Η πρόληψη της νεανικής παραβατικότητας μέσω των προγραμμάτων της κοινωνικής ανάπτυξης
Authors: Λαμπράκη Ιουλία 
Published: January 2014

Το φαινόμενο της παραβατικότητας των ανηλίκων απασχολεί ιδιαίτερα τόσο την επιστημονική κοινότητα όσο και ολόκληρο το κοινωνικό σύνολο, καθώς τα τελευταία χρόνια παρατηρείται διεθνώς μια ποσοτική και, κυρίως, ποιοτική διαφοροποίηση στα αδικήματα που διαπράττονται από ανηλίκους. Αντίστοιχα, στην προσπάθεια να επιτευχθεί μια αποτελεσματικότερη διαχείριση του φαινομένου εντάσσονται στις νομοθεσίες ανηλίκων τα εναλλακτικά του εγκλεισμού μέτρα, οι πρακτικές της επανορθωτικής δικαιοσύνης, της κοινωνικής διαμεσολάβησης, καθώς και στρατηγικές κοινωνικής πρόληψης της παραβατικότητας που προβλέπουν παρεμβάσεις με έμφαση στο τοπικό επίπεδο. Τα τελευταία χρόνια, η αντεγκληματική πολιτική, υπό την επιρροή των τάσεων στην κοινωνική πολιτική που κλίνουν προς συμμετοχικά/ κοινοτικά μοντέλα διακυβέρνησης, τα οποία παραχωρούν χώρο στην ιδιωτική πρωτοβουλία για συνεργασία με τον κρατικό μηχανισμό και ανάγουν το τοπικό πλαίσιο της κοινότητας σε χώρο από κοινού προάσπισης και διεκδίκησης της ασφάλειας, προσανατολίζεται προς τις μεθόδους της κοινωνικής πρόληψης. Σε αυτές, κεντρική θέση κατέχει η κοινωνική ανάπτυξη που αποτελεί μια ολιστική προσέγγιση στην πρόληψη του εγκλήματος συνδυάζοντας κοινωνικές, αναπτυξιακές και κοινοτικές παρεμβάσεις. Η κοινωνική πρόληψη μέσω των πρακτικών της κοινωνικής ανάπτυξης επικεντρώνεται στον προσδιορισμό και στην αντιμετώπιση των παραγόντων του κοινωνικού περιβάλλοντος που ευνοούν την εμφάνιση παραβατικών συμπεριφορών. Μάλιστα, οι παρεμβάσεις της κοινωνικής ανάπτυξης αξιολογούνται από τη διεθνή εμπειρία ως εξαιρετικά αποτελεσματικές, όχι μόνο ως προς τη μείωση της παραβατικής συμπεριφοράς, αλλά επιπλέον και ως προς τη μείωση του οικονομικού κόστους, σε σχέση με τα υπόλοιπα μέτρα περιστολής του εγκλήματος. Η έρευνα που διεξήχθη στο πλαίσιο της διατριβής με ποιοτικού τύπου εργαλεία είχε ως στόχο να διερευνήσει την ύπαρξη και το είδος των προγραμμάτων κοινωνικής ανάπτυξης, το εύρος ανάπτυξης, το πλαίσιο λειτουργίας τους (στρατηγικό σχεδιασμό, διασύνδεση με τοπικές ανάγκες, δίκτυο συνεργασίας, ύπαρξη μηχανισμών αξιολόγησης, εκτίμηση της αποτελεσματικότητας και ανταποκρισιμότητας των προγραμμάτων, προβλήματα και προοπτικές) και το εύρος συνάρτησής τους με το ευρύτερο πλαίσιο άσκησης αντεγκληματικής πολιτικής στη χώρα μας. Η έρευνα κατέδειξε ότι τα εν λόγω προγράμματα έχουν αναπτυχθεί και στη χώρα μας σε ικανοποιητικό βαθμό. Συγκεκριμένα, καταγράφτηκε ένας σημαντικός αριθμός υλοποιούμενων παρεμβάσεων σε τοπικό επίπεδο που πληρούσε τα κριτήρια των προγραμμάτων κοινωνικής ανάπτυξης. Μεταξύ αυτών ορισμένα είχαν αναπτύξει αξιόλογη δράση, ενώ παράλληλα συγκέντρωναν το ενδιαφέρον της τοπικής κοινότητας για συμμετοχή σε αυτά. Τα συγκεκριμένα στοιχεία δείχνουν ότι ανάλογες παρεμβάσεις μπορεί να αναπτύξουν αξιοσημείωτη δυναμική στο μέλλον. Εντούτοις, η έρευνα κατέδειξε ότι η υλοποίηση και η ανάπτυξη παρόμοιων παρεμβάσεων δυσχεραίνεται από τα πολύπλευρα προβλήματα που αντιμετωπίζουν και σχετίζονται, κατά κύριο λόγο, με ζητήματα συντονισμού και σχεδιασμού της κοινωνικής και αντεγκληματικής πολιτικής στην ελληνική κοινωνία. Κατά συνέπεια, στη μελλοντική προοπτική των προγραμμάτων χρειάζεται να ληφθεί σοβαρά υπόψη η διευθέτηση των συγκεκριμένων παραμέτρων. Κατά την υλοποίηση των σχετικών παρεμβάσεων είναι σημαντικό να συνεκτιμάται το γεγονός ότι τα αποτελέσματα από την επένδυση σε προγράμματα πρόληψης για τη μείωση της παραβατικότητας, δεν μπορούν να γίνουν άμεσα ορατά. Η κοινωνική ανάπτυξη ως μακροπρόθεσμη στρατηγική πρόληψης χρειάζεται χρόνο προκειμένου να επιτύχει αλλαγές στη στάση του κοινού, στις κοινωνικές δομές και τελικά να περιορίσει την παραβατικότητα. Παράλληλα, χρειάζεται σαφής οριοθέτηση του προσανατολισμού και του εύρους των στρατηγικών πρόληψης, ώστε ο παρεμβατικός χαρακτήρας των προγραμμάτων να μην αποτελέσει πρόσχημα για την ένταση των πολιτικών του κοινωνικού ελέγχου και της επιτήρησης. Η επιτυχής διαχείριση των δυσχερειών, η βελτίωση του καθεστώτος σχεδιασμού, οργάνωσης και υλοποίησης και ο ανθρωποκεντρικός προσανατολισμός των προγραμμάτων μπορούν να δημιουργήσουν αξιόλογες προοπτικές για το μέλλον τους στη χώρα μας.