Η συναισθηματική διάσταση της θεωρίας μετασχηματισμού του J. Mezirow
Authors: Καρακού Μαρία 
Published: October 2024

Η Θεωρία Μετασχηματισμού (ΘΜ) του J. Mezirow, αποτελεί σήμερα την πλέον συγκροτημένη, επιστημονικά τεκμηριωμένη και ιδιαίτερα επίκαιρη προσέγγιση της εκπαίδευσης ενηλίκων, καθώς ενσωματώνει και συνθέτει με ιδιαίτερα δημιουργικό τρόπο ορισμένες από τις πιο βαθιές πτυχές της ευρωπαϊκής και αμερικανικής ερευνητικής σκέψης. Σταδιακά, σημαντικοί στοχαστές ανά τον κόσμο υιοθέτησαν την έννοια και τους σκοπούς της, ενώ παράλληλα επιχείρησαν να την εμπλουτίσουν με νέα στοιχεία, ερευνητικά δεδομένα και προτάσεις. Ως αποτέλεσμα, από τα μέσα της δεκαετίας του ΄90, με τη συμβολή του ίδιου του Mezirow προωθείται ένας εύρωστος διάλογος γύρω από τη ΘΜ, γεγονός που αποδεικνύει ότι πρόκειται για μία θεωρία ανοικτή και σε πλήρη εξέλιξη. Στα πλαίσια του διαλόγου αυτού, ένα από τα σημαντικότερα σημεία που αποτέλεσαν πόλο έλξης για κριτική, προσθήκες και επεκτάσεις, ήταν η συναισθηματική διάσταση της μετασχηματιστικής διεργασίας. Παράλληλα, αναπτύσσονται προβληματισμοί, οι οποίοι -κατά την αντίληψή μας είναι σήμερα περισσότερο από κάθε άλλη χρονική περίοδο επίκαιροι- σχετικά με το βαθμό στον οποίο διάλογος αυτός είναι πράγματι εποικοδομητικός. Αυτό διαφάνηκε καθαρά στο συνέδριο της ITLA το Σεπτέμβριο του 2024, όπου παρατηρήθηκε ότι αρκετές από τις νέες προσεγγίσεις επιχειρούν να εισάγουν -κάτω από την ¨ομπρέλα¨ της ΜΜ- στοιχεία ξένα προς τη βάση που έθεσε ο εμπνευστής της. Αυτό ακριβώς αποτελεί και αντικείμενο της παρούσας διατριβής: η μελέτη επιλεγμένων διαστάσεων της ΘΜ, των σχετικών με τον τρόπο και το βαθμό που λειτουργεί σε μια μετασχηματιστική διεργασία το συναίσθημα, με στόχο να συμβάλει με βιβλιογραφικά και ερευνητικά δεδομένα στον συνεχιζόμενο διάλογο. Προκειμένου να επιτευχθεί αυτός ο διττός στόχος, η έρευνα κινείται σε δύο επίπεδα. Σε πρώτο επίπεδο, επιχειρείται να διερευνηθεί βιβλιογραφικά η αντίληψη του ίδιου του Αμερικανού στοχαστή για το ρόλο του συναισθήματος και τη βαρύτητα που του αποδίδει στη θεωρία του. Αυτό επιτυγχάνεται μέσα από την ανάλυση περιεχομένου του μεγαλύτερου όγκου του συγγραφικού έργου του (26 κείμενα μεταξύ των οποίων 1 βιβλίο, 4 κεφάλαια σε βιβλία που έχει επιμεληθεί ο ίδιος, 4 κεφάλαια σε βιβλία άλλων συγγραφέων, 16 άρθρα σε περιοδικά και μια συνέντευξη). Επιπλέον, διερευνάται βιβλιογραφικά η οπτική επιλεγμένων σημαντικών μελετητών του πεδίου της μετασχηματίζουσας μάθησης, οι οποίοι ήγειραν ενστάσεις σχετικά με τη συγκεκριμένη θέση του Mezirow και ανέπτυξαν για το θέμα αυτό ένα διάλογο μαζί του. Παράλληλα, γίνεται αναφορά στο έργο και τις απόψεις τους, καθώς και στη συμβολή τους στην εκπαιδευτική πράξη, ώστε ο αναγνώστης να αποκτήσει μια σφαιρική εικόνα για τον τρόπο που οι ίδιοι αντιμετωπίζουν το ζήτημα. Βάσει των παραπάνω, επιχειρείται να απαντηθούν κριτικά τα δύο ερευνητικά ερωτήματα της βιβλιογραφικής έρευνας: ¨Ποια βαρύτητα έχει και πώς εξελίσσεται η έννοια του συναισθήματος στη Θεωρία Μετασχηματισμού του J. Mezirow;¨ και εν τέλει, ¨Σε ποιο βαθμό είναι δικαιολογημένη η κριτική που δέχθηκε η ΘΜ σχετικά με την υποτίμηση της συναισθηματικής διάστασης της μάθησης; Σε δεύτερο επίπεδο, επιθυμώντας να συνεισφέρουμε με ερευνητικά δεδομένα τα οποία είναι περιορισμένα σχετικά με τη συναισθηματική διάσταση της ΘΜ αλλά και γενικότερα, επιχειρούμε να διερευνήσουμε το ρόλο του συναισθήματος και τη σχέση του με τον κριτικό στοχασμό, μέσα από την εκπαιδευτική πράξη. Για το σκοπό αυτό παρατίθενται τα ευρήματα μιας ποιοτικής έρευνας, η οποία σχεδιάστηκε και διεξήχθη μεθοδολογικά ως ένας συνδυασμός της συνεργατικής διερεύνησης και της εθνογραφικής μελέτης πεδίου. Πρόκειται για μια διαχρονική μελέτη η οποία συγκεντρώνει δεδομένα μιας χρονικά εκτεταμένης περιόδου δύο ετών, βάσει μιας σειράς εργαστηρίων που πραγματοποιήθηκαν με τη συμμετοχή ομάδας φοιτητών σε ΣΑΕΚ. Όλα τα εργαστήρια σχεδιάστηκαν στο πλαίσιο της μεθόδου ¨Μετασχηματισμός Δυσλειτουργικών Αντιλήψεων¨ (ΜΔΑ) του Α. Κόκκου. Τα ευρήματα της έρευνας πεδίου θεωρούμε ότι απαντούν σε σημαντικό βαθμό στο ερευνητικό ερώτημα ¨Πως συμβαδίζει ο κριτικός στοχασμός με τα συναισθήματα, σε κάθε φάση μιας μετασχηματιστικής διεργασίας;¨ Επιπλέον, μας δίνουν απαντήσεις για παραμέτρους που υποκινούν τον κριτικό στοχασμό παράλληλα με τη συναισθηματική έκφραση, όπως η δυναμική της ομάδας, ο ρόλος του εκπαιδευτή και η αξιοποίηση της αισθητικής εμπειρίας. Διασυνδέοντας τα ευρήματα των δύο ερευνών εξετάζεται εάν τα δεδομένα που προκύπτουν από την εφαρμογή της ΜΔΑ, η οποία λειτουργεί στο πλαίσιο της ΘΜ, συμβαδίζουν περισσότερο με την άποψη του Mezirow για το ρόλο των συναισθημάτων, ή εάν συγκλίνουν με άλλες θεωρητικές προσεγγίσεις που δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στην ψυχολογική διάσταση της μάθησης. Έτσι, θεωρούμε ότι αφενός τεκμηριώνεται ισχυρότερα την αιτιολόγηση της κριτικής που ασκήθηκε στη ΘΜ για το εν λόγω ζήτημα και αφετέρου αναδεικνύονται με μεγαλύτερη έμφαση τα δυνατά και τα αδύνατα σημεία της θεωρίας του Αμερικανού στοχαστή.