Արմավիր մայրաքաղաքի դամբարանադաշտի կարասային թաղումների տեղադրության և ժամանակագրության սահմանները
Authors: Կարապետյան Ինեսա , Գաբրիելյան Արմինե 
Published: June 2024

Հին Հայաստանի մայրաքաղաք Արմավիրը զբաղեցնում է Արարատյան հարթավայրի կենտրոնական մասում, արևմուտք-արևելք ձգվող բլրաշարքի վրա VIII դարում կառուցված Արգիշտիխինիլի քաղաքը արևելքից եզերող համանուն բլրի գագաթը և դրա շուրջը սփռված Հայկավան, Ջրաշեն, Արտագերս, Արմավիր գյուղերի միջնատարածքը: 1962 թվականից իրականացվող պարբերական ուսումնասիրությունների շնորհիվ հաստատագրվել է Արմավիրի բազմաշերտ բնույթը` նախաուրարտական ժամանակաշրջանից (մ.թ.ա. IV-I հազարամյակի սկիզբ) մինչև զարգացած միջնադար (X-XIII դդ.): Ուսումնասիրողների ուշադրությունը հիմնականում ուղղորդված էր միջնաբերդի և քաղաքային թաղամասերի որոշ հատվածների հետազոտության վրա, իսկ դամբարանադաշտի հետազոտության խնդիրը դուրս է մնացել ուշադրությունից: Թեև պետք է նշել, որ, դեռևս XIX դարում իրականացված պեղումներից սկսած, բլրի լանջերին, ստորոտներին, քաղաքային թաղամասերի տարբեր հատվածներում գյուղատնտեսական, շինարարական, ջրացանցի անցկացման աշխատանքներ իրականացնելիս, ժամանակակից գերեզմանոցներում թաղումներ կատարելիս պատահաբար հայտնաբերվել են վաղ բրոնզից մինչև ուշ միջնադարին պատկանող, նաև անտիկ դարաշրջանի դամբարաններ: Դրանցում թաղումներն արվել են ավանդական՝ հիմնահողային, քարարկղային, ձվածիր քարաշար խցերում և մեր քննության առարկա անոթներում: Նյութի քննությունը թույլ է տալիս հստակեցնել Արմավիր մայրաքաղաքի անոթային թաղումների սփռվածության սահմանները, դրանց դիրքային կողմնորոշումը երկրի կողմերի նկատմամբ, այդ թաղումների թաղման ծեսի, արարողությունների, ուղեկցող նյութերի առկայության դեպքում դրանց տեսականու ուսումնասիրությամբ վերականգնել մայրաքաղաքի դամբարանադաշտի տեղադրությունը և գոյատևման ժամանակաշրջանը:
Столица Древней Армении Армавир занимает территорию одноименного холма (высота 80 м), граничащего с городом Аргиштихинили, построенным в VIII веке до н.э. на западно-восточном хребте в центральной части Араратской равнины, и территорию между селами Айкаван, Джрашен, Артагерс, Армавир. Систематические исследования, проводимые с 1962-го года, свидетельствуют о многослойном характере Армавира: с доурартского периода (IV – начало I тыс. до н.э.) до развитого средневековья (X-XIII века). Следует отметить, что основное внимание было уделено изучению цитадели и городских кварталов, однако некрополь остался вне поля внимания исследователей. Но в процессе предварительных раскопок в XIX в. при различных хозяйственных, строительных работах, прокладке оросительной сети и в захоронениях на современных кладбищах в различных частях города случайно были найдены погребения, датируемые начиная с эпохи ранней бронзы и до позднего средневековья, причём среди них встречались и погребения античного периода. Производившиеся здесь захоронения относятся к традиционным типам: это грунтовые, каменные ящики, погребения с овальной кладкой, а также кувшинные, которым в данной статье уделено основное внимание. Изучение выявленного материала позволяет уточнить границы распространения кувшинных погребений в столице Армавир, их ориентацию по отношению к сторонам света, погребальный обряд, ритуалы, а в случае наличия сопутствующего материала и путем изучения его ассортимента – установить расположение столичного некрополя и определить период его существования.
Armavir, the capital of Ancient Armenia, occupies the territory of the eponymous hill (height - 80 m), bordering the city of Argishtikhinili, built in the 8th century BC on the west-east ridge in the central part of the Ararat plain, and the area between the villages of Haykavan, Jrashen, Artagers, Armavir. As a result of continuous studies conducted since 1962, it became clear, that Armavir was occupied in different periods. Layers from pre-Urartian period (4th – beginning of the 1st millennium BC) to the High Middle Ages (10 – 13th centuries) were revealed. The main attention of the research was focused on the study of the citadel and some parts of the city quarters, while the problem of studying the necropolis remained unsolved. In the process of constructional works since the 19th century in various parts of the city quarters burials belonging to the periods from the Early Bronze Age to the Late Middle Ages were accidentally revealed, and among them there were those of the Classical period. The burials are represented by traditional types: pits, stone boxes, burials with oval-shaped masonry, as well as jar burials, which are the focus of this article. The study of the material makes it possible to clarify the distribution boundaries of the jar burials in the capital Armavir, their orientation in relation to the cardinal points, funeral rites as well as dating issues.