Κεραμική και ταφικά έθιμα από δημοτικά και οικογενειακά νεκροταφεία στη Μεσογαία
Authors: Γαλιατσάτου Παναγιώτα 
Published: August 2021

Οι βασικοί στόχοι και το κέντρο βάρους της διατριβής συνοψίζονται στα εξής: Α. στη μελέτη της αδημοσίευτης κεραμικής πέντε νεκροταφείων και τα χρονολογικά συμπεράσματα που προκύπτουν από αυτήν, Β. στην αξιοποίηση των ανασκαφικών δεδομένων ώστε να εξαχθούν συμπεράσματα σχετικά με τα ταφικά έθιμα των πέντε αυτών θέσεων των Μεσογείων, και Γ. στην ανίχνευση της σχέσης τους με την ευρύτερη περιοχή των Μεσογείων, ειδικότερα, και της Ανατολικής Αττικής, γενικότερα, όσον αφορά στα ταφικά έθιμα των ιστορικών χρόνων. Ο τόμος Α΄ της διατριβής διαιρείται σε τρία μεγάλα μέρη: το μέρος Α΄ περιλαμβάνει την περιγραφή των ανασκαφικών δεδομένων των πέντε υπό εξέταση νεκροταφείων και τον σχολιασμό καθενός ξεχωριστά από τα αντικείμενα που περιλαμβάνονται στον κατάλογο του τόμου Β΄. Στο μέρος Β΄ γίνονται συνολικές αποτιμήσεις της κεραμικής από τα νεκροταφεία ανά ομάδες αγγείων και εξετάζονται θέματα εικονογραφικά και τεχνοτροπικά. Στο μέρος Γ΄ δίνεται το ευρύτερο γεωγραφικό πλαίσιο μέσω της εξέτασης των ταφικών ευρημάτων από τους αρχαίους δήμους της Μεσογαίας και της Ανατολικής Αττικής και ακολουθούν τα συμπεράσματα επί των ταφικών εθίμων στο σύνολο. Οι πέντε θέσεις των νεκροταφείων των Μεσογείων που εξετάζονται είναι οι εξής: 1. το οικόπεδο του Κωνσταντίνου Τούλα στο σημερινό Κορωπί, 2. η θέση όπου διανοίχθηκε ο αγωγός φυσικού αερίου στο Πάτημα Κορωπίου, 3. ο Άγιος Ανδρέας Κορωπίου, 4. οι θέσεις Πούσι Λέδι Ι και Πούσι Λέδι ΙΙ στην Παιανία, και 5. η θέση έναντι του εργοστασίου Περιστερόπουλου παρά την σημερινή λεωφόρο Παιανίας – Μαρκοπούλου, στην περιοχή της Παιανίας.Από αυτά τα νεκροταφεία, θεωρείται πιθανό ότι τα τέσσερα σχετίζονται με τον αρχαίο δήμο της Όης ενώ οι περίβολοι στο Πούσι Λέδι μπορούν να συνδεθούν με τον αρχαίο δήμο της Παιανίας. Εξάλλου το νεκροταφείο στο οικόπεδο Τούλα έχει θεωρηθεί τμήμα του δημοτικού νεκροταφείου της Όης ενώ τα τέσσερα υπόλοιπα, που περιλαμβάνουν ταφικούς περιβόλους, θεωρούνται οικογενειακά νεκροταφεία. Στη μελέτη των αρχαίων δήμων, η περίπτωση του νεκροταφείου στο οικόπεδο Τούλα, ήταν η πιο χρήσιμη έναντι των τεσσάρων υπολοίπων, εξαιτίας των επιγραφικών μαρτυριών που ήρθαν στο φως κατά την ανασκαφή του και οδήγησαν σε ασφαλή πλέον συμπεράσματα για την τοποθέτηση αλλά και τη χρονολόγηση του αρχαίου δήμου της Όης και στην ανατροπή παλαιότερων ταυτίσεων. Μέσα από την λεπτομερή μελέτη όλων των διαθέσιμων ανασκαφικών και βιβλιογραφικών πληροφοριών για πέντε κοντινά μεταξύ τους νεκροταφεία και την ένταξή τους στο ευρύτερο πλαίσιο της περιοχής της Ανατολικής Αττικής δεν προκύπτουν γενικώς δεδομένα που να τα διαφοροποιούν ιδιαίτερα από τη γενικότερη εικόνα, αφενός της ταφικής κεραμικής της περιοχής, των περιόδων που εξετάζουμε, (και ιδίως από τον 6ο έως και τον 4ο αι. π.Χ.), και αφετέρου των αρχαίων ταφικών εθίμων που είναι έως σήμερα γνωστά για την περιοχή. Αντιθέτως, επιβεβαιώνεται μέσω αυτών η εικόνα μίας «κοινής» στους τομείς της κεραμικής και των ταφικών πρακτικών, και ενισχύεται η γενικότερα αποδεκτή άποψη ότι τα ταφικά έθιμα αποτελούσαν ανέκαθεν έναν συντηρητικό και σχετικά αργά εξελισσόμενο τομέα της ανθρώπινης ζωής. Παρατηρούνται όμως στοιχεία διαφοροποιημένα στα έθιμα της υπαίθρου σε σχέση με τα έθιμα του άστεως, που οφείλονται στις διαφορετικές συνθήκες που επικρατούσαν στις περιοχές αυτές. Ενδιαφέρουσα είναι η ανίχνευση των διαφορών αλλά και των ομοιοτήτων ανάμεσα στα χαρακτηριζόμενα ως δημοτικά, αφενός, και οικογενειακά, αφετέρου, νεκροταφεία, που αναλύονται λεπτομερώς στα οικεία κεφάλαια, και η διαπίστωση ότι η ανάγκη προβολής ατόμων και οικογενειών μέσα από τις ταφικές κατασκευές αυξανόταν με την πάροδο του χρόνου, με αποκορύφωμα μνημειακούς περιβόλους και βάθρα της μορφής που απαντούν στην περίπτωση του Πούσι Λέδι στην Παιανία, του 4ου αι. π.Χ., και έως την απαγόρευση τέτοιων πολυτελών κατασκευών το 317 ή το 307 π.Χ. με διάταγμα του Δημητρίου του Φαληρέως.