Το μορφολογικό σύστημα των βορείων ιδιωμάτων της Καστοριάς
Authors: Παπαδάμου Ελένη 
Published: September 2021

Η διατριβή εξετάζει το μορφολογικό σύστημα των βορείων ιδιωμάτων της Καστοριάς. Τα βασικά χαρακτηριστικά των ιδιωμάτων αυτών καθορίζονται κυρίως από τη θέση τους στο συνεχές των νεοελληνικών ιδιωμάτων (ειδικότερα των βορείων ελληνικών ιδιωμάτων) και, παράλληλα, από τη θέση τους στις παρυφές των σλαβικών ιδιωμάτων και τη συνύπαρξη με τα ιδιώματα αυτά, καθώς και με άλλα βαλκανικά ιδιώματα της περιοχής (κυρίως αρωμουνικά). Στη συνύπαρξη αυτή οφείλουν σημαντικό αριθμό από τις ιδιαιτερότητές τους, που είναι αδύνατο να γίνουν κατανοητές, αν απομονώσουμε τα ιδιώματα από τα όμορα σλαβικά και άλλα βαλκανικά ιδιώματα. Το γεγονός αυτό καθορίζει σε μεγάλο βαθμό και τη μέθοδο ανάλυσης κατά τη εξέταση των ιδιωμάτων αυτών, που εξετάζονται και στο φως των σχέσεων βαλκανικής γλωσσολογίας και διαλεκτολογίας. Συγκεκριμένα, τα ιδιώματα της Καστοριάς εξετάζονται στο πλαίσιο των νεοελληνικών διαλέκτων, αλλά και ως ποικιλίες που ανήκουν στον πυρήνα της βαλκανικής γλωσσικής ένωσης. Πρόκειται δηλαδή για μια περίπτωση όπου η διαλεκτολογία συναντάει τη χωρική γλωσσολογία και, πιο συγκεκριμένα, για μια περίπτωση όπου η ελληνική διαλεκτολογία συναντάει τη βαλκανική γλωσσολογία.Η εργασία περιλαμβάνει τα εξής κεφάλαια: (1) εισαγωγή, (2) η θέση των βορείων ιδιωμάτων της Καστοριάς στο πλαίσιο των νεοελληνικών διαλέκτων, (3) εξέταση των βορείων ιδιωμάτων της Καστοριάς στο πλαίσιο της βαλκανικής γλωσσολογίας, (4) ανάλυση του ονοματικού συστήματος (ουσιαστικό), (5) ανάλυση του ονοματικού συστήματος (επίθετο), (6) ανάλυση του αντωνυμικού συστήματος, (7) ανάλυση του ρηματικού συστήματος, (8) σχηματισμός λέξεων, (9) επίλογος.Η ένταξη των βορείων ιδιωμάτων της Καστοριάς στο πλαίσιο των νεοελληνικών διαλέκτων γίνεται σε επάλληλους κύκλους. Προηγείται η ένταξή τους σε ευρύτερες διαλεκτικές ομάδες, που αντιπροσωπεύουν τις βασικές ζώνες στις οποίες διαιρείται η ελληνική, και ακολουθεί η ένταξη σε μικρότερες ζώνες που προκύπτουν από την περαιτέρω διαίρεση ή διαιρέσεις των βασικών διαλεκτικών ζωνών. Τα ιδιώματα που εξετάζουμε εντάσσονται στα βόρεια ιδιώματα και συγκεκριμένα στη νοτιοδυτική ζώνη των ιδιωμάτων αυτών και ακόμη ειδικότερα στο στενό κύκλο των ιδιωμάτων της Δ Μακεδονίας. Το μορφολογικό σύστημα των ιδιωμάτων της Καστοριάς παρουσιάζει σημαντικά μορφολογικά ισόγλωσσα με τα ιδιώματα των γειτονικών περιοχών. Τα φαινόμενα που οφείλονται σε γλωσσικές επαφές, με βάση τη γεωγραφική τους κατανομή, διακρίνονται σε τρεις ομάδες: (α) αυτά που απαντούν μόνο στα ΒΙ του ν. Καστοριάς και συγκεκριμένα σε μια ομάδα των ιδιωμάτων αυτών, στα Γραμμοχώρια, (β) αυτά επεκτείνονται και σε γειτονικά δυτικομακεδονικά ιδιώματα, (γ) αυτά που έχουν ευρύτερη κατανομή και εμφανίζονται και σε άλλα ΒΙ.Τα ιδιώματα είναι προϊόντα εσωτερικών εξελίξεων και γλωσσικών επαφών. Η έως τώρα έρευνα των ΒΙ υποτίμησε συστηματικά την έρευνα των γλωσσικών επαφών. Η βασική συμβολή της παρούσας διατριβής είναι ότι έδειξε ότι, ιδιαίτερα σε περιοχές έντονων γλωσσικών επαφών, η διαλεκτολογία που αγνοεί τη διάσταση αυτή δε θα μπορέσει να περιγράψει και να ερμηνεύσει ικανοποιητικά μερικά από τα πιο ενδιαφέροντα αποκλίνοντα χαρακτηριστικά των ιδιωμάτων.