Αναλύοντας κριτικά τη ρητορική μίσους
Authors: Παναγάκη Νικολέττα 
Published: January 2025

Στην παρούσα διατριβή μελετώ τις τοποθετήσεις των μαθητών/τριών Ε΄ και ΣΤ΄ δημοτικού όσον αφορά τους/τις πρόσφυγες/ισσες και τους λόγους με τους οποίους συντονίζονται οι τοποθετήσεις αυτές. Ειδικότερα, μελετώ τις αναπαραστάσεις των προσφύγων/ισσών όπως αυτές προκύπτουν από τις τοποθετήσεις των πλειονοτικών μαθητών/τριών και των μαθητών/τριών μεταναστευτικής καταγωγής των Ε΄ και ΣΤ΄ τάξεων τριών πολυπολιτισμικών δημοτικών σχολείων με αφορμή κείμενα της επικαιρότητας. Στόχος μου είναι να εξετάσω αν και σε ποιο βαθμό αναπαράγεται η ρητορική μίσους και από ποιους λόγους αντλεί κάθε φορά. Ακόμα, επιδιώκω να εντοπίσω τις ομοιότητες ή/και τις διαφορές που παρουσιάζουν οι πλειονοτικοί/ές και μετανάστες/τριες μαθητές/τριες όσον αφορά τους τρόπους με τους οποίους κατασκευάζουν τους/τις πρόσφυγες/ισσες και τους λόγους που αναπαράγουν. Για την υλοποίηση της έρευνας επισκέφτηκα τρία δημοτικά σχολεία της Περιφέρειας Αττικής, στα οποία φοιτούν και πρόσφυγες/ισσες μαθητές/τριες. Στην έρευνα συμμετείχαν 84 μαθητές/τριες, 56 από την Ε’ και 28 από την ΣΤ’ τάξη. Από το σύνολο των μαθητών/τριών οι 28 ανήκουν στην πλειονοτική ομάδα, ενώ οι 56 έχουν μεταναστευτικό υπόβαθρο. Αρχικά, συγκέντρωσα τηλεοπτικά αποσπάσματα ειδησεογραφικών εκπομπών που αναφέρονται σε προσφυγικά θέματα και εικόνες που προβάλλουν πρόσφυγες/ισσες. Έπειτα, προχώρησα στην επιλογή και περαιτέρω επεξεργασία δύο ενδεικτικών τηλεοπτικών αποσπασμάτων. Στη συνέχεια, διαμόρφωσα ένα ερωτηματολόγιο αποτελούμενο από ερωτήσεις ανοιχτού τύπου, στο οποίο αξιοποίησα τα παραπάνω κείμενα καθώς και δύο εικόνες που προβάλλουν αντίστοιχα θέματα ως ερεθίσματα με στόχο οι μαθητές/τριες να εκφράσουν τις απόψεις τους για τους/τις πρόσφυγες/ισσες. Το ερωτηματολόγιο αυτό αποτέλεσε το βασικό εργαλείο συλλογής των δεδομένων μου. Συμπληρωματικά, αξιοποίησα τις σημειώσεις παρατήρησης για να συλλέξω επιπλέον εθνογραφικά στοιχεία και να ανιχνεύσω τις συμπεριφορές των πλειονοτικών και μεταναστών/τριών μαθητών/τριών απέναντι στους/στις πρόσφυγες/ισσες συμμαθητές/τριές τους. Η καταγραφή των σημειώσεων παρατήρησης πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια των μαθημάτων που παρακολουθούν τόσο πλειονοτικοί/ές και μετανάστες/τριες όσο και πρόσφυγες/ισσες μαθητές/τριες και ο ρόλος μου σε αυτή τη διαδικασία ήταν αυτός της αμέτοχης παρατηρήτριας. Η έρευνά μου αντλεί από το πεδίο των Κριτικών Σπουδών Λόγου (Critical Discourse Studies), οι οποίες επικεντρώνονται στον τρόπο που οι ομιλητές/τριες με τις (γλωσσικές) επιλογές τους στο μικρο-επίπεδο τοποθετούνται ως προς τους κυρίαρχους λόγους στο μακρο-επίπεδο (βλ. μεταξύ άλλων van Dijk 2008). Ειδικότερα, για την ανάλυση των κειμένων και των δεδομένων του ερωτηματολογίου αξιοποίησα τη Λογοϊστορική Προσέγγιση (Discourse-historical Approach), η οποία επιστρατεύει ένα σύνολο στρατηγικών λόγου (discursive strategies), δηλαδή πρακτικές λόγου (discursive practices), που υιοθετούνται για να πετύχουν έναν συγκεκριμένο κοινωνικό, πολιτικό, ψυχολογικό ή γλωσσικό στόχο (Reisigl & Wodak 2001). Επιπλέον, πραγματοποίησα και ποσοτική ανάλυση στα ερωτηματολόγια με σκοπό να εξετάσω τον βαθμό στον οποίο οι πλειονοτικοί/ές και οι μετανάστες/τριες μαθητές/τριες προωθούν συγκεκριμένους λόγους και αναπαράγουν τη ρητορική μίσους απέναντι στους/στις πρόσφυγες/ισσες, καθώς και να εντοπίσω τυχόν ομοιότητες ή διαφορές μεταξύ των πλειονοτικών και των μεταναστών/τριών μαθητών/τριών. Από την ανάλυση προέκυψε ότι οι μαθητές/τριες, τόσο οι πλειονοτικοί/ές όσο και οι μετανάστες/τριες αντλούν από τον ρατσιστικό λόγο, προωθώντας τον αποκλεισμό ή την αφομοίωση των προσφύγων/ισσών. Επιπλέον, αντλούν από τον αντιρατσιστικό λόγο, καταγγέλλοντας τον ρατσισμό και προωθώντας την ισότητα. Παράλληλα, εντόπισα αναπαραστάσεις που συνδυάζουν στοιχεία και από τους δύο παραπάνω λόγους, προωθώντας τον λόγο του ρευστού ρατσισμού. Όσον αφορά τα αποτελέσματα της ποσοτικής ανάλυσης, παρόλο που εντόπισα ορισμένες διαφορές ανάμεσα στις δύο ομάδες, διαπίστωσα ότι οι πλειονοτικοί/ές και οι μετανάστες/τριες μαθητές/τριες παρουσιάζουν περισσότερες ομοιότητες, καθώς και οι δύο ομάδες προωθούν περισσότερο τον ρατσιστικό λόγο και τον λόγο του ρευστού ρατσισμού και λιγότερο τον αντιρατσιστικό λόγο. Η ταύτιση των μεταναστών/τριών μαθητών/τριών με την πλειονοτική ομάδα αναδεικνύει πως οι πρώτοι/ες έχουν εσωτερικεύσει τις ομογενοποιητικές αξίες που έμμεσα και υπόρρητα τους έχει επιβάλει η πλειονοτική ομάδα. Τέλος, τα αποτελέσματα της παρατήρησης επιβεβαιώνουν τα παραπάνω, καθώς όπως προέκυψε οι πρόσφυγες/ισσες μαθητές/τριες των σχολείων είναι συνήθως περιθωριοποιημένοι/ες. Λαμβάνοντας υπόψη τα ευρήματα αυτά, οι περισσότεροι/ες μαθητές/τριες, τόσο πλειονοτικοί/ές όσο και μετανάστες/τριες, αναπαράγουν τη ρητορική μίσους, και μάλιστα, τη ρητορική μίσους που δεν εμπίπτει στην αντιρατσιστική νομοθεσία (παράνομη/ισχυρή ρητορική μίσους), αλλά τη μετριασμένη ρητορική μίσους που έμμεσα και υπόρρητα απαξιώνει και υπονομεύει τους/τις πρόσφυγες/ισσες.