Ελλάδα και βρετανική ταξιδιωτική λογοτεχνία στον 20ο αιώνα (1900-1967)
Authors: Καραγιάννη Βασιλική 
Published: August 2021

Στη διατριβή εξετάζονται ως μία ιδιότυπη ιστορική πηγή τα βιβλία βρετανικής ταξιδιωτικής λογοτεχνίας που εκδόθηκαν στην περίοδο 1900-1967 και αναφέρονται σε περιοχές της Ελλάδας εντός των σημερινών της συνόρων. Πηγές που ανήκουν σε άλλα κειμενικά είδη όπως επιστολογραφία, ημερολόγια, ταξιδιωτικοί οδηγοί, απομνημονεύματα, δοκίμια, ποίηση χρησιμοποιούνται επικουρικά και μόνο. Γίνεται σύντομη αναφορά στην περιηγητική παράδοση από τον 15ο έως τον 19ο αιώνα και δίνεται έμφαση στις αλλαγές που συντελούνται στα ταξίδια, στην βρετανική κοινωνία και στην περιηγητική ταυτότητα κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα. Επισημαίνονται τα βασικά κίνητρα των ταξιδιωτών που επισκέφθηκαν την Ελλάδα, ο ρόλος του Βρετανικού Συμβουλίου της Αθήνας και η στάση των περιηγητών στο Κυπριακό. Επίσης παρουσιάζονται τα βασικά ιστορικά, πολιτικά και κοινωνικά γεγονότα που λαμβάνουν χώρα στην Ελλάδα την περίοδο 1900-1967 και οι διαδικασίες μετασχηματισμού της νεοελληνικής κοινωνίας από κατά βάση αγροτική σε αστική-βιομηχανική, καθώς και απόψεις των περιηγητών επί του θέματος. Δίνονται βασικά εργογραφικά στοιχεία των Βρετανών συγγραφέων και παρουσιάζονται σε χάρτες οι περιοχές του ελλαδικού χώρου που επισκέφθηκαν ανά δεκαετία. Επίσης γίνεται αναφορά σε περιοχές υψηλής και χαμηλής επισκεψιμότητας και αναζητούνται οι λόγοι. Οι περιηγητές επισημαίνουν τη διαλεκτική σχέση τοπίου-ανθρώπων και σκιαγραφούν την Ελλάδα ως χαμένη Εδέμ, η οποία βρίσκεται σε προβιομηχανικό στάδιο ανάπτυξης. Επισημαίνουν αλλαγές στη νεοελληνική κοινωνία και στην πλειοψηφία τους υιοθετούν αρνητική στάση απέναντι στην τουριστική ανάπτυξη της χώρας. Σχολιάζουν επίσης αρνητικά την καθυστέρηση εναρμόνισης της Ελλάδας με τα δυτικά πρότυπα αναφορικά με τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία και το θεσμό της προίκας. Δίνουν έμφαση στη νεοελληνική αντίληψη του χρόνου ως κυκλικού και όχι γραμμικού και στον τρόπο που οι Νεοέλληνες (ανα)διοργανώνουν τη μνήμη τους ούτως ώστε το παρελθόν ως ολότητα να παραμένει οικείο και ζωντανό και να αναπροσαρμόζεται στις εκάστοτε παροντικές ανάγκες, στα ατομικά και συλλογικά βιώματα. Έμφαση δίνεται και στη διαχείριση τραυματικών για τη συλλογική μνήμη γεγονότων (Μικρασιατική καταστροφή, Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος, Εμφύλιος). Επίσης σχολιάζεται η δόμηση της νεοελληνικής ταυτότητας από πλευράς περιηγητών βάσει του «Ελληνορωμαϊκού διλήμματος» και των διπόλων αρχαία Ελλάδα-Βυζάντιο, Ελληνισμός-Ρωμιοσύνη, Δύση-Ευρώπη/Ανατολή. Οι περιηγητές αναζητούν επιβιώματα της αρχαίας Ελλάδας στη νεοελληνική καθημερινότητα και αναφέρονται στις νεοελληνικές προλήψεις και δεισιδαιμονίες, αποσιωπώντας τα αστικά κέντρα. Σχολιάζεται επίσης η σκιαγράφηση των Νεοελλήνων βάσει οριενταλιστικών στερεοτύπων και η απεικόνισή τους ως Σκωτσέζων και Ιρλανδών της Μεσογείου ή ως Ευρωπαίων Ιθαγενών. Οι Νεοέλληνες βρίσκονται στο μεταίχμιο Ανατολής και Δύσης, όντας οικεία Ευρωπαίοι και οικεία εξωτικοί συγχρόνως, θυμίζοντάς μας τον ευγενή άγριο του Ρουσσώ. Σε αρκετές περιπτώσεις οι περιηγητές προερχόμενοι από μία κοινωνία που υιοθετεί στρατηγικές αρνητικής ευγένειας αδυνατούν να διαδραματίσουν διαμεσολαβητικό ρόλο μεταξύ ελληνικής και βρετανικής κουλτούρας και να κατανοήσουν τα πρότυπα θετικής ευγένειας της ελληνικής κοινωνίας. Συχνά μάλιστα διατυπώνουν σχόλια που υποκρύπτουν την παραδοχή της βρετανικής πολιτισμικής ανωτερότητας. Τέλος επισημαίνονται ομοιότητες και διαφορές στη σκιαγράφηση Ελλάδας-Ιταλίας-Ισπανίας στον βρετανικό περιηγητικό λόγο.