Μια συγκριτική προσέγγιση των αναλυτικών προγραμμάτων της νεοελληνικής γλώσσας, πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης
Authors: Βοζίκας Δημήτριος 
Published: December 2024

Στην παρούσα διδακτορική διατριβή μελετάμε τα Αναλυτικά Προγράμματα της Νεοελληνικής Γλώσσας, Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης που δημοσιεύθηκαν σε ΦΕΚ κατά το έτος 2003. Συγκεκριμένα, αποσκοπούμε στην ανίχνευση των συνεχειών και των ασυνεχειών που υφίστανται μεταξύ των ΑΠ των δύο παραπάνω βαθμίδων. Διερευνούμε τις βασικές παραμέτρους που επιδρούν στη διαμόρφωσή τους, την οπτική που υιοθετείται για τη γλώσσα, τα κοινά στοιχεία που τα διέπουν καθώς και τις ενδεχόμενες διαφοροποιήσεις μεταξύ τους. Λαμβάνοντας υπόψη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των ΑΠ, αξιοποιούμε μεθοδολογικά εργαλεία που ανάγονται στους ποιοτικούς ερευνητικούς προσανατολισμούς. Ειδικότερα, υιοθετείται η ποιοτική ανάλυση περιεχομένου ως μέθοδος επεξεργασίας του υπό εξέταση υλικού. Τα ζητήματα που θίγονται στο θεωρητικό πλαίσιο (φιλοσοφικές βάσεις των ΑΠ, προσανατολισμοί και μοντέλα σχεδιασμού των ΑΠ, διδακτικές προσεγγίσεις για τη Νεοελληνική Γλώσσα, θεωρίες μάθησης) και τα ερευνητικά ερωτήματα της διδακτορικής διατριβής, μας καθοδήγησαν ώστε να διαμορφώσουμε το σύστημα των κατηγοριών ανάλυσης, με βάση τους άξονες της μεθόδου των Richards & Rogers (2014, p. 36), σε συνδυασμό με ορισμένες κατηγορίες, που αντλούνται από τα πεδία έρευνας που ορίζει ο Brumfit (1997, p. 167). Μελετώνται οι μορφές και οι μέθοδοι διδασκαλίας που προτείνονται από το ΑΠ, ο ρόλος του διδακτικού υλικού, ο ρόλος του εκπαιδευτικού, ο ρόλος του μαθητή, ο τύπος του ΑΠ, το φιλοσοφικό υπόβαθρο των ΑΠ και οι θεωρίες μάθησης που αξιοποιούνται. Μελετάται, επίσης, ο ρόλος που διαδραματίζει η γλώσσα στην κοινωνία σύμφωνα με τα ΑΠ, η γλώσσα ως φορέας πολιτισμικών στοιχείων, αλλά και ως αντικείμενο διδασκαλίας, μέσα από τα διάφορα είδη γραμματισμών που εντοπίζουμε στα ΑΠ. Παρατηρούμε ότι τα υπό εξέταση ΑΠ διαμορφώθηκαν υπό την επίδραση των φιλοσοφικών ρευμάτων του πραγματισμού και του ρεαλισμού. Εντοπίζουμε, επίσης, επιρροές από ορισμένες θεωρίες μάθησης, που αποτελούν το θεωρητικό υπόβαθρο των υπό εξέταση ΑΠ, κυρίως από τον συμπεριφορισμό και την κοινωνική θεωρία για τη μάθηση. Διαπιστώνουμε, επίσης, επιδράσεις από τους προσανατολισμούς της Κοινωνικής Προσαρμογής και του Ακαδημαϊκού Ορθολογισμού. Παράλληλα, διακρίνουμε επιρροές και από ποικίλα μοντέλα σχεδιασμού για τα ΑΠ, κυρίως από το μοντέλο στόχων και από το μοντέλο περιεχομένων. Αξίζει να αναφερθεί ότι τα ΔΕΠΠΣ-ΑΠΣ που αποτέλεσαν το αντικείμενο της έρευνας έχουν τη μορφή Curriculum και υιοθετούν τη σπειροειδή διάταξη της διδακτέας ύλης. Επιπλέον, οφείλουμε να επισημάνουμε ότι στα ΑΠ που μελετήσαμε αναδεικνύονται επιρροές από ποικίλες οπτικές, αναφορικά με τον ρόλο του εκπαιδευτικού. Όσον αφορά στη θέση του απέναντι στο ΑΠ, αναδεικνύεται ο εκπαιδευτικός κυρίως ως διεκπεραιωτής-εντολοδόχος. Αναφορικά με τη θέση του εκπαιδευτικού στο πλαίσιο της διδακτικής διαδικασίας, προβάλλεται έντονα ο ρόλος του εκπαιδευτικού ως καθοδηγητή, ως μεταδότη της γνώσης και ως διαχειριστή. Αντίστοιχα, ο μαθητής προβάλλεται κυρίως ως αποδέκτης της γνώσης και ως μέλος ομοιογενούς ομάδας. Όσον αφορά στη διδακτική διαδικασία, διαπιστώνουμε ότι στα υπό μελέτη ΑΠ ισχυρή είναι η επίδραση της παραγωγικής μεθόδου και της παράδοσης. Παράλληλα, κατά τη μελέτη των ΔΕΠΠΣ-ΑΠΣ, διαπιστώσαμε επιρροές από ποικίλες οπτικές για τη γλώσσα, που, από κοινού με τις παραμέτρους που παρουσιάσαμε παραπάνω, επιδρούν στην ταυτότητα των συγκεκριμένων ΑΠ. Ειδικότερα, διακρίναμε αρκετές επιδράσεις από τον λειτουργικό, αλλά και τον αναγνωριστικό γραμματισμό. Επίσης, στα υπό μελέτη ΑΠ υπάρχουν χωρία που αναδεικνύουν την πολιτισμική διάσταση της γλώσσας, ωστόσο δεν διαμορφώνονται οι αναγκαίες προϋποθέσεις για την ανάδειξη της ιδιαίτερης πολιτισμικής ταυτότητας του κάθε μαθητή. Στο πλαίσιο αυτό, η γλώσσα προβάλλεται κυρίως ως μέσο επικοινωνίας και ένταξης στην κοινωνία. Κρίνεται αναγκαίο να επισημάνουμε ότι οι παραπάνω οπτικές για τη γλώσσα επιδρούν και στον ρόλο που επιτελεί το διδακτικό υλικό. Το σχολικό εγχειρίδιο και τα κείμενα που χρησιμοποιεί ο εκπαιδευτικός χρησιμοποιούνται ως μέσα καλλιέργειας κυρίως του λειτουργικού και του αναγνωριστικού γραμματισμού των μαθητών. Όσον αφορά στις Ψηφιακές Τεχνολογίες, αυτές αξιοποιούνται ως εποπτικό υλικό κατά τη διδακτική διαδικασία, ενώ παράλληλα επιδιώκεται η ανάπτυξη δεξιοτήτων χειρισμού Η/Υ. Αντίθετα, δεν δίνεται έμφαση στην κριτική προσέγγιση των Ψηφιακών Τεχνολογιών από τους μαθητές. Μετά από μια συγκριτική επισκόπηση των υπό μελέτη ΑΠ, οδηγηθήκαμε στο συμπέρασμα ότι το «Γενικό μέρος» των ΔΕΠΠΣ-ΑΠΣ προβάλλει ένα ευέλικτο πλαίσιο για τη διδακτική διαδικασία, που επιτρέπει στον εκπαιδευτικό να προσαρμόσει τη διδασκαλία στις ανάγκες και στα ενδιαφέροντα των μαθητών του. Ωστόσο, αυτό το δυναμικό πλαίσιο, έρχεται σε αντίθεση με τα βασικά χαρακτηριστικά των ΔΕΠΠΣ-ΑΠΣ του Δημοτικού και του Γυμνασίου, που παραπέμπουν στο στοχοθετικό μοντέλο, καθώς και με τη μεγάλη έκταση της διδακτέας ύλης, που περιορίζει την δυνατότητα του εκπαιδευτικού για ανάληψη πρωτοβουλιών και αποδυναμώνει τις παραμέτρους που θα μπορούσαν να συμβάλουν στην προώθηση της αυτενέργειας των μαθητών. Η έρευνα ολοκληρώνεται με την κατάθεση προτάσεων, που έχουν στόχο τη βελτίωση των ΑΠ και την εξάλειψη των παραπάνω ασυνεχειών.