Αξιολόγηση της πολιτικής σχεδιασμού των χρήσεων γης στον εξωαστικό χώρο στην Ελλάδα κατά την περίοδο 1975-1995
Authors: Ζήφου Μαρία 
Published: August 2021

[…] Αντικείμενο της παρούσας διατριβής αποτελεί η ανάλυση και αξιολόγηση της πολιτικής σχεδιασμού των χρήσεων γης, που εφαρμόστηκε στη χώρα κατά την περίοδο 1975-1997, σε συσχέτιση με το πρόβλημα της διάχυσης οικιστικών και παραγωγικών δραστηριοτήτων στον εξωαστικό χώρο. Η επικέντρωση του ερευνητικού ενδιαφέροντος στην αξιολόγηση της πολιτικής σχεδιασμού και πολιτικής χρήσεων γης οδήγησε, μεθοδολογικά, στην ανάλυση του συστήματος χωρικού σχεδιασμού που προσεγγίζεται ως ένας από τους κύριους μηχανισμούς παρέμβασης της πολιτείας στη διαδικασία ανάπτυξης και χρήσης της γης. Η ανάλυση περιλαμβάνει σε ένα πρώτο επίπεδο την αποτύπωση του αντικειμένου, των στόχων και των εργαλείων του συνολικού συστήματος χωρικού σχεδιασμού το οποίο ήταν σε ισχύ μέχρι το 1997 οπότε και θεσμοθετήθηκε το νέο, ισχύον, θεσμικό πλαίσιο για τον πολεοδομικό και χωροταξικό σχεδίασμα. Σε ένα δεύτερο, και ουσιαστικότερο επίπεδο, επικεντρώνεται στην αξιολόγηση της φύσης, του σκοπού, της λειτουργίας και του ρόλου των Ζωνών Οικιστικού Ελέγχου (ΖΟΕ) οι οποίες αποτέλεσαν, εκείνη την περίοδο, το κυρίαρχο εργαλείο σχεδιασμού των αλλαγών στη χρήση της γης στον εξωαστικό χώρο και οι οποίες προσεγγίζονται υπό το πρίσμα της αναζήτησης των όρων και προϋποθέσεων που θέτουν για τη ρύθμιση ή μη ρύθμιση των αλλαγών στη χρήση της γης στον εξωαστικό χώρο. Αν και οι ΖΟΕ θεωρούνται ότι λειτούργησαν ως μεταβατικό εργαλείο, εντούτοις η θεσμοθέτηση και εφαρμογή τους αντανακλά θεμελιακά χαρακτηριστικά του συστήματος χωρικού σχεδιασμού στη βάση ότι παρέχουν το ρυθμιστικό πλαίσιο για την καθοδήγηση των ιδιωτικών αποφάσεων και επιλογών καθώς και τη χωροθέτηση των επενδύσεων σε πολλές περιοχές της χώρας. Δύο είναι τα βασικά ερωτήματα που οριοθετούν το αντικείμενο αυτής της έρευνας: • ποιοι είναι οι στόχοι και η διεργασία, ο τρόπος με τον οποίο προσεγγίζονται οι αλλαγές και επιλύονται οι συγκρούσεις αναφορικά με τη χρήση της γης και διαμορφώνονται πολιτικές και χωρικές ρυθμίσεις για την ανάπτυξη του εξωαστικού χώρου, και • ποιος είναι ο ρόλος που διαδραματίζουν τα συγκεκριμένα εργαλεία σχεδιασμού των χρήσεων γης, οι ΖΟΕ, στην ανάπτυξη και παραγωγή του εξωαστικού χώρου. Η συστηματική διερεύνηση αυτών των ερωτημάτων επιτρέπει την κατανόηση των πολλαπλών διαστάσεων της κοινωνικής αυτής διεργασίας του σχεδιασμού χρήσεων γης και την προσέγγιση των βασικών της παραμέτρων και αποσκοπεί στην απάντηση των παρακάτω επιμέρους ερωτημάτων: • αν ο έλεγχος, η ρύθμιση ή/και διαχείριση των αλλαγών στη χρήση της γης στον εξωαστικό χώρο αποτελεί αντικείμενο/σκοπό του συνολικού συστήματος χωρικού σχεδιασμού • αν υπάρχει συγκροτημένη πολιτική γης και πολιτική χρήσεων γης και ποιους στόχους και στρατηγικές προωθεί αναφορικά με την ανάπτυξη ή/και προστασία του εξωαστικού χώρου • πως προσεγγίζεται η γη στο πλαίσιο άσκησης του σχεδιασμού του χώρου, αν δηλ. η γη προσεγγίζεται μόνο ως μέσο παραγωγής ή και ως περιβαλλοντικός πόρος • σε ποιο βαθμό ο σχεδιασμός χρήσεων γης νομιμοποιεί και προβάλλει τις κυρίαρχες τάσεις της αγοράς ή με άλλους όρους σε ποιο βαθμό επιχειρεί, μέσα από την υιοθέτηση μεθόδων και διαδικασιών που προωθούν την κατανόηση των χωρικών αλλαγών, να επηρεάσει τις δυνάμεις μετασχηματισμού του εξωαστικού χώρου καθορίζοντας όρους και προϋποθέσεις για τη χωρική ανάπτυξη και την παραγωγή του δομημένου περιβάλλοντος • σε ποιο βαθμό το αντικείμενο/σκοπός του σχεδιασμού χρήσεων γης προσδιορίζεται σε σχέση με τη φύση, τη μορφή και περιεχόμενο των σχεδίων χρήσεων γης • τι συνιστά στην πράξη το πρότυπο της ‘ορθολογικής χωρικής ανάπτυξης’ το οποίο αποτελεί τη βασική νομιμοποιητική λειτουργία των ΖΟΕ • σε ποιο βαθμό διαμορφώνουν οι ΖΟΕ μια θεσμική δομή που διασφαλίζει την εφαρμογή των χωρικών ρυθμίσεων που θεσμοθετούν, και τέλος • σε ποιο βαθμό ο σχεδιασμός χρήσεων γης μπορεί να ενσωματώσει μεταρρυθμιστικά στοιχεία που θα διαφοροποιήσουν τον ρόλο που διαδραματίζει στη διαδικασία παραγωγής του χώρου γενικότερα και ειδικότερα του εξωαστικού χώρου. […]