Ελλάδα και Βαλκάνια στα ελληνικά σχολικά βιβλία ιστορίας της περιόδου 1967-2007
Authors: Κοντοβά Μαρία 
Published: August 2021

Η παρούσα διατριβή εντάσσεται στο πεδίο της Παιδαγωγικής της Ειρήνης και της «Διεθνούς Έρευνας» των σχολικών εγχειριδίων. Υλικό της έρευνας αποτέλεσαν τα βιβλία Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας της Γενικής, Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης της περιόδου 1967-2007. Στο πλαίσιο αυτό μελέτησα σε συγχρονικό και διαχρονικό επίπεδο την εικόνα του εθνικού «εαυτού» και του βαλκάνιου εθνικού «άλλου», καθώς και τις συγκρούσεις αλλά και τις περιόδους ειρήνης μεταξύ τους, προκειμένου να καταδείξω την πιθανή επίδραση της εξωτερικής πολιτικής στα περιεχόμενα των ερευνώμενων σχολικών βιβλίων. Η γενική διαπίστωση που προέκυψε κατέδειξε την εξάρτηση της σχολικής Ιστορίας από την πολιτική εξουσία. Η σχολική ιστορία εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται ως εργαλείο διάχυσης εθνικής ιδεολογίας. Ειδικότερα στα πολεμοκεντρικά περιεχόμενα των σχολικών βιβλίων της επταετούς δικτατορίας διακρίνεται η συντηρητική επιχειρηματολογία της μετεμφυλιακής περιόδου. Τα ιδεολογήματα του ελληνοχριστιανισμού, του αντικομμουνισμού και του τρίπτυχου «πατρίς-θρησκεία-οικογένεια» δεσπόζουν στη σχολική αφήγηση της περιόδου ως απελευθερωτικές ιδεολογίες έναντι της αναβίωσης της απειλής του σλαβικού επεκτατισμού. Ωστόσο, η διπλωματική απομόνωση και οι οικονομικές συνέπειες αυτής, η έντονη κοινωνική ανισότητα σε συνδυασμό με τη δράση των ευρωπαϊκών φοιτητικών κινημάτων στην Ελλάδα και την εξέγερση του Πολυτεχνείου, το πραξικόπημα κατά της νόμιμης κυβέρνησης της Κύπρου και η εισβολή της Τουρκίας με τα επακόλουθά της θα επιφέρουν την κατάρρευση της στρατιωτικής κυβέρνησης. Η μεταβολή αυτή τερματίζει τη μετεμφυλιακή περίοδο και σηματοδοτεί την έναρξη της μεταπολίτευσης. Βασικός στόχος των πρώτων χρόνων της μεταπολίτευσης είναι η προσπάθεια επούλωσης των πληγών που είχαν ανοίξει οι ιδεολογικές διαμάχες από την απελευθέρωση μέχρι το 1974. Στο πλαίσιο αυτό διαμορφώνεται το κλίμα που επιτρέπει τη μετάβαση σε πιο φιλελεύθερες κατευθύνσεις, ενώ οι σχετικές εκπαιδευτικές επαγγελίες συνδέονται και με τον αναπροσανατολισμό της ιστορικής εκπαίδευσης, ο οποίος όμως αποδεικνύεται αργόσυρτος. Ειδικότερα, έως το 1981 εξακολουθεί να είναι έκδηλη η εθνοκεντρική αφήγηση των σχολικών βιβλίων Ιστορίας, η οποία εμμένει στην ανάδειξη των Τούρκων και των Βούλγαρων ως εχθρικών εθνικών «άλλων». Από το α΄ μισό της δεκαετίας του 1980 έως τα μέσα της δεκαετίας του 1990, σημειώνονται προσπάθειες «αρνητικής» αναθεώρησης της αφήγησης των βιβλίων Ιστορίας κυρίως της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Ως εχθρικός εθνικός «άλλος» προβάλλεται κυρίως ο Τούρκος, υποχωρούν οι σχετικές αρνητικές σημάνσεις για τους Βούλγαρους, ωστόσο το «Μακεδονικό» και τα θέματα των ταυτοτήτων και των μειονοτήτων συναινούν στην επάνοδο του συντηρητισμού στην ελληνική εξωτερική πολιτική, γεγονός που αποτυπώνεται στα περιεχόμενα της σχολικής Ιστορίας της εποχής. Τέλος, αντίστοιχο αφηγηματικό μοτίβο ακολουθείται και μετά το 1997 παρά τις εξαγγελίες για εκπαιδευτικό εκσυγχρονισμό. Από τα παραπάνω διαφαίνεται ότι το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα εξακολουθεί να απέχει από την πραγμάτωση των επιτακτικών αιτημάτων της σύγχρονης εποχής για ουσιαστικό διαπολιτισμικό διάλογο και υπέρβαση του εθνοκεντρισμού. Προκειμένου να επιτευχθεί το παραπάνω απαιτείται το περιεχόμενο των σχολικών βιβλίων Ιστορίας να καταστεί πολυπρισματικό αξιοποιώντας μεγαλύτερο φάσμα πηγών, που θα καλλιεργούν την ιστορική κρίση, την ενσυναίσθηση και θα ευνοούν την ανταλλαγή ιδεών. Προς αυτήν την κατεύθυνση εργάζεται η Εκπαίδευση για την Ειρήνη, η οποία είναι εκπαίδευση για την πολιτική, ικανή να «κατασκευάσει» μια πολυφωνική εκδοχή της Ιστορίας, που θα συμβάλλει στην κατανόηση της ιστορικής ετερότητας και θα προωθεί την ειρηνική, διαβαλκανική συμβίωση.