Polarization of the profit rate and foreign direct investment in western and eastern countries of the European Union
Authors: Γρουμπός Δημήτριος 
Published: September 2024

Ο στόχος της διατριβής είναι να συνεισφέρει στην κατανόηση των κινήτρων των άμεσων ξένων επενδύσεων (ΑΞΕ) χρησιμοποιώντας μια σύγχρονη Μαρξιστική θεωρητική προσέγγιση που αντλεί έμπνευση από τη Μαρξική ανάλυση του ποσοστού του κέρδους, η οποία ενσωματώνει κριτικά και στοιχεία της Μαρξιστικής και μη-Μαρξιστικής θεωρίας για τις ΑΞΕ. Το κεντρικό ερευνητικό ερώτημα είναι το ποια είναι τα βασικά κίνητρα που οδηγούν το κεφάλαιο να επενδύσει, με τη μορφή της ΑΞΕ, σε σχετικά λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες του ανεπτυγμένου κόσμου, και συγκεκριμένα σε Ανατολικές χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ). Για να απαντηθεί το ερώτημα, το θεωρητικό πλαίσιο στηρίζεται στη βασική λογική της θεωρίας του Μαρξ γύρω από την πτώση του ποσοστού του κέρδους και τη σχέση της με την άνιση ανάπτυξη και τις εξαγωγές κεφαλαίου (ΑΞΕ). Το κύριο επιχείρημα είναι πως, κάτω από ορισμένες προϋποθέσεις, οι συνεχιζόμενες διεθνείς διαφορές στα ποσοστά κέρδους μεταξύ χωρών μπορούν να ερμηνεύσουν τις διεθνείς κινήσεις κεφαλαίου προκειμένου είτε να αποφύγει την τάση προς κρίση στην χώρα προέλευσής του είτε απλά να αναζητήσει ένα υψηλότερο ποσοστό κέρδους στο εξωτερικό. Επομένως, για να πραγματοποιηθούν ΑΞΕ, λαμβάνεται ως βασικό δεδομένο πως σε παγκόσμιο επίπεδο διατηρούνται και αναπαράγονται διεθνείς διαφορές στα εθνικά ποσοστά κέρδους. Παρότι αυτή είναι η βασική προσέγγιση που ακολουθείται στην παρούσα διατριβή, η μελέτη επιπλέον υποστηρίζει πως οι διεθνείς διαφορές στα ποσοστά κέρδους δεν επαρκούν από μόνες τους ως κίνητρο για την πραγματοποίηση ΑΞΕ, και θέτει ορισμένες πρόσθετες προϋποθέσεις που πρέπει να πληρούνται προκειμένου να λάβει χώρα στην πράξη μια ΑΞΕ. Οι προϋποθέσεις που πρέπει να πληρούνται προκειμένου μια ΑΞΕ να κατευθυνθεί προς μια σχετικά λιγότερο ανεπτυγμένη χώρα με σχετικά υψηλότερο ποσοστό κέδρους είναι: (1) η ύπαρξη επιχειρήσεων με επαρκώς ανώτερη παραγωγικότητα, στις πιο ανεπτυγμένες χώρες, που τους επιτρέπει να ανταγωνιστούν μέσω της ελεγχόμενης παραγωγής σε ξένο έδαφος⸱ (2) επαρκής βιομηχανική ανάπτυξη στη σχετικά λιγότερο ανεπτυγμένη χώρα υποδοχής⸱ (3) η χώρα προέλευσης και η χώρα υποδοχής της επένδυσης πρέπει να έχουν, λίγο πολύ, παρόμοιες παραγωγικές δομές. Αυτές οι προϋποθέσεις, σε συνδυασμό με μια βασική Μαρξική ανάλυση του ποσοστού κέρδους, ουσιαστικά υποδηλώνει πως: (α) οι ΑΞΕ θα τείνουν να έλκονται προς βιομηχανικές χώρες που βρίσκονται σε σχετικά χαμηλότερο επίπεδο ανάπτυξης συγκριτικά με τη χώρα προέλευσης της ΑΞΕ, καθώς η ανώτερη παραγωγικότητα των πολυεθνικών επιχειρήσεων (ΠΕ) που προέρχονται από τις πιο ανεπτυγμένες χώρες, σε συνδυασμό με το συνήθως υψηλότερο ποσοστό κέρδους στις σχετικά λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες, οδηγεί τις ΠΕ να επενδύουν στις τελευταίες⸱ (β) οι ΠΕ θα τείνουν να επενδύουν σε χώρες που παράγουν ένα παρόμοιο φάσμα αγαθών με τη χώρα προέλευσης, το οποίο είναι συχνά το αποτέλεσμα είτε της ανάγκης να παρακαμφθούν μέτρα εμπορικής προστατευτικής πολιτικής, που εφαρμόζονται από παρόμοια ανεπτυγμένες βιομηχανικές χώρες, είτε του γεγονότος πως οι σχετικά λιγότερο ανεπτυγμένες βιομηχανικές χώρες μπορούν να παράγουν παρόμοια αγαθά με τη χώρα προέλευσης σε χαμηλότερο κόστος. Η μελέτη περιλαμβάνει μια εμπειρική διερεύνηση ώστε να ελέγξει αν το προτεινόμενο θεωρητικό πλαίσιο επιβεβαιώνεται, εξετάζοντας τις διαφορετικές δυναμικές του ποσοστού κέρδους και των ΑΞΕ σε δύο διακριτές ομάδες χωρών της ΕΕ. Συγκεκριμένα, η πρώτη ομάδα χωρών (ομάδα 1) περιλαμβάνει πιο ανεπτυγμένες βιομηχανικές Δυτικές χώρες της ΕΕ, δηλαδή, το Βέλγιο, τη Γαλλία, τη Γερμανία, την Ιταλία, και την Ολλανδία – που ταυτόχρονα είναι ιδρυτικά μέλη και μέρος του πυρήνα της ΕΕ – ενώ η δεύτερη ομάδα χωρών (ομάδα 2) περιλαμβάνει σχετικά λιγότερο ανεπτυγμένες βιομηχανικές Ανατολικές χώρες της ΕΕ, δηλαδή, την Τσεχία, την Ουγγαρία, την Πολωνία, και τη Σλοβακία – που ταυτόχρονα είναι χώρες του πρώην Ανατολικού μπλοκ (πρώην οικονομίες σε μετάβαση), επίσης γνωστές και ως χώρες του Βίσεγκραντ. Η εμπειρική διερεύνηση χωρίζεται σε μια μακροοικονομική ανάλυση ομάδων χωρών και σε μια κλαδική ανάλυση ανά χώρα. Ο στόχος της μακροοικονομικής ανάλυσης είναι να εξετάσει κατά πόσο το ποσοστό κέρδους, σε συνδυασμό με την πιθανή επίδραση άλλων παραγόντων, μπορεί να βοηθήσει στην ερμηνεία της συνολικής τάσης των εισροών ΑΞΕ στις δύο ομάδες χωρών της ΕΕ. Συγκεκριμένα, η μακροοικονομική ανάλυση εξετάζει την επίδραση του ποσοστού κέρδους, του μεγέθους της αγοράς, της εμπορικής ή/και νομισματικής προστασίας, και της μακροπρόθεσμης ελκυστικότητας ΑΞΕ, επί των εισροών ΑΞΕ σε κάθε ομάδα χωρών. Η κλαδική ανάλυση αποτελείται από δύο μέρη. Το ένα μέρος εστιάζει στις κλαδικές ΑΞΕ και το κλαδικό εμπόριο κάθε χώρας ανεξάρτητα. Η κλαδική ανάλυση των ΑΞΕ και του εμπορίου πραγματοποιείται ώστε να εντοπιστούν πιθανά πρόσθετα κίνητρα πίσω από τις κλαδικές ΑΞΕ, ώστε να εκτιμηθεί ο βασικός τύπος ΑΞΕ που πραγματοποιείται σε κάθε ομάδα χωρών. Το άλλο μέρος της κλαδικής ανάλυσης περιλαμβάνει μια διερεύνηση, ανάλογα με τη διαθεσιμότητα στοιχείων, των κλαδικών ποσοστών κέρδους και των κλαδικών ΑΞΕ, ώστε να ελεγχθεί αν επιμέρους εθνικοί κλάδοι που εμφανίζουν σχετικά υψηλότερο ποσοστό κέρδους τείνουν να έλκουν περισσότερες ΑΞΕ. Το βασικό εύρημα της εμπειρικής μακροοικονομικής ανάλυσης είναι ότι το ποσοστό κέρδους φαίνεται να παίζει έναν σημαντικό ρόλο στον καθορισμό της συνολικής τάσης των εισροών ΑΞΕ και στις δύο ομάδες χωρών, ειδικά στην ομάδα 2. Φαίνεται πως η ομάδα 2 έχει ένα σχετικά υψηλότερο ποσοστό κέρδους μεταξύ του 1995 και του 2021, περίοδος κατά την οποία οι εισροές ΑΞΕ παρουσιάζουν μια συνολική αύξηση. Από την άλλη, η ομάδα 1 έχει ένα σχετικά χαμηλότερο ποσοστό κέρδους μεταξύ του 1991 και του 2021, περίοδος κατά την οποία οι εισροές ΑΞΕ παρουσιάζουν μια συνολική πτώση. Φαίνεται πως το χαμηλότερο ποσοστό κέρδους, καθώς και η συνολική πτωτική τάση του, για την ομάδα 1 είναι το αποτέλεσμα τόσο της συνολικής αύξησης του καθαρού αποθέματος παγίου κεφαλαίου που απαιτείται για την παραγωγή μιας μονάδας προϊόντος (Μαρξικός «Νόμος της Πτωτικής Τάσης του Ποσοστού του Κέρδους»), όσο και της συνολικής αύξησης του μεριδίου της εργασίας στο καθαρό προϊόν («Υπερσυσσώρευση Κεφαλαίου»). Το υψηλότερο ποσοστό κέρδους, καθώς και η συνολική ανοδική τάση του, για την ομάδα 2 φαίνεται πως είναι το αποτέλεσμα τόσο της συνολικής πτώσης του καθαρού αποθέματος παγίου κεφαλαίου που απαιτείται για την παραγωγή μιας μονάδας προϊόντος, όσο και της συνολικής μείωσης του μεριδίου της εργασίας στο καθαρό προϊόν, σε σύγκριση με την ομάδα 1 – το οποίο υποδηλώνει πως επενδύοντας στην ομάδα 2 το ξένο κεφάλαιο εκμεταλλεύεται το ταυτόχρονα χαμηλότερο επίπεδο μισθών με την αυξανόμενη παραγωγικότητα της εργασίας. Αυτό σημαίνει πως οι συνεχιζόμενες διαφορές στο εθνικό επίπεδο των μισθών εντός της ΕΕ, δεδομένου πως οι Ανατολικές χώρες της ΕΕ σταδιακά μειώνουν τη διαφορά παραγωγικότητας με τις Δυτικές χώρες της ΕΕ, επιτρέπουν στο ξένο κεφάλαιο να αποσπά πρόσθετα κέρδη από τις σχετικά λιγότερο ανεπτυγμένες Ανατολικές χώρες της ΕΕ, μέσω της υποκατάστασης υψηλότερα αμειβόμενης εργασίας με χαμηλότερα αμειβόμενη εργασία, η οποία οδηγεί σε μια μορφή οικονομικής ιμπεριαλιστικής εκμετάλλευσης μέσω «εργασιακής κερδοσκοπίας» εντός της ΕΕ. Δηλαδή, παρά τη συνεχιζόμενη διαδικασία της Ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, μορφές άνισης ανάπτυξης εντός της ΕΕ φαίνεται πως έχουν οδηγήσει σε μια πόλωση του ποσοστού κέρδους μεταξύ Δυτικών και Ανατολικών χωρών της ΕΕ. Η παρούσα μελέτη υποστηρίζει πως, για όλα τα άλλα σταθερά, αυτή η πόλωση του ποσοστού κέρδους φαίνεται να έχει παίξει έναν σημαντικό ρόλο στον καθορισμό της συνολικής τάσης των ΑΞΕ στις Δυτικές και Ανατολικές χώρες της ΕΕ κατά τις τελευταίες τρεις δεκαετίες. Άλλοι παράγοντες που φαίνεται να επηρεάζουν τις εισροές ΑΞΕ σύμφωνα με την εμπειρική μακροοικονομική ανάλυση είναι το μέγεθος της αγοράς, η εμπορική ή/και νομισματική προστασία, και η μακροπρόθεσμη ελκυστικότητα ΑΞΕ. Σύμφωνα με την εμπειρική κλαδική ανάλυση ΑΞΕ και εμπορίου, οι αυξημένες ΑΞΕ στην ομάδα 2 φαίνονται να είναι κυρίως εξαγωγικού προσανατολισμού, ειδικά στον κλάδο της αυτοκινητοβιομηχανίας. Οι ΑΞΕ στην ομάδα 1 φαίνονται να είναι πέρα από εξαγωγικού προσανατολισμού και ΑΞΕ που στοχεύουν στην παραγωγή για την εγχώρια αγορά. Ο κλάδος που δέχεται τις περισσότερες ΑΞΕ στις χώρες της ομάδας 1 είναι ο κλάδος των χημικών προϊόντων, στον οποίο οι ΑΞΕ φαίνεται να στοχεύουν κυρίως στην παραγωγή για την εγχώρια αγορά. Τέλος, η διερεύνηση των κλαδικών ποσοστών κέρδους και των κλαδικών ΑΞΕ στη Γερμανία και την Τσεχία υποδεικνύει πως οι εθνικοί κλάδοι που παρουσιάζουν ένα υψηλότερο ποσοστό κέρδους, σε σχέση με το εθνικό μέσο ποσοστό κέρδους του ιδιωτικού τομέα, τείνουν να έλκουν περισσότερες ΑΞΕ συγκριτικά με άλλους εθνικούς κλάδους.