Ποιήματα των Ελλήνων ποιητών για ('Ελληνες) ποιητές κατά την περίοδο 1850-1980
Authors: Γνησίου Μαρία 
Published: August 2021

Θέμα της διατριβής αποτελεί η εξέταση των ποιημάτων που αφιερώνονται ή απευθύνονται άμεσα στους ποιητές Δ. Σολωμό, Α. Κάλβο, Κ.Γ. Καρυωτάκη και Κ.Π. Καβάφη κατά την περίοδο 1850-1980. Σκοπός της είναι να διερευνηθούν οι λειτουργίες που ασκούν τα ποιήματα για ποιητές και να ερμηνευτεί ο ρόλος τους στη λογοτεχνία. Παράλληλα, μελετήθηκαν τα βιβλία, τα άρθρα, οι κριτικές των ποιητών για τους ομότεχνους στους οποίους αφιερώνουν τα ποιήματά τους, προκειμένου να καταστεί σαφής η σχέση που ενώνει τους δύο ποιητές, σχέση μαθητείας και θαυμασμού, ή αντίθετα, σχέση ανταγωνισμού. Ως βασικό μεθοδολογικό εργαλείο χρησιμοποιήθηκε η θεωρία της διακειμενικότητας όπως διατυπώθηκε από τον Gerard Genette στα βιβλία του Palimpsests - Literature in the Second Degree (1982) και Paratexts: thresholds of interpretation (1987). Σύμφωνα με τον Genette, η διακειμενικότητα είναι η πραγματική παρουσία ενός κειμένου μέσα σε ένα άλλο κείμενο με τη μορφή του παραθέματος, του υπαινιγμού ή της λογοκλοπής. Η μετακειμενικότητα είναι ο σχολιασμός ενός κειμένου από ένα άλλο κείμενο. Η υπερκειμενικότητα είναι ο μετασχηματισμός ή η μίμηση ενός προηγούμενου έργου (υποκείμενο) από ένα μεταγενέστερο (υπερκείμενο). Ως μετασχηματισμός ενός κειμένου θεωρείται η παρωδία του κειμένου αυτού ενώ ως μίμηση, η δημιουργία ενός pastiche. Η διατριβή εστιάστηκε μόνο σε αυτά τα δύο υπερκειμενικά είδη. Η παρακειμενικότητα είναι η σχέση του κειμένου με ό,τι βρίσκεται γύρω από ένα κείμενο όπως η αφιέρωση, ο τίτλος, ένα μότο κ.ά. αλλά και έξω από ένα βιβλίο π.χ. προσχέδια, ημερολόγια. Έτσι, τα ποιήματα που μελετήθηκαν κατατάχθηκαν στις αντίστοιχες κατηγορίες. Τα ποιήματα που ασκούν μετακειμενική λειτουργία σχολιάζουν θετικά ή αρνητικά την ποίηση των ποιητών στους οποίους αφιερώνονται και συμβάλλουν στη δημιουργία του λογοτεχνικού κανόνα. Στην πλειοψηφία τους, βέβαια, τα αφιερωματικά ποιήματα επαινούν τον ποιητή στον οποίον αφιερώνονται, ενώ σε λιγότερες περιπτώσεις διαφαίνεται ο ανταγωνισμός μεταξύ των ποιητών. Τα ποιήματα τα οποία περιλαμβάνουν στοιχεία της ποιητικής του μεταγενέστερου ποιητή που οφείλονται στον ποιητικό του πρόγονο ανήκουν στην καθαυτό διακειμενική λειτουργία και περιλαμβάνουν πολλές διακειμενικές αναφορές στην ποίηση του προγενέστερου ποιητή. Σε αυτά, ο νεότερος ποιητής κάνει σαφή τη μαθητεία του στους ποιητές της ποιητικής παράδοσης. Μέσω αυτών των αφιερωματικών ποιημάτων εκφράζεται και η αναγνώριση κάποιων ποιητών ως πρόδρομων όλης της γενιάς στην οποία ανήκει ο επίγονος ποιητής. Οι παρωδίες και τα pastiche που μελετήθηκαν είχαν ως στόχο τον «διάλογο» με την ποιητική παράδοση και όχι τον ευτελισμό της. Τα παρακειμενικά στοιχεία των ποιημάτων –αφιερώσεις, τίτλοι, υπότιτλοι, μότο – υπηρετούν και αυτά τις διακειμενικές σχέσεις των ποιημάτων και συμβάλλουν στη διεξαγωγή του «διαλόγου» μεταξύ των ποιητικών έργων. Είναι σαφές ότι στην πράξη κάθε ποίημα μπορεί να ασκεί περισσότερες από μία από τις παραπάνω λειτουργίες. Στη διατριβή μελετήθηκαν, όπου ήταν δυνατόν, τόσο η επιρροή που άσκησε καθένας από τους τέσσερις ποιητές στο έργο του ποιητή που έγραψε τα αφιερωματικά ποιήματα όσο και το ποια υπήρξε η πρόσληψη του έργου του Σολωμού, του Κάλβου, του Καρυωτάκη και του Καβάφη από την ποιητική γενιά στην οποία ανήκει ο μεταγενέστερος ποιητής.