Συμβολή στην τοπογραφία και αρχαιολογία της Πελασγίδος Λάρισας
Authors: Παλιούγκας Θεόδωρος 
Published: September 2021

Αντικείμενο της έρευνας αποτελούν τα ποικίλα κατάλοιπα της ανθρώπινης δραστηριότητας, που έχουν αποκαλυφθεί σε οικόπεδα της Λάρισας και χρονολογούνται από τους Προϊστορικούς έως τους Κλασικούς χρόνους· πρωτεύουσα θέση, μεταξύ αυτών, κατέχει η κεραμεική. Ο τελικός σκοπός της έρευνας είναι διττός: α) η διερεύνηση της εξέλιξης της κατοίκησης στη θέση της πόλης κατά τη διάρκεια των παραπάνω περιόδων, και β) η σκιαγράφηση της φυσιογνωμίας και του χαρακτήρα του υλικού πολιτισμού των τοπικών κοινοτήτων, σε αντιπαραβολή με τα δεδομένα άλλων, γνωστών, θέσεων.Η μέθοδος που ακολουθήθηκε συνδύασε έρευνα αρχαιολογικού και αρχειακού υλικού, εργασία «γραφείου» και επιτόπιες έρευνες και αυτοψίες στο εσωτερικό της σημερινής πόλης.Τα πρωιμότερα λείψανα ανθρώπινης δράσης ανάγονται στους Προϊστορικούς χρόνους. Αν και τα δεδομένα είναι ελάχιστα, θεωρείται πιθανή η ύπαρξη, τουλάχιστον κατά τη Νεώτερη Νεολιθική περίοδο, κάποιας μόνιμης ή εποχικής εγκατάστασης στη δυτική πλευρά του λόφου, ο οποίος αποτέλεσε την Ακρόπολη της Λάρισας των Ιστορικών χρόνων (σημερινός λόφος Φρούριο), ενώ, κατά την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού, ένας μόνιμος οικισμός, στον τύπο της «μαγούλας», πρέπει να ήταν συγκεντρωμένος στο εκτεταμένο πλάτωμα της κορυφής του.Η Μέση Εποχή του Χαλκού εντοπίζεται στρωματογραφικά στην ίδια θέση, επάνω από τις επιχώσεις της Πρώιμης Χαλκοκρατίας. Σημαντικές, ωστόσο, υλικές μαρτυρίες από την περιοχή που κατέλαβε η «κάτω πόλη» των Ιστορικών χρόνων, συνηγορούν για μια επέκταση ή μετατόπιση του κατοικημένου χώρου έξω από τα όρια και προς τα νότια του λόφου της Ακρόπολης και του οικισμού της Πρώιμης Χαλκοκρατίας.Η θέση συνέχισε τη ζωή της κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού, πιθανότατα επάνω στον ιστό της προγενέστερης περιόδου. Η μεγάλη μάλιστα διασπορά της κεραμεικής τόσο στον λόφο της Ακρόπολης, όσο και στην περιοχή της μετέπειτα «κάτω πόλης», αποκαλύπτει την παρουσία, εδώ, ενός εκτεταμένου μυκηναϊκού οικισμού, καθώς και την εντατική χρήση του χώρου κατά τη διάρκεια της περιόδου.Στην Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου ανήκουν ελάχιστα οικοδομικά και ταφικά κατάλοιπα· την πενιχρή εικόνα συμπληρώνει το κεραμεικό υλικό της περιόδου: η διασπορά του στα νότια και ανατολικά του λόφου της Ακρόπολης, αλλά και σε σημεία της περιφέρειας, καταδεικνύει την ύπαρξη ενός οικισμού, του οποίου, ωστόσο, δεν είναι εύκολο ακόμη να προσδιορίσουμε τη μορφή, την έκταση και τα όρια.Ο οικισμός της Πρώιμης Εποχής του Σιδήρου εξελίσσεται, σταδιακά, στην πόλη των Αρχαϊκών και Κλασικών χρόνων, η οποία, υπό την ηγεμονία του αριστοκρατικού γένους των Αλευαδών, αναδεικνύεται στο σημαντικότερο πολιτικό και οικονομικό κέντρο της βόρειας Πελασγιώτιδος και ολόκληρης της Θεσσαλίας. Της ακμαίας πόλης των χρόνων αυτών αγνοούμε, δυστυχώς, βασικά στοιχεία της πολεοδομικής οργάνωσης και της τοπογραφίας της, καθώς τα οικοδομικά κατάλοιπα που έχουν έλθει έως σήμερα στο φως είναι ολιγάριθμα και αποσπασματικά. Ακρόπολή της αποτελούσε ο λόφος του Φρουρίου, όπου βρισκόταν ο ναός της πολιούχου Αθηνάς Πολιάδος, ενώ στις σημαντικότερες θεότητες της πόλης ανήκε ο Απόλλων Κερδοίος ή Κερδώος, το ιερό του οποίου πιστεύεται ότι κατείχε εξέχουσα θέση εντός της ἐλευθέρας Αγοράς, στην περιοχή της «κάτω πόλης»· η τελευταία κατέλαβε σημαντική έκταση, με την επέκτασή της σε αδόμητους, προηγουμένως, χώρους, με κατεύθυνση προς ΝΝΑ και Α του λόφου της Ακρόπολης. Για τον ασφαλή, ωστόσο, προσδιορισμό του μεγέθους της τα διαθέσιμα στοιχεία είναι ακόμη ανεπαρκή, ενώ, επιπροσθέτως, αγνοούμε τη θέση της οχύρωσης και των νεκροταφείων της, τα οποία θα μπορούσαν, εμμέσως, να μας προσφέρουν κάποιες ενδείξεις για τα όρια του κατοικημένου χώρου και τη θέση των κυριοτέρων πυλών και οδών.Την οικονομική άνθηση και δυναμικότητα της Λάρισας των χρόνων αυτών αποκαλύπτει, μεταξύ άλλων, η μελέτη του κεραμεικού υλικού, στο οποίο περιλαμβάνονται προϊόντα υψηλής ποιότητας των σημαντικότερων εργαστηριακών κέντρων του αιγαιακού χώρου.