Καθημερινές τελετουργίες στο νηπιαγωγείο
Authors: Κάτσενου Ειρήνη 
Published: November 2021

Η συγκεκριμένη διδακτορική διατριβή αποτελεί μια εθνογραφική προσέγγιση του νοήματος των καθημερινών τελετουργιών στο χώρο της προσχολικής εκπαίδευσης. Παρόμοιες έρευνες υπάρχουν στην αγγλόγλωσση βιβλιογραφία ενώ η σχετική ελληνόγλωσση βιβλιογραφία είναι περιορισμένη. Η διατριβή χωρίζεται σε οκτώ κεφάλαια.Στο πρώτο κεφάλαιο παρουσιάζω τα ερευνητικά ερωτήματα που επιδιώκω να απαντήσω μέσα από την ερευνητική μου προσπάθεια. Ειδικότερα εστιάζω στις καθημερινές «τελετουργίες» που επιλέγει η κάθε νηπιαγωγός για την οργάνωση της σχολικής καθημερινότητας. Επιμέρους ερωτήματα της έρευνας αφορούν στα εξής: (α) Με ποιον τρόπο συνδέονται οι καθημερινές τελετουργίες με τη διαδικασία της εκπαίδευσης και πώς συμβάλλουν στην επικοινωνία τόσο μεταξύ μαθητών και εκπαιδευτικών, όσο και αναμεταξύ των μαθητών· (β) Αν και με ποιον τρόπο τα νήπια υιοθετούν τις τελετουργίες και πώς τις χρησιμοποιούν στις επαφές τους με τους άλλους (είτε συνομήλικους, είτε ενήλικες)· (γ) Με ποιον τρόπο οι καθημερινές τελετουργίες συμβάλλουν στην καλλιέργεια πρακτικών των νηπίων· (δ) Ποιο είναι το έθος και η κοσμοθεωρία που μεταδίδεται μέσω των καθημερινών τελετουργιών· (ε) Ποια ιδεολογικά μηνύματα μεταφέρονται μέσω των καθημερινών τελετουργιών. Στη συνέχεια αναπτύσσεται μια συζήτηση για τη σημασία της μελέτης.Στο δεύτερο κεφάλαιο περιγράφω την υπάρχουσα έρευνα γύρω από τις καθημερινές τελετουργίες στο χώρο εκπαίδευσης και εξηγώ πως η παρούσα ερευνητική προσπάθεια διαφέρει από προηγούμενες μελέτες και ταυτόχρονα τις συμπληρώνει. Συγκεκριμένα υποστηρίζω ότι η παρούσα έρευνα διαφοροποιείται από τις μέχρι σήμερα έρευνες στο πεδίο των τελετουργιών γιατί προσεγγίζει το φαινόμενο των τελετουργιών μέσα από το πρίσμα δυο διαφορετικών θεωρητικών προσεγγίσεων. Αναλυτικότερα χρησιμοποιώ τις ανθρωπολογικές θεωρίες της τελετουργίας, αλλά και τη θεωρία της δομοποίησης (structuration theory) του Anthony Giddens ως δυο διαφορετικούς φακούς εστίασης. Στο τρίτο κεφάλαιο παρουσιάζω τη μεθοδολογική προσέγγιση της έρευνας. Αρχικά διευκρινίζω τους λόγους που με οδήγησαν στη υιοθέτηση της εθνογραφικής προσέγγισης, στη συνέχεια διευκρινίζω τις συνθήκες κάτω από τις οποίες έλαβαν χώρα η συμμετοχική παρατήρηση καθώς και τις συνθήκες κάτω από τις οποίες μαγνητοφωνήθηκαν οι συνεντεύξεις. Επίσης εξηγώ πώς προχώρησα στην ανάλυση των «δεδομένων» που συνέλεξα. Οι μεθοδολογικές μου επιλογές συνοδεύονται από κάποια αναστοχαστικά σχόλια.Στο τέταρτο κεφάλαιο παρουσιάζω τις γενικότερες κοινωνικές και ιστορικές συνθήκες εντός των οποίων αναδύθηκαν και αναπτύχθηκαν οι καθημερινές τελετουργίες στο χώρο της προσχολικής εκπαίδευσης. Συγκεκριμένα περιγράφω την ιστορική εξέλιξη του θεσμού του νηπιαγωγείου και αναλύω τον τρόπο που τα αναλυτικά προγράμματα συμβάλλουν στη διαμόρφωση της καθημερινότητας των νηπιαγωγείων. Στο πέμπτο κεφάλαιο εκθέτω αναλυτικά το εννοιολογικό πλαίσιο της έρευνας. Συγκεκριμένα εστιάζω στις ανθρωπολογικές προσεγγίσεις για την τελετουργία, με κύριους εκπροσώπους τους Arnold van Gennep, Victor Turner, Clifford Geertz, και David Kertzer. Επίσης αναλύω την έννοια της εν-σωμάτωσης υπό το πρίσμα του Thomas J. Csordas και τη φαινομενολογική προσέγγιση του Maurice Merleau-Ponty. Ταυτόχρονα διευρύνω το εννοιολογικό πλαίσιο με τη θεωρία της δομοποίησης του Anthony Giddens και τη θεωρία της πρακτικής του Pierre Bourdieu. Τέλος αναλύω την εξουσιαστική διάσταση των τελετουργιών μέσα από το έργο των Foucault και του Maurice Bloch. Στο έκτο κεφάλαιο παρουσιάζω και αναλύω τις έννοιες που αναδύθηκαν από την ανάλυση των συνεντεύξεων και των καταγραφών της επιτόπιας παρατήρησης. Στο έβδομο κεφάλαιο επιχειρώ τη βαθύτερη ερμηνεία των εννοιών αυτών. Ως βασικό άξονα της ερμηνείας υιοθετώ την έννοια της κοινωνικής κατασκευής, στο πλαίσιο της οποίας οι καθημερινές τελετουργίες ερμηνεύτηκαν ως «μικρά τριχοειδή αγγεία» τα οποία κατασκευάζουν και ταυτόχρονα συντηρούν την καθημερινότητα του νηπιαγωγείου τόσο στο επίπεδο των διαπροσωπικών σχέσεων όσο και στο επίπεδο του εκπαιδευτικού προγραμματισμού. Αναλυτικότερα, στο ψυχολογικό επίπεδο συμβάλλουν στη διαμόρφωση της προσωπικότητας των νηπίων, δημιουργώντας το συναίσθημα της οντολογικής ασφάλειας, το οποίο, σύμφωνα με τη θεωρία της δομοποίησης του Anthony Giddens, είναι απαραίτητο για την ψυχολογική ισορροπία του ατόμου. Την ίδια στιγμή, όμως, υπό το πρίσμα της θεωρίας της πρακτικής του Pierre Bourdieu διαπλάθουν κοινωνικές έξεις, οι οποίες είναι πολύ πιθανόν να αποτελούν ένα αδρό πλαίσιο με βάση το οποίο τα νήπια μπορεί να διαμορφώσουν και τη μελλοντική συμπεριφορά τους ως ενήλικες πολίτες. Υπό αυτή την οπτική, οι τελετουργίες αποτελούν έναν πολιτικό παράγοντα που όμως επιδρά στη σφαίρα του μη συνειδητού. Στο κοινωνικό επίπεδο οι καθημερινές τελετουργίες αφενός κατασκευάζουν την κοινωνική πραγματικότητα του νηπιαγωγείου, η οποία έχει νόημα μόνο για όσους συμμετέχουν σε αυτήν, αφετέρου λειτουργούν ως εξισορροπητικός παράγοντας, αποτρέποντας την κατάρρευσή της· δημιουργούν με τους όρους της θεωρίας του Bourdieu ένα κοινωνικό παίγνιο, το οποίο καλλιεργεί το habitus του ανταγωνισμού και της ανάγκης για επιβράβευση. Ωστόσο, η διαμόρφωση της κοινωνικής πραγματικότητας του νηπιαγωγείου, και κυρίως η καθιέρωση και η τήρηση του εκπαιδευτικού προγράμματος, είναι μια διαδικασία ρευστή. Τα νήπια ως ενεργοί πράκτορες προβάλλουν αντιστάσεις στην επιβολή του ωρολόγιου προγράμματος του νηπιαγωγείου, επιδιώκοντας να κερδίσουν περισσότερο χρόνο για παιχνίδι. Υπό την οπτική του Giddens, η αντίδραση των νηπίων στο ωρολόγιο πρόγραμμα ενισχύει τη διαδικασία της δομοποίησης, ανατρέποντας πολλές φορές τις υπάρχουσες δομές του προγράμματος του νηπιαγωγείου. Μια προσεκτικότερη ματιά όμως δείχνει ότι οι τακτικές που χρησιμοποιούν τα νήπια για να ανατρέψουν τις υπάρχουσες δομές και να κερδίσουν χρόνο για παιχνίδι είναι μια μίμηση των πρακτικών που εν-σωμάτωσαν από τις νηπιαγωγούς κατά τη διάρκεια των καθημερινών τελετουργιών. Τέλος στο όγδοο κεφάλαιο παρουσιάζονται τα συμπεράσματα. Καταλήγοντας προτείνω να ενισχυθεί ο ρόλος των τελετουργιών ως μέρους του εκπαιδευτικού προγραμματισμού, έτσι ώστε οι νηπιαγωγοί συνειδητά να επιδρούν στη διαμόρφωση τόσο της προσωπικότητας των νηπίων, όσο και του παιδαγωγικού κλίματος της τάξης τους.