Μελέτη της τεχνολογίας κατασκευής φορέων εικόνων Κρητικής τέχνης 15ου–17ου αιώνα
Authors: Σαμπατάκος Ανδρέας 
Published: December 2024

Η παρούσα διατριβή διερευνά την τεχνολογία κατασκευής των φορέων εικόνων Κρητικής Τέχνης του 15ου-17ου αιώνα και εξετάζει το ερώτημα εάν αυτή η τεχνολογία εμφανίζει επαναληψιμότητα/τυποποίηση. Για την επίτευξη του σκοπού αυτού διερευνήθηκαν τα ίχνη των εργαλείων κατεργασίας των ξύλινων φορέων καθώς και τα υλικά και οι πρακτικές που χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή τους. Παράλληλα, επιχειρήθηκε συσχέτιση και ερμηνεία των τεχνολογικών αυτών αποτελεσμάτων με το ιστορικό και πολιτισμικό πλαίσιο της Κρήτης του 15ου-17ου αιώνα. Για την επίτευξη του στόχου αυτού ήταν απαραίτητο να δημιουργηθεί μία παραμετροποιημένη φόρμα εξέτασης των χαρακτηριστικών της κατασκευής των ξύλινων φορέων και να εφαρμοστεί σε έναν ικανό αριθμό εικόνων. Τα κίνητρα για τη διερεύνηση του θέματος υπαγορεύτηκαν από το γεγονός ότι υπάρχουν ελάχιστα και αποσπασματικά δεδομένα σχετικά με την τεχνολογία κατασκευής φορέων ελληνικών εικόνων καθώς και από το ότι η διεθνής πρακτική στερείται μίας δομημένης και παραμετροποιημένης μεθοδολογίας για την ανάλυση και καταγραφή της τεχνολογίας κατασκευής των ξύλινων φορέων ζωγραφικών έργων εν γένει. Ειδικότερα, οι κρητικές, ή «ιταλοκρητικές» εικόνες αποτελούν μία πολύ σημαντική και διακριτή κατηγορία μεταβυζαντινών ελληνικών εικόνων που δημιουργήθηκαν σε ένα ιδιαίτερο πολιτισμικό περιβάλλον, του οποίου η μελέτη διευρύνεται συνεχώς, κάνοντας διαθέσιμο σημαντικό αρχειακό και ιστορικό υλικό.Η έρευνα εστίασε στη μελέτη κρητικών εικόνων από τις συλλογές του Μουσείου Π.& Α. Κανελλοπούλου, του Μουσείου Μπενάκη, καθώς επίσης και εικόνων από το καθολικό του Σιναϊτικού Μετοχίου Αγίου Ματθαίου, Ηρακλείου Κρήτης, όπως και μίας εικόνας από ιδιωτική συλλογή. Η μεθοδολογία της έρευνας περιελάμβανε μη καταστρεπτικές μεθόδους μακροσκοπικής εξέτασης και αναγνώρισης του δασοπονικού είδους ξύλου και, κατά περίπτωση, χρήση ακτινογραφιών. Η φόρμα εξέτασης της τεχνολογίας κατασκευής των ξύλινων φορέων κρητικών εικόνων που δημιουργήθηκε, περιλαμβάνει 220 μονοθεματικές παραμέτρους. Οι παράμετροι αυτές, σε αρχικό στάδιο, προήλθαν από τη βιβλιογραφία και μέσω της πιλοτικής εξέτασης 40 και πλέον κρητικών φορέων, στη συνέχεια εμπλουτίστηκαν και εξειδικεύτηκαν, καταλήγοντας σε 220 μονοθεματικές παραμέτρους/χαρακτηριστικά. Η φόρμα εξέτασης είναι οργανωμένη σε δώδεκα ενότητες, οι οποίες ακολουθούν τη δομή της κατασκευής του φορέα. Στη συνέχεια, βάσει κριτηρίων, επιλέχθηκαν τριάντα εικόνες από τις προαναφερθείσες συλλογές, των οποίων οι φορείς μελετήθηκαν με βάση τη φόρμα εξέτασης και στην παρούσα διατριβή παρουσιάζονται και σχολιάζονται τα σχετικά αποτελέσματα. Η επεξεργασία των δεδομένων αυτών, περιλαμβάνει επίσης την περιγραφική, στατιστική ανάλυση των ποσοτικών δεδομένων, καθώς και την συνδυαστική ανάλυσή τους, μέσω πολυ-μεταβλητής στατιστικής επεξεργασίας και του προγράμματος SPSS. Στο παράρτημα της παρούσας διατριβής παρατίθενται τα αποτελέσματα της εξέτασης της κάθε εικόνας, με αναλυτική περιγραφή της προσέγγισης που ακολουθήθηκε ανά φορέα για τη διερεύνηση των τεχνολογικών χαρακτηριστικών της κατασκευής του και τη συσχέτιση των δεδομένων αυτών. Τα αποτελέσματα της μελέτης των φορέων υποδεικνύουν ότι η κατασκευή των φορέων κρητικών εικόνων του 15ου-17ου αιώνα ακολουθούσε τυποποιημένες διαδικασίες, με τα βασικά τεχνολογικά χαρακτηριστικά αυτής να είναι τα ακόλουθα. Οι εικόνες, στη συντριπτική τους πλειοψηφία, κατασκευάζονταν από ξύλο κυπαρισσιού και ορισμένες από ξύλο κέδρου, αρκεύθου, κατρανιού, πεύκου/έλατου, ενώ ορισμένοι φορείς κατασκευάζονταν από ξύλα από προηγούμενη χρήση. Καταγράφηκαν συγκεκριμένες τυπολογίες διάταξης των σανίδων, με πολλούς φορείς να είναι μονόξυλοι, ενώ σε μεγάλα ποσοστά διαπιστώθηκε η χρήση σανίδων μεγάλου πλάτους (30-40 εκ.). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον αποτελεί ο τύπος φορέα ένωσης μίας φαρδιάς σανίδας με μία μικρή. Οι σανίδες σε συντριπτικά ποσοστά ήταν εφαπτομενικής κοπής, μικρού σχετικά πάχους (2-2,3 εκ.) από θέση κοντά στην εντεριώνη και παράγονταν συνήθως με πριόνια που χειρίζονταν δύο τεχνίτες. Η ένωση των σανίδων γίνονταν με απλές ενώσεις κατά μέτωπο, χωρίς χρήση συγκολλητικού, κυρίως με καρφιά στην πίσω όψη, σε ορθογώνιες έσκαπτες ή τριγωνικές εσοχές, με ορισμένες να είναι καλυμμένες με ξύλο ή να είναι τοποθετημένες κάτω από τα τρέσα. Σπανιότερα τα καρφιά τοποθετούνταν στην πλευρά του φορέα. Οι κρητικοί τεχνίτες επεξεργάζονταν την ξύλινη επιφάνεια της πίσω όψης σχεδόν κατά αποκλειστικότητα με ροκάνια με καμπύλη κοπτική λάμα μικρού πλάτους (1,2-2,7 εκ.) και με διεύθυνση κυρίως κάθετα στις ίνες των ξύλων, συνήθως με μεγάλη επιμέλεια και ομοιομορφία. Ανάλογα και οι τέσσερις πλευρές δέχονταν κατεργασία με ροκάνια με επίπεδη κοπτική λάμα (άνω των 3 εκ.) με πολύ καλή ακρίβεια διαστάσεων, ευθυγράμμιση και καθετότητα. Οι φορείς των κρητικών εικόνων, ακόμα και μικρών διαστάσεων, στη συντριπτική τους πλειοψηφία έφεραν δύο τρέσα και σε σπάνιες περιπτώσεις φορέων πολύ μεγάλων διαστάσεων τρία. Κατασκευάζονταν συνήθως από ξύλου κυπαρισσιού και δέχονταν κατεργασία με ροκάνια με επίπεδη κοπτική λάμα. Καταγράφηκαν 5 τύποι απόληξης τρέσων, χαρακτηριστικό που εκτιμάται ότι σχετίζεται με τους κατασκευαστές/εργαστήρια κατασκευής των φορέων. Τα τρέσα των κρητικών φορέων στηρίζονταν στην ξύλινη επιφάνεια με καρφιά χωρίς τη χρήση κάποιου συγκολλητικού μέσου. Η διεύθυνση των καρφιών ήταν, κυρίως, από τα τρέσα προς τη ζωγραφική και, δευτερευόντως, αντίστροφα και σε κάποιες περιπτώσεις με γυρισμένες τις άκρες τους στο ξύλο. Καταγράφηκαν διάφοροι χαρακτηριστικοί τύποι καρφιών. Για φορείς με πλάτος μέχρι 52,5 εκ. καταγράφηκε η τάση για χρήση τριών καρφιών ανά τρέσο, όπως επίσης και τριών καρφιών ανά σανίδα, ή και τεσσάρων, όπου το πλάτος το επέτρεπε, με τον αριθμό καρφιών να εμφανίζει γραμμική συσχέτιση με το πλάτος της σανίδας. Σε μεγάλα ποσοστά οι κρητικές εικόνες έφεραν στην πίσω όψη τους, αλλά και στις πλάγιες, χαρακτηριστικό επικαλυπτικό σκούρας απόχρωσης ή/και σε κάποιες περιπτώσεις προετοιμασία ή χρώμα. Οι κρητικοί τεχνίτες φαίνεται ότι επιδείκνυαν επιμέλεια στη κατασκευή των φορέων και των τρέσων τους, παρά ταύτα καταγράφηκαν λίγες εξαιρέσεις όπου σημαντικά έργα επώνυμων αγιογράφων δεν ήταν ζωγραφισμένα σε αντίστοιχης ποιότητας φορείς. Καινοτομία της παρούσας έρευνας αποτέλεσε, επίσης, ο εντοπισμός ενός μεγάλου αριθμού ειδικών τεχνολογικών χαρακτηριστικών της κατασκευής των φορέων, όπως η διεύθυνση ροκανίσματος, ο τραυματισμός της κοπτικής λάμας και η αναπήδησή της, οι χαράξεις οριοθέτησης των έσκαπτων εσοχών και των τρέσων, οι αποτμήσεις των ακμών των πλευρών της ξύλινης επιφάνειας και των τρέσων, οι τύποι των καρφιών στήριξής τους και τα χαρακτηριστικά του καρφώματός τους. Ιδιαίτερα σημαντικά στοιχεία αποτελούν οι ενδείξεις περί ύπαρξης προ-τρυπήματος των σανίδων, πριν την ένωσή τους, όπως και των τρέσων, πριν το κάρφωμά τους. Τα στοιχεία αυτά, σε συνδυασμό με χαρακτηριστικά όπως η σχετική πυκνότητα καρφώματος των τρέσων, ο αριθμός καρφιών ανά σανίδα, καθώς και τα ποιοτικά χαρακτηριστικά των σανίδων, αποτελούν κρίσιμες παραμέτρους, οι οποίες συνδέονται με την κατάσταση διατήρησης και την παθολογία του φορέα και της ζωγραφικής. Η τόσο ενδελεχής διερεύνηση των γενικών και ειδικών χαρακτηριστικών της κατασκευής των ξύλινων φορέων συνθέτει ένα είδος «σφραγίδας» του έργου και, κατ’ επέκταση, το «δακτυλικό αποτύπωμα» του τεχνίτη ή του εργαστηρίου κατασκευής τού κάθε φορέα. Ως αποτέλεσμα, το σύνολο αυτών των δεδομένων συνιστούν μοναδικά στοιχεία ταυτοποίησης και χρονολόγησης των εικόνων. Η ανάλυση και η σύνθεση των αποτελεσμάτων υποδεικνύει ότι η τυποποίηση της τεχνολογίας κατασκευής των φορέων υπαγορεύτηκε από τους νέους όρους άσκησης των τεχνών που επικρατούσαν στην Κρήτη, καθώς επίσης και από το ανανεωτικό πολιτισμικό περιβάλλον του 15ου-17ου αιώνα. Η συντεχνιακή οργάνωση των τεχνιτών-ζωγράφων, η συστηματοποιημένη διδασκαλία των τεχνών μέσω της μαθητείας καθώς και οι αυστηροί όροι παραγωγής των τεχνουργημάτων, που ανέπτυξε το βενετικό σύστημα, αποτέλεσαν παράγοντες που διασφάλισαν την εξέλιξη και διαιώνιση της τεχνογνωσίας της κατασκευής των εικόνων. Η συντεχνιακή οργάνωση των επαγγελμάτων ειδικότερα, υιοθετώντας νεωτερικούς όρους ανάγνωσης, προσομοιάζει με τις πρώτες μορφές συνδικαλιστικών φορέων και μονάδων μαζικής παραγωγής. Παράλληλα, η αναγνώριση του ρόλου των ζωγράφων και των γλυπτών, ως ένα επάγγελμα αμιγώς καλλιτεχνικό, επηρέασε σε μεγάλο βαθμό τα συναφή επαγγέλματα των ξυλογλυπτών και των εξειδικευμένων τεχνιτών του ξύλου/λεπτουργών, εφοδιάζοντάς τους με υψηλές δεξιότητες, αισθητική και κοινωνική καταξίωση.Το ουμανιστικό πνεύμα, η διαμόρφωση συλλογών στη Δύση, η πολυδιάστατη θεώρηση των εικόνων, και ως έργων τέχνης επέφεραν την ευρεία ζήτηση των κρητικών εικόνων και, κατά συνέπεια, τη μαζική παραγωγή τους. Οι συνθήκες αυτές οδήγησαν, στην τυποποίηση της τεχνολογίας κατασκευής των κρητικών εικόνων και των φορέων τους και τη συστηματοποίηση της παραγωγής σε, βιοτεχνική παραγωγή μεγάλης κλίμακας. Στις παραπάνω εξελίξεις συνεπικουρούν οι νέοι όροι εμπορίου, διακίνησης των αγαθών και επικοινωνίας των λαών μέσω θαλάσσιων δρόμων την εποχή της Αναγέννησης καθώς και η μεγάλη δραστηριότητα, και ο κοσμοπολιτισμός που επέδειξαν οι Κρητικοί σε αυτό το νέο περιβάλλον. Η παρούσα έρευνα εισηγείται και θέτει υπό δοκιμασία μία παραμετροποιημένη μεθοδολογία μελέτης και εξέτασης των τεχνολογικών χαρακτηριστικών κατασκευής των φορέων εικόνων Κρητικής Τέχνης, υιοθετώντας μία συνθετική προσέγγιση επεξεργασίας των αποτελεσμάτων που συστηματοποιεί την εμπειρική γνώση και τη μακροσκοπική εξέταση, υπό το πρίσμα του ανάλογου θεωρητικού υπόβαθρου.