Το αστικό τοπίο στην ελληνική μεταπολεμική φωτογραφία
Authors: Παπαδοπούλου Ευδοξία 
Published: September 2021

H διδακτορική διατριβή επιχειρεί να προσεγγίσει κριτικά τη θεματική του αστικού τοπίου στην ελληνική φωτογραφία από το τέλος του Εμφυλίου μέχρι και την πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα παρακολουθώντας τις διαδικασίες αστικοποίησης της ελληνικής κοινωνίας και την πορεία που ακολούθησε η πρόσληψη της φωτογραφίας από ερασιτεχνικό είδος με μορφολογικές και ιδεολογικές συγκλίσεις με την οπτική κουλτούρα της εποχής σε αμιγώς εικαστικό. Στην εισαγωγή οριοθετούνται θεωρητικές έννοιες που υποστηρίζουν τη μεθοδολογική προσέγγιση της μελέτης· η έννοια του τοπίου προσεγγίζεται ως πεδίο υλικών και κοινωνικών σχέσεων, ενώ μέσα από συγκεκριμένες αναφορές οριοθετείται η έννοια και η σημασία της παραγωγής του κοινωνικού χώρου και η συμβολή της στο ζήτημα της πρόσληψης και της αναπαράστασης των εικόνων. Η έννοια του αστικού διερευνάται στο πλαίσιο της κοινωνικής θεωρίας και επισημαίνεται η πολυσημία του όρου, εμμένοντας στις σημασιοδοτήσεις του σε σχέση με την ελληνική πραγματικότητα. Τέλος, επιχειρείται μία σύντομη ιστορική αναδρομή στις φωτογραφικές αναπαραστάσεις του αστικού τοπίου μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα μέσα από συγκεκριμένα παραδείγματα. Στο πρώτο κεφάλαιο, που αφορά τη χρονική περίοδο μέχρι και το 1967, ερευνώνται θεματικές επιλογές και φωτογραφικές πρακτικές σε επίπεδο εφαρμοσμένο- εικονογραφημένα περιοδικά, τουριστικοί οδηγοί- και καλλιτεχνικό- κυρίως μέσα από τη δράση των ερασιτεχνών της Ελληνικής Φωτογραφικής Εταιρείας (ΕΦΕ)- υπό το πρίσμα της έλευσης της νεοτερικότητας και της οικειοποίησης, τουλάχιστον μέχρι ένα βαθμό, φωτογραφικών μοντερνιστικών πρακτικών. Στο δεύτερο κεφάλαιο οι θεματικές επιλογές και οι φωτογραφικές πρακτικές εξετάζονται σε σχέση με τις νέες κοινωνικοπολιτικές και πολιτισμικές συνθήκες που αναδείχθηκαν με τη Μεταπολίτευση. Η ιδιαιτερότητα της περιόδου συνίσταται στην ανάδειξη της τετριμμένης καθημερινότητας στο αστικό τοπίο σε σημείο αναφοράς για την παραγωγή μίας νέας γενιάς Ελλήνων φωτογράφων, γνωστή ως Νέα Ελληνική Φωτογραφία, που μετατοπίζεται σε Μουσεία και αίθουσες τέχνης, χάρη σε επίσημες και στοχευμένες προσπάθειες θεσμικής πλαισίωσης του μέσου. Οι πρακτικές της φωτογραφίας δρόμου, του κοινωνικού ντοκουμέντου και η οικειοποίηση μεταμοντέρνων προσεγγίσεων επισημαίνουν μία διαφορετικού τύπου υποδοχή της αστικής εμπειρίας σε άμεση συνάρτηση με την αυτονόμηση του λεγόμενου πολιτισμικού πεδίου στην ελληνική κοινωνική πραγματικότητα από τη δεκαετία του '80. Στο τρίτο κεφάλαιο η εξάπλωση της πόλης στο μέχρι πρότινος φυσικό τοπίο, η πρόσληψη του δημόσιου χώρου ως πεδίου ανάδειξης κοινωνικών και οικονομικών ανισοτήτων, η θεώρηση του ιδιωτικού χώρου σε συνάρτηση με τις σύγχρονες κοινωνικές εντάσεις και η ανάδειξη της συλλογικής μνήμης προσεγγίζονται ως αποτέλεσμα της νέας δι-εθνικής συνθήκης που γνωρίζει το αστικό τοπίο, ιδιαίτερα με την προσχώρηση της χώρας στον ευρωπαϊκό μηχανισμό χρηματοπιστωτικής σταθερότητας και την έλευση του ΔΝΤ το 2010. Τέλος, σε ένα υστερόχρονο πλαίσιο υποδοχής εξετάζονται ζητήματα που προκύπτουν από την αλλαγή χρήσης και την επαναπλαισίωση φωτογραφιών σε εκθέσεις και λευκώματα. Συμπερασματικά, οι αναπαραστάσεις του αστικού τοπίου δεν παγιώνονται με συγκεκριμένο τρόπο κατά τη διάρκεια της εξεταζόμενης περιόδου, διαμεσολαβούνται από συμβολικές-ιδεολογικές σχέσεις, παράγονται κοινωνικά και συνδέονται άμεσα με την έννοια του πολιτικού.