Λόγοι των πανεπιστημιακών μαθημάτων στην Ελλάδα
Authors: Καραμπατζάκη Χρυσούλα 
Published: December 2023

Η παρούσα έρευνα εντάσσεται στο πεδίο των πολιτικών και των κοινωνικών θεωρήσεων, καθώς η εκπαίδευση ως κοινωνική επιστήμη συντελεί κατεξοχήν στη διαδικασία άρθρωσής του ατόμου σε υποκείμενο. Σκοπός της έρευνας είναι η διερεύνηση των παιδαγωγικών λόγων τόσο αυτών που συγκροτούνται από τον πανεπιστημιακό θεσμό όσο και αυτών που συγκροτούν οι συμμετέχοντες και οι συμμετέχουσες στα πανεπιστημιακά μαθήματα, καθώς και τις σχέσεις σε αυτά. Εκκινώντας από την παραδοχή ότι οι παιδαγωγικοί λόγοι παρόλο που φαίνονται παγιωμένοι και σταθεροί, είναι εντέλει παραγωγικοί, ενδεχομενικοί και μετασχηματίζονται στον χωροχρόνο, αναλύονται η πολιτική συγκρότηση των παιδαγωγικών λόγων, η διασύνδεση τους με την καθημερινή ζωή, οι σχέσεις τους με την αγορά εργασίας, καθώς και η διαδικασία διαπραγμάτευσης της επιστημονικής γνώσης. Αντλώντας από τους μεταδομιστικούς λόγους –κυρίως από το έργο του Foucault και τις έννοιες της κυβερνολογικής και του σχήματος γνώση-εξουσία– αναλύω τους παιδαγωγικούς λόγους ως άμεσα πολιτικούς λόγους, οι οποίοι συγκροτούν το κοινωνικό συγκείμενο και συγκροτούνται από αυτό. Επομένως, προσεγγίζω το πανεπιστήμιο ως κοινωνικό και πολιτικό θεσμό και τη διδασκαλία ως κοινωνική πρακτική μέσω της οποίας συγκροτούνται παιδαγωγικά, πολιτικά και κοινωνικά υποκείμενα ως πολλαπλότητες και όχι ως μονοδιάστατες ταυτότητες. Ειδικότερα, προσεγγίζω τα όρια ανάμεσα στους νεωτερικούς σχηματισμούς των πανεπιστημιακών δασκάλων και τους μετανεωτερικούς κοινωνικοπολιτικούς λόγους και, αφετέρου, το νεωτερικό επιχείρημα των καταξιωμένων επιστημόνων, οι οποίοι και οι οποίες συγκροτούνται ως υποκείμενα στο ίδιο πλαίσιο και στα οποία δίνεται η εξουσία να διδάσκουν, κατέχοντας μόνο την επιστημονική γνώση. Στην ανάλυσή μου δίνω έμφαση στους παιδαγωγικούς λόγους, στη διδασκαλία και στις σχέσεις των συμμετεχόντων και των συμμετεχουσών σε αυτή, γιατί εκκινώ από την παραδοχή ότι οι νεωτερικοί πανεπιστημιακοί λόγοι δεν εκπληρώνουν την αποστολή του σύγχρονου πανεπιστημίου και δημιουργούν χάσμα στη διασύνδεση του πανεπιστημιακού θεσμού με την ενεργή κοινότητα δράσης των υποκειμένων. Η έρευνά αποτελεί μια εθνογραφική μελέτη περίπτωσης, η οποία διεξήχθη στα τμήματα της Σχολής Θετικών Επιστημών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Η συλλογή του ερευνητικού υλικού έγινε με τεχνικές ποιοτικής μεθοδολογίας και η ανάλυση του με τη δημιουργία ενός υβριδικού μοντέλου Ανάλυσης Λόγου βασιζόμενο στις θεμελιώδεις λειτουργίες λόγου του Foucault και την αξιοποίηση στοιχείων από άλλες μεταδομιστικές προσεγγίσεις προκειμένου να αναλυθεί πληρέστερα η πολυπλοκότητα των πανεπιστημιακών λόγων. Από την ανάλυση του συγκειμένου αναδύθηκαν νεοφιλελεύθεροι λόγοι και τάσεις μετασχηματισμού του πανεπιστημίου σε επιχειρηματικό και ένταξης του στους λόγους της Τρίτης Αποστολής. Ωστόσο, στις καθημερινές πρακτικές αρθρώνονται σημεία αντίστασης και ο αγώνας ηγεμονίας είναι ενεργός. Από τις αναλύσεις του μικροεπιπέδου των μαθημάτων προέκυψε η κυριαρχία των νεωτερικών πανεπιστημιακών λόγων: η διάλεξη ως μορφή διδασκαλίας, η παραδοσιακή διάταξη του χώρου και κατάτμηση του χρόνου, καθώς και η επικράτηση των παγιωμένων σχέσεων εξουσίας των παιδαγωγικών υποκειμένων. Ακόμα, οι θέσεις υποκειμένου των συμμετεχόντων και των συμμετεχουσών στα πανεπιστημιακά μαθήματα δεν εκφεύγουν συχνά των κυρίαρχων θέσεων που ορίζει η συγκρότηση του θεσμού και τα σημεία αντίστασης είναι σπανιότερα.