Αξιοποίηση των διαγνωστικών τεχνικών ανάλυσης στη συντήρηση ανασκαφικών ευρημάτων
Authors: Μαυρομμάτη Μαρία 
Published: November 2023

Η παρούσα διατριβή μελετά ένα πολυδιάστατο θέμα που αφορά την αξιοποίηση των διαγνωστικών τεχνικών ανάλυσης οι οποίες εφαρμόζονται στη συντήρηση αρχαιοτήτων και έργων τέχνης, κι ως εκ τούτου στη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς, και απαρτίζεται από τρεις πυλώνες. Ο πρώτος και κεντρικός πυλώνας της διατριβής εστιάζει στα δομικά υλικά του αρχαιολογικού χώρου της Αρχαίας Πέλλας και ιδιαίτερα στον λίθο, συμβάλλοντας καθοριστικά στην κατανόηση της διαδικασίας φθοράς καθώς και στην έρευνα για την εξεύρεση υλικών και μεθόδων για την προστασία και συντήρηση του μνημείου. Πραγματοποιήθηκε ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα μικροανάλυσης και δοκιμών για τον πλήρη χαρακτηρισμό των ορυκτολογικών, χημικών, μηχανικών και θερμικών ιδιοτήτων των λίθων που συλλέχθηκαν από 15 διαφορετικές περιοχές του αρχαιολογικού χώρου. Για τον ορυκτολογικό και φυσικοχημικό χαρακτηρισμό χρησιμοποιήθηκαν οι μέθοδοι: Στερεοσκοπική μικροσκοπία, οπτικό μικροσκόπιο–πολωτικό μικροσκόπιο, ηλεκτρονική μικροσκοπία σάρωσης (SEM), περιθλασιμετρία ακτίνων Χ (XRD), φασματοσκοπία φθορισμού ακτίνων–Χ (XRF), ιοντική χρωματογραφία, χρωματικές μετρήσεις και ισοτοπική μελέτη. Πραγματοποιήθηκε ο προσδιορισμός των φυσικο-μηχανικών χαρακτηριστικών του λίθου όπως το πορώδες, το ειδικό βάρος, ποροσιμετρία αζώτου (ΒΕΤ), αντοχή σε θλίψη, ταχύτητα υπερήχων, διαπερατότητα υδρατμών κι επίσης υλοποιήθηκαν θερμικές μέθοδοι. Τα αποτελέσματα που προέκυψαν έδειξαν ότι ο λίθος παρουσιάζει σημαντικές διαφοροποιήσεις σε σχέση με τις προηγούμενες έρευνες ως προς τα ορυκτολογικά και φυσικο-μηχανικά του χαρακτηριστικά. Μέσω της μικροσκοπικής εξέτασης του λίθου παρατηρήθηκε ότι πρόκειται για ένα πέτρωμα που αποτελείται από απολιθωματοφόρο, μικριτικό ασβεστόλιθο. Η ορυκτολογική εξέταση έδειξε ότι το κύριο ορυκτό είναι ο ασβεστίτης. Σχεδόν σε όλα τα δείγματα έχει παρατηρηθεί επιφανειακή αλλοίωση και απομείωση καθώς και παρουσία βιολογικής δραστηριότητας. Διαπιστώνεται πως η ορυκτολογική σύσταση του λίθου σε συνδυασμό με τις περιβαλλοντικές συνθήκες μπορούν να θεωρηθούν ως οι κύριοι παράγοντες για την εκτεταμένη φθορά που παρουσιάζει. Βασικοί αιτιώδεις παράγοντες θεωρούνται το νερό της βροχής, η υψηλή υγρασία και ο παγετός. Ως προς τις μηχανικές αντοχές, το 55% των δειγμάτων που μελετήθηκαν κατατάσσονται σε πετρώματα χαμηλής αντοχής καταδεικνύοντας την άμεση ανάγκη λήψης μέτρων. Ο δεύτερος πυλώνας της διατριβής αποτελεί ένα εγχείρημα ερευνητικής εξωστρέφειας και επικοινωνίας της επιστήμης των διαγνωστικών τεχνικών ανάλυσης και της συντήρησης αρχαιοτήτων, μέσω της δημιουργίας δύο ανοικτών εργαστηρίων διάγνωσης, μελέτης και συντήρησης του λίθου in situ (στον αρχαιολογικό χώρο της Πέλλας). Πρόκειται για μια καινοτομία που επιχειρείται για πρώτη φορά στην Ελλάδα. Η μελέτη περίπτωσης βασίστηκε σε ερωτηματολόγιο με σκοπό, αφενός, οι επισκέπτες να προσεγγίσουν βιωματικά το αντικείμενο και να κατανοήσουν το πολυσύνθετο έργο και τη σημασία των τεχνικών συντήρησης, και αφετέρου, να κινητοποιήσει την επιστημονική κοινότητα προς την κατεύθυνση της εξωστρέφειας και της επικοινωνίας με το ευρύτερο κοινό. Η μελέτη διαπιστώνει την ελλιπή ενημέρωση του κοινού για το επιστημονικό έργο της συντήρησης αρχαιοτήτων αλλά κυρίως την προθυμία γνωριμίας και συμμετοχής μέσα από πρωτότυπες συμμετοχικές δράσεις. Παράλληλα, αναδεικνύεται ότι τα ανοιχτά εργαστήρια δύνανται να αποτελέσουν πόλο έλξης περισσότερων επισκεπτών.Ο τρίτος πυλώνας της έρευνας καταγράφει τα στάδια υλοποίησης μιας βάσης δεδομένων (ΒΔ) με σκοπό την καταγραφή του εξοπλισμού των ερευνητικών εργαστηρίων που εδρεύουν στην Ελλάδα σχετικά με τις διαγνωστικές τεχνικές ανάλυσης και διάγνωσης στο πεδίο της συντήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς. Ειδικότερα, η ΒΔ περιλαμβάνει στοιχεία που αφορούν στα εξής: α) ποια τεχνική ή μέθοδο χρησιμοποιεί το κάθε εργαστήριο και σε ποια υλικά αυτή εφαρμόζεται, β) ποιος/α είναι ο/η υπεύθυνος/η του εργαστηρίου και γ) με ποιον τρόπο μπορούν να αξιοποιηθούν τα εν λόγω εργαλεία και τεχνικές από την ερευνητική και εκπαιδευτική κοινότητα, καθώς κι από το ευρύτερο κοινό. Συμπληρωματικά, στη ΒΔ περιγράφονται οι εν λόγω τεχνικές και μέθοδοι για κάθε ενδιαφερόμενο που αναζητά πληροφορίες για τη χρήση τους στον πολιτισμό και πιο συγκεκριμένα στη συντήρηση έργων τέχνης και αρχαιοτήτων. Ο βασικός στόχος της συγκεκριμένης ΒΔ είναι να αποτελέσει ένα σύγχρονο εργαλείο για επιστήμονες, ερευνητές, φοιτητές και μαθητές στο πεδίο της συντήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς.