Ανάπτυξη βιώσιμου παραγωγικού και οικονομικού μοντέλου μετάβασης στη μετα-άνθρακα εποχή
Authors: Τρανουλίδης Απόστολος 
Published: January 2025

Η ανάπτυξη ενός βιώσιμου παραγωγικού και οικονομικού μοντέλου μετάβασης στη μετα-άνθρακα εποχή είναι κρίσιμη για περιοχές που εξαρτώνται από τη χρήση ορυκτών καυσίμων. Η διαδικασία απαιτεί τη συνδυαστική χρήση δυναμικών συστημάτων και οικονομετρικών εφαρμογών για την αξιολόγηση και βελτιστοποίηση των επιπτώσεων των πολιτικών μετάβασης. Απαντώντας σε αυτή την απαίτηση, η παρούσα διδακτορική διατριβή έχει ως σκοπό τη μελέτη και ανάλυση του ενεργειακού συστήματος της Ελλάδας στην μετα-άνθρακα εποχή και την εξέταση των παραμέτρων που την συνοδεύουν μέσω της ανάπτυξης ενός τέτοιου μοντέλου μετάβασης. Ως περιοχή μελέτης ορίστηκε η Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας, η οποία, μαζί με τη Μεγαλόπολη της Περιφέρειας Πελοποννήσου, είναι οι κύριες περιοχές που δέχονται οικονομική και κοινωνική πίεση λόγω της αλλαγής του παραγωγικού μοντέλου τους εξαιτίας της απολιγνιτοποίησης. Για την επίτευξη αυτού του σκοπού, τέθηκαν οι εξής στόχοι: α) η μελέτη και ανάλυση των συνθηκών που λαμβάνουν χώρα στη Δυτική Μακεδονία κατά την φάση της απολιγνιτοποίησης, β) η δημιουργία ενός θεωρητικού πλαισίου μετάβασης το οποίο δύναται να αποτελεί οδηγό και για άλλες μελλοντικές περιοχές μετάβασης, και γ) η ανάπτυξη ενός μοντέλου προσομοίωσης της μετάβασης, με τη μεθοδολογία “System Dynamics”, προκειμένου να βοηθήσει τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής να εκτιμήσουν τις επιπτώσεις της μετάβασης και των προγραμματισμένων κυβερνητικών πρωτοβουλιών. Αρχικά εξετάστηκε το θεσμικό και θεωρητικό πλαίσιο που διέπει την απολιγνιτοποίηση και στη συνέχεια μελετήθηκαν περιοχές που έχουν παρόμοια χαρακτηριστικά και βρίσκονται σε καθεστώς μετάβασης για την εξαγωγή χρήσιμων συμπερασμάτων και καλών πρακτικών. Στη συνέχεια διενεργήθηκε η ανάλυση της υφιστάμενης κατάστασης για την Ελλάδα και για την Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας μέσω της μελέτης των Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης, ενός οικονομετρικού μοντέλου και μέσω της ανάλυση των δυνατών και αδύναμων σημείων, των ευκαιριών και των απειλών (ανάλυση S.W.O.T. – Strengths, Weaknesses, Opportunities, Threats). Ακολούθησε η δημιουργία ενός λειτουργικού υποστηρικτικού πλαισίου και στο τελευταίο στάδιο αναπτύχθηκε ένα δυναμικό μοντέλο προσομοίωσης. Σύμφωνα με την ανάλυση S.W.O.T. που πραγματοποιήθηκε, αναδείχθηκαν ως δυνατά σημεία της περιφέρειας το γεγονός ότι αποτελεί το ενεργειακό κέντρο της χώρας, διαθέτει ανεπτυγμένα δίκτυα και υποδομές στον τομέα της ενέργειας, βιομηχανική παράδοση, εξειδικευμένο εργατικό δυναμικό, διασυνοριακή θέση, ένα καλά αναπτυγμένο πανεπιστημιακό ίδρυμα, πλούσια γαστρονομία και μοναδικό φυσικό τοπίο. Στα αδύναμα σημεία περιλαμβάνονται η εξάρτηση από τον λιγνίτη, τα διαρκώς υψηλά ποσοστά ανεργίας, η έλλειψη ξένων επενδύσεων, τα χαμηλά επίπεδα στους τομείς έρευνας και καινοτομίας, καθώς και η ανεπάρκεια βασικών υποδομών, όπως το σιδηροδρομικό δίκτυο και οι κατάλληλοι βιομηχανικοί χώροι. Οι ευκαιρίες για την περιοχή σχετίζονται με την αλλαγή του παραγωγικού μοντέλου, τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και την ύπαρξη διαθέσιμων χρηματοδοτικών εργαλείων για την υποστήριξη της μετάβασης. Τέλος, οι κυριότεροι κίνδυνοι που εντοπίζονται περιλαμβάνουν την υπερβολική ανάπτυξη των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας, που μπορεί να αλλοιώσει το φυσικό περιβάλλον και να δεσμεύσει μεγάλες παραγωγικές εκτάσεις, καθώς και την έλλειψη επενδύσεων. Αξίζει να σημειωθεί ότι ένα μεγάλο μέρος των επενδύσεων ΑΠΕ πραγματοποιούνται από επενδυτές εκτός της περιοχής μετάβασης, με αποτέλεσμα να μην υπάρχει αξιοσημείωτη θετική επίπτωση στο εισόδημα της περιοχής. Για μια πιο ολοκληρωμένη αντιμετώπιση του θέματος της απολιγνιτοποίησης, διαμορφώθηκε ένα λειτουργικό πλαίσιο-οδηγός, το οποίο ενσωματώνει τα εργαλεία δίκαιης μετάβασης που προτείνει η Ευρωπαϊκή Ένωση, συνδυάζοντας τα με την ανάπτυξη και εφαρμογή ενός επενδυτικού εργαλείου. Το συγκεκριμένο πλαίσιο τέθηκε σε εφαρμογή στις περιοχές της Δυτικής Μακεδονίας και της Ρηνανίας και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι πρέπει να ληφθούν υπόψη μια σειρά από κρίσιμες παραμέτρους για να εξασφαλιστεί μια δίκαιη μετάβαση προς μια βιώσιμη, κοινωνικά δίκαιη και χωρίς αποκλεισμούς οικονομία. Στο πρακτικό μέρος της διατριβής αναπτύχθηκε ένα δυναμικό μοντέλο, το οποίο χρησιμοποιήθηκε για να μελετηθούν οι παράγοντες που επιδρούν στο περιφερειακό ΑΕΠ κατά την περίοδο της απολιγνιτοποίησης. Με την ενσωμάτωση των κοινωνικών, οικονομικών και περιβαλλοντικών επιπτώσεων στη διαδικασία αλλαγής του παραγωγικού μοντέλου της περιοχής, η έρευνα εξετάζει θέματα όπως η ανεργία, η οικονομική ανάπτυξη και οι επενδύσεις. Μια σειρά από σενάρια διεξήχθησαν, με τα αποτελέσματα της κύριας προσομοίωσης να αναδεικνύουν τον ρόλο της αυξημένης χρηματοδότησης στην εκπαίδευση, την έρευνα και την αποδοτικότητα των οικονομικών πόρων, παρέχοντας πληροφορίες για την ενίσχυση του ΑΕΠ. Τα σενάρια έδειξαν ότι οι αυξημένες επενδύσεις στην εκπαίδευση και το ανθρώπινο κεφάλαιο βελτιώνουν μετρίως το τοπικό ΑΕΠ, ενώ η αυξημένη αποδοτικότητα των δημόσιων και ευρωπαϊκών δαπανών έχει σημαντικό αντίκτυπο στο ΑΕΠ, δημιουργώντας ισχυρές αλυσίδες αξίας και περιφερειακές οικονομίες κλίμακας. Τα αποτελέσματα υποδεικνύουν ότι η αύξηση της οικονομικής στήριξης στις περιφέρειες σε μετάβαση είναι κρίσιμης σημασίας και έχει πολλαπλασιαστική επίδραση. Μία από τις κύριες διαπιστώσεις της διατριβής ήταν ότι παρά τη μοναδικότητα της κάθε περίπτωσης που εξετάστηκε, ένα κοινό στοιχείο της διαδικασίας είναι το εύλογο χρονικό διάστημα που απαιτείται για τον σχεδιασμό, την εφαρμογή και την ολοκλήρωση των σχεδίων μετάβασης. Η παύση της χρήσης του άνθρακα προκαλεί μια σειρά από δομικά προβλήματα, όπως η κοινωνική δυσαρέσκεια, η αύξηση της ανεργίας, η υποβάθμιση της περιοχής και η μείωση της οικονομικής δραστηριότητας. Η διατριβή καλύπτει σημαντικά κενά στη βιβλιογραφία σχετικά με την απολιγνιτοποίηση και την αλλαγή του παραγωγικού μοντέλου στις επηρεαζόμενες περιοχές, προσεγγίζοντας το θέμα με έναν ολιστικό τρόπο. Εξετάζει όλους τους κοινωνικοοικονομικούς παράγοντες που επηρεάζονται, ενώ παράλληλα λαμβάνει υπόψη τις περιβαλλοντικές και ενεργειακές προτεραιότητες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Επιπρόσθετα, το δυναμικό μοντέλο που αναπτύχθηκε μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο από παρατηρητήρια μετάβασης, φορείς στήριξης των περιοχών μετάβασης και υπεύθυνους πολιτικής.