Η διδασκαλία των βιολογικών εννοιών στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση
Authors: Τζοβλά Ειρήνη 
Published: April 2021

Η διδασκαλία των Φυσικών Επιστημών (ΦΕ) γενικά παρουσιάζει έντονο ενδιαφέρον σε όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης. Ιδιαίτερα σημαντική είναι, όμως, η διδασκαλία τους στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση, καθώς η φυσική περιέργεια των μαθητών αυτής της ηλικίας μπορεί να αξιοποιηθεί από τον εκπαιδευτικό, ώστε αυτοί να καλλιεργήσουν τον επιστημονικό τους γραμματισμό. Στις ΦΕ ανήκει και η Βιολογία για την οποία υπάρχει έντονο ενδιαφέρον που κυρίως σχετίζεται με την όξυνση σημαντικών προβλημάτων, που αφορούν σε θέματα ασθενειών, περιβαλλοντικά και κοινωνικά. Η πρόσφατη δε πανδημία του κορωνοϊού κατέστησε τον βιολογικό γραμματισμό πιο επίκαιρο και αναγκαίο από ποτέ, καθώς ο μαθητής, θα πρέπει να είναι ενημερωμένος και συνειδητοποιημένος για την πραγματικότητα που βιώνει, ώστε να λαμβάνει αποφάσεις με την ιδιότητα του ενεργού πολίτη. Στο πλαίσιο αυτό σημαντικό ρόλο διαδραματίζει ο δάσκαλος, καθώς διαμεσολαβεί ανάμεσα στα γνωστικά αντικείμενα και τον μαθητή, θέτει και προσπαθεί να ικανοποιήσει τους μαθησιακούς στόχους. Ως εκ τούτου, οι πεποιθήσεις του και κυρίως οι πεποιθήσεις αυτοαποτελεσματικότητάς του (self-efficacy beliefs) επηρεάζουν τον τρόπο διδασκαλίας του, την επιλογή των διδακτικών του πρακτικών, τα μαθησιακά αποτελέσματα και τη στάση του απέναντι στα διάφορα γνωστικά αντικείμενα. Η αυτοαποτελεσματικότητα αποτελεί μία από τις βασικές έννοιες στη θεωρία της κοινωνικής μάθησης του Bandura (1977) και όσον αφορά την αυτοαποτελεσματικότητα του εκπαιδευτικού σχετίζεται με την πεποίθησή του ή μη ότι διαθέτει την ικανότητα να διδάσκει αποτελεσματικά και να επηρεάζει τις επιδόσεις των μαθητών του. Στο πλαίσιο της έννοιας της αυτοαποτελεσματικότητας ο Bandura εντάσσει τις πεποιθήσεις αυτοαποτελεσματικότητας, τις οποίες αναλύει σε δύο διαστάσεις: την προσωπική αυτοαποτελεσματικότητα (personal self-efficacy) και τα προσδοκώμενα αποτελέσματα (outcome expectancy). Η υπάρχουσα βιβλιογραφία περιλαμβάνει σημαντικό αριθμό ερευνών για την αυτοαποτελεσματικότητα των δασκάλων (μελλοντικών και εν ενεργεία) σχετικά με τη διδασκαλία των ΦΕ γενικά. Αντίθετα, μικρός αριθμός ερευνών έχει διεξαχθεί αναφορικά με την αυτοαποτελεσματικότητα των δασκάλων στη διδασκαλία των βιολογικών εννοιών και ακόμη λιγότερες είναι οι έρευνες που εξετάζουν την επίδραση των προγραμμάτων επαγγελματικής ανάπτυξης σε αυτή. Ωστόσο, οι έρευνες, που έχουν ήδη υλοποιηθεί, καταγράφουν αύξηση της αυτοαποτελεσματικότητας των εκπαιδευτικών μετά τη συμμετοχή τους σε προγράμματα επαγγελματικής ανάπτυξης, τα οποία κατά την τελευταία δεκαετία ολοένα και περισσότερο προσφέρονται εξ αποστάσεως με τη μορφή Μαζικών Ανοικτών Διαδικτυακών Μαθημάτων (Massive Open Online Course, MOOCs), εξασφαλίζοντας ευελιξία συμμετοχής και κατάργηση γεωγραφικών και χρονικών περιορισμών. Η παρούσα διατριβή διερευνά τις πεποιθήσεις προσωπικής αυτοαποτελεσματικότητας των δασκάλων ως προς τη διδασκαλία των βιολογικών εννοιών και τις πεποιθήσεις τους για την επίδραση της διδασκαλίας τους στα μαθησιακά αποτελέσματα. Για τον σκοπό αυτό δημιουργήθηκε ένα αξιόπιστο και έγκυρο εργαλείο μέτρησης της αυτοαποτελεσματικότητας (bio-STEBI-A), προσαρμοσμένο στα ελληνικά δεδομένα. Τα αποτελέσματα της αρχικής έρευνας (pre-test) έδειξαν μέτρια αυτοαποτελεσματικότητα των δασκάλων και στις δύο υποκλίμακες του ερωτηματολογίου μέτρησης. Το εύρημα αυτό οδήγησε στον σχεδιασμό και την υλοποίηση ενός εξ αποστάσεως ηλεκτρονικού προγράμματος επαγγελματικής ανάπτυξης δασκάλων, μορφής MOOC, που αξιοποιούσε Ψηφιακό Εκπαιδευτικό Περιεχόμενο και Ανοικτούς Εκπαιδευτικούς Πόρους στη διδασκαλία των βιολογικών εννοιών στο Δημοτικό Σχολείο και το οποίο δομήθηκε κατόπιν διερεύνησης των εκπαιδευτικών αναγκών των συμμετεχόντων στην αρχική έρευνα. Μετά την ολοκλήρωση του παραπάνω προγράμματος διερευνήθηκε (post-test) η επίδρασή του στην αυτοαποτελεσματικότητα των δασκάλων. Τα ερευνητικά δεδομένα προήλθαν: α) από το αρχικό ερωτηματολόγιο μέτρησης της αυτοαποτελεσματικότητας των δασκάλων, β) από το ερωτηματολόγιο διερεύνησης των εκπαιδευτικών τους αναγκών γ) από τις/τα αναρτήσεις/σχόλιά τους στους χώρους συζητήσεων του μαθήματος δ) από το ερωτηματολόγιο μέτρησης της αυτοαποτελεσματικότητάς τους μετά τη συμμετοχή τους στο εξ αποστάσεως πρόγραμμα ηλεκτρονικής μάθησης και ε) από το ερωτηματολόγιο, που αφορούσε στην ικανοποίησή τους από τη συμμετοχή τους στο MOOC. Τα αποτελέσματα κατέδειξαν ότι η αυτοαποτελεσματικότητα των συμμετεχόντων στο πρόγραμμα βελτιώθηκε τόσο ως προς τις πεποιθήσεις προσωπικής αυτοαποτελεσματικότητας όσο και ως προς τις πεποιθήσεις προσδοκώμενων αποτελεσμάτων και ότι το πλαίσιο σχεδιασμού που επελέγη ήταν αποτελεσματικό και προώθησε τη δημιουργία μιας κοινότητας μάθησης, που καλλιέργησε την ενεργό συμμετοχή, την αλληλεπίδραση και τη συνεργασία μεταξύ των συμμετεχόντων εκπαιδευτικών. Η διατριβή ολοκληρώνεται με προτάσεις για περαιτέρω έρευνα αναφορικά με την αυτοαποτελεσματικότητα των δασκάλων στη διδασκαλία των βιολογικών εννοιών και τη συνεισφορά των MOOCs προς τη κατεύθυνση αυτή, τις βιβλιογραφικές αναφορές και τα σχετικά με τη διατριβή παραρτήματα.