The pile-field and the wooden structures from the Neolithic lakeside settlement Anarghiri IXb, Western Macedonia, Greece.
Authors: Γιαγκούλης Τρύφων 
Published: February 2022

Η προϊστορική λιμναία εγκατάσταση Ανάργυροι IXb βρίσκεται σε μία πεδινή έκταση στη βορειοανατολική όχθη της Λίμνης Χειμαδίτιδας του λεκανοπεδίου Αμυνταίου (Δυτική Μακεδονία), σε περιοχή η οποία μέχρι τη δεκαετία του 1960 καλυπτόταν από έλος. Κατά τη σωστική ανασκαφή της θέσης το 2013 – 2017 διερευνήθηκαν αρχαιολογικά 12.000 τ.μ. στην περιφέρεια του οικισμού, καθώς και 8.000 τ.μ. στην κεντρική οικιστική του ζώνη. Εκτός από τα πολυάριθμα τεχνουργήματα που αντιστοιχούν σε ποικίλες κοινωνικοοικονομικές και ιδεολογικές δραστηριότητες της Νεολιθικής κοινότητας, κυρίαρχο εύρημα των κατώτερων ένυδρων ανασκαφικών στρωμάτων είναι τα 3.643 καταγεγραμμένα ξύλινα δομικά στοιχεία διαφόρων τύπων (κατακόρυφοι πάσσαλοι θεμελίωσης, οριζόντια δοκάρια, σανίδες, πλέγματα κλαδιών κλπ). Το πλέον αξιόλογο αποτέλεσμα της πολυεπίπεδης ανάλυσης των δεδομένων υπήρξε η αναγνώριση, τεκμηρίωση και χρονολόγηση ορισμένων πασσαλόπηκτων κατασκευών πρόσβασης και οριοθέτησης, οι οποίες συνιστούν προς το παρόν μοναδικά ανασκαφικά σύνολα για τη Βαλκανική προϊστορική έρευνα. Πιο συγκεκριμένα, κατά τη Νεότερη Νεολιθική Ι, το Μονοπάτι 2 (περ. 5300 – 5000 cal BC) και το Μονοπάτι 3 (περ. 5000 – 4800 cal BC) προφανώς αποτελούσαν τις κύριες κατασκευές που ένωναν την εγκατάσταση με την απέναντι όχθη, καλύπτοντας μία απόσταση περίπου 80 - 120 μέτρων. Πιθανότατα τα μονοπάτια ήταν θεμελιωμένα πάνω στο λασπώδες έδαφος και αποτελούνταν από μία επιφάνεια χρήσης κατασκευασμένη από οριζόντια ξύλα που διατηρούνταν στη θέση τους από δύο παράλληλες σειρές κατακόρυφων στοιχείων. Επιπλέον, δύο μερικώς ανασκαμμένες παράλληλες σειρές κατακόρυφων πασσάλων χαρακτηρίστηκαν με κάποιες επιφυλάξεις ως Μονοπάτι 3α(;) και Μονοπάτι 3β(;). Η χρονολόγηση του Μονοπατιού 1 στην Πρώιμη Εποχή Χαλκού (περ. 2570 – 2480 cal BC) εξηγεί τις εμφανείς κατασκευαστικές διαφορές του από τα πρωιμότερα μονοπάτια, την αξιοποίηση δηλαδή καλά επεξεργασμένων πασσάλων, τοποθετημένων με επιμέλεια ο ένας απέναντι στον άλλον, έτσι ώστε να σχηματίζουν μία δομή που παραπέμπει σε υπερυψωμένη γέφυρα. Τέλος, τα λίγο πρωιμότερα (περ. 2800 – 2500 cal BC) αποσπασματικά σωζόμενα μέρη μιας διπλής σειράς κατακόρυφων πασσάλων χαρακτηρίστηκαν με αρκετή επιφύλαξη ως Μονοπάτι 4(;). Η χωροργάνωση στις βόρειες και νοτιοανατολικές παρυφές της εγκατάστασης της Νεότερης Νεολιθικής Ι καθοριζόταν σε μεγάλο βαθμό από τις Περιφράξεις 2, 4 και 5, με ενδεχόμενη κάποια συμπληρωματική λειτουργία της διπλής διάταξης πασσάλων που χαρακτηρίστηκε ως Περίφραξη 1. Τα γενικά δομικά χαρακτηριστικά, καθώς και η διάταξη των κατασκευών αυτών που χρονολογούνται περίπου στα 5300 – 4800 cal BC οδηγούν στην υπόθεση ότι αυτές αποτελούσαν τμήματα ενός συστήματος οριοθέτησης του οικισμού. Η πιθανότητα αλλαγών στη διευθέτηση του οικιστικού χώρου κατά τη Νεότερη Νεολιθική ΙΙ και την Τελική Νεολιθική μπορεί να υποστηριχθεί από τη μετατόπιση του συστήματος οριοθέτησης προς την κεντρική περιοχή της θέσης, όπως αυτή φαίνεται από τη θέση των Περιφράξεων 3 και 8(;). Οι Περιφράξεις 6(;) και 7(;) αποτελούν αποσπασματικά ανασκαμμένες ενότητες, οι οποίες δεν έχουν χρονολογηθεί και επομένως δύσκολα μπορούν να ληφθούν υπόψη στη συζήτηση για τη χωροργάνωση της εγκατάστασης. Οι γενικές ερμηνευτικές προτάσεις σχετικά με τα ξύλινα δομικά στοιχεία και τις πασσαλόπηκτες κατασκευές της περιφέρειας των Αναργύρων IXb αφορούν τη χρονολόγηση, τη μορφή και τη χωρική τους κατανομή. Είναι σχετικά προφανές ότι οι κατασκευές αυτές κτίστηκαν προκειμένου αφενός να προσδιορίσουν τα όρια της εγκατάστασης και αφετέρου να παρέχουν πρόσβαση στα μέλη της κοινότητας προς την ευρύτερη περιοχή του υγρότοπου της Χειμαδίτιδας. Η αντιπαραβολή των κατασκευών αυτών με παρόμοια σύνολα από τους Ευρωπαϊκούς οικισμούς σε υγροτόπους οδηγεί στην εξέταση διαφόρων εναλλακτικών ερμηνειών για τη λειτουργία τους. Ανάμεσα σε αυτές τις προσεγγίσεις συγκαταλέγονται η παλιά, αλλά ακόμα και σήμερα υποστηριζόμενη άποψη περί αμυντικής λειτουργίας τους, καθώς επίσης και οι συμβατικές ιδέες περί αντιμετώπισης των επονομαζόμενων πρακτικών αναγκών (προστασία από το νερό και τον άνεμο, έλεγχος της πρόσβασης). Πέραν αυτών, συζητούνται προσεγγίσεις που αποδίδουν στις κατασκευές αυτές λειτουργίες όπως η συμβολική οριοθέτηση του κοινοτικού χώρου ή το συμβολικό πέρασμα από τον κόσμο του νερού σε αυτόν της στέρεας γης. Επιπλέον, επιχειρείται μία προκαταρκτική συμπερίληψη της λιμναίας εγκατάστασης των Αναργύρων IXb στο χρονολογικό και πολιτισμικό πλαίσιο της Νεότερης Νεολιθικής περιόδου στη διασυνοριακή και στις όμορες περιοχές της δυτικής και κεντρικής Μακεδονίας. Η σπανιότητα ανασκαμμένων λιμναίων εγκαταστάσεων στα νότια Βαλκάνια και η αποσπασματικότητα των πληροφοριών σχετικά με τη χωροργάνωσή τους δεν επιτρέπουν την καταγραφή συγκεκριμένων συγκριτικών παρατηρήσεων για τους Αναργύρους IXb σε σχέση με άλλες θέσεις πέρα από την πιθανή συγχρονία της θέσης με κάποιες από αυτές. Παρ’ όλα αυτά, η μορφή και η χωρική διευθέτηση των κατασκευών οριοθέτησης παρέχουν στοιχεία για την ένταξη της εγκατάστασης σε μία σταδιακά αυξανόμενη ομάδα οικισμών της Νεότερης Νεολιθικής, των οποίων ο οικιστικός χώρος προσδιορίζεται από αντίστοιχες κατασκευές που ερμηνεύονται ποικιλοτρόπως.