Η ιδέα των οικουμενικών ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη θεωρία διεθνούς δικαιοσύνης του John Rawls
Authors: Χριστοδουλάκης Βασίλειος 
Published: September 2021

Αντικείμενο της παρούσας διατριβής αποτελεί η πρωτότυπη και εν πολλοίς προκλητική και αμφιλεγόμενη ιδέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που εισηγείται ο Τζον Ρωλς (John Rawls) στο έργο του «Το Δίκαιο των Λαών» (The Law of Peoples, 1999). Με την συμπλήρωση δύο δεκαετιών από την δημοσίευση του έργου αυτού, διερευνάται ο συνολικός αντίκτυπος και η επιρροή της ρωλσιανής θεώρησης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο φιλοσοφικό στοχασμό και διάλογο, μέσα από την βιβλιογραφική συνεξέταση των σχολιασμών, των επικρίσεων και των αναδιατυπώσεων των επιχειρημάτων του φιλοσόφου. Ταυτόχρονα, επιχειρείται μια κριτική επανατοποθέτηση των επιχειρημάτων αυτών μέσα στο corpus του ρωλσιανού έργου. Η διερεύνηση αυτή, ωστόσο, δεν έχει στόχευση απολογητική ούτε επιδιώκει να υπερασπιστεί θέσεις που δεν διατυπώνονται ή, πολύ περισσότερο, που ρητά αποκρούονται από τον Ρωλς, αλλά αντίθετα, ευελπιστεί να ανιχνεύσει υπόρρητα δικαιολογητικά επιχειρήματα που συμπληρώνουν την ομολογουμένως σχηματική περιγραφή των ρωλσιανών ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η ιδιαίτερη εικόνα και λειτουργία των ρωλσιανών ανθρωπίνων δικαιωμάτων εντάσσεται στο γενικότερο σχέδιο του φιλοσόφου για τη χάραξη μιας «ρεαλιστικά ουτοπικής» θεωρίας διεθνούς δικαιοσύνης. Γύρω από την ιδέα αυτή κατασκευάζονται τα υποκείμενα της ιδανικής και της μη ιδανικής θεωρίας και επιδιώκεται η αναστοχαστική ισορροπία μεταξύ του πραγματικού και του ιδεαλιστικού, ακολουθώντας τη ρουσσωική ρήση «οι άνθρωποι όπως είναι και οι νόμοι όπως θα μπορούσαν να είναι». Με τη μέθοδο του πολιτικού κονστρουκτιβισμού, επεξεργασμένη αναλυτικά ήδη στον «Πολιτικό Φιλελευθερισμό», ο Ρωλς αναλαμβάνει να θεμελιώσει αναστοχαστικά τη θεωρία διεθνούς δικαιοσύνης του και, στο πλαίσιο αυτής, την ιδιαίτερη νομιμοποιητική λειτουργία και την οικουμενική κανονιστικότητα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ανασυγκροτώντας την αδρή περιγραφή της λειτουργίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αποκαλύπτεται ότι τα ρωλσιανά ανθρώπινα δικαιώματα, μολονότι στο διεθνοπολιτικό πεδίο στερούνται τον ατομοκεντρικό αιτητικό χαρακτήρα τους, εντούτοις διατηρούν ενεργό τον χαρακτήρα αυτό στο εγχώριο πεδίο. Στο εσωτερικό των κοινωνιών τα ανθρώπινα δικαιώματα εκφράζουν το πάγιο αίτημα για δικαιοσύνη και νομιμοποίηση της πολιτικής εξουσίας σύμφωνα με τα ελάχιστα κριτήρια που δέχεται το Δίκαιο των Λαών. Εάν το αίτημα αυτό δεν ικανοποιείται, τότε (και μόνο τότε) ενεργοποιείται η εξωτερική νομιμοποιητική λειτουργία τους: αίρεται η διεθνής νομιμοποίηση του καθεστώτος που τα παραβιάζει και παρέχεται -τρόπον τινά παραπληρωματικά- η νομιμοποίηση στους ευτεταγμένους λαούς να αναλάβουν δράση προς υπεράσπισή τους. Για να διευκρινιστεί πληρέστερα το δικαιολογητικό επιχείρημα της οικουμενικής κανονιστικότητας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η έρευνα εισάγεται αναγκαία στο ηθικοφιλοσοφικό περιεχόμενο των ιδεών του φιλελευθερισμού και της ευπρέπειας και αναζητεί ουσιαστικές ηθικές αντιλήψεις που υπόκεινται αυτών. Τα συμπεράσματα της έρευνας αυτής αναδεικνύουν μεταξύ άλλων τα όρια των μεθοδολογικών επιλογών του Ρωλς (του πολιτικού κονστρουκτιβισμού και της ιδέας του συμβολαίου) και τη δικαιολογητική λειτουργία της αναστοχαστικής ισορροπίας. Μέσα από την ανάλυση των υποκείμενων κανονιστικών ιδεών υποστηρίζεται ότι η ανθρώπινη αξία αποτελεί το υπόρρητο ηθικό θεμέλιο των ρωλσιανών ανθρωπίνων δικαιωμάτων και, μέσω αυτών, της οικουμενικής κανονιστικότητας του Δικαίου των Λαών. Η ενσωμάτωση της αξίας αυτής στον σύγχρονο διεθνή πολιτικό πολιτισμό επιτρέπει στο Ρωλς να την αφομοιώσει σιωπηρά στο έργο του, χωρίς να χρειάζεται να αναχθεί σε περιεκτικές φιλοσοφικές θεωρίες που θα καθιστούσαν το επιχείρημά του «πολιτικά τοπικιστικό». Η παράλειψη οποιασδήποτε θεωρητικής αναφοράς στην ανθρώπινη αξία αντισταθμίζεται στο πρακτικο-πολιτικό επίπεδο από την προταγματική διεθνοπολιτική κατοχύρωση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ως δικαιικών εκφάνσεών της, υπό την απειλή μάλιστα του νόμιμου εξαναγκασμού στις ακραίες περιπτώσεις παραβίασής τους. Με τις παρατηρήσεις αυτές αποκαλύπτεται ο δεοντοκρατικός ηθικός πυρήνας του Δικαίου των Λαών.Ταυτόχρονα, η νομιμοποιητική λειτουργία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, έστω και αν αποδεδειγμένα υπολείπεται του σύγχρονου διεθνούς κεκτημένου, εντούτοις εξισορροπείται με την ειδικά κατασκευαζόμενη ηθική φύση των ευτεταγμένων λαών, που αποτελεί ένα κανονιστικό ιδεώδες του «Δικαίου των Λαών». Μολονότι στο έργο αυτό δεν προβλέπεται η απευθείας εμπλοκή των ατόμων στη διεθνή ενεργοποίηση και προάσπιση των δικαιωμάτων τους, εντούτοις το οικουμενικά κανονιστικό ηθικό υπόβαθρο των ιδεών του φιλελευθερισμού και της ευπρέπειας, όπως προσγράφεται στην ηθική φύση των αντίστοιχων λαών και διασώζεται μέσω αυτής, αποτελεί εγγύηση ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν θα παραβλέπονται και θα αποτελούν προταγματική πολιτική μέριμνα και καθήκον κάθε λαού που επιδιώκει να χαρακτηρίζεται ευτεταγμένος.