Avesta’da Sağlık Konusu Üzerine Bir Değerlendirme
Authors: SULAR Mehmet Emin 
Published: June 2023

Sağlık, insanlığın ortaya çıkışından itibaren insanları meşgul eden konuların başında gelmiştir. Tıp biliminin insani bir tecrübe mi yoksa tanrısal bir vergi mi olduğu tartışılmıştır. Bilimin gelişmediği mitolojik dönemde insan düşüncesi sağlığı daha çok dini bir konu olarak kabul etmiştir. Hastalıkları da kötü güçlerin etkisiyle ortaya çıkan durumlar olarak değerlendirmiştir. Bundan dolayı sağlıkla ilgili konular mitolojik ve dini metinlerde önemli bir yer tutmuştur. Bu metinlerden biri de Zerdüştîlerin kutsal kitabı Avesta’dır. Avesta ne zaman oluşturulduğu bilinmeyen kadim bir kitaptır. Günümüze ulaşan Avesta metninin Partlarla (M.Ö.247-M.S.224) başlayan Sasanilerle (224-651) tamamlanan çalışmadan kalanlar olduğu belirtilmektedir. Sasanilerin yıkılmasıyla Avesta metninin büyük kısmı kaybolmuş günümüze sadece 5 bölüm ulaşmıştır.

Avesta insanın bedensel ve ruhsal sağlığına büyük önem vermiştir. Avesta’ya göre Ahûramazda iyinin yaratıcısı olduğundan onun insan için hastalık gibi olumsuz bir durumu yaratması söz konusu değildir. Asıl olan insanın ve Ahûramazda tarafından yaratılan diğer tüm iyi varlıkların sağlıklı ve uzun bir hayat yaşamalarıdır. Ahûramazda’nın karşısında onun rakibi konumunda olan Ehrîmen ise tüm kötülüklerin yaratıcısı konumundadır. Ahûramazda’nın canlılarına zarar vermesi için Ehrîmen 99999 hastalık yaratmıştır. Ahûramazda ile Ehrîmen arasındaki teolojik düalizmin kendini gösterdiği alanlardan birinin de sağlık olduğu görülmektedir. Bunun için Avesta’da tüm hastalıkların sebebi Ehrîmendir; bunun dışında hastalıklara yakalanma sebepleri üzerinde durulmaz. Bu noktada insana düşen Ahûramazda’nın yarattığı bedeni ve ruhu hastalıklara karşı koruması, hastalık ortaya çıktığında da bunları uygun şekilde tedavi etmesidir.

Avesta’da günümüzde de yaygın olan bazı hastalıkların isimleri ön plana çıkmıştır. Bu hastalıklar bedensel ağrılar, yüksek ateş, yüksek ateşten kaynaklı titreme, baş ağrısı, bayılma, cüzzam, yılan sokması, pandemi, kötü koku, bedensel çürüme, enfeksiyon, uyuz, sıtma, halsizlik, kemik erimesi, göğüs öne çıkıklığı, kamburluk, diş çürümesi ve erken yaşta saç beyazlamasıdır. Kadınların düşük yapması ve regl hali de hastalık olarak kabul edilmiştir. Bunların yanında kendisinden bahsedilen fakat ne olduğu kesin olarak bilinmeyen bazı hastalıklar da Avesta’da geçmektedir. Bunlar ejene, ejehve dûrveke, herite, seçî, kesviş, era, geze, apageze, neize, gere ve kebesttir. Avesta’da hastalıklara karşı temelde biri dini metinleri okuyarak, ikincisi bitkisel tedavi, üçüncüsü de cerrahi müdahale şeklinde üç tedavi yönteminden bahsedilmiştir. Avesta’nın bu üç yöntemden dini metinleri okuyarak tedaviyi tercih ve tavsiye ettiği görülmektedir. Bunun sebebi hastalığın dini bir bakış açısıyla değerlendirilerek kötü güçlere bağlanmasıdır. Bunun tedavisinin de dini birtakım metinlerin okunmasıyla olacağına inanılmıştır. Cerrahi müdahalede tedavi hekim kabul edilen kişi tarafından uygulanacaktır. Hekim olmak isteyen kişi ilk olarak Dîvperest olarak bilinen kötü güçlere tapan üç kişiye tedavi etmeyi deneyecektir. Eğer bunlar iyileşirse bu kişi hekim olarak bir Zerdüştîyi de tedavi edebilir.

Sonuç olarak Avesta’nın sağlıkla ilgili metinlerin oluşturulduğu dönemde insanların günümüzde bilinen ve bilinmeyen bazı hastalıklardan oldukça muzdarip olduğu anlaşılmaktadır. Bunun için insanlar genelde dini metinleri okuyarak veya bitkisel ve cerrahi müdahele yoluyla bu hastalıkları tedavi etmeye çalışmışlardır. Çalışma da bu açıdan Avesta’da sağlıkla ilgili bilgileri ortaya koymağı amaçlamıştır. Çalışmada temel kaynak Avesta’dır. Bunun yanında Ardâvîrâfnâme, Bundehîşn ve Şahnâme gibi Zerdüştî inancı ve kadim İran medeniyeti hakkında bilgi veren eski eserlere de müracaat edilmiştir. Güncel Zerdüştî yazılı materyalden ve internet kaynaklarından da istifade edilmiştir.