Διερεύνηση αναπαραστάσεων εαυτού και διαπροσωπικών σχέσεων και αθλητικών εμπειριών ψυχολογικής ροής σε χρήστες και πρώην χρήστες ψυχοτρόπων ουσιών
Authors: Κυρκούλης Γεώργιος 
Published: March 2023

Η παρούσα εργασία μελέτησε έναν πληθυσμό που έλαβε υπηρεσίες απεξάρτησης σε ένα στεγνό θεραπευτικό πρόγραμμα βασισμένο στο μοντέλο των θεραπευτικών κοινοτήτων. Ο στόχος ήταν η διερεύνηση των αναπαραστάσεων εαυτού και διαπροσωπικών σχέσεων των χρηστών και πρώην χρηστών ψυχοτρόπων ουσιών στα ποικίλα πλαίσια της κοινωνικής τους λειτουργικότητας. Επίσης, εξετάστηκε η εμπειρία της ψυχολογικής ροής κατά την επιτέλεση αθλητικών δραστηριοτήτων.Το θεωρητικό πλαίσιο της εργασίας στηρίχθηκε στην γνωστική και αλληλοδρασιακή συγκρότηση του εαυτού υπό την προοπτική της Harter με επίκεντρο το ζήτημα των πολλαπλών εαυτών και της ανίχνευσης αντιθετικών ιδιοτήτων του εαυτού εντός ρόλου ή μεταξύ ρόλων· στηρίχθηκε επίσης στην ψυχοδυναμική προσέγγιση Fonagy για την συναισθηματική, μη συνειδητή συγκρότηση του εαυτού, η οποία θέτει ως επακόλουθο την ανάπτυξη της εν-νόησης, δηλαδή της ικανότητας να διαβλέπει κανείς στον εαυτό και τους άλλους συναισθήματα, απόψεις και προθέσεις. Στην έρευνα συμμετείχαν 46 χρήστες και 39 πρώην χρήστες. Για την συλλογή των δεδομένων χρησιμοποιήθηκαν το πρωτόκολλο «πως νοιώθω με διαφορετικούς ανθρώπους» (Harter, 1999), μία ημιδομημένη συνέντευξη, αυτοβιογραφικές αναφορές και εργαλείο αξιολόγησης της ψυχολογικής ροής. Για την ανάλυση χρησιμοποιήθηκαν αναγωγή δεδομένων, ερμηνευτική φαινομενολογική ανάλυση, και μέθοδοι ποσοτικοποιήσεων ποιοτικών δεδομένων.Τα ευρήματα περιγράφουν τον εαυτό των χρηστών να συγκροτείται στις δυσχερείς πρώιμες σχέσεις ανατροφής με τους γονείς, καθώς στον τομέα της οικογένειας αναδείχθηκαν αυξημένα συναισθήματα θυμού, ενοχής, ντροπής και αναπαραστάσεις συμβάντων γονεϊκών συγκρούσεων, βίας, κακοποίησης. Το κυρίαρχο πρότυπο αναπαραστάσεων εαυτού των χρηστών εμφανίζει μία διογκωμένη αίσθηση εαυτού, συναφή με ναρκισσιστικού τύπου άμυνα, αλλά και άρνηση, διαχωριστικούς και διασχιστικούς μηχανισμούς. Τα αυτοσυνειδητά συναισθήματα της ντροπής και ενοχής φαίνεται να συνδέονται με συμπεριφορές απόσυρσης, αποξένωσης και εσωτερίκευσης στίγματος, κυρίως στα συμφραζόμενα του γενικευμένου άλλου. Η ανάλυση των συγκρούσεων εντός και μεταξύ ρόλου ανέδειξε την αμυντική μη αναγνώριση και εξωτερικοποίηση των συγκρούσεων, δηλαδή την προς το περιβάλλον και τα διάφορα πλαίσια σχέσεων προβολή των συγκρούσεων. Ένα επιπλέον εύρημα αφορά την ετερογένεια χαρακτηριστικών εαυτού των χρηστών, όπου διακρίθηκαν υποομάδες οριακών, ναρκισσιστών και περισσότερο λειτουργικών χρηστών. Σε κάθε περίπτωση οι ναρκισσιστικές άμυνες και χαρακτηριστικά αποτελούν το προεξάρχον συγκροτητικό στοιχείο του εαυτού για την πλειονότητα των χρηστών.Στους πρώην χρήστες είναι έκδηλη μία επιχειρούμενη προσπάθεια ανασυγκρότησης του εαυτού τους. Έτσι, στις συγκρούσεις δείχνουν μία μερική αναγνώριση και αποδοχή ενδοψυχικών αντιφάσεων καθώς και ανάληψη προσπαθειών επίλυσης αυτών. Αυτό οφείλεται στην βελτίωση της αυτοεπιτήρησης και στην ανάπτυξη ενός συστήματος γνωστικό-συμπεριφορικού ελέγχου υπό την επιρροή και του θεραπευτικού μοντέλου. Οι αναπαραστάσεις στην οικογένεια υποδεικνύουν προς ένα μεγαλύτερο έλεγχο του θυμού και περισσότερο επεξεργασμένα συναισθήματα, καθώς και προσπάθειες για αυτονομία και επανόρθωση. Ταυτόχρονα όμως οι αυτοαναφορές περιέχουν μία μερική μόνο αναγνώριση και αποδοχή ορισμένων δυσχερειών, οι οποίες συνήθως οδηγούν πίσω σε πιο σοβαρές και παθογόνες κοινωνικοποιητικές εμπειρίες, συχνά ατελώς αναπαραστάσιμες. Οι συγκρούσεις εσωτερικεύονται, δηλαδή στρέφονται προς τα μέσα, προς τον εαυτό και αναπτύσσονται εσωτερικευμένα συναισθήματα και μηχανισμοί συγκράτησης όπως διστακτικότητα, άγχος, φόβος, οι οποίοι φανερώνουν για τους πρώην χρήστες μία συνεχιζόμενη δυσχέρεια κοινωνικής προσαρμογής και λειτουργικότητας. Τα αποτελέσματα συζητούνται ως προς τις επιπτώσεις στην θεωρητική γνώση και την κλινική πρακτική. Η ανάδειξη διαφορών μεταξύ περιπτώσεων χρηστών και μοτίβων χρήσης συνεπάγεται επιπτώσεις και για την θεωρητική κατανόηση των εξαρτήσεων και για την θεραπευτική παρέμβαση. Η ανάπτυξη της εν-νόησης και η εμπειρία της ψυχολογικής ροής προτείνονται ως κομβικής σημασίας στόχοι στην αποκατάσταση των πρώην χρηστών. Επιπροσθέτως, το πρωτόκολλο «πως νοιώθω με διαφορετικούς ανθρώπους» προτείνεται να χρησιμοποιηθεί εκτός από την έρευνα, επίσης για κλινική αξιολόγηση και θεραπευτικό σχεδιασμό. Η αναστοχαστική τοποθέτηση συζητά ζητήματα επιλογών και διαδικασιών στην ποιοτική έρευνα που διεξάχθηκε. Μελλοντικές έρευνες αναπαραστάσεων εαυτού και εν-νόησης σε διαφορετικά μοντέλα θεραπείας ή και διαφορετικά πλαίσια παρόμοιων πληθυσμών θα διευκόλυναν περισσότερο αποφάνσιμες διατυπώσεις σε θέματα γενικευσιμότητας των ευρημάτων συνεισφέροντας έτσι στην προαγωγή θεωρητικής γνώσης και κλινικής πράξης.