Isokrates und Aelios Aristeides im Spiegel der Rhetorik und der Politik
Authors: Παπαευαγγέλου-Βαρβαρούση Παναγιώτα 
Published: August 2021

Σ΄αυτή την εργασία επιχειρείται η διακειμενική προσέγγιση δύο ρητόρων της αρχαιότητας, του Ισοκράτη (4ος αι. π.Χ.) και του Αίλιου Αριστείδη (2ος αι. μ.Χ.). Διερευνάται ο βαθμός σύγκλισης των επιλογών τους λόγω κοινών πεποιθήσεων και συγκρίνονται οι απόψεις τους ως προς την αξία, το ρόλο και τους στόχους της ρητορικής, η οποία συνδυάζεται με ηθικές αρχές και έχει πρακτική εφαρμογή στην πολιτική. Στόχος είναι να καταδειχθούν οι άμεσες και έμμεσες επιδράσεις του Ισοκράτη στον Αίλιο Αριστείδη, σε ποιο βαθμό οι ιδέες του πρώτου αναβιώνουν στους λόγους του δεύτερου και με ποιον τρόπο, αν δηλαδή πρόκειται για στείρα μίμηση ή δυναμική αφομοίωση και νέα ανάγνωση. Την έρευνα δυσχέρανε η μεγάλη χρονική απόσταση ανάμεσα στους δύο ρήτορες σε συνδυασμό με τις αλλαγές στο κοινωνικοπολιτικό περιβάλλον, στο οποίο έζησαν, καθώς και το γεγονός ότι ο Αίλιος Αριστείδης, αντίθετα με την πρακτική του, δεν αναφέρεται ποτέ στον Ισοκράτη ως πηγή έμπνευσής του. Από τη σύγκριση προέκυψαν τα εξής: Ο Ισοκράτης και ο Αίλιος Αριστείδης ξεχωρίζουν στους κύκλους των σοφιστών/ρητόρων λόγω του χαρακτήρα τους και του τρόπου, με τον οποίο συλλαμβάνουν τη ρητορική τέχνη και τη δύναμη του «λόγου». Οι στόχοι τους είναι, επίσης, όμοιοι: ο Ισοκράτης προβάλλει τη «φιλοσοφία» του ως το ιδεώδες παιδευτικό σύστημα, ο Αίλιος Αριστείδης υπερασπίζεται τη «ρητορική» στην αντιπαράθεση με τους συγχρόνους του φιλοσόφους με την επιχειρηματολογία του προτύπου του Ισοκράτη, ο οποίος κατά τον 4ο αι. π.Χ. είχε αντιμετωπίσει ανάλογη κατάσταση. Και οι δύο ρήτορες προβάλλουν τη δύναμη του «λόγου» και το ρόλο του στη δημιουργία πολιτισμού, στην παίδευση του ατόμου, στην απονομή δικαιοσύνης, στην πολιτική. Ο Ισοκράτης συνένωσε ως πρώτος ρήτορας τη ρητορική με ηθικές αρχές ως βάση της διδασκαλίας του. Ανάλογα κινείται και η σύλληψη της «ρητορικής» από τον Αίλιο Αριστείδη. Και οι δύο θεωρούν ότι ο «λόγος» αποτελεί το θεμέλιο για τη σωστή παίδευση του νέου ανθρώπου και τη διαμόρφωση χρηστής προσωπικότητας. Στο πλαίσιο αυτό προσεγγίζουν με όμοιο τρόπο ζητήματα που σχετίζονται με τη φύση, τις μεθόδους, τη χρήση και τους στόχους της ρητορικής, σκοπός της οποίας δεν είναι η πειθώ, αλλά η «ευβουλία» που είναι απαραίτητη τόσο στον ιδιωτικό, όσο και στο δημόσιο βίο και είναι ιδιαίτερα σημαντική για τον πολιτικό, ο οποίος πρέπει να διαθέτει πολιτική οξύνοια, σωστή κρίση και ευρύνοια, ώστε να αναγνωρίζει τις εξελίξεις και να καθοδηγεί στη λήψη αποφάσεων για το κοινό όφελος. Το άτομο εκείνο που έχει ενστερνιστεί τις αρχές της «φιλοσοφίας» (Ισοκράτης)/«ρητορικής» (Αίλιος Αριστείδης) είναι μια ολοκληρωμένη και ηθική προσωπικότητα, το ιδανικό άτομο για την ανάληψη θέσεων ευθύνης. Ο Ισοκράτης και ο Αίλιος Αριστείδης προβάλλουν ως παράδειγμα πεπαιδευμένων πολιτικών ανδρών τον πεφωτισμένο βασιλέα (Ευαγόρας, Νικοκλής) και τέσσερις πολιτικούς της Αθήνας (Μιλτιάδης, Κίμων, Περικλής, Σόλων) που διέθεταν αρετή, επιείκεια, εγκράτεια, φιλανθρωπία, ήταν εύβουλοι, καλοί καγαθοί άνδρες. Οι παραπάνω απόψεις αποκτούν αξία στο ιστορικό περιβάλλον τόσο του Ισοκράτη όσο και του Αριστείδη. Και οι δύο ενδιαφέρονται για την πολιτική στην πράξη και ασχολούνται με τον τρόπο άσκησης της εξουσίας από τις μεγάλες δυνάμεις της εποχής τους (Αθήνα, Ρώμη).