Risâletü’l-Gufrân Bağlamında Fizikötesi Yolculuk ve İmru’ül-Kays
Authors: Dişci Halis 
Published: December 2024

Klasik Arap edebiyatının en ilgi çekici edebî temalarından bir tanesi fizikötesi yolculuk temasıdır. Gerçeklik sınırlarının ötesinde bir seyahatin tasarlandığı bu temada yazar, yarattığı hayalî bir karakteri fizikötesi mekânlarda dolaştırarak sosyal hayatı, çevresi ve kültüründen mülhem bazı şahsiyetlerle konuşturur. Dolayısıyla bu tarz eserlerdeki olaylar ve şahıslar yazarın sosyal ve dinî hayatıyla yakından ilişkilidir. Bu kurgusal eserlerin telif amacı ise genellikle yazarın ele almak istediği felsefe, edebiyat ve dil konuları için uygun bir tartışma zemini oluşturmaktır. Yazar görüşlerini serdetmek üzere oluşturduğu bu kurgusal zeminde kendisine sonsuz bir ifade alanı yaratarak görüşlerini özgür bir biçimde aktarır.
Arap edebiyatının erken dönemlerinden itibaren fizikötesi yolculuk temalı birçok eser kaleme alınmıştır. Bu eserlerin başlıcaları Bedîüzzaman el-Hemedânî’nin el-Makâmetü’l-İblîsiyye adlı makâmesi, İbn Şüheyd’in Risâletü’t-tevâbiʿ ve’z-zevâbiʿ adlı eseri ve Ebü’l-Alâ el-Maarrî’nin Risâletü’l-gufrân adlı eseridir. Başkahramanlarının çeşitli hayalî mekânlara yolculuğa çıkarıldığı bu üç eserin birçok benzer yönü bulunmaktadır. Ancak Cahiliye şairi İmru’ül-Kays’ın şiirine odaklanan bu çalışmayı ilgilendiren en önemli ve yegâne benzerlik, üç eserin de İmru’ül-Kays’ın zikrine yer vermiş olmasıdır. Fakat bu eserlerin kiminde İmru’ül-Kays’ın ismine oldukça kısa bir bölümde yer verilirken kiminde ise onun şiiri üzerinde uzun uzadıya durulmuştur. Buradan anlaşılmaktadır ki İmru’ül-Kays ile ilgili bahsin uzun veya kısa olması bir yana, Arap dili ve edebiyatı üzerine yazılmış bir eserin İmru’ül-Kays’ın şiirinden söz etmeden tamamlanması mümkün görünmemektedir.
Mevzu bahis üç eserin ilk ikisinde başkahramanların gittikleri fizikötesi mekânlarda görüştükleri şahıslar arasında İmru’ül-Kays bulunmamaktadır. Dolayısıyla yazarlar başkahramanları ile İmru’ül-Kays’ı doğrudan bir diyaloğa sokmamıştır. Ancak üçüncü eser olan Risâletü’l-gufrân’da yazar Maarrî, başkahramanını İmru’ül-Kays ile doğrudan diyaloğa sokarak şiirleri hakkında çeşitli sorular sordurmuştur. Bir diğer ifadeyle İmru’ül-Kays bu kurgusal eserin olay örgüsü içinde yer alan kahramanlardan biri olmuştur. Bu da eseri diğer benzerlerinden farklı kılan en önemli özelliktir.
Maarrî Risâletü’l-gufrân adlı eserinde, dostu İbnü’l-Kârih’i, kâfirlik ve zındıklıkla itham edilen birtakım şair ve edipler hakkındaki sorularını yanıtlamak ve merak ettiği kişilerin durumlarını göstermek için göklere çıkarır. Bu fizikötesi yolculukta İbnü’l-Kârih cennetten başlayarak cehenneme doğru intikal etmiş ve pek çok şair, âlim ve ediple karşılaşarak onlara felsefe, dil ve edebiyatla alakalı hususlarda soru sorma fırsatı elde etmiştir. Onun cennetteki gezisini bitirdikten sonra cehennemde karşılaştığı ve doğrudan görüşüp çeşitli sorular yönelttiği kişilerden biri de İmru’ül-Kays olmuştur. Bu karşılaşmada İmru’ül-Kays’a sorulan sorular onun şiirinin lügat, nahiv, kafiye, aruz ve rivayetle alakalı meselelerinden ibarettir. Öyle ki beyitlerde geçen bazı kelimelerin iʿrâb vecihleri ve sözlük anlamları ele alındığı gibi bazı şiirlerin aidiyetiyle ilgili değerlendirmelerde de bulunulmuştur. Ayrıca şiirlerde bulunan kafiye kusurları ve zihaflar da tartışmaya açılmıştır. Bu itibarla Maarrî kurgusal bir metin üzerinden İmru’ül-Kays’ın şiirine dair görüş ve değerlendirmelerini ortaya koymuş ve şiirini edebî tenkide tabi tutmuştur.
Çalışmanın birinci bölümünde fizikötesi yolculuk temasından ve Arap edebiyatındaki tarihsel serüveninden bahsedilmiş, bu konuda yazılmış başlıca eserler kısaca tanıtılmış ve kendilerinden sonraki eserler üzerindeki etkilerinden söz edilmiştir. Daha sonra bu eserlerin İmru’ül-Kays’a ne ölçüde yer verdikleri meselesi üzerinde durulmuştur. İkinci bölümde ise Maarrî’nin İmru’ül-Kays’ın şiiriyle ilgili değerlendirmeleri detaylı bir şekilde ele alınmıştır.