MÜTAREKE DÖNEMİ OSMANLILIK TARTIŞMALARI İÇERİSİNDE TEKİN ALP VE “YENİ OSMANLILIK”
Authors: Kılıç Murat 
Published: January 2025

Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Osmanlı Devleti, siyasi ve toplumsal açıdan ciddi bir parçalanma tehlikesiyle karşı karşıya kalmıştır. Bu tehlike karşısında aydınlar, dağılmayı önlemek ve devletin geleceğini şekillendirmek amacıyla çeşitli fikir ve cereyanlar etrafında birleşmişlerdir. Bunlardan biri de Tanzimat’tan itibaren başvurulan ve Balkan Savaşlarına kadar devletin neredeyse resmî ideolojisi haline gelmiş olan Osmanlıcılığın revize edilerek yeniden uygulanmaya konulması fikridir. Ancak bu kez geçmişteki uygulamalardan farklı olarak, bu yeni versiyonunun, mütareke döneminin uluslararası ve toplumsal şartlarına uygun bir şekilde revize edilmesi gerektiği düşünülmüştür. Bilhassa İttihat ve Terakki ile birlikte Türkçülüğün gözden düşmesiyle pek çok kesimden pek çok aydın bu konudaki tartışmalara dahil olmuş ve Osmanlıcılık, önemli meselelerinden biri haline gelmiştir.
Bu tartışmaların önemli katılımcılarından biri de Meşrutiyet dönemi düşünce hayatının önemli figürlerinden Tekin Alp (Moiz Kohen), olmuştur. Dönemin karmaşık atmosferinde Osmanlıcılığa dair özgün bir yorum getirmiştir. Alp’in Büyük Mecmua adlı dergide yayımlanan “Yeni Osmanlılık” başlıklı iki makalesi hem Osmanlıcılık düşüncesinin, yeniden değerlendirilmesine; hem de Türkçülük ideolojisiyle olan ilişkisinin sorgulanmasına imkân tanımıştır. Tekin Alp’in önerdiği “Yeni Osmanlılık,” yalnızca bir nostalji ve eskiye öykünme ürünü değil, aksine Osmanlı toplumunda dini, etnik ve sosyo-ekonomik bölünmeleri gidermeye yönelik modern bir toplumsal birlik projesi olarak tasarlanmıştır. Tekin Alp, geçmişteki Osmanlıcılık deneyimlerinin temel sorunlarını tespit ederek, bu sorunların gelecekte nasıl aşılabileceğine dair çözüm önerileri sunmuştur. Ona göre Osmanlı toplumu, “fatih-reaya” ilişkisi ve bu ilişkiden kaynaklanan ekonomik ve sosyal dengesizliklerle şekillenmiştir. Alp’in yeni önerisi, toplumun bu geleneksel ayrımlarını ortadan kaldırarak, ortak bir milli bilinç ve ekonomik iş birliği temelinde yeni bir düzen inşa etmeyi hedeflemiştir. Bu hedef doğrultusunda modern vatandaşlık anlayışını merkeze alan bir toplum modeli öne sürmüştür. Ancak, dönemin uluslararası dinamikleri ve Osmanlı Devleti içindeki siyasi kaos, bu tür bir idealin gerçekleşmesini zorlaştırmıştır.
Bu çalışma da Mütareke Dönemi’nde Osmanlıcılık tartışmalarını genel hatlarıyla ele almakla birlikte, esas itibarıyla Tekin Alp’in bu tartışmalardaki rolünü ele almaktadır. Bilhassa Tekin Alp’in makalelerinde, Osmanlı toplumunda yaşanan dini ve milli ayrışmalara dair eleştirileri, Türkçülük ile Osmanlıcılık arasında bir denge kurma çabasına dikkat çekmektedir. Nitekim bu çaba, bir yandan parçalanmış bir imparatorluğun acil ihtiyaçlarını karşılamaya çalışırken, diğer yandan da birleşik bir ulusal kimliğin ideolojik temellerini atmaya yönelmiştir. Bu bağlamda Alp, özellikle ekonomik kalkınmayı ve milli bilincin geliştirilmesini, Osmanlı toplumunun yeniden inşası için temel ön koşullar olarak görmüştür. Sonuç olarak, “Yeni Osmanlılık” düşüncesi, bir yandan geçmişteki Osmanlıcılığın başarısızlıklarından ders alırken, diğer yandan da modern bir vatandaşlık anlayışı ve toplumsal eşitlik üzerine kurulu bir birlik modeli önerisi sunmaktadır. Tekin Alp’in yazıları, sadece Osmanlı Devleti’nin son dönemindeki fikri tartışmaları anlamak açısından değil, aynı zamanda Cumhuriyet’in inşa sürecindeki düşünsel birikimi değerlendirmek açısından da kıymetlidir. Alp’in bu önerileri, dönemin şartları gereği tam anlamıyla uygulanamamış olsa da Mütareke Dönemi fikir hayatında önemli bir yer tutmaktadır. Çalışmada önce mütareke döneminin kaotik ortamı ve Osmanlılık tartışmaları; ardından Büyük Mecmua ve Tekin Alp’in bu tartışmalar içerisindeki yeri ve nihayet “Yeni Osmanlılık” hakkındaki düşünceleri incelenmektedir.