ПРОСВЕТИТЕЛЬСКАЯ ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ ХАЙРЕТДИНА БОЛГАНБАЕВА(ПО АРХИВНЫМ ДАННЫМ)
Authors: Садықов Т.С. , Елкей Н.Е. 
Published: May 2024

Мақалада, ХХ ғ. қазақ халқының тәуелсіздігі жолында күрескен мемлекет қайраткері, алаш қозғалысының белсенді мүшесі Хайретдин Болғанбаевтың оқу-ағартушылық саладағы қызметіне қатысты архивтік деректерге жүргізілген зерттеу нәтижелері баяндалады. Х.Ә. Болғанбаев 1924-1928 жылдары Петропавл губерниялық халық ағарту бөлімінде меңгеруші, кеңес партия мектебінің мұғалімі қызметтерін атқарды. Архив деректерінде оның Петропавл губерниялық халық ағарту бөліміндегі 3 жылдық педагогикалық курста дәріскер болған кезіндегі қызметі, оқулық жазу ісіндегі еңбегі толыққанды баяндалады. Сонымен қатар, Ақмола мен Ташкент қалаларында оқушыларға сабақ беріп, ұлт зиялылары бастаған сауатсыздықты жою ісіне белсенді қатысты. Оның оқулық даярлау ісіндегі қызметіне қатысты Орынбор қаласында өткен жиында «жалпы тарих» оқулығын жазу міндеті жүктеледі. Х. Болғанбаевтың ағартушылық қызметіне қатысты ҚР ОМА қорындағы құжаттарды талдау, хронологиялық әдіс арқылы архивтік құжаттарға кезеңдер бойынша сипаттама жасалады. Әсіресе, алаш қайраткерінің өмірі мен ағартушылық қызметіне қатысты жекелеген зерттеушілердің еңбектеріндегі естеліктер мен жеке зерттеулер жинақталып, бір жүйеге келтіріледі. Сонымен қатар, Х. Болғанбаевтың өмірі мен ағартушылық қызметіне қатысты «тұлғатану», «ғұмырнама» бағытындағы жүргізілген зерттеу нәтижелері мақалада жан-жақты қарастырылып, нақты мәліметтер ұсынылады.

В статье излагаются результаты исследования архивных данных, касающихся деятельности в учебно-просветительской сфере государственного деятеля, активного члена движения алаш Хайретдина Болганбаева, который боролся за независимость казахского народа в ХХ в. В 1924-1928 годах работал заведующим Петропавловским губернским отделом народного просвещения, учителем советской партийной школы. В архивных данных подробно рассказывается о его деятельности во время работы лектором на 3-летнем педагогическом курсе в Петропавловском губернском отделе народного просвещения, его заслугах в написании учебников. Кроме того, обучал школьников в городах Акмола и Ташкент, принимал активное участие в деле ликвидации неграмотности во главе с интеллигенцией нации. Что касается его деятельности по подготовке учебника, то на совещании в г. Оренбурге будет поставлена задача написать учебник «Всеобщая история». Анализ документов из фондов ОМА РК, относящихся к просветительской деятельности Х. Болганбаева, с помощью хронологического метода производится описание архивных документов по периодам. В частности, в трудах отдельных исследователей, касающихся жизни и просветительской деятельности деятеля Алаша, обобщаются и систематизируются воспоминания и отдельные исследования. Кроме того, в статье подробно рассматриваются результаты проведенного исследования по направлению «личностоведение», «гуманнама», касающиеся жизни и просветительской деятельности Х. Болганбаева.

The article presents the results of a study of archival data on the activities of Khayretdin Bolganbayev, a statesman who fought for the independence of the Kazakh people of the XX century, an active member of the Alash movement in the educational and educational sphere. In 1924-1928, Kh.a. Bolganbaev held the position of head of the Petropavlovsk provincial Department of public education, teacher of the Soviet Party School. In the archive data, his activities as a lecturer in a 3-year pedagogical course at the Petropavlovsk provincial Department of public education, his work in writing textbooks are fully described. In addition, he taught students in Akmola and Tashkent, and took an active part in the elimination of illiteracy initiated by the National intelligentsia. In connection with his activities in the preparation of textbooks, the task is to write a textbook «General History» at a meeting in Orenburg. Inrelation to the educational activities of H. Bolganbayev, the analysis of documents from the fund of the Central School of the Republic of Kazakhstan, the description of archival documents by Stages is carried out using the chronological method. In particular, memories and individual studies in the works of individual researchers related to the life and educational activities of the Alash figure are collected and brought into a single system. In addition, the results of the research in the direction of «Personology», «life» related to the life and educational activities of H. Bolganbayev are considered in detail in the article and specific information is presented.