Элементы древнегреческой мифологии в творчестве К. П. Кавафиса
Authors: Μαρούλης Διονύσιος 
Published: August 2023

Η παρουσία της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας στη νεοελληνική ποίηση έχει απασχολεί αρκετούς ερευνητές κι έχουν γραφεί σχετικά άρθρα και μελέτες στο έργο των Σεφέρη, Ελύτη, Ρίτσου, Σικελιανού, Εγγονόπουλου κ.ά. Εντύπωση προκαλεί η απουσία μιας σχετικής ειδικής μελέτης για το έργο του Κ.Π. Καβάφη, παρόλο που είναι έργο καταξιωμένο διεθνώς. Με την εξαίρεση μερικών άρθρων ή αναφορών σε γενικότερες μελέτες το θέμα έχει διερευνηθεί ελλιπώς. Η συγκεκριμένη διατριβή επιδιώκει να καλύψει το κενό αυτό με την αναλυτική ανίχνευση και τον εξαντλητικό σχολιασμό στοιχείων αρχαίας ελληνικής μυθολογίας στο σύνολο του ποιητικού και πεζού έργου του Αλεξανδρινού.Η συγκεκριμένη διδακτορική διατριβή αποτελείται από επτά (7) μέρη. Το πρώτο μέρος αποτελεί την εισαγωγή όπου γίνεται σύντομη αναφορά στις επιστημονικές θεωρίες για τις σχέσεις του μύθου και της λογοτεχνίας, παρουσίαση και σχολιασμός των σημαντικότερων βιβλιογραφικών αναφορών στη παρουσία της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας στο έργο του Καβάφη με στόχο να δειχτεί ότι το θέμα έχει διερευνηθεί κυρίως αποσπασματικά. Επιπλέον, παρουσιάζεται η μεθοδολογική πορεία που επιλέχτηκε, προκειμένου να υπηρετηθεί ο σκοπός της έρευνας. Μεταξύ άλλων βασικό μεθοδολογικό εργαλείο αποτελεί η θεωρία του συγκριτολόγου P.Brunel κι ειδικότερα το τρίπτυχο ανάδυση - ευλυγισία - ακτινοβολία των μυθολογικών στοιχείων σε ένα λογοτεχνικό έργο. Επεξηγείται, επίσης, περισσότερο η έννοια μυθολογικά στοιχεία σε σχέση με το έργο του Καβάφη (π.χ. ένας τίτλος, ένα παράθεμα κτλ.) και τίθεται πιο αναλυτικά η σκοποθεσία της διατριβής. Στο δεύτερο μέρος αναλύεται η πρώιμη περίοδος (1882-1891) της λογοτεχνικής δημιουργίας του Καβάφη και παρουσιάζονται τα στοιχεία αρχαίας μυθολογίας που ανιχνεύονται στο έργο του Καβάφη με κύριο επιχείρημα ότι ο ποιητής αυτή την περίοδο υπό την επιρροή και του λογοτεχνικού κινήματος του Ρομαντισμού καταφεύγει και στον αρχαιοελληνικό μύθο κυρίως για να εκφράσει προσωπικές ψυχικές καταστάσεις κι ότι επιλεγεί στοιχεία μύθου που δεν απαιτούν από τον αναγνώστη/αποδέκτη ιδιαίτερη προσπάθεια οικείωσης και κατανόησής τους, αλλά λειτουργούν μέσα στη λογική του κοινού κτήματος και της πολιτισμικής μνήμης, όπως στο ποίημα "Βακχικόν'' που το μυθολογικό στοιχείο αναδύεται ως ένα ισοπεδωτικό στερεότυπο, αυτό του θεού Διόνυσου και της σχέσης του με την οινοποσία. Συζητείται η λειτουργία των μυθολογικών στοιχείων στα έργα του αυτής της περιόδου και συγκρίνεται η σχέση με έργα συγχρόνων του λογοτεχνών, όταν κρίνεται ότι αυτή η σύγκριση φωτίζει τον τρόπο διαχείρισης του λογοτεχνικού μύθου από τον Καβάφη. Σημαντικό ακόμα είναι ότι στην πλειοψηφία των έργων μυθολογικού ιστού αυτής της περιόδου απαντώνται σημαντικά ζητήματα είτε καλλιτεχνικής έκφρασης είτε θεματικής που θα εξελιχτούν αργότερα και έτσι αυτά τα πρώιμα στιχουργήματα φωτισμένα από μεταγενέστερα ποιήματα αποτυπώνουν μέρος της διαδρομής του Καβάφη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τα ποιήματα ''Αοιδός'' και ''Ο ποιητής και η Μούσα'' όπου εμφανίζεται το κεντρικό καβαφικό θέμα των σχέσεων με τους θεούς και μάλιστα με τη μορφή της σύμμαχης σχέσης που αργότερα θα περάσει στάδια ανταγωνισμού, εμπαιγμού ή μετατροπής των θεών σε ηθικές είτε αισθητικές δυνάμεις. Το τρίτο μέρος αφιερώνεται στην περίοδο 1891-1893, όταν ο Καβάφης στρέφεται σε ζητήματα αρχαιογνωσίας και το κεφάλαιο αυτό λειτουργεί ως μεταβατικό κλειδί για το επόμενο κεφάλαιο που εξετάζονται ποιήματα που έχουν σχέση περισσότερο με λόγιες πηγές δηλαδή τον Όμηρο, τον Πλάτωνα και τους τραγικούς ποιητές. Σε αυτό το μέρος αναλύονται κυρίως ποιήματα μετάβασης του Καβάφη από τον Ρομαντισμό στον Παρνασσισμό και εξετάζονται η αρχαιογνωσία και η χρήση του μύθου ως ένδειξη πνευματικής καλλιέργειας του ποιητή και ως ανταπόκρισή του στην περιρρέουσα φιλολογική ατμόσφαιρα της εποχής του. Αξιοποιεί τον μύθο για να εκφράσει τον θαυμασμό του στο ελληνικό μεγαλείο (π.χ. το ποίημα ''Η αρχαία τραγωδία''), να συζητήσει θέματα θρησκευτικού φανατισμού (π.χ. το ποίημα ''Μνήμη'') χωρίς να έχει εγκαταλείψει, όμως, τις ρομαντικές του τάσεις (π.χ. το πεζό ''Το βουνό''). Η αξιοποίηση του μύθου αυτή την περίοδο φαίνεται να πλησιάζει περισσότερο συγκεκριμένους μύθους και όχι απλά κοινές πολιτισμικές συμβάσεις και ίσως απαιτείται μεγαλύτερη εξοικείωση του αναγνώστη/αποδέκτη με τη μυθολογία από ό,τι την προηγούμενη περίοδο. Το τέταρτο μέρος απλώνεται στην περίοδο 1894-1903 (με μία εξαίρεση του 1911) που περιλαμβάνει την κύρια στροφή του Καβάφη προς τον Συμβολισμό. Κύριο ερευνητικό διακείμενο αυτού του κεφαλαίου είναι οι λόγιες πηγές από όπου ο Καβάφης αντλεί μυθολογικά στοιχεία κι ο τρόπος που τα διαχειρίζεται. Το ενδιαφέρον του Καβάφη προς τον αρχαίο ελληνικό μύθο αυτή την περίοδο γίνεται πιο συνειδητό χωρίς, όμως, να γίνεται αρχαιολατρικό. Αξιοποιεί τον μύθο με τρόπο κριτικό για να προβάλει ιδέες της προσωπικής ποιητικής μυθολογίας του αξιοποιώντας τις μυθολογικές δομές ως σκηνοθεσία για θέματα που τον απασχολούν σταθερά και επανεμφανίζονται σε πλήθος διαφορετικών ποιημάτων (θάνατος, μοίρα, εξουσία, θεοί, νιάτα). Οι μυθολογικές δομές που επιλεγεί στην πλειοψηφία αυτών των ποιημάτων καλύπτουν το ποίημα ως αφηγηματική ύλη που, όμως, ο ποιητής φροντίζει διακριτικά (π.χ. στο ποίημα Διακοπή) ή και προκλητικά (π.χ. στο ποίημα ''Ιθάκη'') να τις ενεργοποιήσει με τρόπο ανανεωτικό. Αξιοποιεί, επιπλέον, πολυπρισματικά τη διακειμενικότητα εφαρμόζοντας τις υποκατηγορίες της, όπως τις όρισε ο Genette πολύ αργότερα (π.χ. παρακειμενικότητα με τη χρήση παραθεμάτων ή στοιχεία μετακειμενικότητας όπως στο ''Τέλος του Οδυσσέως'' κ.α.) ή εφαρμόζοντας πρόωρα τη μυθική συστοιχία του Eliot. Τα ποιήματα αυτής της περιόδου μορφώνουν το μυθολογικό υλικό σε συμβολικές αλληγορίες που αντλούν το κύρος τους από τη μυθολογική παράδοση. Το πέμπτο μέρος αναλύει ποιήματα της ωριμότητας του ποιητή, όταν πια έχει εγκαταλείψει τα καθαρά αρχαιόμυθα ποιήματα και στρέφεται κυρίως στην ιστορία ως πηγή και σκηνοθεσία του ποιητικού του σύμπαντος. Τα μυθολογικά στοιχεία που εμφανίζονται σε αυτή την περίοδο δεν ενδιαφέρουν πια ως πηγή ή θεματική, αλλά ως στοιχεία ατμόσφαιρας. Τα στοιχεία μύθου εμφανίζονται ως αντικείμενο δραστηριότητας επαγγελματικών τάξεων όπως γλυπτών ή ποιητών και πλαισιώνουν τα ιστορικοκοινωνικά συμφραζόμενα των ποιημάτων. Σε αυτό το κεφάλαιο εντάσσουμε και ποιήματα όπου τα μυθολογικά στοιχεία απαντούν κυρίως ως ποιητική λειτουργιά της γλώσσας, δηλαδή έχουν σχέση με το λογοτεχνικό ύφος. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι όταν εισάγεται ένα μυθολογικό όνομα, συνήθως θεού, ως χαρακτηρισμός του ποιητικού υποκειμένου και με αυτό το λογοτεχνικό τέχνασμα εκ μέρους του Καβάφη αισθητοποιούνται οι αποδιδόμενες σε αυτό ιδιότητες με τρόπο άμεσο όπως στο ποίημα "Ιασή τάφος" ο ήρωας χαρακτηρίζεται Νάρκισσος κι Ερμής και έτσι με δύο μονολεκτικά κατηγορήματα ενεργοποιούνται στον αναγνώστη πλήθος κοινών λογοτεχνικών συμβάσεων. Επιχειρείται, λοιπόν, και μια προσέγγιση για το πώς ο μύθος πέρα από θέμα, μοτίβο μπορεί να λειτουργήσει κι ως αισθητικό μέσο που εμπλουτίζει, αποσαφηνίζει και εντέλει προεκτείνει τον ποιητικό λόγο και σε αυτό το μέρος της έρευνας επιλέγουμε να εξετάσουμε και τις επαφές του Καβάφη με το κίνημα του Αισθητισμού, που, αν κι έχουν ξεκινήσει νωρίτερα, θεωρούμε ότι σε αυτό το σημείο της ανάλυσής μας αναδεικνύονται πιο λειτουργικά. Στο έκτο μέρος δίδονται τα πορίσματα της έρευνας, όπου παρουσιάζεται συνοπτικά ο μηχανισμός της αξιοποίησης του αρχαίου μύθου από τον ποιητή. Βασικό συμπέρασμα της έρευνας είναι ότι στοιχεία αρχαιοελληνικού μύθου απαντούν σε όλες τις κατηγορίες ποιημάτων του Καβάφη ( φιλοσοφικά, ηδονικά , ιστορικά/ψευδοιστορικά) και είναι παρόντα από τα πρώτα του ποιητικά βήματα ως το τέλος της δημιουργικής του πορείας το 1933. Ο τρόπος μάλιστα που πραγματεύεται τον αρχαίο μύθο σχετίζεται άμεσα με τις επιρροές που δέχεται σε κάθε περίοδο της δημιουργίας του και τελικά η λογοτεχνική πραγμάτευση του μύθου γίνεται κλειδί ερμηνείας της ίδιας της ποιητικής εξέλιξης του Καβάφη. Έτσι, αρχικά η σύνδεση με τον μύθο είναι κυρίως εξωτερική ως ένας τρόπος έκφρασης δικών του ψυχικών. Στη συνέχεια ο Καβάφης θα δείξει μεγαλύτερο ενδιαφέρον προς την αρχαιογνωσία και ειδικότερα προς τον ελληνικό κόσμο χωρίς, όμως, το ενδιαφέρον του να καταντά ποτέ απλά αρχαιολατρικό. Σημαντικό να παρατηρηθεί ότι στον Καβάφη δε θα βρούμε ποιήματα παραφορτωμένα με πλήθος μυθολογικών στοιχείων που βαραίνουν. Συνήθως, επιλεγεί ξεκάθαρα μυθολογικά στοιχεία και τα διαχειρίζεται με οξυδέρκεια και συμμετρία χωρίς να κάνει επίδειξη γνώσεων. Συχνά, οι μυθικές δομές ανασυγκροτούνται, ώστε να σηματοδοτήσουν την καβαφική ιδέα χωρίς, όμως, αυτό να γίνεται αυθαίρετα και να δημιουργεί προβλήματα κατανόησης στον αναγνώστη/αποδέκτη. Αξιοποιεί, λοιπόν, τον μύθο με τρόπο κριτικό για να προβάλει ιδέες διαχρονικές και πανανθρώπινες δημιουργώντας παράλληλα το δικό του παλίμψηστο. Η ερευνητική αυτή προσπάθεια κατάφερε να προσφέρει ένα ενιαίο σχήμα ερμηνείας του μηχανισμού αξιοποίησης των αρχαιοελληνικών μύθων από τον Καβάφη και μάλιστα να αναδείξει ποιήματα που καθόλου ή ελάχιστα έχουν προσεχτεί από την κριτική όπως το ποίημα ''Τα δάκρυα των αδελφών του Φαέθοντος''. Κάθε απόπειρα ερμηνείας της χρήσης μυθολογικών στοιχείων από τον ποιητή στηρίχτηκε αποκλειστικά σε τεκμήρια είτε εργογραφικά είτε βιογραφικά κι αξιοποιήθηκε όλη η έγκριτη καβαφική βιβλιογραφία με τρόπο κριτικό και όχι απλώς ως αναπαραγωγή. Στο έβδομο και τελευταίο μέρος δίδονται οι πρωτογενείς και δευτερογενείς πηγές από την ελληνόγλωσση και ξενόγλωσση βιβλιογραφία που αξιοποιήθηκαν στην έρευνα αυτή.