Οι επιδράσεις της ανατολικής χριστιανικής γραμματείας στην "Exameron" του Αμβροσίου Μεδιολάνων
Authors: Τσιτσιπάτη Μαγδαληνή 
Published: January 2023

Η έρευνα μας ξεκινάει με την παρουσίαση του βίου και του συγγραφικού έργου του κεντρικού μας συγγραφέα. Αναφερόμαστε στον λόγο που επιλέχθηκε το συγκεκριμένο θέμα και δίνεται μία περιληπτική προσέγγιση του έργου του Exameron, όπου παρουσιάζονται οι επιδράσεις τις οποίες δέχτηκε στη διαμόρφωση του πονήματός του. Η έρευνά μας εστιάζεται κυρίως στην προσέγγιση της αμβροσιανής και βασιλειανής Εξαημέρου. Η εργασία αποτελείται από τρία κεφάλαια. Στο πρώτο κεφάλαιο αναφερόμαστε στον βίο και το συγγραφικό έργο του Αμβροσίου Μεδιολάνων. Επίσης ασχολούμαστε με την δομή και το περιεχόμενο της συγγραφής Exameron. Ο Αυρήλιος Αμβρόσιος (Aurelius Ambrosius) κατάγονταν από τη ρωμαϊκή συγκλητική οικογένεια των Αυρηλίων Συμμάχων. Λάτρης των γραμμάτων σπουδάζει γραμματική, ρητορική, διαλεκτική, αριθμητική, γεωμετρία, μουσική και αστρονομία. Ο Αμβρόσιος φτάνει στην πόλη με σκοπό να ηρεμήσει τα πνεύματα και τότε ακούγεται μία φωνή: «Ambrosium episcopum». Συνέβαλε δημιουργικά στη λατρευτική ζωή της Εκκλησίας, μόρφωσε τον κλήρο και ήταν ένθερμος υποστηρικτής της εκλαϊκευμένης Θεολογίας και του μοναχισμού. Το μεγαλύτερο μέρος της συγγραφής του Αμβροσίου αποτελείται από επεξεργασμένα κηρύγματα. Διακρίνονται για τον οικοδομικό τους χαρακτήρα, τη σαφήνεια και το ρητορικό τους ύφος. Στα κείμενα του κυριαρχεί ο βιβλικός λόγος ο οποίος συνήθως ερμηνεύεται αλληγορικά από επίδραση του Φίλωνα Αλεξανδρέα και του Ωριγένη. Ο Αμβρόσιος ήταν άριστος γνώστης της ελληνικής γλώσσας. Επιδράσεις δέχεται και από τον Κυπριανό Καρχηδόνος και τον Ιλάριο Πικτάβων. Ιδιαίτερη αγάπη τρέφει για τον Όμηρο, τον Ξενοφώντα, του τραγικούς ποιητές, τον Αριστοτέλη, τους Επικούρειους, τον Πλάτωνα και τους νεοπλατωνικούς φιλοσόφους, ενώ από τους Λατίνους εντυπωσιάζεται από τον Βιργίλιο, τον Κικέρωνα, τον Σαλλούστιο και τον Σενέκα. Ο Αμβρόσιος συνέταξε ερμηνευτικά, κατηχητικά, δογματικά - αντιαιρετικά, ηθικά και ασκητικά έργα, ύμνους τους οποίους και μελοποίησε, Λόγους και Επιστολές. Η χρονολόγηση πολλών έργων του είναι πολύ δύσκολη. Η Εξαήμερος (Exameron) αποτελεί γνήσιο έργο του Αμβροσίου, το οποίο συνέταξε περί το έτος 387 και απαρτίζεται από εννέα Ομιλίες για τη δημιουργία του κόσμου. Η Εξαήμερος του Αμβροσίου έχει ένα δικό της χαρακτήρα, όπως η χρήση της αλληγορίας στην ερμηνεία της Αγίας Γραφής, οι δραματικές και ζωντανές περιγραφές, τα δάνεια από Λατίνους Πατέρες, αλλά το κυριότερο είναι η οργάνωση του έργου, που δείχνει ότι ο επίσκοπος των Μεδιολάνων είχε διαφορετικού είδους ανησυχίες σε σχέση με το Μ. Βασίλειο.Στο δεύτερο κεφάλαιο της διατριβής αναφερόμαστε στις επιδράσεις που δέχτηκε. Το έργο του παρουσιάζει στενή εξάρτηση από τις αντίστοιχες Ομιλίες του Μ. Βασιλείου αλλά και από συναφή έργα του Ιππολύτου και του Ωριγένη. Οι επιρροές από τον Καππαδόκη ιεράρχη είναι έκδηλες στη διαίρεση του έργου, αλλά και στη συνολική δομή με την οποία εκτυλίσσονται οι σκέψεις του. Επιδράσεις, όμως, σε μικρότερο βαθμό, συναντάμε και από άλλους συγγραφείς όπως ο Φίλων τον Αλεξανδρέα, ο Κλήμη Ρώμης και ο Ιωάννης Χρυσόστομος. Στο τελευταίο κεφάλαιο γίνεται ανάλυση κάθε μίας μέρας της δημιουργίας χωριστά έχοντας ως κύρια κείμενα σύγκρισης για τον Αμβρόσιο Αμβρόσιο «Αμβρόσιος Μεδιολάνων, Sancti Ambrosii Opera, pars I, Exameron, De paradiso, De Cain et Abel, De Noe, De Abraham, De Isaac, De bono mortis, ed. C. Schenkl, CSEL 32, Vindobonae 1896, σελ. 1- 261» και για τον Μέγα Βασίλειο «Μ. Βασίλειος, Eἰς τήν ἑξαήμερον, ed. St. Giet, Basile de Césarée, Homélies sur l’Héxaeméron, SC 26, Paris 1949». Το τι πραγματικά απασχολεί τον κάθε συγγραφέα γίνεται εμφανές από τις πρώτες γραμμές. Ο Αμβρόσιος από την πρώτη στιγμή ασχολείται κυρίως με τους φιλοσόφους. Επισημαίνει ότι ο Μωυσής τονίζει τη φράση «εν αρχή ο Θεός δημιούργησε τον ουρανό και τη γη» για να διορθώσει τις φιλοσοφικές δοξασίες και παρανοήσεις. Από την άλλη πλευρά ο Βασίλειος θεωρεί ότι οι φιλοσοφικές ιδέες μπορούν να βοηθήσουν στην κατανόηση του Θεού αν και η απλότητα βρίσκεται στην πίστη, που είναι πιο δυνατή από τα λογικά επιχειρήματα. Για την τρίτη ημέρα της Δημιουργίας η αμβροσιανή Εξαήμερος δίνει την απεικόνιση του τρόπου με τον οποίο χρησιμοποιεί τo περιεχόμενο της πηγής του για τους δικούς του σκοπούς. Από την άλλη ο Βασίλειος αναφέρεται σε κατάκοπους θεατές που παρακολουθούν με συνεχή θαυμασμό τα κατορθώματα που εκτελούνται στα θέατρα και την αρένα και ενθαρρύνει τους πιστούς να δείξουν την ίδια επιμέλεια στο άκουσμα του Πνεύματος του Θεού και στον αναλογισμό της μεθοδικής διευθέτησης της δημιουργίας. Στην πέμπτη Ομιλία και οι δύο συγγραφείς κινούνται στην ίδια γραμμή, υποστηρίζοντας ότι η βλάστηση εμφανίστηκε πριν τη δημιουργία του ήλιου, με σκοπό να διασκορπίσουν κάθε σκέψη ότι ο ήλιος είναι η θεϊκή πηγή ζωής.Ο Βασίλειος ξεκινάει την έκτη Ομιλία του προτρέποντας το ποίμνιό του να αναζητήσει την αλήθεια. Από την άλλη ο Αμβρόσιος συνεχίζει να φιλονικεί με τους αντιπάλους του. Στο τέλος καταλήγουν να βρίσκονται σε διαφορετικούς δρόμους. Από την μια ο Βασίλειος καταλήγει με μία προσευχή ότι οι πιστοί θα αναγνωρίσουν τον Θεό στη δημιουργία Του και θα τραφούν με πνευματική τροφή. Από την άλλη ο Αμβρόσιος επιτίθεται στην ειδωλολατρική πρόληψη ότι ο αριθμός τέσσερα είναι «άτυχος» και ένας ισχυρισμός ότι τα πονηρά πνεύματα διέδωσαν αυτή την αντίληψη, όταν είδαν ότι το Πάθος του Κυρίου την 14η του μηνός Νισάν έφερε το τέλος της κυριαρχίας τους.Στην έβδομη Ομιλία ο Αμβρόσιος προχωράει στη δημιουργία της θαλάσσιας ζωής. Στην όγδοη Ομιλία προσπαθεί να δημιουργήσει μία νέα σχέση επικοινωνίας και εμπιστοσύνης με το ποίμνιό του και την αφιερώνει στα πτηνά, τα οποία θεωρεί «ένα ξεχωριστό κίνητρο για προσευχή» εξαιτίας της μελωδίας τους. Από την άλλη ο Βασίλειος κάνει δριμεία επίθεση, ήδη από τα εισαγωγικά του σχόλια, στην άποψη ότι η Γη έχει ψυχή και ασκεί κριτική στη φιλοσοφική θεώρηση πως δεν υπάρχει διαφορά μεταξύ της ανθρώπινης και της ζωικής ψυχής.Στην τελευταία Ομιλία ο Βασίλειος υπερασπίζεται την ερμηνεία της Γραφής εναντίον των αλληγοριστών ενώ ο Αμβρόσιος φαντάζεται τον εαυτό του να συμμετέχει σε ένα σοφιστικό αγώνα (agon sapientiae), του οποίου έφτασε η τελευταία ημέρα. Παρουσιάζει την ιδιαίτερη ευλογία που έλαβε ο άνθρωπος σε σχέση με την υπόλοιπη δημιουργία και προσπαθεί να αποδείξει ότι ο ζωικός κόσμος δημιουργήθηκε προς όφελος του ανθρώπου. Σε αυτό ακολουθεί τη βασιλειανή θεώρηση και συμφωνεί απολύτως με τον Καππαδόκη ότι ο άνθρωπος δημιουργήθηκε κατ’ εικόνα Θεού, κάνοντας έτσι μία επίθεση προς τους Εβραίους και τους αιρετικούς που υποτιμούν τον ρόλο του Υιού στη δημιουργία. Ο Αμβρόσιος παρουσιάζεται να ακολουθεί ένα διαφορετικό τρόπο σκέψης από το Βασίλειο. Ο πρώτος αμφιταλαντεύεται μεταξύ των διαφορετικών απόψεων και στον δεύτερο έχουμε έντονα πολεμικά και ποιμαντικά στοιχεία.