Μορφολογία και ηθολογία των σφηκών της οικογένειας Vespidae, κλείδες προσδιορισμού και τρόποι αντιμετώπισης ως εχθροί της μελισσοκομίας
Authors: Παπάς Ευάγγελος 
Published: January 2022

Όπως υποδεικνύει η παλαιότερη αλλά και η πρόσφατη βιβλιογραφία, οι σφήκες θεωρούνται σοβαροί εχθροί των μελισσιών, καθώς μειώνουν τον πληθυσμό στα μελίσσια, τα οποία πέραν της πολύτιμης παραγωγής μελιού και άλλων προϊόντων, συνεισφέρουν και στην επικονίαση καλλιεργούμενων φυτών και αυτοφυούς βλάστησης. Οι σφήκες ζουν σε κοινωνικές ομάδες που ιδρύονται από βασίλισσες που μπορούν να αναπτυχθούν σε γεωργικά ή αστικά τοπία και τα εισβολικά είδη τους συνιστούν σοβαρή απειλή. Ο έγκαιρος εντοπισμός τους και η μελέτη της ηθολογίας τους είναι σημαντικά για την καταπολέμησή τους πριν την εγκατάστασή τους στα τοπία αυτά. Συλλέχθηκαν διάφορα είδη σφηκών από το μελισσοκομείο του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών καθώς και από ολόκληρη την Ελλάδα και την Κύπρο από τον Ιούνιο του 2014 έως τον Δεκέμβριο του 2016. Για τις συλλογές χρησιμοποιήθηκαν η εντομολογική απόχη και διάφοροι τύποι παγίδων. Όλα τα συλλεχθέντα έντομα καρφιτσώθηκαν με ειδικές εντομολογικές καρφίτσες και ταξινομήθηκαν κατά περιοχή και ημερομηνία συλλογής. Τα συλλεχθέντα έντομα αφού καρφιτσώθηκαν μελετήθηκαν για τα μορφομετρικά χαρακτηριστικά τους στο ειδικό στερεοσκόπιο. Δημιουργήθηκε ένας οδηγός μορφομετρικών χαρακτηριστικών που μετρήθηκαν σε καρφιτσωμένα δείγματα εντόμων ως εξής: α) έντεκα (11) της κεφαλής, β) τεσσάρων (4) του θώρακος, γ) ενός (1) της κοιλίας ε) τεσσάρων (4) σε πτέρυγες (πρόσθιες και οπίσθιες), στ) δύο (2) στους πόδες και ζ) τεσσάρων (4) στην κεραία. Οι μετρήσεις αποθηκεύτηκαν σε ένα λογισμικό μορφομετρίας που δημιουργήθηκε ειδικά για τις ανάγκες της διδακτορικής αυτής διατριβής. Μελετήθηκαν τα μορφομετρικά χαρακτηριστικά των συλλεχθέντων σφηκών και δημιουργήθηκαν φωτογραφικές κλείδες. Επιπλέον δημιουργήθηκε μουσειακή συλλογή σφηκών (σφηκοθήκη) από είδη της Ελλάδος και της Κύπρου η οποία θα βοηθήσει μελλοντικά κάθε ενδιαφερόμενο (φοιτητές, μελισσοκόμους γιατρούς, βιολόγους κλπ.). Δοκιμάστηκαν τέσσερις διαφορετικοί τύποι παγίδων: παγίδες τύπου κυψέλης με πρωτεϊνούχα δολώματα που βασίζονται στο κρέας σε τρία διαφορετικά χρώματα, κίτρινο, ροζ και άσπρο, φερομονικές παγίδες τύπου Varl, παγίδες πολυαιθυλενίου με ελκυστικές ουσίες μπύρα, κρασί, χυμό και ξύδι αλλά και μίγματα αυτών και κολλητικές παγίδες σε τρία διαφορετικά χρώματα κίτρινο, ροζ και άσπρο.Παρατηρήθηκε ότι όλα τα είδη των σφηκών αντιδρούν ικανοποιητικά στο χρωματικό ερέθισμα των παγίδων. Το ροζ χρώμα ήταν το πιο ελκυστικό για όλα τα είδη των σφηκών, ενώ ακολουθούσε το κίτρινο και το λευκό. Ακόμη έγινε χρήση φερομόνης που αποτελεί εξειδικευμένο μέσο αντιμετώπισης, αυτή είναι αποτελεσματική σε μικρές ποσότητες και στην πλειονότητα είναι μη τοξική για τα ζώα. Δόθηκε έμφαση στη χρήση λιγότερο τοξικών ουσιών, χωρίς να είναι ελκυστικές για τη μέλισσα.Συλλέχθηκαν έντομα και από τα τρία γένη της Οικογένειας Vespidae που έχουν μελισσοκομικό ενδιαφέρον: Το γένος Vespa (V. crabro, V. orientalis, V. velutina), το γένος Vespula (V. germanica, V. vulgaris) και το γένος Polistes (διάφορα είδη). Από τα μελετηθέντα είδη το μεγαλύτερο σε μέγεθος με τη σειρά είναι το Vespa crabro, Vespa orientalis, Vespa velutina, Vespula germanica, Vespula vulgaris και Polistes. Υπάρχει μεγάλη γεωγραφική παραλλακτικότητα μεταξύ των ειδών ως προς την περιοχή δειγματοληψίας. Τα μικρότερα σε μέγεθος άτομα του είδους V. orientalis, παρατηρούνται στην Κύπρο, το είδος V. crabro, στα δείγματα από τη Λέσβο, ενώ το είδος V. germanica στα δείγματα από τις Κυκλάδες. Οι φερομονικές παγίδες με συνθετικές ουσίες θα μπορούσαν να αποτελέσουν μια άριστη παγίδα παρακολούθησης του πληθυσμού των σφηκών και λιγότερο έναν τρόπο αντιμετώπισής τους. Τα αποτελέσματα της παρούσας διατριβής έδειξαν ότι προσέλκυσαν κυρίως την ευρωπαϊκή σφήκα V. crabro. Η χρήση χάρτινων χρωματικών κολλητικών παγίδων είχε πολύ καλά αποτελέσματα, η ροζ χρώματος στη σύλληψη του είδους V. orientalis και η κίτρινου χρώματος στη σύλληψη του είδους V. germanica. Το είδος V. orientalis λόγω της μεγάλης παραλλακτικότητας χρίζει περαιτέρω διερεύνησης κυρίως με μοριακούς δείκτες και πιο στοχευμένη συλλογή εντόμων. Απαιτείται περαιτέρω μελέτη μορφομετρικών χαρακτηριστικών και σε περισσότερες περιοχές της χώρας, σε συνδυασμό με μοριακές αναλύσεις, για την αιτιολόγηση της μεγάλης γεωγραφικής παραλλακτικότητας.Παρατηρούνται μετακινήσεις των σφηκών σε παγκόσμια κλίμακα που οφείλονται στην παγκοσμιοποίηση και πιθανώς στην κλιματική αλλαγή. Το γεγονός αυτό σε συνδυασμό με την απειλή εισόδου του είδους V. velutina στην Ελλάδα πρέπει να επαγρυπνεί ερευνητές και μελισσοκόμους.Οι φωτογραφικές κλείδες που δημιουργήθ18ηκαν κατά την εκπόνηση της παρούσας διατριβής, θα βοηθήσουν φοιτητές, μελισσοκόμους, γεωπόνους και γιατρούς στην αναγνώριση των ειδών των σφηκών της χώρας μας.