Πόλη και ύπαιθρος στη βυζαντινή Χαλκιδική
Authors: Νάστου Ανδρομάχη 
Published: September 2021

«Πόλη και Ύπαιθρος στη Βυζαντινή Χαλκιδική. Η περίπτωση της Βρύας της Κασσάνδρειας και της Ιερισσού.»Η διατριβή εξετάζει τη φυσιογνωμία του οικιστικού αναπτύγματος της Χαλκιδικής κατά την βυζαντινή περίοδο, με άξονα αναφοράς τους τρεις κεντρικούς οικισμούς της χερσονήσου και τα οικιστικά μορφώματα που αναπτύχθηκαν στην περιβάλλουσα ύπαιθρο. Αξιοποιούνται οι αναλυτικές περιγραφές και οι υπαινικτικές αναφορές των ιστοριογραφικών πηγών σε σχέση με το ιστορικό στίγμα των οικισμών και με τον λειτουργικό τους ρόλο στο πλαίσιο περιφερειακών ή μικροπεριφερειακών συστημάτων, ενώ το μορφολογικό τους αποτύπωμα αναγιγνώσκεται ανασκαφικά μέσα από τα υλικά κατάλοιπα που προκύπτουν από την αρχαιολογική έρευνα.Με δεδομένη την παραδοχή ότι η φυσική γεωγραφία συμβάλλει καθοριστικά στην οικιστική ανάπτυξη ενός τόπου, μελετήθηκε η γεωμορφολογία της χερσονήσου, η κλιματική της φυσιογνωμία και οι φυσικές πηγές στην ιστορική τους προοπτική.Η διοικητική και εκκλησιαστική οργάνωση της Χαλκιδικής παρουσιάζεται εκτενώς ενώ, παρατίθεται το δίκτυο συγκοινωνίας και επικοινωνίας της χερσονήσου, χερσαίο και υδάτινο μέσα από τις ιστορικές μαρτυρίες. Οι τρεις κεντρικοί οικισμοί της Χαλκιδικής (Βρύα, Κασσάνδρεια, Ιερισσός) περιγράφονται αρχαιολογικά και σε συνάρτηση με την ιστορία τους, όπως στοιχειοθετείται από τις πηγές. Επιχειρείται η ανάγνωση και η ερμηνεία των χώρων και των αρχιτεκτονικών καταλοίπων με όρους αρχαιολογικούς αλλά και σε σχέση με την κοινωνική τους λειτουργία και μελετάται το κατά πόσο αντανακλώνται σε αυτά ευρύτερες αλλαγές, που έλαβαν χώρα στην κοινωνικοοικονομική ζωή της κοινότητας. Η ύπαιθρος που περιβάλλει τους κεντρικούς οικισμούς προσεγγίζεται μέσα από την καταγραφή των οικιστικών θέσεων που μας είναι γνωστές από την αρχαιολογική έρευνα, από τις κειμενικές πηγές ή από έναν συνδυασμό των δύο. Περιγράφεται ο παραγωγικός χώρος βάσει της απόδοσης χρήσεων γης και καταγράφονται τα αρχιτεκτονικά σύνολα που εγγράφονται στους χώρους αυτούς προκειμένου να ιχνηλατηθεί η μεταβολή στην οργάνωση του οικιστικού πλέγματος. Ιδιαίτερη μνεία γίνεται στα μοναστικά καθιδρύματα του Άθω και την ενσωμάτωσή τους στις τοπογραφίες της μεσοβυζαντινής και της υστεροβυζαντινής περιόδου καθώς η Χαλκιδική από τον 9ο αιώνα, ίσως και νωρίτερα, αποτελεί χώρο δραστηριότητας για τους μοναχούς. Οι συνέπειες της συνύπαρξης με τους αγιορείτες σκιαγραφούνται μέσα από την περιπτωσιολογική αναφορά των μακραίωνων συνοριακών αντιδικιών των αγιορειτών με τους κατοίκους των οικισμών της Χαλκιδικής προσφέροντας τη δυνατότητα να προσεγγίσουμε τα μεγέθη και τις πραγματικότητες της οικονομικής και κοινωνικής ζωής, τουλάχιστον στην ύπαιθρο αλλά και στους κεντρικούς οικισμούς. Ένα μεγάλο θέμα που πραγματεύεται η διατριβή είναι οι παραγωγικές δραστηριότητες μέσα από τη χωρική διάσταση των παραγωγικών σχέσεων και η χρηματική οικονομία, ως υποσύνολο της αρχαιολογικής μαρτυρίας. Η μελέτη της Χαλκιδικής επιβεβαιώνει τον υποκειμενικό χαρακτήρα της ανθρώπινης εκμετάλλευσης των φυσικών πόρων, δεδομένου ότι οι διαφορετικές ποικιλίες καλλιέργειας ή η εκτεταμένη κτηνοτροφία σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους ήταν αποτέλεσμα κοινωνικών δυναμικών. Παράλληλα, γίνεται μια προσπάθεια να δοθεί μια θέση στην υποκειμενική ανθρώπινη εμπειρία της ζωής στους οικισμούς της Χαλκιδικής κατά τους βυζαντινούς χρόνους καθώς θεωρήθηκε ότι η ιστορία της οικιστικής εξέλιξης, εκτός από τις αναπόδραστες υπαγορεύσεις του φυσικού τοπίου και της ιστορικής συγκυρίας, χρειάζεται να συμπληρωθεί με την δράση των κοινωνικών ομάδων και τον τρόπο με τον οποίο η δράση αυτή εκφράζεται εποπτικά στο οικιστικό οικοδόμημα. Οι συμπερασματικές παρατηρήσεις λαμβάνουν υπόψη τα διαφορετικά ερμηνευτικά μοντέλα που έχουν διατυπωθεί κατά καιρούς για να ερμηνευτούν η μεταβολή, οι οικονομικές ή οι κοινωνικές πρακτικές. Πρόκειται για μια συνολική αποτίμηση των μέχρι τώρα δεδομένων, που παρουσιάζεται με τη μορφή προβληματισμών και ερωτήσεων με στόχο την αφύπνιση του ενδιαφέροντος για μια περιοχή της βυζαντινής αυτοκρατορίας που θα δώσει απαντήσεις για την καθημερινότητα των βυζαντινών και τη σχέση τους με το δομημένο ή μη περιβάλλον τους σε ένα διευρυμένο χρονολογικό πλαίσιο και σε μια επαρχία που φαίνεται ότι συμβαδίζει με τις υπόλοιπες περιοχές της αυτοκρατορίας σε ομόλογες καταστάσεις.