Azerbaycan’ın Toplumsal Bütünlüğünün İhlali Zengezur Sorunu ve Türkiye
Authors: ISLAM Xoshgadam 
Published: October 2024

Bu makale, Zengezur'daki şiddetli çatışma hakkında bir tarihçe
sunmaktadır. Yazar, zengin olgusal malzemeye dayanarak, Azerbaycan ile
Ermenistan arasındaki bölgesel anlaşmazlıkların nedenlerine ışık tutmaya
çalışıyor. Birinci dönem, Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti döneminde,
ikinci dönem ise Azerbaycan'da Sovyet hükûmetinin kurulmasından sonraki
dönemde Zengezur'daki siyasi ilişkileri ele almaktadır. Gelecekteki
çatışmanın temelleri işte bu sırada atıldı. Mayıs 1918'de Azerbaycan,
Ermenistan ve Gürcistan'ın bağımsız devletlerinin ilanıyla, yeni kurulan
cumhuriyetlerin her birine toprak sorunu özellikle şiddetli hale geldi. Bu
dönemde Güney Kafkasya bölgesindeki illerde etnik olarak karışık nüfusa
sahip birçok ilçe vardı. Sovyet Rusya'nın hegemonyasının kurulmasından
sonra toprak iddiaları güçlendi. “Zengezur meselesi” Avrasya bölgesindeki
tek Türk kuşağını yok etmeyi amaçlıyordu. Bu nedenle bölgesel ve siyasi
sorunlar komşu Türkiye ile çözülmek zorundaydı. 1920 Nisan fethinden
sonra Azerbaycan fiilen Moskova'dan Bakü'ye gönderilen Bolşevik ve
Taşnak elçileri -S.Orjonikidze, S. Kirov, Mikoyan ve diğerleri tarafından
yönetildi. N. Nerimanov liderliğindeki Azerbaycan hükûmeti, ulusal
çıkarları koruyacak durumda değildi. Azerbaycan'ı işgal eden 11. Kızıl Ordu,
Taşnak Ermenistanı'nın Azerbaycan-Karabağ, Zengezur, Nahçıvan ve diğer
bölgelere yönelik saldırılarını engellemek ve Müslüman nüfusu katletmek
yerine, Azerbaycan sakinlerinin silahsızlandırılması ile meşguldü. Bu kez
Sovyet Rusya, Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin katılımı
olmaksızın, Taşnak Ermenistanı ile toprak meselelerini gizlice müzakere etti.
Sovyet Rusya ile Ermenistan Cumhuriyeti arasında 16 Ağustos 1920'de
imzalanan altı maddelik anlaşmaya göre Şarur-Deralayaz bölgesi Ermeni
toprağı olarak kabul edilmiş, Zengezur, Nahçıvan ve Karabağ bölgeleri
ihtilaflı kabul edilmişti. Bu konuda Azerbaycan hükûmetinin lideri N.
Narimanov şiddetle protesto etti. Bu anlaşmanın yazarı Vladimir Lenin,
Sovyet Rusya Dışişleri Bakanı Chicherin, protestosuna kayıtsız kaldı. Azerbaycan'a karşı her zaman rakip siyaset yürüten Orcanikidze inisiyatifle
şunları yazdı: “Eğer Dağlık Karabağ ve Zengezur bir an önce Ermenistan'a
katılsa, kim Azerbaycan'ı diğer bölgelerden reddetmeye mecbur edebilir.
Azerbaycan'a Dağlık Karabağ ve Zengezur'a özerklik vermesini sağlardım”.
O zamanlar Sovyet Rusya ile ittifak halinde olan Türkiye'nin ordusu Mayıs
1920'den itibaren burada bulunuyordu. Veysel Paşa liderliğindeki Türk
birlikleri, Nahçıvan'ın Ermeni saldırısından korunmasında belirleyici rol
oynadı. Kızıl Ordu Temmuz 1920'de Nahçıvan topraklarına girdi ve 28
Temmuz'da Nahçıvan SSC kuruldu. Nahçıvan Devrimci Komitesi,
Nahçıvan'ı Azerbaycan'ın ayrılmaz bir parçası ilan etti. 29 Kasım 1920'de
Ermenistan'da Sovyet iktidarının kurulmasının ardından ihtilaflı topraklar
için mücadele yeni bir aşamaya girdi. 1 Aralık 1920'de N. Narimanov,
Sovyet Ermenistanı'nın kurulmasına ilişkin bir bildiri yayımladı. Komünist
Parti Merkez Komitesi Kafkasya Bürosu'nun aceleyle yazdığı bu bildiride
şunlar yazılıydı: “...Sovyet Azerbaycan bundan sonra hiçbir toprak
sorununun iki komşu ulusun, Ermeniler ve Müslümanların karşılıklı kan
dökmesine neden olamayacağını duyurur; Sovyet Ermenistan'ın ayrılmaz bir
parçası olan Zengezur ve Nahçıvan bölgesi toprakları; Dağlık Karabağ
köylüleri (Ermeniler) - kendi kaderini tayin etme hakkına sahiptir ve
Zengezur sınırları içindeki tüm askerî faaliyetler askıya alınır, Sovyet
Azerbaycan birlikleri Zengezur'dan çıkarılır.” Bu sorumsuz açıklama
Türkiye tarafından sert bir şekilde kınandı ve Nahçıvan protestolara başladı.