Παρουσία της ωχρατοξίνης Α σε σφάγια χοίρου και στο αίμα ανθρώπων στην Ελλάδα
Authors: Βλάχου Μικέλα 
Published: November 2023

Η Ωχρατοξίνη Α (ΩΤΑ) είναι μια μυκοτοξίνη που παράγεται από διάφορα είδη μυκήτων που ανήκουν στα γένη Aspergillus και Penicillium. Αποτελεί μολυσματικό παράγοντα σε μια μεγάλη ποικιλία γεωργικών προϊόντων και ζωοτροφών και μπορεί να είναι επιβλαβής για την υγεία των ζώων. Επιπρόσθετα, η έκθεση των ζώων που παράγουν τρόφιμα στην ΩΤΑ μέσω της κατανάλωσης ζωοτροφών μπορεί να οδηγήσει σε ανεπιθύμητα κατάλοιπά της στα προϊόντα ζωικής προέλευσης (“carry-over effect”). Η παρουσία της στα τρόφιμα και η διατροφική έκθεση στην ΩTA ενέχει δυνητικό κίνδυνο για τη δημόσια υγεία, καθώς έχει ταξινομηθεί από τον Διεθνή Οργανισμό Έρευνας για τον Καρκίνο (International Agency for Research on Cancer, IARC) ως πιθανώς καρκινογόνος για τον άνθρωπο (ομάδα 2Β). Αρκετές μελέτες έχουν επίσης αποκαλύψει τη νεφροτοξική, ανοσοτοξική, τερατογόνο, εμβρυοτοξική, γονιδιοτοξική φύση της ΩTA. Μεταξύ των παραγωγικών ζώων οι χοίροι είναι οι πιο ευαίσθητοι στην έκθεση στην ΩTA και η τοξίνη μπορεί να συσσωρευτεί σε ιστούς του χοίρου με τις υψηλότερες συγκεντρώσεις να εντοπίζονται πρώτα στο αίμα και στη συνέχεια ακολουθούν οι νεφροί, το ήπαρ, οι μύες και το λίπος. Τα δεδομένα για την παρουσία της ΩΤΑ στους ιστούς χοίρων, στο χοιρινό κρέας και τα προϊόντα που παράγονται από χοιρινό κρέας σε διάφορες χώρες παγκοσμίως ποικίλουν. Σκοπός της παρούσας διδακτορικής διατριβής αποτέλεσε η μελέτη της παρουσίας της ΩΤΑ σε δείγματα σφάγιων χοίρου από σφαγεία της Ελλάδας, αλλά και σε δείγματα ορού από ανθρώπους της χώρας μας ως δείκτη της έκθεσης του ανθρώπου στην τοξίνη αυτή στην Ελλάδα. Στο πρώτο μέρος της μελέτης (παρουσία της ΩΤΑ στα σφάγια χοίρου), εξετάστηκαν δείγματα από 1.695 σφάγια υγιών χοίρων από 113 εκτροφές (15 ζώα ανά εκτροφή) από 21 περιφερειακές ενότητες και 8 περιφέρειες της Ελλάδος με σημαντική χοιροτροφία. Από κάθε σφάγιο λήφθηκαν και αναλύθηκαν με τη χρήση ELISA και HPLC-FD δείγματα ορού αίματος, ήπατος, νεφρού, μυϊκού και λιπώδους ιστού. Στην ανάλυση με ELISA, η παρουσία της ΩΤΑ διαπιστώθηκε μόνο στον ορό των σφάγιων χοίρου και 782 (46,1%) δείγματα βρέθηκαν θετικά με εύρος στις συγκεντρώσεις από 0,20-5,38 μg/L, με μέσο όρο 0,60 μg/L και διάμεση τιμή 0,30 μg/L. Διαπιστώθηκαν διαφορές στο ποσοστό των θετικών δειγμάτων, στο εύρος των συγκεντρώσεων της ΩΤΑ στα δείγματα ορού των σφάγιων χοίρου, αλλά και στο ποσοστό των εκτροφών που βρέθηκαν θετικές στην παρουσία της τοξίνης στις διαφορετικές περιφερειακές ενότητες και περιφέρειες της Ελλάδος. Το μεγαλύτερο ποσοστό θετικών δειγμάτων ορού (75,7%) και θετικών εκτροφών (100%) βρέθηκε στην περιφέρεια Ηπείρου με συγκεντρώσεις της ΩΤΑ 0,21-0,43 μg/L, ακολουθούμενη από την περιφέρεια Θεσσαλίας, με 70,9% θετικά δείγματα όρου και 95,5% θετικές εκτροφές, όπου καταγράφηκε και η υψηλότερη συγκέντρωση της τοξίνης (εύρος 0,21-5,38 μg/L). Το χαμηλότερο ποσοστό θετικών δειγμάτων ορού (8,0%) και χαμηλότερες συγκεντρώσεις (0,21-0,25 μg/L) διαπιστώθηκε στα δείγματα από την περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης. Στην ανάλυση με HPLC-FD για την παρουσία της ΩΤΑ στα δείγματα ορού σφάγιων χοίρου, 1.233 δείγματα (72,7%) βρέθηκαν θετικά με συγκεντρώσεις 0,15-5,96 μg/L και μέσο όρο 0,51 μg/L. Τα υψηλότερα ποσοστά θετικών δειγμάτων ορού διαπιστώθηκαν στις περιφέρειες Θεσσαλίας και Κρήτης και ξεπερνούσαν το 98%, με συγκεντρώσεις ΩΤΑ 0,15-5,96 μg/L και 0,15-1,11 μg/L, αντίστοιχα. Το πιο χαμηλό ποσοστό θετικών δειγμάτων ορού σφάγιων χοίρου βρέθηκε στα δείγματα από την περιφέρεια Στερεάς Ελλάδας (39,3%) και η ΩΤΑ κυμαίνονταν από 0,15 έως 0,37 μg/L. Υψηλός επιπολασμός (εύρος 75-100%) της μόλυνσης με ΩΤΑ στον ορό σφάγιων στην εκτροφή βρέθηκε στην περιφέρεια της Θεσσαλίας, που έφτανε στο 96,0% των εκτροφών με τη μέθοδο HPLC-FD. Με την ανάλυση HPLC-FD, το 5,8% των δειγμάτων νεφρών σφάγιων χοίρου βρέθηκαν θετικά στην ΩΤΑ με συγκεντρώσεις 0,36-1,36 μg/L και μέσο όρο 0,73 μg/L. Το υψηλότερο ποσοστό θετικών δειγμάτων (22,7%) βρέθηκε σε νεφρούς σφάγιων χοίρου από εκτροφές της περιφέρειας Θεσσαλίας με συγκεντρώσεις της ΩΤΑ 0,38-1,36 μg/L. Από την περιφέρεια Θεσσαλίας προερχόταν και τα μόνο θετικά στην ΩΤΑ δείγματα ήπατος, σε ποσοστό 12,1%. Κανένα από τα δείγματα μυϊκού και λιπώδους ιστού που εξετάστηκαν τόσο με την ELISA όσο και με την HPLC-FD δεν βρέθηκαν θετικά στην παρουσία ΩΤΑ.Στο δεύτερο μέρος (παρουσία της ΩΤΑ στους ανθρώπους), αναλύθηκαν 169 δείγματα ορού ανθρώπινου αίματος από 10 περιφέρειες της Ελλάδας με τη χρήση HPLC-FD. Με βάση τις συγκεντρώσεις της ΩΤΑ που προσδιορίστηκε στα δείγματα ανθρώπινου ορού πραγματοποιήθηκε εκτίμηση του κινδύνου για τον Έλληνα καταναλωτή με τη χρήση μοντέλων υπολογισμού για τη συσχέτιση μεταξύ της συγκέντρωσης στο ορό του αίματος και της πρόσληψης της τοξίνης από άλλες δημοσιευμένες εργασίες. Τα 52 από τα δείγματα που εξετάστηκαν (30,8%) βρέθηκαν θετικά στην παρουσία της ΩΤΑ και οι συγκεντρώσεις της κυμαίνονταν από 0,26 έως 2,18 ng/mL με μέσο όρο 0,74 ng/mL. Η υψηλότερη συγκέντρωση της ΩΤΑ (2,18 ng/mL) προσδιορίστηκε σε δείγμα από την περιφέρεια Αττικής. Το υψηλότερο ποσοστό θετικών δειγμάτων βρέθηκε στην περιφέρεια Στερεάς Ελλάδας (38,9%) και οι συγκεντρώσεις της ΩΤΑ είχαν εύρος 0,38-1,71 ng/mL, ενώ το χαμηλότερο ποσοστό (20,0%) στην περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης όπου μόνο ένα δείγμα ορού βρέθηκε θετικό με συγκέντρωση 0,43 ng/mL. Από την εκτίμηση του κινδύνου έκθεσης στην ΟΤΑ για τον Έλληνα καταναλωτή, ο κίνδυνος για μη νεοπλασματικές επιπτώσεις φαίνεται ότι είναι μηδενικός. Όσον αφορά τις νεοπλασματικές επιπτώσεις, το 5,3% έως το 24,9% του Ελληνικού πληθυσμού μπορεί να διατρέχει κίνδυνο ανάλογα με το μοντέλο εκτίμησης που χρησιμοποιήθηκε. Από όσο γνωρίζουμε, η μελέτη αυτή αποτελεί την πρώτη εκτίμηση της παρουσίας της ΩΤΑ στα σφάγια χοίρου και στον αίμα των ανθρώπων στην Ελλάδα. Αν και τα αποτελέσματά της μελέτης δεν υποδηλώνουν κάποιο μεγάλο πρόβλημα σχετικά με το χοιρινό κρέας και τα παραπροϊόντα σφάγιων χοίρου στη χώρα μας, η συχνότητα εμφάνισης στον ορό σφάγιων χοίρου καταδεικνύει την ανάγκη για συνεχή παρακολούθηση της ΩΤΑ στην παραγωγή χοιρινού κρέατος και των προϊόντων του. Επίσης η ανάλυση περισσότερων δειγμάτων αίματος Ελλήνων καταναλωτών, αλλά και η διερεύνηση της επίδρασης διαφόρων παραγόντων στην συγκέντρωση της ΩΤΑ στον ορό του αίματος του καταναλωτή, όπως η κατανάλωση συγκεκριμένων ομάδων τροφίμων και ειδικότερα του χοιρινού κρέατος και των προϊόντων, είναι ένα πεδίο μελλοντικής έρευνας.