Η χλωρίδα και η βλάστηση του όρους Πεντελικού
Authors: Μπαλιούσης Ευάγγελος 
Published: July 2014

Το Πεντελικό όρος ή Πεντέλη (1108 m) εκτείνεται στο ΒΑ τμήμα της Αττικής και αποτελεί έναν από τους τέσσερις ορεινούς όγκους, που περιβάλλουν το λεκανοπέδιο της Αθήνας. Η περιοχή έρευνας οριοθετείται από τις συντεταγμένες 38°00'00'' έως 38°09'47'' Β και 23°48'41'' έως 23°59'22'' Α.Η περιοχή ανήκει γεωτεκτονικά στην κατώτερη μεταμορφωμένη ενότητα πετρωμάτων που απαντάται στην Αττική και τις Κυκλάδες. Στους μεταμορφωμένους σχηματισμούς συμμετέχουν μάρμαρα και διάφοροι τύποι κυρίως πυριτικών πετρωμάτων. Νεογενείς και τεταρτογενείς σχηματισμοί επικρατούν κυρίως στα περιφερειακά τμήματα της ερευνηθείσας περιοχής.Σύμφωνα με το κλιματικό διάγραμμα των Emberger-Sauvage οι πλησιέστεροι στην περιοχή έρευνας μετεωρολογικοί σταθμοί (Ανάβρυτα, Μαραθώνας, Σπάτα, Τατόι) εμφανίζονται να ανήκουν στον ημίξηρο βιοκλιματικό όροφο. Όλοι οι σταθμοί χαρακτηρίζονται από ήπιο χειμώνα. Σύμφωνα με εκτιμήσεις μας τα ανώτερα τμήματα του όρους θα πρέπει να ανήκουν στον ύφυγρο βιοκλιματικό όροφο με χειμώνα ψυχρό. Ξηροθερμικότερες συνθήκες επικρατούν στις Ν υπώρειες σε αντίθεση με τις περιοχές Β και ΒΑ της κορυφής Πυργάρι, που δέχονται τα υψηλότερα ποσά κατακρημνισμάτων.Η έντονη παρουσία του ανθρώπου στην περιοχή από την αρχαιότητα συνδέεται κυρίως με τη γειτνίαση του όρους με το μεγαλύτερο αστικό κέντρο του ελλαδικού χώρου, την Αθήνα. Η επέκταση του οικιστικού ιστού της Αθήνας σε μεγάλο τμήμα της εξεταζόμενης περιοχής, τα λατομεία, οι εγκαταστάσεις τηλεπικοινωνιών, η βόσκηση και κυρίως οι επανειλημμένες πυρκαγιές καθιστούν το Πεντελικό μία από τις πιο έντονα ανθρωποεπηρεαζόμενες περιοχές της Ελλάδας. Το γεγονός αυτό έχει οδηγήσει στον εμπλουτισμό της χλωρίδας του με νέα χλωριδικά στοιχεία, αλλά και στην καταστροφή βιότοπων με ιδιαίτερο χλωριδικό ενδιαφέρον, όπως η μικρή λίμνη Θάλωσσι στη θέση που βρίσκεται σήμερα το γήπεδο της Νέας Πεντέλης.Για την έρευνα της χλωρίδας και της βλάστησης του Πεντελικού αφιερώθηκαν 165 ημέρες σε εργασία πεδίου. Συνολικά συλλέχθηκαν και προσδιορίστηκαν 3350 φυτικά δείγματα.527Η αυτοφυής και ημιαυτοφυής χλωρίδα του Πεντελικού όρους, αποτελείται από 1090 taxa (είδη και υποείδη). Από αυτά τα 323 (29,63 %) αποτελούν νέες αναφορές για την περιοχή. Ανάμεσα σε αυτές συμπεριλαμβάνονται 1 νέα αναφορά για την ηπειρωτική Ελλάδα, 1 νέα για τη νότια Ελλάδα, 1 νέα για τη Στερεά Ελλάδα και 27 νέες αναφορές για την Αττική.Τα 1090 taxa κατανέμονται σε 91 οικογένειες και 465 γένη. Από αυτά τα 14 είναι Πτεριδόφυτα και τα 1076 Σπερματόφυτα. Από τα τελευταία, 5 είναι Γυμνόσπερμα και 1071 Αγγειόσπερμα. Τέλος, από τα Αγγειόσπερμα 845 ανήκουν στα Δικοτυλήδονα και 226 στα Μονοκοτυλήδονα.Οι 10 πλουσιότερες σε αριθμό taxa οικογένειες είναι: Leguminosae (135), Compositae (122), Gramineae (97), Cruciferae (57), Caryophyllaceae (55), Labiatae (45), Liliaceae (44), Umbelliferae (40), Orchidaceae (38), Scrophulariaceae (29). Αξιοσημείωτη είναι η υπεροχή των Leguminosae έναντι των Compositae, ένα στοιχείο το οποίο είναι γνωστό κυρίως από νησιωτικές περιοχές της Ελλάδας. Γενικότερα, η κατάταξη των πλουσιότερων σε taxa οικογενειών προσομοιάζει περισσότερο με αυτή περιοχών με έντονο μεσογειακό χαρακτήρα παρά με αυτή ηπειρωτικών περιοχών με μεγάλο υψόμετρο.Στο βιοφάσμα της περιοχής επικρατούν τα θερόφυτα (47,43%) και ακολουθούν τα ημικρυπτόφυτα (23,02%), τα γεώφυτα (14,31%), τα χαμαίφυτα (8,9%), τα φανερόφυτα (5,96%) και τα υδρόφυτα (0,36%). Το ιδιαίτερα υψηλό ποσοστό των θερόφυτων σε σχέση με άλλες ορεινές περιοχές της Ελλάδας, μπορεί να αποδοθεί στη γειτνίαση του Πεντελικού με το Ν Ευβοϊκό Κόλπο, τις ξηροθερμικότερες συνθήκες που επικρατούν κυρίως στα Ν τμήματά του, στο σχετικά χαμηλό του υψόμετρο και μερικώς στην έντονη ανθρώπινη επίδραση που έχει δεχθεί η περιοχή.Από την ανάλυση του χωρολογικού φάσματος προκύπτει ότι τα μεσογειακά και τα εξωμεσογειακά γεωστοιχεία υπερτερούν συντριπτικά με ποσοστό 74,31%. Τα στοιχεία τόσο του βιοφάσματος όσο και του χωρολογικού φάσματος υπογραμμίζουν τον έντονο μεσογειακό χαρακτήρα της περιοχής.Το Πεντελικό διακρίνεται για τον πολύ μικρό αριθμό βαλκανικών ενδημικών τόσο σε ποσοστό (1,65 %) όσο και σε απόλυτους αριθμούς (18 taxa), που συμμετέχουν στη χλωρίδα του, σε σχέση με άλλες ορεινές περιοχές της ηπειρωτικής Ελλάδας. Ο μικρός528αριθμός βαλκανικών ενδημικών taxa του Πεντελικού οφείλεται κατά κύριο λόγο στο χαμηλό υψόμετρο της περιοχής.Ο αριθμός των ελληνικών ενδημικών ανέρχεται σε 65 taxa (5,96 % του συνόλου της χλωρίδας). Ένας σημαντικός αριθμός από αυτά (23 taxa), φύεται αποκλειστικά σε περιοχές με γεωλογικό υπόστρωμα τα μάρμαρα. Αντίθετα, ο αριθμός των ενδημικών taxa που φύονται αποκλειστικά σε περιοχές με πυριτικά πετρώματα ανέρχεται μόλις σε τρία. Η παρουσία των υπόλοιπων ενδημικών taxa δε φαίνεται να συνδέεται με την ύπαρξη συγκεκριμένου τύπου γεωλογικού υποστρώματος. Από τα 65 ελληνικά ενδημικά του Πεντελικού μόνο το Verbascum pentelicum θεωρείται τοπικό ενδημικό του όρους, ενώ συνολικά 3 θεωρούνται στενότοπα ενδημικά της Αττικής.Στη σύνθεση της χλωρίδας του Πεντελικού συμμετέχουν και 51 επιγενή taxa, αμερικανικής κυρίως προέλευσης, η παρουσία των οποίων δείχνει την έντονη ανθρώπινη επίδραση ιδιαίτερα στις χαμηλότερες περιοχές.Με βάση το δείκτη Sørensen την ισχυρότερη χλωριδική συγγένεια παρουσιάζει το Πεντελικό με ορεινές περιοχές χαμηλού και μεσαίου υψόμετρου που γειτνιάζουν με αυτό, όπως τα όρη της Δ Αττικής και με νησιωτικές περιοχές, όπως τα νησιά του Σαρωνικού και την Άνδρο.Με βάση τα κοινά ελληνικά ενδημικά taxa εντονότερη φυτογεωγραφική σύνδεση παρουσιάζει η περιοχή με τα νησιά του Δ Αιγαίου, την Πελοπόννησο και τις Κυκλάδες.Συνολικά 114 taxa της χλωρίδας του Πεντελικού όρους θεωρούνται σημαντικά εξαιτίας του ενδημικού τους χαρακτήρα, της περιορισμένης γεωγραφικής τους εξάπλωσης και των ιδιαίτερων συνθηκών του βιότοπου στον οποίο αναπτύσσονται ή γενικότερα, εξαιτίας της σπανιότητας που εμφανίζουν στον ελλαδικό χώρο και των απειλών που δέχονται. Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί στην κατάσταση του πληθυσμού του τοπικού ενδημικού είδους Verbascum pentelicum. Ο συνολικός αριθμός των ατόμων του πληθυσμού είναι μικρότερος από 100 και η έκταση που καταλαμβάνει περιμετρικά της κορυφής Πυργάρι είναι ιδιαίτερα μικρή. Το είδος πρέπει να υπαχθεί στην κατηγορία κινδύνου «Κρισίμως Κινδυνεύον (CR)». Συνολικά 23 taxa της χλωρίδας του Πεντελικού προστατεύονται από το Προεδρικό Διάταγμα 67/1981, 3 από τη Σύμβαση της Βέρνης, 40 από τη Σύμβαση CITES και 2 από την οδηγία 92/43/EOK. Σε529ό,τι αφορά την κατάσταση διατήρησης 4 taxa χαρακτηρίζονται ως τρωτά (VU), 2 ως σχεδόν απειλούμενα (NT) και 10 ως σπάνια (R).Για την έρευνα της βλάστησης ακολουθήθηκε η φυτοκοινωνιολογική μέθοδος Braun-Blanquet. Συνολικά διενεργήθηκαν φυτοληψίες σε 200 δειγματοληπτικές επιφάνειες.Το κυρίαρχο φυσιογνωμικά στοιχείο της βλάστησης του Πεντελικού είναι η Quercus coccifera. Το είδος αυτό έχει ευρεία εξάπλωση σε όλες τις περιοχές του όρους και συμμετέχει στη σύνθεση όλων σχεδόν των μονάδων βλάστησης που διακρίθηκαν. Επίσης, αποτελεί το σημαντικότερο στοιχείο του υπώροφου των δασών Pinus halepensis της περιοχής. Γενικότερα, οι θαμνώνες που σχηματίζει, εξαιτίας της έντονης ανθρωπογενούς υποβάθμισης (κυρίως λόγω των συχνών πυρκαγιών), είναι αραιοί και χαμηλοί (συνήθως χαμηλότεροι των 2 m) και εντάσσονται δομικά στην κατηγορία των garrigues. Σε όλο το χώρο που καλύπτουν οι θαμνώνες Quercus coccifera, με εξαίρεση τα ανώτερα τμήματα γύρω από την κορυφή Πυργάρι, έως τα 800 μέτρα περίπου, συναντάμε και πυκνά ή αραιά δάση Pinus halepensis. Η παρουσία των υπόλοιπων σημαντικών για τη διαμόρφωση της φυσιογνωμίας των θαμνώνων αυτών taxa εξαρτάται κυρίως από τις τοποκλιματικές και μικροκλιματικές συνθήκες που επικρατούν στις διάφορες περιοχές του όρους και δευτερευόντως από τον τύπο του γεωλογικού υποστρώματος. Επίσης, στην περίπτωση της Pinus halepensis και από την ένταση των ανθρωπογενών επιδράσεων (κυρίως από τη συχνότητα των πυρκαγιών).Τα διάκενα των χαμηλών και αραιών αυτών θαμνώνων Quercus coccifera καλύπτουν φρυγανικά taxa με πληθοκάλυψη πολλές φορές μεγαλύτερη από την αντίστοιχη των θαμνωδών, εξαιτίας της έντονης υποβάθμισης. Κυρίαρχο ρόλο στον ημιθαμνώδη όροφο που συγκροτούν κατέχουν τα είδη του γένους Cistus, γεγονός αναμενόμενο από την πυρογενή προέλευση των περισσότερων μονάδων βλάστησης του όρους.Σε περιοχές με γεωλογικό υπόστρωμα τα μάρμαρα, που εμφανίζονται κατά κανόνα έντονα διαβρωμένες, κυριαρχούν τα ακόλουθα taxa: Euphorbia acanthothamnos (μόνο στα Α και χαμηλότερα τμήματα του όρους), Cistus creticus s.l., Phlomis fruticosa, Phagnalon rupestre subsp. graecum, Micromeria juliana.530Σε σχιστολιθικές περιοχές του όρους χαρακτηριστικά είναι τα taxa: Genista acanthoclada, Cistus creticus s.l., Cistus salviifolius, Satureja thymbra, Thymelaea tartonraira. Κατά τόπους σημαντική είναι και η παρουσία των Sarcopoterium spinosum, Coridothymus capitatus, Erica manipuliflora, Anthyllis hermanniae.Στον ποώδη όροφο συμμετέχει μεγάλος αριθμός taxa με κυρίαρχο ανάμεσά τους το αγρωστώδες Brachypodium retusum.Η βλάστηση του Πεντελικού εντάσσεται στην ευμεσογειακή ζώνη βλάστησης Quercetalia ilicis με τα ανώτερα τμήματα γύρω από την κορυφή Πυργάρι να εμφανίζουν και έντονα στοιχεία της Quercetea pubescentis. Γενικότερα, δύο υποζώνες θα μπορούσαν να διακριθούν στο όρος με όριο ανάμεσά τους τα 500 m περίπου: Στα χαμηλότερα τμήματα η ζώνη της Oleo-Ceratonion και στα ανώτερα η ζώνη της Quercion ilicis. Το όριο των 500 m μπορεί να διαφοροποιείται ανάλογα με τις τοποκλιματικές και μικροκλιματικές συνθήκες που επικρατούν από περιοχή σε περιοχή, ενώ ανάμεσα στις δύο ζώνες παρατηρούνται και ενδιάμεσες μεταβατικές μορφές βλάστησης.Τα εδάφη στις σχιστολιθικές περιοχές του όρους έχουν σε όλες τις περιπτώσεις που εξετάστηκαν αμμοπηλώδη υφή και υψηλά ποσοστά σε άμμο που υπερβαίνουν το 60%. Αντίθετα, το pH στις περιοχές αυτές μπορεί να διαφέρει (από όξινο έως αλκαλικό). Τα εδάφη στις περιοχές με μάρμαρα που εξετάστηκαν, έχουν σε όλες τις περιπτώσεις αλκαλικό pH, διαφέρουν όμως ως προς τη μηχανική τους σύσταση (πηλοαμμώδη προς αμμοπηλώδη στο «κατώτερο μάρμαρο» του κεντρικού Πεντελικού, βαριά αργιλοπηλώδη στο «ανώτερο μάρμαρο»).Η πρώτη ενότητα βλάστησης που συναντάμε ξεκινώντας από τα χαμηλότερα τμήματα του όρους περιλαμβάνει μονάδες βλάστησης στον αυξητικό χώρο της Oleo-Ceratonion σε περιοχές με γεωλογικό υπόστρωμα τα μάρμαρα. Εκτείνεται από τα 50-500 m περίπου. Η κυριότερη μονάδα βλάστησης που συναντάμε στο χώρο αυτό είναι η κοινότητα Quercus coccifera-Olea europaea subsp. oleaster. Λόγω ισχυρής χλωριδικής συγγένειας, η κοινότητα αυτή θα μπορούσε να θεωρηθεί ως υποβαθμισμένη μορφή της φυτοκοινωνίας Oleo europaeae-Pistacietum lentisci και συγκεκριμένα της υποφυτοκοινωνίας cocciferetosum. Σε θέσεις στις οποίες παρατηρείται συγκέντρωση εδαφικού υλικού από γειτονικές περιοχές παρατηρούμε και όψη των φυτοκοινοτήτων αυτών με Cistus monspeliensis. Επίσης, στο χώρο αυτό συναντάμε κατά τόπους και531αραιούς σχηματισμούς Juniperus phoenicea, κυρίως σε νησίδες βλάστησης που δεν έχουν πληγεί επανειλημμένα από πυρκαγιές.H δεύτερη ενότητα βλάστησης που διακρίναμε, περιλαμβάνει μονάδες βλάστησης στα κατώτερα και μεσαία υψομετρικά τμήματα του όρους με γεωλογικό υπόστρωμα τους σχιστόλιθους. Οι σχηματισμοί αυτοί εκτείνονται κυρίως στις σχιστολιθικές περιοχές του Ν Πεντελικού. Η κοινότητα που επικρατεί είναι η Quercus coccifera-Genista acanthoclada. Συχνή είναι και η όψη των σχηματισμών αυτών με Pinus halepensis. Αντίθετα, λιγότερο συχνή είναι η όψη των σχηματισμών αυτών με Sarcopoterium spinosum και Erica manipuliflora.Μία από τις σημαντικότερες διαφορές μεταξύ των περιοχών με μάρμαρα και των περιοχών με σχιστόλιθους στα κατώτερα και μεσαία υψομετρικά τμήματα του όρους αφορά τα χαρακτηριστικά φρυγανικά τους taxa. Οι διαφορές αυτές, όμως, συχνά δεν οφείλονται τόσο στον τύπο του πετρώματος αλλά στον παράγοντα «βάθος εδάφους» και στο γεγονός ότι οι περιοχές με μάρμαρα είναι κατά κανόνα περισσότερο διαβρωμένες και βραχώδεις. Διαφορές παρατηρούνται και στον ποώδη όροφο των δύο περιοχών, οι οποίες πρέπει να αποδοθούν στη διαφορετική μηχανική σύσταση των εδαφών που εδράζονται σε αυτά. Γενικότερα, η χλωρίδα των συγκεκριμένων περιοχών με μάρμαρα επιφυλάσσει περισσότερες εκπλήξεις από θέση σε θέση, σε αντίθεση με τη μονοτονία των σχιστολιθικών περιοχών στις οποίες ανευρίσκονται, στις περισσότερες περιπτώσεις, κοινά είδη με μικρότερο φυτογεωγραφικό ενδιαφέρον.Στα Β τμήματα και σε σχιστολιθικό υπόστρωμα αναπτύσσεται η κοινότητα Arbutus unedo-Erica arborea. Χαρακτηριστικά είδη των σχηματισμών αυτών μπορούν να θεωρηθούν και τα Arbutus andrachne, Quercus ilex και Cotinus coggygria, αφού τους διαφοροποιούν από αντίστοιχους που αναπτύσσονται επίσης σε σχιστολιθικό υπόστρωμα και στα ίδια υψομετρικά επίπεδα στο Ν Πεντελικό. Η μονάδα αυτή, όπως και οι επόμενες που θα αναφερθούν, αναπτύσσεται στον αυξητικό χώρο της Quercion ilicis.Η επόμενη ενότητα περιλαμβάνει μονάδες βλάστησης στα κεντρικά τμήματα του Πεντελικού, στο μεσο-μεσογειακό όροφο (500-850 m) και σε περιοχές με γεωλογικό υπόστρωμα τα μάρμαρα. Στο χώρο αυτό επικρατεί η κοινότητα Quercus coccifera και οι όψεις της με Pinus halepensis.532Η σημαντικότερη κοινότητα που διακρίνουμε στα ανώτερα τμήματα του όρους είναι η Quercus coccifera-Juniperus oxycedrus subsp. oxycedrus. Καταλαμβάνει μια μικρή σχετικά ζώνη περιμετρικά της κορυφής Πυργάρι, κυρίως πάνω από τα (850-) 900 m. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον εδώ παρουσιάζει ο ποώδης όροφος, ο οποίος περιλαμβάνει μεγάλο αριθμό από taxa που είναι χαρακτηριστικά των ανώτερων τμημάτων του όρους. Μερικά από αυτά είναι αντιπροσωπευτικά της κλάσης Quercetea pubescentis, γεγονός που αντικατοπτρίζει τη μετάβαση στις υγροψυχροβιότερες βιοκλιματικές συνθήκες της περιοχής.Η δεύτερη σημαντική κοινότητα που διακρίνουμε στα ανώτερα τμήματα του όρους είναι η Quercus ilex-Ostrya carpinifolia, η οποία καταλαμβάνει μια μικρή σχετικά έκταση σε απόκρημνες πλαγιές Β της κορυφής Πυργάρι. Υψομετρικά εκτείνεται από τα (850-) 900-1050 m. Αναπτύσσεται κυρίως σε μάρμαρα αλλά και σε εφαπτόμενα σχιστολιθικά πετρώματα. Αποτελεί ίσως την υγροψυχροβιότερη μονάδα βλάστησης του όρους και το μοναδικό μικτό σχηματισμό αείφυλλων σκληρόφυλλων-φυλλοβόλων που συναντάμε σε αυτό. Συνταξινομικά ανήκει στη συνένωση Quercion ilicis, έχοντας, όμως, έντονα στοιχεία μετάβασης προς την υπομεσογειακή (παραμεσογειακή) υποζώνη της Ostryo-Carpinion.Σε όλη την εξεταζόμενη περιοχή, με εξαίρεση τα ανώτερα τμήματα γύρω από την κορυφή Πυργάρι, συναντάμε και πυκνά δάση Pinus halepensis, δηλαδή δάση στα οποία η πληθοκάλυψη του είδους αυτού συχνά ξεπερνά το 90 %. Η χλωριδική σύνθεση των πευκοδασών του Πεντελικού καθορίζεται από τον αρχικό τύπο βλάστησης, στον οποίο διεισδύει και αναπτύσσεται η Pinus halepensis. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι μία όψη των φυτοκοινοτήτων αυτών με Pinus halepensis, στην οποία η έντονη σκίαση και ο ανταγωνισμός που ασκεί το ομώνυμο (κυρίαρχο) είδος περιορίζει αισθητά τον αρχικό αριθμό των ειδών αλλά και την πληθοκάλυψη όσων από αυτά εξακολουθούν να συμμετέχουν στους πυκνούς σχηματισμούς δασών. Μετά την καταστροφική πυρκαγιά του 2009 τα πιο εκτεταμένα και πυκνά δάση Pinus halepensis εντοπίζονται στα ΒΔ τμήματα του κυρίως ορεινού όγκου.Στα Β κυρίως τμήματα της περιοχής έρευνας διακρίνουμε επίσης τη χασμοφυτική-βραχόφιλη βλάστηση απόκρημνων πλαγιών. Τα taxa που διακρίνονται για τον ιδιαίτερα υψηλό βαθμό σταθερότητας και πιστότητας στους συγκεκριμένους οικότοπους, σε όλο533το υψομετρικό εύρος της εξεταζόμενης περιοχής, είναι η Campanula celsii subsp. celsii και η Inula methanaea.Σημαντικότερες από τις μονάδες βλάστησης που διακρίθηκαν στα διάφορα ρέματα του όρους είναι η κοινότητα Platanus orientalis και η φυτοκοινωνία Equiseto telmateiae-Platanetum orientalis. Οι μονάδες αυτές εντάσσονται στην κλάση Populetea albae. Στην κλάση Nerio-Tamaricetea ξεχωρίζει η κοινότητα Nerium oleander ssp. oleander στο ρέμα του Κιμπιτούγιου μεταξύ του φράγματος της Ραπεντώσας και του Βρανά.Συνοψίζοντας, στις φυσικές περιοχές του όρους διακρίναμε 8 ενότητες βλάστησης, οι οποίες ανήκουν σε 5 Κλάσεις. Αναγνωρίστηκαν μία φυτοκοινωνία, 14 κοινότητες και διάφορες όψεις τους. Μερικές από αυτές αναγνωρίζονται για πρώτη φορά και έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, όπως π.χ. η κοινότητα Quercus ilex-Ostrya carpinifolia.