παρεμβάσεων υποστήριξης για την διακοπή του καπνίσματος στους ασθενείς. Μελέτη 2 | Οι αντιλήψεις των επαγγελματιών υγείας Π.Φ.Υ. για το ρόλο τους στη θεραπεία διακοπής καπνίσματος με βάση την καπνιστική τους ιδιότητα: Μια ποιοτική μελέτη Εισαγωγή: Η καπνιστική ιδιότητα των Ε.Υ. είναι δυνατόν να επηρεάσει τις κλινικές τους πρακτικές, ιδιαίτερα αναφορικά με τις παρεμβάσεις τους σχετικά με την διακοπή του καπνίσματος που προσφέρουν στους ασθενείς τους. Παρά τα τεκμηριωμένα οφέλη των παρεμβάσεων για τη διακοπή του καπνίσματος, η εφαρμογή και η επιτυχία αυτών των προγραμμάτων στην Π.Φ.Υ. συναντά συχνά σημαντικά εμπόδια. Σκοπός της ποιοτικής μελέτης ήταν να διερευνήσει τις απόψεις και τις στάσεις των Ε.Υ. πρωτοβάθμιας φροντίδας σχετικά με τον ρόλο τους, βάσει της προσωπικής τους καπνιστικής ιδιότητας, κατά την παροχή παρεμβάσεων διακοπής του καπνίσματος στους ασθενείς τους. Υλικό και μέθοδος: Πραγματοποιήθηκε ποιοτική μελέτη στη οποία διεξήχθησαν ημιδομημένες συνεντεύξεις από 22 επαγγελματίες Π.Φ.Υ. από 6 δημόσιες μονάδες πρωτοβάθμιας φροντίδας στην Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας. Για την επεξεργασία των δεδομένων χρησιμοποιήθηκε θεματική ανάλυση. Αποτελέσματα: Οι καπνιστές Ε.Υ. αντιμετωπίζουν σημαντικές προκλήσεις στην αποτελεσματική συμβουλευτική των ασθενών για τη διακοπή του καπνίσματος. Αντιθέτως, οι μη καπνιστές και ιδιαίτερα οι πρώην καπνιστές επιδεικνύουν μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση και αποτελεσματικότητα στην παροχή υποστήριξης για τη διακοπή του καπνίσματος, λειτουργώντας συχνά ως πρότυπα για τους ασθενείς που στοχεύουν στη διακοπή του καπνίσματος. Η συμμετοχή σε δομημένα εκπαιδευτικά προγράμματα για τη διακοπή του καπνίσματος αποτελεί σημαντικό κινητοποιό παράγοντα για την αλλαγή της καπνιστικής ιδιότητας των επαγγελματιών υγείας και αύξηση των παρεμβάσεων σε επίπεδο ασθενών. Συμπεράσματα: Η προσωπική καπνιστική ιδιότητα των επαγγελματιών υγείας Π.Φ.Υ. επηρεάζει την παροχή παρεμβάσεων για την διακοπή του καπνίσματος, επηρεάζοντας ακόμη την αξιοπιστία και την αποτελεσματικότητά τους κατά την υποστήριξη των ασθενών στη διακοπή. Τα εκπαιδευτικά προγράμματα διακοπής καπνίσματος όχι μόνο ενισχύουν την ικανότητα των επαγγελματιών υγείας να παρέχουν υποστήριξη διακοπής, αλλά λειτουργούν και ως πιθανοί καταλύτες για αλλαγή της προσωπικής καπνιστικής ιδιότητας και των ίδιων. Γενικό συμπέρασμα Συνολικά, η παρούσα διατριβή αναδεικνύει τον σημαντικό αντίκτυπο που έχει η προσωπική καπνιστική ιδιότητα των επαγγελματιών υγείας στην ικανότητά τους να υποστηρίζουν αποτελεσματικά τους ασθενείς στη διακοπή του καπνίσματος. Τα ευρήματα αποτυπώνουν ότι οι εκπαιδευτικές στρατηγικές, που έχουν σχεδιαστεί για να υποστηρίξουν τη διακοπή του καπνίσματος, μπορούν να διαδραματίσουν κρίσιμο ρόλο όχι μόνο στη βελτίωση της ποιότητας της φροντίδας που παρέχουν οι Ε.Υ. στους ασθενείς, αλλά και στη δική τους προσωπική αλλαγή και απεξάρτηση από τον καπνό. Επιπλέον, η μελέτη αναδεικνύει ότι οι εκπαιδευτικές παρεμβάσεις θα πρέπει να προσαρμόζονται στο προσωπικό προφίλ των επαγγελματιών υγείας, λαμβάνοντας υπόψη τα επίπεδα εξάρτησης και τις προσωπικές τους εμπειρίες με το κάπνισμα. Αυτό θα μπορούσε να ενισχύσει την αυτοπεποίθησή τους στην παροχή συμβουλευτικής υποστήριξης και να αυξήσει την αφοσίωσή τους στην προώθηση της διακοπής του καπνίσματος στους ασθενείς τους. Τέλος, είναι σημαντικό να ενισχυθεί η αυτοπεποίθηση των επαγγελματιών υγείας που πρόσφατα διέκοψαν το κάπνισμα, καθώς αυτό μπορεί να τους επιτρέψει να λειτουργήσουν ως πρότυπα για τους ασθενείς τους και να ενδυναμώσουν τη δέσμευσή τους στις παρεμβάσεις για τη διακοπή του καπνίσματος.