bluuebunny/crossref_metadata_2025 huggingface dataset:
Riwayat KEK Ibu dan Pemberian MP-ASI Sebagai Penentu Utama Stunting di Kabupaten Kubu Raya
Authors: Krisnawaty Aprillia , Elly Trisnawati  , Otik Widyastutik  , Dedi Alamsyah
Published: December 2023

Latar belakang: Chilhood stunting atau tubuh pendek pada masa anak-anak merupakan akibat dari riwayat kekurangan gizi kronis atau kegagalan pertumbuhan dan digunakan sebagai indikator jangka panjang untuk gizi kurang pada anak (Kementerian Kesehatan, 2015). Angka prevalensi balita stunting (tinggi badan menurut umur) pada kabupaten/kota di Kalimantan Barat pada tahun 2021 berdasarkan hasil Survei Status Gizi Indonesia (SSGI) mencapai 31,46% dan pada tahun 2022 mencapai 27,8%. Dari 14 Kabupaten/Kota di Kalimantan Barat, Kabupaten Kubu Raya menjadi kabupaten tertinggi kasus stunting pada tahun 2021, yaitu sebesar 40,35%. Disusul oleh Kabupaten Sintang dan yang terendah adalah Kota Singkawang (Kemenkes RI, 2021). Pada tahun 2022 berdasarkan hasil Survei Status Gizi Indonesia (SSGI) Kabupaten Kubu Raya menjadi kabupaten ke-8 tertinggi kasus stunting, yaitu sebesar 27,6%.

Tujuan: Mengetahui riwayat KEK ibu dan pemberian MP-ASI sebagai penentu utama stunting di Kabupaten Kubu Raya pada balita.

Metode: Jenis penelitian ini adalah observasional analitik dengan rancangan penelitian case-control. Penelitian dilaksanakan di 3 Desa yaitu Desa Sungai Malaya, Desa Mega Timur dan Desa Jawa Tengah di daerah Kecamatan Sungai Ambawang, Kabupaten Kubu Raya pada bulan September – Desember 2022. Sampel dalam penelitian ini yaitu ibu rumah tangga yang memiliki balita. Jumlah sampel yang diperoleh sebanyak 136 rumah tangga, yang terdiri dari 68 kasus dan 68 kontrol. Sampel diambil secara purposive sampling. Instrumen penelitian yang digunakan berupa lembar kuesioner dan lembar observasi dalam bentuk aplikasi KoboCollect. Data dianalisis dengan menggunakan 3 langkah analisis yaitu analisis univariat, bivariat dan multivariat.

Hasil: Hasil penelitian menunjukkan bahwa determinan potensial kejadian stunting di Kabupaten Kubu Raya adalah riwayat KEK ibu (p value = 0,007 dan OR = 9,791) dan pemberian MP-ASI (p value = 0,000 dan OR = 13,158).

Kesimpulan: Terdapat hubungan yang signifikan pada variabel riwayat KEK ibu dan riwayat MP-ASI terhadap kejadian stunting. Kedua variabel tersebut merupakan determinan potensial kejadian stunting di Kabupaten Kubu Raya.
Peningkatan Pengetahuan, Sikap, Tindakan Pengobatan dan Perawatan Klien Tuberkulosis Menggunakan Model Penguatan Kapasitas Pemuda
Authors: Lisum Kristina , Agung Waluyo  , Astuti Yuni Nursasi  , Sudibyo Supardi
Published: December 2023

Latar belakang: Indonesia menduduki peringkat kedua kasus Tuberkulosis tertinggi di dunia, untuk itu dibutuhkan pelibatan peran serta anggota masyarakat, termasuk pemuda. Pemuda sering kali diabaikan untuk menjadi agen pembaharu dalam keluarga, karena dianggap memiliki gaya hidup berisiko terhadap masalah kesehatannya.

Tujuan: Penelitian ini bertujuan untuk menguji model penguatan kapasitas pemuda terhadap pengetahuan, sikap, tindakan pengobatan dan perawatan  klien Tuberkulosis.

Metode: Penelitian ini menggunakan pendekatan kuantitatif dengan desain kuasi eksperimental. 104 responden penelitian adalah klien tuberculosis yang memiliki pemuda kontak serumah berusia 15 – 24 tahun. Penelitian dilakukan pada Februari - September 2022. Analisis dilakukan menggunakan uji regresi logistic

Hasil: Pengaruh model penguatan kapasitas pemuda terhadap peningkatan pengetahuan yang dikontrol dengan variabel sumber informasi sebesar 2.83 kali; terhadap peningkatan sikap sebesar 71,4 kali setelah dikontrol oleh variabel sumber informasi, lama pengobatan dan skor pengetahuan klien. Walaupun pengaruh  model penguatan kapasitas pemuda  tidak signifikan terhadap perubahan tindakan secara langsung, namun perubahan tindakan pengobatan dan perawatan klien TBC paru setelah tiga bulan intervensi terjadi 3.13 kali lebih besar dibanding kelompok kontrol

Kesimpulan: Model penguatan kapasitas pemuda secara efektif dapat meningkatkan pengetahuan, sikap klien TBC paru; termasuk dalam tindakan pengobatan dan perawatan TBC paru. Perubahan tersebut membutuhkan waktu untuk beradaptasi dari pelaku model.
Faktor-Faktor yang Menyebabkan Terjadinya Anemia pada Remaja Putri : Literature Review
Authors: Risky Amalia  , Emi Sutrisminah  , Yuli Astuti
Published: December 2023

Latar belakang: Anemia adalah suatu kondisi tubuh dimana kadar hemoglobin (Hb) dalam darah kurang dari normal, pada remaja putri dikatakan anemia bila kandungan Hbnya <12 gram/dl. Menurut WHO Angka kejadian anemia pada remaja putri di India selatan secara keseluruhan 67,9% dimana anemia sedang 37,05%, anemia ringan 21,42% dan anemia berat 9,4%. Penelitian di Sri Lanka 31,65%, Nepal 68,8%, Myanmar 26%, Maldives 57%, Banglades 98%. Angka kejadian anemia paling tinggi terjadi di Banglades 98%, Nepal 68,8% dan india selatan 67,9%. Riskesdas 2018, angka kejadian anemia di Indonesia sebesar 32%, artinya 3 sampai 4 dari 10 remaja menderita anemia.

Tujuan: Penelitian ini bertujuan untuk mengidentifikasi faktor-faktor yang menyebabkan terjadinya anemia pada remaja putri.

Metode: Penelitian ini menggunakan Literatur Review dengan Pubmed dan google scholar sebagai database pencariannya. Data yang diambil adalah artikel penelitian dari tahun 2018-2022, dengan kata kunci adolescent anemia”, “Factor anemia adolescents”, “Risk factor for anemia”, “Faktor-faktor anemia pada remaja”, “Kejadian anemia remaja faktor resiko”. 

Hasil: Hasil penelitian menemukan faktor dukungan yang mempengaruhi terjadinya anemia pada remaja putri yaitu:  Tingkat pengetahuan remaja (p-value = 0.000 maka p <0,05), Indeks masa tubuh (IMT) (p value = 0.000 maka p <0,05) dan Siklus menstruasi (p= 0,003 < 0,05) memiliki hubungan yang signifikan terjadinya anemia pada remaja putri

Kesimpulan: Faktor-faktor yang berpengaruh terhadap kejadian anemia adalah tingkat pengetahuan, IMT (gemuk dan kurus), siklus menstruasi (Panjang siklus menstruasi, volume darah haid yang keluar).
Hubungan Pengetahuan, Tingkat Pendidikan dan Dukungan Keluarga dengan Kejadian Stunting di Wilayah Kerja Puskesmas Kuin Raya Kota Banjarmasin
Authors: Yusiana Nur Maulida  , Ilmi M. Bahrul , M. Febriza Aquarista
Published: December 2023

Latar belakang: Salah satu indikator tingkat kesehatan rakyat adalah prevalensi stunting. Terdapat sejumlah faktor yang berkontribusi pada terjadinya stunting diantaranya adalah pengetahuan, tingkat pendidikan dan dukungan keluarga.

Tujuan: Penelitian ini dimaksudkan guna mengidentifikasi dan menganalisis keterkaitan pengetahuan, tingkat pendidikan dan dukungan keluarga atas kejadian stunting di wilayah kerja Puskesmas Kuin Raya Kota Banjarmasin.

Metode: Populasi dalam penelitian ini adalah seluruh Ibu di wilayah kerja Puskesmas Kuin Raya Kota Banjarmasin yang memiliki anak Balita usia 0-59 bulan yaitu sebanyak 1.646 Balita. Menggunakan Rumus Slovin untuk menentukan besarnya sampel, didapatkan 94 responden. Teknik pengambilan sampel yang digunakan dalam penelitian ini adalah accidental sampling.

Hasil: Sebanyak 52 kasus (55,3%) stunting, 40 responden (42,6%) mempunyai pengetahuan cukup, 50 responden (53,2%) mempunyai tingkat pendidikan rendah, 53 responden (56,4%) mendapat dukungan keluarga. Uji statistik dengan uji Chi-Square, ada keterkaitan pengetahuan dengan kejadian stunting (p-value = 0,036 < 0.005), tidak ada keterkaitan tingkat pendidikan dengan Kejadian Stunting (p-value = 0,727 < 0.005), ada hubungan dukungan keluarga dengan Kejadian Stunting (p-value = 0,000 < 0.005).

Kesimpulan: Ada keterkaitan antara pengetahuan dan dukungan keluarga dengan kejadian Stunting dan tidak ada keterkaitan antara tingkat pendidikan dengan kejadian stunting. Saran dalam penelitian ini yakni menganjurkan para Ibu untuk lebih memahami pentingnya pengetahuan tentang stunting pada anak.
Pelaksanaan Promosi Kesehatan Rumah Sakit dalam Rangka Upaya Menjaga Keselamatan Pasien : Literature Review
Authors: Putri Ananda Herraztie Rasyendria
Published: December 2023

Latar belakang: Rumah sakit menyediakan upaya promotif dan preventif rumah sakit dengan melaksanakan Promosi Kesehatan Rumah Sakit (PKRS). Adanya PKRS diharapkan dapat meningkatkan pelayanan kesehatan kepada sasaran PKRS sehingga dapat meningkatkan upaya dalam rangka menjaga keselamatan pasien.

Tujuan: Artikel ini disusun untuk menganalisis pelaksanaan PKRS di rumah sakit untuk menjaga keselamatan pasien.

Metode: Sumber artikel yang digunakan didapatkan melalui penelusuran melalui database Google Scholar. Artikel diseleksi menurut kriteria inklusi menggunakan kata kunci “promosi kesehatan rumah sakit dan keselamatan pasien”. Artikel yang digunakan dipublikasikan dalam rentang waktu 10 tahun terakhir dan tersedia dalam bentuk full text. 

Hasil: Hasil penelusuran terdapat 9.630 jurnal yang kemudian dipersempit dengan menuliskan “pelaksanaan promosi kesehatan rumah sakit dan upaya menjaga keselamatan pasien”. Sehingga menjadi 10 jurnal yang akan direview. Setiap artikel menyatakan bahwa upaya menjaga keselamatan pasien adalah hal yang fundamental di setiap rumah sakit sehingga setiap rumah sakit memiliki program keselamatan pasien yang membutuhkan peran promosi kesehatan untuk mengkomunikasikan budaya keselamatan pasien.  

Kesimpulan: Peran promosi kesehatan sangat penting untuk komunikasi antar tenaga medis untuk menerapkan budaya keselamatan pasien di rumah sakit sehingga dapat mencegah Insiden Keselamatan Pasien.
Hubungan Intensitas Penggunaan Media Sosial dan Body Image dengan Gangguan Makan Siswa SMAN 5 Jakarta
Authors: Bunga Sovani Firdawiyanti  , Eka Andriani  , Sabrina
Published: December 2023

Latar belakang: Remaja merupakan masa peralihan dari anak-anak menuju dewasa. Intensitas Pengguna media sosial tertinggi berada pada kelompok usia 13-18 tahun (remaja). media sosial dapat mempengaruhi terciptanya citra tubuh yang ideal dan penampilan yang menarik melalui foto atau gambar yang diunggah sehingga menyebabkan remaja yang menggunakan media sosial dan melihat unggahan tersebut merasa rendah diri dan menginginkan tubuh serupa yang berdampak pada gangguan makan.

Tujuan: Penelitian ini bertujuan untuk mengetahui hubungan intensitas penggunaan media sosial dan body image dengan gangguan makan siswa SMAN 5 Jakarta.

Metode: Penelitian ini menggunakan pendekatan kuantitatif desain cross sectional. 282 responden penelitian adalah siswa-siswi SMAN 5 Jakarta yang mengisi kuesioner penelitian. Penelitian dilakukan pada Januari – Februari 2023. Analisis dilakukan menggunakan uji gamma untuk menguji hubungan signifikan antara variabel intensitas penggunaan media sosial dan body image dengan gangguan makan siswa SMAN 5 Jakarta..

Hasil: Hasil penelitian menunjukan bahwa terdapat hubungan yang signifikan antara intensitas penggunaan media sosial dan body image dengan gangguan makan. Hubungan antara intensitas penggunaan media sosial dengan gangguan makan memperoleh (p-value 0.000), dan hubungan antara body image dengan gangguan makan memperoleh (p-value 0.000).

Kesimpulan: Berdasarkan hasil penelitian menunjukkan bahwa terdapat hubungan antara intensitas penggunaan media sosial dan body image dengan gangguan makan siswa SMAN 5 Jakarta.
Pengaruh Edukasi Perawatan Luka terhadap Tingkat Pengetahuan Pertolongan Pertama Pada Siswa di SMPN 1 Karangmalang Sragen
Authors: Irma Mustika Sari  , Eska Dwi Prajayanti  , Erika Dewi Noorratri  , Rini Widarti
Published: December 2023

Latar belakang: Pertolongan pertama pada siswa karena cidera atau luka merupakan upaya yang dilakukan sebelum dibawa ke pelayanan kesehatan. Kejadian kecelakaan yang terjadi di lingkungan sekolah sangat beragam misalnya karena terpeleset, adanya luka memar, luka bakar, ataupun luka lecet akibat trauma benda tumpul. Untuk mencegah terjadinya cidera lebih lanjut dibutuhkan pertolongan pertama yang cepat dan tepat dengan menggunakan peralatan dan sarana yang ada di sekolah. Pertolongan pertama memerlukan pengetahuan yang baik untuk mencegah kondisi luka yang lebih buruk.

Tujuan: Penelitian ini bertujuan untuk menganalisis pengaruh edukasi perawatan luka terhadap tingkat pengetahuan pertolongan pertama pada siswa di SMPN 1 Karangmalang Sragen.

Metode: Jenis penelitian ini adalah penelitian kuantitatif dengan metode  quasy eksperimental study one group pretest-posttest design. Teknik pengambilan sampel yang digunakan yaitu random sampling sejumlah 71 responden yang dilakukan selama bulan Juni 2022. Responden mengisi kuesioner yang berisi 25 pernyataan tentang perawatan luka dan pertolongan pertama.

Hasil: Hasil analisis paired t test menunjukkan nilai signifikan ? = 0,000 < dari taraf nyata yaitu  0,05 sehingga dapat disimpulkan bahwa terdapat pengaruh edukasi perawatan luka terhadap tingkat pengetahuan pertolongan pertama pada siswa di SMPN 1 Karangmalang Sragen. Tingkat pengetahuan siswa setelah diberikan edukasi mengalami peningkatan sebesar 49,3% dan masuk ke kategori tingkat pengetahuan baik.

Kesimpulan: Pemberian edukasi perawatan luka dengan ceramah dan demonstrasi pada siswa dapat meningkatkan pengetahuan serta ketrampilan siswa dalam melakukan pertolongan pertama khususnya pada cidera luka ringan yang seringkali terjadi di lingkungan sekolah sehingga komplikasi yang lebih parah dapat dihindarkan.
Analisis Kepatuhan Ibu dalam Pemberian Imunisasi Dasar Lengkap pada Anak : Literature Review
Authors: Nur Afriza  , Lina Handayani  , Sitti Nur Djannah
Published: December 2023

Latar belakang: Imunisasi merupakan usaha memberikan kekebalan pada bayi dan anak dengan memasukkan vaksin kedalam tubuh agar tubuh membuat zat anti untuk mencegah terhadap penyakit. Pemberian imunisasi dasar dipengaruhi oleh kepatuhan orang tua atau ibu untuk memberikan imunisasi kepada bayinya. Kepatuhan seseorang dilihat sejauh mana perilaku yang dilakukan sesuai dengan ketentuan oleh profesional kesehatan dan dipengaruhi oleh tiga faktor yaitu faktor predisposisi, faktor pendukung dan faktor pendorong. Faktor predisposisi meliputi pengetahuan, sikap, pengalaman dan sebagainya. Adapun faktor pendukung atau pemungkin meliputi sarana prasarana, fasilitas, keterampilan dan sebagainya. Kemudian faktor pendorong meliputi seperti peran tenaga kesehatan, keluarga, teman dan sebagainya.

Tujuan: Penelitian ini bertujuan untuk mengetahui analisis kepatuhan ibu dalam pemberian imunisasi dasar lengkap pada anak.

Metode: Kajian sistematis ini menggunakan metode PRISMA mengkaji artikel yang dipublikasi pada tahun 2018 hingga 2022 melalui database pencarian Google Scholar. Sumber artikel penelitian didapatkan menggunakan kata kunci “Kepatuhan Ibu” dikombinasikan dengan kata kunci “Imunisasi Dasar Lengkap” dan “Anak”. 

Hasil: Sebanyak 3 artikel dipilih untuk kajian sistematis, didapatkan hasil bahwa ada hubungan pendidikan, pengetahuan, dukungan keluarga, motivasi ibu, sikap ibu, tindakan ibu dan pelayanan kesehatan dengan kepatuhan ibu dalam pemberian imunisasi dasar lengkap pada anak.  

Kesimpulan: Analisis faktor yang berhubungan dengan kepatuhan ibu dalam pemberian imunisasi dasar lengkap pada anak yaitu pendidikan, pengetahuan, dukungan keluarga, motivasi ibu, sikap ibu, tindakan ibu dan pelayanan kesehatan.
Pengaruh Konsumsi Fast Food terhadap Kejadian Obesitas pada Remaja : Literature Review
Authors: Rahmalia Vina , Karjoso Tri Krianto
Published: December 2023

Latar belakang: Remaja usia 15-19 tahun banyak yang mengalami masalah gizi lebih yaitu obesitas. Masalah obesitas saat ini sudah menjadi masalah global bahkan World Health Organization (WHO) telah menyatakan obesitas sebagai epidemi global. Perilaku remaja yang gemar mengkonsumsi fast food dan kurangnya aktivitas fisik dapat menjadi faktor penyebab obesitas pada remaja.

Tujuan: Untuk mengetahui pengaruh konsumsi fast food terhadap kejadian obesitas pada remaja.

Metode: Penelitian ini menggunakan metode Literature Review terhadap artikel yang membahas mengenai pengaruh konsumsi fast food dengan kejadian obesitas pada remaja. Artikel diperoleh dari Google Scholar dengan kata kunci Fast Food, Makanan Cepat Saji, Obesitas, dan Remaja. Artikel yang digunakan adalah dalam rentang waktu lima tahun terakhir (2019-2023).   

Hasil: Hasil penelusuran artikel didapatkan 10 artikel yang sesuai dengan kriteria yang ditetapkan. Dari artikel tersebut didapatkan 8 artikel  menunjukkan bahwa terdapat hubungan konsumsi fast food dengan kejadian obesitas pada remaja, dan 2 artikel menyatakan bahwa tidak terdapat hubungan konsumsi fast food dengan kejadian obesitas pada remaja.   

Kesimpulan: Konsumsi fast food dapat meningkatkan resiko obesitas pada remaja, hal ini terjadi karena adanya perkembangan teknologi dan perubahan budaya yang mengakibatkan perubahan pola makan.
Faktor yang Berpengaruh dengan Perilaku Pemeriksaan ANC Ibu Hamil di Wilayah Kerja Puskesmas Batangtoru Kabupaten Tapanuli Selatan
Authors: Fatma Mutia  , Anto J. Hadi  , Rusdiyah
Published: December 2023

Latar belakang: Pelayanan kesehatan oleh tenaga profesional untuk ibu selama masa kehamilannya yang dilaksanakan sesuai dengan standar pelayanan antenatal yang ditetapkan. Melalui ANC berbagai informasi serta edukasi terkait kehamilan dan persiapan persalinan bisa diberikan kepada ibu sedini mungkin.

Tujuan: Penelitian ini bertujuan untuk menganalisis faktor yang berpengaruh dengan perilaku pemeriksaan ANC ibu hamil di wilayah kerja Puskesmas Batangtoru Kabupaten Tapanuli Selatan.

Metode: Jenis penelitian ini bersifat kuantitaf dengan pendekatan cross sectional study di Puskesmas Batangtoru yang diamati pada periode waktu yang sama. Populasi dan sampel adalah seluruh ibu hamil yang ada di Puskesmas Batangtoru sebanyak 83 ibu hamil dengan teknik pengambilan sampel secara nonprobability sampling dengan purposive sampling. Pengumpulan data dengan kuesioner dan dilakukan analisis data dengan uji chi-square dan regresi logistic.

Hasil: Hasil penelitian di peroleh bahwa pendidikan (p= 0,000) pengetahuan (p= 0,002) paritas (p= 0,025) jarak (p= 0,033) dan dukungan Suami (p= 0,017) ada pengaruh dengan perilaku pemeriksaan ANC ibu hamil sedangkan umur (p= 0,500) sikap (p= 0,756) pekerjaan (p= 0,317) tidak ada pengaruh dengan perilaku pemeriksaan ANC ibu hamil. Variable yang paling berhubungan adalah pendidikan dengan nilai Epx (B)=  6,093.

Kesimpulan: Kesimpulan temuan penelitian ini adalah perilaku pemeriksaan ANC ibu hamil dipengaruhi oleh faktor pendidikan ibu hamil, pengetahuan ibu hamil, jumlah paritas, jarak ke tempat kesehatan dan dukungan dari suami sehingga perlu dilakukan kegiatan atau penyuluhan yang diadakan tenaga kesehatan tentang pemeriksaan ANC.
Pengaruh Imbalan Intrinsik dan Ekstrinsik Terhadap Kepuasan Kerja Perawat di Rumah Sakit Sinar Kasih Toraja Kabupaten Tana Toraja
Authors: Muhammad Djohan  , Abdul Madjid  , Haslinah Ahmad
Published: December 2023

Latar belakang: Kepuasan kerja merupakan hal yang penting dimiliki oleh setiap karyawan dalam sebuah organisasi. Karena dengan dimilikinya kepuasan kerja pada diri seorang karyawan dalam bekerja akan lebih memacu partisipasinya dalam setiap kegiatan mencapai tujuan organisasi atau perusahaan. Perawat yang merasa puas dengan pekerjaannya akan siap memberikan pelayanan medis yang maksimal. Dari beberapa penelitian menunjukkan bahwa dengan adanya imbalan intrinsik dan imbalan ekstrinsik dapat memberikan kepuasan kerja perawat.

Tujuan: Untuk menilai imbalan intrinsik dan ekstrinsik yang paling berpengaruh terhadap kepuasan kerja perawat di Rumah Sakit Sinar Kasih Toraja  Kabupaten Tana Toraja Tahun 2023.

Metode: Penelitian ini menggunakan pendekatan Cross Sectional Study. Penelitian dilaksanakan di Rumah Sakit Sinar Kasih Toraja Kabupaten Tana Toraja dilakukan pada bulan Agustus sampai dengan Oktober 2022, Populasi pada penelitian ini yaitu seluruh perawat yang bekerja di Rumah Sakit Sinar Kasih Toraja yang masa kerjanya 2 tahun atau lebih dengan pendidikan Diploma Tiga, S1 Keperawatan atau Ners yang berjumlah 60 orang, Penentuan besar sampel minimal pada penelitian ini dihitung berdasarkan rumus Slovin sebanyak 38, Instrumen yang digunakan pada penelitian ini adalah instrumen dalam bentuk kuesioner, checklist dan wawancara.

Hasil: Hasil penelitian menunjukkan bahwa faktor-faktor yang berhubungan dengan kepuasan kerja perawat di Rumah Sakit Sinar Kasih Toraja yaitu Wewenang Mengambil Keputusan (p=<0,000), Besarnya Gaji (p=0,000), Insentif/ Imbalan Jasa (p=0,019) dan Asuransi Kesehatan (p=0,002). Variabel insentif merupakan variabel yang paling berpengaruh dengan nilai Exp(B) = 9,945.

Kesimpulan: Kepuasan kerja perawat di Rumah Sakit Sinar Kasih Toraja dipengaruhi oleh wewenang dalam pengambilan keputusan, besarnya gaji, insentif dan adanya asuransi kesehatan sehingga disarankan agar Rumah Sakit Sinar Kasih Toraja lebih meningkatkan imbalan-imbalan yang membuat perawat termotivasi dalam meningkatkan kinerja serta prestasinya.
Wizyta Marszałka Polski Edwarda Śmigłego-Rydza w Zamościu w 1938 r. Organizacja, bezpieczeństwo i porządek uroczystości
Authors: Muc Ryszard
Published: December 2023

Na 17 lipca 1938 r. zaplanowano wizytę w Zamościu marszałka Polski Edwarda Śmigłego-Rydza, który miał wręczyć 10 pułkom artylerii sztandary pułkowe ufundowane przez społeczeństwo. Na miejsce uroczystości wyznaczono teren lotniska w Mokrem pod Zamościem. Przewidywano, że zgromadzi ona nawet 30-tysięczną publiczność, stąd jej przygotowanie oraz zapewnienie porządku i bezpieczeństwa przedstawicielom najwyższych władz i widzom było olbrzymim wyzwaniem. Organizacja wizyty jest głównym tematem artykułu. Uroczystość miała mieć charakter wojskowy, wiodącą rolę w organizacji przedsięwzięcia pełniło wojsko – Dowództwo 3 Dywizji Piechoty Legionów, stacjonujące w Zamościu, także starosta zamojski (funkcję tę pełnił wówczas Marian Sochański), który wiele spraw uzgadniał z wojewodą lubelskim, a także cywilne służby porządkowe, różne instytucje, organizacje społeczne i stowarzyszenia. Artykuł opracowano na podstawie archiwalnych akt zamojskiego starostwa z lat 1919–1939, wśród których znajduje się zszywka poświęcona uroczystości w Zamościu, zawierająca kilkadziesiąt dokumentów, wiele w chwili wytworzenia oznaczonych klauzulą poufności, szkiców i planów (ich wykaz na końcu artykułu). Niektóre dokumenty, w tym pisma i informacje starosty Sochańskiego do wojewody, instrukcja organizacji i defilady gmin wiejskich, korespondencja z Polskim Radiem, które miało transmitować uroczystość, zarządzenie dotyczące ochrony trasy przejazdu marszałka i in. są szeroko cytowane.
Legalne organizacje społeczne w powiecie zamojskim do 1914 r.
Authors: Jaworski Wojciech
Published: December 2023

Pierwsze organizacje społeczne w regionie zamojskim powstały w II połowie XIX w. Wcześniej aktywność na tym polu przejawiali mieszkańcy dużych miast, z Warszawą na czele, zakładający np. towarzystwa dobroczynne i resursy. Na prowincji życie społeczne koncentrowało się wokół parafii i okręgów bożniczych. Z co najmniej 78 organizacji i 27 oddziałów towarzystw o szerszym zasięgu utworzonych w latach 1869–1914 w powiecie zamojskim (taką ich liczbę udokumentował autor) tylko kilka powstało przed 1905 r.; carat po upadku powstania styczniowego prowadził w Królestwie Polskim tzw. politykę ograniczania. Liberalizacja życia społeczno-politycznego nastąpiła po rewolucji 1905 r.; uchwalono m.in. przepisy o stowarzyszeniach i związkach. Sprzyjały jej także procesy zachodzące w samym społeczeństwie. W omawianym regionie najliczniej powstawały Stowarzyszenia Spożywców (42), które prowadziły sklepy, rywalizując z kupcami żydowskimi. Taką spółdzielnię w Zwierzyńcu założyli pracownicy Ordynacji Zamojskiej. We wsi Lipsko działało stowarzyszenie założone wspólnie przez chłopów polskich i ukraińskich. Powstały towarzystwa kredytowe, kółka rolnicze, straże pożarne, organizacje kulturalno-towarzyskie i dobroczynne, sportowe, spółdzielnie pracy, 15 kół Polskiej Macierzy Szkolnej i inne, np. Stowarzyszenie Służących w Zamościu. Z inicjatywy hr Marii Zamoyskiej i Towarzystwa Popierania Przemysłu Chałupniczego uruchomiono warsztaty garbarskie, krawieckie i tkackie dla chłopów z Ordynacji.
Ukraińcy z powiatu hrubieszowskiego i tomaszowskiego wobec przesiedleń w związku z nową granicą pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a ZSRR po 1944 r.
Authors: Wawryniuk Andrzej
Published: December 2023

Po zakończeniu II wojny światowej wschodnia granica między Polską a ZSRR została ustalona wzdłuż tzw. linii Curzona. PKWN i rząd USRR podpisały 9 września 1944 r. układ, na mocy którego Ukraińcy mieli opuścić Polskę, w Polacy Ukrainę. Powołano Rejonowych Przedstawicieli Rządu ds. Ewakuacji Ludności Ukraińskiej z Polski. Przesiedlanie napotkało duże trudności, które analizuje autor artykułu. Sytuacja była złożona i niebezpieczna, ludność ukraińska nie chciała opuszczać Polski. Na pograniczu działały zorganizowane grupy nacjonalistów ukraińskich, występujących przeciw ówczesnemu porządkowi prawnemu w Polsce, Polakom i tym Ukraińcom, którzy nie identyfikowali się z UPA; weszli oni także w skład milicji, urzędów bezpieczeństwa i in. Wysiedleni Ukraińcy wracali do Polski i rozgłaszali informacje o powstających w USRR kołchozach, skutkiem czego trudności w repatriacji narastały; w lipcu 1945 r. w powiecie hrubieszowskim miała ona ustać także wskutek problemów transportowych. Wiele gmin było niedostępnych w powodu grasujących w nich band ukraińskich. Zaczęło dochodzić do napadów na gospodarstwa zasiedlone przeze repatriantów zza Buga. Przytoczono i omówiono liczne podania Ukraińców o pozostawienie ich w Polsce, nadanie im polskiego obywatelstwa itp. (akta Starostwa Starostwa Powiatowego w Hrubieszowie w zasobach Archiwom Państwowego w Chełmie). Autor podkreśla też, że wielu Ukraińców mieszkających na pograniczu było lojalnymi obywatelami Polski.
Rekwizyty – oznaki patriotyzmu w XIX-wiecznych inwentarzach majątkowych Archiwum Państwowego w Zamościu
Authors: Szykuła-Żygawska Agnieszka
Published: December 2023

Autorka poddała analizie pośmiertne inwentarze majątku księży oraz ziemian z regionu zamojskiego, odnalezione w aktach notariuszy pochodzących z okresu nasilonej rusyfikacji pomiędzy powstaniem listopadowym a powstaniem styczniowym. Zaznacza, że przydatność akt notarialnych do badań nad kulturą materialną została już potwierdzona, a zawarte w inwentarzach wykazy rekwizytów, książek, sprzętów domowych, narzędzi gospodarczych itd. stanowią materiał badawczy pomocny w analizie zjawisk społecznych i kulturowych, a także dający możliwość wglądu w życie codzienne danej epoki. Ona sama poszukiwała w inwentarzach przedmiotów, które mogłyby świadczyć o patriotyzmie ich właścicieli. Analizie poddała spisy ruchomości pozostawionych przez ks. Marka Gosieńskiego [Gosiewskiego] i ks. Michała Lenkiewicza z parafii św. Mikołaja w Szczebrzeszynie oraz ks. Wincentego Szachina, proboszcza z Rzeplina, znajdując w nich m.in. obrazy i książki o tematyce religijnej i historycznej. Analizuje także rekwizyty z inwentarzy: sztablekarza Aleksandra Racewicza (dzieła Kochanowskiego, Fredry i in. pisarzy polskich, książki historyczne), Salomei z Juśkiewiczów Kraczewskiej z Wożuczyna, Kasyldy z Wydżgów Świeżawskiej z Żernik, Piotra Barańskiego, właściciela Nowosiółek, Teresy Kickiej, właścicielki Udrycz oraz innych ziemian, a także dyrektora gimnazjum w Szczebrzeszynie Stanisława Godziszewskiego, który był represjonowany i karany przez władze zaborcze za wychowywanie młodzieży w duchu patriotyzmu.
Działalność Warszawskiego Koła Zamościan PTTK im. Michała Pieszki w latach 1969–1983 w świetle dokumentów własnych
Authors: Świderek Konrad , Pukos Andrzej , Sierawska Katarzyna
Published: December 2023

Artykuł jest częścią większych badań poświęconych Warszawskiemu Kołu Zamościan PTTK. Koło to zrzeszało osoby pochodzące z Zamościa i okolic, a mieszkające w Warszawie, chcące podtrzymywać więzy z regionem pochodzenia i działać na rzecz promocji i rozwoju Zamościa i Zamojszczyzny. Pomysłodawcą był zasłużony nauczyciel gimnazjum w Zamościu i regionalista Michał Pieszko. Koło powstało w 1960 r., artykuł omawia jego działalność w latach 1969–1983. Autorzy poddali analizie 167 dokumentów z tego okresu, głównie protokoły z działalności koła oraz zebrań zarządu, komunikaty, korespondencję i in. Wyodrębnili trzy główne nurty działalności: kulturalno-popularyzatorską, prospołeczną i rozrywkowo-rekreacyjną, oraz omówili największe osiągnięcia i najciekawsze inicjatywy koła. Do takich można zaliczyć zaangażowanie się w obchody 400-lecia Zamościa, przypadające na 1980 r. Członkowie Koła działali na rzecz renowacji i odbudowy Starego Miasta w Zamościu (memoriały do Ministra Kultury, Głównego Konserwatora Zabytków in.), zainicjowali z Zarządem Głównym PTTK akcję „Zamość – Wczoraj, Dziś, Jutro”, w ramach której organizowano czyny społeczne wspierające odnowę zamojskich zabytków oraz przygotowali z nim wystawę poświęconą Zamościowi na Zamku Królewskim w Warszawie. Koło gromadziło publikacje dotyczące Zamościa i Zamojszczyzny. Aktywnym członkiem Koła był Jan Zamoyski, potomek założyciela Zamościa.
Dobra narodowe Królestwa Polskiego Dubienka i ich wybrańcy na podstawie przywilejów królewskich
Authors: Wawryniuk Andrzej
Published: December 2023

W księdze hipotecznej dóbr Dubienka, założonej w 1826 r. (rok wcześniej wydane zostały ustawy hipoteczne), znajduje się kilka dokumentów poświadczających nadanie praw wybrańcom, którzy stawili się do obrony Rzeczypospolitej w narodowej piechocie łanowej (wybranieckiej), powołanej przez Stefana Batorego w 1578 r. Wybrańcy (jeden chłop na 20 łanów dóbr królewskich) byli zwalniani z pańszczyzny i otrzymywani liczne przywileje; były one dziedziczne. Autor artykułu zamieszcza obszerne fragmenty nadań wybranieckich dla mieszkańców kilku wsi dóbr Dubienka: przede wszystkim Strzelec, także Dyakonowa, Mienian i Kosmowa. Najstarszy dokument, pochodzący z 1651 r., podpisany przez króla Jana Kazimierza, jest cytowany w całości. Dotyczy on wybrańca ze Strzelec Hrycia Baykiewicza, którego zasługi były znaczne i który poniósł „duże straty w majątku”. Król zwolnił go z robocizn, czynszów, zaciągów, świadczenia noclegów popasowych dla wojska, dawania podwód, nadał mu przywilej „wolnego uznania” gruntów, łąk, paszy leśnej i polnej, jezior, rzek, drzewa w puszczach i lasach, warzenia piwa na domowe potrzeby, wydał też zakaz czynienia mu krzywdy. W przywileju Augusta II wymienieni są kolejny Baykiewicze, którzy również wsławili się wzorową służbą wybraniecką. Prawa rodziny podtrzymał jeszcze Stanisław August. Obszernie cytowany jest też dokument króla Jana Kazimierza rozsądzającego skargę wybrańców na naruszenie ich praw przez starostę horodelskiego oraz wojskiego krasnostawskiego.
Przyczynek do szkolnictwa radecznickiego z pocz. XX w.
Authors: Smoter-Grzeszkiewicz Renata
Published: December 2023

Na początku XIX w. w Radecznicy funkcjonowała Szkoła Ogrodnicza Żeńska. Informacje na jej temat autorka odnalazła w aktach szkół powiatu zamojskiego przechowywanych w Archiwum Państwowym w Zamościu, w dziennikach lekcyjnych z lat 1910–1913. Po ich różnych tytułach (w języku rosyjskim) autorka wnioskuje, że istniejąca początkowo szkoła żeńska o profilu ogólnym, w której uczyło się 5 dziewcząt, przekształciła się szkołę ogrodniczą dla dziewcząt, ta druga działała w latach 1911–1913.W roku szkolnym 1911/1912 uczęszczało do niej 10 uczennic. W dziennikach zapisano nazwy wykładanych przedmiotów, tematy lekcji z zaznaczeniem daty i dnia tygodnia, w którym dana lekcja się odbyła, nazwiska uczących się dziewcząt. W szkole wykładano: arytmetykę, historię (rosyjską), geografię, religię, kaligrafię, język rosyjski, fizykę, prowadzono zajęcia praktyczne, w szkole ogrodniczej uczono także geometrii i zoologii. Autorka przytacza wyrywkowo tematy lekcji z różnych przedmiotów, na przykład na fizyce omawiano zjawisko inercji i działanie barometru, z języka rosyjskiego zadana była praca pisemna na temat wieczornicy upamiętniającej wojnę narodową. Zajęcia odbywały się przed południem i po południu, także w soboty.
Wschodnia granica Polski w latach 1944–1948 na przykładzie południowo-wschodniej Lubelszczyzny
Authors: Wawryniuk Andrzej
Published: December 2023

Pograniczna Chełmszczyzna, pojmowana historycznie jako szeroki teren położony nad Bugiem od Sławatycz aż do powiatu biłgorajskiego, zawsze była narodowościowym i kulturowym tyglem, w XX w. rywalizowali o nią Polacy i Ukraińcy widzący ją w granicach swoich państw. Trakt brzeski z 1918 r. przyznał te ziemie Państwu Ukraińskiemu, co wywołało manifestacje antytraktatowe po polskiej stronie. Problem Chełmszczyzny i jej tożsamości wrócił ze zdwojoną siłą pod koniec II wojny, gdy rozpoczęły się polityczne targi o przebieg wschodniej granicy Polski. Wydarzenia rozgrywające się na tym terenie w latach 1944–1948 są głównym tematem artykułu, choć pierwszy cytowany list Krajowej Reprezentacji Politycznej do rządu w Londynie w sprawie granicy pochodzi z 1943 r., przytoczono też obszerną informację rządu sowieckiego o stosunkach z Polską z początku 1944 r. i pierwsze wystąpienie w tej sprawie Michaiła Hreczuchy, stojącego na czele USRR. Autor przytacza i omawia odnalezione w archiwum w Kijowie rosyjskojęzyczne dokumenty poświadczające próbę włączenia obwodu chełmskiego do USRR, opis planowanej granicy i in. Omówiono też problemy z przesiedlaniem Ukraińców do ZSRR, składane przez nich podania o pozostawienie ich w Polsce, działalność band UPA na pograniczu i ochronę granicy (Oddziały Ochrony Pogranicza), a także prace Polskiej Komisji Mieszanej wymierzającej granicę w terenie. Na koniec podano rodzaje i numerację 1987 słupów granicznych.
Marek Redka – niezłomny zamościanin
Authors: Wilkowski Eugeniusz
Published: December 2023

Młode pokolenie opozycjonistów doszło do głosu w połowie lat 80. XX w. W Zamościu jego najaktywniejszym i najodważniejszym przedstawicielem był Marek Redka (rocznik 1963),w tym czasie uczeń liceum. Zanim autor omówi jego działalność, przybliża okoliczności, w jakich doszło do przynajmniej częściowej zmiany pokoleniowej w antypeerelowskiej opozycji. Po wprowadzeniu stanu wojennego uderzenie Służby Bezpieczeństwa w „Solidarność” było potężne, niewielu działaczy podtrzymywało czynny opór. Także na Zamojszczyźnie internowano wielu członków „S”, inni wyemigrowali. Na przełomie 1983/1984 r., po rozbiciu KPN-u z młodymi działaczami, zaczęło się kształtować nowe środowisko opozycyjne, złożone w większości z uczniów, m.in. liceum plastycznego, skupionych wokół Marka Redki. Autor omawia najważniejsze akcje Redki i jego grupy, głównie ulotkowe przed wyborami do rad narodowych i Sejmu, rewizje i zatrzymania Redki i jego kolegów (nazwiska). W 1987 r. wokół Marka Redki ukształtowała się zamojska grupa Polskiego Porozumienia Niepodległościowego, wydawano „Myśl Niezależną”. Na opozycjonistów donosił TW „Ryszard”. Redka sam nagłaśniał szykany, jakie spotkały go za odmowę służby wojskowej, został aresztowany, prowadził głodówkę, ostatecznie skierowano go do służbę zastępczej. W 1989 r. doszło do nieporozumień z działaczami „S”, którzy usunęli go z odradzającego się związku. Marek Redka wyjechał z kraju. W 2009 r. odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski.
Jak warszawscy czyściciele śmietników ratowali dzieci wysiedlone z Zamojszczyzny zimą 1942/1943 r.
Authors: Kozaczyńska Beata
Published: December 2023

Zamieszczone wspomnienia zostały spisane przez Teodora Niewiadomskiego, pracownika Działu Wywozu Śmieci Zakładów Oczyszczania Miasta w Warszawie. Dotyczą akcji ratowania dzieci wysiedlonych z Zamojszczyzny i przewiezionych do Stoczka, w której brali udział także „czyściciele śmietników”. Opatrzono je przypisami i obszernym wstępem. Jego autorka podkreśla, że choć od pacyfikacji Zamojszczyzny i gehenny wysiedlonych dzieci minęło 70 lat, tematy te wciąż wymagają pogłębionych badań naukowych. Nie dość znany jest m.in. udział mieszkańców Warszawy i okolicznych powiatów w ratowaniu Dzieci Zamojszczyzny. Informacje o trwających w tym regionie od jesieni 1942 r. wysiedleniach szybko dotarły do stolicy; przejeżdżały przez nią transporty z ludnością kierowaną na roboty przymusowe. Pierwszy transport z dziećmi przejeżdżał przed świętami Bożego Narodzenia przez Rembertów. Na początku stycznia 1943 r., dzięki pomocy kolejarzy, udało się wydostać pewną ilość dzieci z wagonów na Dworcu Wschodnim, zaopiekowały się nimi rodziny kolejarskie i tramwajarskie. Warszawiacy organizowali dyżury na dworcach, przygotowano ogrzane punkty rozdzielcze, jedzenie itd. Pomoc zaoferowali pracownicy warszawskich zakładów pracy. Udało się uratować chore dzieci wywiezione do Stoczka i Żelechowa. Wspomnienia zostały nadesłane na konkurs konkurs „Kiedy przyszli podpalić dom…” (temat – II wojna światowa), ogłoszony przez „Tygodnik Zamojski”; wszystkie prace przekazano do Archiwum Państwowego w Zamościu.
Żydzi deportowani do Zamościa w latach 1940–1942 wg nowomiejskich ksiąg meldunkowych
Authors: Fornal Maria
Published: December 2023

Autorka artykułu przedstawia wyniki przeprowadzonej przez siebie analizy domowych ksiąg meldunkowych, w których poszukiwała informacji o Żydach meldowanych w Zamościu podczas wojny. W Archiwum Państwowym w Zamościu zachowały się 1022 takie księgi z lat 1930–1951, to jest około połowy. Właściciele lub dzierżawcy wszystkich domów byli zobowiązani do zameldowania każdego przebywającego w nich ponad 24 godziny. Przedstawiono wyniki kwerendy dla 19 ulic Nowego Miasta (dawniej Nowej Osady) w Zamościu, przy których zameldowano od 1940 r. do 1 VII 1942 r. (ostatni odnaleziony meldunek) 345 Żydów przybyłych z zagranicy (najwięcej z Czech), kraju (np. Warszawy i Łodzi) oraz bliskich okolic Zamościa. Uszeregowane alfabetycznie nazwiska wraz z innymi danymi z ksiąg: imionami rodziców, zawodem lub zajęciem, datą urodzin, miejscem, skąd dana osoba przybyła, datą przybycia i zameldowania oraz wymeldowania, umieszczono w tabeli. Autorka uważa, że liczba przybyszy żydowskich odnotowanych w księgach jest bardzo mała, zwłaszcza że wiosną 1941 r. w Nowej Osadzie wyznaczono getto. Do Zamościa przybywały w tym czasie transporty tysięcy Żydów z zagranicy i kraju. Przyjeżdżali też indywidualni uchodźcy szukający schronienia. Autorka przypuszcza, że dla wielu z nich brakowało pomieszczeń i wegetowali gdzieś kątem; nie byli meldowani i nie pozostał po nich ślad.
Relacje i wspomnienia partyzantów w zespole akt Środowiska 9 p.p. AK Ziemi Zamojskiej
Authors: Radziejewski Krzysztof
Published: December 2023

W 2011 r. Środowisko 9 pp Leg. AK Ziemi Zamojskiej w Warszawie przekazało do Archiwum Państwowego w Zamościu zebrane archiwalia i dokumentację z lat 1966–2008, w tym blisko 120 relacji, opracowań i wspomnień z lat 1939–1945 byłych partyzantów akowskich działających na Zamojszczyźnie. W artykule publikowana jest ich pełna lista, opatrzona szczegółowymi przypisami; np. bitwę pod Osuchami opisali Zbigniew Jakubik „Marek” z oddziału Konrada Bartoszewskiego „Wira”, ciężko ranny, leczony przez Zygmunta Klukowskiego, oraz Janina Bartoszewska „Nina”, żona „Wira”, sanitariuszka. Większość materiałów wspomnieniowych była publikowana, m.in. w pracach Zygmunta Klukowskiego („Materiały do dziejów Zamojszczyzny w latach wojny 1939–1944” i in.). W artykule wymieniono też najważniejsze publikacje dotyczące działalności ruchu oporu na Zamojszczyźnie. Autor opisuje także, jak doszło do powstania związku byłych akowców jeszcze w epoce PRL-u. Pierwszy zjazd żołnierzy AK i BCh odbył się w Zamościu w czerwcu 1981 r. Wydarzenie nie zostało odnotowane w oficjalnych środkach masowego przekazu i spotkało się z niechęcią miejscowych władz. W tym czasie weteranom 27 Wołyńskiej Dywizji AK udało się utworzyć własne środowisko przy ZBOWiD, a przy nim powstała sekcja 9 pp Leg. AK Ziemi Zamojskiej (1983). W 1989 r. powstał Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej i wkrótce jego zamojski oddział.
Nieznany list Wojciecha Kołaczkowskiego (Zamość 2 IX 1920)
Authors: Szykuła-Żygawska Agnieszka
Published: December 2023

Autorka publikuje nieznany dotychczas list Jana Kołaczkowskiego, właściciela Łabuniek w powiecie zamojskim, napisany 2 września 1920 r. z Zamościa do żony, opisujący zniszczenia, jakich dokonały w majątku kozackie wojska Siemiona Budionnego, które weszły do niego 29 sierpnia. Bolszewicy rozbili wszystkie meble, lustra, szkła, krzesła i kanapy obdarli z obić. Zabrali konie, krowy i cielęta. Wszystko było zanieczyszczone tak, że nie było gdzie spać – jak pisał Kołaczkowski do żony. Opis wydarzeń, które miały miejsce w Łabuńkach podczas najazdu czerwonoarmistów, znajduje się także w dzienniku Izaaka Babla, żołnierza armii Budionnego (pod datą 29 sierpnia 1920 r.). Autorka również je cytuje. Babel pisał, że żołnierze dokonali w pałacu „niewyobrażalnej dewastacji”, wprowadzili konie do bawialni, drogocenne księgi spakowali w kufry, ale nie zdążyli ich wywieźć. Jan Kołaczkowski zakupił Łabuńki: pałac, otaczający go duży park oraz pobliskie ziemie, w 1920 r. Sprowadził się tutaj z rodziną na dwa miesiące przed przejściem bolszewików. Zniszczenia pałacu były na tyle duże, że rodzina prawdopodobnie musiała się wyprowadzić. Cytowany list znajduje się w zbiorach Macieja Dunin-Łabędzkiego, wnuka Jana.
Leśmianowie we wspomnieniach Janiny Bojarczukowej
Authors: Kędziora Andrzej
Published: December 2023

Wybitny poeta Bolesław Leśmian mieszkał w Zamościu w latach 1922–1935, pracował jako notariusz. Zajmował mieszkanie w kamienicy na Starym Mieście, mieszkał tu z żoną, malarką Zofią Chylińską oraz dwiema córkami: Lusią (Marią Ludwiką, ur. 1905 w.) i Dunią (Wandą Ireną, ur. 1908 r.). Janina Bojarczuk, której wspomnienia są cytowane, urodziła się w 1907 r., była niemal rówieśniczką córek Leśmiana, przyjaźniła się z nimi, odwiedzała je codziennie – jak sama twierdziła. To wyjątkowa sytuacja, gdyż Leśmianowie nie bywali, nie przyjmowali gości, utrzymywali w Zamościu bardzo ograniczone kontakty towarzyskie – o czym także wspominała. Przyjaźń trwała do 1927 r., w którym Janina Bojarczuk wyjechała z Zamościa. Jej wspomnienia czy może zapiski z rozmów z nią znajdowały się w puściźnie po zmarłym regionaliście Krzysztofie Czubarze, która trafiła do Archiwum państwowego w Zamościu. Zapiski są nieopracowane i dość chaotyczne, na co mógł wpływać także wiek rozmówczyni. Rozmowa obyła się w 1996 r., a więc dawna koleżanka córek Leśmiana miała już prawie 90 lat. Janina Bojarczuk wspominała, że mieszkanie Leśmianów miało 5 pokoi, było skromnie urządzone, piękny był tylko gabinet poety; nie można było do niego wchodzić, gdy miał natchnienie i pracował. Oglądała obrazy Zofii Chylińskiej, która malowała nagich, sprowadzanych spod kościoła „dziadów”. Janina Bojarczuk wróciła do Zamościa. Jej mąż Michał Bojarczuk był długoletnim dyrektora liceum im. Zamoyskiego, regionalistą i kronikarzem.
„Utensylia” synagogi staromiejskiej w Zamościu
Authors: Fornal Maria
Published: December 2023

Zamojska synagoga, powstała przed 1618 r. w stylu późnego renesansu, dziś jest pięknym zabytkiem, a niegdyś stanowiła centrum życia staromiejskiej dzielnicy żydowskiej. W 2019 r. rozpoczęły się w niej prace remontowo-konserwatorskie, które trwały prawie 2 lata. W 2011 r. synagoga została udostępniona jako muzeum multimedialne i centrum kulturalne. Artykuł przypomina z tej okazji, jak niegdyś była wyposażona zamojska synagoga. Jak zauważa autorka, jej obecne, ascetyczne wnętrze nie nawiązuje do pierwotnej, kultowej funkcji budowli. Nie zachowały się jej dawny wystrój i wyposażenie wnętrza, w tym aron ha-kodesz – szafa na Torę bogato zdobiona kamienną dekoracją, nawiązującą formą do portali kamienic stojących przy zamojskim rynku, mosiężna menora chanukowa, bima (podwyższenie do odczytywania wersetów Tory i prowadzenia modłów) – pierwsza nie jest znana, druga była metalowa, składała się z ażurowych ścianek przykrytych baldachimem. W synagodze było też bardzo dużo świeczników, stojących oraz wiszących ze sklepienia na długich sznurach i przymocowanych do ścian, gdyż wnętrze było ciemne. Autorka powołuje się także na wykazy „utensyliów” przy rachunkach Dozoru Bożniczego z okresu 1848–1865. Potwierdzają one, że na wyposażeniem ruchomym synagogi znajdowało się około wiele świeczników i lichtarzy (około 100), a także np. obrazy z blachy mosiężnej, firanki do obrzezania, srebrne kielichy, srebrne puszki do jałmużny i ofiar.
„Meliniarz” oddziału „Mogiłki”. Sprawa karna Aleksandra Szyprowskiego
Authors: Szyprowski Bartłomiej
Published: December 2023

Autor artykułu przedstawia losy swojego pradziadka Aleksandra Szyprowskiego, „meliniarza” – tak nazywano osoby, które udzielały partyzantom kwater, żywności, dostarczały im broń i informacje – winowskiego oddziału Jana Turzynieckiego „Mogiłki”, działającego w obwodzie Tomaszów Lubelski na początku lat 50. XX w. „Mogiłka” przejął część oddziału po śmierci słynnego Jana Leonowicza „Burty”, który rozbudował oddział WiN do ok. 30–40 żołnierzy i ok. 200 współpracowników w kilku powiatach sąsiadujących z tomaszowskim, zginął w zasadzce UB w Nowinach wiosną 1951. Zarówno Leonowicz, jak i Turzyniecki byli w czasie wojny partyzantami Armii Krajowej, po wkroczeniu Sowietów nie złożyli broni. W artykule podano ich biografie. Aleksander Szyprowski, mieszkaniec Kolonii Czartowczyk, został aresztowany wiosną 1952 r. Oskarżono go (ppor. Adolf Kotowski z PUBP w Tomaszowie Lubelskim) o to, że kwaterował w swoich zabudowaniach „zbrojną bandę terrorystyczno-rabunkową”, tj. czterech żołnierzy od „Mogiłki”. Oskarżenie dotyczyło jednego noclegu. Wojskowy Sąd Rejonowy w Lublinie skazał Aleksandra Szyprowskiego na 2 lata więzienia z warunkowym zawieszeniem na 3 lata. Artykuł powstał m.in. w oparciu o akta zgromadzone w IPN w Lublinie, a także rozmowy ze starszymi członkami rodziny. Na ich podstawie autor ustalił, że prapradziadek po wyzwoleniu wielokrotnie udzielał w swoich zabudowaniach schronienia ukrywającym się partyzantom.
Zamojski arkusz pruskiej mapy sekcyjnej z początku XIX w. w Archiwum Państwowym w Zamościu
Authors: Żygawski Jakub
Published: December 2023

Unikatowy arkusz mapy pruskiej, dotąd nieznany badaczom przeszłości Zamościa, wraz z kilkoma innymi archiwaliami wzbogacił kartograficzny zasób Archiwum Państwowego w Zamościu. Mapa przedstawiająca okolice Zamościa, rozciągające się w promieniu 25–45 km od miasta, jest częścią wielosekcyjnego opracowania topograficznego sporządzonego (skala 1:180 000) i wydanego w latach 1811–1815 w Weimarze, obejmującego Prusy i część dawnej Rzeczypospolitej. Ma wymiary 45×35 cm; stan jej zachowania określono jako dobry. Autor omawia elementy mapy i informacje, jakich dostarczają: matematyczne (skromne; nie opisano współrzędnych geograficznych); geograficzne – rzeźbę terenu przedstawiono za pomocą metody szrafowej (kreskowej), zaznaczono lasy i tereny podmokłe; liniowe – czyli sieć hydrograficzną i komunikacyjną oraz towarzyszące im elementy zabudowy; niestety, w oznaczeniach brak konsekwencji, np. nie rozróżniają one miast i podrzędnych wsi. Natomiast drogi zróżnicowano graficznie pod względem ich hierarchii; najwyższą kategorię miał trakt tzw. Poczty Ruskiej z Warszawy przez Zamość do Lwowa i droga pocztowa do Przeworska i Jarosławia; oznaczono poczthalterie. Autor dokładnie objaśnia, jakie informacje z mapy można wyczytać dla Zamościa w murach i otaczających go przedmieść, w tym przebiegu najważniejszych traktów. Dokładnie odwzorowuje ona historyczną Wielką Zalewę z wyspą, na której miała się kiedyś mieścić pierwsza siedziba Zamoyskich (zameczek Skokówka).