Leadership by metaphors and storytelling
Authors: Γκαλίτσιου Αικατερίνη 
Published: October 2023

Οι μεταφορές και η αφήγηση ιστοριών είναι σημαντικά εργαλεία επικοινωνίας που διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην ηγεσία και την οργανωσιακή ζωή. Επιπλέον, θεωρούνται ευρέως ισχυρά εργαλεία που μπορούν να αξιοποιηθούν για την ενίσχυση της αποτελεσματικότητας της ηγεσίας. Οι ηγέτες έχουν χρησιμοποιήσει τις μεταφορές και την αφήγηση ιστοριών για να ενισχύσουν τη γραπτή και προφορική τους επικοινωνία από την αρχαιότητα, από τον Αριστοτέλη, μέχρι τη σύγχρονη εποχή. Στην πραγματικότητα, η ιστορία έχει καταγράψει πολυάριθμες περιπτώσεις όπου οι ηγέτες (είτε πρόκειται για ηγέτες εταιρειών είτε για ηγέτες χωρών) κατέφυγαν στη χρήση τους προκειμένου να μεταφέρουν αποτελεσματικότερα και σαφέστερα τις σκέψεις τους, να γοητεύσουν και να πείσουν το ακροατήριό τους, τόσο σε κανονικές συνθήκες όσο και σε περιόδους κρίσης. Κατά συνέπεια, στην παρούσα έρευνα εστιάζουμε στη χρήση της αφήγησης και των μεταφορών από τους ηγέτες σε εταιρικά πλαίσια, καθώς και από τους ηγέτες χωρών σε περιόδους κρίσης. Με στόχο να συνεισφέρουμε στο πεδίο της ηγεσίας μέσω των μεταφορών και της αφήγησης ιστοριών, πραγματοποιήσαμε τρεις ερευνητικές μελέτες (Μελέτες 1, 2, & 3) στο πλαίσιο της παρούσας διατριβής. Οι Μελέτες 1 και 2 ήταν μελέτες περίπτωσης (case studies), μέσω των οποίων εξετάστηκε η αξιοποίηση των μεταφορών και της αφήγησης ιστοριών από τους (πολιτικούς) ηγέτες χωρών στο πλαίσιο δύο κρίσεων (μιας υγειονομικής κρίσης και μιας πολεμικής σύρραξης). Η μελέτη 3 ήταν μια έρευνα ερωτηματολογίου, στην οποία συμμετείχαν στελέχη ελληνικών επιχειρήσεων, προκειμένου να διαπιστωθεί η επίδραση της μετασχηματιστικής ηγεσίας, της χρήσης μεταφορών και της χρήσης της αφήγησης από τους ηγέτες, στην πειστικότητα των ηγετών προς τους υφισταμένους τους. Στη βιβλιογραφία έχουν προταθεί διάφορες κατηγορίες και ταξινομήσεις των μεταφορών και των ιστοριών. Επιπλέον, στο παρελθόν έχουν χρησιμοποιηθεί αρκετοί διαφορετικοί τύποι μεταφορών και ιστοριών με διαφορετικές εστίες και περιεχόμενο στο λόγο των ηγετών κατά τη διάρκεια κρίσεων. Στο πλαίσιο των μελετών 1 και 2, διερευνήσαμε το ακόλουθο ερευνητικό ερώτημα: "Τι είδους μεταφορές και τεχνικές αφήγησης ιστοριών χρησιμοποιούν οι πολιτικοί ηγέτες στη σύγχρονη εποχή των κρίσεων και σε ποιο βαθμό; Η ένταση με την οποία οι πολιτικοί ηγέτες χρησιμοποιούν μεταφορές και ιστορίες κυμαίνεται ανάλογα με τη σοβαρότητα της κρίσης που αντιμετωπίζουν;". Κατά συνέπεια, υιοθετήσαμε μια ερευνητική μεθοδολογία μελέτης περίπτωσης για να αναλύσουμε τις δηλώσεις δύο ηγετών χωρών σε σύγχρονες περιόδους κρίσης ως προς το περιεχόμενό τους σε διαφορετικούς τύπους μεταφορών και ιστοριών (τόσο ποιοτικά, όσο και ποσοτικά). Και οι δύο περιπτώσεις επιλέχθηκαν σκόπιμα, καθώς αντιπροσώπευαν περιπτώσεις όπου η επιτυχία της επικοινωνιακής στρατηγικής που ακολουθήθηκε αναγνωρίστηκε και επικροτήθηκε ευρέως και διεθνώς. Επιπλέον, καθώς οι υπάρχουσες ταξινομίες προσφέρουν διαφορετικές οπτικές γωνίες που έχουν βρει χρήση σε προηγούμενες μελέτες στο ίδιο πλαίσιο, στην παρούσα μελέτη κατασκευάσαμε και αξιοποιήσαμε τις δικές μας αντίστοιχες ταξινομίες των μεταφορών και των ιστοριών συνδυάζοντας και συνθέτοντας διαφορετικές απόψεις προς την κατεύθυνση της καλύτερης κατηγοριοποίησης της χρήσης μεταφορών και ιστοριών από τους πολιτικούς ηγέτες συγκεκριμένα. Στη Μελέτη 1 πραγματοποιούμε ανάλυση των δημόσιων δηλώσεων και ομιλιών του πρωθυπουργού της Ελλάδας κατά τη διάρκεια της υγειονομικής κρίσης του Covid-19. Ομοίως, στη Μελέτη 2 πραγματοποιούμε ανάλυση των δημόσιων δηλώσεων και ομιλιών του προέδρου της Ουκρανίας κατά το ξέσπασμα της πολεμικής σύρραξης του 2022. Με βάση τα υπάρχοντα στοιχεία, έχει αναγνωριστεί ευρέως η αποτελεσματικότητά και των δυο προαναφερθέντων ηγετών στο να πείσουν τους υφισταμένους τους και να μεταδώσουν το επιδιωκόμενο νόημα είτε σε εθνικό είτε σε διεθνές επίπεδο κατά τη διάρκεια των προαναφερόμενων κρίσεων. Η ανάλυσή μας αποκαλύπτει ότι και οι δύο ηγέτες χρησιμοποίησαν σταθερά μεταφορές και αφηγήσεις ιστοριών στην προσπάθειά τους να είναι πιο πειστικοί και ενδυναμωτικοί. Διαπιστώνουμε επίσης ότι όσο μεγαλύτερη ήταν η ένταση της κρίσης, τόσο πιο έντονη ήταν η χρήση μεταφορών και ιστοριών. Αντίστοιχα, παρέχουμε μια ανάλυση των τύπων και της συχνότητας χρήσης των προαναφερθέντων εργαλείων επικοινωνίας. Αναλογιζόμενοι τα ευρήματά μας, παρέχουμε συγκεκριμένες πληροφορίες για την πρακτική των ηγετών, συζητάμε τις θεωρητικές επιπτώσεις και προτείνουμε κατευθύνσεις για μελλοντική έρευνα. Έχοντας επιβεβαιώσει το γεγονός ότι οι ηγέτες χρησιμοποιούν μεταφορές και ιστορίες σε περιόδους κρίσεων προκειμένου να γίνονται πειστικοί, στο πλαίσιο των μελετών 1 και 2, στη μελέτη 3 προχωρήσαμε στον έλεγχο της αιτιότητας στις σχέσεις αυτές. Πιο συγκεκριμένα, αποφασίσαμε να ελέγξουμε την υπόθεση ότι η χρήση μεταφορών και ιστοριών από τους ηγέτες επηρεάζει θετικά την πειστικότητά τους προς τους υφισταμένους τους. Επιπλέον, λαμβάνοντας υπόψη το γεγονός ότι η βιβλιογραφία δείχνει ότι οι μετασχηματιστικοί ηγέτες φέρονται να χρησιμοποιούν διαχρονικά μεταφορές και ιστορίες στην επικοινωνία τους, προχωρήσαμε επίσης στον έλεγχο της υπόθεσης ότι η μετασχηματιστική ηγεσία συσχετίζεται θετικά με τη χρήση μεταφορών και ιστοριών. Τέλος, με βάση τις υπάρχουσες γνώσεις από τη βιβλιογραφία, αποφασίσαμε επίσης να επιβεβαιώσουμε την υπόθεση ότι η μετασχηματιστική ηγεσία συσχετίζεται με την πειθώ. Για να ελέγξουμε τις υποθέσεις μας στη μελέτη 3, πραγματοποιήσαμε μια έρευνα ερωτηματολογίου με Ν=149 υπαλλήλους (η πλειοψηφία των οποίων σε διευθυντικές θέσεις) στην Ελλάδα. Ανασκοπώντας τις συσχετίσεις μεταξύ των μεταβλητών που ερευνήσαμε και των δημογραφικών χαρακτηριστικών του δείγματός μας, διαπιστώσαμε ότι όσο μεγαλύτερης ηλικίας είναι ο συμμετέχων, τόσο λιγότερο μετασχηματιστικός είναι ο ηγέτης του. Διαπιστώσαμε επίσης ότι όσο μεγαλύτερος ήταν ο συμμετέχων, τόσο λιγότερο πιθανό ήταν ο ηγέτης τους να χρησιμοποιήσει την αφήγηση ιστοριών, ενώ όσο μεγαλύτερος ήταν ο οργανισμός στον οποίο εργάζονταν, τόσο λιγότερες ιστορίες χρησιμοποιούσε ο ηγέτης τους. Ταυτόχρονα, βρήκαμε μια ένδειξη ότι όσο μεγαλύτερος ήταν ο οργανισμός στον οποίο απασχολούνταν οι συμμετέχοντες, τόσο λιγότερο πειστικός ήταν ο ηγέτης τους. Μια επακόλουθη ανάλυση των αλληλοσυσχετίσεων μεταξύ των παραμέτρων που περιλαμβάνονται στο ερευνητικό μας μοντέλο αποκάλυψε ότι όσο πιο μετασχηματιστικός θεωρείται ένας ηγέτης, τόσο περισσότερες ιστορίες και μεταφορές χρησιμοποιεί και τόσο πιο πειστικός είναι προς τους υφισταμένους του. Επιπλέον, όσο περισσότερες μεταφορές και ιστορίες χρησιμοποιεί ένας ηγέτης, τόσο πιο πειστικός είναι προς τους υφισταμένους του. Τέλος, διαπιστώσαμε επίσης ότι οι ηγέτες που χρησιμοποιούν μεταφορές στο λόγο τους τείνουν να χρησιμοποιούν επίσης την αφήγηση ιστοριών (και το αντίστροφο). Σε συνέχεια της εξέτασης των συσχετίσεων μεταξύ των παραμέτρων του μοντέλου μας, προχωρήσαμε στη διεξαγωγή πολλαπλής γραμμικής παλινδρόμησης για να ελέγξουμε το υποθετικό μας μοντέλο, το οποίο περιλάμβανε τη μετασχηματιστική ηγεσία, τη χρήση μεταφορών και τη χρήση της αφήγησης από τους ηγέτες. Το μοντέλο εξήγησε το 59,3 % της διακύμανσης της πειστικότητας των ηγετών προς τους υφισταμένους τους. Επιπλέον, διαπιστώσαμε ότι από τις τρεις μεταβλητές πρόβλεψης, η μετασχηματιστική ηγεσία έχει τη μεγαλύτερη μοναδική συνεισφορά, η αφήγηση ιστοριών είχε επίσης στατιστικά σημαντική συνεισφορά, ενώ η συνεισφορά των μεταφορών στο μοντέλο ήταν πολύ μικρότερη και μη στατιστικά σημαντική. Επομένως, με βάση όλα τα επιτευχθέντα αποτελέσματα της Μελέτης 3, προτείνουμε ότι οι ηγέτες θα πρέπει να επιδεικνύουν τόσο τα χαρακτηριστικά της μετασχηματιστικής ηγεσίας, όσο και να προσπαθούν να χρησιμοποιούν τις μεταφορές και την αφήγηση ιστοριών στην οργανωσιακή τους καθημερινότητα, προκειμένου να πείθουν με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τους υφισταμένους τους.Τα ευρήματά μας από τις Μελέτες 1 & 2 συμβάλλουν στην υπάρχουσα θεωρία με τέσσερις τρόπους. Πρώτον, συνδυάζοντας γνώσεις από υπάρχουσες ταξινομίες, παρέχουμε δύο ταξινομίες – μια ταξινομία των μεταφορών και μια ταξινομία των ιστοριών – που μπορούν να αξιοποιηθούν στο πλαίσιο μελετών που αναλύουν τη χρήση των μεταφορών και της αφήγησης ιστοριών, ιδίως από τους ηγέτες. Δεύτερον, επιβεβαιώσαμε και δώσαμε πρόσθετη στήριξη στο γεγονός ότι, όπως έχει ήδη διαφανεί από προηγούμενες έρευνες, οι πολιτικοί ηγέτες χρησιμοποιούν πράγματι μεταφορές και αφηγήσεις ιστοριών σε περιόδους κρίσεων. Επιπλέον, έχουμε παράσχει αποδείξεις ότι το γεγονός αυτό παραμένει αληθινό και ότι οι μεταφορές και η αφήγηση ιστοριών συνεχίζουν να παραμένουν επίκαιρες στο σύγχρονο περιβάλλον. Τρίτον, έχουμε παράσχει πληροφορίες όσον αφορά τους τύπους μεταφορών και ιστοριών που έχουν χρησιμοποιηθεί επιτυχώς από τους ηγέτες σε περιόδους κρίσεων για να εμπνεύσουν και να παρακινήσουν. Τέλος, η έρευνά μας προσέθεσε στην υπάρχουσα βιβλιογραφία, παρέχοντας στοιχεία ότι η χρήση αυτών των εργαλείων (μεταφορές και αφήγηση ιστοριών) από τους ηγέτες γίνεται πιο έντονη, καθώς οι καταστάσεις της κρίσης που αντιμετωπίζουν εντείνονται. Η διαπίστωση αυτή μπορεί να χρησιμοποιηθεί από τους ερευνητές, προκειμένου να διεξάγουν παρόμοιες έρευνες στο μέλλον, λαμβάνοντας υπόψη τόσο τους τύπους των μεταφορών ή/και των ιστοριών που μπορούν να διερευνηθούν στις αναλύσεις των επικοινωνιακών προτύπων των ηγετών. Τα ευρήματά μας από τη Mελέτη 3 συμβάλλουν στην υπάρχουσα θεωρία με τέσσερις τρόπους. Πρώτον, παρέχοντας μια εξέταση της συνδυασμένης επίδρασης των μεταφορών και της αφήγησης ιστοριών στην πειστικότητα. Προηγούμενες μελέτες έχουν εξετάσει την επίδραση των μεταφορών και της αφήγησης ιστοριών χωριστά, ενώ η συσσωρευμένη γνώση ήταν κυρίως ποιοτική. Δεύτερον, παρέχουμε μια αξιολόγηση της συνδυασμένης επίδρασης της μετασχηματιστικής ηγεσίας, σε συνδυασμό με τη χρήση τόσο των μεταφορών όσο και των ιστοριών στην πειστικότητα των ηγετών. Εξ όσων γνωρίζουμε, αυτή είναι η πρώτη μελέτη στην οποία μελετάται αυτή η συνδυασμένη επίδραση. Τρίτον, παρέχουμε μια ποσοτική αξιολόγηση της συσχέτισης μεταξύ της χρήσης των μεταφορών και των ιστοριών από τους ηγέτες, καθώς και της συσχέτισης μεταξύ της μετασχηματιστικής ηγεσίας και της χρήσης και των δύο αυτών επικοινωνιακών εργαλείων. Αν και προηγούμενες έρευνες έχουν ρίξει φως σε παραδείγματα μετασχηματιστικών ηγετών που έχουν χρησιμοποιήσει μεταφορές και αφηγήσεις, μια τέτοια ποσοτική σύνδεση δεν έχει, εξ όσων γνωρίζουμε, επιχειρηθεί στο παρελθόν. Επιπλέον, καθώς η χρήση των μεταφορών συσχετίστηκε με τη χρήση των ιστοριών, αυτό μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι οι ηγέτες που χρησιμοποιούν μεταφορές τείνουν να χρησιμοποιούν και την αφήγηση ιστοριών (και το αντίστροφο). Τέταρτον, εξετάζοντας την επίδραση της μετασχηματιστικής ηγεσίας, σε συνδυασμό με τη χρήση των μεταφορών και της αφήγησης ιστοριών, στην πειστικότητα των ηγετών, αποκαλύψαμε μια επισκιαστική επίδραση της αφήγησης ιστοριών και της μετασχηματιστικής ηγεσίας στη συμβολή των μεταφορών στην πειστικότητα των ηγετών. Αυτό μας επέτρεψε να συμπεράνουμε ότι ενόψει της επίδρασης της αξιοποίησης της αφήγησης από τους μετασχηματιστικούς ηγέτες, η στατιστική σημασία της χρήσης των μεταφορών παύει να υφίσταται.Εκτός από τη θεωρητική τους αξία, τα ευρήματά μας από τις μελέτες 1 και 2 έχουν επίσης σημαντική πρακτική συμβολή. Πρώτον, η ταξινόμηση των μεταφορών και των ιστοριών που παρέχουμε, μπορεί να αξιοποιηθεί προκειμένου να οργανωθεί και να αρθρωθεί η εκφώνηση ομιλιών από τους ηγέτες στο μέλλον. Επιπλέον, οι τύποι μεταφορών και ιστοριών που, με βάση την ανάλυσή μας, έχουν χρησιμοποιηθεί με επιτυχία σε σύγχρονες κρίσεις από ηγέτες, μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν από τους ηγέτες, προς την κατεύθυνση της επιτυχέστερης μετάδοσης του επιδιωκόμενου νοήματος, καθώς και της πειστικότητας και της επίτευξης των επιδιωκόμενων αποτελεσμάτων, ιδίως όταν αντιμετωπίζουν μελλοντικές κρίσεις. Ως εκ τούτου, εκτός από την απλή οδηγία για χρήση μεταφορών και ιστοριών, μπορούν να αποκτήσουν εικόνα σχετικά με το τι είδους μεταφορές και ιστορίες πρέπει να χρησιμοποιήσουν, καθώς και με ποια ένταση αι συχνότητα. Σύμφωνα με τα ευρήματά μας, σε περιόδους κρίσης οι μελλοντικοί ηγέτες θα κέρδιζαν χρησιμοποιώντας τόσο τις μεταφορές όσο και την αφήγηση ιστοριών με αυξανόμενη ένταση/συχνότητα ανάλογα με τη σοβαρότητα της κατάστασης που αντιμετωπίζουν, για να κερδίσουν την εμπιστοσύνη και να πείσουν το ακροατήριό τους να υποστηρίξει τις αποφάσεις τους, καθώς και να κερδίσουν την υποστήριξή τους προς έναν κοινό σκοπό. Ταυτόχρονα, εάν το ακροατήριο έχει κοινό υπόβαθρο (όπως πολιτιστικό ή θρησκευτικό), προτείνεται επίσης ότι το θέμα των μεταφορών και των ιστοριών που χρησιμοποιούν οι ηγέτες θα πρέπει να διαμορφωθεί έτσι ώστε να ταιριάζει με το κοινό πολιτισμικό/εθνικό/θρησκευτικό/ιστορικό υπόβαθρο ή/και τις κοινές αξίες και πεποιθήσεις του ακροατηρίου τους.Τα αποτελέσματα της Μελέτης 3 έχουν επίσης την αντίστοιχη πρακτική συμβολή τους. Σύμφωνα με τα ευρήματά μας, διαπιστώνουμε ότι οι ηγέτες που στοχεύουν να αυξήσουν την πειστικότητά τους προς τους υφισταμένους τους, θα πρέπει να προσπαθούν να είναι μετασχηματιστικοί, καθώς και να χρησιμοποιούν μεταφορές και ιστορίες. Ωστόσο, λόγω της επισκιαστικής επίδρασης της προσήλωσης στις συμπεριφορές της μετασχηματιστικής ηγεσίας και της αξιοποίησης της αφήγησης ιστοριών, επί της σημασίας της αξιοποίησης των μεταφορών, τα ευρήματά μας προδιαγράφουν ότι οι μετασχηματιστικοί ηγέτες θα πρέπει να προσπαθήσουν να συμπεριλάβουν περισσότερη αφήγηση ιστοριών στο λόγο τους πάνω και πριν από τη χρήση των μεταφορών. Στην ουσία, συμπεραίνουμε ότι η χρήση ιστοριών μπορεί να είναι πιο αποτελεσματική για τους μετασχηματιστικούς ηγέτες από ότι η χρήση μεταφορών. Ωστόσο, καθώς η χρήση τόσο των μεταφορών όσο και της αφήγησης παραμένουν ακόμα επιδραστικές στην πειθώ, οι ηγέτες θα πρέπει να εξετάσουν και την ταυτόχρονη ένταξη και χρήση και των δύο μέσων έκφρασης στην οργανωσιακή τους επικοινωνία.