Η Αρχαιότερη Νεολιθική στη Δυτική Μακεδονία
Authors: Μιχαλοπούλου Στεφανία 
Published: September 2021

Η Αρχαιότερη Νεολιθική είναι μια περίοδος ελάχιστα μελετημένη στον ελλαδικό χώρο. Αυτό οφείλεται σε σημαντικό βαθμό στις ολιγάριθμες σχετικές ανασκαφές, οι οποίες στην πλειονότητα τους είναι παλαιές και μικρής έκτασης. Όμως, οι εκτενείς σωστικές ανασκαφές των τελευταίων δεκαετιών στη Δυτική Μακεδονία, εξαιτίας των μεγάλων δημόσιων έργων και της εξόρυξης λιγνίτη, εμπλούτισαν και συνεχίζουν να εμπλουτίζουν τον χάρτη της Αρχαιότερης Νεολιθικής, όπως και της Νεολιθικής ευρύτερα. Οι συγκεκριμένες ανασκαφές, αν και σωστικές, διεξάγονται με σύγχρονη μεθοδολογία και στοχοθεσία. Η, σε εξέλιξη, μελέτη των υλικών καταλοίπων των νέων ανασκαμμένων οικισμών με βεβαιότητα θα συντελέσει στην περαιτέρω κατανόηση των κοινωνιών της Αρχαιότερης Νεολιθικής. Η βαθύτερη και εναργέστερη κατανόηση της αρχής της Νεολιθικής ήταν και ο κύριος στόχος της διατριβής αυτής, στην οποία χρησιμοποιήθηκε ως εργαλείο-μέσο η μελέτη των ζωοαρχαιολογικών καταλοίπων από δύο εκτεταμένους επίπεδους οικισμούς, εκείνους της Μαυροπηγής, θέση Φυλλοτσαΐρι, και της Ξηρολίμνης, θέση Πόρτα/Πόρτες. Οι θέσεις αυτές καλύπτουν πλήρως, χρονολογικά, την Αρχαιότερη Νεολιθική περίοδο και χαρακτηρίζονται από πλήθος ευρημάτων.Τα αποτελέσματα της μελέτης δείχνουν κοινωνίες με ένα, εξ’ αρχής, πλήρες «νεολιθικό πακέτο» όσον αφορά στα οικόσιτα ζώα. Οι κάτοικοι των οικισμών ασκούν κυρίως κτηνοτροφικές δραστηριότητες και σε πολύ μικρότερο βαθμό κυνηγετικές. Είναι όμως σαφές πως και οι δύο δραστηριότητες, που ως κύριο σκοπό τους είχαν τον προσπορισμό τροφής και πρώτων υλών, εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από το τοπίο και το φυσικό περιβάλλον και προσαρμόζονται σε αυτά. Όσον αφορά στους τρόπους εκμετάλλευσης της πανίδας, τη διασπορά, τις χρήσεις του χώρου και το παλαιοπεριβάλλον: 1. Διακρίνεται μια προτίμηση στην εκτροφή αιγοπροβάτων, και ειδικά προβάτων, στοιχείο σύνηθες και ως ένα βαθμό αναμενόμενο στις πρώιμες φάσεις της Νεολιθικής στη Νότια Βαλκανική. Στις δύο εξεταζόμενες θέσεις όμως, και ειδικά στην Ξηρολίμνη, τα ποσοστά εκτροφής και εκμετάλλευσης αιγοπροβάτων είναι ιδιαίτερα υψηλά. 2. Η πλειονότητα των αιγοπροβάτων θανατώνεται σε ηλικίες που σχετίζονται με την παραγωγή κρέατος, συχνά τρυφερού, και σε λιγότερο βαθμό με την παραγωγή γάλακτος, στοιχείο που συναντάται κυρίως στην περίπτωση των αιγών. Η έμφαση στην παραγωγή κρέατος, υποστηρίζεται και από τα υψηλότερα ποσοστά θανάτωσης αρσενικών ζώων, σε σχέση με τα θηλυκά, σε νεαρή ηλικία. 3. Τα ευρήματα των οικόσιτων βοοειδών είναι λιγότερα σε αριθμό και δεν προσφέρουν την ίδια στατιστική ασφάλεια με τα ευρήματα των αιγοπροβάτων. Παρόλ’ αυτά, διακρίνεται παρόμοιος τρόπος εκμετάλλευσης τους, δηλαδή έμφαση στην παραγωγή κρέατος. 4. Οι χοίροι θανατώνονται σε πολύ νεαρή και σε νεαρή ηλικία, στοιχείο που αποδεικνύει πως και αυτοί εκτρέφονταν για το κρέας τους. Άλλωστε το ζώο αυτό δεν μπορεί να συμβάλει στην παραγωγή δευτερογενών προϊόντων. 5. Τα οικόσιτα ζώα σταβλίζονταν μέσα στο πλαίσιο των δύο οικισμών και θανατώνονταν εντός αυτών ή στις παρειές τους. 6. Μέσα από την εύρεση ποικιλίας αγρίων ζώων διακρίνεται η ποικιλία περιβαλλόντων που χρησιμοποιούνταν για τις κυνηγετικές δραστηριότητες. Οι τόποι κυνηγιού θα πρέπει να βρίσκονταν κοντά στους οικισμούς εφόσον τα περισσότερα άγρια ζώα μεταφέρονταν ολόκληρα ή σχεδόν ολόκληρα σε αυτούς. Έτσι γίνεται σαφές πως η Μαυροπηγή θα πρέπει να βρισκόταν σε εγγύτητα με μικρές λίμνες/έλη και δασώδεις εκτάσεις, ενώ το τοπίο της Ξηρολίμνης είχε ημιορεινό χαρακτήρα και το περιβάλλον ήταν επίσης δασώδες.7. Η πλειονότητα των άγριων ζώων θανατώνεται στο στάδιο εκείνο που αντιστοιχεί στα νεαρά-ενήλικα και ενήλικα άτομα, σε ηλικίες δηλαδή ιδανικές για την απόδοση καλής ποιότητας και ποσότητας κρέατος και μυελού. 8. Μέσα από την ταφονομική ανάλυση και την ανάλυση των ιχνών κοπής διακρίνεται εντατική εκμετάλλευση των σφαγίων. Ο διαμελισμός είναι μεγάλος, ενώ τα οστά θρυμματίζονται για την εξαγωγή του μυελού και του λίπους των μαλακών επιφύσεων με σκοπό την κατανάλωση. 9. Η μελέτη της διασποράς των ζωοαρχαιολογικών καταλοίπων στο χώρο ήταν δυνατή μόνο στην περίπτωση της Μαυροπηγής. Διακρίθηκε ομοιόμορφη κατανομή σε όλους τους χώρους ειδών ζώων, μελών ζώων και καταλοίπων σχετικών με φθορές που προκλήθηκαν από την εναλλαγή των καιρικών συνθηκών και την κατανάλωση από σαρκοφάγα ή άλλα ζώα, ενώ οι συγκεντρώσεις συναρθρωμένων οστών ήταν σχεδόν μηδενικές. Ξεχωρίζουν μόνο α. o λάκκος 37, με πρωτογενή απόθεση, του οποίου η χρήση προτείνεται ως πιθανώς βιοτεχνική - σχετική με την απόσπαση κεράτινων καλυμμάτων από πυρήνες κεράτων, ενώ, β. παρατηρήθηκαν σχετικά υψηλά ποσοστά κρανιακών οστών σε χώρους που θεωρούνται οικιστικοί (ορύγματα και ορθογώνιες πασσαλόπηκτες οικίες). Το τελευταίο στοιχείο θα μπορούσε, με κάποια επιφύλαξη εξαιτίας πιθανών αναμοχλεύσεων, να ερμηνευτεί ως σχετικό με το ρόλο που είχαν τα ζώα στο χώρο της συμβολικής σκέψης και του μεταφυσικού, χωρίς να αποκλείεται όμως ο διακοσμητικός ρόλος.