Ο ρόλος των ΜΜΕ στη διαμόρφωση κοινωνικής αντίληψης για την τρομοκρατία στην Ελλάδα
Authors: Σκουλάς Εμμανουήλ 
Published: August 2021

Η σχέση Τρομοκρατίας, ΜΜΕ και Κοινωνίας αποτελεί ένα πεδίο μακροχρόνιας έρευνας και ανάλυσης. Πρόκειται για μια δυναμική σχέση η οποία εξελίσσεται και μεταβάλλεται διαρκώς, ανάλογα με τις συνθήκες, τις ιστορικές περιστάσεις, τις πολιτικές, τις οικονομικές και κοινωνικές συγκυρίες. Η σχέση αυτή εμφανίζεται σε όλες τις μορφές και εκφάνσεις της τρομοκρατίας ενώ η δυναμικότητά της και η μεταβλητότητα που την χαρακτηρίζουν απεικονίζονται στην Ακαδημαϊκή-βιβλιογραφική έρευνα. Η τελευταία μάλιστα, δείχνει να εμπλουτίζεται συνεχώς καθώς ανακαλύπτει διαρκώς νέα δεδομένα και νέες παραμέτρους, που αλλάζουν και πολλές φορές αποδομούν παραδοσιακά κατεστημένες αντιλήψεις και θέσεις. Στο σύντομο ιστορικό το οποίο θα παρατεθεί ακολούθως, αναδεικνύεται τόσο η ρευστότητα της σχέσης αυτής όσο και της έννοιας της τρομοκρατίας, η οποία, παρόλο που χρησιμοποιείται ευρύτατα, δεν έχει αποσαφηνιστεί επακριβώς ούτε χρησιμοποιείται κατά τον ίδιο τρόπο από Διεθνείς Οργανισμούς, Κυβερνήσεις, ακόμη και Εκπαιδευτικά Ιδρύματα, Ινστιτούτα ή Δεξαμενές Σκέψης. Επειδή βέβαια το φαινόμενο της τρομοκρατίας είναι ιδιαίτερα παλιό, στόχος της παρούσας διδακτορικής διατριβής δεν είναι να παρακολουθήσει την ιστορική της εξέλιξη ούτε και να αντιμετωπίσει ως ιστορικό αφήγημα τον τρόπο με τον οποίο η τρομοκρατία χρησιμοποιεί τα ΜΜΕ στη βάση της αρχής της αμοιβαιότητας, δηλαδή στο πώς τρομοκρατία και αντιτρομοκρατία χρησιμοποιούν ιστορικά τα ΜΜΕ για να «περάσουν τα μηνύματά τους στην Κοινή Γνώμη», ή για να προβούν σε «καμπάνιες δημοσιότητας». Αντίθετα, στόχος της είναι να εστιάσει σε μία ιδιαίτερη πτυχή της σχέσης ΜΜΕ και τρομοκρατίας, αυτή του «πλαισίου Ασφάλειας». Το «πλαίσιο Ασφάλειας» εμφανίζεται ως «μοντέλο» πληροφόρησης μετά την 11η Σεπτεμβρίου του 2001 και τα τρομοκρατικά χτυπήματα στους Δίδυμους Πύργους της Νέας Υόρκης. Το Πλαίσιο Ασφάλειας στην Ελλάδα φαίνεται να κερδίζει έδαφος μετά την εξάρθρωση της 17ης Νοέμβρη και την εμφάνιση νέων τρομοκρατικών ομάδων, ενώ συμβαδίζει με το Δόγμα Ασφάλειας το οποίο αναπτύχθηκε από την ΕΛ.ΑΣ. την ίδια περίοδο. Το Πλαίσιο Ασφάλειας αντανακλά την σχέση του Ελληνικού Κρατικού Φορέα για την Ασφάλεια (Aστυνομία) με τα ΜΜΕ, όπου η ροή πληροφόρησης εισέρχεται σε συγκεκριμένα «καλούπια» και εστιάζεται σε συγκεκριμένα κομμάτια της τρομοκρατίας όχι μόνο σε σχέση με συγκεκριμένες επιθέσεις, αλλά και γενικότερα με το φαινόμενο της τρομοκρατίας. Το πλαίσιο Ασφάλειας λειτουργεί ουσιαστικά ως «δεξαμενή» μέσα στην οποία εντάσσονται τα επιχειρησιακά δεδομένα της τρομοκρατίας, οι στόχοι, οι επιθέσεις, οι διεθνείς και εγχώριες συνεργασίες, το προφίλ των τρομοκρατών, έτσι ώστε το τελικό αποτέλεσμα να αναδεικνύει ότι η Ασφάλεια είναι απαραίτητη για τον έλεγχο των ομάδων αυτών, ότι ο αγώνας είναι συνεχής και ότι το «μέλλον» είναι πολλές φορές αβέβαιο. Γιατί – παρόλο που κάποιες από τις ομάδες αυτές φαινομενικά εξαρθρώνονται ύστερα από συλλήψεις των μελών τους – αποδεικνύεται ότι τελικά έχουν την ικανότητα να αναγεννιούνται, να ανασυγκροτούνται και να μπορούν να συνεχίζουν σε ένα μέλλον όπου ο «ήλιος ανατέλλει ξανά», παρά τα όποια χτυπήματα έχει δεχτεί. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι το Πλαίσιο Ασφάλειας βασίζεται εν πολλοίς σε «στοιχεία» τα οποία πηγές του Κρατικού Φορέα περνούν στα ΜΜΕ και βέβαια με τέτοιο τρόπο που να διατηρούν το στοιχείο της αβεβαιότητας και του μυστηρίου για την ύπαρξη της τρομοκρατίας στην Ελλάδα και ιδιαίτερα για την επιχειρησιακή της ικανότητα να απειλεί την ευημερία και την ανάπτυξη της χώρας. Παράλληλα η ερμηνευτική των στοιχείων τα οποία «διαρρέονται» στα ΜΜΕ από συγκεκριμένους δημοσιογράφους λειτουργεί ως «φυτώριο» καλλιέργειας έντονων συναισθημάτων της Κοινής Γνώμης, με κυρίαρχο αυτό του «φόβου», καθώς συνεχώς εμπλουτίζεται από επιχειρησιακά δεδομένα που επιτείνουν το «άγνωστο» και το «πιθανό» με αφετηρία είτε συγκεκριμένα γεγονότα είτε ερευνητικά δεδομένα. Το πλαίσιο δεν έχει σταθερή πορεία και εξέλιξη, καθώς τα ΜΜΕ φροντίζουν να κλιμακώνουν ανά περιόδους το ενδιαφέρον τους για την τρομοκρατία, προκειμένου αυτή να μην περάσει στην «λήθη», αλλά να είναι συνεχώς στην πρώτη γραμμή της επικαιρότητας. Για να γίνουν καλύτερα κατανοητά τα παραπάνω, η παρούσα διατριβή, πέρα από την αντίστοιχη θεωρία που συνοδεύει το πλαίσιο Ασφάλειας, θα εστιάσει στην πιο πρόσφατη και ακόμη ενεργή τρομοκρατική οργάνωση, τη «Συνωμοσία των Πυρήνων της Φωτιάς». Μέσα από τη δράση της οργάνωσης αυτής, όπως καταγράφεται στα ΜΜΕ, θα γίνει προσπάθεια να αναδειχτούν οι τρόποι με τους οποίους τα ΜΜΕ λειτουργούν ως μοχλός ενεργοποίησης και συντήρησης του πλαισίου Ασφάλειας σε επίπεδο πληροφόρησης και ενημέρωσης της Κοινής Γνώμης. Μέσω των ΜΜΕ δημιουργούνται οι απαραίτητες προϋποθέσεις προκειμένου όχι μόνο να διατυπωθεί η «επίσημη θέση» (κυβερνητική θέση) του κυρίαρχου παράγοντα για την Ασφάλεια σχετικά με την εξέλιξη της τρομοκρατίας, την επιχειρησιακή της ικανότητα και τις μελλοντικές προοπτικές της, αλλά και να καλλιεργηθούν οι κατάλληλες απόψεις και αντιλήψεις στην Κοινή Γνώμη για την τρομοκρατία, μέσα σε ένα κλίμα έντονου φόβου και πιθανών τρομοκρατικών χτυπημάτων που θα έχουν αντίκτυπο στην κοινωνία και τους ανθρώπους. Ένα πολύ σημαντικό στοιχείο στην παρούσα διατριβή είναι και η αντιδιαστολή (πάντα μέσα από τα ΜΜΕ) της συγκεκριμένης τρομοκρατικής οργάνωσης (κυρίως μετά τις συλλήψεις των μελών της το 2011) με τον γενικότερο «φόβο» για την ικανότητα της τρομοκρατίας να ανατρέψει την κοινωνική ειρήνη, όπως τουλάχιστον εμφανίζεται ως πληροφόρηση στα ΜΜΕ, ενώ αντανακλά και πάλι την επίσημη θέση του Κρατικού Φορέα για την τρομοκρατία. Τα ερωτήματα τα οποία τίθενται είναι πολλά και αφορούν κυρίως στο αν πραγματικά αυτή η «νέας γενιάς» τρομοκρατία ή – όπως πολλές φορές τα ΜΜΕ αποκαλούν τα στελέχη των «Πυρήνων της Φωτιάς» – οι «μικροί ή τα μωρά της τρομοκρατίας», συνιστούν πραγματική απειλή για το σύγχρονο περιβάλλον ασφάλειας αλλά και για την κοινωνική τάξη και ηρεμία. Η απειλή βέβαια επεκτείνεται πέρα από τη συγκεκριμένη ομάδα και σε άλλες τρομοκρατικές ομάδες οι οποίες δρουν στη χώρα και συνθέτουν το τοπίο της τρομοκρατίας νέας γενιάς. Η δημιουργία του κατάλληλου Πλαισίου Ασφάλειας, αλλά και οι «κλιμακώσεις» της δημοσιογραφικής κάλυψης από πλευράς ΜΜΕ, προκειμένου σε μελλοντικό χρόνο να αναδειχτεί η επιχειρησιακή ικανότητα της σύγχρονης τρομοκρατίας και η ικανότητά της να ανασυγκροτείται κάθε φορά που υπάρχει ένα «καίριο χτύπημα» εναντίον της, συμβάλλουν στην κατεύθυνση αυτή. Σημαντικό επίσης είναι και το ζήτημα που αφορά τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που αποδίδονται στη σύγχρονη τρομοκρατία (ιδιαίτερα σε σχέση με την οργάνωση «Συνωμοσία των Πυρήνων της Φωτιάς») στην Ελλάδα, καθώς και το γιατί τελικά (όπως παρουσιάζεται από τα ΜΜΕ) η «νέα» αυτή τρομοκρατία δεν μπορεί να «συγκεκριμενοποιηθεί» (από πλευράς ιδεολογίας, συμμετοχής και συγκρότησης), μιας και συχνά βλέπουμε το παλιό να συναντά το νέο, ή οι «παππούδες» και οι «νέοι» της τρομοκρατίας να συνεργάζονται (σύμφωνα πάντα με την επίσημη ενημέρωση και πληροφόρηση) με τους «εγκληματίες του κοινού ποινικού δικαίου» οι οποίοι παρέχουν το κατάλληλο οπλοστάσιο προκειμένου να πετύχουν στις ενέργειές τους. Η ρευστότητα αυτή επιτρέπει τη δημιουργία του κατάλληλου πλαισίου Ασφάλειας, το οποίο είναι το ίδιο με αυτό που αναδείχτηκε μετά την 11η Σεπτεμβρίου και εξακολουθεί να κυριαρχεί σε διεθνές επίπεδο. Έτσι τα ΜΜΕ, με τη δημιουργία του κατάλληλου πλαισίου, βοηθούν ώστε να είναι σαφής ο διαχωρισμός μεταξύ του «εμείς» και των «άλλων». Υπό αυτό το πρίσμα, «εμείς» είμαστε όσοι πληροφορούμεθα και διαβάζουμε για την τρομοκρατία, πιστεύουμε και εμπεδώνουμε (μέσα από την πληροφόρηση που μας δίνεται) την ικανότητά της να προκαλέσει «συλλογικό κακό», και αναπτύσσουμε τις κατάλληλες συναισθηματικές και γνωσιολογικές αντιδράσεις, προκειμένου το πλαίσιο της Ασφάλειας να είναι «συμπαγές» και τίποτε να μην το διαπερνάει. Αντίστοιχα, οι «άλλοι» είναι αυτοί που προκαλούν «φόβο», αυτοί που έχουν την ικανότητα να μπορούν να ανατρέψουν τη ζωή μας και να προκαλέσουν αναταραχές σε όλα τα επίπεδα. Και πάλι οι «άλλοι» μπαίνουν στο πλαίσιο ανάλογα με το «κλίμα» που θέλουν να καλλιεργήσουν τα ΜΜΕ: κλίμα ανασφάλειας και φόβου είτε μετά από κάποιο τρομοκρατικό χτύπημα είτε βάσει της μελλοντικής επιχειρησιακής της ικανότητας είτε με την «συσπείρωση» παλαιών και νέων τρομοκρατών. Κατά συνέπεια η λογική του πλαισίου Ασφάλειας μέσω της «πληροφόρησης» φαίνεται να αποδίδει αποτελέσματα κυρίως στη διαμόρφωση μίας «ταυτότητας» για την Ασφάλεια η οποία είναι απαραίτητη για τη διάκριση των ορίων μεταξύ της Δημόσιας Τάξης και του αντίπαλου δέους, δηλαδή της τρομοκρατίας. Ιστορικά, η μεταβλητή των ΜΜΕ έχει αποδειχτεί ιδιαίτερα καθοριστική για την εξέλιξη της τρομοκρατίας, τους σκοπούς της, τις δράσεις της και τελικά την προβολή των αιτημάτων της, ενώ επίσης διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη σύγχρονη εποχή για την εμπέδωση από την Κοινή Γνώμη του δόγματος της Ασφάλειας, ένα δόγμα το οποίο διαμορφώθηκε και συνεχώς επικαιροποιείται από τον κυρίαρχο παράγοντα σε κυβερνητικό/κρατικό επίπεδο, δηλαδή την Αστυνομία και ειδικότερα την Αντιτρομοκρατική Υπηρεσία. Πάντα βέβαια εντός του πλαισίου Ασφάλειας, όπως αυτό οριοθετείται από τα ΜΜΕ. Με τον τρόπο αυτό, τα ΜΜΕ πετυχαίνουν έναν επιπλέον στόχο: την αναγωγή της τρομοκρατίας σε ζήτημα Δημόσιας Πολιτικής, το οποίο βρίσκεται πάντα ψηλά στην ατζέντα της Δημόσιας συζήτησης. Ο στόχος αυτός συμπίπτει με τον στόχο του κυρίαρχου παράγοντα της Ασφάλειας για την διατήρηση της τρομοκρατίας ως μία εν δυνάμει απειλή για την κοινωνία και τη Δημόσια Τάξη και Ασφάλεια.