Ο τοιχογραφικός διάκοσμος της μονής Αγίας Τριάδος Βυθού Κοζάνης (1802)
Authors: Λαμπρόπουλος Γεώργιος 
Published: January 2023

Η περιοχή της Δυτικής Μακεδονίας αριθμεί δεκάδες χριστιανικά μνημεία που ανηγέρθησαν κατά τη διάρκεια του 18ου αιώνα. Ένα από αυτά είναι το καθολικό της Μονής Αγίας Τριάδος Βυθού Κοζάνης. Πρόκειται για ένα ιστορικό μνημείο στην περιοχή, που παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον γιατί είναι κατάγραφο με αξιόλογες τοιχογραφίες του ζωγράφου Μιχαήλ. Ο αγιογράφος του ναού ξεκίνησε από το χωριό Χιονάδες του Γράμμου και δραστηριοποιήθηκε, μαζί με τον αδερφό του Κωνσταντίνο, αρχικά στην Ήπειρο και πολύ σύντομα στη Δυτική Μακεδονία, στη Θεσσαλία και την μονή Ελεούσας Πρεμετής το 1812, όπου και το τελευταίο υπογεγραμμένο εντοίχιο έργο του. Το εικονογραφικό πρόγραμμα του ναού χαρακτηρίζεται από σαφήνεια και καθαρότητα δημιουργώντας ένα αρμονικά συντεθειμένο σύνολο. To πρώτο κεφάλαιο αναφέρεται στο ιστορικό πλαίσιο, ενώ το δεύτερο στην αρχιτεκτονική του μνημείου. Στο τρίτο γίνεται λόγος για το εικονογραφικό πρόγραμμα, ενώ στο επόμενο ακολουθεί λεπτομερής ανάλυση του. Στο εκτεταμένο εικονογραφικό πρόγραμμα περιλαμβάνονται σκηνές από τον Χριστολογικό και Θεομητορικό κύκλο, μαρτύρια αγίων, σκηνές από την Παλαιά Διαθήκη, Λειτουργικά-Ευχαριστιακά θέματα στο Ιερό Βήμα, ενώ οι μεμονωμένες μορφές των αγίων, ολόσωμες αλλά και σε μετάλλια, καλύπτουν τις υπόλοιπες επιφάνειες του ναού. Στο πέμπτο γίνεται αναφορά στο κόσμημα και το έκτο αναφέρεται στις εξωτερικές τοιχογραφίες. Η γενική θεώρηση του διακόσμου εξελίσσεται στο έβδομο κεφάλαιο. Οι παραστάσεις έχουν αποδοθεί προσαρμοσμένες στις διαστάσεις του μνημείου, με σαφήνεια και αφηγηματική πληρότητα. Ο καλλιτέχνης, απλός άνθρωπος και χωρίς ιδιαίτερες γραμματικές γνώσεις, προσπαθεί να γίνει κατανοητός στην πλατιά μάζα του λαού, ιστορώντας τα γεγονότα απλά, χωρίς να ξεχνά τον παιδαγωγικό ρόλο των τοιχογραφιών, καθώς και την κατήχηση του απαίδευτου πιστού. Οι μορφές στην πλειονότητά τους είναι σχεδιασμένες σωστά, με κανονικές αναλογίες. Χαρακτηριστικό τους τα μεγάλα εκφραστικά και αμυγδαλωτά μάτια. Αξιοπρόσεκτη είναι η προσπάθεια του ζωγράφου ώστε η κάθε μορφή να είναι και μια ξεχωριστή προσωπογραφία. Είναι φανερή η σχέση του εργαστηρίου των Χιοναδιτών με την παράδοση της Σχολής της Βορειοδυτικής Ελλάδος, ενώ συχνή είναι και η χρήση Κρητικών εικονογραφικών τύπων. Παράλληλα υιοθετούνται τύποι και σχέδια της δυτικής τέχνης, τόσο από τα έργα των κρητικών ζωγράφων όσο και από τις ευρέως διαδεδομένες χαλκογραφίες και τα χαρακτικά. Ένα ακόμη χαρακτηριστικό γνώρισμα που ανιχνεύεται στο έργο του ζωγράφου είναι η καλή γνώση του κειμένου και των Πηγών της Ερμηνείας. Τα κύρια γνωρίσματα του ζωγράφου και τα εικονογραφικά τους παράλληλα αναφέρονται στο όγδοο κεφάλαιο, ενώ στο τελευταίο παρατίθενται στοιχεία για τους αυταδέλφους χιοναδίτες ζωγράφους Κωνσταντίνο, Μιχαήλ και το εργαστήρι τους. Το έργο του Μιχαήλ, αλλά και των περισσότερων καλλιτεχνικών «ομάδων» της εποχής δεν ακολουθεί τους αυστηρούς κανόνες που διέπουν την βυζαντινή αγιογραφική παράδοση. Η ζωγραφική τέχνη πιθανόν να αποτελεί για αυτούς οικογενειακή επαγγελματική ενασχόληση και το ύφος της να χαρακτηρίζεται ως «λαϊκό» και ως δημιούργημα «απαίδευτων» ζωγράφων σε χρόνια «παρακμής», όμως η τέχνη του είναι η τέχνη του λαού και ανταποκρίνεται με επιτυχία στα αισθητικά, θρησκευτικά και ιδεολογικά αιτήματα του λαού και του καιρού του.