Συγκρότηση, εξέλιξη και λειτουργικός μετασχηματισμός της βιβλιοθήκης του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών
Authors: Περρή Ασημίνα 
Published: August 2022

Σκοπός της έρευνάς μας αποτελεί η διερεύνηση ενός μοναδικού φαινομένου στα βιβλιοθηκονομικά χρονικά: της διαχρονικής εξέλιξης μιας πανεπιστημιακής βιβλιοθήκης που, στην πορεία των εκατό ογδόντα ετών της ύπαρξής της, ενώθηκε με την Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος και παρά τις προσπάθειες που έγιναν δεν κατόρθωσε να αποκτήσει δική της Κεντρική Βιβλιοθήκη. Εξετάζοντας και αναλύοντας αυτό το φαινόμενο, ενισχύουμε το θεωρητικό υπόβαθρο της βιβλιοθηκονομικής επιστήμης και φωτίζουμε άγνωστες πλευρές της πανεπιστημιακής ιστοριογραφίας και της διαχείρισης της πολιτιστικής κληρονομιάς της χώρας μας.Στόχοι της εργασίας είναι η εξερεύνηση, η καταγραφή και η ανάλυση όλων των παραγόντων που σχετίζονται με τις βιβλιοθήκες του Πανεπιστημίου Αθηνών και συγκεκριμένα: των πολιτικών και θεσμικών και διοικητικών αποφάσεων, της χωροταξικής διασποράς των πανεπιστημιακών κτιρίων, των οικονομικών πόρων και προϋπολογισμών των βιβλιοθηκών, του προσωπικού και των εργαζομένων, των κοινωνικών παραγόντων (όπως η εξυπηρέτηση των αναγκών των χρηστών) και άλλων σχετικών ιστορικών και ιδεολογικών παραγόντων.Αρχικά παρουσιάζεται η δημιουργία του πυρήνα της Βιβλιοθήκης του «Οθωνείου» Πανεπιστημίου Αθηνών κατά το ακαδημαϊκό έτος 1837-1838. Ακολουθεί η συστέγαση της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου με τη Δημόσια Βιβλιοθήκη κατά την περίοδο 1842-1866. Ενώ κατά την περίοδο 1863-1867 δημιουργήθηκε η «Ιδιαιτέρα του Πανεπιστημίου Βιβλιοθήκη».Στη συνέχεια παρακολουθούμε την απόφαση της Πολιτείας και τις αντίστοιχες αντιδράσεις των Πρυτανικών Αρχών για την απορρόφηση της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου από την Εθνική Βιβλιοθήκη, η οποία εξακολούθησε να στεγάζεται σε χώρους του κεντρικού κτιρίου του Πανεπιστημίου έως το 1903. Μετά την εγκατάσταση της Εθνική Βιβλιοθήκη στο Βαλλιάνειο κτίριο, αναλύουμε τη σχέση του Πανεπιστημίου με την ΕΒΕ κατά τα έτη 1903-1955. Εξετάζουμε αναλυτικά τα νομικά κείμενα της εποχής, αλλά και η πραγματικότητα που βίωνε η πανεπιστημιακή κοινότητα με την ύπαρξη του φοιτητικού αναγνωστηρίου μέσα στον χώρο του Βαλλιάνειου κτιρίου, καθώς και τους τρόπους παραγγελίας βιβλίων και εμπλουτισμού της συλλογής της Πανεπιστημιακής Βιβλιοθήκης.Παράλληλα αναφέρουμε αναλυτικά τα στοιχεία που μπορέσαμε να συγκεντρώσουμε για όλες τις βιβλιοθήκες που συγκροτήθηκαν στα πανεπιστημιακά Παραρτήματα (φροντιστήρια, εργαστήρια, κλινικές), αλλά και για τα Σπουδαστήρια τα οποία δημιουργήθηκαν (Ν. 2905/23-7-1922) ως υποκατάστατα της Κεντρικής Πανεπιστημιακής Βιβλιοθήκης. Επίσης, γίνεται αναφορά στη δημιουργία των φοιτητικών αναγνωστηρίων της Πανεπιστημιακής Λέσχης.Στη συνέχεια παρουσιάζουμε όλες οι ατελέσφορες προτάσεις και απόπειρες ίδρυσης Κεντρικής Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου κατά το διάστημα 1903-1955, οι οποίες έγιναν είτε από τις πρυτανικές αρχές είτε από την Πολιτεία.Κατά τη διάρκεια της περιόδου 1955-1984, παρατηρείται μια έντονη προσπάθεια μεταπολεμικής ανοικοδόμησης και ανασυγκρότησης των εγκαταστάσεων του Πανεπιστημίου, που επηρέασε καθοριστικά και τις εγκαταστάσεις των βιβλιοθηκών του, καθώς αυτές ήταν διασκορπισμένες σε όλα τα Παραρτήματά του.Η περίοδος 1984-1997 χαρακτηρίζεται από την στελέχωση των σπουδαστηρίων και βιβλιοθηκών από εξειδικευμένους βιβλιοθηκονόμους (που μόλις είχαν αποφοιτήσει από τη νεοσύστατη τότε Σχολή Βιβλιοθηκονομίας του ΚΑΤΕΕ-ΤΕΙ Αθηνών), οι οποίοι εφάρμοσαν όλες τις αρχές της βιβλιοθηκονομίας και όλους τους σύγχρονους κανόνες και πρότυπα στη διοίκηση και λειτουργία των βιβλιοθηκών. Επίσης, εισήγαγαν σταδιακά τη χρήση των νέων τεχνολογιών στην επεξεργασία και οργάνωση των τεκμηρίων. Από το 1997 άλλαξε η πραγματικότητα των 44 βιβλιοθηκών του Πανεπιστημίου καθώς αυτές συμμετείχαν σε μεγάλα προγράμματα επιδοτούμενα από την Ευρωπαϊκή Ένωση: α) ΕΠΕΑΕΚ Ι. 1997-2000, β) ΕΠΕΑΕΚ ΙΙ. 2001-2006 και γ) ΕΣΠΑ 2007-2013. Αυτά, με τη χρηματοδότηση τους, βοήθησαν ώστε να εκσυγχρονιστούν οι υπηρεσίες τους και σε σύντομο χρονικό διάστημα, αφού ξεπεράστηκαν όλα τα πρακτικά προβλήματα, να φτάσουν στο επίπεδο των αντίστοιχων μεγάλων ευρωπαϊκών πανεπιστημιακών βιβλιοθηκών. Η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση οδήγησε αφενός σε ενοποίηση των διάσπαρτων συλλογών αρχικά σε ενιαίο ηλεκτρονικό κατάλογο και αφετέρου σε σταδιακή δημιουργία ψηφιακών συλλογών. Παρουσιάζουμε τη θεσμική, διοικητική και κτιριακή ενοποίηση των επιμέρους βιβλιοθηκών σε Κεντρικές Βιβλιοθήκες Σχολών όπως και τη θεσμοθέτηση της Διεύθυνσης Βιβλιοθήκης, και της Βιβλιοθήκης και του Κέντρου Πληροφόρησης του ΕΚΠΑ.Κατά το έτος 2018 σύμφωνα με στοιχεία της ΜΟΔΙΠΑΒ και της Έρευνας που πραγματοποιήσαμε, είχαν διαμορφωθεί οκτώ (8) Παραρτήματα (= βιβλιοθήκες σχολών) και άλλες τρείς (3) Μονάδες (= βιβλιοθήκες τμημάτων) με την προοπτική να ενωθούν και αυτές σε ένα ενιαίο Παράρτημα. Οι 11 βιβλιοθήκες στεγάζονταν συνολικά σε χώρους 24.108 τ.μ., απασχολούσαν 92 εργαζόμενους εκ των οποίων 71 ήταν πτυχιούχοι βιβλιοθηκονόμοι, ενώ το μέγεθος της συλλογής έφτανε τους 1.005.436 τόμους.