Le système européen des quotas d’émission de gaz à effet de serre
Authors: Μικροπούλου Χαραλαμπία-Παναγιώτα 
Published: December 2024

Η παρούσα διδακτορική διατριβή αφορά την Οδηγία 2003/87/ΕΚ, η οποία θέσπισε ένα σύστημα εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Πρόκειται για ένα διμερές κανονιστικό μέτρο: αρχικά, προβλέπεται η κατανομή δικαιωμάτων ρύπανσης, τα οποία ονομάζονται ποσοστώσεις εκπομπών, και, στη συνέχεια, τα δικαιώματα αυτά είτε χρησιμοποιούνται από τις εταιρείες στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων τους είτε ανταλλάσσονται σε μια οργανωμένη αγορά. Η Οδηγία εμπνεύστηκε από το θεώρημα του Ronald Coase, όπως διατυπώθηκε στο άρθρο του "The Problem of Social Cost" το 1960, το οποίο εστιάζει στην επίτευξη οικονομικής αποδοτικότητας υπό εξωτερικότητες, όπως η ρύπανση. Στην έρευνα αυτή αναλύεται η αποδοτικότητα της Οδηγίας ως προς την αγορά άνθρακα, η οποία δημιούργησε την μεγαλύτερη παγκόσμια αγορά εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Ειδικότερα, η ανάλυση δεν περιορίζεται στην αποδοτικότητα της αγοράς, καθώς η κλιματική κρίση απαιτεί αξιολόγηση του συνολικού πλέγματος περιβαλλοντικών μέτρων και όχι μιας απομονωμένης νομοθετικής δράσης. Κατά την υιοθέτηση της Οδηγίας, ο αρχικός στόχος του νομοθέτη δεν ήταν η πλήρης αποδοτικότητα του άνθρακα, αλλά η θέσπιση ενός μεταβατικού μηχανισμού προς μια οικονομία μηδενικών εκπομπών. Εφόσον η αγορά του άνθρακα λειτουργεί ως μία οργανωμένη αγορά, μια υπερβολικά αποδοτική ρύθμιση θα μπορούσε να οδηγήσει τις στοχευόμενες εταιρείες να περιοριστούν στις αποδόσεις του υφιστάμενου, σταθερού καθεστώτος, χωρίς να επενδύσουν περαιτέρω στη μείωση των εκπομπών τους. Για το λόγο αυτό, η αξιολόγηση της αγοράς άνθρακα εστιάστηκε στην κατανόηση της οικονομικής της δομής, όπου τα φαινόμενα αναποτελεσματικότητας λόγω του κανονιστικού πλαισίου καταγράφηκαν και αναλύθηκαν υπό την οπτική των παρεμβάσεων του νομοθέτη για την αντιμετώπισή τους. Μία από τις κύριες πηγές αναποτελεσματικότητας ήταν η ασυμμετρία της πληροφόρησης, η οποία αντιμετωπίστηκε μέσω μέτρων για τη διαφάνεια της αγοράς. Η κεντρικοποίηση των συναλλαγών σε μία οργανωμένη πλατφόρμα, όπου οι πληροφορίες παρέχονται σε πραγματικό χρόνο, σε συνδυασμό με την εποπτεία ενός εξειδικευμένου ρυθμιστικού φορέα (AMF), επέτρεψαν τη διασφάλιση της διαφάνειας και της ισορροπίας στις εμπορικές συναλλαγές. Η στρατηγική αυτή, με στόχο την ελαχιστοποίηση των ασυμμετριών πληροφόρησης, επεκτάθηκε περαιτέρω ώστε να περιλαμβάνει πληροφορίες σχετικά με τις περιβαλλοντικές επιδόσεις των εταιρειών υπό το καθεστώς του συστήματος εμπορίας άνθρακα, οδηγώντας τελικά σε πιο αποδοτική λειτουργία της αγοράς. Επιπλέον, το θεώρημα του Coase έπαιξε κεντρικό ρόλο ως θεωρητικό υπόβαθρο για τη νομοθετική παρέμβαση: σύμφωνα με αυτό, η αποδοτικότητα στην παρουσία εξωτερικοτήτων μπορεί να επιτευχθεί, εφόσον τα κόστη συναλλαγής είναι μηδενικά, κατάσταση που στην πράξη δεν υφίσταται λόγω του αναγκαίου ρόλου του κράτους. Παρ’ όλα αυτά, η έμπνευση του Coase οδήγησε τη δημιουργία ενός κανονιστικού πλαισίου που, εκτός από την περιβαλλοντική προστασία, αποσκοπεί και στην οικονομική αποδοτικότητα. Η διατριβή αυτή εξετάζει την εννοιολόγηση της αποδοτικότητας των κανονιστικών μέτρων στο πεδίο της εφαρμοσμένης νομοθεσίας, χρησιμοποιώντας τη κοινωνιολογική θεώρηση, που ορίζει ως αποδοτική τη νομική ρύθμιση όταν τα αποτελέσματα που παράγει ανταποκρίνονται στους αρχικούς στόχους του νομοθέτη. Η έρευνα ανέλυσε, μέσω της μελέτης δύο πρώτων φάσεων εφαρμογής της Οδηγίας, τη λειτουργία της αγοράς του άνθρακα και ανέδειξε τις κύριες αδυναμίες σε σχέση με την καθαρότητα και την τελειότητα των αρχικών οικονομικών προϋποθέσεων. Το χαμηλό κόστος των δικαιωμάτων κατά την πρώτη περίοδο έδειξε την ανάγκη για βελτιώσεις, με το πλέον ανησυχητικό πρόβλημα να είναι η μαζική απάτη (π.χ. η απάτη ΦΠΑ στα δικαιώματα εκπομπών), η οποία αναγνωρίστηκε ως “απάτη του αιώνα”. Για την αντιμετώπιση αυτών των ζητημάτων, ο νομοθέτης επέλεξε την ένταξη των περισσότερων συναλλαγών δικαιωμάτων σε μια οργανωμένη χρηματοπιστωτική αγορά, ενισχύοντας έτσι τη διαφάνεια και τη μείωση της ασυμμετρίας πληροφόρησης. Ενισχυτική δράση αποτέλεσε η παρουσία του ρυθμιστή, ο οποίος παρακολουθεί στενά τη διακίνηση των πληροφοριών στις συναλλαγές της αγοράς. Αυτή η στρατηγική διάχυσης πληροφόρησης διευρύνθηκε και σε δεδομένα που αφορούν την περιβαλλοντική δραστηριότητα των εμπλεκόμενων εταιρειών, βελτιώνοντας έτσι τη συνολική αποτελεσματικότητα της αγοράς άνθρακα. Τέλος, η διατριβή αναδεικνύει ότι η αποδοτικότητα μιας νομικής ρύθμισης δεν ενσωματώνει απαραίτητα ένα δεσμευτικό κανονιστικό περιεχόμενο. Η αξιολόγηση της αποδοτικότητας μίας ρύθμισης συμβάλλει στην αναγνώριση της αποτελεσματικότητάς της, αλλά μόνο όταν τα συμπεράσματα της ανάλυσης ενσωματώνονται στις νέες νομοθετικές προσαρμογές αποκτούν πρακτική σημασία. Σημειώνεται, ωστόσο, ότι αυτή η διαδικασία δεν αποτελεί απαραίτητο βήμα. Συμπερασματικά, η διατριβή αποδεικνύει ότι, παρά την αρχική αναποτελεσματικότητα που οφειλόταν κυρίως στην ασυμμετρία πληροφόρησης, η ενσωμάτωση της αγοράς άνθρακα σε μια κεντροποιημένη και ελεγχόμενη πλατφόρμα, όπου οι πληροφορίες είναι εύκολα προσβάσιμες, βοήθησε στην ορθολογική αντιμετώπιση αυτής της ασυμμετρίας, οδηγώντας σε πιο αξιόπιστη αποδοτικότητα του ρυθμιστικού πλαισίου.