Workplace social capital
Authors: Τσούνης Ανδρέας 
Published: July 2023

Το κοινωνικό κεφάλαιο αναφέρεται στη δομή και την ποιότητα των κοινωνικών σχέσεων. Δεδομένου του ευεργετικού του ρόλου για την ευημερία των ατόμων, το κοινωνικό κεφάλαιο έχει διερευνηθεί στην οργανωσιακή ζωή κυρίως ως ένας πόρος του εργασιακού πλαισίου (δηλ., Κοινωνικό Κεφάλαιο του Χώρου Εργασίας, ΚΚΧΕ). Ωστόσο, τα εμπειρικά δεδομένα σχετικά με τη λειτουργία του ΚΚΧΕ ως εργασιακού πόρου δεν είναι συστηματικά. Επομένως, ο κύριος στόχος αυτής της διδακτορικής διατριβής είναι να μελετήσει εάν το ΚΚΧΕ είναι ένας σημαντικός εργασιακός πόρος για την ευημερία των εργαζομένων και τη βέλτιστη λειτουργία τους στην εργασία και στην προσωπική ζωή, αντιμετωπίζοντας ταυτόχρονα και συγκεκριμένα κενά στη βιβλιογραφία. Πρώτον, αν και το ΚΚΧΕ συμβάλλει στην ευημερία των εργαζομένων ατόμων και των οργανισμών, δεν υπάρχει συμφωνία σχετικά με τον ορισμό και τη μέτρησή του. Δεύτερον, αν και οι εργαζόμενοι μπορούν να επωφεληθούν και από το κοινωνικό κεφάλαιο των οργανισμών τους (δηλ., το ΚΚΧΕ) ή/και από το κοινωνικό κεφάλαιο στο οποίο έχουν πρόσβαση μέσω της συμμετοχής τους σε κοινωνικές δομές εκτός του χώρου εργασίας (δηλ., ατομικό κοινωνικό κεφάλαιο), οι διαφορετικοί τύποι κοινωνικού κεφαλαίου δεν έχουν μελετηθεί ως συμπληρωματικοί σε σχέση με τη λειτουργικότητα των εργαζόμενων ατόμων. Τρίτον, αν και η θεωρία του κοινωνικού κεφαλαίου περιλαμβάνει δύο θεωρητικές προσεγγίσεις (δηλ., την ατομική και την οικολογική), οι περισσότερες μελέτες εξετάζουν το ΚΚΧΕ είτε ως ατομικό πόρο είτε ως πόρο του πλαισίου, αποτυγχάνοντας να ενσωματώσουν και τις δύο προσεγγίσεις με στόχο την καλύτερη κατανόησή του. Επιπλέον, το κοινωνικό κεφάλαιο θεωρείται κυρίως ένας σχετικά σταθερός και αμετάβλητος πόρος, ενώ ο δυναμικός του χαρακτήρας δεν έχει μελετηθεί. Τέλος, αν και το ΚΚΧΕ θεωρείται δείκτης κοινωνικής συνοχής στο χώρο εργασίας, οι δυνατότητές του ως πόρου σε σχέση με την ευρύτερη κοινωνική λειτουργία έχουν αγνοηθεί. Σε μια προσπάθεια να αντιμετωπιστούν τα παραπάνω κενά, η παρούσα διατριβή αξιοποιεί τις υποθέσεις των σημαντικότερων θεωριών των πόρων [δηλ., της θεωρίας διατήρησης πόρων (ΘΔΠ), της θεωρίας εργασιακών απαιτήσεων-πόρων (ΕΑ-Π) και του μοντέλου πόρων στην εργασία και το σπίτι (ΠΕ- Σ)] για να συνθέσει έναν έγκυρο ορισμό του ΚΚΧΕ ως εργασιακού πόρου, να προσδιορίσει τις διαφορετικές πτυχές του και να εξετάσει τις λειτουργίες του δίπλα σε άλλες μορφές (κοινωνικού) κεφαλαίου. Για το σκοπό αυτό, πραγματοποιήθηκαν τέσσερις μελέτες (δύο συγχρονικές, μία πολύ-επίπεδη και μια μελέτη ημερολογίου). Η πρώτη εμπειρική μελέτη (Κεφάλαιο 2) είχε ως στόχο τη σύνθεση ενός έγκυρου ορισμού του ΚΚΧΕ και την ανάπτυξη ενός έγκυρου και αξιόπιστου εργαλείου για τη μέτρησή του. Στη βάση μια εκτεταμένης και κριτικής βιβλιογραφικής ανασκόπησης, προτάθηκε ένας επικαιροποιημένος ορισμός του ΚΚΧΕ. Συγκεκριμένα, το ΚΚΧΕ θεωρήθηκε ως ένας εργασιακός πόρος που αφορά στις αντιλήψεις των εργαζόμενων ατόμων σχετικά με την εμπιστοσύνη, την αμοιβαιότητα (γνωστικό ΚΚΧΕ) και τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις (δομικό ΚΚΧΕ) που υπάρχουν μεταξύ ομότιμων (δεσμευτικό ΚΚΧΕ) και μεταξύ ατόμων σε διαφορετικά επίπεδα ιεραρχίας και οργανισμούς (συνδετικό ΚΚΧΕ). Αυτός ο ορισμός χρησιμοποιήθηκε ως θεωρητική βάση για την ανάπτυξη μιας νέας κλίμακας για την αξιολόγηση του ΚΚΧΕ με έγκυρο και αξιόπιστο τρόπο, της Κλίμακας ΚΚΧΕ (Κ-ΚΚΧΕ). Η αρχική δομή της κλίμακας διερευνήθηκε σε ένα δείγμα εργαζόμενων σε διάφορα Πανεπιστήμια (N = 376), ενώ η πολυεπίπεδη επιβεβαιωτική παραγοντική ανάλυση σε ένα ετερογενές δείγμα 733 εργαζομένων εμφωλευμένων σε 158 ομάδες εργασίας επιβεβαίωσε την προτεινόμενη παραγοντική δομή της κλίμακας. Επιπλέον, τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η Κ-ΚΚΧΕ έχει καλές ψυχομετρικές ιδιότητες. Συγκεκριμένα, οι επιμέρους υπο-κλίμακες καθώς και η συνολική κλίμακα ήταν αξιόπιστες. Επιπλέον, επιβεβαιώθηκε η συγκλίνουσα εγκυρότητα της Κ-ΚΚΧΕ καθώς βρέθηκε να συσχετίζεται θετικά με άλλες κλίμακες που αξιολογούν το ΚΚΧΕ, με παρόμοιες (αλλά διακριτές) κατασκευές (δηλ., οργανωσιακή δικαιοσύνη και μετασχηματιστική ηγεσία) και με άλλους εργασιακούς πόρους (π.χ. υποστήριξη από τους συναδέλφους, ανατροφοδότηση, αυτονομία, συμμετοχική λήψη αποφάσεων). Είναι σημαντικό πως το ΚΚΧΕ, όπως αξιολογήθηκε με τη Κ-ΚΚΧΕ, έδειξε υψηλή εγκυρότητα κριτηρίου και επαυξάνουσα εγκυρότητα στην εξήγηση της εργασιακής δέσμευσης, της εξουθένωσης και της εργασιακής απόδοσης πέρα και πάνω από άλλους τύπους κοινωνικού κεφαλαίου (δηλ. ατομικού κοινωνικού κεφαλαίου) και ψυχολογικού κεφαλαίου. Η δεύτερη εμπειρική μελέτη (Κεφάλαιο 3) είχε ως στόχο να εξετάσει τη λειτουργία του ΚΚΧΕ ως εργασιακού πόρου δίπλα σε άλλες μορφές κεφαλαίου και άλλους τύπους εργασιακών και προσωπικών πόρων σε σχέση με τη διασύνδεση εργασιακής-προσωπικής ζωής (δηλ., τη σύγκρουση και τη διευκόλυνση εργασιακής-προσωπικής ζωής). Στη βάση των δυο κύριων θεωρητικών προσεγγίσεων του κοινωνικού κεφαλαίου (δηλ., την οικολογική και την ατομική), η μελέτη διερεύνησε το ΚΚΧΕ ως εργασιακό πόρο στο οικολογικό, οργανωσιακό-επίπεδο ανάλυσης, ο οποίος διευκολύνει τη λειτουργία των ατόμων στον εργασιακό τομέα (πέρα από άλλους τύπους πόρων όπως οι εργασιακοί πόροι και το ψυχολογικό κεφάλαιο) και το ατομικό κοινωνικό κεφάλαιο (ΑΚΚ) ως ατομικό πόρο που διευκολύνει τη λειτουργία των εργαζομένων στην προσωπική τους ζωή. Η διασύνδεση εργασιακής-προσωπικής ζωής που επεκτείνεται από την εργασία στο σπίτι θεωρήθηκε ιδανική για να ελεγχθεί πώς διαφορετικές μορφές κοινωνικού κεφαλαίου (δηλ., το ΚΚΧΕ και το ΑΚΚ) διευκολύνουν τη λειτουργία των εργαζομένων σε διαφορετικούς τομείς ζωής. Με βάση τις θεωρίες διατήρησης πόρων και εργασιακών απαιτήσεων-πόρων, αναμενόταν ότι το ΚΚΧΕ θα μετριάσει τη θετική σχέση μεταξύ των εργασιακών απαιτήσεων (δηλ., του φόρτου εργασίας και των συναισθηματικών απαιτήσεων) και της σύγκρουσης εργασιακής-προσωπικής ζωής και θα ενισχύσει τις θετικές σχέσεις μεταξύ των εργασιακών πόρων (δηλ., της εργασιακής αυτονομίας και ανατροφοδότησης της απόδοσης) και των προσωπικών πόρων (δηλ., ψυχολογικό κεφάλαιο) και της διευκόλυνσης εργασιακής- προσωπικής ζωής. Ομοίως, το ΑΚΚ αναμενόταν να μετριάσει την αρνητική σχέση μεταξύ της σύγκρουσης εργασιακής-προσωπικής ζωής και της ψυχολογικής ευημερίας και να ενισχύσει τη θετική σχέση μεταξύ διευκόλυνσης εργασιακής-προσωπικής και ευημερίας. Οι υποθέσεις εξετάστηκαν σε ένα δείγμα 547 εργαζομένων εμφωλευμένων σε 115 διαφορετικούς οργανισμούς. Τα αποτελέσματα των πολύ-επίπεδων αναλύσεων έδειξαν ότι το ΚΚΧΕ ενισχύει τη θετική σχέση μεταξύ του ψυχολογικού κεφαλαίου και της διευκόλυνσης εργασιακής- προσωπικής ζωής, ενώ η σύγκρουση εργασιακής-προσωπικής ζωής σχετιζόταν αρνητικά με την ευημερία μόνο για τους εργαζόμενους με χαμηλό ΑΚΚ. Πρόσθετες αναλύσεις έδειξαν ότι ο φόρτος εργασίας και οι συναισθηματικές απαιτήσεις σχετίζονται έμμεσα και αρνητικά με την ευημερία μέσω της θετικής τους σχέσης με τη σύγκρουση εργασιακής-προσωπικής ζωής, αλλά μόνο για τους εργαζόμενους με χαμηλότερο ΑΚΚ. Επίσης, η ανατροφοδότηση της απόδοσης, το ψυχολογικό κεφάλαιο και το ΚΚΧΕ βρέθηκε ότι σχετίζονται έμμεσα και θετικά με την ευημερία μέσω της θετικής τους σχέσης με τη διευκόλυνση εργασιακής-προσωπικής ζωής. Αυτά τα αποτελέσματα υποστηρίζουν το ρόλο του ΚΚΧΕ ως εργασιακού πόρου, καθώς αναδεικνύουν ότι το ΚΚΧΕ ενεργοποιεί τα εργαζόμενα άτομα και θέτει σε λειτουργία το δυναμικό άλλων πόρων. Στην προσπάθεια να επεκταθεί η μελέτη του ΚΚΧΕ ως εργασιακού πόρου, στην τρίτη εμπειρική μελέτη (Κεφάλαιο 4) ενσωματώθηκαν η ατομική και η οικολογική προσέγγιση του ΚΚΧΕ με στόχο να αναδειχθούν διαφορετικές πτυχές του ΚΚΧΕ. Έτσι, το ΚΚΧΕ προσεγγίστηκε τόσο ως εργασιακός πόρος στο οργανωσιακό επίπεδο ανάλυσης (ΚΚΧΕ), όσο και ως εργασιακός πόρος στο ατομικό επίπεδο ανάλυσης (δηλ., ατομικό ΚΚΧΕ, το οποίο αναφέρεται στο βαθμό στον οποίο κάθε εργαζόμενο άτομο έχει πρόσβαση στο διαθέσιμο ΚΚΧΕ του οργανισμού του). Επιπλέον, το ατομικό ΚΚΧΕ προσεγγίστηκε ως ένας σχετικά σταθερός πόρος, αλλά και ως ένας δυναμικός πόρος που μπορεί να μεταβάλλεται καθημερινά (δηλ., ημερήσιο ατομικό ΚΚΧΕ). Επιπλέον, εξετάστηκε και η δυναμική φύση του ΑΚΚ (δηλ. του ΑΚΚ σε ημερήσιο επίπεδο). Όπως και στο Κεφάλαιο 3, ο ρόλος των διαφορετικών πτυχών του κοινωνικού κεφαλαίου (δηλ., ΚΚΧΕ, ατομικό ΚΚΧΕ -ως σχετικά σταθερός και ως μεταβαλλόμενος πόρος- και το ημερήσιο ΑΚΚ) εξετάστηκε σε σχέση με τα ημερήσια επίπεδα σύγκρουσης και διευκόλυνσης εργασιακής-προσωπικής ζωής. Στη βάση του μοντέλου πόρων εργασίας-σπιτιού, αναμενόταν ότι το ΚΚΧΕ, το ατομικό ΚΚΧΕ και το ημερήσιο ατομικό ΚΚΧΕ θα μετριάσουν την αρνητική σχέση μεταξύ των ημερήσιων εργασιακών απαιτήσεων και της ενέργειας στο τέλος της εργασιακής ημέρας και ότι το ΚΚΧΕ και το ατομικό ΚΚΧΕ θα ενισχύσουν τη θετική σχέση μεταξύ του ημερήσιου ατομικού ΚΚΧΕ και της ενέργειας στο τέλος της εργασίας. Επίσης, αναμενόταν ότι το ημερήσιο ΑΚΚ θα ενισχύσει την αρνητική σχέση μεταξύ ενέργειας και σύγκρουσης εργασιακής-προσωπικής ζωής και τη θετική σχέση μεταξύ ενέργειας και διευκόλυνσης εργασιακής-προσωπικής ζωής. Ογδόντα πέντε εργαζόμενοι συμπλήρωσαν ένα γενικό ερωτηματολόγιο και ημερήσια ερωτηματολόγια για πέντε διαδοχικές εργάσιμες ημέρες δύο φορές την ημέρα (στο τέλος της εργασίας και πριν τον ύπνο). Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η σχέση μεταξύ ημερήσιων εργασιακών απαιτήσεων και ενέργειας ήταν αρνητική σε συνθήκες χαμηλότερου ημερήσιου ατομικού ΚΚΧΕ, αλλά θετική σε συνθήκες υψηλότερου ημερήσιου ατομικού ΚΚΧΕ. Επιπλέον, η σχέση ημερήσιου ατομικού ΚΚΧΕ και ενέργειας ήταν θετική για εκείνους τους εργαζόμενους που ανέφεραν υψηλότερο ατομικό ΚΚΧΕ και αρνητική για εκείνους με χαμηλότερο ατομικό ΚΚΧΕ. Πρόσθετες αναλύσεις έδειξαν ότι το ΚΚΧΕ και το ατομικό ΚΚΧΕ σχετίζονται θετικά και έμμεσα με τη διευκόλυνση εργασιακής- προσωπικής ζωής μέσω της θετικής τους σχέσης με την ενέργεια στο τέλος της εργασίας. Τα συγκεκριμένα ευρήματα καταδεικνύουν τη σημασία της αναγνώρισης διαφορετικών πτυχών του ΚΚΧΕ για την απόκτηση μιας πιο ολοκληρωμένης κατανόησης των λειτουργιών του ως εργασιακού πόρου σε σχέση με την επαγγελματική και την προσωπική ζωή των εργαζόμενων ατόμων. Η τέταρτη εμπειρική μελέτη (Κεφάλαιο 5) είχε ως στόχο να διερευνήσει το κατά πόσο το ΚΚΧΕ ως πόρος με ευρύτερη κοινωνική λειτουργία μπορεί να βοηθήσει τα εργαζόμενα άτομα να ανταπεξέλθουν σε κοινωνικά απειλητικές συνθήκες, όπως είναι η υψηλή εργασιακή ανασφάλεια. Με βάση τις θεωρίες διατήρησης πόρων και εργασιακών απαιτήσεων-πόρων, διερευνήθηκε εάν το ΚΚΧΕ μετριάζει τις αρνητικές σχέσεις μεταξύ (ποσοτικής και ποιοτικής) εργασιακής ανασφάλειας, από τη μία πλευρά, και της εργασιακής δέσμευσης και της εργασιακής απόδοσης, από την άλλη. Οι υποθέσεις εξετάστηκαν σε δείγμα 376 εργαζομένων από διάφορα ελληνικά πανεπιστήμια. Σε αντίθεση με τις υποθέσεις, η ποιοτική εργασιακή ανασφάλεια σχετίστηκε αρνητικά με την εργασιακή δέσμευση σε συνθήκες υψηλότερου ΚΚΧΕ και θετικά με την εντός-ρόλου εργασιακή απόδοση σε συνθήκες χαμηλότερου ΚΚΧΕ. Συμπληρωματικές αναλύσεις έδειξαν ότι τα συγκεκριμένα αποτελέσματα οφειλόταν στη διάσταση του ΚΚΧΕ που αφορά στο κοινωνικό δίκτυο. Τα συγκεκριμένα ευρήματα υποδηλώνουν ότι η τοποθέτηση και η πρόσβαση ενός εργαζομένου ατόμου στο δίκτυο του οργανισμού υπό επισφαλείς συνθήκες έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς ένας πόρος που υπάρχει αλλά δεν είναι προσβάσιμος μπορεί να εκληφθεί ως απειλή ή ως χαμένη ευκαιρία, παρά ως θετικό πλαίσιο για την ευημερία των εργαζομένων. Η παρούσα διατριβή παρέχει ισχυρή υποστήριξη για τη σημασία του ΚΚΧΕ ως εργασιακού πόρου. Το ΚΚXE μπορεί να λειτουργήσει ως παράγοντας παρακίνησης που προάγει την προσωπική ανάπτυξη εντός (δηλ., εργασιακή δέσμευση) και εκτός χώρου εργασίας (δηλ., διευκόλυνση εργασιακής-προσωπικής ζωής), μπορεί να συμβάλει στην επίτευξη στόχων (δηλ., εργασιακή απόδοση), ενώ μπορεί επίσης να ενισχύσει τα θετικά αποτελέσματα των προσωπικών πόρων (π.χ., ψυχολογικό κεφάλαιο) σε σχέση με τη διευκόλυνση εργασιακής-προσωπικής ζωής. Επιπλέον, το ΚΚΧΕ εξηγεί πρόσθετη διακύμανση στην εργασιακή ευημερία και τη λειτουργικότητα των εργαζόμενων ατόμων πέρα και πάνω από άλλους εργασιακούς και προσωπικούς πόρους και άλλες μορφές κεφαλαίου. Ωστόσο, υπάρχουν ενδείξεις ότι το ΚΚΧΕ μπορεί επίσης να έχει μια «σκοτεινή πλευρά» που υπογραμμίζει ότι δεν αρκεί να υπάρχει ΚΚΧΕ σε έναν οργανισμό, αλλά είναι σημαντικό τα εργαζόμενα άτομα να έχουν πρόσβαση σε αυτό. Η ενσωμάτωση της οικολογικής και της ατομικής προσέγγισης στη μελέτη του ΚΚΧΕ προσφέρει μια πιο ολοκληρωμένη κατανόηση του ρόλου του ΚΚΧΕ ως εργασιακού πόρου, ενώ η μελέτη του ως σταθερού αλλά και ως δυναμικού χαρακτηριστικού διευρύνει, επίσης, τη χρησιμότητά του ως πόρου.