Ανάπτυξη και εφαρμογή μεθόδων αναλυτικής φασματοσκοπίας στην αρχαιομετρική μελέτη μετάλλινων τεχνουργημάτων της Αρχαίας Μακεδονίας
Authors: Κατσίφας Χρήστος 
Published: November 2021

Η παρούσα διατριβή ασχολείται με την αρχαιομετρική μελέτη μετάλλινων τεχνουργημάτων, μέσω της εφαρμογής σύγχρονων φασματοσκοπικών αναλυτικών τεχνικών. Συγκεκριμένα, προσδιορίζεται η χημική σύσταση εκατό πενήντα εννέα (159) μετάλλινων τεχνουργημάτων [έντεκα (11) χρυσών κοσμημάτων και εκατόν σαράντα οκτώ (148) χάλκινων αντικειμένων] που προέρχονται από διαφορετικές ανασκαφικές θέσεις της αρχαίας Μακεδονίας (Δερβένι, Όλυνθος, Σίνδος, Σέδες, Σταυρούπολη, Άβδηρα, Αίνεια, Τορώνη κ.α.). Χρονολογούνται από την Αρχαϊκή (6ος αι. π.Χ.) έως την πρώιμη Ελληνιστική εποχή (αρχές 3ου αι. π.Χ.) και αποτελούν προϊόντα συστηματικών ανασκαφών της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας.Οι σκοποί της συγκεκριμένης διατριβής είναι: α) η μελέτη της μεθοδολογίας εφαρμογής σύγχρονων αναλυτικών τεχνικών σε μετάλλινα τεχνουργήματα, β) η σύγκριση μεταξύ επεμβατικών και καταστρεπτικών τεχνικών, στη μελέτη αρχαίας μεταλλουργίας, γ) η διερεύνηση της εφαρμοζόμενης τεχνολογίας κατασκευής στα μετάλλινα τεχνουργήματα της αρχαίας Μακεδονίας, δ) ο προσδιορισμός της χημικής σύστασης των, υπό μελέτη, αντικειμένων και ο εντοπισμός πιθανών διαφοροποιήσεων στα διακριτά τους τμήματα, ε) η διάκριση των ανιχνευόμενων χημικών στοιχείων σε εκείνα που αποτελούν προϊόν ηθελημένης προσθήκης και σε εκείνα που η παρουσία τους οφείλεται σε προσμίξεις των πρώτων υλών και στ) η διερεύνηση της πρόσβασης των αρχαίων Μακεδόνων σε πρώτες ύλες.Η φασματοσκοπία μικροφθορισμού ακτίνων Χ (micro-EDXRF) είναι μια εξαιρετική αναλυτική τεχνική για τον προσδιορισμό των κύριων και δευτερευόντων χημικών μεταλλικών στοιχείων με κύρια πλεονεκτήματα την μη επεμβατικότητα και τη δυνατότητα λήψης, θεωρητικά, απεριόριστου αριθμού μετρήσεων από όλα τα διακριτά τμήματα των αγγείων. Από την άλλη, η φασματοσκοπία ατομικής εκπομπής επαγωγικά συζευγμένου πλάσματος (ICP-AES) λειτουργεί άριστα ως μια συμπληρωματική αναλυτική τεχνική για τη βελτίωση του προσδιορισμού ιχνοστοιχείων και τη λήψη αναλυτικής πληροφορίας από το σύνολο της μάζας του δείγματος.Σύμφωνα με τα αναλυτικά αποτελέσματα, τα χρυσά τεχνουργήματα διακρίθηκαν σε δύο ομάδες, αναλόγως εάν έχουν υποστεί τη διαδικασία του εξευγενισμού. Ο χαλκός που χρησιμοποιήθηκε, στην κατασκευή των μπρούτζινων αγγείων, ήταν υψηλής καθαρότητας καθώς ανιχνεύθηκαν μικροποσότητες ακαθαρσιών των πρώτων υλών (Fe, Ni, As, Co, Sb, Ag, Ti). Εκτός από τον Sn, για κραμάτωση, χρησιμοποιήθηκε ο Pb (χυτά τμήματα) και σε ορισμένες περιπτώσεις ο Zn. Στα συμποσιακά αγγεία του 4ου αι. π.Χ. εφαρμόστηκε ένα ελεγχόμενο σύστημα παραγωγής σε αντίθεση με τα αγγεία οικιακής χρήσης όπου διαπιστώθηκε η χρήση ανακυκλώσιμων υλικών. Επίσης διαπιστώθηκε η διαφοροποίηση της χημικής σύστασης των επιμέρους τμημάτων του κάθε αγγείου, ανάλογα με τη λειτουργικότητά του. Οι αρχαίοι τεχνίτες, θα πρέπει να λάμβαναν υπόψη, παράγοντες όπως: η τελική εμφάνιση του αντικειμένου, το κόστος, η μελλοντική χρήση και η ανθεκτικότητα στη διάβρωση.Στην παρούσα μελέτη παρουσιάζεται, για πρώτη φορά, η μελέτη της χημικής σύστασης ενός μεγάλου αριθμού μετάλλινων τεχνουργημάτων από την αρχαία Μακεδονία, με στόχο τη συμβολή στην καλύτερη κατανόηση της μεταλλογνωσίας των αρχαίων Μακεδόνων.