Ανάλυση της φυσικής αναγέννησης της οξιάς (Fagus sylvatica L. s.l.) στις προχωρημένες στη σειρά διαδοχής συστάδες του είδους στο όρος Γράμμος
Authors: Σταμπουλίδης Αθανάσιος 
Published: August 2021

Η παρούσα διδακτορική διατριβή πραγματοποιήθηκε στο όρος Γράμμος, σε αμιγείς συστάδες οξιάς (Fagus sylvatica), αλλά και σε μικτές συστάδες οξιάς (F. sylvatica) - ελάτης (Abies borisii–regis). Οι σκοποί της παρούσας διατριβής είναι: α) Η ανάλυση της φυσικής αναγέννησης της οξιάς που έχει εγκατασταθεί κάτω από αραιωμένη κομοστέγη, β) Η ανάλυση των χαρακτηριστικών της παραβλάστησης μετά την υλοτομία των ατόμων της φυσικής αναγέννησης της οξιάς, που έχει εγκατασταθεί κάτω από αραιωμένη κομοστέγη, γ) Η ανάλυση της πρόδρομης φυσικής αναγέννησης της οξιάς, δ) Η ανάλυση της φυσικής αναγέννησης των μικτών συστάδων της οξιάς - ελάτης και ε) Η συναγωγή συμπερασμάτων και η δημιουργία προτάσεων για τη δασική πράξη. Για την ανάλυση της φυσικής αναγέννησης της οξιάς και των χαρακτηριστικών της παραβλάστησης των ατόμων της φυσικής αναγέννησης, που έχει εγκατασταθεί κάτω από αραιωμένη κομοστέγη, διαχωρίστηκαν δύο σταθμικοί τύποι, ενώ ορίστηκαν τρεις καταστάσεις σταθμού. Οι καταστάσεις σταθμού Β΄ και Γ΄ (Κ.Β και Κ.Γ) θεωρήθηκε ότι ανήκουν στους σταθμούς μέτριας παραγωγικότητας, που κυριαρχούν στην ευρύτερη περιοχή έρευνας. Η κατάσταση σταθμού Α΄ (Κ.Α) θεωρήθηκε ότι ανήκει στους παραγωγικούς σταθμούς. Συνολικά τοποθετήθηκαν 45 μόνιμες επιφάνειες. Σε κάθε κατάσταση σταθμού τοποθετήθηκαν με απλή τυχαία δειγματοληψία 15 επιφάνειες μεγέθους 2 m2 (2 m x 1 m), οι οποίες χωρίστηκαν σε δύο ίσα μέρη του 1 m2 (1 m x 1 m) (υπο - επιφάνειες). Σε κάθε επιφάνεια, έγινε κατάταξη των φυτών της αναγέννησης σύμφωνα με την κοινωνική τους θέση σε «Κυρίαρχα», «Συγκυρίαρχα», «Ενδιάμεσα» και «Καταπιεσμένα». Το φθινόπωρο του έτους 2011, μετά το τέλος της βλαστητικής περιόδου και στις τρεις καταστάσεις σταθμού, σε μια υπο - επιφάνεια από τις δύο του 1 m2 (1 m x 1 m), υλοτομήθηκαν όλα τα φυτά της αναγέννησης στη βάση τους.  Τα φυτά κόπηκαν στο ίδιο ύψος, κοντά στην επιφάνεια του εδάφους. Σε όλα αυτά τα φυτά μετρήθηκε το ύψος και η διάμετρος βάσης, ενώ σε κάθε πρέμνο τοποθετήθηκε καρτέλα με τον κωδικό αριθμό κάθε δέντρου. Από τα φυτά της αναγέννησης που υλοτομήθηκαν, λήφθηκε κορμικός δίσκος από τη βάση του ή τμήμα του φυτού ή ολόκληρο το φυτό (όταν το φυτό είχε πολύ μικρές διαστάσεις). Από κάθε κορμικό δίσκο - τμήμα του φυτού της αναγέννησης, μετρήθηκε ο αριθμός των ετήσιων αυξητικών δακτυλίων για τον προσδιορισμό της ηλικίας του φυτού. Το καλοκαίρι του έτους 2012, λίγο μετά την έναρξη της βλαστητικής περιόδου (τέλος Ιουνίου με αρχές Ιουλίου), υλοτομήθηκαν όλα τα φυτά της αναγέννησης και στη δεύτερη υπο - επιφάνεια του 1m2 (1 m x 1 m) και ακολούθησαν οι μετρήσεις όπως ακριβώς στα φυτά της αναγέννησης της πρώτης υπο - επιφάνειας. Μετά το τέλος της βλαστητικής περιόδου του έτους 2012 και του 2013, έγιναν μετρήσεις που αφορούσαν τα χαρακτηριστικά της παραβλάστησης των φυτών της αναγέννησης. Επιπλέον, το καλοκαίρι του έτους 2012 από το κέντρο κάθε επιφάνειας των 2 m2 (2 m x 1 m), λήφθηκε ημισφαιρική φωτογραφία και υπολογίστηκε η τιμή της μεταβλητής του V.s. (Visible sky). Για την ανάλυση της δομής του δάσους στις αμιγείς συστάδες οξιάς, με αραιωμένη κομοστέγη, το έτος 2013 τοποθετήθηκε μια επιφάνεια έκτασης 1 ha (100 m x 100 m), στο μέτριας παραγωγικότητας σταθμό. Στις αμιγείς συστάδες οξιάς, όπου εμφανίζεται πρόδρομη αναγέννηση της οξιάς, εγκαταστάθηκαν στο τέλος της βλαστητικής περιόδου το έτος 2012, 50 μόνιμες δειγματοληπτικές επιφάνειες μεγέθους 1 m2 (1 m x 1 m), με απλή τυχαία δειγματοληψία. Σε κάθε επιφάνεια μετρήθηκε ο αριθμός και το ύψος όλων των φυτών της αναγέννησης (των ζωντανών και των νεκρωμένων), ενώ από το ψηλότερο φυτό αναγέννησης κάθε επιφάνειας, μετρήθηκε η ετήσια αύξηση και η διάμετρος βάσης για το έτος 2012. Ως φυτά της αναγέννησης θεωρήθηκαν τα φυτά της οξιάς με ύψος έως 1,30 m.  Στη βάση του ψηλότερου φυτού της αναγέννησης τοποθετήθηκε καρτέλα για την αναγνώρισή του το επόμενο έτος. Μετά το τέλος της βλαστητικής περιόδου του έτους 2013, στα φυτά αυτά μετρήθηκε επίσης και η ετήσια αύξηση του έτους 2013. Επίσης, μετρήθηκε η κλίση της κάθε επιφάνειας, το πάχος του ξηροτάπητα, της οργανικής ουσίας και του στρώματος που είναι αναμεμιγμένη η οργανική ουσία με το ανόργανο έδαφος και εκτιμήθηκε το ποσοστό εδαφοκάλυψης από την αναγέννηση της οξιάς και του ποσοστού εδαφοκάλυψης από την παρεδαφιαία βλάστηση. Επίσης, προσδιορίστηκε και η θέση στην οποία τοποθετήθηκε κάθε μία από τις επιφάνειες. Σε κάθε επιφάνεια, έγινε εκτίμηση του ποσοστού εδαφοκάλυψης από την κομοστέγη στο 1 m x 1 m, (με κέντρο το κέντρο της επιφάνειας), στο 5 m x 5 m και στο 10 m x 10 m, (με κέντρο την επιφάνεια του 1 m x 1 m). Για την ανάλυση της δομής του δάσους το έτος 2013, τοποθετήθηκε μια επιφάνεια έκτασης 1 ha (100 m x 100 m). Στις μικτές συστάδες οξιάς – ελάτης, στο τέλος του καλοκαιριού και αρχές του φθινοπώρου του έτους 2011, τοποθετήθηκαν 73 επιφάνειες του 1 m2 (1 m x 1 m) με απλή τυχαία δειγματοληψία. Σε κάθε δειγματοληπτική επιφάνεια μετρήθηκε ο αριθμός των φυτών της αναγέννησης και το ύψος για κάθε είδος. Ως φυτά της αναγέννησης θεωρήθηκαν τα φυτά με ύψος έως 1,30 m. Στο ψηλότερο φυτό της αναγέννησης κάθε επιφάνειας από κάθε είδος, τοποθετήθηκε στη βάση του καρτέλα, ώστε την επόμενη βλαστητική περίοδο να γίνουν νέες μετρήσεις. Επιπλέον, σε κάθε δειγματοληπτική επιφάνεια μετρήθηκε το πάχος του ξηροτάπητα και το πάχος της οργανικής ουσίας, ενώ έγινε εκτίμηση του ποσοστού εδαφοκάλυψης από την παρεδαφιαία βλάστηση. Επίσης, έγινε εκτίμηση της συγκόμωσης, καθενός από τα δύο είδη, στο 1 m x 1 m, (με κέντρο το κέντρο της επιφάνειας), στο 5 m x 5 m και στο 10 m x 10 m (με κέντρο την επιφάνεια 1 m x 1 m).  Μετά το τέλος της βλαστητικής περιόδου του έτους 2012 από κάθε επιφάνεια μετρήθηκε η διάμετρος στη βάση του ψηλότερου φυτού αναγέννησης και των δύο κύριων δασοπονικών ειδών, (οξιάς – ελάτης) καθώς και η ετήσια αύξηση αυτών. Από το κέντρο κάθε επιφάνειας, το καλοκαίρι του έτους 2012 λήφθηκε ημισφαιρική φωτογραφία και υπολογίστηκε η τιμή της μεταβλητής του V.s. (Visible sky). Μετά το τέλος των μετρήσεων, το ψηλότερο φυτό αναγέννησης από κάθε είδος υλοτομήθηκε (κόπηκε) από τη βάση του και τμήμα του φυτού ή ολόκληρο το φυτό μεταφέρθηκε στο εργαστήριο και από αυτά μετρήθηκε ο αριθμός των ετήσιων αυξητικών δακτυλίων. Για την ανάλυση της δομής του δάσους το έτος 2012, τοποθετήθηκε μια επιφάνεια έκτασης 1ha (100 m x 100 m). Τα σημαντικότερα αποτελέσματα και συμπεράσματα της διατριβής αυτής αναφέρονται παρακάτω.Η εγκατάσταση της αναγέννησης της οξιάς κάτω από αραιωμένη κομοστέγη, μπορεί να διαρκέσει για αρκετές δεκάδες χρόνια. Τα ποσοστά παραβλάστησης, ανά επιφάνεια, των φυτών της αναγέννησης που εγκαταστάθηκαν κάτω από αραιωμένη κομοστέγη και στις τρεις καταστάσεις σταθμού είναι υψηλά, ιδιαίτερα στα πρέμνα των κυρίαρχων και συγκυρίαρχων ατόμων. Τα ποσοστά αυτά και η χωρική κατανομή των πρέμνων που παραβλάστησαν, ανά επιφάνεια, εξασφαλίζουν τη διατήρηση της κάλυψης του εδάφους, σε περίπτωση που κάποια διατάραξη ζημιώσει το υπέργειο τμήμα των φυτών της αναγέννησης της οξιάς. Το μέγεθος των φυτών επηρεάζει τον αριθμό των παραβλαστημάτων και κάτω από ένα όριο μεγέθους η επίδραση είναι μεγαλύτερη. Όσο μικρότερης ηλικίας, διαστάσεων και μέσης ετήσιας προσαύξησης είναι τα φυτά, τόσο λιγότερο παραβλαστάνουν. Το σύνολο των παραβλαστημάτων που δημιουργήθηκαν χαμηλότερα από το σημείο τομής ανά πρέμνο, είναι ικανοποιητικό, σε αντίθεση με τον αριθμό (σύνολο) των παραβλαστημάτων που δημιουργήθηκαν από το σημείο τομής.  Σε δύο από τις καταστάσεις σταθμού το ποσοστό παραβλάστησης των φυτών της αναγέννησης, ανά επιφάνεια, όλων των κοινωνικών θέσεων, που εμφανίστηκε μετά την υλοτομία που έγινε το καλοκαίρι του έτους 2012, ήταν μεγαλύτερο σε σχέση με αυτό που υπήρξε μετά την υλοτομία που έγινε το φθινόπωρο του έτους 2011. Το ποσοστό παραβλάστησης των φυτών της αναγέννησης, ανά επιφάνεια, ήταν μεγαλύτερο στη μέτρηση που έγινε το έτος 2013 σε σχέση με αυτό του έτους 2012. Το σύνολο των παραβλαστημάτων ανά πρέμνο των φυτών της αναγέννησης, όλων των κοινωνικών θέσεων, ήταν μεγαλύτερο στη μέτρηση που έγινε το έτος 2013, σε σχέση με τη μέτρηση που έγινε το έτος 2012. Το ύψος του ψηλότερου παραβλαστήματος ανά πρέμνο, σχετίζεται (με θετική συσχέτιση) με την ηλικία, το ύψος, τη διάμετρο βάσης και τη μέση ετήσια προσαύξηση του φυτού της αναγέννησης. Όσο μεγαλύτερος είναι ο αριθμός των παραβλαστημάτων, τόσο πιο ψηλό είναι το ψηλότερο παραβλάστημα. Το γεγονός αυτό, δείχνει ότι ο ενδεχόμενος ανταγωνισμός ανάμεσα στα παραβλαστήματα δε μειώνει το ύψος του ψηλότερου παραβλαστήματος.Ο αριθμός των φυτών της πρόδρομης αναγέννησης της οξιάς (όπου αυτή εμφανίζεται), στις αμιγείς συστάδες της, είναι ιδιαίτερα υψηλός, αν αναλογιστούμε ότι είναι πρόδρομη αναγέννηση. Η αναγέννηση τόσο της οξιάς, όσο και της ελάτης, εμφανίζεται ικανοποιητική στις μικτές συστάδες τους, ενώ δεν εμφανίζεται διαφορά πυκνότητας ανάμεσα στα φυτά της αναγέννησης των δύο ειδών. Στο μέλλον, η εμφάνιση της ελάτης θα αυξηθεί και η τωρινή κατάσταση της δομής και της σύνθεσης των ειδών του δάσους θα μεταβληθεί. Αυτό, κατά πάσα πιθανότητα, θα έχει διάρκεια σε ορίζοντα, βραχυπρόθεσμο έως μεσοπρόθεσμο. Η παρουσία οξιάς ευνοεί έστω και ασθενώς την αναγέννηση του είδους κάτω από την κόμη της, ενώ αντιθέτως, η παρουσία της ελάτης δρα αρνητικά στην εγκατάσταση της οξιάς κάτω από την κόμη των ατόμων του είδους.  Η παρουσία ελάτης ευνοεί έστω και ασθενώς την αναγέννηση του είδους κάτω από την κόμη της, ενώ η παρουσία (συγκόμωσης) οξιάς δεν επηρεάζει την αναγέννηση της ελάτης. Διαφαίνεται ότι η εγκατάσταση της ελάτης ευνοείται σε μικρο - περιβάλλοντα με χαμηλότερο φωτισμό σε σχέση με την οξιά. Επίσης, υπάρχει ένδειξη ότι η ελάτη αντέχει περισσότερο στη σκίαση από την οξιά.