RAMAN SPEKTROSKOPİYA METODUNUN MƏDƏ-BAĞIRSAQ SİSTEMİ XƏSTƏLİKLƏRİNİN DİAQNOSTİKASINDA TƏTBİQİ
Authors: Fərid Ələkbərzadə Fərid Ələkbərzadə , Sevinc Abdullayeva Sevinc Abdullayeva 
Published: April 2023

Hal-hazırda tətbiq olunan skrininq və diaqnostika üsullarının daxilində saysız-hesabsız bir çox problem mövcuddur. Bundan əlavə, dünyada mövcud olan çox sayda xəstəlikləri müəyyən etmək üçün inanılmaz dərəcədə geniş çeşidli prosedurlardan istifadə olunur. Bu prosedurların diaqnostik imkanlarını təkmilləşdirmək, o cümlədən testin həssaslığını və spesifikliyini, obyektivliyini və qətiliyini artırmaq, testin dəyərini və invazivliyini azaltmaq, çoxsaylı diaqnostik metodları bir güclü alətlə əvəz etmək marağı ilə təmin edilmiş klinik prosedurlara ehtiyac var.
Xərçənglər, viral və bakterial infeksiyalar, neyrodegenerativ və.s xəstəliklər daxil olmaqla bir sıra xəstəliklərin müəyyən edilməsi üçün diaqnostik tədbirləri təkmilləşdirmək üçün Raman spektroskopiyasından istifadəyə yönəlmiş ədəbiyyatda son dövrlərdə artım müşahidə olunur. Raman spektroskopiyası biomayelər, hüceyrələr və toxumalar kimi mürəkkəb bioloji nümunələrin kimyəvi tərkibini ölçə bilən güclü analitik texnikadır. Raman spektri nümunənin molekulyar barmaq izini təmsil edir və onun kimyəvi tərkibi ilə bağlı kəmiyyət məlumatı verir. Hüceyrələrdə və toxumalarda bir xəstəliyə səbəb ola bilən və ya səbəb ola bilən biokimyəvi dəyişikliklər Raman spektrlərində əhəmiyyətli dəyişikliklərə səbəb ola bilər. Raman spektroskopiyasının potensialı onun molekulyar səviyyədə belə biokimyəvi dəyişiklikləri aşkar etmək qabiliyyətindən irəli gəlir və buna görə də diaqnostika, proqnoz və ya yeni müalicə üsullarını qiymətləndirmək üçün istifadə edilə bilər. Raman spektroskopiyası son zamanlar xərçəngin erkən aşkarlanması, müxtəlif agentlərin dəriyə təsirinin monitorinqi və patogen mikroorqanizmlərin sürətli identifikasiyası kimi müxtəlif biotibbi məsələlərin həlli üçün ex vivo və in vivo olaraq tətbiq edilmişdir.
Mədə xərçənginə adətən gec mərhələdə diaqnoz qoyulur və yüksək ölüm nisbətinə malikdir, halbuki mədə xərçənginin erkən aşkarlanması daha yaxşı proqnoz verə bilər. Mədə xərçənginin kliniki diaqnostikasında endoskopik diaqnostika, patoloji diaqnostika və tibbi təsvirlər adətən istifadə olunur və bu diaqnostika üsulları uzun diaqnoz müddətləri, ciddi travma və yüksək səhv mühakimə etmə mənfi cəhətlərinə malikdir və əsasən həkimlərin subyektiv təcrübəsinə əsaslanır. Nəticədə, sürətli, qeyri-invaziv, yüksək dəqiqlikli və həssas olan yeni mədə xərçəngi diaqnozu texnikasına çox ehtiyac var. Molekulyar vibrasiya spektroskopiyası üsulu olan Raman spektroskopiyası molekullardan barmaq izi məlumatı əldə etməklə müxtəlif maddələrin xüsusiyyətlərini və strukturlarını müəyyən edə bilir. Raman spektroskopiyası hazırda müxtəlif şişlərin diaqnostikasında istifadə olunur. Ənənəvi mədə xərçəngi diaqnostik üsulları uzun diaqnostik müddətlərdən, ağır travmalardan və yüksək yanlış diaqnozdan əziyyət çəkir və həkimlərin subyektiv təcrübəsinə əsaslanır. Raman spektroskopiyası monoxromatik işığın qeyri-elastik səpilməsi əsasında müxtəlif nümunələrin molekulyar izini müəyyən edən etiketsiz molekulyar vibrasiya spektroskopiyası üsuludur. Qeyri-dağıdıcı, sürətli və dəqiq aşkarlama üstünlüklərinə görə Raman spektroskopiyası yaxşı və bədxassəli şişlərin diferensasiyası, şişin alt tiplərinin təsnifatı və bölmə patologiyasının diaqnostikası üçün geniş şəkildə tədqiq edilmişdir. Əksər proqramlar üçün spektroskopik alətlər işıq və toxuma arasındakı qarşılıqlı təsirlərdən əldə edilən məlumatlar haqqında kəmiyyət məlumatı vermək üçün yüksək sürətli kompüterlərdən istifadə edir. Bu şəkildə, spektroskopiya ilə əldə edilən məlumatlar obyektiv qiymətləndirilə, müqayisə edilə və mənalı klinik məlumat təmin edilə bilər. Bu yazı Raman spektroskopiyasının tətbiqləri nəzərdən keçirilirmiş, xərçənginin in vivo və in vitro diaqnostikası, spektroskopiya məlumatlarının təhlili ilə əlaqəli metodologiya və texnikanın məhdudiyyətlərini təqdim edir.
Açar sözlər: Raman spektroskopiya metodu, Raman səpilmə prinsipi, Mədə xərçənginin diaqnostikası, Endoskop texnikası, Fiber-optika.