Μηχανισμοί συμπεριφοράς και προσαρμογές των ευρωπαϊκών πληθυσμών του Stellagama stellio
Authors: Καραμέτα Εμμανουέλα 
Published: September 2021

Η παρούσα διατριβή εστιάζει στην ενδοειδική διαφοροποίηση της σαύρας Stellagama stellio (Agamidae) ως προς την οικοφυσιολογία και τη φυλογένεση. Αρχικά ερευνάται η επίδραση του περιβάλλοντος στην απόδοση της πέψης και στην αποτελεσματικότητα της θερμορρύθμισης σε νησιωτικούς και ηπειρωτικούς πληθυσμούς κατά μήκος γεωγραφικού ΒΔ-ΝΑ κλινούς. Αναδεικνύεται η επίδραση του κλίματος στην πεπτική αποδοτικότητα, η οποία ασκείται κυρίως έμμεσα. Οι πληθυσμοί του βόρειου, «υγρού» άκρου εμφάνισαν τη μικρότερη πεπτική αποδοτικότητα σε όλα τα θρεπτικά συστατικά. Η σύγκριση μεταξύ ηπειρωτικών και νησιωτικών πληθυσμών δεν ανέδειξε τον νησιωτισμό ως σημαντική παράμετρο για την πέψη. Οι διαφορετικοί πληθυσμοί έχουν προσαρμοστεί στις τοπικές συνθήκες του ενδιαιτήματος όπου ζουν με τις ιδιαιτερότητές του να οδηγούν σε διαφορετικά προσαρμοστικά πρότυπα. Η ηλικία επηρεάζει εξίσου την πέψη, οδηγώντας σε οντογενετική αλλαγή στην αποδοτικότητα των τριών βασικών θρεπτικών συστατικών. Τα ενήλικα είναι ικανότερα στην εξαγωγή λιπιδίων και σακχάρων ενώ τα ανήλικα στην εξαγωγή πρωτεϊνών, διαφορές που αποδίδονται στο σχετικό μέγεθος των ατόμων και στις ενεργοβόρες διεργασίες της αναπαραγωγής στα ενήλικα, και στις ανάγκες σωματικής αύξησης στα ανήλικα. Όσον αφορά τη θερμορρύθμιση, αποτελεσματικότερος εμφανίζεται ο πληθυσμός της Δήλου, ενώ εκείνοι στα δύο άκρα του γεωγραφικού κλινούς θερμορρυθμίζουν με μικρότερη αποτελεσματικότητα. Οι διαφορές αυτές δεν αντανακλούν τις φυλογενετικές συγγένειες των πληθυσμών και αποδίδονται στα θερμικά χαρακτηριστικά των ενδιαιτημάτων. Στις επιλεγόμενες θερμοκρασίες διαφοροποιείται σημαντικά ο κυπριακός πληθυσμός, επιλέγοντας χαμηλότερες θερμοκρασίες από τους υπόλοιπους. Στην περίπτωση του S. stellio, η θερμορρύθμιση δεν αποτελεί «στατική» αλλά «μεταβαλλόμενη» λειτουργία. Η μελέτη της εξελικτικής ιστορίας του είδους, στη βάση πέντε μιτοχονδριακών και τριών πυρηνικών γονιδίων, δείχνει ότι το S. stellio αποτελεί μονοφυλετικό κλάδο που απέκλινε περ. 18 εκ. χρ. πριν. Τα γνωστά υποείδη αντιστοιχούν σε ξεχωριστές γενεαλογικές γραμμές και υπάρχουν και επτά επιπλέον διακριτές γραμμές, τέσσερεις τουλάχιστον από τις οποίες θα μπορούσαν να αποτελούν νέα τάξα. Το κυπριακό υποείδος αντιπροσωπεύει την παλαιότερη γενεαλογική γραμμή (3,99 εκ. χρ. πριν) και, σε συνδυασμό με τις γενετικές αποστάσεις, τους απλοτύπους και την ανάλυση οριοθέτησης ειδών, φαίνεται αναγκαία η ταξινομική αναθεώρησή του και η αναβίβασή του στο επίπεδο του είδους. Συμβάντα βικαριανισμού, διασποράς και ανθρωπόχωρης μεταφοράς, σε συνδυασμό με γνωστά βιογεωγραφικά φράγματα, συνέβαλαν στην εξελικτική διαφοροποίηση του είδους κατά το μέσο και ανώτερο Πλειστόκαινο. Οι διαφορές μεταξύ των γενεαλογικών γραμμών υποστηρίζουν την υψηλή μορφολογική ποικιλότητα των διαφορετικών πληθυσμών του είδους σε όλο το εύρος εξάπλωσής του. Συνοπτικά, η παρούσα έρευνα αναδεικνύει τη σημασία της μελέτης των φυσιολογικών και εξελικτικών προτύπων και διεργασιών σε επίπεδο πληθυσμών για την καλύτερη κατανόηση των μηχανισμών και των παραγόντων που συμβάλλουν στη διαφοροποίηση ακόμα και εντός μονοφυλετικών ομάδων. Ο οργανισμός μελέτης φαίνεται να αποτελεί «υπερείδος» που διαφοροποιείται έντονα υπό τη δράση τόσο φυσικών όσο και ανθρωπογενών παραγόντων.