Agents of evil
Authors: Ζορμπάς Κωνσταντίνος 
Published: February 2023

Η μελέτη αυτή πραγματεύεται θεραπευτικές συνεδρίες ανάμεσα σε σαμάνους και πελάτες τους με επίκεντρο υποψίες/κατηγορίες για κατάρες ως αιτίες ασθένειας ή κακοτυχίας στην πόλη Kyzyl (Ρωσική Δημοκρατία Tuva, Σιβηρία). Κεντρική θέση της διατριβής είναι ότι στην Tuva έχει διαμορφωθεί μια σημαντική κοινωνική τάση καχυποψίας και κατηγοριών για πλήγματα με κατάρες από (υποτιθέμενους) εχθρούς και ανταγωνιστές, ως απόρροια δυσπραγίας και οικονομικής κρίσης που χαρακτηρίζει τη μετα-σοβιετική Ρωσία. Εντάσσοντας τις αιτιάσεις για κατάρες και τις θεραπευτικές αλληλεπιδράσεις ενός σαμάνου με πελάτες του σε ένα πλαίσιο κοινωνικής αλλαγής για την Tuva, η έρευνα αυτή προσθέτει στην εθνογραφία της μετα-σοσιαλιστικής Σιβηρίας μια περίπτωση προσαρμογής ενός ιθαγενούς πολιτισμού σε διαδικασίες μετάβασης και παγκοσμιοποίησης. Παράλληλα, δείχνοντας τους συμβολικούς τρόπους με τους οποίους ο σαμάνος μετατρέπει προσωπικές δυστυχίες σε σύμβολα ψυχολογικής μεταμόρφωσης, η διατριβή προσδιορίζει τις επιδράσεις της μετα-σοσιαλιστικής αλλαγής στο σαμανισμό της Εσώτερης Ασίας.Το εθνογραφικό υλικό της διατριβής προέρχεται από επιτόπια έρευνα του συγγραφέα σε ένα ‘Θρησκευτικό Σύλλογο Σαμάνων’ (αναγνωρισμένη από το κράτος θεραπευτική κλινική) της πόλης Kyzyl. Η έρευνα περιλάμβανε συλλογή δεδομένων για τις επιμέρους πτυχές του έργου των σαμάνων: τελετές ‘ψυχοπομπής’ (συνοδείας της ‘ψυχής’ του αποβιώσαντος στον άλλο κόσμο, σύμφωνα με την παράδοση) και συνεδρίες τελετουργικού εξαγνισμού, προφητείας, επίκλησης σε προγονικά πνεύματα για ευημερία, και τελετές θεραπείας από επιθέσεις ‘επικίνδυνων’ πνευμάτων ή για αλκοολισμό, καθώς και συνεδρίες διαχείρισης κρίσεων αποδιδόμενων από τους πελάτες σε κατάρες εχθρών τους και ‘υπερφυσικής’ τιμωρίας αυτών για λογαριασμό του πελάτη. Από αυτό το σύνολο επιτελεστικών λειτουργιών επιλέχθηκε η τελευταία κατηγορία ως θέμα εθνογραφικής εστίασης. Η εξέταση του εθνογραφικού δείγματος πελατών στον εν λόγω ‘Σύλλογο Σαμάνων’ – ο οποίος συνυπήρχε με τρεις ακόμη αντίστοιχους Συλλόγους στην ίδια πόλη – αποκάλυψε ότι οι σαμάνοι διαδραματίζουν ρυθμιστικό ρόλο σε ένα κοινωνικό πεδίο τεταμένων σχέσεων ανάμεσα στα πνεύματα των νεκρών και τους ζώντες συγγενείς τους, καθώς επίσης ανάμεσα σε συνεταίρους, σε ανταγωνιστές στα πλαίσια της γραφειοκρατικής ιεραρχίας, ακόμη και σε πρώην συζύγους (και μετέπειτα αντίδικους για ζητήματα ιδιοκτησίας). Συγκεκριμένα, η προσέγγιση του αριθμού των ανθρώπων που επισκέφθηκαν τους ανωτέρω τέσσερεις Συλλόγους στο διάστημα ενός έτους έδειξε ότι οι ζωές είκοσι πέντε χιλιάδων, δηλ. των πελατών και των στενών συγγενών τους, – αριθμός που αντιστοιχεί στο 1/5 του πληθυσμού της πόλης Kyzyl – επηρεάστηκαν άμεσα από μια εκ των υπηρεσιών που παρέχουν οι σαμάνοι των Συλλόγων αυτών. Το εύρημα αυτό αναδεικνύει την ιθαγενή στην Tuva λογική περί της υπεροχής του σαμανισμού έναντι άλλων μηχανισμών επίλυσης διενέξεων, όπως το δικαστήριο, ως προς τη δυνατότητα επιβολής ποινής: καθώς στόχος του πελάτη είναι η τιμωρία του φερόμενου ως υπαίτιου μιας κακοτυχίας (π.χ. απώλεια ιδιοκτησίας), η ιθαγενής πολιτισμική λογική υπαγορεύει ότι αυτό είναι άμεσα εφικτό μέσω της τελετουργικής εκδίκησης που διεκπεραιώνει ο σαμάνος. Σε μια εθνογραφική περίπτωση μάλιστα, η λογική αυτή επιβεβαιώνεται στην πράξη: σε διάστημα λίγων μόλις ημερών μετά την τελετή (κατά την οποίαν ο σαμάνος επιστρέφει μυστικά την κατάρα στον εχθρό του πελάτη), ο στόχος της εκδίκησης – μια αντίζηλος του πελάτη και παρούσα η ίδια στην τελετή ως εργαζόμενη στην επιχείρησή του – ασθένησε, ενώ ο πελάτης γνώρισε ανέλπιστη επιχειρηματική βελτίωση. Η ανάλυση ανταγωνιστικών σχέσεων οδήγησε στον προσδιορισμό ενός εγγενούς στη Tuva πολιτισμικού μοτίβου, σύμφωνα με το οποίο πελάτης και εχθρός συνδέονται σε μια διαπροσωπική ‘μυστική οικονομία της τύχης’ (kezhik). Ενόσω οι δύο πλευρές εναλλάσσονται στους ρόλους του θύτη και του θύματος (μέσω ανταλλαγών κατάρας), εμπλέκονται σε μια σχέση μετάπτωσης από την ευτυχία στην κακοτυχία και αντίστροφα.Η παρούσα έρευνα διαφοροποιείται από τις υπόλοιπες μελέτες για την αναβίωση του σαμανισμού στη μετα-σοβιετική Σιβηρία, καθώς εισχωρεί κάτω από το εξωτερικό επίπεδο της ‘θεατρικής’ αναβίωσης τελετών σε δημόσιους χώρους και ‘ιερές τοποθεσίες’ στην ύπαιθρο (προς τέρψιν των οφθαλμών ευφάνταστων ταξιδιωτών και εθνογράφων), και ανασύρει μια παράλληλη, σκιώδη αναβίωση ενός ρεπερτορίου σκέψης για κατάρες και σαμάνους ως φορείς δυνάμεων του ‘κακού’. Διακρίνοντας ανάμεσα στη θνησιγενή, επίσημη σαμανιστική αναβίωση στην Tuva – o δυναμισμός της οποίας εξαϋλώθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1990 – και σε μια δυναμική ανάδυση ιδεών περί κατάρας από το προ-σοβιετικό παρελθόν της Tuva, η διατριβή προσδιορίζει ένα σύστημα ‘κοινωνικής συνομωσιολογίας’ (George Marcus, Paranoia within Reason: a casebook of conspiracy as explanation, 1999) για κατάρες από εχθρούς ή από σαμάνους που ενεργούν κατά παραγγελία ενός εχθρού. Αντλώντας από ένα ‘μετα-σοσιαλιστικό’ σύνολο περιπτώσεων ασθένειας και κακοτυχίας ως απόρροια ‘κατάρας’ ή ‘μαγείας’, προτείνεται ότι οι στοχευμένες αιτιάσεις με βάση το ‘υπερφυσικό’ στην Tuva παρουσιάζουν αύξηση σε σύγκριση με τη σοβιετική περίοδο. Ενώ η αντιπάθεια ή η εχθρότητα ως διαχρονική συνθήκη για την εκδήλωση μιας κατηγορίας για κατάρα (εναντίον ενός εχθρού) εξακολουθεί να υφίσταται, αιτιάσεις πλέον προκύπτουν επίσης στα πλαίσια σχέσεων και συνθηκών χαρακτηριστικών της μετα-σοβιετικής εποχής, όπως ιδιωτική επιχειρηματικότητα (π.χ. το ρίσκο της απώλειας ή εξαπάτησης) και ιδιωτικοποίηση της ιδιοκτησίας (π.χ. διαμάχες για το ιδιοκτησιακό καθεστώς ακίνητης περιουσίας). To άγχος της επιβίωσης, ως απόρροια ανταγωνιστικών σχέσεων στα πλαίσια της ιδιωτικοποιημένης οικονομίας, διαφαίνεται μέσα από τις κοινωνικές αναπαραστάσεις περί σαμανισμού: η προβεβλημένη εικόνα του σαμάνου ως φιλάνθρωπου και ευεργέτη των οικονομικά ασθενέστερων συνυπάρχει με μια αναδυόμενη εικόνα του σαμάνου ως συνεργού σε συνομωσίες μαγικής επίθεσης με στόχο ‘ανυποψίαστα θύματα’ έναντι αμοιβής. Στις περιγραφές αυτές ο σαμάνος είναι τόσο ο θεραπευτής όσο και ο καταλύτης της κακοτυχίας. Εκθέτοντας συνεδρίες θεραπείας από κατάρες, η διατριβή διαμορφώνει μια γεωγραφία κοινωνικής έντασης και εχθρότητας στην Tuva ως συνέπεια διάλυσης παραδοσιακών μορφών οργάνωσης, καθώς και αστικοποίησης και ιδιωτικοποιημένης οικονομίας. Παράλληλα, αναδεικνύεται ο ρόλος των σαμάνων ως κομβικών σημείων στο δίκτυο των ‘θεραπευτικών δρομολογίων’ που διαγράφει σημαντική μερίδα του πληθυσμού της πόλης Kyzyl. Ενώ πρακτικές θεραπείας και εξαγνισμού παρέχονται επίσης από Βουδιστές θρησκευτικούς ιατρούς, στο ρεπερτόριο του σαμάνου οι πρακτικές αυτές είναι το προοίμιο μιας δραματικής τελετουργικής συνεδρίας, η οποία αποφέρει μια ετυμηγορία ενοχής και μια ‘υπερφυσική’ τιμωρία για τον εχθρό του πελάτη. Η ανάλυση των συνεδριών αποκαλύπτει χαρακτηριστικές αναλογίες ανάμεσα σε έναν σαμάνο και στους πελάτες του, και διατυπώνει μια νέα πρόταση περί μύησης στο σαμανισμό, η οποία διαφοροποιείται από την ευρέως αποδεκτή θεώρηση της μύησης αυτής ως στιγμιαίας, εξ αποκαλύψεως μεταμόρφωσης (Eliade 1964): έχοντας βιώσει τραυματικές εμπειρίες χαρακτηριστικές της πρόσφατης Ρωσικής ιστορίας, όπως σοβιετικούς διωγμούς και μετα-σοβιετική μετάβαση, ο σαμάνος μετασχηματίζει τις εμπειρίες αυτές σε σύμβολα μύησης, με τα οποία διαδοχικά επεκτείνει τη βιογραφία του. Η διατριβή δείχνει τη σύγχρονη μεταμόρφωση του σαμανισμού της Tuva σε μια τελετουργική επιστημολογία της εκδίκησης: επιστρέφοντας την κατάρα στον εχθρό για λογαριασμό ενός πελάτη, ο σαμάνος ενεργεί ως αγωγός μιας παν-μετασοβιετικής φαντασίωσης περί θεοδικίας ως λύτρωσης από τα δεινά του παρόντος.