Α holistic profile for the information privacy aware and competent user
Authors: Σουμελίδου Αικατερίνη 
Published: December 2024

Η συνεχώς αναπτυσσόμενη διάδοση του Διαδικτύου, καθώς και η ευρεία χρήση διαδικτυακών εφαρμογών στη σημερινή κοινωνία, έχουν εγείρει σημαντικές ανησυχίες σχετικά με τη διαχείριση των προσωπικών δεδομένων και την προστασία της ιδιωτικότητας του χρήστη. Η προστασία της πληροφοριακής ιδιωτικότητας των χρηστών προϋποθέτει την ανάπτυξη και την εφαρμογή σύγχρονων μεθόδων, όπως είναι τα PETs (Privacy Enhancing Tools) ή οι οπτικοποιημένες μέθοδοι για τις πολιτικές ιδιωτικότητας, καθώς και την τήρηση του νομικού πλαισίου για την προστασία των προσωπικών δεδομένων των χρηστών (π.χ. GDPR 2016/679). Ωστόσο, όπως προκύπτει από την βιβλιογραφία, παρόλο που η έρευνα για την ανάπτυξη τεχνικών και μεθόδων προστασίας της ιδιωτικότητας έχει αποδώσει σε μεγάλο βαθμό, ο ίδιος ο χρήστης είναι εκείνος που με την έλλειψη της ενημερότητας και των αντίστοιχων ικανοτήτων για την προστασία του, αποτελεί τον «αδύναμο κρίκο» στην αλυσίδα της προστασίας της ιδιωτικότητας. Για την αποτελεσματική διαχείριση της προστασίας των προσωπικών δεδομένων, οι χρήστες οφείλουν να διαθέτουν όχι μόνο τις απαραίτητες γνώσεις για την προστασία της ιδιωτικότητάς τους, αλλά και τις απαιτούμενες ικανότητες, που οδηγούν στην εφαρμογή τους. Συγκεκριμένα, καθώς οι σύγχρονες έρευνες εστιάζουν συνήθως σε μία πτυχή για την προστασία της ιδιωτικότητας, προκύπτει η ανάγκη για μία ολιστική προσέγγιση με στόχο την ενίσχυση της πληροφοριακής ιδιωτικότητας των χρηστών, μέσα από την κατανόηση της ενημερότητας (information privacy awareness) και των ικανοτήτων των χρηστών σχετικά με την ιδιωτικότητά τους (information privacy competencies).Το αντικείμενο της έρευνας που παρουσιάζει η παρούσα διατριβή με τίτλο «Το ολιστικό προφίλ του ενήμερου και ικανού χρήστη για την προστασία της πληροφοριακής του ιδιωτικότητας» είναι μια συνολική προσέγγιση των απαραίτητων γνώσεων και ικανονήτων που οφείλουν οι χρήστες να κατέχουν ώστε να προστατεύσουν αποτελεσματικά την ιδιωτικότητά τους στο διαδίκτυο. Πιο συγκεκριμένα, στόχος της διατριβής είναι η σύνθεση και η εισαγωγή του συνολικού προφίλ του χρήστη που κατέχει όχι μόνο τις γνώσεις σχετικά με τους κινδύνους του διαδικτυακού απορρήτου, αλλά και τις απαραίτητες ικανότητες για να προστατευθεί από αυτούς, δηλαδή το προφίλ του ενήμερου και ταυτόχρονα ικανού χρήστη να προστατεύσει την πληροφοριακή ιδιωτικότητά του. Η διατριβή ξεκινά με τη μελέτη και την κριτική ανάλυση της δημοσιευμένης έρευνας και πρακτικής σχετικά με τις πολιτικές ιδιωτικότητας, την ενημερότητα και τις απαραίτητες ικανοτήτες για την προστασία της ιδιωτικότητας των χρηστών, που οδηγεί στην αναγνώριση α)των ανοικτών ζητημάτων στον χώρο της ενημερότητας και των ικανοτήτων ιδιωτικότητας των χρηστών, καθώς και β) των υφιστάμενων τεχνικών για την ενίσχυση της προστασίας της ιδιωτικότητας. Η κριτική ανάλυση της βιβλιογραφίας, αναδεικνύει την απουσία ενός ολιστικού τρόπου προσέγγισης για την προστασία της ιδιωτικότητας των χρηστών στο διαδίκτυο. Για να απαντήσουμε στο πρώτο ερευνητικό ερώτημα «Πώς μπορούν οι διαδικτυακοί χρήστες να παρακινηθούν ώστε να διαβάσουν τις πολιτικές ιδιωτικότητας», στηριχτήκαμε στην διεξαγωγή εννοιολογικής και εμπειρικής έρευνας. Συγκεκριμένα, μέσα από την μελέτη των σύγχρονων τεχνικών οπτικοποίησης κειμένων και του8νομικού πλαισίου για την προστασία των προσωπικών δεδομένων των χρηστών, οδηγηθήκαμε στην ανάπτυξη ενός εννοιολογικού πλαισίου για την δημιουργία τεχνικών οπτικοποίησης πολιτικών ιδιωτικότητας. Η εφαρμογή του εννοιολογικού πλαισίου στην πολιτική ιδιωτικότητας του Instagram και η διεξαγωγή της εμπειρικής έρευνας, ανέδειξε την συμβολή των μεθόδων οπτικοποίησης στην αύξηση της ενημερότητας των χρηστών για την ιδιωτικότητα. Παράλληλα, ανέδειξε την σημασία από την πλευρά των χρηστών, όχι μόνο να γνωρίζουν τις τεχνολογίες για την ενίσχυση της πληροφοριακής ενημερότητας (συμπεριλαμβανομένων των τεχνικών οπτικοποίησης), αλλά και να είναι ικανοί να τις διαβάζουν και να τις κατανοούν. Για τη διερεύνηση του δεύτερου ερευνητικού μας ερωτήματος «Τι σημαίνει για έναν χρήστη να είναι ενήμερος για την προστασία της ιδιωτικότητας και ποιες είναι οι κύριες προκλήσεις που σχετίζονται με την αύξηση της ενημερότητας;», πραγματοποιήθηκε εννοιολογική έρευνα. Η λεπτομερής ανάλυση της βιβλιογραφίας ανέδειξε ότι υπήρχαν συγκλίνουσες και αποκλίνουσες απόψεις σχετικά με την ενημερότητα της ιδιωτικότητας, οι οποίες έπρεπε να προσδιοριστούν. Η σύνθεση και η εισαγωγή του προφίλ του ενήμερου χρήστη για την ιδιωτικότητα προσέφερε όχι μόνο έναν σαφή ορισμό και μία ξεκάθαρη εικόνα για τα χαρακτηριστικά που πρέπει να διαθέτει ένας χρήστης ώστε να είναι ενήμερος για την ιδιωτικότητά του στο διαδίκτυο, αλλά έδωσε κατευθύνσεις στους ειδικούς του πεδίου σχετικά με τις πτυχές στις οποίες πρέπει να εστιάζουν, προσπαθώντας τους να συμβάλουν στην αύξηση της ενημερότητας των χρηστών.Για τη διερεύνηση του τρίτου ερευνητικού ερωτήματος «Ποιες είναι οι ικανότητες που πρέπει να έχει ένας χρήστης για να προστατεύσει την ιδιωτικότητά του στο διαδίκτυο;», πραγματοποιήσαμε εννοιολογική και ποιοτική έρευνα. Συγκεκριμένα, μέσω της λεπτομερούς βιβλιογραφικής ανάλυσης, εισήχθησαν δύο μοντέλα ικανοτήτων για την ιδιωτικότητα των χρηστών (ένα στον τομέα του ηλεκτρονικού εμπορίου και το άλλο στον τομέα της εγκατάστασης και χρήσης κινητών εφαρμογών), τα οποία επικυρώθηκαν από ειδικούς σε θέματα ιδιωτικότητας, ανοίγοντας έτσι τον δρόμο για την εφαρμογή παρόμοιων μοντέλων σε άλλους τομείς. Επιπλέον, η διεξαγωγή της ποιοτικής μας έρευνας οδήγησε στη σύνθεση και την εισαγωγή του προφίλ του χρήστη που είναι ικανός για την προστασία της πληροφοριακής ιδιωτικότητάς του. Τέλος, οδηγηθήκαμε στην εισαγωγή και την σύνθεση του ολιστικού προφίλ του ενήμερου και ικανού χρήστη για την προστασία της πληροφοριακής του ιδιωτικότητας, το οποίο αφενός έδωσε σαφή απάντηση στη διάκριση και τον συγκερασμό των εννοιών ενημερότητας και ικανότητες για την ιδιωτικότητα και αφετέρου προσέφερε μία συνολική προσέγγιση για τη δημιουργία τεχνικών, που οδηγούν στην αποτελεσματική προστασία της ιδιωτικής ζωής των χρηστών. Στα πλαίσια της διατριβής, λοιπόν, αναπτύσσεται εννοιολογικό και μεθοδολογικό πλαίσιο για την κατανόηση των χαρακτηριστικών που πρέπει να διαθέτει ο ενήμερος και ικανός χρήστης για την προστασία της πληροφοριακής ιδιωτικότητάς του. Η συμβολή της έρευνας έχει θεωρητική, μεθοδολογική και πρακτική διάσταση.Συγκεκριμένα, σε θεωρητικό επίπεδο, η συμβολή της διατριβής συνίσταται στα παρακάτω σημεία: •Επεκτείνεται το υπάρχον σύνολο τεχνικών οπτικοποίησης, προτείνοντας δύο νέες τεχνικές οπτικοποίησης πολιτικών ιδιωτικότητας •Επισημαίνεται η καταλληλόλητα των οπτικοποιημένων πολιτικών ιδιωτικότητας, παρέχοντας εμπειρικές ενδείξεις ότι είναι πιο αποτελεσματικές από τις συμβατικές πολιτικές ιδιωτικότητας για την ενίσχυση της πληροφοριακής ιδιωτικότητας •Εισάγονται και επικυρώνονται δύο μοντέλα ικανοτήτων ιδιωτικότητας των χρηστών •Πραγματοποιείται η σύνθεση και η εισαγωγή του προφίλ του ενήμερου χρήστη για την προστασία της πληροφοριακής ιδιωτικότητάς του •Πραγματοποιείται η σύνθεση και η εισαγωγή του προφίλ του ικανού χρήστη για την προστασία της πληροφοριακής ιδιωτικότητάς του •Πραγματοποιείται η σύνθεση και η εισαγωγή του ολιστικού προφίλ του ενήμερου και ικανού χρήστη για την προστασία της πληροφοριακής ιδιωτικότητάς του •Πραγματοποιείται η διάκριση των εννοιών της ενημερότητας και των ικανοτήτων για την ιδιωτικότηταΣε πρακτικό επίπεδο, η συμβολή της διατριβής συνίσταται στα παρακάτω σημεία: •Το πλαίσιο για την δημιουργία των πολιτικών οπτικοποίησης μπορεί να αξιοποιηθεί από τους ειδικούς της ιδιωτικότητας για την ανάπτυξη πιο ελκυστικών πολιτικών ιδιωτικότητας •Τα προτεινόμενα μοντέλα ικανοτήτων ιδιωτικότητας μπορούν να αξιοποιηθούν από ειδικούς ιδιωτικότητας που σχεδιάζουν να αναπτύξουν πρωτοβουλίες ενίσχυσης της ιδιωτικότητας, σαν οδηγός για την δημιουργία παρόμοιων μοντέλων σε άλλους τομείς •Τα προτεινόμενα μοντέλα ικανοτήτων μπορούν να αξιοποιηθούν από εκπαιδευτές, ως οδηγός για τον σχεδιασμό παρεμβάσεων με στόχο την ενίσχυση της ιδιωτικότητας των χρηστών •Το μοντέλο ικανοτήτων ιδιωτικότητας για την εγκατάσταση και χρήση των εφαρμογών κινητών συσκευών, παρέχει στους σχεδιαστές εφαρμογών την δυνατότητα να δημιουργήσουν τις εφαρμογές τους με γνώμονα τον σεβασμό στην ιδιωτικότητα των χρηστών τους •Το ολιστικό προφίλ του ενήμερου και ικανού χρήστη για την προστασία της πληροφοριακής ιδιωτικότητας προσφέρει στους επαγγελματίες που σχεδιάζουν προϊόντα και υπηρεσίες την δυνατότητα υιοθετήσουν μια προσέγγιση που δίνει προτεραιότητα στην ιδιωτικότητα των χρηστών και σέβεται την αυτονομία τους έναντι στην διαχείριση των προσωπικών δεδομένωνΣε μεθοδολογικό επίπεδο, η συμβολή της διατριβής έγκειται στα παρακάτω σημεία: •Προσφέρεται ένα προσεκτικά σχεδιασμένο πλαίσιο με συγκεκριμένα βήματα για την δημιουργία τεχνικών οπτικοποίησης για τις πολιτικές ιδιωτικότητας, βασιζόμενο στις συστάσεις του Ευρωπαϊκού κανονισμού 2016/679 •Προσφέρεται ένα προσεκτικά δομημένο πλαίσιο με συγκεκριμένα βήματα για την δημιουργία μοντέλα ικανοτήτων για την ιδιωτικότητα, το οποίο μπορεί να αποτελέσει χρήσιμος οδηγός για την δημιουργία αντίστοιχων μοντέλων σε άλλους τομείς10•Τέλος, παρέχεται ένα ερωτηματολόγιο για την μέτρησης της ενημερότητας της ιδιωτικότητας, το οποίο έχει σχεδιαστεί με βάση την διαφορετικές πτυχές της ενημερότητας.