Αειφορία και οικιστική ανάπτυξη
Authors: Ιωάννου Θεοδώρα 
Published: January 2014

Η επίτευξη της αειφορίας απαιτεί ενοποίηση όλων των τομέων και μάλιστα σε πολλαπλά επίπεδα, αφού η αλληλεπίδραση είναι περισσότερο από άμεση και εξαρτώμενη. Προκειμένου να εξασφαλιστεί η ποιότητα ζωής των μελλοντικών γενιών, σύμφωνα με τον ορισμό της αειφορίας, είναι απαραίτητη η επίτευξη τέτοιου τύπου ανάπτυξης, η οποία θα διασφαλίζει τη συνέχεια της παραγωγής, της ύπαρξης και της ποιότητας των φυσικών πόρων. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσα από την αειφόρο οικιστική και βιομηχανική ανάπτυξη των χωρών. Η εφαρμογή των αρχών της αειφορίας στο σχεδιασμό των γειτονιών, των οικιστικών συνόλων και των πόλεων μπορεί να επιτευχθεί μέσα από την αρχιτεκτονική, την πολεοδομία και τη χωροταξία. Η παρούσα διδακτορική διατριβή έχει ως αντικείμενο την αειφορία στην οικιστική ανάπτυξη μέσα από την εφαρμογή των αρχών του περιβαλλοντικού σχεδιασμού, με πιλοτική εφαρμογή σε πρότυπο οικισμό και σκοπό τη διατύπωση μιας εύχρηστης και απλής μεθοδολογίας για την αριθμητική εκτίμηση της αειφορικής επίδοσης των οικιστικών συνόλων κατά το στάδιο του σχεδιασμού και της λειτουργίας τους, ώστε να μπορεί να είναι χρήσιμη σε εμπλεκόμενα και ενδιαφερόμενα μέρη. Ο περιβαλλοντικός σχεδιασμός και οι αρχές αυτού αποδεικνύονται περισσότερο από καταλυτικές για την επίτευξη πραγματικά περιβαλλοντικής, οικονομικής και κοινωνικής αειφορίας. Η μελέτη της διεθνούς σχετικής βιβλιογραφίας, η κοινωνική έρευνα η οποία πραγματοποιήθηκε, καθώς επίσης και η μελέτη οικιστικών έργων τα οποία παρουσιάζουν χαρακτηριστικά επικεντρωμένα στο στόχο της αειφόρου ανάπτυξης οδήγησε στην ιδέα για τη δημιουργία μιας μεθοδολογίας σχεδιασμού πρότυπων οικιστικών συνόλων, η οποία ταυτόχρονα να αποτελεί και εργαλείο αξιολόγησης. Το πρώτο μέρος της εργασίας αποτελεί μια εισαγωγή στην αειφόρο ανάπτυξη. Σε αυτό αναφέρονται οι ευρωπαϊκοί στόχοι για τη βιωσιμότητα των ανθρώπινων οικισμών μέσα από τις αρχές της “Habitat agenda”, οι αυξανόμενες ανάγκες στέγασης και ελέγχου της άναρχης δόμησης και η ανάγκη προστασίας του περιβάλλοντος και δημιουργίας βιώσιμων οικισμών. Στο δεύτερο μέρος της εργασίας αναπτύσσονται οι αρχές του περιβαλλοντικού σχεδιασμού και της βιοκλιματικής αρχιτεκτονικής και αναλύονται οι παράμετροι των τριών φάσεων των οικιστικών συνόλων (μελέτη, λειτουργία και παύση χρήσης), που σύμφωνα με την περιβαλλοντική εκτίμηση πρέπει να αξιολογούνται και να βαθμολογούνται (Κοσμόπουλος, 2007). Αναπτύσσονται παράμετροι όπως η επιλογή των υλικών, ο ενεργειακός κτιριακός και πολεοδομικός σχεδιασμός, η αξιοποίηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας μέσω ενεργητικών και παθητικών συστημάτων, η ενσωματωμένη ενέργεια των κατασκευών και η θερμομόνωση. Επίσης αναλύονται οι επιπτώσεις των οικιστικών συνόλων, όπως η παραγωγή αποβλήτων, οι εκπομπές αερίων, η κατανάλωση ενέργειας, η ρύπανση του εδάφους, των υδάτων και της ατμόσφαιρας και παρουσιάζονται οι δυνατότητες επανενσωμάτωσης των υλικών των κτιρίων στο περιβάλλον κατά την παύση της χρήσης τους. Στο τέλος του δεύτερου μέρους της διατριβής, παρατίθενται παραδείγματα προσπαθειών δημιουργίας πρότυπων βιώσιμων οικισμών και πόλεων σε διεθνές επίπεδο. Στο τρίτο μέρος αναπτύσσεται η πρόταση της διδακτορικής διατριβής, η οποία αφορά στη δημιουργία μεθοδολογίας σχεδιασμού αειφόρων οικιστικών συνόλων σε τρία βήματα, η οποία ταυτόχρονα αποτελεί και εργαλείο αξιολόγησης. Ως πρώτο βήμα διατυπώνονται μεταβλητές οικιστικής αειφορίας οι οποίες εντάσσονται σε σχετικούς δείκτες αειφορίας και διαμορφώνεται ο πίνακας δεικτών αειφορίας οικιστικών συνόλων. Ως δεύτερο βήμα, αναλύονται οι κοινωνικές στάσεις και αντιλήψεις, οι οποίες προέκυψαν μέσα από κοινωνική έρευνα που διεξήχθη εντός του πλαισίου εκπόνησης της παρούσας διατριβής και οι οποίες ουσιαστικά υποδεικνύουν την κοινωνική αποδοχή βασικών μεταβλητών του προαναφερθέντος πίνακα, Τα αποτελέσματα και τα συμπεράσματα τα οποία προέκυψαν από την κοινωνική έρευνα, κωδικοποιούνται με κριτική σκέψη ώστε να μπορέσουν να προβάλουν τις αναγκαίες ενέργειες για την αποδοχή των προτεινόμενων μεταβλητών του πίνακα, οι οποίες σχετίζονται με τον περιβαλλοντικό σχεδιασμό και τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και οι οποίες μεταφράζονται σε μεταβλητές για πιο ολιστική προσέγγιση της μεθοδολογίας που αναπτύχθηκε, με απώτερο σκοπό την επίτευξη αειφορίας όχι μόνο σε επίπεδο περιβάλλοντος, αλλά και σε επίπεδο κοινωνικό. Η εργασία καταλήγει στη διατύπωση (ποσοτική εκτίμηση) δύο μαθηματικών μοντέλων για την εκτίμηση της οικιστικής αειφορίας. Το ένα μαθηματικό μοντέλο αφορά στην αριθμητική εκτίμηση της αειφορίας των οικιστικών συνόλων και το δεύτερο στην αριθμητική εκτίμηση της αειφορίας του σχεδιασμού τους, ολοκληρώνοντας έτσι την υπό ανάπτυξη μεθοδολογία. Τέλος, πραγματοποιείται η πιλοτική εφαρμογή της προτεινόμενης μεθοδολογίας αειφόρου σχεδιασμού και αξιολόγησης οικιστικών συνόλων μέσω της αξιολόγησης της αειφορίας τριών οικισμών, ώστε να διαφανεί ή χρηστικότητα της σε διαφορετικές γεωγραφικά περιοχές. Στο τελευταίο κεφάλαιο παρατίθενται τα συμπεράσματα που προκύπτουν από την εφαρμογή της μεθοδολογίας που αναπτύχθηκε για αειφόρο σχεδιασμό και αξιολόγηση οικιστικών συνόλων. Αυτά αφορούν ιδιαίτερα στη δυνατότητα που προσφέρει για την αριθμητική έκφραση του ορισμού της «αειφόρου οικιστικής ανάπτυξης» μέσα από την ποσοτικοποίηση μεταβλητών και δεικτών οικιστικής αειφορίας που διατυπώθηκαν, δίνοντας μια νέα διάσταση στην αειφόρο ανάπτυξη του δομημένου περιβάλλοντος. Η προτεινόμενη μεθοδολογία κρίνεται ότι ικανοποιεί το σκοπό της εργασίας και διαφαίνεται ότι μπορεί να αποτελέσει ένα εύχρηστο εργαλείο αειφόρου σχεδιασμού και αξιολόγησης οικιστικών συνόλων για μηχανικούς και άλλους ενδιαφερόμενους που εμπλέκονται άμεσα ή έμμεσα σε οποιοδήποτε στάδιο της ζωής ενός οικιστικού έργου, όπως κατά το στάδιο του σχεδιασμού, της κατασκευής, της λειτουργίας και της κατεδάφισης του, εφόσον δίνεται η δυνατότητα για αριθμητική έκφραση της αειφορίας του δομημένου περιβάλλοντος μέσα από την αξιολόγηση της κοινωνικής ικανοποίησης, της οικονομικής ανάπτυξης και της περιβαλλοντικής προστασίας. Διατυπώνεται η ελπίδα να αποτελέσει μια χρήσιμη πολυπρισματική μέθοδο για την προεκτίμηση ή την αξιολόγηση της λειτουργίας ενός οικισμού, υπό μελέτη ή υφιστάμενου, κατά τρόπο φιλικό προς το περιβάλλον και την κοινωνία.