Το παιδικό βιβλίο της προσχολικής ηλικίας και η αντιμετώπισή του από τη σύγχρονη ελληνική οικογένεια
Authors: Νατσιοπούλου Τριανταφυλλιά 
Published: August 2021

Κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αι., το παιδικό βιβλίο έχει προσελκύσει το ενδιαφέρον πολλών μελετητών και στην Ελλάδα. Συστηματική μελέτη όμως του σύνολου χώρου του παιδικού βιβλίου για παιδιά προσχολικής ηλικίας (0-6 ετών) και του τρόπου με τον οποίο το αντιμετωπίζουν οι γονείς δεν υπάρχει. Το κενό αυτό επιδιώκει να καλύψει η εργασία μας με θέμα: “Το παιδικό βιβλίο της προσχολικής ηλικίας και η αντιμετώπισή του από τη σύγχρονη ελληνική οικογένεια”. Παιδικό βιβλίο με την ευρεία έννοια του όρου είναι κάθε βιβλίο που είναι σχεδιασμένο ή γραμμένο για να χρησιμοποιηθεί από παιδιά. Με τη στενότερη έννοια, με την οποία ο όρος παιδικό βιβλίο χρησιμοποιείται από το πλατύ κοινό, παιδικό βιβλίο είναι το βιβλίο που γράφεται για παιδιά και διαβάζεται από παιδιά, δηλαδή το εξωσχολικό παιδικό ανάγνωσμα. Κατά τον 20ό αι. εξαιτίας του ιδιαίτερου ενδιαφέροντος για το παιδί εκδόθηκαν πολλά παιδικά βιβλία. Ο μεγάλος αριθμός και η ποικιλία που παρουσιάζουν οδήγησαν τους ερευνητές στην κατηγοριοποίηση των παιδικών βιβλίων ανάλογα με τη μορφή (βιβλιοπαιχνίδια και βιβλία από χαρτόνι, εικονοβιβλία, εικονογραφημένα βιβλία, βιβλία με κεφάλαια) και το είδος των κειμένων (παιδική πεζογραφία, παιδική ποίηση). Κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αι. εκδόθηκαν πολλά παιδικά βιβλία και για τα παιδιά της προσχολικής ηλικίας. Η κυκλοφορία μεγάλου αριθμού βιβλίων για τα παιδιά της προσχολικής ηλικίας οφείλεται σε σημαντικό βαθμό στο ενδιαφέρον των γονέων να αγοράσουν και να διαβάσουν στο παιδί βιβλία πριν από τη φοίτησή του στο Δημοτικό. Κι’ αυτό, γιατί επιστημονικές θεωρίες (του L. Vygotsky, Β. Bernstein) και αποτελέσματα ανάλογων ερευνών έδειξαν το σημαντικό ρόλο της οικογένειας στη γλωσσική, τη νοητική και την πολιτιστική ανάπτυξη του παιδιού κατά την προσχολική ηλικία και στη μεταγενέστερη σχολική του επιτυχία. Με σκοπό να διερευνήσουμε τη θέση του παιδικού βιβλίου στη σύγχρονη ελληνική οικογένεια κατά την προσχολική ηλικία του παιδιού κάναμε μία έρευνα με υποκείμενα 1115 γονείς παιδιών προσχολικής ηλικίας. Ειδικότεροι στόχοι της έρευνας είναι: •Να διερευνηθεί η θέση του παραμυθιού στην ελληνική οικογένεια κατά την προσχολική ηλικία του παιδιού. •Να διερευνηθεί η αγορά και η ανάγνωση παιδικών βιβλίων από την ελληνική οικογένεια στο παιδί της προσχολικής ηλικίας, το περιεχόμενο των βιβλίων αυτών, τα κριτήρια και ο τρόπος επιλογής τους, ο σκοπός που επιδιώκεται με τη ανάγνωσή τους και η άποψη των γονέων για την ποσότητα και την ποιότητα των βιβλίων για παιδιά προσχολικής ηλικίας της ελληνικής βιβλιαγοράς. •Να διερευνηθεί η σχέση ανάμεσα στο παιδικό βιβλίο και την τηλεόραση κατά την προσχολική ηλικία του παιδιού. •Να διερευνηθεί η σχέση του παιδιού της προσχολικής ηλικίας με την παιδική βιβλιοθήκη •Να διερευνηθεί η εξάρτηση όλων των παραπάνω παραμέτρων της αφήγησης/ανάγνωσης στο παιδί από κοινωνικές μεταβλητές, όπως μορφωτικό επίπεδο των γονέων, κοινωνική τάξη, επάγγελμα πατέρα, περιοχή διαμονής και αριθμός παιδιών της οικογένειας. Διαπιστώθηκε ότι η ποσότητα και η ποιότητα της εμπειρίας του παιδιού με το βιβλίο κατά την προσχολική ηλικία εξαρτάται από το μορφωτικό επίπεδο των γονέων, την κοινωνική τάξη, την περιοχή διαμονής, το επάγγελμα του πατέρα και τον αριθμό παιδιών της οικογένειας. Οι οικογένειες των ανώτερων μορφωτικοοικονομικών στρωμάτων και οι οικογένειες των μεγάλων αστικών κέντρων (Θεσσαλονίκη) παρέχουν στα παιδιά τους κατά την προσχολική ηλικία περισσότερες και καλύτερες εμπειρίες σχετικά με το βιβλίο από τις οικογένειες των κατώτερων μορφωτικοοικονομικών στρωμάτων και τις οικογένειες των ημιαστικών και αγροτικών περιοχών. Η τηλεόραση προτιμάται από το βιβλίο περισσότερο από τα παιδιά των χαμηλών μορφωτικοοικονομικών στρωμάτων, ενώ οι επισκέψεις παιδικών βιβλιοθηκών από παιδιά προσχολικής ηλικίας στο μικρό ποσοστό που γίνονται αφορούν παιδιά με γονείς ανώτατης εκπαίδευσης. Προκειμένου να διερευνήσουμε τον τρόπο με τον οποίο η ελληνική οικογένεια αφηγείται/διαβάζει στο παιδί, μαγνητοφωνήσαμε μέσα σε ελληνικές οικογένειες την αφήγηση/ανάγνωση 56 κειμένων και σε 18 από αυτά μελετήσαμε τις παρεμβολές των αφηγητών/αναγνωστών. Παρατηρήθηκαν τρία στιλ αφήγησης/ανάγνωσης στο παιδί: η αισθητική, η συνεργατική και η διαλογική-διδακτική αφήγηση/ανάγνωση. Διαπιστώθηκε ότι και στα τρία στιλ αφήγησης/ανάγνωσης γίνονται παρεμβολές από τον αφηγητή/αναγνώστη, οι οποίες εξαρτώνται από την πρόθεση του αφηγητή/αναγνώστη, από το είδος του κειμένου και από την ηλικία του παιδιού. Για τον τρόπο παρουσίασης ειδικότερα των λαϊκών παραμυθιών, αναλύθηκαν και συγκρίθηκαν τρεις αφηγήσεις του παραμυθιού Ή Κοκκινοσκουφίτσα”. Διαπιστώθηκε ότι οι σύγχρονοι αφηγητές λαϊκών παραμυθιών διατηρούν από τη στερεότυπη μορφή των κειμένων των παραμυθιών μόνο την ιστορία, στην οποία κάνουν προσθαφαιρέσεις ανάλογα με την προσωπικότητά τους και το σκοπό που επιδιώκουν. Όσον αφορά την καταστροφή των βιβλίων από τα παιδιά της προσχολικής ηλικίας, σύμφωνα με τις συνεντεύξεις 27 γονέων παιδιών προσχολικής ηλικίας, αυτή εξαρτάται από την ηλικία του παιδιού. Παρατηρείται κυρίως στη βρεφική ηλικία (0-3 ετών) και οι γονείς από πολύ νωρίς προσπαθούν να περάσουν στα παιδιά το μήνυμα ότι το βιβλίο είναι πνευματικό αγαθό και πρέπει να το προσέχουν. Με σκοπό να διερευνήσουμε το χώρο του παιδικού βιβλίου στην Ελλάδα, όπως αυτός διαμορφώθηκε στο τέλος του 20ού αι., πραγματοποιήσαμε μία ανασκόπηση της ελληνικής παιδικής βιβλιοπαραγωγής κατά τη δεκαετία 1990-99, με βάση τα στοιχεία των Στατιστικών Βιβλίου του περιοδικού Ιχνευτής. Για την καλύτερη διερεύνηση του παιδικού βιβλίου που απευθύνεται ειδικότερα στο παιδί της προσχολικής ηλικίας χρησιμοποιήθηκαν επιπλέον και στοιχεία που συγκεντρώσαμε σε έρευνά μας με βάση τους καταλόγους βιβλίων των εκδοτικών οίκων που πήραν μέρος στην Έκθεση Βιβλίου της Θεσσαλονίκης το 2000. Διαπιστώθηκε ότι στην Ελλάδα κατά την τελευταία δεκαετία του 20ού αι. το παιδικό βιβλίο είχε την μεγαλύτερη εκδοτική παραγωγή από όλες τις κατηγορίες βιβλίων και ότι ο αριθμός των παιδικών βιβλίων που εκδόθηκαν από το 1990 μέχρι το 1999 υπερδιπλασιάστηκε (αύξηση 128%). Η αύξηση αυτή οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην κυκλοφορία μεγάλου αριθμού μεταφρασμένων παιδικών βιβλίων (57% της παιδικής βιβλιοπαραγωγής της δεκαετίας). Από τις κατηγορίες παιδικών βιβλίων, τα λογοτεχνικά παιδικά βιβλία καλύπτουν το μεγαλύτερο μέρος της παιδικής βιβλιοπαραγωγής όλα τα έτη της δεκαετίας 1990-99 (60% και άνω), ενώ τα παιδικά βιβλία γνώσεων (20% της παιδικής βιβλιοπαραγωγής της δεκαετίας), μετά από μια έντονη ανοδική πορεία κατά τα πρώτα έτη, στο τέλος της δεκαετίας παρουσίασαν κάμψη. Προς το τέλος της ίδιας δεκαετίας υψηλή εκδοτική κίνηση παρουσίασε και το παιδικό βιβλίο που απευθύνεται στα παιδιά της προσχολικής ηλικίας, κυρίως χάρη στην έκδοση μεγάλου αριθμού “βιβλίων" πρώτων γνώσεων και δραστηριοτήτων. Η άνοδος αυτή του παιδικού βιβλίου για παιδιά προσχολικής ηλικίας οφείλεται σε σημαντικό βαθμό στο ενδιαφέρον των Ελλήνων γονέων να εξοικειώσουν το παιδί με το βιβλίο πριν από τη φοίτησή του στο Δημοτικό. Το ενδιαφέρον αυτό όμως παρατηρείται κυρίως στα ανώτερα μορφωτικοοικονομικά στρώματα. Με δεδομένο ότι το 49,4% των Ελλήνων δεν έχει ολοκληρώσει την εννιάχρονη υποχρεωτική εκπαίδευση καλό θα ήταν η πολιτεία στα πλαίσια των προσπαθειών της για την άνοδο του πολιτιστικού επιπέδου της χώρας να μεριμνήσει και για τη διάδοση του παιδικού βιβλίου στα χαμηλά κοινωνικά στρώματα προς όφελος τόσο των ίδιων των παιδιών όσο και του έθνους μας.