Türkiye’de Çay Yetiştiriciliği ve Şevket Raşit HATİPOĞLU
Authors: ERTAN Temuçin Faik , ÖZMEN Şefika 
Published: October 2024

5000 yıllık bir mazisinin olduğu iddia edilen çay, Türkler tarafından
Anadolu'ya gelmeden önce bilinmesine karşın, çayın üretim bağlamında
Türkiye'ye gelmesi ve yaygınlaşması 20. yüzyılın başlarında gerçekleşmiştir.

Cumhuriyet dönemi öncesinde 1918 yılında Ali Rıza Erten tarafından
Doğu Karadeniz kıyısında çay üretilebileceği önerisi sunulmuştur. Rusya’da
yaşanan 1917 Bolşevik Devrimi sonrası Doğu Karadeniz Bölgesi’nde sınır
kapısının kapatılmasına bağlı olarak erkek gücünün yoğun şekilde bulunması
sermaye birikiminin sağlanması açısından koşulları olumlu yönde
etkilemiştir. Cumhuriyet döneminde ise Zihni Derin, Rize’de çay üretilmesi
konusunda incelemelerde bulunmuştur. Bu incelemeler sonucunda iklim ve
toprak bakımından çayın Rize ve çevresinde üretilebileceği ortaya çıkmıştır.
Bölgede erkek gücünün yoğun olması ve iklim, toprak koşullarının elverişli
durumu çay üretimini devletin ele almasını sağlamıştır. 2 Şubat 1924 yılında
407 sayılı kanun çıkarılmıştır.

1935 yılında dönemin Tarım Bakanı Muhlis Erkmen, Samsun-Rize
arasındaki Karadeniz kıyı şeridinde bölgenin şartlarını incelemek üzere bir
gezi yapmıştır. Bu gezi sırasında Rize’de çay konusunda yapılan çalışmaları
gözlemlemiştir. Daha sonra çay konusunu yerinde incelemek ve detaylı
çalışma yapmak üzere bir ekibi Rize’ye göndermiştir. Bu ekipte daha sonra
Tarım Bakanlığı yapacak olan Şevket Raşit Hatipoğlu da yer almıştır. Şevket
Raşit Hatipoğlu bu konu ile ilgili kapsamlı bir rapor hazırlamıştır. Bu rapor
“Türkiye’de Çay İktisadiyatı” adıyla kitap haline getirilmiştir. Şevket Raşit
Hatipoğlu eserinde Türkiye’de çay işinin tarihçesi, çay tüketimi, çay ticareti,
çay üretimi, çay politikası ve Türkiye’nin çay ithalatı konularında
değerlendirmelerde bulunmuştur.

1937 yılında çay üreticisini desteklemek amacıyla bir kanun teklifi
hazırlanmış, 7 Temmuz 1939 yılında TBMM’ye sunulmuştur. Hazırlanan kanun 27 Mart 1940 yılında TBMM’de kabul edilmiştir. Bu kanun ile çay
tarımı belli bir plan ve program içinde ele alınmaya başlanmıştır.

1942 yılında Tarım Bakanlığı görevine gelen Şevket Raşit Hatipoğlu,
çay konusundaki faaliyetleri hızlandırmıştır. Hatipoğlu’nun 1942-1946
yılları arasındaki Tarım Bakanlığı döneminde çay dikim alanı, çay üretici
sayısı buna bağlı olarak elde edilen yaş çay ve kuru çay miktarı artmıştır.
Şevket Raşit Hatipoğlu aynı zamanda 1942 ve 1943 yıllarında Gündoğdu ve
Uzunkaya atölyeleri, 1944 yılında ise Çayeli atölyesinin kurulmasında etkili
olmuştur.

Çalışmamızın temel çıkış noktasını, 1930’lu yıllarda tarım konusunda
kendine yeten ziraat politikasına bağlı olarak farklı ürünlerin üretimine
başlanması ve çayın bu alandaki yerinin ne olduğu konusu oluşturmaktadır.
Bu çalışmada, çayın Anadolu topraklarında üretilmeye başlanması ve buna
bağlı olarak özellikle Rize ili civarında üretimin denenmesi ve hem üretimde
hem de üretimin artırılması konusunda Şevket Raşit Hatipoğlu’nun
katkılarının neler olduğu araştırılmıştır. Çalışmada arşiv belgelerinden,
dönemin gazete ve dergilerinden, başta Şevket Raşit Hatipoğlu olmak üzere,
diğer yetkili şahsiyetlerin eserleriyle sonraki dönemlerde yapılmış olan
araştırma eserlerden yararlanılmıştır.