Η έννοια της ιδεολογίας στο έργο του Νίκου Πουλαντζά
Authors: Κέη Αικατερίνη 
Published: September 2021

Αναλύσαμε κατά το δυνατόν πιο διεξοδικά την πορεία αναπτυξης της θεωρίας του Πουλαντζά για το Κράτος, στην ιδιαίτερη συνύφανσή της με τη βαθμίδα της ιδεολογίας. Παρακολουθήσαμε εξίσου τους εσωτερικούς μετασχηματισμούς της θεώρησής του στο σύνολο του έργου του, καθώς και τις σταδιακές τροποποιήσεις των βασικότερων εννοιών που επεξεράστηκε, επιχειρώντας πάντοτε, όχι μόνο νααναδείξουμε τον πυρήνα της προβληματικής του, αλλά και τις εσωτερικές ασυμβατότητες στηνανάπτυξη της σκέψης του. Μέσα στο πλαίσιο αυτής της προβληματικής διαπιστώνουμε ότι σε μεγάλο βαθμό διαγράφονται πολλά από όσα αποτέλεσαν και αποτελούν μέχρι σήμερα ζητήματα ανοιχτά για τον τρόπο που στοχαζόμαστε πάνω στην έννοια της πολιτικής, του πολιτικού γενικά, και της ιδεολογίας.Ο Πουλαντζάς, ο οποίος θεμελίωσε μια θεωρητική τυπολογία εντός των θεωρητικών πλαισίων τουμαρξισμού, κινήθηκε στην προοπτική αναζήτησης μιας επιστημονικής θεμελίωσης της κοινωνικο-πολιτικής θεωρίας, στην κατεύθυνση που ενεργοποίησαν ο Αλτουσσέρ και οι συνεργάτες του κατά τη δεκαετία του ’60. Κεντρικό σημείο της επιχειρηματολογίας μας, είναι η διαπίστωση ότι αυτή η θεωρητική τυπολογία, παρά το γεγονός ότι αποτέλεσε το υπόβαθρο για βαθύτερες επεξεργασίες και για περαιτέρω εννοιολογική εκλέπτυνση από τον ίδιο τον Πουλαντζά, αφήνει εντούτοις μια θέση κενή, που είναι καθοριστική για τη διαμόρφωση μιας θεωρίας πάνω στην κοινωνία και την πολιτική. Η θέση αυτή αφορά το καθεστώς και την έννοια της υποκειμενικότητας και θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε, ότι το κύριο σώμα της πουλαντζιανής κοινωνικής θεωρίας οργανώνεται συνολικά γύρω από ένα βασικό άξονα. Πρόκειται γι’ αυτόν της απάλειψης, μέσα στα πλαίσια της υιοθέτησης του θεωρητικού αντι-ανθρωπισμού, του υποβιβασμού του σ’ ένα φορέα των σχέσεων παραγωγής, ο οποίος διαμορφώνεται μέσα από τη στρατηγική των σχέσεων εξουσίας, των οποίων τη στρατηγική συμπύκνωση αποτελεί το Κράτος. Πρόκειται για τη διαμόρφωση μιας κοινωνικής θεωρίας που ορίζεται από το καθεστώς μιας καθαίρεσης του υποκειμένου και είναι προφανές ότι κάτι τέτοιο έχει σημαντικές επιπτώσεις στην εννοιολόγηση της ιδεολογίας. Από την επεξεργασία της ηγεμονικής λειτουργίας του Κράτους, μέχρι την εννοιολόγηση των ιδεολογικών υποσυνόλων και του τρόπου αλληλεπίδρασής τους μέσα στην ταξική πάλη και από την ανάλυση του διαχωρισμού διανοητικής/χειρωνακτικής εργασίας, μέχρι τις διαδικασίες εξατομίκευσης, θεωρείται πάντοτε ως υπόβαθρο μια δεδομένηη κοινωνικο-οντική σχέση. Πρόκειται για μια σχέση, η οποία υπονοεί την ύπαρξη ενός κοινωνικού όλου που διέπεται από τους λειτουργικούς κανόνες μιας υπόρρητης μηχανικής και μιας υποκειμενικότητας θεμελιωδώς αρθρωμένης γύρω από την επιδίωξη της ορθολογικότητας του συμφέροντος – μακροπρόθεσμου ή όχι-, όπως και του φόβου απέναντι στην απειλή του σωματικού κολασμού.Το Κράτος έχει επεξεργαστεί, μέσα από μια σύνθετη διαδικασία τους μηχανισμούς εκείνους που του επιτρέουν να καταλαμβάνει τα σώματα και να καθιστά εφικτή την κάλυψη των λειτουργικών προαπαιτούμενων, σε επίπεδο συστημικής ρύθμισης.Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το υποκείμενο εμφανίζεται ως μια λειτουργία του Κράτους.Θεωρούμε ότι στην πραγματικότητα, όλα τα προβλήματα και οι αντιφάσεις που παρουσιάζονται στην εννοιολόγηση της ιδεολογίας –αλλά και του πολιτικού εν γένει- προέρχονται από το γεγονός ότι προέρχονται από περιορισμένης εμβέλειας ανθρωπολογικές παραδοχές. Πρόκειται για κάτι που προκύπτει από τη διάλυση της έννοιας της υποκειμενικότητας υπό το βάρος της εννοιολογικής τυποποίησης και του κοινωνιολογικού κονστρουκτιβισμού που ο Πουλαντζάς υιοθετεί συνολικά στο έργο του.Θεωρούμε ότι η απάντηση στα παραπάνω ζητήματα θα προυπέθετε μια αναδιατύπωση τωνθεωρητικών δεδομένων, μια νέα σύλληψη της σχέσης υποκειμενικότητας και κοινωνικού και τηνεπεξεργασία μιας πραγματικής συνύφανσης ανάμεσα στην επιστήμη του ασυνειδήτου και το κοινωνικο-πολιτικό.