Η απαγόρευση των διακρίσεων λόγω ηλικίας στον τομέα της απασχόλησης και της εργασίας
Authors: Αποστολοπούλου Ευαγγελία-Κωνσταντίνα 
Published: April 2022

To δίκαιο ενάντια στις διακρίσεις γενικά κατέχει κεντρική θέση στην ευρωπαϊκή κοινωνική πολιτική. Ιδίως όμως οι πολιτικές, κοινωνικές, οικονομικές και δημογραφικές συνθήκες που διαμορφώθηκαν στον ευρωπαϊκό χώρο στη δεκαετία του ‘90, κατέστησαν αναγκαία την ανάληψη πρωτοβουλίας για την δημιουργία νομοθετικού πλαισίου προστασίας έναντι των διακρίσεων που θα περιελάμβανε στα προστατευόμενα χαρακτηριστικά και το χαρακτηριστικό της ηλικίας. Έτσι, βάσει του άρθρου 13 ΕΚ που εισήχθη με τη συνθήκη του Άμστερνταμ (1997), εκδόθηκε η Οδηγία 2000/78, με σκοπό τη θέσπιση γενικού πλαισίου για την καταπολέμηση των διακρίσεων λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων, ειδικών αναγκών, ηλικίας ή γενετήσιου προσανατολισμού στον τομέα της απασχόλησης και της εργασίας, προκειμένου να υλοποιηθεί η αρχή της ίσης μεταχείρισης στα κράτη μέλη, ενώ, σύντομα, η ηλικία αποτέλεσε τον πλέον «δημοφιλή» λόγο διάκρισης στη νομολογία του Δικαστηρίου της Ένωσης.Στην ελληνική έννομη τάξη η Οδηγία 2000/78 μεταφέρθηκε αρχικά με τον Ν. 3304/2005, ο οποίος στη συνέχεια αντικαταστάθηκε από τον Ν. 4443/2016, με τον οποίο δημιουργήθηκε ένα ενιαίο πλαίσιο εφαρμογής της ίσης μεταχείρισης για όλους τους αναφερόμενους στην Οδηγία λόγους, συμπεριλαμβανομένης και της ηλικίας.Η ηλικία του ατόμου ως κριτήριο διαφορετικής μεταχείρισης στον τομέα της απασχόλησης και της εργασίας αποτελεί, ωστόσο, ένα χαρακτηριστικό που παρουσιάζει ιδιαιτερότητες έναντι των λοιπών κριτηρίων. Οι ιδιαιτερότητες αυτές οφείλονται κατ’ αρχήν στην ίδια τη φύση του ως διαρκώς μεταβαλλόμενου και ρευστού χαρακτηριστικού, που δεν αφορά μόνο σε μία συγκεκριμένη και σαφώς προσδιορισμένη ομάδα αλλά αφορά όλους τους εργαζομένους αδιακρίτως. Οφείλονται, επίσης, στο γεγονός ότι η ηλικία πέρα από βιολογικό είναι και ένα κοινωνικό χαρακτηριστικό, διαφοροποιούμενο στον χρόνο και τον χώρο, με αποτέλεσμα η κοινωνική ηλικία να υπερισχύει σε πολλές περιπτώσεις της βιολογικής, υπό την έννοια ότι οι σύγχρονες κοινωνίες τείνουν να κατηγοριοποιούν νέους και ηλικιωμένους με βάση την ηλικία τους και όχι με βάση τα ατομικά χαρακτηριστικά τους, παράγοντας ή αναπαράγοντας κοινωνικά στερεότυπα γύρω από την ηλικία, τα οποία αποτυπώνονται σε πολλές περιπτώσεις και στη νομοθεσία, ιδίως στον τομέα της απασχόλησης και της εργασίας, δημιουργώντας την εντύπωση ότι οι διαφοροποιήσεις με κριτήριο την ηλικία είναι «εύλογες». Η νομοθεσία ενάντια στις ηλικιακές διακρίσεις, στοχεύοντας στην προώθηση της ενεργού γήρανσης, την υποστήριξη των ηλικιωμένων, τη δημιουργία μιας αγοράς που θα ευνοεί την κοινωνική ένταξη αλλά και την προστασία των αξιών της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και της προσωπικής αυτονομίας, επιχειρεί ακριβώς να οριοθετήσει με αντικειμενικά κριτήρια την έννοια της απαγορευμένης διάκρισης λόγω ηλικίας στον τομέα της απασχόλησης και της εργασίας. Στο πεδίο εφαρμογής της απαγόρευσης των ηλικιακών διακρίσεων υπάγονται όλοι οι εργαζόμενοι του δημοσίου και του ιδιωτικού τομέα, καθώς και οι αυτοαπασχολούμενοι, ανεξαρτήτως της ηλικίας τους και όλα τα στάδια της εργασιακής σχέσης, από την πρόσληψη μέχρι και τη λύση της, καθώς επίσης και όλα τα είδη και επίπεδα επαγγελματικού προσανατολισμού, επαγγελματικής κατάρτισης, επιμόρφωσης και επαγγελματικού αναπροσανατολισμού, αλλά και η ιδιότητα του μέλους και η συμμετοχή σε οργάνωση εργαζομένων ή εργοδοτών ή σε οποιαδήποτε επαγγελματική οργάνωση. Ως προς το περιεχόμενο της απαγόρευσης, η αρχή της ίσης μεταχείρισης ανεξαρτήτως ηλικίας σημαίνει την απουσία διάκρισης, αποκλείοντας κατ’ αρχήν την ηλικία από τους λόγους που μπορεί θεμιτώς να επικαλεστεί ο εργοδότης για να δικαιολογήσει τη λιγότερο ευνοϊκή μεταχείριση ενός εργαζομένου σε σχέση με τους άλλους. Οι ειδικότερες δε μορφές διάκρισης που απαγορεύει η νομοθεσία είναι η άμεση διάκριση, η έμμεση διάκριση, η παρενόχληση, η εντολή τρίτου για διακριτική μεταχείριση, η «διάκριση λόγω σχέσης» και η «διάκριση λόγω νομιζόμενων χαρακτηριστικών» που αποτελούν ουσιαστικά υποπεριπτώσεις άμεσων και έμμεσων διακρίσεων και, τέλος, η πολλαπλή διάκριση. Κάθε λιγότερο ευνοϊκή μεταχείριση δεν συνιστά, όμως, αυτομάτως και απαγορευμένη διάκριση. Τόσο στην Οδηγία, όσο και στον Ν. 4443/2016 προβλέπονται εξαιρέσεις στην αρχή της ίσης μεταχείρισης ανεξαρτήτως ηλικίας. Επομένως, εάν διαπιστωθεί κατ’ αρχήν μία ηλικιακή διάκριση υπό την έννοια των σχετικών διατάξεων, σε ένα επόμενο στάδιο ελέγχου θα πρέπει να εξετασθεί εάν η διαφορετική αυτή μεταχείριση είναι δικαιολογημένη ή όχι, οπότε στην τελευταία και μόνο περίπτωση επέρχονται οι προβλεπόμενες έννομες συνέπειες. Οι εξαιρέσεις στην αρχή της ίσης μεταχείρισης ανεξαρτήτως ηλικίας που προβλέπονται στην Οδηγία και τον Ν. 4443/2016 μπορούν να καταταγούν σε τρεις κατηγορίες. Η πρώτη κατηγορία εξαιρέσεων συμπεριλαμβάνει δύο γενικούς δικαιολογητικούς λόγους διάκρισης που αφορούν σε όλα τα αθέμιτα κριτήρια διάκρισης. Ο πρώτος αναφέρεται στην τήρηση της δημόσιας ασφάλειας, τη διασφάλιση της δημόσιας τάξης, την πρόληψη ποινικών παραβάσεων, την προστασία της υγείας και την προστασία των δικαιωμάτων και ελευθεριών των άλλων και ο δεύτερος αφορά στις περιπτώσεις όπου η ηλικία συνιστά ουσιαστική και καθοριστική επαγγελματική προϋπόθεση. Η δεύτερη κατηγορία εξαιρέσεων αναφέρεται ειδικά και συγκεκριμένα στην απαγόρευση της διαφορετικής μεταχείρισης λόγω ηλικίας επιτρέποντας παρεκκλίσεις σε πολύ μεγαλύτερη έκταση απ’ ό,τι η πρώτη κατηγορία των γενικών εξαιρέσεων, περιλαμβάνει δε δύο ειδικούς δικαιολογητικούς λόγους διάκρισης. Ο πρώτος αφορά στην εξυπηρέτηση σκοπών της πολιτικής της απασχόλησης, της αγοράς εργασίας και της επαγγελματικής κατάρτισης και η δεύτερη στον τομέα της ένταξης ή αποδοχής παροχών στο πλαίσιο επαγγελματικών συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης. Τέλος, η τρίτη κατηγορία εξαιρέσεων αφορά στην δυνατότητα των κρατών μελών να θεσπίζουν θετικά μέτρα για την πρόληψη ή την αντιστάθμιση υφισταμένων στην πράξη μειονεκτημάτων λόγω ηλικίας. Όλες οι εξαιρέσεις από την αρχή της ίσης μεταχείρισης αποτυπώνουν ουσιαστικά μία στάθμιση συγκρουόμενων συμφερόντων, το αποτέλεσμα της οποίας δύναται να οδηγεί στην δικαιολόγηση της διαφορετικής μεταχείρισης χάριν της προστασίας δικαιολογημένων συμφερόντων τρίτων προσώπων, θέτοντας όμως συγχρόνως ως προϋπόθεση την τήρηση της αρχής της αναλογικότητας. Στο μέτρο δε που πρόκειται για παρεκκλίσεις από την αρχή της ίσης μεταχείρισης απαιτείται να ερμηνεύονται στενά. Η αξία της απαγόρευσης των διακρίσεων που στηρίζονται στην ηλικία εξαρτάται καθοριστικά από τη δημιουργία ενός αποτελεσματικού μηχανισμού προστασίας που θα πρέπει να παρέχει η έννομη τάξη στο θύμα της διάκρισης, καθώς η νομοθεσία μόνη, χωρίς ένα κατάλληλο σύστημα τιμωρίας του παραβάτη και αποκατάστασης της ζημίας του θύματος, δεν μπορεί να διασφαλίσει την αποτροπή ή αντιμετώπιση της παραβίασης της αρχής της ίσης μεταχείρισης. Έτσι, η Οδηγία 2000/78, για την υπεράσπιση των θιγομένων, προβλέπει μία σειρά από μέτρα που υποχρεούνται να λάβουν τα κράτη-μέλη για την καλύτερη διασφάλιση των δικαιωμάτων τους, την πρόληψη των διακρίσεων αλλά και την αποτελεσματική προστασία των θυμάτων διάκρισης στο πλαίσιο των εθνικών εννόμων τάξεων. Το γενικό πλαίσιο της έννομης προστασίας που θέτει η Οδηγία συμπεριλαμβάνει τη διαμόρφωση των αναγκαίων διοικητικών ή/και δικαστικών διαδικασιών, τη διασφάλιση της συμμετοχής οργανώσεων στη διαδικασία προς υποστήριξη των θυμάτων διακριτικής μεταχείρισης, την αντιστροφή του βάρους απόδειξης, την προστασία έναντι αντιποίνων, την ενημέρωση των ενδιαφερομένων, την ενίσχυση του κοινωνικού διαλόγου και την ενθάρρυνση του διαλόγου με τις μη κυβερνητικές οργανώσεις, την υποχρέωση συμμόρφωσης των κρατών μελών στην Οδηγία και την επιβολή κυρώσεων από τα κράτη μέλη στους παραβάτες της αρχής της ίσης μεταχείρισης.Στο πλαίσιο αυτό, στην ελληνική έννομη τάξη, κάθε νομοθετική και κανονιστική διάταξη η οποία αντιβαίνει στην απαγόρευση των ηλικιακών διακρίσεων θεωρείται καταργημένη, ενώ παράλληλα, σύμφωνα με τον Ν. 4443/2016 απαγορεύονται, καταργούνται και καθίστανται άκυροι όροι και διατάξεις που περιλαμβάνονται σε ατομική ή συλλογική σύμβαση, γενικούς όρους συναλλαγών, εσωτερικούς κανονισμούς επιχειρήσεων, καταστατικά κερδοσκοπικών ή μη οργανώσεων, ανεξάρτητων επαγγελματικών οργανώσεων και συνδικαλιστικών οργανώσεων των εργαζομένων και των εργοδοτών και είναι αντίθετοι προς την αρχή της ίσης μεταχείρισης ανεξαρτήτως ηλικίας. Επίσης, όπως προαναφέρθηκε, η Οδηγία 2000/78, προβλέπει, πέρα από την κατάργηση ή την ακυρότητα των εθνικών διατάξεων που αντιβαίνουν στην αρχή της ίσης μεταχείρισης, και την επιβολή κυρώσεων. Η επιλογή του είδους και ο λεπτομερής καθορισμός των κυρώσεων ανήκει στη διακριτική ευχέρεια των κρατών-μελών. Οι κυρώσεις αυτές θα πρέπει, όμως, να είναι αποτελεσματικές, ανάλογες με την παράβαση και αποτρεπτικές. Ο Ν. 4443/2016 προβλέπει ρητά μόνο διοικητικές κυρώσεις για την παραβίαση της αρχής της απαγόρευσης των ηλικιακών διακρίσεων στον τομέα της απασχόλησης και της εργασίας. Αστικές έννομες συνέπειες δεν προβλέπει ρητά, αυτό όμως δεν σημαίνει ότι τις αποκλείει. Έτσι, ο θιγόμενος, ανάλογα με τον τρόπο εκδήλωσης της παράνομης συμπεριφοράς, μπορεί να ζητήσει έννομη προστασία βάσει των διατάξεων της εργατικής νομοθεσίας ή των γενικών κατά περίπτωση εφαρμοστέων διατάξεων του Αστικού Κώδικα και, σε περίπτωση που εργοδότης είναι το Δημόσιο ή ΝΠΔΔ, βάσει των διατάξεων για την αστική ευθύνη του Δημοσίου. Περαιτέρω, η έννομη προστασία του θιγομένου συμπληρώνεται από ένα δικονομικό και διαδικαστικό πλαίσιο που συμπεριλαμβάνει αποδεικτικές διευκολύνσεις για το θύμα της ηλικιακής διάκρισης, την δυνατότητα αντιπροσώπευσής του ενώπιον δικαστικών και διοικητικών αρχών από συνδικαλιστικές και μη κυβερνητικές οργανώσεις και την προστασία από αντίμετρα του εργοδότη λόγω καταγγελίας ή υποβολής αιτήματος παροχής έννομης προστασίας για παραβίαση της ίσης μεταχείρισης ανεξαρτήτως ηλικίας. Τέλος, ο Ν. 4443/2016 προβλέπει τη λήψη μέτρων προώθησης της αρχής της ίσης μεταχείρισης μέσω του κοινωνικού διαλόγου και της ευαισθητοποίησης της κοινωνίας, αλλά και μέσω της καθιέρωσης του Συνηγόρου του Πολίτη ως φορέα προώθησης της αρχής της ίσης μεταχείρισης, με παράλληλη ανάθεση εποπτικών αρμοδιοτήτων στις Ανεξάρτητες Αρχές και σε ειδικούς δημόσιους φορείς και υπηρεσίες.