Στάσεις μαθητών/μαθητριών απέναντι στο περιβάλλον και τα περιβαλλοντικά προβλήματα μέσα από τη συμμετοχή τους σε προγράμματα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης στο σχολείο
Authors: Σιώκη Ειρήνη 
Published: August 2021

Τα περιβαλλοντικά προβλήματα (Π.Π.), παγκόσμια και τοπικά, είναι μεγάλα, πολύπλοκα και συνδέονται κυρίως με τις ανθρώπινες δραστηριότητες. Έχουν οικονομικο-πολιτικό υπόβαθρο και κοινωνική διάσταση. Η περιβαλλοντική εκπαίδευση (Π.Ε.) στον κόσμο αλλά και στην Ελλάδα μπορεί να αποτελέσει ανάχωμα απέναντι στην εξάπλωση και επέκταση της «φτηνής» ζωής που δημιουργείται από την υποβάθμιση του περιβάλλοντος καθώς, κεντρικός της σκοπός είναι η δημιουργία πολιτών που γνωρίζουν, νοιάζονται και προστατεύουν το περιβάλλον.Η γνώση των Π.Π. και οι φιλικές προς το περιβάλλον στάσεις, αποτελούν στοιχεία που συνδέονται με την έκφραση υπεύθυνης περιβαλλοντικά συμπεριφοράς. Η απόκτησή των παραπάνω δεξιοτήτων μπορεί να γίνει μέσα από τη συμμετοχή σε προγράμματα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης (Π.Π.Ε.). Είναι χρήσιμο αυτές οι δεξιότητες να αποκτώνται νωρίς, από άτομα νεαρά σε ηλικία όπως για παράδειγμα τα παιδιά του δημοτικού σχολείου. Επίσης, είναι σημαντικό η συμμετοχή σε Π.Π.Ε. να γίνεται για όσο το δυνατόν περισσότερο χρονικό διάστημα καθώς έτσι ενδυναμώνεται η θετική περιβαλλοντική συμπεριφορά. Με όλα τα παραπάνω, ενισχύονται και αυξάνονται οι πιθανότητες για τη θεμελίωση ενός νέου περιβαλλοντικού ήθους. Τα μεθοδολογικά εργαλεία με τα οποία υλοποιούνται τα Π.Π.Ε. είναι καθοριστικής σημασίας. Μεγάλη σημασία έχει και η προσωπική θέση και σχέση των εκπαιδευτικών με την Π.Ε., έτσι ώστε να δίνεται η δυνατότητα, στον βαθμό που αυτό είναι εφικτό, να υλοποιούνται οι σκοποί και οι στόχοι της.Έτσι, σκοπός της παρούσας διδακτορικής διατριβής ήταν η διερεύνηση των στάσεων που απέκτησαν τα παιδιά απέναντι στο περιβάλλον και τα περιβαλλοντικά προβλήματα μέσα από την τουλάχιστον τριετή ενασχόλησή τους με την Π.Ε. στο σχολείο.Στο πλαίσιο αυτής της έρευνας, έγινε προσπάθεια να διαφανεί η παρουσία ή μη των φιλικών προς το περιβάλλον στάσεων των παιδιών, όπως επίσης και ποιες είναι οι προϋποθέσεις, αφενός για τη διατήρηση αυτών των στάσεων, αφετέρου για το μετασχηματισμό αυτών σε συμπεριφορά. Διερευνήθηκε επίσης η εκπαιδευτική διαδικασία μέσω της οποίας εφαρμόστηκε η Π.Ε. στην οποία συμμετείχαν τα παιδιά, με τέτοιον τρόπο ώστε να αναδυθούν οι αδυναμίες αλλά και τα θετικά χαρακτηριστικά αυτής της προσέγγισης. Η αξιολόγηση των Π.Π.Ε. είναι ζωτικής σημασίας λόγω της χρησιμότητάς της για τον εκπαιδευτικό. Ετέθη λοιπόν ένα βασικό ερώτημα το οποίο αφορούσε στον κεντρικό σκοπό της Π.Ε. Εξετάστηκε κατά πόσον η περιβαλλοντική εκπαίδευση, με τη μορφή και τους τρόπους που εφαρμόζεται στην εκπαιδευτική διαδικασία στη χώρα μας, επιτυγχάνει να διαμορφώσει ή να διαφοροποιήσει τις στάσεις των παιδιών απέναντι στο περιβάλλον και τα συναφή προβλήματα και να οδηγήσει προς την κατεύθυνση της περιβαλλοντικά υπεύθυνης συμπεριφοράς. προς την κατεύθυνση της υπευθυνότητας στη θεώρηση των προβλημάτων αυτών και της κατανόησης ότι υπάρχει η αναγκαιότητα για δραστηριοποίηση σε ατομικό ή συλλογικό επίπεδο προκειμένου αυτά να αντιμετωπιστούν.Στοιχείο πρωτοτυπίας της έρευνας αποτελεί η εξέταση της σχέσης και της σύνδεσης των δεδομένων που αφορούν στη γνώση των παιδιών για το περιβάλλον και τα Π.Π., των στάσεών τους και των αυτοδηλούμενων συμπεριφορών τους, με τα δεδομένα της εκπαιδευτικής παρέμβασης, δηλαδή, της μεθοδολογίας που εφαρμόζεται κατά την υλοποίηση των Π.Π.Ε. και γενικότερα, της κουλτούρας και της οπτικής των εκπαιδευτικών για την Π.Ε. Είναι σημαντικό επίσης το γεγονός ότι οι μαθητές της παρούσας έρευνας έχουν εργαστεί σε Π.Π.Ε. για τουλάχιστον 3 χρόνια.Έτσι, διερευνήθηκαν αφενός οι αντιλήψεις των μαθητών για τη συμμετοχή τους στα Π.Π.Ε. και τη σχέση τους με αυτά., αφετέρου οι αντιλήψεις των εκπαιδευτικών για την περιβαλλοντική εκπαίδευση και την εφαρμογή της στην εκπαιδευτική πράξη.Σε αυτή την κατεύθυνση ορίστηκε η μεθοδολογική προσέγγιση της έρευνας. Ως ερευνητική μέθοδος χρησιμοποιήθηκε η μεταπαρακολούθηση (follow up ή follow through) ή εκ των υστέρων έρευνα και ως τεχνική έρευνας η μεθοδολογική τριγωνοποίηση.Προσδιορίστηκε το πεδίο της αναζήτησης όσον αφορά τα χαρακτηριστικά των προγραμμάτων Π.Ε. στα οποία συμμετείχαν τα παιδιά και οι εκπαιδευτικοί, με άλλα λόγια, τα μεθοδολογικά εργαλεία με τα οποία υλοποιήθηκαν τα Π.Π.Ε., το περιεχόμενό τους και η σχέση μαθητών και εκπαιδευτικών με αυτά. Επιλέχτηκαν οι μαθητές και οι εκπαιδευτικοί. Επρόκειτο για 53 μαθητές (30 κορίτσια και 23 αγόρια) οι οποίοι είχαν τουλάχιστον τριετή εμπειρία στην εκπόνηση προγραμμάτων περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και φοιτούσαν αντίστοιχα σε τέσσερα δημόσια δημοτικά σχολεία του Νομού Καβάλας. Όσον αφορά στους εκπαιδευτικούς, επρόκειτο για οκτώ δασκάλους (5 γυναίκες και 3 άντρες) οι οποίοι σε συνεργασία με τους παραπάνω μαθητές είχαν υλοποιήσει τα Π.Π.Ε. Στη συνέχεια, διερευνήθηκαν τα ζητήματα που προαναφέρθηκαν. Γι αυτό, αναπτύχτηκε μια σειρά ερωτήσεων. Επίσης, δημιουργήθηκαν δύο ιστορίες με σκοπό να συζητηθούν με τους μαθητές. Οι ιστορίες είχαν ως θέμα την περιγραφή περιβαλλοντικών προβλημάτων και τις διαφορετικές στάσεις και συμπεριφορές των πρωταγωνιστών τους. Όλα αυτά, απετέλεσαν το περιεχόμενο των ημιδομημένων συνεντεύξεων οι οποίες πραγματοποιήθηκαν με τους μαθητές και τους εκπαιδευτικούς στο πλαίσιο της ελεύθερης συζήτησης και επικοινωνίας . Για την επεξεργασία των δεδομένων της παρούσας έρευνας επιλέχθηκε η ανάλυση περιεχομένου, ποσοτικού και ποιοτικού χαρακτήρα. Από τα συμπεράσματα της έρευνας προκύπτει ότι οι εκπαιδευτικοί: Εφαρμόζουν την Π.Ε. με πίστη στον ριζοσπαστικό της ρόλο. Υλοποιούν Π.Π.Ε. η θεματολογία των οποίων πολλές φορές δεν συγκλίνει με την εκπαίδευση για την αειφορία. Συνδέουν το σχολείο με τις σύγχρονες τεχνολογίες. Επιλέγουν σχεδόν ισόρροπα τις γενικές κατηγορίες στόχων που είναι επίγνωση και ευαισθητοποίηση, περιβαλλοντική γνώση, στάσεις, δεξιότητες και συμμετοχή, δίνουν όμως κάποια έμφαση στους γνωστικούς στόχους. Προσπαθούν, με επιτυχία, να εφαρμόσουν συνεργατικές διαδικασίες. Βασικός άξονας των παιδαγωγικών μεθόδων και διδακτικών τεχνικών που χρησιμοποιούν είναι η μέθοδος project χωρίς όμως να υπεισέρχονται πάντα στο βιωματικό της χαρακτήρα. Εφαρμόζουν ποικιλοτρόπως τις μεθόδους μελέτης περιβαλλοντικών θεμάτων εκτός σχολικής αίθουσας (outdoor activities) με συνέπεια και με μεγάλη συχνότητα. Το αντίθετο συμβαίνει με τις μεθόδους διασαφήνισης και ανάλυσης αξιών τις οποίες χρησιμοποιούν ελάχιστα, όπως και με τη μέθοδο επίλυσης προβλήματος που χρησιμοποιείται από ένα εκπαιδευτικό. Παρουσιάζουν δασκαλοκεντρικά χαρακτηριστικά και μια προσέγγιση προς το περιβάλλον, κατά βάση ανθρωποκεντρική.Οι μαθητές με τις δηλώσεις τους φανερώνουν τη σαφή και έντονη επιρροή που έχουν δεχτεί και τη στενή σχέση που τους συνδέει με τους δασκάλους τους. Μοιάζουν συντονισμένοι και δεμένοι με αυτούς μέσα από την αποδοχή προς το πρόσωπό τους. Ανάμεσά στους μαθητές και τους δασκάλους υπάρχει σύγκλιση όσον αφορά στην περιγραφή των Π.Π.Ε. που υλοποιήθηκαν και αναδεικνύεται μια κοινή ερμηνεία και αξιολόγηση προς αυτά. Η διάθεση των δασκάλων για ατμόσφαιρα χαράς και ελευθερίας αποτυπώνεται στις αντίστοιχες θετικές δηλώσεις των μαθητών.Οι μαθητές εμφανίζονται με ανησυχία και ενδιαφέρον για το περιβάλλον και τα Π.Π. που πολλές φορές μετασχηματίζεται σε δράσεις οικοδιαχείρισης, πειθούς και πολιτικής δράσης. Σε μερικές περιπτώσεις οι φιλοπεριβαλλοντικές τους στάσεις αποδυναμώνονται σε βάθος χρόνου. Οι φιλοπεριβαλλοντικές τους δράσεις αρκετές φορές είναι μονοδιάστατες και απολίτικες (συλλογή απορριμμάτων κατά βάσιν). Εκδηλώνουν μια ανθρωποκεντρική οπτική όπως και οι δάσκαλοί τους. Οι περισσότεροι από αυτούς δείχνουν αισιοδοξία για το μέλλον της γης.Εν κατακλείδι, τα παιδιά εκδηλώνουν έντονες θετικές και ενσυναισθητικές στάσεις προς το περιβάλλον. Αυτό το γεγονός δημιουργεί την προοπτική να γίνουν ενεργοί πολίτες, οι οποίοι θα δράσουν υπέρ του περιβάλλοντος.