ÖLKƏ ƏRAZİSİNDƏ RADİOMONİTORİNQ İŞLƏRİNİN TƏŞKİLİNİN ÜMUMİ PRİNSİPLƏRİ
Authors: İlham Əhədov, Pərviz Hüseynov İlham Əhədov, Pərviz Hüseynov , Anar Vəliyev, Reyhan Şəmşiyeva Anar Vəliyev, Reyhan Şəmşiyeva 
Published: June 2024

“Monitorinq” sözü müasir dövrdə müşahidələrdə və insan fəaliyyətinin müxtəlif sahələrində proseslərin monitorinqi və nəzarəti prosedurunu xarakterizə etmək üçün bəlkə də ən populyar termindir. Radiomonitorinq elektromaqnit mühitinin vəziyyəti və dövlətin məhdud-təbii radio-tezlik resurslarından istifadəsinin real vəziyyəti haqqında obyektiv məlumat əldə etmək üçün ən səmərəli vasitədir. Bazar iqtisadiyyatı şəraitində belə məlumatların əldə edilməsi radiotezlik zo¬laq-larından istifadənin tənzimlənməsində səmərəliliyinin artırılması, yeni radiotexnologiyaların, sistemlərin, standartların və rabitə xidmətlərinin tətbiqi, habelə radiotezlik proseslərinin bütövlü-yünün təmin edilməsi üçün zəruridir. Radiospektr simsiz rabitə, peyk rabitəsi, radio-televiziya yayımı və digər texnologiyaların fəaliyyətini təmin edən məhdud və qiymətli resursdur. Qeyd edilən resursun işləkliyini qorumaq, radiomaneələrin aradan qaldırılmasının təmini, həmçinin maraqlı tərəflər və istifadəçilər arasında mövcud spektrin bölüşdürülməsi işlərini optimallaş¬dır¬maq üçün radiotezlik idarəçiliyini həyata keçirən qurumlar spektrin idarəedilməsi və monitorinqi üçün radiomonitorinq sistemlərinin qurulmasını planlaşdırmalıdır. Radiomonitorinq sistemləri¬nin qurulmasında əsas məqsəd elektromaqnit uzlaşma şərtlərinə riayət etməklə radiotezlik spektrinin istifadəsinə nəzarəti təmin etmək üçün zəruri və kifayət qədər nəzarət obyektlərinin radioelektron vasitələrinin (REV) şüalanmalarının xüsusiyyətlərini ölçməklə real vəziyyətə yaxın bir zaman miqyasında spektrin istifadəsinin vəziyyəti haqqında etibarlı məlumat əldə etməkdən ibarətdir. Biz hazırda elektromaqnit dalğaları okeanında yaşayırıq və elektromaqnit şüalanmaları yayan müxtəlif tip REV-lər çox sıx və hərtərəfli şəkildə həyatımıza daxil olmuşdur. Lakin heç də hər zaman belə REV-lər bir birinə radiomaneə təsiri yaratmadan işləmirlər. Onların birgə normal fəaliyyətinin təmin edilməsi üçün çox çətin elektromaqnit uzlaşması məsələlərinin həlli təmin olunmalıdır. Bunu həll etmək üçün ümumiyyətlə əksər hallarda yalnız nəzəri hesablamalar kifayət olmur və bu zaman müəyyən bir ərazidə mövcud olan bütün radioşüalanma mənbələrini, həmçinin radiodalğalarının yayılmasının mürəkkəb şərtlərini tam olaraq nəzərə almaq sadəcə mümkün deyildir. Bu zaman köməyə radiomonitorinq vasitələri gəlir və bu radiotezliklərdən istifadənin real mənzərəsini nümayiş etdirir. Yeni xüsusiyyətlərə məxsus REV-lərin meydana gəlməsi, efirdə geniş zolaqlı siqnalların ötürülməsi radiomonitorinq avadanlıq¬larına da tələbləri artırır. Radiomonitorinq sistemlərinin olmaması və ya cari radiomonitorinq avadanlıqlarının günün tələblərinə cavab verməməsi radiospektrə daimi və sistemli nəzarət etməyə, insan faktorundan asılılığın azaldılmasına, radiospektr təhlükəsizliyinin mükəmməlləş¬dirilməsinə, analitik radiomonitorinq təhlillərinin aparılmasına, dinamik hesabatların əldə edil¬məsinə, o cümlədən xronoloji problemlərin araşdırılmasına imkan vermir və radiotezlik məka¬nın¬da baş verə biləcək təhlükəli proseslərin aşkarlanmasını, arxivləşdirilməsini və digər zəruri işləri mümkünsüz edir. Nəticədə operativ və effektiv radiomonitorinq üçün tələblərə, o cümlədən Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqının (BTİ) Radiomonitorinq sistemlərinə olan minimum tələb və tövsiyyələrinə (ITU-R SM.1392) cavab verən sistemlərin qurulmasını zəruri edir. Son dövrlərdə inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələrdə irimiqyaslı beynəlxalq tədbirlər və mötəbər idman yarışlarının keçirilməsi artıq ənənə halını almışdır. Belə tədbirlərin təşkili və işıqlandırılması üçün çoxlu sayda radiotezlik nominalları və zolaqları tələb edilir. Həmçinin qeyd etmək lazımdır ki, belə tədbirlər birbaşa olaraq peyk vasitəsilə bütün dünya ölkələrinə ya¬yım¬¬lanır, çəkilişlər müxtəlif rakurslardan olmaqla pilotsuz uçuş vasitələri (PUA), eləcə də ver¬tolyotlar cəlb edilməklə aparılır və radiotezlik zolaqları üzərindən ötürülür. Çoxsaylı radio¬tezlik nominallarının və zolaqlarının, həmçinin REV-lərin istifadəsi tədbirlərin keçirildiyi məkanlarda da radiomonitorinq işlərinin aparılmasını vacib edir. Bir qayda olaraq belə tədbirlərdə çoxsaylı insan kütləsi iştirak etdiyindən müvafiq ərazilərdə mobil rabitə və simsiz internet şəbəkələrinə ciddi tələbat yaranır. Bu səbəbdən tədbirlərin təşkili və işıqlandırılması üçün tələb edilən radio¬tezlik nominallarından və zolaqlarından əlavə, mobil rabitə və simsiz internet şəbəkələrinin istis¬mar edildiyi radiotezlik zolaqları da ciddi nəzarətdə saxlanılmalıdır.
Açar sözlər: radiomonitorinq, radioelektron vasitə, radiotezlik, Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqı (BTİ).