Κοινωνική ενσωμάτωση, μνήμη και ταυτότητα στις προσφυγικές κοινότητες Ανατολή, Μπάφρα και Νεοκαισάρεια Ιωαννίνων
Authors: Παναγιωτοπούλου Ελισάβετ 
Published: September 2021

Η εργασία πραγματεύεται το θέμα της κοινωνικής ενσωμάτωσης, της συγκρότησης της συλλογικής μνήμης και της ταυτότητας των προσφύγων από την Καππαδοκία και τον Πόντο που εγκαταστάθηκαν στο λεκανοπέδιο Ιωαννίνων μετά την Μικρασιατική Καταστροφή. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1920 και έως τα μέσας της άρχισαν να ιδρύονται αμιγείς προσφυγικές κοινότητες (Κοινότητες Ανατολής, Μπάφρας και Νεοκαισάρειας) στην περιοχή του λεκανοπεδίου της πόλης των Ιωαννίνων. Η βασική υπόθεση στηρίχτηκε στο ρόλο της μνήμης του ξεριζωμού, της προσφυγιάς και της ζωής στις παλιές πατρίδες ως παράγοντα ανασυγκρότησης της συλλογικής ταυτότητας (βασικό πεδίο διερεύνησης για την επιστήμη της ελληνικής Λαογραφίας από τη δεκαετία του '80). Επιπλέον διερευνήθηκε το ιδιαίτερο νόημα που απέκτησε η προσπάθεια της κοινωνικής ενσωμάτωσης στην Ήπειρο, περιοχή με ιδιαίτερη πολιτισμική φυσιογνωμία και ιδιότυπη ανθρωπογεωγραφική ενότητα. Αυτό σε συνδυασμό με το αίτημα της απαλλοτρίωσης της γης(Αγροτικό Ζήτημα) δημιούργησε τις προϋποθέσεις για την ανάπτυξη αντιμαχόμενων δυνάμεων (μεγαλοκτηνοτρόφοι, γεωργοί, πρόσφυγες). Επιπρόσθετα, το γεγονός της ένταξης της Ηπείρου στο ελληνικό έθνος-κράτος την περίοδο αυτή εκφράζεται με την προσήλωση στο πνεύμα του “Ηπειρωτισμού” (αίτημά του υπήρξε η καλλιέργεια της ηπειρωτικής συνείδησης και η διατήρηση της ιδιαίτερης τοπικής ταυτότητας των Ηπειρωτών). Η αφοσίωση σε ένα παραδοσιακό σύστημα αξιών και οι δύσκαμπτες κοινωνικές δομές στην αλλαγή καθόρισαν το πεδίο των σχέσεων “ντόπιων-προσφύγων” με τους δεύτερους να επιζητούν κι εκείνοι μια θέση στο τοπικό-εθνικό τοπίο. Μεθοδολογικά η εργασία στηρίχτηκε σε επιτόπια έρευνα και διεξαγωγή συνεντεύξεων, βασική τεχνική της Προφορικής Ιστορίας. Παράλληλα έγινε βιβλιογραφική και αρχειακή έρευνα για να μελετηθεί το ιστορικό υπόβαθρο ως στο βαθμό που αυτό βοηθά στην ερμηνεία των κοινωνικών φαινομένων. Από τους πληροφορητές και τη βιβλιογραφία σκιαγραφείται το χρονικό της προσφυγικής αποκατάστασης, αναδεικνύονται οι πρακτικές κοινωνικής επιβίωσης (δομές συγγένειας, εναλλακτικές κοινωνικές δομές,πολιτισμικά πεδία όπως η διατροφή, η μουσική, η γλώσσα και οι τοπικές διάλεκτοι των προσφυγικων πληθυσμών) ως στοιχεία διαχείρισης ταυτότητας και αναπαράστασης της συμβολικής διάστασης των κοινοτήτων. Συμπερασματικά, η αιφνίδια μετακίνηση των Ελλήνων της Μ. Ασίας και οι σκληρές συνθήκες ζωής συνέβαλλαν στη διαμόρφωση της προσφυγικής συνείδησης. Αυτή διαμελίζεται και συγκροτεί την κατά κοινότητες συλλογική ταυτότητα, όπου εκφράζονται τα τοπικά στερεότυπα των μικρασιατικών κοινοτήτων μέσα από ένα νέο πλαίσιο επαναπροσδιορισμού τους στους τόπους υποδοχής. Εκεί διαμορφώνεται μια εντοπιότητα που σε συμβολικό επίπεδο δεν αρνείται την προσφυγική της διάσταση. Οι μηχανισμοί διαχείρισης της μνήμης στηρίχτηκαν στην αναβίωση παρά στην παράδοση ως βίωμα, ιδιαίτερα για τις νεότερες γενιές. Όμως η αναβίωση αυτή δεν αναιρεί το βασικό σημείο εκπόρευσής της: τη μνήμη που έχει νομιμοποιητική λειτουργία για τη διατήρηση της ταυτότητας στο παρόν μέσα από μετασχηματισμούς που αυτό επιτάσσει για συνέχεια σε συνθήκες κοινωνικής αλλαγής.