Αστρονομία και αστρολογία
Authors: Αδαμίδης Νικόλαος 
Published: August 2021

Από τα κείμενα και το αρχαιολογικό υλικό μπορεί εύκολα να συμπεράνει κανείς την εντονότατη επίδραση που άσκησαν η αστρονομία και η αστρολογία στην πολιτική, κοινωνική, θρησκευτική και πνευματική ζωή της Ρώμης κατά τους ύστερους προχριστιανικούς και πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες. Παράλληλα ο πάντα μυστηριώδης και γοητευτικός αιγυπτιακός πολιτισμός θα αφήσει το ανεξίτηλο στίγμα του στον ελληνορωμαϊκό κόσμο. Μέσα σ’ ένα τέτοιο πνευματικό κλίμα γεννιέται ο Οβίδιος, σ’ έναν κόσμο όπου οι αστερισμοί παριστάνονταν ζωόμορφοι, τα άστρα θεωρούνταν ρυθμιστές της ανθρώπινης τύχης, οι αιγυπτιακές θεότητες λατρεύονταν απ’ την κατώτερη κι απ’ την ανώτερη τάξη. Στα χέρια του είχε μια πληθώρα μύθων, σε πολλούς από τους οποίους ήταν σχεδόν αδύνατο να διακρίνεις το ελληνικό από το αιγυπτιακό στοιχείο· ένας τέτοιος μύθος ήταν κι ο μύθος της Ιούς. Στο αφηγηματικό του οπλοστάσιο διέθετε διάφορες τεχνικές, μία εκ των οποίων ήταν η reticentia. Υπάρχουν στις Μεταμορφώσεις του σημεία τα οποία παρουσιάζουν σκόπιμα κενά που ο αναγνώστης καλείται να τα καλύψει μέσα, φυσικά, από το ίδιο το έργο. Κάθε αποσιώπηση συνιστά μια μεταμόρφωση: αυτό που περιμένεις δεν έρχεται, αλλά το βρίσκεις παρακάτω με διαφορετική μορφή. Μια άλλη τεχνική είναι η συμπλοκή του γήινου με το συμπαντικό σ’ ένα αδιαίρετο carmen perpetuum. Και οι δύο αυτές τεχνικές υπηρετούν την κοσμοθεωρία του ποιητή ότι όλα πρέπει να αντιμετωπίζονται στη διαρκή ροή του χρόνου, χωρίς διακρίσεις και χωρίς όρια. Τα ανωτέρω με οδήγησαν στη μελέτη του επεισοδίου της Ιούς (Met. 1.568–750), της μυθικής εκείνης ηρωίδας που ταυτίσθηκε με την αιγυπτιακή και σεληνιακή θεότητα της Ίσιδος και που με την πορεία της από το Άργος στη χώρα του Νείλου ένωνε την Ελλάδα και την Αίγυπτο σ’ έναν ενιαίο γεωγραφικό αλλά και πνευματικό χώρο. Στη μελέτη αυτή βασική ήταν η παρατήρηση ότι από την κοσμογονία των Μεταμορφώσεων ο Οβίδιος παρέλειψε οποιαδήποτε άμεση αναφορά στη δημιουργία της σελήνης, παρόλο που αναφέρθηκε στην ανυπαρξία της επί Χάους (Met. 1.11: nec nova crescendo reparabat cornua Phoebe). Έχουμε να κάνουμε, λοιπόν, με μία ακόμη παρασιώπηση, από εκείνες στις οποίες αρεσκόταν ο Οβίδιος. Κατά τη γνώμη μου, το επεισόδιο της Ιούς είναι εκείνο στο οποίο ο αναγνώστης των Μεταμορφώσεων θα δει τη σελήνη να δημιουργείται (Met. 1.610–1: inque nitentem / Inachidos vultus mutaverat ille iuvencam), να αυξάνεται και να γίνεται πανσέληνος (Met. 1.731: quos potuit solos, tollens ad sidera vultus) κι ύστερα να φθίνει (Met. 1.738–9: vultus capit illa priores / fitque quod ante fuit· 740: cornua decrescunt, fit luminis artior orbis· 743: de bove nil superest formae nisi candor in illa). Για τις αυξομειώσεις της σελήνης, άλλωστε, θα κάνει λόγο ο φιλόσοφος Πυθαγόρας στη διάλεξή του (Met. 15.196–8), μία διάλεξη που, κατά κοινή ομολογία, ανακεφαλαιώνει θέματα των προηγούμενων βιβλίων των Μεταμορφώσεων και κυρίως του πρώτου. Στη διατριβή αυτή, λοιπόν, ο αναγνώστης θα βρει επιχειρήματα που ενισχύουν την άποψη ότι η Ιώ, η πολυπλάνητη δάμαλις, είναι σ’ ένα δεύτερο επίπεδο η σελήνη και ο Άργος, ο πολυόμματος φύλακάς της, ο έναστρος ουρανός. Μετά το πέρας του πολυτάραχου επεισοδίου το μοναχικό ταξίδι της σελήνης στις Μεταμορφώσεις και στο διηνεκές μπορεί να ξεκινήσει…