Επιλεκτικότητα διχτυών στο βόρειο Αιγαίο
Authors: Αδαμίδου Αγγελική 
Published: February 2024

Η επιλεκτικότητα είναι η σημαντικότερη παράμετρος των αλιευτικών εργαλείων και ένας από τους κύριους στόχους της αλιευτικής τεχνολογίας. Η γνώση της επιλεκτικότητας είναι ζωτικής σημασίας για τη βιώσιμη διαχείριση της αλιείας, ιδίως στη Μεσόγειο Θάλασσα, όπου η διαχείριση των περισσότερων τύπων αλιείας γίνεται μέσω του ελέγχου της αλιευτικής προσπάθειας και τεχνικών μέτρων, όπως το ελάχιστο νόμιμο μέγεθος ματιού (MMS) και το ελάχιστο μέγεθος αναφοράς διατήρησης αλιευόμενων οργανισμών (MCRS). H επιλεκτικότητα των απλαδιών και μανωμένων διχτυών, τα οποία είναι τα σημαντικότερα αλιευτικά εργαλεία της παράκτιας αλιείας μικρής κλίμακας στην Ελλάδα, αποτελεί αντικείμενο έρευνας της παρούσας διατριβής η οποία επιδιώκει να συνεισφέρει στη συμπλήρωση της υπάρχουσας γνώσης και στη διερεύνηση και διατύπωση προτάσεων που θα συμβάλλουν στη βιώσιμη εκμετάλλευση των αλιευτικών πόρων. Περιοχή μελέτης αποτέλεσε το βόρειο Αιγαίο, ένα από τα σημαντικότερα αλιευτικά πεδία της χώρας, όπου πραγματοποιήθηκαν τέσσερις εποχικές δειγματοληψίες διάρκειας 5 συνεχόμενων ημερών η κάθε μία, από τον Απρίλιο του 2016 έως τον Φεβρουάριο του 2017. Δέκα διαφορετικά μεγέθη ματιού εξετάστηκαν, από 16 έως 70 mm (μήκος πλευράς ματιού), τα ίδια και για τα δύο εργαλεία.Λαμβάνοντας υπόψη ότι η επιλεκτικότητα σχετίζεται στενά με τα μορφομετρικά και βιομετρικά χαρακτηριστικά των ψαριών, διερευνήθηκε κατά πόσον η επιλεκτικότητα των απλαδιών και μανωμένων διχτυών μπορεί να επηρεάσει τη σχέση ολικού μήκους-βάρους (LWR) των ψαριών. Εκτιμήθηκε η σχέση ολικού μήκους-βάρους για 31 είδη (28 είδη ψαριών, 2 είδη καρκινοειδών και 1 είδος κεφαλόποδου) από 21 οικογένειες. Με εξαίρεση την καψομούλα (Serranus hepatus) και τον τραχύβατο (Raja radula), για όλα τα είδη ο συντελεστής b της σχέσης ολικού μήκους-βάρους κυμάνθηκε από 2,5 έως 3,5, με διάμεση τιμή για τα ψάρια 3,11 και το 50% των τιμών να κυμαίνεται από 3,04 έως 3,24. Η σωματική αύξηση ήταν ισομετρική σε 14 είδη, υπεραλλομετρική σε 12 είδη, ενώ μόνο για 5 είδη η αύξηση ήταν υποαλλομετρική. Όσον αφορά την επίδραση της επιλεκτικότητας, τα αποτελέσματα έδειξαν ότι τα διαφορετικά μεγέθη ματιού αλιεύουν αρκετά διαφορετικά εύρη μηκών, με μικρή επικάλυψη στα απλάδια δίχτυα και μεγαλύτερη επικάλυψη στα μανωμένα δίχτυα. Η επιλεκτικότητα των απλαδιών και μανωμένων διχτυών επηρεάζει επομένως σε μεγάλο βαθμό τη σχέση ολικού μήκους-βάρους, συνεπώς δεδομένα από δίχτυα μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τον προσδιορισμό της σχέσης αυτής μόνο εάν χρησιμοποιείται το μέγιστο δυνατό εύρος μεγεθών ματιών. Η προϋπόθεση αυτή ικανοποιούνταν στην παρούσα έρευνά, επομένως τα αποτελέσματα που προέκυψαν θεωρούνται έγκυρα. Η γνώση των μορφομετρικών σχέσεων και ιδίως εκείνων που αφορούν την περίμετρο του σώματος των ψαριών (G) με το ολικό μήκος (TL) είναι απαραίτητη για την εκτίμηση της επιλεκτικότητας των διχτυωτών εργαλείων, δεδομένου ότι οι εκτιμήσεις των μοντέλων επιλεκτικότητας που βασίζονται στο μήκος θεωρούνται έγκυρες μόνο όταν υπάρχει γραμμική σχέση μεταξύ της περιμέτρου του σώματος των ψαριών και του μήκους τους. Η σχέση ολικού μήκους-περιμέτρου σώματος (LGR) εκτιμήθηκε για 24 είδη θαλάσσιων ψαριών που αλιεύονται από τον παράκτιο στόλο μικρής κλίμακας στο βόρειο Αιγαίο Πέλαγος. Για 6 από τα είδη που μελετήθηκαν, οι σχέσεις ολικού μήκους-περιμέτρου σώματος αναφέρονται για πρώτη φορά στη Μεσόγειο και τις παρακείμενες θάλασσες. Οι συντελεστές της γραμμικής παλινδρόμησης της περιμέτρου σε τρία σημεία του σώματος, (Geye, πίσω από το μάτι, Ghead στο οπίσθιο άκρο του βραγχιακού επικαλύμματος, Gmax στο μέγιστο ύψος του σώματος), με το ολικό μήκος, εκτιμήθηκαν για κάθε είδος αλλά και για τις ομάδες που διαμορφώθηκαν όταν οι περίμετροι στα τρία σημεία του σώματος απεικονίστηκαν σε σχέση με το ολικό μήκος για όλα τα είδη μαζί. Μεταξύ των ομάδων που σχηματίστηκαν, κυρίως με βάση το σχήμα του σώματος, εντοπίστηκαν στατιστικά σημαντικές διαφορές (ANCOVA, P<0,001) στις κλίσεις (b) των σχέσεων μήκους-περιμέτρου, για κάθε περίμετρο (Geye, Ghead, Gmax). Για 18 είδη της παρούσας έρευνας για τα οποία οι σχέσεις ολικού μήκους-περιμέτρου σώματος είχαν υπολογιστεί και σε προγενέστερες έρευνες σε διάφορες περιοχές της Μεσογείου και των παρακείμενων θαλασσών, έγινε σύγκριση των κλίσεων (b) με τη στατιστική δοκιμή Ζ (Z-test) η οποία έδειξε στατιστικά σημαντικές διαφορές κυρίως με τα αποτελέσματα από έρευνες στις ακτές της Πορτογαλίας. Με βάση τις εξισώσεις που προέκυψαν, υπολογίστηκε για κάθε είδος η μέγιστη περίμετρος (Gmax) που αντιστοιχεί στο ελάχιστο μέγεθος αναφοράς διατήρησης και στο ολικό μήκος πρώτης γεννητικής ωρίμασης (Lm). Τα μεγέθη ματιού που προσδιορίστηκαν με βάση τις τιμές της μέγιστης περιμέτρου (Gmax) ήταν αρκετά μεγαλύτερα από το ελάχιστο νόμιμο μέγεθος ματιού που υφίσταται για τα απλάδια δίχτυα και το εσωτερικό φύλλο των μανωμένων διχτυών (10 mm, μήκος πλευράς ματιού), υποδεικνύοντας ότι οι ισχύοντες αλιευτικοί κανονισμοί δεν μπορούν να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις για βιώσιμη εκμετάλλευση των αλιευτικών πόρων. Η κατά μέγεθος επιλεκτικότητα των μανωμένων διχτυών διερευνήθηκε για τα οκτώ πιο άφθονα είδη ψαριών που αποτελούν στοχευόμενο ή παρεμπίπτον αλίευμα, δηλαδή για το μαυροσκορπιό (Scorpaena porcus), το σπάρο (Diplodus annularis), την κουτσομούρα (Mullus barbatus), το μπαρμπούνι (Mullus surmuletus), τη φρίσσα (Sardinella aurita), τον μπακαλιάρο (Merluccius merluccius), τη δράκαινα (Trachinus draco) και την τσέρουλα (Spicara flexuosum). Τα είδη αυτά αντιστοιχούν στο 51,5% της αφθονίας και το 42,7% της βιομάζας των ψαριών που αλιεύτηκαν με μανωμένα δίχτυα στην πειραματική αλιεία. Για την εκτίμηση των παραμέτρων επιλεκτικότητας χρησιμοποιήθηκε η μέθοδος SELECT. Εφαρμόστηκαν πέντε διαφορετικές συναρτήσεις επιλεκτικότητας (Normal location, Normal scale, Lognormal, Gamma, Bi-normal). Η δικόρυφη συνάρτηση (Bi-normal) παρείχε την καλύτερη προσαρμογή, καθώς είχε τη χαμηλότερη τιμή απόκλισης για όλα τα είδη και τις χαμηλότερες τιμές για την παράμετρο διασποράς. Τα αποτελέσματα συσχετίστηκαν με το MCRS και το Lm και προτάθηκαν τα μεγέθη ματιού που θα διευκολύνουν την διαφυγή των ανεπιθύμητων αλιευμάτων και θα εξασφαλίζουν οικονομικό όφελος για τους αλιείς. Το μέγεθος ματιού 16 mm στις περισσότερες περιπτώσεις αλίευσε άτομα κάτω από το μήκος πρώτης γεννητικής ωρίμασης (Lm). Το μέγεθος ματιού 19 mm θεωρήθηκε κατάλληλο για την κουτσομούρα, το μπαρμπούνι και την τσέρουλα, το μέγεθος ματιού 22 mm για τη φρίσσα και το σπάρο, αλλά το μέγεθος 26 mm ακόμα πιο κατάλληλο για το σπάρο, ενώ για τον μπακαλιάρο και το μαυροσκορπιό μέγεθος ματιού μεγαλύτερο από 26 mm θα ήταν καταλληλότερο.Για τα ίδια είδη διερευνήθηκε η κατά μέγεθος επιλεκτικότητα των απλαδιών διχτυών. Τα αλιεύματα των ειδών τόσο ως προς την αφθονία όσο και ως προς τη βιομάζα ήταν λιγότερα από εκείνα των μανωμένων διχτυών. Οι κατανομές μήκους ανά μέγεθος ματιού ήταν στενές με μικρή επικάλυψη μεταξύ των διαδοχικών μεγεθών ματιού για τα περισσότερα είδη, με εξαίρεση τον μπακαλιάρο, τη δράκαινα και το μαυροσκορπιό. Στα δεδομένα εφαρμόστηκαν τέσσερις διαφορετικές μονοκόρυφες και μια δικόρυφη συνάρτηση επιλεκτικότητας, με τη δικόρυφη συνάρτηση (Βi-normal) να παρέχει την καλύτερη προσαρμογή για το μαυροσκορπιό, την κουτσομούρα, το μπαρμπούνι, τον μπακαλιάρο, τη δράκαινα και την τσέρουλα, ενώ η κανονική συνάρτηση με σταθερή απόκλιση (Νormal location) για το σπάρο και τη φρίσσα. Για τα περισσότερα είδη το μέγεθος ματιού 16 mm αλίευσε άτομα κάτω από το μήκος πρώτης γεννητικής ωρίμασης (Lm), ωστόσο σε διαφορετικές αναλογίες και για τον σπάρο επίσης κάτω από το ελάχιστο μέγεθος αναφοράς διατήρησης (MCRS). Με γνώμονα τη βιώσιμη εκμετάλλευση των αποθεμάτων, δίχτυα με μέγεθος ματιού 19 mm θεωρήθηκαν πιο αποτελεσματικά για την τσέρουλα και τη φρίσσα. Για την κουτσομούρα και το μπαρμπούνι το μέγεθος ματιού 19 mm θεωρήθηκε κατάλληλο, αλλά το μέγεθος 22 mm πιο κατάλληλο. Για τη δράκαινα τα μεγέθη ματιού από 22 mm έως 26 mm θεωρήθηκαν κατάλληλα, το μέγεθος 26 mm θεωρήθηκε επίσης κατάλληλο για τον σπάρο, ενώ μεγέθη ματιού μεγαλύτερα από 26 mm προτείνονται ως καταλληλότερα για τον μπακαλιάρο και το μαυροσκορπιό. H επίδραση της επιλεκτικότητας στις ζημιές από θαλάσσια θηλαστικά εξετάστηκε με καταγραφή των ζημιών στο τέλος όλων των περιόδων δειγματοληψίας. Η επεξεργασία έγινε στο σύνολο των δεδομένων και σε ένα υποσύνολο που περιείχε μόνο μεγάλες οπές και σχισίματα, οι οποίες θεωρήθηκε ότι προκλήθηκαν από ρινοδέλφινο (Tursiops truncatus). Από τα αποτελέσματα φάνηκε ότι η σειρά με την οποία ήταν τοποθετημένα τα δίχτυα δεν επηρέασε τη συσσώρευση οπών ανά δίχτυ άρα είναι εφικτή η χρήση δεδομένων που προέρχονται από έρευνες επιλεκτικότητας διχτυών προκειμένου να αξιολογηθεί η συσσώρευση ζημιών από την αρπαγή ψαριών από τα δίχτυα. Η απουσία σημαντικής τάσης στη συσσώρευση μεγάλων οπών και σχισιμάτων με το βάθος θα μπορούσε να σημαίνει ότι το βάθος από μόνο του δεν αποτελεί παράγοντα όσον αφορά την αλληλεπίδραση των δελφινιών με το δίχτυ. Τα δίχτυα με μεγάλο μέγεθος ματιού είχαν τις λιγότερες συνολικές ζημιές ανεξάρτητα από το βάθος αλίευσης, τα δίχτυα με μικρό και μεσαίο μέγεθος ματιού που αλίευσαν σε ρηχά νερά και ενδιάμεσα βάθη είχαν τις σοβαρότερες ζημιές, ενώ τα δίχτυα μικρού έως μεσαίου μεγέθους ματιού που αλίευσαν σε βαθύτερα νερά παρουσίασαν ενδιάμεσα επίπεδα ζημιών. Φαίνεται ότι το μέγεθος του ματιού μπορεί να είναι καθοριστικός παράγοντας για τη συχνότητα αρπαγής ψαριών και ζημιών στα δίχτυα από δελφίνια. Συμπερασματικά, η εκτίμηση της επιλεκτικότητας των απλαδιών και μανωμένων διχτυών αποτελεί ένα χρήσιμο διαχειριστικό εργαλείο. Για να μπορέσουν όμως να αξιοποιηθούν τα αποτελέσματα που προκύπτουν από έρευνες επιλεκτικότητας και να συνδεθούν με τεχνικά μέτρα, είναι απαραίτητο να υπάρχει συνάφεια μεταξύ των τεχνικών μέτρων που λαμβάνονται (ελάχιστο μέγεθος ματιού των δικτυωτών αλιευτικών εργαλείων, ελάχιστο μέγεθος αναφοράς διατήρησης) αλλά και με βασικές πληθυσμιακές παραμέτρους (όπως το μήκος πρώτης γεννητικής ωρίμασης). Συνεπώς, οι νομοθετικές διατάξεις που αφορούν στο μέγεθος του ματιού των διχτυωτών αλιευτικών εργαλείων θα πρέπει να στηρίζονται τουλάχιστον στο ελάχιστο μέγεθος αναφοράς διατήρησης και αυτό να προσδιορίζεται με βάση το μήκος πρώτης γεννητικής ωρίμασης των ειδών.