Ιστορικά μοντέλα για το γονίδιο και τη γονιδιακή λειτουργία στις αντιλήψεις μαθητριών/τών και εκπαιδευτικών της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης
Authors: Τσόπογλου-Γκίνα Δέσποινα 
Published: January 2024

Η σημασία του γενετικού γραμματισμού, πτυχή του επιστημονικού γραμματισμού, είναι ευρέως καταγεγραμμένη σε πλήθος ερευνών, και η ενσωμάτωση της γενετικής σε αναλυτικά προγράμματα σπουδών στη δευτεροβάθμια και τριτοβάθμια εκπαίδευση διεθνώς αποδεικνύει τα βήματα που έχουν πραγματοποιηθεί για την ενίσχυσή του. Μελέτες που αναδεικνύουν αντιλήψεις μαθητριών/τών και φοιτητριών/τών, ωστόσο, υποδεικνύουν σημαντικές δυσκολίες στην κατανόηση της ορολογίας της γενετικής, εννοιολογική σύγχυση, καθώς και αδυναμία στην κατανόηση πολύπλοκων γενετικών φαινομένων και διαδικασιών σε διαφορετικά οργανωτικά επίπεδα, όπως το μοριακό, το κυτταρικό και το φαινομενολογικό (φαινοτυπικό). Η εγγενής εννοιολογική ποικιλότητα σε όρους της γενετικής όπως αυτή του «γονιδίου» ή της «γονιδιακής λειτουργίας», έχοντας λάβει ιστορικά διαφορετικές ερμηνείες και εξηγήσεις, δυσχεραίνει ακόμα περισσότερο τη διδασκαλία της. Στην εκπαιδευτική διαδικασία καλούνται οι εκπαιδευτικοί, πέρα από τις προαναφερθείσες δυσκολίες που έχουν να αντιμετωπίσουν, εμπόδιο αποτελούν και οι εναλλακτικές αντιλήψεις των εκπαιδευόμενων, που συχνά καλλιεργούνται και μέσω των μέσων μαζικής ενημέρωσης, του οικογενειακού περιβάλλοντος, ή άλλων άτυπων μορφών εκπαίδευσης. Η διερεύνηση των αντιλήψεων μαθητριών/τών για τη γενετική είναι ευρέως διαδεδομένη στη διεθνή εκπαιδευτική έρευνα, ενώ υπάρχουν μόνο λίγες για τα ελληνικά δεδομένα. Παράλληλα, έρευνες που αφορούν στις αντιλήψεις εκπαιδευτικών σε θέματα γενετικής είναι πολύ λίγες διεθνώς και απουσιάζουν για τον ελληνικό πληθυσμό. Ακόμα, κατά την αναζήτηση της διαθέσιμης βιβλιογραφίας καταγράφονται έρευνες που εξετάζουν αντιλήψεις για τη γενετική εκπαιδευόμενων και εκπαιδευτικών εστιάζοντας κυρίως στην ανίχνευση εναλλακτικών αντιλήψεων και παρανοήσεων, στην εκτίμηση του γενετικού ντετερμινισμού, στην κατανόηση εννοιών της γενετικής σε σχέση με συγκεκριμένη διδακτική ακολουθία, γεγονός που μπορεί να αποκλείει κάποιο στοιχείο που απαρτίζει τη δομή και λειτουργία των γονιδίων. Η παρούσα διδακτορική διατριβή εξετάζει τις αντιλήψεις μαθητριών/τών και εκπαιδευτικών ως προς το γονίδιο και τη γονιδιακή λειτουργία με άξονα την εννοιολογική ποικιλότητα που παρουσιάζουν οι έννοιες αυτές ιστορικά, και αντιστοιχίζοντας στοιχεία από πέντε πολλαπλά ιστορικά μοντέλα που τις περιγράφουν, το Μεντελικό, το κλασικό, το βιοχημικό-κλασικό, το νεοκλασικό και το σύγχρονο μοντέλο και τα επιμέρους επιστημολογικά τους χαρακτηριστικά. Υπό το πρίσμα αυτών των μοντέλων πραγματοποιείται ποιοτική συστηματική ανασκόπηση της βιβλιογραφίας που μελετά αντιλήψεις μαθητριών/τών και εκπαιδευτικών για τη γενετική διεθνώς. Συνολικά αναλύθηκαν 38 επιστημονικές δημοσιεύσεις και 11 επιστημονικά άρθρα που αφορούσαν αντιλήψεις μαθητριών/τών και εκπαιδευτικών αντίστοιχα, ενώ ταξινομήθηκαν οι αντιλήψεις στα ιστορικά μοντέλα ανάλογα με τα ανιχνεύσιμα επιστημολογικά χαρακτηριστικά στις μελέτες. Η κύρια μελέτη της έρευνας αποτελείται από διερεύνηση των αντιλήψεων μαθητριών/τών και εκπαιδευτικών στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση στην Ελλάδα, όπου συμμετείχαν 18 μαθήτριες/τές της Γ’ Λυκείου και 25 Βιολόγοι εκπαιδευτικοί εν ενεργεία, ακολουθώντας τη θεωρητική δειγματοληψία όπου ο εμπλουτισμός των δεδομένων επιτρέπει την παράλληλη ανάλυσή τους κατά τη διεξαγωγή της έρευνας. Το ερευνητικό εργαλείο που επιλέχθηκε ήταν η ημιδομημένη συνέντευξη, ενώ η ανάλυση περιεχομένου καθοδηγούμενη από τη θεωρία και τα επιστημολογικά χαρακτηριστικά των μοντέλων αποτέλεσε το θεωρητικό πλαίσιο ανάλυσης. Τα αποτελέσματα της ποιοτικής συστηματικής ανασκόπησης της βιβλιογραφίας δείχνουν να παρουσιάζονται δύο έννοιες του γονιδίου στις αντιλήψεις μαθητριών/τών και εκπαιδευτικών για τη σχέση γονιδίου – λειτουργίας, τη Μεντελική που θεωρεί το γονίδιο ως αφηρημένη έννοια και τη νεοκλασική που το ορίζει ως φορέα πληροφορίας ή/και ως τμήμα DNA, ενώ οι μαθήτριες/τές φαίνεται να αδυνατούν να συνδέσουν διαφορετικά οργανωτικά επίπεδα της γονιδιακής λειτουργίας, συνήθως χωρίς να αναφέρονται στη σχέση γονότυπου – φαινότυπου χωρίς πρωτεΐνες ως διαμεσολαβητές (κλασικό μοντέλο). Ο περιορισμένος αριθμός μελετών για αντιλήψεις εκπαιδευτικών σε θέματα γενετικής οδηγεί σε ασθενείς γενικεύσεις αποτελεσμάτων. Όσον αφορά τις αντιλήψεις των Ελληνίδων/ων μαθητριών/τών, σε αυτές αναδεικνύεται το βιοχημικό-κλασικό μοντέλο, με υβριδισμό χαρακτηριστικών του κλασικού και του νεοκλασικού μοντέλου. Παρόμοια αποτελέσματα έχουν βρεθεί και σε διεθνείς έρευνες, αλλά και σε σχέση με το ιστορικό μοντέλο που επικρατεί στα ελληνικά σχολικά εγχειρίδια. Αντίστοιχα, το νεοκλασικό μοντέλο επικράτησε στις αντιλήψεις των Ελληνίδων/ων εκπαιδευτικών, συμβαδίζοντας με διεθνείς έρευνες στις οποίες συμμετείχαν Διδάκτορες Μοριακής Βιολογίας, Γενετικής και σχετικών κλάδων Βιολογίας. Τα αποτελέσματα της παρούσας διατριβής αναδεικνύουν αναλυτικά τα στοιχεία που απαρτίζουν τις αντιλήψεις των μαθητριών/τών και των εκπαιδευτικών σχετικά με το γονίδιο και τη λειτουργία του, αποτελώντας μια πρώτη ταυτόχρονη εκτίμηση των αντιλήψεων για το γονίδιο σε αυτό το πλαίσιο στον ελληνικό μαθητικό και εκπαιδευτικό πληθυσμό. Επιπλέον, τα ευρήματα της έρευνας μπορούν να αποτελέσουν βάση για δημιουργία διδακτικού υλικού της γενετικής υπό την προοπτική της ιστορίας της επιστήμης και της μεταβαλλόμενης επιστημονικής γνώσης σύμφωνα με την πληροφορία για όλες τις πτυχές της γονιδιακής λειτουργίας και πως την αντιλαμβάνονται οι μαθήτριες/τές και τα ιστορικά μοντέλα.