Διαστάσεις, μέτρηση και εξέλιξη της γεωγραφικής απομόνωσης στην Ελλάδα
Authors: Παναγιωτόπουλος Γεώργιος 
Published: October 2021

Η προσβασιμότητα είναι ένα επιστημονικό αντικείμενο με πλούσια έρευνα για περισσότερο από μισό αιώνα. Αποτελεί έναν κρίσιμο παράγοντα στη διαμόρφωση των δυνάμεων έλξης μεταξύ των περιοχών και έχει αρχίσει να χρησιμοποιείται στην αποτίμηση των υποδομών μεταφορών, αλλά και των εν γένει αναπτυξιακών πολιτικών, καθώς έχει καθοριστικό ρόλο στις μελέτες για την εξομάλυνση των χωρικών ανισοτήτων. Στην Ελλάδα, οι περιφερειακές ανισότητες έχουν μελετηθεί διεξοδικά, δίνοντας ενδιαφέροντα συμπεράσματα για την υφιστάμενη κατάσταση και εξέλιξή τους. Το κύριο πρόβλημα της χώρας, όσον αφορά στην άνιση κατανομή πόρων και δραστηριοτήτων, είναι η υπεροχή των μεγάλων αστικών κέντρων και ορισμένων τουριστικών νησιών, σε αντίθεση με τη σοβαρή αναπτυξιακή υστέρηση των αγροτικών περιοχών, των ορεινών περιοχών και των μικρών νησιών. Στη διαμόρφωση αυτής της κατάστασης, και παρά τις σημαντικές επενδύσεις στις υποδομές μεταφορών, οι οποίες στοχεύουν στην αντιμετώπιση του προβλήματος, δεν έχει μελετηθεί μέχρι τώρα σε ικανοποιητικό βαθμό η προσβασιμότητα ως θεμελιώδους παραμέτρου.Η διδακτορική διατριβή συμβάλει στην κάλυψη αυτού του ερευνητικού κενού, αρχικά με τη μέτρηση της προσβασιμότητας βάσει τοποθεσίας, με στόχο να ποσοτικοποιηθεί η γεωγραφική απομόνωση. Η μέτρησης της προσβασιμότητας βάσει τοποθεσίας είναι ευρέως διαδεδομένη σε πολλά ερευνητικά πεδία, όπως στη γεωγραφία, στα οικονομικά του χώρου και στις μεταφορές. Χρησιμοποιώντας ως περιοχή μελέτης τον ελληνικό χώρο και σύγχρονες μεθοδολογίες, αναπτύχθηκε ένας δείκτης προσβασιμότητας/απομόνωσης, ο \en ARI(gr)\gr , με τον οποίον μετρήθηκε για πρώτη φορά η γεωγραφική απομόνωση στην Ελλάδα. Τα αποτελέσματα δίνουν σημαντικά στοιχεία για την ελληνική πραγματικότητα και τις χωρικές αντιθέσεις όσον αφορά στη γεωγραφική απομόνωση. Η πλειονότητα των μικρών νησιών αποδείχθηκαν ως οι πιο απομονωμένες περιοχές της Ελλάδας, ακολουθούμενα από τις ορεινές περιοχές, αλλά και μεγαλύτερα νησιά. Οι μεγάλες πόλεις της Ελλάδας εντάσσονται στην χαμηλότερη κατηγορία απομόνωσης και στις ενδιάμεσες κατηγορίες βρίσκονται οι υπόλοιπες επαρχιακές περιοχές με την απομόνωση να αυξάνεται όσο αυξάνεται και η απόσταση από τα μεγαλύτερα αστικά κέντρα.Παράλληλα, αναπτύχθηκε ένας τοπικός δείκτης απομόνωσης με στόχο την ποσοτικοποίηση της απομόνωσης σε μικρότερης κλίμακας περιοχές. Με βάση τον \en ARI(gr) \gr και συνδυάζοντας ένα μεγάλο εύρος ανθρώπινων δραστηριοτήτων ως παράγοντα \enquote{μάζας} στη μέτρηση της προσβασιμότητας/απομόνωσης αναπτύχθηκε ο δείκτης \en ARI(l)\gr , ο οποίος αποδίδει μια πιο λεπτομερή εικόνα της γεωγραφικής απομόνωσης και ανοίγει ένα νέο ερευνητικό πλαίσιο για τη μέτρηση της προσβασιμότητας, με στόχο τη βελτίωση της χωροθέτησης των υποδομών για τη μείωση των χωρικών ανισοτήτων.Στη συνέχεια, ελέγχεται η λειτουργική και επιχειρησιακή πτυχή των δεικτών. Μέσω προσαρμογής των διαφόρων παραγόντων της μέτρησης (πχ. μεταβολές στο κόστος ταξιδιού από επεμβάσεις στο οδικό δίκτυο), είναι εφικτή η δημιουργία νέων χαρτών προσβασιμότητας/απομόνωσης, οι οποίοι μπορούν να βοηθήσουν σημαντικά στη λήψη αποφάσεων και τον περιφερειακό προγραμματισμό. Επίσης, αποδεικνύεται ότι η απομόνωση συνδέεται με βασικά κοινωνικοοικονομικά χαρακτηριστικά, όπως το μέσο εισόδημα νοικοκυριού, την τιμή των καυσίμων, την ηλικία του πληθυσμού και το μορφωτικό επίπεδο. Κατά κύριο λόγο, η αύξηση της απομόνωσης συνοδεύεται με δυσμενέστερες συνθήκες όσον αφορά στις συγκεκριμένες κοινωνικοοικονομικές μεταβλητές.Τέλος, εξετάζεται η εξέλιξη της απομόνωσης στην Ελλάδα και η χώρο-χρονική δυναμική των παραγόντων που τη συνθέτουν. Η απομόνωση δεν είναι ένα στατικό μέγεθος, αλλά επηρεάζεται από ένα πλήθος παραγόντων, όπως οι μεταβολές στις υποδομές μεταφορών και στη χωρική κατανομή των δραστηριοτήτων, αλλά και η μεταξύ τους αλληλεξάρτηση. Μέσω της παρούσας έρευνας, αποδεικνύεται ότι τα έργα στο διάστημα 1991-2011 ευνόησαν τελικά κυρίως τους μεγάλους πληθυσμιακά οικισμούς και είχαν αρνητική κατά βάση επίδραση στους ορεινούς και μικρότερους οικισμούς, σε αντίθεση με τους διακηρυγμένους στόχους. Επίσης, σημαντικό εύρημα της διατριβής, συνιστά η αξία του λόγου κόστους ταξιδιού (ο οποίος χρησιμοποιείται στον δείκτη \en ARI(gr)\gr ) στην ανάλυση της μεταβολής της γεωγραφικής απομόνωσης, το οποίο εξηγεί γιατί, ενώ το κόστος ταξιδιού προς κέντρα υπηρεσιών σε απόλυτες τιμές μειώνεται διαχρονικά για το σύνολο των οικισμών της Ελλάδας, η απομόνωση αυξάνεται.