SAHABÎLERİN TÜRKLERİ TANIMALARI VE İLİŞKİLERİ
Authors: HATALMIŞ Ali 
Published: December 2019

Hz.
Peygamber’e hayatta iken iman edip onunla görüşme imkânını yakalayan kimseye
sahabî denilmektedir. Sahabîlerin
görüş ve değerlendirmeleri sonraki dönem müslümanları tarafından bir ölçüt
kabul edildiğinden, onların bazı şahıs, topluluk ve devletlerle ilgili
görüşleri de büyük önem kazanmaktadır. Bu bağlamda sahabîlerin, dünya tarihini
etkileyen ve halen de etkilemekte olan Türklerle ilgili görüş ve
değerlendirmelerinin de incelenmesi gerekmektedir. Zira İslam tarihi
kaynaklarımızda Türklerin kökeni, fizikî görünümleri ve bazı karakteristik
özelliklerinden bahseden rivayetler bulunmaktadır. İslam’ın zuhuru esnasında Arapların ve
özelde ilk müslümanların Türkleri tanıması meselesi tartışılsa da, ashâbın bu
millet hakkında bilgi sahibi olması pek çok açıdan mümkün görünmektedir. Zira
Mekkelilerin uluslararası imtiyazlar elde edip büyük çaplı ticaret yapmaları,
tarihi İpek Yolu üzerinde Türklerin yaşadığı pek çok şehrin bulunması, Cahiliye
şairlerinin şiirlerinde Türklerden söz edilmesi, yabancıların Mekke’de ikamet
etmeleri, komşu devletler Bizanslılar ve Sasanîlerin Türklerle olan ilişkileri,
savaşları gibi hadiseler bu karşılaşmayı ve tanımayı mümkün kılmaktadır.Sahabîlere
göre Türkler, müslüman olma potansiyeli yüksek, nüfusu kalabalık ve güçlü
insani karakterlere sahip bir millettir. Ancak başlangıçta Türkler,
ilişilmemesi gereken tehlikeli düşmanlar olarak nitelendirilmiştir.
Müslümanlar, Türklerin sınır komşuları olan Bizans İmparatorluğu ve Sasanî
İmparatorluğu’yla fiilen savaş halindeydiler. Türkler dışarda Çin istilasına
karşı mücadele verirlerken, içerde taht kavgaları gibi sorunlarla meşguldüler. Bu
yüzden taraflar savaşmak yerine birbirlerini anlamaya ve temkinle yaklaşmaya
çalışmışlardır. Savaş kaçınılmaz olduğunda da birbirlerinin üzerine cesaretle
yönelmişlerdir. Sahabe devrinin sonlarına doğru Kafkasya, Horasan ve
Mâverâünnehir bölgelerinde Türklerle savaşılmıştır. Bu noktada
Türklerin sahâbeye nasıl baktığı meselesi de önem kazanmaktadır. Öyle ki
Türkler ashâbı, ulvi gayelerle hareket eden insanlar olarak görmüşler ve
savaşma konusunda pek istekli davranmamışlardır. Bu yüzden olsa gerek Türklerin
Kafkaslarda Bâbu’l-Ebvâb’ın (Demirkapu), Orta Asya’da Ceyhun Nehri’nin ardına
kadar çekildikleri görülmüştür. Türkler (kitlesel olarak) müslüman olmadan önce
de sahabîlere ve mezarlarına saygı ve hürmet göstermişlerdir. Bu tür
yaklaşımların Türklerin İslamlaşmasını olumlu etkilediği söylenebilir. İlk
devirlerde Türkler arasında kitlesel olmasa da bireysel müslümanlaşanlar
olmuştur. Emevîlerin mevâli politikaları ve süregelen savaşlar İslamlaşmayı
yavaşlatmışsa da Abbasî ihtilaline en büyük desteğin Türklerin yoğun yaşadığı
Horasan ve Mâverâünnehir halkından geldiği bilinmektedir. Bu çalışmada,
temel İslâm tarihi kaynakları ve hadis külliyâtı esas alınarak, Hz.
Peygamber’in ve sahabîlerin Türklerin kökeni, fizikî görünümleri ve bazı insani
özelliklerini anlatan rivayetler üzerinde durulmaktadır. Amacımız ilk İslam
fetihleri süresince sahabîlerin Türklerle olan ilişkilerini, onların Türklere
dair olumlu ve olumsuz kanaatlerini tüm yönleriyle ortaya koymaktır.