Three essays on inequality and poverty in Greece
Authors: Καναβιτσά Ελένη 
Published: July 2023

Η οικονομική κρίση του 2008 φάνηκε να αλλάζει το κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο σε πολλές χώρες σε όλη την Ευρώπη, αλλά οι επιπτώσεις της στις χώρες της Νότιας Ευρώπης είναι οι πιο αξιοσημείωτες. Έτσι, η παρούσα διατριβή αποτελείται από τρία δοκίμια που εξετάζουν την εισοδηματική ανισότητα και τη φτώχεια στην Ελλάδα μεταξύ της περιόδου 2007-2019. Ειδικότερα, το πρώτο δοκίμιο παρέχει μια λεπτομερή περιγραφή της εξέλιξης του επιπέδου και της δομής της εισοδηματικής ανισότητας κατά την περίοδο 2007-2019, κατά την οποία η Ελλάδα αντιμετώπισε μία από τις σοβαρότερες κρίσεις χρέους μεταξύ των ανεπτυγμένων χωρών. Στόχος είναι να εξεταστεί πώς οι αλλαγές στη συνολική κατανομή εισοδήματος επηρέασαν την ανισότητα «μεταξύ» και «εντός» των διαφορετικών κοινωνικοοικονομικών ομάδων, καθώς και των διαφορετικών πηγών εισοδήματος. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι η ανισότητα αυξήθηκε στην αρχή και στην κορύφωση της κρίσης, αλλά το μέγεθος της μεταβολής ποικίλλει μεταξύ των διαφόρων δεικτών, ενώ μειώθηκε σημαντικά μεταξύ των ετών 2015 και 2018. Οι καταγεγραμμένες αυξήσεις είναι μεγαλύτερες όταν οι δείκτες που χρησιμοποιούνται είναι σχετικά πιο ευαίσθητοι σε μεταβολές κοντά στο κατώτερο μέρος της κατανομής εισοδήματος. Η αύξηση της ανεργίας διαδραμάτισε τον ουσιαστικότερο ρόλο στη μείωση του εισοδήματος μεγάλου μέρους του πληθυσμού, σε συνδυασμό με την απουσία ενός επαρκούς διχτυού κοινωνικής ασφάλειας. Η ανισότητα «εντός» των εξεταζόμενων πληθυσμιακών ομάδων ήταν πολύ πιο σημαντική στη διαμόρφωση της συνολικής ανισότητας από την ανισότητα «μεταξύ» των πληθυσμιακών ομάδων. Η συμβολή των ανισοτήτων που υπάρχουν «μεταξύ» εκπαιδευτικών ομάδων στη συνολική ανισότητα μειώθηκε, ενώ η συμβολή των ανισοτήτων μεταξύ διαφορετικών επαγγελματικών ομάδων αυξήθηκε. Επιπλέον, η αύξηση των φόρων και των εισφορών κοινωνικής ασφάλισης ως μερίδια του συνολικού ακαθάριστου εισοδήματος συνοδεύτηκε από φθίνουσα σχετική προοδευτικότητα με την πάροδο του χρόνου.Το δεύτερο δοκίμιο εξετάζει την επίδραση της κρίσης στη δομή και το επίπεδο της φτώχειας διαφόρων πληθυσμιακών ομάδων καθώς και τους προσδιοριστικούς παράγοντες του να είσαι ή όχι φτωχός χρησιμοποιώντας δεδομένα SILC για την περίοδο 2007-2019. Όταν χρησιμοποιούνται «αγκυροβολημένα» όρια φτώχειας και δείκτες φτώχειας ευαίσθητοι σε διαφορετικά μέρη της εισοδηματικής κατανομής, το επίπεδο φτώχειας αυξάνεται σε απίστευτα υψηλά επίπεδα κατά την υπό εξέταση περίοδο. Όταν τα όρια φτώχειας που χρησιμοποιούνται είναι «σχετικά» (δηλ. ανάλογα με το τρέχον διάμεσο εισόδημα), το ποσοστό φτώχειας δεν μεταβάλλεται σημαντικά, ωστόσο όταν χρησιμοποιούνται και πάλι δείκτες ευαίσθητοι σε διαφορετικά μέρη της κατανομής, η αύξηση της φτώχειας είναι και πάλι πολύ σημαντική. Τα πιο ενδιαφέροντα αποτελέσματα σχετίζονται με τις αλλαγές στη δομή της φτώχειας. Η κρίση συνδέθηκε με πολύ σημαντική αύξηση της ανεργίας. Η προστασία από την ανεργία στην Ελλάδα ήταν ανεπαρκής, ενώ δεν υπήρχε καμία «παροχή έσχατης ανάγκης», τουλάχιστον μέχρι το 2017, όταν εφαρμόστηκε το ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα. Κατά συνέπεια, η σχετική θέση των νοικοκυριών με άνεργα μέλη (και, ιδίως, με άνεργους «αρχηγούς» νοικοκυριών) επιδεινώθηκε απότομα, ενώ η συμβολή τους στη συνολική φτώχεια εκτινάχθηκε. Σε αντίθεση με ό,τι υποστηρίζεται συχνά στον ελληνικό δημόσιο λόγο, η σχετική θέση των νοικοκυριών με «αρχηγό» συνταξιούχο βελτιώθηκε, αν και βίωσαν επίσης σημαντική μείωση του βιοτικού τους επιπέδου.Τέλος, αν και η αποσύνθεση της εισοδηματικής ανισότητας με παραδοσιακές μεθόδους έχει χρησιμοποιηθεί ευρέως σε μελέτες διανομής και αναδιανομής εισοδήματος, έχει περιορισμούς και μειονεκτήματα. Ως συνέπεια αυτών των περιορισμών, το τρίτο δοκίμιο σκοπεύει να συμβάλει στον εντοπισμό των κύριων παραγόντων που οδηγούν στη μεταβολή του επιπέδου της εισοδηματικής ανισότητας στην Ελλάδα κατά την περίοδο μεταξύ 2007-2019, μέσω της εφαρμογής μιας αποσύνθεσης της ανισότητας με βάση την παλινδρόμηση χρησιμοποιώντας την τιμή Shapley. Αυτή η προσέγγιση μας επιτρέπει να ποσοτικοποιήσουμε τη συμβολή ενός συνόλου παραγόντων στη συνολική ανισότητα λαμβάνοντας υπόψη τη συσχέτιση μεταξύ τους. Ο συντελεστής Gini και η μέση λογαριθμική απόκλιση (MLD) χρησιμοποιούνται για τη μέτρηση της εισοδηματικής ανισότητας ενώ, τα πρώτα αποτελέσματα δείχνουν πως το μοντέλο παλινδρόμησης εξηγεί το 43,0% έως 48,0% (26,0%-30,0%) της πραγματικής εισοδηματικής ανισότητας όταν χρησιμοποιείται ο δείκτης Gini (MLD). Το μορφωτικό επίπεδο και η επαγγελματική κατάσταση του αρχηγού του νοικοκυριού είναι οι κύριοι παράγοντες στη διαμόρφωση της συνολικής ανισότητας καθ' όλη τη διάρκεια της εξεταζόμενης περιόδου. Ωστόσο, υπάρχουν διαφορές στην ποσοστιαία συνεισφορά τους μεταξύ των ετών 2007 και 2013. Ενώ το μορφωτικό επίπεδο του αρχηγού ενός νοικοκυριού φαίνεται να έχει το υψηλότερο σχετικό βάρος στη διαμόρφωση της ανισότητας το 2007, το επαγγελματικό καθεστώς του αρχηγού του νοικοκυριού είναι αυτό που κυριαρχεί για τα επόμενα χρόνια από το 2013 και έπειτα.