Michael III
Authors: Πινακούλιας Ηλίας 
Published: February 2022

Η εποχή του αυτοκράτορα Μιχαήλ (842-867) αποτελεί μια λαμπρή ιστορική περίοδο για το βυζαντινό κράτος με εντυπωσιακά επιτεύγματα σε όλους τους τομείς. Η έριδα της εικονομαχίας αποτελεί πλέον παρελθόν και το Βυζάντιο, μετά από μια ανορθωτική πορεία πνευματικής και πολιτιστικής αναγέννησης, βρίσκεται πλέον σε θέση να επεκτείνει τη σφαίρα επιρροής του όχι μόνο σε γειτονικούς, αλλά και σε πιο μακρινούς λαούς. Παράλληλα, ιδιαίτερη αναφορά αξίζουν οι επιτυχίες στον στρατιωτικό τομέα. Η αυτοκρατορία, η οποία αντιμετωπίζει στη Μ. Ασία τον αραβικό κίνδυνο για περίπου δύο αιώνες, βρίσκεται πλέον σε θέση να περάσει στην αντεπίθεση˙ οι αξιοσημείωτες στρατιωτικές επιτυχίες κατά του Χαλιφάτου των Αββασιδών, οι οποίες λαμβάνουν χώρα κατά τη διάρκεια της μονοκρατορίας του Μιχαήλ Γ’ (856-867), σε συνδυασμό με το μεγάλης έκτασης ανορθωτικό του πρόγραμμα στις οχυρώσεις πόλεων της Μ. Ασίας θέτουν τις βάσεις για τις μετέπειτα στρατιωτικές επιτυχίες του Νικηφόρου Φωκά (963-969) και Ιωάννη Τζιμισκή (969-976).Παρά τις επιφανείς αυτές επιτυχίες, η εικόνα του αυτοκράτορα Μιχαήλ Γ’ αποτελεί ένα γεγονός οξύμωρο σε σχέση με τις παραπάνω εξελίξεις της περιόδου. Ο τελευταίος αυτοκράτορας της δυναστείας του Αμορίου περιγράφεται από τους φίλα προσκείμενους στη Μακεδονική δυναστεία ιστορικούς του δέκατου αιώνα ως ακόλαστος, σπάταλος, ασεβής προς τα θεία, καθώς και ως ανίκανος και αδιάφορος ηγεμόνας, ο οποίος ενδιαφερόταν μόνο για αρματοδρομίες στον ιππόδρομο και για υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ σε συναθροίσεις με τους κατώτερων λαϊκών στρωμάτων συντρόφους του. Σ’ αυτή ακριβώς τη μεταχείριση οφείλεται και το γεγονός ότι ο Μιχαήλ Γ’ έμεινε γνωστός τόσο στους μεταγενέστερους ιστοριογράφους, αλλά και στη σύγχρονη έρευνα με το προσωνύμιο «μέθυσος». Σε αντιδιαστολή με τα ελαττώματα του Μιχαήλ Γ’, ο δολοφόνος του, Βασίλειος, πρόσωπο του άμεσου περιβάλλοντος του Μιχαήλ Γ’, μετέπειτα αυτοκράτορας και ιδρυτής της Μακεδονικής δυναστείας σκιαγραφείται από τις ίδιες πηγές ως γενναιόδωρος, ευσεβής, καθοδηγούμενος από τη θεία πρόνοια και προορισμένος να καταλάβει τον αυτοκρατορικό θρόνο. Ουσιαστικά, τα μειονεκτήματα του Μιχαήλ Γ’ αντιπαραβάλλονται έντεχνα ένα προς ένα με τις αρετές του διαδόχου του. Η περιγραφή των προσωπικοτήτων προφανώς δεν είναι τυχαία˙ μέσα από τη συστημική υποτίμηση και απαξίωση του Μιχαήλ Γ’, ο Βασίλειος προβάλλεται ως σωτήρας της αυτοκρατορίας και όχι ως δολοφόνος του ευεργέτη του. Ωστόσο, σύγχρονες αρχαιολογικές μαρτυρίες καθώς και ιστοριογραφικές πηγές που δεν διάκεινται εχθρικά απέναντι του Μιχαήλ Γ’ χρησιμεύουν ως μέτρο σύγκρισης προκειμένου να εξαχθεί και να επισημανθεί η ιστορική πραγματικότητα από την αυτοκρατορική προπαγάνδα.Στόχος της παρούσας έρευνας είναι να αποτελέσει (1) μια εμπεριστατωμένη και αντικειμενική παρουσίαση της εικόνας και του έργου του Μιχαήλ Γ’ βασισμένη σε επιστημονικά κριτήρια και έρευνα, (2) μια κριτική παρουσίαση και αξιολόγηση των πηγών που σχετίζονται με την εικόνα του και τους λόγους που οδήγησαν σ’ αυτή την παρουσίαση, (3) μια λεπτομερή παρουσίαση των στρατιωτικών επιτυχιών και του ανορθωτικού έργου του Μιχαήλ Γ’, (4) μια κριτική παρουσίαση και προσέγγιση της προσωπικότητας και του ιδιωτικού βίου του αυτοκράτορα, βασισμένη σε γραπτές πηγές και αρχαιολογικά τεκμήρια και (5) τοποθέτηση της γενικότερης εικόνας του Μιχαήλ Γ’ στο ευρύτερο κοινωνικό, θρησκευτικό και πολιτικό πλαίσιο της εποχής, εντός και εκτός συνόρων του Βυζαντίου.Αν και η επιστημονική έρευνα πάντα επιφυλάσσει εκπλήξεις, μπορούμε να ισχυριστούμε ότι η παρούσα μελέτη αποτελεί για πρώτη φορά μια πολύπλευρη και εις βάθος μελέτη της βασιλείας του Μιχαήλ Γ’, τόσο κατά τη διάρκεια της δικής του διακυβέρνησης όσο και αυτής της μητέρας του, επιτρόπου Θεοδώρας. Παράλληλα, η ιδιαίτερη έμφαση στη βιογραφία του αυτοκράτορα αποκαλύπτει και προεκτάσεις που δεν έχουν ως σήμερα επαρκώς μελετηθεί, συνεισφέροντας στη συζήτηση για τη σχέση του ιδιωτικού με τον δημόσιο βίο και την πρόσληψη αυτής της σχέσης από τους συγχρόνους του, αλλά και από την πρόσφατη ιστοριογραφική παραγωγή. Επισημαίνονται, τέλος, πολιτικά κίνητρα και παράμετροι που μπορούν στοχευμένα να συσκοτίσουν ή να εξάρουν ηγεμόνες.