UZUNMÜDDƏTLİ VƏ QISAMÜDDƏTLİ FAİZ XƏRCLƏRİ YARADAN ÖHDƏLİKLƏR UÇOTUNUN MÜHASİBAT HESABLARINDA ƏKS ETDİRİLMƏSİ
Authors: Sifariz Səbzəliyev Sifariz Səbzəliyev , Elvin Məmmədov Elvin Məmmədov 
Published: April 2023

Normativ sənədlərdə və iqtisadi ədəbiyyatda, o cümlədən mühasibat uçotu və iqtisadi təhlildə “aktivlər” kimi anlayışın təsviri və ya izahı demək olar ki, yoxdur. Bu yolla onlar aktivlərin iqtisadi əsaslarını açıqlamırlar. Görünür, bu, aktivlərin əsasının müəyyən edilməsi ilə bağlı fikir ayrılığının olmaması ilə bağlıdır. Başqa sözlə, normativ sənədləri tərtib edənlər, eləcə də çoxsaylı monoqrafiyaların, dərsliklərin, dərsliklərin, jurnal və qəzet məqalələrinin müəllifləri aktivlərin mahiyyətinin vahid təsvirinə malik olublar və indi də var və nəticədə heç olmasa, heç bir tələb yoxdur. aktivlərin əsasını qısaca açıqlayın. Yeri gəlmişkən, aktivlərin iqtisadi mənasını müəyyən etməyə belə yanaşma qəbuledilməzdir, çünki bu termin, çünki "aktivlər" əvvəllər bazar iqtisadiyyatının nəzəriyyəsi və praktikasında, eləcə də eyni elementlərin nəzəriyyəsi və praktikasında möhkəm şəkildə qurulmuşdur. onun mexanizmi mühasibat uçotu, audit və iqtisadi təhlil kimi. Eyni zamanda istər normativ sənədlərdə, istərsə də iqtisadi ədəbiyyatda “dövriyyədənkənar aktivlər” və “dövriyyə aktivləri” kimi anlayışların mənasının qısa təsviri verilir. Odur ki, “Mühasibat uçotu haqqında” Qanunda yuxarıda müəyyən edilmiş terminlərin mahiyyəti belə açıqlanır: “Dövriyyəsiz uzunmüddətli aktivlər: aktivlər, bəzi faydalı xassələri bir neçə il ərzində istifadə olunacağı gözlənilir”, “Dövriyyə vəsaitləri (fondları) ) xidmət, tədavül və istehlak sahələrində bir il ərzində və ya (normal) əməliyyat dövriyyəsi (lakin bir ildən çox olmamaq şərti ilə) qaydasında iştirak üçün hesablanmış pul vəsaitləri və digər aktivlər”.
Qeyri-dövriyyə və dövriyyə aktivlərinin mürəkkəbliyi təşkilatın mülkiyyəti kimi tərtib edilir.
Təxminən bu şəkildə Azərbaycan Respublikasının “Mühasibat uçotu və hesabatlılıq haqqında” Qanununda müəyyən anlayışların məzmunu müəyyən edilir.
“Mühasibat uçotu nəzəriyyəsi” dərsliklərində dövriyyədənkənar və dövriyyə aktivlərinin əsasları belə izah olunur: “Dövriyyədənkənar (uzunmüddətli) aktivlər faydalı xassələrinin bir neçə il istifadə olunması gözlənilən aktivlərdir” və o cümlədən "Dövriyyə aktivləri (fondları) - bir təkrar istehsal dövriyyəsi çərçivəsində və ya nisbətən qısa təqvim müddəti ərzində (bir qayda olaraq, birdən çox olmayan) istifadə olunan obyektlərə maliyyə qoyuluşları".
Digər dərsliklərdə - “Maliyyə uçotu”nda ayrı-ayrı terminlərin məzmununun daha sadələşdirilmiş müəyyənləşdirilməsi: “Dövriyyədənkənar aktivlər – turizm fəaliyyəti ilə məşğul olan təşkilatların uzun müddət (bir ildən artıq) istifadə etdiyi əmlak”; "Cari aktivlər - pul vəsaitləri və bir il ərzində kifayət qədər tez bir zamanda nağd pula çevrilə bilən pul və əmlak".
Nəzərə almaq olar ki, yuxarıdakı təriflərin əksəriyyətində aktivlər təşkilatın əmlakının formalaşdırıcı payı kimi müəyyən edilir. Əgər təşkilatın əmlakı iki göstəriciyə görə qruplaşdırılırsa: tərkibinə və islanmasına görə və formalaşma mənbələrinə görə, o zaman təşkilatın aktivləri bu şəkildə qruplaşdırıla bilməz. Məsələ burasındadır ki, aktivlər struktur və islanma baxımından mülk kimidir. Bizim mülahizəmizə görə, "aktivlər" və "öhdəliklər" anlayışı balans hesabatının aktiv və passivlərindən yaranır.
Açar sözlər: aktivlər, əsas vəsaitlər, kredit, hesablar planı, dəyərlər.