Βιώσιμη τοπική ανάπτυξη και κοινοτική στοιχειοθέτηση ικανότητας (δράσης) (community capacity building) για την απασχόληση
Authors: Αλεξίου Αριστέα 
Published: September 2021

Η παρούσα έρευνα αποτελεί μια συστηματική προσέγγιση στην ανάλυση ενός συντεταγμένου πλαισίου αξιών και οντοτήτων με σκοπό την καλλιέργεια των ικανοτήτων μίας κοινότητας και τον προσανατολισμό αυτής σε ελεγχόμενα αποτελεσματική δράση, εν προκειμένω, για τη βιώσιμη απασχόληση ως παράγοντα βιώσιμης τοπικής ανάπτυξης ή αλλιώς της Κοινοτικής Στοιχειοθέτησης Ικανότητας Δράσης (Community Capacity Building/CCB) για την απασχόληση, υπό το πρίσμα της βιώσιμης τοπικής ανάπτυξης με περιπτωσιολογική εφαρμογή στην περιοχή της Δωδεκανήσου. Ο όρος Community Capacity Building ο οποίος πρωτοαναφέρθηκε στη ξενόγλωσση βιβλιογραφία πριν από 30 χρόνια περίπου, δεν έχει εντοπισθεί ή χρησιμοποιηθεί με καθορισμένη εννοιολογική τοποθέτηση στην ελληνική βιβλιογραφία και πραγματικότητα (συναντάμε παραπλήσιους, αλλά όχι ταυτόσημους εννοιολογικά όρους), ενσωματώνει μία συστηματικότητα ως προς την ανάλυση, αφενός των αναγκών και των δυναμικών μια καθορισμένης κοινότητας, αφετέρου των ενδογενών μέσων για τη δημιουργία ελεγχόμενων συνθηκών στην κατεύθυνση της επίτευξης προκαθoρι-σμένων στοχεύσεων. Σύμφωνα με την εκτεταμένη βιβλιογραφική ανασκόπηση που πραγματοποιήσαμε προσδιορίσθηκαν εννέα (9) περιεκτικοί/ανασυντιθέμενοι τομείς για την αξιολόγηση της Κοινοτικής Στοιχειοθέτησης Ικανότητας Δράσης (CCB) σύμφωνα με το μοντέλο στάθμισης και ιεραρχικής ταξινόμησης των προτεραιοτήτων δράσης για τη βιώσιμη ανάπτυξη, βάσει των διαστάσεων και τομέων/υποτομέων που έχουν αναπτυχθεί, αναθεωρηθεί και καταρτισθεί από άλλους συγγραφείς για την μέτρηση της ανάπτυξης ικανοτήτων στην κοινότητα (Liberato et al., 2011). Οι τομείς κοινοτικής ενδυνάμωσης που εξετάσθηκαν ήταν: T1. Ευκαιρίες μάθησης και ανάπτυξη δεξιοτήτων (LOSD), T2. Κινητοποίηση πόρων (RM), T3. Συνεργασίες/Διασυνδέσεις/Δικτύωση (PLN), T4. Ηγεσία (Ικανότητα) (L), T5. Συμμετοχική λήψη αποφάσεων (PDM), T6. Προσέγγιση που βασίζεται σε εγγενείς αξίες (assets) (ABA) T7. Αίσθηση κοινότητας (SC), T8. Επικοινωνία (C), T9. Ανα-πτυξιακή πορεία (DP) και, παράλληλα, οι υποτομείς: ΥΤ 7.1 Δέσμευση για δράση (CA), ΥΤ 7.2 Αίσθημα του «ανήκειν» (SB), ΥΤ 8.1 Διάχυση/Διάδοση (D), ΥΤ 9.1 Κοινό όραμα και σαφείς στόχοι (SVCG), ΥΤ 9.2 Εκτίμηση των κοινοτικών αναγκών (CNA), ΥΤ 9.3 Παρακολούθηση των διεργασιών και των αποτελεσμάτων (POM), YT 9.4 Βιωσιμότητα (S). Η δυνατότητα αξιολόγησης της διαδικασίας ανάπτυξης ικανοτήτων σε τοπικό επίπεδο φαίνεται να έχει πρωταρχική σημασία στη διευκόλυνση της δράσης για την ανάπτυξη της απασχόλησης σε κατεύθυνση βιώσιμης τοπικής ανάπτυξης. Κύρια έμφαση δόθηκε στη δυναμική της ανάπτυξης της κοινότητας (Capacity Building) ως εργαλείο άσκησης πολιτικής για τις αρχές της τοπικής διακυβέρνησης. Παράλληλα, μια προσεκτική εξέταση του τι «δουλεύει» και τι «δεν δουλεύει» στην τοπική ανάπτυξη υποδεικνύει τρεις παραμέτρους για την καθιέρωση καλής πρακτικής στην τοπική αναπτυξιακή πολιτική (OECD, 2010). Πρώτον, είναι σημαντική η υιοθέτηση μιας περιεκτικής και ενοποιημένης πολιτικής προσέγγισης της ανάπτυξης, που θα αναγνωρίζει τις εσωτερικές σχέσεις (Interrelations), μεταξύ των διαφορετικών παραγόντων, στους οποίους θα πρέπει να επιδρά. Κατά δεύτερον, οι παρεμβάσεις πολιτικής θα πρέπει να αρθρώνονται γύρω από μια καθαρή και τεκμηριωμένη τοπική στρατηγική. Τρίτον, η στοιχειοθέτηση της ικανότητας δράσης (capacity-building), δουλεύοντας με τον τοπικό πληθυσμό και τους τοπικούς οργανισμούς, αναδεικνύεται καθοριστικής σημασίας. Η ενοποιημένη προσέγγιση, στο πλαίσιο της οποίας επιδιώκεται η διευθέτηση όλων των σημαντικών παραγόντων, που επιδρούν στην τοπική ανάπτυξη, είναι πιθανό να αποβεί περισσότερο αποτελεσματική από τις αποσπασματικές και μεμονωμένες ενέργειες. Με βάση την εφαρμογή του μηχανισμού αξιολόγησης στην περιοχή της Δωδεκανήσου προέκυψε ότι αν και η φαινόμενη πορεία ανάπτυξης δείχνει σημαντική ανθεκτικότητα και «ευπορία», αυτή στηρίχθηκε σε μία σειρά από «τυχαία» γεγονότα και όχι σε ένα πλαίσιο αλληλουχίας ενεργειών με συγκεκριμένες κοινοτικά επιδιώξεις. Η ανάπτυξη της βασικής βιομηχανίας της περιοχής που είναι η τουριστική, στο επίπεδο της οργανωμένης γνώσης και έρευνας απαιτεί υποδομές οι οποίες να συνδέουν τις ανάγκες της τοπικής αγοράς εργασίας με την παρεχόμενη επαγγελματική κατάρτιση σε συνδιασμό με την ανάπτυξη αντίστοιχων ικανοτήτων. Οι λεπτές συνιστώσες της κοινοτικής στοιχειοθέτησης ικανότητας μπορούν να αναδείξουν κρίσιμα θέματα ουσιαστικής θεμελίωσης της βιώσιμης τοπικής ανάπτυξης βάσει των αναγνωριζόμενων αδυναμιών στους ενδοκοινοτικούς μηχανισμούς, να υποστηρίξουν τα εμπλεκόμενα μέρη στην χαρτογράφηση της πορείας επίτευξης των αναγκών και στόχων που οι ίδιοι θέτουν και να διασφαλίσουν τα επιθυμητά αποτελέσματα κεφαλοποιώντας τα εντός της κοινότητας, αξιοποιώντας, παράλληλα, τις εξωτερικές παρεμβάσεις. Η βιώσιμη απασχόληση διαχρονικά και με πλήθος παραδειγμάτων σε παγκόσμιο επίπεδο έχει θεμελιωθεί στην κοινωνική οικονομία και στις συνεταιριστικές επιχειρήσεις. Στην περίπτωση της Δωδεκανήσου διακρίνουμε την εμβληματική περίπτωση της ΚΑΙΡ η οποία ιδρύθηκε επί Ιταλοκρατίας και παρά τις δυσκολίες και ρηγματώσεις που αντιμετώπισε έχει καταφέρει να επιβιώσει και πρόσφατα να εξελιχθεί επιχειρηματικά. Πέραν αυτής, ελάχιστες συνεταιριστικές επιχειρήσεις στην περιοχή θεωρούνται βιώσιμες και γενικά οι περισσότερες προσπάθειες που έχουν υλοποιηθεί τα τελευταία χρόνια στον τομέα αυτό παρουσιάζουν αποτυχία. Παράλληλα, στον τομέα της επαγγελματικής κατάρτισης παρέχεται ένα ευρύ φάσμα ειδικοτήτων μέσα από τους τοπικούς φορείς. Ωστόσο, η Ανώτερη Σχολή Τουριστικής Εκπαίδευσης Ρόδου (ΑΣΤΕΡ) η οποία ιδρύθηκε το 1956 και ήταν η πρώτη σχολή τουριστικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα παραπαίει, αναζητώντας κάποιο ρόλο στο εκπαιδευτικό σύστημα. Ο πρωτογενής και δευτερογενής τομέας της τοπικής οικονομίας με την στροφή της επιχειρηματικότητας στον τουρισμό παρουσίασε ατροφία με αποτέλεσμα το συντριπτικό ποσοστό των τροφίμων που καταναλώνονται να εισάγεται από άλλες περιοχές. Παρατηρούμε, επίσης, ότι ο τομέας της καινοτομίας υστερεί σημαντικά έναντι άλλων περιοχών της ελληνικής επικράτειας. Το αποκαλούμενο ως «αναπτυξιακό θαύμα» της περιοχής φαίνεται ότι δεν θεμελιώνεται σε συνθήκες συμπαγούς ενδογενούς ανάπτυξης, διατροφικής ασφάλειας και επαρκούς αξιοποίησης των τοπικών πόρων. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι εμφανίζεται μια παθογένεια αποδυνάμωσης ή απομείωσης του δυναμικού ενός βιώσιμου μοντέλου ανάπτυξης που παραλήφθηκε από το παρελθόν και στηρίχθηκε στη διασφάλιση και αξιοποίηση των τοπικών πόρων. Η τουριστική ανάπτυξη δεν συνοδεύτηκε από ισχυρή θεμελίωση στις ενδογενείς δυναμικές της κοινότητας, γεγονός το οποίο την καθιστά μετέωρη σε εξωγενείς αστάθμητες συνθήκες και συνακόλουθα η κοινωνικοοικονομική ανάπτυξη της περιοχής παρουσιάζει ρηγματώσεις οι οποίες οδηγούν σε επανατοποθέτηση και προβληματισμό σχετικά με τις προτεραιότητες συντελεστών ενδογενούς ανάπτυξης στους οποίους θα ήταν σκόπιμο να εστιάσει η περιοχή. Αναζητώντας τα στοιχεία που συνθέτουν την ανάπτυξη ικανοτήτων της κοινότητας, μέσα από τον υπό μελέτη μηχανισμό CCB συμπεραίνουμε ότι το κυρίαρχο στοιχείο, το οποίο προέκυψε από τις ομάδες εστίασης (focus groups) και τις συνεντεύξεις στο νησί της Ρόδου, είναι ότι ο βαθμός στον οποίο ενθαρρύνονται οι πολίτες του νησιού, να συμμετέχουν ενεργά στη λήψη αποφάσεων σε επίπεδο τοπικής αυτοδιοίκησης, ενώ θεωρείται από πολύ έως απόλυτα σημαντικός ως παράγοντας κοινωνικής ενδυνάμωσης, σύμφωνα με την εμπειρία των ετών διακυβέρνησης 2010-2018, το επίπεδο στο οποίο υλοποιείται αυτό στην πράξη, χαρακτηρίστηκε από «καθόλου έως χαμηλό». Ο εν λόγω παράγοντας παρουσίασε τη μεγαλύτερη απόκλιση ανάμεσα στην υπάρχουσα κατάσταση και στην αξιολογηθείσα σπουδαιότητά του. Ο βαθμός αποτελεσματικότητας των διασυνδέσεων μεταξύ των φορέων της τοπικής αυτοδιοίκησης και λοιπών σχετιζόμενων φορέων για τη δημιουργία βιώσιμης απασχόλησης στο νησί της Ρόδου εμφανίσθηκε χαμηλός και για τα δύο επίπεδα της τοπικής αυτοδιοίκησης και στα δύο διαστήματα διακυβέρνησης (Α’ βαθμού 2011-2014, 2014-2018 , Β’ βαθμού 2010-2014, 2014-2018) , ενώ αντίθετα ο παράγοντας αυτός αξιολογήθηκε ως πολύ σημαντικός, για την ενδυνάμωση της τοπικής κοινωνίας. Επίσης, ο παράγοντας «Εκτίμηση των κοινοτικών αναγκών, από την τοπική αυτοδιοίκηση» αξιολογήθηκε ως ιδιαίτερα σημαντικός, αντίθετα με την αίσθηση των συμμετεχόντων ως προς την εφαρμογή αντίστοιχων δράσεων για την αξιολόγηση των αναγκών της κοινωνίας των πολιτών στο νησί της Ρόδου, η οποία αποτυπώθηκε σε βαθμό «καθόλου έως χαμηλός». Τα παραπάνω συνδυάζονται με τον αποτυπωμένο χαμηλό βαθμό αίσθησης του «ανήκειν», ενός παράγοντα ο οποίος έλαβε τον υψηλότερο βαθμό σπουδαιότητας, ως προς την επίδραση στην ενδυνάμωση της τοπικής κοινωνίας. Η επικέντρωση στο ουσιαστικό ενδογενές «άυλο» και «υλικό» δυναμικό και η ενδυνάμωσή του, υπό το πρίσμα της βιωσιμότητας διαμορφώνουν προϋποθέσεις επιβίωσης σε ένα αστάθμητο και συνεχώς κλυδωνιζόμενο διεθνές περιβάλλον.