İTAAT KAVRAMININ GEREKÇELERİ AÇISINDAN KUR’AN’IN ELEŞTİREL DÜŞÜNCEYE BAKIŞI
Authors: EYÜPOĞLU Osman , USTA Niyazi 
Published: December 2019

Sağlıklı ve
huzurlu toplumsal yapıların oluşması en temelde insanların samimi ortak
davranışlarda bulunmasına bağlıdır. Sosyal psikolojik açıdan en kıymetli ortak
davranış biçimi körü körüne taklit değil; benimseyerek uyma davranışıdır. Bir
davranışın doğruluğuna içten inanarak onu icra eden kişi, toplumsal kontrol
mekanizmalarının olmadığı yerlerde de bu davranışı icra etmeye devam eder.
Meşhur Cibril hadisine göre de Allah’a onu görüyormuşçasına inanmak gerekir.
Hadisteki bu husus, benimseyerek yani bizzat doğruluğunu bilerek inanmayı ve
ona göre amel etmeyi ifade eder. Dolayısıyla bu çalışmamızda, Kur’an’da geçen
toplam 208 “itaat” ve “tabi olma” ayetinin bağlamlarından hareketle önce
gerekçeleri ele alınmıştır. Sonra da bu gerekçelerin sosyal psikolojik açıdan
hangi uyma davranışını (körü körüne itaati mi, özdeşleşmeyi mi, benimsemeyi
mi?) esas aldığı üzerinde durulmuştur. Kur’an’ın, benimseme düzeyinde bir tutum
değişimi için muhataplarını rasyonel, ahlaki, hukuki-siyasi, psikolojik ve
sosyolojik açıdan tatmin edici gerekçelerle itaat veya ittibaya çağırdığı
görülmektedir. Bu nedenle Kur’an’ın, doğru ve haklı olanın tespitini yapma
amacı taşıyan tüm eleştirel düşüncelere açık/uygun olduğu ve hatta bu türden
eleştirel düşünceyi metot edindiği için onu dolaylı olarak da emrettiği anlaşılmaktadır.
Zira eleştirel düşünce, öncelikle ve bir bakıma Hz. Peygamber’in, deveyi sağlam
kazığa bağladıktan sonra tevekkülü tavsiye etmesinde görüldüğü üzere, esbaba tevessülü yani rasyonel ve bilimsel
tüm gerekleri bilmeyi ve uygulamayı öngörmektedir. Bu nedenledir ki Kur’an
sosyo-kültürel koşullarla birebir uyumlu bir tutum sergileyerek, yeri
geldiğinde itikada dair taleplerine ve yeri geldiğinde de amele dair
taleplerine ağırlık vermektedir. Örneğin, Kur’an doğru ve meşru olana
inanıp tabi olmaya %72,7 oranında önem verirken bu tabi olmanın nesnel sonuçlarına ise %27,3
oranında değinmektedir. Bu durum işin özünün öncelikle samimi bir iman olduğuna
işaret etmektedir. Olumsuz itaat-ittibaya ilişkin ayetlerde ise oranlar tersine
dönmektedir. Bunun da anlamı inanmayanların samimiyetsizlik,
cahillik, yalancılık, şımarıklık, iftiracılık gibi ahlak ve merhamet dışı yanlış tutum ve davranışlarının daha çok
eleştirilmesidir. Bu durumda Kur’an, olumsuz
itaat-ittibaya dair taleplerin gerekçelerinde inananların samimi inançlarına %26,6 oranında yer verip vurgu yaparken,
inanmayanların ise işaret edilen yanlış davranışlarına (amellerine) ise %73,4
oranında değinip onları eleştirmektedir. Bu oranlar bize Kur’an’ın ihtiyacın
önemine binaen hitaba en uygun şekil ve yön verdiğini göstermektedir. Bu şekil
ve yön vermede doğruyu ve haklıyı tespit amacı taşıyan eleştirel düşünceye de
uygun bir yol izlediğini görmekteyiz. Zira Kur’an tüm taleplerinde veya
eleştirilerinde, rasyonel, ahlaki, bilimsel, hukuki-siyasi, psikolojik ve sosyolojik
gerekçeleri yani tüm beşeri/nesnel gerekçeleri dikkate almaktadır. Bu
gerekçelere uygun taleplerde bulunmak, beşeri bir tatmin için lazım olan
eleştirel düşüncenin azami derecede dikkate alınması demektir.