Τα πήλινα ανθρωπόμορφα ειδώλια των μινωικών ιερών κορυφής
Authors: Σπηλιωτοπούλου Αλεξία 
Published: September 2021

Η διατριβή εξετάζει το υλικό των πήλινων ανθρωπόμορφων ειδωλίων από τα μινωικά ιερά κορυφής με μελέτη περίπτωσης το υλικό από το ιερό κορυφής στο Μετζολατί, κάτω από την κορυφή του Κόφινα Αστερουσίων, το οποίο ιδρύεται στην αρχή της εποχής των νέων ανακτόρων, δηλ. στην ΜΜ ΙΙΙ περίοδο. Η χρήση του φθίνει στην ΥΜ ΙΑ ενώ επαναχρησιμοποιείται στην ΥΜ ΙΙΙΓ, στην Πρωτογεωμετρική, στην Γεωμετρική, στην ελληνιστική και ρωμαϊκή περιόδους. Το ιερό βρίσκεται σε βραχώδες έξαρμα βόρεια της υψηλής κορυφής σε υψόμετρο 923μ. Οριοθετείται από περίβολο με έναν μακρύ τοίχο με θρανίο και κόγχη στα ανατολικά. Ο βράχος λειτουργεί σαν το νότιο τμήμα του περιβόλου. Το ευρηματολόγιό του είναι πλούσιο: ζωόμορφα και ανθρωπόμορφα ειδώλια, κεραμεική, πήλινες λέμβοι και χάλκινο αγκίστρι, χάλκινα μαχαιρίδια, δύο χάλκινα ειδώλια, ψήφοι από ημιπολύτιμους λίθους και χρυσό, σαυρωτήρας, ενεπίγραφες τράπεζες προσφορών κ.λπ.Η έρευνα συμπεριλαμβάνει ανθρωπόμορφα ειδώλια από τις δύο σωστικές ανασκαφές: την πρώτη του 1961 με ανασκαφείς τους Ν. Πλάτωνα και Κ. Δαβάρα, την δεύτερη του 1990 με ανασκαφείς την Αλ. Καρέτσου και τον Δρα. Γ. Ρεθεμιωτάκη, καθώς και υλικό από κατασχέσεις. Ειδικότερα, στην λεγόμενη κατάσχεση Adam’s του 1962 εντοπίστηκαν πάνω από 100 θραύσματα ειδωλίων που προέρχονταν από λαθρανασκαφές. Στο πρώτο κεφάλαιο της διατριβής δίδονται οι απαραίτητες πληροφορίες για την ιστορία της διερεύνησης των ιερών κορυφής και των ειδωλίων, καθώς και το θεωρητικό πλαίσιο το οποίο όρισε τον τρόπο διαχείρισης του υλικού. Στο επόμενο κεφάλαιο γίνεται μια γνωριμία με το ιερό, την τοπογραφία, τις δύο ανασκαφικές περιόδους, αλλά και τις λαθρανασκαφές. Παρουσιάζεται ακόμα, εκτός από τα υπόλοιπα ευρήματα, και η κεραμεική, πάνω στην οποία βασίστηκε η χρονολόγηση της χρήσης του ιερού αλλά και των ειδωλίων.Στο τρίτο κεφάλαιο εξετάζονται τα κριτήρια ορισμού του φύλου και της ηλικίας στα πήλινα ειδώλια με τη συζήτηση να επεκτείνεται και σε άλλα μέσα της αιγαιακής εικονογραφίας. Αναπτύσσεται ακόμα η συλλογιστική για τη χρονολόγηση των ειδωλίων, η οποία συνδέεται άρρηκτα με την κεραμεική.Το κεφάλαιο 4 περιλαμβάνει μια αναφορά στα σύνολα που εξετάστηκαν, μία αναλυτική έκθεση του τρόπου διαχείρισής τους κατά την πρώτη φάση της καταλογογράφησης και εν συνεχεία την τυπολογία των ειδωλίων η οποία, λόγω του κατακερματισμού του υλικού και της αποσπασματικότητάς του, οργανώθηκε σε ομάδες με βάση το σημείο του σώματος από το οποίο προέρχεται. Αναγνωρίζονται διαφορετικοί πίλοι, ένας εκ των οποίων, ο πιο δημοφιλής, μέσα από εξέταση παράλληλης εικονογραφίας και στατιστικών, συνδέθηκε με τους αθλητές της πυγμαχίας. Ορίζονται οι τύποι ένδυσης και εξαρτημάτων, οι χειρονομίες. Ο κατάλογος συμπληρώνεται με ομάδα ειδωλίων αποκολλημένων από αγγεία και ομοιώματα με συνθέσεις ή πολυπρόσωπες παραστάσεις και ομάδα ειδωλίων τα οποία χρονολογούνται σε περιόδους μεταγενέστερες της ΜΜ ΙΙΙ. Σημαντική ήταν και η αναγνώριση χεριών ή εργαστηρίων: Ο τεχνίτης 1 του Κόφινα είναι ο παραγωγικότερος ειδωλοπλάστης όχι μόνο του ιερού, αλλά και της μινωικής τέχνης εν γένει. Κατασκευάζει ειδώλια στατικά, τα οποία κατά κανόνα φέρουν τον δημοφιλή πίλο που η έρευνα συνέδεσε με πυγμάχους. Ο Τεχνίτης 2 έχει παραγάγει μικρού μεγέθους ειδώλια νεαρών πυγμάχων, τα οποία πιθανότατα ανήκαν σε ομοιώματα με πολυπρόσωπες παραστάσεις, και σίγουρα κατασκευάζει ανατομικώς ορθά σώματα με μεγάλη λεπτομέρεια ακόμα και στην απόδοση των μυών. Ο τεχνίτης 3 αν και κινείται στη θεματική και στην παράδοση του Τεχνίτη 2 τα ειδώλιά του έχουν μεγαλύτερο βαθμό σχηματοποίησης αλλά ιδιαίτερα εύγλωττη στάση σώματος σε στιγμιότυπο πυγμαχικού αγώνα.Το κεφάλαιο 5 αφιερώνεται στην παρουσίαση των τρόπων κατασκευής των ειδωλίων, την περιγραφή της πορείας κατασκευής τους. Προτάθηκε ακόμα ότι οι τεχνικές κατασκευής προδίδουν πηλοπλάστες με γνώσεις κατασκευής ελεφάντινων ειδωλίων μεταξύ των άλλων, γεγονός που υποδεικνύει πιθανή σχέση των ειδωλοπλαστών με τα μεγάλα ανακτορικά κέντρα της εποχής. Στο έκτο κεφάλαιο συζητούνται τα παραπάνω δεδομένα με σκοπό να ανιχνευθούν οι λατρευτικές πρακτικές και η σημασία του ιερού σε ένα ευρύτερο θρησκευτικό-κοινωνικό πλαίσιο. Συζητούνται θέματα τα οποία απασχολούν τις τελετουργικές πρακτικές των μινωικών ιερών κορυφής. Μερικά από αυτά είναι οι αρχαιολογικές συνάφειες που προσφέρει ο χώρος, φυσικός και δομημένος, και το ευρηματολόγιο. Διερευνώνται οι πρακτικές της καύσης, θραύσης και απόθεσης των ειδωλίων. Εξετάζεται το ζητούμενο της ύπαρξης λατρευτικού ειδώλου και τα κριτήρια για τον ορισμό του. Αναζητήθηκε ο αναθέτης πίσω από τον χαρακτήρα των αναθημάτων: εργάτες της θάλασσας, κτηνοτρόφοι, άνδρες, νεαροί και ενήλικοι πυγμάχοι. Η απουσία αναθηματικών μελών ή ημιτόμων απέκλεισε την επίκληση στη θεότητα για ίαση. Αναγνωρίστηκαν πιθανοί τύποι αντιπροσώπων του ιερατείου. Συζητήθηκε η ύπαρξη του τύπου του πυγμάχου στη μινωική τέχνη και πιθανός τύπος πυγμάχου στη μεταλλοτεχνία. Επίσης ποιός ήταν ο χώρος διεξαγωγής των πυγμαχικών αγώνων, ο χαρακτήρας των τελετών ενηλικίωσης και η σημασία του ανδρικού ιδεώδους στη μινωική Κρήτη. Τέλος, διερευνάται η σχέση των μεγάλων ιερών των ιστορικών χρόνων όπου διεξάγονταν αγώνες, όπως οι Δελφοί και η Ολυμπία με τα μινωικά ιερά κορυφής. Η διατριβή επεχείρησε να διορθώσει ακόμα κάποιες ανακρίβειες για το ιερό του Κόφινα σχετικά με θέματα χρονολόγησης, ευρηματολογίου, τύπων ειδωλίων και τελετουργικών πρακτικών τα οποία αναπαράγονταν στη βιβλιογραφία και δημιουργούσαν λανθασμένη εικόνα.