Ανάπτυξη / βελτίωση μεθοδολογίας για την ανίχνευση στοιχείων της ομάδας του λευκόχρυσου (platinum group metals, PGM) σε υδατικά δείγματα
Authors: Βλαμάκη Γεωργία 
Published: November 2024

Τα στοιχεία της ομάδας του λευκόχρυσου (PGM) είναι τα στοιχεία Λευκόχρυσος (Pt), Ρουθήνιο (Ru), Ρόδιο (Rh), Παλλάδιο (Pd), Όσμιο (Os) και Ιρίδιο (Ir). Είναι μέταλλα που, αν και βρίσκονται στον στερεό φλοιό της γης σε ιδιαίτερα μικρές συγκεντρώσεις, ωστόσο έχουν μοναδικές εφαρμογές και μπορεί να είναι αναντικατάστατα σε πολλές από αυτές, όπως η κατάλυση, η χημική βιομηχανία, ιατρικές εφαρμογές, ηλεκτρονικές εφαρμογές, καθώς και ως συστατικά κραμάτων, βελτιώνοντας σημαντικά την ανθεκτικότητά τους στη διάβρωση, τη φθορά και τις υψηλές θερμοκρασίες. Έχουν συμπεριληφθεί στις λίστες με τα κρίσιμα μέταλλα των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Λόγω των μοναδικών τους εφαρμογών, η τιμή τους διαπραγματεύεται στο χρηματιστήριο των μετάλλων και, για κάποια από αυτά, έχει φτάσει σε τιμή πολλαπλάσια ακόμη και από αυτή του χρυσού.Η διάθεσή τους στο περιβάλλον και η βιοσυσσώρευσή τους δεν έχει ακόμα διερευνηθεί συστηματικά, και τα υπάρχοντα δεδομένα για την πιθανή τοξικότητά των υπολειμμάτων τους, τόσο στους οργανισμούς όσο και στο περιβάλλον, είναι περιορισμένα. Αυτό σημαίνει ότι υπάρχει ανάγκη για εναλλακτικές μεθόδους της χημικής τους ανάλυσης στα διάφορα μέρη του περιβάλλοντος. Ταυτόχρονα αυξανόμενο ενδιαφέρον έχει παρατηρηθεί τα τελευταία χρόνια για περιβαλλοντικές μελέτες που βασίζονται στην φθορισμομετρία ακτίνων Χ, λόγω των απαιτήσεων της πράσινης Αναλυτικής Χημείας. Οι μεμβράνες συμπλοκοποίησης έχουν χρησιμοποιηθεί στο παρελθόν από το Εργαστήριο Αναλυτικής Χημείας και Χημείας Περιβάλλοντος της Σχολής Μηχανικών Ορυκτών Πόρων του Πολυτεχνείου Κρήτης για την εκλεκτική δέσμευση διαφόρων μετάλλων και ιόντων από υδατικά δείγματα. Σε αυτή την εργασία έγινε για πρώτη φορά προσπάθεια προσδιορισμού των στοιχείων της ομάδας του λευκόχρυσου από υδατικά δείγματα με φθορισμομετρία ακτίνων Χ ενεργειακής διασποράς (EDXRF) με εφαρμογή συμπλοκοποιητικών μεμβρανών. Νέοι τρόποι εφαρμογής των μεμβρανών στα υδατικά δείγματα εξετάστηκαν, βελτιώνοντας σημαντικά τα αποτελέσματα. Από τα στοιχεία PGM, o λευκόχρυσος μελετήθηκε διεξοδικά και οι τεχνικές και διεργασίες που έδωσαν ικανοποιητικά αποτελέσματα, εφαρμόστηκαν και στα υπόλοιπα στοιχεία της ομάδας PGM. Xρησιμοποιήθηκαν πρωτότυπες μεμβράνες εκλεκτικής συμπλοκοποίησης που παρασκευάστηκαν στο πλαίσιο της παρούσας έρευνας. Δοκιμάστηκε ένας μεγάλος αριθμός διαφορετικών συμπλοκοποιητών και διερευνήθηκε η σύστασή τους. Δοκιμάστηκαν ανιοντικές και κατιοντικές μεμβράνες και εξετάστηκαν παράγοντες όπως η γήρανση της μεμβράνης, και η κατανομή του λευκόχρυσου στην επιφάνειά της μετά τη δέσμευσή του. Εξετάστηκε η επίδραση που είχε, η προσθήκη διαφόρων αλάτων στο υδατικό διάλυμα, στην δέσμευση (άρα και στην απόδοση των ακτίνων Χ) του λευκόχρυσου και των υπολοίπων στοιχείων PGM. Επίσης εξετάστηκε η επίδραση που είχε το pH και ο όγκος του διαλύματος, καθώς και ο απαραίτητος χρόνος εξισορρόπησης. Ελέγχθηκαν οι πιο αποδοτικές συνθήκες ακτινοβόλησης και εξετάστηκε η επίδραση διαφόρων στοιχείων-παρεμποδιστών που υπάρχουν στα φυσικά νερά. Μελετήθηκε η επίδραση αλκαλίων και αλκαλικών γαιών, τόσο στα ελάχιστα όρια ανίχνευσης όσο και στην ανάκτηση της μεθόδου. Ερευνήθηκε η ανεύρεση κατάλληλου εσωτερικού προτύπου (internal standard) που τελικά βελτίωσε σημαντικά την επαναληψιμότητα της μεθόδου, η οποία αποτελεί μια κρίσιμη παράμετρο.Διερευνήθηκαν οι τρόποι επαφής της μεμβράνης με τα ιόντα του μετάλλου μέσα στο υδατικό διάλυμα, ώστε να αυξηθεί η δυνατότητα πρόσδεσής του σε αυτήν. Έτσι, οι διάφορες μεμβράνες παρασκευάστηκαν κατ’ αρχήν σε μορφή διαλύματος και αφέθηκαν να στεγνώσουν με διάφορους τρόπους. Οι στερεοποιημένες μεμβράνες εισάγονταν στα υδατικά διαλύματα και, μετά από ορισμένο χρονικό διάστημα, συλλέγονταν και αναλύονταν με EDXRF. Αρχικά η μεμβράνη τοποθετούνταν στην επιφάνεια λεπτών φιλμ με διαφορετικούς τρόπους, ενώ εξετάστηκε η τοποθέτηση σταγόνων της υγρής μεμβράνης στην επιφάνεια μαγνητών που, αφού στέγνωναν, βυθίζονταν και περιστρέφονταν μέσα στο διάλυμα. Εξετάστηκε επίσης η εφαρμογή ελεύθερων αυτοφερόμενων μεμβρανών, που ήταν ένα πολύ λεπτό στρώμα ελεύθερης στερεής μεμβράνης που στροβιλίζονταν σε όλο το διάλυμα υπό συνεχή ανάδευση με μαγνητικό αναδευτήρα. Σε αυτή την περίπτωση, μετά την απομάκρυνση της μεμβράνης από το υδατικό διάλυμα, έπρεπε να επαναδιαλυθεί (με διαλύτη τετραϋδροφουράνιο, THF) και να αφεθεί να στερεοποιηθεί ξανά ως μια μικρή κηλίδα στην επιφάνεια λεπτού φιλμ. Η ανίχνευση γινόταν με φθορισμομετρία ακτίνων Χ ενεργειακής διασποράς (EDXRF), ενώ συγκρίθηκαν δύο συστήματα, ένα με ανιχνευτή Si-Pin και μικρολυχνία ακτίνων Χ αργύρου (mini -ray tube) και ένα με ανιχνευτή ολίσθησης εντός πυριτίου (silicon drift detector, SDD) και λυχνία ακτίνων Χ παλλαδίου. Σε συνέχεια όλων των παραπάνω διεργασιών, έγιναν στην παρούσα εργασία σημαντικές βελτιώσεις στη μεθοδολογία ανίχνευσης του λευκόχρυσου από υδατικά δείγματα. Οι αυτοφερόμενες ελεύθερες μεμβράνες χρησιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά, και αποδείχθηκαν πολύ αποτελεσματικές στη δέσμευση του λευκόχρυσου με πολύ υψηλά ποσοστά ανάκτησης, 90% ή και μεγαλύτερα. Επιτεύχθηκε ελάχιστο όριο ανίχνευσης από τα υδατικά δείγματα μικρότερο από 100 ng/L (100 μέρη ανά τρισεκατομμύριο) τόσο σε δείγμα απιοντισμένου όσο και σε δείγμα θαλασσινού νερού. Η αύξηση του όγκου του υδατικού δείγματος μπόρεσε να βελτιώσει (μειώσει) το ελάχιστο όριο ανίχνευσης της μεθόδου, αλλά μείωνε επίσης την ανάκτηση του μετάλλου. Για τα στοιχεία ιρίδιο και όσμιο επιτεύχθηκαν όρια ανίχνευσης περίπου 180 ng/L και 100 ng/L αντίστοιχα. Για τα στοιχεία παλλάδιο και ρόδιο τα όρια ανίχνευσης ήταν στην περιοχή 20-40 μg/L, ενώ για το στοιχείο ρουθήνιο στα 380 μg/L.Η μέθοδος έδωσε εξίσου καλά αποτελέσματα σε όλους τους τύπους φυσικών υδάτων, όπως νερό λίμνης, νερό ποταμού, εμφιαλωμένο νερό συμπεριλαμβανομένου του θαλασσινού νερού που είναι μια ιδιαίτερα δύσκολη μήτρα για αρκετές αναλυτικές τεχνικές. Τα μέταλλα που απαντώνται συχνότερα στους διάφορους τύπους υδατικών δειγμάτων, εισήχθησαν σε αρκετά υψηλές συγκεντρώσεις στα υδατικά δείγματα και διαπιστώθηκε ότι δεν δημιουργούσαν καμία παρεμπόδιση. Επιτεύχθηκε πολύ καλή γραμμικότητα για το λευκόχρυσο και για τα περισσότερα από τα υπόλοιπα στοιχεία PGM, για ένα ευρύ φάσμα συγκεντρώσεων. Οι βελτιώσεις που έγιναν αναφορικά με τη δέσμευση στοιχείων της ομάδας του λευκόχρυσου από συμπλοκοποιητικές μεμβράνες, και την ανίχνευσή τους με φθορισμομετρία ακτίνων Χ, στον τρόπο εισαγωγής των μεμβρανών στα υδατικά διαλύματα, στην αύξηση του ποσοστού ανάκτησης από αυτά, αλλά και στην αύξηση της επαναληψιμότητας της μεθόδου μπορούν να εφαρμοστούν και για την ανίχνευση άλλων στοιχείων και ιχνοστοιχείων, πέραν από τα στοιχεία PGM.