Η ενεργειακή μετάβαση στην Ευρώπη από την οπτική της διεθνούς πολιτικής οικονομίας, των επιχειρηματικών οικοσυστημάτων και της επιχειρηματικότητας
Authors: Χατζηνικολάου Δημοσθένης 
Published: January 2025

Η παρούσα διατριβή διερευνά τις πολύπλοκες σχέσεις μεταξύ της διεθνούς πολιτικής οικονομίας (ΔΠΟ), της δυναμικής των επιχειρηματικών οικοσυστημάτων και της μετεξελισσόμενης επιχειρηματικότητας στον ευρωπαϊκό τομέα ενέργειας. Στόχος είναι η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο οι γεωπολιτικές, οικονομικές και τεχνολογικές δυναμικές σε μακροεπίπεδο, οι αλληλεπιδράσεις των οικοσυστημάτων σε μεσοεπίπεδο και οι επιχειρηματικές δραστηριότητες σε μικροεπίπεδο συνδιαμορφώνονται και αλληλοεπηρεάζονται, ιδίως στο πλαίσιο της εν εξελίξει ενεργειακής μετάβασης στην Ευρώπη και σε ολόκληρο τον πλανήτη. Εστιάζει στην ελληνική Περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας-Θράκης (ΠΑΜΘ) για να αναλυθεί η ιδιομορφία της εξέλιξης μιας λιγότερο ανταγωνιστικής περιφέρειας της Ευρώπης μέσα στη γενικότερη παγκόσμια και ευρωπαϊκή ενεργειακή αναδιάρθρωση. Χρησιμοποιήθηκε μια προσέγγιση πολλαπλών μεθόδων διερεύνησης, συνδυάζοντας εκτεταμένες βιβλιογραφικές ανασκοπήσεις, συλλογή και ανάλυση δευτερογενών δεδομένων και πρωτογενών δεδομένων μέσω συνεντεύξεων έρευνας δράσης με 16 εμπειρογνώμονες καθώς και δημοσκοπική έρευνα με δείγμα 89 επιχειρήσεων ενέργειας στην ΠΑΜΘ. Επιπλέον πραγματοποιήθηκαν οκτώ εις βάθος συνεντεύξεις με ιδιοκτήτες μικροεπιχειρήσεων αυτού του δείγματος αναφορικά με τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν σε επίπεδο στρατηγικής, τεχνολογίας, διαχείρισης, καινοτομικότητας και χρηματοοικονομικών επιδόσεων. Διαπιστώθηκε ότι η ΔΠΟ της ενέργειας στην Ευρώπη διαμορφώνεται στις μέρες μας αποφασιστικά από τις αυξανόμενες επενδύσεις σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (ΑΠΕ), παράλληλα με τις σημαντικές γεωπολιτικές αλλαγές όπως η σύγκρουση Ρωσίας-Ουκρανίας, η εκ νέου ανάφλεξη στη Μέση Ανατολή και η εξέλιξη νέων και παλαιότερων περιφερειακών συμμαχιών και συμφωνιών. Παρότι η ενσωμάτωση των ΑΠΕ επιταχύνεται, η συνεχής χρήση ορυκτών καυσίμων παραμένει υψηλή, γεγονός που δημιουργεί έντονες ανισορροπίες και θέτει νέα ερωτήματα για την ταχύτητα και τη διάχυση της ενεργειακής μετάβασης. Τα οικοσυστήματα ενέργειας –δηλαδή τα διαχωρικά συστήματα αλληλεπίδρασης μεταξύ προμηθευτών πρώτων υλών και εισροών, παραγωγών, διανομέων και καταναλωτών ενέργειας– της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) και της Ελλάδας επηρεάζονται από την εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα, τα ασταθή ρυθμιστικά πλαίσια και τη διαλείπουσα φύση των ΑΠΕ. Η ενίσχυση των διασυνδέσεων μεταξύ των ενεργειακών δικτύων στην ΕΕ –αλλά και η ανάπτυξη της τεχνολογίας αποθήκευσης ενέργειας– είναι κρίσιμη για τη σταθεροποίηση των τιμών της ενέργειας και τη βέλτιστη χρήση των ΑΠΕ, ενισχύοντας την ενεργειακή ασφάλειά της. Η απελευθέρωση του τομέα της ενέργειας στην Ελλάδα έχει αυξήσει τα έσοδα κυρίως για μεγάλους παρόχους, ενισχύοντας ολιγοπωλιακές δομές που περιορίζουν τον ανταγωνισμό. Η ανάγκη για δομικές μεταρρυθμίσεις και στήριξη των μικρότερων επιχειρήσεων είναι επείγουσα για την αύξηση της ανταγωνιστικότητας και της ποικιλομορφίας στην αγορά ενέργειας, περιορίζοντας σε κάποιο βαθμό τη δεσπόζουσα θέση και τον έλεγχο των τιμών εκ μέρους των μεγάλων παροχών και των μεγάλων αυξήσεων των τιμών στις μέρες μας, ιδίως στις συνθήκες της ενεργειακής κρίσης που προκλήθηκε από τον πόλεμο Ρωσίας-Ουκρανίας. Το κλειδί για την αντιμετώπιση της μονόπλευρης κυριαρχίας των μεγάλων παραγωγών έγκειται στην ενίσχυση της ικανότητας και της παραγωγής των μικρότερων παικτών, μειώνοντας έτσι την επιρροή των ισχυρών, κυρίαρχων θέσεων και οδηγώντας σε αύξηση της παραγωγής ενέργειας με πιο ανοικτό και διαφοροποιημένο τρόπο. Η δυναμική αυτή αναδεικνύει τη σημασία των τοπικών παρεμβάσεων, όπου η αποκεντρωμένη και αυτόνομη παραγωγή ενέργειας από «παροχοκαταναλωτές» (prosumers) μπορεί να παίξει σημαντικό ρόλο. Αυτό υπογραμμίζει την ανάγκη για στοχευμένη στήριξη των επιχειρήσεων παραγωγής ενέργειας, ιδίως των μικρότερων, που αντιμετωπίζουν συγκριτικές αδυναμίες. Οι προτάσεις πολιτικής περιλαμβάνουν τη διαφοροποίηση των πηγών ενέργειας, τις επενδύσεις σε τεχνολογίες αποθήκευσης, την ενίσχυση της ενεργειακής διασύνδεσης εντός της ΕΕ για τη διατήρηση της ενεργειακής σταθερότητας και τη δημιουργία Ινστιτούτων Τοπικής Ανάπτυξης-Καινοτομίας (ΙΤΑΚ) για την παροχή εστιασμένης και δομημένης υποστήριξης σε τοπικό επίπεδο και σε επιχειρήσεις ενέργειας που αντιμετωπίζουν υστερήσεις ανταγωνιστικότητας. Συμπερασματικά, ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο μάκρο-μέσο-μίκρο είναι απαραίτητο για την κατανόηση της πολυεπίπεδης ενεργειακής δυναμικής στην Ευρώπη. Η διασύνδεση γεωπολιτικών, οικονομικών και τεχνολογικών παραγόντων απαιτεί ευέλικτες και συντονισμένες πολιτικές για τη στήριξη της ανάπτυξης και της καινοτομίας στις επιχειρήσεις ενέργειας, διασφαλίζοντας τη βιωσιμότητα της ενεργειακής μετάβασης.