Siyâsetnâmelerde Adil Yönetim Sorunu: Dini Argüman ve Kişisel Çıkar Argümanı
Authors: KILINÇ Zeynel Abidin 
Published: December 2019

Bu
çalışmada geleneksel Sünnî siyasal düşüncenin hükümdarlara öğütlerden oluşan
siyâsetnâme geleneği adil yönetim problemine sunduğu çözüm açısından eleştirel
biçimde analiz edilmiştir. İlgili literatürde genellikle dini öğütlerden ibaret
görülen siyâsetnâmeler, dini hassasiyeti olmadığı için nefsinin arzu ve
isteklerine uyarak adaletten ayrılıp zulme sürüklenen yöneticiler karşısında
etkisiz görülür. Bu çalışmada, ilgili literatürdeki bu baskın yorum
eleştirilerek siyâsetnâmelerde dini argümana ilaveten, özellikle nefsinin istek
ve arzularına tâbi olduğu için zulme sürüklenen yöneticiyi adil yönetime ikna
etmek için geliştirilen fakat literatürde pek dikkate alınmayan ikinci bir
argüman türü olduğu ileri sürülmektedir. Bu ikinci argüman bu çalışmada kişisel
çıkar argümanı olarak adlandırılmıştır. Eğer hükümdar nefsinin arzu ve
isteklerine tâbi olduğu için dini argümanı dikkate almayacak birisi ise,
siyâsetnâmeler kişisel çıkar argümanına müracaat ederek yöneticinin kişisel
çıkarına hitap eder. Hükümdarın çıkarı iktidarda kalmak, iktidarını
güçlendirmek ve iktidarı kendi nesline aktarmaktır. Kişisel çıkar argümanı,
adil yönetimin hükümdarın kişisel çıkarına hizmet edebilecek tek ve en
güvenilir yol olduğunu göstererek onu adil yönetime sevk etmeye çalışır.   

Özet: Kadim medeniyetlerde yöneticilere adil ve etkin yönetim konularında
ahlaki ve pratik tavsiyeler vermek amacıyla geliştirilen Siyâsetnâme geleneği,
geleneksel İslam siyasal düşünce tarihinde de önemli bir yere sahiptir.
Müslüman idareciler ve düşünürler,  özellikle
İran ve Hint medeniyetlerinde baskın olan Siyâsetnâme geleneği ile İslam’ın ilk
dönemlerinde gerçekleşen fetihler sonucu tanışmıştır. Başlangıçta bu
medeniyetlere ait siyâsetnâmelerden tercümeler yapılmış, daha sonrasında ise
Müslüman devlet adamları ve düşünürler kendi tecrübeleri ve dini kaynaklarını
da ekleyerek özgün siyâsetnâme eserleri yazmışlardır. Siyâsetnâmelerde
hükümdarın toplumu adil biçimde yönetebilmesi için ihtiyaç duyacağı hem ahlaki
erdemler hem de tecrübeye dayalı pratik yönetme usulleri ortaya konulur. Ahlaki
erdemler büyük oranda dini metinlerden ve kutsal bilinen kişilerin
hayatlarından derlenirken pratik yönetim usulleri geçmişte adil yönetimi tesis
etmede başarılı olmuş hükümdarların tecrübelerinden hareketle geliştirilir. Siyâsetnâme
geleneği, teorik ve felsefi ideal devlet modelleri arayışına girmek yerine
tecrübî akla, sağduyuya ve dini/ahlaki erdemlere dayanır. Doğu toplumlarında
siyâsetnâme olarak adlandırılan bu tür eserler, Batı siyasal düşüncesinde
“Hükümdar Aynaları” olarak adlandırılmıştır.  

Adil ve
etkin yönetimin başat konu olduğu Siyâsetnâme geleneğine dair literatürde
siyâsetnâmelerin genellikle ahlaki öğütlerden ibaret eserler olarak
değerlendirildiği görülür. Bu yaklaşım, siyâsetnâmelerin yöneticileri adil yönetime
teşvik etmek için herhangi bir kurumsal düzenleme öngörmeksizin tümüyle dini
argümana dayandığını ileri sürer. Siyâsetnâmelerde yönetici, devlet iktidarının
kendisinde toplandığı nihai makamdır. Güçler birliği söz konusudur, fakat
yöneticinin yetki sınırlarını aşması durumunda onu engelleyebilecek anayasal
nitelikte herhangi bir kurumsal tedbir öngörülmemiştir. Dini argüman esas
itibariyle yöneticiye adil olduğu takdirde ahirette kurtuluşa erenlerden
olacağını, eğer adil olmazsa ahiret hayatında büyük bir ceza ile
karşılaşacağını söyler. Siyâsetnâmeleri dini argümandan ibaret gören yaygın
yaklaşım, kurumsal tedbirlerle desteklenmeyen dini argümanın adil yönetim işini
büyük oranda yöneticinin tercihine ve hatta keyfine bırakmak durumunda
kaldığını ileri sürer. Eğer yönetici iman sahibi ve imanının gereğini yerine
getiren bir kişi ise kendisine verilen öğütleri dikkate alacaktır. Eğer
yönetici nefsinin arzu ve istekleri peşinde sürüklenen bir kişi ise dini hiçbir
tavsiyeye kulak asmayacaktır. Bu nedenle bu baskın yaklaşım, nefsinin
arzularına kapılmış zalim bir hükümdar karşısında siyâsetnâmelerin etkisiz
kalacağı sonucuna sürüklenir.

Siyâsetnâmeleri
ahlaki tavsiyelerden ibaret gören bu yaklaşım, Siyâsetnâme geleneğinde mevcut
olan bir diğer argümanı göz ardı eder. 
Bu ikinci argüman, dini argümanı hiç dikkate almayacak şekilde nefsinin
arzu ve istekleri peşinde giden yöneticiyi adil yönetime ikna etmek için
geliştirilmiştir. Çalışmamızda bu argüman, kişisel
çıkar argümanı olarak adlandırılmıştır. Yaygın görüşün aksine,
siyâsetnâmeler ahlaki kaygısı olmayan ve dini emirleri dikkate almayan yönetici
sorununu ciddiyetle ele alır ve dini hiçbir argümana müracaat etmeksizin,
yöneticinin tamamen kişisel çıkarına hitap ederek onu adaletle yönetmeye teşvik
eder. Yaygın görüş kişisel çıkar argümanını göz ardı ettiği gibi
siyâsetnâmelerin değerini de tam takdir edememiş olur. Kişisel çıkar argümanı,
nefsinin istek ve arzularına tâbi bir yöneticiye karşı dini argümanın işe
yaramayacağını açıkça ifade eder. Bu nedenle, kişisel çıkar argümanı,
yöneticinin dini duygularına değil doğrudan dünyevi çıkarına hitap ederek onu
adil yönetime teşvik eder. Yöneticinin çıkarı; iktidarda kalmak, iktidarını
güçlendirmek ve iktidarı kendi nesline aktarmaktır. Siyâsetnâme geleneği, tarihsel
birçok örnekle zalim idarelerin nasıl kısa süre içerisinde yok oluşa
sürüklendiğini ortaya koyarak dünyevi iktidar ve şöhret için bile, geçerli tek
yolun adil yönetim olduğunu ortaya koyar.

Adil
idarenin hem bireyler arasında hem de toplumla devlet arasında yaygın güven
meydana getirdiği, bu genel güven ortamının bireylerin fıtratında dercedilmiş
kazanma arzusunu harekete geçirerek tüm toplumsal alanlarda gelişmeye yol
açtığı ve devletin gücünü artıracak mali kaynakları çoğalttığı tezi, kişisel
çıkar argümanının temelini teşkil eder. Adil yönetim, hem devleti güçlü hem de
toplumu huzurlu ve müreffeh kılmanın tek yoludur. Zalim idare ise, tam tersi
bir süreci harekete geçirir ve hem devlet zayıflar hem de toplum geri kalır.
Bireyler devlete güvenmeyip emeklerinin karşılığını alamayacaklarını düşünmeye
başladığında insan fıtratındaki (doğasındaki) kazanma arzusu harekete
geçmeyecek ve kazanma arzusunun üreteceği müteakip gelişmeler
gerçekleşmeyecektir. Bu durumda devlet de ihtiyaç duyduğu mali kaynakları elde
edemeyecektir. Bu nedenle sadece dünyevi çıkarlarına yönelmiş bir yönetici için
de adil idare kaçınılmaz yoldur. Bu çalışmada Siyâsetnâme geleneğinde mevcut
olmakla birlikte ihmal edilen bu kişisel çıkar argümanı, Mâverdî ve Gazzâlî’nin
siyasal düşünceleri analiz edilerek ortaya konmuştur.

Sünnî
Siyâsetnâme geleneğinde mevcut olan kişisel çıkar yaklaşımı, modern siyaset
felsefesinin kurucularından Hobbes’un siyaset teorisinde de görülebilir.
Hobbes, Avrupa’da bizzat şahit olduğu mezhep ve ideolojik farklılıkların
sürüklediği iç savaşları çıkış noktası olarak alır. Buna göre, toplumsal düzen
ve istikrar bir toplumun çözmesi gereken ilk temel meseledir. Düzen ve
güvenliğin olmadığı ortamda toplum hayatı mümkün olmayacaktır. Hobbes’un çözümü
güçler birliği ilkesine dayanan monarşidir. Leviathan
olarak adlandırdığı güçlü ve etkin devletin aslî fonksiyonu, düzen ve güvenliği
temin etmektir. Hobbes, otoriter bir devletin getireceği sınırlamaları ehven-i
şer olarak onaylar. Hobbes’a göre toplumun yöneticiden meşru biçimde talep
edebileceği tek şey düzen ve güvenliktir. Yöneticinin otoritesinin kaynağı adil
yönetim değil toplumsal düzen ve güvenliğin sağlanmasıdır. Bu aşamadan sonra
Hobbes, her ne kadar adil yönetim yöneticinin sorumluluğu olmasa da onun iktidarının
devamı için en uygun yolun toplumun refah ve konforunu artıracak adil yönetim
olduğunu ileri sürer. Hobbes’un mantığı Siyâsetnâme geleneğinde tespit
edebildiğimiz kişisel çıkar argümanıdır. Yöneticiye, adaletle yönetmek zorunda
olmasa da, adil yönetimin iktidarını güçlendireceğini ve daimi kılacağını
söyler.