Εκλογή ψαλτηρίου του Νικηφόρου Βλεμμύδη
Authors: Χειλάς Γεώργιος 
Published: September 2021

ΠΕΡΙΛΗΨΗὉ Νικηφόρος Βλεμμύδης στὸ ἔργο του «Ἐκλογὴ Ψαλτηρίου», ἐπιχειρεῖ μία ἀνακατάταξη τῶν στίχων τοῦ Ψαλτηρίου, μὲ κύριο σκοπὸ νὰ ἀποδώσει θεολογικῶς νοήματα καὶ θέματα γιὰ τὴν ἐξυπηρέτηση τῶν λειτουργικῶν ἀναγκῶν τῆς λατρεύουσας ἐκκλησίας. Τὴν ἐποχὴ τοῦ Βλεμμύδη, ἔχει ἤδη παγιωθεῖ ὁ ἑορτολογικὸς κύκλος τῶν Κινητῶν καὶ Ἀκινήτων ἑορτῶν. Ἡ προσπάθειά του δὲν εἶναι νὰ δημιουργήσει ἐξ ἀρχῆς κάποιους ὕμνους ἐμπνεόμενος ἀπὸ τὸ Ψαλτήρι τοῦ Δαβίδ, ἀλλὰ νὰ ἀναδιάταξει τὸ ὑπάρχον πολύτιμο καὶ δοκιμασμένο λειτουργικῶς ὑλικὸ τοῦ Ψαλτηρίου. Ἐρρανιζόμενος τοὺς στίχους διαφορετικῶν Ψαλμῶν δημιουργεῖ καινούργιες συνθέσεις αὐτοτελῶν Ψαλμῶν μὲ ἑνιαῖο περιεχόμενο, τὸ ὁποῖο ἀνταποκρίνεται στὸν ἀφιερωματικὸ τίτλο κάθε ἐκλογῆς. Οἱ ἐπιμέρους ἐκλογὲς ἀφοροῦν, ὅπως ἤδη ἔχει ἐπισημανθεῖ, τὸν κύκλο τῶν δεποτικῶν καὶ θεομητορικῶν ἑορτῶν τοῦ ἔτους, Κινητῶν καὶ Ἀκινήτων, καθὼς καὶ στὶς κατηγορίες τῶν Ἀγίων, Ἀποστόλων, Μαρτύρων, Ἱεραρχῶν, Ὁσίων καὶ Ἀσωμάτων, μὲ ἰδιαίτερες ἐκλογὲς στὶς ἑορτὲς τοῦ Ἱωάννου τοῦ Προδρόμου. Ἡ νέα σύνθεση τοῦ Ψαλτηρίου ἀποτελεῖ μία ῥωμαλέα προσπάθεια τοῦ Βλεμμύδη νὰ ἀποδώσει στὸ Ψαλτήρι μία καινούρια πνευματικὴ δυναμική, παρόμοια μὲ τὴν δυναμικὴ τῶν προτυπώσεων-προεικονίσεων τῶν γεγονότων τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης στὰ γεγονότα τῆς ζωῆς τοῦ Χριστοῦ καὶ τῆς Ἐκκλησίας. Ἐπαναλαμβάνει καὶ ἀνακαλύπτει στίχους τοῦ Ψαλτηρίου, ποὺ προτυπώνουν καὶ ἀποδίδουν θεολογικῶς νοήματα τῶν μεγάλων γεγονότων τῆς θείας οἰκονομίας, ποὺ ἀφοροῦν τὴν ζωὴ τοῦ Χριστοῦ ἤ τῆς Θεοτόκου. Ἐπιπλέον μέσα στοὺς στίχους τῶν Ψαλμῶν ἀναγνωρίζει καὶ κοινοποιεῖ στοὺς πιστοὺς τὶς πράξεις, τὸ ἦθος, τὸ μαρτυρικὸ τέλος τῶν Ἁγίων καὶ ἐν τέλει διαμορφώνει ἕνα συναξαρικὸ καὶ ἁγιολογικὸ Ψαλτήριο.Κατὰ τὴν μελέτη καὶ σύγκριση τῶν χειρογράφων κωδίκων διαπιστώθηκε ἡ ὕπαρξη δύο χειρογράφων παραδόσεων τοῦ ἔργου. Διαμορφώνονται, δηλαδή, δύο ὁμάδες χειρογράφων μὲ ξεχωριστὰ μορφολογικὰ χαρακτηριστικά. Ἡ πρώτη χειρόγραφη παράδοση ἐγκαινιάζεται ἀπὸ τὸν ΕΒΕ1, τἐλη τοῦ 13ο αἰῶνα, καὶ εἶναι ἡ πιὸ διευρημένη, ὡς πρὸς τὸν ἀριθμό τῶν στίχων. Ἡ δεύτερη ἐκπροσωπεῖται ἀπὸ τὸν Ι1, ἀρχὲς τοῦ 14ο αἰῶνα καὶ εἶναι πιὸ συντηρητικὴ στὶς ἐπιλογὲς τῶν ἐπιμέρους ἐκλογῶν καὶ τῶν στίχων. Τὸν 17ο αἰῶνα, ὅπου ἀρχίζει καὶ μεγαλώνει ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀντιγραφῶν τοῦ ἔργου διαπιστώνεται παραλλήλως μὲ τὶς δύο προαναφερόμενες χειρόγραφες παραδόσεις μία προσπάθεια συνθέσεώς τους. Τὸ ἐγχείρημα αὐτὸ ἔχει ὡς ἀποτέλεσμα τὴν διαμόρφωση στὸ ἑξῆς μιᾶς νέας χειρογράφου παραδόσεως τοῦ ἔργου. Στὴν τελευταῖα αὐτὴ περίπτωση πραγματοποιεῖται μιὰ μίξη τῶν ἐκλογῶν. Οἱ στίχοι τῶν περισσοτέρων ἐκλογῶν, τῶν δεσποτικῶν καὶ θεομητορικῶν ἑορτῶν ἐπιλέγονται ἀπὸ τὴν χειρόγραφη παράδοση τοῦ Ι1, ἑνῶ οἱ στίχοι τῶν ἐκλογῶν στοὺς Ἀγίους ἀπὸ τὴν χειρόγραφη παράδοση τοῦ ΕΒΕ1.Τὸ ἔργο τῆς «Ἐκλογῆς Ψαλτηρίου», στὴ χρονικἠ του ἐξέλιξη ἐντάσσεται καὶ διαμορφώνεται ἁρμονικῶς μέσα στὴ λατρεία τῆς Ἐκκλησίας μὲ ἐμφανῆ τὰ λειτουργικὰ χαρακτηριστικά του. Ὅμως ἐκτὸς τῶν λειτουργικῶν χαρακτηριστικῶν, τὸ ἔργο προσαρμόζεται καὶ ἐξελίσσεται καὶ στὶς λεπτομέρειές του, στὶς προσθαφαιρέσεις στίχων, στὴ διαμόρφωση τοῦ γενικοῦ καί τῶν ἐπιμέρους τίτλων τῶν ἐκλογῶν, στὴ σύμπτυξη ἤ διεύρυνση τῶν στίχων τῶν ἐκλογῶν, στὸν ἀρκτικὸ στίχο τῶν ἐκλογῶν, στὴ σειρὰ κατατάξεως τῶν ἐκλογῶν, ἀκόμη καὶ στὴν ἀνάγκη δημιουργίας νέων ἐκλογῶν, ποὺ ἀποδίδονται στὸν Βλεμμύδη, ἐνῶ δὲν ἔχουν γραφεῖ ἀπ’ αὐτόν. Αὐτὴ ἡ ποικιλομορφία τῶν ἐπιμέρους στοιχείων τοῦ ἔργου ἀπετέλεσε κατὰ τὴν ἔρευνά του σημαντικὸ παράγοντα συγκρίσεως τῶν χειρογράφων, τῆς διαπιστώσεως τῆς προελεύσεώς τους καὶ ἐν τέλει τῆς ταξινομήσεως τῆς χειρογράφου παραδόσεως.Ὁ Βλεμμύδης δὲ διστάζει νὰ ἐπαναλάβει ἤδη ἐπιλεγμένους στίχους τοῦ Ψαλτηρίου, ἀπὸ τὴ λειτουργικὴ πράξη τῆς Ἐκκλησίας στὴ Θεία Λατρεία. Χρησιμοποιεῖ τὰ προαναφερόμενα, ἐφαρμόζει καὶ ἐπεκτείνει αὐτὴ τὴν πρακτική τῆς ἐπιλογῆς τῶν Ψαλμῶν καὶ τῶν στίχων τους στὸ δικό του ἔργο. Στὶς νέες συνθέσεις τῶν Ψαλμῶν, ὁ Βλεμμύδης κατὰ κανόνα προτάσσει τοὺς ἐν χρήσει ἀπὸ τὴν λατρεία στίχους καὶ συνεχίζει μὲ τὶς καθαρῶς δικές του ἐπιλογὲς στίχων ὁλοκληρώνοντας τὸ ἐγχείρημα σὲ ἕνα πλήρη, σὲ ἔκταση στίχων, νέο Ψαλμό ἀπὸ τὸ ὑπάρχον ὑλικὸ τοῦ Ψαλτηρίου, ὅμως μὲ καινούργια θεματολογία. Μεγάλο μέρος τῶν στίχων ὁ Βλεμμύδης προσλαμβάνει ἀπὸ τοὺς ἐν χρήσει ψαλμικοὺς στίχους στὴ θεία λατρεία, τὰ Ἀντίφωνα, τὰ Προκείμενα, τὰ Ἀλληλουϊάρια, τὰ Κοινωνικά, καὶ συνθέτει τὸ ἔργο του. Ἡ πρόταξη τῶν προϋπαρχόντων ἐν χρήσει στὴν λατρεία ψαλμικῶν στίχων μὲ ἔμμεσο τρόπο καθιερώνει στὴν λατρευτικὴ χρήση τὶς καινούργιες ἐπιλογὲς ψαλμικῶν στίχων. Ὁ ἐντοπισμὸς τῆς λειτουργικῆς προελεύσεως τῶν στίχων σ’ ὅλες τὶς ἐκλογὲς τοῦ ἔργου, κατέδειξε καὶ δικαιολόγησε τὴν λειτουργικὴ πρόθεση τοῦ Βλεμμύδη γιὰ τὴ χρήση τῆς Ἐκλογῆς Ψαλτηρίου στὴ θεία λατρεία καθὼς καὶ τὴν πιστότητά του στὴ λειτουργικὴ παράδοση τῆς Ἐκκλησίας.Ἡ εὐφυὴς ἀναδιάταξη τοῦ Ψαλτηρίου ἀπὸ τὸν Βλεμμύδη μὲ τὸ ἔργο τῆς Ἐκλογῆς, βρῆκε πρόσφορο ἔδαφος, ἰδιαιτέρως στὶς μεγάλες σὲ χρονικὴ διάρκεια ἀκολουθίες τοῦ μοναστικοῦ τυπικοῦ, παρὰ τὴν ἀσματική της προέλευση. Ἡ Ἐκλογὴ Ψαλτηρίου εἶναι ἀπὸ τὰ λειτουργικὰ ἔργα τοῦ Βλεμμύδη, ποὺ ἔτυχε μεγάλης ἀποδοχῆς καὶ χρήσεως, κυρίως στὶς μοναστηριακὲς κοινότητες ἀλλὰ καὶ στὶς ἐνορίες. Αὐτὴ, ἡ εὑρεῖα χρήση τοῦ ἔργου στὴ λειτουργικὴ πράξη προκάλεσε τὴν πολλαπλὴ ἀντιγραφή του καὶ τὴν προσαρμογή του στὶς λατρευτικὲς ἀνάγκες κάθε μονῆς. Ἡ Ἐκλογὴ Ψαλτηρίου ὡς τρίτο μέρος τοῦ Πολυελέου εἶναι γνωστὴ στὸν ἅγιο Συμεών ἀρχιεπίσκοπο Θεσσαλονίκης (15ο αἰ.), ὁ ὁποῖος προτείνει τὴν χρήση της στὴ λατρεία σὲ διαφορετικὲς θέσεις.Ἐξαιτίας τῆς λειτουργικῆς χρήσεως τοῦ ἔργου καὶ τῆς πολλαπλῆς ἀντιγραφῆς του κατὰ τὴ χρονικὴ ἐξέλιξή του, οἱ ἀντιγραφεῖς προσέθεσαν νέες ἐκλογὲς καὶ ἐπιπλέον στίχους στὴ σύνθεσή τους, ποὺ ὅμως ἀκολουθοῦν τὶς προγενέστερες χρονικῶς ἐκλογὲς στὸν τρόπο συνθέσεώς τους. Οἱ νέες ἐκλογὲς ἀφιερώνονται μόνο σὲ Ἀγίους, ποὺ ἑνῶ θὰ μποροῦσαν νὰ ἐνταχθοῦν στὶς προϋπάρχουσες κατηγορίες ἁγίων, λόγω τῆς σημαντικότητος τοῦ προσώπου τους ὡς πρὸς τὴν τιμὴ ποὺ τοὺς ἀποδίδονταν δημιουργήθηκαν ἀνεξάρτητες ἐκλογὲς ἀφιερωμένες σ’ αὐτούς, «σπάζοντας» τρόπον τινὰ τὶς παγιωμένες κατηγορίες τῶν ἁγίων. Οἱ ἐκλογὲς αὐτὲς ἐμφανίζονται ἀπὸ τὸν 17ο αἰῶνα καὶ ἑξῆς. Ἐπίσης προστίθενται ἐπιπλέον καινούργιοι στίχοι ἤ ἀφαιροῦνται μερικοὶ γιὰ νὰ ἐξισορροπηθεῖ ὁ ἀριθμός τους, στὴ σύνθεση τῶν ἐκλογῶν. Οἱ προσθῆκες ἀφοροῦν τὴ συμπλήρωση ὁλοκληρώσεως τῶν στίχων, καθὼς καὶ στὴ συνέχισή τους στὸν ἑπόμενο ἤ ἑπομένους στίχους κατὰ σειρά. Οἱ προσθῆκες, ἐπίσης, ἀφοροῦν καὶ σὲ ἀνεξάρτητους στίχους διαφορετικῶν ψαλμῶν, ὅμως μὲ ἴδιο νοηματικὸ περιεχόμενο. Ἡ μελέτη τῶν προσθαφαιρέσεων τῶν ἐκλογῶν καὶ τῶν στίχων βοήθησε πολὺ στὴν ἔρευνα τῆς συγκρίσεως τῶν χειρογράφων παραδόσεων τοῦ ἔργου καὶ στὴ τελικὴ διαπίστωση ὑπάρξεως τριῶν χειρογράφων παραδόσεων, τοῦ ΕΒΕ1, τοῦ Ι1, καθὼς καὶ τῆς μικτῆς παραδόσεως.