BENTONİT GİLLƏRİNİN TƏBİİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ VƏ ONLARDAN İSTİFADƏNİN İQTİSADİ SƏMƏRƏLİLİYİ
Authors: Zərifə Əfəndiyeva, Mətanət Həməşəyeva Zərifə Əfəndiyeva, Mətanət Həməşəyeva , Mehriban Ağaməmmədova, Cahid Babazadə Mehriban Ağaməmmədova, Cahid Babazadə 
Published: June 2024

Geologiyada bentonit termini əsasən montmorillonitdən (smektit qrupundan olan gil mineralı) ibarət gil süxur növünə aid edilir. Bentonit gilləri əsasən Na və ya Ca montmorillonitdən ibarət bir gil mineralıdır. O vulkan külünün dəniz suyunda aşınması və ya tufun devitrifikasiyası nəticəsində əmələ gəlir və toxunuşda sabunlu və ya yağlı hiss edilən çox yumşaq və məsaməlidir.
Bentoniti tez-tez təbii gil adlandırırlar, lakin bu doğru deyil. Gil çoxkomponentli süxurdur, bentonit isə əsas komponenti ehtiva edir. Buna görə də onu mineral hesab etmək olar. Bentonitin əsas üstünlüyü onun nəm udmaq qabiliyyətidir. Nəmləndirildikdə, bu materialın qranulları sıx bir gelə çevrilir və təxminən on altı dəfə genişlənir. Nəmin hərəkətinin qarşısını alır. Bentonitin su udma və adsorbsiya xüsusiyyətləri binaları yüksək rütubətdən mükəmməl şəkildə qoruyur.Təbii ki, onun istifadəsi bununla məhdudlaşmır. Mineral dəyişikliklər prosesi zamanı amorf silisiumun böyük bir hissəsi həll olur, aşınır və bentonit çöküntüsünü yerində qoyur. Bentonit yataqları ağ və ya solğun mavi və ya yaşıl rəngdə olur. Tərkibində olan Fe2, və Fe3 miqdarından asılı olaraq əvvəlcə krem rənginə, sonra sarı, qırmızı və ya qəhvəyi rəngə çevrilir.
Montmorillonit laylı kristal quruluşa, yüksək dispersiyaya və aydın adsorbsiya, kation mübadiləsi və hidrofillik qabiliyyətinə malikdir. Onun kristal quruluşu (üç qatlı, tetrahedal, octahedral, tetrahedal)təbəqədə kristal qəfəs daxilində izomorf əvəzlənmələrə məruz qalma qabiliyyəti ilə xarakterizə olunur: Al3+→Mg2+→Fe2+→Zn2+→Li+.
Təbii mənşəli bentonitlər adətən 6-9,5 pH-a malikdir və 2%-dən az natrium karbonat ehtiva edir.Təbiətdə bu materialın tərkibindən asılı olaraq iki növ var: kalsiumlu bentonit (aşağı şişmə qabiliyyəti) və natrium bentonit (yüksək şişmə qabiliyyəti). Onun əsas fərqi şişginlik qabiliyyətidir. Natrium bentonit nəmi daha yaxşı mənimsəyir. Bununla belə, bəzi hallarda montmorillonit miqdarı 70% və ya daha çox olduqda dəyişdirilmiş kalsium bentonitdən istifadə olunur. Montmorillonitin bir xüsusiyyəti onun yüksək dəmir tərkibidir - 11,56-dan 16,54% -ə qədər və alüminium oksidinin tərkibində nəzərəçarpacaq 14,97 ilə 23,80% dərəcədə dəyişir. Bəzi dəmir, ehtimal ki, kationların bir hissəsidir, lakin onun əhəmiyyətli bir hissəsi (5-6%) mineralın kristal qəfəsinin oktaedral təbəqəsidir. Mineral kompleksdə bioloji aktiv maddələrin - mikroelementlərin olması müəyyən bir yer tutur.
Gil mineralogiyasının qısa tədqiqi mineralları xassələri ilə birlikdə təsnif etmək üçün faydalıdır. Bentonit gillərinin təbii xüsusiyyətlərinin araşdırılması gil mineralının müxtəlif sahələrdə mühüm tətbiqini qiymətləndirilmək üçün çox böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Bentonitlərin tərkibinə və xassəsinə görə təsnifatı onların tətbiqi haqqında təsəvvür yaradır. Bentonitlərin bir sıra qiymətli xüsusiyyətləri onları 200-dən çox müxtəlif sahələrdə istifadə etməyə imkan verir.
Açar sözlər: bentonit gili, montmorillonit, adsorbent, şişmə qabiliyyəti.