Η καθημένη κρητομυκηναϊκή θεά και η επιβίωσή της κατά τους πρώιμους ιστορικούς χρόνους
Authors: Ηλιόπουλος Θεόδωρος 
Published: August 2021

Ο μελετητής της κρητομυκηναϊκής εικονογραφίας συναντά μεταξύ των διαφόρων λατρευτικών παραστάσεων μία τακτικά επαναλαμβανόμενη σκηνή: μία γυναικεία μορφή καθήμενη, συνυπάρχουσα με άλλες μορφές ανθρώπων ή ζώων με τρόπο τέτοιον ώστε να υποβάλει την ιδέα καθημένης θεάς. Η καθήμενη μινωική και μυκηναϊκή θεά συνιστά με τον τρόπο αυτό έναν χαρακτηριστικό τύπο ανθρωπομορφικής απόδοσης της γυναικείας θεότητας ή θεοτήτων της κρητομυκηναϊκής 2ης π.Χ. χιλιετίας, το οποίο όμως δεν είχε αποτελέσει έως τώρα θέμα ειδικής μελέτης. Αφορμή της παρούσας διατριβής παρέσχε η εύρεση του πρωτοφανούς αγαλματίου της πρώτης ένθρονης μινωικής θεάς μεθ΄ υψωμένων χειρών από το ναϊκό συγκρότημα των "Σκοτεινών Αιώνων" στην Κεφάλα Βασιλικής Ιεράπετρας (ανατολική Κρήτη), εύρημα που συνδυάζει για πρώτη φορά σε πλαστικό μέσον και σε μεγάλη κλίμακα τους τύπους της καθημένης θεάς και της θεάς μεθ' υψωμένων χειρών. Με το εύρημα αυτό, χρονολογούμενο στην ύστατη μινωική περίοδο (ΥΜΙΙΙΓ), τίθενται πλέον οι προϋποθέσεις γενικής μελέτης του θέματος. Δι' αυτού κατέστη απολύτως σαφές ότι είναι απαραίτητη η έρευνα τόσο της προτέρας αυτού περιόδου, η εξέταση δηλαδή του θέματος της καθημένης θεάς της Εποχής του Χαλκού στο Αιγαίο, όσο και της αμέσως μεταγενέστερης αυτού περιόδου. Και αυτό έχοντας κατά νου την πιθανή επιβίωση της εν λόγω μορφής στην "πρώιμη ελληνική" θρησκεία των ιστορικών χρόνων, κατά τους οποίους ναι μεν τα πρώιμα αρχαϊκά λίθινα αγάλματα αποτελούν ισχυρό σώμα ενδείξεων, η θέση όμως των καθημένων θείων εικόνων, παρά την θεωρητικά πρωτεύουσα σημασία του τύπου και της ιδέας, παρουσιάζει ακόμη, κατά ίσως αρκετά παράδοξο τρόπο, πολλά προβλήματα και ελλιπέστατη τεκμηρίωση. Η ΥΜΙΙΙΓ θεά της Κεφάλας Βασιλικής λαμβάνει τώρα καίρια ενδιάμεση θέση, καλύπτοντας ένα κρίσιμο χρονικά κενό. Η εμβάθυνση στα εικονογραφικά στοιχεία η επιχειρούμενη στην παρούσα εργασία, η πλήρης και αναλυτική συνεξέταση όλων των περιπτώσεων καθημένων μορφών, τα δευτερεύοντα στοιχεία της παράστασης καθώς και τα νέα πλούσια δεδομένα των θηραϊκών τοιχογραφιών, πείθουν ότι από την έναρξη της νεοανακτορικής σχηματίστηκαν στην Κρήτη εικονογραφικοί κώδικες περί την καθήμενη γυναίκα ως θεά, καθαρό προϊόν της μινωικής θεολογικής έκφρασης. Με την αρχή της νεοανακτορικής από το σχήμα του καθημένου υποχωρεί η ρωπογραφία και σχεδόν εξοστρακίζεται το ανδρικό φύλο. Επιλέγεται επομένως η εικόνα της καθημένης θηλείας για την τυπική έκφραση μίας ή περισσοτέρων θεαινών. Οι μυκηναϊκές τοιχογραφίες συνεχίζουν καθαρή μινωική εικονογραφική-θεολογική παράδοση στην έκφραση της καθημένης θεάς και του προσερχόμενου προς αυτήν ιερατείου, λατρευτών ή μυθικών μορφών. Προστίθεται τώρα ένας νέος, ελλαδικός τύπος, έκφραση της λαϊκής θρησκευτικότητας, το πλήθος των ενθρόνων σε τριποδικά καθίσματα μικρών γυναικείων ειδωλίων. Η εύρεση των κατακερματισμένων μελών και η σχεδιαστική ανασύνθεση του πρώτου μεγάλης κλίμακας αγαλματίου ένθρονης θεάς μεθ' υψωμένων χειρών στην Βασιλική Ιεράπετρας, αποκάλυψε ένα καινοφανές φαινόμενο στην Κρήτη του 12ου π.Χ. αι., καθόλου όμως δυσεξήγητο, διότι εντάσσεται και γίνεται πλήρως κατανοητό ως αφενός κατάληξη της ήδη αρχαίας τότε μινωικής έκφρασης της καθημένης θεάς, αφετέρου ιδανική σχεδόν έκφραση του κρητομυκηναϊκού αμαλγάματος. Η εύρεση του αγαλματίου της Βασιλικής σε ευνοϊκές ανασκαφικές συνθήκες, εντός ενός ναϊκού συγκροτήματος το οποίο λειτούργησε έως την πρωτογεωμετρική περίοδο, παρέχει πολύτιμα στοιχεία για τη θεολογική και μορφολογική περί την καθήμενη θεά συνέχεια από τον 11ο έως τον 8ο π.Χ. αι. Η θεά της Βασιλικής συμβάλλει και στην αποκάλυψη της μορφής και σημασίας των γεωμετρικών ξοάνων και στο πρόβλημα αμφιβολίας αν κάθηντο ή ίσταντο γνωστά από πηγές ξόανα, τα οποία αποτελούσαν ερμηνευτικά προβλήματα ήδη από την αρχαιότητα. Σαφής αποκαλύπτεται τώρα η κληρονομιά της κρητομυκηναϊκής καθημένης τη γεωμετρική εποχή. Η επανεμφάνισή της τον 8ο π.Χ. αι. οφείλεται μόνον στον πλουτισμό των κοροπλαστικών μέσων την περίοδο αυτή. Η εξήγηση της αποφασιστικής, αν όχι αποκλειστικής, μορφολογικής συγκέντρωσης περί την καθήμενη θεά στην Κρήτη από το 700 π.Χ., πλουτίζεται τώρα με την προβληματική εξελίξεων που λάμβαναν χώρα στη νήσο καθ΄όλη την περίοδο των Σκοτεινών και Γεωμετρικών Αιώνων.