Διερεύνηση της ψυχοπαθολογίας Ελληνίδων κρατουμένων
Authors: Τσόπελας Χρήστος 
Published: August 2021

ΣκοπόςΟ πληθυσμός των κρατουμένων σε παγκόσμιο επίπεδο, αλλά και στη χώρα μας βαίνει αυξανόμενος. Μέσα στον πληθυσμό αυτό, οι γυναίκες αποτελούν μειονότητα. Μεταξύ των πιο ενδιαφέροντων και συνάμα σταθερών ευρημάτων στη βιβλιογραφία, είναι ότι η ψυχική διαταραχή επηρεάζει τους άντρες και τις γυναίκες κατά διαφορετικό τρόπο και ότι το φύλο έχει βρεθεί να είναι ένας σημαντικός παράγοντας εμφάνισης και πρόγνωσης των ψυχικών διαταραχών. Οι ιδιαίτερες ανάγκες και τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν oi γυναίκες κρατούμενες, σπάνια αποτελούν προτεραιότητα για τις κρατικές υπηρεσίες. Στη χώρα μας οι γυναίκες κρατούμενες, δεν έχουν μελετηθεί επισταμένως μέχρι σήμερα και αποτελούν μία μειονότητα που μόλις πρόσφατα έχει αρχίσει να γίνεται ορατή. Υπάρχουν σκόρπιες και ανεκδοτολογικές αναφορές για την ψυχοπαθολογία των κρατουμένων σε Ελληνικές φυλακές, αλλά δεν υπάρχει δομημένη και μεθοδολογικά οργανωμένη έρευνα στα φυλακτικά- σωφρονιστικά καταστήματα που κρατούνται γυναίκες και συγκεκριμένα στην Γενική Κλειστή Φυλακή Γυναικών. Καθώς οι ανάγκες των γυναικών κρατουμένων αναγνωρίζονται όλο και περισσότερο τα τελευταία χρόνια, γίνεται προσπάθεια να ερευνηθούν χωριστά από τους άντρες κρατούμενους. Η έρευνα για την ψυχοπαθολογία των Ελληνίδων κρατουμένων έχει σκοπό να συνεισφέρει στη γνώση μας σχετικά με αυτή την άγνωστη πτυχή της ψυχοπαθολογίας των ΕλληνίδωνΜεθοδολογίαΚατά την περίοδο διεξαγωγής της έρευνας, το 2008 στην Ελλάδα το σύνολο σχεδόν των γυναικών κρατουμένων βρίσκεται στην Κλειστή Κεντρική Φυλακή Γυναικών Κορυδαλλού. Μια κλειστή, υψηλής ασφάλειας πτέρυγα για γυναίκες , η οποία βρίσκεται εκτός της περιμέτρου της ανδρικής φυλακής. Η Κλειστή Κεντρική Φυλακή Γυναικών Κορυδαλλού μέχρι τον Μάιο 2008 είναι το μοναδικό φυλακτικό κατάστημα που φιλοξενεί γυναίκες που έχουν είτε προφυλακιστεί, είτε εκτίουν ποινή φυλάκισης ή κάθειρξης.Η Κλειστή Κεντρική Φυλακή Γυναικών Κορυδαλλού, δε διαθέτει ξεχωριστές εγκαταστάσεις για τη φροντίδα της ψυχικής και σωματικής υγείας και δε δύναται να φιλοξενεί κρατούμενες που χρήζουν άμεσης ή επισταμένης ψυχιατρικής φροντίδας.Η Κλειστή Κεντρική Φυλακή Γυναικών Κορυδαλλού το Α΄ εξάμηνο του 2008 φιλοξενούσε από 781 έως και 881 φυλακισμένες γυναίκες. Κατά την περίοδο διεξαγωγής της έρευνας φιλοξενούσε κατά μέσο όρο 767 γυναίκες περιλαμβάνοντας τόσο τις γυναίκες που κρατούνταν εν αναμονή δίκης (υπόδικες) όσο και τις καταδικασμένες γυναίκες που είχαν ποινή φυλάκισης . Οι γυναίκες που είχαν προφυλακιστεί κυμαίνονταν από 193 έως και 225 και οι καταδικασμένες γυναίκες που εκτίουν ποινή φυλάκισης ή κάθειρξης από 556 έως και 588 . Η διακύμανση των ατόμων που κρατούνται οφείλεται στο γεγονός ότι η φυλακή είναι ένας “ζωντανός οργανισμός” με μεγάλη κινητικότητα υποδίκων και κατάδικων φιλοξενουμένων γυναικών. Γυναίκες από προφυλακισμένες δικάζονται και μετατρέπονται σε κρατούμενες ή αποφυλακίζονται, ενώ παράλληλα άλλες κρατούμενες στο Εφετείο αθωώνονται και αποφυλακίζονται. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα μια διακύμανση του αριθμού των γυναικών που κρατούνται. Οι γυναίκες που κρατούνταν εν αναμονή δίκης (υπόδικες) εξαιρέθηκαν από τη μελέτη. Ο πληθυσμός των καταδίκων γυναικών κυμαινόταν από 556 έως και 588 κατά το Α΄ εξάμηνο του 2008 και αποτέλεσαν τον πληθυσμό που ερευνήθηκε με μέσο αριθμό την περίοδο διεξαγωγής της έρευνας 573 κρατούμενες.Μεταξύ των γυναικών αυτών βρίσκονται όχι μόνο γυναίκες Ελληνικής καταγωγής αλλά και γυναίκες από άλλες χώρες που συνελήφθησαν είτε στα σύνορα, είτε μετά από μικρή παραμονή στην Ελλάδα. Αυτές οι γυναίκες αριθμούσαν 195 στο σύνολο τους και εξαιρέθηκαν από την έρευνα. Στις εναπομείνασες 378 περιλαμβάνονται και γυναίκες από χώρες ΕΕ, αντιπροσωπεύουν το 32,9% αντίστοιχα του πληθυσμού των καταδικασμένων γυναικών της Κλειστής Κεντρικής Φυλακής Γυναικών Κορυδαλλού και το 76,8% του αρχικά επιλεγμένου δείγματος των Ελληνίδων καταδικασμένων γυναικών.- 171 -Τα στοιχεία συλλέχθηκαν από τον Μάρτιο 2008 μέχρι και τον Ιούνιο 2008. Στοιχεία συγκεντρώθηκαν από τέσσερις διασταυρούμενες πηγές: Πειθαρχικά αρχεία και ιατρικοί φάκελοι των φυλακών, ημι-δομημένη συνέντευξη, πληροφορίες που δόθηκαν από το προσωπικό κράτησης που γνώριζε την εξεταζόμενη και συμπλήρωση ερωτηματολογίων {ΜΙΝΙ 5.0.0. (Mini International Neuropsychiatric Interview), BPRS, (Brief Psychiatric Rating Scale ), GHQ-28 (General Health Questionnaire), CAGE }ΑποτελέσματαΒρέθηκε ότι η τυπική Ελληνίδα κρατούμενη στη φυλακή έχει μέσο όρο ηλικίας 40,7 έτη (Sd= 12,6) , γεννημένη στην Ελλάδα (69,8%), με καταγωγή από Βαλκάνια (23,3%), είχαν γεννηθεί εκτός Ελλάδας και είτε είχε γονείς μετανάστες και ενώ γεννήθηκε στο εξωτερικό ήρθε στην Ελλάδα σε παιδική ηλικία (12,1%), είτε νυμφεύθηκε Έλληνες και μένει μόνιμα στην Ελλάδα (18,7%). Εκτίει ποινή για αδικήματα σχετικά με ναρκωτικά (42,3%) και ισόποσα σχεδόν για Ανθρωποκτονία/ Απόπειρα ανθρωποκτονίας (17,5%), και αδικήματα σχετικά με χρήματα (απάτες, πλαστογραφίες, εκβιασμός κλπ) (23,3%), με τις κλοπές (10.6%) και τα αδικήματα σχετικά με το σεξ (5,3%) να είναι πιο σπάνια, με μέση τιμή της ποινής που τους έχει επιβληθεί τους 119,9 μήνες (Sd=81,7), με 40,2% αυτών να έχει παραβατήσει στο παρελθόν, αλλά με 67,2% αυτών να έχουν προηγούμενη επαφή με το σύστημα δικαιοσύνης ή την αστυνομία, αν και αυτή η επαφή δεν είχε οδηγήσει πάντα σε καταδίκη. Έχει μεγαλώσει με τους φυσικούς της γονείς (85,7%), ανέφερε συγκρουσιακές σχέσεις στο σπίτι κατά την ανατροφή της (33,3%), και σε 16,4% οι φροντιστές της είχαν προβλήματα με αστυνομία ή και φυλάκιση. Γνωρίζει γραφή και ανάγνωση, έχει τελειώσει δευτεροβάθμια εκπαίδευση (45,0%) και πανεπιστήμιο (15,9%) και έχει καλό εργασιακό ιστορικό με 61,9% αυτών να έχει εργαστεί έως 15ετία σε κυρίως χειρωνακτικές εργασίες εκτός σπιτιού. Είχε μακροχρόνιες ερωτικές σχέσεις σχετικά σταθερές (88,8%) και είναι παντρεμένη 68,3% και παραμένει παντρεμένη και μέσα στη φυλακή (25,4%) όλων. Έχει παιδιά (65,1%) και μάλιστα 12,7% έχει τρία ή περισσότερα. Η ποιότητα της σχέσης της είχε περίπου ίσες πιθανότητας να είναι αρμονική(40,2%) ή βίαιη (42,3%). Η υγεία της φαίνεται είτε να επιδεινώνεται στη φυλακή είτε να αναζητά πιο συχνά ιατρική βοήθεια, με 50,8% αυτών να έχουν οργανικά προβλήματα , ενώ εκτός φυλακής μόλις 38,1% είχε ιατρικό ιστορικό. Λαμβάνει ψυχότροπα φάρμακα κυρίως αγχολυτικά(32,8%) με διάφορες αιτιάσεις, αντικαταθλιπτικά (18,5%) αντιψυχωσικά (3,7%) και σταθεροποιητές της διάθεσης (1,6%). Σύμφωνα με το DSM IV-TR στον άξονα Ι παρουσιάζει κατάθλιψη / δυσθυμία (23,8%), διαταραχή χρήσης ουσιών (10,6%), διπολική διαταραχή διάθεσης τύπου Ι (8,5%), αγχώδεις- 172 -Διαταραχές (7,9%) , σχιζοφρένεια και παραληρητικές Διαταραχές ( 4,2%). Έχει χαρακτηριστικά Διαταραχής Προσωπικότητας Ομάδας Β σύμφωνα με το DSM IV-TR και συγκεκριμένα Μεθοριακής (22,8%) και Αντικοινωνικής (43,9%). Δεν έχει επαφή με υπηρεσίες ψυχικής υγείας πριν την φυλάκιση και παρουσιάζει μεγάλο ποσοστό θετικού ιστορικού για αλκοόλ (39,7%) και ναρκωτικές ουσίες (38,6%). Δεν παραπονείται ιδιαίτερα για τις δύσκολες συνθήκες κράτησης (60,8%) και αναφέρει σε μικρό ποσοστό παράπονα οργανικής ή ψυχικής υγείας στα χρησιμοποιούμενα ερωτηματολόγια (33,1%).Στο δικό μας δείγμα οι κρατούμενες οι οποίες είχαν καταδίκη για βίαια εγκλήματα δεν είχαν ιστορικό φυλάκισης (79,4%%), αλλά είχαν προηγούμενη επαφή με την αστυνομία ή τη δικαιοσύνη αλλά χωρίς καταδίκες σε μεγάλο ποσοστό (50,0%). Η ποινή για βίαια εγκλήματα ήταν συνήθως ισόβια είτε μια είτε περισσότερες φορές στο 61,6% αυτών. Από τις γυναίκες με καταδίκη για βίαια εγκλήματα, μέσα στη φυλακή παρουσίαζαν ψυχιατρική νοσηρότητα περίπου 58,6% και κυριαρχούσε η Κατάθλιψη / Δυσθυμία (26,5%), ενώ ακολουθούσαν η Διαταραχή χρήσης ουσιών (14,7%), Διπολική Διαταραχή (8,8%), Σχιζοφρένεια και Παραληρητικές Διαταραχές (5,9%) και Αγχώδεις Διαταραχές (2,9%). Στο δείγμα μας υπήρχαν αντικοινωνικά στοιχεία προσωπικότητας στην παιδική – εφηβική ηλικία (30,2%) και βρέθηκε διπλασιασμός του ποσοστού (64,6%) των γυναικών με αντικοινωνικά στοιχεία προσωπικότητας στην ενήλικη ζωή. Αναφορικά με τις γυναίκες με στοιχεία διαταραχής προσωπικότητας στον άξονα ΙΙ του DSM-IV-TR [Μεθοριακή (22,8%) και Αντικοινωνική (43,95)] της μελέτης μας, βρήκαμε ότι σε αυτές υπερτερούσαν τα αδικήματα σχετικά με ναρκωτικά (50,8%) και οι ανθρωποκτονίες(19,0%), αδικήματα σχετικά με χρήματα (απάτες, πλαστογραφίες, εκβιασμός κ.α.) (15,1%), κλοπές (9,5%), αδικήματα σχετικά με σεξ (4,8%). Οι γυναίκες με διάγνωση διαταραχής προσωπικότητας ήταν πιθανότερο να είχαν προηγούμενο ποινικό ιστορικό και άλλων καταδικών (48, 4%), με συχνότερες προηγούμενες καταδίκες για αδικήματα σχετικά με ναρκωτικά (32, 5%).ΣυμπεράσματαΟι ιδιαιτερότητες των γυναικών κρατουμένων, αναγνωρίζονται όλο και περισσότερο τα τελευταία χρόνια και γίνεται μια προσπάθεια να ερευνηθούν χωριστά από τους άντρες κρατουμένους , ώστε να αναδειχθούν οι ξεχωριστές ανάγκες τους που σχετίζονται με το φύλο, τη μητρότητα, τους διαφορετικούς κοινωνικούς ρόλους τόσο στην οικογένεια όσο και στην κοινωνία και να οργανωθεί καλύτερα η φροντίδα τους. Θα πρέπει, λοιπόν, να υπάρχει η δυνατότητα να οργανωθεί υψηλής ποιότητας έρευνα από επίσημους φορείς της πολιτείας. Η έρευνα δε θα πρέπει να περιορίζεται ή να επικεντρώνεται στην εγκληματολογία,- 173 -αλλά να επεκτείνεται και σε άλλες επιστήμες όπως η ιατρική, η ψυχολογία, η ψυχιατρική, η κοινωνιολογία κ.α. Υπάρχουν πολλά πρακτικά προβλήματα σχετικά με την έρευνα σε φυλακές και η πρόσβαση από ερευνητές εκτός του Υπουργείου Δικαιοσύνης είναι πιο συχνά δυσχερής, παρά καλοδεχούμενη. Θα πρέπει να προσκαλούνται επίσημοι φορείς σε μια διαλεκτική με τις υπηρεσίες του Υπουργείου Δικαιοσύνης, σε ένα εποικοδομητικό διάλογο. Η ανάπτυξη ψυχιατροδικαστικού ιατρείου και τμήματος στην 2η Πανεπιστημιακή Ψυχιατρική κλινική που λειτουργεί στο Αττικόν νοσοκομείο, θεωρούμε ότι είναι ένας τέτοιος φορέας που έχει την δυνατότητα να βοηθήσει σε αυτή την αξιολόγηση.Είναι απαραίτητη η γνώση της επικράτησης ψυχιατρικών διαταραχών στις φυλακές για να τεκμηριωθούν οι ανάγκες ανάπτυξης υπηρεσιών ψυχικής υγείας για τους κρατουμένους. Δευτερεύον, άλλα εξίσου σημαντικό, είναι ότι ο αριθμός των σοβαρά ψυχικά διαταραγμένων κρατουμένων αποτελεί μέτρο για την αποτελεσματικότητα της συνεργασίας των υπηρεσιών της Ψυχιατρικής και της Νομικής επιστήμης, όσον αφορά τους ψυχικά ασθενείς παραβάτες. Θεωρείται ότι ένας από τους στόχους των υπηρεσιών ψυχικής υγείας είναι να κρατήσουν τους παραβάτες με σοβαρά ψυχικά νοσήματα εκτός φυλακής. Αυτή η συγκεκριμένη έρευνα μπορεί να αποτελέσει τη βάση για την ανάπτυξη υπηρεσιών ψυχικής υγείας για αυτές τις κρατούμενες και να αναδειχθούν αυτές οι ιδιαιτερότητές τους.Όλοι οι ψυχικά διαταραγμένοι παραβάτες, βρίσκονται σε μειονεκτική θέση λόγω της πολλαπλής τους ιδιότητας ως παραβατών, ως ψυχικά πασχόντων, ως οικονομικά ενδεών και ωs κοινωνικά μειονεκτούντων. Για τις γυναίκες, διακρίσεις λόγω του φύλου τους πρέπει να προστεθούν σε αυτή τη λίστα αν και το πρόσθετο μειονέκτημα λόγω φύλου μπορεί να είναι σχεδόν ασήμαντο εάν τοποθετηθεί δίπλα στα μειονεκτήματα του να είσαι ένας ψυχικά διαταραγμένος παραβάτης, χωρίς οικονομική και κοινωνική δύναμη. Διαφαίνεται ότι οι ψυχικά διαταραγμένες γυναίκες παραβάτες είχαν περισσότερα κοινά στοιχεία με αντίστοιχους ψυχικά διαταραγμένους άνδρες παρά με άλλες γυναίκες που δεν ήταν ψυχικά διαταραγμένες παραβάτες.Παρατηρήθηκε ότι ψυχικά διαταραγμένες γυναίκες στις φυλακές έχουν ειδικές ανάγκες και καθώς δεν υπάρχουν αναπτυγμένες υπηρεσίες ενδονοσοκομειακής ψυχικής φροντίδας, επιλέγονται λύσεις ανάλογα με την περίπτωση και την προθυμία των υπηρεσιών να συνδράμουν. Δεν υπάρχει ειδικό τμήμα όπως το Ψυχιατρείο φυλακών Κορυδαλλού, που απευθύνεται σε άντρες κρατούμενους, επομένως οι γυναίκες κρατούμενες με ψυχική διαταραχή παραπέμπονται σε ψυχιατρικές κλινικές ειδικών ψυχιατρικών νοσοκομείων και πολύ σπανιότερα, ή σχεδόν ποτέ , σε ψυχιατρικές κλινικές γενικών νοσοκομείων .Ένα από τα κύρια προβλήματα στις φυλακές, είναι η μεγάλη έλλειψη εξειδικευμένων υπηρεσιών για γυναίκες ψυχικά διαταραγμένες παραβάτες και η διασύνδεση τους με κοινοτικές υπηρεσίες . Τα τελευταία σχόλια θα πρέπει να αφορούν την επισήμανση για τη σπουδαιότητα της εκπαίδευσης όσων δουλεύουν σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας σε φυλακές στην ψυχιατροδικαστική, ώστε να αναγνωρίζουν ψυχικές διαταραχές και να χειρίζονται αποτελεσματικά διαταραγμένες συμπεριφορές. Είναι σημαντική η θεώρηση των ψυχικά διαταραγμένων παραβατών, ως πρωτίστως πασχόντων και δευτερευόντως ως παραβατών.