Αξιοποίηση διδακτικού σχεδιαστικού μοντέλου για το μάθημα της νεοελληνικής γλώσσας στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση
Authors: Παπασπύρου Γεωργία 
Published: November 2024

Οι γλωσσικές μεταρρυθμίσεις που εισάγονται μέσα από τα Προγράμματα Σπουδών έχουν ως στόχο να προετοιμάσουν τους μαθητές για το πως θα ανταποκρίνονται στις επιτάσσεις της σύγχρονης πολυσημειωτικής κοινωνίας μέσα από την ανάπτυξη δεξιοτήτων που τους καθιστούν συνειδητοποιημένους γνώστες και χρήστες της μητρικής γλώσσας. Παράλληλα, η καθημερινή συνδιαλλαγή των παιδιών με τα ψηφιακά μέσα, το διαδίκτυο και τον κοινωνικό πλουραλισμό, διαμορφώνει τον εγγραμματισμό τους, τις ταυτότητες τους και την αίσθηση που έχουν για τον εαυτό τους (Berg, 2023). Στο παραπάνω πλαίσιο, αποτελεί επιτακτική ανάγκη, η γλωσσική διδασκαλία να διαμορφώνει πολίτες με κριτική σκέψη και γλωσσική επίγνωση που κινητοποιούνται γνωστικά και που καλλιεργούν την αίσθηση του συμμετέχειν, της συνεργασίας και της επίτευξης αποτελεσματικής επικοινωνίας (Haug & Mork, 2021).Στη βάση των παραπάνω, ο σύγχρονος εκπαιδευτικός καλείται να αναπροσαρμόζει την προετοιμασία του γλωσσικού μαθήματος, ως ο κύριος διαμορφωτής της διδασκαλίας, επιλέγοντας περιεχόμενα και στόχους, που συνάδουν με τις γλωσσικές, κοινωνικές και ψηφιακές ταυτότητες των μαθητών του, δημιουργώντας παράλληλα παιδαγωγικές συνθήκες που προάγουν τη δομική, λειτουργική, κοινωνική και επικοινωνιακή διάσταση της γλώσσας. Υπό αυτό το πρίσμα, το γλωσσικό μάθημα απομακρύνεται από τους παραδοσιακούς και γραμμικούς τύπους διδασκαλίας, και ευθυγραμμίζεται με διδακτικές πλαισιώσεις που ευνοούν τη διαμεσολάβηση της καθημερινότητας μέσα στη σχολική τάξη, την ενεργό συμμετοχή των μαθητών, την ανάπτυξη κινήτρων για μάθηση και την καλλιέργεια της κριτικής επίγνωσης του κόσμου πέρα από τα όρια του σχολείου (Forsyth, 2024).Η παρούσα εργασία αποτελεί μία προσπάθεια να προσεγγισθεί ο σχεδιασμός και κατ’ επέκταση η διδασκαλία του μαθήματος της Νεοελληνικής γλώσσας στο Δημοτικό σχολείο με έναν δημιουργικό τρόπο που μετατοπίζει τις σχεδιαστικές ταυτότητες των εκπαιδευτικών από τις ρητές γλωσσοπαιδαγωγικές πρακτικές σε διδακτικά σχήματα που καταστούν τους ίδιους και τους μαθητές πρωταγωνιστές αυθεντικών μαθησιακών περιβαλλόντων. Στο παραπάνω πλαίσιο, ο σχεδιασμός εφορμά από την επιλογή του γλωσσοεκπαιδευτικού περιεχομένου, των γλωσσικών στόχων και της διδακτικής μεθοδολογίας με την οποία το περιεχόμενο ως μορφωτικό αγαθό που έχει νόημα και σημασία για τους μαθητές θα τους κινητοποιήσει γνωστικά και μεταγνωστικά (Hopmann, 2012; Jordhus-Lier et al., 2023). Η διδακτορική διατριβή περιλαμβάνει α) την παρουσίαση σχεδιαστικού εργαλείου για την προετοιμασία του γλωσσικού μαθήματος στο Δημοτικό σχολείο, β) την εφαρμογή του σε τάξεις του Δημοτικού και γ) την αποτίμηση και αξιολόγηση των διδασκαλιών από τους εκπαιδευτικούς και τους μαθητές, με βάση τον προτεινόμενο στην παρούσα εργασία σχεδιασμό. Το σχεδιαστικό μοντέλο έχει μικτό χαρακτήρα και εφορμά από τις παραδόσεις της Κριτικής Παιδαγωγικής και του Κριτικού Γραμματισμού. Πιο συγκεκριμένα, εδράζεται στην Κριτική Εποικοδομητική Διδακτική (Klafki, 1995; Ryen, 2020; Sjöström & Eilks, 2020), στο μοντέλο του ρόμβου (Κουτσογιάννης, 2012) και στο τετραμερές μοντέλο των Freebody & Luke (1999). Στη βάση των παραπάνω, αξιοποιήθηκε η κοινωνική έρευνα δράσης με τη συμμετοχή επτά (7) εκπαιδευτικών των τάξεων της Ε’ και ΣΤ Δημοτικών σχολείων της Περιφέρειας Δυτικής Ελλάδας, οι οποίοι αφού επιμορφώθηκαν, σχεδίασαν και υλοποίησαν από μία διδακτική ενότητα επιλογής τους στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας. Για τη συλλογή των δεδομένων αξιοποιήθηκε η μικτή μεθοδολογία ώστε να συνδυαστούν τα ευρήματα της ποσοτικής και της ποιοτικής έρευνας που πραγματοποιήθηκαν και να ενισχυθεί η αξιοπιστία και η εγκυρότητα των αποτελεσμάτων.Από την ανάλυση των ποσοτικών και ποιοτικών δεδομένων, προέκυψαν ενδιαφέροντα ευρήματα που δείχνουν ότι η εφαρμογή του σχεδιαστικού εργαλείου για το γλωσσικό μάθημα στο Δημοτικό Σχολείο μετατόπισε τις ταυτότητες και τους ρόλους των εκπαιδευτικών και των μαθητών/τριών. Η επιλογή του γλωσσοεκπαιδευτικού περιεχομένου και της στοχοθεσίας, πέρα από τα στενά πλαίσια του Προγράμματος Σπουδών και του σχολικού βιβλίου, η ενσωμάτωση πτυχών της καθημερινής ζωής των μαθητών/τριών, η αξιοποίηση των εμπειριών τους, η εισαγωγή δημιουργικών κριτικοστοχαστικών διδακτικών πλαισιώσεων, καθώς και η αξιοποίηση των ΤΠΕ στην κατεύθυνση του κριτικού γραμματισμού, αποτέλεσαν παράγοντες που μεταβάλλαν τις σχεδιαστικές και διδακτικές ταυτότητες των εκπαιδευτικών. Παράλληλα, η αξιοποίηση της βιωματικής μάθησης, της συνεργασίας, της διαθεματικότητας, η απομάκρυνση από το σχολικό βιβλίο και οι διδακτικές πρακτικές που προέβαλαν την κριτική ανάγνωση και γραφή, ευνόησαν τους μαθητές/τριες και κατέστησαν το μάθημα περισσότερο συμμετοχικό. Η παρούσα έρευνα κατέδειξε τη μετατόπιση των εκπαιδευτικών και των μαθητών από τις παραδοσιακές πλαισιώσεις σε περισσότερο δημιουργικές και στοχαστικές που προκρίνουν την ενεργό συμμετοχή και τη διαμόρφωση αυθεντικών μαθησιακών περιβαλλόντων. Στο παραπάνω πλαίσιο, η συστηματικότερη και εκτενέστερη εφαρμογή του σχεδιαστικού μοντέλου σε περισσότερες τάξεις του Δημοτικού σχολείου, αποτελεί αναγκαία συνθήκη που θα συμπλήρωνε ουσιαστικά τα αποτελέσματα της παρούσας έρευνας.