Ανταγωνισμός, αντιπροσώπευση και ηθική στο έργο του Ernesto Laclau
Authors: Πολάκης Ιωάννης-Μάρκος 
Published: January 2022

Στην παρούσα διατριβή, εξετάζεται η δημοκρατική ηγεμονική προοπτική, στο πλαίσιο της θεωρίας της ηγεμονίας των Ernesto Laclau και Chantal Mouffe και ιδίως σε σχέση με το μεταγενέστερο έργο του Laclau. Τα κύρια μέρη αντιστοιχούν σε τρεις κεντρικές προβληματικές στο έργο του (ανταγωνισμός, αντιπροσώπευση, ηθική), που ενώ έχουν προκαλέσει έντονο ακαδημαϊκό ενδιαφέρον, παραμένουν ακόμη σκοτεινές πτυχές του. Ως εκ τούτου, παρεμποδίζουν τη βαθύτερη κατανόηση του επιχειρήματός του και την πιθανή συμβολή του στη σχετική ακαδημαϊκή συζήτηση περί δημοκρατικής πολιτικής. Στο πρώτο μέρος, εξετάζεται η σύλληψη του ανταγωνισμού από τους Laclau και Mouffe ως ανεκρίζωτης διάστασης του πολιτικού σε αντιπαραβολή με την κριτική του Žižek και άλλων σχολιαστών. Παράλληλα, παρουσιάζεται η εξέλιξη της θεωρίας του Laclau και οι εννοιολογικές και μεθοδολογικές μεταθέσεις στο μεταγενέστερο έργο του, με έμφαση στην έννοια του αιτήματος. Ενάντια σε μια προσέγγιση του πολιτικού απαλλαγμένη από την έννοια του ανταγωνισμού, η ερμηνεία μου επιχειρεί να αποκαταστήσει την οντολογική του διάσταση και να σκιαγραφήσει την πιθανή του σχέση με τις έννοιες της αποδιάρθρωσης και της ετερογένειας. Το δεύτερο μέρος επικεντρώνεται στη σχέση αντιπροσώπευσης. Ειδικότερα, η υιοθέτηση των λιβιδινικών δεσμών του Freud και η αυξανόμενη επιρροή της αταξίας του Hobbes στη σύλληψη της λαϊκίστικης αντιπροσώπευσης από τον Laclau επιφέρουν σημαντικές συνέπειες για τον δημοκρατικό χαρακτήρα της ηγεμονίας. Με αναφορά στον Marchart, εξετάζω τον οιονεί υπερβατολογικό χαρακτήρα της ενδεχομενικότητας που εκδηλώνεται μέσα από τη ριζική επένδυση του κενού σημαίνοντος. Από οντολογική σκοπιά, η κενότητα του ανάγεται σε κύρια συνθήκη δυνατότητας της αντιπροσώπευσης ενώ το απτό οντικό περιεχόμενο του υποβαθμίζεται σε όριό της, αναδεικνύοντας την κίνηση από τον αντιπρόσωπο προς τον αντιπροσωπευόμενο. Στο τρίτο μέρος, σκιαγραφείται η κενή θέση της ηθικής στη θεωρία της ηγεμονίας. Παρότι από την ηθική δεν απορρέουν κατ’ ανάγκην συγκεκριμένες κανονιστικές παραδοχές, όπως επιμένει ο Laclau, υποστηρίζεται ότι η ηθική εμπειρία του υποκειμένου ή απόφαση προϋποθέτει κάποιο κανονιστικό περιεχόμενο, από πολιτική σκοπιά, όπως η λευκή ψήφος στο Περί Φωτίσεως του Saramago. Ενάντια στην ερμηνεία του Žižek, η λευκή ψήφος επιτελεί μια αντίστροφη κίνηση προς τον αντιπρόσωπο, μεταθέτοντας την έμφαση στους όρους της απόφασης. Με όρους αιτήματος, αιτείται μια νέα διάρθρωση στο πεδίο του λόγου για την επιτυχημένη συνάρθρωση της. Αν και το καθένα από τα τρία μέρη πραγματεύεται μια διαφορετική θεματική, την ίδια στιγμή συναπαρτίζουν ένα ιδιάζον επιχείρημα για τη θεωρία της ηγεμονίας. Το πρώτο μέρος αναδεικνύει τον καταστατικά ανοικτό χαρακτήρα του πολιτικού και τον ρόλο του ανταγωνισμού ως διαρκούς οντολογικής παραμέτρου του. Αυτό επιτρέπει στο δεύτερο μέρος να υπογραμμίσει την ένταση ανάμεσα σε οντικό και οντολογικό στην αντιπροσώπευση που βαραίνει, ωστόσο, προς την πλευρά του οντολογικού και του αντιπρόσωπου. Τέλος, η πλήρης αναγνώριση της ενδεχομενικότητας της απόφασης αναδεικνύει, στο τρίτο μέρος, μια πιθανή αντίστροφη κίνηση προς τον αντιπρόσωπο μέσω της ηθικής εμπειρίας του υποκειμένου, στην οποία το κανονιστικό συνιστά ουσιώδη συνθήκη δυνατότητας για το πολιτικό. Η διατριβή ολοκληρώνεται με ένα επίμετρο που μελετά την επιρροή της διάκρισης «φίλος/εχθρός» του Schmitt, τη θέση του ανταγωνιστή και το ζήτημα της νομιμοποίησης της εξουσίας, στο έργο του Laclau.