Η προβληματική της εναρμόνισης του ποινικού δόγματος με το αίτημα της αποτελεσματικής ποινικής προστασίας της υγιεινής και της ασφάλειας των εργαζομένων
Authors: Τζούφης Βασίλειος 
Published: September 2021

Η διδακτορική διατριβή μελετά το θέμα της εναρμόνισης θεμελιωδών αρχών του ποινικού δόγματος, όπως η κρατούσα στην ποινική θεωρία και νομολογία θεωρία του ισοδυνάμου των όρων (conditio sine qua non) και η αρχή του καταλογισμού με το αίτημα της αποτελεσματικής ποινικής προστασίας της υγείας και της ασφάλειας των εργαζομένων, ερευνώντας αν και κατά πόσον το θεωρητικό-επιστημονικό, αλλά και το πρακτικό-κανονιστικό περιεχόμενο των εν λόγω αρχών δύναται να προστατεύσει τα έννομα αγαθά της ζωής και της υγείας των εργαζομένων από τις παραβιάσεις της σχετικής νομοθεσίας εκ μέρους μεγάλων οικονομικών μονάδων, δεδομένου ότι στις περιπτώσεις αυτές παραμένει εξαιρετικά δυσχερής η αντιμετώπιση του προβλήματος της αποδόσεως ευθύνης. Και τούτο γιατί από τη μια διαπιστώνεται η δυσχέρεια καταφάσης του αντικειμενικού αιτιώδους συνδέσμου μεταξύ της δράσης του νομικού προσώπου (μέσω των συλλογικών οργάνων της διοικήσεώς του) και του κινδύνου ή του βλαπτικού αποτελέσματος και από την άλλη, κρινομένης εν τέλει ως αλυσιτελούς οποιασδήποτε προσπάθειας για «ποινικοποίηση» της δράσης του νομικού προσώπου ως τοιούτου, λόγω της ανεπάρκειας αποτελεσματικής προστασίας μέσω των διοικητικής φύσεως κυρώσεων (πρόστιμα, κλείσιμο της επιχείρησης κ.λπ.). Η ανάπτυξη της οικονομικής δραστηριότητας στη βάση των φιλελευθέρων αρχών, από τα πρώτα στάδιά της σε εθνικό επίπεδο, απαιτούσε από την εκάστοτε κρατική εξουσία την αποχή της από οιανδήποτε απόπειρα ρύθμισης της αγοράς (laissez faire - laissez passe). Γρήγορα όμως, ιδιαίτερα μετά από την εμφάνιση των πρώτων οικονομικών κρίσεων του κεφαλαιοκρατικού συστήματος, ανεδείχθη η ανάγκη στοιχειώδους ελέγχου της αγοράς από το Κράτος με τη διαμόρφωση συγκεκριμένου νομικού πλαισίου ρυθμίσεώς της, η οποία μάλιστα συνακόλουθα παρέσχε και την ευκαιρία για τη θέσπιση κανόνων προστασίας των εργαζομένων αστικής, ποινικής και διοικητικής φύσεως, δεδομένου ότι η λειτουργία των εμπορικών επιχειρήσεων είχε και έχει άμεση σχέση με τα έννομα αγαθά της ζωής και της υγείας τους. Με τον τρόπο αυτό οι εθνικές νομοθεσίες προσπάθησαν να αντεπεξέλθουν στο αίτημα του ελέγχου της αγοράς Η διδακτορική διατριβή μελετά το θέμα της εναρμόνισης θεμελιωδών αρχών του ποινικού δόγματος, όπως η κρατούσα στην ποινική θεωρία και νομολογία θεωρία του ισοδυνάμου των όρων (conditio sine qua non) και η αρχή του καταλογισμού με το αίτημα της αποτελεσματικής ποινικής προστασίας της υγείας και της ασφάλειας των εργαζομένων, ερευνώντας αν και κατά πόσον το θεωρητικό-επιστημονικό, αλλά και το πρακτικό-κανονιστικό περιεχόμενο των εν λόγω αρχών δύναται να προστατεύσει τα έννομα αγαθά της ζωής και της υγείας των εργαζομένων από τις παραβιάσεις της σχετικής νομοθεσίας εκ μέρους μεγάλων οικονομικών μονάδων, δεδομένου ότι στις περιπτώσεις αυτές παραμένει εξαιρετικά δυσχερής η αντιμετώπιση του προβλήματος της αποδόσεως ευθύνης. Και τούτο γιατί από τη μια διαπιστώνεται η δυσχέρεια καταφάσης του αντικειμενικού αιτιώδους συνδέσμου μεταξύ της δράσης του νομικού προσώπου (μέσω των συλλογικών οργάνων της διοικήσεώς του) και του κινδύνου ή του βλαπτικού αποτελέσματος και από την άλλη, κρινομένης εν τέλει ως αλυσιτελούς οποιασδήποτε προσπάθειας για «ποινικοποίηση» της δράσης του νομικού προσώπου ως τοιούτου, λόγω της ανεπάρκειας αποτελεσματικής προστασίας μέσω των διοικητικής φύσεως κυρώσεων (πρόστιμα, κλείσιμο της επιχείρησης κ.λπ.). Η ανάπτυξη της οικονομικής δραστηριότητας στη βάση των φιλελευθέρων αρχών, από τα πρώτα στάδιά της σε εθνικό επίπεδο, απαιτούσε από την εκάστοτε κρατική εξουσία την αποχή της από οιανδήποτε απόπειρα ρύθμισης της αγοράς (laissez faire - laissez passe). Γρήγορα όμως, ιδιαίτερα μετά από την εμφάνιση των πρώτων οικονομικών κρίσεων του κεφαλαιοκρατικού συστήματος, ανεδείχθη η ανάγκη στοιχειώδους ελέγχου της αγοράς από το Κράτος με τη διαμόρφωση συγκεκριμένου νομικού πλαισίου ρυθμίσεώς της, η οποία μάλιστα συνακόλουθα παρέσχε και την ευκαιρία για τη θέσπιση κανόνων προστασίας των εργαζομένων αστικής, ποινικής και διοικητικής φύσεως, δεδομένου ότι η λειτουργία των εμπορικών επιχειρήσεων είχε και έχει άμεση σχέση με τα έννομα αγαθά της ζωής και της υγείας τους. Με τον τρόπο αυτό οι εθνικές νομοθεσίες προσπάθησαν να αντεπεξέλθουν στο αίτημα του ελέγχου της αγοράς διαμορφώνοντας έτσι και ένα πρώτο σχετικό νομοθετικό πλαίσιο, το οποίο ενδεχομένως να ανταποκρίνεται στοιχειωδώς στην ανάγκη προστασίας του κόσμου της εργασίας από οικονομικές δραστηριότητες μικρών ή μεσαίων επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται σε εθνικό επίπεδο, ωστόσο εγείρονται σοβαρά ερωτηματικά για την αποτελεσματικότητά του, όταν πρόκειται να εγγυηθεί την προστασία της υγείας και της ζωής των εργαζομένων από τη δράση μεγάλων οικονομικών μονάδων που πολλές εξ αυτών δραστηριοποιούνται μάλιστα και σε επίπεδο διεθνές. Κι αυτό διότι το παραδοσιακό φιλελεύθερο δογματικό μοντέλο της ποινικής νομοθεσίας κρίνεται αναποτελεσματικό να προστατεύσει τα έννομα αγαθά της ζωής και της υγείας των εργαζομένων στην περίπτωση που η προσβολή τους (βλάβη ή διακινδύνευση) είναι αποτέλεσμα της δράσης νομικών προσώπων, όπως συμβαίνει στις πιο σημαντικές περιπτώσεις προσβολής. Η υπό κρίση διδακτορική διατριβή αναπτύσσεται σε έξι μέρη: To πρώτο μέρος, το οποίο αποτελείται από τα Κεφάλαια Α΄ και Β΄, αφορά την προσέγγιση στην εν γένει προβληματική. Σε αυτό θίγονται τα ως άνω ζητήματα και επιχειρείται κατά πρώτο λόγο μία ιστορική αναδρομή, η οποία οριοθετεί και το μέγεθος του προβλήματος, αλλά και τις πρώτες απόπειρες αντιμετώπισής του. Στο δεύτερο μέρος, το οποίο αποτελείται από τα Κεφάλαια Γ΄, Δ΄ και Ε΄, επιχειρείται η συγκριτική επισκόπηση των σχετικών νομοθεσιών και της σχετικής νομολογίας στον τομέα της υγείας και της ασφάλειας της εργασίας σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο, με σχετική αναφορά στις έννομες τάξεις τόσο χωρών του ηπειρωτικού δικαίου (Γερμανία, Αυστρία), όσο και χωρών του κοινοδικαίου (common law), όπως το Ηνωμένο Βασίλειο και οι Η.Π.Α. και επίσης προσεγγίζονται οι σχετικές νομοθετικές πρωτοβουλίες σε κοινοτικό και ευρωενωσιακό επίπεδο. Ιδιαίτερη μνεία γίνεται στην κοινοτική/ευρωενωσιακή έννομη τάξη. To τρίτο μέρος αποτελείται από τα Κεφάλαια ΣΤ΄ και Ζ΄. Στο Κεφάλαιο ΣΤ΄ παρατίθενται αφενός μεν οι σχετικές ποινικές διατάξεις της ελληνικής έννομης τάξης στον τομέα της υγείας και της ασφάλειας της εργασίας, κωδικοποιημένες ανά κατηγορία των αντιστοίχων πηγών του δικαίου, με τις οποίες θεσπίζονται. Στο Κεφάλαιο Ζ΄ επιχειρείται κριτική επισκόπηση της σχετικής νομολογίας στον τομέα της υγείας και της ασφάλειας της εργασίας, κυρίως με γνώμονα τις λύσεις που εδόθησαν από τα ελληνικά δικαστήρια σε σχέση με τα στην αρχή της υπό κρίση διατριβής τεθέντα δικαιοπολιτικά ερωτήματα. To τέταρτο μέρος περιλαμβάνει το Κεφάλαιο Η' τονίζονται οι προκλήσεις αποτελεσματικότητας της ποινικής πρόληψης και καταστολής στα θέματα της αιτιότητας και του καταλογισμού. Το πέμπτο μέρος αποτελείται από τα Κεφάλαια Θ΄ και Ι΄. Στο Κεφάλαιο Θ΄ αναλύονται οι σχετικές προτάσεις αποτελεσματικής ποινικής προστασίας των εργαζομένων και στο Κεφάλαιο Ι΄ επικεντρώνεται η κριτική των ανωτέρω προτάσεων αποτελεσματικής προστασίας Τέλος, στο έκτο και τελευταίο μέρος, το οποίο περιλαμβάνει το Κεφάλαιο ΙΑ΄, εξάγονται οι τελικές θέσεις της διατριβής