AZƏRBAYCANDA INNOVASIYA FƏALIYYƏTININ MÖVCUD DURUMU VƏ MILLI İNNOVASIYA SISTEMLƏRININ ƏHƏMIYYƏTI
Authors: Rəsul Balayev, Tamella İsrafilova Rəsul Balayev, Tamella İsrafilova 
Published: June 2023

Müasir dövrdə iş dünyasında bir tərəfdən yerli bazarlarda, digər tərəfdən beynəlxalq bazarlarda müəssisələr arasında gərgin rəqabət gedir. Bu gərgin rəqabət mühitində müəssisələrin rəqiblərindən bir addım öndə olması, səmərəliliyi və artımı təmin etmələri və hətta ayaqda qala bilmələri üçün fərqliləşmələri, yeni yol və üsullardan istifadə etmələri vacibdir. Bu vəziyyət müəssisələr üçün innovasiya tətbiqini zəruri edir. İnnovasiya dedikdə fərqli, yeni ideyalar yaradıb onları tətbiq etmək başa düşülür. Bu ideyalar əvvəllər həll olunmamış problemləri həll etmək və ya əvvəllər qarşılanmamış ehtiyaclara cavab vermək üçün istifadə edilə bilər. Ya da artıq mövcud olan məhsulun və ya xidmətin təkmilləşdirilərək daha gözəl, daha faydalı və daha çox istifadəyə yararlı hala salınması da innovasiya hesab olunur. Belə aydın olur ki, innovasiya müəssisələrdə təkcə yeni məhsulların, xidmətlərin istehsalı deyil, həm də mövcud məhsulların üzərində və ya müəssisə daxilində hər hansısa prosesdə dəyişiklik, yenilik etməkdir. Məhz innovasiyanın tətbiqi sayəsində müəssisənin məhsullarına və ya xidmətlərinə bazarda tələb artdığı üçün bu onun iqtisadi gəlirlərinin artmasına səbəb olur.
Tarix göstərir ki, elmi-texniki innovasiyalar modernləşmənin əsas göstəricisi və cəmiyyətin inkişafı üçün ən mühüm amillərdən biridir. Kənd təsərrüfatı sahələrindən sənayeyə və informasiya cəmiyyətinə sıçrayış məhz bu innovasiyaların hesabına mümkün olmuşdur. Bu innovasiyalar sayəsində əldə olunan nailiyyətlər insanların həyat rifahının yaxşılaşmasına, davamlı ekoloji mühitin yaradılmasına təkan vermişdir.
İnnovasiyalar iqtisadiyyatın inkişafına və gəlirlərinin artmasına səbəb olur. Dünya üzrə sənaye sahələrində effektiv innovativ texnologiyalardan istifadə edən ölkələrin ənənəvi sənaye strukturuna malik ölkələrdən daha çox uğurlu olduğunu və iqtisadi gəlirlərinin artdığını görə bilərik. İnnovasiyaların tətbiqi ilə sənayedə məhsulların daha aşağı qiymətə və daha yüksək keyfiyyətdə hazırlanmasını təmin edən üsullardan və texnologiyalardan istifadə olunur ki, bu da müəssisələrin iqtisadi səmərəliliyini artırır. İnnovasiya sayəsində həmçinin müəssisələrin yeni bazarlara daxil olması və yeni müştərilərə çatması təmin olunur ki, bu da müəssisənin məhsullarının daha çox satışının həyata keçməsinə səbəb olaraq onun gəlirlərini artırır.
İnnovasiyanı əldə etməyin bir çox yolları var. Xüsusuilə də, araşdırma və inkişaf, yeni texnologiyaların tətbiqi ilə ona nail olmaq mümkündür. Digər ölkələrin tətbiq etdiyi üsullardan istifadə etməklə də innovasiya etmək mümkündür.
Ümumiyyətlə, hər bir ölkədə innovativ fəaliyyətlərin təmin edilməsi məqsədilə milli innovasiya sistemləri (MİS) yaradılmışdır. MİS özündə innovasiya fəaliyyətlərinin həyata keçiriləcəyi sahələri – maliyyə sistemini, məktəb və universitetlərin təhsil sistemini, kənd təsərrüfatını, özəl sektorları, səhiyyə sistemini və s. birləşdirir. MİS innovativ fəaliyyətlərin həyata keçiriləcəyi bütün sahələri, şirkətləri, institutları əhatə edir. MİS çərçivəsində innovasiya prosesi analiz edilərkən sistemi əhatə edən institusional strukturun tədqiqi qədər sistemin daxilindəki elementlər arasındakı əlaqənin analizi də vacibdir. Belə ki, sistemi təşkil edən bütün sahələr arasındakı əlaqələr innovasiya prosesinə dinamiklik verən ən mühüm amil kimi görünə bilər. Sistemin əhatə etdiyi müəssisələr, orqanlar arasındakı əlaqələr yaxşı təmin olunduğu halda onlar arasında məlumat və təcrübə mübadiləsi artacağı üçün, bu onların əldə olunmuş yeni bilik və təcrübələri tətbiq edərək yeni innovativ həllər yaratmasına zəmin yaradacaqdır.
MİS-in tərkibinə daxil olan əsas innovasiya fəaliyyətlərinə bunları misal göstərmək olar: R&D (araşdırma-inkişaf) fəaliyyətlərinin yerinə yetirilməsi, mühəndislik, tibb və təbiət elmləri sahələrində yeni bilik istehsalının təmin edilməsi; yeni məhsul bazarlarının yaradılması; yeni innovasiya sahələrinin inkişafı üçün zəruri olan müəssisələrin yaradılması və ya mövcud müəssisələrin bu məqsədə xidmət edəcək şəkildə dəyişdirilməsi; innovasiya fəaliyyətini yerinə yetirən müəssisələr arasında interaktiv öyrənmə fəaliyyətini və məlumatlar mübadiləsini təmin etmək; yeni innovativ təşəbbüslər üçün inkubator rolunu oynayana fəaliyyətlər (məs, avadanlıqların alınması, inzibati dəstək); innovasiya proseslərinin və məlumatlarının kommersiyalaşdırılmasına imkan verən fəaliyyətlərin maliyyələşdirilməsi və s.
Azərbaycanda MİS-nin tətbiqinə dair əsas məsələlərin həll olunması, müəssisələrin innovativ fəaliyyətlərinin təmin edilməsi məqsədilə bir çox tədbirlər görülür. Onlardan ən vacibləri innovasiyalara dair strateji yol xəritələrinin hazırlanması və icrası, yüksək texnologiyalar parklarının yaradılması, təhsil, səhiyyə, ticarət, kənd təsərrüfatı və digər sahələrin İKT infrastrukturu ilə inteqrasiya edilərək elektron həllərin tətbiqidir. Azərbaycanda innovasiya sahəsində son onillikdə bir çox tədbirlər görülsə də, hələlik bu sahədə müəyyən qədər boşluqlar var.
Açar sözlər: innovasiya, müəssisələr, iqtisadi artım, milli innovasiya sistemləri.