Η δράση των προσφύγων Αρχιερέων στις επαναστατημένες περιοχές και στο νεοελληνικό κράτος (1821-1833)
Authors: Προύζος Γεώργιος 
Published: September 2021

Με την έναρξη του απελευθερωτικού αγώνα, πολλοί Αρχιερείς εγκατέλειπαν τις επαρχίες τους εισρέοντας ως πρόσφυγες στις ελεύθερες ελληνικές περιοχές και θέτοντας τις υπηρεσίες τους στη διάθεση των επαναστατικών αρχών. Με τη δράση που ανέπτυξαν στη συνέχεια, οι πρόσφυγες αυτοί Αρχιερείς αναδείχτηκαν σε παράγοντα με ιδιαίτερα σημαντική συνεισφορά τόσο στα γεγονότα της εθνεγερσίας όσο και στην εκκλησιαστική διοργάνωση του νεοελληνικού κράτους. Στο διάστημα της περιόδου από την έναρξη της επανάστασης μέχρι τη Β’ Εθνοσυνέλευση (1821 – 1823), παρά τους έντονους πολιτικούς ανταγωνισμούς και την τάση των πολιτικών να προβαίνουν στη χειραγώγηση των Ιεραρχών, οι εμπερίστατοι πρόσφυγες Αρχιερείς προσέφεραν πολλά όχι μόνο στο πολιτικό, αλλά και στο στρατιωτικό και το διπλωματικό πεδίο, ενώ παράλληλα αξιοποιήθηκαν και στο ζήτημα της εξεύρεσης οικονομικών πόρων για τη στήριξη του αγώνα. Ωστόσο, η εκκλησιαστικά μετέωρη κανονικότητα της αρχιερωσύνης τους, που προέκυψε από την εγκατάλειψη των επαρχιών τους, τους καθιστούσε απόλυτα εξαρτημένους από την πολιτική Διοίκηση.Στην επόμενη περίοδο (1823 – 1828) οι αφίξεις νέων προσφύγων Αρχιερέων συνεχίστηκαν. Τότε, κατόπιν των φιλάδελφων προτάσεων των ελλαδιτών Αρχιερέων, η πολιτική Διοίκηση άρχισε να διορίζει τακτικώτερα πρόσφυγες Αρχιερείς σε χηρεύουσες επαρχίες. Στις εμφύλιες διενέξεις που ακολούθησαν (1823 – 1825), οι πρόσφυγες Αρχιερείς κατόρθωσαν όχι μόνο να παραμείνουν σχετικά αμέτοχοι, αλλά και να μετάσχουν σε ειρηνευτικές παρεμβάσεις για την καταλλαγή των αντιπάλων παρατάξεων. Η συμβολή τους στον αγώνα συνεχίστηκε, ενώ συμμετείχαν στην –ισχνή ακόμα– μέριμνα της Διοίκησης για την εκπαίδευση και στις επιτροπές που σχημάτιζε για την εξέταση διαφόρων νομικών ζητημάτων.Κατά την περίοδο του Κυβερνήτη Ι. Καποδίστρια (1828 – 1831) τα εκκλησιαστικά πράγματα βελτιώθηκαν σημαντικά. Μετά την αποκλιμάκωση των πολεμικών επιχειρήσεων, έγινε δυνατή η αξιοποίηση των προσφύγων Αρχιερέων σε ειρηνικά έργα, ιδίως στα ζητήματα της παιδείας, όπου είχαν σημαντικότατη προσφορά, ενώ και η ποιμαντική τους δραστηριότητα έδειχνε σημεία αισθητής βελτίωσης. Το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του Κυβερνήτη για τους πρόσφυγες Αρχιερείς εκδηλώθηκε, μεταξύ άλλων, και με την έκδοση σχετικού Διατάγματος (34/18-10-1829), το οποίο προέβλεπε τη λήψη πρόνοιας για την ένδειά τους και την –υπό προυποθέσεις– κυβερνητική άδεια για να ιεροπράττουν ακώλυτα όπου καλούνταν. Επιπλέον, ο Κυβερνήτης επιδίωξε την αποκατάσταση της πνευματικής επιστασίας του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Ελλάδα, πράγμα που, όπως ήλπιζε, θα επέφερε και την οριστική ρύθμιση του ζητήματος των προσφύγων Αρχιερέων, πολλοί από τους οποίους χειραγωγούνταν από τους πολιτικούς του αντιπάλους. Μετά τον θάνατο του Ι. Καποδίστρια, το νεοσύστατο ελληνικό κράτος εισήλθε σε περίοδο αναρχίας (1831-1833). Η ελεγχόμενη από τους αντιπολιτευόμενους τον Ι. Καποδίστρια πολιτικούς Διοικητική Επιτροπή προχώρησε σε μεταθέσεις και παύσεις προσφύγων Αρχιερέων, που γίνονταν στη βάση αποκλειστικά πολιτικών κριτηρίων. Πολλοί εξ αυτών, προσαρμοζόμενοι πλέον στην νέα πολιτική κατάσταση, εξέφρασαν με δήλωσή τους την αποστασιοποίησή τους από την πολιτική του Ι. Καποδίστρια και τη νομιμοφροσύνη τους στη νέα Διοίκηση.Με την ανάληψη της εξουσίας από την Αντιβασιλεία του Όθωνα (1833), οι υπό απόλυτο κυβερνητικό έλεγχο πρόσφυγες Αρχιερείς αξιοποιήθηκαν για την επίτευξη του στόχου που τέθηκε σε άμεση προτεραιότητα, δηλ. την διοικητική αποκοπή της ελλαδικής Εκκλησίας από το Οικουμενικό Πατριαρχείο (αυτοκέφαλο). Μεθοδεύτηκε, έτσι, η τέλεια εξίσωσή τους με τους ελλαδίτες κανονικούς συναδέλφους τους, που πλέον αποτελούσαν μειοψηφία στο αρχιερατικό σώμα, με αποτέλεσμα την χωρίς δυσχέρειες επιβολή όλων των, πολιτειοκρατικού χαρακτήρα, κυβερνητικών ρυθμίσεων στο εκκλησιαστικό ζήτημα της Ελλάδας.