Η εξέλιξη της φυματίωσης στην Ελλάδα κατά τον τελευταίο αιώνα
Authors: Ζαχαριάς Κωνσταντίνος 
Published: January 2014

Στη διατριβή αυτή γίνεται προσπάθεια να παρουσιασθεί η εξέλιξη της φυματίωσης στην Ελλάδα τον 20ό αιώνα. Τα επί μέρους τμήματά της αναφέρονται στις πρώτες επιστημονικές προσεγγίσεις της παθογένειας της νόσου, στις πηγές και τα στοιχεία καταγραφής της, στο σύνολο των μέτρων για την αντιμετώπισή της - πρόληψη, θεραπεία, "αντιφυματικός αγώνας" - αλλά και στο κοινωνικό αποτύπωμα της φθίσης. Προκειμένου να μελετηθεί η πορεία της νόσου καθώς διατρέχει τον 20ό αιώνα, ορίζονται διακριτές χρονικές περίοδοι που εκ των πραγμάτων ταυτίζονται με περιόδους της πολιτικής ιστορίας της χώρας. Στην εισαγωγή καταγράφονται στοιχεία μέριμνας για τη δημόσια υγεία από την ίδρυση του Ελληνικού κράτους μέχρι την αυγή του 20ου αιώνα και γίνεται αναφορά στην έξαρση του επιδημικού κύματος της φυματίωσης σε παγκόσμια κλίμακα, την ίδια περίοδο. Η εικοσαετία 1900-1919 περιλαμβάνει τα χρόνια της μεγίστης φυματικής θνησιμότητας στην Ελλάδα. Είναι η περίοδος συλλογής των πρώτων επιδημιολογικών στοιχείων και των πρώτων μελετών σχετικών με την παθογένεια αλλά και με την ανάδειξη των προβλημάτων στην αντιμετώπιση της φυματίωσης, η εποχή των φιλανθρωπικών και ιδιωτικών πρωτοβουλιών για την ίδρυση των πρώτων αντιφθισικών ιδρυμάτων και σανατορίων. Την περίοδο του μεσοπολέμου, 1920-1939, αρχίζει η συστηματική καταγραφή της θνησιμότητας των νόσων, που αναδεικνύει τη φυματίωση πρώτη αιτία θανάτου για σειρά ετών. Την ίδια εποχή εμπεδώνεται ο αντιφυματικός αγώνας, ολοκληρώνεται το νομοθετικό πλέγμα προστασίας, ιδρύονται και λειτουργούν αρκετά δημόσια αντιφυματικά ιδρύματα και σανατόρια σε όλη τη χώρα, εφαρμόζονται μέτρα αγωγής και πρόληψης της νόσου. Η περίοδος του πολέμου και της κατοχής (1940-1944), περιλαμβάνει σκοτεινά χρόνια πείνας, εξαθλίωσης και θανάτου. Χαρακτηρίζεται από πλήρη απουσία κρατικής μέριμνας για τη δημόσια υγεία, από τη μεγάλη έξαρση της φυματίωσης που κυριολεκτικά "θέριζε" χωρίς αντίσταση. Στην περίοδο μετά την απελευθέρωση (1945-1960), παρά τα δεινά της εμφύλιας διαμάχης, του διοικητικού χάους και των εξωτερικών πολιτικών και οικονομικών επεμβάσεων, αργά και σταδιακά σημειώνεται ανασύσταση των δομών κοινωνικής πρόνοιας και δημόσιας υγιεινής, διαδικασία που σε μεγάλο βαθμό οργανώνεται και ελέγχεται από "συμμαχικές" αποστολές. Τα περισσότερα από τα παλιά αντιφυματικά ιδρύματα επαναλειτουργούν, ιδρύονται νέα σανατόρια και εφαρμόζονται μαζικά προληπτικά μέτρα κατά της φυματίωσης. Είναι η περίοδος της μεγάλης επιστημονικής ανακάλυψης των αντιβιοτικών φαρμάκων. Από το 1946 έως το 1960, κυκλοφορούν και βρίσκουν κλινική εφαρμογή τα περισσότερα αντιφυματικά φάρμακα, γεγονός που αλλάζει ριζικά την πορεία της φυματίωσης σε παγκόσμια κλίμακα και πάντως θέτει οριστικά το τέλος του αναπόφευκτου "λευκού θανάτου" και στην Ελλάδα. Την διατριβή συμπληρώνουν παραρτήματα με τις σπουδαιότερες μελέτες που στηρίχθηκαν στα υπάρχοντα επιδημιολογικά στοιχεία για την φυματίωση στις αρχές του 20ού αιώνα. Γίνεται επίσης ιδιαίτερη αναφορά στα σημαντικότερα συνέδρια για τη νόσο την ίδια περίοδο και σε ιδιαίτερο τμήμα, παρουσιάζονται τα σανατόρια που λειτούργησαν κατά καιρούς ανά την Ελλάδα.