Creating the everyday commons
Authors: Κατρίνη Ελένη 
Published: August 2022

Πολίτες σε γειτονιές ανά τον κόσμο βρίσκουν δημιουργικούς τρόπους να ικανοποιούν καθημερινές ανάγκες μέσω συνεργατικών διαδικασιών και πρακτικών διαμοιρασμού. Με αυτόν τον τρόπο, οι εκκολαπτόμενες πρακτικές διαμοιρασμού σε τοπικό επίπεδο έχουν τη δυνατότητα να παρέχουν λύσεις εμμέσως σε διάφορες τοπικές ανάγκες, επιτυγχάνοντας μια πιο ουσιαστική χρήση ανθρώπινων, περιβαλλοντικών και οικονομικών πόρων. Από τα μέσα της δεκαετίας του 2000, οι συνεργατικές πρακτικές διαμοιρασμού έχουν δει έντονη αύξηση, κυρίως λόγω ραγδαίων κοινωνικοοικονομικών αλλαγών και κρίσεων στα αστικά κέντρα, αλλά και λόγω της ευρείας χρήσης της τεχνολογίας και των μέσων δικτύωσης, τα οποία έδρασαν καταλυτικά. Οι πρακτικές αυτές παρουσιάζουν ένα φάσμα που εκτείνεται από πρακτικές commoning, μέχρι πιο τυπικών συνεργατικών υπηρεσιών. Οι πρακτικές αυτές επιτρέπουν σε τοπικές κοινότητες να επιλύσουν καθημερινές ανάγκες συλλογικά και να δημιουργήσουν μια τοπική κουλτούρα διαμοιρασμού (sharing culture), παρέχοντας έτσι μια εναλλακτική λύση για πιο βιώσιμες και κοινωνικά δίκαιες πόλεις.Η διδακτορική διατριβή ακολούθησε τρεις κύριες ερευνητικές γραμμές. Η πρώτη εμβάθυνε στη σημασιολογία, τις αξίες και τα οφέλη της κουλτούρας διαμοιρασμού. Αυτό κρίθηκε αναγκαίο γιατί μέσα στο γενικότερο πλαίσιο της ανόδου των πρακτικών της οικονομίας του διαμοιρασμού (sharing economy), η έρευνα πάνω σε θέματα διαμοιρασμού οδηγήθηκε σε μια ιδεολογική αμφισβήτηση της έννοιας του, συγχέοντας μεταξύ τους αντιφατικές πρακτικές συνεργατικότητας και οικονομικού κέρδους. Η δεύτερη ερευνητική γραμμή εξέτασε τον τρόπο με τον οποίο αναδύονται και εξελίσσονται με την πάροδο του χρόνου πρακτικές διαμοιρασμού στην πόλη. Τι είδους προκλήσεις αντιμετωπίζουν και ποιες είναι πιθανές μεταβατικές οδοί προς μια διευρυμένη κουλτούρα διαμοιρασμού; Η τρίτη και κυριότερη γραμμή έρευνας επιδίωξε να εντοπίσει χωρικά μοτίβα της κουλτούρας του διαμοιρασμού. Στον τομέα των αστικών κοινών (urban commons), υπήρχε περιορισμένη έρευνα για τη σχέση μεταξύ συνεργατικών πρωτοβουλιών διαμοιρασμού και χώρου. Συνεπώς, η έρευνα εστίασε στον εντοπισμό χωρικών μοτίβων των πρακτικών διαμοιρασμού. Αντλώντας από τα πεδία των αστικών κοινών, των κοινωνικών πρακτικών (social practice theory), καθώς και την αρχιτεκτονική και τον αστικό σχεδιασμό, μελετήθηκαν σύγχρονες περιπτώσεις συνεργατικών πρωτοβουλιών διαμοιρασμού σε Λονδίνο και Αθήνα, με στόχο τον εντοπισμό των βασικών χωρικών χαρακτηριστικών των πρωτοβουλιών αυτών, τα οποία ήταν καίρια στην εξέλιξη τους. Συγκεκριμένα, η παρούσα διατριβή στόχευσε στην ανάδειξη χωρικών μοτίβων σε τρεις διακριτές χωρικές κλίμακες: του κτηρίου, του κατωφλιακού χώρου, και της πόλης. Στην κλίμακα του κτηρίου, διερευνάται η σχέση μεταξύ των πρωτοβουλιών, των χώρων που καταλαμβάνουν και της αρχιτεκτονικής τους δομής. Στην κλίμακα του κατωφλίου, τα χωρικά μοτίβα που σχετίζονται με την αλληλεπίδραση μεταξύ της πρωτοβουλίας και της ευρύτερης κοινότητας που τα περιβάλλει. Τέλος, στην αστική κλίμακα, διερευνώνται πολεοδομικά και χωροτακτικά στοιχεία όπως χρήσεις γης, τοποθέτηση στην πόλη και οπτική, και τοπικά δίκτυα.Μέσα από αυτές τις τρεις γραμμές έρευνας, η διατριβή έχει τέσσερις κύριες συνεισφορές στη γνώση γύρω από το διαμοιρασμό, τα αστικά κοινά και τον χωρικό σχεδιασμό. Η πρώτη συνεισφορά είναι (1) το θεωρητικό πλαίσιο της «κουλτούρας διαμοιρασμού» (sharing culture), το οποίο τη διαχωρίζει από την οικονομία διαμοιρασμού, προσφέρει μια ταξινόμηση των τρόπων με τον οποίο μπορεί να ενσωματωθεί στην καθημερινή ζωή, αναγνωρίζει τα οφέλη που προσφέρει στα εμπλεκόμενα άτομα αλλά και στις ευρύτερες κοινότητες τους και εντοπίζει μεθόδους διεύρυνσης τους. Η δεύτερη συνεισφορά είναι (2) η οικοδόμηση ενός διεπιστημονικού ερευνητικού πλαισίου για τη μελέτη της κουλτούρας διαμοιρασμού, των αστικών κοινών και της διερεύνησης των χωρικών τους μοτίβων μέσω μιας προσέγγιση «εν-τοπισμού» στην παραγωγή γνώσης, η οποία συνθέτει μεθόδους από κοινωνικές επιστήμες και τις θεωρίες της πρακτικής, αλλά και αρχιτεκτονικής, αστικού και χωρικού σχεδιασμού. Η τρίτη συμβολή είναι (3) η εφαρμογή του διεπιστημονικού πλαισίου έρευνας σε περιπτώσεις συνεργατικών πρωτοβουλιών διαμοιρασμού, με αποτέλεσμα τέσσερις σε βάθος μελέτες περίπτωσης με πυκνή περιγραφή και χωρικά ευρήματα και στις τρεις κλίμακες (κτίριο, κατώφλι και πόλη). Τα ευρήματα από τις περιπτωσιολογικές μελέτες τεκμηριώνονται περαιτέρω από πρόσθετη βιβλιογραφική ανασκόπηση σχετικά με τις θεωρίες κοινωνικής αλλαγής, το σχεδιασμό μετάβασης (transition design) και τις πρακτικές διαμοιρασμού για τη δημιουργία της τελευταίας συνεισφοράς αυτής της διατριβής: (4) μια σειρά χωρικών μοτίβων (spatial patterns). Τα χωρικά μοτίβα παρουσιάζουν χωρικές συνθήκες που υποστηρίζουν την κουλτούρα διαμοιρασμού σε αστικές γειτονιές, παροτρύνοντας τους ειδικούς του χωρικού σχεδιασμού, τις τοπικές κοινότητες, αλλά και την τοπική αυτοδιοίκηση να αξιοποιήσουν το χώρο ως καταλύτη για τοπικές συνεργατικές πρακτικές διαμοιρασμού στην πόλη.