Το νομικό, θρησκευτικό, εκπαιδευτικό και πολιτιστικό καθεστώς των τουρκογενών της μουσουλμανικής μειονότητας της Βουλγαρίας επί κομμουνισμού (1944-1989)
Authors: Δημούλης Κωνσταντίνος 
Published: August 2021

Ως στόχος της συγκεκριμένης διδακτορικής διατριβής τέθηκε αφενός η συμβολή στη γνώση και στην κατανόηση της νεώτερης βουλγαρικής ιστορίας και αφετέρου η διατύπωση και ανάδειξη ερμηνειών για το βαλκανικό μωσαϊκό των εθνοτήτων και μειονοτήτων. Η όλη προσπάθεια στηρίχθηκε στην παράθεση επισήμων νομικών καμένων, επαρκών στατιστικών στοιχείων και μιας ακριβούς χρονολογικής παρουσίασης των γεγονότων. Η ερευνητική δραστηριότητα αποσκοπούσε στην παρουσίαση με σαφήνεια και τεκμηρίωση της πολιτικής του Κομμουνιστικού Κόμματος Βουλγαρίας (ΚΚΒ) έναντι της εθνικικής και θρησκευτικής τουρκογενούς κοινότητας, η οποία κληροδοτήθηκε στη Βουλγαρία αμέσως μετά την απελευθέρωση της από την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η κομμουνιστική ηγεσία ερχόμενη στην εξουσία το 1944 αποφάσισε ότι οι Τουρκογενείς, και εν γένει όλοι οι μειονοτικοί μουσουλμάνοι, έπρεπε είτε να αφομοιωθούν από το κυρίαρχο βουλγαρικό έθνος είτε να φύγουν από τη χώρα. Στο διάστημα 1944-1989 οι Τουρκογενείς είδαν τις θρησκευτικές και εκπαιδευτικές τους υποδομές να αποδομούνται συστηματικά με την πλήρη κάλυψη του Νόμου και της Πολιτείας. Η βακουφική περιουσία κρατικοποιήθηκε, τεμένη έκλεισαν ή κατεδαφίστηκαν. Η θρησκευτική εκπαίδευση περιορίστηκε στο ελάχιστο με αποτέλεσμα τη δραματική μείωση των θρησκευτικών λειτουργών. Το Κράτος ασκούσε ασφυκτικό έλεγχο στα πάντα. Ήθη και έθιμα, κάθε έκφραση του θρησκευτικού συναισθήματος διώχθηκε και καταργήθηκε. Περιοδικά, εφημερίδες και λογοτεχνική παραγωγή μετά την άνθηση που είχαν τις πρώτες δύο δεκαετίες του κομμουνιστικού καθεστώτος, είχαν σιωπήσει. Το επόμενο βήμα ήταν εξορίες, φυλακίσεις, η χάλκευση της ιστορίας και η δημιουργία νέας πολιτιστικής ταυτότητας. Στα σχέδια που είχαν οι Βούλγαροι κομμουνιστές για το μέλλον της βουλγαρικής κοινωνίας οι μουσουλμάνοι μειονοτικοί ήταν όχι απλά περιττοί αλλά και εν δυνάμει επικίνδυνοι. Οι έξοδοι των Τουρκογενών κατά τα έτη 1950-1951 και 1968 το απέδειξαν περίτρανα. Με τον Τοντόρ Ζίφκωφ στην εξουσία ο διεθνιστικός σοσιαλισμός έδωσε τη θέση του σ' έναν ιδιότυπο εσωτερικό εθνικισμό. Το καθεστώς αφού είχε ήδη προχωρήσει στον εκβουλγαρισμό Τατάρων, Τσιγγάνων και Πομάκων έβαλε στο στόχαστρο του τους Τουρκογενείς. Η στρατηγική του καθεστώτος απέναντι στους τουρκομουσουλμάνους περιελάμβανε σε πρώτο στάδιο τη σταδιακή και ύπουλη καταβαράθρωση του κύρους της μουσουλμανικής θρησκείας, των τελετών, των εθίμωνκαι των πρακτικών της. Εάν ο Ζίφκωφ είχε υπομονή το σχέδιο του αυτό θα απέδιδε καρπούς σε βάθος χρόνου. Ωστόσο, το 1984 το βουλγαρικό κομμουνιστικό καθεστώς πίστεψε ειλικρινά ότι μπορούσε να προχώρησει στην ολοκληρωτική αφομοίωση των εκατοντάδων χιλιάδων Τουρκογενών. Σε διάστημα λίγων μηνών, το χειμώνα του 1984-1985, ολόκληρη η τουρκογενής κοινότητα της μουσουλμανικής μειονότητας υποχρεώθηκε δια της βίας να εκβουλγαριστεί λαμβάνοντας νέα σλαβικά και βουλγαροπρεπή ονόματα. Το ιδεολογικό υπόβαθρο της Εκστρατείας Αναγέννησης, όπως καθ' υπερβολή είχε ονομαστεί η όλη επιχείρηση, στηριζόταν στην όψιμη «ανακάλυψη» ότι όλοι οι Τουρκογενείς ήταν βουλγαρικής καταγωγής που οι πρόγονοι τους είχαν δια της βίας εξισλαμιστεί στα χρόνια του οθωμανικού ζυγού. Την αλλοπρόσαλλη κομμουνιστική μειονοτική πολιτική την εκμεταλλεύτηκε κατά τον καλύτερο τρόπο η συστηματική και συνεπής - κατά καιρούς - τουρκική εξωτερική πολιτική. Το 1985 η Άγκυρα για εσωτερικές πολιτικές σκοπιμότητες κατέστησε την προστασία των Βούλγαρων Τουρκογενών ως το κυρίαρχο ζήτημα της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής σε διεθνές επίπεδο. Το 1989 σε μια κίνηση ουσιαστικά πανικού η Βουλγαρία άνοιξε τα σύνορα της με την Τουρκία και πάνω από το ένα τρίτο των Τουρκογενών έφυγε για την περίφημη «Μεγάλη Εκδρομή». Οι ίδιες οι εξελίξεις είχαν ξεπέρασει τον Ζίφκωφ. Η πτώση του καθεστώτος του συντελέστηκε αναίμακτα και «ανακτορικά».