Προς μια γεωγραφική προσέγγιση της συνείδησης με εφαρμογή στο τοπίο
Authors: Παυλής Ευάγγελος 
Published: August 2021

Μέχρι σήμερα, η επιστημονική προσέγγιση της έννοιας της «συνείδησης», συμπεριλαμβανομένης και της συγγενούς της έννοιας της «συνειδητότητας», είναι κυρίως ανθρωποκεντρική, αφού έχει διερευνηθεί και διερευνάται μέσω της Φιλοσοφίας, της Ψυχολογίας, της Φυσικής και της Βιολογίας/Νευροεπιστήμης, που εστιάζουν είτε στις λειτουργίες του ανθρώπινου εγκεφάλου/νου/σώματος, είτε σε ενσωματωμένους κώδικες ανθρώπινης ηθικής. Σκοπός της διατριβής είναι η παρουσίαση μιας ολοκληρωμένης γεωγραφικής, «περισσότερο-από-ανθρωποκεντρικής» προσέγγισης της μελέτης της ανθρώπινης συνείδησης, στη διαμόρφωση της οποίας υποστηρίζεται ότι συμβάλλει καθοριστικά ο παράγοντας «χώρος», μέσω της σχέσης του ανθρώπου με αυτόν. Η διερεύνηση της ανθρώπινης συνείδησης, όσον αφορά σε ζητήματα χώρου, αποδίδεται με τον όρο «χωρική συνείδηση», η οποία διαμορφώνεται από την αντίληψη, το συναίσθημα και την συμπεριφορά, όπως αυτά υπεισέρχονται στους κάθε είδους συσχετισμούς και αλληλεπιδράσεις ανθρώπου και χώρου. Επίσης, η παρούσα διατριβή προχωρά στην εφαρμογή της εν λόγω γεωγραφικής προσέγγισης της συνείδησης μέσω του τοπίου, ως της καταλληλότερης χωρικής μονάδας ανάλυσης της συνείδησης, αναπτύσσοντας ένα μοντέλο «τοπιακής συνείδησης», το οποίο εφαρμόζεται στην ελληνική ύπαιθρο, και συγκεκριμένα στο νησί της Λέσβου και στην περιοχή της Αρκαδίας. Η εμπειρική έρευνα έδειξε ότι υπάρχει συγκεχυμένη, και όχι ξεκάθαρη, αντίληψη του τοπίου, και η σχέση του σύγχρονου Έλληνα/ίδας με το τοπίο είναι ελλειμματική και προβληματική (προβληματική ανάγνωση, εννοιολόγηση, νοηματοδότηση, κλπ.). Το τοπίο γίνεται κυρίως αντιληπτό ως εικόνα και ταυτίζεται με τις έννοιες «φύση» και «περιβάλλον» (κυριαρχεί η παράδοση της «καθαρής φύσης»). Η διαμόρφωση συνείδησης τοπίου του σύγχρονου Έλληνα/ίδας βρίσκεται σε πρώιμο στάδιο, καθότι οι Έλληνες/ίδες, δεδομένης της περιορισμένης τους αντίληψης τοπίου, αρχίζουν μεν να (επαν)αναπτύσσουν το συναίσθημα για το τοπίο (είναι ιδιαίτερα σημαντικός ο ρόλος των συναισθημάτων και βιωμάτων στην αξιολόγηση του τοπίου), ωστόσο επιδεικνύουν ένα άθροισμα αρνητικών συμπεριφορών προς αυτό. Από την έρευνα προκύπτει διχασμός απόψεων για τη σημαντικότητα των προβλημάτων του τοπίου και παρατηρούνται αντιφάσεις και αναντιστοιχία λόγων και πράξεων όσον αφορά συμπεριφορά των πολιτών στο τοπίο. Παράλληλα, οι ενέργειες ορθής διαχείρισής του τοπίου είναι περιορισμένες. Από την παρούσα έρευνα επίσης προκύπτει ότι οι κάτοικοι της πόλης αντιλαμβάνονται, βιώνουν και συναισθάνονται το τοπίο της υπαίθρου πρωτίστως ως συμβολικό αγαθό/μόρφωμα, ενώ οι κάτοικοι της υπαίθρου το αντιλαμβάνονται, το βιώνουν και το συναισθάνονται περισσότερο ως παραγωγικό αγαθό/μόρφωμα, λόγω της ανάγκης επιβίωσής τους από αυτό. Κατά συνέπεια, σήμερα δεν υπάρχει διαμορφωμένη συνείδηση τοπίου στην Ελλάδα, αλλά θεωρείται ότι υπάρχουν οι προϋποθέσεις ανάπτυξής της, κυρίως μέσω της παιδείας, της καλλιέργειας συμμετοχής της κοινωνίας των πολιτών στην προστασία, στη διαχείριση και στον σχεδιασμό του τοπίου αναγνωρίζοντας τον ρόλο, την αξία και τη σημαντικότητα των τοπίων τους, αλλά και, γενικότερα, μέσω ανάπτυξης μιας στρατηγικής για το τοπίο σε εθνικό επίπεδο. Η διαμόρφωση της συνείδησης του τοπίου επηρεάζεται από: α) τη σχέση του ανθρώπου με το τοπίο ως τόπο κατοικίας και καθημερινό βίωμα και την αίσθηση του τοπίου ως «κοινού αγαθού», ως αναφαίρετο δικαίωμα αλλά και βασική υποχρέωση και β) από τη μόρφωση, και ευρύτερα από την παιδεία, που οδηγεί σε μια πιο βαθιά και ολοκληρωμένη προσέγγιση, αντιμετώπιση και κατανόηση των προβλημάτων του τοπίου και των αιτιών τους, ενώ η έλλειψη μόρφωσης/παιδείας οδηγεί σε μια πιο συγκεχυμένη και προβληματική αντίληψη του τοπίου, αλλά και συγκεχυμένα ή σε προβληματική ανάπτυξη/καλλιέργεια συναισθημάτων ως προς τις σχέσεις ανθρώπου και χώρου. Η μόρφωση/παιδεία σε συνδυασμό με το άμεσο βίωμα της υπαίθρου και την αίσθησή του ως «κοινού αγαθού» οδηγούν σε μια πιο βαθιά και ολοκληρωμένη προσέγγιση του τοπίου και προς την καλλιέργεια μιας τοπιακής συνείδησης. Η εφαρμογή του μοντέλου της συνείδησης του τοπίου μπορεί να συνεισφέρει σε όλα τα ζητήματα τα σχετικά με το τοπίο όπως στην εκπαίδευση/κατάρτιση, στην έρευνα, στην ανάπτυξη πολιτικής, σε θέματα σχεδιασμού και στην καλύτερη εφαρμογή της Ευρωπαϊκής Συνθήκης του Τοπίου.