Η προσέγγιση των Εθνικών κατά τον Άγιο Ιωάννη το Χρυσόστομο
Authors: Βουλγαράκη-Πισίνα Ευαγγελία 
Published: September 2022

Το ζήτημα της συνάντησης μεταξύ ανθρώπων και λαών διαφορετικών πολιτιστικών ταυτοτήτων, ζήτημα στο οποίο και η θρησκευτική ταυτότητα παίζει σημαντικό ρόλο, είναι από τα πιο επιτακτικά θέματα που απασχολούν τη σύγχρονη κοινωνία διεθνώς. Σκύβοντας στο έργο του μεγάλου πατέρα της Εκκλησίας Ιωάννη Χρυσοστόμου, ενός θεολόγου μεθόριου σε μια εποχή μεταιχμιακή, αντλεί κανείς πολλά διδάγματα και εμπλουτίζει την εμπειρία του, με το νου και στα ερωτήματα της σύγχρονης πράξης. Η παρούσα έρευνα εξετάζει το τεράστιο σε έκταση, εύρος και σημασία έργο του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου από μια σκοπιά που συνδυάζει την πατρολογική, την ιστορική και την ειδικότερη ιεραποστολική σκοπιά, υπό την οποία δεν είναι επαρκώς μελετημένο. Αυτό το μείζον έλλειμμα έρχεται να καλύψει, με καθοδηγητικά ερευνητικά ερωτήματα που επικεντρώνονται ειδικότερα σε ζητήματα ιεραποστολικής μεθοδολογίας του ιερού πατρός. Μέχρι σήμερα, ακόμα και μελέτες σχετικές με τους αλλοδόξους και τη σωτηριολογική τους δυνατότητα, έχουν καθαρά ερμηνευτικό ή συστηματικό χαρακτήρα. Παρόμοια, μελέτες για την αποστολικότητα στο έργο του Χρυσοστόμου –για να αναφερθώ σε συναφή ερωτήματα–, έχουν ερμηνευτικό ή εκκλησιολογικό περιεχόμενο. Εδώ το ζητούμενο είναι καινούργιο, καθώς το βλέμμα μας στρέφεται στη θεωρία της ιεραποστολικής πράξης, σκοπιά που επιτρέπει και την ανασκευή μονομερών συμπερασμάτων άλλων ερευνών σε σχέση με ζητήματα προσέγγισης των αλλοδόξων και ιδίως των εθνικών αλλά και της έννοιας της αποστολικότητας. Η ειδικότερη επικέντρωση στο ζήτημα της προσέγγισης των εθνικών συνδέει την ιεραποστολική με τον διάλογο και την καλλιέργεια σχέσεων φιλίας, εξετάζει την ιεραποστολή ως πτυχή και αβίαστη έκφραση της ζωής και ασφαλώς λαμβάνει υπόψιν της τις νεότερες εξελίξεις στον τομέα της Ιεραποστολικής διεθνώς και σε οικουμενικό επίπεδο αλλά και ειδικότερα στον ορθόδοξο χώρο. Ειδικότερα στην Εισαγωγή:1.Προσδιορίζεται ο σκοπός της έρευνας, ενώ εξετάζεται το ιδιαίτερο ενδιαφέρον της εποχής του Χρυσοστόμου, όσο και του ίδιου του ιερού πατρός. Επισημαίνονται οι ερευνητικές δυσκολίες, τεχνικές και ουσιαστικές, που ανακύπτουν από το ογκωδέστατο και πολυποίκιλο έργο του Χρυσοστόμου, την πρωτεύουσα πηγή, και την αντίστοιχη βιβλιογραφία.2.Ορίζεται ακριβέστερα το πεδίο της έρευνας και χαρτογραφείται εισαγωγικά η ορολογία που χρησιμοποιεί ο ίδιος ο Χρυσόστομος προκειμένου να περιγράψει τις πολυεπίπεδες σχέσεις χριστιανών με τους εθνικούς. Συναφώς μελετήσαμε και καταμετρήσαμε εξονυχιστικά όρους που χρησιμοποιεί ο Χρυσόστομος, όπως «εχθρός», «εναντίος», «έξωθεν», αναφορικά προς τους εθνικούς. Μελετήσαμε επίσης όρους που μεταχειρίζεται ο Χρυσόστομος σχετικά με τη διδακτική διαδικασία και καταμετρήσαμε εξονυχιστικά, επιλέγοντας από ένα μεγάλο λεξιλογικό εύρος, τη χρήση των ρημάτων «διδάσκειν» και «φροντίζειν».3.Η έρευνα εντάσσεται στη σύνολη προβληματική της Ιεραποστολικής Επιστήμης, όπως αυτή εξελίσσεται σήμερα α)σε διεθνές και οικουμενικό επίπεδο, αλλά και β) σε ορθόδοξο επίπεδο. Στο πλαίσιο αυτό σκιαγραφούνται εν τάχει οι οδηγητικές θεολογικές αρχές, οι οποίες συνιστούν σε μεγάλο βαθμό και τα αρχικά ερευνητικά ερωτήματα.4.Περιγράφεται αναλυτικά και κριτικά η Ιστορία της Έρευνας ειδικότερα στον άγιο Ιωάννη το Χρυσόστομο και εν συντομία προσδιορίζεται η παρούσα μελέτη ως προς τα στοιχεία της πρωτοτυπίας της.Στο Πρώτο Κεφάλαιο, με τίτλο: «Προσευχή: Το Θεμελιώδες Βήμα Προσέγγισης»1.Τονίζεται ότι το θεμελιώδες πρώτο βήμα στο έργο της (ιεραποστολικής) προσέγγισης των εθνικών, που συνιστά κατά τον Χρυσόστομο έργο της σύνολης Εκκλησί-ας και όλου του λαού, είναι η προσευχή για τους εθνικούς.2.Καταγράφεται η λειτουργική διάσταση της ιεραποστολής στην ορθόδοξη θεολογία.3.Εξετάζονται παθολογικές συμπεριφορές του ποιμνίου του Χρυσοστόμου (κατευχές, δηλαδή κατάρες) σε βάρος των εθνικών και γενικότερα των λογιζομένων υπό του ποιμνίου ως εχθρών, που στηλιτεύει και καταπολεμά ο Χρυσόστομος.4.Εξετάζεται η διόρθωση παρανοήσεων του ποιμνίου του Χρυσοστόμου που σχετίζονταν κυρίως με προκαταλήψεις περί καθαρού και ακαθάρτου, ή ιδιοτελείς και ιδιοκτησιακές περί Θεού θεωρήσεις, ή ανεπαρκής πίστη και άγνοια, οι οποίες και γεννούσαν επιφυλάξεις για το ζήτημα της προσευχής υπέρ των εθνικών.5.Εξετάζεται η επιχειρηματολογία του Χρυσοστόμου υπέρ της ενεργητικής προσευ-χής υπέρ των εθνικών α) για λόγους πνευματικής ωφέλειας του ίδιου του πιστού, β) διότι συμβάλλει στη δημιουργία δεσμών αγάπης και εκτιμάται από τους εθνι-κούς και γ) διότι στηρίζεται στην παράδοση της Εκκλησίας.6.Εκτεταμένη έρευνα γίνεται στην προγενέστερη του Χρυσοστόμου εκκλησιαστική παράδοση καθώς και στην αντιμετώπισή της από τον Χρυσόστομο, ο οποίος δεν διατηρεί καμιάν αμφιβολία για την παραδοσιακότητα της υπέρ των εθνικών προσευχής. (Συνάμα συζητιούνται και βιβλιογραφικές απόψεις που επισημαίνουν την πενιχρότητα των σχετικών μαρτυριών στην παράδοση).7.Επισημαίνεται, τέλος, ότι η προσευχή είναι το ελάχιστο και το έσχατο μιας διαδι-κασίας προσέγγισης, η απαρχή και η πνευματική ολοκλήρωση της προσέγγισης των εθνικών, χωρίς όμως να συνιστά άλλοθι για την αποφυγή άλλων τρόπων δράσης και πράξης.Στο Δεύτερο Κεφάλαιο, με τίτλο: «Παράδειγμα: Το Μείζον Επιχείρημα»1.Τονίζεται ότι εξίσου σημαντικό βήμα με την προσευχή είναι η διά του παραδείγματος διδασκαλία, και κατ’ επέκταση η ηθική διάσταση της ιεραποστολής.2.Θεωρητική βάση αυτής της προτεραιότητας είναι η δέουσα ενότητα θεωρίας και πράξης και σταχυολογούνται σχετικές απόψεις του Χρυσοστόμου.3.Εξετάζεται το περιεχόμενο του παραδείγματος, που κατά βάση ταυτίζεται με την εν γένει ηθική διδασκαλία του Χρυσοστόμου και έχει κατεξοχήν κοινωνικά χαρα-κτηριστικά. Οι κοινωνικές αρετές είναι οι σημαντικότερες κατά τον Χρυσόστομο, με κορυφαία αυτή της αγάπης.4.Εξετάζεται η αποτελεσματικότητα του παραδείγματος για την προσέγγιση των εθνικών, ακόμα και για την έλξη τους στην πίστη, τόσο ιστορικά όσο και κοινωνιολογικά.5.Εξετάζονται οι επισημάνσεις του Χρυσοστόμου ότι αντίστοιχα και το κακό παράδειγμα των χριστιανών λειτουργεί αποκρουστικά και εμποδίζει τους εθνικούς από τη γνώση της αλήθειας.6.Εξετάζονται οι αναφορές του Χρυσοστόμου στην ιεραποστολική αποτελεσματικότητα του παραδείγματος κατά την αποστολική περίοδο.7.Εξετάζονται οι αναφορές του Χρυσοστόμου στην αποτελεσματικότητα του παραδείγματος των μαρτύρων, με ιδιαίτερη αιχμή τον μάρτυρα Βαβύλα και την αντιπαράθεση γύρω από το λείψανο και την παρουσία του στο προάστιο της Αντιόχειας Δάφνη, επί Ιουλιανού και αργότερα. Η εξέταση γίνεται με βάση τις μαρτυρίες του Χρυσοστόμου, αλλά και από ιστορική σκοπιά.8.Εξετάζονται οι περιπτώσεις κατά τις οποίες λαϊκοί ιεραπόστολοι δείχνουν σπουδή και κομπάζουν στα λόγια, χωρίς όμως να συνάδουν τα έργα τους. Εδώ ο Χρυσόστομος στηλιτεύει τέτοιες καταχρήσεις και επιτυγχάνει το συναμφότερο: και να συνετίζει τους αμελείς χριστιανούς και συνάμα να δείχνει το δρόμο μιας θετικότερης προσέγγισης προς τους εθνικούς.9.Αναδεικνύεται κατά συνέπεια η ενότητα ιεραποστολικής και ποιμαντικής σκέψης στον ιερό Χρυσόστομο.10.Συλλέγονται πάρα πολλές προτροπές του Χρυσοστόμου προς το ποίμνιο να προσεγγίζει τους εθνικούς με αγάπη, διδάσκοντας διά του παραδείγματος. Ομαδοποιούνται και ταξινομούνται τα σχετικά προτρεπτικά του επιχειρήματα: επίκληση στο συναίσθημα/φιλότιμο, υπενθύμιση μέλλουσας κρίσεως, ανάδειξη των θετικών όψεων μιας τέτοιας στάσης κλπ.11.Επισημαίνεται η χρήση του θετικού παραδείγματος των χριστιανών ως επιχειρήματος προς τους εθνικούς.Στο Τρίτο Κεφάλαιο, με τίτλο: «Ο Οίκος: Χώρος Εγγύτητας και Ευθύνης»1.Αναδεικνύεται η θεμελιακότητα της φροντίδας για τα μέλη του οίκου, ο οποίος είναι προνομιακός χώρος προσέγγισης και οικειότητας.2.Στοιχειοθετείται ο διαθρησκειακός και ιεραποστολικός χαρακτήρας αυτής της προσέγγισης και οικειότητας, καθόσον εξετάζεται ευρέως ιστορικά η έκταση, το εύρος και η ποικιλία του φαινομένου των μεικτών οικογενειών την εποχή του Χρυσοστόμου.3.Με την έρευνα γύρω από το ιστορικό συγκείμενο, καταδεικνύεται η ευρύτατη διάδοση του φαινομένου των μεικτών οικογενειών, που θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψιν σε κάθε μελέτη οικογενειακών σχέσεων, σε κάθε μελέτη ποιμαντικής ή διδακτικής. Συχνότατα οι οίκοι ήταν μεικτοί θρησκειακά.I.Εξετάζονται αναλυτικότερα οι περιπτώσεις γονέων με διαφορετικό θρήσκευμα από τα παιδιά τους,II.Ετερόθρησκων αδελφώνIII.Ετερόθρησκων ζευγαριών (ζήτημα στο οποίο επανερχόμαστε ειδικότερα στο κεφ. 6)IV.Κτήση εθνικών δούλων από χριστιανούς κυρίους και το αντίστροφο.4.Αναπτύσσεται το ζήτημα της ιεραποστολικής ευθύνης προς τους «αρχομένους», κατά κύριο λόγο του άνδρα, και δευτερευόντως της γυναίκας κυρίως ως προς τους δούλους και τα παιδιά.5.Δειγματικά εξετάζεται ειδικότερα το ζήτημα του όρκου, που κατά τον Χρυσόστο-μο συνιστά εθνική επιβίωση στο χριστιανισμό, η οποία πρέπει να εκριζώνεται.6.Αναπτύσσεται το ζήτημα της παιδαγωγίας και από τη σκοπιά των δυνατοτήτων διαμόρφωσης χριστιανικής συνείδησης σε εθνικό περιβάλλον.7.Παρόμοια, αναπτύσσεται το ζήτημα της πνευματικής καθοδήγησης των (όχι απα-ραίτητα χριστιανών) δούλων.8.Αναπτύσσεται επίσης η ιεραποστολική ευθύνη των αρχομένων προς τους ομοτίμους τους και προς τους άρχοντεςI.Των παιδιών προς τους γονείς και τους ομηλίκους τουςII.Των δούλων προς τους συνδούλους, τα παιδιά –κυρίως στην περίπτωση δούλων παιδαγωγών– και τέλος προς τους κυρίους τους. Αναπτύσσεται εξάλλου το ζήτημα του ύφους και του επιθυμητού τρόπου εκδίπλωσης αυτής της ευθύνης σε συνάρτηση με τα κοινωνιολογικά δεδομένα, κατά την άποψη του Χρυσοστόμου.9.Στο πλαίσιο αυτό εξετάζεται ενδελεχώς η θέση της γυναίκας μέσα και έξω από το περιβάλλον του οίκου και καταδεικνύεται η ανατροπή πολλών κοινωνικών στε-ρεοτύπων από την πλευρά του Χρυσοστόμου χάριν του κηρύγματος της πίστης.10.Συλλέγονται οι παρεχόμενες από τον Χρυσόστομο πληροφορίες για τις γυναίκες αποστόλους της πρωτοχριστιανικής περιόδου και η αποτίμηση και εξύψωσή τους σε πρότυπα προς μίμηση από τις σύγχρονές του χριστιανές.11.Αναπτύσσεται το ζήτημα του ύφους και του τρόπου της διδασκαλίας των γυναι-κών.12.Περιγράφεται πώς αντιμετωπίζεται από τον Χρυσόστομο η παύλειος απαγόρευση στις γυναίκες να μιλούν, με διασταλτική –αν όχι και ανατρεπτική– ερμηνεία.13.Γίνεται αναφορά στις γυναίκες συνεργάτιδές του στο έργο της ιεραποστολής.Στο Τέταρτο Κεφάλαιο, με τίτλο: «Οι Σχέσεις Χριστιανών και Εθνικών ως Γειτνίαση, Συνεργασία, Φιλία»1.Ερευνάται αν ο Χρυσόστομος ενθάρρυνε τη συναναστροφή με εθνικούς.2.Επισημαίνεται στο έργο του Χρυσοστόμου το θεωρητικό υπόβαθρο της διαφορετικής αντιμετώπισης μιας ιδεολογίας ή πίστης και του φορέα της, του ανθρώπινου προσώπου. Αναδεικνύονται οι σημαντικότατες κοινωνιολογικές αλλά και θεολογικές προεκτάσεις αυτής της διάκρισης.3.Εξετάζονται σε πρώτο επίπεδο οι προτροπές και οδηγίες του Χρυσοστόμου για αποφυγή κάθε μορφής εχθρότητας προς τους εθνικούς.4.Εξετάζονται οι θετικές αναφορές του για τη συνύπαρξη με τους εθνικούς σε ποικίλα περιβάλλοντα, καθώς και οι τρόποι συμπεριφοράς που θα συμβάλλουν στη διαμόρφωση των σχέσεων αυτών.5.Επισημαίνεται ότι τόσο λόγοι θεολογικής ορθοτομίας, καθώς ο Χρυσόστομος είναι ξένος προς κάθε αντίληψη καθαρότητας και κάθε ελιτίστικη στάση, όσο και λόγοι πρακτικής ιεραποστολικής λυσιτέλειας καλούν στη δημιουργία σχέσεων φι-λίας με τους εθνικούς.6.Αναδεικνύεται η θεμελιώδης όσο και αισιόδοξη άποψη του Χρυσοστόμου ότι από την ανάμειξη πονηρών και αγαθών, χριστιανών και εθνικών, κυρίως όφελος μπο-ρεί να προκύψει και για τα δύο μέρη.7.Αναλύεται η διάθεση του Χρυσοστόμου για ενεργητική επιζήτηση και καλλιέρ-γεια σχέσεων αμφίπλευρης φιλίας με εθνικούς.8.Καταγράφεται η πολύ μεγαλύτερη επιφυλακτικότητά του –μέχρι το όριο της πλή-ρους απαγόρευσης– για την προσέγγιση των αιρετικών ή των Ιουδαίων.9.Αναζητούνται τα αίτια αυτής της διαφοροποιημένης στάσης στις συγκεκριμένες συνθήκες. Στο πλαίσιο αυτό διορθώνεται σε κάποιο βαθμό η παρανόηση κάποιων ερευνητών της στάσης του Χρυσοστόμου προς τους Εβραίους, η οποία προκύπτει χωρίς να εξετάζεται επαρκώς το ιστορικό συγκείμενο. Εδώ η ιεραποστολική ερμηνευτική, η επίγνωση των συνθηκών και η συνεξέταση του ζητήματος με το συνολι-κό πνεύμα του ιερού Χρυσοστόμου μπορεί να ανατρέψει και να θεραπεύσει ε-ρευνητικά ολισθήματα.Στο Πέμπτο Κεφάλαιο, με τίτλο: «Επιφυλάξεις και Όρια στην Προσέγγιση»1.Ερευνάται αν ο Χρυσόστομος έθεσε όρια στη συναναστροφή με εθνικούς, και όντως έτσι συμβαίνει .2.Αναδεικνύεται η ανάγκη προστασίας των χριστιανών, αν ήταν ανώριμοι («ασθενέστεροι») στην πίστη, και σκιαγραφείται ο τρόπος με τον οποίο ο Χρυσόστομος νοεί την ανωριμότητα.3.Επισημαίνεται και τεκμηριώνεται ότι, πάντως, ο Χρυσόστομος δεν εξιδανικεύει τους χριστιανούς δασκάλους, αλλά καλεί σε ταυτόχρονη ωρίμανση και εδραίωση στην πίστη με την παράλληλη διδασκαλία των εθνικών. Η ιεραποστολή του Χρυ-σοστόμου είναι κυρίως έργο του λαού διά των διαπροσωπικών σχέσεων. Οι καταγραφόμενες εξαιρέσεις τονίζουν τον κανόνα.4.Εξετάζονται οι απόψεις του Χρυσοστόμου για το ιδεωδέστερο πεδίο προσέγγισης και συλλέγονται οι θέσεις του για αποκλεισμό των γιορτών των εθνικών, για αποφυγή της χλιδής και του τρυφηλού γενικότερα περιβάλλοντος, της πορνείας, των θεαμάτων και άλλων κοινωνικών εκδηλώσεων ξένων προς το χριστιανικό ή-θος.5.Στους περιορισμούς αυτούς εξέχουσα θέση κατέχει η απαγόρευση για προσφυγή σε εθνικούς ή Ιουδαίους γιατρούς, την οποία ερευνούμε διεξοδικότερα.6.Παρεμφερές είναι και το ζήτημα της μαγείας, με το οποίο ο Χρυσόστομος έρχεται σε κάθετη ρήξη. Οι σχετικές θέσεις του Χρυσοστόμου περιγράφονται εν τάχει.7.Τέλος, επισημαίνεται η διαφοροποίηση ανάλογα με την ένταξη του θρησκευτικού συνομιλητή, και εμβαθύνεται περαιτέρω η καταρχήν πολύ επιφυλακτική στάση του Χρυσοστόμου προς τους Ιουδαίους και αιρετικούς.Στο Έκτο και τελευταίο Κεφάλαιο, με τίτλο: «Η Περίπτωση των Μεικτών Γάμων»1.Εξετάζεται η στάση του Χρυσοστόμου στην ειδική αυτή στενή συνάφεια της γα-μήλιας σχέσης.2.Καταρχάς περιηγούμαστε στο σύνολο της προγενέστερης παράδοσης της Εκκλη-σίας, όπου και επισημαίνεται μια ποικιλία πρακτικών καθώς και κάποια διαφο-ροποίηση μεταξύ Δύσης και Ανατολής.3.Εμβαθύνουμε τόσο στο ζήτημα της έκτασης του φαινομένου όσο και στα προβλήματα που ανέκυπταν από τους μεικτούς γάμους, καθώς και στην αντιμετώπισή τους από την εκκλησιαστική πρακτική.4.Διαπιστώνουμε ότι ο Χρυσόστομος ξεπερνά σε αισιοδοξία την προγενέστερη παράδοση.5.Εξετάζονται οι θέσεις του για το θέμα του ακαθάρτου και επισημαίνεται η πλήρης καταπολέμηση τέτοιων απόψεων που φόβιζαν το ποίμνιο.6.Καταγράφεται η δυναμική προσέγγισή του ότι το χριστιανικό μέρος του ζεύγους σώζει και το εθνικό (δυνητικά, προφανώς).7.Καταγράφονται και αξιολογούνται οι επιφυλάξεις του, ιδίως σε ερμηνευτική συ-νάφεια παύλειων τοποθετήσεων.8.Διαπιστώνεται ότι πουθενά δεν περιγράφει ο Χρυσόστομος με μελανά χρώματα τα προβλήματα που ανακύπτουν σε τέτοιους γάμους, ενώ λεπτολογεί γενικώς σε όλα τα άλλα προβλήματα του γάμου.9.Επισημαίνεται η θεώρησή του σε σχέση με την παλαιοδιαθηκική απαγόρευση των μεικτών γάμων, ότι οι σύγχρονοί του χριστιανοί είναι «ωριμότεροι».10.Αξιολογώντας γενικότερα τη σιωπή των πηγών σχετικά με το ζήτημα αυτό στον Χρυσόστομο, τεκμαίρεται η σιωπηλή αποδοχή του Χρυσοστόμου στη σύναψη μεικτών γάμου διότιI.Τέτοιοι γάμοι συνέβαιναν ακόμα στην εποχή του, καθώς τον γάμο όριζε ο συχνά εθνικός πατέρας II.Αν όντως ήθελε να τους στηλιτεύσει διόλου δεν θα δίσταζε, αλλά θα υ-πήρχαν αναμφίβολα σχετικές μαρτυρίεςIII.Η αισιόδοξη χριστιανική ανθρωπολογία του και η θερμή πίστη του τον οδηγούσαν να επενδύει στο καλύτερο IV.Η διάθεσή του για την προσέγγιση και σωτηρία των εθνικών ήταν υψίστη προτεραιότητα στη σκέψη του.Ακολουθούν τα Συμπεράσματα της εργασίας, όπου τονίζεται η ενότητα και η θεολογική συμμετρία στο έργο του Χρυσοστόμου, το σύνολο του οποίου έχει διδακτικό χαρακτήρα και εκβάλλει σε στοχασμό και λόγο περί του πρακτέου, σε υποδείξεις για τη βίωση της αλήθειας και τη χριστομίμηση στη ζωή των ανθρώπων. Η αλήθεια της θεολογίας, επιση-μαίνει ο Χρυσόστομος, σώζει τον άνθρωπο όταν αυτός τη ζει. Όπως όμως αναδεικνύεται από το σχέδιο της θείας Οικονομίας, ο Θεός δεν είναι Πατέρας μόνο όσων Τον αναγνωρί-ζουν αλλά όλων των ανθρώπων. Γι’ αυτό ο Κύριος επιθυμεί τη σωτηρία όλων και τη μετο-χή τους στην Αναστάσιμη ζωή Του. Οι πιστοί οφείλουν να ακολουθούν τον Κύριο σε όλες τις διαστάσεις της ζωής Του, στο ασκητικό ήθος, στη φιλανθρωπία, στην ετοιμότητα για το σταυρό και ιδίως στην αποστολικότητα και το κήρυγμα. Έτσι, όλοι οι πιστοί γίνονται απόστολοι και συνεργάτες του σχεδίου του Θεού για σωτηρία όλων των εθνών και των ανθρώπων. Όμως, η διάθεση αυτή για σωτηρία δεν είναι διάθεση επιβολής, καθόσον προέχει η ελεύθερη βούληση του ανθρώπου. Έτσι, η ιεραποστολική μέθοδος των χριστιανών, κατ’ ουσίαν συνταυτίζεται, όχι με επικοινωνιακά και διαφημιστικά τεχνάσματα, αλλά με τη δημιουργία σχέσεων συναλληλίας και αγάπης προς τους εθνικούς. Οι εθνικοί δεν πρέπει να εκβιάζονται καθ’ οιονδήποτε τρόπο σε μεταστροφή, αλλά να έχουν ευκαιρία να γνωρίσουν την πίστη με τρόπο κατάλληλο. Οι σχέσεις με τους εθνικούς δεν κινούνται σε μια γκρίζα περιοχή συμβιβασμού σε ζητήματα πίστης, γιατί η αγάπη είναι η κατεξοχήν υπαρκτική αλήθεια και πραγμάτωση του ανθρώπου. Η αγάπη, η ίδια η φύση της χριστιανικής πίστης, καλλιεργείται πάντα, ακόμα και στη γαμήλια σχέση μεταξύ αλλοδόξων, και εμπεδώνεται με την προσευχή και τον παραδειγματικό βίο εν γένει. Ακτινοβολεί και πείθει καλύτερα από οποιοδήποτε επιχείρημα. Οι προφυλάξεις που λαμβάνει ο Χρυσόστομος για την προστασία των χριστιανών είναι αναγκαίες, η γενική του όμως στάση είναι αισιόδοξη. Κάθε πιστός είναι κλητός στο αποστολικό έργο μέσα από την προσέγγιση των εθνικών, μιμητής των αποστόλων και του Χριστού, στο πνεύμα της αγάπης. Η περίκλειστη κοινότητα δεν ανήκει στις προθέσεις του ιερού Χρυσοστόμου. Αντιθέτως, το μοίρασμα των πνευματικών αγαθών καθιστά τον άνθρωπο πλουσιότερο, και η αποστολικότητα συνιστά την ανάσα της Εκκλησίας.