Τεχνολογία, υλικά δόμησης και παθολογία σε θρησκευτικά κτήρια της οθωμανικής περιόδου
Authors: Λουκμά Μαρία 
Published: September 2021

Αντικείμενο της παρούσας διατριβής είναι η μελέτη οθωμανικών τεμενών που έχουν διασωθεί στη γεωγραφική περιοχή της Μακεδονίας, κατασκευάστηκαν από το β΄ μισό του 14ου αιώνα μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα και έχουν χαρακτηριστεί ως μνημεία. Η εργασία επικεντρώνεται στην ανάλυση των οικοδομικών υλικών και των τεχνικών κατασκευής, όπως αυτά αποτυπώνονται στα τυπολογικά και μορφολογικά στοιχεία των κτιρίων καθώς και στην παθολογία τους. Τα οθωμανικά τεμένη της παρούσας μελέτης αποτελούν ένα μέρος της οικοδομικής δραστηριότητας των Οθωμανών στα Βαλκάνια. Η σημερινή τους μορφή είναι αποτέλεσμα αλλεπάλληλων επισκευών και μετατροπών κατά τη φάση της αρχικής λειτουργίας τους ή αργότερα, είτε τέλος εξαιτίας φυσικών καταστροφών και κυρίως της εγκατάλειψης. Η παρούσα διατριβή έχει σκοπό να συμβάλει στη μελέτη της οθωμανικής αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα, παρέχοντας πληροφορίες που δεν έχουν καταγραφεί μέχρι σήμερα. Ο τρόπος ανάλυσης των μνημείων βασίζεται σε μία μεθοδολογία που αποτελεί τη μελέτη βάσης για τη σύνταξη κάθε μελλοντικής μελέτης αποκατάστασης μνημείων ενώ προτείνεται και για συγκρίσεις τόσο με άλλα οικοδομήματα της ίδιας ιστορικής περιόδου όσο και με μνημεία άλλων εποχών. Απώτερος σκοπός όλων των παραπάνω είναι να γίνουν οι βέλτιστες δυνατές επεμβάσεις αποκατάστασης και επανάχρησης που θα οδηγήσουν στη διάσωση και αξιοποίηση των μνημείων πολιτιστικής κληρονομιάς. Η ανάπτυξη του θέματος της διατριβής πραγματοποιείται σε τέσσερα κύρια κεφάλαια και αφορά σε οθωμανικά τεμένη που κατασκευάστηκαν εξαρχής ως τεμένη και δεν περιλαμβάνει τις βυζαντινές εκκλησίες που μετατράπηκαν σε λατρευτικούς χώρους των μουσουλμάνων. Η χρονολόγησή τους δεν λήφθηκε υπόψη στη διαμόρφωση του πλαισίου μελέτης λόγω των πολλών ασαφειών και ελλείψεων που υπάρχουν στην ιστορική τεκμηρίωση των οθωμανικών μνημείων. Από την άλλη, αποκλείστηκαν τα μνημεία που έχουν ήδη αποκατασταθεί ή βρίσκονται σε εξέλιξη οι εργασίες αποκατάστασής τους μιας και τα δεδομένα τους μπορούν να χρησιμοποιηθούν μόνο για συγκρίσεις με άλλα μνημεία. Στο γεωγραφικό διαμέρισμα της Μακεδονίας καταγράφηκαν 38 οθωμανικά τεμένη (Καστοριά, Φλώρινα, Άρνισσα, Έδεσσα, Βέροια, Γιαννιτσά, Θεσσαλονίκη, Θέρμη, Απολλωνία, Στάγιρα, Σέρρες, Δράμα, Εξοχή, Καβάλα). Από το σύνολο των παραπάνω μνημείων, η παρούσα διατριβή αναλύει τα εξής 12 ως περιπτώσεις μελέτης: Κουρσούμ τζαμί της Καστοριάς, τμήμα μιναρέ στη Φλώρινα, μιναρές τεμένους στην Άρνισσα Πέλλας, Γενί τζαμί στην Έδεσσα, Ορτά τζαμί στη Βέροια, Αχμέτ Μπέη τζαμί και Ισκεντέρ Μπέη τζαμί στα Γιαννιτσά, Μουσταφά Μπέη τζαμί και Μεχμέτ Μπέη τζαμί στις Σέρρες, τέμενος στην Εξοχή Δράμας, Αράπ τζαμί στη Δράμα καθώς και πληροφορίες από τον Ιερό Ναό του Αγίου Νικολάου της Δράμας (Εσκί τζαμί). Τα δεδομένα για κάθε μνημείο καταγράφονται μέσα από την αρχιτεκτονική και οικοδομική τεκμηρίωση, την καταγραφή της παθολογίας για τη μελέτη των προβλημάτων φθοράς των κατασκευών καθώς και την πειραματική ανάλυση των υλικών δόμησής τους. Η μεθοδολογία προσέγγισης που ακολουθήθηκε βασίζεται στις προδιαγραφές των μελετών αποκατάστασης μνημείων και αφορά στα εξής στάδια: 1ο στάδιο: αίτηση αδειοδότησης από την κατά τόπους αρμόδια Εφορεία Αρχαιοτήτων. 2ο στάδιο: επί τόπου μελέτη με τεκμηρίωση της υφιστάμενης κατάστασης, των κατασκευαστικών φάσεων και καταγραφή της παθολογίας. 3ο στάδιο: χορήγηση άδειας δειγματοληψίας από το Υπουργείο Πολιτισμού και λήψη αντιπροσωπευτικών δειγμάτων κονιαμάτων και πλίνθων από προσβάσιμους χώρους4ο στάδιο: εργαστηριακή μελέτη. Στο τέλος, έγινε αξιολόγηση και σύγκριση όλων των δεδομένων.