Πληροφοριακά συστήματα και μέθοδοι στατιστικής ανάλυσης με εφαρμογή στην έρευνα παθολογίας στόματος
Authors: Παρλίτσης Δημήτριος 
Published: February 2024

Στην παρούσα διατριβή μελετώνται οι στατιστικές μέθοδοι που χρησιμοποιούνται στην έρευνα παθολογίας στόματος με στόχο τη σωστή εφαρμογή τους για την εξαγωγή έγκυρων ερευνητικών αποτελεσμάτων. H έρευνα πλαισιώνεται, επιπλέον, με μια εμπειρική εφαρμογή σχεδιασμού και υλοποίησης ενός πληροφοριακού συστήματος για τη σωστή κωδικοποίηση και εξαγωγή δεδομένων για στατιστική επεξεργασία. Οι στατιστικές μέθοδοι εξετάζονται ως προς τα είδη τους, τα σφάλματα και τις παραλείψεις που εντοπίζονται σε αυτές, καθώς και την «ένταση» τους σύμφωνα με τη μέθοδο SIMA (Statistical Intensity of Medical Articles). Για τη μελέτη αυτή χρησιμοποιήθηκαν 320 τυχαία επιλεγμένα (χρήση random.org) επιστημονικά άρθρα από τέσσερα πλέον αναγνωρίσιμα περιοδικά του επιστημονικού πεδίου της Στοματολογίας (1. Oral Oncology (ΟΟ), 2. Oral Diseases (OD), 3. Oral Surgery, Oral Medicine, Oral Pathology and Oral Radiology (ΟΟΟΟ), 4. Journal of Oral Pathology and Medicine (JOPM)) από τα έτη 2011 και 2020.Τα κυριότερα ευρήματα της έρευνας είναι ότι στα άρθρα κυριαρχούν οι απλές μονομεταβλητές στατιστικές αναλύσεις ενώ στις πολυμεταβλητές στατιστικές αναλύσεις επικρατέστερες είναι οι μέθοδοι ανάλυσης δεδομένων διάρκειας ζωής (Time to event methods (TTE)). Επιπλέον, είναι περιορισμένη η χρήση μοντέλων παλινδρόμησης και άλλων σύνθετων μοντέλων ανάλυσης που χρησιμοποιούνται συχνά σε άλλους επιστημονικούς τομείς, όπως η ψυχολογία και η κοινωνιολογία. Τέλος, προηγμένες μέθοδοι που παρουσιάζουν ιδιαίτερη ανάπτυξη στη στατιστική ανάλυση τα τελευταία χρόνια, όπως Μηχανική Μάθηση (Machine Learning), Bayesian, Παραγοντική Ανάλυση (Factor Analysis), παρουσιάζουν πολύ χαμηλά ποσοστά εμφάνισης στα άρθρα. Ο αριθμός των στατιστικών μεθόδων ανά άρθρο αυξήθηκε σημαντικά από το 2011 στο 2021. Σε αντίθεση με άλλους τομείς της ιατρικής και ψυχολογίας, οι πολυμεταβλητές/σύνθετες μέθοδοι ενώ αυξήθηκαν συνολικά σε σχέση με το 2011, ωστόσο η αύξηση αυτή δεν ήταν στατιστικά σημαντική. Σημαντική αύξηση παρατηρείται στις μεθόδους TTE. Διαπιστώνεται, επίσης, σημαντική διαφοροποίηση ανά περιοδικό στη χρήση συνολικά πολυμεταβλητών/σύνθετων μεθόδων αλλά και ΤΤΕ, αλλά και του πλήθους των στατιστικών μεθόδων ανά άρθρο. Υπάρχει, μάλιστα, πιθανή σύνδεση ανάμεσα στη χρήση των σύνθετων μεθόδων και του δείκτη απήχησης (IF) των περιοδικών. Επιπλέον, στο 85% περίπου των άρθρων εντοπίστηκε κάποια παράληψη ή λάθος στον τρόπο αναφοράς ή χρήσης των στατιστικών μεθόδων. Το ποσοστό αυτό είναι αντίστοιχο με αυτό άλλων ερευνών. Δεν παρατηρήθηκε στατιστικά σημαντική διαφοροποίηση στα λάθη ανάμεσα στο 2011 και 2020 με εξαίρεση το σφάλμα χρήσης της μεθόδου chi-square, την παράληψη του στατιστικού πακέτου που χρησιμοποιήθηκε και την εμφάνιση πολλών τιμών p, χωρίς αυτό να είναι απαραίτητο. Στατιστικά σημαντική διαφοροποίηση λαθών δεν παρατηρήθηκε και στα λάθη ανάμεσα στα διαφορετικά περιοδικά. Τέλος, η «ένταση» της στατιστικής ανάλυσης, παρουσιάζει μια στατιστικά σημαντική αύξηση από το 2011 στο 2020. Αυτό σημαίνει ότι στα σύγχρονα άρθρα επιχειρείται καλύτερη τεκμηρίωση, χρήση περισσότερων μεθόδων και καλύτερη εστίαση στα σημεία που απαιτούνται για να αποκτήσει το άρθρο μεγαλύτερη «ένταση» στατιστικής ανάλυσης. H «ένταση» της στατιστικής ανάλυσης στο περιοδικό Oral Oncology, το οποίο έχει τον μεγαλύτερο δείκτη απήχησης (IF), είναι σημαντικά μεγαλύτερη από τα υπόλοιπα. Η ερευνητική διαδικασία για τη διατριβή αυτή ολοκληρώνεται με ένα εφαρμοσμένο εμπειρικό κομμάτι που αφορά στη χρήση των πληροφοριακών συστημάτων για τη σωστή κωδικοποίηση και εξαγωγή δεδομένων για στατιστική επεξεργασία. Για τον σκοπό αυτό αναπτύχθηκε ειδικό λογισμικό προσαρμοσμένο στις ανάγκες της κλινικής στοματολογίας ώστε να παρέχει όλα τα δεδομένα και πληροφορίες που απαιτούνται για την εξαγωγή στατιστικών συμπερασμάτων και τη δημιουργία μοντέλων πρόβλεψης. Το λογισμικό αυτό χρησιμοποιείται από το 2019 στην κλινική για την καταχώρηση και παρακολούθηση της πορείας των ασθενών και την εξαγωγή στατιστικών δεδομένων για έρευνα και μελέτη.