The right not to be subjected to enforced disappearance in public international law
Authors: Πέρβου Ιωάννα 
Published: August 2021

Το φαινόμενο των εξαναγκαστικών εξαφανίσεων παραμένει ένα σημαντικό θέμα διεθνώς. Το φαινόμενο έγινε για πρώτη φορά γνωστό στη διεθνή κοινότητα με τη σημερινή του μορφή στο δεύτερο μισό του εικοστού αιώνα. Η μαζική εμφάνιση εξαφανίσεων κατά τα τελευταία έτη σε όλο τον κόσμο έχει σημάνει συναγερμό στη διεθνή κοινότητα, η οποία έχει κάνει σημαντικά βήματα για την εξάλειψη του φαινομένου. Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για την Προστασία Όλων των Ατόμων από Εξαναγκαστική Εξαφάνιση είναι αναμφίβολα ένα σημαντικό βήμα στον αγώνα κατά του φαινομένου.Οι εξαναγκαστικές εξαφανίσεις έχουν αποτελέσει το σημείο έρευνας για πολλούς ερευνητές κατά τα τελευταία χρόνια, επ' αφορμής της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών. Σχεδόν όλα τα ζητήματα που άπτονται του φαινομένου έχουν αναλυθεί λεπτομερώς σε μια ακαδημαϊκή προσπάθεια να εξοικειωθεί το κοινό με την έννοια της εξαφάνισης. Αυτή η διδακτορική διατριβή αποσκοπεί να ρίξει φως σε μια συγκεκριμένη πτυχή του φαινομένου, την οποία η θεωρία τείνει να προσπεράσει. Συνεπώς, επ' αφορμής της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών αυτή η διατριβή θα εξετάσει το δικαίωμα μη υπαγωγής σε εξαναγκαστική εξαφάνιση, το οποίο τυποποιείται στο άρθρο 1(1) της Σύμβασης. Η πρόβλεψη του δικαιώματος και η νομική του τυποποίηση ήταν αναμενόμενες για μακρό χρονικό διάστημα, και αναμένεται να συνεισφέρουν στην κατανόηση του φαινομένου. Το δικαίωμα μη υπαγωγής σε εξαφάνιση συνδέεται αναμενόμενα με τη συμβατική πρόβλεψη, λαμβάνοντας υπόψη ότι η συνομολόγηση του άρθρου ήταν ένα από τα προβλήματα που συνέβαλαν στην κατανόηση του φαινομένου.Η μεθοδολογία που εφαρμόζεται, ούτως ώστε να εξετασθεί το δικαίωμα μη υπαγωγής σε εξαφάνιση ακολουθεί το τρίπτυχο "φαινόμενο - ορισμός - κανόνας δικαίου", το οποίο αντιστοιχεί στο τρίπτυχο "ιστορική ανάλυση - ανάλυση του άρθρου 2 της Σύμβασης - άρθρο 1 της Σύμβασης". Αυτό το τρίπτυχο αντιστοιχεί στα άρθρα 1, 2 και 3 αντίστοιχα. Η γενική αρχή στην οποία στηρίζεται αυτή η διατριβή είναι η θυματο-κεντρική προσέγγιση, δίνοντας έμφαση στα ανθρώπινα δικαιώματα και στα υποκείμενά τους, καθώς και σε δεύτερη φάση στους δράστες κατά το διεθνές δίκαιο, δηλαδή τα κράτη. Σε αυτό το πλαίσιο, υπάρχει μια μίξη δογματικής και νομολογιακής ανάλυσης των εξαφανίσεων στο σώμα όλης της διατριβής. Η Σύμβαση κατά των Εξαφανίσεων παίζει από το 2007 και έπειτα έναν κεντρικό ρόλο στο πεδίο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αυτό το συμβατικό κείμενο αναμενόταν να επιβραδύνει την εμφάνιση εξαφανίσεων διεθνώς. Μέχρι στιγμής, αυτός ο στόχος δεν έχει επιτευχθεί, αντιθέτως, υπάρχει μια απότομη αύξηση των εξαφανίσεων, ιδίως στην Ασία. Εκτός αυτού, τα κράτη υιοθετούν νέα μοτίβα εξαφανίσεων δυσκολεύοντας το έργο των δικηγόρων που διατρίβουν στα ανθρώπινα δικαιώματα, και στα διεθνή δικαιοδοτικά όργανα για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Για αυτό το λόγο, παρά το γεγονός ότι η Σύμβαση είναι ένας νέος τόπος για την αντιμετώπιση του φαινομένου, παραμένει καίριο να αναλυθεί το φαινόμενο βάσει των λοιπών πηγών του διεθνούς δικαίου (δηλαδή, του διεθνούς εθιμικού δικαίου). Περαιτέρω, η αναφορά στις μοντέρνες τακτικές των κρατών κρίνεται απαραίτητη, με σκοπό να αναπτύξει τα πρακτικά αποτελέσματα αυτής της έρευνας. Πιο συγκεκριμένα, η διατριβή αναλύεται σε έξι και μία θεματικές (6+1). Το πρώτο κεφάλαιο αποτελείται από δύο υποκεφάλαια. Πρώτον, αναφέρεται στην ιστορία του φαινομένου (1α), και στη συνέχεια αναλύει τις διεθνείς νομικές και θεσμικές απαντήσεις στο φαινόμενο (1β). Το κεφάλαιο δύο αναλύει τον ορισμό της εξαναγκαστικής εξαφάνισης (2α) και στη συνέχεια αποπειράται να εφαρμόσει τον ορισμό σε μη-αρχετυπικές πρακτικές εξαφανίσεων, αλλά σε μοντέρνες πρακτικές που ομοιάζουν με τις παλαιότερες (2β). Τέλος, το κεφάλαιο 3 προχωρά σε βάθος στο δικαίωμα μη υπαγωγής σε εξαναγκαστική εξαφάνιση (3α), και στη συνέχεια στα υπο-δικαιώματά του, δηλαδή στο δικαίωμα στην αλήθεια και στο δικαίωμα σε επανόρθωση (3β). Συμπερασματικά, η διατριβή προσπαθεί να αξιολογήσει το εάν και κατά πόσο το δικαίωμα μη υπαγωγής σε εξαφάνιση, ως ένας κανόνας διεθνούς δικαίου, συμβάλει στην εξάλειψη και αντιμετώπιση του φαινομένου. Αυτή η αποτίμηση αναφέρεται μόνο στο δικαίωμα αυτό καθαυτό και δεν επιχειρείται αξιολόγηση όλου του συμβατικού πλαισίου (συμπεράσματα - προς υπεράσπιση του επιχειρήματος).