Ο θρησκευτικός συγκρητισμός στο βιβλικό Ισραήλ
Authors: Παπαναστασοπούλου Χρυσοβαλάντη 
Published: September 2021

Σκοπός της διατριβής ήταν η μελέτη του φαινομένου του θρησκευτικού συγκρητισμού στον αρχαίο Ισραήλ. Προκειμένου να επιτευχθεί αυτό, απαιτήθηκε η ενδελεχής εξέταση ενός μεγάλου σε όγκο υλικού, του οποίου η διαπραγμάτευση πραγματοποιήθηκε με βάση δύο άξονες: το χρονολογικό και το θεματικό. Διαχωρίσαμε τη μελέτη του υλικού στις δύο μεγάλες περιόδους της Εποχής του Σιδήρου στον Ισραήλ (1200 – 587 π.Χ.) και πιο συγκεκριμένα στην Εποχή του Σιδήρου Ι (ΕΣ Ι) που εκτείνεται χρονικά από το 1200 π.Χ. έως το1000 π.Χ. και στην Εποχή του Σιδήρου ΙΙ (ΕΣ ΙΙ) από το 1000 π.Χ. έως το 587 π.Χ. Ερευνήθηκε το ζήτημα του θρησκευτικού συγκρητισμού με τη χρήση του βιβλικού κειμένου και των εξωβιβλικών πηγών που υποδεικνύουν τον πολυμορφισμό στην εκδήλωση της ισραηλιτικής θρησκείας. Χρησιμοποιήθηκαν όλα τα διαθέσιμα αρχαιολογικά δεδομένα, όπως επιγραφές, κινητά και σταθερά ευρήματα. Η διαχείριση των αρχαιολογικών δεδομένων εφαρμόστηκε, όπου αυτό ήταν εφικτό, με βάση την αρχαιολογία του πλαισίου, σύμφωνα με την οποία κάθε τεχνούργημα πρέπει να ερμηνεύεται μέσα στο πλαίσιο ή τη συνάφεια απόθεσής του. Στο πρώτο μέρος της εργασίας επιχειρήθηκε η ανάλυση των διαφόρων στοιχείων που δείχνουν τη σχέση της ισραηλιτικής θρησκείας με τη χαναανιτική. Διερευνήθηκε το δυτικοσημιτικό υπόβαθρο της ισραηλιτικής θρησκείας και οι επιδράσεις που δέχτηκε από αυτόν τον πολιτισμό. Παράλληλα, έγινε προσπάθεια να ανιχνευθούν οι διάφορες επαφές σε επίπεδο θρησκείας που συντελέστηκαν με άλλους γειτονικούς λαούς κατά την περίοδο της εποχής του Σιδήρου (1200-587 π.Χ.). Στο δεύτερο μέρος πραγματοποιήθηκε μία παρουσίαση των δεδομένων που φανερώνουν πως κατά την πρώιμη εποχή της ΕΣ Ι (1200 – 1000 π.Χ.) ο Ισραήλ παρουσίαζε συγκρητιστική θρησκευτική συμπεριφορά. Προηγείται το αρχαιολογικό υλικό των οικιακών και δημόσιων ιερών της περιόδου, τα οποία έχουν χαρακτηριστεί ως ισραηλιτικά με αρκετή ασφάλεια από τους ανασκαφείς. Αναζητήθηκαν ενδείξεις συγκρητιστικής συμπεριφοράς κυρίως σε κινητά ευρήματα, όπως ειδώλια, ματσεμπώθ, ασερίμ, κέρνοι, αστραγάλοι κ.ά. Στη συνέχεια, εξετάστηκαν με βάση το βιβλικό κείμενο οι θεότητες που λατρεύονταν από τους Ισραηλίτες εκείνη την περίοδο και εντοπίσαμε σε ποιο βαθμό είχαν συνδεθεί με τη λατρεία του Γιαχβέ. Στο τρίτο μέρος το ζήτημα του θρησκευτικού συγκρητισμού εξετάστηκε κατά την Εποχή του Σιδήρου ΙΙ (1000-587 π.Χ.). Κατά την περίοδο αυτή το φαινόμενο εντοπίζεται με μεγαλύτερη σαφήνεια στα υλικά κατάλοιπα και το βιβλικό κείμενο. Εξετάστηκαν διάφορες πτυχές του φαινομένου, όπως τα οικιακά και τα δημόσια ιερά, τα οποία αυτή την περίοδο μας παρέχουν πιο ασφαλή αποτελέσματα τόσο για την ταυτότητά τους όσο και για τον θρησκευτικό συγκρητισμό. Στη συνέχεια, έγινε μία ανάλυση των υπόλοιπων δεδομένων του θρησκευτικού συγκρητισμού, όπως η εισδοχή της λατρείας διαφόρων θεοτήτων και οι διάφορες συγκρητιστικές πρακτικές κυρίως με βάση την Π.Δ., ενώ, όπου κρίθηκε απαραίτητο συνεπικουρούσαν και οι αρχαιολογικές μαρτυρίες. Ερευνήθηκαν η λατρεία των Βάαλ, Ασερά, Βασίλισσας του Ουρανού, Μολώχ, Ταμμούζ καθώς και οι παιδικές θυσίες, η λατρεία των ουρανίων σωμάτων και η νεκρομαντεία. Μέσα από αυτές τις λατρευτικές συνήθειες και πρακτικές αναδείχθηκε η ανάμειξη των θεοτήτων και των ιδιοτήτων τους από μεγάλη ομάδα Ιουδαίων με τη λατρεία και την ευσέβεια στο πρόσωπο του Γιαχβέ.