Κριτική στη θεωρία του αστικού σχεδιασμού και την λειτουργία του δημόσιου χώρου
Authors: Κυριακίδης Χαράλαμπος 
Published: September 2022

Oι ελληνικές πόλεις αλλάζουν δεχόμενες τις ισχυρές επιπτώσεις της παγκοσμιοποίησης με τιςεπιπτώσεις της να είναι, αρχικά, εντονότερες στον τρόπο ζωής των κατοίκων τους. Στο πλαίσιοαυτό, υπογραμμίζονται στην βιβλιογραφία οι δυναμικές του αστικού χώρου στον 21ο αιώνα,τονίζοντας τη σημασία της διαδικασίας βελτίωσης της ποιότητάς του και μετασχηματισμούτου τοπίου του, όχι μόνο για την αύξηση του βιοτικού επιπέδου αλλά και για την οικονομικήανάδειξη των γειτονιών και των πόλεων.Το ζήτημα που προκύπτει αφορά τον τρόπο με τον οποίο η μορφή του αστικού χώρου θααλλάξει ώστε να καταστεί περισσότερο επιτυχής. Λαμβάνοντας υπόψη την κοινή βάση πουκινητοποιεί την ανθρώπινη συμπεριφορά, δηλαδή τις ανάγκες των πολιτών, επιδιώκεται,συχνά, η αναπαραγωγή επιτυχημένων σχεδίων, τα οποία ικανοποιούν τις ανθρώπινες ανάγκεςσε μεγάλο βαθμό και, κατ’ επέκταση, προσελκύουν μεγάλο αριθμό ανθρώπων. Ωστόσο, οτρόπος που εκδηλώνονται οι ανάγκες, η προτεραιότητα που τους αποδίδεται και ο τρόπος καιο βαθμός στον οποίο εκδηλώνονται και ικανοποιούνται ποικίλει, τόσο από άτομο σε άτομο,όσο, κυρίως, σε ομάδες με διαφορετικές πολιτισμικές και ιδεολογικές ταυτότητες.Έτσι, προκύπτει ένα δίλημμα σχετικά με την τακτική που πρέπει να ακολουθείται κατά τηνάσκηση πολιτικής πολεοδομικού σχεδιασμού, γενικότερα, και αναπλάσεων, ειδικότερα.Κλειδί στην διερεύνηση του εν λόγω διλήμματος είναι η συμπεριφορική έρευνα που, στηνεπιστημονική περιοχή του αστικού σχεδιασμού, δεν είναι καινούργια αλλά έχει τις ρίζες τηςστις πρωτοπόρες έρευνες των Gehl και Whyte για τη λειτουργία των δημόσιων χώρων σεΕυρώπη και Αμερική, αντίστοιχα. Η ερευνητική αυτή περιοχή αναπτύχθηκε παράλληλα με τοντομέα της περιβαλλοντικής ψυχολογίας, που μπορεί να θεωρηθεί ως το ευρύτερο επιστημονικόπλαίσιο της συμπεριφορικής έρευνας.Σήμερα, 50 χρόνια μετά την τις πρώτες έρευνες, το ενδιαφέρον γύρω από τη συμπεριφορικήέρευνα στους δημόσιους χώρους των πόλεων συνεχίζει να παρουσιάζει αυξητικές τάσεις. Στοπλαίσιο των ερευνών αυτών, οι κοινωνικές δραστηριότητες στους υπαίθριους χώρουςαξιολογήθηκαν ως μέσο κατανόησης του βαθμού επιτυχίας των χώρων και δείκτης για τοβαθμό ικανοποίησης των ανθρώπινων αναγκών από τη μορφή του δομημένου περιβάλλοντοςστο οποίο ζουν. Ωστόσο, ο αριθμός των εμπειρικών μελετών που εξετάζει τις στατικέςδραστηριότητες των ανθρώπων στους υπαίθριους δημόσιους αστικούς χώρους είναι αρκετάπεριορισμένος, αφού έμφαση δίνεται στις ποιότητες και όχι την ποσοτικοποιημένητεκμηρίωση της επιρροής κάθε μιας προς την έκφραση συγκεκριμένης συμπεριφοράς. Οιπερισσότερες ερευνητικές δουλειές ασχολούνται με δημόσιους χώρους στα κέντρα των πόλεων ενώ το ενδιαφέρον εστιάζει σε έναν αστικό συντελεστή κάθε φορά, δηλαδήεξετάζονται ξεχωριστά οι δρόμοι ή οι πλατείες. Τέλος, αρκετές έρευνες διαχωρίζουν τη μελέτητων διαφόρων πτυχών του αστικού χώρου εξετάζοντας ξέχωρα τα φυσικά χαρακτηριστικά τουαπό τις χρήσεις γης, τις διάφορες επιχειρήσεις που αναπτύσσονται, την ιδιαίτερη σημασία πουέχουν για τις γειτονίες και τον τρόπο που σχετίζονται με την εκδήλωση της ανθρώπινηςσυμπεριφοράς. Τέτοιες προσεγγίσεις περιλαμβάνουν ένα υψηλό βαθμό αφαίρεσης ώστε ναμην ανταποκρίνονται απόλυτα στην πραγματικότητα καθότι καθίσταται δύσκολο νααπομονωθούν τα φυσικά χαρακτηριστικά ενός χώρου από το κοινωνικο-οικονομικό πλαίσιοπου νοηματοδοτεί τις εμπειρίες των ανθρώπων.Τα παραπάνω καταδεικνύουν πως υπάρχει κενό στο γνωστικό υπόβαθρο σχετικά με τηλειτουργία των υπαίθριων δημόσιων αστικών χώρων. Δίνεται, ευκαιρία, λοιπόν, ναδιαπιστωθεί η εμπειρία των χρηστών των χώρων, εστιάζοντας τόσο στα φυσικάχαρακτηριστικά τους όσο και στις κοινωνικο-οικονομικές δραστηριότητες που αναπτύσσονταισε αυτούς. Έτσι, μπορούν να προκύψουν συμπεράσματα αναφορικά με την αλληλεπίδρασημεταξύ των παραπάνω στοιχείων και της ανθρώπινης συμπεριφοράς ώστε να μπορεί ναπροβλεφθεί η τελευταία, διευκολύνοντας τη διαδικασία αστικού σχεδιασμού.Η παρούσα διατριβή εστιάζει στην εμπειρική μελέτη των αποτελεσμάτων του αστικούσχεδιασμού σε επίπεδο μικροκλίμακας με σκοπό την κατανόηση των αποτελεσμάτων τωνσχεδιαστικών πρακτικών στην ζωτικότητα ενός υπαίθριου δημόσιου αστικού χώρου, μέσα απότην επίδραση στην έκφραση συμπεριφοράς. Με τον τρόπο αυτό, επιχειρείται η πρόβλεψησυμπεριφορών στους δημόσιους χώρους και, κατά συνέπεια, η αποτύπωση μιας σειράςκατευθύνσεων για άσκηση πολιτικής αναπλάσεων (ευρύτερα: αστικού σχεδιασμού) στιςελληνικές πόλεις. Η έρευνα αξιοποιεί μια μικτή μεθοδολογία που εφαρμόζεται σε έξι περιοχέςμελέτης στην μητροπολιτική περιοχή της Αθήνας που αποτελούν τις μελέτες περίπτωσης.Παρότι οι μελέτες περίπτωσης είναι εντοπισμένες σε μια μητροπολιτική περιοχή, η επιλογήτους με συγκεκριμένα κριτήρια επιτρέπει την εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων γιααντίστοιχους αστικούς συντελεστές στο σύνολο των ελληνικών πόλεων. Στο πλαίσιο τηςερευνητικής αυτής προσπάθειας, αναζητούνται, τέλος, τρόποι για την απλοποίηση τηςμεθοδολογίας για την θεωρητική εμβάθυνση του ζητήματος μέσα από μελλοντική έρευνα.