GELENEKTEN MODERNLİĞE: 19. YÜZYIL MODERNLEŞME HAREKETLERİ AREFESİNDE ÇİN VE OSMANLI İMPARATORLUKLARINDA DEĞIŞIM SÜRECİ
Authors: Nurdun Rahman 
Published: July 2024

Modern dünyanın temelleri, birçok ulusun kendi geleneksel yapılarını sorgulayarak ve değiştirerek atmış olduğu modernleşme sürecine dayanmaktadır. Özellikle, Çin ve Osmanlı İmparatorluğu gibi büyük ve köklü imparatorluklar, 18. yüzyılda bu dönüşümü deneyimlemiş ve bu süreçlerde benzerlikler ve farklılıklar ortaya çıkmıştır.
Çin’in modernleşme süreci, 18. yüzyılın başlarında ekonomik dönüşümle önemli bir ivme kazandı. Özellikle, Qing Hanedanı döneminde, ekonomik reformlar gerçekleştirilerek modernleşme çabaları başlatıldı. Bu dönemde, geleneksel tarım ve el sanatlarına dayalı ekonomik yapının yanı sıra ticaretin ve sanayinin gelişmesi teşvik edildi. Çin, özellikle Kangxi, Yongzheng ve Qianlong dönemlerinde, Batı’nın teknolojik ve ticari üstünlüğünü anlamış ve bu alandaki eksikliklerini gidermek için çeşitli önlemler almıştır.
Ancak, modernleşme çabalarıyla birlikte, Çin çeşitli zorluklarla karşılaştı. Nüfus sorunu, özellikle kentlerdeki aşırı nüfus yoğunluğu ve kıtlık gibi sorunlar, modernleşme çabalarını olumsuz etkiledi. Ayrıca, Batı'nın ekonomik ve askeri baskısı altında kalan Çin, dış etkileri sindirme eğilimindeydi. Özellikle, “Afyon Savaşları” gibi olaylar, Çin’in dış baskılarla mücadelesinde önemli bir rol oynadı. Batılı devletler, Çin’i açılmaya zorladı ve bu da ülkenin iç politikalarını etkiledi.
Çin’in modernleşme çabaları çoğunlukla iç dinamiklerle sınırlı kaldı. Yani, reformlar genellikle Çin’in kendi içindeki ihtiyaçlara ve koşullara dayanarak yapıldı ve dış etkilerle uyumlu hale getirildi. Bu da modernleşme sürecinin Batı’dan ziyade Çin’in kendi iç dinamiklerine dayalı bir şekilde gerçekleştiğini göstermektedir. Ancak, Çin’in bu süreçte dış etkileri sindirme eğilimi, modernleşme çabalarının Batılı güçlerin taleplerine boyun eğmesiyle sonuçlanmadı. Çin, kendi kimliğini koruyarak modernleşme sürecini yönlendirmeye çalıştı ve dış baskılara direnme gücünü gösterdi.
Öte yandan, Osmanlı İmparatorluğu’nun modernleşme süreci, genellikle 19. yüzyılın ortalarına doğru Tanzimat reformlarıyla başlar. Bu reformlar, imparatorluğun ekonomik, siyasi ve hukuki yapısında köklü değişiklikler getirdi. Ancak, Osmanlı toplumu, uzun süredir devam eden geleneksel yapılarının ve padişahın otoritesinin etkisi altında yaşamıştı. Askeri ve bürokratik elitler, imparatorluğun yönetiminde belirleyici bir rol oynamıştır. Modernleşme çabaları, bu elit gruplar tarafından yönlendirilmiş ve desteklenmiştir.
Osmanlı modernleşmesi, sadece iç dinamiklerle sınırlı kalmamıştır. Aynı zamanda, uluslararası siyasetteki değişimlere de dikkat edilmiştir. Özellikle, Avrupa devletlerinin güçlenmesi ve emperyalist politikaları, Osmanlı İmparatorluğu’nun uluslararası arenada yeni bir strateji izlemesini zorunlu kılmıştır. Bu süreçte, imparatorluk dış baskılarla daha yoğun bir şekilde karşılaşmış ve uluslararası ilişkilerdeki dönüşüm, modernleşme sürecini daha fazla etkilemiştir.
Her iki toplum da Batı'nın etkisi altında modernleşme arayışına girdi, ancak bu süreçte karşılaştıkları zorluklar ve tepkileri farklılık gösterdi. Çin, dış etkileri daha fazla sindirme eğilimindeyken Osmanlı, uluslararası siyasette daha fazla dönüşüm yaşadı. Modernleşme sürecinin tam olarak gerçekleşmesi ve Batı ile rekabet edebilme yeteneğinin kazanılması zaman aldı. Bu süreçte, her iki toplum da kendi iç dinamiklerini dengelemek zorunda kaldı ve dış etkilerle nasıl başa çıkacaklarına dair stratejiler geliştirdi.
Sonuç olarak, Çin ve Osmanlı İmparatorluğu’nun modernleşme süreçlerinde benzerlikler ve farklılıklar bulunmaktadır. Her iki toplum da dış etkilerle başa çıkmak ve kendi iç dinamiklerini dengelemek için çaba harcamıştır. Ancak bu süreçteki tepkileri ve sonuçları farklılık göstermiştir. Bu, modern dünyanın şekillenmesinde önemli bir rol oynayan ve tarihsel olarak aydınlatıcı bir karşılaştırma sunan önemli bir konudur. Bu makale, geleneksel Çin ve Osmanlı İmparatorluğu’nun modernleşme süreçlerini karşılaştırarak inceliyor.