Συμμετοχή και αειφορία
Authors: Λοϊζίδου Πολυξένη 
Published: September 2021

Το αντικείμενο της παρούσας διδακτορικής έρευνας είναι η δημιουργία μιας πρακτικής και εφαρμοσμένης μεθόδου για τη διαχείριση των μη-γραμμικών, μη-κανονιστικών ανθρώπινων και φυσικών κοινών συστημάτων, με στόχο την ισορροπία των τριών πυλώνων της αειφορίας: οικονομία, κοινωνία, περιβάλλον. Με αφετηρία την Παράκτια Ζώνη, που είναι ίσως το πιο πολύπλοκο από τα συστήματα που καλείται να διαχειριστεί ο άνθρωπος, ο στόχος της έρευνας έγινε ευρύτερος, συμπεριλαμβάνοντας τη δημιουργία ενός πλαισίου/μεθόδου που αφενός θα δίνει σε αυτούς που λαμβάνουν τις αποφάσεις τη δυνατότητα της τεκμηριωμένης απόφασης, αφετέρου δε θα αποτελεί ένα συνοπτικό πλαίσιο ολοκληρωμένης διαχείρισης. Τα μοντέλα υποστήριξης της διαδικασίας λήψης αποφάσεων που υπάρχουν είναι πολύπλοκα, συνήθως απαιτούν εξειδικευμένη γνώση και η χρήση τους είναι χρονοβόρα (Loizidou, 2013). Οι αποφάσεις όμως λαμβάνονται από πολιτικούς, από δημάρχους και δημοτικά συμβούλια, από ανθρώπους που δεν έχουν την κατάρτιση για να χρησιμοποιούν τόσο πολύπλοκα και σύνθετα υποστηρικτικά συστήματα, ούτε και τον χρόνο που χρειάζεται να αφιερώσουν, για να εκπαιδευτούν σε αυτά. Είναι σημαντικό, λοιπόν, να αναπτύσσονται συστήματα λήψης από-φασης φιλικά για τους μη εξειδικευμένους χρήστες. Καταγράφεται στη βιβλιογραφία εδώ και χρόνια η προσέγγιση ότι η αποτελεσματική διαχείριση ανθρώπινων/φυσικών συστημάτων μπορεί να επιτευχθεί μέσα από την ανάπτυξη μεθόδων υποστήριξης αποφάσεων και τη δομημένη συμμετοχή των εμπλεκόμενων κοι-νωνικών εταίρων (π.χ. Clark, 2007· Reed, 2008). Αυτή η προσέγγιση ήταν καθοριστική για την εξέλιξη της διατριβής: να αναπτυχθεί μια μέθοδος ολοκληρωμένης διαχείρισης που να ξεκινά από τη διαδικασία λήψης αποφάσεων και να δίνει ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο για τη βέλτιστη δυνατή ένταξη των ανθρώπινων αποφάσεων στο φυσικό σύστημα στο οποίο αναφέρεται, απλή και φιλική στο χρήστη που συνήθως δεν έχει εξειδικευμένες τεχνικές γνώσεις, αλλά είναι αυτός που λαμβάνει τις αποφάσεις. Ταυτόχρονα, να έχει ενσωματωμένη μια διαδικασία παροχής της απαιτούμενης ή έστω της στοιχειώδους γνώσης στους μη εξειδικευμένους βασικούς εμπλεκόμενους φορείς και κοινωνικούς εταίρους. Αποτέλεσμα της διατριβής είναι η ανάπτυξη της μεθόδου DeCyDe-4 που ενσωματώνει ένα συνοπτικό, αλλά ολοκληρωμένο πλαίσιο διαχείρισης των υπό εξέταση προβλημάτων σε μια τυπική, συμμετοχική διαδικασία υποστήριξης λήψης αποφάσεων. Το όνομα της μεθόδου είναι παραφθορά της αγγλικής λέξης decide, αποφασίζω, με την αντικατάσταση του κεντρικού ci με το Cy που είναι η χαρακτηριστική διεθνής σύντμηση για την Κύπρο, την ιδιαίτερη πατρίδα της γράφουσας. Μέσα από μια διαδοχή αυτόνομων, αλλά αλληλοεξαρτώμενων βημάτων, η μέθοδος «παράγει» και δημιουργεί συγκεκριμένη δομή στο πρόβλημα για το οποίο αναζητείται απόφαση, αντιμετωπίζοντας το ίδιο το πρόβλημα σαν ένα «σύστημα» και αναλύοντας το σύστημα αυτό στις παραμέτρους που το καθορίζουν. Η μέθοδος DeCyDe-4 στηρίζεται στην ιδιαίτερα αναλυτική μελέτη βάσης και στις πολύ εξειδικευμένες τεχνικές/επιστημονικές γνώσεις των μελετητών, έτσι ώστε να επιτευχθεί μια ακριβής περιγραφή της υφιστάμενης κατάστασης και μια αναλυτική και ακριβής δόμηση του προβλήματος για το οποίο αναζητείται απόφαση. Με βάση το Πλαίσιο Συστημικής Προσέγγισης, η μέθοδος DeCyDe-4 χτίζει ένα δυναμικό σύστημα με τέσσερα βασικά χαρακτηριστικά, τα οποία περιγράφουν το πρόβλημα για το οποίο αναζητείται λύση: 1. το πρόβλημα παραμετροποιείται, καταγράφονται δηλαδή οι κύριες παράμετροι που το καθορίζουν και το περιγράφουν· 2. εντοπίζονται/καθορίζονται οι μεταβλητές για την κάθε παράμετρο· 3. προσδιορίζονται οι σχέσεις αλληλεξάρτησης παραμέτρων και μεταβλητών· 4. διασφαλίζεται η ενεργός και ουσιαστική συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων/ εμπλεκόμενων φορέων και των ατόμων που λαμβάνουν τις αποφάσεις σε όλα τα στάδια της διαδικασίας· τα αποτελέσματα της μεθόδου προκύπτουν ως συναινετι-κές αποφάσεις των συμμετεχόντων. Σε όλη τη διάρκεια της διαδικασίας εφαρμόζεται ο «οριζόντιος» στόχος της κυκλικής κίνησης, της επανατροφοδότησης της «γνώσης»: η μέθοδος τροφοδοτείται από την εξειδικευμένη γνώση των ειδικών και την πρόσληψη και γνώση των μη ειδικών συμμετεχόντων. Οι συμμετέχοντες λαμβάνουν νέα γνώση μέσα από την υλοποίηση της μεθόδου, και αυτό αποτελεί μια συνεχή, κυκλική διαδικασία, συγκροτώντας ένα πλαίσιο Προσαρμοστικής Διαχείρισης (Adaptive Management, Tomlinson et al., 2011). Η αξιοπιστία των αποτελεσμάτων συνδυάζεται με τη απλότητα της χρήσης των εργαλείων της μεθόδου και τη σύντομη διάρκεια της εφαρμογής. Η απλότητα στη χρήση και η δόμηση μιας μη χρονοβόρας συμμετοχικής διαδικασίας, που να ενσωματώνει γνώση και κατάρτιση και να καταγράφει τη «συλλογική ευφυΐα» (collective intelligence) αποτέλεσαν τις βασικές αρχές ανάπτυξης της μεθόδου υποστήριξης αποφάσεων DeCyDe-4. Με καινοτόμες πρακτικές όπως η μέθοδος των διαβαθμισμένων ορίων, με «έξυπνες» λύσεις όπως η απόδοση βαθμού σημασίας με τη σύγκριση ζευγών, καθώς και στατιστικές, γλωσσικές, αναλυτικές και αριθμητικές τεχνικές, δημιουργούνται απλά εργαλεία, στα οποία ενσωματώνονται αρχές εκπαίδευσης ενηλίκων και μη τυπικής μάθησης. Η μέθοδος στοχεύει στην απλότητα, την ταχύτητα και την ευκολία στη χρήση, μέσα από τη δημιουργία ενθουσιασμού και ευχάριστης αίσθησης παιχνιδιού. Στόχος είναι οι άνθρωποι που λαμβάνουν τις αποφάσεις (και που συνήθως δεν είναι ειδικοί, δεν έχουν την επιστημονική γνώση) να θέλουν και να μπορούν να χρησιμοποιήσουν ένα σύστημα υποστήριξης των αποφάσεών τους, που θα το κατανοούν και γι’ αυτό θα το εμπιστεύονται, που θα τους βοηθά να εντοπίσουν τα κενά τους, να τεκμηριώσουν την απόφασή τους, να δοκιμάσουν σενάρια επιλογών, να ενημερωθούν και να καταρτιστούν σε νέες δυνατότητες. Επειδή όμως, το απλό πολλές φορές είναι το πιο δύσκολο, για να πετύχει την απλότητα στη χρήση και ταυτόχρονα την αποτελεσματικότητα, η μέθοδος DeCyDe-4 απαιτεί μεγάλη προετοιμασία για κάθε πρόβλημα για το οποίο υλοποιείται. Χρειάζεται πολλή δουλειά, πολύ εξειδικευμένες τεχνικές γνώσεις, πολύ εκπαιδευμένη ομάδα μελέτης, καλή γνώση των τοπικών παραμέτρων και των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του προβλήματος, αυστηρή δομή και επιστημονική τεκμηρίωση. Το σημαντικό χαρακτηριστικό της μεθόδου είναι ότι προσαρμόζεται και αναπτύσσεται ανάλογα με τις ειδικές ανάγκες και τα χαρακτηριστικά του προβλήματος για το οποίο εφαρμόζεται, εξ αιτίας της πολύ ευέλικτης εργαλειοθήκης της μεθόδου, που προσαρμόζεται κάθε φορά στις πιθανές τοπικές ιδιαιτερότητες. Η μέθοδος έχει αρθρωτή δομή, δηλαδή κάθε στάδιο της μεθόδου μπορεί να εφαρμοστεί αυτοτελώς. Απαραίτητη είναι πάντα η δημιουργία της μελέτης βάσης, καθώς και η δομημένη συμμετοχή των βασικών κοινωνικών εταίρων. Από την ολοκλήρωση της περιόδου αξιολόγησης και βελτίωσης μέχρι και σήμερα, η μέθοδος DeCyDe-4 έχει εφαρμοστεί και εφαρμόζεται με διάφορες μορφές, δομές και εργα-λεία, σε περισσότερες από 20 περιπτώσεις, δίνοντας λύσεις σε πολλαπλά προβλήματα, σε έργα τόσο διεθνή όσο και τοπικά (της Κύπρου). Έχουν γίνει δημοσιεύσεις από τις εφαρμογές της μεθόδου σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά (π.χ. στο Marine Pollution Bulletin και το Marine Policy) παρουσιάσεις σε διεθνή συνέδρια και επιστημονικές ημερίδες, έχουν γραφτεί τεχνικές εκθέσεις στο πλαίσιο ερευνητικών και εφαρμοσμένων έργων, όπου η μέθοδος DeCyDe-4 υλοποιήθηκε για τη συμμετοχική λήψη απόφασης, κυρίως σε αναπτυξιακά θέματα (π.χ. για την εφαρμογή της Ευρωπαϊκής Θαλάσσιας Στρατηγικής στην Μαύρη Θάλασσα, την Αδριατική και τη Μεσόγειο, ή για την ιεράρχηση των δράσεων που θα υλοποιηθούν από την Κυπριακή Δημοκρατία στο πλαίσιο της εφαρμογής της Στρατηγικής για τη Βιοποικιλότητα). Αναπτύχθηκαν οδηγοί και εργαλεία πολιτικής (policy tools) σε πολλές εφαρμογές (από τη διαχείριση των σκουπιδιών της θάλασσας μέχρι την επιλογή των δράσεων για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων από την ανύψωσης της στάθμης της θάλασσας και τα ακραία καιρικά φαινόμενα στην Αδριατική Θάλασσα).