Bourdieu’nün Habitus Kavramını Sosyal Değişmeyi Açıklamada Kullanmanın İmkânı
Authors: Sağlam Muhammet Talha 
Published: June 2024

Sosyal değişme, sosyoloji disiplininin ilgilendiği en temel problemlerden biri olagelmiştir.
Klasik dönem sosyologları sosyal değişmeyi daha çok meta teoriler üzerinden okuyarak
tarihin ve toplumun yasaları şeklinde izah etme eğilimi göstermişlerdir. Bu durum yapı-fail
ilişkisi içinde yapının öncelenmesine, failin ise göz ardı edilmesine sebep olmuştur. Zamanla
meta teoriler yerine mezo teorilerin gündeme geldiğini ve nihayetinde sembolik etkileşimci
ve fenomenolojik yaklaşım ile faile ayrıcalık atfedilen yeni bir paradigmanın revaç
bulduğunu söylemek mümkündür. Bu çalışma, her fırsatta yapı-fail dikotomisini aşmaya
çalışan Bourdieu’nün habitus kavramının, sosyal değişme problemini ele alırken son derece
kullanışlı olabileceğini göstermeyi amaçlamaktadır. Literatür taramasına dayanan
araştırmada Bourdieu’nün çalışmalarının önemli bir kısmı içerik analizine tâbi tutulmuştur.
Böylece yazarın habitus kavramını nasıl anladığı, ona hangi anlamları yüklediği,
çalışmalarından hareketle ortaya konmuştur. Bunun da ötesinde yazarın sosyal değişime
dair görüşlerine nüfuz edilmeye çalışılarak Bourdieu’nün görüşlerinin habitus ve sosyal
değişme ilişkisi bağlamında değerlendirilip sistematik şekilde ortaya konmasına gayret
edilmiştir. Bu çerçevede ilk başlıkta Bourdieu’nün yöntemine değinilmiş ve kendisinin
habitus kavramına nasıl bir anlam yüklediği ele alınmıştır. Kökeni Aristoteles’in heksis
kavramına dayanan habitus kavramı, farklı sosyologlar ve filozoflar tarafından kullanılmıştır.
Ancak habitusu adeta yeniden keşfederek düşünce sisteminde merkezî bir yere
konumlandıran kişi Bourdieu olmuştur. Bourdieu’nün yönteminin en belirleyici yanı,
toplumbilimin dikotomik olarak ele aldığı yapı-fail, öznelcilik-nesnelcilik ayrımını aşma
gayretidir. Habitus, alan, uzam, farklı sermaye türleri gibi kavramların tamamı bu çabaya
hizmet etmektedir. Nitekim Bourdieu, eylem felsefesini açıklarken nesnel yapılar ile
katıştırılmış yapılar arasındaki çift yönlü bağı kurma noktasında anılan bu kavramları son
derece işlevsel kullanmaktadır. Bourdieu, habitusu öyle anlamlandırmıştır ki; okuyucu, kimi
zaman bu kavramın büyük ölçüde yapıyı kimi zaman da en az aynı ölçüde faili öncelediği
izlenimine kapılmaktadır. Buna rağmen habitusa dair açıklamalarda her ne kadar faile
ayrıcalık atfetmeye çalışsa da yapısal yönün bir adım öne çıktığı söylenebilir. İkinci başlıkta
ise sosyal değişme ve habitus ilişkisi tartışılarak sistematik bir değerlendirme ortaya
konulmaya çalışılmıştır. Bourdieu; toplumsal sınıflar, yaşam tarzları, üretim biçimleri ve
beğeniler gibi topluma dair her şeyi, geçmiş tarihin ürünü ve sonraki tarihin ilkesi olarak
kabul etmektedir. Geçmişin bugünü şekillendirmesi bugüne ait statik bir eğilime işaret
ediyorsa, günümüzün geleceği şekillendirmesi de aynı ölçüde bugüne ait dinamik bir eğilimi
vurgulamaktadır. Toplum, tarih içindeki bu dinamizmle sürekli bir değişim halindedir.
Değişimin ilkesi ise seçkinlik tekelini elinde bulundurma mücadelesidir. Dolayısıyla her şey
değişir, değişmeyen tek şey ise seçkinlerin kendilerini ötekilerden ayırma, tâbi olanların ise
seçkinlerin yerini alma çabasıdır. Bourdieu’nün habitus kavramına yüklediği anlamlar ve bu
kavram ile geliştirdiği diğer kavramlar arasında kurduğu ilişki göz önüne alındığında
habitusun, sosyal değişmeyle yakından ilgili olduğunu söylemek mümkündür. Habitus,
doğrudan üretim koşullarından kaynaklanmayan sayısız sonuç yaratabilecek bir devinime
sahiptir. Buna göre benimsediği ilişkisel yöntem çerçevesinde Bourdieu’nün toplumsal
değişimi; keskin sınırları olmayan, bileşke kuvvetlerin şekillendirdiği bir süreç olarak
gördüğü anlaşılmaktadır. Habitus kavramı ise alan, güzergâhlar, çeşitli sermaye türleri,
toplumsal konumlar gibi farklı kavramlarla birlikte hem yapıyı hem de faili göz ardı etmeden
sosyal değişimi açıklama imkânı sunmaktadır. Ayrıca bu çalışma Bourdieu’nün sosyal
değişime dair görüşlerini daha sistematik hale getirme ve habitus ile sosyal değişim ilişkisine
odaklanma açısından da mütevazı bir katkı niteliğindedir.