Ανάλυση και αξιολόγηση των έξυπνων και πράσινων αστικών παρεμβάσεων στην Ευρωπαϊκή Ένωση και στην Ελλάδα
Authors: Δρακούλη Ελένη 
Published: June 2023

Οι ολοκληρωμένες αστικές παρεμβάσεις που συμβάλλουν στην οικονομική ανάπτυξη, την περιβαλλοντική ανασυγκρότηση και την κοινωνική συνοχή είναι σήμερα, περισσότερο από κάθε φορά, στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος των διάφορων επιπέδων διακυβέρνησης (Παγκόσμια Κοινότητα, Ευρωπαϊκή Ένωση, Εθνικές Κυβερνήσεις, Περιφέρειες, Τοπική Αυτοδιοίκηση), αλλά και των ίδιων των πολιτών λόγω των υφιστάμενων δυσμενών κοινωνικοοικονομικών και περιβαλλοντικών συνθηκών, αλλά και της ολοένα και πιο πολύ εντεινόμενης προσπάθειας να αντιμετωπισθεί η παρούσα σημαντική ύφεση. Στην αναζήτηση ενός νέου αναπτυξιακού προτύπου που θα υπηρετεί τον άνθρωπο και τις πραγματικές του ανάγκες, και που θα αντιμετωπίζει το αστικό περιβάλλον ως αναπτυξιακό απόθεμα εξετάζονται οι διαχρονικές μεταβολές των κυριότερων χαρακτηριστικών των πόλεων στον ευρωπαϊκό και στον ελληνικό χώρο, καθώς και οι αιτίες που οδηγούν στην επιτακτική ανάγκη παρεμβάσεων σε αυτές. Οι κυριότερες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν σήμερα οι πόλεις σχετίζονται με: (α) την παγκοσμιοποίηση και τη μετάβαση στην ψηφιακή οικονομία, (β) τις συνεχώς αυξανόμενες περιβαλλοντικές πιέσεις (υποβάθμιση του φυσικού περιβάλλοντος, διατάραξη των οικοσυστημάτων, ρύπανση του αέρα, του εδάφους και των υδάτων, κ.λπ.), συναρτημένες και με τo φαινόμενο της κλιματικής αλλαγής – όπως και με τα προβλήματα του δομημένου περιβάλλοντος (χρήσεις γης, κτηριακοί όγκοι και υποδομές, φυσιογνωμία / ταυτότητα των πόλεων, κ.λπ.) και, (γ) τη διεύρυνση των κοινωνικών ανισοτήτων και του κοινωνικού αποκλεισμού. Το πεδίο παρέμβασης, οι επιμέρους επιδιωκόμενοι στόχοι και το θεματικό και χωρικό εύρος των παρεμβάσεων προσδιορίζονται από τα κατά περίπτωση προβλήματα, αλλά και από τα ιδιαίτερα κοινωνικοοικονομικά χαρακτηριστικά και τη φυσιογνωμία των πόλεων, καθώς και την αλληλεπίδραση και σύνδεση αυτών με το ευρύτερο περιβάλλον τους. Οι αστικές αναπλάσεις μπορεί να καταταγούν σε διαφορετικές μορφές / τύπους. Ενδεικτικά: (α) αστική ανασυγκρότηση (reconstruction), β) ανακαίνιση (renewal), γ) αποκατάσταση – διατήρηση (conservation, restoration, rehabilitation), δ) ολοκληρωμένη ανάπλαση (integrated urban projects) και ε) παρεμβάσεις με ειδικά έργα υπερτοπικής εμβέλειας. Η αστική ανάπλαση είναι μια έννοια δυναμική, συνεχώς μεταβαλλόμενη, ανάλογα και με το γενικότερο πλαίσιο της ασκούμενης πολιτικής από το εκάστοτε κράτος και την αντίστοιχη χρονική περίοδο αναφοράς. Οι αστικές παρεμβάσεις δεν περιορίζονται πλέον στους κλασσικούς συμβατικούς τομείς, αλλά μπορεί να έχουν ευρύτερο πεδίο εφαρμογής, όπως π.χ. η υιοθέτηση και εφαρμογή της τεχνολογίας / καινοτομίας και των ψηφιακών πολιτικών στις λειτουργίες της πόλης. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι έξυπνες και πράσινες αστικές παρεμβάσεις, ως καινοτόμος και αειφόρος μορφή διαχείρισης του αστικού περιβάλλοντος στην προσπάθεια να επιλυθούν τα υφιστάμενα αστικά προβλήματα, αλλά και να προληφθεί η εξάπλωσή τους ή / και η εμφάνιση τυχόν νέων. Πιο συγκεκριμένα, προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι όποιες προκλήσεις, είναι γεγονός ότι αναπτύσσονται εντονότατα, ιδίως τα τελευταία χρόνια, στρατηγικές και δέσμες στόχων και παρεμβάσεων στις πόλεις που αρθρώνονται γύρω από τις έννοιες της «έξυπνης πόλης», της «πράσινης πόλης», αλλά και της «κοινωνικά δίκαιης πόλης», υπό το γενικότερο πρίσμα της «αειφόρου ανάπτυξης». Ενώ οι προσεγγίσεις για τις αστικές στρατηγικές και παρεμβάσεις αναφέρονται, γενικά, στην οικονομία – ανάπτυξη, το περιβάλλον και την κοινωνία, τρεις πτυχές αλληλοσυνδεόμενες, αλληλεξαρτώμενες και εξίσου σημαντικές, στη συγκεκριμένη διατριβή δεν υπάρχει η δυνατότητα παρά να αναφερθούμε σχετικά εκτενώς μόνο σε δυο από αυτές: την οικονομία – ανάπτυξη («έξυπνες πόλεις») και το περιβάλλον («πράσινες πόλεις»). Αυτό δεν σημαίνει όμως σε καμία περίπτωση ότι η κοινωνική πτυχή των πόλεων θεωρείται ως λιγότερο σημαντική πτυχή σε σχέση με τις άλλες δύο πτυχές. Ειδικότερα, οι πόλεις, μέσω των «έξυπνων δράσεων», θα πρέπει να δώσουν προτεραιότητα στην ανάπτυξη νέων οικονομικών δραστηριοτήτων, υποστηρίζοντας τις «νέες οικονομίες», όπως και στην «από κάτω προς τα πάνω» ανάπτυξη (bottom-up approach). Περαιτέρω, η κατάλληλη «συναρμογή» των έξυπνων δράσεων με «παραδοσιακές δράσεις» (δράσεις συμβατικού τύπου) έχει μεγάλη σημασία για τη συγκρότηση βέλτιστων στρατηγικών και παρεμβάσεων αστικού σχεδιασμού. Εξίσου σημαντική για την επιτυχή εφαρμογή της προαναφερθείσας αναπτυξιακής στρατηγικής για τις πόλεις και το συντονισμό όλων των εμπλεκόμενων φορέων στο σχεδιασμό, στον προγραμματισμό, στη διαχείριση, υλοποίηση και παρακολούθηση των αστικών επεμβάσεων είναι η ύπαρξη βάσεων δεδομένων, (α) για τις πόλεις γενικότερα (π.χ. ο «Αστικός Έλεγχος» (“Urban Audit”)), αλλά και ειδικότερα (β) για τις «έξυπνες και πράσινες» αστικές παρεμβάσεις (π.χ. Smart Cities Information System (SCIS)). Ωστόσο, δεν αρκεί απλά η συγκέντρωση δεδομένων. Τα δεδομένα που παράγονται από μια βάση δεδομένων, στην ακατέργαστη πρωτογενή μορφή τους, είναι δύσκολα διαχειρίσιμα. Για να κατανοηθούν και να αξιοποιηθούν ορθά χρειάζεται να γίνουν μια σειρά από κατάλληλα βήματα για την επεξεργασία τους. Για τη διασφάλιση της μακροπρόθεσμης επιτυχίας των αστικών παρεμβάσεων, είναι επίσης κρίσιμη η συνεχής παρακολούθηση, όπως και η αξιολόγηση των αποτελεσμάτων των πολιτικών που εφαρμόζονται, στη βάση του προγραμματικού τους πλαισίου και της αποτελεσματικότητας της εφαρμογής τους. Επισημαίνεται ότι σήμερα πραγματοποιούνται διεθνώς πολλές προσπάθειες για την ανάπτυξη ολοκληρωμένων βασικών δεικτών απόδοσης για τις «έξυπνες και πράσινες πόλεις» αφού μέσω αυτών μπορούν να αξιολογηθούν η αποτελεσματικότητα των σχετικών πρωτοβουλιών και να ανακαθοριστούν οι σχετικοί κύριοι και επιμέρους στόχοι. Επιπλέον, ουσιαστικό ρόλο στην αντιμετώπιση των όποιων αδυναμιών παίζει η συνεργασία των πόλεων στο πλαίσιο δικτύων και πρωτοβουλιών και η ανταλλαγή τεχνογνωσίας, εμπειριών και καλών πρακτικών για τη βέλτιστη αξιοποίηση της σχετικής συλλογικής ευφυΐας. Όσον αφορά συγκεκριμένα τον ελληνικό αστικό χώρο: Η Κοινοτική παρέμβαση έφερε ριζικές αλλαγές στις ελληνικές πολιτικές αστικού σχεδιασμού. Όμως, οι σχετικές προτάσεις βρίσκονται ακόμη και σήμερα αντιμέτωπες με πολυάριθμες προκλήσεις, θεσμικές, οικονομικές, κοινωνικές, πολιτιστικές, τεχνολογικές, σχεδιαστικές, παγκόσμιου και περιφερειακού ανταγωνισμού. Επομένως, οι τοπικές, περιφερειακές, εθνικές, ευρωπαϊκές και παγκόσμιες αρχές θα πρέπει να συγκροτήσουν άμεσα τις δομές τους και να δημιουργήσουν τις απαραίτητες προϋποθέσεις – προτάσεις – σχέδια για μια βιώσιμη ανάπτυξη εξυπηρετώντας αυτό το στόχο μέσω κατάλληλου προσανατολισμού των πολιτικών, στρατηγικών και επενδύσεων όλων των βαθμίδων, αξιοποιώντας τις πιθανές ευκαιρίες και αντιμετωπίζοντας τους πολλαπλούς κινδύνους και απειλές, δημιουργώντας νέες δυνατότητες. Στο πλαίσιο της διατριβής εξετάστηκαν ήδη υλοποιηθείσες αστικές παρεμβάσεις στην Ευρώπη και την Ελλάδα και αξιολογήθηκε ο βαθμός ανταπόκρισής τους στα προς λύση προβλήματα, καθώς και οι όποιες επιπτώσεις τους, θετικές ή αρνητικές, τόσο στην ίδια την εκάστοτε περιοχή επέμβασης, όσο και στο ευρύτερο περιβάλλον της. Ως περιοχή μελέτης εμβάθυνσης επιλέχθηκε ένας δήμος της Αττικής, ο Δήμος Κορυδαλλού, ο οποίος παρουσιάζει αρκετά από τα χαρακτηριστικά που συναντώνται στην πλειοψηφία των δήμων των ελληνικών αστικών κέντρων, όπως η δημογραφική σύνθεση και η υφιστάμενη κατάσταση του περιβάλλοντος, αλλά και οι ασκούμενες πολιτικές αστικού σχεδιασμού και παρεμβάσεων. Οι έξυπνες και πράσινες παρεμβάσεις του Δήμου εξετάστηκαν με βάση σχετική συνέντευξη και αξιολογήθηκαν κυρίως με βάση τις απαντήσεις των δημοτών σε κατάλληλο ερωτηματολόγιο. Όπως προέκυψε, ο Δήμος αξιοποιεί σε σημαντικό βαθμό τις διαθέσιμες ευρωπαϊκές και εθνικές χρηματοδοτήσεις και έχει δώσει προτεραιότητα σε έξυπνες δράσεις ηλεκτρονικής διακυβέρνησης και ψηφιακού μετασχηματισμού και στην πράσινη δράση αύξησης της ενεργειακής αποδοτικότητας των δημοτικών κτηρίων. Ωστόσο, δεν έχουν προχωρήσει σημαντικά έξυπνες και πράσινες δράσεις σε αρκετούς άλλους τομείς, όπως, ενδεικτικά, στις μεταφορές και την αέρια ρύπανση. Κυριότερα εμπόδια για την περαιτέρω βελτίωση των δράσεων του Δήμου αποτελούν τόσο η έλλειψη επαρκών χρηματοδοτήσεων όσο και επαρκών κατάλληλων ψηφιακών δεδομένων. Συμπερασματικά: διαπιστώθηκε ότι οι ατζέντες, οι πρωτοβουλίες και οι δράσεις της ΕΕ για έξυπνες και πράσινες πόλεις είχαν σημαντικές θετικές επιπτώσεις στις αστικές πολιτικές των χωρών της ΕΕ, αλλά όχι όσες θα ήταν δυνατόν στις ελληνικές, επειδή οι τελευταίες αντιμετωπίζουν πολλά οικονομικά, τεχνολογικά, περιβαλλοντικά, αλλά και νομοθετικά εμπόδια. Γενικότερα, οι τοπικές, οι εθνικές και οι Κοινοτικές αρχές θα πρέπει να δημιουργήσουν τις απαραίτητες δομές και προϋποθέσεις προκειμένου να εφαρμοστούν πραγματικά οι φιλόδοξες διακηρύξεις προθέσεων της ΕΕ για την αστική βιωσιμότητα.