Τα Μετά τα Φυσικά του Θεοφράστου και η θεωρία του πρώτου όντος
Authors: Πλακούτση Χρηστίνα 
Published: March 2023

Η διατριβή μας πραγματεύεται το έργο του Θεοφράστου Τῶν Μετὰ τὰ Φυσικά και, πιο συγκεκριμένα, την έννοια του πρώτου όντος, της πρώτης αρχής. Το θεοφράστειο αυτό έργο προβλημάτισε τη σύγχρονη έρευνα κυρίως λόγω της απορητικής του μορφής. Πλήθος μεταφυσικών ζητημάτων παρουσιάζονται και εξετάζονται από τον φιλόσοφο με έναν αρκετά ιδιότυπο τρόπο∙ μέσω αποριών. Ο τρόπος με τον οποίο ο Θεόφραστος επιλέγει να πραγματευθεί τα εν λόγω ζητήματα οδήγησε ορισμένους σύγχρονους μελετητές να υποθέσουν ότι το έργο δεν είναι τίποτε περισσότερο από τις ίδιες τις απορίες που περιέχονται σε αυτό, ενώ άλλοι υπέθεσαν ότι είτε αποτελεί τμήμα ενός ευρύτερου έργου, είτε μια ημιτελή θεωρία, είτε ένα προπαρασκευαστικό στάδιο προς μια δομημένη φιλοσοφική πραγματεία. Σε κάθε περίπτωση το Τῶν Μετὰ τὰ Φυσικά φαίνεται ότι δεν είχε συμπεριληφθεί από τη σύγχρονη έρευνα μεταξύ των σπουδαίων έργων που γέννησε η αρχαία ελληνική φιλοσοφία.Κάποια βασικά ερωτήματα που εύλογα προκύπτουν κατά τη μελέτη του έργου είναι αν ο Θεόφραστος παραδίδει απαντήσεις στις απορίες που θέτει, το πως ο φιλόσοφος αξιοποιεί και εντάσσει στο έργο του θεωρίες προγενέστερων φιλοσόφων, αλλά και αν ακολουθεί τις θεωρίες του δασκάλου του ή εναντιώνεται σε αυτές. Το βασικό, όμως, φιλοσοφικό ζητούμενο είναι αν στο έργο εμπεριέχεται εν τέλει μια ολοκληρωμένη θεοφράστεια μεταφυσική θεωρία.Η διατριβή μας στοχεύει στο να δώσει απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά, εξυπηρετώντας τοιουτοτρόπως και τους ερευνητικούς στόχους που τίθενται στην εισαγωγή της εργασίας. Επιδιώκεται να αποδειχθεί ότι ο φιλόσοφος παραδίδει απαντήσεις για τις απορίες που ίδιος θέτει, παρά το γεγονός ότι αυτές κάποιες φορές παραδίδονται με έναν τρόπο κρυπτικό ή υπαινικτικό και πρέπει να απομονωθούν και να εξαχθούν από το κείμενο. Πιο συγκεκριμένα, οι απαντήσεις αυτές αφορούν τη θέση των αρχών στον κόσμο, το αν τα μαθηματικά μπορούν να αποτελέσουν τις πρώτες αρχές, την κινητική κατάσταση της πρώτης αρχής, αλλά και τη νοητική της υπόσταση. Επιδιώκεται, επίσης, να καταδειχθεί ότι ο φιλόσοφος αξιοποιεί με έναν ιδιαίτερα γόνιμο και συνάμα «αυτόνομο» τρόπο τις θεωρίες προγενέστερων φιλοσόφων, μεταξύ αυτών και του Αριστοτέλη. Κάποια από τα στοιχεία των θεωριών αυτών επιδοκιμάζονται, αξιοποιούνται και ενισχύουν τις θεοφράστειες θέσεις, ενώ άλλα επικρίνονται, υποδεικνύοντας αντιστοίχως και τα στοιχεία που αποδέχεται ο φιλόσοφος ως ορθά. Επιπρόσθετα, επιχειρείται να αποδειχθεί ότι ο Θεόφραστος στο έργο του Τῶν Μετὰ τὰ Φυσικά παραδίδει, έστω και με συγκαλυμμένο τρόπο, τη δική του φιλοσοφική θεωρία για σημαίνοντα μεταφυσικά ζητήματα. Τέλος, στη διατριβή μας επιχειρείται η ανασύνθεση της θεοφράστειας θεωρίας στο σύνολό της, η οποία και θα παρουσιαστεί ως μια αυτούσια μεταφυσική πραγματεία, αλλά και η ανασυγκρότηση - ανασύνταξη του αρχαίου κειμένου, ώστε αυτό να αποτελέσει στέρεα βάση για μια εμπεριστατωμένη ερμηνευτική προσέγγιση, αλλά και να εξυπηρετήσει την αρχική επιδίωξή μας για την παρουσίαση της φιλοσοφίας του Θεοφράστου στην ολοκληρωμένη της μορφή. Κλείνοντας, θα λέγαμε ότι η παρούσα διατριβή επιχειρεί να πρωτοτυπήσει, καθώς σε αυτή προτείνεται και υποστηρίζεται για πρώτη φορά η ύπαρξη μιας αυτούσιας μεταφυσικής θεωρίας στο έργο του Θεοφράστου, γεγονός που ευελπιστούμε να αλλάξει την παγιωμένη άποψη της σύγχρονης έρευνας για τη σημασία του έργου Τῶν Μετὰ τὰ Φυσικά.