Ποινές και κοινωνία στην βενετοκρατούμενη Κρήτη (16ος αιώνας)
Authors: Τσακίρη Ρομίνα 
Published: January 2014

Στην εργασία αναδεικνύονται όψεις της κοινωνίας στο νησί της βενετοκρατούμενης Κρήτης, κυρίως τον 16ο αλλά και 17ο αιώνα, μέσα από την εγκληματικότητα και την ποινική διαδικασία. Ο 16ος αιώνας υπήρξε σημαντικός για τις αλλαγές που σημειώθηκαν στην οικονομική πορεία των κρατών του δυτικού ευρωπαϊκού χώρου και της ανατολικής Μεσογείου, οι οποίες συνέβαλαν στην αλλαγή του συσχετισμού των δυνάμεων μεταξύ των δυτικών κρατών. Αυτές, όπως και οι αλλαγές σε θρησκευτικά ζητήματα, που συντελέστηκαν στη χριστιανική Ευρώπη την ίδια περίοδο, σηματοδότησαν μία μεταβατική περίοδο για τη διαμόρφωση του νεότερου ευρωπαϊκού κράτους με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και προβλήματα, τα οποία συνέχισαν να υφίστανται στον 17ο αιώνα και να καθορίζουν τις διαδικασίες της ποινικής δικονομίας και τιμωρίας. Το βενετικό κράτος, ήδη στη μέγιστη έκτασή του στην αυγή του 16ου αιώνα, απαιτούσε συγκέντρωση εξουσίας και νομική οργάνωση για να επιτευχθεί η συνοχή μητρόπολης και κτήσεων και για να αντιμετωπιστούν ποικίλα προβλήματα. Όμως ο αιώνας σηματοδότησε και για την Κρήτη περίοδο κρίσεων που συνδέθηκαν με την εγκληματικότητα και την απονομή της δικαιοσύνης. Στον Πρόλογο παρουσιάζονται οι αρχειακές πηγές, η μεθοδολογία και παρατίθεται μια σύντομη διάρθρωση της μελέτης. Στην Εισαγωγή γίνεται σύντομη αναφορά στην ιστορία, στους θεσμούς, στη διοικητική και κοινωνική οργάνωση, στο δίκαιο Βενετίας και Κρήτης αλλά και στα προβλήματα που αντιμετώπισαν μητρόπολη και κτήση κατά τον 16ο αιώνα. Στο Α΄ μέρος («Υπηρεσίες της Δικαιοσύνης και Κοινωνία») εξετάζεται η οργάνωση και η σύνθεση των δικαστηρίων στο νησί (ανώτερα-κατώτερα, ποινικά-αστικά), στον χώρο της πόλης και της υπαίθρου, με αναφορές στην προέλευση των μελών τους (βενετοί ή μέλη των τοπικών ελίτ), στις συχνά αλληλο-επικαλυπτόμενες αρμοδιότητές τους και στους ανάλογους θεσμούς της μητρόπολης. Παρουσιάζονται, επίσης, τα σώματα αστυνόμευσης και άλλες υπηρεσίες των δικαστηρίων και τα αίτια της δυσλειτουργίας της δικαιοσύνης, επίσης στις πόλεις και στην ύπαιθρο. Στο Β΄ μέρος («Ποινική Διαδικασία στη Βενετοκρατούμενη Κρήτη») εξετάζεται η διαδικασία της καταγγελίας αλλά και οι νέες δικαστικές (delegazioni, rito του Συμβουλίου των Δέκα, servatis servandis) και ανακριτικές πρακτικές (η ομολογία με βασανιστήρια, η κατάθεση, ο όρκος) της νέας ανακριτικής διαδικασίας (inquisitorio) στο πλαίσιο μιας ποινικής δίκης, στην μητρόπολη και στην Κρήτη. Στη συνέχεια, εξετάζονται αναλυτικά τα είδη των επιβαλλόμενων ποινών (τα χρηματικά πρόστιμα, οι σωματικές ποινές, η ποινή της φυλάκισης, η θανατική ποινή, η εξορία και η γαλέρα), ο δημόσιος και συμβολικός χαρακτήρας τους, η διαφοροποίησή τους ανάλογα με την κοινωνική καταγωγή, τη βενετική ή μη υπηκοότητα, το φύλο, την ηλικία, το θρήσκευμα του θύτη. Τέλος, εξετάζεται η δυνατότητα αίτησης για χάρη, τόσο στην Κρήτη όσο και στη μητρόπολη, και η απονομή χάριτος. Στο Γ΄ μέρος («Παραβατικότητα και Κοινωνία στην Κρήτη») διερευνώνται τα αξιόποινα για την κοινωνία της εποχής αδικήματα, η παρουσία συγκεκριμένων εγκλημάτων στις πηγές που αφορούν την Κρήτη και η σπανιότητα άλλων, οι λόγοι για τους οποίους πολλά από αυτά δεν διώκονταν από τα δικαστήρια. Επιχειρείται μία ανάλυση της βίας στην πόλη και στην ύπαιθρο, με ειδικότερες αναγωγές στους εμπλεκόμενους (θύτες και θύματα), στα αίτια και στην αντιμετώπισή της. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στα ταραχοποιά - περιθωριακά στοιχεία (εξόριστοι και φυγόδικοι-φυγόποινοι, περιπλανώμενοι, μπράβοι, ληστές, πρόσφυγες, στρατιώτες, κάτοικοι των Σφακίων), στις ιδιαίτερες μορφές βίας που απέρρεαν από την υπεράσπιση της τιμής (βεντέτα), αλλά και στις δυσκολίες αποτύπωσης των επιπέδων βίας και εγκληματικότητας στη βενετοκρατούμενη Κρήτη. Έπειτα, αναδεικνύονται πτυχές της ποινικής διαδικασίας στην Κρήτη ενταγμένες στο κοινωνικο-οικονομικό και πολιτισμικό πλαίσιο: εξετάζονται η διαφορετική αντιμετώπιση των πληθυσμιακών ομάδων (κοινωνικο-οικονομικών, επαγγελματικών και εθνοτικών ομάδων με διαφορετικό θρησκευτικό προσανατολισμό, όπως ήταν οι Εβραίοι), η συμμετοχή των γυναικών και των παιδιών στο έγκλημα και η απόδοση της τιμωρίας. Ειδικότερα εξετάζεται ο ρόλος της γυναίκας στον οικογενειακό βίο και η διαφορετική αντιμετώπισή της σε σχέση με τον άνδρα στο αδίκημα της μοιχείας. Συμπερασματικά, επιχειρούμε να εξετάσουμε τις διαδικασίες της ποινικής δικονομίας και τιμωρίας σε σχέση με την τοπική κοινωνία και τη μητρόπολη, την εκλογίκευση της απόδοσης δικαιοσύνης σύμφωνα με τις τρέχουσες ανάγκες, αλλά και την υπονόμευση του δικαίου, συχνά από το ίδιο το κράτος, είτε ως έκφραση κοινωνικής και πολιτικής κρίσης είτε ανάλογα με τις κοινωνικές και πολιτικές επιταγές. Γίνεται αναγωγή σε συμφραζόμενα περιοχών της δυτικής Ευρώπης, και ειδικότερα του βενετικού κράτους, ώστε η περίπτωση της Κρήτης να αντιμετωπιστεί ως αναπόσπαστο τμήμα του ευρύτερου γεωγραφικού χώρου. Τέλος, ακολουθεί δημοσίευση επτά εγγράφων, πίνακας των βραχυγραφιών και των ανέκδοτων πηγών και βιβλιογραφία (ελληνόγλωσση-ξενόγλωσση). Αν και αφετηρία και αρχική βάση της εργασίας αποτέλεσε o 16ος αιώνας, κατά το παρόν στάδιο επεξεργάζομαι εκ νέου τη διατριβή, ενισχύοντας το υλικό από τον 17ο αιώνα, με πρόθεση τη δημοσίευσή της.