Προστασία πολιτιστικού περιβάλλοντος. Θεωρητική και νομολογιακή προσέγγιση
Authors: Μπλαντζώνη Παρασκευή-Ειρήνη 
Published: September 2021

Στο πλαίσιο της μελέτης του ευρύτατου τομέα του πολιτιστικού περιβάλλοντος, η διατριβή ερευνά το θεσμικό πλαίσιο προστασίας της Αρχιτεκτονικής Κληρονομιάς με επίκεντρο του παραδοσιακούς οικισμούς, τα διατηρητέα κτίρια, καθώς και την ιδιαίτερη περίπτωση της νήσου Χίου.Η Αρχιτεκτονική Κληρονομιά, αναφέρεται στη μορφή εκείνη του πολιτιστικού περιβάλλοντος, η οποία συνδέεται με το χώρο, αποτελώντας μαρτυρία της ατομικής και συλλογικής ύπαρξης και δραστηριότητας του ανθρώπου καθώς και έκφραση της πνευματικής και καλλιτεχνικής εξέλιξης του. Η βασική της λειτουργία, είναι να προάγει την ανθρώπινη μνήμη και να λειτουργεί ως συνδετικός κρίκος του παρόντος με το παρελθόν. Η υποβάθμιση του φυσικού και ανθρωπογενούς περιβάλλοντος - λόγω σύγχρονων φαινομένων όπως η διόγκωση των αστικών κέντρων, η υπερεκμετάλλευση των φυσικών πόρων, η ανάπτυξη του μαζικού τουρισμού κ.α. - προκάλεσε σημαντικές αλλοιώσεις στους οικισμούς. Το γεγονός αυτό, δημιούργησε την ανάγκη προστασίας τους και οδήγησε στη δημιουργία ενός σύνθετου αλλά ιδιαίτερα προβληματικού θεσμικού πλαισίου για τη ρύθμιση της προστασίας των παραδοσιακών οικισμών και διατηρητέων μνημείων.Στη μελέτη επιχειρείται, εκτενής επισκόπηση του ισχύοντος θεσμικού πλαισίου. Διερευνώνται, οι διυπουργικές σχέσεις των συναρμόδιων υπουργείων στον τομέα άσκησης της Δημόσιας Διοίκησης αναφορικά με την προστασία της Αρχιτεκτονικής Κληρονομιάς και παρουσιάζονται οι σοβαρές αδυναμίες, ήτοι : κατακερματισμός και επικαλύψεις αρμοδιοτήτων, υπηρεσίες που λειτουργούν ως στεγανά, ανυπαρξία μηχανισμών συντονισμού και οριζόντιων διοικητικών δομών, πολυνομία και αχανής νομοθεσία, απουσία ικανών ελεγκτικών μηχανισμών, χρόνια αδυναμία του κρατικού προϋπολογισμού, υπηρεσίες με ποιοτικές και ποσοτικές ελλείψεις σε ανθρώπινο δυναμικό, δημιουργία στον πολίτη ελλείμματος εμπιστοσύνης και αισθήματος ανασφάλειας δικαίου με αποτέλεσμα να έχουμε έκνομες συμπεριφορές κ.α. Το ισχύον νομοθετικό καθεστώς, δημιουργεί επικάλυψη αρμοδιοτήτων μεταξύ των συναρμόδιων υπουργείων (εμπλεκόμενα Υπουργεία : Πολιτισμού, Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Μακεδονίας - Θράκης, Εμπορικής Ναυτιλίας, Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής). Οι συγκεκριμένοι φορείς λειτουργούν βάσει διαφορετικών νομοθετικών διατάξεων και διοικητικών διαδικασιών (λ.χ. ΥΠ.ΠΟ λειτουργεί βάσει του ν. 3028/2002 ενώ το ΥΠΕΝ και τα χωρικά υπουργεία Μακεδονίας Θράκης και Νησιωτικής Πολιτικής λειτουργούν βάσει του ΓΟΚ) με αποτέλεσμα την μη χρηστή Διοίκηση, τη δημιουργία ανασφάλειας δικαίου και την παρακώλυση της ουσιαστικής προστασίας της Αρχιτεκτονικής Κληρονομιάς εν γένει.Επικεντρώνοντας, στο συμπέρασμα της ανεπάρκειας του ισχύοντος θεσμικού πλαισίου και των σοβαρών αδυναμιών όπως εμφανίζονται στην εφαρμογή του στη Δημόσια Διοίκηση, παρουσιάζονται προτάσεις αντιμετώπισης της υφιστάμενης κατάστασης και εναλλακτικοί τρόποι λειτουργίας, για την διευκόλυνση του διυπουργικού συντονισμού και τη διαμόρφωση μιας συνεκτικής, συγκροτημένης και αποτελεσματικής Δημόσιας πολιτικής.Οι ελληνικοί παραδοσιακοί οικισμοί και τα διατηρητέα μνημεία αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της Αρχιτεκτονικής Κληρονομιάς της χώρας μας. Πρόκειται για οικισμούς με ιδιαίτερη ιστορική, πολεοδομική, αρχιτεκτονική, λαογραφική, κοινωνική και αισθητική φυσιογνωμία. Στη μελέτη εξετάζονται οικισμοί οι οποίοι έχουν χαρακτηριστεί ως παραδοσιακοί σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία. Η διαδικασία χαρακτηρισμού που εφαρμόστηκε στη χώρα μας πραγματοποιήθηκε σε δύο φάσεις. Η πρώτη φάση, ήταν αυτή του συνολικού χαρακτηρισμού 400 οικισμών ως παραδοσιακών το 1978. Η δεύτερη φάση, συνίστατο σε χαρακτηρισμούς είτε μεμονωμένων οικισμών είτε ενός συνόλου οικισμών (που ανήκουν όμως στην ίδια ευρύτερη χωρική μονάδα), η οποία εφαρμόστηκε σε 469 παραδοσιακούς οικισμούς. Προκύπτει συνεπώς, ένα σύνολο 869 οικισμών, εκ των οποίων οι 400 οικισμοί χαρακτηρίστηκαν εφάπαξ, ενώ οι υπόλοιποι 469 με διάφορες άλλες διοικητικές πράξεις, είτε μεμονωμένα είτε σε μικρότερα οικιστικά σύνολα της ίδιας όμως περιφέρειας. Οι δύο αυτές διαδικασίες χαρακτηρισμού, λειτούργησαν ως αφετηρία της διατριβής, αφού προκύπτει διαφορετική φιλοσοφία αντιμετώπισης του ίδιου αντικειμένου. Τα δύο είδη διαδικασίας του χειρισμού της Αρχιτεκτονικής Κληρονομιάς παρουσιάζουν τη διττή απόφαση της Διοίκησης, η οποία προκαλεί σύγχυση στον τρόπο διαχείρισης του αντικειμένου.Στη συνέχεια, παρουσιάζονται ευρωπαϊκά πρότυπα προστασίας της Πολιτιστικής Κληρονομιάς, στο πλαίσιο μιας συγκριτικής μελέτης των ιστορικών τόπων που προστατεύονται για την ιδιαίτερη πολιτιστική τους αξία. Μελετάται, ειδικότερα, η διαχείριση της Αρχιτεκτονικής Κληρονομιάς στη Μεγάλη Βρετανία, στη Γαλλία και στην Ιταλία.Στο τελευταίο μέρος της μελέτης, παρουσιάζεται η περίπτωση της νήσου Χίου ως παράδειγμα ανάγκης ουσιαστικής προστασίας της Αρχιτεκτονικής κληρονομιάς. Η περίπτωση της νήσου, αποτελεί ιδιαίτερο τόπο έρευνας, λόγω της μοναδικής οχυρωματικής αρχιτεκτονικής της, αλλά κυρίως εξαιτίας της αντιφατικής συμπεριφοράς που παρουσιάζει ως προς την διαχείριση της προστασίας του πολιτιστικού της πλούτου.Η πρωτοτυπία της μελέτης, συνίσταται στο ότι εισάγει ένα νέο πρότυπο προσέγγισης του νομικού καθεστώτος των παραδοσιακών οικισμών και κατ΄ επέκταση της Αρχιτεκτονικής Κληρονομιάς, το οποίο φρονούμε ότι αποτελεί εξαιρετικό παράδειγμα εφαρμογής στη περίπτωση της νήσου Χίου. Ειδικότερα, η ιδιαιτερότητα της έρευνας, έγκειται στο γεγονός, ότι δεν προσεγγίζει τον παραδοσιακό οικισμό με την στενή έννοια του όρου. Βασίζεται, στην εννοιολογική προσέγγιση του παραδοσιακού οικισμού, ως "ζωντανού οργανισμού" με καθοριστικό στοιχείο τη "μοναδικότητα" του, (μελετώντας τον συνδυαστικά σε ιστορικό, πολιτιστικό, θρησκευτικό, αρχιτεκτονικό, κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο). Η προσέγγιση αυτή αποδεικνύει, ότι ερευνώντας την αλληλεξάρτηση των στοιχείων αυτών οδηγούμεθα σε ουσιαστικές προτάσεις ως προς τον τρόπο διαχείρισης και προστασίας του. Η δημιουργία των παραδοσιακών οικισμών οφείλεται ως επί τω πλείστον στην αλληλεξάρτηση ιδιαίτερων χαρακτηριστικών και σε καμία περίπτωση δεν αποτελεί τυχαίο φαινόμενο. Η ύπαρξη τους, στηρίζεται στη σύνθεση των ιδιαίτερων αυτών χαρακτηριστικών, που οδηγεί στην δημιουργία της μοναδικότητας της ιστορίας τους.Αναλύεται συνεπώς, μια νέα ερμηνεία του τρόπου διερεύνησης των σχέσεων αλληλεξάρτησης, προτείνονται νέοι τρόποι προσέγγισης και διαπιστώνονται τα συσσωρευμένα προβλήματα που αμβλύνονται καθημερινά, δημιουργώντας την ανάγκη άμεσης παρέμβασης προς εξεύρεση ουσιαστικών τρόπων αντιμετώπισης.Σκοπός της διατριβής, είναι η διαμόρφωση ενός θεσμικού πλαισίου κατευθύνσεων για την ουσιαστική προστασία και διατήρηση της Αρχιτεκτονικής Κληρονομιάς. Η διεύρυνση και ενοποίηση της νομοθεσίας που διέπει την προστασία του πολιτιστικού περιβάλλοντος καθώς και η διαμόρφωση ενός πλαισίου κατευθύνσεων ουσιαστικής προστασίας προκύπτει ως επιτακτική ανάγκη, τόσο εξαιτίας της ανεπάρκειας του ισχύοντος θεσμικού πλαισίου όσο και εκ των σοβαρών αδυναμιών που παρουσιάζονται στην εφαρμογή του στη Δημόσια Διοίκηση. Ιδιαίτερης μνείας, είναι η πρόταση να ανακηρυχθεί η Χίος "Ιερά νήσος", η οποία παρουσιάζεται για πρώτη φορά σε επιστημονικό επίπεδο. Η πρόταση στηρίζεται στην ολιστική προσέγγιση προστασίας όπως αυτή θεμελιώνεται στη μελέτη. Παρουσιάζονται δε οι σημαντικότατες έννομες συνέπειες μιας τέτοιας ανακήρυξης αναφορικά με την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς.