Η ονειρική αναζήτηση του σώματος και της ψυχής στον Οδυσσέα Ελύτη και στο Νίκο Καζαντζάκη
Authors: Παναγιώτου Κυριάκος 
Published: August 2021

Στην παρούσα μελέτη εξετάζεται το έργο των δυο Ελλήνων δημιουργών και η έρευνα επικεντρώνεται στο ζήτημα της θέσης της γυναίκας που έχουν αμφότεροι. Ως εργαλείο για την έρευνα αποτελεί, κατά κύριο λόγο, η θεωρία περί «αρχαϊκής μητέρας», σχετικά με το παντοδύναμο -αδιαφοροποίητο αρχαϊκό όν. Ως αρχαϊκή μητέρα δεν νοείται βέβαια το υπαρκτό πρόσωπο της μάνας ενός εκάστου προσώπου, αλλά η συμβολική διάσταση που αυτό λαμβάνει στην ψυχή του βρέφους κατά την στοματική εν πρώτοις περίοδο, όταν ο μαστός συμβολίζει ολόκληρο το σύμπαν ενός απόλυτα εξαρτημένου πλάσματος. Σύμφωνα με την Μ. Klein, η στέρηση του μαστού, στην πρώτη και αποφασιστική για τον ανθρώπινο ψυχισμό περίοδο της απόλυτης εξαρτήσεως του βρέφους από τη μητέρα, αλλά και γενικότερα οι διάφοροι πόνοι και ενοχλήσεις, στερήσεις κ.λ.π. δημιουργούν στο βρέφος μια επιθετική διάθεση, η οποία βεβαίως εναλλάσσεται με φάσεις προσκόλλησης και λατρείας, όταν οι ανάγκες του ικανοποιούνται από ένα όν το οποίο τελικά έχει κατά την φάση εκείνη θεϊκές περίπου διαστάσεις. Αρχικά εξετάζεται το πρόσωπο της γυναίκας στο έργο του Καζαντζάκη, η θέση της στο έργο του σε σχέση με την παρουσία του συμβόλου του στήθους και την κυριαρχική ανάδυση του στοιχείου της αρχαϊκής μητέρας. Στη συνέχεια η μελέτη προχωρά σε μια εξαντλητική ανάγνωση του άκρως εκτεταμένου έπους της Οδύσσειας, μέσα από την οποία αναζητείται το «ονειρικό στοιχείο» το οποίο διαμορφώνεται κυρίως σε μια ευρύτερη διαδικασία παλινδρόμησης. Πολύτιμα είναι τα πορίσματα σε βαθμό που βοηθούν στο να κατανοήσει ο αναγνώστης, την δύναμη και την αδυναμία του Καζαντζακικού έργου. Σε όλη την επικράτεια της Οδύσσειας κυριαρχεί ένα παντοδύναμο απελευθερωτικό και συγχρόνως καταπιεστικό γλωσσικό υπερεγώ. Στο δεύτερο μέρος της έρευνας, η ενασχόληση επικεντρώνεται στο έργο του Οδυσσέα Ελύτη και κατά μείζονα λόγο στο «Άξιον Εστί» και στην «Μαρία Νεφέλη». Η αρχαϊκή μάνα δεν απουσιάζει και από τον Ελύτη, αλλά όλα τα στοιχεία από την ριζική και ασυμφιλίωτη συνήθως αμφιθυμία που εκφράζει ο Καζαντζάκης, μέχρι την απόρριψη, τον ευνουχισμό, το αχαλίνωτο υπερεγώ και την επιθετικότητα για την γυναίκα, έχουν μετεξελιχθεί, έτσι που βρισκόμαστε σε μία πιο ώριμη ψυχικά γραφή. Ενδεχομένως θα μπορούσε και να υποστηριχθεί ότι το μοίρασμα των ρόλων σε Μαρία Νεφέλη, ποιητή και Αντιφωνητή, συνιστά μια ιδιοφυή αποτύπωση της (έμμεσα) ψυχαναλυτικής έννοιας που ασπάζεται η παρούσα μελέτη. Στο τρίτο μέρος της έρευνας παρουσιάζονται μερικές σκέψεις για τον Υπερρεαλισμό, μέσα από τις σχέσεις Ελύτη- Εμπειρίκου και Εγγονόπουλου. Το ξεκίνημα αυτής της ενότητας συνδέεται με τον Γαλλικό Υπερρεαλισμό, ο οποίος γονιμοποίησε νέες καταστάσεις και έφερε στο προσκήνιο νέες δυνατότητες δημιουργίας. Ταυτόχρονα η ελληνική ποίηση πέρασε σε μια νέα μορφή, καθώς αναρίθμητοι ήταν οι ποιητές που άντλησαν από τον υπερρεαλισμό. Πορίσματα 1. Υπάρχουν κάποιοι ενδοιασμοί, όταν πηγαίνουμε να διερευνήσουμε τα μύχια του ασυνειδήτου ενός μεγάλου καλλιτέχνη. Αυτούς τους ενδοιασμούς, τους τόσο σοβαρούς που πρέπει να έχουμε, ούτε ο Ελύτης, ούτε ο Καζαντζάκης μας κάλεσαν να κάνουμε ένα ψυχαναλυτικό ψυχογράφημα. 2. Το αρχαϊκό παντοδύναμο όν δεν κυριαρχεί τον Ελύτη, όπως τον Καζαντζάκη. Θα μιλήσει η Μαρία Νεφέλη για τις εξωπραγματικές «πελώριες γυναίκες», αλλά αμέσως θα συνδέσει τον λόγο με την πραγματικότητα, την τρυφερότητα και την αισιοδοξία. 3. Στο έργο διάχυτα προβάλλουν τα συναισθήματα του ερωτευμένου ενήλικα για τη γυναίκα. της αποδίδει μεγάλες διαστάσεις, αλλά δεν τη διαμορφώνει ως εξωπραγματική, ανεξιχνίαστη, επικίνδυνη, δηλαδή μεταφυσική. 4. Στον Ελύτη η αντιμετώπιση της αρχαϊκής μητέρας δεν γίνεται με τον φόβο (τρόμο) της μεταφυσικής. Λαμβάνει ένα δρόμο ποίησης, μέσα από το ώριμο συναίσθημα και τη λογική διέξοδο.