Οι έκτακτοι αρχαιολόγοι μέσα στη διαδικασία παραγωγής του αρχαιολογικού προϊόντος στην Ελλάδα
Authors: Δαραβίγκα Κλεάνθη 
Published: November 2024

Η διατριβή πραγματεύεται το καθεστώς των εκτάκτων αρχαιολόγων στην Ελλάδα, ενταγμένο στο γενικότερο πλαίσιο της αρχαιολογικής διαδικασίας. Πώς θα μπορούσε να οριστεί, για ποιους λόγους απέκτησε τα χαρακτηριστικά του, πώς αυτά επηρεάζουν τη θέση του εκτάκτου μέσα στην επιστημονική παραγωγή αλλά και με ποιους τρόπους θα μπορούσε η έκτακτη συνθήκη να αλλάξει. Έκτακτος αρχαιολόγος, στο πλαίσιο της έρευνας, θεωρήθηκε εκείνος που χωρίς μόνιμη θέση, εργάζεται σε σωστικές ανασκαφές και επιβλέψεις εκσκαφών. Σε δραστηριότητες δηλαδή που δεν προκύπτουν από μία επιστημονική πρωτοβουλία αλλά απαντούν σε μία εξωγενή της αρχαιολογικής επιστήμης ανάγκη. Κατά αντιστοιχία με τις διάφορες θεωρητικές κατευθύνσεις από τις οποίες η έρευνα τροφοδοτήθηκε (αρχαιολογική εθνογραφία, αυτοεθνογραφία, κριτική χαρτογράφηση), υιοθετήθηκαν και διαφορετικές οπτικές προσέγγισης προκειμένου να φωτιστούν διαφορετικές πτυχές του κεντρικού ζητήματος. Η λογική της πολυσυλλεκτικότητας επέτρεψε τον συνδυασμό παραδοσιακών ποιοτικών με ποσοτικά εργαλεία έρευνας: ποικίλες αποδελτιώσεις, ηλεκτρονικό ερωτηματολόγιο, μικρά κείμενα εκτάκτων αρχαιολόγων, συζητήσεις/αφηγήσεις, αυτοεθνογραφικά κείμενα. Βασικό θεωρητικό πρίσμα της έρευνας αλλά ταυτόχρονα και ένα σημαντικό της συμπέρασμα αποτέλεσε η ιδέα του «διπόλου της ελληνικής αρχαιολογίας» που παραπέμπει στην ταυτόχρονη επενέργεια δύο ισχυρών πόλων επιρροής στον ελληνικό τρόπο αρχαιολογικής παραγωγής: από τη μία, οι κοινές σε όλες σχεδόν τις χώρες, πρακτικές αναδιανομής της εξουσίας προς όφελος της ανάπτυξης και της διευκόλυνσης της αγοράς, οι οποίες συμπαρασύρουν και τις αρχαιολογικές στρατηγικές, κι από την άλλη, ειδικά στην Ελλάδα, οι ιδιαίτερες ιδεολογικές καταβολές της αρχαιολογικής επιστήμης που οργάνωσαν τη λειτουργία της κατά το πρότυπο των εταιρειών, αδελφοτήτων και συντεχνιών του 19ου αι. Στο αντιφατικό παρόν οι δυνάμεις της αρχαιολογικής συντεχνίας καταρρέουν και νέες καταλαμβάνουν τον έλεγχο. Μέσα σε αυτό το αναδυόμενο μάγμα της κυριαρχίας του κέρδους μορφοποιείται και ο θεσμός των εκτάκτων αρχαιολόγων. Το συντεχνιακό καταστατικό ωστόσο δεν προβλέπει αναστοχαστικές διεργασίες. Χαρακτηρίζεται από εσωστρέφεια, η οποία είναι αντιστρόφως ανάλογη με την ορμή των χρηματιστικών δυνάμεων, γεγονός που μεταφράζεται σε μία ολοένα αυξανόμενη γραφειοκρατικοποίηση που δημιουργεί ρήγματα και αποκλεισμούς στη διαδικασία καθώς και εργαλειοποίηση των εκτάκτων, ενώ απορυθμίζει την ροή της αρχαιολογικής πληροφορίας προς το ευρύ κοινό χωρίς να μετασχηματίζει το τελικό προϊόν. Αρχικά αναλύεται η διαδικασία παραγωγής του αρχαιολογικού προϊόντος στη χώρα και σχολιάζεται κάθε στάδιο ή μετάβαση που εντοπίστηκε σε αυτή με τη βοήθεια της κριτικής χαρτογράφησης. Μέσα από τη γενική αυτή εικόνα, και με τη συμβολή πάντα της ιδέας του διπόλου, αναδεικνύονται τα σημεία της διαδικασίας όπου αυτό επιδρά παράγοντας την αποσπασματικότητα που τη χαρακτηρίζει αλλά και τον αχρονικό, αναλλοίωτο χαρακτήρα της μεγάλης αφήγησης-προϊόν που συνεχίζει να την ενεργοποιεί. Στη συνέχεια, επιχειρείται η ένταξη των έκτακτων αρχαιολόγων μέσα στην αρχαιολογική διαδικασία αντλώντας από το σύνολο των ερευνητικών στοιχείων. Η συζήτηση οργανώνεται γύρω από τρεις κεντρικές έννοιες: τα μεταβατικά σημεία της διαδικασίας ανάμεσα στα επιμέρους στάδιά της που λειτουργούν για τους έκτακτους σαν σημεία ελέγχου, την καθοριστική εναλλαγή που παρατηρείται ανάμεσα στην παρουσία και απουσία των εκτάκτων σε όλο το εύρος της διαδικασίας και, τέλος, τον εγκλωβισμό τους στο αρχαιολογικό πεδίο που μεταφράζεται σε μία ποικιλία πιο ειδικών ποιοτικών χαρακτηριστικών.Κλείνοντας, συνοψίζονται τα βασικά συμπεράσματα και οι παρατηρήσεις που προκύπτουν από όλα τα παραπάνω. Η συζήτηση στρέφεται αρχικά γύρω από τις συνθήκες μέσα στις οποίες κινούνται οι έκτακτοι αρχαιολόγοι, τους πιθανούς λόγους που τις διαμορφώνουν και ορισμένα επιμέρους συμπεράσματα που προέκυψαν μέσα από το σύνολο της έρευνας. Ολοκληρώνεται με μία κριτική των επιλογών χειραφέτησης των εκτάκτων, το πλεόνασμα που παράγει η επισφαλής καθημερινότητά τους και πιθανούς τρόπους μετασχηματισμού του σε δυναμικά προτάγματα που μπορούν ίσως να επηρεάσουν τόσο τον ρόλο τους όσο και τη διαδικασία και το αποτέλεσμά της. Πυρήνα αυτής της καταληκτικής συζήτησης αποτελούν οι κατατεθειμένες σκέψεις ενός ικανού συνόλου εκτάκτων αρχαιολόγων για την ισχύουσα αρχαιολογική πραγματικότητα, τις εναλλακτικές προοπτικές και την προσωπική μας αρχαιολογική ουτοπία.