Η επίδραση της φορολογικής ηθικής στην πρόθεση αναφοράς επεισοδίων φοροδιαφυγής και η συνεισφορά ενός νέου πληροφοριακού συστήματος (eTHOS)
Authors: Φωτιάδης Κωνσταντίνος 
Published: December 2021

Το κοινωνικό φαινόμενο της φοροδιαφυγής είναι ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα που έχει να αντιμετωπίσει ένα κράτος. Στην πραγματικότητα είναι ένα βαρύ έγκλημα κατά της χώρας και μια από τις πιο σοβαρές μορφές κοινωνικής αδικίας. Στην Ελλάδα της οικονομικής κρίσης, η φοροδιαφυγή προκάλεσε μια ακατάσχετη αιμορραγία (προϋπολογιζόμενων) εσόδων, με αποτέλεσμα να οδηγήσει στην αδυναμία χρηματοδότησης ποιοτικών δημοσίων αγαθών και υπηρεσιών, αλλά και την ενεργοποίηση ενός φαύλου κύκλου δημιουργίας νέας τάσης για φοροδιαφυγή. Για πολλούς, η επίλυση του φαινομένου της φοροδιαφυγής απαιτεί την εντατικοποίηση των ελέγχων και την αυστηροποίηση των προστίμων ενώ, για άλλους, η εύρεση λύσεων στο εν λόγω πρόβλημα απαιτεί τον προσδιορισμό των παραγόντων που ενισχύουν τη φορολογική συμμόρφωση, όπως η φορολογική ηθική. Αρκετοί ερευνητές υποστήριξαν ότι, το φαινόμενο της φοροδιαφυγής στην Ελλάδα ενδυναμώνεται λόγω της χαμηλής φορολογικής ηθικής των Ελλήνων φορολογουμένων, ένα γεγονός που εξηγείται από το χαμηλό επίπεδο της αντιλαμβανόμενης φορολογικής δικαιοσύνης και της ολοένα μειούμενης εμπιστοσύνης των πολιτών προς την κυβέρνηση και τους συμπολίτες τους.Η παρούσα μελέτη αναπτύσσεται σε τέσσερις θεματικές ενότητες. Στην πρώτη, παρουσιάζεται εκτενώς το θεωρητικό υπόβαθρο εντός του οποίου αναπτύσσεται, αρχικά, η θεωρία της φορολογικής ηθικής και των παραγόντων που προκύπτουν στη βάση μίας συστηματικής βιβλιογραφικής ανασκόπησης. Στην συνέχεια, παρουσιάζεται το θεωρητικό υπόβαθρο της ηλεκτρονικής διακυβέρνησης και των πληροφοριακών συστημάτων φορολογικού ενδιαφέροντος (αναφοράς επεισοδίων φοροδιαφυγής). Στην τρίτη ενότητα περιλαμβάνονται τα ευρήματα που προέκυψαν από τη διεξαγωγή της εμπειρικής έρευνας και ξεδιπλώνεται η στατιστική τους ανάλυση σε όλα τα στάδια. Τέλος, στην τέταρτη ενότητα αναπτύσσεται ένα καινοτόμο πληροφοριακό σύστημα αναφοράς επεισοδίων φοροδιαφυγής με το συμβολικό όνομα «eTHOS». Η ερευνητική στρατηγική που ακολουθήθηκε ήταν η δημοσκόπηση. Οι Έλληνες πολίτες άνω της ηλικίας των 15 ετών (λόγω μιας υποτυπώδους εξοικείωσης σε smartphones και apps), αποτέλεσαν το ερευνητικό πεδίο της διατριβής. Στο τελικό δείγμα περιλαμβάνονται 1014 πολίτες. Η ανάλυση των δεδομένων και η εξαγωγή των αποτελεσμάτων πραγματοποιήθηκε με τεχνικές απλής περιγραφικής στατιστικής, αλλά κυρίωςως, σύμφωνα με τεχνικές πολυμεταβλητής ανάλυσης. Τα ευρήματα της στατιστικής ανάλυσης οδήγησαν την παρούσα έρευνα σε πολλές και διαφορετικές κατευθύνσεις με συνδυαστικό τρόπο. Αρχικά, στην παρούσα έρευνα μελετήθηκε, ως ξεχωριστό σύστημα, η φορολογική ηθική των Ελλήνων πολιτών, αλλά και οι παράγοντες που την επηρεάζουν σύμφωνα με την βιβλιογραφία. Ειδική αναφορά γίνεται στους παράγοντες εμπιστοσύνης με κατεύθυνση προς τους παράγοντες που επιδρούν την ποιότητα διακυβέρνησης. Άλλωστε, έχει ειπωθεί από αρκετούς ερευνητές ότι, στην πραγματικότητα, η κρίση που αντιμετώπισε η Ελλάδα είναι εν μέρει δημοσιονομικού χαρακτήρα γιατί κατά βάθος είναι μια κρίση κύρους και αξιοπιστίας, δηλαδή, κρίση εμπιστοσύνης. Επιπλέον, η παρούσα έρευνα μελετά τους ψυχολογικούς παράγοντες της φορολογικής ηθικής που επιδρούν στην πρόθεση για την αναφορά επεισοδίων φοροδιαφυγής που, επίσης, μελετήθηκε ως ξεχωριστό σύστημα. Άλλωστε, οι περισσότερες καταγγελίες στην Ελλάδα γίνονται για λόγους οικογενειακών και επαγγελματικών διαφορών, αντεκδίκησης και προσωπικού οφέλους και όχι για ουσιαστικούς λόγους, όπως είναι η μετακύληση φορολογικού βάρους στο υπόλοιπο κοινωνικό σύνολο. Επιπρόσθετα, η έρευνά μας μελετά, επίσης ως ξεχωριστό σύστημα, τους τεχνικούς παράγοντες που επιδρούν στην πρόθεση των Ελλήνων πολιτών για χρήση ενός πληροφοριακού συστήματος αναφοράς επεισοδίων φοροδιαφυγής. Άλλωστε, μέχρι και σήμερα, η καταγγελία γίνεται με την συμπλήρωση μιας απλής φόρμας, μέσω τηλεφώνου ή μέσω επίσκεψης στις ελεγκτικές αρχές. Η σημαντική συνεισφορά της παρούσας έρευνας είναι η σύνθεση των τριών ξεχωριστών συστημάτων σε ένα υπερ-σύστημα (τελικό δομικό μοντέλο) που προτείνεται και αποτελεί μια σύνθεση των τριών ξεχωριστών συστημάτων (που προαναφέρθηκαν), δηλαδή της φορολογικής ηθική, της πρόθεσης αναφοράς επεισοδίων φοροδιαφυγής και της πρόθεσης χρήσης μια εφαρμογής για την αναφορά επεισοδίων φοροδιαφυγής, προσφέροντας μοναδικά συμπεράσματα από τον συνδυασμό των άμεσων και έμμεσων διαδρομών (paths) μεταξύ των παραγόντων. Το προτεινόμενο σύστημα μπορεί να βοηθήσει ποικιλοτρόπως και σε διαφορετικές κατευθύνσεις, αφού τα συμπεράσματα που προέκυψαν, τόσο από τα τρία (υπο)συστήματα, όσο και από το υπερσύστημα, είναι πολύ σημαντικά και χρήσιμα για την κυβέρνηση και ειδικά για τις οικονομικές αρχές που διαμορφώνουν τα επιχειρησιακά προγράμματα που αποσκοπούν στην αντιμετώπιση του κοινωνικού φαινομένου της φοροδιαφυγής και την ενίσχυση της φορολογικής συμμόρφωσης. Ειδικότερα τα συμπεράσματα της έρευνας έδειξαν την υψηλή επίδραση που ασκούν οι παράγοντες «Φορολογική συνείδηση» και «Οικονομικός πατριωτισμός» στην φορολογική ηθική, ενώ ιδιαίτερη εντύπωση προκάλεσε η μη επίδραση της φορολογικής ηθικής στην πρόθεση για την αναφορά αλλά και στην χρήση μίας εφαρμογής αναφοράς επεισοδίων φοροδιαφυγής. Επίσης, άξιο ερμηνείας είναι το γεγονός ότι, κανένας από τους ψυχολογικούς παράγοντες (ντροπή, ενοχές, ρίσκο και στάση έναντι των νόμων) δεν επιδρά στην πρόθεση για την αναφορά επεισοδίων φοροδιαφυγής, ενώ, αντίθετα, επιδρά σημαντικά ο πατριωτισμός και η φορολογική συνείδηση. Ξεχώρισε, δε, η επίδραση του δημογραφικού παράγοντα «Ηλικία» έναντι των υπόλοιπων παραγόντων στην πρόθεση για αναφορά, αλλά και στην χρήση της εφαρμογής. Στους τεχνικούς παράγοντες υπερτερεί η επίδραση που ασκεί η «Αντιλαμβόνομενη αυτεπάρκεια» στην πρόθεση χρήσης εφαρμογής για την αναφορά επεισοδίων φοροδιαφυγής». Τέλος, στην παρούσα έρευνα σχεδιάστηκε και υλοποιήθηκε η εφαρμογή eTHOS, ένα καινοτόμο ολοκληρωμένο πληροφοριακό σύστημα αναφοράς επεισοδίων φοροδιαφυγής, με τη χρήση του οποίου θα είναι δυνατόν να αναφέρονται σε πραγματικό χρόνο, ανώνυμα, πραγματικά επεισόδια μη έκδοσης αποδείξεων πώλησης ή παροχής υπηρεσιών. Φιλοδοξούμε τα στοιχεία που θα προκύψουν από την χρήση της συγκεκριμένης εφαρμογής eTHOS και τα συμπεράσματα που θα εξαχθούν για το επίπεδο φοροδιαφυγής ανά περιοχή και επαγγελματική ομάδα, σύμφωνα με τα ιδιαίτερα δημογραφικά τους στοιχεία, την κουλτούρα και τις συνήθειες, να αποτελέσουν τον προπομπό του πρώτου «Παρατηρητηρίου Φορολογικής Ηθικής».