Η έννοια του χρόνου στη φιλοσοφία του Κορνήλιου Καστοριάδη και η οντολογία του κοινωνικοϊστορικού
Authors: Σχισμένος Αλέξανδρος 
Published: September 2021

Η παρούσα διατριβή ερευνά τις διάφορες όψεις της έννοιας του χρόνου στη φιλοσοφία του Κορνήλιου Καστοριάδη, με σκοπό να αναδειχθεί η κεντρική σημασία της χρονικότητας στην κοινωνική οντολογία και τη φιλοσοφική ανθρωπολογία του ύστερου έργου του, αλλά και η σημασία του έργου αυτού για την φιλοσοφική θεώρηση του χρόνου. Tο πρόβλημα του χρόνου προσδιορίζει εν γένει τα κεντρικά φιλοσοφικά ερωτήματα της γνώσης, της ύπαρξης και του όντος. H οντολογία του Καστοριάδη αποτελεί μία νέα προσέγγιση στη φιλοσοφική προβληματική της χρονικότητας, στο πλαίσιο της οποίας ο χρόνος συνιστά το πρωταρχικό μάγμα και την αναγκαία και ικανή συνθήκη της οντολογικής δημιουργίας. Μάγμα ονομάζεται το οντολογικό υπόβαθρο κάθε κοινωνικοϊστορικής μορφής, εκ του οποίου μπορεί να εξαχθεί απροσδιόριστος αριθμός συνόλων, αλλά το οποίο δεν μπορεί να αναχθεί στο άθροισμα ή το σύνολο των συνόλων αυτών. Στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Καστοριάδη ως οντολογική δημιουργία θεωρείται η ανάδυση της ετερότητας, ως ετερότητα θεωρείται η εμφάνιση μίας καινούργιας μορφής η οποία δεν ανάγεται σε προηγούμενους καθορισμούς, και ο χρόνος θεωρείται ως η διαρκής δημιουργία και καταστροφή των μορφών, κατά τρόπο που ο χρόνος καθ’ εαυτός ταυτίζεται με το Είναι. Η έρευνά αναπτύσσεται σύμφωνα με τη μέθοδο της ιστορικοκριτικής διαύγασης (élucidation). Η ιστορικοκριτική έρευνα λαμβάνει υπόψιν τα κείμενα, αλλά και τις ιστορικές πηγές και τις κοινωνικοϊστορικές συνθήκες της ερμηνευτικής των κειμένων, τοποθετώντας την ιστορία της φιλοσοφίας στο πλαίσιο της κοινωνικής ιστορίας εν γένει.Στο πρώτο μέρος παρουσιάζεται η κριτική του Καστοριάδη στην παραδοσιακή φιλοσοφία και, μέσω αυτής, η πραγμάτευση των θεμελιακών εννοιών και κατηγοριών που χρησιμοποιεί η συνολιστική-ταυτιστική λογική. Ο Καστοριάδης διακρίνει δύο κύριες προσεγγίσεις του χρόνου στη Δυτική φιλοσοφία, την αντικειμενική-κοσμολογική προσέγγιση και την υποκειμενική-φαινομενολογική προσέγγιση, έκαστη εκ των οποίων αντιμετωπίζει το χρόνο ως φαινόμενο της φύσης ή ως φαινόμενο της συνείδησης, αντίστοιχα. Σε αυτές αντιπαραθέτει τη λογική των μαγμάτων. Το δεύτερο μέρος αποτελεί μία παρουσίαση της κοινωνικής οντολογίας του Καστοριάδη με βάση τα ιστορικά και κοινωνικά φαινόμενα που σχετίζονται με την έννοια της χρονικότητας. Μέσα από τη λεπτομερή πραγμάτευση της προσέγγισης του Καστοριάδη στα ζητήματα της γέννησης, του θανάτου, του έρωτα και της πολιτικής, αναδεικνύονται οι διαφορετικές, αντιθετικές και συμπληρωματικές χρονικότητες της ατομικής ψυχής, του κοινωνικού ατόμου, του κοινωνικού συνόλου και του φυσικού κόσμου. Παρουσιάζονται οι διαφορετικές χρονικότητες των ετερόνομων και των δημοκρατικών κοινωνιών, καθώς και οι κοινωνικοϊστορικές προϋποθέσεις ενός ελεύθερου δημόσιου χρόνου σύμφωνα με το πρόταγμα της κοινωνικής αυτονομίας. Ακολουθούν τα συμπεράσματα, όπου επανεκτιμώνται κριτικά οι θέσεις του Καστοριάδη που συνιστούν την κριτική του στην οντολογία της καθοριστικότητας και συγκροτούν τη δική του πρόταση για μία φιλοσοφία της πράξης, στηριγμένη σε μία οντολογία του δημιουργικού χρόνου, που καταφάσκει στη δυνατότητα του ανθρώπου να μεταβάλλει, μέσω της λελογισμένης πράξης, τον κοινωνικό χρόνο, αλλάζοντας την Ιστορία.