Ενότητα και πολλαπλότητα κατά τους ύστερους διαλόγους και την άγραφη διδασκαλία του Πλάτωνος
Authors: Μπίρου Βασιλική 
Published: March 2022

Το θέμα της διατριβής είναι η διερεύνηση της φύσης των δύο εσχάτων Αρχών της πλατωνικής μεταφυσικής και του παραγωγικού συστήματος που εδράζεται στις Αρχές, μέσα από συνεξέταση της γραπτής και άγραφης φιλοσοφίας του Πλάτωνα. Στο πρώτο μέρος ερευνάται η άγραφη πλατωνική θεωρία των πρώτων Αρχών, ενώ στο δεύτερο μέρος επιχειρείται η κατάδειξη της απόλυτης συμφωνίας της εν λόγω θεωρίας με το περιεχόμενο των υστέρων πλατωνικών Διαλόγων. Οι δύο Αρχές του Είναι, το Ἓν και η Ἀόριστος Δυὰς του Μεγάλου καὶ Μικροῦ, δεν τίθενται στο πλατωνικό έργο με τη μορφή που εμφανίζονται στα ἄγραφα δόγματα, αποτελούν ωστόσο τον καμβά πάνω στον οποίο υφαίνεται τόσο η άγραφη όσο και η γραπτή διαλεκτική του Πλάτωνα. Η άγραφη θεωρία των Αρχών, μολονότι μας παρέχεται σε αποσπασματική μορφή, μέσα από τις διάσπαρτες αναφορές του Αριστοτέλη και άλλων αρχαίων συγγραφέων, μπορεί να ανασυγκροτηθεί και να αποτελέσει οδηγητικό μίτο για τη βαθύτερη κατανόηση του πλατωνικού στοχασμού συνολικά. Ο σκοπός της διατριβής είναι, επομένως, η διερεύνηση του βαθύτερου πυρήνα της μεταφυσικής του Πλάτωνα και η κατάδειξη της παρουσίας των Αρχών στο συγγραφικό του έργο. Το γεγονός ότι οι Διάλογοι δεν καταλήγουν ποτέ σε ένα οριστικό συμπέρασμα, αλλά τα ζητήματα παραμένουν κάθε φορά ανοιχτά, επιβεβαιώνει την πεποίθηση του Πλάτωνα πως το νόημα του Αρρήτου, αν και αποτελεί την έσχατη θεμελίωση κάθε επιμέρους νοήματος, δεν καθίσταται ρητό εντός των πλαισίων του γραπτού λόγου. Η πλατωνική διαλεκτική οργανώνεται, ωστόσο, γύρω από το υπερβατικό αυτό σημαινόμενο. Το στοιχείο της αποσιώπησης της μεταφυσικής αλήθειας παραπέμπει σε μία θεωρία που υπερβαίνει τους Διαλόγους. Αυτή η άγνωστη πτυχή της πλατωνικής μεταφυσικής, την οποία αντλούμε από το έργο του Αριστοτέλη, μπορεί, λοιπόν, υπό κατάλληλες προϋποθέσεις, να επιτρέψει μία πιο ολοκληρωμένη ανάγνωση του Πλάτωνα. Οι πρώτες προκύπτουσες από τις Αρχές οντότητες είναι οι ειδητικοί Αριθμοί, διότι αυτοί εμπεριέχουν το Εν και το Πολλαπλό στην πιο καθαρή εκδοχή τους, και, άρα, παρεισφρέουν στη δομή κάθε όντος, ακόμη και των Ιδεών. Η Ενότητα του Ενός δεν είναι μία άκαμπτη Ενότητα, αλλά μία Ενότητα δυναμική, ικανή για την ανάπτυξη διαλεκτικών σχέσεων. Θα πρέπει, λοιπόν, να νοηθεί όχι μόνο ως ακραιφνής Ενότητα, αλλά και ως έχουσα έναν εγγενή δυναμισμό, μία άπειρη ικανότητα αυτοδιαφοροποίησης και παραγωγής μορφών. Από την άλλη, αν και ιεραρχικά υπέρτερο της Αόριστης Δυάδας, το Εν δεν μπορεί να είναι Αρχή παραγωγική χωρίς τη Δυάδα. Το στοιχείο αυτό υπογραμμίζει ένα είδος αλληλεξάρτησης μεταξύ των Αρχών, το οποίο μας οδηγεί σε έναν έσχατο μεταφυσικό μονισμό. Η καθαρή και απόλυτη Ενότητα, διαχωρισμένη πλήρως από την Πολλαπλότητα, είναι αδύνατη και αδιανόητη. Το Εν και τα Πολλά υφίστανται ή αίρονται μαζί. Η ύπαρξη του Ενός συνιστά conditio sine qua non για τα Πολλά, και το αντίστροφο. Η ύπαρξη και μόνο του Ενός σημαίνει την παραδοχή μιας Δυάδας: του Ενός και του Όντος. Το Εν συνάπτεται με την Ιδέα του Όντος, και από τη σχέση αυτή προκύπτει ο Αριθμός 2 και, άρα, η σειρά των Αριθμών. Το άρρητο και υπερβατικό Εν της πρώτης υπόθεσης του Παρμενίδη, εμφανίζεται στη δεύτερη υπόθεση ως ικανό για την ανάπτυξη οντολογικών σχέσεων. Έτσι, από το Είναι του Ενός αναδύεται η οντολογική πολλαπλότητα, με πρώτη την πολλαπλότητα των Αριθμών. Αν δεν υπάρχει το Εν, το Πολλαπλό δεν διατηρεί κανένα ίχνος του Είναι του, έστω και ως κάτι εγγενώς απροσδιόριστο. Στερημένα από την Ενότητα, τα Πολλά εξαφανίζονται, γιατί καθίστανται ασυνάρτητα και χαώδη. Άρα, η Πολλαπλότητα υφίσταται μόνο αν έχει μία καθαρά αριθμητική σημασία, αν δηλαδή αποτελεί μία Ενότητα. Έτσι, το σύστημα των οκτώ υποθέσεων του Παρμενίδη επιβεβαιώνει την πλήρη εξάρτηση του Πολλαπλού από το Εν και, τελικά, τον μονιστικό χαρακτήρα της μεταφυσικής των Αρχών. Ο Φίληβος επιβεβαιώνει την αντιστοιχία του Πέρατος και του Απείρου με το Εν και την Αόριστη Δυάδα. Το Πέρας είναι η Αρχή κάθε σύμμετρης σχέσης, ενώ το Άπειρο η Αρχή κάθε ασυμμετρίας. Το Εν συλλαμβάνεται ως Μέτρον, όταν αυτό παύει να θεωρείται απολύτως υπερβατικό και αντιμετωπίζεται υπό το πρίσμα της διαλεκτικής που αναπτύσσει με το Είναι. Το Μέτρο συνιστά Αρχή όλων των σύμμετρων σχέσεων που εμπεριέχονται στο Είναι, και, ως εκ τούτου, ταυτίζεται με το Ἓν - Ἀγαθὸν. Έτσι, οδηγούμαστε στην επιβεβαίωση της κεντρικής θέσης της άγραφης διδασκαλίας του Πλάτωνα, ότι το Εν είναι Αρχή των Αριθμών και είναι το υπέρτατο Μέτρο.