HORASAN’IN İNCİSİ HERÂT’TA TİMURLULAR DÖNEMİNDE İLMİ FAALİYETLER ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME
Authors: Söylemez Yusuf Ziya 
Published: November 2024

Bu çalışmada Türk-İslâm kültür ve medeniyetinin en önemli merkezlerinden biri olan ve tarihi kaynaklarda “Horasan’ın İncisi” ve “Dünya Şehirlerinin Gözbebeği” şeklinde ifadelerle tanıtılarak günümüz Afganistan toprakları içerisinde yer alan Herât şehrinin ticari, askeri ve göç yollarının kesişme noktasında yer almasına bağlı olarak sahip olduğu stratejik konumunun da vermiş olduğu özellikler ile Timurlu iktidarında ilmi faaliyetleri konu edilmiştir. Bu doğrultuda Timurlu Devletinin Herât şehrindeki ilmi faaliyetleri ayrı ayrı başlıklar değerlendirilmiştir. Özellikle de Emir Timur döneminden başlayarak devletin yıkıldığı tarihe kadar geçen süreçteki ticari faaliyetleri dönemin müellif ve çağdaş kaynaklara yansıyan şekilde incelenirken bu eserlerde yer alan ifadeler büyük oranda irdelenmiştir.
Ticari, askeri ve göç yollarının kesiştiği önemli bir bölgede yer alarak Türk-İslam kültür ve medeniyetinin en önemli merkezlerinden biri olan Herât şehri bulunduğu konum itibariyle doğu-batı, kuzey-güney eksenli bölgenin kapısı olma özeliğini bölgede hâkimiyet tesis eden devletlere vererek Timurlular Devletine kadar pek çok hâkimiyetin ana karargâhını oluşturarak pek çok medeniyetten izlerin barındırıldığı bir noktadır. Herât, Emir Timur’un hâkimiyeti altına alındığı ilk dönemlerde daha çok mirzaların yetişerek tecrübe kazandıkları bir merkez olmasının yanı sıra siyasi, askeri ve ticari pek çok seferin düzenlendiği, elçilik heyetlerinin kabul gördüğü, pek çok imar faaliyetlerinin yapıldığı bir merkez idi. Herât, Emir Timur’un sağlığında şehre idareci olarak tayin ettiği ve babasının vefatından sonra da başa geçen oğlu Şahruh’un tarafından Semerkand şehrinin zenginliğinin gölgesinden çıkarılarak devletin yeni başkenti olarak ilan edilmiştir. Bu açıdan Herât’ın yeni başkent olarak ilanının ardından Timurlular, bu şehirdeki pek çok hâkimiyetin bıraktığı kültürel mirasın üzerine oturmuş, yaptıkları çalışmalarla var olan zengin birikimi daha üst seviyeye taşımışlardır. Şahruh’un Herât’ta oluşturduğu zengin ilmi birikim onun vefatından sonra Uluğ Bey, Ebu Said ve Hüseyin Baykara’nın iktidarlarında da devam etmiştir.
Siyasi, asker ve idari başta olmak üzere pek çok alanda önemli gelişmelerin merkezi olan Herât ilmi faaliyetlerin de kalbinin atıldığı bir merkez olmuştur. Timurlular döneminde şehirdeki önemli gelişmelerin yaşanmasında siyasi gücün yanı sıra ilim ve kültür bakımından gerek saray gerekse de mirzaların edebiyata ve şiire ilgi duymaları, hatta mirzaların çoğunun bizzat kendisinin şair olmaları buradaki ilmi faaliyetlerin doruk noktasına ulaşmasının sebepleridir. Özellikle de Sultan ve mirzaların şiir, edebiyat, resim, müzik, astronomi, riyazi, hat vs. başta olmak üzere pek çok ilmi faaliyete destek olmaları pek çok önemli şahsiyetin buraya gelmesine ve bu şehri kültür-medeniyet merkezine dönüşmesini sağlamıştır.
Bu bağlamda konusu Herât şehrinde Timurlular döneminde ilmi faaliyetler olan bu çalışmanın amacı; ülkemizde genel manada Timurlu Devletinin siyasi tarihine dair ülkemizde pek çok çalışma kaleme alınmış olmasına rağmen özelde bu devletin Şahruh ile birlikte yeni başkenti olan Herât şehrindeki gerek siyasi gerekse de ilmi faaliyetlerini konu alan çalışmaların sınırlılık arz etmesidir. Bu açıdan hazırlanan çalışmada Timurlu Devletinin siyasi, askeri, idari başta olmak üzere önemli gelişmelerinin ana karargâhı olan Herât şehrindeki ilmi hayat, dönemin müellif ve çağdaş kaynaklarının verdiği bilgilere dayanarak bir bütün şeklinde ortaya konulmuş ve böylelikle bu şehirdeki ilmi faaliyetler tespit edilerek, Timurlu idarecilerinin Herât’ta her birinin ayrı ayrı olmak üzere kendi dönemlerine göre ilmi faaliyetlerini tespit etme gayretine girilmiştir. Çalışmanın sonuç bölümünde ise elde edilen veriler bağlamında değerlendirme yapılmıştır.