Ο θάνατος στις Ιστορίες του Ηροδότου
Authors: Παπαθανασίου Ναομή 
Published: November 2021

H παρούσα μελέτη εξετάζει το πώς απεικονίζεται ο θάνατος στις Ιστορίες του Ηροδότου, με έμφαση στο λεξιλόγιο και στις αφηγηματικές τεχνικές που χρησιμοποιούνται σε συνάρτηση με το εν λόγω μοτίβο. Έχει αποδειχθεί πως το έργο έχει διδακτικό τόνο, κυρίως διότι αναφέρεται σε θέματα που ταλάνιζαν το σύγχρονο του Ηροδότου κοινό, όπως η αυξανόμενη δύναμη της Αθήνας, που οδήγησε στον Πελοποννησιακό Πόλεμο. Η συγκεκριμένη διατριβή στοχεύει στο να αναδείξει ειδικά τη συμβολή του θανάτου στον παραινετικό χαρακτήρα των Ιστοριών. Πρόκειται για ένα μοτίβο που διαπερνά όλο το έργο, υπενθυμίζοντας το εύθραυστο και το ευμετάβλητο της ανθρώπινης φύσης, την ανάγκη για τήρηση του μέτρου και την αποφυγή της ύβρεως, φέρνοντας παράλληλα στην επιφάνεια τις ομοιότητες παρά τη διαφορετικότητα ανάμεσα στους λαούς, καθώς παρουσιάζονται οι κοινές καταβολές και ανάγκες της ανθρωπότητας μπροστά στον θάνατο. Στο πρώτο κεφάλαιο εξετάζονται κάποιες προγραμματικές για τον θάνατο αφηγήσεις, κυρίως ο λόγος του Σόλωνα προς τον Κροίσο, οι νουβέλες του Άδραστου, του Κανδαύλη και του Γύγη και το ανέκδοτο του Αρίονα. Το δεύτερο κεφάλαιο αφορά τον θάνατο σε συνάρτηση με την εξουσία, εξετάζοντας αφενός τους φόνους που διαπράττουν οι μονάρχες/τύραννοι και αφετέρου το πώς παρουσιάζεται ο δικός τους θάνατος, κατά βάση ως μια δίκαιη τιμωρία. Το επερχόμενο τέλος τους συχνά προδιαγράφεται μέσω των προειδοποιήσεων που διαρκώς λαμβάνουν αλλά αγνοούν. Καθώς ο Ηρόδοτος κάνει μια αποτίμηση των εκάστοτε απερχόμενων μοναρχών, αναφέρεται κάποτε στη ναρκισσιστική τους ανάγκη να αφήσουν πίσω τους μνημειώδη έργα, ένα μοτίβο που χρησιμοποιείται σε αντίστιξη με όσους αφήνουν πίσω τους άυλη παρακαταθήκη. Στο τρίτο κεφάλαιο εξετάζονται οι νεκροί στο πλαίσιο των πολεμικών συγκρούσεων. Οι θάνατοι στον πόλεμο είναι συχνά μαζικοί και ανώνυμοι, σε αντίθεση με λιγοστές επώνυμες αναφορές. Εκτενείς αναφορές σε τραυματισμούς και στη στιγμή του θανάτου στη μάχη σπανίζουν —όπου εντοπίζονται, όμως, συνήθως αποδίδεται επική χροιά στην αφήγηση. Επιπλέον, η προτροπή του Σόλωνα «να κοιτάζει κανείς προς το τέλος» εφαρμόζεται πλήρως και στις πολεμικές αφηγήσεις, καθώς ο Ηρόδοτος χρησιμοποιεί προλήψεις για να εξετάσει τον μελλοντικό θάνατο επιφανών ανδρών. Επιπρόσθετα, μια ακόμα παράμετρος που εξετάζεται είναι ο θάνατος σε σχέση με την ελευθερία και τον δεσποτισμό. Τα ιδεώδη είναι απαραίτητα για να υποστηρίξουν έναν δίκαιο αγώνα, ωστόσο καταγράφονται και όλα τα εγκλήματα που διαπράττονται στο όνομα της ελευθερίας και της ισονομίας. Το τέταρτο κεφάλαιο, τέλος, αφορά την τελετουργία του θανάτου, τους τύπους κηδείας που παρουσιάζονται στην εθνογραφία καθώς και άλλα φονικά έθιμα. Ο θάνατος κυριαρχεί ακόμα και στον επίλογο των Ιστοριών: η εκτέλεση του Αρταΰκτη και του γιου του στα χέρια των Αθηναίων υπαινίσσεται τη μεταστροφή της Αθήνας σε πόλη-τύραννο, ενώ το επεισόδιο αυτό συνδέεται με τον επίλογο του έργου, όπου ο Ηρόδοτος επαναφέρει μέσω μιας ανάληψης τη μορφή του Κύρου να νουθετεί τους Πέρσες να μην αλλοιώσουν την ταυτότητά τους κατακτώντας άλλα πιο εύφορα εδάφη —μια συμβουλή που ειρωνικά οι Πέρσες λησμονούν. Το τέλος των Ιστοριών, συνεπώς, επιβεβαιώνει τον διδακτικό χαρακτήρα του έργου, καθώς καταδεικνύει την ευκολία με την οποία μονάδες και λαοί υποκύπτουν στα θέλγητρα της δύναμης και της εξουσίας, ξεχνώντας ότι όλοι ανεξαιρέτως υπόκεινται στην άνοδο και στην πτώση.