Τα ιερά της Πελοποννήσου κατά τον 8ο και 7ο αι. π.Χ.
Authors: Βλάχου Αφροδίτη 
Published: September 2021

Στη μακρά περίοδο από τον ύστερο 11ο αιώνα έως και το τέλος του 7ου αιώνα π.Χ., η θρησκεία αναδεικνύεται σε έναν από τους κυριότερους άξονες της αρχαίας ελληνικής κοινωνίας, όπου μπορούμε να ερευνήσουμε τις σύνθετες κοινωνικές, πολιτικές, οικονομικές, αλλά και ιδεολογικές εξελίξεις που λαμβάνουν χώρα στο σύνολο σχεδόν του ελλαδικού χώρου. Η Πελοπόννησος, παρούσα στις εξελίξεις αυτές, έχει να επιδείξει ένα πλούσιο λατρευτικό τοπίο, το οποίο σχηματίζεται μέσα από μια μοναδική συνύπαρξη πανελληνίων ιερών, ισχυρών αστικών και εξωαστικών ιερών και ιερών σε κατεξοχήν αγροτικές ή μεθόριες θέσεις. Από τη δημοσίευση των πορισμάτων των πρώτων ανασκαφών στην Ολυμπία το 1890, έως και τις μέρες μας, ο αριθμός των μελετών που αφορούν στα πελοποννησιακά ιερά φανερώνει το συνεχές και αμείωτο ενδιαφέρον της επιστημονικής κοινότητας απέναντι σε ζητήματα θρησκείας και λατρευτικής συμπεριφοράς, ειδικά σε μια περίοδο με κρίσιμες κοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις για τους πληθυσμούς της Πελοποννήσου, όπως είναι η Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου και η Πρώιμη Αρχαϊκή περίοδος. Η συγκέντρωση του συνόλου του δημοσιευμένου υλικού που αντιστοιχεί στους αιώνες αυτούς και κυρίως στη μετάβαση από τον 8ο στον 7ο αιώνα π.Χ., είχε ως αποτέλεσμα την κατάρτιση ενός καταλόγου, ο οποίος περιλαμβάνει εκατόν εννέα θέσεις, που ταυτίζονται είτε με μεγάλα και σημαντικά ιερά, είτε με χώρους, στους οποίους εντοπίζονται κατάλοιπα λατρευτικών πρακτικών, όπως για παράδειγμα ένας υπαίθριος βωμός ή ένας ιερός αποθέτης. Τα περισσότερα από αυτά εντοπίζονται στις περιοχές της Λακωνίας, της Αργολίδας και της Αρκαδίας, ενώ ακολουθούν η Μεσσηνία, η Κορινθία, η Αχαΐα, η βορειοανατολική Πελοπόννησος και τέλος, η Ηλεία. Μεταξύ των θέσεων αυτών σημειώνονται πολλές ομοιότητες, ως προς την τοπογραφία του ιερού, την έναρξη της λατρείας στο χώρο, την ανέγερση και τη μορφή του πρώτου ναϊκού οικοδομήματος, το πλήθος και το είδος των αναθημάτων, τη σχέση με κάποιο οικιστικό κέντρο, κ.ά., ενώ την ίδια στιγμή αναδεικνύονται τοπικές ιδιαιτερότητες, παραδόσεις και προτιμήσεις.Η πρώτη περίοδος σημαντικών αλλαγών στη λατρευτική ζωή των περιοχών της Πελοποννήσου αντιστοιχεί με τη μετάβαση από την Ύστερη Εποχή του Χαλκού στην Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου. Κατά τη μεταβατική αυτή περίοδο, η λατρεία στα πρωιμότερα από τα πελοποννησιακά ιερά φαίνεται πως ήταν επικεντρωμένη στη διεξαγωγή θυσιών και κοινών λατρευτικών δείπνων. Η εντατικοποίηση των λατρευτικών πρακτικών τοποθετείται χρονικά από τα μέσα του 8ου αιώνα π.Χ. και εξής, μια περίοδο που έχει συνδεθεί με τα πρώτα στάδια της αστικοποίησης και την ανάδυση των πρώτων πόλεων-κρατών. Περισσότερα από τα μισά πελοποννησιακά ιερά ιδρύονται κατά τη διάρκεια της Γεωμετρικής περιόδου και κυρίως στην ύστερη φάση της. Η περιοχή που αντιδρά πιο άμεσα στις εξελίξεις αυτές είναι η Αργολίδα, καθώς σύμφωνα με την έρευνα τότε ιδρύονται τα δέκα από τα είκοσι ένα συνολικά ιερά που έχουν καταγραφεί στην αργολική επικράτεια. Τον 7ο αιώνα π.Χ. παρατηρείται επίσης ένας σημαντικός βαθμός λατρευτικής δραστηριότητας, η οποία διακρίνεται από μία σχετική ανισότητα μεταξύ των διαφόρων περιοχών της Πελοποννήσου, με την Αρκαδία να ηγείται των εξελίξεων, ενώ αντίθετα την Αχαΐα να παρουσιάζει μια εικόνα στασιμότητας και οπισθοχώρησης.Μέχρι τα μέσα του 8ου αιώνα π.Χ. τα ιερά που βρίσκονταν εντός των οικισμών της πελοποννησιακής επικράτειας συνήθως δεν διέθεταν κάποιο ναϊκό οικοδόμημα, ενώ σε αυτά που είχαν ιδρυθεί στην περιφέρεια των οικιστικών κέντρων ή στην ύπαιθρο η μορφή των ναών περιοριζόταν σε αρκετά απλές, μικρών διαστάσεων κατασκευές. Τα πρώτα μνημειακά ναϊκά οικοδομήματα κάνουν την εμφάνισή τους στο τέλος του 8ου αιώνα π.Χ., αρκετά από τα οποία ανήκουν στον τύπο του εκατόμπεδου. Η βορειοανατολική Πελοπόννησος αποτελεί την περιοχή όπου περί το 700 π.Χ. και καθ’ όλη τη διάρκεια του α΄ μισού του 7ου αιώνα π.Χ. νέες τάσεις εφαρμόζονται στη αρχιτεκτονική των ναών με απώτερο σκοπό την απόδοση σε αυτούς ενός μνημειακού χαρακτήρα. Ο ηγετικός ρόλος της Κορίνθου στις εξελίξεις αυτές αποτελεί πλέον ένα αξίωμα του σύγχρονου ακαδημαϊκού κόσμου. Ως καινοτόμα στοιχεία των κορινθιακών ναών έχουν θεωρηθεί η χρήση του τοπικού μαλακού ασβεστόλιθου ως οικοδομικού υλικού, όπως επίσης η εφαρμογή και διάδοση της πήλινης στέγασης του ναϊκού οικοδομήματος. Αξίζει να σημειωθεί ότι στον πρώιμο αρχαϊκό ναό του Απόλλωνος αποδίδεται η πρωιμότερη πήλινη στέγη που έχει βρεθεί συνολικά στον ελλαδικό χώρο της μετα-Μυκηναϊκής εποχής.Σημαντική στην πρώιμη ναϊκή αρχιτεκτονική υπήρξε επίσης η συμβολή της Αχαΐας. Η ανασκαφή που ξεκίνησε το 1979 στο Άνω Μαζαράκι του οροπεδίου της Ρακίτας έφερε στο φως τον πρωιμότερο ναό της Αχαΐας, αλλά και ένα από τα αρχαιότερα παραδείγματα δωρικού ναού, στον οποίο σε μία πρώιμη μορφή συναντώνται όλα τα επιμέρους αρχιτεκτονικά στοιχεία του αρχαϊκού και του κλασικού ναού, δηλαδή πρόδομος, κυρίως ναός και περίσταση. Το πιο κοντινό παράλληλο του ναού στο Άνω Μαζαράκι θεωρείται ο πρόσφατα ανεσκαμμένος ναός του Ελικωνίου Ποσειδώνος στη θέση Νικολέικα του Αιγίου. Η παρουσία του ημικυκλικού προστώου στη είσοδο και των δύο ναών αποτέλεσε μία καινοτομία των υστερογεωμετρικών ναών της Αχαΐας, ως μία προσπάθεια απόδοσης μνημειακότητας σε αυτούς. Τέλος, η περίπτωση του μεγαλοπρεπούς γεωμετρικού οικοδομήματος της Τραπεζάς υποδεικνύει την ύπαρξη - ήδη από το β’ μισό του 8ου αιώνα π.Χ. - κτηρίων, τα οποία εξυπηρετούσαν πρακτικές όπως η τέλεση λατρευτικών δείπνων. Στα ιερά της Πελοποννήσου έχει έρθει στο φως πληθώρα αφιερωμάτων, όπως κεραμεική, μικκύλα αγγεία, πήλινα και χάλκινα ειδώλια, κοσμήματα, πήλινα ομοιώματα, αντικείμενα από οστό και ελεφαντοστό, σφραγιδόλιθοι, είδη οπλισμού και πολλά άλλα, τα οποία χρονολογούνται ως επί το πλείστον στη Γεωμετρική και Αρχαϊκή περίοδο. Από τις πρώτες ανασκαφές στην Ολυμπία και το Ηραίο του Άργους, αλλά και από αυτές που ακολούθησαν σε αρκετές θέσεις της πελοποννησιακής επικράτειας, έγινε εμφανές ότι τα μετάλλινα αντικείμενα υπήρξαν ίσως το πιο αγαπητό από τα αναθήματα και ότι η παράγωγή τους βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό στη δράση τοπικών εργαστηρίων παραγωγής. Μια από τις πιο αντιπροσωπευτικές ομάδες αυτών των αναθημάτων, η οποία διακρίνεται σε πολλές περιπτώσεις ιερών για την ποσοτική της υπεροχή και την υψηλή καλλιτεχνική της ποιότητα, είναι τα κοσμήματα, όπως επιβεβαιώνει ο αριθμός των χάλκινων περονών από τα ιερά της Ήρας στο Άργος, της Ορθίας στη Σπάρτη και της Αλέας στην Τεγέα.Τα χάλκινα και πήλινα ανθρωπόμορφα και ζωόμορφα ειδώλια συνιστούν επίσης μία από τις πολυπληθέστερες ομάδες αντικειμένων που αφιερώνονταν στα πελοποννησιακά ιερά. Τα ειδώλια ίππων είναι αναμφισβήτητα ένα αντιπροσωπευτικό ανάθημα του 8ου αιώνα π.Χ., με την Ολυμπία να προσφέρει έναν εξαιρετικά μεγάλο αριθμό από αυτά κυρίως σε χαλκό. Ένα σημαντικό σύνολο πήλινων ειδωλίων ίππων προέρχεται από το ιερό του Φλιούντος, ενώ ιδιαίτερα αγαπητή προσφορά υπήρξε και στην περιοχή της Σπάρτης. Χαρακτηριστική ομάδα πήλινων χειροποίητων ανθρωπόμορφων ειδωλίων είναι οι ένθρονες γυναικείες μορφές ή θεότητες με πλούσια πλαστική διακόσμηση, οι οποίες απαντώνται ως επί το πλείστον στα ιερά της Αργολίδας.Ως προς την κεραμεική, τα μικρού μεγέθους ανοιχτά αγγεία - αγγεία πόσης - επικρατούν με διαφορά μεταξύ των άλλων σχημάτων. Ο κάνθαρος υπήρξε το πλέον αγαπητό σχήμα στην περιοχή της Αχαΐας, καθ’ όλη τη διάρκεια των πρώιμων ιστορικών χρόνων, ενώ τα παραδείγματα των ύστερων γεωμετρικών χρόνων βρίσκουν παράλληλα σε αυτά που έχουν βρεθεί στο ιερό της Ολυμπίας και στα ιερά της Μύσιας Δήμητρας στο Κουρτάκι και του Αγαμέμνονος στις Μυκήνες. Η ισχυρή παρουσία σε ένα ιερό ενός κλειστού σχήματος αγγείου σχετίζεται ως επί το πλείστον με προτιμήσεις τοπικού χαρακτήρα, όπως είναι η υδρία στην περιοχή της Αργολίδας, αν και στην περίπτωση αυτή πρόκειται κυρίως για μικρού μεγέθους αγγεία. Η Κόρινθος θεωρείται η περιοχή που πρωτοστάτησε στην παραγωγή μικρογραφικής αναθηματικής κεραμεικής. Οι ανασκαφές που διενεργήθηκαν στη Συνοικία των Κεραμέων, στο ιερό της Δήμητρας και της Κόρης στον Ακροκόρινθο, στο Ηραίο της Περαχώρας, στο ιερό του Ισθμίου Ποσειδώνος και αλλού, έφεραν στο φως μια αξιοσημείωτα μεγάλη ποσότητα αγγείων αυτής της κατηγορίας, ενώ οι κορινθιακές μικρογραφικές κοτύλες έχουν βρεθεί σε πολλές θέσεις εκτός της κορινθιακής επικράτειας, μεταξύ των οποίων η Αργολίδα και το ιερό της Αλέας Αθηνάς στην Τεγέα.Οι χάλκινοι τρίποδες, σύμβολο μιας υψηλής κοινωνικά τάξης, εμφανίζονται στην Ολυμπία νωρίτερα σε σύγκριση με τα πρωιμότερα παραδείγματα από άλλα ιερά της Πελοποννήσου, όπως της Αθηνάς Χαλκιοίκου και του Απόλλωνος Αμυκλαίου στη Σπάρτη ή του Διός Ιθωμάτα και του Ποσειδώνος στα Ακοβίτικα της Μεσσηνίας, ενώ ο αριθμός τους στο ιερό της Άλτεως ξεπερνά κατά πολύ αυτούς που θα πρέπει να αφιερώθηκαν στα άλλα ιερά.Μικρού μεγέθους πήλινα ομοιώματα ποικίλων μορφών, όπως οικίσκοι, ή άλλες αρχιτεκτονικές μορφές, άρματα και τροχοί, είδη οπλισμού, καρποί, φρούτα και αρτοπαρασκευάσματα και αρκετά ακόμα, εμφανίζονται στα πελοποννησιακά ιερά του 8ου και 7ου αιώνα π.Χ., συχνά σε αξιόλογες ποσότητες. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα πήλινα ομοιώματα κτηρίων (οικίσκων) που προέρχονται από τα Ηραία της Περαχώρας και του Άργους, της Αθηνάς Αλέας, της Ορθίας Αρτέμιδος, της Αρτέμιδος στο Άνω Μαζαράκι, του Ελικωνίου Ποσειδώνος και από το ιερό της Αφροδίτης στη νότια πλευρά του Φλιάσιου πεδίου. Τέλος, ειδικές κατηγορίες αφιερωμάτων, όπως τα ανάγλυφα αναθηματικά πλακίδια, τα μολύβδινα μικροσκοπικά ειδώλια, οι μικρογραφικοί πήλινοι και χάλκινοι κώδωνες, τα πήλινα προσωπεία και τα σιδηρά δρεπάνια, τα οποία έχουν συνδεθεί κατά κύριο λόγο με τα σπαρτιατικά ιερά, υποδηλώνουν την επικράτηση τοπικών παραδόσεων, σε συνδυασμό με την υιοθέτηση ανατολικών προτύπων στα έργα της εγχώριας καλλιτεχνικής παραγωγής.Στα τέλη του 8ου αιώνα π.Χ. εκδηλώνεται μια έντονη επιθυμία των διαφόρων πληθυσμών της Πελοποννήσου για σύνδεση με το μυκηναϊκό - ηρωικό παρελθόν. Θρησκευτικοί συμβολισμοί μεταφέρονται από τη μία εποχή στην άλλη, επηρεάζοντας και διαμορφώνοντας ως ένα βαθμό τις νέες πεποιθήσεις και λατρευτικές πρακτικές. Η άσκηση λατρευτικής δράσης σε κατεξοχήν μυκηναϊκές θέσεις, όπως το ανάκτορο της Πύλου και οι ακροπόλεις των Μυκηνών και της Τίρυνθας, καθώς επίσης και σε τάφους της Εποχής του Χαλκού, είναι ένα φαινόμενο που συνδέθηκε με την άνοδο της δημοφιλίας των ηρώων και των προγόνων. Επίσης νέα ιερά είτε ιδρύονται πλησίον θέσεων ή καταλοίπων της Εποχής του Χαλκού, είτε αφιερώνονται στη λατρεία μορφών του έπους, όπως το ιερό του Μενελάου και της Ελένης στη Σπάρτη. Τέλος, η παρουσία αντικειμένων της Εποχής του Χαλκού ή αναθημάτων που μιμούνται συνειδητά τύπους και εικονογραφικά θέματα της προϊστορικής περιόδου σε ιερά των πρώιμων ιστορικών χρόνων, τα λεγόμενα κειμήλια, λειτούργησαν ως φορείς ανάμνησης και εξύμνησης του παρελθόντος. Αντιπροσωπευτικό παράδειγμα αποτελούν οι μικρογραφικοί διπλοί πελέκεις, οι οποίοι εμφανίζονται κυρίως στις περιοχές της Σπάρτης και της Τεγέας και δευτερευόντως στο Ηραίο του Άργους και στα ιερά της Ολυμπίας και των Λουσών. Κατά τη διάρκεια του 8ου και του 7ου αιώνα π.Χ. οι διάφοροι πληθυσμοί της Πελοποννήσου πάσχισαν να διαφυλάξουν σε μικρό ή σε μεγαλύτερο βαθμό τη διαφορετικότητα της καταγωγής και της ιστορίας τους. Έχοντας συχνά ως συνεκτικό στοιχείο τη δωρική καταγωγή τους, επιχείρησαν να ενισχύσουν τις πολιτικές τους δομές μέσω της δημιουργίας ισχυρών δικτύων λατρευτικής δραστηριότητας. Ο ρόλος κάποιων ιερών στη διαμόρφωση ευρύτερων θρησκευτικών ομάδων είναι δυνατό να ανιχνευθεί στα ιερά της Ολυμπίας, της Ισθμίας, του Ηραίου του Άργους, της Επιδαύρου, της Αθηνάς Αλέας στην Τεγέα, της Αρτέμιδος στο Άνω Μαζαράκι, του Ποσειδώνος στα Ακοβίτικα της Μεσηνίας, καθώς και στο ιερό του Απόλλωνα στις Αμύκλες. Η εξέταση των σχέσεων μεταξύ των ιερών και κατ’ επέκταση μεταξύ των περιοχών στις οποίες ανήκουν θέτει σε νέα βάση τη συζήτηση σχετικά με το ρόλο των εξωαστικών ιερών κατά τον 8ο π.Χ. αιώνα, μετατοπίζοντας το ενδιαφέρον στην ανάδυση ομάδων ιερών, τα οποία αποτέλεσαν κέντρα διακίνησης μεγάλου αριθμού αναθημάτων και τέλεσης συλλογικών λατρευτικών πρακτικών. Η λατρεία της Ήρας και του Δία στη βορειοανατολική Πελοπόννησο, το δίκτυο των σπαρτιατικών ιερών και το αρκαδικό δίκτυο ιερών, συνιστούν αντιπροσωπευτικές μελέτες περίπτωσης ως προς αυτήν την κατεύθυνση της έρευνας αναφορικά με την πρώιμη λατρεία στην Πελοπόννησο.