Οι κρητικές κυβερνήσεις και το ζήτημα της ένωσης της Κρήτης με την Ελλάδα (1898-1913)
Authors: Χαλκιαδάκης Εμμανουήλ 
Published: January 2025

Το ζήτημα της Ένωσης της Κρήτης με την Ελλάδα απασχόλησε κατά καιρούς την ελληνική ιστοριογραφία. Ωστόσο, ποτέ μέχρι τώρα δε μελετήθηκε συνολικά το Κρητικό Ζήτημα, ιδιαίτερα την περίοδο της Κρητικής Πολιτείας. Επιπλέον, ο ρόλος των κρητικών κυβερνήσεων στη διαχείριση του ενωτικού αιτήματος των χριστιανών Κρητών υποβαθμίζεται ή ακόμα αγνοείται, κάτω από το βάρος των κυρίαρχων πολιτικών προσωπικοτήτων του Ελευθερίου Βενιζέλου και του πρίγκιπα Γεωργίου. Η νέα προοπτική με την οποία ερευνάται το όλο θέμα έγκειται στο ότι σε αυτήν την εργασία εξετάζεται συνολικά η περίοδος της Κρητικής Πολιτείας, από το 1898 μέχρι το 1913, ενώ επισημαίνεται το Κρητικό Ζήτημα ως σημαντικό τμήμα του Ανατολικού Ζητήματος, καθώς και οι αντικρουόμενες απόψεις των πρωταγωνιστών της πολιτικής ζωής της Κρήτης, Βενιζέλου και Γεωργίου, σε σχέση με τους χειρισμούς τους για την Ένωση. Σχετικά με το καθεστώς της «Αυτονομίας» καταλήγουμε στο ότι η χρήση του όρου είναι συμβατική, κατά την έννοια που είχε εκείνη την εποχή, καθώς δεν θα μπορούσε ουσιαστικά να γίνει λόγος για πλήρη αυτονομία, από τη στιγμή που τον αρχηγό του αυτόνομου κράτους επέλεγαν -μέχρι το 1908- οι Μεγάλες Δυνάμεις. Η επικυριαρχία του Σουλτάνου στην Κρήτη ήταν τυπική, εντούτοις η Πύλη δεν έπαυε σε κάθε ευκαιρία να διατρανώνει τα δικαιώματά της επί της νήσου. Στην εργασία αυτή επιχειρείται, όσο είναι εφικτό, να σκιαγραφηθεί, για πρώτη φορά, το πορτρέτο των μελών των κυβερνήσεων, να δοθούν στοιχεία για την πολιτική ιδεολογία, το επάγγελμα, το κοινωνικό status, το μορφωτικό επίπεδο, καθώς και οι γενικές κατευθυντήριες γραμμές και βασικοί άξονες της πολιτικής τους πάνω στο ζήτημα της Ένωσης. Τέλος, η μελέτη αυτή στοχεύει να αναδείξει τη συμβολή των κρητικών κυβερνήσεων, του πολιτικού κόσμου, της Ορθόδοξης Εκκλησίας και, εν τέλει, τη στάση του απλού λαού στο ενωτικό αίτημα. Στην πολιτική σκηνή της Κρητικής Πολιτείας κυριαρχούσαν ο Ελευθέριος Βενιζέλος και ο πρίγκιπας Γεώργιος (ο δεύτερος μέχρι το 1906 και την άφιξη του αρμοστή Αλέξανδρου Ζαΐμη). Από ό,τι φαίνεται και οι δύο επιθυμούσαν την Ένωση, είχαν όμως διαφορετική πολιτική πρακτική ως προς την επίτευξη του ενωτικού στόχου. Αυτή η διαφορετική πολιτική αντίληψη οδήγησε σε αντιπαράθεση ανάμεσα στον Βενιζέλο και τον Γεώργιο. Από τις δύο παρατάξεις, τη συντηρητική και τη φιλελεύθερη, την πλειοψηφία είχε η συντηρητική μερίδα με κύριο εκπρόσωπό της τον Αντώνιο Μιχελιδάκη. Ο τελευταίος μαζί με τον Μανούσο Κούνδουρο, τον Χαράλαμπο Πωλογεώργη, τον Κωνσταντίνο Φούμη, τον Ιωάννη Σφακιανάκη, τον Γεώργιο Παπαμαστοράκη και δεκάδες πολιτικούς αγωνίστηκαν για το ενωτικό αίτημα και η προσπάθειά τους αυτή επισκιάστηκε κάτω από το βάρος της πολιτικής προσωπικότητας του Ελευθερίου Βενιζέλου και του αρμοστή Γεωργίου. Παράλληλα, η μουσουλμανική μειονότητα είχε ταχθεί κατά της Ένωσης και επιδίωκε να κρατήσει ισορροπίες με τις δύο χριστιανικές παρατάξεις, προκειμένου να εξασφαλίσει την πολιτική της επιβίωση. Την περίοδο μετά τη μονομερή ανακήρυξη της Ένωσης (1908) μέχρι και το 1913, οι κρητικές κυβερνήσεις ανέλαβαν πιο ουσιαστικό ρόλο στον χειρισμό του Κρητικού Ζητήματος. Συμπερασματικά, η ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα δεν ήταν ένα νομοτελειακό γεγονός, αλλά το αποτέλεσμα μακρόχρονων αγώνων εντός και εκτός Κρήτης, σε πολεμικό και διπλωματικό επίπεδο, σε συνδυασμό με ευνοϊκές για το ελληνικό κράτος ιστορικές συγκυρίες.