Ιπποκράτεια φυτά
Authors: Φανουρίου Ελπίδα 
Published: September 2021

Αντικείμενο της παρούσας μελέτης ήταν (α) η διερεύνηση της εμφάνισης των Ιπποκράτειων Φαρμακευτικών Φυτών (ΙΦΦ) Artemisia arborescens (Vaill.) L., Anthemis arvensis L., Cistus salviifolius L., Crithmum maritimum L., Ferula communis L., Hypericum empetrifolium Willd,Hypericum hircinum L., Teucrium capitatum L. στο νησί της Κω, (β) η αποτύπωση της χωρικής κατανομής τους στην Κω, (γ) η εδαφολογική ανάλυση των σημείων συλλογής των ΙΦΦ, (δ) η εκτίμηση της προσαρμοστικότητάς τους σε συνθήκες εκτατικής καλλιέργειας, (ε) η αξιολόγηση των ποσοτικών και ποιοτικών χαρακτηριστικών των αιθερίων ελαίων, τόσο στους αυτοφυείς πληθυσμούς όσο και στην εκτατική καλλιέργεια και (στ) η αξιολόγηση της βιολογικής δράσης των υδρολυμάτων, των κύριων απομονωμένων συστατικών των υδρολυμάτων και των εκχυλισμάτων των υπό μελέτη ειδών. Έξι εκτεταμένες έρευνες πραγματοποιήθηκαν τους μήνες Μάρτιο, Απρίλιο, Μάιο, Ιούνιο,Ιούλιο και Αύγουστο του 2014 στη νήσο Κω. Συλλέχθηκαν φυτικά δείγματα από τα είδη H. hircinum, Η. empetrifolium, C. maritimum, Τ. capitatum, C. salviifolius, F. communis, Α. arborescens και Α. arvensis, καθώς και εδαφικά, από τις θέσεις συλλογής των φυτικών ειδών. Το C. salviifolius και το T. capitatum ήταν τα πιο συχνά απαντώμενα. Το C. salviifolius κυριαρχεί στο νοτιότερο δυτικό τμήμα του νησιού, ενώ το T. capitatum βρέθηκε στο βορειοανατολικό τμήμα του. Τα είδη H. empetrifolium, F. communis και C. maritimum, επέδειξαν ιδιαίτερη χωρική εμφάνιση, υποδεικνύοντας πιθανή εκλεκτικότητα στις περιβαλλοντικές συνθήκες. Από την Ανάλυση Κανονιστικών Αντιστοιχιών (CCA) βρέθηκε ότι οι σημαντικότερες μεταβλητές, οι οποίες επηρέασαν την εμφάνιση και την πυκνότητα των φυτικών ειδών σύμφωνα με το ποσοστό επίδρασής τους, ήταν κατά φθίνουσα σειρά οι εξής: το Na, το ποσοστό οργανικής ουσίας, το pΗ, o Ρ, το Ca και η περιεκτικότητα σε ιλύ. Το φυτικό είδος F. communis συσχετίστηκε κυρίως με το υψηλό ποσοστό οργανικής ουσίας του εδάφους και τα πλούσια σε φώσφορο εδάφη, ενώ παρουσίασε μέτρια σχέση με το Ca. Το C. maritimum ήταν άφθονο σε ενδιαιτήματα όπου το έδαφος παρουσίασε υψηλή περιεκτικότητα σε Na υποδεικνύοντας μία σημαντική ανοχή σε νατριούχα εδάφη. Το Η. empetrifolium, το Τ. capitatum, η Α. arvensis και το C. salviifolius ομαδοποιήθηκαν σύμφωνα με τη CCA. Η απουσία σημαντικής θετικής ή αρνητικής συσχέτισης μεταξύ της πυκνότητας και τωνμεταβλητών του εδάφους υποδηλώνει μία αυξημένη προσαρμοστικότητα των ειδών σε ένα ευρύ φάσμα εδαφικών συνθηκών. Από τα πειράματα εκτατικής καλλιέργειας προέκυψε ότι τα είδη τα οποία κατάφεραν κατά γενικό κανόνα να προσαρμοστούν στις νέες συνθήκες και στο νέο περιβάλλον είναι τα A. arborescens, F. communis, C. maritimum, H. empetrifolium, H. hircinum και T. capitatum. Αντιθέτως, το είδος C. salviifolius δεν κατάφερε να προσαρμοστεί και να εγκλιματιστεί,γεγονός που αποδεικνύεται από τις χαμηλές τιμές των αγρονομικών του χαρακτηριστικών σε σχέση με αυτές που καταγράφηκαν στις περιοχές που αυτοφύεται. Ο ρυθμός αύξησης στην εκτατική καλλιέργεια (Σπάτα Αττικής) ήταν βραδύτερος, λόγω της νεαρής ηλικίας των φυτικών ειδών και παράλληλα της προσπάθειας εγκλιματισμού τους στο νέο περιβάλλον. Εντούτοις, ορισμένα είδη ξεχώρισαν, παρουσιάζοντας ταχύτερη ανάπτυξη σε συγκεκριμένα χαρακτηριστικά τους στα Σπάτα, συγκριτικά με τους αυτοφυείς πληθυσμούς. Η μορφολογική ανάπτυξη των φυτικών ειδών φαίνεται να επηρεάστηκε, τόσο από κλιματικούς παράγοντες, δηλαδή τη μέση θερμοκρασία και το μέσο ύψος βροχόπτωσης, όσο και από τους εδαφολογικούς. Στα δείγματα κάθε έτους της εγκατεστημένης εκτατικής καλλιέργειας έγινε προσδιορισμός της περιεκτικότητας των φυτών σε αιθέριο έλαιο, καθώς και ποιοτικός και ποσοτικός προσδιορισμός των συστατικών αυτού, με τη χρήση αέριας χρωματογραφίας και φασματομετρίας μαζών (GC/MS) και τα αποτελέσματα συγκρίθηκαν με αυτά των αυτοφυών πληθυσμών. Η παραλακτικότητα στην ποσότητα και τη σύνθεση του αιθερίου ελαίου φάνηκε ότι πιθανόν επηρεάστηκε ως ένα βαθμό από τη διακύμανση των περιβαλλοντικών μεταβλητών. Τέλος, αξιολογήθηκε η βιολογική δράση των υδρολυμάτων των υπό μελέτη φυτών, των κύριων απομονωμένων συστατικών των υδρολυμάτων και των εκχυλισμάτων τους. Τα υδρολύματα των A. arborescens και Η. empetrifolium επέδειξαν τη μεγαλύτερη δράση, τόσοστο μύκητα Verticilium dahliae όσο και στον Botrytis cinerea. Αντίστοιχα αποτελέσματα προέκυψαν και στα βακτήρια Clavibacter michiganensis subsp. michiganensis και Pseudomonas syringae pv. tomato στα οποία καταμετρήθηκε ο αριθμός αποικιών. Αξιολογώντας τα πρότυπα συστατικά των τεσσάρων υπό μελέτη υδρολυμάτων, παρατηρείται ότι υπάρχει συνεργιστική δράση μεταξύ των συστατικών τους. Συγκεκριμένα, στο υδρόλυμα του Η. empetrifolium ο συνδυασμός των κύριων συστατικών α-pinene/Ζcaryophyllene/α-terpineol παρουσίασε τη μεγαλύτερη παρεμπόδιση στο μύκητα Β. cinerea. Αναφορικά με το μύκητα V. dahliae, τη μεγαλύτερη παρεμπόδιση προκάλεσε η Α.arborescens με το συνδυασμό borneol και camphor. Ο ίδιος συνδυασμός παρουσίασε το υψηλότερο ποσοστό παρεμπόδισης των αποικιών των βακτηρίων C. michiganensis subsp. michiganensis και P. syringae pv. tomato. Όσον αφορά τη χρήση εκχυλισμάτων στο μύκητα Β. cinerea, μεγαλύτερη δραστικότητα εμφάνισαν τα εκχυλίσματα των H. empetrifolium, C. maritimum και A. arborescens. Η δραστικότητα των εκχυλισμάτων στον μύκητα V. dahliae παρουσιάστηκε υψηλότερη με την χρήση του εκχυλίσματος του H. empetrifolium, ακολουθούμενο από αυτό του C. salviifolius. Αναφορικά με τα ζιζάνια και τους βιοδείκτες, το υδρόλυμα της A. arborescens εμφανίστηκε ως το δραστικότερο σε ό,τι αφορά την παρεμπόδιση της ανάπτυξης του ριζιδίου του Lolium multiflorum, τον αποχρωματισμό της Lemna minor και την ανάπτυξη των κονδύλων της Cyperus rotundus. Στην Αvena sativa υψηλότερη δραστικότητα παρουσίασε το υδρόλυμα του H. empetrifolium. Η δραστικότητα της camphor, κύριας ουσίας του υδρολύματος της Α. arborescens, και του Z-caryophyllene, κύριας ουσίας του Η. empetrifolium, παρουσιάστηκε εντονότερη έναντι του ρυθμούανάπτυξης του ριζιδίου του βιοδείκτη Α. sativa και του ζιζανίου L. multiflorum. Στο ρυθμό ανάπτυξης των κονδύλων του ζιζανίου C. rotundus μεγαλύτερη δραστικότητα παρουσίασαν οι πρότυπες ουσίες Camphor και Βorneol, κύρια συστατικά του υδρολύματος Α. arborescens, ακολουθούμενες από την ουσία terpinen-4-ol (C. maritimum), ενώ στο βαθμό αποχρωματισμού της L. minor μεγαλύτερη δραστικότητα παρουσίασε η πρότυπη ουσία camphor (Α. arborescens). Σημαντική παρατήρηση αποτελεί το γεγονός ότι, και σε αυτή την περίπτωση, τα υπό μελέτη υδρολύματα παρουσίασαν υψηλότερη δραστικότητα, συγκριτικά με τα απομονωμένα συστατικά τους. Σχετικά με τη δραστικότητα των εκχυλισμάτων στην ανάπτυξη του ριζιδίου της A. sativa, υψηλότερη δραστικότητα εμφάνισαν τα εκχυλίσματα των Α. arborescens και H. hircinum. Στο ρυθμό ανάπτυξης του ριζιδίου του ζιζανίου L. multiflorum και στο βαθμό αποχρωματισμού του βιοδείκτη L. minorυψηλότερη δραστικότητα παρουσίασε το εκχύλισμα του C. salviifolius. Τέλος, ο βαθμός παρεμπόδισης της ανάπτυξης των κονδύλων της C. rotundus επηρεάστηκε περισσότερο από το εκχύλισμα της Α. arborescens. Στα παθογόνα έντομα Myzus persicae και Tetranychus urticae αξιολογήθηκε η βιολογική δράση των υδρολυμάτων των A. arborescens, C. maritimum, H. hircinum και H. empetrfolium. Η επίδραση των υδρολυμάτων των πραπάνω φυτών απέναντι στην αφίδα Myzus persicae ήταν κατά γενική ομολογία ασθενής. Τα υψηλότερα ποσοστά θνησιμότητας εμφανίστηκαν κατά την επέμβαση των υδρολυμάτων των A. arborescens και Η. empetrifolium. Παρόμοια αποτελέσματα παρουσιάστηκαν και στο άκαρι Tetranychus urticae.