İSTANBUL’UN İŞGALİ VE AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİ
Authors: Kıyanç Sinan 
Published: July 2024

ABD, İtilaf Devletleri safında 1917 yılında Birinci Dünya Savaşı’na katılmasına karşın Osmanlı Devleti’ne savaş ilan etmemiş, ancak iki ülke arasında diplomatik ilişkiler sonlandırılmıştı. Diplomatik ilişkilerin sonlanmasına karşın ülkedeki Amerikan varlığı tüccarlar ve misyonerler vasıtasıyla devam etmiştir. Savaşın bitmesi üzerine yeni dünya düzeninin şekillenmesinde aktif rol oynayan ABD, Monroe Doktrini kapsamında muhteşem yalnızlığına dönene kadar bu rolü başarı ile oynamıştır. Mondros Mütarekesi sonrasında İstanbul’un İtilaf Devleti tarafından işgaline aktif olarak katılmayan ABD, işgal sonrasında kentte siyasi temsilciliğini açmıştı. Bu temsilciliğe karşın Osmanlı Devleti ile diplomatik ilişkiler başlatılmamıştır. Siyasi temsilciliğinin yanı sıra yıllardan beri var olan ülkedeki Amerikan varlığı iyice artmış, bunların güvenliği için askeri varlığını oluşturmuştur. Her geçen gün sayıları artan Amerikan savaş gemilerinin bir kısmı İstanbul önlerinde beklerken, bir kısmı da ticari faaliyetlerin güvenliği gerekçesiyle Osmanlı sularında İtilaf Devletleri’nin işgal faaliyetlerine yardım etmekteydi. Bunun yanı sıra İstanbul’da kurulan radyo istasyonu ile süreli yayınlar vesilesiyle gelişmeler yakından takip edilmekteydi. Misyonerler sayesinde güçlü bir istihbarat ağı kuran ABD, Anadolu’daki gelişmeleri de İstanbul’da yakından takip etmekteydi. Her geçen gün sayıları artan Amerikan askeri ise İstanbul gece hayatının önemli bir parçası olmuştur. Bu durum beraberinde asayiş olaylarını da getirmişti. Amerikan askerlerinin karıştığı asayiş olayları tepkilere neden olmuştur.
Osmanlı Devleti’ne savaş ilan etmemesi, ABD Başkanı Woodrow Wilson’un yeni dünya düzeninin şekillenmesi için açıkladığı Wilson Prensipleri’nde Türkler hakkında ifadeleri, yıllardır var olan Amerikan varlığı nedeniyle ABD, Osmanlı Devleti yönetimi ve İstanbul ahalisi tarafından İtilaf Devletleri’nden farklı görülmüştür. Bu süreçte ABD’nin İtilaf Devletleri’nin bir parçası olduğu ve çoğunlukla onlarla beraber hareket ettiği görülse de onlardan farklı bir tutum serilemeye çalıştığı anlaşılmaktadır. İşgal İstanbul’unda iaşe sorunu yaşanmaktaydı. Bu sorun kente gelen muhacirler ve Bolşevik İhtilali sonrasında kente gelen Beyaz Rus mültecileri nedeniyle iyice büyümüştü. İaşe ve barınma gibi sorunların çözümünde yerel yönetim tarafından çözülememesi üzerine Amerikan yardım kuruluşları çözüm için adımlar atmıştır. Bu yardım faaliyetlerinin çoğunluğunun mültecilere yönelik olmasına ve kısa süre devam etmesine karşın kentin iaşe ve barınma sorunları açısından önemlidir. Kentte fiyatların hızla yükselmesi karşısında Amerikan mağazaları açılmış, bu mağazalar özellikle temel ihtiyaç malzemelerine erişimde büyük katkı sağlamıştır. Amerikan misyonerleri de bir taraftan işgal İstanbul’unda varlığını güçlendirmiş, yeni okullar açmıştır.
Bu araştırmada Amerika Birleşik Devletleri’nin İstanbul’un işgal yıllarında rolü ele alınmaktadır. Belge tarama yöntemi ile Osmanlı Devleti Arşivi ve ABD Dışişleri Bakanlığı Arşivi taranmıştır. Konuyu aydınlatacak birinci el kaynaklar başta olmak üzere araştırma eserleri ele alınmıştır. ABD hükümetinin ve ABD’nin İstanbul temsilciliğinin bu süreçteki rolünün yanı sıra Wilson Prensipleri’nin İstanbul’a yansıması ayrı başlıklar halinde ele alınmaktadır. Araştırmada ABD’nin İstanbul’un işgali sürecinde İtilaf Devletleri ile paralel hareket etse de kendine has bir tutum sergilediği, sosyal meselelere eğildiği ve böylece kentteki kültürel varlığını güçlendirdiği savunulmaktadır. İşgalci güç olma görüntüsünden özellikle kaçınan ABD, ülkedeki ticari çıkarları ve misyoner faaliyetlerinin artırılması yönünde adımlar atmıştır. Araştırmanın hacim kaygısından ötürü Amerikan manda meselesine kısmen değinilmiştir.