Η χειρονομία ως μηχανισμός νοήματος στην Αρχιτεκτονική
Authors: Ψιλόπουλος Άγγελος 
Published: January 2023

Η έννοια της χειρονομίας φαίνεται να κατέχει μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα θέση στον λόγο περί Αρχιτεκτονικής ως μια ιδέα που εξυπηρετεί στην τεκμηρίωση της ‘αλήθειας’ ενός αρχιτεκτονικού έργου, διατηρώντας ωστόσο παράλληλα και τη θέση της ως μία αναπόδραστη ενσώματη πρακτική που εκδηλώνεται κατά τη διάρκεια της παραγωγής του. Παρότι οι έρευνες που συνδέουν τη χειρονομία με την Αρχιτεκτονική συχνά παραμένουν περιορισμένες στο πλαίσιο μιας τοπικής επισκόπησης ή θεματολογίας, η ευρύτερη εποπτεία που επιχειρείται στην παρούσα διατριβή αποκαλύπτει τη χειρονομία ως μια ενιαία αρχετυπική οντότητα, που συνίσταται στο επίκεντρο της νοηματοδότησης ενός αρχιτεκτονικού έργου ως συνάρτηση αυτών των δύο άκρων.Η συγκριτική αντιπαραβολή των τεκμηρίων που εξετάζονται αποκαλύπτει την ανάγκη για την εξεύρεση μιας γλώσσας που να επιτρέπει μια τέτοια εποπτική θεώρηση. Πράγματι, στις παραδειγματικές περιπτώσεις που μελετώνται η χειρονομία εμφανίζεται συστηματικά να ολισθαίνει από τις προγραφές που της επιφυλάσσουν τα ιδεολογικά ή επιστημολογικά πλαίσια μέσα από τα οποία μελετάται, συγκλίνοντας προς μια ομάδα κοινών χαρακτηριστικών που υποδηλώνουν το αίτημά της να συγκροτηθεί ως μια αυτοδύναμη οντότητα. Στη βάση αυτού του αιτήματος θα δείξουμε πως η χειρονομία τείνει να εμφανίζεται συχνότερα σε έναν ενεργητικό ρυθμιστικό ρόλο για μια συζήτηση που την αφορά, ενώ το περιεχόμενο αυτής της συζήτησης τείνει να υπακούει στα χαρακτηριστικά εκείνα που καθιστούν τη χειρονομία αναγνωρίσιμη ως τέτοια.Ως εκ τούτου, ο πρώτος στόχος της Διδακτορικής Διατριβής είναι να στοιχειοθετηθεί και να τεκμηριωθεί η ανάγκη μιας ευρύτερης εποπτείας για τον ρόλο της χειρονομίας στην παραγωγή του νοήματος στην Αρχιτεκτονική, όσο και να διερευνηθεί ο τρόπος με τον οποίο σωματική πράξη και ιδέα μπορούν να συζητούνται παράλληλα ως μια νοητική σύλληψη υπό το πρίσμα μιας ενοποιητικής οπτικής. Σε αυτό το επίπεδο σκοπεύουμε να δείξουμε πως η Αρχιτεκτονική, τόσο από τη σκοπιά του Σχεδιασμού όσο και από τη σκοπιά της καλλιτεχνικής δημιουργίας, αποτελεί ένα υποδειγματικό πεδίο αναφοράς. Μέσα από ερευνητικά τεκμήρια και παραδειγματικές περιπτώσεις, θα δείξουμε πως η ασάφεια που εισάγουν τα αρχιτεκτονικά προβλήματα, όπως και το αίτημα της διαχείρισης αυτής της ασάφειας που τοποθετείται στο επίκεντρο της συνθετικής πρακτικής, αποκαλύπτουν τη χειρονομία σε έναν ρόλο πολύ πιο κρίσιμο από μια κοινή επικοινωνιακή συνθήκη ή ένα κανονιστικό αφήγημα.Η οντολογική θεμελίωση της έννοιας της χειρονομίας όπως περιγράφεται στην προηγούμενη πρόταση, αποτελεί και τον δεύτερο στόχο της Διδακτορικής Διατριβής. Για τον σκοπό αυτό θα μελετηθούν φιλοσοφικά τεκμήρια που συμπληρώνουν τις παραδειγματικές περιπτώσεις που εξετάζουμε προηγουμένως με έναν ευρύτερο θεωρητικό λόγο και πλαισίωση. Σε αυτό το επίπεδο θα δείξουμε πως η διάκριση μιας ενέργειας ως «χειρονομία» αφορά σε μια προ-αναλυτική εγρήγορση που δεν αποκλείεται να εξηγείται με μεγαλύτερη σαφήνεια μέσα από την ιδέα της αισθητικής κρίσης. Από την άλλη μεριά, το γεγονός ότι η ταυτότητα και ο λειτουργικός ρόλος της χειρονομίας δεν εξαντλείται στα μορφολογικά και ειδολογικά χαρακτηριστικά της αλλά συμπεριλαμβάνει και την ενεργητική της σχέση με την παραγωγή του νοήματος, θα μας οδηγήσει στην πρόταση ότι ο πλέον χρήσιμος τρόπος για να τη συζητήσουμε είναι μέσα από τη διερεύνηση της θέσης της μέσα στο σύμπλεγμα σχέσεων που ξεδιπλώνονται μέσα από εκείνη την ίδια. Έτσι θα ισχυριστούμε πως η χειρονομία δεν υφίσταται αποκλειστικά ως αντικείμενο, ούτε μπορεί να θεωρηθεί αποκλειστικά ως δρών υποκείμενο, αλλά ούτε αποκλειστικά ως ένας δεσμός, αλλά ότι μπορεί να εξηγηθεί καλύτερα μέσα από εκείνο που ο Michel Serres κατονομάζει ως «οιωνεί αντικείμενο», δημιουργώντας (ή καταργώντας) την ίδια τη συζήτηση που τη φανερώνει μέσα στον κόσμο.