Examination of Mahmut II's 1824 Edict of Talim-i Sıbyan (Education of Infants) on the Compulsion of the Primary Education in Terms of the Rights of the Child
Authors: GURBETOĞLU Ali 
Published: September 2020

Çocuk hakları ve çocuk işgücünün istismarı tarihin en köklü çocuk sorunlarındandır. Çocuk hakları, doğrudan çocukları korumaya dönük yasal bir metin halinde 20. yy. başlarında Batı dünyasında gündeme gelmiştir. Bu konuda en kapsamlı
yasal belge 1989 tarihli “Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi”dir. Eski Türk kültüründe çocuğun korunması ve yetiştirilmesine ilişkin törelerle belirlenmiş birtakım uygulamalar mevcuttur. Osmanlı’da 1824 tarihli “Talim-i
Sıbyan Fermanı”, bu alanda yaşanan problemlerin çözümüne yönelik ilk yasal yazılı belgelerden biridir. Bu ferman daha çok temel eğitimi zorunlu hale getiren ilk yasal metin olarak görülmüştür. Türkiye'de eğitimi zorunlu kılan ilk
belgelerden biri olarak fermana bilimsel çalışmalarda sıklıkla atıfta bulunulmuştur. İçeriğinde, çocuk işgücünün istismar edilmesinin önlenmesi ve çocukların eğitim yoluyla hayata hazırlanması konusuna vurgu yapılmıştır. Türkiye'de
çocuk hakları alanında ilk yazılı yasal belge olarak bilinen bu düzenleme içeriği itibariyle önem kazanmaktadır. Bu bağlamda ferman, çocuk hakları alanında hem dünyada hem de Türkiye'de en önemli belgelerden biri olmuştur. Bu çalışmanın
temel amacı II. Mahmut'un 1824 tarihli “Talim-i Sıbyan Fermanını” incelemek ve tanıtmak, bir diğer amacı ise ilgili ferman’ı çocuk hakları açısından değerlendirmektir. Araştırma, nitel yönteme dayalı doküman incelemesi deseninde
yapılmıştır. Çalışmada “Talim-i Sıbyan Fermanı” temel kaynak olarak kullanılmıştır. Söz konusu ferman Ahmet Cevdet Paşa’nın “Tarih-i Cevdet” adlı eserinin Osmanlıca aslından elde edilmiştir. Fermanın içeriği Osmanlıca aslıyla verilmiş
ayrıca günümüz Türkçesine de aktarılmıştır. Ferman’ın 1989 tarihli Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi’nde güvence altına alınan dört temel alandan “gelişme” ve “korunma” haklarını güvence altına almaya yönelik olduğu
açıkça görülür. Fermanda öne çıkan iki husus; “temel eğitimin zorunluluğu” ve “çocuk işgücünün istismarının önlenmesi”dir. Bunlardan ilki, çocuğun “gelişim hakkı”, ikincisi, “korunma hakkı” ile ilgilidir. Ferman’da; temel dini
bilgileri öğrenmenin önemi vurgulanmış, aynı zamanda ebeveynlerin duyarsızlığı nedeniyle cehaletin yayılmasına işaret edilmiştir. Bunun temel sebebinin ailelerin çocukları para kazanmak amacıyla okul yerine çalışmaya göndermeleri
olduğu belirtilmiştir. Bu nedenle, cehaletin toplumda yaygınlaşmasına ve çocukları gençken eğitmenin önemine dikkat çekilmiştir. Fermanda asıl amaç, ailelerin ve esnafın çocuk işgücünün sağlayacağı mali gelire karşı cesaretini
kırmaktır. Çocukların istismarını önlemek amacıyla cezai müeyyideler öngörülmüştür. Bu çalışmada, eğitimciler tarafından iyi bilinen ve sıklıkla dile getirilen “Talim-i Sıbyan Fermanı” çağdaş çocuk hakları açısından değerlendirilmiştir.
II. Mahmut, bu fermandaki hükümlerle çocukları ebeveynlerin ve esnafın insafına terk etmemiş ve temel eğitimlerini zorunlu hale getirmiştir. Ferman ile çıraklık yerine, ergenlik çağına kadar çocukların temel eğitim okuluna gönderilmesi
zorunlu hale getirildi. Böylece, ferman çocuğa eğitim hakkını kullanmada yardımcı olmuş, diğer yandan çocuk işgücünün kötüye kullanılmasını engellemiş ve çocuğun fiziksel ve zihinsel gelişimi için daha sağlıklı bir ortam hazırlamıştır.
Bu özelliğiyle Türk çocukluk tarihinin yanı sıra Türk eğitim tarihi açısından da önemli bir belgedir. Ayrıca bu fermanın, dünya çocukluk tarihinin ilk ve en önemli yasal belgelerinden biri olduğu söylenebilir. Bu ferman, 1989 tarihli
Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi'nden yaklaşık bir buçuk yüzyıl önce çocukların “gelişme” ve “korunma” alanındaki haklarını gündeme getirmiştir. Bu bağlamda, ferman Türk ve dünya çocukluk tarihi açısından son derece
önemli bir belgedir.