Ο ιατρός στο Σύνταγμα
Authors: Βραχνή Γεωργία 
Published: September 2024

Παραδοσιακά, ο ιατρός τίθεται στο περιθώριο της συνταγματικής προβληματικής. Ο ασθενής, ως το αδύναμο μέρος κινεί το ενδιαφέρον. Στόχος της παρούσας διατριβής είναι να μεταφερθεί ο ιατρός στο επίκεντρο της συνταγματικής τάξης, ώστε να ερευνηθούν τα δικά του δικαιώματα και υποχρεώσεις. Σύγχρονοι κίνδυνοι, όπως η κλιμακούμενη βία στα νοσοκομεία ή η αυξανόμενη επιθετική πολιτική αγωγών αποζημίωσης για ιατρικά λάθη καθιστούν τον ιατρό ευάλωτο κατά την άσκηση της επαγγελματικής του ελευθερίας. Παράλληλα, η επικράτηση του μοντέλου της ενημερωμένης συναίνεσης, ως αντίδραση στο πατερναλιστικό μοντέλο, αποδεικνύεται ανίκανο τόσο να ικανοποιήσει την αυτονομία του ασθενούς και την κατ’ ουσίαν προστασία του κοινωνικού του δικαιώματος στην υγεία, όσο και να διαφυλάξει την επαγγελματική και επιστημονική ελευθερία του ιατρού. Η διαμόρφωση ενός μοντέλου συναπόφασης μεταξύ ιατρού και ασθενούς καθίσταται η ιδανική λύση για την ικανοποίηση των δικαιωμάτων των δύο μερών. Η σημασία του μοντέλου της συναπόφασης αναδεικνύεται όχι μόνο στην καθημερινή ιατρική πρακτική, αλλά και σε ζητήματα τέλους της ζωής. Παρά το υφιστάμενο νομοθετικό πλαίσιο του ΠΚ και του ΚΙΔ που κατ’ ουσίαν απαγορεύουν την ευθανασία και την υποβοηθούμενη αυτοκτονία, από τη συνταγματική τάξη απορρέει το δικαίωμα σε έναν αξιοπρεπή και μη επώδυνο θάνατο. Για την υλοποίησή του απαιτείται η διαμόρφωση του απαραίτητου θεσμικού πλαισίου που θα διασφαλίσει τον ιατρό ως αρωγό σε αυτή την συνθήκη. Η διαλογή και προτεραιοποίηση των ασθενών είναι ένα άλλο βάρος που καλείται να αντιμετωπίσει ο ιατρός κατά την επαγγελματική του πορεία. Η διανομή των πόρων υγείας σε μακρο-επίπεδο δεν λύνει το πιο επώδυνο πρόβλημα της διανομής σε μικρο-επίπεδο, όταν ο ιατρός καλείται να αποφασίσει μεταξύ δύο προσώπων. Οι αρχές της διαδικαστικής δικαιοσύνης επιβάλλουν τη διαμόρφωση συγκεκριμένων κριτηρίων και διαδικασίας επιλογής, τα οποία θα διασφαλίσουν τόσο το κοινωνικό δικαίωμα στην υγεία των εμπλεκόμενων ασθενών όσο και την επαγγελματική ελευθερία του ιατρού. Η πανδημία κατέστησε το ζήτημα της προτεραιοποίησης ιδιαιτέρως επίκαιρο. Και παράλληλα έφερε στο προσκήνιο τον ιατρό αρχικά ως ευεργετούμενο και στη συνέχεια ως θύμα της: Ο υποχρεωτικός εμβολιασμός των υγειονομικών έθεσε μείζονα συνταγματικά ζητήματα και την ανάγκη στάθμισης του άρθρου 5 παρ. 1 Σ και του άρθρου 21 παρ. 3 Σ, αυτή τη φορά με τη μορφή της αυτονομίας του ιατρού αφενός έναντι του κοινωνικού δικαιώματος στην υγεία των πολιτών και την προστασία της δημόσιας υγείας αφετέρου σε έναν αμφίρροπο αγώνα επικράτησης. Και αν όλα τα παραπάνω, εμπλεκόμενα με τις δεοντοκρατικές προεκτάσεις του ιατρικού λειτουργήματος, τα οποία αναδεικνύουν μία «ειδική κυριαρχική σχέση» του ιατρού με την κοινωνία, καταλαμβάνουν κατά το μάλλον ή ήττον το σύνολο του ιατρικού κόσμου, η επιλογή δραστηριοποίησης του ιατρού μεταξύ ιδιωτικού ή δημόσιου τομέα υγείας συνεπάγεται διαφορετικές συνταγματικές προεκτάσεις. Έτσι, στο δεύτερο μέρος συναντάμε τον ιατρό δραστηριοποιούμενο στον ιδιωτικό τομέα υγείας. Παραδοσιακοί περιορισμοί στην επαγγελματική ελευθερία του άρθρου 5 παρ. 1 Σ, όπως οι τοπικοί, ήρθησαν στο πλαίσιο της γενικότερης πολιτικής απελευθέρωσης επαγγελμάτων υπό την επίδραση και τις επιταγές του ευρωπαϊκού δικαίου, μέσω του οποίου η διάκριση μεταξύ ελεύθερου επαγγελματία και επιχειρηματία εξασθενεί. Από την άλλη, η σταδιακή άρση των περιορισμών στην ίδρυση και λειτουργία οργανωμένων φορέων παροχής υπηρεσιών ΠΦΥ μετά την αρχική απαγόρευση του ν. 1397/1983 ακολούθησε μία πολύ πιο μακρόχρονη και περίπλοκη πορεία. Η προσπάθεια έκδοσης ενός π.δ. που θα έθετε τους όρους και προϋποθέσεις ίδρυσης φορέων ΠΦΥ ακροβατούσε συνεχώς σε μία προσπάθεια εξισορρόπησης μεταξύ της οικονομικής ελευθερίας και του κοινωνικού δικαιώματος στην υγεία. Τις αρχικές σκέψεις των πρακτικών επεξεργασίας του ΣτΕ για αποκλειστική έγκριση προσωπικών εταιρειών, διαδέχτηκαν σκέψεις για την αποδοχή και των κεφαλαιουχικών εταιρειών ειδικής μορφής με αποκλειστική παρουσία των ιατρών στο μετοχικό κεφάλαιο, μέχρι τελικά το ΣτΕ να γνωμοδοτήσει θετικά στη διατήρηση της πλειοψηφίας του μετοχικού κεφαλαίου. Τη λύση αυτή ανέτρεψε η Ολομέλεια ΣτΕ με την ακύρωση σειράς διατάξεων του εκδοθέντος π.δ. 84/2001, μέχρι που τελικά οι μνημονιακοί νόμοι κατέληξαν στην άρση κάθε τέτοιου περιορισμού, παρέχοντας τη δυνατότητα ακόμα και σε έναν ιδιώτη μη ιατρό όχι μόνο να ιδρύσει εταιρεία στο χώρο παροχής υπηρεσιών υγείας, αλλά να διατηρεί ακόμα και ιδιωτικό ιατρείο με ιατρούς ως εργαζόμενους. Ως δικλείδα ασφαλείας για το κοινωνικό δικαίωμα στην υγεία του άρθρου 21 παρ. 3 Σ αλλά και για τη διασφάλιση της επιστημονικής και επαγγελματικής ελευθερίας των ιατρών διατηρήθηκε η πρόβλεψη επιστημονικών υπευθύνων, επιστημονικού Διευθυντή και επιστημονικού Συμβουλίου και η ενίσχυσή τους με ένα δικαίωμα αρνησικυρίας έναντι της διοίκησης του οικονομικού φορέα. Η πορεία ήταν πολύ πιο ομαλή εξαρχής για τον τομέα της ιδιωτικής δευτεροβάθμιας φροντίδας υγείας με την οποία τελικά εν πολλοίς εναρμονίστηκε και η πρωτοβάθμια.Στο τρίτο μέρος συναντάμε τον ιατρό ως δημόσιο λειτουργό. Η σταθερά της πλήρους και αποκλειστικής απασχόλησης του ΕΣΥ είχε συνδεθεί με την προστασία της υγείας βάσει του άρθρου 21 παρ. 3 Σ μέσω της διασφάλισης της αφοσίωσης των ιατρών και της αποφυγής δημιουργίας πελατειακών σχέσεων. Μικρές ρωγμές κατά καιρούς υπήρχαν προκειμένου να διορθωθούν συγκεκριμένες δομικές δυσλειτουργίες και ελλείψεις του συστήματος υγείας. Από την υπηρεσία υπαίθρου ως την μερική απασχόληση στις άγονες περιοχές, το δημόσιο σύστημα υγείας, προσπαθούσε με συμβάσεις μερικής απασχόλησης ή ορισμένου χρόνου να καλύψει πάγιες και διαρκείς ανάγκες, αλλά ποτέ με καθολικό τρόπο. Η θεσμοθέτηση απογευματινών ιατρείων και χειρουργείων με τη δυνατότητα των ιατρών για συμπλήρωση του εισοδήματος του έστω εντός του ΕΣΥ, αλλά και η εκ νέου εισαγωγή του θεσμού του προσωπικού ιατρού με την κατά κεφαλήν αμοιβή ακόμα και ιατρών του ΕΣΥ υπό προϋποθέσεις, άρχισαν να εισάγουν στο ΕΣΥ σταδιακά το παραδοσιακά εμπλεκόμενο με τον ιδιωτικό τομέα άρθρο 5 παρ. 1Σ, κρατώντας, ωστόσο ακόμα ζωντανή την πλήρη και αποκλειστική απασχόληση. Η σταθερά αυτή ανατρέπεται με τις πρόσφατες αλλαγές στο νομοθετικό πλαίσιο περί δυνατότητας δραστηριοποίησης των ιδιωτών ιατρών στο ΕΣΥ και ιατρών του ΕΣΥ στον ιδιωτικό τομέα, δημιουργώντας προβληματισμούς ως προς τη διασφάλιση του κοινωνικού δικαιώματος στην υγεία.