Seasonal assemblages of fish and ichthyoplankton in the protected area around Kitros artificial reef, Thermaikos gulf
Authors: Καλλιανιώτης Αθανάσιος 
Published: November 2024

Οι τεχνητοί ύφαλοι λειτουργούν ως βάση για την επιπανίδα, αξιοποιώντας τα οργανικά απόβλητα που απελευθερώνονται στη θάλασσα. Αυτές οι εγκαταστάσεις παίζουν καθοριστικό ρόλο στην προστασία των θαλάσσιων οργανισμών από τις επιπτώσεις της αλιείας της μηχανότρατας, ενώ παράλληλα ενισχύουν την αλιεία μικρής κλίμακας. Εκτός από τα οικολογικά τους οφέλη, οι ύφαλοι συμβάλλουν στη βελτίωση των ψαρότοπων, στη μείωση της διάβρωσης των ακτών και στην παροχή νέων δυνατοτήτων για θαλάσσια έρευνα, λειτουργώντας ως καταφύγια για θαλάσσια είδη. Η βιβλιογραφία έχει τονίσει τη χρησιμότητά τους και στην ενίσχυση της πρωτογενούς παραγωγικότητας και της ερασιτεχνικής αλιείας. Ο τεχνητός ύφαλος που βρίσκεται ανοιχτά του Κίτρους, στην Πιερία, στον Βόρειο Αιγαίο, σε απόσταση 11,5 χιλιομέτρων από την ακτή και κοντά στο δέλτα του ποταμού Αλιάκμονα, αποκομίζει οικολογικά οφέλη από τη ροή γλυκού νερού που προέρχεται από τους περιβάλλοντες ποταμούς όπως ο Αξιός, ο Αλιάκμονας, ο Λουδίας και ο Γαλλικός. Η δημιουργία ενός τεχνητού υφάλου συνοδεύεται συχνά από την ανακήρυξη της γύρω περιοχής σε Προστατευόμενη Περιοχή (ΠΠ). Ένας από τους κεντρικούς στόχους της δημιουργίας Προστατευόμενων Περιοχών, όπως αυτή που βρίσκεται στην περιοχή του Κίτρους, Πιερίας, στον Βορειοδυτικό Αιγαίο, είναι η προώθηση της συγκέντρωσης διαφόρων ειδών ψαριών. Αυτή η συγκέντρωση είναι κρίσιμη για την υποστήριξη των τοπικών αλιευτικών κοινοτήτων, καθώς αυξάνει την αλιευτική απόδοση (CPUE) και διευρύνει την πρόσβαση σε θαλάσσιους πόρους. Οι θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές έχουν χρησιμοποιηθεί για την ενίσχυση των θαλάσσιων οικοσυστημάτων, ωστόσο ο αντίκτυπός τους στους πληθυσμούς ψαριών παραμένει θέμα συζήτησης. Το 2014, η έναρξη του τεχνητού υφάλου στην περιοχή Κίτρους, Πιερίας, ακολουθήθηκε από ένα τριετές πρόγραμμα παρακολούθησης, το οποίο διήρκησε από το 2015 έως το 2017. Χρησιμοποιώντας τράτα βυθού για τη δειγματοληψία ενήλικων ψαριών και δίχτυ bongo για τη δειγματοληψία ιχθυοπλαγκτού, το πρόγραμμα παρακολούθησης κατέγραψε με επιτυχία περισσότερα από 84 είδη ενήλικων ψαριών και 70 είδη ιχθυοπλαγκτού σε προκαθορισμένους σταθμούς δειγματοληψίας εντός της ΠΠ, δίπλα στον ύφαλο. Αρχικά, η μελέτη επικεντρώθηκε στις χωροχρονικές και φυσικοχημικές επιδράσεις στις αφθονίες και τη βιοποικιλότητα του ιχθυοπλαγκτού στη Προστατευόμενη Περιοχή γύρω από τον τεχνητό ύφαλο του Κίτρους, Πιερίας, μέσω εκτεταμένης δειγματοληψίας κατά τις εποχές από την άνοιξη έως το φθινόπωρο μεταξύ 2015 και 2017. Χρησιμοποιώντας δείγμα από δίχτυ bongo σε δίκτυο 16 σταθμών, η έρευνα αυτή εντόπισε 70 είδη ιχθυοπλαγκτού. Τονίστηκε ότι η βιοποικιλότητα του ιχθυοπλαγκτού κορυφώνεται κατά τους θερμότερους μήνες, με σημαντικές διακυμάνσεις στις συναθροίσεις ειδών ανά εποχή, καταδεικνύοντας το ρόλο του τεχνητού υφάλου στην ενίσχυση της θαλάσσιας βιοποικιλότητας. Η ανάλυση αποκάλυψε δέκα ομάδες προνυμφών σε επίπεδο οικογένειας ή γένους, με το είδος του γαύρου (Engraulis encrasicolus) να είναι το πιο άφθονο είδος, ακολουθούμενο από Gobius spp., και αξιοσημείωτες ποσότητες από προνύμφες Callionymidae, Centracanthidae και Bothidae. Η μελέτη αυτή ήταν η πρώτη στην Ελλάδα που ερεύνησε συστηματικά τη βιοποικιλότητα του ιχθυοπλαγκτού με εποχική επανάληψη γύρω από μια προστατευόμενη περιοχή. Στη συνέχεια, μελετήθηκε ο αντίκτυπος των χωροχρονικών και φυσικοχημικών παραμέτρων στις ποσότητες και τη βιομάζα των ενήλικων ψαριών γύρω από τον ίδιο τεχνητό ύφαλο, χρησιμοποιώντας δεδομένα που συλλέχθηκαν από δειγματοληψίες με τράτα βυθού κατά τις εποχές από το 2015 έως το 2017. Αυτή η μελέτη παρέχει μια πιο λεπτομερή κατανόηση του τρόπου με τον οποίο ο τεχνητός ύφαλος επηρεάζει τους πληθυσμούς των ενήλικων ψαριών, τονίζοντας τις εποχιακές διαφορές στην αφθονία και τη βιομάζα των ειδών κατά τη διάρκεια των τριών ετών. Το Mullus barbatus αναδείχθηκε ως το πιο εμπορικά σημαντικό είδος, με τη μέγιστη αφθονία και βιομάζα του να παρατηρείται κατά το δεύτερο έτος της μελέτης, ενώ το Pagellus erythrinus παρουσίασε αντίθετο μοτίβο με κορυφές αφθονίας και βιομάζας σε διαφορετικούς χρόνους. Η έρευνα ανέδειξε επίσης μια τάση αύξησης του αριθμού των ειδών με ταυτόχρονη μείωση του μεγέθους των ατόμων, υποδεικνύοντας μια σύνθετη αλληλεπίδραση μεταξύ του τεχνητού υφάλου και της δυναμικής του πληθυσμού των ψαριών. Τέλος, πραγματοποιήθηκε μια τρίτη μελέτη, η οποία σύγκρινε το θαλάσσιο οικοσύστημα πριν και μετά την κατασκευή του τεχνητού υφάλου, εστιάζοντας στις αλλαγές στη βιομάζα και την αφθονία των ψαριών. Αυτή η μακροχρόνια σύγκριση, αντιπαραβάλλοντας δεδομένα από την αρχική αποστολή πριν την κατασκευή, το 2007–2008, με εκείνα της περιόδου 2016–2017, αποκάλυψε σημαντική αύξηση στη βιομάζα και την αφθονία βασικών ειδών, ιδίως των Mullus barbatus και Pagellus erythrinus, μετά την εγκατάσταση του υφάλου και την επακόλουθη ανακήρυξη της περιοχής ως Προστατευόμενη Περιοχή με τους επιβαλλόμενους διαχειριστικούς περιορισμούς της. Αυτά τα ευρήματα δείχνουν την επίδραση των προστατευόμενων περιοχών στην ενίσχυση των τοπικών πληθυσμών ψαριών, συμβάλλοντας στη διατήρηση της θαλάσσιας βιοποικιλότητας και στη βιώσιμη διαχείριση της αλιείας.