Έλεγχος της εγκυρότητας τους ερωτηματολογίου σωματικής δραστηριότητας ΕΠΙΚ στον ελληνικό πληθυσμό
Authors: Βαλάνου Ελισάβετ-Μαρία 
Published: August 2021

Εισαγωγή: Η εκτίμηση του επιπέδου της σωματικής δραστηριότητας σε επιδημιολογικές μελέτεςγίνεται συνήθως μέσω ερωτηματολογίου καταγραφής δραστηριοτήτων κατά τη διάρκειασυγκεκριμένου χρόνου. Στο πλαίσιο της πολυκεντρικής προοπτικής μελέτης ΕΠΙΚ (ΕυρωπαϊκόΠρόγραμμα Συνεργασίας Ιατρικής και Κοινωνίας), χρησιμοποιήθηκε ερωτηματολόγιο που είχεστόχο την εκτίμηση της συνολικής σωματικής δραστηριότητας κατά τη διάρκεια μίας τυπικήςημέρας του προηγούμενου έτους. Η εγκυρότητα του ερωτηματολογίου αυτού τόσο στη σύντομη(σύντομο ερωτηματολόγιο, (ΣΕ)), όσο και στην εκτενή μορφή του (εκτενές ερωτηματολόγιο (ΕΕ)),έχει ελεγχθεί από ερευνητικές ομάδες του ΕΠΙΚ σε διάφορες χώρες, αλλά όχι στην Ελλάδα.Επιπλέον, τα στοιχεία για τη σωματική δραστηριότητα των Ελλήνων συμμετεχόντων στη μελέτηΕΠΙΚ που έχουν δημοσιευθεί βασίζονται σε εκτιμήσεις από το ΕΕ και όχι από το ΣΕ.Στόχος: Η παρούσα διατριβή διεξήχθη με στόχο, αφενός την παρουσίαση του επιπέδου σωματικήςδραστηριότητας των Ελλήνων συμμετεχόντων στη μελέτη ΕΠΙΚ, όπως αυτή εκτιμάται από το ΣΕ,και αφετέρου τον έλεγχο της εγκυρότητας του ΕΕ και του ΣΕ του ΕΠΙΚ στην εκτίμηση τηςσωματικής δραστηριότητας του ελληνικού πληθυσμού.Μέθοδοι: Με βάση το ΣΕ καταγράφηκε το σύνολο ωρών απασχόλησης, ανά εβδομάδα και εποχή(χειμώνα – καλοκαίρι), για τις ακόλουθες δραστηριότητες: περπάτημα, ποδηλασία, κηπουρική,μαστορέματα στο σπίτι, δραστηριότητες για τη διατήρηση της σωματικής ευεξίας, οικιακά.Υπολογίστηκε η συχνότητα ενασχόλησης ανά δραστηριότητα, ως ποσοστό των ασκούντων τηδραστηριότητα στο σύνολο των 28030 συμμετεχόντων, κατά ηλικία και φύλο. Για την εκτίμησητης διάρκειας ενασχόλησης ανά δραστηριότητα μεταξύ των ασκούντων τη συγκεκριμένηδραστηριότητα, υπολογίστηκε η διάμεση τιμή (και τα 25% και 75% εκατοστημόρια)ωρών/εβδομάδα στο σύνολο των ατόμων που δήλωσαν ότι εξασκούν καθεμιά από τιςπροαναφερθείσες δραστηριότητες.Ο έλεγχος της εγκυρότητας του ΣΕ και του ΕΕ βασίστηκε σε ένα προσιτό δείγμα (conveniencesample) 46 ενηλίκων χρησιμοποιώντας ως μεθόδους αναφοράς δύο πιο άμεσες μεθόδους εκτίμησηςτης σωματικής δραστηριότητας, ένα ημερολόγιο καταγραφής (ΗΚ) σωματικής δραστηριότητας και129έναν δραστηριογράφο, (μοντέλο ΜΤΙ). Οι συμμετέχοντες φόρεσαν τον δραστηριογράφο MTI για 4συνεχόμενες ημέρες και παράλληλα συμπλήρωσαν το ΗΚ. Η διαδικασία αυτή επαναλήφθηκετέσσερις φορές στη διάρκεια ενός έτους, στο τέλος του οποίου συμπληρώθηκε τόσο η σύντομη όσοκαι η εκτενής μορφή του ερωτηματολογίου σωματικής δραστηριότητας του ΕΠΙΚ. Η σωματικήδραστηριότητα υπολογίστηκε ως ενεργειακή κατανάλωση (MET-ώρες/ημέρα) με βάση το ΕΕ, τοΗΚ και τον δραστηριογράφο ΜΤΙ. Με βάση το ΣΕ υπολογίστηκε η ενεργειακή κατανάλωση(MET-ώρες/ημέρα) στις ακόλουθες δυο κατηγορίες δραστηριοτήτων: δραστηριότητες αναψυχήςκαι οικιακές δραστηριότητες, καθώς επίσης και δύο δείκτες (EPIC-index και Cambridge-index), οιοποίοι κατατάσσουν τους συμμετέχοντες ανάλογα με το επίπεδο της σωματικής δραστηριότητας σεαδρανείς, μέτρια αδρανείς, μέτρια δραστήριους, δραστήριους. Η ενεργειακή κατανάλωση με βάσητο ΕΕ και το ΣΕ, συσχετίστηκε με τις αντίστοιχες εκτιμήσεις μέσω του ΜΤΙ και του ΗΚ με το μηπαραμετρικό συντελεστή συσχέτισης του Spearman (r). Ο συντελεστής Spearman χρησιμοποιήθηκεεπίσης για την συσχέτιση των δεικτών ΕΠΙΚ και Cambridge, με τη συνολική ενεργειακήκατανάλωση (MET-ώρες/ημέρα) εκτιμώμενη μέσω του ΜΤΙ και του ΗΚ αντίστοιχα. Επιπλέον, ησυμφωνία μεταξύ των εργαλείων (ΕΕ έναντι ΜΤΙ και ΕΕ έναντι ΗΚ) εξετάστηκε με γραφήματαBland-AltmanΑποτελέσματα: Με βάση το ΣΕ η πιο συχνή σωματική δραστηριότητα για τους άνδρες ήταν τοπερπάτημα, συμπεριλαμβανομένου του περπατήματος για τη δουλειά, τα ψώνια και τη ψυχαγωγία(93,6%) με διάμεση τιμή 6,5 ώρες ανά εβδομάδα, ενώ για τις γυναίκες τα οικιακά (98%) μεδιάμεση τιμή 28 ώρες ανά εβδομάδα. Στο ελεύθερο χρόνο τους, το 58,1% των ανδρώνασχολούνταν με τα οικιακά, το 47,4% με την κηπουρική, το 36,9% ασκούνταν με στόχο τηδιατήρηση της σωματικής ευεξίας, το23,3% απασχολούνταν με μαστορέματα στο σπίτι και το 5,6%με την ποδηλασία. Το ποσοστό των γυναικών που ανέφερε ότι περπατάει είναι 95,8% με διάμεσητιμή περπατήματος 5 ώρες την εβδομάδα. Όσον αφορά τις υπόλοιπες σωματικές δραστηριότητες(εκτός των οικιακών), το 61,6% των γυναικών ασχολούνταν με την κηπουρική, το 29,4%ασκούνταν για τη διατήρηση της σωματικής τους ευεξίας, το 5,8% απασχολούνταν μεμαστορέματα στο σπίτι, ενώ το 3,2% δήλωσαν ότι έκαναν ποδήλατο.Κατά τον έλεγχο της εγκυρότητας του ερωτηματολογίου σωματικής δραστηριότητας προέκυψε ότιοι εκτιμήσεις της συνολικής ημερήσιας ενεργειακής κατανάλωσης με βάση το ΕΕ ήταν υψηλότερεςσε σχέση με εκείνες των ΗΚ και ΜΤΙ. Οι διάμεσες τιμές (250-750 εκατοστημόρια) ήταν αντίστοιχα:38,6 (36,5-43,0), 37,1 (35,9-38,5) και 30,7 (29,9-31,7). Συνολικά, πιο ισχυρές και στατιστικάσημαντικές ήταν οι συσχετίσεις της ημερήσιας ενεργειακής κατανάλωσης μεταξύ ΕΕ και ΗΚ(r=0,433, p=0,003), σε σχέση με τις αντίστοιχες μεταξύ ΕΕ και ΜΤΙ (r=0,261, p=0,080). Η ανά130φύλο ανάλυση έδειξε παρόμοια αποτελέσματα: Άνδρες: r= 0,490 (p=0,024) έναντι r= 0,361(p=0,108); Γυναίκες: r=0,415 (p=0,039) έναντι r=0,211 (p=0,312). Όταν οι δραστηριότητεςκατατάχτηκαν σύμφωνα με την ένταση με την οποία πραγματοποιήθηκαν, οι υψηλότερεςσυσχετίσεις μεταξύ ΕΕ και ΗΚ εντοπίστηκαν στην κατηγορία υψηλής έντασης. Επιπλέον, ησυσχέτιση μεταξύ και των δύο δεικτών (ΕΠΙΚ και Cambridge) που υπολογίστηκαν με βάση το ΣΕ,και της συνολικής ενεργειακής κατανάλωσης (ΜΕΤ-ώρες/ημέρα) εκτιμώμενης μέσω των δύομεθόδων καταγραφής ΜΤΙ και ΗΚ, ήταν χαμηλή.Τέλος, όπως προκύπτει από τα γραφήματα Bland-Altman, η ενεργειακή κατανάλωση με βάση τοΕΕ υπερεκτιμάται σε σχέση με την αντίστοιχη κατανάλωση με βάση τον ΜΤΙ και το ΗΚ, καθώς ηαπόλυτη τιμή της διαφοράς μεταξύ των δύο κάθε φορά μεθόδων (ΕΕ έναντι ΜΤΙ και ΕΕ έναντιΗΚ), αυξάνεται καθώς αυξάνεται η ενεργειακή κατανάλωση (εκτιμώμενη ως μέση τιμή των δύοεργαλείων).Συμπέρασμα: Με βάση το ΣΕ, το περπάτημα και τα οικιακά αποτελούν τις πιο συχνές σωματικέςδραστηριότητες και για τα δύο φύλα. Παράλληλα, υπάρχει ένα σημαντικό ποσοστό Ελλήνων οιοποίοι δεν αναφέρουν οποιαδήποτε σωματική δραστηριότητα για την προαγωγή της υγείας τουςπέραν του περπατήματος η/και των οικιακών, μήνυμα που από πλευράς δημόσιας υγείας θα πρέπεινα αξιολογηθεί κατάλληλα.Η εγκυρότητα του ΕΕ του ΕΠΙΚ, μέσω του οποίου εκτιμήθηκε η σωματική δραστηριότητα τουΕλληνικού πληθυσμού, είναι συγκρίσιμη με εκείνη άλλων ανάλογων ερωτηματολογίων σωματικήςδραστηριότητας. Το ΕΕ του ΕΠΙΚ καταγράφει με μεγαλύτερη ακρίβεια τις υψηλής έντασηςσωματικές δραστηριότητες. Τέλος, το ΣΕ του ΕΠΙΚ παρουσιάζει περιορισμένη ικανότητα στο νακατατάσσει τα άτομα σε κατηγορίες σωματικών δραστηριοτήτων, εκτός ίσως από εκείνα πουκατατάσσονται στην πιο υψηλή κατηγορία σωματικής δραστηριότητας από πλευράς έντασης καιεπομένως χαρακτηρίζονται ως σωματικά «δραστήρια» άτομα.