Ehl-i Tasavvufun İbnü’l-Arabî’ye Yönelik Tenkitleri: Alâüddevle Simnânî Örneği
Authors: ZÜMRÜT ORHAN Kübra 
Published: December 2019

Alâüddevle Simnânî (ö. 736/1336), İbnü’l-Arabî’den (ö. 638/1240) bir asır
sonra, Simnân’da yaşamış bir Kübrevî şeyhidir. Arapça ve Farsça olmak üzere
tasavvufun çeşitli alanlarına dair doksan civarında eser kaleme almış, pek çok
mürîd yetiştirmiştir. Onun tasavvuf geleneğine katkıları özellikle vahdet,
letâif, ricâlu’l-gayb, vâkıa ve tecellî gibi konularda ön plana çıkmaktadır.
Vahdet konusunda kendinden sonra gelen sûfîleri etkilemiş olan Simnânî’nin
vahdet anlayışı, İmâm-ı Rabbânî Ahmed Sirhindî (ö. 1034/1624) ve Sirhindî’nin
şeyhi Bâkî Billâh’ın (ö. 1012/1603) vahdet anlayışlarıyla örtüşmektedir.
Vahdet-i vücûd anlayışına karşı vahdet-i şuhûd anlayışını geliştiren Rabbânî, Mektûbât’ında,
kendi varlık anlayışının Simnânî’nin varlık anlayışıyla aynı olduğunu
belirtmektedir. Öte yandan Simnânî, İbnü’l-Arabî’nin vahdet anlayışını
eleştiren ilk sûfî olarak bilinmektedir. Öyle ki, onun ismi anıldığında ilk
akla gelen İbnü’l-Arabî’ye yönelik eleştirileri olmuştur. Bununla birlikte onun
İbnü’l-Arabî’ye yönelik eleştirileri, eserlerinin tamamı görülerek etraflıca
araştırılmamıştır. Simnânî’nin eserlerine bakıldığında onun İbnü’l-Arabî’ye
yönelik eleştirilerinin iki temel noktada temerküz ettiği görülür. Bunlardan
ilki Allah hakkında vücûd-i mutlak kavramını kullanmasına yöneliktir. Simnânî,
eserlerinde Hak için vücûd-i mutlak kavramını kullanmayı doğru bulmadığını
ifâde etmektedir. Onun ikinci temel eleştirisi, el-Fütûhâtu’l-Mekkiyye’de
yer alan “Sübhâne men ezhare’l-eşyâe ve hüve aynuhâ” cümlesinedir. Bu çalışmada
Simnânî’nin bu eleştirilerinin sebepleri üzerinde durulacak, her iki sûfînin vücûd-i
mutlak kavramına ve ayn kelimesine yüklediği anlamlar
incelenecektir.

Özet: Kübreviyye
tarikatının önemli sîmâlarından olan Alâüddevle Simnânî, 659-736/1261-1336
yılları arasında, bugünkü İran topraklarında yer alan Simnân’da yaşamış bir
şeyhtir. Gençliğinde İlhanlı sarayında, Argun Han’ın (1284-1291) hizmetinde
bulunmuş, daha sonra yaşadığı mânevî bir hâl üzerine saraydaki hayatını
bırakarak tasavvufî hayata yönelmiştir. Bir müddet kendi başına ibâdet ve
riyâzatla meşgul olmuş, bu süre zarfında meşrebine uygun bir mürşid aramıştır.
Nihayet Bağdat’ta bulunan Kübrevî şeyhi Nûreddin Abdurrahmân İsferâyînî’ye (ö.
717/1317) intisâb etmiş ve kendisinden irşâd icâzeti almıştır. Ardından, onun
emriyle memleketi Simnân’a dönerek vefâtına kadar burada mürîd yetiştirmek ve
eser te’lîf etmekle meşgul olmuştur. Tasavvufun çeşitli konularına dâir Arapça
ve Farsça olmak üzere doksan kadar eser kaleme alan Simnânî, özellikle vahdet,
letâif, ricâlu’l-gayb, vâkıa ve tecellî gibi konularda tasavvuf geleneğine
önemli katkılarda bulunmuş, kendinden sonra gelen sûfîleri etkilemiştir.

Simnânî’nin vahdet anlayışının tesirleri özellikle Nakşbendiyye
tarikatının Müceddidiyye kolunun kurucusu İmâm-ı Rabbânî Ahmed Sirhindî (ö.
1034/1624) ve Sirhindî’nin şeyhi Bâkî Billâh (ö. 1012/1603) üzerinde
görülmektedir. Bâkî Billâh, Sirhindî’ye yazdığı bir mektupta, Simnânî’nin
meşrebinin vahdet-i vücûd olmadığını, onun şuhûdunun en kâmil şuhûd olduğunu
söyleyerek onun vahdet anlayışı ile vahdet-i vücûd arasındaki bazı farklara
değinmiştir. Sirhindî de Mektûbât’ında kendi varlık anlayışının
Simnânî’nin varlık anlayışıyla aynı olduğunu ifâde etmiştir.

Diğer taraftan Simnânî, İbnü’l-Arabî’nin varlık ve vahdet anlayışını
eleştiren ilk sûfî olarak bilinmektedir. Hatta o, daha çok bu yönüyle
bilinmekte, ismi anıldığında ilk akla gelen İbnü’l-Arabî’ye yönelik
eleştirileri olmaktadır. Bunun temel sebebi, Simnânî’nin, İbnü’l-Arabî’nin
takipçilerinden Abdürrezzâk Kâşânî’ye (ö. 736/1335) yazdığı ve içerisinde
İbnü’l-Arabî’nin vahdet anlayışına yönelik eleştirilerinin bulunduğu mektubun,
Abdurrahman Câmî’nin (ö. 898/1492) meşhur eseri Nefehâtü’l-üns
içerisinde yer almasıdır. Bu mektubun Nefehât içerisinde bulunuyor
olması, onun bilinmesinde çok önemli bir rol oynamıştır. Bu sebeple Nefehât’in
Simnânî’yi meşhur ettiğini söylemek mümkündür. Ancak şunu da söylemek gerekir
ki Nefehât, tasavvufla ilgili onlarca eser yazmış olan Simnânî’nin
yalnızca bir yönüyle ve eksik olarak tanınmasına sebep olmuştur. Ayrıca
Simnânî’nin bu mektubunda yer alan ifâdelerinin onun İbnü’l-Arabî hakkındaki
kanaatini tam olarak yansıttığını söylemek de mümkün değildir. Dolayısıyla onun
İbnü’l-Arabî’ye yönelik eleştirilerini ve onun hakkındaki kanaatini tam olarak
ortaya koyabilmek diğer eserlerinin de incelenmesini gerektirmektedir.

Simnânî’nin eserleri incelendiğinde onun İbnü’l-Arabî’yi iki konuda
eleştirdiği görülmektedir. Bunlardan ilki İbnü’l-Arabî’nin Hak için vücûd-i
mutlak tâbirini kullanmasına, ikincisi ise Fütûhât’ta yer alan “Eşyânın
aynı olduğu hâlde onu izhâr eden zâtı tesbih ederim” (سبحان من أظهر الأشياء وهو عينها)
cümlesine yöneliktir. Birinci meseleyi anlamak için her iki sûfînin mutlak
vücûd kavramıyla neyi kastettiğini, ikinci meseleyi anlamak için de her
ikisinin ayn kelimesine yüklediği anlam bilinmelidir.

Öncelikle İbnü’l-Arabî’nin vücûdu, şahısları mevcûdlar olan bir cins
kategorisi olarak görmediğini bilmek gerekir. Aksine o, vücûdu Kadîm’e has
kılar ve yaratılmışlar için vücûd kavramını kullanmaktan kaçınarak onları
mevcûd olarak isimlendirir. Yani İbnü’l-Arabî, vücûd ile mevcûdu birbirinden
ayırarak vücûd kavramını Hakk’ın varlığına has kılar. İbnü’l-Arabî bu
anlayışını, “Hak, Vücûd’dur, eşyâ ise vücûdun suretleridir” gibi cümlelerle sık
sık dile getirir. İbnü’l-Arabî’nin vücûd-i mutlak kavramıyla anlatmak istediği,
her türlü kayıttan uzak bulunan, Vâcibu’l-vücûd olan Hak’tır. Dolayısıyla bir
anlamda vücûd-i mutlak, Vâcibu’l-vücûd demektir. Simnânî’nin mutlak vücûd
kavramına verdiği anlam ise İbnü’l-Arabî’ninkinden bütünüyle farklıdır.
Simnânî, “Vücûd-i Hak, ezelen ve ebeden kemâl sıfatlarıyla muttasıf olan zât-ı
Vâcibu’l-vücûd’dur. Vücûd-i mutlak, O’nun sıfatından sâdır olan fiildir. Vücûd-i
mukayyed ise bu fiil sebebiyle zuhûra gelen eserdir.” diyerek vücûd-i mutlak
kavramına Hakk’ın fiilleri anlamını verdiğini açıkça ifâde etmektedir. Her iki
sûfînin ifadelerinden anlaşılan şudur ki İbnü’l-Arabî, vücûd-i mutlak ile
Vâcibu’l-vücûdu, yani Hakk’ın zâtını kastederken Simnânî aynı kavramı Hakk’ın
fiilleri anlamında kullanmaktadır. Vücûd-i mutlak kavramına Hakk’ın fiilleri
anlamını yükleyen Simnânî, İbnü’l-Arabî’yi de kavrama kendi yüklediği anlamı
esas alarak eleştirmekte olduğundan bu konudaki eleştirilerinde haklı değildir.
Aslında her ikisi de Hakk’ı her türlü kayıttan tenzih etmektedir. Ancak
İbnü’l-Arabî, Allah’ın varlığını vücûd-i mutlak kavramıyla ifâde etmeyi tercih
ederken Simnânî sadece Vâcibu’l-vücûd ve el-Vücûdü’l-Hakk kavramlarıyla ifâde
etmeyi uygun bulmuş ve vücûd-i mutlak kavramına İbnü’l-Arabî’den farklı olarak
Hakk’ın fiilleri mânasını yüklemiştir.

Simnânî’nin İbnü’l-Arabî’ye yönelik ikinci eleştirisi “Eşyânın aynı
olduğu hâlde onu izhâr eden zâtı tesbih ederim” cümlesiyle ilgilidir.
Süleymaniye Kütüphanesi’nde yer alan ve Simnânî’nin Fütûhât haşiyesinden
bir bölüm olduğu anlaşılan yarım sayfalık bir notta, Simnânî’nin bu cümlenin
kenarına yazdığı ifadeler son derece serttir. “Ey en sapık önderin tâbîleri!
Bir kimsenin bırakın şeyhinizin dışkısı şeyhinizin aynıdır demeyi, şeyhinizin
sakalının aynıdır dediğini duysanız bunu kabûl eder ve o kişiye müsâmaha
gösterir misiniz?” cümlelerinden, Simnânî’nin ayn kelimesine bir şeyin ta
kendisi anlamını verdiği net bir şekilde anlaşılmaktadır. Oysa ayn kelimesi,
Arapçada en fazla anlam taşıyan kelimelerden biri olup İbnü’l-Arabî’nin
eserlerinde “göz, bir şeyin ta kendisi, kaynak, suyun kaynayıp taştığı yer, bir
şeyin maddî/cismânî varlığı, bir şeyin hakikati” gibi farklı anlamlarıyla kullanılmaktadır.
Kelimenin “bir şeyin hakikati” anlamıyla kullanımı, İbnü’l-Arabî’nin
eserlerinde oldukça yaygındır. Kelimenin bu anlamları varken Simnânî’nin tek
bir anlamı esas alarak İbnü’l-Arabî’yi bu kadar sert eleştirmesi hatta işi
tekfire kadar vardırması ilginçtir.

Simnânî’nin İbnü’l-Arabî’yi eleştirdiği her iki meselede de
eleştirilerinin temel sebebi, kavramlara İbnü’l-Arabî’den farklı bir anlam
yüklemesi ve onu, kendi yüklediği anlam çerçevesinden değerlendirip
yargılamasıdır.