Ανθρωπολογικά πρότυπα
Authors: Μαντασασβίλη Κριστίνα 
Published: January 2025

Στο πλαίσιο της παρούσας διδακτορικής διατριβής πραγματοποιήθηκε η διερεύνηση και ανάλυση των ανθρωπολογικών προτύπων που αποτυπώνονται στα κείμενα της μεταπαλαμικής Φιλοκαλίας, τα οποία είναι αναγνωρισμένα ως κορυφαίο δείγμα ορθόδοξης πνευματικότητας και διαθέτουν έναν συμπεριληπτικό χαρακτήρα που τους προσδίδει οικουμενική αξία, χωρίς πολιτικές και κοινωνικές σκοπιμότητες. Ο βασικός σκοπός της έρευνας είναι η διερεύνηση της δυνατότητας της ορθόδοξης νηπτικής παράδοσης να προσφέρει ουσιαστική συμβολή στον διαχριστιανικό διάλογο, όπως αυτός διεξάγεται στο Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών (ΠΣΕ). Στο πρώτο μέρος, αναλύονται τα κείμενα της μεταπαλαμικής Φιλοκαλίας μέσω της μεθοδολογίας της μελέτης περίπτωσης (case study), με στόχο την ανάδειξη ανθρωπολογικών προτύπων. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην οικουμενική τους αξία και στη συμβολή τους στον διάλογο, καθώς και στον σύγχρονο ανθρωπολογικό και κοινωνικό προβληματισμό. Ο συμπεριληπτικός χαρακτήρας αυτών των κειμένων, ιδίως των μεταγλωττισμένων, ενισχύει περαιτέρω την πανανθρώπινη σημασία τους. Η ανάλυση πλαισιώνεται από ιστορική και θεολογική επισκόπηση, η οποία περιλαμβάνει θέματα όπως ο Ησυχασμός, οι ησυχαστικές έριδες, η συνάντηση με τη σχολαστική θεολογία και μια σύντομη αναφορά στην ορθόδοξη ανθρωπολογία. Η ιστορική αυτή θεμελίωση έχει ως σκοπό τη διευκόλυνση της κατανόησης της θεματολογίας και των κειμένων της Φιλοκαλίας. Επιπλέον, ως βοήθημα στην ανάλυση του ιδιαίτερα δύσκολου περιεχομένου των κειμένων, παρατίθενται κάποιοι επεξηγηματικοί και κάποιοι πιο σύντομοι (σχηματικοί) πίνακες. Η ανάλυση αναδεικνύει τη συμβολή της νηπτικής παράδοσης στη διαμόρφωση ενός ανθρωπολογικού προτύπου που συνδυάζει τη νήψη και τη θεωρία, προσφέροντας ταυτόχρονα ένα θεμέλιο για ειρηνική συνύπαρξη και αδελφοσύνη. Το δεύτερο μέρος της διατριβής επικεντρώνεται στις επιδράσεις της Μεταρρύθμισης και του Διαφωτισμού στη δυτική σκέψη, με εστίαση στις φιλοσοφικές, θεολογικές και ιδεολογικές αλλαγές που διαμόρφωσαν την Ευρώπη, ως κέντρο πνευματικής και κοινωνικής αναφοράς, ενώ παράλληλα, θίγονται οι αρνητικές συνέπειες του εθνικισμού και του ρατσισμού, οι οποίοι οδήγησαν στις καταστροφικές συγκρούσεις των δύο Παγκοσμίων Πολέμων και συνέβαλλαν στην ανάγκη της προστασίας του ανθρώπου και των δικαιωμάτων του. Η μεταπολεμική εποχή, χαρακτηριζόμενη από την τεχνολογική πρόοδο και την παγκοσμιοποίηση, εισήγαγε νέες προκλήσεις και ευκαιρίες για τη δομή της σύγχρονης κοινωνίας. Αυτό ανέδειξε την ανάγκη για κριτική ανάλυση της ιστορικής και κοινωνικής εξέλιξης, υπογραμμίζοντας τη σημασία της κατανόησής τους ως προϋπόθεση για τη διαμόρφωση μιας ολοκληρωμένης θεώρησης των ανθρωπολογικών προτύπων. Η κατανόηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα στο πλαίσιο του οικουμενικού διαλόγου που διεξάγεται στο ΠΣΕ. Στη συνέχεια, το τέταρτο και τελευταίο κεφάλαιο εστιάζει στον οικουμενικό διάλογο, αναλύοντας τη συμβολή των χριστιανικών παραδόσεων και της Ορθόδοξης Εκκλησίας στο πλαίσιο του ΠΣΕ, με ιδιαίτερη έμφαση στις θεματικές μετατοπίσεις των Γενικών Συνελεύσεων και τα προγράμματα, ως προς τις ανθρωπολογικές αναφορές. Επιπλέον, εξετάζονται οι ιστορικές και σύγχρονες προσεγγίσεις του ΠΣΕ στα ανθρώπινα δικαιώματα. Το κεφάλαιο ολοκληρώνεται με μια ακόμα case study, ως παράδειγμα, για τα ανθρώπινα δικαιώματα στο πλαίσιο της σύγχρονης Ορθόδοξης θεολογίας. Η διατριβή καταλήγει με τη σύνθεση των ανθρωπολογικών προτύπων της Φιλοκαλίας, τα οποία προτείνονται ως λόγος ειρήνης, ενότητας και αδελφοσύνης, συνδέοντάς τα με τον σύγχρονο ανθρωπολογικό προβληματισμό, το διαχριστιανικό διάλογο και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Μέσα από την ανάλυση, αναδεικνύεται η διαχρονική αξία της νηπτικής παράδοσης, προσφέροντας προοπτική για την οικουμενική συνύπαρξη.