Σατιρικά επιγράμματα εναντίον γιατρών στη λατινική γραμματεία
Authors: Ράμμου Μαρία-Δέσποινα 
Published: September 2021

Η διατριβή διερευνά δύο αντικείμενα. Το πρώτο αφορά τη φιλολογική ανάλυση των σατιρικών μοτίβων που αναφέρονται στην επαγγελματική τάξη των γιατρών (γιατρός δολοφόνος, φιλοχρήματος, ασελγής, αλαζόνας, επιδειξιομανής κα.) και τα οποία εμφανίζονται στη ρωμαϊκή και την ελληνική γραμματεία, κυρίως στο γένος του επιγράμματος. Σημείο εκκίνησης και επίκεντρο της έρευνας είναι ο Μαρτιάλης, ενώ ακολουθούν οι μεταγενέστεροι συγγραφείς Αυσόνιος και Λουξώριος. Μελετήθηκαν σε τρία κεφάλαια τα επιγράμματά τους, ομαδοποιημένα με βάση ένα πρωταγωνιστικό μοτίβο. Προσδιορίστηκαν οι σχέσεις των επιγραμμάτων αυτών πρωταρχικά με προγενέστερα ελληνικά, έπειτα με τη σύγχρονη γηγενή σάτιρα, αλλά και με άλλα λογοτεχνικά είδη, όπως είναι η κωμωδία, το μυθιστόρημα, ο μύθος κα. Ως αποτέλεσμα απομονώθηκε η προϋπάρχουσα των τριών επιγραμματοποιών σχετική μοτιβιστική παράδοση, αποσαφηνίστηκαν η προτίμηση που επέδειξε ο καθένας (ελληνική ή ρωμαϊκή) και οι σχέσεις αυτονομίας ή μίμησης, και έγινε τεκμηριωμένη ανάλυση της καινοτομικής γραφής τους. Η σύγκριση του χειρισμού των μοτίβων από έκαστο επιγραμματοποιό οδήγησε στην έγκυρη λογοτεχνική αποτίμηση του έργου τους και τον προσδιορισμό των πρωταγωνιστών και δευτεραγωνιστών στην αέναη διαδικασία πρόσληψης, μεταποίησης και συνέχισης των μοτίβων. Μέσα από την κατάδειξη των βασικότερων αρχών δόμησης της ιατρικής σάτιρας του καθενός αναδείχθηκε «νικητής» της λατινικής ιατρικής σάτιρας, ο Μαρτιάλης. Προέκυψε από αυτό το τμήμα της έρευνας ότι για το λατινικό επίγραμμα το μοτίβο του γιατρού γνώρισε μια μακρά, σταθερή πορεία: πρωτοεμφανίζεται την πρώιμη αυτοκρατορική εποχή και έχοντας διανύσει συνολικά έναν βίο πέντε αιώνων περίπου ολοκληρώνεται στο μεταίχμιο ανάμεσα στο τέλος του αργυρού αιώνα και τις αρχές του Λατινικού Μεσαίωνα. Το δεύτερο αντικείμενο αφορά τη διερεύνηση της ιστορικής θέσης, της εικόνας του γιατρού στην αρχαία Ρώμη, καθώς και των ευρύτερων συνθηκών που επικρατούσαν στην ιατρική επιστήμη. Μέσα από τη μελέτη μιας πληθώρας ετερόκλητων πηγών όπως είναι η φιλοσοφία, η ιστορία, ρητορική, οι επιγραφές, τα ιατρικά κείμενα κα. πληροφορηθήκαμε για την κοινωνική προέλευση, την εκπαίδευση, τις ειδικότητες, τις αμοιβές των γιατρών, τους κοινωνικούς χαρακτηρισμούς και τις αιτιάσεις εναντίον τους κα. Το τέταρτο αυτό κεφάλαιο είναι καθοριστικής σημασίας για την επανερμηνεία, υπό το πρίσμα απτών αποδείξεων, του έργου των τριών επιγραμματοποιών και την κατάληξη σε ένα ασφαλές συμπέρασμα της έρευνάς μας: αυτό συνοψίζεται στο ότι οι κειμενικές μεταμορφώσεις των μοτίβων «συμβαδίζουν» με τις ιστορικο-κοινωνικές διαστάσεις που αποδίδονταν στον γιατρό. Αναδύθηκε έτσι ο σημαίνων ρόλος της λογοτεχνικής σάτιρας στην κοινωνία: λειτουργούσε όπως η σύγχρονη δημοσιογραφία για τα καθημερινά ζωτικά προβλήματα της αρχαίας κοινωνίας. Η καινοτομία λοιπόν της διατριβής έγκειται στο συνδυασμό της λογοτεχνικής διάστασης της εξέλιξης του μοτίβου με την ιστορική τεκμηρίωση αυτού του μοτίβου. Μέσω της διατριβής εντοπίζουμε τις ρίζες των διαδεδομένων δυσφημιστικών χαρακτηρισμών που προσκολλώνται μέχρι σήμερα στους γιατρούς (χασάπης, ‘ληστής’ που παίρνει φακελάκια).