Praca zdalna – cechy, uwarunkowania, implikacje dla procesu pracy
Authors:   Katedra Zarządzania Organizacjami, Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach, Polska, Król Małgorzata 
Published: October 2022

Pomimo dynamicznych zmian, jakie zachodzą w procesach gospodarczych oraz w funkcjonowaniu organizacji, wynikających z postępującej mechanizacji, automatyzacji i komputeryzacji, praca ludzka (najemna) nadal stanowi ważny czynnik wytwórczy. Co więcej, rewolucja cyfrowa i rozwój społeczeństwa in- formacyjnego przyczyniły się do ewolucji pracy [Kozioł-Nadolna, Suchocka, 2021, s. 37], a nie − jak zakładał J. Rifkin [2001, s. 296] − do jej końca. Dlatego tematyka pracy zawodowej jest przedmiotem licznych badań i publikacji nau- kowych. Problematyka ta powraca szczególnie w okresach, w których na rynku pracy dokonują się znaczące zmiany lub pojawiają się nowe zjawiska. Pandemia COVID-19, która rozpoczęła się w marcu 2020 r., wywołała zmiany na rynku pracy, ale nie takie, jakich na jej początku się spodziewano [Radlińska, 2020, s. 124]. Wprowadzanie kolejnych lockdownów nie doprowa- dziło, wbrew obawom, do znacznego obniżenia popytu na pracę i wzrostu bez- robocia [Lipka, Król, 2021, s. 2-6], tylko – tam, gdzie było to możliwe – do reorganizacji pracy pracowników. W efekcie na niewystępującą wcześniej skalę rozwinęła się nowa forma organizacji pracy zwana pracą zdalną. Specyfika pracy zdalnej, podobnie jak telepracy, wiąże się ze zmianą wymiaru przestrzeni pracy: jej lokalizacji – z pracy wykonywanej w siedzibie organizacji na pracę wykonywaną poza jej siedzibą oraz wyposażenia pracy – z pracy wykonywanej bez wykorzystania technologii informatycznych na pracę wykonywaną z ich wykorzystaniem [Skowron-Mielnik, 2012, s. 93]. Problematyka pracy zdalnej, jako nowego i dynamicznie rozwijającego się zjawiska na polskim rynku pracy, jest podejmowana przez Autorów od jej wprowadzenia w marcu 2020 r. Wyszukiwanie hasła „praca zdalna” dla publika- cji z okresu 2020-2022 przeprowadzone w dniu 23.06.2022 r. w Google Scholar wyświetliło 698 wyników, natomiast w BazEkon dla tego samego okresu – 93 wyniki, co potwierdza duże zainteresowanie tą tematyką. Jednocześnie w tym samym czasie liczba wydanych książek na temat pracy zdalnej była zdecydowa- nie mniejsza. Na podstawie trzech katalogów bibliotecznych, tj. CINIBA, NUKAT oraz SGH, zidentyfikowano 16 publikacji, w których tytułach znajdo- wała się fraza „praca zdalna”, z czego 7 pozycji stanowiły poradniki, 5 – pozycje z zakresu prawa, a tylko 4 – monografie naukowe [Kozioł-Nadolna, Suchocka, 2021; Sidor-Rządkowska, 2021; Wróbel, 2021; Wróbel, Stefaniuk, 2021]. Ni- niejsze opracowanie ma uzupełnić ten nieliczny katalog publikacji książkowych z zakresu pracy zdalnej. Cel poznawczy opracowania ma trójczłonową strukturę i składają się na niego: - ustalenie specyfiki pracy zdalnej, - rozpoznanie zakresu stosowania pracy zdalnej w okresie pandemii w Polsce, - identyfikacja utrudnień, jakie napotykali członkowie gospodarstw domowych w związku z pracą (i nauką) zdalną, korzyści i negatywnych skutków wyni- kających z tytułu ich stosowania, preferencji dotyczących formy komunikacji i formy organizacji pracy oraz kompetencji do pracy i nauki zdalnej. Natomiast celem aplikacyjnym jest sformułowanie rekomendacji dla podmio- tów gospodarczych dotyczących organizacji pracy w podziale na tradycyjną i zdalną. Opracowanie powstało z wykorzystaniem następujących metod badawczych: - krytycznej analizy piśmiennictwa, - analizy danych statystycznych obrazujących zakres stosowania telepracy i pracy zdalnej oraz ogłoszeń rekrutacyjnych dotyczących pracy zdalnej i pracy hybrydowej, - sondażu diagnostycznego. Praca składa się z trzech rozdziałów. W rozdziale pierwszym przedstawiono koncepcję pracy na odległość (rozproszonej) wykonywanej z wykorzystaniem technologii teleinformatycznych (ICT). Punkt wyjścia stanowią różne podejścia do definiowania telepracy w Polsce od początku XXI w., a także wskazanie na różnorodność stosowanego nazewnictwa. Za literaturą przedmiotu przytoczono rodzaje telepracy, jej wady i zalety oraz zaprezentowano dane statystyczne obra- zujące marginalny zakres wykorzystania tej formy zatrudnienia przez organiza- cje w Polsce. W dalszej części rozdziału pierwszego skoncentrowano się na bliźniaczej do telepracy, co do miejsca i sposobu wykonywania pracy, elastycz- nej formie organizacji pracy, czyli na pracy zdalnej. Omówiono projekt regulacji prawnych odnoszących się do pracy zdalnej oraz wskazano podobieństwa oraz różnice telepracy i pracy zdalnej. Rozdział drugi otwiera prezentacja uwarunkowań stosowania (rozwoju) zdalnej organizacji pracy. Skoncentrowano się przede wszystkim na czynnikach technologicznych, rynkowych, prawnych, organizacyjnych, psychologicznych oraz indywidualnych. Tematyka kolejnego podrozdziału skupia się wokół specy- fiki realizacji funkcji personalnej w warunkach pracy zdalnej. Następnie na pod- stawie danych Głównego Urzędu Statystycznego zaprezentowano zakres wyko- rzystania pracy zdalnej w Polsce w latach 2020-2021. Rozdział kończy analiza udziału ofert pracy zdalnej i hybrydowej w ogóle publikowanych ofert dokonana na podstawie ogłoszeń rekrutacyjnych zamieszczonych na portalu Pracuj.pl. W rozdziale trzecim przedstawiono wyniki badań własnych zrealizowanych metodą sondażową w okresie od 6.01.2021 do 8.02.2021 r. Badania obejmowały zagadnienia dotyczące zakresu pracy i nauki zdalnej w gospodarstwach domo- wych, trudności, korzyści i negatywnych skutków pracy i nauki zdalnej, prefe- rencji w zakresie sposobów komunikacji i formy organizacji pracy, a także su- biektywnej oceny kompetencji do pracy i nauki zdalnej.