Οι αρχιεπίσκοποι της Σαλαμίνος-Κωνσταντίας της Κύπρου (4ος-10ος αι.)
Authors: Ιωακείμ Φώτιος 
Published: October 2022

Η εργασία αυτή δεν συντελέστηκε απλώς στα καθορισμένα χρονικά πλαίσια εκπόνησης διδακτορικών εργασιών. Στήν πραγματικότητα, αποτελεί προϊόν μίας μακρόχρονης ενασχόλησης περί τήν Κυπριακή Αγιολογία καί Βυζαντινή Ιστορία, καί συγκεκριμένα από τής δεκαετίας τού 1990. Στό πλαίσιο λοιπόν τής πολυετούς αυτής πολυετούς επίπονης και επιμελούς έρευνας στις ανέκδοτες πηγές και στη βιβλιογραφία γιά μία αναθεώρηση τού Αγιολογίου τής Εκκλησίας Κύπρου, προέκυψαν αρκετά νέα δεδομένα καί εκπονήσαμε ικανές αγιολογικές κ.ά. μονογραφίες, σχετικές πρός τήν Κυπριακή Αγιολογία, ειδικώτερα, καί τή Εκκλησιαστική Ιστορία τής Κύπρου, ευρύτερα.Αφού μελετήσαμε επισταμένως τις πηγές και τα ιστορικά δεδομένα της εξεταζόμενης ιστορικής περιόδου προέκυψε η ανάγκη αναθεώρησης και αναβάθμισης των δεδομένων για τους αρχιεπισκόπους της νήσου Κύπρου το χρονικό διάστημα από τον 4ο έως και τον 10ο αιώνα, καθώς ουδέποτε μέχρι σήμερα επιχειρήθηκε παρόμοιο έργο. Με βάση συγκεκριμένα κριτήρια που ορίσθηκαν από την συγγραφή, το χρονικό πλαίσιο, η έδρα και όχι η κυπριακή καταγωγή πραγματοποιείται η σύνταξη του καταλόγου των αρχιεπισκόπων.Στον Πρόλογο περιγράφεται η μέθοδος που χρησιμοποιήθηκε για την προσέγγιση των κειμένων. Η μελέτη εντάσσεται στο πλαίσιο απόπειρας μιας αναθεώρησης του Αγιολογίου της Εκκλησίας της Κύπρου. Περιλαμβάνει την ανάδειξη του βίου, της διδασκαλίας και της αγιότητας αρχιεπισκόπων της νήσου Κύπρου. Πρόκειται για την καταγραφή μιας ιστορικής-γραμματολογικής και αγιολογικής επιστημονικής προσέγγισης μέσα από την παράθεση των γνωστών πηγών. Αναφέρονται τα προβλήματα που παρουσιάστηκαν κατά τη διάρκεια των χρόνων της μελέτης. Ακολουθεί η έκθεση της βιβλιογραφίας, ανέκδοτης και μη, στην οποία περιλαμβάνονται ικανά χγφ που μελετήθηκαν προς τούτο. Στην Εισαγωγή περιλαμβάνονται έξι ενότητες, όπου γίνεται σύντομη αναδρομή στην ιστορία της νήσου κατά την περίοδο της διαμόρφωσης της εκκλησιαστικής οργάνωσης, που κρίθηκε αναγκαία, μια και η πορεία της Εκκλησίας της Κύπρου, της οποίας προίσταντο οι υπό μελέτη αρχιεπίσκοποι, υπήρξε αλληλένδετη με την ευρύτερη ιστορική πορεία της νήσου. Στην πρώτη ενότητα περιγράφεται ιστορικά η χριστιανική Κύπρος κατά τη Ρωμαϊκή περίοδο. Η εισαγωγή του χριστιανισμού στην Κύπρο αφορά άμεσα στη θεματική της έρευνας γιατί αποδεικνύει την ίδρυση και την θεμελίωση των πρώτων επισκόπων με τα σχετικά γεγονότα να μαρτυρούνται στις κυπριακές αγιολογικές πηγές, όπως τα Ύπομνήματα του αγίου Μνάσωνος, οι Περίοδοι καi Μαρτύριον του αποστόλου Βαρνάβα, ο Βίος του αγίου Ηρακλειδίου. Ιδιαίτερης ιστορικής σπουδαιότητας αγιολογικά έργα, όπως το Εγκώμιον εις τόν άγιον Βαρνάβαν, ο Βίος καi πολιτεία τοϋ άγίου καi ένδόξου πατρός ήμών και θαυματουργού Αυξιβίου και, τέλος, τα Συναξάρια της Μεσοβυζαντινής περιόδου συνδέουν τη θεμελίωση της τοπικής Εκκλησίας με τον 1ο αιώνα. Ακολουθεί η περίοδος των πρώτων αιώνων του Χριστιανισμού στην Κύπρο και η ολοκλήρωση της εκεί εσωτερικής εκκλησιαστικής οργάνωσης. Όπως προκύπτει από τις σωζόμενες αγιολογικές πηγές, κατά τον Μεγάλο Διωγμό στο νησί εντοπίζονται ήδη επίσκοποι και κληρικοί σε όλες αρχαίες πόλεις-βασίλεια της νήσου. Η δεύτερη ενότητα της Εισαγωγής τιτλοφορείται «Η Εκκλησία Κύπρου και οι αρχιεπίσκοποι της κατά την Πρωτοβυζαντινή περίοδο», με ιδιαίτερες αναφορές στην Εκκλησία της Κύπρου κατά τον 4° αιώνα, στη λήξη του Μεγάλου Διωγμού, στην εκπνοή της ειδωλολατρίας, στις επισκοπές της Εκκλησίας Κύπρου, στην αρχαία πόλη της Σαλαμίνος και στον καθορισμό της Σαλαμίνος-Κωνσταντίας ως μητροπόλεως της νήσου, δηλονότι έδρας τόσου του πολιτικού άρχοντος, όσο και του αρχιεπισκόπου Κύπρου. Περιγράφεται η σταδιακή διαμόρφωση του τίτλου του επισκόπου Σαλαμίνος, ως πρώτου τη τάξει στην Εκκλησία της Κύπρου κατά την πρωτοβυζαντινή περίοδο και το κανονικό έθος εκλογής και ενθρόνισης του αρχιεπισκόπου. Στη συνέχεια παρουσιάζεται ο ρόλος της Εκκλησίας κατά τον 5ο αιώνα με τα θρυλούμενα δοθέντα προνόμια από τον αυτοκράτορα Ζήνωνα στον αρχιεπίσκοπο Κύπρου Ανθέμιο και τους εφεξής διαδόχους του. Παρατηρείται η αναβάθμιση της ισχύος του αρχιεπισκοπικού ρόλου και των εκπροσώπων του επί Ιουστινιανού Α' και κατά την περίοδο των χριστολογικών ερίδων (5ος-7ος αι.). Ιδιαίτερη μνεία αφιερώνεται στην ανέγερση του υδραγωγείου Χύτρων-Κωνσταντίας το πρώτο μισό του 7ου αιώνα, εξαιτίας της σημασίας του στην εκκλησιαστική και πολιτική ιστορία της Κύπρου. Από τον 7ο αιώνα αναφέρεται η προσωπικότητα του οσίου Αναστασίου του Σιναΐτου και του πνευματικού περι-γύρου της Εκκλησίας, όπως προβάλλεται μέσα από τα έργα του. Στην τρίτη ενότητα περιλαμβάνεται η περιγραφή της Εκκλησίας της Κύπρου και του ρόλου των αρχιεπισκόπων της κατά τους μέσους βυζαντινούς χρόνους, αρχικά με την περίοδο των αραβικών επιδρομών στο νησί, αρχικά με τις δύο πρώτες επιδρομές μέσα από την αναθηματική επιγραφή του Ιωάννου επισκόπου Σόλων και από ιστορικές, φιλολογικές και αρχαιολογικές μαρτυρίες. Ακολουθούν οι βυζαντινο-αραβικές συνθήκες του 7oυ αιώνα και οι πρόνοιες των συνθηκών αυτών για την Κύπρο καθώς και η μεταφορά των Κυπρίων στην Αρτάκη του Ελλησπόντου (περ. 690-699). Στον απολογισμό συμπεριλαμβάνονται οι άγιοι νέοι μάρτυρες και ομολογητές της Κυπριακής Εκκλησίας κατά την περίοδο των αραβικών επιδρομών. Περαιτέρω, καταχωρούνται γενικά στοιχεία και δεδομένα για την α' και β' Εικονομαχική περίοδο στην Κύπρο και εξετάζεται το γεγονός της εξορίας των εικονόφιλων ομολογητών μοναχών και μοναζουσών στην Κύπρο επί Κωνσταντίνου του Κοπρώνυμου (769-770 μ.Χ.). Το ενδιαφέρον της ιστορικής καταγραφής προκαλεί η χρονική περίοδος της πλήρους επανένταξης της Κύπρου στη βυζαντινή αυτοκρατορία, η μεταφορά της μητρόπολης Κύπρου από την Κωνσταντία στους Λήδρους (σημ. Λευκωσία) στις αρχές του 11ου αιώνα. Στην τέταρτη ενότητα της Εισαγωγής παρουσιάζονται οι εκφάνσεις της εκκλησιαστικής ζωής της Κύπρου από τον 4ο έως τον 10ο αιώνα. Συγκεκριμένα η συμβολή της Κυπριακής Εκκλησίας και των αρχιεπισκόπων της στις Οικουμενικές και Τοπικές Συνόδους και η μοναχική πολιτεία στη νήσο. Στην πέμπτη ενότητα αναδεικνύεται η σπουδαιότητα του Συνοδικού της Κυριακής της Ορθοδοξίας της Εκκλησίας της Κύπρου ως πηγή για τους αρχιεπισκόπους της Κύπρου κατά τη βυζαντινή περίοδο. Στην έκτη, τέλος, ενότητα, εξετάζεται το σημαίνον ζήτημα της αγιότητας των αρχιεπισκόπων Κύπρου που περιλαμβάνονται στο ως άνω Συνοδικό της Ορθοδοξίας της Εκκλησίας της Κύπρου.Το κυρίως σώμα της διατριβής αποτελείται από τρία μέρη με τα δύο πρώτα να είναι δομημένα κατά χρονολογική σειρά. Στο Α' μέρος περιλαμβάνονται λήμματα αρχιεπισκόπων Σαλαμίνος-Κωνσταντίας με χρονολογικά δεδομένα, τόσο για την Πρωτοβυζαντινή, όσο και για την Μεσοβυζαντινή περίοδο. Επισημαίνονται τα μεθοδολογικά στοιχεία του Α´ μέρους με την υποδιαίρεση των λημμάτων σε τέσσερις ενότητες. Στην πρώτη επισημαίνονται και εξετάζονται οι σχετικές με τον εκάστοτε αρχιεπίσκοπο πηγές αναφορικά προς τον Βίο του. Προτάσσονται οι άμεσες πηγές μέσα από ιστορικό-φιλολογικές πηγές, Πρακτικά Οικουμενικών Συνόδων, μαρτυρίες επιγραφών και Μολυβδόβουλλα και μαρτυρίες Εγκυκλίων. Στη β´ υποενότητα εντάσσονται οι έμμεσες αναφορές, το Κυπριακού Συvοδικού της Ορθοδοξίας και οι Κύπριοι ιστοριογράφοι και χρονογράφοι, καθώς αυτοί στα σχετικά τμήματα των έργων τους αρύονται από κάποιο χειρόγραφο του εν λόγω Συνοδικού, όπως και του Αγιολογίου της κατά Κύπρον Εκκλησίας, που συντάχθηκαν τον 12ο αἰώνα. Παρατίθενται οι αγιολογικές πηγές, σnς περιπτώσεις αρχιεπισκόπων Κύπρου των οποίων η αγιότητα έχει ήδη επίσημα ανακηρυχθεί και έχουν ενταχθεί στο Αγιολόγιο της Ορθοδόξου Εκκλησίας. Ο βίος, η ημέρα μνήμης στα Συναξάρια, Μηνολόγια Ευαγγελισταρίων καταγράφονται. Η υμνογραφία, τα άγια λείψανα, οι ναοί και τα αγιωνύμια εξετάζονται, καθώς και οι τυχόν ύπαρξη τοιχογραφιών και οι φορητών εικόνων. Τα χρονολογικά δεδομένα του Βίου, η ανασύνθεσή του και το συγγραφικό έργο του εκάστοτε αρχιεπισκόπου με τη συμβολή του στη θεολογία αποτελούν τις τελευταίες ενότητες, καταγράφοντας αγιολογικά έργα, επιστολές, ομιλίες. Στην Πρωτοβυζαντινή περίοδο αναδύονται διαδοχικά οι προσωπικότητες αρχιεπισκόπων Κωνσταντίας και συγκεκριμένα του αγίου Γελασίου του Ομολογητή, ενός αταύτιστου αρχιεπισκόπου, του αγίου Επιφανίου Α' του Μεγάλου, του Σαβίνου Α´, του Τρωίλου, του αγίου Ρηγίνου, του αγίου Ολυμπίου, του Σαβίνου Β', του Ανθεμίου ή Άνθιμου, του αγίου Γρηγορίου Κωνσταντίας, του Φιλοξένου του Νεωτέρου, έτερου αγνώστου αρχιεπισκόπου, του Στεφάνου, του Ιωάννου επισκόπου Κύπρου και προφανέστατα αρχιεπισκόπου Κωνσταντίας, του Αναστασίου, του Πλουτάρχου, του Αρκαδίου και του Σεργίου. Στη Μεσοβυζαντινή περίοδο καταγράφονται οι αρχιεπίσκοποι Επιφάνιος Β´, ο Μάρκος ή Μακάριος ή Κοσμάς, ο Ιωάννης Α , αρχιεπίσκοπος Κωνσταντίας και Νέας Ιουστινιανουπόλεως, ο Θεόδωρος Α, ο Ιωάννης Β, ο Δαμιανός, ο άγιος Σωφρόνιος Α, ο Θεόδωρος Β, ο άγιος Κωνσταντίνος αρχιεπίσκοπος Κωνσταντίας της Κύπρου, ακολουθεί μια περίοδος αρχιεπισκοπίας άγνωστου ή αγνώστων επί του παρόντος αρχιεπισκόπου Κύπρου (813-850 μ. Χ.), ο Θεόδωρος Γ', ο Επιφάνιος Γ, ο Ευστάθιος, ο από Χύτρων και τέλος ένας ακόμα ανώνυμος αρχιεπίσκοπος Κύπρου. Στο Β' μέρος καταγράφονται οι αρχιεπίσκοποι Κύπρου ολόκληρης της Βυζαντινής περιόδου χωρίς χρονολογικά δεδομένα. Συγκεκριμένα πρόκειται για 11 περιπτώσεις που προκαλούν την αναθεώρηση και την αποκατάσταση κατά το ορθό του καταλόγου των αρχιεπισκόπων της Κύπρου. Η μοναδική αναφορά σ' αυτούς, εκτός από δύο περιπτώσεις, προέρχεται από τους διάφορους τύπους του Συνοδικού της Ορθοδοξίας της κατά Κύπρον Εκκλησίας. Παρατίθενται στοιχεία του συνόλου των αρχιεπισκόπων στο Συνοδικόν της Ορθοδοξίας της Εκκλησίας της Κύπρου, εντοπίζονται βάσει τεκμηρίωσης όσοι ανήκουν στην υπό εξέταση χρονική περίοδο ( 4ος -10ος αι.) και όσοι χρημάτισαν αρχιεπίσκοποι Λήδρων (11ος-13ος αι.). Στο Γ' μέρος παρατίθενται κατά αλφαβητική σειρά τα 19 ονόματα όλων όσων εσφαλμένα καταχωρήθηκαν ως αρχιεπίσκοποι Κύπρου την περίοδο από τον 4ο έως και τον 10ο αιώνα, με τη σχετική τεκμηρίωση. Παρατηρείται η απόπειρα αποκατάστασης της ιστορικής αλήθειας βάσει των πηγών ευρύτερα και ειδικότερα βάσει των πορισμάτων του Α´ μέρους της διατριβής. Ανιχνεύονται περιπτώσεις εσφαλμένως θεωρηθέντων ως αρχιεπισκόπων Κύπρου και σε μεμονωμένα έργα, σημαντικά για την ιστορία της Κύπρου, στα οποία γίνονται παραπομπές. Η εργασία ολοκληρώνεται με την καταγραφή των συμπερασμάτων. Απορρέουν περιφερειακά συμπεράσματα της έρευνας όπως η σταδιακή εξέλιξη του τίτλου του πρώτου τη τάξει επισκόπου της Κύπρου με έδρα τη Σαλαμίνα-Κωνσταντία από επισκόπου σε μητροπολίτη, για να καθιερωθεί μέχρι και σήμερα ο τίτλος αρχιεπίσκοπος. Επίσης έχουν περιληφθεί 35 λήμματα αρχιεπισκόπων επωνύμων και ανωνύμων με γνωστά χρονολογικά δεδομένα και για πρώτη φορά εντάσσονται 6 αρχιεπίσκοποι άγνωστοι προηγουμένως ή λανθάνοντες. Συγκεκριμένα καταγράφονται οι: Στέφανος (αρ. 13), Ιωάννης (13α), Αναστάσιος (αρ.14) Μάρκος (η Μακάριος ή Κοσμάς) (αρ. 19), Έπιφάνιος Γ´· (αρ. 22α) και Θεόδωρος Β' (αρ. 25). Περαιτέρω για ορισμένες περιπτώσεις ήδη γνωστών αρχιεπισκόπων επισημαίνονται νεότερα ή λανθάνοντα βιογραφικά δεδομένα. Διαπιστώνεται ότι η σειρά κατάταξης των προκαθημένων του νησιού στα Συνοδικά δεν είναι ορθή χρονολογικά. Προσεγγίζεται επίσης το θέμα της αγιότητας κάποιων από τους αρχιεπισκόπους.