Έννοιες, αναπαραστάσεις και μοντέλα για το γονίδιο και τη γονιδιακή λειτουργία στα σχολικά εγχειρίδια της βιολογίας της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης
Authors: Χρηστίδου Ακριβή 
Published: July 2024

Στην παρούσα διδακτορική διατριβή διερευνώνται οι έννοιες, οι αναπαραστάσεις και τα μοντέλα για το γονίδιο και τη γονιδιακή λειτουργία στα σχολικά εγχειρίδια της βιολογίας της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης του ελληνικού σχολείου. Η διατριβή αποτελείται από δύο ξεχωριστές μελέτες. Η 1η μελέτη ασχολείται με την ανάλυση περιεχομένου με βάση τα επιστημολογικά χαρακτηριστικά των ιστορικών μοντέλων για την έννοια του γονιδίου και των λειτουργιών του, στα επτά ελληνικά διδακτικά εγχειρίδια βιολογίας. Ειδικότερα, η ανάλυση πραγματοποιήθηκε γύρω από τους θεματικούς άξονες που ορίζουν τα πέντε ιστορικά μοντέλα για το γονίδιο και τη γονιδιακή λειτουργία (Μεντελικό, Κλασικό, Βιοχημικό, Νεοκλασικό και Σύγχρονο), όπως ορίζονται από τη βιβλιογραφία. Ως κατηγορίες ανάλυσης χρησιμοποιήθηκαν οι ομάδες των επιστημολογικών χαρακτηριστικών που περιγράφουν τα ιστορικά μοντέλα. Σκοπός ήταν να διερευνηθεί ο τρόπος που παρουσιάζεται η έννοια του γονιδίου μέσα στα ελληνικά εγχειρίδια βιολογίας. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι υπάρχει πολυφωνία στον τρόπο παρουσίασης της γονιδιακής λειτουργίας με την ταυτόχρονη παρουσία όλων των ιστορικών μοντέλων σε διαφορετικά ποσοστά. Αυτή η εννοιολογική ποικιλότητα δεν είναι έκδηλη στον αναγνώστη. Στο σύνολο του υλικού ανάλυσης, συχνότερα απαντάται το Βιοχημικό μοντέλο, ενώ σπάνια είναι τα χαρακτηριστικά του Σύγχρονου μοντέλου. Η παρουσία των ιστορικών μοντέλων στα εγχειρίδια σχετίζεται με την ηλικιακή ομάδα μαθητών που απευθύνονται και με το περιεχόμενο της ύλης. Ένα ακόμα σημαντικό εύρημα είναι οι ελάχιστες αναφορές στη σχέση μεταξύ περιβαλλοντικών και γενετικών παραγόντων. Συνεπώς είναι πιθανό να δυσχεραίνεται η μάθηση των εκπαιδευομένων και να ενισχύονται οι εναλλακτικές αντιλήψεις, όπως οι ντετερμινιστικές. Η 2η μελέτη διερευνά την κειμενική διαδοχή και σύνδεση των γονιδιακών μοντέλων μέσα από τις λογικοσημασιολογικές σχέσεις στα ελληνικά διδακτικά εγχειρίδια βιολογίας. Πραγματοποιήθηκε περιγραφική ανάλυση των γλωσσικών στοιχείων του κειμένου σε ενότητες γενετικής των εγχειριδίων βιολογίας που έχει βρεθεί μεγάλη εννοιολογική ποικιλότητα, με σκοπό να εξεταστεί η συνοχή και η συνεκτικότητα του. Ως εργαλείο συλλογής χρησιμοποιήθηκαν οι λογικοσημασιολογικές σχέσεις διεύρυνσης, όπως προκύπτουν από τις μεταβατικές λέξεις ή φράσεις στην αρχή κάθε παραγράφου. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι υπάρχει μεγάλη ποικιλία στο πλήθος και στα είδη των λογικοσημασιολογικών σχέσεων που βρέθηκαν στα εγχειρίδια. Οι μεταβάσεις μεταξύ των παραγράφων παρουσιάζουν ομοιομορφία. Η πληροφορία και αντίστοιχα τα ιστορικά μοντέλα που την περιγράφουν, προστίθενται αθροιστικά ως γνώση στον αναγνώστη και δε φαίνεται να περιέχουν αντιφάσεις. Συμπερασματικά, η γλωσσολογική παρουσίαση στα εγχειρίδια της γονιδιακής γνώσης ως συσσώρευσης, είναι πιθανό να μη συμβάλλει στην ερμηνεία των γενετικών εννοιών που παρουσιάζονται στα εγχειρίδια με μεγάλη εννοιολογική ποικιλότητα, λόγω της ύπαρξης των πολλαπλών ιστορικών μοντέλων. Άρα, οι υποθέσεις για δυσκολία στη μάθηση της γενετικής από τους μαθητές, που προέκυψαν από την 1η μελέτη, επιβεβαιώνονται και από τη γλωσσολογική ανάλυση. Προτείνεται λοιπόν, να παρουσιάζεται με σαφήνεια μέσα στα εγχειρίδια η χρήση πολλαπλών ιστορικών μοντέλων που εξυπηρετούν κάθε φορά το διδακτικό μετασχηματισμό ανάλογα με την ηλικία του στοχούμενου πληθυσμού και το αντικείμενο της γενετικής. Επίσης, η ενσωμάτωση των χαρακτηριστικών του Σύγχρονου μοντέλου μαζί με αναφορές στην ιστορία της επιστήμης της βιολογίας, θα βοηθούσε τόσο τη μάθηση των εκπαιδευομένων όσο και τον περιορισμό του σχηματισμού εναλλακτικών αντιλήψεων από τους μαθητές.