Μηχανισμοί ελέγχου του κυτταρικού πολλαπλασιασμού και της απόπτωσης των νεοπλασματικών κυττάρων σε αιματολογικές κακοήθειες
Authors: Χατζούλη Μαρία 
Published: September 2021

H νεοπλασματική εκτροπή είναι το αποτέλεσμα της διαταραχής των ρυθμιστικών μηχανισμών που διέπουν τον κυτταρικό πολλαπλασιασμό και την απόπτωση.Μεταξύ των κακοηθειών του αιμοποιητικού ιστού, η χρόνια λεμφοκυτταρική λευχαιμία (ΧΛΛ) θεωρείται νόσος-υπόδειγμα για τη μελέτη του ρόλου των διαταραχών του κυτταρικού κύκλου και της απόπτωσης στη νεοπλασματική εκτροπή και χαρακτηρίζεται από μεγάλη κλινική ετερογένεια παρά τον ομοιογενή κλινικό και εργαστηριακό φαινότυπο των ασθενών κατά τη διάγνωση. Πολλά δεδομένα υποδεικνύουν πως το μικροπεριβάλλον διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη και εξέλιξη της ΧΛΛ. Κεντρικό ρόλο στη λευχαιμογένεση διαδραματίζει ο Β κυτταρικός υποδοχέας (B cell receptor, BcR). ΟBcR ρυθμίζει όλες σχεδόν τις λειτουργίες των φυσιολογικών Β λεμφοκυττάρων, συναρμολογείται από την επιφανειακή ανοσοσφαιρίνη IgΗ και τις διαμεμβρανικές πρωτεΐνες Igα (CD79a) και Igβ (CD79b). Η επιφανειακή ανοσοσφαιρίνη κωδικοποιείται αρχικά από τα γονίδια IGHV, IGHD και IGHJ της μεταβλητής περιοχής των βαριών αλυσίδων που αναδιατάσσονται με ιεραρχικό τρόπο κατά την ωρίμανση των Β λεμφοκυττάρων. Η αναδιάταξη των ανασυνδυασμένων γονιδίωνIGHV-IGHD-IGHJ με τη σταθερή περιοχή τη ΙGHM ακολουθείται από την αναδιάταξη των ελαφριών αλυσίδων και καταλήγει στην έκφραση της ανοσοσφαιρίνης IgM στην επιφάνεια των Β λεμφοκυττάρων. Η αναγνώριση και η πρόσδεση του αντιγόνου στη μεταβλητή περιοχή της ανοσοσφαιρίνης ενεργοποιεί τα Β λεμφοκύτταρα που διαφοροποιούνται στα βλαστικά κέντρα μέσω της σωματικής υπερμεταλλαξιγένεσης (ΣΥΜ). Το τελικό αποτέλεσμα της ΣΥΜ είναι η εισαγωγή μεταλλάξεων στην μεταβλητή περιοχή των ανοσοσφαιρινών και η δημιουργία ανοσοσφαιρινών με υψηλότερη συγγένεια για το αντιγόνο.Η αντιγονική διέγερση μέσω του BcR διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη και εξέλιξη της ΧΛΛ. Τo φορτίο των σωματικών μεταλλάξεων των γονιδίων IGHVαποτελεί σήμερα τον πιο σημαντικό προγνωστικό παράγοντα στους ασθενείς με ΧΛΛ. Tο ποσοστό νουκλεοτιδικής ταυτότητας 98% του αναδιαταγμένου γονιδίουIGHV του νεοπλασματικού κλώνου με το αντίστοιχο μη αναδιαταγμένο γονίδιο IGHV χρησιμοποιείται ευρέως για την κατάταξη των αναδιατάξεων στη ΧΛΛ σε μεταλλαγμένες και αμετάλλακτες. To όριο ομολογίας 98% αν και δεν έχει βιολογική σημασία, επιλέχθηκε αρχικά ώστε ν’ αποφευχθεί το ενδεχόμενο κάποιες από τις διαφορές ν’ αντιστοιχούν σε άγνωστους πολυμορφισμούς του γενετικού τόπου IGH.Πρόσφατες μελέτες έδειξαν ότι η αλληλεπίδραση των νεοπλασματικών λεμφοκυττάρων με το μικροπεριβάλλον μέσω του Β κυτταρικού υποδοχέα (BcR)αλλά και των υποδοχέων της έμφυτης ανοσίας (TLRs) παίζει σημαντικό ρόλο στη νεοπλασματική εκτροπή. Η συνεργασία προσαρμοστικής και έμφυτης ανοσίας αποτελεί ιδιότητα των φυσιολογικών αλλά και των αυτοαντιδραστικών λεμφοκυττάρων. Τα δεδομένα από τη συνδιέγερση BcR/TLR στη ΧΛΛ είναι πολύ περιορισμένα επειδή οι περισσότερες μελέτες αφορούν μεμονωμένη in vitroδιέγερση είτε του BcR είτε των TLRs.Στην παρούσα διδακτορική διατριβή μελετήθηκαν: (i) τα ιδιαίτερα μοριακά χαρακτηριστικά του BcR στη ΧΛΛ και διερευνήθηκε πιθανή συσχέτισή τους με την κλινική επιθετικότητα της νόσου, και (ii) ο αντίκτυπος της in vitro διέγερσης του BcR,των TLR7 και TLR9 μεμονωμένα ή σε συνδυασμό (BcR/TLR7 και BcR/TLR9) στην επιβίωση και την απόπτωση των νεοπλασματικών κυττάρων της ΧΛΛ. Αρχικά αναλύθηκαν οι κλωνικές αναδιατάξεις των γονιδίων IGHV-IGHD-IGHJ σε 799 ασθενείς με ΧΛΛ. Μελετήθηκε το ρεπερτόριο και το φορτίο των μεταλλάξεων των γονιδίων IGH, καθώς και τα μοριακά χαρακτηριστικά των μεταλλάξεων. Οι αναδιατάξεις IGHV-IGHD-IGHJ αρχικά διακρίθηκαν σε αμετάλλακτες (Α) και μεταλλαγμένες (Μ) με βάση το γενικά αποδεκτό όριο ομολογίας 98% του γονιδίουIGHV σε σχέση με το αντίστοιχο μη αναδιαταγμένο γονίδιο ΙGHV. Στη συνέχεια, οι αναδιατάξεις διακρίθηκαν περαιτέρω σε διαδοχικά υποσύνολα που διέφεραν μεταξύ τους κατά 1% ως προς την νουκλεοτιδική ταυτότητά τους με το αντίστοιχομη αναδιαταγμένο γονίδιο IGHV και διερευνήθηκε η πιθανή προγνωστική αξία αυτών των υποσυνόλων στο χρόνο έναρξης θεραπείας και την ολική επιβίωση των ασθενών. Τα αποτελέσματα της παρούσας μελέτης επιβεβαίωσαν προηγούμενες μελέτες αναφορικά με την επιλεκτικότητα του ρεπερτορίου και έδειξαν ότι η εισαγωγή των μεταλλάξεων σε όλες τις υποομάδες με ομολογία <100%πραγματοποιήθηκε στα πλαίσια του κλασσικού μηχανισμού σωματικής υπερμεταλλαξιγένεσης. Επιπλέον, έδειξαν ότι το όριο 98% υπερτερεί ως προς την προγνωστική σημασία για τους ασθενείς με ΧΛΛ. Στη συνέχεια μελετήθηκαν τα αποτελέσματα της in vitro διέγερσης των BcR, TLR7και TLR9 με αντι-IgM, Imiquimod και CpG, αντιστοίχως, μεμονωμένα ή σε συνδυασμό, σε 21 ασθενείς με ΧΛΛ (11 Μ-ΧΛΛ, 10 Α-ΧΛΛ). Τα αποτελέσματα της διέγερσης εκτιμήθηκαν με προσδιορισμό της pERK, ενώ η επαγωγή της απόπτωσης με προσδιορισμό της κασπάσης 8 και της PARP. Αυξημένα επίπεδα pΕRΚ παρατηρήθηκαν μετά από μεμονωμένη διέγερση των BcR, TLR7 και TLR9 στην ΑΧΛΛ,ενώ στη Μ-ΧΛΛ μόνο με συνδιέγερση BcR/TLR. Αντίθετα, η μεμονωμένη διέγερση των TLR7 και TLR9 αλλά και η συνδιέγερση BcR/TLR βρέθηκαν να προκαλούν επαγωγή της απόπτωσης κυρίως στη M-ΧΛΛ. Η διαφορετική ανταπόκριση των νεοπλασματικών λεμφοκυττάρων στη Μ-ΧΛΛ έναντι της Α-ΧΛΛ πιθανότατα υποδεικνύει διαφορετικό λειτουργικό αποτέλεσμα, που αντικατοπτρίζεται τελικά στη συμπεριφορά του λευχαιμικού κλώνου και τροποποιεί το ρυθμό κυτταρικού πολλαπλασιασμού και την απόπτωση.