Et-Teysîr fi’t-Tefsîr’in Dâru’l-Lübâb Neşrindeki Selefî Düşünceyi Yansıtan Ömer en-Nesefî Eleştirileri
Authors: Çol Muhammet , Kaya Remzi 
Published: December 2024

Ömer en-Nesefî (öl. 537/1142), Hanefî-Mâtürîdî tefsir geleneğinin önemli simalarındandır. Tarihsel ve dönemsel şartlar bağlamında telif ettiği et-Teysîr fi’t-tefsîr’inde âyetleri yorumlarken erken dönem tefsir nakil geleneğinin unsurlarını kullanarak yaptığı işin mevsukiyetini artırmış, bunun yanında dil, fıkıh, kelam ve tasavvuf gibi ilimlerin verilerine yer vermiştir. Rivayet, dil, tefsir, te’vil ve ulûmu’l-Kur’ân onun tefsir anlayışının merkezinde olmuştur. Erken dönem tefsir mirasını II/VIII-IV/X. asırlarda teşekkülü tamamlanan şer‘î ilimlerle birleştirmiş ve yine farklı kişilerle etkileşime girerek tefsir ve te’vil birlikteliğiyle hareket etmiştir. Bunun bir yansıması olarak Taberî (öl. 310/923), Mâtürîdî (öl. 333/944), Kuşeyrî (öl. 465/1072), Sa‘lebî (öl. 427/1035) ve Vâhidî (öl. 468/1076) gibi müfessirlerin tefsirlerinin yapı ve muhtevasını dikkate almıştır. Bunları sentezci yaklaşımıyla farklı geleneklerin tefsir anlayışını bir araya getirmeye çalışmış ve yine Kur’ân’ın tarihi süreç içerisinde algılanışına dair bir metin ortaya koyarak Hanefî-Mâtürîdî geleneğin tefsir anlayışını farklı bir noktaya taşımayı amaçlamıştır. Bu noktada Nesefî’nin tefsirciliği, şerh-hâşiye ve Memlük-Osmanlı tefsir geleneğinde önem görmekle birlikte gümüzde çeşitli sebeplere binaen göz ardı edilmiştir. Hanefî-Mâtürîdî tefsir geleneğinin bir müfessiri olarak rivayet ve tasavvuf geleneklerini bir araya getirmeyi hedeflediği et-Teysîr’in yakın zaman önce (2019) Dârü’l-Lübâb tarafından neşredilmesi, müfessir kimliğinin tekrardan tanınmasına katkı sağlamıştır. Neşir üzerinden Nesefî’nin müfessir kimliğinin tespiti kolaylaşmış ve bu neşri esas alan çok sayıda çalışma yapılmıştır. Fakat neşirde Nesefî’nin ilmî ve müfessir kimliğine gölge düşürecek bazı eleştiriler mevcuttur. Nesefî’nin et-Teysîr’i yazma amacı dikkate alınmadan ona ve onun üzerinden tefsirin dayandığı genel tefsir anlayışına yönelik tenkitler ortaya konulmuştur.
Neşirdeki Nesefî ve Nesefî üzerinden et-Teysîr’in yazımında esas alınan geleneğe yönelik eleştiriler, neşir tanıtım formatını aşıp daha fazla derinliğe ve kapsama sahip olduğu için makale boyutunda incelenecektir. Bu doğrultuda makalenin temel problematiği, Dâru’l-Lübâb neşrindeki Nesefî’nin ve Nesefî üzerinden geleneğin tefsir anlayışına yönelik eleştirilerin mahiyetinin sorgulanmasıdır. Buradan hareketle makalenin konusu çağdaş Selefî söylemin düşünce yapısını yansıtan Dârü’l-Lübâb neşrinde yer verilen “Nesefî’nin Ehl-i Kitap kültüründen yararlanması, tasavvuf anlayışı, haberî sıfatlara yaklaşımı, fezâil rivayetlerini kullanması ve mütevâtir olmayan (şâz) kıraatlere yer vermesi” gibi noktalardaki tenkitlerin değerlendirilmesidir. Makalede Nesefî’nin et-Teysîr isimli tefsirinin Dârü’l-Lübâb neşrindeki söz konusu tenkitlerin tespit, tahlil ve tenkit edilmesi amaçlanmış ve bunların yanında neşirdeki şekil ve yönteme dayalı eksikliklere araştırmacı gözüyle dikkat çekilmiştir. Söz konusu eleştirilerin mahiyeti, Nesefî’nin tefsirini yazma amacı ve tarihsel konumu dikkate alınarak tarafsız bir şekilde ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Böylelikle makalede Nesefî’nin tefsir sistemi ve Hanefî-Mâtürîdî tefsir geleneği içerisinde yer alması dikkate alınarak neşirdeki eleştiriler inceleme konusu yapılmış, Nesefî’nin tefsir anlayışı dikkate alınarak bir neticeye varılmaya çalışılmıştır. Aynı şekilde Dârü’l-Lübâb neşrindeki eleştirilerin arka planı dikkate alınarak muhakkikleri Nesefî’ye dönük eleştiri yapmaya sevk eden zihin yapısına bakılmıştır. Tarafsız bir şekilde her iki tarafın yaklaşımlarına bakılarak var olan eleştirilerin değerlendirilmesinin daha isabetli ve gerekli olacağı düşünülmüştür. Araştırma sonuçlarına göre farklı geleneklerin tefsir anlayışını bir araya getirmeyi hedefleyen Nesefî’nin et-Teysîr’deki tefsir projesinde başarılı olduğu ve bu doğrultuda eleştirilerin çağdaş Selefî söylemin Hanefî-Mâtürîdî tefsir literatürünü etkileme çabası taşıdığı fark edilmiştir.