Οικονομία και κοινωνία στη φιλοσοφική παράδοση της Κεντρικής Ευρώπης
Authors: Ποταμιάς Σπυρίδων 
Published: November 2021

Στην εισαγωγή της παρούσας διδακτορικής διατριβής, παρουσιάζεται το ιστορικό, οικονομικό, κοινωνικό και πνευματικό περιβάλλον, στο πλαίσιο του οποίου διαμορφώθηκε η σκέψη του Λούκατς και πραγματοποιήθηκε η συγγραφή του Ιστορία και Ταξική Συνείδηση (ΙΤΣ). Κατά την άποψή μας, ο κοινωνικός και πνευματικός κόσμος που κυοφόρησε το ΙΤΣ έχει τις ρίζες του στην αποτυχία της αστικής επανάστασης στη Γερμανία το 1848, η οποία καθόρισε τις πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές εξελίξεις στις χώρες της Κεντρικής Ευρώπης από τη δεκαετία του 1850 έως την έκρηξη του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. Οπότε, με αφετηρία το 1848 και υπό το πρίσμα της επίδρασης που άσκησαν στην πνευματική εξέλιξη του Λούκατς, εκτίθενται τόσο κάποια κομβικά για την ιστορία της Κεντρικής Ευρώπης γεγονότα, όπως ο συμβιβασμός της αστικής τάξης με την αριστοκρατία, η ραγδαία οικονομική ανάπτυξη της Γερμανίας και η μετατροπή της σε ιμπεριαλιστική δύναμη, η διόγκωση της εργατικής τάξης, η συγκρότηση των εργατικών κομμάτων και οι πολιτικές αντιπαραθέσεις εντός τους, όσο και τα κύρια φιλοσοφικά ρεύματα αυτής της εποχής (νεο-Καντιανισμός, ρομαντικός αντικαπιταλισμός). Εν συνεχεία, στο πρώτο μέρος της διατριβής, εξετάζονται οι επιρροές που φέρει το ΙΤΣ από το έργο του Ζίμελ, του Βέμπερ, του Χέγκελ και του Μαρξ. Η σειρά, με την οποία μελετώνται αυτές οι θεωρητικές και πνευματικές αφετηρίες του ΙΤΣ, δεν παραπέμπει στο ειδικό βάρος που κατέχει καθεμία από αυτές στο εν λόγω λουκατσιανό πόνημα αλλά στη χρονική διαδοχή τους κατά την πνευματική ανάπτυξη του Λούκατς και τη διαδρομή του προς τον μαρξισμό· παρατίθενται, δηλαδή, με τη σειρά που ο ίδιος τις παρουσιάζει στο αυτοβιογραφικό κείμενο Η πορεία μου προς τον Μαρξ (1933). Πιο συγκεκριμένα, εδώ αναζητούμε τον τρόπο, με τον οποίο ο Ούγγρος στοχαστής αφομοίωσε τις ζιμελιανές επεξεργασίες για την τραγωδία της μοντέρνας κουλτούρας, τον ρόλο του χρήματος στη μοντέρνα κοινωνία και την πραγμοποίηση των κοινωνικών σχέσεων, τις βεμπεριανές αναλύσεις περί του τυπικά εξορθολογισμένου κόσμου της νεωτερικότητας, του πνεύματος του καπιταλισμού, της σύγχρονης γραφειοκρατίας, του περιεχομένου και της λειτουργίας του ιδεοτύπου, την εγελιανή διαλεκτική και την κατηγορία της ολότητας, τις μαρξικές έννοιες του νόμου της αξίας, του κεφαλαιοκρατικού καταμερισμού της εργασίας, της αλλοτρίωσης και του φετιχισμού του εμπορεύματος. Το δεύτερο μέρος της διατριβής επικεντρώνεται στις κύριες κοινωνιολογικές, πολιτικές και φιλοσοφικές κατηγορίες του ΙΤΣ. Εδώ, παρουσιάζονται και εξετάζονται κριτικά το φαινόμενο της πραγμοποίησης και της αλλοτρίωσης, η κατηγορία της συγκεκριμένης ολότητας, ο εξορθολογισμός και οι αντινομίες της αστικής σκέψης, η αντικειμενικά δυνατή συνείδηση και η δυνατότητα άρσης της πραγμοποίησης. Προκειμένου να εμβαθύνουμε σε αυτές τις λουκατσιανές κατηγορίες, αναφερόμαστε στη σκέψη και το έργο τόσο των προαναφερθέντων στοχαστών που επηρέασαν άμεσα τον Λούκατς κατά τη συγγραφή του ΙΤΣ όσο και κάποιων στοχαστών, οι οποίοι συνδιαλέχθηκαν αργότερα με αυτή τη λουκατσιανή μελέτη, όπως, λόγου χάριν, είναι ο Αντόρνο, ο Αλτουσέρ, ο Γκολντμάν, ο Μεσάρος, ο Κόσικ. Επίσης, συχνές είναι οι αναφορές μας στο κατοπινό συγγραφικό έργο του Ούγγρου διανοητή και, ιδίως, στην Οντολογία του κοινωνικού είναι. Τέλος, το τρίτο μέρος της διατριβής αποπειράται να αναδείξει τον τρόπο, με τον οποίο οι βασικές κατηγορίες του ΙΤΣ μπορούν να συμβάλλουν ουσιαστικά σε μια εμβριθή κατανόηση της εποχής μας, της εποχής του ύστερου καπιταλισμού. Παρουσιάζοντας τον σημερινό καπιταλισμό ως τον κόσμο της πυρετώδους τεχνολογικής ανάπτυξης, επιδιώκουμε να κατανοήσουμε μέσω των κοινωνιολογικών και φιλοσοφικών κατηγοριών του ΙΤΣ και σε διάλογο με σύγχρονους στοχαστές (Φουκώ, Ντεριντά, Ντελέζ, Μποντριγιάρ, Ντεμπόρ), την κοινωνία της κατανάλωσης, του θεάματος, της πολιτιστικής βιομηχανίας, της αισθητικοποίησης της κοινωνικής και πολιτικής ζωής, της εκλεπτυσμένης χειραγώγησης, όπως και τις αντινομίες της σημερινής αστικής, μεταμοντέρνας, φιλοσοφίας.