Η επιδρομή των Ερούλων στην Αθήνα (267 μ.Χ.)
Authors: Χιώτη Λαμπρινή 
Published: September 2021

Η διδακτορική αυτή διατριβή επικεντρώνεται στην επιδρομή των Ερούλων στην Αθήνα το 267 μ.Χ. Για μεγάλο διάστημα επικρατούσε η άποψη ότι η επιδρομή υπήρξε καταστροφική και ότι διέκοψε τη ζωή της πόλης για ενάμιση περίπου αιώνα, έως τα τέλη του 4ου αι., άποψη που έχει αμφισβητηθεί. Σκοπός αυτής της διατριβής είναι να εξεταστούν οι επιπτώσεις της επιδρομής στη ζωή της πόλης με βάση τα αρχαιολογικά δεδομένα, κυρίως τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα, που χρονολογούνται από το 267 έως τα τέλη του 4ου αι. Τα δεδομένα αυτά έχουν έρθει στο φως τόσο εντός, όσο και εκτός του εξωτερικού περιβόλου. Επιπλέον, για να διαπιστωθούν οι μεταλλάξεις της πόλης μετά το 267, εξετάστηκαν και προγενέστερα κατάλοιπα, χρονολογούμενα από το 86 π.Χ. έως το 267. Το σύνολο των καταγραφών των καταλοίπων, ταξινομημένων ανά χρονολόγηση και χρήση, ανήλθε σε 1.404. Τα κατάλοιπα προβάλλονται επίσης σε θεματικούς χάρτες στον Τόμο Γ.Καταγράφοντας τα στρώματα καταστροφής που χρονολογούνται στον ύστερο 3ο αι., διαπιστώνεται ότι κατά την επιδρομή επλήγησαν περισσότερο τα τμήματα της πόλης στα δυτικά και νότια της Ακρόπολης· ο Κεραμεικός, η Αρχαία Αγορά, η λεγόμενη βιοτεχνική περιοχή, η οικιστική περιοχή στα νότια της Ακρόπολης έχουν δώσει ενδείξεις και στρώματα καταστροφής. Πιθανώς επλήγη, ακόμη, η Ακρόπολη και η περιοχή στα βόρεια αυτής: το Ερεχθείο, η Ρωμαϊκή Αγορά και η Βιβλιοθήκη του Αδριανού. Επίσης, είναι πιθανότερο ο Παρθενώνας να πυρπολήθηκε κατά την επιδρομή των Ερούλων παρά κατά την επιδρομή του Αλαρίχου. Αντιθέτως, τμήματα της πόλης στα βόρεια και νοτιοδυτικά έμειναν ανέπαφα από τους Έρουλους. Διαπιστώνεται ότι επλήγησαν τόσο δημόσια, όσο και ιδιωτικά κτήρια, ιστάμενα σε κεντρικούς οδικούς άξονες.Τα κατάλοιπα μαρτυρούν ότι η επιδρομή δε διέκοψε τη ζωή της πόλης. Οικοδομική δραστηριότητα διαπιστώνεται κατά τον ύστερο 3ο αι., δηλ. άμεσα μετά το 267. Ένα νέο τείχος, το λεγόμενο Υστερορρωμαϊκό, κατασκευάστηκε γύρω από την Ακρόπολη περιβάλλοντας ένα μικρό μόνο τμήμα της παλαιότερα οχυρωμένης πόλης. Για τη χρονολόγηση του τείχος δεν υπάρχει ομοφωνία, αλλά σύμφωνα με τα αρχαιολογικά δεδομένα η κατασκευή του δεν μπορεί να είναι προγενέστερη από τα μέσα του 3ου αι. και μεταγενέστερη από το β΄ μισό του 4ου. Αντίστοιχα, εργαστηριακή δραστηριότητα υπήρξε κατά τον ύστερο 3ο αι.· κεραμικά και μεταλλουργικά εργαστήρια λειτούργησαν στο δυτικό και βόρειο τμήμα της πόλης, κυρίως στον Έσω Κεραμεικό, στη Νότια πλατεία της Αρχαίας Αγοράς και εκτός των Αχαρνικών πυλών. Η οικοδομική και εργαστηριακή δραστηριότητα συνεχίστηκε μέσα στον 4ο αι. Εντός του Υστεορρωμαϊκού τείχους η Βιβλιοθήκη του Αδριανού ήταν σε χρήση κατά τον ύστερο 4ο αι. Τα αρχαιολογικά δεδομένα, όμως, δεν επιβεβαιώνουν την παλιά άποψη ότι το διοικητικό και εμπορικό κέντρο της πόλης μεταφέρθηκε μετά την επιδρομή των Ερούλων στον χώρο της Ρωμαϊκής Αγοράς και της Βιβλιοθήκης του Αδριανού.Διαπιστώνεται ότι το κέντρο βάρους της μεθερούλειας πόλης μεταφέρθηκε από τα δυτικά προς τα ανατολικά – δυστυχώς δεν μπορεί να γίνει λόγος για διοικητικό κέντρο. Μεγάλα πολυτελή συγκροτήματα έχουν αποκαλυφθεί στην περιοχή του Εθνικού Κήπου, εντός και εκτός του λεγόμενου Βαλεριανείου τείχους· ειδικότερα, λουτρικά συγκροτήματα κατασκευάστηκαν στον άξονα της σημερινής Λ. Αμαλίας. Η κατοίκηση, ήδη από τους ρωμαϊκούς χρόνους, στην περιοχή του σημερινού Μετς στα νοτιοανατολικά της πόλης συνεχίστηκε, ενώ τα μεγαλύτερα νεκροταφεία αναπτύχθηκαν στα ανατολικά της πόλης. Αντίθετα, η Αρχαία Αγορά, το παλαιό διοικητικό κέντρο, έμεινε ανοχύρωτη. Η επιδρομή των Ερούλων, λοιπόν, μπορεί να θεωρηθεί ως ορόσημο για την ιστορία της πόλης, παρόλο που ο αντίκτυπός της φαίνεται ότι συχνά έχει υπερεκτιμηθεί. Με την καταστροφή δημόσιων κτηρίων, μνημείων του ένδοξου αθηναϊκού παρελθόντος, επιταχύνθηκαν οι μεταλλάξεις του ιστού της πόλης, αντίστοιχες με αυτές που εκδηλώθηκαν και σε άλλες πόλεις του ελλαδικού χώρου κατά το διάστημα από τον 4ο έως τον 6ο αι. Λιγότερα σαφή είναι τα αρχαιολογικά δεδομένα για την επιδρομή των Βησιγότθων υπό τον Αλάριχο που τοποθετείται το 396 μ.Χ. Ενδείξεις καταστροφής μπορούν να εντοπιστούν στο δυτικό τμήμα της Αρχαίας Αγοράς, ενδεχομένως και στην περιοχή του Κεραμεικού, δεν μπορεί, όμως, να επιβεβαιωθεί εάν οι Βησιγότθοι προχώρησαν εντός του Υστερορρωμαϊκού τείχους. Διαπιστώνεται ότι οι εισβολείς έπληξαν εξίσου δημόσια και ιδιωτικά κτήρια που συνάντησαν κατά τη διαδρομή τους μέσα στην πόλη. Το υποτιθέμενο, λοιπόν, θρησκευτικό τους κίνητρο δεν επιβεβαιώνεται.