Ο Πρωταγόρας και το πρόβλημα της Αλήθειας
Authors: Ράπτης Νικόλαος 
Published: September 2022

Ο σκοπός της διατριβής είναι η ερμηνευτική ανασυγκρότηση της σκέψης του Πρωταγόρα και η σύγκρισή της με την σκέψη του Πλάτωνα. Στο πρώτο κεφάλαιο αναλύονται σημαντικά αποσπάσματα και μαρτυρίες που αφορούν, πρώτον, τη διδασκαλία του Πρωταγόρα για τους λόγους και, δεύτερον, τις απόψεις του για τη φύση της γνώσης και της πραγματικότητας. Το κεφάλαιο καταλήγει με μια εκτενή ανάλυση και ερμηνεία της περίφημης διακήρυξης «πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος». Σε όλα τα παραπάνω, ο Πρωταγόρας συσχετίζεται με άλλους προσωκρατικούς στοχαστές (Ξενοφάνης, Ηράκλειτος, Παρμενίδης, Αναξαγόρας, Δημόκριτος), ενώ γίνεται προσπάθεια αυτοί οι συσχετισμοί να είναι πρωτότυποι ώστε να δοθεί μια νέα ερμηνεία της σκέψης του σοφιστή. Στο δεύτερο κεφάλαιο περνάμε στον «πλατωνικό» Πρωταγόρα, και συγκεκριμένα σε κάποια θέματα που αναφέρονται στον διάλογο "Πρωταγόρας". Με αφορμή ένα χωρίο από τον διάλογο ερμηνεύουμε τη διδασκαλία του Πρωταγόρα για την αλήθεια και το ψεύδος, για την ηθική, την πολιτική και τη ρητορική. Κατά την ανάλυση αυτών των θεμάτων γίνεται αντιπαραβολή του Πρωταγόρα με άλλους σοφιστές (Αντιφών, Γοργίας) και με τον Πλάτωνα. Σε αυτό το κεφάλαιο επιχειρείται επιπλέον μια νέα και πρωτότυπη ερμηνεία της διδασκαλίας του Πρωταγόρα για την πολιτική τέχνη και τον λόγον. Στο τρίτο κεφάλαιο, γίνεται εκτενής σχολιασμός της λεγόμενης Απολογίας ή Υπεράσπισης του Πρωταγόρα στον πλατωνικό διάλογο "Θεαίτητος". Παράλληλα, αναλύουμε έννοιες που ενδεχομένως έπαιζαν σημαντικό ρόλο στην οντολογική, ηθική και πολιτική σκέψη του Πρωταγόρα, όπως είναι η ομοιότητα (ή ομοίωσις), η ανομοιότητα (ή ανομοίωσις), η παιδεία και η σοφία. Επιχειρείται, επίσης, ο συσχετισμός των οντολογικών και γνωσιοθεωρητικών απόψεων του σοφιστή με την ρητορική, την ποίηση, την δημοκρατία και τον πλουραλισμό. Τέλος, κάνουμε εκτενή αναφορά στην πρωταγόρεια «θεραπεία» μέσω των λόγων, στη διάκριση φύσις/νόμος και στη σχέση ανάμεσα στη γλώσσα και την πραγματικότητα. Στο τέταρτο κεφάλαιο, αναλύουμε το περίφημο αγνωστικιστικό απόφθεγμα του Πρωταγόρα για τους θεούς και εστιάζουμε στη σχέση θρησκείας και πολιτικής αντιπαραβάλλοντας τις αντιλήψεις του Πρωταγόρα με αυτές του Πλάτωνα. Επίσης, επιχειρούμε να αποκωδικοποιήσουμε φιλοσοφικά τον Μύθο που αφηγείται ο σοφιστής στον Πρωταγόρα και, επομένως, αναφερόμαστε στην σχέση φύσης και τέχνης και σε θέματα που αφορούν την ανθρωπότητα και τον πολιτισμό. Τέλος, στο Παράρτημα, συζητείται εκτενώς η κριτική του Αριστοτέλη στον Πρωταγόρα και γίνεται μια προσπάθεια υπεράσπισης της σκέψης του σοφιστή. Σε αυτό το πλαίσιο εστιάζουμε στην αρχή της μη-αντίφασης και στο πρόβλημα της αντικειμενικότητας των πραγμάτων. Προτείνουμε, επίσης, μια οντολογική θέση (τα όντα ως δυνάμεις) που ενδεχομένως πρέσβευε ο σοφιστής και επισημαίνουμε κάποιες ενδιαφέρουσες ομοιότητες ανάμεσα στον Πρωταγόρα και τον Αριστοτέλη. Τέλος, συζητείται το θέμα της αμφισημίας του λόγου και της ενδεχόμενης σημασίας του τόσο για την σοφιστική όσο και για την φιλοσοφία. Σε όλη την έκταση της διατριβής, επιχειρούμε μια κριτική υπεράσπιση του στοχασμού του Πρωταγόρα και αναζητούμε τις ομοιότητες και τις διαφορές του Πρωταγόρα με τον Σωκράτη και τον Πλάτωνα. Αναδεικνύονται, γενικότερα, οι συγκλίσεις και οι αποκλίσεις της σοφιστικής με τη φιλοσοφία και παρουσιάζεται η μεταξύ τους διαμάχη ως ιδρυτικό στοιχείο του πλατωνικού έργου, ενός έργου που ωστόσο φαίνεται πως έχει επηρεαστεί βαθιά από τη σοφιστική σκέψη.