Ανάλυση της πολιτικής χωρικής οργάνωσης στη διαχείριση χρήσεων γης και λοιπών φυσικών πόρων σε προστατευόμενες περιοχές με υπόδειγμα μελέτης την περιοχή πέριξ της λίμνης Κάρλας
Authors: Χατζηπέτρου Χρυσάφω-Άννα 
Published: March 2022

Η έκταση της αποστραγγισμένης λίμνης Κάρλας χρησιμοποιήθηκε για δεκαετίες ως αρόσιμη γη, χωρίς σαφή οργάνωση χρήσεων γης και δίχως να λαμβάνεται υπόψη η σπουδαιότητα του πρώην υγρότοπου. Η έντονη γεωργική δραστηριότητα επέδρασε αρνητικά στην ποιότητα και στον όγκο των υδάτων με ευρείες επιπτώσεις στο οικοσύστημα. Η λειτουργία και διαχείριση έργου μεγάλης κλίμακας που υλοποιήθηκε στη λεκάνη απορροής της Κάρλας στη διάρκεια της τελευταίας εικοσαετίας στοχεύει στην οικοπεριβαλλοντική αποκατάσταση της περιοχής. Παράλληλα καταρτίστηκε θεσμικό πλαίσιο υλοποίησης στρατηγικών αναζωογόνησης και διασφάλισης της βιωσιμότητας των τοπικών κοινοτήτων. Το πλαίσιο περιλαμβάνει την αξιοποίηση αγροτικών εκτάσεων του Δημοσίου μέσω παραχώρησης χρήσης γης, τις αγροτοπεριβαλλοντικές δράσεις όπως μείωση της ρύπανσης των υδάτων από γεωργικές και κτηνοτροφικές δραστηριότητες και την ορθολογική διαχείριση των φυσικών πόρων. Προβλέπει επίσης την οργάνωση υπηρεσιών και λειτουργιών σχετικών με τον τουρισμό, την αναψυχή, τον πολιτισμό και τον αθλητισμό. Ταυτόχρονα προωθεί τον εκσυγχρονισμό των αγροτικών εκμεταλλεύσεων, τη βελτίωση της απόδοσης τους μέσω της δημιουργίας ζωνών καταλληλότητας φυτικής παραγωγής, τη μετεγκατάσταση των κτηνοτροφικών εκμεταλλεύσεων όταν προκύπτουν λόγοι προστασίας του περιβάλλοντος και τη στήριξη της παράκτιας αλιείας. Με αφορμή τις αλλαγές που έγιναν από το έτος αποστράγγισης της λίμνης Κάρλας (1962) έως σήμερα, η διατριβή παρουσιάζει, στο πρώτο μέρος, δεδομένα τα οποία αποτυπώνουν το μικροκλίμα της περιοχής και την ποιότητα των υδάτων του κατασκευασμένου ταμιευτήρα, καθώς και την κάλυψη και τις χρήσεις γης. Στο δεύτερο μέρος, παρουσιάζονται, αρχικά, τα δεδομένα που συλλέχθηκαν κατά τη διάρκεια της έρευνας που πραγματοποιήθηκε το έτος 2017, σε 27 κοινότητες της λεκάνης απορροής. Σκοπό έχει την καταγραφή των βιοποριστικών πτυχών των αγροτών, της διαμορφωμένης αντίληψης τους σχετικά με την μελλοντική εξέλιξη της περιοχής καθώς και της στάσης τους σε περιβαλλοντικά, κοινωνικοοικονομικά και πολιτιστικά θέματα. Μετέπειτα, με επίκεντρο την πολιτική παραχώρησης δημόσιας αγροτικής γης για δραστηριότητες του πρωτογενή τομέα, έναντι χαμηλού τιμήματος (Νόμος 4061/2012), η διατριβή εξετάζει την αποτελεσματικότητα της ενσωμάτωσης αυτής της πολιτικής στις χρήσεις γης. Η έρευνα διεξήχθη το 2018, συγκρίνει τα δεδομένα της περιοχής μελέτης με παρόμοιες περιπτώσεις στην Ελλάδα και διεθνώς, και είναι η πρώτη που ασχολείται με τις διαδικασίες αναδιανομής γης σε υδρολογική λεκάνη. Διαπιστώθηκε ότι ανάμεσα στα κύρια προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι αγρότες τα οποία επηρεάζουν τη διάρθρωση και απόδοση του παραγωγικού συστήματος είναι το οδικό αγροτικό δίκτυο, η ελλειμματική ύδρευση και άρδευση, το υψηλό κόστος παραγωγής, η αργή δημιουργία βασικών υποδομών και η βραχυχρόνια παραχώρηση των δημόσιων αγροτεμαχιών. Μέσω της ανάλυσης και συσχέτισης των μεταβλητών αναζητήθηκαν ο προσδιορισμός της απόδοσης των αγροτικών εκμεταλλεύσεων και της επίδρασης των ιδιαιτεροτήτων της περιοχής στην αναζωογόνηση της. Τα viii ευρήματα αποκαλύπτουν ότι ένας πιο περιεκτικός σχεδιασμός ο οποίος δίνει έμφαση στην προστασία και ορθή διαχείριση της γης επηρεάζει την ανάπτυξη του τόπου. Η κατασκευή του ταμιευτήρα και του τεχνητού υγρότοπου μετριάζουν τις απώλειες των οικοσυστημικών υπηρεσιών που επήλθαν από ανθρώπινες παρεμβάσεις και φυσικές καταστροφές. Η ικανοποίηση των αγροτών από το επάγγελμά τους και η συμμετοχή τους σε κοινωνικοπολιτισμικές δράσεις αποτελούν σημαντικές παραμέτρους για τη βιώσιμη γεωργία, τη διατήρηση του περιβάλλοντος και την ομαλοποίηση της οικονομικής και κοινωνικής ζωής. Επιπλέον, τα αποτελέσματα έδειξαν μειωμένο βαθμό αξιοποίησης δυνατοτήτων επιχειρηματικής δραστηριότητας και δη διαφοροποιημένης. Αυτό τείνει να οφείλεται κυρίως στο χαμηλό αγροτικό εισόδημα και τη δυσκολία πρόσβασης σε χρηματοδότηση, περιορίζοντας τις δυνατότητες των αγροτών να προσαρμοστούν στις αναγκαίες αναδιαρθρώσεις και εκσυγχρονισμούς, μεταξύ των οποίων εντάσσεται και η χρήση νέων τεχνολογιών στην παραγωγή. Συμπεραίνουμε λοιπόν ότι, η αειφόρος ανάπτυξη διασφαλίζεται με υπεύθυνη ανθρώπινη συμπεριφορά και ενέργειες, συνεπώς η επιτυχής αλλαγή στάσης μέσω εκπαίδευσης, κατάρτισης και κοινωνικού διαλόγου, επηρεάζει θετικά το φυσικό κεφάλαιο και οδηγεί στον επανασχεδιασμό της αλυσίδας αξίας των αγροτικών εκμεταλλεύσεων. Επίσης καταλήγουμε ότι οι αλλεπάλληλες αλλαγές των νόμων και η καθυστέρηση εφαρμογής τους, οι διαπραγματεύσεις του κράτους με τους αγρότες, αλλά και οι μεταξύ των ίδιων των αγροτών, επηρεάζουν σοβαρά τις προτιμήσεις τους, την οργανωμένη επιχειρηματικότητα και την περιφερειακή δυναμική. Η σύνδεση του βιοπορισμού με τη στάση των αγροτών εξηγεί γιατί διατηρούν χαμηλά τις προσδοκίες τους για το άμεσο μέλλον. Η διατριβή υποστηρίζει την ολοκληρωμένη διαχείριση και αξιοποίηση της αγροτικής γης τόσο της ιδιωτικής όσο και της παραχωρούμενης δημόσιας έκτασης, με αναπτυξιακές παρεμβάσεις. Προτείνει την διαφοροποίηση των αγροτικών προϊόντων είτε μέσω εξατομικευμένων δραστηριοτήτων είτε μέσα από σχήματα συνεργασίας αγροτών, τα οποία ευνοούν τη διαπραγματευτική τους θέση στις αγορές. Ακόμα προτείνει τη μετάβαση σε βελτιωμένες καλλιεργητικές πρακτικές για τη διατήρηση των φυσικών πόρων και αποτροπή της δυσμενούς επίδρασης των αγροτικών οικοσυστημάτων στον υγρότοπο. Υιοθετεί την άποψη της ταυτόχρονης ανάπτυξης και των τριών τομέων της οικονομίας ώστε να παραχθούν επαρκή τοπικά οφέλη, δίνοντας ιδιαίτερη προσοχή στη μεταποίηση και το εμπόριο των αγροτικών προϊόντων. Επιπλέον προτείνεται η σταδιακή βελτιστοποίηση της πολιτικής παραχώρησης δημόσιας αγροτικής γης που θα προάγει την χωρική ανάπτυξη. Όπως επίσης και η συμμετοχή των ενδιαφερόμενων μερών στο σχεδιασμό και τη διαφόρφωση αποκεντρωμένων πολιτικών που συνδέονται με την κοινωνικοοικονομική και πολιτιστική ταυτότητα της περιοχής.