Θρησκευτικός γραμματισμός
Authors: Διαμαντής Φώτιος 
Published: August 2021

Η παρούσα διδακτορική διατριβή ασχολείται με το θρησκευτικό Λόγο (religious Discourse) και κατ’ επέκταση το θρησκευτικό γραμματισμό (religious literacy) που υλοποιείται στη χώρα μας, μέσα από τη μελέτη τριών χαρακτηριστικών/διακριτών περιπτώσεων Ορθόδοξου Λόγου. Η ενασχόλησή μας με το θρησκευτικό Λόγο, ως μέρος του ευρύτερου Λόγου, προέρχεται από το ενδιαφέρον μας για την Πράξη, καθώς αυτός διαμορφώνει αλλά και διαμορφώνεται μέσα σε και μέσα από κοινωνικές πρακτικές, με τις οποίες και μέσα από τις οποίες τα υποκείμενα συλλαμβάνουν και επικοινωνούν με έλλογο τρόπο τις ερμηνείες τους για την κοινωνική πραγματικότητα. Οι κοινωνικές, όμως, πρακτικές σχετίζονται σε κάποιο βαθμό με παιδαγωγικές πρακτικές και, συνεπώς, αρθρώνουν αλλά και αρθρώνονται μέσα σε και μέσα από συγκεκριμένους παιδαγωγικούς Λόγους, γεγονός που μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι οι κοινωνικές πρακτικές του Λόγου διαπαιδαγωγούν. Έτσι, ακολουθώντας και τη διεθνή βιβλιογραφία, όπου ο όρος γραμματισμός (literacy) αποτελεί την ερμηνευτική μήτρα για μια ευρύτερη γκάμα κοινωνικών πρακτικών, καταδεικνύεται και στην Ελλάδα -σε σχέση με τις παιδαγωγικές πρακτικές- η αναγκαιότητα της υπέρβασης των παραδοσιακών ορίων του σχολείου ως αποκλειστικού και προνομιακού πεδίου της Παιδαγωγικής, γεγονός που στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες αποτελεί εδώ και δεκαετίες αυτονόητη πραγματικότητα. Επιπροσθέτως, το γεγονός ότι οι αναφορές στο θρησκευτικό Λόγο κατέχουν περίοπτη θέση στους εννοιολογικούς μηχανισμούς που διαμορφώνουν αλλά και διαμορφώνονται μέσα σε και μέσα από «νομιμοφανείς» τρόπους αιτιολόγησης ωμών και με χωρίς προσχήματα ιμπεριαλιστικών επεμβάσεων σε διάφορα σημεία του πλανήτη, αναδεικνύει τη σπουδαιότητα αλλά και την αναγκαιότητα εκπόνησης της παρούσας διατριβής. Η μέθοδος που χρησιμοποιήσαμε είναι η Κριτική Ανάλυση Λόγου, όπως ορίστηκε και διαμορφώθηκε κυρίως από τους T. Van Dijk και τη R. Wodak, ενώ επιστημονικά παραδείγματα τόσο για τη θεωρητική όσο και τη μεθοδολογική προσέγγισή μας αποτέλεσαν οι εξαιρετικά ενδιαφέρουσες δουλειές που πραγματοποιήθηκαν με το συγκεκριμένο μεθοδολογικό εργαλείο σε επιμέρους ερευνητικές εργασίες στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης -στην Κατεύθυνση «Εκπαίδευση και Κοινωνικός Αποκλεισμός»- στα πλαίσια του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών. Στην έρευνά μας προσπαθήσαμε να παρουσιάσουμε και να συζητήσουμε εκείνα τα στοιχεία, τα οποία αναφέρονται στον ιδεολογικό ρόλο του θρησκευτικού Λόγου και στο πώς αυτός κατασκευάζει κοινωνικές ταυτότητες. Σε αυτήν τη διάσταση, και με δεδομένη τη θέση μας ότι ο Λόγος συνδέεται όχι μόνο με συγχρονικά αλλά και με διαχρονικά γεγονότα, αλλά και το γεγονός ότι οι εικόνες και οι θεωρήσεις του εκάστοτε Λόγου αποτελούν πάντα με ρητό ή άρρητο τρόπο και μία πολιτική θέση, προσπαθήσαμε να αναδείξουμε τις παραδοχές της κάθε περίπτωσης, τόσο ως προς το θρησκευτικό φαινόμενο και γενικότερα το «θρησκεύεσθαι» όσο και ως προς την εικόνα που διαμορφώνει για το θρησκευόμενο υποκείμενο, την κοινωνία, τις κοινωνικές σχέσεις, την πρότυπη κοινωνική πρακτική, όπως και τις συνέπειες-προτάσεις σε σχέση με το μάθημα των θρησκευτικών. Η έρευνα έδωσε μια σειρά από ενδιαφέροντα ευρήματα, όπως το γεγονός ότι η εμπειρική και θεωρητική ανάδειξη τους μπορούσε να ταξινομηθεί γύρω από τρεις άξονες: α) την ιδεολογική κατασκευή και τον ορισμό των μελών της «εσω-ομάδας» σε αντιδιαστολή με τα μέλη της ομάδας των «άλλων», β) την (ανα)παραγωγή ή την αμφισβήτηση των κυρίαρχων ιδεολογιών και των σχέσεων εξουσίας στην ελληνική κοινωνία και γ) το γεγονός ότι το μάθημα των θρησκευτικών αποτέλεσε και αποτελεί ένα συνεχές πολιτικό και κοινωνικό διακύβευμα στο χώρο του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος.