Τα χαρακτηριστικά των κοινωνικών σχέσεων που διαμορφώνονται ανάμεσα στους μαθητές με ήπια νοητική ανεπάρκεια και στους συνομηλίκους τους στο δημοτικό σχολείο
Authors: Ευκαρπίδης Πολυχρόνιος 
Published: August 2021

Η εκπαιδευτική πολιτική της ένταξης των μαθητών με αναπηρίες στα σχολεία γενικής αγωγής στη χώρα μας, εστιάζει κυρίως στη συμμετοχή αυτών των μαθητών στο κοινό αναλυτικό πρόγραμμα, ενώ υποβαθμίζει τη σημασία των σχέσεων και της αποδοχής τους στην ομάδα των συνομηλίκων. Η κουλτούρα των συνομηλίκων παίζει ρυθμιστικό και ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη και στη διαμόρφωση της προσωπικότητας και της κοινωνικής υπόστασης του ανθρώπου. Σύμφωνα με την προσέγγιση της συμβολικής αλληλεπίδρασης, μέσα από τις ομάδες των συνομηλίκων το παιδί επιχειρεί συλλογικά να οριοθετήσει την εξουσία των ενηλίκων, να αναλάβει την ευθύνη του εαυτού και της ζωής του και να προετοιμάσει την είσοδό του στο κόσμο των ενηλίκων. Παρόλο που τα σχετικά ερευνητικά δεδομένα στη χώρα μας είναι περιορισμένα, η ένταξη και αποδοχή στην ομάδα των συνομηλίκων για τους μαθητές με ήπια νοητική ανεπάρκεια (Η.Ν.Α.) φαίνεται να συνιστά ένα ιδιαίτερα σημαντικό πρόβλημα, το οποίο αποτέλεσε αντικείμενο έρευνας στην παρούσα διατριβή. Σύμφωνα με την ερευνητική υπόθεση της παρούσας έρευνας, η κοινωνική θέση των μαθητών με Η.Ν.Α. στην ομάδα των συμμαθητών τους αναμενόταν να είναι δυσμενής, με κύρια χαρακτηριστικά την απόρριψη, την περιθωριοποίηση και τη μη αποδοχή. Επιπλέον, διατυπώθηκε ως ερευνητικό ερώτημα, αν υπάρχει διαφορά στην κοινωνική θέση των μαθητών αυτών στο εντός και στο εκτός μαθησιακής διαδικασίας σχολικό πλαίσιο, όταν δηλαδή οι μαθητές λειτουργούν με ή χωρίς την παρουσία του ενήλικα εκπαιδευτικού. Στην έρευνα αυτή το δείγμα αποτέλεσαν 113 μαθητές με Η.Ν.Α. Εργαλεία της έρευνας ήταν το κοινωνιομετρικό ερώτημα (μοντέλο του Coie, 1982) και η κλίμακα αξιολόγησης της αλληλεπίδρασης και της επικοινωνίας των μαθητών με ΗΝΑ, η οποία κατασκευάστηκε για τις ανάγκες αυτής της έρευνας και απαντήθηκε για κάθε μαθητή του δείγματος από τον δάσκαλό του και τον ερευνητή παρατηρητή. Το κοινωνιομετρικό ερώτημα χορηγήθηκε στις τάξεις των μαθητών του δείγματος (63 τμήματα, με σύνολο 1393 μαθητών από τη Β΄ έως τη Στ΄ τάξη, 21 δημοτικών σχολείων). Η επεξεργασία των δεδομένων ανέδειξε τη δυσμενή κοινωνική θέση των μαθητών με Η.Ν.Α. στο εντός και στο εκτός μαθησιακής διαδικασίας πλαίσιο (80,4% και 65,4% απόρριψη αντίστοιχα), εύρημα που επιβεβαίωσε την ερευνητική υπόθεση. Παρόμοια ήταν τα ευρήματα από την επεξεργασία των δεδομένων της κλίμακας που συμπλήρωσαν οι δάσκαλοι και ο παρατηρητής. Σχετικά με το ερευνητικό ερώτημα, τόσο από το κοινωνιομετρικό ερώτημα όσο και από την παραγοντική ανάλυση της κλίμακας, προέκυψε ότι τα δύο σχολικά πλαίσια (εντός και εκτός της μαθησιακής διαδικασίας) διαφοροποιούνται με δυσμενέστερο το εντός μαθησιακής διαδικασίας πλαίσιο. Οι συνθήκες της απόρριψης για τους μαθητές με Η.Ν.Α. φαίνεται να διαμορφώνονται ήδη από τις μικρές τάξεις στο δημοτικό σχολείο, ενώ σημαντικό ήταν το εύρημα ότι η κοινωνική θέση δεν επηρεαζόταν από τη φοίτηση ή μη των μαθητών του δείγματος σε Τμήματα Ένταξης. Οι αιτίες απόρριψης -όπως διατυπώθηκαν από τους ίδιους τους συμμαθητές- βασίστηκαν σε κριτήρια ανάλογα με αυτά που ισχύουν και για όλους τους μαθητές και ως τέτοια αναφέρθηκαν η αδυναμία συνεργασίας, συμμετοχής και ανταπόκρισης στις απαιτήσεις των μαθημάτων και των παιχνιδιών, η ενόχληση στο μάθημα, η κοινωνικά μη αποδεκτή συμπεριφορά, η έλλειψη αμοιβαιότητας, τα διαφορετικά ενδιαφέροντα και η συνολική απόρριψη των μαθητών με ΗΝΑ ως ανθρώπων.