Από τη θεωρία της συνείδησης, στην κοινωνική και πολιτική θεωρία
Authors: Ζινδριλή Πολυξένη 
Published: August 2021

Στην παρούσα εργασία επιχειρώ, μέσα από την εξέταση της προβληματικής της ‘συνείδησης’ και της προβληματικής που αφορά στο κοινωνικό και πολιτικό πεδίο, να αναδείξω την πρωτοτυπία του στοχασμού του Ανρί Μπερξόν (Henri Bergson), ενός φιλοσόφου που για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα βρέθηκε στο περιθώριο του φιλοσοφικού προσκήνιου, η επιρροή του ωστόσο υπήρξε αδιαμφισβήτητη στην ανανέωση της φιλοσοφίας των αρχών του εικοστού αιώνα, μάλιστα όχι μόνο σε μείζονες φιλοσόφους, ψυχολόγους, λογοτέχνες, καλλιτέχνες, αλλά και σε θεράποντες των θετικών επιστημών1. Η ερευνητική μέθοδος που ακολούθησα, προκειμένου να κατανοήσω το οπτικό πρίσμα μέσω του οποίου ο Μπερξόν επεξεργάζεται τις παραπάνω θεματικές, αφορά στην αναζήτηση της ιδέας εκείνης δυνάμει της οποίας θα μπορούσε να αντιληφθεί κανείς την οργανωμένη ενότητα της μπερξονικής σκέψης και που κατά τη γνώμη μου συνοψίζεται στην ιδέα της δημιουργικής προσπάθειας. Έτσι, το γεγονός για παράδειγμα ότι η έρευνα μέχρι τώρα, παρότι δεν έχει αγνοήσει ούτε το πρόβλημα της συνείδησης (πρβ. Prado, 2002), ούτε το πρόβλημα της κοινωνικής (πρβ. Lafrance, 1974) και πολιτικής φιλοσοφίας (πρβ. Kennedy, 1987)² του Μπερξόν, θεωρώ ότι υπό το πρίσμα της προσπάθειας, -που αφορά πάντα συγκεκριμένα έμβια όντα, καθορισμένες μορφές συνείδησης (φυτά, ζώα) με αποκορύφωμα τον άνθρωπο-, προσφέρεται ένα νέο κλειδί για να κατανοηθεί, αφενός η σχέση ενός έμβιου όντος με το περιβάλλον του, αφετέρου η σχέση ατόμου-κοινωνίας (ζωικής ή ανθρώπινης) και η προοπτική της. Η ερευνητική αυτή επιλογή, σημαντική επίσης για τον χειρισμό άλλων μπερξονικών δίπολων (διάρκεια-χώρος, πνεύμα-ύλη, ψυχή-σώμα, στατικό-δυναμικό, κλειστό-ανοικτό), με τοποθετεί κατά συνέπεια στον αντίποδα μιας ερμηνευτικής εκδοχής που εδραιώνει τη φιλοσοφία του Μπερξόν ως «μπερξονισμό», δηλαδή ως μία φιλοσοφία της διαφοράς φύσης³, επειδή μια τέτοια αφετηρία όχι μόνο θα εξαφάνιζε τα υποκείμενα της προσπάθειας και θα υποστασιοποιούσε συνολικά την εξέλιξη της ζωής (είναι αμφίβολο αν θα μπορούσαμε τότε να μιλάμε για εξέλιξη)⁴, αλλά θα οδηγούσε τη φιλοσοφία του Μπερξόν σε μία σπινοζικού τύπου θεώρηση⁵, ιδωμένη ως υπόθεση «δημιουργικής» αιτιότητας, ως κίνησης ενός αδιαίρετου Όλου⁶. Μια τέτοια εκδοχή θα συνεπαγόταν αναπόφευκτα ότι αποδίδουμε στη φύση την ιδέα της προσπάθειας, ότι αποδίδουμε στη φύση, κατά τον Μπερξόν, «τον πιο τρομερό από τους άθλους του Ηρακλή», ότι εξύψωσε δηλαδή στο απλό ενέργημα της όρασης απείρως περίπλοκα στοιχεία, ενώ «η κατασκευή ενός οφθαλμού της κοστίζει όσο και η ανύψωση του χεριού σε μένα»⁷. Στην ιδέα της δημιουργικής προσπάθειας, επίσης, δίδοντας το κύριο βάρος στα έργα του Μπερξόν και όχι στα Μαθήματά του, τα οποία, βασισμένα σε σημειώσεις ορισμένων μαθητών του, ήρθαν πρόσφατα στο φως της δημοσιότητας, θεώρησα τα έργα του [Δοκίμιο για τα άμεσα δεδομένα της συνείδησης, Ύλη και μνήμη, Η δημιουργική εξέλιξη, Οι δύο πηγές της ηθικής και της θρησκείας] όχι ασυνεχή, ανεξάρτητα ή αντιπαρατιθέμενα μεταξύ τους⁸, αλλά ως έκφραση μιας βαθύτερης συνέχειας και μιας οργανωμένης ενότητας, την ενότητα της διάρκειας⁹. Έκτοτε, η μέθοδος των αντιθέσεων και των συγκλίσεων, που χρησιμοποιήθηκε στην πορεία για τη σύγκριση των βασικών θέσεων του Μπερξόν με τις θέσεις άλλων φιλοσόφων, όπως και για την αποτίμηση των απόψεων διαφόρων μελετητών του, είχε ως γνώμονα αυτή τη σταθερά. […]