The anthropology of St Gregory Palamas
Authors: Χουλιαράς Αλέξανδρος 
Published: January 2024

Η παρούσα διατριβή μελετά την ανθρωπολογία του αγίου Γρηγορίου Παλαμά και προσπαθεί να αποδείξει δύο βασικά σημεία: α) ο άνθρωπος είναι, σύμφωνα με τον Παλαμά, ανώτερος από τους αγγέλους, όσον αφορά το κατ’ εικόνα Θεού. Επιπλέον, αυτό οφείλεται στην ανθρώπινη σωματικότητα, στο ανθρώπινο σώμα· β) ο άνθρωπος έχει τη δυνατότητα να «αισθάνεται» τον Θεό· σ’ αυτήν την εμπειρία, το ανθρώπινο σώμα έχει πολύ σημαντική θέση. Εδώ αναφερόμαστε στις πνευματικές αισθήσεις, όπου βασική έννοια είναι η παλαμική «νοερὰ αἴσθησις». Προσπαθώντας να αποδείξει τα δύο προαναφερθέντα σημεία, η παρούσα διατριβή εξετάζει επίσης ορισμένα άλλα συναφή θέματα της παλαμικής ανθρωπολογίας στα διάφορα κεφάλαιά της. Σε κάθε κεφάλαιο —και Μέρος— υπάρχει μια σύντομη εισαγωγή που θέτει τα ερωτήματα που εξετάζονται. Μετά τη σχετική ανάλυση, τα βασικά ευρήματα συνοψίζονται στα συμπεράσματα —στο τέλος κάθε κεφαλαίου, και Μέρους αντίστοιχα. Στην Εισαγωγή ιχνηλατείται η ανάδυση του ζητήματος του ανθρώπινου προσώπου στο πλαίσιο των ησυχαστικών ερίδων, καθώς και ορισμένες βασικές ανθρωπολογικές έννοιες. Οι ενότητες αυτές ορίζουν το πλαίσιο μέσα στο οποίο κινείται η διατριβή και βοηθούν τον αναγνώστη να κατανοήσει καλύτερα τα επόμενα κεφάλαια. Ειδικότερα, το πρώτο Μέρος εξετάζει την εικόνα του Θεού στον άνθρωπο. Αφού πρώτα κάνει μια επισκόπηση της σχετικής διδασκαλίας του αγίου Γρηγορίου, στη συνέχεια προχωρά στην ανάλυση δύο σημαντικών ζητημάτων: α) γιατί λέγεται ότι ο άνθρωπος φέρει μέσα (στον εαυτό) του κάποιες αντανακλάσεις της Αγίας Τριάδος, και β) με ποια έννοια θεωρείται ο άνθρωπος ανώτερος από τους αγγέλους, όσον αφορά την imago Dei. Στη συνέχεια, το δεύτερο Μέρος διερευνά ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον θέμα: την παλαμική «αἴσθησιν νοερά», δηλαδή τις πνευματικές αισθήσεις του ανθρώπου. Είναι ο άνθρωπος ικανός να αποκτήσει γνώση του Θεού; Πώς είναι αυτό δυνατό; Ποιος είναι ο ρόλος του θείου φωτός και των «οφθαλμών της ψυχής»; Ποια είναι η θέση της «έκστασης» και με ποια έννοια έχει το σώμα σημαντικό ρόλο στις πνευματικές αισθήσεις; Αυτά είναι μερικά από τα κύρια ερευνητικά ερωτήματα που εξετάζονται εδώ. Η συμβολή της παρούσας διατριβής στην έρευνα συνοψίζεται στα εξής τρία βασικά συμπεράσματα. Πρώτον, σύμφωνα με τον Παλαμά, η εικόνα του Θεού ενυπάρχει στον άνθρωπο, ο οποίος είναι ψυχή και σώμα, αλλά ο τελικός στόχος του ανθρώπου είναι να αποκτήσει την ομοίωση με τον Θεό. Σ’ αυτήν την πορεία του περνάει μέσα από την «νοερὰ αἴσθησιν», είτε τώρα, είτε στον Παράδεισο. Εξάλλου, το γεγονός ότι ο άνθρωπος είναι πλασμένος κατ’ εικόνα, του επιτρέπει να δέχεται ή και ακόμη να αισθάνεται τον Θεό. Επιπλέον, ο άνθρωπος είναι ανώτερος από τους αγγέλους ως προς το κατ’ εικόνα Θεού για κάποιους συγκεκριμένους λόγους, οι οποίοι όλοι βασίζονται στη σωματικότητά του. Οι άγγελοι όμως διατήρησαν την τελειότητα του καθ’ ὁμοίωσιν και γι’ αυτόν τον λόγο έχουν μεγαλύτερο αξίωμα από μας· βρίσκονται πολύ πιο κοντά στον θεϊκό φωτισμό πού προέρχεται από τον Θεό. Δεύτερον, η νοερά αίσθηση αναφέρεται τόσο στην ψυχή όσο και στο σώμα. Ωστόσο, στον Παράδεισο το σώμα θα απορροφηθεί από το πνεύμα και θα αποκτήσει μια εντελώς πνευματική όψη. Αυτό όμως δεν σημαίνει καθόλου υποτίμηση του σώματος. Αντιθέτως, στην παρούσα διατριβή αποδεικνύεται σαφώς ότι ο Παλαμάς αποδίδει εξαιρετικά μεγάλη αξία στο ανθρώπινο σώμα. Τέλος, η πιο κεντρική θεολογική θέση του Παλαμά είναι η έντονη επιμονή του στη δυνατότητα της ένωσης του ανθρώπου με τον Θεό, της θέωσης: δηλαδή της μετάβασης από το κατ’ εικόνα στο καθ’ ομοίωση, και της ενεργοποίησης της νοεράς αίσθησής του. Και εδώ βρίσκεται, ίσως, το σημαντικότερο δώρο του στις ανθρωπολογικές συζητήσεις της εποχής μας.