The Armenian Paradox Of Sergei Parajanov
Authors: Galstanian Naïri 
Published: October 2024

Sergei Parajanov once said that he was born not on January 9, 1924, as is generally accepted, but rather in November 1923. He said that his father, overjoyed to have finally had a son, spent several weeks partying and drinking before deciding to go and record the birth of his son at the civil registry office. Consequently, according to this true or invented story, Parajanov’s centenary coincides with the centenary of Armenian cinema, which was celebrated in Yerevan in November 2023, and to which this article was written. In the Western world, presenting Parajanov as an “Armenian filmmaker” is not always self-evident, since he is rather characterized as of Armenian “origin”, or Armenian “decent”, and even sometimes as a “Georgian”, “Russian”, or “Soviet” artist. Parajanov’s work can be comprehended within a global Paradox, which consists in freely and unexpectedly crossing the conventional borders and limits, including semantic definitions. This principle theoretically and visually focuses on Parajanov’s masterpiece The Color of Pomegranates, which is arguably the best film of the Armenfilm studio. It was also described by some critics as a “nonfilm”, since it disrupts the very essence of cinema: the movement. Thus, the terms “Armenian” and “filmmaker” are simultaneously exact and problematic. Hence, Parajanov’s paradox can be defined as his unique ability to stand on both sides of the borders (or the definitions) at the same time. The article investigates this fundamental paradox regarding Sergei Parajanov’s Armenian identity.
Համաձայն մի պատմության, որը պատմում էր Սերգեյ Փարաջանովը, ինքը ծնվել է ոչ թե 1924 թվականի հունվարին, ինչպես համարում են, այլ 1923 թ. նոյեմբերին: Հայրը, ըստ նրա, այնքան է ուրախացել, որ վերջապես որդի է ունեցել, որ ուրախությունից մի քանի շաբաթ խնջույք է արել: Հետևաբար, ըստ այս հորինված կամ իրական վարկածի, Փարաջանովի 100-ամյակը զարմանալիորեն համընկնում է հայ կինոյի 100-ամյակի հետ, որը նշվեց Երևանում, 2023 թ. նոյեմբերին, ինչի առիթով էլ գրվել է այս հոդվածը: Փարաջանովի՝ «հայ կինոռեժիսոր» (Armenian filmmaker) ձևակերպումը խնդրահարույց է Արևմուտքում, որտեղ հաճախ ասվում է ոչ թե «հայ», այլ «ծագումով հայ» կինոռեժիսոր: Երբեմն նաև նա ներկայացվում է որպես «վրացի», «ռուս» կամ «խորհրդային» արվեստագետ: Փարաջանովի ստեղծագործական ամբողջությունն ընդգրկված է մեկ ընդհանուր պարադոքսի մեջ, որը կարելի է բնորոշել որպես պայմանական սահմանագծից այս կամ այն կողմ ազատ և անսպասելիորեն անցնելու յուրահատուկ ճկունություն: Դա վերաբերում է նաև իմաստաբանական (սեմանտիկ) սահմանագծին և սահմանմանը: «Նռան գույնը» ֆիլմում այս սկզբունքը տեսականորեն և տեսանելիորեն խտացված է: Անգամ որոշ կինոքննադատներ համարել են, որ «Նռան գույնը» բնավ ֆիլմ չէ, քանի որ այն խախտում է կինոյի էությունը որպես «շարժում»: Այսպիսով, Փարաջանովին որպես «հայ կինոռեժիսոր» բնութագրության երկու բառերն էլ խնդրահարույց դարձան, մինչդեռ երկուսն էլ ճշգրիտ են: Այսինքն` պարադոքսի էությունը նրա մեջ է, որ Փարաջանովին հաջողվում է գտնվել սահմանագծի հակադիր կողմերում միաժամանակ:
Сергей Параджанов рассказывал, что он родился не в январе 1924 г., а в ноябре 1923 г., и отец так радовался рождению сына, что отмечал это событие несколько недель подряд и лишь потом оформил свидетельство о рождении сына. Соответствует это истине или нет, неизвестно, но столетие С. Параджанова магическим образом совпадает со столетием армянского кино, которое отмечали в Ереване в ноябре 2023 г. На Западе представлять Параджанова как «армянского кинорежис-сера» весьма проблематично: там предпочитают говорить о нем как о режиссере «армянского происхождения» (или о его «армянских «кор-нях»). Иногда его даже представляют как «грузинского», «русского» либо «советского» кинорежиссера. Творчество Сергея Параджанова состоит из одного общего пара-докса, который можно охарактеризовать как (свободное, неожиданное) пересечение условных и общепринятых рубежей, в том числе и семантических определений. Этот принцип теоретически и визуально сконцентрирован в фильме «Цвет граната» – шедевре Параджанова, который считается лучшим фильмом киностудии «Арменфильм». В свое время некоторые кинокритики даже охарактеризовали «Цвет граната» как «нефильм», ввиду того, что он нарушает сущность кино, которое есть «движение». Следовательно, словосочетание «армянский кинорежиссер» одновременно и точное, и проблематичное. То есть, суть парадокса состоит в том, что Параджанову удается находиться по обе стороны определений, или границ, одновременно.