Քուչակ-2 հնավայրի և հարակից տարածքի բնակվածությունը բրոնզերկաթի դարաշրջանում (ըստ 2010 թ. պեղումների արդյունքների)
Authors: Պետրոսյան Լևոն , Գասպարյան Բորիս 
Published: January 2025

Քուչակ-2 ամրոց-բնակատեղին գտնվում է Արագածոտնի մարզի Քուչակ գյուղի հյուսիսարևելյան կողմում, շրջապատի նկատմամբ գերիշխող դիրք ունեցող բլրի վրա: Բլրի արևելյան մասի ստորոտում պեղված ոչ մեծ տարածքում հայտնաբերված խեցեղենն ու քարե գործիքների հարուստ հավաքածուն ցույց են տալիս, որ կյանքն այստեղ սկսվել է առնվազն մ.թ.ա. IV հազ. կեսերին: Ամրոց-բնակատեղիի տարածքում հայտնաբերված նյութերը թույլ են տալիս եզրակացնել, որ այն հիմնադրվել է վաղ երկաթի դարաշրջանում: Դամբանադաշտում պեղված երկու սալարկղային դամբարաններից մեկը թվագրվում է ուշ բրոնզի, իսկ մյուսը` Վանի թագավորության դարաշրջաններով: Գյուղի հարավարևելյան հատվածում ժամանակին պատահականորեն բացված դամբարանի նյութերն էլ իրենց կայուն զուգահեռներն են գտնում միջինբրոնզեդարյան կարմիրբերդյան մշակույթի համալիրներում: Ինչպես նորահայտ, այնպես էլ արդեն հայտնի նյութերի առկայությունը վկայում է Քուչակ-2-ի և հարակից տարածքի բնակվածության փուլերի մասին, որոնք ժամանա-կագրական առումով ներառում են մ.թ.ա. IV հազ. կեսերից մինչև մ.թ.ա. I հազարմյակի առաջին կեսը: Գործնականում, Քուչակ գյուղի վարչական սահմաններում իրականացված ուսումնասիրության արդյունքները ցույց են տալիս, որ այդ բնակավայրում դրսևորվել են նյութական մշակույթի զարգացման միևնույն օրինաչափությունները, որպիսիք առկա են Ապարանի գոգավորության տարածքում և Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսարևելյան հատվածում:
Крепость-поселение Кучак-2 расположена на холме к северовостоку от одноименного села марза Арагацотн. В результате раскопок на восточном склоне холма была обнаружена богатая коллекция керамики и каменных орудий, датируемая серединой IV тыс. до н.э. Археологические материалы, выявленные во время разведывательных работ на территории крепости-поселения, позволяют заключить, что оно было основано в эпоху раннего железа. Раскопки двух погребений в виде каменных ящиков указывают на то, что последние относятся к эпохе поздней бронзы Ванского царства. В свою очередь, материалы из случйно обнаруженного погребения на юговосточной окраине села имеют свои параллели в комплексах среднебронзовой кармирбердской культуры и могут быть датированы второй половиной II тыс. в. до н.э. Наличие как нововыявленных, так и уже известных материалов позволяет судить об этапах заселения крепости-поселения Кучак-2 и прилегающих территорий, которые относятся к середине IV тыс. до н.э. – первой половине I тыс. до н.э. Практически, результаты археологических изысканий в административных границах села Кучак явствуют о том, что данная территория имела те же закономерности развития материальной культуры, которые наличествуют как в Апаранской котловине, так и в северовосточной части Армянского нагорья.
The fortress-settlement Kuchak-2 is situated on the north-eastern side of the village of Kuchak of the Aragatsotn Province atop a natural hill dominating the area. In a limited area on the eastern slope of the hill occupied by the fortress the excavations uncovered ceramic complex and a rich collection of stone tools, which allows to conclude that the habitation in this area starts at least from the second half of the 4th mill. BC. Additionally, archaeological materials uncovered from the test trenches implemented in the area of the fortress-settlement allow to conclude, that it was founded during the Early Iron Age. Meanwhile, two stone-box type burials which were excavated in the necropolis of the fortress, belong to the time periods of the Late Bronze Age and the functioning of the Van Kingdom correspondingly. At the same time, archaeological materials from the grave uncovered by chance on the southeastern part of the village distribute their strong parallels with the complexes known from the Karmirberd culture of the Middle Bronze Age and can be attributed to the second half of the II mill. BC. The newly discovered as well as the previously known materials are highlighting the occupational phases of the area of Kuchak-2 and the surrounding territories during the Bronze and Iron Ages, which spans between the time range of the second half of the IV mill. to the first half of the I mill. BC. In practice, the archaeological investigations in the administrative boundaries of the village of Kuchak shows, that it distributes the same patterns of development of the material culture typical for the area of the Aparan Depression and the southeastern part of the Armenian Highland.