Η επίδραση της γεωργικής και δασικής διαχείρισης καστανιάς (Castanea sativa Mill.) στις εδαφικές ιδιότητες και τη θρέψη
Authors: Παπαϊωάννου Ευγενία 
Published: October 2023

Η αλλαγή χρήσης γης ασκεί μεγάλη ανθρώπινη επίδραση στο περιβάλλον, κυρίως μέσω της μετατροπής δασικών εκτάσεων σε καλλιεργούμενες. Η αλλαγή χρήσης γης επηρεάζει τις χημικές, φυσικές και βιολογικές ιδιότητες των εδαφών, μέσω των πρακτικών διαχείρισης που εφαρμόζονται. Μία μεγάλης έκτασης αλλαγή χρήσης γης συνέβη το 1979, όταν το ελληνικό κράτος παραχώρησε στους κατοίκους ορεινών κοινοτήτων μεγάλα τμήματα δασικών εκτάσεων με καστανιές, με την προϋπόθεση να εμβολιάσουν τα άγρια δέντρα και να εκμεταλλευτούν το καστανοδάσος ως γεωργική γη. Σκοπός της παρούσας διδακτορικής διατριβής ήταν η μελέτη της επίδρασης της αλλαγής χρήσης γης σε ορισμένες εδαφικές ιδιότητες και στη θρέψη, κάτω από διαφορετική διαχείριση της καστανιάς (Castanea sativa Mill.): α) γεωργική, για την παραγωγή κάστανων (καστανεώνες) και β) δασική, για την παραγωγή προϊόντων ξύλου (συστάδες). Για την υλοποίηση της έρευνας, επιλέχθηκαν πέντε ορεινές περιοχές της Βόρειας και Κεντρικής Ελλάδας (Πάικο, Κάτω Όλυμπος, Παγγαίο, Όσσα και Πήλιο), που φύεται η καστανιά. Σε κάθε περιοχή επιλέχθηκαν πέντε ζεύγη γεωργικά καλλιεργούμενων καστανεώνων και δασικών συστάδων καστανιάς. Από τα συνολικά 25 ζεύγη καστανεώνων και συστάδων καστανιάς, συλλέχθηκαν δείγματα εδάφους από τα βάθη 0-10, 10-20, 20-40 και 40-80 cm, αδιατάρακτα δείγματα εδάφους από τα βάθη 0-10 και 10-20 cm, υγιή φύλλα από τυχαία επιλεγμένα κλαδιά και μέρος νωπού ριζικού συστήματος από τα δέντρα καστανιάς. Από τις συστάδες καστανιάς των περιοχών έρευνας συλλέχθηκαν δείγματα δασικού τάπητα, οριζόντων Oi (επιφανειακός) και Oe + Oa (υποκείμενοι). Επίσης, σε κάθε δειγματοληπτική επιφάνεια μετρήθηκαν οι παράμετροι ανάπτυξης των δέντρων, όπως ο αριθμός, η στηθιαία διάμετρος, το μέσο ύψος και η μέση ηλικία τους. Προσδιορίστηκαν χημικές, φυσικές και βιολογικές ιδιότητες του εδάφους και περιεκτικότητες των διαφόρων θρεπτικών στοιχείων στο δασικό τάπητα και στα φύλλα καστανιάς. Στις συστάδες καστανιάς όλων των περιοχών έρευνας, το ποσοστό της οργανικής ουσίας (LOI), βρέθηκε σημαντικά υψηλότερο στον επιφανειακό ορίζοντα Oi του δασικού τάπητα, σε σύγκριση με τους υποκείμενους ορίζοντες Oe + Oa, ενώ η συσσώρευση της οργανικής ουσίας (t ha-1) βρέθηκε σημαντικά υψηλότερη στους ορίζοντες Oe + Oa. Η συγκέντρωση Κ στο δασικό τάπητα των συστάδων καστανιάς, επηρεάστηκε από την περιεκτικότητα των φυτικών υπολειμμάτων σε Κ. Το Ca βρέθηκε σημαντικά υψηλότερο στον Oi ορίζοντα του δασικού τάπητα σε όλες τις περιοχές έρευνας, ενώ αντίθετα οι συγκεντρώσεις Mg ήταν σημαντικά υψηλότερες στους ορίζοντες Oe + Oa του δασικού τάπητα. Ο Fe, ο Zn και το Mn ήταν αφθονότερα στους ορίζοντες Oe + Oa του δασικού τάπητα. Η επίδραση της ασβέστωσης στο pH των καστανεώνων, καθώς και η έκπλυση των θρεπτικών στοιχείων σε βαθύτερα εδαφικά στρώματα, επηρεάστηκαν από την κοκκομετρική σύσταση του εδάφους. Το γεωργικό σύστημα διαχείρισης χωρίς άροση, με κάλυψη φυτικών υπολειμμάτων και ποώδους βλάστησης, καθώς και η προσθήκη κοπριάς, διατήρησαν τον εδαφικό άνθρακα στους καστανεώνες σε επίπεδα παρόμοια με των συστάδων. Στους καστανεώνες, η αζωτούχος λίπανση δεν αύξησε το Ν του εδάφους επιφανειακά, η ασβεστούχος λίπανση αύξησε το ανταλλάξιμο ασβέστιο στα εδάφη και η φωσφορούχος λίπανση αύξησε ή διατήρησε τη συγκέντρωση του Ρ στο επιφανειακό έδαφος στα ίδια επίπεδα, σε σύγκριση με τις συστάδες καστανιάς. Οι συγκεντρώσεις Κ ήταν χαμηλές στο επιφανειακό έδαφος των καστανεώνων. Η λίπανση με μαγνήσιο, αύξησε τη συγκέντρωσή του στους καστανεώνες και η κατανομή του στο βάθος της κατατομής διευκολύνθηκε από το όξινο pH του εδάφους. Στις συστάδες καστανιάς, το μαγνήσιο μετακινήθηκε από βαθύτερα εδαφικά στρώματα στην επιφάνεια, μέσω του ριζικού συστήματος των δέντρων. Οι συγκεντρώσεις των ιχνοστοιχείων (Fe, Zn και Mn) ήταν αυξημένες στο επιφανειακό έδαφος των συστάδων καστανιάς. Τα χαλκούχα μυκητοκτόνα αύξησαν τις συγκεντρώσεις Cu στο έδαφος των καστανεώνων. Οι περιεκτικότητες όλων των θρεπτικών στοιχείων στα φύλλα, βρίσκονται και στους δύο τύπους χρήσης γης εντός των ορίων επάρκειας για το είδος της καστανιάς, εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις. Ως προς τις φυσικές ιδιότητες του εδάφους, δεν προέκυψαν ουσιαστικές διαφορές μεταξύ των δύο τύπων χρήσης γης, λόγω της ήπιας διαχείρισης των καστανεώνων σε όλες τις περιοχές έρευνας. Στις περιοχές όπου η αλλαγή χρήσης γης αύξησε τις συγκεντρώσεις καλίου στο έδαφος, καθώς και τις περιεκτικότητες αζώτου, φωσφόρου και καλίου στα φύλλα, αυξήθηκε και ο μυκορριζικός αποικισμός. Τα μεγαλύτερα σε ηλικία δέντρα τείνουν να υποστηρίζουν μεγαλύτερο αριθμό μυκητιακών συμβιώσεων, ανεξαρτήτως τύπου χρήσης γης.