Η εξέλιξη ενός μυθιστορήματος φαντασίας σε διαμεσική αφήγηση
Authors: Φώκιαλη Ελισάβετ 
Published: August 2021

Επιφέροντας αλλαγές στους τρόπους που τα άτομα δημιουργούν, καταναλώνουν και μοιράζονται κειμενικό περιεχόμενο, ο συμμετοχικός πολιτισμός και η σύγκλιση των μέσων επικοινωνίας σηματοδοτούν τη μετάβαση σε νέες αφηγηματικές δομές που ξετυλίγονται σε ένα φάσμα διαφορετικών μέσων και αφηγηματικών τρόπων. Με αφετηρία ένα μητρικό κείμενο (βιβλίο, ταινία, τηλεοπτική εκπομπή, σειρά κόμικς κ.ά.) οι διαμεσικές αφηγήσεις οικοδομούν πολυεπίπεδους, αληθοφανείς και συνεκτικούς κόσμους που αναστέλλουν τη δυσπιστία και παροτρύνουν το κοινό να βυθιστεί στο εσωτερικό τους, να αποσπάσει στοιχεία από αυτούς στην καθημερινή ζωή και να τους επεκτείνει μέσα από συμμετοχικές πρακτικές, όπως η συγκρότηση κοινοτήτων οπαδών, οι δημιουργίες wikis, fan fiction κ.ά.Αντικείμενο της παρούσας εργασίας είναι η μελέτη της εξέλιξης ενός μυθιστορήματος σε διαμεσική αφήγηση. Σε αντίθεση με τις προσχεδιασμένες (a priori) διαμεσικές αφηγήσεις όπως το Μάτριξ που εξαρχής ξεδιπλώθηκε μέσα από ταινίες, κόμικς, κινούμενα σχέδια και βιντεοπαιχνίδια, οι δευτερογενείς (a posteriori) διαμεσικές αφηγήσεις ξεκινούν από ένα μέσο, αλλά στην πορεία αποκτούν μεγάλη δημοτικότητα, γίνονται πολιτισμικά κυρίαρχες και εξαπλώνονται, μέσα από επίσημες και ανεπίσημες κειμενικές επεκτάσεις, σε έντυπα, οπτικοακουστικά και ψηφιακά μέσα. Αυτό συνέβη στην περίπτωση της μυθιστορηματικής τριλογίας του Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών που επελέγη ως μελέτη περίπτωσης για την κατανόηση του «πώς» του «πότε» και του «γιατί» ένα κλασικό μυθιστόρημα φαντασίας εξελίσσεται σε διαμεσική αφήγηση. Η μελέτη του φαινομένου των διαμεσικών αφηγήσεων τοποθετείται στο νεότευκτο ερευνητικό πεδίο της διαμεσικής αφηγηματολογίας, στη συμβολή της αφηγηματολογίας και της κριτικής ανάλυσης του λόγου των μέσων. Για την απάντηση στα ερευνητικά ερωτήματα: α) κατά πόσον ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών αποτελεί διαμεσική αφήγηση και β) ποια χαρακτηριστικά του έργου συντέλεσαν στη διαμεσική του εξέλιξη, χρησιμοποιήθηκε ως θεωρητικό υπόβαθρο η θεωρία του Jenkins για τις διαμεσικές αφηγήσεις. Η ανάλυση του ερευνητικού υλικού πραγματοποιήθηκε με τη συνδυαστική μέθοδο ανάλυσης περιεχομένου και μελέτης περίπτωσης, με κατηγορίες ανάλυσης τις θεμελιώδεις αρχές των διαμεσικών αφηγήσεων: εξάπλωση, εμβάθυνση, συνέχεια, πολλαπλότητα, σειριακότητα, εμβύθιση, απόσπαση, οικοδόμηση κόσμων, σειριακότητα, υποκειμενικότητα και ενεργός παρουσία του κοινού. Η ερευνητική διαδικασία οδήγησε στο συμπέρασμα ότι ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών αποτελεί διαμεσική αφήγηση και ανέδειξε ως βασικό πυλώνα της διαμεσικής του εξέλιξης, το συνεκτικό, αληθοφανές και εγκυκλοπαιδικό σύμπαν της Μέσης Γης. Το τελευταίο, από την εποχή της δημιουργίας του μέχρι σήμερα, ενεργοποιεί τη συμμετοχή και δημιουργεί τις προϋποθέσεις μιας ολοένα και ευρύτερης μυθολογίας με δυνατότητες για συνεχείς κειμενικές επεκτάσεις στο περιβάλλον των μέσων. Η έρευνα ανέδειξε επίσης εστίες προβληματισμού που αφορούν στους φορείς της παραγωγής και της κατανάλωσης των νέων αφηγηματικών δομών και ειδικότερα: στις στρατηγικές σχεδιασμού επεκτάσεων που αυξάνουν την οικονομική και πολιτισμική σημασία της αφήγησης, στην οριοθέτηση του κανόνα, στην κατανομή του χώρου που αντιστοιχεί στους οργανισμούς των μέσων και στο κοινό, στο πλαίσιο του συμμετοχικού πολιτισμού κ.ά. Τέλος, ο διαμεσικός Άρχοντας των Δαχτυλιδιών, ως προϊόν πολυεπίπεδων σχέσεων που διαμορφώνονται ανάμεσα στο λογοτεχνικό έργο και το κοινωνικο-πολιτισμικό του πλαίσιο, υποδεικνύει την ανάγκη για ολιστικές προσεγγίσεις που λαμβάνουν υπόψη τα χαρακτηριστικά των μέσων και των νέων κειμενικών μορφών στο περιβάλλον της σύγκλισης των μέσων, ενώ θέτει ως πιθανό κριτήριο της λογοτεχνικής αξίας ενός έργου, την ικανότητά του να επεκτείνεται διαμεσικά μέσα από νέα κειμενικά περιεχόμενα.