Η θεωρία του χρόνου και της μνήμης από τον Αριστοτέλη στον Μπερξόν
Authors: Ταμπάκης Χαράλαμπος 
Published: September 2021

Η παρούσα μελέτη αποτελεί μία διερεύνηση της συνείδησης του χρόνου, η οποία διεξάγεται μέσα από δύο κορυφαίες φιλοσοφικές προσεγγίσεις, την αριστοτελική και την μπερξονική. Παρότι οι δύο αυτές προσεγγίσεις έχουν καταγραφεί στην ιστορία της φιλοσοφίας ως αντιδιαμετρικές, εκλαμβάνουμε ως κλειδί για την ανακίνηση του φιλοσοφικού προβληματισμού την ιδιότητα της χρονικής συνέχειας, η οποία, αναπάντεχα, αποτελεί εν προκειμένω αξίωμα και για τους δύο στοχαστές. Το αφετηριακό πρόβλημα εντοπίζεται στην αριστοτελική θεωρία του χρόνου, όπως διατυπώνεται στο βιβλίο Δ΄ των Φυσικών του Αριστοτέλη, η οποία συμπυκνώνεται στον ορισμό του χρόνου ως αριθμού της κίνησης. Δεδομένου ότι ο αριθμός αποδίδει ποσότητα ασυνεχή, διαπιστώνεται μία εγγενής δυσχέρεια στην αριστοτελική θεωρία, αφού ο φιλόσοφος συστηματικά επιμένει στη συνέχεια του χρόνου και της κίνησης. Αντίστοιχο πρόβλημα δημιουργείται και για την μπερξονική θεωρία, εφόσον ρωτήσουμε πού βασίζεται η δυνατότητα σύγκρισης διαρκειών και σχηματοποίησης του χρόνου. Μέσα από την αριστοτελική κριτική των ελεατικών παραδόξων του μεγέθους και της κίνησης, αναδεικνύεται ο αντίστοιχος προβληματισμός του Μπερξόν και προβάλλει η δική του απαίτηση της αδιάσπαστης συνέχειας του χρόνου και της κίνησης, έτσι ώστε συγκροτείται ένας οιονεί διάλογος, τον οποίο θεωρούμε ως κατεξοχήν συνθήκη της φιλοσοφικής σκέψης. Ο παραλληλισμός αυτός δεν μας βοηθά μόνο στη σφαιρικότερη εξέταση του ζητήματος της χρονικής συνείδησης αλλά συμβάλλει και στην ανανεωτική ανάγνωση των δύο φιλοσοφιών. Ασφαλώς ο Μπερξόν θεωρεί ότι η αριστοτελική θεωρία του τόπου σφάλλει, διότι αποβάλλει την έκταση, ενώ η θεωρία του χρόνου σφάλλει, διότι βασίζεται στην ασυνέχεια του αριθμού. Θεωρούμε ότι η κίνηση κατά τον Μπερξόν, δηλαδή η χρονική διάρκεια, παρουσιάζει συμπεριφορικά χαρακτηριστικά υπόστασης και δεν μπορεί να διαιρεθεί χωρίς να προκύψει μεταβολή στη φύση της, δηλαδή μία νέα διαφορά. Στην προσπάθεια να άρουμε την ερμηνευτική δυσχέρεια τονίζουμε καταρχάς τη θεμελίωση της αριστοτελικής θεωρίας του χρόνου πάνω στη συνέχεια της κίνησης (Φυσικά, Δ΄) και επαναξιολογούμε την απόπειρα του Αριστοτέλη να διαμορφώσει μία ανανεωτική προσέγγιση της εμπειρίας, διατηρώντας συνάμα τη διάκριση αίσθησης και νόησης. Η αριστοτελική θεωρία αποκαθιστά την αίσθηση ως θεμέλιο της γνώσης και την πλαισιώνει από μία καινοτόμο θεωρία της φαντασίας, στην οποία υπάγεται και η ανάλυση της μνήμης. Επομένως το πεδίο της χρονικής συνείδησης, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, δεν διακρίνεται από το πεδίο της φυσικής, και γι’ αυτόν τον λόγο η συνέχεια και η αίσθηση αποτελούν θεμελιώδη χαρακτηριστικά της συνείδησης του χρόνου, η οποία εγγράφεται με τρόπο δυναμικό και σύμμετρο αριθμητικά στο φαινόμενο της κίνησης. Τελικό συμπέρασμα θα είναι ότι ο δυναμικός και εμπειρικός χαρακτήρας της χρονικής συνείδησης αποτελεί μία προοπτική προς την οποία συγκλίνουν και οι δύο φιλόσοφοι, με μία διαφορά: ενώ ο Αριστοτέλης θα παραδεχόταν ότι η δυναμικότητα πηγάζει από προϋπάρχουσες μορφές, με απώτατη πηγή τη θεϊκή νόηση, ο Μπερξόν από την πλευρά του θεωρεί ότι ο χρονικός ορίζοντας αποτελεί κατεξοχήν πεδίο εκδήλωσης του διαφοροποιητικού στοιχείου, το οποίο αποτελεί έκφραση της δημιουργικής εξέλιξης. Καταλήγει εντέλει να περιγράψει την αναγκαιότητα μιας κοσμικής υπερσυνείδησης. Κατανοούμε εν μέρει, μέσα από αυτό το σκεπτικό, την τοποθέτηση του Χάιντεγγερ να εντάξει την μπερξονική προσέγγιση στην αριστοτελική παράδοση, με την έννοια ότι δεν παύει να κινείται εντός του εμπειρικού σχήματος υποκείμενο-αντικείμενο, προκειμένου να κατανοήσει τον χρόνο. Από την άλλη πλευρά η αριστοτελική προσέγγιση θα πρέπει να ιδωθεί έξω από τα πλαίσια του παραδοσιακού εμπειρισμού, ως σύλληψη της χρονικότητας μέσα από όρους δυναμικού ισομορφισμού.