Impact of agro-pastoral land abandonment on biodiversity
Authors: Ζακκάκ Σύλβια 
Published: September 2022

Η αγροτική εγκατάλειψη αναγνωρίζεται ως μία από τις σημαντικότερες αιτίες αλλαγών χρήσεων γης στην Ευρώπη, ενώ εμφανίζεται ιδιαίτερα έντονη στη νοτιο-ανατολική Ευρώπη και στα Μεσογειακά ορεινά οικοσυστήματα. Επηρεάζει άμεσα τη δομή του τοπίου και έχει ποικίλες επιπτώσεις στα πρότυπα βιοποικιλότητας. Η έρευνά μας χειρίζεται αυτό το ζήτημα, προσπαθώντας να διερευνήσει τις επιπτώσεις της εγκατάλειψης της γεωργοκτηνοτροφικής γης στη δομή του τοπίου και στις κοινότητες των ξυλωδών φυτών, των κολεοπτέρων της οικογένειας Carabidae, των εδαφικών αραχνών, των σαυρών και των στρουθιόμορφων πουλιών, υπό κοινό μεθοδολογικό πλαίσιο. Επιλέξαμε τυχαία 20 περιοχές δειγματοληψίας στην οροσειρά της Πίνδου, οι οποίες αντιπροσώπευαν ικανοποιητικά μία κλίμακα εγκατάλειψης, σε σχέση με την πύκνωση του δάσους. Αναλύσαμε τη δομή του τοπίου και καταγράψαμε τη βιοποικιλότητα χρησιμοποιώντας τυποποιημένα πρωτόκολλα πεδίου και ενσωματώνοντας δεδομένα για το τοπίο, την ξυλώδη βλάστηση και τα στρουθιόμορφα πουλιά από τρεις επιπλέον Βαλκανικές χώρες (Αλβανία, Βουλγαρία και Κροατία), τα οποία συλλέχθηκαν με το ίδιο μεθοδολογικό πλαίσιο.Η έρευνά μας αποκάλυψε αύξηση των δασωμένων εκτάσεων με παράλληλη μείωση της αγροτικής γης σε προχωρημένα στάδια εγκατάλειψης. Στα μεταβατικά στάδια, στην αρχή της διαδοχής της βλάστησης, καταγράφηκε μεγάλο ποσοστό θαμνώνων, ενώ σε μεταγενέστερα στάδια οι θαμνώνες αντικαθίσταντο από δάση, οδηγώντας σε ομογενοποίηση του τοπίου. Ο αριθμός των ξυλωδών φυτών δε βρέθηκε να επηρεάζεται από την εγκατάλειψη. Παρ΄ όλα αυτά, τα δασωμένα ενδιαιτήματα, όπως τα άλση, τα φυλλοβόλα δάση, οι φυτοφράκτες και οι θαμνώνες είχαν μεγαλύτερη ποικιλία ειδών ξυλωδών φυτών σε σχέση με πιο ανοικτούς τύπους κάλυψης γης. Ο συνολικός αριθμός ειδών και η αφθονία των κολεοπτέρων της οικογένειας Carabidae δε φάνηκε να επηρεάζονται σημαντικά από την πύκνωση του δάσους ή τη βόσκηση, ενώ η αφθονία των άπτερων ειδών και των θηρευτών της ίδιας οικογένειας αύξανε με τη δασοκάλυψη. Η συνολική αφθονία των εδαφικών αραχνών επίσης δε βρέθηκε να επηρεάζεται από την πύκνωση του δάσους, ενώ ο αριθμός των ειδών τους μειώνονταν με την εγκατάλειψη της αγροτικής γης. Επιπλέον, παρά το περιορισμένο εύρος έντασης της βόσκησης στην περιοχή μελέτης, βρέθηκε ότι η χαμηλής έντασης βόσκηση μπορεί να είναι ευεργετική για την αφθονία των εδαφικών αραχνών. Η πύκνωση του δάσους ήταν επίσης ο κύριος παράγοντας διαφοροποίησης των κοινοτήτων τους. Τα αποτελέσματά μας δεν υπέδειξαν κάποια επίδραση της εγκατάλειψης της αγροτικής γης ή της βόσκησης στην ποικιλότητα ή στη δομή των κοινοτήτων των σαυρών. Αντιθέτως, τόσο ο συνολικός αριθμός των ειδών, όσο και η αφθονία των στρουθιόμορφων πουλιών μειωνόταν με την πύκνωση του δάσους, η οποία είχε ιδιαίτερα σημαντική επίδραση στα αγροτικά είδη. Όταν διερευνήθηκαν οι επιπτώσεις σε επίπεδο είδους δεν ήταν δυνατό να εξαχθεί ένα κοινό πρότυπο, λόγω των ιδιαίτερων οικολογικών απαιτήσεων του κάθε ενός.Συμπερασματικά, ενώ η εγκατάλειψη της αγροτικής γης μπορεί να επηρεάσει διαφορετικές ταξινομικές ομάδες με διαφορετικούς τρόπους, έχει προφανείς συνολικές επιπτώσεις στη δομή τόσο του τοπίου, όσο και των βιολογικών κοινοτήτων. Η διατήρηση των παραδοσιακών αγροτικών οικοσυστημάτων θα πρέπει να ενταχθεί στην περιβαλλοντική πολιτική, με στόχο τη διατήρηση της βιοποικιλότητας που συνδέεται με αυτά. Η προσεκτική αξιολόγηση των διαθέσιμων εναλλακτικών για τη διατήρηση των μωσαϊκών τοπίων, ή την επαναδιαμόρφωσή τους στις περιπτώσεις που έχουν ήδη υποβαθμιστεί, κρίνεται απαραίτητη. Τέτοιες εναλλακτικές μπορεί να περιλαμβάνουν την επιδότηση της παραδοσιακής γεωργίας και κτηνοτροφίας, ή σε εξαιρετικά απομακρυσμένες περιοχές με έντονο ανάγλυφο που έχουν εγκαταλειφθεί σε μεγάλο βαθμό, την υλοτομία και την ελεγχόμενη καύση ως μέτρα διαχείρισης. Επιπλέον, η παθητική διαχείριση μέσω του “rewilding” θα πρέπει να εξετάζεται σε περιοχές όπου η αγροτική δραστηριότητα είναι μάλλον απίθανο να επανέλθει, εφόσον όμως τα σχετικά μέτρα στοχεύουν στην επαναφορά και τη διατήρηση των ανοιχτών εκτάσεων. Τέτοια μέτρα περιλαμβάνουν την ενίσχυση των πληθυσμών των άγριων οπληφόρων. Σε κάθε περίπτωση απαιτούνται περαιτέρω μελέτες σε ευρεία κλίμακα, υπό κοινό μεθοδολογικό πλαίσιο, οι οποίες θα επιτρέψουν αξιόπιστες μετα-αναλύσεις, έτσι ώστε να είμαστε σε θέση να αξιολογήσουμε διαφορετικές διαχειριστικές πρακτικές σχετικά με την εγκατάλειψη της αγροτικής γης σε Ευρωπαϊκό επίπεδο.