Η εφαρμογή των συνταγματικών δικαιωμάτων
Authors: Δουλή Μαρία 
Published: June 2023

Τα συνταγματικά δικαιώματα, όπως τα αναγνωρίζει και τα θεσπίζει η έννομη τάξη και κατά κύριο λόγο το Σύνταγμα, δεν είναι μόνο διακηρύξεις αρχών, αλλ’ αποτελούν νομικούς δεσμευτικούς κανόνες που δημιουργούν δικαιώματα και αντίστοιχες υποχρεώσεις. Ταυτόχρονα, όμως, υπάρχουν για να εφαρμόζονται και η εφαρμογή τους εκτείνεται σε όλο το μήκος και πλάτος της έννομης τάξης, καταλαμβάνει όλη σχεδόν τη ρύθμιση.Τα συνταγματικά δικαιώματα κατοχυρώθηκαν αρχικά ως ατομικά δικαιώματα, προκειμένου να παράσχουν προστασία από την κρατική εξουσία. Ήδη, στο επίπεδο αυτό, η εφαρμογή τους εμφάνισε μεγάλες πρακτικές δυσκολίες, οι οποίες πολλαπλασιάστηκαν μετά την διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής τους και στις σχέσεις μεταξύ ιδιωτών στις οποίες προσιδιάζουν («τριτενέργεια»).Σε τι όμως συνίσταται ακριβώς η δυσκολία της εφαρμογής τους; Και πώς πρέπει να αντιμετωπιστεί; Πριν από την αναφορά σε οποιοδήποτε ζήτημα σχετικά με την εφαρμογή των συνταγματικών δικαιωμάτων, ανακύπτει η ανάγκη καθορισμού της έννοιας του περιορισμού. Ο περιορισμός αναδεικνύεται ο μεγάλος «πρωταγωνιστής» της εφαρμογής των συνταγματικών δικαιωμάτων. Η έννοια, όμως, του περιορισμού, ως συρρίκνωσης του περιεχομένου του δικαιώματος, προϋποθέτει τον ακριβή καθορισμό και του περιοριζόμενου μεγέθους, του «δικαιώματος» και του ακριβούς περιεχομένου του.Με αφορμή τα ως άνω ερωτήματα, η παρούσα διδακτορική διατριβή αναλύει το ζήτημα της εφαρμογής των συνταγματικών δικαιωμάτων μέσα από την αποσαφήνιση των κρίσιμων εννοιών και με την ενδεικτική αλλά ταυτόχρονα πλούσια περιπτωσιολογία που παραθέτει, επιχειρεί να αναδείξει την ανάγκη εντοπισμού και υιοθέτησης από τον εφαρμοστή του δικαίου ενός απόλυτα λογικού και ακριβούς μηχανισμού επίλυσης των καθημερινών διαφορών «σύγκρουσης» συνταγματικών δικαιωμάτων, ικανού να παρέχει στέρεη βεβαιότητα και ασφάλεια δικαίου.Στην προσπάθεια αυτή, προσεγγίζεται η αναλογικότητα τόσο ως δικαιϊκή αρχή με τις επιμέρους εκφάνσεις της (καταλληλότητα, αναγκαιότητα, stricto sensu αναλογικότητα) όσο και ως νομικό εργαλείο ελέγχου των περιορισμών των συνταγματικών δικαιωμάτων, υπό το πρίσμα τόσο της ελληνικής όσο και της ξένης νομολογίας. Σε αναζήτηση θεωρητικών βάσεων και μέσα από την παράθεση και επεξεργασία κυρίως νομολογιακών περιπτώσεων, επιχειρείται η κριτική προσέγγιση της κρατούσας σήμερα σε θεωρία και νομολογία στάθμισης, τόσο ως προς τις αδυναμίες της μεθόδου σε δογματικό επίπεδο όσο και ως προς την αποτελεσματικότητά της στην πράξη.Περαιτέρω, καταγράφονται και οι λοιπές μεθοδολογικές προτάσεις της συνταγματικής θεωρίας αναφορικά με την επίλυση της «σύγκρουσης» των συνταγματικών δικαιωμάτων. Έχοντας ήδη αποσαφηνίσει την έννοια του περιορισμού από άλλες συναφείς επιβαρύνσεις των συνταγματικών δικαιωμάτων, αναλύεται διακριτώς η θεσμική εφαρμογή των συνταγματικών δικαιωμάτων και αναπτύσσονται τα τρία επιμέρους στάδια της μεθόδου μέσω επεξεργασίας ενδεικτικών περιπτώσεων από την καθημερινή πρακτική.Διαπιστώνεται τελικώς ότι η τεχνική της στάθμισης δεν εδράζεται σε στέρεες θεωρητικές βάσεις και εμφανίζει προβλήματα πρακτικής εφαρμογής. Οι λοιπές προτάσεις της συνταγματικής θεωρίας, ως επιμέρους πτυχές της αναλογικότητας και της στάθμισης, δεν προσφέρουν συγκεκριμένη και αποτελεσματική μεθοδολογία επίλυσης των διαφορών και πολλές από αυτές δεν αποφεύγουν σε περιπτώσεις «σύγκρουσης» τη «θυσία» του ενός δικαιώματος στο άλλο.Αντίθετα, η μέθοδος της θεσμικής εφαρμογής των συνταγματικών δικαιωμάτων, με την ολοκληρωμένη προσέγγιση του εκάστοτε προβλήματος, κυρίως μέσω της εννοιολογικής υπαγωγής των πραγματικών δεδομένων κάθε περίπτωσης στο πεδίο εφαρμογής εκάστου συνταγματικού δικαιώματος αλλά και με την προσαρμογή του δικαιώματος στην ειδική σχέση ή το θεσμό, διαμέσου του λογικού εργαλείου της αιτιώδους συνάφειας, παρέχει τα εχέγγυα της ακρίβειας, της απαιτούμενης ασφάλειας δικαίου και της σταθερής αξιοπιστίας σε όλες τις περιπτώσεις.