Ιερά Μητρόπολις Ηλείας
Authors: Πετράκος Δαμασκηνός-Νικόλαος 
Published: September 2021

Στη Διατριβή αυτή παρουσιάζεται η ιστορική πορεία της τοπικής Εκκλησίας της Ηλείας, όπως αυτή οριοθετείται από την περιφέρεια της σημερινής Μητροπόλεως Ηλείας, από τις απαρχές του Χριστιανισμού μέχρι σήμερα, με βάση το υλικό που προσφέρουν τα αρχαιολογικά και ιστορικά δεδομένα, η υπάρχουσα πρωτογενής και δευτερογενής βιβλιογραφία και, για τη νεώτερη κυρίως περίοδο, το αρχειακό υλικό. Ο Χριστιανισμός εισέδυσε ενωρίς στην περιοχή, πιθανότατα ήδη από τους Αποστολικούς χρόνους. Κατά τη Βυζαντινή περίοδο επί ηλειακού εδάφους λειτούργησαν οι Επισκοπές Ήλιδος (4ος-8ος αι.), Ωλένης (9ος αι.-1821) και Μορέου (11ος-12ος αι.). Ως έδρες της Επισκοπής Ωλένης κατέστησαν διαδοχικά η Ώλενα, η Γαστούνη και από το 1790 ο Πύργος. Η διαχρονική παρουσία της τοπικής Εκκλησίας της Ηλείας δεν διακόπηκε ούτε κατά την περίοδο των λεγομένων «Σκοτεινών χρόνων» (7ος-9ος αι.), λόγω των σλαβικών επιδρομών, ούτε στίς περιόδους ξενοκρατίας (Φραγκοκρατία [1205-1432], Βενετοκρατία [1687-1715], Οθωμανοκρατία [1460-1687, 1715-1821]). Στην Επανάσταση του 1821 η Εκκλησία της Ηλείας συνέβαλε σημαντικά στον Αγώνα, τόσον υλικά όσον και ηθικά, καθώς και με τη θυσία κληρικών της όλων των βαθμίδων, με πρώτο τον Μητροπολίτη Ωλένης Φιλάρετο (1821). Το ίδιο έπραξε στους μετέπειτα εθνικοαπελευθερωτικούς αγώνες του Γένους (Μακεδονικό, Βαλκανικοί Πόλεμοι, Μικρασία, Πόλεμος του 1940, Κατοχή, Εθνική Αντίσταση). Το 1833 στο ανεξάρτητο Ελληνικό Κράτος ιδρύθηκε η Επισκοπή Ηλείας, η οποία το 1834 συγχωνεύθηκε με την Επισκοπή Πατρών, για να αποτελέσουν μαζί το 1852 την Αρχιεπισκοπή Πατρών και Ηλείας. Το 1899/1901 στην Αυτοκέφαλο Εκκλησία της Ελλάδος ιδρύθηκε η ανεξάρτητη πλέον Επισκοπή Ηλείας, μετονομασθείσα το 1922 σε Μητρόπολη. Για όλες τις προαναφερθείσες περιόδους παρετέθησαν στοιχεία για τους εκάστοτε επισκόπους και επιχειρήθηκε η σύνταξη μιας μορφής επισκοπικών καταλόγων. Από το 1901 την περιοχή ποίμαναν σημαντικές εκκλησιαστικές φυσιογνωμίες, ήτοι οι αρχιερείς Δαμασκηνός Σπηλιωτόπουλος (1901-1917), Αντώνιος Πολίτης (1922-1945), Γερμανός Α΄ Γκούμας (1945-1968), Αθανάσιος Βασιλόπουλος (1968-1981) και Γερμανός Β΄ Παρασκευόπουλος (1981-). Για τη σκιαγράφηση της ζωής και του έργου τους κατ’ εξοχήν χρησιμοποιήθηκε ανέκδοτο αρχειακό υλικό. Αφού γίνεται ειδική αναφορά και στην τοπική Αγιολογία (Όσιοι Συμεών και Θεόδωρος οι εκ Θεσσαλονίκης [9ος αι.], Νεομάρτυρες Χρίστος και Πανάγος οι εν Γαστούνη [+1716], Όσιος Ιωακείμ ο Νέος των Νοτενών [17ος-18ος αι.]), για τη διαμόρφωση μιας πλήρους εικόνας της ιστορίας και της διαχρονικής παρουσίας της τοπικής Εκκλησίας της Ηλείας, στο τελευταίο κεφάλαιο γίνεται λόγος για τη σημερινή κατάσταση της Μητροπόλεως Ηλείας, η οποία καθ΄ όλον τον 20ο αι. μέχρι τις ημέρες μας συνεχίζει να έχει μια ζωηρή παρουσία στο σύγχρονο εκκλησιαστικό γίγνεσθαι της Εκκλησίας της Ελλάδος. Εκτός από το καθαρά ποιμαντικό έργο, αλλά και την πολιτιστική προσφορά της στα δρώμενα του τόπου με εκδόσεις, εκθέσεις, τη διοργάνωση ημερίδων, συνεδρίων κ.λπ., ιδιαίτερα έχει να «καυχηθεί εν Κυρίω» για ένα πλούσιο και πρότυπο κοινωνικό έργο, με πληθώρα εκκλησιαστικών ιδρυμάτων κάθε μορφής, γεγονός που δίνει πολλές και βάσιμες ελπίδες για τη δυναμική ιστορική συνέχειά της.