Yūnus Emre, Niyāzī-i Mıṣrī ve İsmāʿīl Ḥaḳḳī Bursevī’de Türk Tasavvuf Şiirine Özgü Mażmūn Arayışları
Authors: YURTSEVER Mehmet Murat 
Published: December 2019

Tasavvuf şiiri olsun divan şiiri olsun her iki şiirimizin de birçok
ulusun şiiri gibi evrensel cazibesi ve klasik değeri vardır. Her iki zümrenin
şairi de Türk toplumunda evvelce var olan potansiyelden güç alarak, her bir
ferdin ayrı ayrı şuur düzeyini yükseltmiş, erdemli bir toplum yaratmıştır. İki
şiir arasında bir farktan söz edilecekse eğer, o da divan şiirinin statik;
tasavvuf şiirinin ise divan şiirine nispetle daha dinamik oluşudur. Divan
şiirinin kendine özgü bir nazım dünyası olduğu gibi tasavvuf şiirinin de farklı
manâ ve mefhumlarla şekillenen bir duygu evreni vardır. Divan şiirinde zekâya
dayalı zevk ve hayal; tasavvuf şiirinde ise sezgiye dayalı ilham ve varidat söz
konusudur. Bunlar bazen teşbih, bazen mecaz, bazen istiarelerle şiirleşir; nazım
olur, giderek birer mażmūna dönüşür. 
Bugüne kadar mażmūn
denildiğinde ilk akla gelenin divan şiiri olması, tasavvuf şiirine özgü mażmūnları geride bırakmıştır. Oysa
tasavvuf şiiri de mażmūnları
bakımından hayli ilgi çekici, bir o kadar da zengindir. Tasavvuf edebiyatına
ait terimler, adı terim olsa da şiirde her biri birer hâl, makam veya
tecrübedir. Bu nedenle terim olarak nitelediğimiz tasavvuf şiirine ait pek çok
kavram; telmih, teşbih ve mecaz içinde yer alıp birer mażmūn olabilir. Üç başlık altında ve üç mutasavvıf şairimizin
beyitleriyle örneklendirebileceğimiz yazımızın amacı, Türk tasavvuf şiirinin
divan şiirinden bağımsız zengin bir mażmūn
kadrosunun varlığına dikkat çekmektir. Türk tasavvuf şiirine ait mażmūnlar konusu, bugüne kadar fazlaca
değinilmemiş olması bakımından önemli sayılmalıdır. Özet: Şair, okuyucusunun
hayal edip de dile getiremediklerini, bazen hayal bile edemediklerini onun
adına tasarlayıp tekrar kendisine sunar. Günlük koşuşturmalar arasında birçok
okur, gönlünün hayale olan ihtiyacını şiirin eşsiz vadilerinde dolaşarak
giderir.  Her şiirin belli muhatap
kitlesi vardır ve o muhatap kitlenin duygularına hitap eder. Her şiir hayal ve
tasavvurlarla süslüdür; ancak söz sanatları eşliğinde şerh edilerek
anlaşılabilir. Tasavvuf şiiri olsun divan şiiri olsun her iki şiirimizin de
birçok ulusun şiiri gibi evrensel cazibesi ve klasik değeri vardır Tasavvuf
şairi ve divan şairi asırlarca hüküm süren yıkılmaz bir sanat varlığının
mimarları, eserleri de kendi alanlarının şaheserleridir. Her iki şiir türü de
edebî miras ile beraber bütün kültür varlığını sonraki nesillere ulaştıran bir
kılavuz gemisidir, öncü sanat şubeleridir. Her iki zümrenin şairi de Türk
toplumunda evvelce var olan potansiyelden güç alarak her bir ferdin ayrı ayrı
şuur düzeyini yükseltmiş, erdemli bir toplum yaratmıştır. Divan şiiri dehanın kattığı estetikte ne kadar şirinse tasavvuf şiiri de
kalbe doğan vâridâtın külfetsiz ve riyasız samimiyeti ile o kadar güzeldir.
Tekke şiirinin zengin mażmūn kadrosundan yararlanmadan, mażmūnu
sadece divan şiirine münhasır kılmak ya da tekke şiirinin içinde yine divan
şiirinin mażmūnlarını aramak ve bu mażmūnları divan şiirine ait
alışkanlıklarla yorumlamaya çalışmak bir inhisarcılık ve adeta bir statükoculuk
olacaktır. Tasavvuf şiiri ile divan şiiri arasındaki en bariz fark, tasavvuf
terimlerinin divan şiirinde birer teşbih ve mecazdan ibaret kalışına mukabil;
tasavvuf şiirinde vaḥdet, ḥalvet, tecellī ve müşāhede gibi kavramların
mutasavvıf şairin bizzat tattığı duygular ya da yaşadığı haller oluşudur. Divan
şairinin tabiat tasvirleri, bahar ve kış betimlemeleri, okuyucuda bir
süreliğine seyir hevesi uyandırırken; sûfî şairin bu dünyaya karşı
umursamazlığı, eksilmeyen Cemāl arzusu ve vuslat heyecanıyla sıklaşan kalp
atışları okuyucuya sirayet etmekte, ona ebedî âlem huzurunu özletmektedir. İki şiir arasında bir farktan söz edilecekse eğer, o da divan şiirinin
statik, tasavvuf şiirinin ise divan şiirine nispetle daha dinamik oluşudur.
Divan şiirinin kendine özgü bir nazım dünyası olduğu gibi tasavvuf şiirinin de
farklı mânâ ve mefhumlarla şekillenen bir duygu evreni vardır.  Tasvir ettikleri güzellik maddi ve manevi
yönden farklı olsa bile, her iki zümrenin şairi de kast ettiği güzelliğin
ötesine geçmeyi ve kendilerini orada bulmayı arzu eder. Bunu da bazen teşbih,
bazen mecaz, bazen istiarelerle yapar. Türlü mażmūnlarla başarır. Divan
şiirinde zekâya dayalı zevk ve hayal, tasavvuf şiirinde ise sezgiye dayalı
ilham ve vâridât söz konusudur. Bunlar bazen teşbih, bazen mecaz, bazen
istiarelerle şiirleşir; nazım olur, giderek birer mażmūna dönüşür. Divan
şiiri soyut muhayyilenin sınırsız çabası, tasavvuf şiiri ise somut vecdin
tükenmez coşkusudur. Her ikisi de aradığını günlük hayatın dışında bulmuş olsa
da divan şairinin bulduğu zevk, tasavvuf şairinin ki ise feyzdir. Mażmūn dendiğinde akla gelen önce
divan edebiyatı ve bu edebiyata ait güzelin boyu (servi), saçı (zülf), gözü
(nergis), kaşı (yay), kirpiği (ok) ve teni (sîmîn) geliyor ve bu mażmūnlar
kalıplaşmış, klişeleşmiş ve yaygınlaşmış olsa da her biri yalnız erbabına malum
sanatlı sözler ve sihirli anlatımlardır. Buna mukabil tasavvuf şiirinin de
Cemâl (lütuf) , Celâl (kahır), ar ve nâmus (melâmet), gûy (rıza), çevgân (kaza)
ve istignâ (kanaat) gibi daha birçok mażmūnu vardır. Bugüne kadar mażmūn denildiğinde ilk akla gelenin divan şiiri
olması, tasavvuf şiirine özgü mażmūnları geride bırakmıştır. Oysa
tasavvuf şiiri de mażmūnları bakımından hayli ilgi çekici bir o kadar da
zengindir. Tasavvuf edebiyatına ait terimler, adı terim olsa bile şiirde her
biri birer hâl, makam veya tecrübedir. Bu nedenle terim olarak
nitelendirdiğimiz tasavvuf şiirine ait pek çok kavram; telmih teşbih ve mecaz
içinde yer alıp birer mażmūn olabilir.Divan şairlerinin vaktiyle mażmūnu sadece kelime karşılığı olarak
kullanmış olması ve terim olarak kullanımının Tanzimat ile birlikte başlamış
olması, zaman içinde mażmūnun farklı tanımlarının ortaya çıkmasını
kaçınılmaz kılmıştır. Günümüzde birçok araştırmacının mażmūnu farklı
anlaması ve tanımlaması bu sebepten olsa gerektir. Ancak mażmūn üzerine
araştırma yapan ya da yazı yazan bütün kalemler mażmūn deyince sadece
divan şiirini akla getirmişler, mażmūn örneklerini de divan şiirine ait
beyitlerden seçmişlerdir. Kanaatimizce mażmūn konusunun eksik kalan yanı
da burasıdır.

Buna rağmen bu yazıdaki asıl gayemiz mażmūnun ne olup ne
olmadığını tartışmak değil, tasavvuf şiirinin de divan şiiri kadar mażmūn
zengini olduğunu ifadeye çalışmaktır. Mademki mażmūnun genel kabul
görmüş tek bir tanımı yoktur; öyle ise tasavvuf şiirinin de kendine özgü mażmūnlarının
olabileceğini söyler, bunu tasavvuf şiirine ait beyitlerle
örneklendirebiliriz.