Περί αυτομολιών
Authors: Τζίμα Ιωάννα 
Published: August 2021

Σκοπός της διατριβής είναι η συγκέντρωση και ανάλυση στοιχείων που αφορούν στις ομαδικές ή μεμονωμένες αυτομολίες Βυζαντινών στους Άραβες από τον 7ο έως και τον 10ο αιώνα, εποχή κορύφωσης της αντιπαλότητας των δύο πλευρών. Η αυτομολία δεν αντιμετωπίζεται ως στρατιωτικό παράπτωμα μόνο, αλλά χρησιμοποιείται με την ευρύτερη σημασία του όρου, σύμφωνα με την οποία σημαίνει την εκούσια μετάβαση στις τάξεις των αντιπάλων, την αποσκίρτηση από το οικείο στρατόπεδο και την προσχώρηση στο αντίπαλο, την προδοσία των οικείων και τη συμμαχία με τους εναντίους. Η μελέτη γίνεται με βάση αφηγηματικές πηγές -βυζαντινές και ανατολικές από μετάφραση-, στρατιωτικά και πολιορκητικά εγχειρίδια, ναυτικές πραγματείες καθώς και νομικά κείμενα. Καταρχάς, η εξέταση των στρατιωτικών κειμένων συμβάλλει στην εξαγωγή συμπερασμάτων σχετικά με το ρόλο που διαδραμάτιζαν οι αυτόμολοι σε καιρό πολέμου, αλλά και σε καιρό ειρήνης. Η πρόκληση αυτομολιών από το αντίπαλο στρατόπεδο και ο προσεταιρισμός εχθρικών δυνάμεων μέσω της εξαπάτησης, της παραπληροφόρησης και της αποστολής επίπλαστων αυτομόλων, η προσπάθεια αποτροπής αντίστοιχων ενεργειών από το οικείο στρατόπεδο, η χρησιμοποίηση των αυτομόλων ως πληροφοριοδοτών και η κατάλληλη μεταχείρισή τους αποτελούν αρχές της βυζαντινής στρατηγικής και θίγονται σε όλα τα κείμενα στρατιωτικού περιεχομένου. Οι προβλεπόμενες ποινές για το στρατιωτικό αδίκημα ή έγκλημα της αυτομολίας περιλαμβάνονται σε διατάξεις του στρατιωτικού ποινικού δικαίου των εν λόγω έργων καθώς και σε σχετικές ρυθμίσεις στη νομοθεσία των μέσων βυζαντινών χρόνων. Το ενδιαφέρον στη διατριβή εστιάζεται στην παρουσίαση ειδικότερων περιπτώσεων αυτομολιών, τόσο ολόκληρων ομάδων όσο και μεμονωμένων ατόμων. Στις ομαδικές αυτομολίες που παρατηρήθηκαν από τα πρώτα κιόλας χρόνια της αραβικής εξάπλωσης, εξετάζεται η περίπτωση των χριστιανών Αράβων, συμμάχων των Βυζαντινών στην περιοχή της Συρίας καθώς και των σλάβων εποίκων, εγκαταστημένων τον 7ο αιώνα στη Μικρά Ασία, που ενώ υπηρετούσαν στα βυζαντινά στρατεύματα, αποσκίρτησαν στους Άραβες. Σε αυτές τις ομαδικές αυτομολίες, εξετάζεται και η περίπτωση των Παυλικιανών, οι οποίοι αυτομόλησαν στους αντιπάλους κατά τον 9ο αιώνα. Υλικά κίνητρα, όπως χορηγίες, υποσχέσεις για πλούσια λάφυρα, παροχή γης για καλλιέργεια και εγκατάσταση, συγκρατούσαν συμμάχους και εποίκους, οι οποίοι δεν δίσταζαν να μεταπηδήσουν στο αντίπαλο στρατόπεδο, αν τους προσφέρονταν περισσότερα. Στις ειδικότερες περιπτώσεις αυτομολιών εξετάζονται και εκείνες μεμονωμένων ατόμων, επιφανών κυρίως προσωπικοτήτων. Ικανοί στρατηγοί αλλά και πολιτικοί αξιωματούχοι, ανταπαιτητές του θρόνου συχνά, δεν δίσταζαν να προσφύγουν στους Άραβες επιδιώκοντας την υλοποίηση φιλόδοξων πολιτικών σχεδίων ή επιθυμώντας να αποφύγουν επικείμενη τιμωρία για παραπτώματα που τυχόν είχαν διαπράξει ή για τα οποία είχαν απλώς κατηγορηθεί. Η αυτομόληση αξιωματούχων συντελέστηκε στις περισσότερες περιπτώσεις κατά τη διάρκεια στάσεων και εξεγέρσεων. Συμπεράσματα συνάγονται και για την επισφαλή θέση των αυτομόλων, ακόμη και επιφανών προσώπων, κατά την περίοδο παραμονής τους στους αντιπάλους. Η συγχώρεση και η απόδοση αμνηστίας για τις πράξεις τους και οι υποσχέσεις για διατήρηση παλαιών προνομίων αλλά και χορήγηση νέων αποτελούσαν εγγυήσεις για ασφαλή επιστροφή τους στο Βυζάντιο.