Διερεύνηση της ανθεκτικότητας (resilience) σε δείγμα ελληνικού πληθυσμού
Authors: Τσιγκαροπούλου Ευδοξία 
Published: September 2021

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Η ανθεκτικότητα ορίζεται ως «η διαδικασία προσαρμογής ενάντια στις αντιξοότητες, στο τραύμα, τις τραγωδίες, τις απειλές ή ακόμα και σημαντικές πηγές στρες». Στη βιβλιογραφία περιγράφονται ψυχολογικές, κοινωνικές και βιολογικές διαστάσεις της ανθεκτικότητας. Τελευταία, υπάρχει μια στροφή της έρευνας από τη μελέτη των παραγόντων ή διαστάσεων της ανθεκτικότητας, προς την κατανόηση των διαδικασιών. Έτσι, άρχισαν να εμφανίζονται μοντέλα ανθεκτικότητας. Παράλληλα, αναπτύχθηκαν ψυχομετρικά εργαλεία μέτρησης της ανθεκτικότητας, όπως η κλίμακα ανθεκτικότητας των Connor and Davidson (CDRISC). Διάφορες διαστάσεις της προσωπικότητας έχουν συσχετιστεί με την ανθεκτικότητα. Η ανθεκτικότητα καθώς και η σχέση της με τις διαστάσεις της προσωπικότητας έχει μελετηθεί σε κλινικούς πληθυσμούς, αλλά όχι σε ασθενείς με διαταραχή πρόσληψης τροφής (ΔΠΤ). Η παρούσα έρευνα αρχικά εξετάζει τις ψυχομετρικές ιδιότητες (αξιοπιστία, εγκυρότητα) της ελληνικής μετάφρασης της CDRISC. Στη συνέχεια εστιάζει στη μελέτη της ανθεκτικότητας σε κλινικούς πληθυσμούς καθώς και σε υγιείς μάρτυρες. Σε αυτό το πλαίσιο, μελετάται επίσης ο τρόπος που μπορεί να επιδρούν οι διαστάσεις της προσωπικότητας στην ανθεκτικότητα, στους υπό μελέτη κλινικούς πληθυσμούς, με έμφαση στους ασθενείς με ΔΠΤ. ΜΕΘΟΔΟΣ. Στην έρευνα συμμετείχαν συνολικά 574 άτομα (244 υγιείς φοιτητές Πανεπιστημίου ως μάρτυρες και 330 ψυχιατρικοί ασθενείς). Η συγκρότηση του κλινικού δείγματος πραγματοποιήθηκε στο ΠΓΝ Αττικόν (Β Πανεπιστημιακή Ψυχιατρική Κλινική). Πραγματοποιήθηκε κλινική αξιολόγηση των συμμετεχόντων με χρήση δομημένης ψυχιατρικής συνέντευξης (SCID), κατά τη διάρκεια της οποίας έγινε συλλογή των δημογραφικών στοιχείων. Στη συνέχεια, χορηγήθηκε στους συμμετέχοντες η μπαταρία των ερωτηματολογίων, διάρκειας 30 λεπτών περίπου, αποτελούμενη από την ελληνική μετάφραση της κλίμακας ανθεκτικότητας (CDRISC), την κλίμακα αντιλαμβανόμενου στρες (ΚΑΣ-14), την κλίμακα σφαιρικής εκτίμησης της λειτουργικότητας, (GAF), το Ερωτηματολόγιο Γενικής Υγείας 28 (ΕΓΥ), τη βραχεία έκδοση του Ερωτηματολογίου Ποιότητας Ζωής του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (WHOQOL-BREF-30) και τη σύντομη εκδοχή του ερωτηματολογίου του Cloninger για την προσωπικότητα (TCI-140). Όλες οι στατιστικές αναλύσεις πραγματοποιήθηκαν με τα προγράμματα Statistical Package for Social Sciences (SPSS) 25 και STATA 13. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ. Το δείγμα των ασθενών έδειξε χαμηλότερα επίπεδα ανθεκτικότητας, ποιότητας ζωής και λειτουργικότητας και υψηλότερα επίπεδα στις κλίμακες του ΕΓΥ και του αντιλαμβανόμενου στρες, σε σχέση με τους υγιείς συμμετέχοντες. Η ελληνική μετάφραση της κλίμακας ανθεκτικότητας (CDRISC) έδειξε ικανοποιητική αξιοπιστία εσωτερικής συνέπειας, αξιοπιστία επαναλαμβανόμενων μετρήσεων καθώς και συγκλίνουσα εγκυρότητα. Η διερευνητική παραγοντική ανάλυση οδήγησε σε 4 παράγοντες. Μεταξύ των διαγνωστικών κατηγοριών, οι ασθενείς με διαταραχή προσωπικότητας, κατάθλιψη και διαταραχή πρόσληψης τροφής εμφάνισαν χαμηλότερες τιμές ανθεκτικότητας. Η ανθεκτικότητα σχετίστηκε θετικά με την ποιότητα ζωής και τη λειτουργικότητα και αρνητικά με το αντιλαμβανόμενο στρες και την «κακή υγεία» σε όλες τις περιπτώσεις. Η ανθεκτικότητα σχετίστηκε θετικά με την «επιμονή» την «αυτοκατευθυντικότητα», τη «συνεργατικότητα» και την «αυθυπερβατικότητα» στο συνολικό δείγμα των ασθενών. Στο ίδιο δείγμα, η ανθεκτικότητα σχετίστηκε αρνητικά με την «αποφυγή βλάβης». Στο δείγμα των μαρτύρων, η ανθεκτικότητα σχετίστηκε θετικά με την «αναζήτηση καινούριου», την «επιμονή», την «αυτοκατευθυντικότητα», την «αυθυπερβατικότητα» και αρνητικά με την «αποφυγή βλάβης». Οι διαστάσεις «αποφυγή βλάβης», «αυτοκατευθυντικότητα» και «αυθυπερβατικότητα» βρέθηκε να προβλέπουν την ανθεκτικότητα στο συνολικό δείγμα (ψυχιατρικοί ασθενείς, υγιείς μάρτυρες). Μόνο η διάσταση «επιμονή» είχε διαφορετική επίδραση στην ανθεκτικότητα μεταξύ των δύο ομάδων. Οι διαστάσεις «αποφυγή βλάβης» και «επιμονή» προέβλεψαν την ανθεκτικότητα σε δείγμα ασθενών με κατάθλιψη και υγιών μαρτύρων. Δε βρέθηκαν διαφορές μεταξύ των δύο ομάδων (ασθενείς με κατάθλιψη και υγιείς μάρτυρες) ως προς τους παράγοντες που προβλέπουν την ανθεκτικότητα. Οι διαστάσεις «αποφυγή βλάβης», «επιμονή» και «αυτοκατευθυντικότητα» προέβλεψαν την ανθεκτικότητα σε δείγμα ασθενών με ΔΠΤ και υγιών μαρτύρων. Μόνο η διάσταση «αποφυγή βλάβης» βρέθηκε να έχει διαφορετική επίδραση στην ανθεκτικότητα μεταξύ των υγιών μαρτύρων και των ασθενών με ΔΠΤ. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. Συμπερασματικά, η ελληνική μετάφραση της κλίμακα ανθεκτικότητας των Connor and Davidson (CDRISC) είναι ένα αξιόπιστο και έγκυρο εργαλείο μέτρησης της ανθεκτικότητας και μπορεί να χρησιμοποιηθεί στον ελληνικό πληθυσμό, για κλινικούς και ερευνητικούς σκοπούς. Η ανθεκτικότητα σχετίζεται θετικά με την ποιότητα ζωής και τη λειτουργικότητα και αρνητικά με το αντιλαμβανόμενο στρες και την «κακή υγεία» σε όλες τις περιπτώσεις. Η ανθεκτικότητα συσχετίζεται σταθερά θετικά με τις διαστάσεις «αυτοκατευθυντικότητα» και «επιμονή», της θεωρίας του Cloninger και σταθερά αρνητικά με τη διάσταση «αποφυγή βλάβης» σε όλες τις περιπτώσεις. Διαστάσεις προσωπικότητας (αποφυγή βλάβης, αυτοκατευθυντικότητα, επιμονή, αυθυπερβατικότητα) μπορούν να προβλέψουν την ανθεκτικότητα σε υγιείς μάρτυρες και σε κλινικούς πληθυσμούς. Η διάσταση «αποφυγή βλάβης» είναι σταθερός προβλεπτικός παράγοντας σε όλες τις περιπτώσεις. Διαστάσεις της προσωπικότητας μπορούν να εξηγήσουν διαφορές στην ανθεκτικότητα μεταξύ ασθενών και μαρτύρων. Η διάσταση «αποφυγή βλάβης» εξηγεί διαφορές στην ανθεκτικότητα μεταξύ υγιών μαρτύρων και ασθενών με ΔΠΤ.