Αρχαία ιερά υπερτοπικού χαρακτήρα στο Αιγαίο
Authors: Νίκου Ιωάννης 
Published: September 2021

Ως κορωνίδα των ιερών και απαραβίαστων τόπων, όπου ο Ελληνισμός άνθισε και μεγαλούργησε κατά την αρχαιότητα, τα υπερτοπικά ιερά του Αιγαίου υπήρξαν κατεξοχήν πρεσβευτές μιας πολυδιάστατης θρησκευτικής πραγματικότητας και μείζονες δίαυλοι πολιτισμού με πολυεπίπεδο ρόλο. Η παρούσα διατριβή διερευνά την γένεση και εξέλιξη του φαινομένου της υπερτοπικότητας στην αιγαιακή λατρευτική δραστηριότητα, όπως αυτή στοιχειοθετείται μέσα από την εξέταση της ανάδυσης, της συγκρότησης και της ιστορικής πορείας, συγχρονικής και διαχρονικής, των μεγίστων κοινών λατρευτικών εστιών που αναπτύχθηκαν στις τέσσερις πλευρές του αρχιπελάγους. Στο πλαίσιο της ανά χείρας εργασίας, επιχειρείται για πρώτη φορά μια σφαιρική θεώρηση του θέματος επί τη βάσει μιας συστηματικής και διεξοδικής ανασύνθεσης του βίου, της λειτουργίας και της μορφής μιας σειράς τέτοιων θέσεων σε καίρια γεωγραφικά-τοπογραφικά συμφραζόμενα, που συγκεντρώνουν ξεχωριστό ενδιαφέρον ως κόμβοι λατρείας, θρησκευτικά-πνευματικά κέντρα, και, συνολικά, ως πολύσημα τοπία, χώροι επικοινωνίας ή διαμεσολάβησης, έδρες σπάνιας πολιτιστικής και πολιτισμικής συμπύκνωσης, συλλέκτες δράσεων και εμπειριών με ιδιαιτέρως ευρεία ακτινοβολία, με μακραίωνη κρίσιμη συμβολή και με διαμορφωτική επίδραση σε πλείστες διαφορετικές όψεις του αρχαίου ελληνικού κόσμου. Με μεθοδολογικό οδηγό ένα κύριο σώμα αρχαιολογικών κριτηρίων της υπερτοπικότητας στην αναζήτηση, αξιολόγηση και ερμηνεία του αρχαιολογικού υλικού και των περί αυτού πρωτογενών και δευτερογενών πηγών σε συνεκτίμηση με συναφείς μνείες αρχαίων συγγραφέων, η εν λόγω μελέτη αγκαλιάζει ένα πλατύ χρονικό φάσμα· αφετηρία της είναι η Εποχή του Χαλκού, κατά την οποία αναφαίνονται οι παρθενικές γνωστές υλικές υπόνοιες υπερτοπικότητας σε λατρείες του Αιγαίου, ενώ εκτείνεται, εν συνεχεία, (στο μεγαλύτερο μέρος της) από τους πρώιμους ιστορικούς χρόνους έως και το πέρας της Αρχαϊκής περιόδου, διάστημα εντός του οποίου αρκετές θεμελιώδεις αιγαιακές θρησκευτικές δομές έχουν πλέον αποκρυσταλλωθεί σε σημαντικό βαθμό και όλα τα μέχρι τότε σπουδαία υπερτοπικής εμβέλειας ιερά έχουν ήδη τεθεί σε τροχιά έντονα δυναμικής προόδου, αποκτώντας εξέχουσα υλική και συμβολική ισχύ, καλλιεργώντας δεσμούς και θεσμούς μεταξύ των μελών των επί μέρους κοινωνιών που συναποτελούσαν το ανθρώπινο δυναμικό τους. Τα ως εκ των άνω δεδομένα συντίθενται και αποτιμώνται ανά χρονική περίοδο και γεωγραφική ζώνη μέσα σε ένα σαφές ιστορικό πλέγμα σε σύνδεση με τις εκάστοτε κοινωνικές, πολιτικές ή οικονομικές συνθήκες, ενίοτε άμεσα ή έμμεσα συνυφασμένα με σημαίνοντα γεγονότα, προβαίνοντας, εκ παραλλήλου, σε ποικίλα ερωτήματα, παρατηρήσεις, υποθέσεις, αμφισβητήσεις, προβληματισμούς, διαπιστώσεις, αναθεωρήσεις, συγκρίσεις και διακρίσεις σύμφωνα με την φύση και κατ’ αναλογίαν προς τις απαιτήσεις της κάθε περίπτωσης. Η πολύπλευρη διεξοδική προσέγγιση που επιχειρείται εδώ φωτίζει τα εν λόγω υπερτοπικά ιερά και ως αυτοτελείς μονάδες και ως σύνολα, ως κυρίαρχες ιδιοσυγκρασιακές τελετουργικές ενότητες και ως επί μέρους πολυδιάστατες οντότητες, ως επιτομές ποικίλων διεργασιών, μακροδομών και μικροδομών, του αιγαιακού κόσμου, τα οποία συναπάρτιζαν ένα πολύπλοκο πολυπολικό πλέγμα, μιαν ιδιαίτερη θρησκευτική συναστρία στο μεταίχμιο μεταξύ γης και ουρανού, στο σταυροδρόμι θεών και ανθρώπων.