Αγροικίες και αγροτική οικονομία στη Μακεδονία κατά τη ρωμαϊκή και υστερορωμαϊκή περίοδο (2ος αι. π.Χ.- 6ος αι. μ.Χ.)
Authors: Κετάνης Κωνσταντίνος 
Published: July 2024

Η παρούσα διατριβή μελετά τις αγροικίες της Ρωμαϊκής και Υστερορωμαϊκής εποχής που έχουν εντοπιστεί σε σωστικές κυρίως ανασκαφές στη Μακεδονία, στη βόρεια Ελλάδα. Πρόκειται για αυτόνομα κτήρια ή συγκροτήματα κτηρίων, στα οποία διαβιούσαν και εργάζονταν αγροτικοί πληθυσμοί, όπως γεωργοί, κτηνοτρόφοι, υλοτόμοι και άλλοι. Άλλοτε είναι μικρά κτήρια, ενδεχομένως τμήματα μεγαλύτερων εγκαταστάσεων, που δεν ανασκάφηκαν ολόκληρα ή δεν διατηρήθηκαν, και άλλοτε είναι μεγάλα και πλούσια διακοσμημένα κτήρια. Σε κάθε περίπτωση, η μορφή, η το μέγεθος και η ποιότητα κατασκευής αντανακλούν το οικονομικό επίπεδο του εκάστοτε ιδιοκτήτη. Οι αγροικίες που μελετήθηκαν είναι συνολικά 101 και έχουν εντοπιστεί σε 12 (από τους 13) νομούς της Μακεδονίας. Τα χρονολογικά όρια της διατριβής είναι από την κατάκτηση της Μακεδονίας από τους Ρωμαίους, μετά τη μάχη της Πύδνας το 168 π.Χ., μέχρι τον 6ο αι. μ.Χ. Οι τρόποι ρύθμισης της αγροτικής παραγωγής στη Μακεδονία από τα διοικητικά όργανα, αρχικά του Ρωμαϊκού κράτους και στη συνέχεια του Βυζαντινού, καθώς και ο ρόλος της Χριστιανικής Εκκλησίας ως οικονομικός παράγοντας και κάτοχος γης, αποτέλεσαν επίσης αντικείμενο μελέτης. Οι κυριότερες ασχολίες των αρχαίων Μακεδόνων ήταν η γεωργία και η κτηνοτροφία. Άλλες δραστηριότητες, όπως η αλιεία, η υλοτομία, η βιοτεχνία και η μεταλλευτική, συμπλήρωναν τα εισοδήματα των ανθρώπων. Σε ξεχωριστή ενότητα της διατριβής συγκεντρώνονται οι σχετικές πληροφορίες από τις φιλολογικές πηγές και τα επιγραφικά κείμενα. Επίσης, τα κινητά ευρήματα και τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα των κτηρίων που μελετήσαμε τεκμηριώνουν αυτές τις επαγγελματικές δραστηριότητες και καταδεικνύουν τον ρόλο των αγροικιών στην οικονομία της αρχαιότητας. Τα κυριότερα καλλιεργούμενα είδη ήταν τα σιτηρά, το αμπέλι και η ελιά. Επίσης, η παραγωγή και η μεταποίηση κτηνοτροφικών προϊόντων, όπως το γάλα και το μαλλί, και η παραγωγή μικρής κλίμακας βιοτεχνικών ειδών, ήταν επίσης μέρος των ασχολιών στις αγροικίες. Σκοπός των ενοίκων των αγροικιών ήταν η παραγωγή προϊόντων με σκοπό να καλύψουν τις ανάγκες της καθημερινής διαβίωσης. Ωστόσο, δεν θα ήταν λάθος να θεωρήσουμε ότι το πλεόνασμα από τα παραγόμενα προϊόντα πωλούνταν στο εμπόριο. Το οδικό δίκτυο της αρχαίας Μακεδονίας, όπως η Εγνατία Οδός και οι άλλοι δευτερεύοντες δρόμοι, καθώς και τα λιμάνια, διευκόλυναν τις εμπορικές συναλλαγές και ευνοούσαν τις επαφές των Μακεδόνων με άλλες περιοχές του αρχαίου ελληνορωμαϊκού κόσμου. Η συνεισφορά της διατριβής στην έρευνα έγκειται σε τέσσερα σημεία. Πρώτον, μελετήσαμε τα ιστορικά γεγονότα της Ρωμαϊκής και Υστερορωμαϊκής εποχής και το πώς αυτά επηρέαζαν την αγροτική οικονομία, τη διαχείριση της αγροτικής παραγωγής και την καθημερινότητα των αγροτικών πληθυσμών. Δεύτερον, συγκεντρώσαμε όλα τα δημοσιευμένα ανασκαφικά στοιχεία για τις μακεδονικές αγροικίες της περιόδου αυτής. Τρίτον, επιχειρήσαμε να εντοπίσουμε τα είδη που καλλιεργούσαν και τα προϊόντα που παρήγαν οι ένοικοι των αγροικιών, μελετώντας τους χώρους που τα αποθήκευαν και τα μεταποιούσαν και τα εργαλεία και τα σκεύη που χρησιμοποιούσαν. Τέταρτον, διερευνήσαμε τη θέση των αγροικιών στο τοπίο της Μακεδονίας, σε σχέση με το φυσικό ανάγλυφο, με τους αρχαίους οικισμούς, τις γειτονικές αγροικίες, το αρχαίο οδικό δίκτυο και τις διαθέσιμες πλουτοπαραγωγικές πηγές. Ιδιαίτερο αντικείμενο έρευνας ήταν τα χρονολογικά όρια των φάσεων κατοίκησης των αγροικιών στη Μακεδονία, ο συνολικός αριθμός τους ανά περιόδους, η αυξομείωση του πλήθους τους και πως αυτή επηρεάστηκε από τα ιστορικά γεγονότα της κάθε εποχής. Τέλος, αναζητήσαμε τις αιτίες που οδήγησαν στην οριστική εγκατάλειψη των αγροικιών στη μακεδονική ύπαιθρο μετά τα τέλη του 6ου αι. μ.Χ. περίπου.