Κυκλική οικονομία
Authors: Νίκου Βασίλειος 
Published: January 2024

Η συμβολή της παρούσας διδακτορικής διατριβής έγκειται στη διερεύνηση της σχέσης μεταξύ του μακροοικονομικού περιβάλλοντος και της κυκλικής οικονομίας. Για το σκοπό αυτό αξιοποιήθηκαν δευτερογενή δεδομένα σε επίπεδο ευρωπαϊκών χωρών και περιφερειών. Για την εξαγωγή των αποτελεσμάτων της παρούσας έρευνας εκτιμήθηκαν μοντέλα με ελάχιστα τετράγωνα (OLS), σταθερές επιδράσεις (Fixed effects), τυχαίες επιδράσεις (Random effects), Fully modified Least Squares (FMOLS), Γενικευμένα ελάχιστα τετράγωνα (GLS), Δυναμικά ελάχιστα τετράγωνα (DOLS), ελάχιστα τετράγωνα με σταθερές επιδράσεις σε δύο στάδια (FE 2sls) και υποδείγματα για τη διόρθωση σφαλμάτων (Error Correction Model). Το πρώτο μέρος της έρευνας αφορά τη θεματική ανάλυση και την ανάλυση περιεχομένου των ορισμών της κυκλικής οικονομίας με στόχο να σκιαγραφηθούν οι έννοιες που συσχετίζονται περισσότερο με την κυκλική οικονομία όπως αυτή αποτυπώνεται μέσα από 136 ορισμούς που έχουν διατυπωθεί την τελευταία 20ετία στη διεθνή βιβλιογραφία. Τα αποτελέσματα της έρευνας, με την ανάλυση περιεχομένου, δείχνουν, ότι το ερευνητικό ενδιαφέρον μετατοπίζεται σημαντικά κατά την τελευταία εικοσαετία. H κυκλική οικονομία περιγράφεται ως μία οικονομία ανακύκλωσης ενώ από το 2006 κι έπειτα, η ακαδημαϊκή έρευνα τείνει να αντιμετωπίζει την κυκλική οικονομία ως μία αυτοτελή αλλά πολυδιάστατη έννοια. Δεσπόζουσα θέση στους ορισμούς της κυκλικής οικονομίας κατέχουν οι έννοιες των "αποβλήτων" και της "ανακύκλωσης". Λαμβάνοντας υπόψη τα αποτελέσματα της ανάλυσης περιεχομένου σχετικά με το πως στοιχειοθετείται στη βιβλιογραφία ο όρος κυκλική οικονομία, επιλέγονται στη συνέχεια του ερευνητικού μέρους της διδακτορικής διατριβής οι εξαρτημένες μεταβλητές για την εμπειρική διερεύνηση της σχέσης μεταξύ μακροοικονομικών μεταβλητών και κυκλικής οικονομίας. Για το σκοπό αυτό εκτιμώνται υποδείγματα παλινδρομήσεων με τη χρήση δυναμικών διαστρωματικών δεδομένων. Στόχος είναι η διάκριση μεταξύ της μακροχρόνιας και της βραχυχρόνιας συμπεριφοράς της κυκλικής οικονομίας και η εκτίμηση του χρονικού ορίζοντα που απαιτείται ώστε να είναι αποτελεσματική η εφαρμογή των μακροοικονομικών πολιτικών και να αποτρέπονται φαινόμενα "αντίρροπου αποτελέσματος". Τα αποτελέσματα καταδεικνύουν την ανάγκη προστασίας των συνθηκών ανταγωνισμού στις αγορές ενέργειας για την προώθηση της κυκλικής οικονομίας στην Ευρώπη. Εκτιμάται ακόμη, ότι η κυκλική οικονομία συνδέεται θετικά με το ΑΕΠ, την κοινωνική ευημερία και την ποιότητα του θεσμικού πλαισίου ωστόσο την ίδια στιγμή θετική συσχέτιση εντοπίζεται και ανάμεσα στο ΑΕΠ και την παραγωγή αποβλήτων τόσο σε επίπεδο χωρών όσο και σε κλίμακα περιφερειών. Συμπεραίνεται λοιπόν, ότι η οικονομική δραστηριότητα δημιουργεί τις προϋποθέσεις για μία περισσότερο κυκλική Ευρώπη μόνο μέσα από τον περιορισμό των ροών αποβλήτων και την ανάπτυξη σύγχρονων συστημάτων διαχείρισης έτσι ώστε οι διαδρομές ανάκτησης να επικεντρώνονται στην επανακυκλοφορία των υλικών μετά τη διαδικασία κατανάλωσης. Τα αποτελέσματα δείχνουν, ότι καθώς αυξάνονται τα ποσοστά απασχόλησης στις 28 ευρωπαϊκές χώρες και τις 44 ευρωπαϊκές περιφέρειες αυξάνονται τα επίπεδα παραγωγής αστικών αποβλήτων. Παράλληλα, επιβεβαιώνεται από την παρούσα διατριβή, ότι η επένδυση στην Έρευνα και Ανάπτυξη και η στήριξη της νεοφυούς επιχειρηματικότητας αποτελεί βασική συνιστώσα για τη μετάβαση στην κυκλική οικονομία ωστόσο υπολογίζεται ότι αυξάνει τις ροές των παραγόμενων αστικών αποβλήτων στη μακροχρόνια περίοδο. Το γεγονός αυτό προτάσσει την ανάγκη θεσμοθέτησης επιπλέον κινήτρων για επενδύσεις στην καινοτομία με γνώμονα την αναγνώριση και διαχείριση του φυσικού κεφαλαίου ως κάτι μη κεφαλαιουχικό και διαπραγματεύσιμο περιουσιακό στοιχείο. Από την εμπειρική ανάλυση εξάγεται, ότι στη μακροχρόνια περίοδο, τα ανεξόφλητα τραπεζικά («κόκκινα») δάνεια συνδέονται με χαμηλότερα επίπεδα κυκλικής οικονομίας. Τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια περιορίζουν το διαθέσιμο κεφάλαιο για κυκλικές δράσεις, την πρόσβαση των βιομηχανιών σε πιστώσεις και ταυτόχρονα τη δυνατότητά τους για κυκλικές επενδύσεις. Συμπεραίνεται λοιπόν, ότι χωρίς πρόσβαση σε χρηματοδότηση, οι κυκλικές πρωτοβουλίες καθίστανται μη εφικτές για υλοποίηση σε μεγάλη κλίμακα. Αναδεικνύεται ακόμη, ότι οι πράσινοι φόροι αποτελούν μια σημαντική προσθήκη στο δημοσιονομικό οπλοστάσιο και δύνανται να διορθώσουν σε κάποιο βαθμό τις στρεβλώσεις που δημιουργούνται από τις τιμές σχετικά με το κόστος χρήσης του περιβάλλοντος. Υπογραμμίζεται ωστόσο η ανάγκη να αποφευχθούν οι αντισταθμιστικές επιδράσεις που δημιουργούνται ανάμεσα στην αποτελεσματικότητα των πράσινων φόρων ως μέσων περιβαλλοντικής πολιτικής και της ικανότητάς τους για άντληση εσόδων. Υπολογίζεται ακόμη, ότι οι νότιες χώρες και περιφέρειες παρουσιάζουν σημαντική υστέρηση στα επίπεδα κυκλικής οικονομίας συγκριτικά με τις βόρειες. Αξίζει να σημειωθεί, ότι η εκτιμώμενη οικονομική απώλεια από τα σημαντικά χαμηλότερα επίπεδα κυκλικής οικονομίας είναι σχεδόν βέβαιο ότι υποεκτιμάται επειδή καταγράφονται σε χώρες και περιφέρειες όπου η πτώση των εισοδημάτων ασκεί τη μικρότερη επίδραση στο παγκόσμιο ΑΕΠ. Συμπεραίνεται λοιπόν, ότι οι επενδύσεις σε κυκλικά εγχειρήματα όπως η ανάπτυξη σύγχρονων συστημάτων ανακύκλωσης, δεν πρέπει να κατανέμονται άνισα μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών και περιφερειών αλλά εντούτοις κρίνεται επιβεβλημένο να χορηγούνται κίνητρα ιδιαίτερα στις νότιες χώρες και περιφέρειες.Η παρούσα διατριβή συνεισφέρει στην κατανόηση της δυναμικής και του ρόλου που διαδραματίζει το μακροοικονομικό περιβάλλον για τη μετάβαση στην κυκλική οικονομία η οποία αναδύεται τα τελευταία χρόνια ως απάντηση στην ανάγκη αποσύνδεσης της οικονομικής ανάπτυξης από τη διαρκή υποβάθμιση του περιβάλλοντος. Η συγκεκριμένη έρευνα διακρίνεται για την καινοτομία της καθώς συμβάλλει στην εμπειρική διεύρυνση της συνδυασμένης επίδρασης μακροοικονομικών μεταβλητών σε δείκτες κυκλικής οικονομίας, όπως η κυκλική υλική χρήση, η ανακύκλωση και η παραγωγή των αστικών αποβλήτων, για χώρες της ΕΕ τόσο σε εθνικό όσο και σε περιφερειακό επίπεδο. Τα ερευνητικά της αποτελέσματα μπορούν να αξιοποιηθούν από φορείς χάραξης πολιτικής για τη διαμόρφωση στρατηγικών ικανών να επιταχύνουν την ευρωπαϊκή μετάβαση στην κυκλική οικονομία.