Η σύσταση και η διάλυση των συμβιώσεων στις χώρες του ευρωπαϊκού νότου με έμφαση στην Ελλάδα
Authors: Κοντογιάννης Γεώργιος 
Published: March 2022

Η παρούσα διατριβή πραγματεύεται την εξέλιξη της σύστασης και της διάλυσης των συμβιώσεων μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο στον ευρωπαϊκό νότο και ειδικότερα στην Ελλάδα. Στο πλαίσιο αυτό ελήφθησαν, όμως, υπόψη και οι αλλαγές των συμπεριφορών στη βόρεια, δυτική και κεντρική Ευρώπη, καθώς μετά τα μέσα του 20ου αιώνα τα πρότυπα συμπεριφοράς στο ευρωπαϊκό χώρο χαρακτηρίζονται από τάσεις σύγκλισης. Όσον αφορά στην Ελλάδα, εκτός από την ανάλυση των μεταπολεμικών τάσεων της πρωτο-γαμηλιότητας των γυναικών και των διαζυγίων (συγχρονική και διαγενεακή ανάλυση), εξετάσαμε επίσης τη γαμηλιότητα των ανδρών σε σχέση με αυτή των γυναικών, τις σχέσεις της γαμηλιότητας με την γονιμότητα, την πρωτο-γαμηλιοτητα (συγχρονική ανάλυση) σε επίπεδο νομού, την εξέλιξη της εποχικότητας των γάμων, τους πολιτικούς γάμους, τους γάμους των μονίμων κατοίκων εξωτερικού στη χώρα μας και την εξέλιξη της ομογαμίας. Ταυτόχρονα, για να ερμηνευθούν οι αλλαγές που καταγράφονται στους δημογραφικούς δείκτες, εξετάσθηκαν συνοπτικά και οι οικονομικές, κοινωνικές, πολιτικές, νομικές, τεχνολογικές και ιατρικές εξελίξεις που έχουν λάβει χώρα στο δυτικό κόσμο τα τελευταία 70 έτη. Τα δεδομένα που χρησιμοποιήθηκαν προέρχονται από την Ελληνική Στατιστική Αρχή (ΕΛΣΤΑΤ) και οι μέθοδοι ανάλυσης που αξιοποιήθηκαν εγγράφονται στην κλασσική γαλλική σχολή δημογραφικής ανάλυσης.Από την ανάλυση και την επισκόπηση της βιβλιογραφίας προέκυψε ότι τo πλαίσιο εντός του οποίου τα ζευγάρια συμβιώνουν και δημιουργούν οικογένειες έχει αλλάξει σημαντικά από τα μέσα της δεκαετίας του 1960 και έπειτα στον ευρωπαϊκό χώρο καθώς εάν η συμβίωση στο πλαίσιο ενός γάμου ήταν καθολική, το αυτό δεν ισχύει πλέον σήμερα. Ο γάμος επιλέγεται όλο και λιγότερο, ενώ όλο και περισσότερα ζευγάρια στις νεότερες γενεές προτιμούν τη συγκατοίκηση (θεσμοθετημένη ή μη) ως πλαίσιο συμβίωσης αλλά και απόκτησης απογόνων. Όσοι εμμένουν δε στην έγγαμη συμβίωση τελούν το γάμο τους σε όλο και μεγαλύτερη ηλικία, ενώ η λύση του δεν αποτελεί πλέον ένα περιθωριακό φαινόμενο. Οι αλλαγές αυτές που εκκινούν συνήθως από τις βόρειο-ευρωπαϊκές χώρες, διαχέονται προοδευτικά στη δυτική και κεντρική Ευρώπη και εν συνεχεία στον ευρωπαϊκό νότο.Η χειραφέτηση των γυναικών και η μαζική είσοδός τους στην αγορά εργασίας, ο εκδημοκρατισμός της εκπαίδευσης, η σεξουαλική επανάσταση και οι αποτελεσματικότερες μέθοδοι αντισύλληψης, ως και η άνοδος του ατομικισμού και το αυξανόμενο ειδικό βάρος της ικανοποίησης των προσωπικών επιδιώξεων στο πλαίσιο των υλιστικών ανεπτυγμένων δυτικών κοινωνιών επέφεραν σημαντικές αλλαγές στις σχέσεις των δύο φύλων. Οι στόχοι και οι αναμονές των δυο εν δυνάμει εταίρων αλλάζουν ταχύτατα, καθιστώντας ταυτόχρονα την όποια μορφή συμβίωσης όλο και πιο εύθραυστη, ενώ ο νομοθέτης με τις παρεμβάσεις του άλλοτε προτρέχει και άλλοτε έπεται των αλλαγών αυτών.Oι συμπεριφορές στο νότο (και επομένως και στην Ελλάδα), αν και με υστέρηση, συγκλίνουν με αυτές των χωρών της Βόρειας και Δυτικής Ευρώπης. Τα πρότυπα που άρχισαν να αναδύονται στο Βορρά τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες διαχέονται ταχύτερα στην Ισπανία σε σχέση με τις άλλες χώρες του ευρωπαϊκού νότου και αργότερα στην Ιταλία, ενώ μια μεγαλύτερη αδράνεια καταγράφεται στη χώρα μας. Παρόλα αυτά, η, στο πλαίσιο της διατριβής αυτής διαγενεακή ανάλυση των πρώτων γάμων των γυναικών και των διαζυγίων στη Ελλάδα αναδεικνύει τις σημαντικές διαφορές τόσο ανάμεσα στις γενεές γυναικών που γεννήθηκαν κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1950 και σε αυτές που ήρθαν στον κόσμο στα τέλη της δεκαετίας του 1970, όσο και ανάμεσα στις κοορτές γάμων που τελέστηκαν ανάμεσα στις αρχές της δεκαετίας του 1970 και στις κοορτές γάμων που έγιναν στα τέλη της δεκαετίας του 1980. Ειδικότερα, μόνον το 6-8% των γυναικών των γενεών 1952-1958 παραμένουν οριστικά άγαμες και ο πρώτος τους γάμος τελείται κατά μέσο όρο μεταξύ των 23,3 και των 23,5 ετών. Αντίθετα, η μέση ηλικία στον πρώτο γάμο των γυναικών της γενεάς του 1978 φαίνεται ότι έχει ανέλθει στα 28 έτη και ¼ γυναίκες της συγκεκριμένης γενεάς αναμένεται να μην παντρευτούν. Επιπλέον, μόλις το 1/10 των ζευγαριών των κοορτών γάμων που τελέστηκαν κατά τα έτη 1972-1975 λύνουν το γάμο τους και το πράττουν κατά μέσο όρο έπειτα από 14 περίπου έτη γάμου. Αντίθετα, η λύση του γάμου επέρχεται για το 20% των ζευγαριών των κοορτών 1986-1988 και αυτό συμβαίνει κατά μέσο όρο στα 15,5 έτη γάμου. Τέλος, η παρούσα διατριβή, μια πρώτη προσπάθεια δημογραφικής ανάλυσης της σύστασης και διάλυσης των συμβιώσεων στη χώρα μας (αλλά και της ανάδειξης των σχέσεων ανάμεσα στην γαμηλιότητα και την γονιμότητα) δύναται να αποτελέσει το υπόβαθρο και το έναυσμα για την συνέχιση της διερεύνησης των φαινομένων αυτών στο πλαίσιο της ανάπτυξης της έρευνας στα πεδία της δημογραφίας και της κοινωνιολογίας της οικογένειας.