Γεγονότα, αφηγήσεις και πολιτικές μνήμης για την Κρήτη της κατοχικής περιόδου
Authors: Βελεγράκη Άννα 
Published: February 2022

Η όλη εργασία αποτελείται από τρία μέρη, το ιστορικό, το παιδαγωγικό και το ερευνητικό. Το πρώτο μέρος του παρόντος έργου, το ιστορικό, αποτελείται από τρία κεφάλαια. Το πρώτο κεφάλαιο λαμβάνει υπόψη το γενικό ιστορικό περιβάλλον που αφορούσε την περιοχή της Ελλάδας κατά την περίοδο λίγο πριν και λίγο μετά την δεκαετία του 1940. Ο Β΄ Π.Π., ως συνέχεια του Α΄ Π.Π., επεκτάθηκε στη Βαλκανική Χερσόνησο συμπεριλαμβάνοντας και τα εδάφη της Ελληνικής επικράτειας, όπου οι δυνάμεις του Άξονα ήταν νικηφόρες την περίοδο 1940-1941 και κατέλαβαν τα εδάφη αυτά, επιβάλλοντας στρατιωτική κατοχή. Επίσης, σε αυτό το πρώτο κεφάλαιο της εργασίας λαμβάνεται υπόψη το γενικότερο ιστορικό περιβάλλον της εποχής και παρουσιάζονται τόσο οι ελληνοϊταλικές, όσο και οι ελληνογερμανικές σχέσεις πριν από την έναρξη του πολέμου, καθώς και η διαμορφωθείσα διεθνής γεωπολιτική κατάσταση. Στο πλαίσιο αυτό τοποθετείται η εμπλοκή της Ελλάδος στον Β΄ Π.Π., η επιτυχής έκβαση των επιχειρήσεων για την ελληνική πλευρά στο μέτωπο της Αλβανίας, η επέμβαση και εισβολή των γερμανικών στρατιωτικών δυνάμεων στα Βαλκάνια και στην Ελλάδα, καθώς και η παράδοση των ελληνικών στρατιωτικών δυνάμεων στις δυνάμεις του άξονα. Παρουσιάζεται επιπλέον, ο σχηματισμός της κατοχικής κυβέρνησης και η οργάνωση της διοίκησης της Ελλάδος από τις Δυνάμεις κατοχής. Στο δεύτερο κεφάλαιο εξετάζεται η περίπτωση της νήσου Κρήτης, ως παράγοντας αλλαγής των στρατηγικών σχεδίων των δυνάμεων του άξονα, καθώς και οι προπαρασκευαστικές ενέργειες των δυνάμεων αυτών για την επίθεση κατά των συμμαχικών δυνάμεων που είχαν στρατοπεδεύσει και είχαν οχυρωθεί επί της νήσου Κρήτης. Παρουσιάζονται επίσης τα σχέδια επίθεσης και άμυνας των εμπλεκομένων δυνάμεων, η εφαρμογή και η έκβαση των σχεδίων αυτών, καθώς και η γεγονοτολογική σειρά των συγκρούσεων που ακολούθησαν. Η Κρήτη, ως το τελευταίο τμήμα της Ελληνικής επικράτειας κατελήφθη από τις δυνάμεις του άξονα μετά από μια σειρά ένοπλων συγκρούσεων, που διήρκεσαν δέκα ημέρες, από την 20η έως την 31η Μαΐου 1941, που ονομάστηκαν αργότερα και είναι γνωστές πλέον ως «Η Μάχη της Κρήτης». Στο τρίτο κεφάλαιο ακολουθεί η περίοδος της στρατιωτικής κατοχής, στην οποία παρουσιάζεται η διοικητική διχοτόμηση της νήσου, αφού η ανατολική πλευρά αυτής, δηλαδή η περιοχές του Λασιθίου, καταλαμβάνονται από τις ιταλικές στρατιωτικές δυνάμεις κατοχής και η δυτική πλευρά αυτής, δηλαδή οι περιοχές Χανίων, Ρεθύμνης και Ηρακλείου καταλαμβάνονται από τις γερμανικές στρατιωτικές δυνάμεις κατοχής. Η κατοχή που ακολούθησε στο νησί της Κρήτης σηματοδοτήθηκε από τις πράξεις αντίστασης και μη συμμόρφωσης του τοπικού πληθυσμού κατά των δυνάμεων του άξονα, καθώς επίσης και από τα σκληρά αντίποινα με τη μορφή ολοκαυτωμάτων, που επιβλήθηκαν από τις δυνάμεις κατοχής σε όσους αντιστάθηκαν ή δεν συμμορφώθηκαν. Το δεύτερο μέρος της εργασίας, το παιδαγωγικό, αποτελείται από το τέταρτο, το πέμπτο το έκτο και το έβδομο κεφάλαιο. Στο τέταρτο κεφάλαιο παρουσιάζονται οι γενικές αρχές της ιστορίας. Στο πλαίσιο αυτό ορίζονται οι όροι της ιστορίας, της ιστοριογραφίας, της προφορικής ιστορίας, της τοπικής ιστορίας, της δημόσιας ιστορίας και της ιστορίας ως επιστήμης. Έμφαση δίνεται επίσης στην ετυμολογία και τον ορισμό του όρου «ιστορία» και την ιδέα της ιστορίας. Παρουσιάζονται επίσης η προσωπική αφήγηση ως μνήμη, η μνήμη ως εργαλείο της ιστορίας, το ιστορικό υπόβαθρο της προφορικής ιστορίας, οι βασικές έννοιες και η εξέλιξη της προφορικής ιστορίας, οι οποίες βεβαίως συνδέονται με την ελληνική σχολική πραγματικότητα. Στη συνέχεια δίνεται το νόημα της παιδαγωγικής αξίας της ιστορίας και της προφορικής ιστορίας, καθώς και το περιεχόμενο και η διαδικασία της προφορικής ιστορίας. Τέλος, παρατίθενται οι σκέψεις σχετικά με τον τρόπο χρήσης της τεχνολογίας για την καταγραφή και τη διατήρηση της μνήμης για σκοπούς προφορικής και τοπικής ιστορίας. Το πέμπτο κεφάλαιο επικεντρώνεται στην τοπική ιστορία. Δίνεται ο ορισμός και το περιεχόμενο της τοπικής ιστορίας, καθώς και η αξία της στην εκπαιδευτική διαδικασία. Επιπρόσθετα, παρουσιάζονται ορισμένα προβλήματα που αφορούν την εκπαιδευτική αξιοποίηση της τοπικής ιστορίας, όπως χρονικά όρια στη σχολική διδακτική διαδικασία, γεωγραφικά όρια, στερεότυπα και τοπικιστικές ιδέες, λογοκλοπές και άλλοι περιοριστικοί παράγοντες διδασκαλίας, καθώς και κάποιες μέθοδοι αντιμετώπισης όλων των παραπάνω προβλημάτων. Στη συνέχεια, το έκτο κεφάλαιο πραγματεύεται τη διδακτική της ιστορίας. Δίνονται οι ορισμοί και μια γενική προσέγγιση για τις παραμέτρους που καθορίζουν τη διδακτική της ιστορίας, καθώς και τη χρήση των ιστορικών πηγών στη διαδικασία διδασκαλίας της ιστορίας. Στο πλαίσιο αυτό, ο ρόλος του διδάσκοντος την ιστορία και ιδιαίτερα της τοπική και προφορική ιστορία είναι σημαντικός και αδιαμφισβήτητος για την επίτευξη των βασικών αντικειμενικών σκοπών της διδασκαλίας της ιστορίας. Επίσης, γίνεται μνεία της δημόσιας ιστορίας, καθώς και πώς μπορεί αυτή να σχετίζεται και να αλληλεπιδρά με την διδακτική διαδικασία της τοπικής και προφορικής ιστορίας. Στο έβδομο κεφάλαιο μελετάται η σχολική μονάδα ως ένα ανοικτό κοινωνικό σύστημα, στο οποίο εντάσσεται η διδασκαλία της ιστορίας, καθώς επίσης γίνεται και μια αναγωγή όλων αυτών στην ελληνική σχολική πραγματικότητα. Επίσης, γίνεται μια διαχρονική προσέγγιση της διδασκαλίας του μαθήματος της ιστορίας, ενώ στη συνέχεια παρουσιάζονται οι διαθεματικές ενότητες της ιστορίας ως εκπαιδευτική ύλη στο Σχολείο. Τέλος, γίνονται αναφορές στους αντικειμενικούς σκοπούς της ιστορίας και μελετάται ο τρόπος που ενσωματώνεται ως εκπαιδευτική ύλη στα σχολικά εγχειρίδια στην Ελλάδα η περίοδος της γερμανικής κατοχής Στο όγδοο κεφάλαιο, το οποίο είναι το πρώτο κεφάλαιο του ερευνητικού μέρους της εργασίας, αναλύεται η σημασία της συνέντευξης ως εργαλείου, τόσο της ποιοτικής μας έρευνας, όσο και ως ενός κύριου παράγοντα πηγής της προφορικής και τοπικής ιστορίας. Παρατίθενται τα κριτήρια που χρησιμοποιήθηκαν για την επιλογή των προσώπων προς συνέντευξη, καθώς επίσης γίνεται και μια απλή απαρίθμηση των θεματικών αξόνων των συνεντεύξεων. Στο ένατο, δέκατο και ενδέκατο κεφάλαιο, έχοντας ως αφόρμηση την «Μάχη της Κρήτης» και την περίοδο της κατοχής που ακολούθησε, παρατίθενται τα αποτελέσματα της έρευνας. Αυτά εδράζονται στην παράθεση πενήντα περίπου συνεντεύξεων, που προέρχονται από άτομα που βίωσαν τα γεγονότα της εποχής εκείνης, και τα οποία θέλησαν να τα αφηγηθούν για τους σκοπούς της εν λόγω έρευνας. Οι συνεντεύξεις έχουν ομαδοποιηθεί ανάλογα με την ιστορικογεωγραφία τους, τόσο γεγονοτολογικά με την σύμπραξη πολλών κατοίκων με τις βρετανικές δυνάμεις που βρέθηκαν στο νησί και δίνοντας έμφαση στα κυριότερα ολοκαυτώματα που συνέβησαν στην Κρήτη την περίοδο της Κατοχής, όσο και με βάση το συναισθηματικό και ψυχολογικό κριτήριο, υπό το πρίσμα των σκληρών αντιποίνων που επέβαλαν οι γερμανικές δυνάμεις κατοχής στον τοπικό πληθυσμό. Επίσης, μέσα από τις συνεντεύξεις παρουσιάζονται οι παράμετροι της καθημερινότητας της κατοχής, τα αίτια που οδήγησαν στην αντίσταση και τη μη συμμόρφωση των κατοίκων με τις εντολές του καθεστώτος κατοχής, και το συνεπαγόμενο συναισθηματικό φορτίο του βιώματος αυτού. Το απαύγασμα της όλης έρευνας συνίσταται στην εκπόνηση δέκα παραδειγματικών σχεδίων μαθήματος για τη διδασκαλία της προφορικής και τοπικής ιστορίας της νήσου, αναφορικά με την Μάχη της Κρήτης και την κατοχή που ακολούθησε. Τα συγκεκριμένα σχέδια μαθήματος, εκτείνονται στα γεγονότα της μάχης και των ενόπλων συγκρούσεων, στα σημαντικότερα ολοκαυτώματα που διεπράχθησαν από τις γερμανικές δυνάμεις κατοχής σε βάρος του τοπικού πληθυσμού, στην καθημερινότητα των κατοίκων υπό το καθεστώς κατοχής, καθώς και την διατύπωση των συναισθημάτων όσων βίωσαν τα γεγονότα της κατοχής, των αντιποίνων και των συνεπειών της μη συμμόρφωσής τους με το καθεστώς κατοχής.