Νόμος, κοινωνία και έγκλημα
Authors: Καμαρινού Θεώνη 
Published: June 2024

Θεμελιακά αντικείμενα έρευνας και μελέτης αποτελούν σε όλη την έκταση της παρούσας ανάλυσης το έγκλημα ως ατομικό βιοκοινωνικό γεγονός, τα δρώντα πρόσωπα δηλαδή ο εγκληματίας (δράστης) και το θύμα (παθών) ως ατομικές προσωπικότητες με κοινωνική δράση, η εγκληματικότητα ως καθολικό κοινωνικό φαινόμενο αντικοινωνικής συμπεριφοράς, αλλά και η φαινομενολογία της νομικής ρύθμισης του εγκλήματος κυρίως με βάση τις διατάξεις του Ποινικού Νόμου. Η απόπειρα ιστοριογραφικής αποτύπωσης της εμπειρικής εφαρμογής των κανόνων του ποινικού δικαίου βρίσκει το επιχείρημα ότι και το δίκαιο καθαυτό μπορεί να χαρακτηρισθεί ως κοινωνικό φαινόμενο. Στo πλαίσιo της πολιτικής και κοινωνικής μεταρρύθμισης προς ένα σύγχρονο αστικό κράτος, η εφαρμογή της δικαιοσύνης δηλώνει την πολιτισμική εξέλιξη της εκσυχρονίζουσας νεοελληνικής κοινωνίας σύμφωνα με τα δικαιϊκά συστήματα των ευρωπαϊκών χωρών. Το άτεγκτο εθιμικό δίκαιο της παραδοσιακής ελληνικής κοινωνίας που «έπαιρνε τη δικαιοσύνη στα χέρια του» δίνει τη θέση του σε εξευρωπαϊσμένα μοντέλα λειτουργίας του δημοσίου δικαίου που αποφεύγει τους αυστηρούς καταλογισμούς. H νομοθετική πρακτική όπως διατυπώνεται στις διατάξεις των βουλευμάτων, ακολουθεί τη νεωτερικότητα, εισάγοντας τις αρχές του ευρωπαϊκού δικαιϊκού αστισμού. Απευθύνεται ωστόσο σε μια κατά το πλείστον χωρική κοινωνία που έχει μάθει να ακολουθεί τους δικούς της κανόνες επιβίωσης. Οι επίδικες υποθέσεις πολλών βουλευμάτων φέρνουν στην επιφάνεια την ιδιοπροσωπεία της τοπικής κοινωνίας. Πρόκειται στην ουσία για μια «διαιρεμένη» κοινωνία, χαρακτηριστικά της οποίας είναι η μικρή ιδιοκτησία, η περιορισμένη επιχειρηματικότητα, η ανεπάρκεια των κρατικών λειτουργιών. Είναι οι συνθήκες που καλλιεργούν έναν υφέρποντα ανταγωνισμό επιβίωσης. Η στενότητα στην οικιακή οικονομία διευκολύνει τη διολίσθηση στην εγκληματική εκτροπή στο πεδίο των διαπροσωπικών και οικονομικών συναλλαγών. Πολιτική αστάθεια, στρατιωτικοποίηση του κράτους, ισχυρή αστυνόμευση και η επακόλουθη οξύτητα αντίπαλων πολιτικών συμπεριφορών αποτελούν το σταθερό φόντο στην ιστορία της χώρας. Με τη μεσολάβηση του νόμου, το κράτος πρόνοιας μετατρέπεται σε κράτος – παρατηρητή και τιμωρό στην καθημερινότητα των πολιτών ακόμα και εντός των στενών ορίων των μικρών οικισμών της υπαίθρου. Το «πολιτικό έγκλημα» συνδέεται με το ποινικό έγκλημα με στόχο τη διαφύλαξη των «ηθικών θεμελίων» της κοινωνίας. Ο χρόνος του πολέμου ανατρέπει τις δεδομένες ισορροπίες και απελευθερώνει για ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού την ευκαιρία της ανυπακοής σε ό,τι φαίνεται συμβατό. Διαμορφώνεται έτσι ένας χώρος κοινωνικής απείθειας ικανός να αγγίξει τα όρια της ανομίας με διάφορες μορφές. Το κράτος από την άλλη, μέσω των νομικών θεσπισμάτων του, επιτάσσει τη διατήρηση της θεσμικής του ταυτότητας ως προς τη διαχείριση της εγκληματικότητας και της προστασίας των πολιτών. Διπλή επιδίωξη για τον κρατικό μηχανισμό αποτελούν τόσο ο κατευνασμός της προκαλούμενης αντίδρασης όσο και η δημιουργία ηθικών ή συνειδησιακών κινήτρων σε όλους ανεξαιρέτως τους πολίτες (παραβάτες και μη) και η εξοικονόμηση ανθρώπινου δυναμικού ενόψει των αναγκών της εμπόλεμης χώρας. Στο βαθμό που η δικαιοσύνη παρεμβαίνει με την επιβολή της ποινής στις προσωπικές υποθέσεις των πολιτών, η απειλή της καταγγελίας ενός εγκλήματος λειτουργεί σε μια φιλόδικη κοινωνία, ως μέσο ανεπίσημου διαπροσωπικού εκβιασμού και ρύθμισης των διαφωνιών, βάσει της κατ’ ιδέα και όχι της κατ’ ουσία εφαρμογής του νόμου.