Επιδράσεις του Λατίνου κωμωδιογράφου Πλαύτου στο νεοελληνικό θέατρο
Authors: Γιάγκα Ιωάννα 
Published: September 2021

Η παρούσα Διατριβή απαρτίζεται από δεκαπέντε (15) κεφάλαια, τα οποία αναπτύσσονται γραμμικά και πραγματεύονται τις άμεσες και έμμεσες επιδράσεις του πλαυτιανού κωμικού θεάτρου στο χώρο της νεότερης ελληνικής κωμικής δραματουργίας.Πρόκειται για ένα ‘οδοιπορικό’, η αφετηρία του οποίου τοποθετείται γύρω στα 1845 με τη Νέαιρα, το πρωτόλειο ‘έργο’ του Δημητρίου Μόσχου, και το ‘τέρμα’ του, αν μπορεί βέβαια να μιλήσει κανείς για ‘τέρμα’ όσον αφορά στις απηχήσεις ενός πνευματικού έργου στις μεταγενέστερες εποχές, στις ελληνικές κωμωδίες του σύγχρονου ελληνικού κινηματογράφου της δεκαετίας του 1960. Κατά συνέπεια, εξαιτίας αυτής της ιδιοτυπίας του θέματός μας, που οφείλεται τόσο στην έκταση του θεατρικού χωροχρόνου που καλούμαστε να καλύψουμε όσο και στην ποσότητα και την ποιότητα των πληροφοριών που πρέπει να αξιοποιήσουμε, είμαστε υποχρεωμένοι να θέσουμε εμείς οι ίδιοι ‘αυθαίρετα’ κάποιο “terminus post quem”.Όπως λοιπόν μπορεί να συμπεράνει κανείς από τα παραπάνω, επιχειρούμε μια μακραίωνη θεατρική ‘διαδρομή’, τα μονοπάτια της οποίας διασχίζουν όλη την ιστορία της κωμικής θεατρικής παράδοσης. Ξεκινά από την αρχαία κωμωδία του Αριστοφάνη και του Μενάνδρου, περνά στη λατινική κωμική παράδοση της λόγιας commedia erudita και της αυτοσχέδιας commedia dell’arte, από εκεί προχωρά στο αναγεννησιακό ευρωπαϊκό κωμικό θέατρο των Μολιέρου, Γκολντόνι και Σαίξπηρ, και καταλήγει εκ νέου στον ελληνικό χώρο, πραγματοποιώντας μια κυκλική πορεία εναλλαγών και αλληλεπιδράσεων.Μέσα στο πλαίσιο της νεότερης ελληνικής θεατρικής πραγματικότητας θ’ ασχοληθούμε με το κρητικό αναγεννησιακό θέατρο στην κωμική έκφανσή του, την επτανησιακή λαϊκή παράδοση των «Ομιλιών» και τους απογόνους της (π.χ. τον Χάση του Γουζέλη, την Ιφιγένεια του Κατσαΐτη, τους Κομπογιαννίτες γιατρούς του Ρούσμελη), το προεπαναστατικό θέατρο των Παραδουνάβιων Ηγεμονιών, το Παιδικό Θέατρο του Καραγκιόζη και του Φασουλή και, τέλος, με την Επιθεώρηση του 20ου αιώνα και τις ελληνικές κινηματογραφικές ταινίες των δεκαετιών 1950-1960.Περνώντας τώρα στη διαγραμματική παρουσίαση της Διατριβής, ξεκινάμε με τον Πρόλογο, ο οποίος αποτελεί μια σύντομη, αλλά περιεκτική αναφορά στην ‘ιστορία’ της συγγραφής της Διατριβής, δηλαδή στις δυσκολίες που αντιμετωπίσαμε, στις γνώσεις που αποκομίσαμε, κ.α.Ακολουθεί η Εισαγωγή, μέσα στην οποία παρουσιάζονται ο σκοπός στον οποίο αποβλέπει η συγγραφή του έργου, καθώς και τα μέρη που το απαρτίζουν.Στη συνέχεια με το Κεφάλαιο Πρώτο (Κεφάλαιο 1) προσφέρουμε μια σύντομη αναφορά στο έργο του Πλαύτου, επιμένοντας στα στοιχεία που θα μας βοηθήσουν στη συνέχεια να ανιχνεύσουμε την επιβίωση του Πλαύτου..Με το Δεύτερο Κεφάλαιο (Κεφάλαιο 2) βρισκόμαστε πλέον στο κύριο ‘σώμα’ της Διατριβής, όπου μέσα από μια επισκόπηση της ιστορίας του κωμικού θεάτρου, ελληνικού και λατινικού, επιδιώκουμε να τονίσουμε την έντονη αλληλεπίδραση των δύο χώρων και τον ρόλο που διαδραμάτισαν στη διαμόρφωση του αναγεννησιακού ευρωπαϊκού θεάτρου.Στο Τρίτο Κεφάλαιο (Κεφάλαιο 3) προχωρούμε στην αναλυτική παρουσίαση του corpus των είκοσι και μιας κωμωδιών του Πλαύτου, εστιάζοντας την προσοχή μας στα θεματικά τους κέντρα, τα μοτίβα και την τυπολογία των ηρώων τους, και αποσκοπώντας στη μετέπειτα καταγραφή των κυριότερων ευρωπαϊκών μιμήσεων ή διασκευών τους.Στο Τέταρτο Κεφάλαιο (Κεφάλαιο 4), αφού προσεγγίσουμε με ιδιαίτερη προσοχή την υπόθεση και τους πρωταγωνιστές της Νέαιρας του Δ. Μόσχου, γνήσιου ‘τέκνου’ της commedia erudita και της commedia dell’arte, αποδεικνύουμε πως το έργο αυτό στο σύνολό του αποτελεί έναν πραγματικό ‘κέντρωνα’ διαφόρων κωμωδιών του Πλαύτου. Στο ίδιο κεφάλαιο παραθέτουμε επίσης κάποιες βιβλιογραφικές πληροφορίες για την προέλευση της λαϊκής αυτοσχέδιας κωμωδίας της commedia dell’arte, ένα εμβόλιμο τμήμα καθοριστικής σημασίας για την περαιτέρω κατανόηση της ιδιαίτερης σχέσης της με την ελληνική κωμωδιογραφία, παλαιότερη και νεότερη.Το Πέμπτο Κεφάλαιο (Κεφάλαιο 5) αποτελεί μια σύνοψη της ιστορίας του νεότερου ελληνικού θεάτρου, μια ενότητα στην οποία δίνεται βαρύτητα στην προβολή των συνθηκών εκείνων (γεωγραφικών, ιστορικών και πολιτικών) που καθόρισαν την ιδιαίτερη φυσιογνωμία του, καθώς και τη διαφορετική κατά τόπους εξέλιξη των ειδών του (κρητικό, επτανησιακό και αιγαιοπελαγίτικο θέατρο, θέατρο διασποράς κτλ.) Το Έκτο Κεφάλαιο (Κεφάλαιο 6) πραγματεύεται την κρητική αναγεννησιακή κωμωδία και καταδεικνύει πως το υλικό που αξιοποιείται σε αυτή από τους δημιουργούς της, όπως επίσης και η χαρακτηρολογία των ηρώων που ζωντανεύουν τις υποθέσεις των έργων της αποτελούν αμάλγαμα διαφορετικών θεατρικών παραδόσεων, όπως του κωμικού θεάτρου του Πλαύτου, των έργων της commedia erudita και της commedia dell’arte και τέλος του μολιερικού δραματολογίου.Το Έβδομο Κεφάλαιο (Κεφάλαιο 7) ασχολείται με την επτανησιακή θεατρική δραστηριότητα, όπου μέσα από τις τρεις σημαντικότερες κωμικές δημιουργίες της, τον Χάση του Δ. Γουζέλη, τους Ψευτογιατρούς του Σαβόγια Ρούσμελη και την Ιφιγένεια του Πέτρου Κατσαΐτη, αποδεικνύεται το δημιουργικό ‘πάντρεμα’ των κωμωδιών του κρητικού θεάτρου, της εγχώριας λαϊκής παράδοσης των «Ομιλιών», καθώς και των ιταλικών επιρροών, λαϊκών και λόγιων (commedia erudita, commedia dell’arte, Ludovico Dolce), με αποτέλεσμα τη σύνθεση νέων, πρωτότυπων κωμικών έργων που φέρουν ευδιάκριτα επτανησιακό χρώμα.Το Όγδοο Κεφάλαιο (Κεφάλαιο 8) αναφέρεται στο Αιγαιοπελαγίτικο θέατρο, η παρεμβολή του οποίου καθίσταται απαραίτητη για δύο κυρίως λόγους: αφενός για να μη διαρραγεί η αλυσίδα της κωμικής θεατρικής παράδοσης, αφετέρου για να τονιστεί πως σε μια περίοδο που η υπόλοιπη Ελλάδα, με εξαίρεση την Κρήτη και τα Επτάνησα, βιώνει τον απόλυτο πνευματικό σκοταδισμό λόγω της τουρκοκρατίας, στα νησιά του Αιγαίου το τάγμα των Ιησουιτών μέσω του προγράμματος σπουδών διατηρεί άσβεστο το θεατρικό ενδιαφέρον και θέτει τις πρώτες βάσεις για τη δημιουργία του παιδικού θεάτρου.Περνώντας έπειτα στο Ένατο Κεφάλαιο (Κεφάλαιο 9) βρισκόμαστε στο κλίμα του Διαφωτισμού και παρουσιάζουμε τον ιδιαίτερο ρόλο που καλείται να παίξει η κωμωδία στην αφύπνιση του Γένους, καθώς και τη συμβολή των τριών κορυφαίων ευρωπαίων κωμικών συγγραφέων, Μολιέρου, Γκολντόνι και Σαίξπηρ, στη γένεση και θεμελίωση της νεοελληνικής κωμωδιογραφίας του 19ου αιώνα. Έτσι, για παράδειγμα, ο Εξηνταβελώνης του Κ. Οικονόμου ξεπηδά μέσα από τα ‘σπλάχνα’ του Φιλάργυρου του Μολιέρου, ενώ παράλληλα ένα πλήθος οικείων θεατρικών τύπων πρωταγωνιστούν και χαρίζουν το όνομά τους σε πολλά πρωτότυπα έργα της εποχής (π.χ. Ο Σινάνης, Ο Μαργαρίτης, Ο Μισέ Κωζής, Ο Λεπρέντης, κ.α.).Κατά συνέπεια, όπως είναι εύλογο από τα παραπάνω, τα επόμενα κεφάλαια (Κεφάλαια 10, 12, 13) αποτελούν ένα σύντομο αφιέρωμα στη ζωή και το έργο των τριών αυτών επιφανών θεατρανθρώπων, μέσα στα πλαίσια του οποίου δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στο παράθεμα εκείνο που αφορά στην επίδραση που άσκησαν στους Έλληνες θεατρικούς συγγραφείς, καθώς και στην υποδοχή που τους επεφύλαξε το ελληνικό θεατρόφιλο κοινό.Παρεμβάλλεται το Ενδέκατο Κεφάλαιο (Κεφάλαιο 11), μέσα στα πλαίσια του οποίου ασχολούμαστε με την παρουσίαση των κυριότερων ελληνικών κωμωδιών που εμφανίζονται ως άμεσοι απόγονοι του μολιερικού κωμικού θεάτρου, τη Βαβυλωνία του Βυζάντιου, τον Λεπρέντη του Χουρμούζη, τον Απηλπισμένο Σύζυγο και τον Φιάκα του Μισιτζή. Μεταξύ αυτών ξεχωρίζουμε τη Βαβυλωνία του Δ. Βυζάντιου και εστιάζουμε στην παρουσίασή της, καθώς η κωμωδία αυτή προβάλλει ως απότοκος του συγκερασμού δύο διαφορετικών παραδόσεων και επιδράσεων, όπως του κωμικού θεάτρου του Πλαύτου, των έργων της commedia erudita και της commedia dell’arte, της ευρωπαϊκής και κυρίως της μολιερικής κωμωδίας, και του ‘ανατολίτικου’ Θεάτρου Σκιών.Ακολουθεί εκτενής αναφορά στο χώρο του Παιδικού Θεάτρου (Κεφάλαιο 14), στο Θέατρο Σκιών και το Κουκλοθέατρο δηλαδή, όπου κυρίαρχη θέση καταλαμβάνει ο δημοφιλής Καραγκιόζης και η παρέα του λόγω της ιδιαίτερης απήχησης που είχε και της ιδιαίτερης υποδοχής που έλαβε από το ελληνικό θεατρόφιλο κοινό, μικρών και μεγάλων. Έτσι, εισδύοντας πλέον στα προσφιλή θεάματα του λιλιπούτειου κοινού, αναφερόμαστε αρχικά στη γένεση, τη διαμόρφωση και την εξέλιξη του παιδικού θεάτρου στη χώρα μας, και έπειτα στις σημαντικότερες φάσεις της εξέλιξης του είδους αυτού, καθώς και στους κυριότερους εκπροσώπους του.Στο σημείο αυτό θα πρέπει να τονίσουμε πως η ίδια η θεματολογία της Διατριβής, δηλαδή η παρουσίαση των πιο σημαντικών επιβιώσεων των κωμωδιών του Πλαύτου στο νεότερο ελληνικό κωμικό θέατρο, υπαγόρευσε την ανάγκη μιας πιο σχολαστικής ενασχόλησης με την ιστορία (γένεση-καταγωγή-εξέλιξη) του Θεάτρου Σκιών, προκειμένου να καταστεί πιο εναργής ο διαχωρισμός ανάμεσα στο ελληνικό και τουρκικό Θέατρο Σκιών, μακρινούς απόγονους των Δωρικών Φλυάκων, και κατ’ επέκταση να προβληθούν οι λόγοι που αυτό το ιδιόμορφο θεατρικό είδος με τις χάρτινες φιγούρες βρήκε γόνιμο έδαφος στη μετεπαναστατική Ελλάδα.Ολοκληρώνουμε το θεατρικό μας ταξίδι στον 20ο αιώνα (Κεφάλαιο 15), όπου μέσα από την πρωτότυπη κωμική παραγωγή του τόπου μας, π.χ. το Φιόρο του Λεβάντε του Γρηγόριου Ξενόπουλου ή το Φιντανάκι του Παντελή Χορν, καθώς και τον ελληνικό κινηματογράφο, δείχνουμε για άλλη μια φορά ότι η κωμική θεατρική παράδοση, ελληνική και λατινική, λόγια και λαϊκή, είναι αστείρευτη πηγή έμπνευσης για τους δημιουργούς κάθε τόπου και εποχής, γεγονός που δικαιολογεί απόλυτα την κατά καιρούς αναβίωση χαρακτήρων και θεατρικών μοτίβων του παρελθόντος (Αριστοφάνης, Μένανδρος, Πλαύτος) μέσα από κάθε μορφή καλλιτεχνικής έμπνευσης και δημιουργίας. Δεν έχει σημασία αν οι μιμήσεις θεατρικών μοτίβων και θεατρικών χαρακτήρων οφείλονται σε επιβιώσεις παλιότερων έργων ή είναι συμπτώσεις, καθώς το θέατρο και η λογοτεχνία γενικότερα συχνά μιμείται τη ζωή, με αποτέλεσμα να αντλεί από αυτή τα θέματά της και να εμπνέεται τους ήρωές της.