Les neurosciences au tribunal
Authors: Γκότση Γεωργία-Μάρθα 
Published: July 2022

Το πρόσφατα αυξανόμενο ενδιαφέρον για τις επιστήμες του εγκεφάλου οδήγησε στην ανάπτυξη του λεγόμενου κλάδου του «Νευροδικαίου», ενός νεοσύστατου πεδίου διεπιστημονικής γνώσης που έχει σκοπό να εξετάσει το ρόλο και τις επιπτώσεις της χρησιμοποίησης νευροεπιστημονικών ευρημάτων και τεχνικών στη νομοθεσία αλλά και στη δικαστηριακή πρακτική.Τα τελευταία χρόνια, νευροαπεικονιστικές τεχνικές, τόσο ανατομικές, όσο και λειτουργικές, κάνουν την εμφάνισή τους όλο και πιο συχνά σε αμερικανικά και ευρωπαϊκά δικαστήρια. Οι νευροαπεικονιστικές τεχνικές εισάγονται στα δικαστήρια μέσω των ψυχιατρικών πραγματογνωμοσυνών, των οποίων η βασική αποστολή είναι διττή και συνίσταται αφενός στην εκτίμηση της ικανότητας για καταλογισμό του κατηγορούμενου και αφετέρου στην εκτίμηση της επικινδυνότητάς του και στην πρόγνωση της μελλοντικής του συμπεριφοράς. Στο πρώτο μέρος της έρευνάς μου εξετάζω τις επιπτώσεις της χρήσης νευροαπεικονιστικών ευρημάτων και τεχνικών στην εκτίμηση του καταλογισμού. Προβαίνοντας σε μια νομολογιακή έρευνα, οδηγούμαι στο συμπέρασμα ότι η χρησιμοποίηση νευροεπιστημονικών μεθόδων για την επίλυση του νομικού ζητήματος της εκτίμησης του καταλογισμού προσκρούει σε εμπόδια τεχνολογικής, νομικής, αλλά και φιλοσοφικής-εννοιολογικής φύσεως. Η σχετική με το “Νευροδίκαιο” βιβλιογραφία, επικεντρωμένη κυρίως στην εκτίμηση του καταλογισμού και της ποινικής ευθύνης του δράστη, αγνοεί τη σταδιακά αυξανόμενη σημασία που πρoσλαμβάνει η επικινδυνότητα ως έννοια τόσο σε κοινωνικό και νομοθετικό επίπεδο, όσο και στο πεδίο της πρακτικής της δικαστικής ψυχιατρικής, όπου παρατηρείται αύξηση των προσδοκιών για όσο το δυνατόν ακριβέστερες προβλέψεις από τους ψυχιάτρους-πραγματογνώμονες. Στο δεύτερο μέρος της έρευνας επικεντρώνομαι στις επιπτώσεις της χρήσης των νευροεπιστημών στα δικαστήρια για την εκτίμηση της επικινδυνότητας ενός δράστη. Υποστηρίζω ότι στην τρέχoυσα πραγματικότητα, υπό την επικρατούσα πολιτική της «μηδενικής ανοχής», οι νευροεπιστήμες είναι πιθανό να εργαλειοποιηθούν προς το συμφέρον της δημόσιας ασφάλειας, προσφέροντας θεωρητική θεμελίωση στην τρέχουσα τάση της εγκληματικής πολιτικής να επικεντρώνεται σε προγνώσεις της επικινδυνότητας. Η τάση αυτή φαίνεται να ενισχύεται από ένα φιλοσοφικό επιχείρημα υπέρ του ωφελιμιστικού χαρακτήρα της ποινής που υποτίθεται – σύμφωνα με ορισμένους συγγραφείς - ότι επιβεβαιώνεται από τις σύγχρονες νευροεπιστημονικές ανακαλύψεις που θέτουν σε αμφισβήτηση τις έννοιες της ελεύθερης βούλησης και της ευθύνης. Σύμφωνα με το επιχείρημα, οι νευροεπιστήμες συνεπάγονται τη ριζική αναθεώρηση του ποινικού συστήματος δικαιοσύνης, απορρίπτοντας τον ανταποδοτικό χαρακτήρα της ποινής και προκρίνοντας στη θέση του αποκλειστικά τον συνεπειοκρατικό της χαρακτήρα, με έμφαση στη δημόσια ασφάλεια και προστασία του κοινωνικού συνόλου, αλλά και στη θεραπεία του δράστη. Παρά το γεγονός ότι αυτή η μετάβαση από την τιμωρία/ανταπόδοση προς όφελος ενός συνεπειοκρατικού σκοπού της ποινής προωθείται σε μέρος της επιστημονικής βιβλιογραφίας ως μια πιο ανθρώπινη και προοδευτική προσέγγιση, υποστηρίζω ότι θα μπορούσε να οδηγήσει στην εργαλειοποίηση των νευροεπιστημών προς όφελος της δημόσιας ασφάλειας, θέτοντας σε κίνδυνο την αποτελεσματική απονομή δικαιοσύνης και τα δικαιώματα των κατηγορουμένων, καθώς τέτοιου είδους αποδείξεις μπορούν να αποβούν αμφίρροπες για τους κατηγορουμένους: οι δικαστές, αντιμέτωποι με την κοινωνική πίεση για την προστασία της δημόσιας ασφάλειας, είναι πιθανό να χρησιμοποιήσουν τις νευροεπιστήμες ως ένα αξιόπιστο εργαλείο αντικειμενικοποίησης της επικινδυνότητας των δραστών και να ερμηνεύσουν τα νευροεπιστημονικά δεδομένα ως ισχυρές ενδείξεις επικινδυνότητας βασιζόμενες στην υπόθεση υψηλής πιθανότητας υποτροπής των δραστών με πάσχοντα εγκέφαλο. Ο πειρασμός να επιβληθούν βαρύτερες ποινές και προληπτικά μέτρα στο όνομα της δημόσιας ασφάλειας μπορεί να ενταθεί, ανοίγοντας την πόρτα στο στιγματισμό κατηγοριών δραστών ως επικινδύνων με βάση ένα συγκεκριμένο χαρακτηριστικό τους, τον δυσλειτουργικό τους εγκέφαλο.Τα λάθη και οι επιστημολογικές παγίδες παρελθόντων εγκληματολογικών κινημάτων που επιχείρησαν να αναγάγουν την εκδήλωση βίαιης και αποκλίνουσας συμπεριφοράς σε μια βιολογική και ντετερμινιστική βάση πρέπει να μας καταστήσουν ιδιαίτερα προσεκτικούς τόσο ως προς τη χρήση, όσο και ως προς την ερμηνεία των νευροεπιστημονικών δεδομένων στη δικαστηριακή πρακτική.