Το καθ' εαυτόν Νικάνδρου Ζαννουβίου και η εποχή του (1828-1888)
Authors: Μεϊμάρης Θεόδωρος 
Published: August 2021

H διδακτορική διατριβή διαπραγματεύεται τη μορφή και τη δράση του κρητικού κληρικού Νικάνδρου Ζαννουβίου, ο οποίος έζησε μεταξύ των ετών 1828 – 1888 και δραστηριοποιήθηκε στο ελλαδικό κέντρο, την Αθήνα, ως καθηγητής σε σχολεία της μέσης εκπαίδευσης με συγγραφική δραστηριότητα, αρθρογραφώντας, μεταξύ άλλων, στις αθηναϊκές εφημερίδες της εποχής για τα μείζονα πολιτικά, εκπαιδευτικά, εκκλησιαστικά και εθνικά δρώμενα. Στόχος είναι η αναλυτική προσέγγιση της δράσης του Ζαννουβίου στην εκκλησιαστική, πολιτική και κοινωνική ζωή του τότε ελλαδικού κρατιδίου μέσα από την προσέγγιση της προσωπικότητας και την εν γένει ταυτότητας, εκκλησιαστικής και ιδεολογικής, ενός αγνώστου προσώπου που κινήθηκε στον ιδεολογικό κύκλο του Θεόκλητου Φαρμακίδη. Η μελέτη βασίσθηκε στην ανάλυση ενός ανεκδότου κώδικα του Ζαννουβίου ο οποίος επιγράφεται «Τά καθ᾽ ἑαυτόν Νικάνδρου Ζαννουβίου τοῦ ἐκ Κυδωνίας Κρήτης», ως και στα λοιπά συγγράμματά του: α) «ἱερά τελετή τοῦ μυστηρίου τῆς Θείας Εὐχαριστίας», β) «Ἱερά Ἱστορία», και γ) «Ἱερά Κατήχησις». Χρησιμοποιήθηκαν, επίσης, οι συλλογές άρθρων του Νικάνδρου («Ανάλεκτα», «Ποικίλα», «Ἡ ἀναμόρφωσις τοῦ κλήρου», 2 «Ἐπιτάφιοι λόγοι» για τους πεσόντες στον αγώνα της κρητικής επαναστάσεως, «Ἡ Ρωσία καί τό Βουλγαρικό ζήτημα») και η εκτενή αρθρογραφία του στον ημερήσιο αθηναϊκό τύπο της εποχής (σε 14 διαφορετικές εφημερίδες). Αναφορικά με την μέθοδο που ακολουθήσαμε θα πρέπει να λεχθεί ότι το ίδιο το θέμα υπαγόρευσε τον συνδυασμό της ιστορικοθεολογικής με τη λειτουργική και τη συστηματική ανάλυση. Από την έρευνα διεφάνη, μεταξύ άλλων, ότι: α) τα υπό εξέταση αμφιλεγόμενα σημεία του λειτουργικού συγγράμματος του Ζαννουβίου εντάσσονταν στο πλαίσιο ενός λειτουργικού νεωτερισμού, β) η θεολογική σκέψη του Νικάνδρου κινείται πάντοτε μεταξύ ενός διαρκούς εκκρεμμούς, εναλλασσόμενη μεταξύ των δύο πόλων αυτού, της ορθόδοξης εκκλησιαστικής παράδοσης από την μία και της δυτικής σχολαστικής ή της προτεσταντικής θεολογικής σκέψεως από την άλλη, κατά περίσταση, γ) ο Νίκανδρος Ζαννούβιος, εμφορούμενος από τα ιδεώδη του ετεροχθονισμού, αποτελεί ένα τυπικό παράδειγμα εκφραστού της νέας εθνικής ιδεολογίας, όπως αυτή προέκυψε τον 19ον αιώνα ως απότοκο των ιδεωδών του ευρωπαϊκού και του νεοελληνικού διαφωτισμού, δ) σχετικά με την πολιτική τοποθέτηση του αντιρωσιστή Ζαννουβίου, ούτος, ως υποστηρικτής της β’ φάσης της Μεγάλης Ιδέας, ανήκε στους κύκλους πολιτικής σκέψεως που αντιπολιτευόταν τον βαυαρό μονάρχη Ὸθωνα αλλά και συνταυτιζόταν πολιτικά με τον βασιλέα Γεώργιο Α’, ε) περί του Κρητικού Ζητήματος συνετελέσθη μία αξιοσημείωτη ιδεολογικο - πολιτική μεταστροφή στην σκέψη του Νικάνδρου: ο αγγλόφιλος Ζαννούβιος θα υιοθετήσει επιφυλακτική στάση έναντι της αγγλικής εξωτερικής πολιτικής, παραμένοντας αταλάντευτα προσκολλημένος στην ιδέα της ενώσεως της γενέτειράς του με την Ελλάδα, στ) στο ζήτημα του Αυτοκεφάλου της Εκκλησίας της Ελλάδος ο Νίκανδρος, έχοντας υπόψιν τις σχετικές θέσεις του Θεόκλητου Φαρμακίδη, συνέβαλε στην αναπαραγωγή των μέσα από την αρθρογραφία του στις αρχές του 1860. Οι σχετικές προτάσεις του κινούνταν εντός πάντοτε του πλαισίου σκέψεως ενός συνεπούς αντιτομιστή και εκφραστή του εθνικοθρησκευτικού ιδεώδους, και ζ) η στάση του Νικάνδρου έναντι του Οικουμενικού Πατριαρχείου δεν υπήρξε συνεπής και αμετάπτωτη, προσηλωμένη σταθερά σε μία διηνεκή αμφισβήτηση της αποστολής και δράσης του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Ως ορόσημα της αλλαγής στάσεως θεωρούνται η ελληνική επανάσταση του 1821 και η μεταβλητή του Βουλγαρικού Ζητήματος, όπερ και οδήγησε τον Ζαννουβίο στην πρόταση περί διακρατικής συνεργασίας Ελλάδας και Υψηλής Πύλης.