Η χρήση των ελληνικών μύθων, υπό το πρίσμα της αλχημείας, στην τέχνη της Βόρειας και Κεντρικής Ιταλίας (1450 – 1600)
Authors: Βουτσινά Σταλίνα 
Published: August 2021

Αντικείμενο της διατριβής είναι η ερμηνεία εικαστικών έργων με μυθολογικό θέμα, φιλοτεχνημένων για αλχημικά περιβάλλοντα, δηλαδή για περιβάλλοντα που σχετίζονται με την προεπιστημονική κατάσταση της χημείας, στη Βόρεια και Κεντρική Ιταλία του 16ου αιώνα. Το ερευνητικό ερώτημα σχετίζεται με τις επιβιώσεις της μυθολογίας και τη μεταλλαγή του μύθου μέσα σε νέα περιβάλλοντα και με το αν η εικονογραφία της μυθολογίας μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο απεικόνισης της αλχημείας. Κατ’ επέκταση, τί εννοούμε όταν λέμε ότι ένα έργο, που περιέχει μια αναγνωρίσιμη μυθολογική μορφή, είναι αλχημικό και ουσιαστικά πώς επαναχρησιμοποιείται και επανανοηματοδοτείται η εικονογραφία της μυθολογίας μέσα σε περιβάλλοντα τεχνολογίας και καινοτομίας, που δεν έχουν μια καθιερωμένη εικονογραφία, ως γλώσσα έκφρασης για την απεικόνιση τεχνικών διαδικασιών και σκευασμάτων. Στόχος της διατριβής είναι η εξέταση του θέματος ως μιας αυτόνομης κατηγορίας εικαστικών έργων, η επανεξέταση ήδη γνωστών αλχημικών έργων με βάση νέες ερμηνείες και νοηματοδοτήσεις συγκεκριμένων αλχημικών εννοιών, αλλά και η ένταξη νέων έργων σε αυτή την κατηγορία, βάσει συγκεκριμένων παραμέτρων που ορίζονται στην εισαγωγή της εργασίας. Το πρώτο μέρος αφορά στο θεωρητικό πλαίσιο και διαμορφώνεται βάσει των σχέσεων μεταξύ αλχημείας, πατρωνίας και μυθολογίας. Ως κεντρικός άξονας εργασίας χρησιμοποιείται η διαχείριση και η αναδιάρθρωση της έννοιας της γνώσης από τα τέλη του 15ου και κυρίως στον 16ο αιώνα, με βασικά πεδία έρευνας: α. την ανάπτυξη της γνώσης στους εξωπανεπιστημιακούς χώρους των Αυλών και των άτυπων Ακαδημιών, β. την ανανοηματοδότηση των εννοιών της virtuosità και της curiosità, γ. την ανασύνταξη και τον εμπλουτισμό του μυθολογικού corpus στον ιταλικό χώρο του 16ου αιώνα. Παράλληλα, εξετάζονται πτυχές του φαινομένου του Μανιερισμού, ο οποίος σχετίζεται με την πλειονότητα των εξεταζόμενων έργων, και κυρίως το στοιχείο της πολυπλοκότητας στη μορφή και στο περιεχόμενο, που διεγείρει τα διανοητικά όρια των θεατών και αντανακλά την έννοια της γνώσης σε εικαστικό επίπεδο. Το πρώτο μέρος ολοκληρώνεται με τη μελέτη αλχημικών και μη αλχημικών λογοτεχνικών πηγών (π. 1450-1600), που συνδέουν τη μυθολογία με την αλχημεία και λειτουργούν ως θεωρητικό υπόβαθρο για τη δημιουργία εικαστικών έργων με μυθολογικό θέμα και αλχημικό περιεχόμενο. Το δεύτερο μέρος της διατριβής (το οποίο δομείται σε τρία κεφάλαια) αφορά στην εξέταση συγκεκριμένων εικαστικών έργων και στην εικαστική απόδοση του μύθου και της μυθολογικής μορφής. Τα εξεταζόμενα έργα κατηγοριοποιούνται βάσει της διεπιστημονικής προσέγγισης του θέματος και με την αξιοποίηση των πορισμάτων της ιστορίας της αλχημείας. Συμπερασματικά, διαπιστώνεται ότι η πλειονότητα των μυθολογικών μορφών ενσαρκώνει μια εικόνα γνώσης (sapientiae imago). Ως προς την εικαστική απόδοση του μυθολογικού επεισοδίου ή της μορφής παρατηρούμε ότι α. είτε υιοθετείται ένα γνωστό από την εικονογραφία ή τη λογοτεχνία επεισόδιο ενός μύθου, με νοηματική μετατόπιση προς το αντικείμενο της αλχημείας, β. είτε ότι μεταπλάθεται ο μύθος ή τα εξωτερικά χαρακτηριστικά της μυθολογικής μορφής, πάντα σε σχέση με τις κλασικές πηγές. Τα παραπάνω συμπεράσματα αποδεικνύουν τις διαφορετικές χρήσεις και τους τρόπους απεικόνισης της ελληνικής μυθολογίας, μέσα σε συγκεκριμένα πειραματικά περιβάλλοντα, που νοηματοδοτούν με διαφορετικό και απροσδόκητο τρόπο τη μετάβαση προς την επιστήμη.