Σχέση μεταξύ συστήματος εκτροφής βοσκοτόπων ζώων και ερημοποίησης σε μεσογειακά λιβαδικά τοπία
Authors: Ευαγγέλου Χριστάκης 
Published: August 2021

Η κτηνοτροφία αποτελεί μία από τις σημαντικότερες οικονομικές δραστηριότητες του ανθρώπου, αλλά, η αλόγιστη εφαρμογή της αποτελεί μια από τις κυριότερες αιτίες της ερημοποίησης των μεσογειακών λιβαδιών. Σκοπός της παρούσας έρευνας ήταν η διερεύνηση της χωρικής και χρονικής μεταβολής της βόσκησης, στα πλαίσια του συστήματος εκτροφής των αγροτικών ζώων, και η σχέση τους με τις διαδικασίες εκείνες που οδηγούν στην υποβάθμιση και ερημοποίηση των μεσογειακών λιβαδικών τοπίων. Η έρευνα πραγματοποιήθηκε στην κοινότητα Ασκού (N. Θεσσαλονίκης), μια περιοχή με έντονη κτηνοτροφική δραστηριότητα. Για την εκπλήρωση του σκοπού έγινε καταγραφή του συστήματος εκτροφής. Επιπλέον λήφθηκαν στοιχεία της συμπεριφοράς των αιγοπροβάτων κατά τη διάρκεια της βόσκησης στα λιβάδια και στους αγρούς. Συγκεκριμένα, καταγράφηκαν οι διαδρομές των κοπαδιών και η συμπεριφορά των ζώων στο τοπίο. Κατά την κίνηση των κοπαδιών καταγράφηκαν οι διαφορετικές πηγές βοσκήσιμης ύλης και μετρήθηκαν τα χαρακτηριστικά της βλάστησης. Στη συνέχεια έγινε λεπτομερής χαρτογράφηση των διαφορετικών τύπων χρήσεων γης, καθώς και διαχωρισμός της βλάστησης και του γυμνού εδάφους χρησιμοποιώντας δορυφορικές εικόνες IKONOS. Τέλος, οι επιπτώσεις του συστήματος εκτροφής στην ερημοποίηση έγινε με την ανάλυση του χρόνου βόσκησης και μετακίνησης των ζώων σε σχέση με χαρακτηριστικά της βλάστησης και της τοπογραφίας. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι το σύστημα εκτροφής που ασκούταν στα αιγοπρόβατα ήταν το ποιμνιακό, μη μετακινούμενο. Τα ζώα στήριζαν τη διατροφή τους στη βοσκήσιμη ύλη των λιβαδιών και των γεωργικών καλλιεργειών, παραμένοντας σε αυτά 5-12 ώρες/ημέρα και διανύοντας αποστάσεις 6-13 χλμ./ημέρα. Οι αίγες γενικά διένυαν μεγαλύτερες αποστάσεις από τα πρόβατα. Τα λιβάδια παρείχαν τις κύριες πηγές βόσκησης, τόσο των αιγών, όσο και των προβάτων, αλλά την άνοιξη και το καλοκαίρι τα ζώα αφιέρωναν περίπου το 1/3 και 1/2 του χρόνου τους αντίστοιχα σε αγρούς. Επιπλέον γινόταν εκτεταμένη χορήγηση ζωοτροφών στα πρόβατα (μέχρι 2 χλγ./ημέρα/ζώο) και τις αίγες (μέχρι 1 χλγ./ημέρα/ζώο). Η βόσκηση ήταν η επικρατέστερη δραστηριότητα (18,1% έως 63,6%) και ακολουθούσε η μετακίνηση (21,6% έως 38,9%) και η στάση (6,1% έως 58,9%). Οι δραστηριότητες αυτές παρουσίασαν στατιστικώς σημαντικές διαφορές (P≤0,05) μεταξύ των τριών εποχών, αλλά και μεταξύ των δύο κύριων πηγών (λιβάδια και αγροί). Μεταξύ των δύο ειδών ζώων, οι αίγες μετακινούνταν περισσότερο (33,5% έως 40,7%) και έβοσκαν σχετικά λιγότερο (35,0% έως 52,2%) σε σχέση με τα πρόβατα (19,4% έως 34,7% και 31,4% έως 66,6% αντίστοιχα). Η τάση αυτή όμως διαφοροποιούνταν ανάλογα με την εποχή, την πηγή και τον τύπο των βοσκόμενων εκτάσεων. Ο κίνδυνος ερημοποίησης ήταν εντονότερος το χειμώνα και λιγότερο έντονος το καλοκαίρι, ενώ την άνοιξη ήταν πολύ περιορισμένος. Ο χρόνος βόσκησης των αιγών σχετίστηκε θετικά και των προβάτων αρνητικά με το ποσοστό του γυμνού εδάφους το χειμώνα και το καλοκαίρι αντίστοιχα. Επιπλέον, η υποβάθμιση την περίοδο αυτή επηρεάστηκε από τη δραστηριοποίηση των αιγοπροβάτων σε περιοχές πιο ευαίσθητες στην ερημοποίηση (νότιες εκθέσεις, απότομες κλίσεις). Το καλοκαίρι, η υποβάθμιση των λιβαδιών εντοπίστηκε κυρίως κοντά σε θέσεις συγκέντρωσης ζώων, ιδιαίτερα σε περιοχές που χρησιμοποιούνταν περισσότερο από πρόβατα παρά αίγες. Παρόλα αυτά, το σύστημα εκτροφής δε φαίνεται να προκαλεί γενικευμένη ερημοποίηση στην περιοχή έρευνας, προφανώς γιατί έχει μετατραπεί σε ημιεντατικό με την εκτεταμένη χρήση ζωοτροφών, περιορίζοντας έτσι το χρόνο βόσκησης στα λιβάδια.