Η πρόσληψη της αρχαίας ελληνικής και της χριστιανικής γραμματείας στο έργο του βυζαντινού λόγιου Δημητρίου Κυδώνη
Authors: Καραβίδα Ξανθίππη 
Published: September 2021

Στην προκείμενη εργασία εξετάζεται με τη βοήθεια μορφών της θεωρίας της πρόσληψης και της διακειμενικότητας ο τρόπος με τον οποίο ο Δημήτριος Κυδώνης, σημαίνων ουμανιστής λόγιος και πολιτικός του παλαιολόγειου Βυζαντίου, προσλαμβάνει και αξιοποιεί παλαιότερο υλικό και το ενσωματώνει ή το αφομοιώνει στο έργο του, εκφράζοντας τη στάση του απέναντι στα ποικίλα και δραματικά πολιτικά, θεολογικά και κοινωνικά δρώμενα της εποχής του. Η πρόσληψη αυτού του υλικού παρουσιάζεται τόσο με ποσοτικούς όσο και ποιοτικούς όρους. Από την ειδολογική εξέταση των έργων από τα οποία προσλαμβάνεται υλικό προκύπτει ότι κυρίαρχη θέση κατέχουν οι προσλήψεις από τους κλασικούς Έλληνες συγγραφείς με σαφή υπεροχή του Πλάτωνα, ενώ ακολουθεί ο Όμηρος και έπονται ο Δημοσθένης και ο Αριστοτέλης, το δε έργο των ιστορικών αποτελεί περισσότερο πηγή παραδειγματικού υλικού. Από τη θεολογική γραμματεία, συχνότερα ο Κυδώνης προσφεύγει στον καινοδιαθηκικό λόγο. Όσον αφορά τη σειρά προτίμησης και τα ποσοστά των χρησιμοποιούμενων αγιογραφικών συγγραφέων στο επιστολογραφικό corpus του Κυδώνη, οι αναφορές στην Παλαιά Διαθήκη κατανέμονται στα επιμέρους βιβλία με υπεροχή των Ψαλμών, από την Καινή Διαθήκη σαφής είναι η υπεροχή του Παύλου σε προσλήψεις κάθε είδους ενώ δεύτερη συχνότερη πηγή προσληψιακού υλικού αποτελεί το Ευαγγέλιο του Ματθαίου. Επιπλέον, ο Κυδώνης αξιοποιεί και τη λαϊκή σοφία, εντάσσοντας στο έργο του παραπομπές σε παροιμίες και αισώπειους μύθους.Από τα μη επιστολικά του κείμενα είναι σαφής η υπεροχή των διακειμενικών παραπομπών του Δημητρίου Κυδώνη στην Καινή Διαθήκη στις Απολογίες του και στην Θρησκευτική του Διαθήκη, αλλά και στα υπόλοιπα έργα θεολογικού προσανατολισμού. Στη φιλοσοφική- ηθική επιστολική πραγματεία Λόγος ὅπως ἄλογον τό τοῦ θανάτου δέος ἀποδεικνύων κύριο προκείμενό του είναι το πλατωνικό έργο Φαίδων και άλλα πλατωνικά κείμενα, αλλά και πατέρες της εκκλησίαςΑπό την εξέταση των προσλήψεων- θύραθεν και χριστιανικών- στις επιστολές του Κυδώνη, σε συσχετισμό αρχικά με τους αποδέκτες των επιστολών και στη συνέχεια με το περιεχόμενό τους, προκύπτει ότι η διακειμενικότητα είναι εντονότερη στις επιστολές που απευθύνονται στον αυτοκράτορα Μανουήλ, στα λοιπά μέλη της αυτοκρατορικής οικογένειας και στους φίλους με τους οποίους μοιράζεται τη φιλολογική μόρφωση, ενώ επιπλέον, μέσω των μορφών της διακειμενικότητας σχολιάζονται εμφατικά ποικιλώνυμα θέματα, πολιτικά, ιδιωτικά, πνευματικά/φιλολογικά και θρησκευτικά.Πιο σύνθετη είναι η εικόνα των προσλήψεων στα θεωρητικά έργα του, καθώς αυτές επιλέγονται και οργανώνονται με βάση τους ειδικότερους στόχους που επιδιώκονται σε κάθε επιμέρους κείμενο. Απαντούν εκτός των μεμονωμένων, αυτούσιων ή νυκτικών, ονομαστικών ή αόριστων παραπομπών, ακόμα και σωρείτες προσλήψεων, τόσο θύραθεν όσο και χριστιανικών, και μάλιστα με συμφυρμό και των δύο, που συχνότερα αναπλαισιώνονται. Συνολικά, αποδεικνύεται ότι η εύστοχη επιλογή του προγενέστερου υλικού, η δημιουργική εμπλοκή του με αποτέλεσμα την παραγωγή καινούριου νοήματος, χαρακτηριστική της λειτουργίας της διακειμενικότητας, δικαιώνει τη χρήση της πρόσληψης με τη δημιουργική της σημασία στο έργο του Κυδώνη.