Η Παιδεία στην Κωνσταντινούπολη τον 15ο αι.
Authors: Πέτρου Ηλίας 
Published: September 2021

Η παρούσα διδακτορική διατριβή έχει ως στόχο εξέταση και παρουσίαση του συστήματος της Παιδείας στην Κωνσταντινούπολη τον 15ο αι. Πρόκειται για ένα desideratum της έρευνας έως τώρα κυρίως λόγω της παραδοξότητας της περιόδου που εξετάζει. Συγκεκριμένα, αν και κατά τον 15ο αι. η Βυζαντινή Αυτοκρατορία πνέει τα λοίσθια και ο Οθωμανικός κίνδυνος είναι ήδη προ των πυλών, η εκπαίδευση και η παιδεία ανθούν εντός της πρωτεύουσας. Ποιοί λόγοι συνέτειναν σε αυτό και πως επιτελείται αυτή η ύστατη πνευματική αναγέννηση; Η εργασία χωρίζεται σε δύο μέρη όπου το πρώτο κεφάλαιο αποτελείται από τέσσερα κεφάλαια και το δεύτερο από δύο, ενώ συμπληρώνεται με τρία παραρτήματα στο τέλος. Στο πρώτο μέρος εξετάζεται η πνευματική ζωή και η παιδεία στην Κωνσταντινούπολη από την άνοδο του Μανουήλ Β' στον αυτοκρατορικό θρόνο (1391) μέχρι και τις πρώτες δεκαετίες μετά την άλωση του 1453. Εντοπίζονται τα διάφορα σχολεία εντός της Πόλεως όπως επίσης οι λόγιοι και οι διδάσκαλοι που έδρασαν σε αυτά. Εξετάζεται το φαινόμενο της αφίξεως των Ιταλών Ουμανιστών στην Κωνσταντινούπολη με σκοπό να γίνουν μέτοχοι της ελληνικής παιδείας, γεγονός το οποίο θα ανοίξει τις πόρτες για τη μεταφορά της κλασσικής γραμματείας και παιδείας στη Δύση, όπως επίσης και τη συνέχεια της διδασκαλίας του βυζαντινού εκπαιδευτικού curriculum μέσω της Πατριαρχικής Σχολής μετά την άλωση. Το δεύτερο μέρος ασχολείται με πιο πρακτικά θέματα του αντικειμένου της παιδείας και εστιάζει στον εντοπισμό των διαφόρων διδακτικών εγχειριδίων-χειρογράφων μέσα από διάφορες συλλογές και βιβλιοθήκες, τα οποία χρησιμοποιήθηκαν κατά την εκπαιδευτική διαδικασία της περιόδου που εξετάζουμε.Εξετάζεται η διδασκαλία κάθε επιστημονικού αντικειμένου του Trivium όσο και του Quadrivium ξεχωριστά ενώ παράλληλα γίνεται μια προσπάθεια ανασύστασης των διαφόρων βιβλιοθηκών που υπήρχαν στην πρωτεύουσα τον 15ο αι. (Αυτοκρατορική, Πατριαρχική, Μοναστηριακές, Ιδιωτικές). Η σύνθεση της διατριβής στηρίχθηκε κυρίως στην εξέταση των διαφόρων χειρογράφων που παρουσιάζουν σχέσεις με την βυζαντινή εκπαιδευτική διαδικασία σύμφωνα με το περιεχόμενο τους, τα παρασελίδια σχόλια τους και τις διάστιχες γλώσσες τους. Παράλληλα μελετήθηκαν οι αλληλογραφίες των λογίων της περιόδου όπως και τα λοιπά σύγχρονα τους έργα. Τέλος η πλούσια δευτερεύουσα βιβλιογραφία βοήθησε ως προς την ολοκληρωμένη εξέταση της περιόδου. Συμπερασματικά, η λόγια προσωπικότητα του Αυτοκράτορα Μανουήλ Β' μαζί με τον πνευματικό αυτοκρατορικό κύκλο λογίων που το περιστοίχιζε έδωσαν μια νέα ώθηση στον τομέα της παιδείας στην πρωτεύουσα, ιδιαίτερα από τις αρχές του 15ου αι. Παράλληλα, η ήττα των Οθωμανών στην μάχη της Άγκυρας το 1402 που είχε ως αποτέλεσμα την προσωρινή ανακούφιση της Κωνσταντινούπολης όπως επίσης και οι στενές επαφές με τη Δύση (βλ. σύνοδος Φεράρας-Φλωρεντίας στα 1438-1439) που είχαν ως αποτέλεσμα την άφιξη νέων ξενόγλωσσων πλουσίων μαθητών από τη Δύση στην πρωτεύουσα, ενίσχυσαν ακόμη περισσότερο αυτή την ύστατη πνευματική Παλαιολόγεια Αναγέννηση. Όλα τα προαναφερθέντα υπήρξαν αρκετά για τη συνέχεια της ελληνικής παιδείας τόσο στην Ιταλική Δύση όσο και στην Οθωμανοκρατούμενη πλέον Κωνσταντινούπολη.