Γιάννης Μ. Αποστολάκης
Authors: Νιώτη Μαρία 
Published: January 2022

Το διττό ερώτημα που βρίσκεται στη βάση του προβληματισμού της παρούσας διδακτορικής διατριβής διαφαίνεται ήδη από τον τίτλο της. Προς διερεύνηση τίθενται η ποιητική θεωρία του Γιάννη Μ. Αποστολάκη (1886-1947), του πρώτου καθηγητή στην έδρα της «Νεώτερης Ελληνικής Φιλολογίας» του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, της οποίας οι βασικές θέσεις είναι εγκατεσπαρμένες σε πολλά σημεία των κειμένων του, καθώς και η εφαρμογή αυτής της θεωρίας, ώστε να κριθούν ποιητικά έργα αλλά και κριτικές προσεγγίσεις των συγκεκριμένων ποιητικών έργων. Ως προέκταση της βασικής υπόθεσης εργασίας τίθεται και η διακρίβωση ορισμένων ιχνών της κριτικής πρόσληψης των θέσεων του Αποστολάκη, καθώς και πλευρές της καθηγεσίας του, ώστε να προσεγγιστεί επαρκέστερα ο θεωρητικός λόγος και η κριτική του πρακτική. Το χρονικό άνυσμα της εργασίας εκκινεί από τα πρώιμα κείμενα στον Νουμά (1904) και φτάνει ως το 2019 με την αφιέρωση στο πρόσωπό του της Ημερίδας από το Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων υπό τον κύκλο «Πρόσωπα άξια τιμής», γεγονός που φανερώνει τη χρεία επανακαθορισμού ή επαναξιολόγησης της συνεισφοράς του. Το βασικό μεθοδολογικό μοντέλο της διατριβής συγκροτείται από τη σύζευξη κειμενοκεντρικής και ιστορικής – ερμηνευτικής μεθόδου. Επειδή τα κείμενα του Αποστολάκη ανήκουν στο γενικότερο γραμματειακό δοκιμιακό είδος με ισχυρή τη μορφή της επιστημονικής πραγματείας, δίνεται προτεραιότητα στο κειμενικό περιεχόμενο, αλλά σχολιάζεται και η μορφή τους, στην οποία πρωτεύουν τόσο ο δημοτικισμός του συγγραφέα όσο και η προσωπική του, σε αρκετά σημεία λογοτεχνικής υφής, ιδιόλεκτος. Τα κείμενα – πηγές της διατριβής εξετάζονται με όρους χρονικής διαδοχής και αλληλοσυσχέτισης, με άξονα όμως και το θεματικό επίκεντρο, για να αναδειχθεί η πορεία σκέψης του Αποστολάκη. Προκρίνεται η ανάδειξη της ποιητικής θεωρίας ως ένα παλίμψηστο ιδεών μέσω των προσωπικών του αναζητήσεων αλλά και υπό ένα ευρύ πλέγμα φιλοσοφικών και αισθητικών επηρεασμών, που του ασκήθηκαν, στο πλαίσιο της ιστορίας των ιδεών, από το ρομαντικογενές πνεύμα, τον σπιριτουαλισμό και τον καντιανισμό. Γίνεται φανερό ότι ο Αποστολάκης είχε διαμορφώσει ένα θεωρητικό και κριτικό μοντέλο για την ποίηση, το οποίο συνδέεται με τη ρομαντική θέαση του λογοτεχνικού φαινομένου. Η πρόθεση του ποιητή, η ζωή του ως ψυχική διεργασία προς την έκφραση της καλλιτεχνικής κορύφωσης, η προσπάθεια της κριτικής να συλλάβει και να διατυπώσει τον εσώτατο πυρήνα της ποιητικής σύλληψης, απαλλαγμένης από εξωτερικές επιδράσεις και προσμείξεις, αποτελούν βασικούς άξονες του θεωρητικού λόγου και της κριτικής πρακτικής του. Διαπιστώνεται ότι το ιστορικό συγκείμενο δευτερευόντως ενδιέφερε τον Αποστολάκη ως επαρκή αναγνώστη με την ιδιότητα του φιλολόγου-κριτικού, αλλά η συγγραφική πρόθεση των ποιητών, καθώς και η καλλιτεχνική ενσάρκωση της πρόθεσής τους, διυλισμένη από ποικίλα στάδια ψυχικής και λογοτεχνικής διεργασίας προς επίτευξιν του Υψηλού, συγκρότησαν τον βασικό του γνώμονα. Το πώς αυτός ο γνώμονας κρίθηκε ή αξιοποιήθηκε και από άλλους μελετητές-κριτικούς είναι ένα ζητούμενο, του οποίου η προσέγγιση προϋποθέτει λεπτομερή αποσαφήνιση και τεκμηριωμένη διακρίβωση των συντεταγμένων του συγκεκριμένου θεωρητικού και κριτικού γνώμονα και σε αυτά τα σημεία, κυρίως, στοχεύει η διατριβή.