Νικηφόρος Α΄ Κωνσταντινουπόλεως και Θεόδωρος Στουδίτης
Authors: Καλογεράκης Σπυρίδων 
Published: September 2024

Αντικείμενο της παρούσας διατριβής αποτελεί η συστηματική εξέταση της δράσης, της παράλληλης πορείας και της αλληλεπίδρασης δύο ηγετικών προσωπικοτήτων της εποχής τους, του Νικηφόρου Α’, πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως (806-815) και του Θεόδωρου Στουδίτη, ηγούμενου της μονής Στουδίου. Η χρονική σύμπτωση του βίου και της δράσης των δύο προσώπων, η σημαντική θέση που κατείχαν αμφότεροι, ο ένας ως πατριάρχης και ο έτερος ως ηγέτης των μοναχών, τα μείζονα ζητήματα που κλήθηκαν να αντιμετωπίσουν, η στάση τους έναντι αυτών και ο τρόπος που επηρέασαν τις ιστορικές εξελίξεις, η μεταξύ τους αλληλεπίδραση, και η κοινή τους πορεία, αποτέλεσαν για εμάς το έναυσμα για μια συστηματική και ενδελεχή έρευνα των σχετικών ιστορικών γεγονότων και των προσώπων. Στο πρώτο κεφάλαιο της διατριβής παρουσιάζεται συνοπτικά ο βίος, η δράση και το συγγραφικό έργο των δύο προσώπων. Στο δεύτερο και εκτενέστερο κεφάλαιο, προβαίνουμε σε αναλυτική παρουσίαση και εξέταση των γεγονότων, τα οποία θεωρούμε ως την πρώτη μακρά περίοδο των σχέσεων μεταξύ Νικηφόρου και Θεόδωρου, η οποία σημειώνεται στο χρονικό διάστημα 806-813. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνεται η εκλογή του Νικηφόρου στον πατριαρχικό θρόνο Κωνσταντινουπόλεως (806) και η συμμετοχή του Θεόδωρου στην εκλογή του Ιλαρίωνος, ενώ παρουσιάζονται συνοπτικά και τα γεγονότα της πρώτης φάσης της μοιχειανικής έριδος (795-797). Επισταμένως εξετάζεται η αναβίωση της εν λόγω έριδας, με την αποκατάσταση του Ιωσήφ των Καθαρών στην ιερωσύνη. Ερμηνεύουμε την αρχική στάση του Θεόδωρου (806-808) έναντι του πατριάρχη Νικηφόρου και του αυτοκράτορος και τις αιτίες της, και στην συνέχεια εστιάζουμε στην ανάρρηση του Ιωσήφ Στουδίτη στον μητροπολιτικό θρόνο της Θεσσαλονίκης. Ενδελεχώς εξετάζεται η μεταστροφή του Θεόδωρου και η ιδιότυπη ακοινωνησία που φαίνεται να επήλθε πλέον έκδηλα μεταξύ αυτού και του πατριάρχη Νικηφόρου εξ αιτίας του ζητήματος του Ιωσήφ των Καθαρών. Βαρύτητα δίδεται στην επιχειρηματολογία του Θεόδωρου και στην διάθεσή του έναντι του πατριάρχη, και αντιστρόφως. Διεξοδικώς παρουσιάζονται τα γεγονότα της Συνόδου του 809, στην οποία επικυρώθηκε ξανά η αποκατάσταση του Ιωσήφ στην ιερωσύνη, και η αντίδραση του Θεόδωρου, που είχε ως συνέπεια τον αναθεματισμό και την εξορία του. Χρήσιμα συμπεράσματα εξάγονται από την επιστολική επικοινωνία του Θεόδωρου, μεταξύ άλλων, με τον πατριάρχη Νικηφόρο, τον πάπα Ρώμης και τον αδελφό του Ιωσήφ. Εντοπίζουμε, επιπλέον, μια ακόμη συμφιλιωτική προσπάθεια του πατριάρχη Νικηφόρου έναντι του Θεόδωρου, από την οποία εξάγουμε χρήσιμα συμπεράσματα σχετικά με την διάθεση που έτρεφε απέναντί του, όπως και αντίστοιχα περί της ιδιότυπης ακοινωνησίας, που είχε επέλθει. Αναλύεται η ανάκληση των Στουδιτών από την εξορία, η εκ νέου καθαίρεση του Ιωσήφ και ο τρόπος με τον οποίο επήλθε η αποκατάσταση των σχέσεων μεταξύ Θεόδωρου και Νικηφόρου. Τέλος, προβαίνουμε σε επισταμένη εξέταση δύο ακόμη περιστάσεων κατά τις οποίες Νικηφόρος και Θεόδωρος βρέθηκαν και πάλι σε αντίθετες πλευρές. Στο τρίτο κεφάλαιο πραγματευόμαστε συνολικά τα γεγονότα, τα οποία θεωρούμε ως την δεύτερη μακρά περίοδο των σχέσεων μεταξύ Νικηφόρου και Θεόδωρου, η οποία εκτείνεται στο χρονικό διάστημα 813-826, και αφορά στο σύνολό της την αναβίωση της Εικονομαχίας, ενώ το ενδιαφέρον μας επικεντρώνεται στην δράση και κοινή πλέον πορεία των δύο προσώπων εναντίον της μακροβιότερης αίρεσης που αντιμετώπισε η Εκκλησία. Παρουσιάζονται τα γεγονότα της ανάληψης της εξουσίας από τον Λέοντα Ε΄ τον Αρμένιο, ενώ στην συνέχεια το ενδιαφέρον μας επικεντρώνεται στην έναρξη της δεύτερης φάσης της Εικονομαχίας με πρωτοβουλία του αυτοκράτορος. Ιδιαίτερη έμφαση δίδεται στην θεώρηση της στάσης του πατριάρχη Νικηφόρου, που αντιστάθηκε σθεναρώς, και εν τέλει, αναγκάστηκε να παραιτηθεί και να εξοριστεί. Αναλυτικά αναφερόμαστε στην σφοδρή αντίδραση του Θεόδωρου και ειδικότερα στην εικονομαχική Σύνοδο της Αγίας Σοφίας (815) και τις αποφάσεις της. Εν συνεχεία παρουσιάζονται τα γεγονότα της εξορίας του Θεόδωρου, ο αγώνας του εναντίον των εικονομάχων, η πολεμική και η επιχειρηματολογία του, ενώ ειδικώς αναδεικνύεται η διάθεσή του έναντι του εξόριστου πατριάρχη, όπως αντίστοιχα και του τελευταίου. Στην συνέχεια, παρουσιάζουμε και εξετάζουμε την δράση των δύο πρωταγωνιστών μετά την ανάκλησή τους από την εξορία (821), επί Μιχαήλ Β΄ Τραυλού, και ειδικώς τις επίμονες προσπάθειες του Θεόδωρου στο ζήτημα των εικόνων. Ιδιαίτερη έμφαση δίδεται και πάλι στις σχέσεις μεταξύ Νικηφόρου και Θεόδωρου, οι οποίες, κατά την έρευνά μας, φαίνεται ότι εξακολουθούσαν να είναι άριστες. Το τρίτο κεφάλαιο ολοκληρώνεται με την αναφορά μας στο τέλος της ζωής του Θεόδωρου και του Νικηφόρου. Στο τελευταίο μέρος της διατριβής μας παραθέτουμε συνολικά τα συμπεράσματά μας για τα ζητήματα που πραγματευθήκαμε.