Κοινωνικοχωρικές διαστάσεις των εκθέσεων, πόλη και αλληλεπιδραστικές δυναμικές
Authors: Κουρκουρίδης Δημήτριος 
Published: June 2021

Οι εκθέσεις αποτελούν ένα σύνθετο φαινόμενο με μακρά παράδοση και ιστορία που ξεκινά από την αρχαιότητα και εξελίσσεται σε κάθε ιστορική περίοδο μέχρι και σήμερα. Οι εκθέσεις αποτελούν φαινόμενα έντονης κοινωνικής ζωής που συναρθρώνουν οικονομικές, πολιτικές και ιδεολογικο-πολιτισμικές λειτουργίες μεγάλης σημασίας αν και μεταβάλλονται αλλάζοντας μορφή, σημασίες και στόχευση ανάλογα με τις επικρατούσες συνθήκες της κάθε εποχής.Στη σύγχρονη εκδοχή του, το εκθεσιακό φαινόμενο έχει αναπτυχθεί ραγδαία και επεκτάθηκε σταδιακά από τις μεγάλες μητροπόλεις σε διάφορα περιφερειακά κέντρα, καλύπτοντας σήμερα το σύνολο του πλανήτη. Οι εκθέσεις λοιπόν στη μετανεωτερική περίοδο που διάγουμε αποτελούν ακόμη πιο σημαντικά οικονομικά γεγονότα με πολιτικό και πολιτισμικό περιεχόμενο, αλλά και μια ιδιάζουσα σημασία για την χωρική και αστική ανάπτυξη των πόλεων, περιφερειών και κρατών που τις φιλοξενούν.Οι ίδιοι οι εκθεσιακοί χώροι αναδύονται πλέον ως συμβολικοί χώροι έντονης κοινωνικής διάδρασης ομάδων, φορέων και κοινωνικών δρώντων, αλλά και χωρικής αναπτυξιακής δυναμικής για τους τόπους και τις χώρες φιλοξενίας. Βέβαια παρά την κοινή παραδοχή των σημαντικών επιδράσεων των εκθέσεων, οι ανωτέρω δυναμικές δεν αναδεικνύονται ιδιαίτερα στην βιβλιογραφία, γεγονός που καθιστά επίκαιρη και αναγκαία την ανάδειξη τους.Ειδικότερα η περίπτωση της Θεσσαλονίκης, στην οποία επικεντρωνόμαστε στην παρούσα διατριβή, διαθέτει μια μεγάλη ιστορική παράδοση στην διοργάνωση εκθέσεων. Ο χώρος της Έκθεσης της Θεσσαλονίκης φέρει σήμερα πολυδιάστατους συμβολισμούς και συναρθρώνει πολλές και διαφορετικές διαστάσεις της οικονομικής, κοινωνικής και πολιτισμικής ζωής της πόλης και ευρύτερα της χώρας. Η κοινωνικοχωρική όμως, αυτή προσέγγιση της έκθεσης της Θεσσαλονίκης ως θεσμού και ως δραστηριότητα με μια διαχρονική και ταυτόχρονα συγχρονική ματιά δεν συναντάται στην ακαδημαϊκή βιβλιογραφία.Στη κατεύθυνση αυτή, η κοινωνικοχωρική προσέγγιση του εκθεσιακού φαινομένου, βρίσκεται στο επίκεντρο της προβληματικής της παρούσας διατριβής. Η κεντρική υπόθεση εργασίας της διατριβής αυτής, αφορά τη διερεύνηση των κοινωνικοχωρικών διαστάσεων των εκθέσεων και των αλληλεπιδραστικών δυναμικών που αναπτύσσονται, με δυναμικό και αμφίδρομο τρόπο, μεταξύ των εκθέσεων και των πόλεων που τις διοργανώνουν. Στην παρούσα διατριβή επικεντρωνόμαστε στην περίπτωση της Θεσσαλονίκης που αποτελεί ένα παράδειγμα με αρκετές ιδιαιτερότητες που απορρέουν από την διαχρονική κοινωνική δυναμική της πόλης. Η εκθεσιακή δραστηριότητα στη Θεσσαλονίκη διαφέρει από τη κυρίαρχη διεθνή πρακτική, καθώς ενσωματώνει πέραν των οικονομικών και κοινωνικές, πολιτισμικές και πολιτικές διαστάσεις, υιοθετώντας ένα υβριδικό μοντέλο που αναδείχθηκε σε συνθήκες κρίσης.Κεντρική έννοια της έρευνας μας αποτελεί η σχέση των κοινωνικών φαινομένων και του χώρου, ιδιαίτερα του εξεταζόμενου χώρου της έκθεσής και της πόλης επιλέχθηκε να αξιοποιηθεί ως θεωρητικό πλαίσιο η κριτική ριζοσπαστική προσέγγιση (Marx και F. Engels, H. Lefebvre, D. Harvey, E. Soja) σε συνδυασμό με εννοιολογικές αποσαφηνίσεις της εφαρμοσμένης κοινωνιολογίας (J. Remy) αλλά και με νεότερα εννοιολογικά εργαλεία της επιστήμης του χωρικού σχεδιασμού, όπως η αστική διακυβέρνηση, η βιώσιμη αστική ανάπτυξη, ο συμμετοχικός σχεδιασμός και η ανθεκτικότητα. Παράλληλα στο ίδιο θεωρητικό πλαίσιο η έννοια της ηγεμονίας (A. Gramsci, W. Benjamin) προσφέρει ερμηνείες για τον σύνθετο ιδεολογικοπολιτικό ρόλο των συλλογικών κοινωνικών αναπαραστάσεων μέσα στις διαδικασίες των κοινωνικών σχέσεων παραγωγής, όπου οι εκθέσεις αποτελούν ένα εργαλείο ηγεμονίας της κυρίαρχης ομάδας αλλά και εξασφάλισης κοινωνικής συναίνεσης για ευρύτερα κοινωνικά στρώματα.Σύμφωνα με την Κεντρική Υπόθεση Εργασίας, αλλά και την γενικότερη προβληματική της διατριβής, η μεθοδολογική μας προσέγγιση περιλαμβάνει την αξιοποίηση μεικτών μεθόδων (mixed methods), που συνδυάζουν τόσο την ποσοτική, όσο και την ποιοτική έρευνας. Ειδικότερα περιλαμβάνεται ποσοτική έρευνα στους κατοίκους της πόλης της Θεσσαλονίκης, καθώς και ποιοτική έρευνα που αφορά τρεις ομάδες - στόχους, δηλαδή τους εκθέτες, τους επισκέπτες των εκθέσεων της Θεσσαλονίκης, αλλά και τους εκπροσώπους των τοπικών φορέων της πόλης.Η δομή της παρούσας διατριβής περιλαμβάνει τρία (3) βασικά μέρη στα οποία εντάσσονται τα επτά (7) κεφάλαια της. Ειδικότερα, το πρώτο μέρος περιλαμβάνει το θεωρητικό πλαίσιο των κοινωνικοχωρικών διαστάσεων του εκθεσιακού φαινομένου, το δεύτερο μέρος περιλαμβάνει την ανάλυση της εθνικής εμπειρίας και της περίπτωσης της Θεσσαλονίκης και το τρίτο μέρος περιλαμβάνει την πρωτογενή έρευνα που πραγματοποιήθηκε. Η διατριβή ολοκληρώνεται με τη διατύπωση των γενικών συμπερασμάτων, όπου γίνεται συζήτηση των συμπερασμάτων των επιμέρους μερών της διατριβής.