Suûd es-Sen’ûsî’nin Sâku’l-Bâmbû Romanında Aidiyetsizlik Bunalımı
Authors: ARSLAN Adnan 
Published: December 2019

İnsanın hadsiz
ihtiyaçları içerisinde bir kısmı kaçınılmaz olma bakımından diğerlerinden çok
daha önceliklidir. Aciz ve zayıf olarak yaratılmış insan tabiatının kaçınılması
mümkün olmayan bu ihtiyaçlarından birisi de onun herhangi bir mercie ait olma
(aidiyet) ihtiyacıdır. Adı ne olursa olsun; din, millet, vatan, bayrak vb. tüm
bunlar insanın varoluşu ile beraber gelen aidiyet duygusunun yansımalarıdır. Bu
makale Kuveytli roman yazarı Suûd Sen’ûsî’nin Sâku’l-bâmbû romanında Kuveyt’e
ev hizmetçisi olarak gelen Filipinli bir kadının, ev sahibesinin oğlu ile
nikâhlı ama gizli bir ilişkiden dünyaya gelen bir çocuğun bunalımlarını nasıl
yansıttığını ele alacaktır. Çocuk fiziki yapısı ile Araplara benzediği için
Filipinler’de kendini yabancı hissederken, pasaportunu taşıdığı Kuveyt’e yıllar
sonra geri döndüğünde de bu kez Filipinli olmasından dolayı akrabaları
tarafından dışlanmıştır. Roman, Filipin-Kuveyt ve Hristiyan-Müslüman
aidiyetleri arasındaki belirsizlikten dolayı bulantılı ruh hali taşıyan Jose
karakteri özelinden Güney Doğu Asya’dan Körfez ülkelerine rızık telaşı için
gelen işçilerin sosyoekonomik sorunlarına dikkat çekmeye çalışmaktadır. Girişte
Körfez ülkelerinde nüfusun yarısından fazlasını teşkil eden yabancı işçilerin
bu ülkelere geliş hikâyesine göz atılacaktır. Daha sonrasında ise kısaca
romanın özeti verilecek ve ana teması olan “aidiyetsizlik bunalımı” tahlil
edilecektir.

Özet: Suriye
ve Mısır 1973 yılında daha önceki savaşlarda kaybettikleri topraklarını ve
uluslararası sahnede rencide olan itibarlarını geri almak için İsrail’e karadan
ve havadan saldırı başlatmıştır. Bu saldırı karşısında İsrail’in zor durumda
kalacağını anlayan başta Amerika Birleşik Devletleri olmak üzere bazı batılı
ülkeler İsrail’e her türlü askeri yardımı göstermiştir. Bu yardımlar sayesinde
Suriye ve Mısır orduları hedefledikleri amaçlarına ulaşamamıştır. Batılı
ülkelerin İsrail’e göstermiş oldukları bu tutum elinde büyük miktarda petrol
rezervi bulunan başta Suudi yönetimi olmak üzere diğer körfez ülkelerinin
tepkisini çekmiştir. Ellerinde askeri olarak pek güçlü bir seçenek bulunmayan
körfez ülkeleri ellerindeki petrolü ilk defa politik bir koz olarak kullanmayı
denemişlerdir. Petrol ihraç eden bu ülkeler tepki olarak petrol üretimlerini
azaltmışlardır. Bunun bir sonucu olarak ham petrol fiyatları yükselmiş ve
sanayileşmiş ve dolayısıyla da petrole bağımlı hale gelmiş batılı ülkelerin
ekonomisi bu karardan olumsuz etkilenmiştir. Buna karşılık olarak Körfez
Ülkeleri petrol fiyatlarının üç dört kat yükselmesinden dolayı ani ve devasa
bir servete kavuşmuştur. Elde ettikleri bu serveti pek çok alanda kalkınmaya
yönlendiren Körfez Ülkeleri yabancı iş gücüne ihtiyaç duymuştur. Eğitim,
sağlık, şehircilik vb. alanlarda ihtiyaç duyulan kalifiye eleman ihtiyacı ilk
etapta Mısır, Suriye, Sudan gibi diğer Arap ülkelerinden karşılanmıştır. Ancak
yıllar ilerledikçe petrol fiyatlarında gerileme yaşanmış ve dolayısıyla da
petrol gelirleri azalmıştır. Bu azalma sadece petrole dayalı ekonomileri olan
Körfez Ülkelerini daha ucuz iş gücü aramaya sevk etmiştir. İlk başta Arap
ülkelerinden sağlanan yabancı istihdam, yönünü ekonomik olarak çok zayıf
durumda olan Uzak Doğu Asya ülkelerine çevirmiştir. Başta Filipinler olmak
üzere Endonezya, Bangladeş ve Malezya gibi ülkelerden çok düşük ücretle işçi
hizmet sektöründe çalışmak için Körfez Ülkelerine göç etmiştir. Çok düşük
ücretlerle çalıştırılan bu kesim haksızlıklara ve ayrımcılıklara maruz
kalmıştır. Sosyal haklardan mahrum bırakılan Uzak Doğu Asya kökenli yabancı iş
gücünün karşı karşıya kaldığı haksızlıklar zaman içerisinde pek çok acı verici
hikâyelerin de konusu olmuştur. Hayatı ve insanı tüm ayrıntıları ile yansıtmayı
amaç edinen Modern roman, mağdur ve mazlum bu kesimin hikâyelerini tema
edinmiştir. Kuveytli yazar Suûd es-Sen’ûsî’nin 2012 yılında yayımladığı
Sâku’l-Bâmbû (Bambu Çubuğu) romanı bu romanlardan biridir. Eser yayımlandıktan
kısa bir süre içerisinde Arap dünyasında ilgiye mazhar olmuş ve 2013 yılında
Uluslararası Arap Romancıları ödülüne layık görülmüştür. Beş bölüm ve bir
“son”dan oluşan romanda her bir bölüm kendi içerisinde 1,2,3… şeklinde
başlıklara ayrılmıştır. Orta hacimli kabul edebileceğimiz eserde yazar,
Filipinli bir anne ve Kuveytli bir babadan dünyaya gelen Jose’nin dilinden
“vatansızlık”ın bunalımını, otobiyografik bir atmosferde aktarmaktadır. Jose’ye
ait hatıra ve günlüklerin İbrahim Selâm adında bir çevirmenin Filipin dilinden
Arapçaya tercüme edilmiş olarak gösterilmesi hatta eserin girişinde bu
çevirmene ait özgeçmiş içeren bir önsözün bulunması eserin gerçekçiliğini
artırmak amaçlı olduğu düşüncesini uyandırmaktadır. Filipinlerden çalışmak için
Kuveyt’e gelen Josephine, 1985 yılında ülkenin en saygın ailelerinden birinin
yanına yerleştirilmiştir. Evin sahibi olan yaşlı kadının Raşit adında bir oğlu
bulunmaktadır. Raşit, evlerinde hizmetçi olarak çalışan Josephine’e ilgi duymuş
ve onunla ülkemizde “imam nikâhı” olarak bilinen bir nikâhla gizlice
evlenmiştir. Zira Kuveyt’te evde hizmetçilik yapan bir yabancı kadınla Kuveytli
bir erkeğin evlenmesi ailenin saygınlığına ve şerefine gölge düşürecek büyük
bir ayıp kabul edilmektedir. Ev içinde ve dışında ancak gizlilikle bir araya
gelebilen çiftin gizledikleri evlilik en nihayetinde aylar sonra ortaya
çıkmıştır. Josephine ile birlikte evden kovulan Raşit kendine geçici olarak
başka bir ev bulmuştur. Çocuklarının doğması ile birlikte annesinin tavrının
değişeceğini düşünen Raşit ve eşi hayal kırıklığına uğramıştır. Daha sonra
annesinin asla razı olmayacağını anlayan Raşit en sonunda yaşadığı bu bunalımlı
vaziyete direnme gücünü kaybetmiş ve eşini çocuğuyla beraber Filipinler’e geri
göndermiştir. Bu gelişmeyle birlikte Jose ya da diğer adıyla İsa’nın, -kurgunun
özellikle masaya yatırdığı- “kimlik bunalımı” sorunu çok yönlü olarak ele
alınmaktadır. Henüz yaşını doldurmadan Kuveyt’ten annesi ile beraber ayrılan
Jose’nin yıllar sonra yirmili yaşlarda tekrar “vatan özlemi” ile Kuveyt’e
dönünceye kadar geçen sürede başından geçen “ailevi olumsuzluklar” ve “yerli
yerince oturamamış, merciini bulamamış aidiyet duygusunun kendisinde meydana
getirdiği bunalımlar” romana ayrıntılı ve derinlikli olarak yansıtılmıştır.
İlginç bir rastlantı sonucu Filipinler’de Jose’nin babasının en yakın
arkadaşlarından Gassân ile tanışması ile hayalindeki Cennet “Kuveyt”e dönüş
gerçekleşmiştir. Filipinler’de kendi yakın çevresinde Kuveytli bir babadan
dünyaya geldiği ve sima olarak da Araplara benzediği için “Arabo” olarak anılan
“İsa”nın “Jose”ya doğru yolculuğu büyük bir ümitle başlamıştır. Ancak
Filipinler’de yaşadığı bunalımın belki de daha fazlası Kuveyt’te kendisini
beklemektedir. Zira babası Irak ordusunun Kuveyt’i işgal ettiği yıllarda
öldürülmüştür. Babasının annesi her ne kadar torunu “Jose”yi ilk başta sıcak
karşılamış olsa da Kuveyt’te yabancılara karşı uygulanan dışlayıcı tavır onu
kendi kanından olan torununa karşı olumsuz tavır sergilemesine neden olmuştur.
Eser, neredeyse bir asırdır devam eden “Arap toplumu eleştirisi romanları”
geleneğinin devamıdır. Gayet anlaşılır dili ve muğlaklıktan uzak sade üslubu
ile derin psikolojik analizlerde bulunabilmesi ve epizot sonlarında sorunları
çözümsüz bırakarak gerilimi canlı tutması ve bu şekilde sürükleyiciliği sağlaması
eserin kurgusal sağlamlığını pekiştirmiştir. Aynı zamanda bir Gayr-i Müslim’in
Müslümanlar arasında kendisini nasıl hissettiğini ya da hissedebileceğini
göstermesi açısından roman, din psikolojisi ve din sosyolojisi alanında
araştırma yapanlar için Arap toplumu içerisinden kurgusal malzeme sunmaktadır.