The fortified installations on the Milesian islands in the Aegean in context
Authors: Σαραντίδης Κωνσταντίνος 
Published: January 2022

Η διδακτορική διατριβή πραγματεύεται τις αρχαίες οχυρωματικές εγκαταστάσεις των βόρειων νησιών του συμπλέγματος της Δωδεκανήσου στο Αιγαίο και συγκεκριμένα: των Φούρνων, του Αγαθονησίου, Φαρμακονησίου, Αρκιών, Λειψών, Πάτμου και Λέρου. Το παραπάνω νησιωτικό σύμπλεγμα ευρισκόμενο σε γεωγραφική εγγύτητα με τη μητρόπολη της Ιωνίας, τη Μίλητο, έγινε γνωστό στη σύγχρονη έρευνα με τον όρο «μιλησιακά νησιά». Η παρουσία της πόλης-κράτους της Μιλήτου και μιλησιακών φρουρών κατά τους κλασικούς και ελληνιστικούς χρόνους, οπότε τα νησιά ενσωματώθηκαν θεσμικά και συγκρότησαν ένα διακριτό δήμο της μιλησιακής πολιτειακής οργάνωσης, τεκμηριώνεται μέσω επιγραφικών μαρτυριών. Τρεις τύποι κατασκευών είναι οι πλέον χαρακτηριστικοί στα μιλησιακά νησιά: πύργοι, οχυρά και οχυρωμένοι οικισμοί. Οι τοιχοποιίες των κατασκευών, που επίσης παρουσιάζουν μεγάλη ποικιλία, καλύπτουν χρονολογικό φάσμα μεταξύ των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων, εποχής κατά την οποία οι εξελίξεις στην οχυρωματική τέχνη και στον πολιορκητικό οπλισμό άφησαν ευδιάκριτο αποτύπωμα και επηρέασαν σημαντικά το σχεδιασμό και την κατασκευή των οχυρώσεων στον κόσμο της Μεσογείου. Περαιτέρω κατασκευαστικές ιδιομορφίες, που θα μπορούσαν να συστήσουν ένα μιλησιακό «ιδίωμα» στην κατασκευή των οχυρώσεων δεν διαπιστώθηκε. Παρόλα αυτά, η κατασκευαστική και τοπογραφική ανάλυση υποδηλώνει πως το νησιωτικό σύμπλεγμα των Φούρνων πρέπει να εξαιρεθεί από την ομάδα των μιλησιακών νησιών. Οι Φούρνοι φαίνεται πως μαζί με την Ικαρία και τη Σάμο εντάσσονταν σε ένα δίκτυο οχυρώσεων – στρατιωτικού κυρίως προορισμού – με σκοπό τον έλεγχο του διαύλου της Ικαρίας και του περάσματος από το νότιο στο βόρειο Αιγαίο, το οποίο συγκροτήθηκε στο τέλος του 4ου και στις αρχές του 3ου αι. π.Χ. και λειτούργησε σε πλήρη ανάπτυξη κατά την περίοδο του Δημητρίου Πολιορκητή και της πτολεμαϊκής κυριαρχίας στο Αιγαίο.Η διασπορά των εγκαταστάσεων στα μιλησιακά νησιά με όρους ιστορικής τοπογραφίας και δομημένου περιβάλλοντος, τα αιτιώδη κίνητρα για την κατασκευή τους, καθώς και η σημασία τους αφενός για την αμυντική λειτουργία της πόλης της Μιλήτου εν συνόλω και αφετέρου για την οικιστική οργάνωση της υπαίθρου αποτελούν τα κύρια ζητήματα που η παρούσα έρευνα αναδεικνύει και εν πολλοίς διαφωτίζει. Σε μία περίοδο πολιτικών αναταραχών και ανακατατάξεων, οπότε όσες πόλεις εξακολούθησαν να διατηρούν την ελευθερία τους μεταπηδούσαν από συμμαχία σε συμμαχία ή προσεταιρίζονταν συχνά διαφορετικά κέντρα εξουσίας ανάλογα με τη διακύμανση της ισχύος τους και μεσούσης μίας ενδημικής πειρατικής δραστηριότητας στο Αιγαίο, η παρουσία των οχυρωματικών εγκαταστάσεων συνδέεται με την προσπάθεια της πόλης να επιβάλλει θεσμική ενότητα και ιεραρχία στην ύπαιθρο χώρα της. Η τάση αυτή, που απαντά και στην ηπειρωτική χώρα της Μιλήτου, στόχευε αφενός στην προστασία του πληθυσμού της υπαίθρου από τους πιθανούς θαλάσσιους και παράκτιους κινδύνους και αφετέρου στην προώθηση των αγροτικών δραστηριοτήτων και του εμπορίου. Το γεγονός αυτό τεκμηριώνεται και μέσω της ανάλυσης της ορατότητας και της οπτικής επαφής μεταξύ των οχυρωματικών εγκαταστάσεων, η οποία επιβεβαιώνει οπτικούς δεσμούς για κάθε οχυρωματική εγκατάσταση με τουλάχιστον άλλες δύο οχυρωμένες θέσεις είτε στα νησιά είτε στη χώρα της Μιλήτου.Οι οχυρωματικές εγκαταστάσεις στα μιλησιακά νησιά, λειτούργησαν ως παρατηρητήρια, τόποι καταφυγής και θέσεις άμυνας σε περίπτωση κινδύνου. Οι χρήσεις αυτές φαίνεται πως στην πλειονότητα των περιπτώσεων συνυπήρχαν με αγροτικές δραστηριότητες, όπως μαρτυρά η ανεύρεση αποθηκευτικών χώρων, εργαστηρίων και άλλων τεκμηρίων παραγωγικών δραστηριοτήτων. Για την εγκατάλειψη τους τα διαθέσιμα στοιχεία είναι ελάχιστα. Φαίνεται πως οι συνθήκες που διαμορφώθηκαν από την Pax Romana κατέστησαν τη διατήρηση των οχυρώσεων περιττή. Από τον 1ο-2ο αι. μ.Χ., μάλιστα, τα μέσα παραγωγής και οι αρχιτεκτονικοί τύποι είχαν μεταβληθεί σε βαθμό τέτοιο, που οι οχυρωματικές εγκαταστάσεις και ο τρόπος ζωής που αντιπροσώπευαν είχε ήδη καταστεί απαρχαιωμένος.