Επικοινωνία της επιστήμης
Authors: Ασημέλλης Ευστράτιος 
Published: August 2023

Η Επικοινωνία της Επιστήμης (ΕτΕ) περιλαμβάνει κάθε εγχείρημα να μεταλαμπαδευτεί επιστημονική γνώση από κάποιον πιο ειδικό στο ζήτημα προς ένα κοινό λιγότερο ή και καθόλου εξειδικευμένο με τη συγκεκριμένη θεματική. Σκοποί της παρούσας διατριβής είναι η διερεύνηση της ικανότητας της ΕτΕ να αποτελέσει εκπαιδευτικό μέσο, η καταγραφή του κοινού της και η αποτύπωση της αντίληψης του για αυτή, όσο και η αποτύπωση της γνώμης των κοινωνών της επιστήμης για τις εφαρμογές της ΕτΕ. Για την υπηρέτηση των σκοπών: - έγινε χαρτογράφηση της ανθρωπογεωγραφίας του κοινού της ΕτΕ στην Ελλάδα με έρευνα μέσω ερωτηματολογίου σε δείγμα 1015 ατόμων. Η έρευνα πραγματοποίηθηκε τόσο μέσω διαδικτύου υποστηριζόμενη από δημοφιλή κοινωνό της επιστήμης, όσο και δια ζώσης σε θεατρικές παραστάσεις stand-up με θεματική την επιστήμη.- πραγματοποιήθηκαν εφαρμογές πεδίου της ΕτΕ. Κατεγράφησαν η απήχηση και ο αντίκτυπος που αυτές προκάλεσαν και έγινε ανάλυσή των αποτελεσμάτων τα οποία προέκυψαν. Οι εφαρμογές αφορούν: - την εκδήλωση «Ώρα Χημείας» η οποία πραγματοποιήθηκε στο εμπορικό κέντρο “The Mall Athens” με αφορμή τη συμπλήρωση 150 χρόνων από την επινόηση του Περιοδικού Πίνακα των χημικών στοιχείων από τον D. Mendeleev. Η «Ώρα Χημείας» προσέλκυσε 9000 θεατές. Η εκδήλωση αποτελεί παράδειγμα δια ζώσης εφαρμογής της ΕτΕ με ενεργό συμμετοχή του κοινού. Μέσα από τις δράσεις που υλοποιήθηκαν στην «Ώρα Χημείας» με τις οποίες το κοινό ήρθε σε διεπαφή, έγινε καταγραφή της διαφοροποίησης του γνωστικού περιεχομένου του σχετικά με τη θεματική της εκδήλωσης μέσω ειδικά σχεδιασμένου λογισμικού. Το κοινό καλούνταν να χρησιμοποιήσει την εφαρμογή και να συμμετάσχει σε ένα παιχνίδι γνώσεων πριν και μετά τη συμμετοχή του στις δράσεις της «Ώρας Χημείας», ώστε να είναι εφικτή η σύγκριση. Επιπλέον συνελλέγησαν δημογραφικά χαρακτηριστικά του κοινού και εξετάστηκε η στάση του σχετικά με την ΕτΕ μέσω ερωτηματολογίου. - τις θεατρικές παραστάσεις stand-up με θεματική την επιστήμη οι οποίες πραγματοποιήθηκαν στην Αθήνα. Πρόκειται για δια ζώσης εφαρμογή της ΕτΕ όπου το κοινό δεν έχει ενεργό συμμετοχή. Μέσα από τις παραστάσεις ελέγθηκε η διαφοροποίηση που επιτεύχθηκε στο γνωστικό περιεχόμενο του κοινού σχετικά με τη θεματική που παρουσιάστηκε, μέσω κατάλληλα διαμορφωμένου γραπτού test. Το κοινό κλήθηκε να απαντήσει στις ερωτήσεις του test πριν και μετά την παράσταση ώστε να υπάρχει η δυνατότητα σύγκρισης των αποτελεσμάτων.- τη διαδικτυακή εκπομπή “ScienceLab” που υλοποιήθηκε σε συνεργασία με το Βρετανικό Συμβούλιο της Ελλάδας. Στη διάρκεια της εκπομπής παρουσιάστηκε ένα ευρύ φάσμα από πειράματα Χημείας με απλά υλικά, ως πρόταση για κοινή δράση γονιών – παιδιών στη διάρκεια των περιοριστικών μέτρων λόγω του ιού covid-19. Πρόκειται για εφαρμογή της ΕτΕ όπου το κοινό παρακολούθησε εξ αποστάσεως με δυνατότητα υποβολής ερωτήσεων. Εξετάστηκαν μέσω ηλεκτρονικού ερωτηματολογίου τα δημογραφικά χαρακτηριστικά του κοινού της εκπομπής, η απήχηση και ο αντίκτυπός της καθώς και η στάση του κοινού για την ΕτΕ, ώστε να μπορούν να συγκριθούν τα αποτελέσματα με αυτά του γενικού ερωτηματολογίου.- έγινε καταγραφή της γνώμης των δημοφιλέστερων κοινωνών της Επιστήμης στην Ελλάδα σχετικά με την ΕτΕ μέσω προσωπικών συνεντεύξεων. Μέσω των συνεντεύξεων συλλέξαμε στοιχεία που αφορούν την οπτική των κοινωνών της επιστήμης για την ΕτΕ, το κοινό στο οποίο οι δράσεις αυτές απευθύνονται και τη σκιαγράφηση των χαρακτηριστικών που θα πρέπει να καλλιεργήσει όποιος θα ήθελε να πραγματοποιήσει δράσεις της ΕτΕ.Η μεθοδολογία μας συνδυάζει στοιχεία κυρίως περιγραφικής έρευνας (Descriptive Research) αλλά και επεξηγηματικής έρευνας (Explanatory Research) και υλοποιήθηκε μέσω τεχνικών ερευνητικής μελέτης (Surveys) και συσχετιστικής μελέτης (Correlational Studies).Ως αποτέλεσμα της έρευνας από το κεντρικό ερωτηματολόγιο είναι ότι οι εφαρμογές της ΕτΕ απευθύνονται σε ευρύ ηλικιακό φάσμα αλλά κυριότερα στους νέους ανθρώπους, οι οποίοι έχουν εκδηλωμένο ενδιαφέρον για τις επιστήμες. Η γενική αντίληψη είναι ότι μέσω της ΕτΕ μπορεί να επιτευχθεί εκπαίδευση – είτε αυτόνομα είτε υποστηρικτικά των παραδοσιακών τεχνικών διδασκαλίας, με μια μικρή υπεροχή της αντίληψης αυτής στους νεότερους ανθρώπους. Επιπλέον διαφάνηκε ότι η θετική στάση του ατόμου σχετικά με τον εκπαιδευτικό ρόλο των σύγχρονων μέσων, ενισχύει την απόκτηση γνώσεων από κάποιο από αυτά τα μέσα. Ο βαθμός πληρότητας που αισθάνεται κάποιος ως προς την πληροφόρηση σχετικά με τις επιστημονικές ανακαλύψεις, φαίνεται να σχετίζεται με την εκπαιδευτική του βαθμίδα. Από την «Ώρα Χημείας» και μέσω της εφαρμογής “Periodic Table(t)” κατεγράφη και επιβεβαιώθηκε στατιστικά σημαντική βελτίωση του γνωστικού επιπέδου σχετικά με τη θεματική της εκδήλωσης. Επιπλέον το κοινό σε ποσοστό 70,8% έκρινε ότι η εκδήλωση πέτυχε το σκοπό της για τη διάδοση του μηνύματος συμπλήρωσης των 150 χρόνων από την επινόηση του Περιοδικού Πίνακα. Συμπληρωματικά κατεγράφη ότι η ΕτΕ καθίσταται αποτελεσματικότερη μέσω τέτοιων εκδηλώσεων και ότι η ΕτΕ συνδυάζει τον εκπαιδευτικό με τον ψυχαγωγικό χαρακτήρα.Στις θεατρικές παραστάσεις stand-up με θεματική την επιστήμη παρατηρήθηκε στατιστικά σημαντική βελτίωση του γνωστικού περιεχομένου του κοινού σχετικά με όσα παρουσιάστηκαν σε αυτές. Επιπλέον σε ποσοστό 84,3% το κοινό δήλωσε ότι η παράσταση αποτέλεσε κίνητρο ώστε να αναζητήσουν περισσότερα σχετικά με τις επιστημονικές θεματικές της. Οι διαδικτυακές εκπομές “ScienceLab” ανέδειξαν ως πιο σημαντικούς παράγοντες που καθιστούν μια εκπομπή με θεματική την επιστήμη ενδιαφέρουσα, την ικανότητα να εκλαϊκεύεται η θεωρία, το ύφος της παρουσίασης και τα εντυπωσιακά πειράματα που παρουσιάζονται. Μάλιστα ποσοστό 95,3% δήλωσε ότι ήταν στις προθέσεις του να δοκιμάσει να πραγματοποιήσει κάποιο από τα πειράματα που παρακολούθησε. Ωστόσο το 42% εξ αυτών ως κίνητρο είχε τον εντυπωσιασμό και το 58% την κατανόηση τόσο της διαδικασίας εκτέλεσης όσο και των κανόνων ασφαλείας που θα έπρεπε να τηρηθούν. Το 44,9% έκρινε ότι αυτό που αποκόμισε από την εκπομπή ήταν εξίσου πληροφόρηση και γνώση και αποδείχθηκε ότι αυτό το ποσοστό δε διαφέρει στατιστικά σημαντικά από το αντίστοιχο που προέκυψε από το γενικό ερωτηματολόγιο της έρευνας. Από τις συνεντεύξεις με τους κοινωνούς της επιστήμης κατεγράφη ότι οι κύριες αφορμές για ενασχόληση με εφαρμογές της ΕτΕ αποτελούν η αγάπη για τις επιστήμες, η συνειδητοποίηση ότι η διήγηση και επεξήγηση εννοιών αποτελούσαν από τη νεαρή τους ηλικία πεδίο ενδιαφέροντος, η προσωπική τους διασκέδαση αλλά και η ανάγκη εκφρασης των προβληματισμών τους. Οι ίδιοι οι κοινωνοί δεν έχουν ξεκάθαρη εικόνα του κοινού τους. Ειδικά όσοι ασχολούνται με διαδικτυακές δράσεις επεσήμαναν ως τροχοπέδη στην καταγραφή του κοινού τους το ότι οι ηλεκτρονικές πλατφόρμες προαπαιτούν τη δήλωση εκ μέρους του κοινού ότι είναι ενήλικο, έστω κι αν αυτό δεν ισχύει. Επομένως χάνουν τη δυνατότητα να έχουν δημογραφικά χαρακτηριστικά των θεατών τους. Οι κοινωνοί της επιστήμης θεωρούν σημαντικό να ενταχθούν μαθήματα εκμάθησης τεχνικών της ΕτΕ στην Τριτοβάθμια εκπαίδευση ως χρήσιμο προσόν για τους νέους επιστήμονες. Η καινοτομία της έρευνάς μας έγκειται στα ακόλουθα:- επετεύχθη η καταγραφή της ανθρωπογεωγραφίας του κοινού της ΕτΕ στην Ελλάδα, που θα αποτελέσει χρήσιμο εργαλείο στόχευσης για το σχεδιασμό και την υλοποίηση δράσεων που αφορούν την ΕτΕ. - επιβεβαιώθηκε ο εκπαιδευτικός ρόλος της ΕτΕ μέσα από τις δράσεις που υλοποιήσαμε και τις τεχνικές στατιστικής συμπερασματολογίας.- κατεγράφη για πρώτη φορά στην Ελλάδα η αντίληψη του κοινού της ΕτΕ αλλά και των κοινωνών της επιστήμης και προέκυψε τόσο η απήχηση όσο και η προσδοκία σχετικά με τις δράσεις της ΕτΕ. Κατά τη διάρκεια της έρευνας παρουσιάσαμε αποτελέσματά της σε τέσσερα συνέδρια: - Στο 7ο Συνέδριο «Νέος Παιδαγωγός» το οποίο πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα στις 19 Σεπτεμβρίου 2020 (ISBN: 978-618-82301-6-3).- Στο 4ο Συνέδριο Χημείας Μεταπτυχιακών και Προπτυχιακών Φοιτητών ΑΠΘ το οποίο έλαβε χώρα διαδικτυακά στις 20 και 21 Μαρτίου 2021.- Στο 5ο Συνέδριο Χημείας Μεταπτυχιακών και Προπτυχιακών Φοιτητών ΑΠΘ το οποίο έλαβε χώρα δια ζώσης στις 2 και 3 Απριλίου 2022. (Παρουσιάστηκαν δύο εργασίες). - Στο 8ο Διεθνές Συνέδριο της Επιστημονικής Ένωσης για την Προώθηση της Επιστημονικής Καινοτομίας (ΕΕΠΕΚ) που πραγματοποιήθηκε υβριδικά από τις 14 ως τις 16 Οκτωβρίου 2022 στη Λάρισα. Η εργασία που παρουσιάστηκε είχε τίτλο: «Το εκπαιδευτικό αποτύπωμα της Επικοινωνίας της Επιστήμης «Ώρα Χημείας»». Η εισήγηση παρουσιάστηκε μέσω βίντεο (ISBN: 978‐618‐5562‐14‐4).Επιπλέον δημοσιεύσαμε άρθρα με την ακόλουθη χρονολογική σειρά:- Στο 21ο τεύχος του Περιοδικού «Νέος Παιδαγωγός» τον Νοέμβριο 2020 (ISSN 2241-6781).- Στο 22ο τεύχος του Περιοδικού «Νέος Παιδαγωγός» τον Ιανουάριο 2021 (ISSN 2241-6781). - Στο 23ο τεύχος του Περιοδικού «Νέος Παιδαγωγός» τον Μάρτιο 2021 (ISSN 2241-6781).- Περίληψη της εργασίας μας στο Διεθνές Περιοδικό “Proceedings International” (ISSN 2668-6384), vol. 3, Issue 3, 2021, 3-4. Αναλυτικά οι δημοσιευμένες εργασίες και οι σύνδεσμοι για αυτές παρέχονται στο Παράρτημα της Διατριβής. Τα συμπεράσματα της έρευνας ελπίζουμε να υποστηρίξουν την προσπάθεια όσων υλοποιούν ή θα επιχειρήσουν να πραγματοποιήσουν ΕτΕ.