Η αρχιτεκτονική των κρηνών της Ηπείρου στην περίοδο της Τουρκοκρατίας
Authors: Μαρίτσα Δανάη-Ιωάννα 
Published: October 2022

Ξεχωριστή θέση στο κεφάλαιο της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής της Ηπείρουκαταλαμβάνουν οι κρήνες. Προφανής είναι η οικονομική και κοινωνική σημασία τους, δεδομένου ότι το νερό με τις ευρύτερες χρήσεις του υπήρξε καθοριστικόςπαράγοντας για την ίδρυση και την ανάπτυξη των οικισμών και προώθησε τηνπαραγωγική διαδικασία. Χωροθετημένη συνήθως στην πλατεία, κοντά στην εκκλησία, το κωδωνοστάσιοκαι τον πλάτανο, η κεντρική κρήνη συνιστά ζωτικό στοιχείο του δημόσιου χώρου, σημειοδοτεί και σημασιοδοτεί τον πυρήνα του χωριού, διαμορφώνοντας μιαπολυεπίπεδη σχέση με τον άνθρωπο. Ο εξαιρετικά δημοφιλής αυτός τόποςσυνάντησης περιβάλλεται με την αίγλη της καταξίωσης στην κοινωνική συνείδηση καισυνδέεται με σημαντικά για τη ζωή του τόπου γεγονότα, ευχάριστα αλλά καιδυσάρεστα. Για την ονοματοδοσία της κρήνης χρησιμοποιήθηκε μια ευρεία κλίμακα εννοιών, όπως τα υδρωνύμια, η προέλευση, η ποσότητα ή ο χώρος συγκέντρωσης του νερού. Πολλές φορές, πάλι, οι ονομασίες οφείλονται στο τοπωνύμιο, την όμορη ιδιοκτησία, τον ευεργέτη ή τον ιδιοκτήτη του κτίσματος, το υλικό κατασκευής του, τη μορφή, τοείδος ή τον αριθμό των κρουνών. Η κρήνη ενσαρκώνει αξίες συμβολικές και πολιτιστικές, καθώς το υγρό στοιχείοαποτελεί πηγή-φορέα της ζωής και καθαρτικό μέσο, ενώ συγχρόνως επιτελεί μιακαταλυτική, αναγεννητική λειτουργία. Από το πλέγμα αυτό πηγάζει ένας θησαυρόςαπό αλληγορίες, μύθους και δοξασίες, σε συνάρτηση με τη γονιμότητα και τηνιερότητα της κρήνης. Το νερό κατέχει εξέχουσα θέση στο σύστημα αξιών τηςχριστιανικής, αλλά και της μωαμεθανικής θρησκείας, καθώς περιβάλλεται μεπολλαπλούς συμβολισμούς. Σύμφωνα με τις παραδόσεις του Ισλάμ, η προσφοράνερού στην κοινότητα προσλαμβάνει θρησκευτικό χαρακτήρα, ως πράξη εξαιρετικήςφιλανθρωπίας. Κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας, μέλημα του επικυρίαρχου ήταν να κτίσεινέες κρήνες και να αυξήσει την ποσότητα του διαθέσιμου νερού, ιδίως εκεί όπουδιαβίωνε το μουσουλμανικό στοιχείο. Στις υπόλοιπες περιοχές, τον κύριο ρόλοανάπτυξης του υδρευτικού τομέα αναλάμβαναν οι κοινότητες, οι εκκλησιαστικέςαρχές, ευκατάστατοι ιδιώτες, ακόμα και αλλόθρησκοι, προπαντός, όμως, Ηπειρώτεςαπόδημοι, που χρηματοδοτούσαν με γενναιόδωρες χορηγίες και κληροδοτήματα τηνυλοποίηση βασικών έργων υποδομής. Μοναδικό ίσως φαινόμενο στην ανέλιξη τηςχώρας μας, η ηπειρωτική ευποιία αποτελεί ένα από τα λαμπρότερα κεφάλαια τηςιστορίας της Ελλάδας. Στις αυτοδιοικούμενες περιοχές, όπως το Μέτσοβο, οιΚαλαρρύτες, το Συρράκο και το Ζαγόρι, την ευθύνη για τη διαχείριση του υδρευτικούσυστήματος επωμίζονταν οι «φροντιστές των υδάτων», με καθήκον να επιβλέπουντην καθημερινή κατανομή των διαθέσιμων υδατικών πόρων. Περιοχή με έντονα ορεινό χαρακτήρα, πολυσχιδή γεωμορφολογία καιιδιόμορφες κλιματικές συνθήκες, η Ήπειρος διαθέτει πλούσια υδατικά αποθέματα. Από μια πληθώρα πηγών, εγκατεσπαρμένων σ’ ολόκληρο το χώρο, κατάλληλασυστήματα υδρομάστευσης παραλαμβάνουν το νερό και το διοχετεύουν στηνκατανάλωση, είτε απευθείας είτε μέσω δεξαμενής αποθήκευσης. Άλλοτε λιτή, άλλοτε φροντισμένη και επιβλητική, η πέτρινη κρήνη εκφράζει τοπείσμα του Έλληνα κατασκευαστή, την απόφασή του να αναμετρηθεί με τιςαντιξοότητες της υδραυλικής τεχνικής, την υπομονή και τελικά την επιτυχία του. Απότις πολυάριθμες κρηνικές κατασκευές που ανεγέρθηκαν κατά τη διάρκεια τηςΤουρκοκρατίας, ένα μεγάλο ποσοστό καταστράφηκε, πολλές έχουν ανακατασκευαστεί, ενώ άλλες βρίσκονται σε κατάσταση ερειπίωσης. Οι 205 κρήνες της μελέτης, που μετά από συστηματική και κοπιώδη έρευναεντοπίσαμε, ανάγονται σε μια ευρεία χρονική περίοδο, από την πρώιμηΤουρκοκρατία ως τις αρχές του 20ού αιώνα. Σοβαρό κενό διαπιστώνουμε κατά τουςπρώτους αιώνες, στους οποίους εντάσσονται δυο κτίσματα της Θεσπρωτίας (Χόικακαι Κρυσταλλοπηγή). Σπανίζουν τα παραδείγματα που χρονολογούνται με σχετικήασφάλεια στο 17ο αιώνα (μόλις οκτώ), ενώ η επόμενη εκατονταετία έχει να επιδείξεισυγκριτικά περισσότερες κρήνες (33), μερικές από αυτές απλές και άλλες αξιόλογες. Τότε, σημειώνεται η αρχή της οικονομικής ανάπτυξης, που θα επιφέρει σταδιακάσημαντικές αλλαγές στη δομή και τη μορφή των οικισμών, κυρίως στις ευνοημένεςπεριοχές των προνομίων. Από τις αρχές του 19ου αιώνα μέχρι την οριστική απελευθέρωση της Ηπείρου(1912-13), ανεγείρονται οι περισσότερες κρήνες του καταλόγου μας (104), οι οποίεςμάλιστα διασώζονται ως σήμερα σε αρκετά καλή κατάσταση. Ανάμεσά τουςυπάρχουν ενδιαφέρουσες κατασκευές, επηρεασμένες από το περιβάλλον της όψιμηςΤουρκοκρατίας, μιας εποχής πνευματικού διαφωτισμού και κοινωνικής αναβάθμισης. Γενικότερα, σε γεωγραφικές ενότητες που γνώρισαν περιόδους ακμής, συναντάμεποιοτικά καλύτερες κρήνες, μερικές φορές ευμεγέθεις. Η αισθητική τουςεναρμονίζεται συνήθως με εκείνη των κτηρίων που τις περιβάλλουν. Παράλληλα, στιςπεριοχές αυτές, όπως και στον υπόλοιπο ηπειρωτικό χώρο, εξακολουθούν νακτίζονται ταπεινές κατασκευές, που εκφράζουν την πρωτογενή ατμόσφαιρα. Χαρακτηριστικά στοιχεία των κατασκευών είναι η στερεότητά τους και η μεγάληαντοχή των υλικών. Βασικό δομικό υλικό για την τοιχοποιία, τη στέγη και τα δάπεδαείναι οι λίθοι, που εξορύσσονται επιτόπου: Ασβεστόλιθοι, πωρόλιθος και ψαμμιτικόςφλύσχης, σπανιότερα μεταμορφωμένα πετρώματα (σχιστόλιθοι, γρανίτης, μάρμαρο) και κροκάλες. Η άφθονη ξυλεία της Ηπείρου αξιοποιήθηκε ως άριστο οικοδομικόυλικό για τα ζευκτά της στέγης, τις ξυλοδεσιές, τους ελκυστήρες και παλαιότερα τιςλεκάνες υποδοχής του νερού. Χρησιμοποιήθηκαν ξύλα από κωνοφόρα, δρυ, ρόμπολο, οξιά, κέδρο και καστανιά. Οι κρήνες με κάπως σύνθετη κατασκευή ή με προθέσεις καλλιτεχνικήςεμφάνισης κτίζονται από επαγγελματίες μαστόρους, καθώς απαιτούνται ιδιαίτερεςτεχνικές γνώσεις. Το δύσκολο έργο της υδρομάστευσης και προπαντός τηςμεταφοράς του νερού από μεγάλη απόσταση δημιούργησε μια εξειδικευμένητεχνογνωσία, φορείς της οποίας είναι οι προερχόμενοι κυρίως από τη Βόρειο Ήπειροτεχνίτες, γνωστοί ως «σουτεράτσι» ή «σουγιουλτζήδες». Είναι αυτονόητο ότι πολλά από τα σωζόμενα παραδείγματα εμφανίζονταισήμερα με ενσωματωμένες στην αρχική τους μορφή παλαιότερες και νεότερεςεπεμβάσεις, προσθήκες και επισκευές, που αλλοιώνουν τη φυσιογνωμία τους καιδυσχεραίνουν την έρευνα, την ταξινόμηση και τη χρονολόγηση του υλικού. Πιστεύουμε, πάντως, ότι οι σημερινές κατασκευές συγκροτούν ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα των αρχιτεκτονικών τύπων, έτσι όπως διαμορφώθηκαν κατά τηνπερίοδο της Τουρκοκρατίας. Από μια πληθώρα συνδυασμών των δομικών στοιχείων, παράγεται σειράπαραλλαγών, που υποτάσσονται σε τρεις βασικές διατάξεις κάτοψης Ι, Γ και Π τηςαστέγαστης και στις αντίστοιχες διατάξεις της στεγασμένης κρήνης, με την προσθήκηυποστυλωμάτων και στέγης. Συγκροτούνται, έτσι, έξι τυπολογικές κατηγορίεςαστέγαστων και πέντε κατηγορίες στεγασμένων κρηνών. Στο συγκεκριμένο πλαίσιο, οι αναλογίες των διαστάσεων, ο αριθμός και το είδοςτων ανοιγμάτων (ορθογώνια ή τοξωτά), η διάρθρωση και η διακόσμηση τουυδραγωγού τοίχου αναδεικνύουν έναν πλούτο μορφών. Τις χαρακτηρίζει όλες ησαφήνεια των σχημάτων και των όγκων, στοιχείο που υποδηλώνει μια συνεπή σχέσηανάμεσα στη μορφή και τη λειτουργία. Κυριαρχεί πάντα το μέτρο, όσον αφορά στιςδιαστάσεις και το διάκοσμο, και ακολουθείται κατά κανόνα η συμμετρική οργάνωση, τόσο στη γενική σύνθεση, όσο και στις επιμέρους διαμορφώσεις. Ανάμεσα στα κτίσματα με ιδιαίτερη αρχιτεκτονική αξία, αναφέρουμε τιςκαλαίσθητες στεγασμένες κρήνες με τοξωτά ανοίγματα και τα κρηνικά συγκροτήματαστο Ζαγόρι και την περιφέρεια του Μαλακασίου, τις αστέγαστες κρήνες με τοξωτήπύλη στην επαρχία Σουλίου και εκείνες με ημικυκλικά αψιδώματα στη Θεσπρωτία καιτην Πρέβεζα.