Multidimensional assessment of entrepreneurial ecosystems and development of typology
Authors: Σταμάτη Δήμητρα 
Published: November 2021

Η παρούσα διατριβή συζητά, μελετά, αναλύει και προτείνει την νέα αξιολόγηση των επιχειρηματικών οικοσυστημάτων. Η επιχειρηματικότητα και η καινοτομία είναι δύο στοιχεία τα οποία μπορούν να προωθήσουν την οικονομική ανάπτυξη παγκοσμίως και μπορούν να έχουν κάποιο αντίκτυπο στις ζωές των ανθρώπων, για παράδειγμα μέσω των καινοτόμων προϊόντων ή υπηρεσιών. Αν και ο όρος “οικοσύστημα” χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά στους τομείς της οικολογίας και της βιολογίας, αυτός ο όρος εμφανίστηκε και στο τομέα του management με τα επιχειρηματικά οικοσυστήματα. Κατά αυτήν την έννοια, τα επιχειρηματικά οικοσυστήματα είναι ένα νέο και αναδυόμενο ερευνητικό πεδίο. Τα επιχειρηματικά οικοσυστήματα μπορούν να θεωρηθούν ως δίκτυα διαφόρων συμμετεχόντων και παραγόντων οι οποίοι αλληλεπιδρούν μεταξύ τους αλλά και με το περιβάλλον και μπορούν να συνεισφέρουν όχι μόνο στη παγκόσμια οικονομική ανάπτυξη αλλά μπορούν να επηρεάσουν τις πιθανότητες που έχει μια εταιρεία να επιβιώσει σε μια συγκεκριμένη περιοχή ή χώρα. Ένα παράδειγμα του πιο γνωστού επιχειρηματικού οικοσυστήματος είναι η Silicon Valley στις ΗΠΑ. Τα επιχειρηματικά οικοσυστήματα μπορούν να προωθήσουν και να διευκολύνουν όχι μόνο την επιχειρηματικότητα αλλά και την καινοτομία ενώ στοιχεία όπως η πρόσβαση στο ανθρώπινο κεφάλαιο, η χρηματοδότηση και άλλοι πόροι, είναι όλα ζωτικής σημασίας για να ευημερήσει το οικοσύστημα σε συνδυασμό με το κατάλληλο περιβάλλον όπου οι πολιτικές θα επιτρέψουν και θα διευκολύνουν την επιχειρηματικότητα. Η ερώτηση που τίθεται είναι πως μπορεί η αξιολόγηση των επιχειρηματικών οικοσυστημάτων να πραγματοποιηθεί? Στη παρούσα διατριβή η υπάρχουσα αξιολόγηση αυτών των οικοσυστημάτων μελετάται σε βάθος. Ο τρόπος με τον οποίο γίνεται η αξιολόγηση των οικοσυστημάτων καινοτομίας, καθώς και των επιχειρηματικών οικοσυστήματων έχουν κοινά σημεία. Αυτό αποδεικνύεται μέσω των υφιστάμενων πλαισίων και δεικτών που χρησιμοποιούνται για αυτές τις αξιολογήσεις όπως είναι για παράδειγμα τα European Innovation Scoreboard, Global Entrepreneurship Index, κτλ. Μέχρι τώρα, στην υπάρχουσα βιβλιογραφία η αξιολόγηση των οικοσυστημάτων διενεργείται με βάση την κατηγορία των οικοσυστημάτων, αν είναι οικοσυστήματα καινοτομίας ή επιχειρηματικότητας και μόνο σε ένα επίπεδο κάθε φορά, για παράδειγμα στο εθνικό επίπεδο που αφορά χώρες, στο περιφερειακό επίπεδο που αφορά περιφέρειες και στο επίπεδο επιχείρησης. Επομένως, υπάρχει ένα κενό στη βιβλιογραφία και η ανάγκη για την ανάπτυξη ενός νέου πλαισίου που μπορεί να αντιμετωπίσει αυτό το κενό μέσω μιας πολυεπίπεδης προσέγγισης. Σκοπός αυτής της διατριβής είναι η πολυεπίπεδη αξιολόγηση των καινοτόμων επιχειρηματικών οικοσυστημάτων μέσω της ανάπτυξης ενός νέου προτεινόμενου πλαισίου. Αυτό το νέο προτεινόμενο πλαίσιο μπορεί να αξιολογήσει αυτά τα οικοσυστήματα σε επίπεδο εθνικό, περιφερειακό αλλά και σε επίπεδο επιχείρησης. Στο εθνικό επίπεδο 28 Ευρωπαϊκές χώρες αξιολογήθηκαν, στο περιφερειακό 212 Ευρωπαϊκές περιφέρειες και στο εταιρικό επίπεδο 120 επιχειρήσεις στον αγροδιατροφικό τομέα της Κρήτης. Το νέο προτεινόμενο πλαίσιο μπορεί να εφαρμοστεί με τις μεθόδους της Πολυκριτήριας Ανάλυσης και πιο συγκεκριμένα με το Non-Weighted μοντέλο και με την μέθοδο TOPSIS που ανήκουν σε αυτές τις μεθόδους. Αυτό το νέο προτεινόμενο πλαίσιο βασίζεται σε υπάρχουσες θεωρίες και μελέτες. Πιο συγκεκριμένα, χρησιμοποιείται το πλαίσιο 3P των Carayannis και Provance (2008) το οποίο μπορεί να μετρήσει την εταιρική καινοτομία. Το πλαίσιο 3P ενσωματώνεται σε αυτή τη διατριβή για να δημιουργήσει τους τομείς του νέου προτεινόμενου πλαισίου και να αξιολογήσει τα άμεσα, μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα αποτελέσματα των διαφορετικών καινοτόμων επιχειρηματικών οικοσυστημάτων. Επιπλέον, οι υπάρχουσες μελέτες όπως για παράδειγμα οι μελέτες των Isenberg (2011a) και Stam (2017) σχετικά με τα στοιχεία των επιχειρηματικών οικοσυστημάτων ενσωματώθηκαν, προκειμένου να δημιουργηθούν οι πυλώνες του πλαισίου. Επιπλέον, μελετήθηκαν τα υπάρχοντα πλαίσια, όπως τα European Innovation Scoreboard, Global Entrepreneurship Index κ.λπ., προκειμένου να επιλεγούν οι κατάλληλες μεταβλητές. Αυτό το νέο προτεινόμενο πλαίσιο μπορεί επίσης να συνδεθεί με το μοντέλο της Τετραπλής Έλικας μέσω της αξιολόγησης των διαφορετικών ενδιαφερομένων που μπορούν να βρεθούν στα καινοτόμα επιχειρηματικά οικοσυστήματα και αυτά είναι η βιομηχανία, η ακαδημαϊκή κοινότητα, το πανεπιστήμιο και η κοινωνία των πολιτών. Τα αποτελέσματα αυτής της διατριβής οδήγησαν στην ανάπτυξη μιας μοναδικής τυπολογίας. Αυτή η νέα προτεινόμενη τυπολογία υπερβαίνει τα υφιστάμενα συστήματα ταξινόμησης, όπως το σύστημα ταξινόμησης του European Innovation Scoreboard για χώρες με βάση την απόδοση της καινοτομίας τους. Η τυπολογία χρησιμοποιεί τον αλγόριθμο Κ-means για τη δημιουργία συστάδων βάσει των τεσσάρων ελικών του μοντέλου της Τετραπλής Έλικας. Δείχνει όχι μόνο την απόδοση των εθνών, των περιφερειών και των εταιρειών, αλλά επίσης δίνει πληροφορίες για τα χαρακτηριστικά επιτυχίας της κάθε συστάδας. Για παράδειγμα, η τυπολογία αποκάλυψε ότι σε εθνικό επίπεδο οι πιο καινοτόμες χώρες όπως η Σουηδία έχουν υψηλότερες επιδόσεις στη διάσταση ανθρώπινο κεφάλαιο. Κατά συνέπεια, η πρωτοτυπία αυτής της διατριβής βρίσκεται στο ότι το νέο προτεινόμενο πλαίσιο σε σύγκριση με άλλα μοντέλα και πλαίσια παρέχει μια πλήρη πολυεπίπεδη αξιολόγηση των καινοτόμων επιχειρηματικών οικοσυστημάτων με τη χρήση των μεθόδων της Πολυκριτήριας Ανάλυσης. Από ό,τι είναι γνωστό, υπάρχουν περιορισμένες μελέτες Πολυκριτήριας Ανάλυσης που έχουν χρησιμοποιήσει το Non-Weighted μοντέλο και την μέθοδο TOPSIS για την αξιολόγηση των καινοτόμων επιχειρηματικών οικοσυστημάτων. Επίσης, υπάρχουν περιορισμένες μελέτες που έχουν συνδέσει τα πλαίσια τους για την αξιολόγηση των καινοτόμων επιχειρηματικών οικοσυστημάτων με το μοντέλο της Τετραπλής Έλικας. Επιπλέον, υπάρχει η ανάγκη για την υιοθέτηση του πλαισίου 3P των Carayannis και Provance (2008), καθώς μπορεί να χρησιμοποιηθεί για διάφορες αξιολογήσεις, πέρα από τη μέτρηση της εταιρικής καινοτομίας. Ένα άλλο γεγονός της πρωτοτυπίας αυτής της διατριβής, είναι ότι δεν έχει προταθεί τυπολογία στη βιβλιογραφία μέχρι τώρα που να παρουσιάζει συστάδες σε εθνικό, περιφερειακό και εταιρικό επίπεδο καθώς και τα χαρακτηριστικά που μπορούν να βρεθούν σε κάθε συστάδα. Αυτή η διατριβή συμβάλλει στην υπάρχουσα ακαδημαϊκή βιβλιογραφία αφού καλύπτει διαφορετικά θέματα όπως είναι η αξιολόγηση των καινοτόμων επιχειρηματικών οικοσυστημάτων, τα μοντέλα της Τριπλής Έλικας και της Τετραπλής/Πενταπλής Έλικας, το πλαίσιο 3P και τις μεθόδους της Πολυκριτήριας Ανάλυσης. Επιπλέον, παρέχει μια ευρεία κατανόηση του τρόπου με τον οποίο μπορεί να διεξαχθεί μια πλήρης πολυεπίπεδη αξιολόγηση των καινοτόμων επιχειρηματικών οικοσυστημάτων μέσω του νέου προτεινόμενου πλαισίου, το οποίο μπορεί επίσης να εφαρμοστεί με προηγμένες ποσοτικές μεθόδους όπως είναι οι μέθοδοι της Πολυκριτήριας Ανάλυσης. Επεκτείνει επίσης τη χρήση του πλαισίου 3P των Carayannis και Provance (2008) που χρησιμοποιείται για τη μέτρηση της εταιρικής καινοτομίας. Επιπλέον, αυτή η διατριβή συμβάλλει στην αξιολόγηση των διαφορετικών ενδιαφερομένων στα καινοτόμα επιχειρηματικά οικοσυστήματα και μπορεί να συνδεθεί με τους διαφορετικούς ενδιαφερόμενους του μοντέλου της Τετραπλής Έλικας. Είναι επίσης σημαντικό ότι τα αποτελέσματα από την αξιολόγηση των διαφορετικών καινοτόμων επιχειρηματικών οικοσυστημάτων οδήγησαν στην ανάπτυξη μιας μοναδικής τυπολογίας. Αυτή η διατριβή συμβάλλει στην καλύτερη κατανόηση μιας συγκεκριμένης χώρας, περιοχής ή εταιρείας. Μέχρι τώρα, οι περισσότερες από τις υπάρχουσες μελέτες επικεντρώνονται στην αξιολόγηση μεγάλων επιχειρήσεων και όχι μικρομεσαίων επιχειρήσεων, ενώ η παρούσα διατριβή επικεντρώνεται στην αξιολόγηση των μικρομεσαίων επιχειρήσεων στο εταιρικό επίπεδο. Δεδομένου ότι η αξιολόγηση μπορεί να δείξει ισχυρά και αδύναμα σημεία, μπορεί επίσης να συμβάλλει και σε προσπάθειες βελτίωσης. Τελευταίο αλλά όχι λιγότερο σημαντικό, είναι το γεγονός ότι ο συνδυασμός της ποσοτικής έρευνας μέσω της ανάπτυξης του νέου προτεινόμενου πολυεπίπεδου πλαισίου και της ποιοτικής έρευνας μέσω της διεξαγωγής μελετών περιπτώσεων στο επίπεδο εταιρειών μπορεί να αποτελέσει πρόσθετη συμβολή και πρωτοτυπία αυτής της διατριβής. Τα αποτελέσματα του πλαισίου σε επίπεδο χωρών, περιφερειών και εταιρειών αποκάλυψαν σημαντικά ευρήματα. Πρώτον, σε επίπεδο χωρών, το πλαίσιο αποκάλυψε μια συνολική χαμηλή απόδοση της Ελλάδας και μια υψηλή απόδοση της Σουηδίας από 28 χώρες. Αυτά τα αποτελέσματα είναι σύμφωνα με τα αποτελέσματα των υφιστάμενων πλαισίων. Στη συνέχεια, σε επίπεδο περιφερειών, το πλαίσιο αποκάλυψε μια μέτρια απόδοση της Κρήτης και μια υψηλή απόδοση της Στοκχόλμης από 212 περιφέρειες. Σε εταιρικό επίπεδο, το πλαίσιο αποκάλυψε μια σχετικά υψηλή απόδοση του Αγροδιατροφικού κλάδου και όλων των τομέων στους πυλώνες Κουλτούρα, Πολιτική και Μακροπρόθεσμα Αποτελέσματα και μάλλον μια χαμηλή απόδοση στους πυλώνες Ανθρώπινο Κεφάλαιο, Χρηματοοικονομικά, Βραχυπρόθεσμα Αποτελέσματα και Μεσοπρόθεσμα Αποτελέσματα. Αυτό ευθυγραμμίζεται με τα περισσότερα από τα ευρήματα των τριών περιπτωσιολογικών μελετών, των εταιρειών Avoel, Mills of Crete και Stathakis Family που πραγματοποιήθηκαν. Όσον αφορά το πλαίσιο 3P σε όλα τα επίπεδα, η απόδοση των πυλώνων επηρεάζει άμεσα τους τρεις σταθερούς τομείς που είναι οι Enablers (Posture), Capabilities (Propensity) και Results (Performance) τόσο σε επίπεδο χωρών, σε επίπεδο περιφερειών όσο και σε επίπεδο εταιρειών. Αυτό σημαίνει για παράδειγμα, ότι όταν ένας πυλώνας έχει καλύτερη απόδοση από τον άλλο, αυτό επηρεάζει τη συνολική κατάταξη και βαθμολογία αυτών των τομέων. Τέλος, όσον αφορά το μοντέλο της Τετραπλής Έλικας, το ίδιο ισχύει και εδώ, δηλαδή οι μεταβλητές που αποτελούν την κάθε έλικα άμεσα επηρεάζουν το πώς θα αποδώσει η κάθε έλικα. Είναι σημαντικό να παρουσιαστεί ο οδικός χάρτης της διατριβής. Τα βήματα που ακολουθούνται σε αυτή τη διατριβή περιλαμβάνουν την Ανασκόπηση της βιβλιογραφίας, την Προτεινόμενη προσέγγιση, τα Αποτελέσματα της αξιολόγησης και της τυπολογίας. Όσον αφορά την Ανασκόπηση της βιβλιογραφίας, στόχος είναι να περιγραφούν σε βάθος τα επιχειρηματικά οικοσυστήματα μέσα από τους ορισμούς τους, τα χαρακτηριστικά τους, την ταξινόμηση τους και τους τύπους τους καθώς και να περιγραφούν τα καινοτόμα οικοσυστήματα αλλά και τα οικοσυστήματα γενικότερα. Εξίσου σημαντικό είναι να κατανοήσουμε πώς τα επιχειρηματικά οικοσυστήματα μπορούν να συνδεθούν με το μοντέλο της Τετραπλής Έλικας μέσω διαφορετικών μελετών, πώς η αξιολόγηση αυτών των οικοσυστημάτων πραγματοποιείται σε όλα τα επίπεδα, χωρών, περιφερειών και εταιρειών, μέσω των υφιστάμενων πλαισίων όπως EIS, RIS κ.λπ. καθώς και πώς μπορούν να χρησιμοποιηθούν οι μέθοδοι της Πολυκριτήριας Ανάλυσης για αυτή την αξιολόγηση. Όσον αφορά την Προτεινόμενη προσέγγιση, στόχος είναι να οριστούν οι τομείς και οι πυλώνες του νέου προτεινόμενου πλαισίου που βασίζονται σε υπάρχουσες θεωρίες όπως οι θεωρίες των Carayannis και Provance (2008), Isenberg (2011a) και Stam (2015) καθώς και οι μεταβλητές που βασίζονται σε ήδη υπάρχοντα πλαίσια. Άλλοι στόχοι είναι να παρουσιαστούν οι δύο μέθοδοι, το Non-Weighted μοντέλο και η μέθοδος TOPSIS που εφαρμόστηκαν, να περιγραφεί το πώς μπορεί να συνδεθεί το νέο προτεινόμενο πλαίσιο με την Τετραπλή Έλικα καθώς και να αναλυθεί η προσέγγιση της τυπολογίας σε όλα τα επίπεδα, χρησιμοποιώντας τον αλγόριθμο K-Means.Τα Αποτελέσματα της αξιολόγησης παρουσιάζουν την επεξεργασία των δεδομένων που εφαρμόστηκαν σε όλα τα επίπεδα, χωρών, περιφερειών και εταιρειών, καθώς και τα αποτελέσματα. Σε επίπεδο χωρών, τα αποτελέσματα για την Ελλάδα και τη Σουηδία παρουσιάζονται με βάση τους πυλώνες του νέου προτεινόμενου πλαισίου, με βάση το μοντέλο 3P και με βάση το μοντέλο της Τετραπλής Έλικας. Με τον ίδιο τρόπο, παρουσιάζονται τα αποτελέσματα σε επίπεδο περιφερειών για την Κρήτη και τη Στοκχόλμη και σε επίπεδο εταιρειών παρουσιάζονται επίσης τα αποτελέσματα για τον Αγροδιατροφικό κλάδο στην Κρήτη. Τελευταίο αλλά εξίσου σημαντικό, τα Αποτελέσματα της τυπολογίας παρουσιάζουν τις συστάδες των χωρών, των περιφερειών και των εταιρειών καθώς και τα χαρακτηριστικά που μπορούν να βρεθούν σε κάθε συστάδα.