Συσχέτιση του βαθμού βλεννογονίτιδας της στοματικής κοιλότητας με κυτταρομορφολογικές αλλοιώσεις και μελέτη της έκφρασης ανοσολογικών δεικτών και δεικτών απόπτωσης σε ασθενείς με κακοήθεις όγκους της κεφαλής και του τραχήλου κατά τη διάρκεια της ακτινοθεραπείας, με ή χωρίς σύγχρονη χημειοθεραπεία
Authors: Ξανθινάκη Αρσινόη 
Published: September 2021

ΕισαγωγήΗ βλεννογονίτιδα της στοµατικής κοιλότητας είναι µίαφλεγµονώδης αντίδραση του στοµατικού βλεννογόνου, η οποία αποτελείσυχνή επιπλοκή των σχηµάτων χηµειοθεραπείας και ακτινοθεραπείαςπου χρησιµοποιούνται για τη θεραπεία των κακοήθων όγκων τηςκεφαλής και του τραχήλου. Η βλεννογονίτιδα είναι η οδυνηρότερη και ηπιο εξουθενωτική επιπλοκή της αντικαρκινικής θεραπείας, αλλά και ηεπιπλοκή µε τις µεγαλύτερες συνέπειες για την υγεία του ασθενούς και τοµεγαλύτερο οικονοµικό κόστος για την πολιτεία.Κλινικές παρατηρήσεις υποδεικνύουν ότι η ιστική βλάβη στηβλεννογονίτιδα προκύπτει σαν αποτέλεσµα µίας αλληλουχίας γεγονότωνστα οποία καθοριστικό ρόλο διαδραµατίζουν οι προφλεγµονώδειςκυτταροκίνες όπως ο TNF και η IL-1β. Η κυτταρική απόπτωση αποτελείεπίσης σηµαντική συνιστώσα στην παθοφυσιολογία της βλεννογονίτιδας.Μελέτες σε πειραµατόζωα και κυτταρικές σειρές έχουν περιγράψειυψηλή έκφραση των προαποπτωτικών πρωτεϊνών (όπως το p53) καιχαµηλή των αντιαποπτωτικών, όπως οι BCl-2 και MCl-1.Η έκφραση ωστόσο αποπτωτικών και προφλεγµονωδών δεικτώνδεν έχει µελετηθεί στο στοµατικό βλεννογόνο ασθενών, οι οποίοι αναπτύσσουν βλεννογονίτιδα µετά από τη χορήγηση ακτινοθεραπείας γιακακοήθεις όγκους της κεφαλής κεφαλής και του τραχήλου.Τόσο η ακτινοβολία, όσο και η χηµειοθεραπεία αποτελούνισχυρούς ενεργοποιητές του µεταγραφικού παράγοντα NF-κΒ, ενόςµεταγραφικού παράγοντα που θεωρείται ότι διαδραµατίζει καίριο ρόλοστην αληλουχία των γεγονότων που οδηγούν στην βλεννογονίτιδα τηςστοµατικής κοιλότητας. Ο NF-κΒ στην αδρανή του µορφή βρίσκεται στοκυτταρόπλασµα των κυττάρων, ενώ όταν ενεργοποιηθεί µετακινείταιστον πυρήνα, όπου ενεργοποιεί µία ποικιλία γονιδίων που εµπλέκονταιστην παθοφυσιολογία της βλεννογονίτιδας.Είναι καλά τεκµηριωµένο ότι η ιονίζουσα ακτινοβολία οδηγεί σεβιολογικές µεταβολές του ακτινοβοληµένου κυττάρου. Η επίδραση τηςακτινοθεραπείας στην µορφολογία και λειτουργία των ακτινοβοληµένωνκυττάρων έχει ευρέως µελετηθεί, αλλά ποτέ ως τώρα δεν συσχετίστηκε ηκλινική βλάβη (ακτινοβλεννογονίτιδα) µε τα κυτταροπαθολογικάευρήµατα.ΣκοπόςΟ σκοπός της παρούσας διατριβής ήταν η µελέτη της συσχέτισηςτων διαφόρων κυτταροµορφολογικών αλλοιώσεων που παρατηρούνταικατά την εξέλιξη της βλεννογονίτιδας µε τις αντίστοιχα παρατηρούµενεςσε κλινικό επίπεδο (βαθµός βλεννογονίτιδας) στους ασθενείς που υποβάλλονται σε ακτινοθεραπεία για κακοήθεις όγκους της κεφαλής καιτου τραχήλου. Επίσης διερευνήθηκε η έκφραση της προαποπτωτικήςπρωτεΐνης p53, των αντιαποπτωτικών πρωτεϊνών BCl-2 και MCl-1, αλλάκαι των προφλεγµονωδών κυτταροκινών TNF και IL-1β, στο στοµατικόβλεννογόνο των ασθενών που εµφάνισαν βλεννογονίτιδα µετά από τηχορήγηση ακτινοθεραπείας για κακοήθεις όγκους της κεφαλής και τουτραχήλου. Παράλληλα εξετάστηκε η έκφραση του µεταγραφικούπαράγοντα NF-κΒ πριν από την έναρξη της ακτινοθεραπείας και κατά τηστιγµή του µέγιστου βαθµού βλεννογονίτιδας για κάθε ασθενή.Ασθενείς και µέθοδοιΣτη µελέτη περιελήφθησαν 54 ασθενείς µε κακοήθεις όγκους τηςκεφαλής και του τραχήλου που είχαν προγραµµατιστεί να υποβληθούν σεακτινοθεραπεία. Οι ασθενείς αυτοί παραπέµφησαν για τη φροντίδα τουστόµατός τους στη Μονάδα Οδοντριατρικής ΑντιµετώπισηςΟγκολογικού Ασθενούς της Οδοντιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ από τιςογκολογικές µονάδες πέντε νοσοκοµείων της Αθήνας.Σε όλους τους ασθενείς έγινε στοµατολογική εξέταση και λήψηκυτταρολογικών επιχρισµάτων πριν από την έναρξη τηςακτινοθεραπείας. Κατά τη διάρκεια της ακτινοθεραπείας γινότανεβδοµαδιαία καταγραφή του βαθµού της βλεννογονίτιδας και λήψηκυτταρολογικών επιχρισµάτων. Σε ορισµένα από τα δείγµατα εφαρµόστηκε χρώση κατά Παπανικολάου για τη µελέτη τωνκυτταροµορφολογικών αλλοιώσεων από την ακτινοβόλια καικαθορίστηκε µία κλίµακα τεσσάρων βαθµίδων (G0 έως G3) για τηνεκτίµηση του βαθµού τους. Σε άλλα κυτταρολογικά επιχρίσµαταεφαρµόστηκε ανοσοϊστοχηµεία µε τη χρήση των p53, BCl-2, MCl-1,TNF, IL-1β και κυτταροπλασµατικού NF-κΒ µονοκλωνικώναντισωµάτων.ΑποτελέσµαταΚατά τη µελέτη της συσχέτισης των κυτταροµορφολογιώναλλοιώσεων µε το βαθµό της βλεννογονίτιδας, στο 85.7% των δειγµάτωνυπήρχε ταύτιση (48%) ή απόκλιση µίας µονάχα βαθµίδας (38%), µεταξύτων κλινικών και κυτταρολογικών ευρηµάτων.O προαποπτωτικός δείκτης p53 δεν εκφραζόταν στην πλειοψηφίατων ασθενών πριν από την έναρξη της ακτινοβολίας, ενώ κατά τη στιγµήκαταγραφής του µέγιστου βαθµού βλεννογονίτιδας παρατηρήθηκεέφραση του δείκτη στους περισσότερους ασθενείς. Η έκφραση τωναντιαποπτωτικών δεικτών BCl-2 και MCl-1 µειώθηκε στην πλειοψηφίατων ασθενών µε βλεννογονίτιδα µετά την ακτινοθεραπεία. Αντίθετα, ηέκφραση των προφλεγµονωδών κυτταροκινών TNF και IL-1βκαταγράφηκε αυξηµένη µετά την ακτινοθεραπεία, κατά τη στιγµή τουµέγιστου βαθµού βλεννογονίτιδας. Παρόµοια αποτελέσµατα παρατηρήθηκαν όταν έγινε σύγκριση των πέντε δεικτών µεταξύ δύοοµάδων ασθενών µε βλεννογονίτιδα 0 και ΙΙΙ αντίστοιχα.Ο κυτταροπλασµατικός NF-κΒ ανευρέθηκε να εκφράζεται στηνσυντριπτική πλειοψηφία των ασθενών πριν από την έναρξη τηςακτινοθεραπείας, ενώ η έκφρασή του ελαττώθηκε στο 78% των ασθενώνκατά τη στιγµή της µέγιστης βλεννογονίτδας.ΣυµπεράσµαταΣτη µελέτη διαπιστώθηκε ταύτιση ή µικρή απόκλιση µεταξύ τωνκλινικών και κυτταρολογικών ευρηµάτων στους ασθενείς που ανέπτυξανβλεννογονίτιδα της στοµατικής κοιλότητας µετά από τη χορήγησηακτινοθεραπείας για κακοήθεις όγκους της κεφαλής και του τραχήλου.Τα αποτελέσµατα από τη συσχέτιση των αλλοιώσεων από τηνακτινοβολία σε κυτταρικό και κλινικό επίπεδο, επισηµαίνουν τηχρησιµότητα της κυτταρολογίας σαν µέθοδο αντικειµενικής σύγκρισηςτων διαφόρων προληπτικών και θεραπευτικών παρεµβάσεων στηβλεννογονίτιδα της στοµατικής κοιλότητας.Στη µελέτη παρατηρήθηκε επίσης ότι η βλεννογονίτιδα τηςστοµατικής κοιλότητας στους ασθενείς που υποβάλονται σεακτινοθεραπεία για κακοήθεις όγκους της κεφαλής και του τραχήλου συσχετίζεται µε αύξηση στην έκφραση των προφλεγµονωδώνκυτταροκινών TNF και IL-1β, καθώς και της προαποπτωτικής πρωτεΐνηςp53 και µε ελάττωση στην έκφραση των αντιαποπτωτικών πρωτεϊνώνBCl-2 και MCl-1 µετά την έναρξη της ακτινοθεραπείας. Διαπιστώθηκεακόµη συσχέτιση της βλεννογονίτιδας της στοµατικής κοιλότητας µε τηνεπαγωγή της ενεργοποίησης του µεταγραφικού παράγοντα NF-κΒ, όπωςυποδηλώνεται από την ελάττωση της κυτταροπλασµατικής του έκφρασηςστους ασθενείς που ανέπτυξαν βλεννογονίτιδα. Τα δεδοµένα αυτάαναδεικνύουν τον καίριο ρόλο των προφλεγµονωδών κυτταροκινών, τηςαπόπτωσης και του µεταγραφικού παράγοντα NF-κΒ στηνπαθοφυσιολογία της βλεννογονίτιδας της στοµατικής κοιλότητας.