Hanefî Sünnet Anlayışında Farklı Bir Çizginin Takibi: Kelamcı Usûl Yazarlarının Farklılaşma Noktaları
Authors: ÖZBEN DOKAK Zübeyde 
Published: June 2019

Kaynaklar bize Hanefî usûlünde Irak ve Semerkant meşayihi olmak üzere iki
farklı grubun takip edildiğini gösterir. Ancak zamanla Irak meşâyihini takip
eden anlayış hâkim Hanefî geleneğini oluşturmuştur. Bu durum daha ziyade
Semerkant meşâyihini takip ettiklerini söyleyebileceğimiz kelamcı usûl
yazarlarının farklı birtakım yaklaşımlarının gölgede kalmasına sebep olmuştur.
Mezhep içindeki bu ayrışma dikkate alınarak usûl eserlerinin sünnet bahisleri
mukayese edildiğinde de bu hususta Hanefî usûlündeki farklılaşma noktalarını
görmek mümkün olmaktadır. “Sünnetin tarifi”, “Hz. Peygamber’in fiillerinin
ahkâma delâleti”, “sahâbeyi taklid”, “Kur’ân’a arz kriteri” ve “fakîh râvî
meselesi” bu farklılaşmaların tespit edildiği hususlardır. Mezkûr konular
çerçevesinde bu çalışmada esas alınan kelamcı usûl yazarlarının hâkim Hanefî
usûl geleneğinden ayrıldığı hususlar çoğunlukla itikadla
ilişkilendirildiğinden, bu ayrışmanın genel itibarıyla onların kelâmî öncülleri
dikkate alan usûl yaklaşımları ile izah edilebileceğini söylemek mümkündür.
Netice itibarıyla her mezhep gibi kendi içinde farklı yönelimlere sahip olan
Hanefî mezhebinin de sünnet konusunda tek düze bir yaklaşıma sahip olmadığı
görülmüştür. Özet: Bu çalışmada hicri V.-VIII. asırlar arasında
Maverâünnehir bölgesinde yazılmış Hanefî usûl eserleri esas alınarak sünnet
bahislerindeki farklılaşmaların izi takip edilmiştir. Konunun bu şekilde
sınırlandırılmasının nedeni, ilgili bölge ve dönemde mezhep içinde bazı değişim
ve gelişimlerin yaşanmış olmasıdır. Zira farklı itikâdî eğilimlerin etkisiyle
gerçekleştiği düşünülen bir ayrışmayla Irak meşâyihi ve Semerkant meşâyihi
olmak üzere iki farklı çizgide seyreden Hanefî fıkıh usûlü, bu zaman diliminde
bir tarafın lehine gelişim göstermiştir. Bu durum, çoğunlukla Semerkant
meşâyihini takip eden kelamcı usûl yazarlarının farklı birtakım yaklaşımlarının
gölgede kalmasına neden olmuştur. Zira yerleşik hale gelen Hanefî usûl geleneği
hem ele alınan konular hem de bu konulardaki yaklaşımlar açısından çoğunlukla
Irak meşâyihinin çizgisini takip etmiştir. Bu çalışmanın amacı, Hanefî mezhebi
içindeki Semerkant meşâyihi çizgisinin sünnet konusundaki farklı yaklaşımlarını
tespit etmektir. Mukayese yönteminin esas alındığı çalışmada genel itibarıyla
Debûsî, Pezdevî, Serahsî ve onları takip edenler ile kelamcı usûl yazarları
olan Ebü’l-Yüsr, Semerkandî, Lâmişî ve Üsmendî’nin usûllerindeki sünnet
bahisleri karşılaştırılmış ve ikinci gruptaki usûlcülerin farklılaşma noktaları
tespit edilmiştir.Bu bağlamda öncelikle sünnetin tarifi ve kapsamı hususunda Hanefî
usûlünde iki farklı yaklaşımın var olduğu görülmektedir. Zira Irak meşâyihini
takip eden Hanefî usûlcüler sünneti tarif ederken sahâbeyi sünnetin kapsamına
dâhil etmişlerdir. Ancak Ebü’l-Yüsr, Semerkandî ve Lâmişî sünnet tariflerinde
sahâbeyi zikretmemiş ve tâbî olunacak tek kişinin Hz. Peygamber olduğunu ifade
etmişlerdir. Ayrıca ikinci gruptaki Hanefîler diğerlerinden farklı olarak
mutlak sünnet lafzından kastın sadece Hz. Peygamber’in sünneti olduğu görüşünü
de benimsemişlerdir. Bu konuda onlar ehl-i hadis ve ulemanın cumhuru ile aynı
kanaati paylaşmışlardır.Hz. Peygamber’in vasfı bilinmeyen fillerinin ahkâma delâleti konusunda da
Irak ve Semerkant meşâyihine dayandırılan iki farklı yaklaşım bulunmaktadır.
Iraklı Hanefilere göre herhangi bir delil bulunmadığında Hz. Peygamber’in fiili
mubâhlığa hamledilir. Semerkant meşâyihine göre ise böyle bir fiil amel
bakımından vücûba hamledilir, itikad bakımından ise tevakkuf edilir. Sonraki
Hanefi usûlcülerin çoğu bu konuda Iraklı Hanefilerin ibâha görüşünü
benimsemiştir. Semerkandî, Lâmişî ve İtkânî ise Semerkant meşâyihinin amelen
vâcip olmakla birlikte itikaden tevakkuf etme görüşüne meyletmişlerdir. Sahâbeyi taklid konusunda da Hanefî usulcüler tarafından iki farklı
yaklaşımın benimsendiği görülmektedir. Hanefî usûlcülerin geneli Berdaî’ye
nisbet edilen sahâbeyi taklidin vâcip olduğu ve sahâbe sözünün kıyasa takdim
edilmesi gerektiği görüşünü benimsemişlerdir. Semerkandî ve Lamişî ise
Mâtürîdî’ye atfedilen, fetva derecesine ulaşan bir sahâbînin umumun ihtiyacı
olduğu için gizli kalma ihtimali olmayan bir konudaki görüşüne akranlarından
biri muhalefet etmemişse o sahâbîyi taklidin vâcip olduğu görüşünü kabul
etmişlerdir. Meşhur haberin ne tür ilim ifade ettiği hususunda da Hanefi usûlcüler
arasında bir ihtilaf bulunmaktadır. Debûsî, Pezdevî, Serahsî ve müteahhir
Hanefî ulemâ meşhurun ilm-i yakîn değil ilm-i tüma’nîne ifade ettiği
kanaatindedir. Ebü'l-Yüsr, Semerkandî ve Lâmişî’nin ise meşhur haberin yakîni
bilgi ifade ettiği kanaatinde oldukları anlaşılmaktadır. Fakat Hanefiler
arasındaki bu ihtilaf, sadece meşhur haberi inkâr edenin tekfir edilip
edilmeyeceği meselesine tesir etmekte, ahkâm konusunda herhangi bir ihtilafa
yol açmamaktadır. Manevî inkıtâ kapsamında ele alınan Kur’ân’a muhalefet meselesinde de
mezhep içinde iki farklı yaklaşım yer almaktadır. Bu meselede özellikle nassa
ziyâde yoluyla gerçekleşen Kur’ân’a muhalefet hususu farklı şekillerde
değerlendirilmiştir. Irak meşâyihi ve onları takip eden Hanefîlerin çoğunluğuna
göre nassa ziyâde nesihtir. İmam Mâtürîdî ve onu takip eden Semerkant
meşâyihine göre ise nassa ziyâdenin nesh olması da beyân olması da mümkündür.
Herhangi bir delil olmadan da biri tercih edilemez. Ayrıca Irak meşâyihine göre
Kur’ân’ın âm ve zâhir lafızları yakîn ifade ederken Semerkant meşâyihine göre
Kur’ân’ın âm lafızları zan ifade ettiği için haber-i vâhidle tahsîs edilmesi
câizdir. Ancak Hanefîler arasındaki âm lafız konusundaki bu ihtilafın âmmın
katiyyetinin kabul edilmesinin itikadla ilgili bazı konularda probleme
sebebiyet vermesiyle ilgili olduğu görülmüştür. Râvînin fakîhliği meselesinde ise Hanefî usûlcüler tarafından üç farklı
yaklaşımın sergilendiği tespit edilmiştir. İlk olarak Îsâ b. Ebân’ın Ebû Hüreyre
özelinde dile getirdiği fakîh olmayan râvînin rivayetini kabul etmeme yönündeki
tutum Debûsî ile birlikte giderek yumuşatılarak sonraki Hanefî usûlcülerin
geneli tarafından benimsenmiştir. Ancak aynı ilmî çevre ve dönemde yaşamasına
rağmen Ebü’l-Yüsr’ün bu yaklaşımı takip etmediği görülmektedir. Aynı zamanda
Semerkandî, Lâmişî ve Üsmendî’nin de fakîh râvî görüşünü benimsemediğini
söylemek mümkündür. Sonraki dönem usûlcülerinden Abdülazîz el-Buhârî ve Kâkî
ise bu yaklaşımı benimsememekle birlikte açıkça eleştirmişlerdir.

Sonuç olarak kendi içinde farklı yönelimleri barındıran Hanefî mezhebinin
sünnet konusunda tek düze bir yaklaşıma sahip olmadığı görülmüştür. Bu
çalışmada esas alınan kelamcı usûl yazarlarının sünnet konusunda hâkim Hanefî
usûl geleneğinden ayrıldığı hususlar çoğunlukla itikadla
ilişkilendirilmektedir. Dolayısıyla bu ayrışmanın genel itibarıyla onların
kelâmî öncülleri dikkate alan usûl yaklaşımları ile ilgili olduğunu söylemek
mümkündür. Ayrıca Kelamcı usûl yazarlarının hâkim Hanefî geleneğe alternatif
olarak ortaya koyduğu bazı görüşlerde ehl-i hadise ve ulemanın cumhuruna yakın
bir tutum sergilediği de görülmektedir.