Supplementation for athletes – part 2. Caffeine
Authors: Szewczyk Paweł Błażej , Dorożyński Bartłomiej , Osowski Marcin , Szura Ewa 
Published: October 2024

Kofeina jest jednym z najpopularniejszych środków ergogenicznych stosowanych przez sportowców na różnym poziomie wytrenowania w celu poprawy wydolności fizycznej i zdolności wysiłkowych. Liczne badania wykazały, że suplementacja kofeiną może znaleźć zastosowanie w wielu dyscyplinach sportu, jak m.in.: bieganie, kolarstwo, pływanie, sporty zespołowe, dyscypliny siłowe czy sylwetkowe. Suplementacja kofeiny może skutkować poprawą wyników sportowych o kilka procent. Spożycie kofeiny może wpływać na zwiększenie poziomu czujności, poprawę czasu reakcji i koncentracji, wydajność czy siłę mięśni. Dodatkowo suplementacja może opóźniać moment wystąpienia zmęczenia, jak również obniżać percepcję ciężkości wykonywanego wysiłku fizycznego.
Główny mechanizm działania kofeiny opiera się na blokowaniu receptorów adenozyny A1 i A2A, obecnych na całej powierzchni mózgu.W wyniku tego procesu dochodzi do wzrostu wydzielania neurotransmiterów (norepinefryny, dopaminy, serotoniny, glutaminianu, kwasu gamma-aminomasłowego (GABA) oraz acetylocholiny). Kofeina hamuje również aktywność fosfodiesterazy, co z kolei prowadzi do akumulowania się wewnątrzkomórkowego, cyklicznego adenozynomonofosforanu (cAMP), który uczestniczy w wielu procesach metabolicznych. Jednym ze spodziewanych skutków suplementacji kofeiny jest maksymalizacja tempa procesu lipolizy, co skutkuje wzrostem dostępności wolnych kwasów tłuszczowych, a następnie może potencjalnie przyczyniać się do ograniczenia tempa wykorzystania glikogenu mięśniowego w trakcie wysiłku fizycznego. Niejasna pozostaje kwestia wpływu kofeiny na uwalnianie i wychwyt jonów wapnia. Przyjmuje się, że optymalna pora na przyjęcie kofeiny mieści się w przedziale czasowym od 30 do 60 minut przed rozpoczęciem wysiłku, a zalecaną dawką jest od 3 do 6 mg/kg masy ciała sportowca. Warto jednak wziąć pod uwagę, że istnieje wiele form przyjęcia kofeiny (np. gumy do żucia, napoje, kapsułki), które charakteryzuje odmienne tempo dostępności związku aktywnego, a w efekcie odmienne osiąganie szczytowego stężenia kofeiny w surowicy krwi i uzyskanie efektów suplementacyjnych. Kofeina obecna jest także w wielu konwencjonalnych produktach spożywczych, takich jak: herbata, kawa, yerba mate, kakao, czekolada oraz napojach energetyzujących, w których nie występuje naturalnie, lecz jest dodawana. Aspektem mającym istotny wpływ na skuteczność stosowania kofeiny jest zmienność genetyczna związana z dwoma pojedynczymi polimorfizmami nukleotydu CYP1A2 i ADORA2A. CYP1A2 jest odpowiedzialny za kodowanie cytochromu P450 1A2, enzymu odpowiedzialnego za około 95% metabolizmu kofeiny. Osoby z genotypem AA mają predyspozycję do wytwarzania większej ilości tego enzymu, a zatem metabolizują kofeinę szybciej niż osoby z genotypami AC i CC. Spożywanie kofeiny przez osoby charakteryzujące się występowaniem genotypu CC może wiązać się z obniżeniem zdolności wysiłkowych i osiąganych wyników, pomimo zastosowania rekomendowanych dawek suplementacyjnych. Polimorfizm w obrębie ADORA2A, czyli genu kodującego podtyp receptora adenozynowego A2A, odpowiada za wrażliwość na działanie kofeiny. Osoby z allelem TT odznaczają się większą wrażliwością na działanie kofeiny w porównaniu z osobami z genotypem CT lub CC, które często określane są jako „niereagujące” na suplementację. Stosowanie kofeiny, szczególnie w przypadku przyjmowania zbyt dużych dawek, może powodować występowanie działań niepożądanych, takich jak: zaburzenia snu, nadmierne pobudzenie, problemy żołądkowo-jelitowe czy drżenia mięśniowe. Potrzeba dalszych, dobrze zaprojektowanych badań, w szczególności z udziałem kobiet, oceniających wpływ kofeiny na wydolność fizyczną w określonych warunkach i dyscyplinach sportu. Należy kierować się priorytetowo zasadą „po pierwsze nie szkodzić” i planować suplementację w taki sposób, aby potencjalne korzyści wynikające ze spożycia kofeiny nie były przysłaniane przez mogące wystąpić działania niepożądane.