Mehmed Saîd’in Kasîde-i Hamriyye Şerhi: Tarab-engîz
Authors: ÖKSÜZ Yılmaz 
Published: June 2019

Mutasavvıf şair İbn-i Fârız’ın şarap üzerinden ilahî aşkı anlattığı Kasîde-i
Hamriyye isimli eseri İslam dünyasında büyük rağbet görmüş; müteaddit defa
Arapça, Farsça ve Türkçeye çevirisi yapılmıştır. Dâvûd-ı Kayserî (ö. 751/1350),
Kemâl Paşazâde (ö. 940/1534), Abdülganî en-Nablusî (ö. 1143/1731), İbn Acîbe
(ö. 1224/1809) gibi âlimler mezkûr kasîdeyi Arapça olarak açıklarken; Ali b.
Şihâbiddin el-Hemedânî (ö. 786/1385), Molla Câmî (ö. 898/1492), İdris-i
Bitlisî (ö. 926/1520) gibi şairler Fars diliyle şerh etmişlerdir. Abdüsselâm b.
Numan b. Halil (ö. 1000/1592[?]), İsmail Ankaravî (ö. 1041/1631), Abdülmecîd-i
Sivasî (ö. 1049/1639), Alâiyeli Kara Mustafa Hulûsî (ö. 1304/1886), Ahmed Sâfî
(ö. 1344/1926), Mehmed Nâzım (ö. 1345/1926) ve Tâhirü’l-Mevlevî (ö. 1371/1951)
gibi müellifler ise Türkçeye çevirmişlerdir. Kasideyi Türk diline
kazandıranlardan biri de XIX. yüzyılda yaşamış olan Üsküdar Selimiye Tekkesi
şeyhi Mehmed Saîd Efendi’dir. Onun Tarab-engîz isimli eseri, Kasîde-i
Hamriyye’nin süslü nesirle yazılmış, muhtasar bir şerhidir. Bugüne kadar
yapılan çalışmalarda mezkûr eser, kısmen ele alınırken, müellifinin kimliği ve
şahsiyetinden hiç söz edilmemiştir. Bu makalede, Mehmed Saîd Efendi’nin hayatı
ve şahsiyeti ele alınmış, eserinin transkripsiyonlu metni verilerek incelemesi
yapılmıştır.Özet: İslâmiyet’in etkisinde gelişen Türk
edebiyatında telif eserlerin yanında tercüme ve şerh türü eserler önemli bir
yer tutmaktadır. X. asrın başından itibaren İslam dairesine giren Türkler, yeni
dinlerini öğrenmek ve gereklerini tatbik edebilmek için hemen her dönemde
tercüme faaliyetlerinde bulunmuşlardır. Aynı kültür ve medeniyet havzasında
bulunmaları sebebiyle İslamiyet’i genelde İranlılardan öğrenen ve Farsçanın
etkisinde kalan yeni dinin müntesiplerinin, doğrudan işin kaynağına yönelerek
Arapçadan çeviriler yaptıkları da görülmektedir. Başlangıçta dinî alanda olan
bu faaliyet, zamanla sosyal, kültürel ve edebî hayata yansımış; -Fars
klâsikleri gibi- Arap edebiyatının bilhassa önemli kasîdeleri, ediplerimiz
tarafından Türk diline aktarılmıştır. Ka‘b b. Züheyr’in (ö. 24/645) Kasîde-i
Bürde’si, Ebu’l-Feth Büstî’nin (ö. 400/1010) Kasîde-i Nûniyye’si,
Tantarânî’nin (ö. 485/1092) Kasîde-i Tantarâniyye’si, İbnü’n-Nahvî’nin
(ö. 513/1119) Kasîde-i Münferice’si, Ali b. Osman el-Ûşî’nin (ö.
575/1179) Kasîde-i Emâlî’si, Muhammed b. Saîd el-Bûsîrî’nin (ö.
695/1296) Kasîde-i Bür’e isimli meşhur kasîdesi bu tür eserlerdendir.Âşıkların sultanı namıyla mevsuf mutasavvıf şair İbn-i Fârız’ın (ö.
632/1235) şarap üzerinden ilahî aşkı anlattığı Kasîde-i Hamriyye’si de
İslam dünyasında büyük ilgi görmüş, müteaddit defa tercümesi ve şerhi
yapılmıştır. Kasideyi şerh edenlerden biri de XIX. yüzyıl sûfilerinden Mehmed
Saîd Efendi’dir. Onun Tarab-engîz isimli eseri, Kasîde-i Hamriyye’nin
süslü nesirle yazılmış, muhtasar bir şerhidir. Bugüne kadar yapılan çalışmalarda söz konusu esere, kısmen değinilirken;
Mehmed Saîd Efendi’nin kimliği ve şahsiyetinden hiç söz edilmemiştir. Eser için
Saraç, “Matbudur. Yazarı, tab‘ tarihi ve yeri bulunmamaktadır” ifadesini
kullanırken; Yıldırım, “Kim tarafından ve ne zaman yazıldığı bilinmeyen eser”
nitelemesini yapmaktadır. Sadık Yazar, Anadolu Sahası Klâsik Türk
Edebiyatında Tercüme ve Şerh Geleneği isimli doktora tezinde, eserin Mehmed
Saîd’e ait olduğu tespitinde bulunurken; Akdağ, aynı hususu Yazar’a istinaden
söylemektedir. Konu hakkında son sözü, İbnü’l-Fârız’ın Hamriyye Kasîdesi’nin
Arapça, Farsça ve Türkçe Şerhleri ile İnce söylemektedir. Çalışmasında
toplam on sekiz şerhten bahseden İnce, Tarab-engîz’e yer vermekle
birlikte Mehmed Saîd’in hayatı hakkında herhangi bir bilgiye rastlanmadığını
dile getirmektedir.Doğum yeri ve tarihi hakkında herhangi bir bilgi bulunmayan Mehmed Saîd
Efendi, Üsküdar’daki Selimiye Tekkesi meşâyihinden Ali Behcet Efendi’nin (ö.
1238/1823) torunu, Mehmed Hidâyetullah Efendi’nin (ö. 1288/1871) oğludur.
Kendisi de babasının vefatının akabinde yirmi beş yıl süreyle bu dergâhın
post-nişinliğini yapmış ve meşhur olmuştur. 1313/1896 tarihinde vefat etmiş ve
dergâhın haziresine defnedilmiştir.Selimiye Tekkesi’nin altıncı şeyhi olan Mehmed Saîd Efendi, kaynaklarda
pek mübârek, müttakî, âbid, ilim, fazilet ve edep sahibi bir zât olarak
anılmaktadır. Nakşî şeyhi Üsküdarlı Balabanî Hasan Hüsnü Efendi (ö. 1347/1928),
İsmail Efendi (ö. 1307/1890’den sonra) gibi halifeleri de bulunan Mehmed Saîd
Efendi, Mevlevî meşreb bir Naşkibendî olmalıdır. İnşa türünde Tarab-engîz
adlı şerhi olan şârihin Beylerbeyi Bedevî Dergâhı post-nişini Şeyh Hâmil
Efendi’nin (ö. 1322/1904) medhiyesi mahiyetinde bir de dörtlüğü bulunmaktadır.Süleymaniye Kütüphanesi, Pertev Paşa Koleksiyonu, 450 nolu nüshanın
başındaki “Seccâde-nişîn-i hânkâh-ı Sultan Selîm-i Sâlis der-Üsküdar eser-i
Mehmed Saîd” ifadesi ile Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Kütüphanesi
7350 numaralı nüshadaki “Eser: Tarabengîz, Müellif: İbnü’l-Fârız, Mütercim ü
muhaşşî: Mehmed Saîd” kaydından eserin Şeyh Mehmed Saîd Efendi’ye
aidiyeti anlaşılmaktadır. Matbu olarak neşredilen eserin telif tarihi, kesin
olarak bilinmemektedir. Yirmi sekiz sayfadan oluşan eserin bazı nüshalarına iki
sayfalık hata-savâb cetveli eklenmiştir. 
Eser, an’aneye uygun olarak besmele, hamdele ve salvelenin bulunduğu bir
giriş bölümü ile başlamaktadır. Bu kısımda “sağlam fikir meş‘aleleriyle şeriat
kandillerini rûşen ve yüce hizmet çiçekleri yanında beğenilmiş tavırlarının
nuru sayesinde nübüvvet bahçesini daimî gülşen eyleyen” ashâbın övgüsü de
bulunmaktadır. Sonra Kasîde-i Hamriyye’nin medhine geçen şârih, bu
kasîdenin eşsiz ibâre cevherleri ile hâlis kinâye çiçeklerinin güzellik,
şirinlik ve tazeliğini anlatmakta erbâb-ı hünerin âciz kaldığını; eserin
belâgat sahifesinin sahiline çıkmanın yine müşârun ileyhin dirâyet deryasının
dalgıcı ile mümkün olduğunu söyler. Zira şârihe göre; bu eşsiz kasîdenin Türk
diline aktarılmasının güçlüğü, sanat ehlinin malûmudur. Fakat “herkesin fikir
dalgıcının, mana denizine dalıp kısmeti olan lafız incileri ile nükte
yakutlarını toplaması ve onları tanzim ederek yazı ipliğine dizmesi gereklidir”.
Bu yüzden o, kasideyi, karınca kararınca fehvâsıyla kabiliyetinin el
verdiği ölçüde, insanlığa hizmet ve iki cihanda saadet sermayesine sebep olması
için kısa ve faydalı olarak şerh etmiş ve ismini Tarab-engîz koymuştur.

Kasîde-i Hamriyye
şarihlerinin çoğu gibi, Mehmed Saîd Efendi de 41 beyitten oluşan kasidenin
sadece 33 beytini şerh etmiş, 23.-30. beyitler arasını eserine almamıştır.
Beyit beyit şerh etme tekniğini kullanan şârih, önce İbn-i Fârız ile
beyitlerine övgüde bulunur. Sonra beyitlerin Arapça aslını verir ve “beytinüñ
ma‘nâ-yı münîfi, beytinüñ mażmûnı, maḥsûl-i beyt, medlûl-i beyt, mefhûm-ı beyt”
gibi ibareler sarf ederek şerhe başlar. Eserin mukaddime kısmında Arapça olarak
hadis ve şiir iktibasları yapan şârihin, şerh esnasında bunlara pek itibar
etmediği görülür. Burada yalnız Arapça dua cümleleri ile Molla Câmî’nin (ö.
898/1492) bir dörtlüğüne yer verir. Bu “Felekten ne gam ne keder göreyim dersen
eğer meyhânede mey iç; zira kadehin dönmesi ile devranın tasası, nağme ile gam
gibi bir yerde bulunmaz” anlamında bir Farsça rubâîdir. Şerhte beyitlerdeki
kelimelerin anlamına, etimolojik yapısına ve gramer kaidelerine değinilmemesi,
eseri, diğerlerinden -Ahmed Sâfi Bey’in tercümesi müstesna- farklı kılmaktadır.