İNGİLTERE’NİN SÖMÜRGECİLİK POLİTİKASI ÇERÇEVESİNDE FIRAT VADİSİ DEMİRYOLU PROJESİ
Authors: ARSLANYÜREK Yaşar , ALPOĞLU Oğuz 
Published: July 2023

Demiryollarının yapımı konusu XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren önem kazanmıştır. Bu konuda İngiltere’nin diğer devletlere nazaran daha ön planda olduğu görülmektedir. İngiltere’nin bu konuya önem vermesinin nedeni ise sömürgesi olan Hindistan’dır. Demiryolu projesinin yan sıra denizyolu ve karayolu da sömürgeci devletler tarafından ele alınan konular arasındadır. İnşası düşünülen demiryolu projelerinde Dicle ve Fırat Vadisi önemli bir yer tutmuştur. Demiryolu projeleri 1830’lardan sonra önem kazanmaya başladı. Türk demiryollarının dönemleri genel olarak Hazırlık Devri, Özel Şirketlerin Başlangıç Devri, Osmanlı Hükûmeti’nin Demiryolu İnşasında Tecrübe Kazanma Devri, Duraklama Devri, Özel Şirketlerin Faaliyet Devri, Osmanlı Hükûmeti ile Özel Şirketlerin Ortak Faaliyet Devri ve Askeri Demiryolları İnşası Devri olarak isimlendirilmiştir.

Fırat Vadisi Demiryolu hattı konusunda birtakım projeler ileri sürülmüştür. Bu konudaki projelerden bir tanesi Fırat’ı Akdeniz’e bağlayacak bir hattın yapılması konusudur. Bir diğer proje ise Fırat ve Dicle üzerinden Hindistan’a kadar ulaşacak gemi taşımacılığı ile aynı bölgelerden geçecek bir demiryolu yapımı düşüncesidir.

Fırat Vadisi Demiryolu Projesi konusunda Francis Chesney, Sir William Andros ve Doktor Thomson öncü rol oynamışlardır. Bu proje 1829 yılından 1886 tarihine kadar gündemde kalmıştır. Chesney’in teklifi Türkiye topraklarında demiryolu inşası için atılan ilk adım olmuştur. Bu projeye göre Fırat ve Dicle Nehirlerinde vapur işletmeciliği yapılması planlanmıştır. Bunların yanında bir proje daha bulunmaktadır ki bu da İstanbul’dan Basra’ya kadar uzanacak bir hattın yapılması düşüncesidir. Bununla İngiltere, Fırat Nehri’nde su seviyesinin düştüğü dönemlerde gemi taşımacılığında yaşanan nakliye sorunlarını olabildiğince gidermeye çalışmıştır. Chesney, Fırat Vadisi Demiryolu’nun inşası ile ilgili alınması gereken tedbirleri Osmanlı Devletine iletmiştir. Sir William Andros, Fırat Vadisi Demiryolu ile ilgili bir teklifte bulunmuştur. Doktor Thomson, Antakya’dan Basra’ya kadar bir demiryolu yapımı konusunu gündeme getirmiştir.

1846 yılında İngiltere tarafından posta nakli için bir gemicilik şirketi oluşturulmuştur. Bu şirket kurulduğu için İngiltere, Fırat Vadisi Demiryolu Projesi’ni bir süreliğine askıya almıştır. Bu dönem Kırım Savaşı’na kadar sürmüştür. Osmanlı Devleti Fırat Vadisi’nde bir demiryolu inşası amacıyla farklı şirketlerle görüşmeler yapmıştır.

Yapılması düşünülen Fırat Vadisi Demiryolu’nun güvenliğini de Osmanlı Devleti sağlamak istemiştir. Çünkü bölgedeki aşiretlere karşı Osmanlı Devleti’nin nüfuzunu göstermesi ve demiryolunun güvenliğini sağlayabilmesi için bölgeye yeterince asker sevk etmesi gerekiyordu. Ayrıca Osmanlı Devleti’nin, Bağdat Körfezi’ne kadar olan bölgelerdeki nüfuzunu sağlamlaştırması bakımından bu konu önem arz etmektedir. İngiltere ve Osmanlı Devleti açısından Fırat Vadisi Demiryolu Projesi önemli bir yer tutmuştur. Bu proje konusunda İngiltere ve Fransa mücadele etmiştir. Bununla birlikte Osmanlı Devleti’nin sınırları içinde yer alan Fırat Vadisi’nde İngiltere ile Rusya arasında da nüfuz mücadeleleri gerçekleşmiştir.

İngiltere, gerek Rusya’nın Osmanlı Devleti üzerindeki nüfuzunu azaltmak gerekse de hammadde ve ulaşım konusunda menfaat sağlamak amacıyla söz konusu projeye destek vermiştir. Fırat Vadisi Demiryolu ile ilgili birçok farklı hat oluşturulması planlanmıştır. Ayrıca bu proje ile ilgili olarak Osmanlı Devleti ile İngiltere arasında imtiyaz şartları belirlenerek sözleşmeler yapılmıştır. Fırat Vadisi Demiryolu Projesi çeşitli nedenlerle hayata geçirilememiştir.