Οι εικονογραφικοί κύκλοι των υστερομινωικών ΙΙΙ λαρνάκων
Authors: Μερούσης Νικόλαος 
Published: July 2014

Αντικείμενο αυτής της μελέτης είναι οι εικονογραφικοί κύκλοι των Υστερομινωικών ΙΙΙ λαρνάκων. Οι διακοσμημένες λάρνακες αποτελούν μια αριθμητικά ευμεγέθη και χρονολογικά ομοιογενή ομάδα αρχαιολογικού υλικού, όλες προέρχονται από τάφους, δηλαδή αποτελούν μέρος μιας ταφικής πρακτικής, και είναι δημιουργήματα μιας εποχής που την χαρακτηρίζουν ριζικές μεταβολές και ανακατατάξεις σε όλα τα επίπεδα της οικονομικής, κοινωνικής και ιδεολογικής οργάνωσης. Με αυτή την αφετηρία επιδίωξα να διερευνήσω αν και κατά πόσο σε αυτό τμήμα του υλικού πολιτισμού έχουν αποτυπωθεί όψεις των συντελούμενων κατά τη διάρκεια της ΥΜ ΙΙΙ εποχής αλλαγών, καθώς και το ρόλο που διαδραμάτισαν οι λάρνακες στα πλαίσια των ΥΜΙΙΙ ταφικών πρακτικών. Σε αυτό το πλαίσιο το εικονογραφικό υλικό τους προσεγγίζεται ως ενεργό τμήμα του μετανακτορικού πολιτισμού και ως φορέας πολυεπίπεδων μηνυμάτων, που ανακλά ποικίλες όψεις της κοινωνικής οργάνωσης. Η θεωρητική συζήτηση (Μέρος Α) εκτείνεται σε δύο τομείς. Αρχικά, παρουσιάζονται οι θεωρητικοί προβληματισμοί σχετικά με τις διαστάσεις της εικονογραφίας, η οποία εντάσσεται στον κύκλο της τέχνης και του στυλ (Κεφάλαιο Ι) και στη συνέχεια παρουσιάζονται θέματα σχετικά με τις ταφικές πρακτικές και ταφικές τελετουργίες. Στο κεφάλαιο ΙΙΙ επιχειρείται αναδρομή της οπτικής με την οποία προσέγγισαν οι ερευνητές το εικονογραφικό υλικό των λαρνάκων από την εποχή του Evans μέχρι τις μέρες μας. Στο τελευταίο κεφάλαιο (Κεφάλαιο IV) διαγράφονται οι βασικοί μεθοδολογικοί άξονες τους οποίους υιοθετήσαμε για την προσέγγιση του εικονογραφικού υλικού των ΥΜΙΙΙ λαρνάκων.Στο δεύτερο μέρος (Μέρος Β) επιχειρείται η παρουσίαση και η συζήτηση όψεων και προβλημάτων που αφορούν στην ΥΜ ΙΙΙ περίοδο. Σε αυτό το μέρος της εργασίας δημιουργείται το πλαίσιο αναφοράς (context) στο οποίο εντάσσεται το εικονογραφικό υλικό των λαρνάκων. Κύριος στόχος είναι η διερεύνηση των κοινωνικών και ιδεολογικών διαστάσεων που αποκτά σε αυτή την εποχή η πρακτική να τοποθετούνται οι νεκροί σε λάρνακες. Μέσα από τη μελέτη του αρχαιολογικού υλικού διαφαίνεται ότι η συγκεκριμένη πρακτική αρχικά κατά την ΥΜΙΙΙΑ1-2 περίοδο χρησιμοποιείται από τις ηγετικές ομάδες, ενώ στη συνέχεια κατά την ΥΜΙΙΙΒ αποκτά καθολικό χαρακτήρα, μια ένδειξη των κοινωνικών αλλαγών που συμβαίνουν αυτή την περίοδο, ίσως και μια μαρτυρία του αυξανόμενου κοινωνικού ανταγωνισμού. Στο τρίτο μέρος (Μέρος Γ) παρουσιάζονται, αναλύονται και σχολιάζονται τα αρχαιολογικά δεδομένα. Αρχικά παρατίθεται ο κατάλογος με τις διακοσμημένες λάρνακες Εκτός από τα τυπικά στοιχεία ενός καταλόγου, συγκεντρώνονται τα ανασκαφικά συμφραζόμενα των τάφων στους οποίους βρέθηκαν οι διακοσμημένες λάρνακες. Αυτά τα τόσο πολύτιμα στοιχεία αξιοποιήθηκαν τόσο στο δεύτερο μέρος όσο και στο τέταρτο. Έπεται η εικονογραφική ανάλυση των θεμάτων (κεφάλαιο ΙΙ), η οποία διαρθρώνεται σε τρία μέρη. Αρχικά για κάθε θέμα παρουσιάζεται η χρονολογική και γεωγραφική κατανομή του, ακολουθεί η μελέτη του τύπου των λαρνάκων στις οποίες απαντά καθώς και η θέση που καταλαμβάνει στις πλευρές τους. Στο τέλος αναλύεται εικονογραφικά κάθε θέμα τόσο ως μεμονωμένο μοτίβο όσο και ως μέρος κάθε εικονογραφικού συνόλου. Στο τέταρτο και τελευταίο μέρος της εργασίας (Μέρος Δ) επιχειρείται η σύνθεση δεδομένων. Στο πρώτο κεφάλαιο (κεφάλαιο Ι) γίνεται λόγος για τις οργανωτικές αρχές που χαρακτηρίζουν τα εικονογραφικά σύνολα των λαρνάκων, τους θεματικούς κύκλους, τη χρονολογική πορεία του θεματολογίου καθώς και τη θεματική διαφοροποίηση που απαντά ανάμεσα στους δύο τύπους λαρνάκων (κιβωτιόσχημη και λουτηροειδής). Στο δεύτερο κεφάλαιο (κεφάλαιο ΙΙ) γίνεται λόγος για τα εργαστήρια και τους τεχνίτες κατασκευής και διακόσμησης λαρνάκων. Στο τελευταίο κεφάλαιο (κεφάλαιο ΙΙΙ) γίνεται η προσπάθεια να αποκαλυφθούν οι διαστάσεις και τα μηνύματα της εικονογραφίας των λαρνάκων μέσα στο πολυσύνθετο πλαίσιο της ΥΜ ΙΙΙ κοινωνίας και των ταφικών της πρακτικών.Ως τελικό συμπέρασμα προκύπτει ότι η μελέτη της εικονογραφίας μιας κοινωνίας είναι δυνατό, αν ενταχθεί στο ευρύτερο κοινωνικό και ιδεολογικό πλαίσιο που την παρήγαγε, να συμβάλει στην ανασύνθεση της φυσιογνωμίας της καθώς και να φωτίσει τις ποικίλες διεργασίες που προσδιόρισαν την κοινωνική πραγματικότητα σε δεδομένες ιστορικές περιόδους.