Οικονομική ανισότητα και διανομή του εθνικού εισοδήματος
Authors: Κατσιμίγας Ζώης-Γεράσιμος 
Published: May 2023

Η διατριβή εξετάζει την επίδραση δημοσιονομικών πολιτικών και δημογραφικών μεταβολών στην λειτουργική και την προσωπική διανομή εισοδήματος υπό το πρίσμα δύο διαφορετικών συνταξιοδοτικών συστημάτων, ενός διανεμητικού συνταξιοδοτικού συστήματος (Pay-As-You-Go) προκαθορισμών παροχών (Defined Benefit) κι ενός κεφαλαιοποιητικού συνταξιοδοτικού συστήματος (Fully Funded) καθορισμένων εισφορών (Defined Contribution). Στόχος της διατριβής είναι αφενός η μελέτη της σύνδεσης των δύο κατανομών εισοδήματος, μέσω της αμφίδρομης σχέσης που αναπτύσσουν με το μακροοικονομικό περιβάλλον, και αφετέρου η αντιπαραβολή της αλληλεπίδρασης των δύο συνταξιοδοτικών συστημάτων με την οικονομική δραστηριότητα, την εισοδηματική ανισότητα και το δημόσιο χρέος, μέσω των αλλαγών που επιφέρουν σε αυτά οι υπό εξέταση μεταβολές. Για την επίτευξη του στόχου της διατριβής αναπτύσσεται, με τη βοήθεια του μακροοικονομικού υποδείγματος «αποθεμάτων-ροών» («stock-flow consistent model»), μία οικονομία, η οποία περιλαμβάνει τους τομείς των νοικοκυριών, των επιχειρήσεων, των εμπορικών τραπεζών, της Κεντρικής Τράπεζας, της κυβέρνησης και του ασφαλιστικού ταμείου του εκάστοτε συνταξιοδοτικού συστήματος. Ο τομέας των νοικοκυριών κατανέμεται σε εφτά επιμέρους ομάδες, οι οποίες διαφέρουν ως προς την πηγή εισοδήματος (νοικοκυριά εργαζομένων & επιχειρηματιών), την αναλογία εισοδήματος που λαμβάνουν από κάθε πηγή (νοικοκυριά εργατικής & μεσαίας τάξης) και το εργασιακό καθεστώς που υπάγονται (νοικοκυριά εργαζομένων, ανέργων & συνταξιούχων). Τα δύο ασφαλιστικά συστήματα που εξετάζονται, διαφέρουν ως προς τη μέθοδο προσδιορισμού των συντάξεων (Defined Benefit vs Defined Contribution), το φορέα διαχείρισης (Κυβέρνηση vs Ασφαλιστικό ταμείο) και την εν γένει λειτουργία τους (Pay-As-You-Go vs Fully Funded), ενώ περιλαμβάνουν την κύρια (εθνική & ανταποδοτική) και την επικουρική σύνταξη, οι οποίες δομούνται σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία του ελληνικού ασφαλιστικού συστήματος.Ως χώρα αναφοράς επιλέχθηκε η Ελλάδα, λόγω κυρίως της πρόσφατης κεφαλαιοποίησης της επικουρικής σύνταξης αλλά και λόγω της υψηλής κρατικής επιχορήγησης για συντάξεις, του μεγάλου δημοσίου χρέους και των δημογραφικών προβλέψεων για επικείμενη μείωση και παράλληλη γήρανση του πληθυσμού. Οι αρχικές τιμές που αποδόθηκαν στην πλειοψηφία των ενδογενών και των εξωγενών μεταβλητών του υποδείγματος πηγάζουν από στοιχεία για την ελληνική οικονομία της περιόδου 2018-19, με αποτέλεσμα στην «σταθερή κατάσταση» («steady state»), σημαντικοί δείκτες της ανάλυσης (πχ., δείκτης Gini, δείκτης εξάρτισης συνταξιοδοτικού συστήματος, λόγος δημοσίου χρέους προς ΑΕΠ, κ.ά.) να παρουσιάζουν εφάμιλλες τιμές με τους αντίστοιχους δείκτες της ελληνικής οικονομίας της ίδιας περίοδο. Ακόμα, για τον προσδιορισμό της εισοδηματικής ανισότητας μεταξύ των νοικοκυριών, χρησιμοποιούνται τρεις δείκτες ανισότητας (Gini, Atkinson & τετράγωνο του συντελεστή μεταβλητότητας), οι οποίοι διαφέρουν ως προς την ευαισθησία που παρουσιάζουν σε μεταβολές της ανισότητας σε διαφορετικά σημεία της εισοδηματικής κατανομής.Στην «σταθερή κατάσταση», το υπόδειγμα υποβάλλεται διαδοχικά σε δημοσιονομικές (δημόσιες δαπάνες, βασικό επιτόκιο, φορολογία, εργασιακό & ασφαλιστικό πλαίσιο) και δημογραφικές (μείωση & γήρανση πληθυσμού) μεταβολές, δημιουργώντας 26 διαφορετικά σενάρια μελέτης. Πέρα από τις παραπάνω μεταβολές, στα εν λόγω σενάρια περιλαμβάνονται και εξετάζονται επίσης, η διαδικασία “μετάβασης” της επικουρικής σύνταξης από το διανεμητικό στο κεφαλαιοποιητικό συνταξιοδοτικό σύστημα, η οποία αποτελεί προσομοίωση, ως ένα βαθμό, της πρόσφατης μεταρρύθμισης του ελληνικού ασφαλιστικού συστήματος, η διαδικασία “μετάβασης” της επικουρικής σύνταξης σε ένα πλαίσιο μείωσης και γήρανσης του πληθυσμού, η οποία λαμβάνει υπόψιν τις δημογραφικές προβλέψεις για την Ελλάδα, καθώς και δημοσιονομικές πολιτικές χρηματοδότησης του κόστους της εν λόγω “μετάβασης”.Τα κυριότερα, μεταξύ άλλων, συμπεράσματα που εξάγονται από την ανάλυση των μεταβολών είναι ότι, 1ον), το εισοδηματικό μερίδιο της εργασίας συνδέεται θετικά με την μείωση της εισοδηματικής ανισότητας (σχεδόν) σε όλες τις περιπτώσεις, ωστόσο η ένταση αυτής της σχέσης ποικίλει ανάλογα με τον βαθμό που η εκάστοτε μεταβολή επιδρά στους προσδιοριστικούς παράγοντες των συντάξεων των δύο ασφαλιστικών συστημάτων, 2ον), σε αρκετές περιπτώσεις, πολιτικές, οι οποίες επιδρούν θετικά στην μείωση της εισοδηματικής διασποράς στο άνω άκρο της κατανομής εισοδήματος (νοικοκυριά επιχειρηματιών & εργαζομένων), ταυτόχρονα ευθύνονται για την τόνωση της εισοδηματικής διασποράς στο μέσο (νοικοκυριά εργαζομένων & συνταξιούχων) ή στο κάτω άκρο της κατανομής (νοικοκυριά συνταξιούχων & ανέργων), 3ον), πολιτικές, οι οποίες εστιάζουν είτε άμεσα (αύξηση μισθών) είτε έμμεσα (αύξηση διαπραγματευτικής δύναμης εργαζομένων) στην αύξηση του εισοδηματικού μεριδίου της εργασίας, καταφέρουν, σε αντίθεση με περιοριστικές και άλλες επεκτατικές δημοσιονομικές πολιτικές, να μειώσουν την εισοδηματική διασπορά σε όλο το εύρος της κατανομής εισοδήματος, να εντείνουν την οικονομική μεγέθυνση, να απορροφήσουν το κόστος κεφαλαιοποίησης της επικουρικής σύνταξης, να αντιστρέψουν το αρνητικό αντίκτυπο των δημογραφικών αλλαγών στην οικονομική δραστηριότητα και στο δημόσιο χρέος και να καταστήσουν το διανεμητικό συνταξιοδοτικό σύστημα όχι μόνο βιώσιμο άλλα και αποδοτικό για την οικονομία, και 4ον), οι εν λόγω πολιτικές αύξησης του εισοδηματικού μεριδίου της εργασίας δεν καθίστανται το ίδιο αποτελεσματικές στην περίπτωση του κεφαλαιοποιητικού συνταξιοδοτικού συστήματος, λόγω των αντίρροπων δυνάμεων που ασκεί η λειτουργική διανομή εισοδήματος στους προσδιοριστικούς παράγοντες των συντάξεων.