Πειραματικές διερευνήσεις στον τονισμό της ελληνικής
Authors: Αποστολούδα Βασιλική 
Published: September 2021

Η παρούσα διατριβή πραγματεύεται το τονικό σύστημα των ουσιαστικών της Ελληνικής, γλώσσα η οποία κατατάσσεται στα συστήματα λεξικού τονισμού. Κύριος στόχος της είναι η πειραματική διερεύνηση της δυναμικής των τονικών σχημάτων στη φωνοτακτική γραμματική των φυσικών ομιλητών, όπως αυτή αντανακλάται στις επιλογές τους κατά τον τονισμό νέων λέξεων, καθώς και των παραμέτρων που καθορίζουν αυτές τις επιλογές. Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στις παραμέτρους της μορφολογικής πληροφορίας και της λεξικοστατιστικής επίδρασης. Παράλληλα, διερευνάται η ύπαρξη ενδεχόμενων διαφορών ανάμεσα στη γραμματική ενηλίκων και παιδιών, τα οποία δεν έχουν ολοκληρώσει όλα τα στάδια κατάκτησης της γλώσσας. Για τους ερευνητικούς στόχους σχεδιάστηκαν και υλοποιήθηκαν τα εξής πειραματικά έργα: α) ένα πείραμα παραγωγής στο οποίο συμμετείχαν νεαροί (7-8 ετών) και ενήλικες (18-23 ετών) φυσικοί ομιλητές και γ) ένα ακουστικό πείραμα αντίληψης στο οποίο συμμετείχαν ενήλικες φυσικοί ομιλητές (18-23 ετών). Το πειραματικό υλικό αποτελείται από δισύλλαβες και τρισύλλαβες ψευδολέξεις με πραγματικές κλιτικές καταλήξεις (-ος, -ας, -ης, -α, -η, -ο, -ι, -μα), για τη δημιουργία των οποίων αξιοποιήθηκαν καινοτόμα ερευνητικά εργαλεία, όπως σώματα κειμένων και ερωτηματολόγια. Οι ψευδολέξεις κατασκευάστηκαν με τέτοιο τρόπο ώστε να υπακούουν στους φωνοτακτικούς περιορισμούς της Ελληνικής, χωρίς παράλληλα να παρουσιάζουν μεγάλο βαθμό ομοιότητας με πραγματικές λέξεις, ώστε να αποφευχθεί η άμεση λεξική πρόσβαση. Η στατιστική ανάλυση των αποτελεσμάτων υπέδειξε ότι το τονικό σχήμα με τη μεγαλύτερη δυναμική στα πειραματικά δεδομένα είναι η παραλήγουσα, αλλά όχι για όλες τις πειραματικές συνθήκες, καθώς κάποιες κλιτικές καταλήξεις συνδέονται πιο στενά με συγκεκριμένα τονικά σχήματα (π.χ. η προπαραλήγουσα με τα τρισύλλαβα σε -ος και -ο). Η σύνδεση αυτή δεν είναι τυχαία, καθώς η σύγκριση με λεξικοστατιστικές βάσεις δεδομένων έδειξε ότι ακολουθούνται τα τονικά πρότυπα του Λεξικού. Ωστόσο, τα λεξικά πρότυπα ακολουθούνται μόνο από την ομάδα των ενηλίκων, καθώς στις τονικές επιλογές της ομάδας των παιδιών αναδεικνύεται συστηματικά η παραλήγουσα. Αποδεικνύεται επομένως ότι η κλιτική μορφολογία και η λεξικοστατιστική επίδραση παίζουν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της γραμματικής των ενηλίκων. Αντίθετα, οι τονικές επιλογές της ομάδας των παιδιών αποκαλύπτουν ότι χαρακτηριστικά των πρώιμων γραμματικών, όπως η ανάδειξη των αμαρκάριστων τύπων, είναι εμφανή ακόμα και σε μεταγενέστερα στάδια γλωσσικής ανάπτυξης, κατά τα οποία το περιορισμένο εύρους του λεξιλογίου δεν επιτρέπει τη γενίκευση των λεξικοστατιστικών συχνοτήτων. Τέλος, ένα ιδιαίτερα καινοτόμο μέρος της διατριβής προσεγγίζει τη γραμματική του τονισμού υπό την υπολογιστική έννοια της εκμάθησης και διερευνά το κατά πόσο είναι δυνατή η τυποποίησή της, ώστε να καταστεί προβλέψιμη σε μηχανικά-υποκινούμενα περιβάλλοντα. Για το σκοπό αυτό αξιοποιήθηκαν δύο υπολογιστικά μοντέλα, α) ένα μοντέλο με ευρεία εφαρμογή στην υπολογιστική γλωσσολογία και β) ένα μοντέλο με ευρεία εφαρμογή στη μηχανική μάθηση, τα οποία εκπαιδεύτηκαν με τα πειραματικά δεδομένα, για να κάνουν προβλέψεις για τον τονισμό των ψευδολέξεων.