Ο αγροτισμός ως πολιτική τάση στα Βαλκάνια του μεσοπολέμου
Authors: Σάρρας Μιχαήλ 
Published: September 2021

Στόχος της διατριβής αποτέλεσε η συγκριτική διερεύνηση των αγροτικών κινημάτων και κομμάτων στα Βαλκάνια, κυρίως σε Ελλάδα και Βουλγαρία κατά την περίοδο του μεσοπολέμου. Αναλύθηκαν και ερμηνεύθηκαν υπό την οπτική της κοινωνικής και οικονομικής ιστορίας, τα αίτια δημιουργίας αξιόλογου Αγροτικού Κόμματος και κινήματος στη Βουλγαρία, σε αντίθεση με ό,τι συνέβη στην Ελλάδα, όπου η τάση του Αγροτισμού ήταν αναιμική. Μελετώντας το θέμα μας, θεωρήσαμε ότι η κατανόηση των δομικών προβλημάτων της βουλγαρικής και της ελληνικής υπαίθρου δεν θα μπορούσε παρά να γίνει σε ιστορική οπτική και κυρίως μέσα στο μακρό 19ο αιώνα, ειδικότερα από την ύστερη οθωμανική περίοδο έως και το μεσοπόλεμο. Το ιστορικό άνοιγμα στο 19ο αιώνα αποδείχτηκε απαραίτητο για να γίνει πληρέστερη η ερμηνεία των αιτιών που οδήγησαν τον κόσμο της υπαίθρου της Βουλγαρίας, όπως και πολλών άλλων χωρών της Ανατολικής Ευρώπης, σε δυναμική πολιτική κινητοποίηση σε αντίθεση με ό,τι συνέβη στην Ελλάδα. Η κοινωνική και οικονομική δομή της ελληνικής υπαίθρου αλλά και ευρύτερα του ελληνικού κράτους ήταν αρκετά διαφορετική σε σχέση με αυτή της Βουλγαρίας. Για παράδειγμα ανιχνεύσαμε όχι ασήμαντες αποκλίσεις στην εμπορευματοποίηση της αγροτικής παραγωγής, στη μετανάστευση των αγροτών τόσο προς τις πόλεις όσο κυρίως προς το εξωτερικό, στην αστικοποίηση και στην εκβιομηχάνιση. Επιπλέον η Ελλάδα ελάμβανε σημαντικούς άδηλους πόρους (ναυτιλία, μεταναστευτικά εμβάσματα, Έλληνες της διασποράς), πράγμα που τη διαφοροποιούσε περαιτέρω όχι μόνο από τη Βουλγαρία αλλά και από τις υπόλοιπες βαλκανικές χώρες. Επιπροσθέτως, η κοινωνική κινητικότητα του Έλληνα αγρότη ήταν πολύ εντονότερη συγκριτικά με εκείνη του Βαλκάνιου συναδέλφου του, ενώ παράλληλα οι κάθε είδους πελατειακές σχέσεις, που σχετίζονταν στενά κυρίως με τις καταπατήσεις των λεγόμενων εθνικών γαιών και με τη φοροαποφυγή, εξασφάλιζαν την κοινωνική συναίνεση. Σημαντικό είναι να αναφέρουμε ότι στην ανάλυσή μας οι πελατειακές σχέσεις αποδίδονται σε αυτό που ονομάσαμε διαλεκτική της Επανάστασης με το οθωμανικό παρελθόν. Σε κάθε περίπτωση οι καταπατήσεις εθνικών και δημοσίων γαιών συνεχίστηκαν έως το μεσοπόλεμο σε όλες τις περιφέρειες του διευρυνόμενου ελληνικού κράτους. Το φαινόμενο των καταπατήσεων καθώς και η διαφορετική τυπολογία των έγγειων σχέσεων στις λεγόμενες «Νέες Χώρες», σ’ ό,τι αφορά με την «Παλαιά Ελλάδα» αποτέλεσε καθοριστικό παράγοντα ανάσχεσης αγροτικών κινητοποιήσεων. Παράλληλα η δυναμική εμφάνιση του Βενιζελισμού, μετά το 1909, στα πολιτικά πράγματα της χώρας και κυρίως των κοινωνικών στρωμάτων που τον υποστήριζαν, επέδρασε θετικά στη ριζοσπαστική επίλυση του αγροτικού προβλήματος των «Νέων Χώρων» (τσιφλίκια, μεγάλα γαιοκτήματα, αγρότες-κολλήγοι), διευκολύνοντας την ομαλή μετάβαση από τις παραδοσιακές μορφές παραγωγής στο σύγχρονο καπιταλισμό. Στη Βουλγαρία αν και τα μεγάλα γαιοκτήματα ήταν περιορισμένα και οι περισσότεροι αγρότες ήταν μικρο-ιδιοκτήτες ήδη από την οθωμανική περίοδο, η κοινωνική κινητικότητα του Βούλγαρου αγρότη παρέμενε εξαιρετικά χαμηλή, καθώς οι επαφές και η μετανάστευση προς τις πόλεις ή το εξωτερικό ήταν περιορισμένη, ενώ η εμπορευματοποίηση της αγροτικής παραγωγής ήταν πολύ χαμηλή. Παράλληλα η διαδικασία αστικής συγκρότησης της χώρας δεν είχε αντίστοιχη δυναμική με αυτή της Ελλάδος. Ως εκ τούτου η διαδικασία μετάβασης της αγροτικής-παραδοσιακής οικονομίας και κοινωνίας προς σύγχρονες μορφές παραγωγής και οργάνωσης ήταν αργή και σε πολλές περιπτώσεις στάσιμη. Εξαιτίας αυτού του γεγονότος τα ανώτατα κοινωνικά στρώματα δεν κατάφεραν να ελέγξουν τους αγρότες πολιτικά, δηλαδή μέσω των παραγωγικών σχέσεων. Δεν κατάφεραν, με άλλα λόγια να αναμορφώσουν τις παραγωγικές σχέσεις και ευρύτερα τις οικονομικές και κοινωνικές δομές της υπαίθρου με τέτοιο τρόπο, ώστε να είναι επιτυχής ο πολιτικός έλεγχος πάνω στην αγροτιά, που αποτελούσε τη συντριπτική πλειοψηφία του πληθυσμού έως το τέλος του μεσοπόλεμου. Έτσι το Βουλγαρικό Αγροτικό Κόμμα, που ιδρύθηκε το 1899, κατάφερε να εκμεταλλευθεί την ήττα του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου και να κερδίσει τις εκλογές σχηματίζοντας κυβέρνηση. Η βίαιη / αιματηρή καταστολή των Αγροτιστών και η άγρια δολοφονία του νόμιμου Πρωθυπουργού και αρχηγού του Αγροτικού Κόμματος Al. Stamboliski, το 1923, καταδεικνύει την αδυναμία των ανώτατων κοινωνικών στρωμάτων να ελέγξουν πολιτικά τους αγρότες, στη συγκυρία του Μεσοπόλεμου. Σε κάθε περίπτωση η προαναφερθείσα προσέγγιση και μεθοδολογία για την ερμηνεία των αγροτικών κινητοποιήσεων στα δύο κράτη, δεν δύναται να γίνει κατανοητή εάν δεν δοθεί έμφαση στις κοινωνικές και οικονομικές δομές των δύο κρατών, υπό ιστορική οπτική, κυρίως από την ύστερη οθωμανική εποχή έως το μεσοπόλεμο.