bluuebunny/crossref_metadata_2025 huggingface dataset:
Contribution of the V.P. Gorychkin Gold Medal Laureates to the Agroengineering Science Development
Authors: Tsench Yu. S.
Published: April 2023

In the practice of the Russian Academy of Sciences, it is established in the main scientific areas to periodically award gold medals named after outstanding domestic scientists of agrarian science on a competitive basis. According to the profile of agroengineering science, such a medal is dedicated to the founder of the doctrine of agricultural machines, Academician Vasily Prokhorovich Goryachkin. (Research purpose). To carry out a survey of the agricultural engineering science from the historical perspective, summarize its scientific achievements and recreate a holistic picture of the scientific heritage left by the followers of V.P. Goryachkin, who are known in the agricultural engineering science as laureates of the Gold Medal of the Russian Academy of Sciences named after V.P. Goryachkin. (Materials and methods). The article traces the development of scientific ideas of V.P. Goryachkin in the works of renowned domestic scientists in the agricultural engineering sciences. (Results and discussion). The article presents a holistic picture of the scientific achievements from 1971 to 2022 made by the followers of V.P. Goryachkin, those who were awarded the Gold Medal named after him. For more than 50 years, fifteen outstanding scientists have been awarded the Gold Medal of the Russian Academy of Sciences named after V.P. Goryachkin, in particular: V.A. Zheligovsky (1971), I.I. Artobolevsky (1974), P.I. Vasilenko (1977), I.A. Budzko (1986), G.E. Listopad (1989), N.I. Klenin (1992), N.V. Krasnoshchekov (1995), V.I. Chernoivanov (1998), I.P. Ksenevich (2001), L.P. Kormanovsky (2004), V.M. Kryazhkov (2008), V.I. Syrovatke (2011), E.V. Zhalnin (2014), A.I. Zavrazhnov (2018), M.N. Erokhin (2022). (Conclusions) Outstanding Russian scientists, laureates of the Academician V.P. Goryachkin gold medal made a huge contribution to the further development of agroengineering science and education, the formation of fundamental scientific schools, the development of theoretical and practical foundations for the creation of innovative technologies, systems and machine complexes.
Increasing the Operating Lifetime of Wearable Working Bodies of Agricultural Machines
Authors: Lobachevskiy Ya. P. , Mironov D. A. , Mironova A. V.
Published: April 2023

The eﬃciency of agricultural machine and tool operation is noted to significantly depend on the characteristics of the working bodies. The paper emphasizes the importance of working bodies’ reliability and operating lifetime which largely depend on wear resistance, strength, as well as design features. (Research purpose) To substantiate the choice of eﬀective modern directions to increase the operating lifetime of wearable agricultural machine working bodies, the choice of types and characteristics of the materials used and technological methods for their hardening. (Materials and methods) The many years’ experience of the FNAC VIM in this area has been studied. A concept analysis of the relevant technical information has been conducted. (Results and discussion) The basics and conditions of abrasive wear of agricultural machinery parts are presented. The concept of "structural wear resistance" is clarified. The paper analyzes the materials (steels, hard alloys) of the working bodies of the agricultural machines used in Russia and abroad. Their main comparative physical and mechanical characteristics are pointed out. A method is proposed for selecting basic design parameters based on the strength characteristics of the materials used. Surfacing technologies for hardening the agricultural machine working bodies are compared. The paper substantiates the most eﬀective technological options, individual technical and economic parameters, recommendations for the use of materials. (Conclusions) It is proved that the use of surfacing technologies leads to a 1.5-4.5-times increase in the operating lifetime of working bodies and significant economic eﬃciency.
The Development of PISA-based Numerical Problem Using the Context of Religious Day during the Pandemic
Authors: Sepriliani Sisca Puspita , Zulkardi Zulkardi , Putri Ratu Ilma Indra , Samsuryadi Samsuryadi , Alwi Zahra , Meryansumayeka Meryansumayeka , Jayanti Jayanti , Nusantara Duano Sapta , Sistyawati Risda Intan , Tanjung Ayu Luviyanti , Aprilisa Shinta , Pratiwi Riszky Pabela
Published: April 2023

This study aims to produce valid and practical PISA-based numerical problems in the context of the pandemic period and to find out the role of the questions in the form of potential effects on the mathematical literacy skills of secondary school students. This research uses developmental research design, which has 2 stages, namely preliminary and formative evaluation (self evaluation, expert review, one-to-one and small group validation, and field test). The participants in this study were students in Grade 8 who were under the age of 15 and different levels of skills. Data analysis was done descriptively by conducting observations, tests, interviews, and document analysis. The research was conducted face-to-face and via Zoom and WhatsApp Group (WAG) to produce valid and practical PISA-like arithmetic questions. Based on the students' responses, it can be stated that the questions presented are in the practical category because they can be completed quickly by students, they can be understood well by students, and they have the potential effect on students' mathematical literacy skills. In addition, there is a diversity of answers between one students and another according to the level of difficulty that is appropriate for Grade 8 students. This proves that a PISA-like numeration problem in the context of the religious day during a pandemic can help improve students' mathematical literacy.
Development of E-module Using Bengkulu Contexts to Improve Literacy Skills of Junior High School Students
Authors: Susanta Agus , Sumardi Hari , Zulkardi Zulkardi
Published: April 2023

This research aims to produce a valid and practical e-module using the Bengkulu context that potentially affects students' literacy skills to understand the materials of patterns and number sequences. This research employed a research and development method. The development stages refer to Plomp’s five developments: (1) preliminary research, (2) the prototype-making stage, and (3) the assessment stage. The subjects of this research were 24 eighth-graders of  SMP Negeri 6 Bengkulu City. The data collection techniques of this research were observation and test. Meanwhile, the research instruments were validation instruments, questionnaires, and literacy test questions. Validity analysis was conducted descriptively and consisted of an analysis of validity, practicality, and literacy test results. The average score of the expert validity is 0.64 and meets the valid criterion. The e-module has a practical category with a score of 3.55, and the requirements are very practical. The e-module has impacted students' literacy skills with an average score of 74.25 or good criteria. Moreover, e-module using Bengkulu context problems can encourage students to improve their mathematical literacy skills.
Монголын нэгэн шилдэг эрдэмтэн физикчийг дурсан санах минь үү
Authors: Б Чадраа
Published: April 2023

Монгол туургатны дундаас товойн гарч гадаадын физикчдийн дунд нэрд гарсан эх орондоо цөмийн физикийг хөгжүүлэхэд онцгой хувь нэмэр оруулсан хүний нэг бол академич Намсрайн Содном гуай билээ.
Глобалаар сүлэгдсэн төлөв ба хонкуренцийн холбоо
Authors: Ц Хос-Очир , Д Улам-Оргих
Published: April 2023

Квант корреляцийг илэрхийлэх хэмжигдэхүүнийг олох нь одоо үед физикчдийн сонирхлыг ихэд татаж байна. Энэ ажилд бид ийм хэмжигдэхүун болох [1]-д тодорхойлсон глобал  дгэлүслийг [2]-д тодорхойлсон конкуренцитэй эквивалент болохыг баталсан ба энэ нь эдгээр тодорхойлолтыг цааш өргөтгөх боломжийг нээж байна.
Сөрөг Керр Орчинд Тарах гэрлийн стационар TM долгионы оронд диэлектрикийн функц параметруудаас хамаарах нь
Authors: Г Очирбат , О Нямсүрэн
Published: April 2023

Сөрөг керр орчинд тарах гэрлийн стационар ТМ цахилгаан соронзон долгионы оронгийн амплитудууд диэлектрикийн функцээр илэрхийлэгддэг. Диэлектрикийн функцийн координатаас хамаарах хамаарлыг тодорхойлох дөрвөн сул параметр агуулсан бөгөөд ерөнхий хэлбэртээ элементар 6а тусгай функцээр илэрхийлэгддэггүй квадратур томъёо бий[1]. Энэ ажилд параметруудын утгын огторгуйг мужилж, муж бүрд диэлектрикийн функцийн координатаас хамаарах хамаарал ямар төрхтэй байхыг шууд хэлж чадах рецепт боловсруулав.
Сөрөг керр орчин дахь гэрлийн стационар ТМ долгионы фазын шинжилгээ
Authors: Г Очирбат , О Нямсүрэн
Published: April 2023

Фазы стационарных световых тм волн исследованы в зависимости от значений константа рефракций и от двух постоянниях интегрирования. В случае сели двух диэлектрическая функция обладает свойством простраственной периодичности фазы имеют блоховскую форму
Сөрөг керр орчин тарах гэрлийн стационар ТE долгионы оронд диэлектрикийн функц параметруудаас хамаарах нь
Authors: Г Очирбат , О Нямсүрэн
Published: April 2023

Сөрөг керр орчинд гарах  гэрлийн стационар ТЕ цахилгааин соронзон долгионы оронгийн амплитудууд диэлектрикийн  функцээр илэрхийлэгддэг ба |түүний координатаас хамаарах хамаарлыг тодорхойлох квадратур томьёо дөрвөн сул параметр агуулдаг. Бид эдгээр параметрүүдийн утгын огторгуйнуудыг дэд огторгуйнуудад хувааж үүссэн дэд огторгуй тус бүрийн хэмжээн дээр диэлектрикийн функцийн координатаас хамаарах өвөрмөц хамаарлыг тогтоов.
Relativistic intraction of laser pulse with thermal electron plasma
Authors: J Vanchinkhuu
Published: April 2023

The interaction of a short laser pulse (λp~L) with thermal fluid plasma in relativistic case is investigated in hydrodynamical approach. The one dimensional description of this process is developed and the fundamental equations describing the plasma quantities during the interaction are obtained. The wake generation by laser pulse is, also, investigated and the laser wake field in thermal plasma by a laser pulse is handled numerically. In weakly relativistic case, the wake potential propagating in snoidal wave form is obtained. While the wavelength of laser pulse is increased, the wavelength of plasma potential wave in thermal plasma is decreased compared to that in cold plasma. Also, due to the thermal motion, the amplitude of plasma wave is decreased.
Entanglement of Permutation Symmetric State
Authors: Duger Ulam-Orgikh , Masahiro Kitagawa
Published: April 2023

We consider an assembly of N indistinguishable two-level atoms, for which a concept of spin- squeezing and entanglement measures can be well defined. Permutation symmetry of such a state allows one to use an entanglement measure called the concurrence as the measures of pairwise and also N-partite entanglement. Dy using these measures, we show that negative pair-spin correlations of the state are quantum ones. It implies the quantumness of a spin-squeezing, which also pos­sesses pair-spin negative correlations. We also provide the entanglement measures of a macroscopic entangled state and an atomic Dicke state for super-radiant and spontaneous emissions.
Study of Driven Jaynes-Cummings system
Authors: B Tuguldur , Ts Gantsog
Published: April 2023

We investigate a generalized Jaynes-Cummings model with the external field driving the cavity mode. The numerical results for the dynamics of the atom and the cavity field mode are given. Approximated solutions to the Schrodinger equation are supplied, which allow us to predict the kinematics of the Q(a, or*) function in the complex plane.
First-principles Study of Structure, Energetic and Infrared Spectrum for IceIh
Authors: N Tsogbadrakh , Sh Dashpurev
Published: April 2023

We present the results of density functional based computational study of structure, cohesive energy and IR spectrum of iceIh, and compared with the experimental results. Within the our computational framework the sensitive to calculated structural properties including the zero point vibrations is estimated and shown to be small even though changes in zero point energies account for a significant fraction of the cohesive energy.
Монгол Улсад Рентген-Флуоресценцийн судалгаа үүсч хөгжсөн нь
Authors: П Зузаан , Ц Амартайван , С Даваа
Published: April 2023

Монгол улсад рентген-флуоресценцийн судалгаа, шинжилгээ үүсч хөгжсөнийг багаж төхөөрөмжийн сонголт, суурилуулалт; онол, аргазүйн боловсруулалт; хэрэглээ ба үр дүн; хүний нөөцийн хөгжил гэсэн чиглэлээр энэхүү тоймд ерөнхийлэн авч үзсэн болно.
Төмрийн Хүдэр Дэх Төмөр, Цахиур, Хөнгөн Цагаан, Кальцийн Агуулга Тодорхойлох Энергиэр Ялгах Рентген-Флуоресценцийн Арга
Authors: С Гүнжидмаа
Published: April 2023

Энэ ажилд төмрийн хүдэр дэх төмөр, цахиур, хөнгөн цагаан, кальцийн агуулгыг тодорхойлох энергиэр ялгах рентген-флуоресценцийн арга боловсруулав. Жиших муруйг төмрийн 20-67 %, цахиурын 5-61 %, хөнгөн цагааны 1-3.6 %, кальцийн 0.1-2.8 % агууламжийн мужид байгуулсан.
Бага Дунд Чадалтай Реакторыг Монгол Улсад Ашиглах Асуудалд
Authors: С Одмаа , Н Норов
Published: April 2023

Монголын хүн амын нягтрал бага бөгөөд хүн ам төвлөрсөн аймгийн төв, хот суурин газрын эрчим хүчний хэрэглээний өсөлтийг авч үзвэл Монголд 10-100 МВт цахилгааны чадалтай, дэвшилтэт технологитой, аюулгүй байдлын идэвхгүй шинж чанартай бага дунд чадлын реактор сонгон ашиглах зохимжтой талаар энэхүү өгүүлэлд өгүүлэв.
Гамма Цацрагийн Үйлчлэлээр Усанболор (SiO2)-т Үүсэх Эффектийн Судалгаа
Authors: Ч Цэцэнжаргал , Т Очирхуяг , Н Төвжаргал , Д Баатархүү , Л Ням-Очир
Published: April 2023

Янз бүрийн үнэт чулууны өнгийг өөрчилж хүссэн өнгө хэлбэрт оруулах асуудал үргэлж судлаачдын сонирхлыг татаж байдаг. Бид энэ ажлаар байгалийн хагас үнэт чулуу болох усанболор (SiO2)-ийн өнгийг гамма цацрагийн үйлчлэлээр өөрчилж, түүнд үүсэх эффектийг рентген дифракцын арга болон дулааны боловсруулалтаар микро-төвшинд тайлбарлав.
Шингэний Дулаан Багтаамж Болон Зуурамтгайн Коэффициентийг Хольцийн Концентарацаас Хамааруулан Судлах нь
Authors: Б Дөлгөөн , О Бат-Оргил , Л Энхсайхан , Н Төвжаргал
Published: April 2023

Нарны энергийг шингээлт ашиглан дулааны энерги болгон хувиргах технологи болох нарны коллектор нь усан сан халаах, ахуйн хэрэглээний халуун ус гарган авах, байрны халаалтад ашиглах гэх зэргээр маш өргөн хэрэглэгддэг. Ийм нарны дулааны системийн нэг чухал бүрэлдэхүүн хэсэг болох дулаан дамжуулагч ажлын биеэр усыг ихэвчлэн ашигладаг боловч түүний зарим шинж чанарыг сайжруулах зорилгоор янз бүрийн нэмэлт уусгагч ашигладаг. Бид энэ ажлаар усны дулаан багтаамж болон зуурамтгайн коэффициентыг давс болон антифрезийн концентрацаас хамааруулан судлав.
Инертийн Хийн Атомуудын Үндсэн Төлөвийг Квант Шингэний Динамик Ойролцооллоор Тооцоолох нь
Authors: Д Наранчимэг , Л Хэнмэдэх , Г Мөнхсайхан , Н Цогбадрах
Published: April 2023

Квант шингэний Шредингерийн шугаман бус тэгшитгэлийг ашиглан инертийн хийн атомуудын үндсэн төлөвийн нягт ба энергийг тооцоолсон. Үүнд хуурмаг хугацааны аргаар диффузын тэгшитгэлд хувиргаснаар, үндсэн төлөвийн долгионы функц рүү шилжиж шийд нь олдоно. Диффузын тэгшитгэлийг бөмбөлөг координаттай системд ерөнхий псевдоспектрийн аргаар бодсон. Энэ нь координатыг жигд биш тохиромжтойгоор дискретчилж, нарийвчлал сайтай шийдийг гаргаж авна. Тооцоог Математик 7.0 программ ашиглан хийсэн ба үр дүнг бусад ажлуудтай харьцуулсан.
Улаанбаатар Хот Орчмын Газар Хөдлөлийн Идэвхжилт ба Горимын Судалгаа
Authors: Д Мөнгөнсүрэн , Д Анхцэцэг
Published: April 2023

Монгол орны нутаг дэвсгэрийн газар хөдлөлийн идэвхжилт нь Евро-Ази болон Энэтхэгийн хавтангийн шахалтын деформацтай шууд холбоотой юм. Иймээс нутгийн баруун хэсэг газар хөдлөлийн идэвхжилт өндөртэй, харин зүүн болон зүүн өмнөд хэсгээр идэвхжилт багатай байдаг. Улаанбаатар хот нь дээрх бүсүүдийн дунд, 1983 онд хийгдсэн ерөнхий мужлалын зургаар VII баллын бүсэд оршино [2]. Улаанбаатар хот болон түүний орчмын газар хөдлөлийн идэвхжилт Монголын баруун бүстэй харьцангуйгаар бага боловч уг бүсэд (300 км-ийн радиуст) орших идэвхтэй хагарлууд болон сулавтар газар хөдлөлтийн бөөгнөрөлтэй холбоотойгоор газар хөдлөлийн идэвхжилттэй бүсэд зүй ёсоор тооцогдоно.
Улаанбаатар Хотын Нутаг Дэвсгэр дээрх Хүйтэн Агаарын Тунарал ба Хөдлөлзүй
Authors: Н Түгжсүрэн
Published: April 2023

Энэхүү ажилд Улаанбаатар хотын нутаг дэвсгэр дээр өвлийн улиралд хүйтэн агаар тунаран тогтож буй байдал, түүн дээр суусан бохирдсон агаарын хөдлөлзүйд зохих дүн шинжилгээ хийх зорилгоор Дэлхийн Хиймэл Дагуул (NOAA, AVHRR)- ын мэдээг ашиглан зарим дүгнэлтийг хийв.
Цооногийн Геофизикийн Судалгаанд Хэрэглэгдэх Универсал Төхөөрөмжийн Дизайн
Authors: T Бэгзсүрэн , M Отгонбаатар , З Гарьд , Э Өсөхбаяр , M Ананд
Published: April 2023

Орчин үеийн геофизикийн судалгаанд газрын гүний өгөгдөл дамжуулах төхөөрөмж маш чухал ач холбогдолтой. Ийм төхөөрөмж олон улсын зах зээлд нэлээд өндөр үнэтэй байдаг. Энэ ажлаар Монгол улсад анх удаа газрын гүний хэмжилтийн тоног төхөөрөмж хийж туршсан үр дүнг үзүүллээ. Бидний хийсэн багаж өрөмдлөгийн гүнээс хамааруулан температур, соронзон орон, гамма цацраг, өрөмдлөгийн хазайлтын өнцөг зэрэг геофизикийн параметрүүдийг хэмжиж, цуглуулна. Төхөөрөмжийн гадна гэрийг диамагнетик материал ~99% -ийн зэсээр, холбоос болон тагийг гуулиар хийсэн. Энэ Температур дулааны мэдрэгч -40oC –өөс 80oC хүртэл 0.1 oC нарийвчлалтай, соронзон мэдрэгч -800 мкТл-аас +800 мкТл хүртэл 227 нТл, гамма бүртгэгч 0.1 – 200 Sv/hr, 1 – 10000 CPM, өрөмдлөгийн хазайлтын өнцгийг гурван тэнхлэгийн дагуу бүх чиглэлд 0.1 o нарийвчлалтай тус бүр хэмжих боломжтой.
Соронзон Мандлын Судалгаанд Магнитограммын Хөрвүүлэх Арга (МХА)
Authors: Б Амаржаргал , Ү Сүхбаатар
Published: April 2023

Дэлхийн соронзон орон ба нарны салхины харилцан үйлчлэлийн улмаас бий болдог үзэгдэл бол соронзон орны вариаци юм. Эрдэмтэн судлаачид дэлхийн соронзон оргилуудын мэдээллээр туйл орчмын эгэл соронзон шуурганы гүйдлийн системийг байгуулж, соронзон мандлын шөнийн секторт явагдах соронзон буснилын физик шинж чанарыг соронзон станцуудад ажиглагдсан соронзон элементүүдийн бичлэгээр судалгаа хийж байна. Энэ аргыг магнитограммыг хөрвүүлэх арга (МХА) буюу Техника Инверсии Магнитограмм (ТИМ) гэнэ. ТИМ -ын аргыг 1970-аад оны дунд үеэс ОХУ-н ШУА-ийн Сибирийн салбарын Нар Дэлхийн физикийн хүрээлэнд профессор В.М.Мишины удирдлага дор боловсруулсан бөгөөд орчин үед соронзон мандлын судалгаанд өргөн хэрэглэгддэг аргын нэг болсон [1, 2]. Энэхүү арга нь соронзон мандал дахь дагуу гүйдлийн систем, соронзон мандлын цахилгаан орны потенциалын тархалт, соронзон мандлын сүүлний нээлттэй хэсэгт харгалзах соронзон урсгалын хэмжээ, соронзон мандлын сүүлний уртыг тодорхойлох зэрэг соронзон мандлын суурь параметрүүдийг тодорхойлж соронзон мандлын физик процессыг судлахад чухал үүрэгтэй юм.
Very Large Scale PV Power Generation for Shifting to a Renewable Energy Future
Authors: Namjil Enebish , Keiichi Komoto , Christian Breyer , Sicheng Wang , Edwin Cunow , David Faiman , Parikhit Sinha , Tomoki Ehara
Published: April 2023

In order to meet the environmental challenge in the 21st Century, renewable energy must play an important role. PV is one of the most promising renewable energy technologies. It may be no exaggeration to say that we’re now coming to the stage of energy transition by PV power plants. PV power plants came on the market first in the latter half of 2000s. Since then, a capacity of the largest PV power plant in the world has been broken every year. In 2014, some PV plants over 500MW started operation. Currently, a share of PV power plants will be 15% or more of the total PV installation in the world. The technical and economic feasibility of the large scale PV power plants are already proven, and the environmental and socio-economic benefits can make the project more attractive. To deploy large scale PV power plants as a major power source, the feasibility and expected benefits of PV power plants are analysed, as well as a potential for global energy system.
Modeling and simulation of radiation effects in nanometric volumes of silicon and water
Authors: M Batmunkh , O Lkhagva , L Bayarchimeg , D Erdenebaatar , T Tuul
Published: April 2023

Understanding the effects of particle radiation in nanoscale electronic materials and biological materials is particularly important for future long-term space flights, nuclear medicine and nuclear power plants. Heavy charged particles arriving among galactic cosmic rays have powerful damaging actions when they pass through the electronic devices and biological objects. The present study is focused on the Monte Carlo modeling of stochastic energy depositions in charged particle tracks and calculation of absorbed energy within small sample (200 nm) of silicon and liquid water. The silicon is widely used material for memory chips, computer processors, transistors, and all other electronics. The most common biomaterial is liquid water, which accounts for 60-90% of all living organisms. The applied simulation technique is based on the Geant4 Monte Carlo transport code, which shows good agreement with experimental cross sections for dosimetry and nano-dosimetry measurements. The calculations were made for protons and carbon ions with different kinetic energies within a relatively wide range of the Bragg curve and linear energy transfer (LET) values from a few to hundreds of keV/μm. We estimated and compared the distribution of energy deposition events and production of reactive chemical species within nanometric volumes of silicon and water after irradiation. We also performed a microdosimetric calculation to estimate LET distribution and nanodosimetric calculation to analyze cluster distributions of ionizations, excitations, elastic collisions and dissociative attachment for electrons corresponds to an interaction with a nonzero energy deposition.
Грассманы хувьсагчийг ашиглан эгэл б°°мийн стационар т°л°вийг тодорхойлох
Authors: Д Дамбасүрэн , Б Борхүү , Н Төвжаргал
Published: April 2023

Онолын физикт одоогоор бага хэрэглэгдэж байгаа боловч цаашид °рг°н хэрэглэгдэж болох аргын нэг бол Грассманы хувьсагчийн арга гэж ³здэг. Тооцооны зарим загварууд ашигла- хад т°в°гтэй, техник ажиллагаа ихтэй байдаг бэрхшээл бий. Грассманы хувьсагчийн аргын нэг давуу тал нь тооцоог бараг аналитикаар г³йцэтгэх боломжтой байдаг. Бид энэ ажлаарГрассманы хувьсагчийг ашиглан эгэл б°°мийн стационар т°л°вийг тодорхойлов
Улаанбаатар хотын агаарын тоосонцрын морфологийн судалгаа
Authors: Л Энхцэцэг , Н Төвжаргал , Д Шагжжамба , П Зузаан
Published: April 2023

Бид энэ ажлаар Улаанбаатар хотын агаарын бохирдол дахь тоосонцрын морфологи болон элементийн агуулгыг электрон микроскоп, энергиэр ялгах рентгенфлуоресценцийн аргаар судлав. Судалгааны үр дүнгээс үзэхэд янз бүрийнөсгөлттэй электрон микроскопийн зургийн тусламжтайгаар тоосонцрын ширхэгийн хэмжээний тархалт болон хэлбэр дүрсийг судалж,энергээр ялгах рентгенфлуоресценцийн арга шиглан тоосонцрын ширхэгийн элементийн агуулгыг тодорхойлж, түүний эх үүсгүүрийг нарийвчлан тогтоох боломжтой болохыг харуулав. Цаашид нарийн болон том ширхэгт тоосонцрын хувьд улирлаас хамаарсан өөрчлөлтийг нарийвчлан судлах шаардлагатай.

PACS numbers: 68.37.-d, 81.10.Aj, 78.70.En
First - principles investigation of magnetism of the rare - earth hexaboride RB6 (R = La, Ce, Nd, Sm, Eu)
Authors: Chunfeng  , N Tsogbadrakh , Lihong Bao  , O Tegus , Kh Tsookhuu
Published: April 2023

Electronic and magnetic properties of the RB6 (R = La, Ce, Nd, Sm and Eu) crystals were investigated by using the first - principles method within the framework of the density functional theory. The ground state of lanthanum hexaboride (LaB6) is nonmagnetic crystal, while the others RB6 (R = Ce, Nd, Sm and Eu) are ferromagnetic crystal due to the partial occupations of electrons on 4f orbital for rare – earth atoms. We have done the prediction of lattice parameters, magneticmoments of magnetic ions and total magnetizations of the RB6 crystals.PACS numbers: 71.20.Eh, 75.50.-y
First - principles investigation of geometry, charge and magnetic states for metal Phthalocyanine (MPc, M = Sn and Pb) molecules
Authors: N Tsogbadrakh , S Munkhtsetseg , Kh Tsookhuu
Published: April 2023

We have investigated the geometry, charge and magnetic states of the metal phthalocyanine (MPc, M = Sn and Pb) molecules using the first - principles method within the framework of density functional theory. We have shown that the inter - atomic bond distances of absorbed metals (M = Sn and Pb) on the Pc molecule are the different from each other due to the different atomic radii of absorbed metal atom. The absorbed metal atoms are affect to the charge state of system. The total magnetic moment generates to the metal Phthalocyanine molecules by absorbing metal atoms.PACS numbers: 31.15.E-, 31.15.Ne, 36.20.-r
Сургалтын зохион байгуулалтийн онцлог хичээлийн үр дүнд нөлөөлөх нь
Authors: Д Номиндарь , Б Энхбаатар , Г Цэндмаа
Published: April 2023

Их дээд сургуульд суралцагчдын сурлагын чанар болоод бие хүний төлөвшил нь ирээдүйн мэргэжилтнүүдийн чадварт зохих нөлөөтэй. Мөн төгсөгчдийн ажил эрхлэлт нь дээд боловсролын чанар нийгмийн шаардлагыг хангаж байгаа эсэхийг тодорхойлох гол хүчин зүйл юм. Насан туршийн боловсрол нь сурах арга барилд хэр амжилттай суралцсанаас хамаарна. Иймээс их дээд сургуулийн багш бол оюутны бие даан суралцах үйл ажиллагааг дэмжих үүрэгтэй. Учир нь сэтгэл зүйн хувьд оюутан нь ерөнхий боловсролын сургуулийн сурагчдаас ялгаатай. Их, дээд сургуулийн сургалт нь мэргэжил эзэмшихэд багш бус, харин оюутан өөрөө шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэхээр зохион байгуулагдсан байдаг. Эдгээр онцлогийг харгалзан их сургуулийн багш лекц, семинар, лабораторийн хичээлд оюутныг хэрхэн татан оролцуулж идэвхжүүлж болохыг авч үзлээ. Мэргэшлийн индекс: 01.40.Fk
Тунгалаг материалаар (ZnSe) нэвтрэх гэрлийн хүчтэй лазераар үүсгэгдсэн спектрал фазын өөрчлөлтийг судлах интерферометрийн арга
Authors: Ц Хос-Очир , П Мөнхбаатар , Ц Баатарчулуун , Ж Даваасамбуу
Published: April 2023

Туссан гэрлийн спектрийн мужид тунгалаг материал (ZnSe) дундуур нэвтрэх судлагч (probe) лазер пульст өдөөгч (pump) пульсыншугаман бус процессийн улмаас үүссэн спектрал фазын өөрчлөлт (СФӨ)-ийг судлагч пульсын өдөөгч пульсаас хоцрох хугацаа (time delay)-аас хамааруулж хэмжих интерферометрийн аргыг өдөөн-судлах (pump-probe) текниктэй хослуулах аргыг боловсруулсан.СФӨ-ийг хэмжигдсэн интерферограмаас Фурье хувиргалтын аргыг хэрэглэн гаргаж авсан. СФӨ-ийг онолоор тооцоолж симуляцийг хос фотоны шингээлт (two photon absorption)-ийн тохиолдолд хийсэн нь туршлагын үр дүнтэй маш сайн таарсан. PACS numbers: (120.3180) Interferometry, (300.6300) Spectroscopy, Fourier transforms, (300.6500) Spectroscopy, time-resolved, (190.7110) Ultrafast nonlinear optics
Салхины хурдны өгөгдөл дотор ажиглагдах хэт өндөр утгуудыг тайлбарлах нь
Authors: Ж Ванчинхүү , Г Амгалан
Published: April 2023

Монгол улсын газарзүйн онцлогоос шалтгаалан ажиглагдах салхины хэвтээ хавтгай дээрх хурдны онцлогийг салхины хурдны өгөгдлийн сангийн мэдээлэлд түшиглэн судалж энэ өгөгдлийн санд ажиглагдах хэт өндөр утгуудын учир шалтгааныг тайлбарлав. Салхины дотор хуй үүсэж энэ нь хэмжих багажийг дайран өнгөрөх тохиолдолд уг багажид хэт өндөр хурд бүртгэгдэх боломжтойг үзүүлэв. Хурдны утгуудыг шинжлэн загварчлах замаар ажиглагдаж буй хуйн зарим онцлогийг тодорхойлж хуйн хялбар загваруудтай жишиж тухайн бүс нутагт ажиглагддаг хуйн талаар ерөнхий дүгнэлт гаргав. Энэ өгүүлэлд хуйн шинж чанарыг гаргахдаа Ранкины хуй болон төгсгөлөг хэмжээтэй хуйн загваруудыг авч үзсэн.PACSnumber: 93.30.Db,93.85.Bc,95.75.Wx
Reheating after Gauss-Bonnet inflation
Authors: L Bum-Hoon , T Gansukh
Published: April 2023

The physics of reheating after cosmic inflation is highly uncertain and unconstrained hence it is strongly model dependent. However, the duration of reheating and thermalization temperature at the end of reheating can be determined in terms of the equation-of-state parameter. By considering the chaotic inflation with the monomial coupling, we attempt to determine the equation-of-state parameter during reheating. Our result shows that !th > 1=3 is preferred in order for successful inflation to occur. Moreover, reheating lasts longer in our model and predicted reheating temperature at the end of reheating is lower than the standard scenario.PACS numbers: 95.35.+d
Peculiarities of matrix-element calculations with few Coulomb functions for particles' scattering processes
Authors: О Chuluunbaatar , K.A Kouzakov , A.G Galstyan , Vu.V Popov , M.S Schoffler
Published: April 2023

We present ultra high resolution data on single ionization of helium under impact of 1-MeV protons in comparison with theoretical calculations. Good agreement between theory and experiment [1] is obtained. Three initial trial helium wave functions are employed: a weakly correlated Roothaan-Hartree-Fock function, a simple Silverman-Platas-Matsen function ofthe configuration interaction family, and a strongly correlated function [2,3]. Multidimensional singular integrals which defining differential cross sections are calculated using special transform for each above trial function. Results of some calculations arepresented in Figure 1.
Цайрын оксидын нанонунтагийн фотокаталитик шинж чанарын судалгаа
Authors: Б Солонго , Х Отгонзаяа , О Замбага , Д Рэнцэнмядаг , Г Эрдэнэ-Очир , Ц Нинжбадгар
Published: April 2023

Цайрын оксид (ZnO) нь хориотой бүсийн өргөн нь 3.3 эВ хагас дамжуулагч оксид бөгөөд цайрын оксидын өвөрмөц электроны, оптикийн, биологийн шинж чанаруудыг нь биосенсор, хагас дамжуулагч, гоо сайхны бүтээгдэхүүн, нарны зай болон катализаторын технологид өргөн хэрэглэгдэж байна. Энэхүү судалгааны ажлаар цайрын оксидын нанонунтагийг цайрын ацетилацетонитыг бензилийн спиртын уусмалд эргэх хөргөгчтэй халааж, органик золь гелийн аргаар синтезлэн гарган авч физик химийн шинж чанарыг судлав. Гарган авсан ZnO нанонунтагийн рентген бүтцийн анализын судалгаагаар гексагональ вюрцит бүтэцтэй болохыг тогтоов. Харин жижиг хэсгийн морфологийг ТЕМ-ээр үзэхэд бөмбөлөг хэлбэртэй, диаметр нь дунджаар 35 нм байсан бөгөөд нилээд агрегацид орж бөөгнөрсөн болох нь харагдав. Цайрын оксидын фотокатализын судалгааг ZnO нанонунтагийн нөлөөгөөр родамин 6G будагч бодисын хэт ягаан туяаны муж дахь задралын кинетикийг судлах замаар гүйцэтгэж байна.
Дорнод Монголын нүүрсний цацраг идэвхийг судалсан дүн
Authors: Н Норов , О Отгонсүрэн , С Даваа
Published: April 2023

The study of Radioactivity of the brown coals using gamma Spectrometer is been discussed. The samples from the coal mines of Eastern Mongolia: Aduunchuuluun, Baga Nuur, Bumbat and Tal Bulag were analyzed, and the natural radionuclides content ranges from 2.5 to 4340 Bq/kg for Ra- 226, from 1.5 to 46 Bq/kg for Th-232; and from 1.4 to 360 Bq/kg for K-40 in various coal mines.
Монгол улсын аймаг, хотуудын хүн амын цацрагийн гадаад шаралтын тун
Authors: Д Шагжжамба , Ж Ганзориг , Б Далхсүрэн
Published: April 2023

In this paper results of estimation of the radiation exposure, obtained by populations of the cities and province's canters according to the studies on the radiation burden among the population and radioactivity of environment by the Nuclear Research laboratory of the National University of Mongolia since 1985. It was estimated separately all three sources of the population exposure, cosmic ray, outdoor and indoor radiation exposure, caused by soil natural and building material radioactivity and the maximum volume of annual average of effective dose equivalent external dose rate of population was determined as 1180 mikrosivert.
Хүрэн нүүрсэнд цацраг идэвхийн тэнцвэрийг тодорхойлсон нь
Authors: Н Норов , Ж Ганзориг , С Даваа
Published: April 2023

This work presents the results of measurements of radionuclide concentrations and radioactivity equilibrium in brown coals of the eastern part of Mongolia.

Using the gamma spectrometry method based on high-purity germanium (HP Ge) detectors, it has been found that U/Ra equilibrium is significantly disturbed ranges from 1.4:1.5 in brown coal samples.

The mechanism of formats of equilibrium ratios between Natural Radioactive elements in Uraniumcontcuning coal samples are considered ...
Бага энергийн хурдасгагчийг ашиглах зарим боломж
Authors: Г Хүүхэнхүү , И Чадраабал , Г Үнэнбат
Published: April 2023

The possibilities of applications of the 200 keV Cockroft - Walton accelerator for D-D neutron measurements, ion implantation. Rutherford backscattering analysis, ion channeling and proton induced X-ray analysis are discussed.
Цөмийн үндсэн ба өндөр өдөөгдсөн төлөвийн альфа задрал
Authors: Г Хүүхэнхүү , Г Үнэнбат
Published: April 2023

The alpha decay of ground and high excited states is considered from the view-point of statistical model as two independent processes: perforation of alpha particle on the nucleus and penetration of the alpha panicle through centrifugal and Coulomb barriers. The reformation and penetration factors are calculated for the alpha decay of the ground and high excited states. The alpha decay of the ground and high excited states of Nd-144 nucleus was analyzed using the cluster model and performed alpha particle model. It was showed that the results obtained by these models are different.
Байгалийн цацраг идэвхийг Монголд судалсан байдлаас
Authors: Д Шагждамба , Н Норов
Published: April 2023

In this paper evaluated results of a study of natural radioactivity in Mongolia. As well important trends of the study was established and identified ways of improvement of this study in future was discussed.
Парамагнитные центры в углях Улан-Обоского месторождения
Authors: Г Шилагарди , Л Дэмбэрэл , В.В Сараев , С Эрдэнэбат , С Баясгалан
Published: April 2023

В данной работе возрастание концентрации ПЦ с увеличением глубины залегания угленосных слоев связывает с увеличением разорванных альфатичс-ских связей с уходом кислорода и гидроксильной группы с органической магсы угля

Постоянство ширины спектральной линии обясняет спин - спиновым взаимодействием делокализованных электронов на ароматических частях угля
Баруун Монголын нүүрсний орд газрын элементийн агуулгыг цөмийн физикийн аргаар судалсан нь
Authors: Б Далхсүрэн , Ж Ганзориг , Н Гансүх , Ш Гэрбиш , П Зузаан , Н Норов , Н Даваажав , С Мягмарсүрэн , Д Шагжжамба , Ц Амартайван
Published: April 2023

Нүүос бол эрчим хүчний гол үүсгүүр төдийгүй, эрдэс баялагийн үнэт түүхий эд юм. Нүүрсний геохимийн бүтэц, шинж чанарыг судлах, нүүрс ашиглах технологийг боловсрангуй болгох асуудалд нүүрсний эрдсийн бүтцийг тооцохгүйгээр зөв үр дүнд хүрч чадахгүй юм. Нөгөөтэйгүүр нүүрсийг их хэмжээгээр түлшинд хэрэглэж байгаагаас байгаль орчинг бохирдуулах сөрөг нөлөө ч их байна.
Улаанбаатар хотын агаарын дээж дэх химийн элементүүдийн найрлагыг цөмийн физикийн аргаар судлах нь
Authors: Н Гансүх , Ш Гэрбиш , А Итгэлмаа , Ж Сэрээтэр , М Энхболд
Published: April 2023

Хот суурин газрын агаарын тоосжилтыг судлах хэд хэдн шлатгаан байдаг. Үүнд: агаарын тоосны хэмжээ хүн амын эрүүл мэндэд нөлөөлхүйц байх, агаарт байгаа цацраг идэвхт бодисын хэмжээг үнэлэх түүнчлэн атмосферийн доторх хувирал, шилжилт, тундасжилтын процессыг судлах зэрэг. Улаанбаатар хотын агаар нь нүүрсээр ажилладаг цахилгаан, дулааны станцууд, олон арван уурын зуух, 50 мянган гэрийн зуух болон олон арван мянга автомашинаас гарах дутуу шаталтын хий, утаа тортгоор бохирдож байна.
Хуурмаг потенциалын аргаар Ni-Fe хатуу уусмалын уян харимхайн тогтмолуудыг тооцоолох
Authors: В.М Силонов , Л Энхтөр
Published: April 2023

уян ахримхайн тогтмолууд нь хатуу биеийн чухал хэмжигдэхүүнүүд билээ. Уг тогтмолуудын утгыг туршилтаар иж бүрэн тодорхойлоход бэрхшээл ихтэй, цаг хугацаа нэн их шаардагддаг учраас квант механикийн аргуудыг ашиглан тэдгээрийг тооцоолох нь ач холбогдолтой юм.
Усан дахь нягтын флуктуацаас үүсэх гэрлийн сарнил
Authors: Ш Мөнхжаргал , Ч Баярхүү
Published: April 2023

In a molecular level of water structure, clusters exist in a combination of continuous composition and decomposition. Purpose of this work is to find out how these structures can be connected with the Mongolian and the Earst medicine understanding. Has been done number of works on this subject and resently used cluster structure model in order to investigate the phase structures in water.
Боловсролын стандарт ба физик сургалт
Authors: Ч Баярхүү , Б өлзийхуяг
Published: April 2023

Нийгмийн амьдралын бүх хүрээнд техник, технологийн гүнзгий агуулгатай шинэчлэлт явж байгаатай холбогдон байгалийн шинжлэх ухааны мэдлэгийн суурь боловсролын агуулгад эзлэх үүрэг, ач холбогдол улам өсөх хандлагатай болов. Манай оронд хуучин тогтолцооны үед үйлчилж байсан боловсролын үнэлэмж агуулга 1990 оноос эхлэн аажим задарч нйигмийн шинэ шаардлагад тохирсон хэлбэр бүтцэд шилжиж байна.
Хялгасан дээсний механик чанарын судалгааны үр дүнгээс
Authors: С Мягмарсүрэн , Д Нямаа , Б Жадамба
Published: April 2023

Малчид дээр үеэс сарлагийн хялгас, савгаар сайн чанарын дээс томж гэр ахуйн хэрэгцээ, малын уяа тоног хэрэгсэлд ашиглаж ирсэн уламжлалтай. Хялгасан дээс гэдэг бол өөртэй нь төстэй "зээг" гэж нэрлэгдэх бие биеэ эрчлэн ороосон нарийхан дээснүүдийн систем юм.
Хөвсгөл нуурын усны химийн балансын тогтолцоо
Authors: Т Цэнгэл
Published: April 2023

The purpose of this paper is to determine the chemical balance of Khubsugul lake and its annual variability. The result of study shows that at the depth 0-100 in the lakes mineralization changes from 140-350 mg/l. There had been found negatile linear relationship between mineralization and lake water level during the warm season and there were to clear relation during the winter season when the lake covered by ice. The study shows one interesting results that the mean mineralization mostly depends water level of previous.
Climate Supercirculation Of The Earth
Authors: Ulaanbaatar Tarzadin
Published: April 2023

The objectives of this paper are, first, to determine the thermal regime on and near the Earth's surface, second, to interpret the space-time changes of climate oscillation in accordance with its cause, trigger, feedback mechanisms and chains.
Результаты имитационного моделирования мельниц само и полусамоизмельчения
Authors: А.В Бортников , Л Дэлгэрбат , Г Даваацэрэн
Published: April 2023

Известно, что на производительность мельниц само и полусамоизмельчения оказывают влияние многие факторы, такие как физико-механические и крупностые характеристики исходного сыры, шаровая загрузка в мельнице, скорость разгрузки материала из мельниц другие.
Уур амьсгалын өөрчлөлтөд нүүрстөргөгчийн давхар исэл нөлөөлөх үү?
Authors: Н Тогоо
Published: April 2023

Хүлэмжийн хийн бүтцэд усны уур, нүүрстөрөгчийн давхар исэл, метан, азотын дутуу исэл, хлор-фтор-нүүрүстөрөгчид тус тус багтах бөгөөд эдгээр хийнүүд нь агаар мандалд хуримтлагдана. Хүлэмжийн хийнүүд нь байгаль дэлхийгээс цацран гарахаас гадна хүний үйл ажиллагааны үр дүнд бий болдог.
МОНГОЛД ХИЙСЭН АГААР МАНДЛЫН ФИЗИКИЙН СУДАЛГАА, ҮР ДҮН
Authors: Д Халтар , Г Батсүх , Д Ганбаатар , Б Доржсүрэн , Н Түгжсүрэн , Б Батдэлгэр
Published: April 2023

Манай гариг дээр гарч буй экологийн өөрчлөлтийн гол шалтгаанууд нь агаар мандлын бохирдол, түүний улмаас бий j болсон цаг агаарын өөрчлөлт, хувьсал, хүлэмжийн үзэгдэл, j озоны цоорхой зэрэг дэлхий нийтийн анхаарлыг татсан асуудлууд бөгөөд үүнтэй холбоотойгоор агаар мандлын физикийн шинжлэх ухааны олон салбар эрчимтэй хөгжиж эхлэв.
Грассманы хувьсагч ба бозе осциллятор
Authors: Б Амаржаргал , Д Дамбасүрэн , М Нарангарвуу
Published: April 2023

Энэ өгүүлэлд Грассманы хүвьсагчийг ашиглан каноник хувиргалтаар Ьозе- осцилляторын зарим шинж чанарыг авч үзэх оролдлого хийх зорилго тавьсан болно.
Экспериментальное исследование о фрагментах первичного ядра и их влияние на выходы заряженных пионов в Ср-, СС-, СТА- столкновенниях при 4.2 А ГэВ/с
Authors: Т Мунхдорж , М Мэргэнсонор , Ц Баатар , Р Тогоо , Б Хүрэлбаатар
Published: April 2023

4.2 ГэВ/с энергийн үед нүүрстөрөгчийн цөм протон , нүүрстөрөгчийн болон танталын цөмүүдтэй мөргөлдөх үед олон ба нэг цэнэгтэй анхдагч нүүрстөрөгчийн цөмүүдийн хэлтэрхийнүүдийн гаралтыг судлав. Мөн олон цэнэгт анхдагч цөмийн тооноос хоёрдогч бөөмсийн олонлогийн хамаарлыг судалсан. Туршлагын дүнгээс үзэхэд п мезоны гаралт п мезоныхыг бодвол их байна. Олон цэнэгт анхдагч цөмийн хэлтэрхийн 6а сөрөг цэнэг бүхий адроны келитрот хооронд цахилгаан цэнэгийн холбоог илрүүлсэн. Энэ нь аномалон эффект илрэх нөхцөл нь байж болно.
Хүний үсэнд агуулагдах зарим микроэлементийг бүрэн ойлтын рентгенфлуоресценцийн аргаар тодорхойлох
Authors: О Болормаа , Т Энхцэцэг , Д Сэржээ , Т Доржготов , Ш Гэрбиш , Д Дорж , О.М Карпукова , А.Н Смагунова
Published: April 2023

Хүний үсэн дэх микроэлементүүдийн агууламжийг дээжинд хүчлийн бүрэн бус задаргаа хийсний дараа бүрэн ойлттой рентгенфлуоресценцын аргаар тодорхойлж анализын дүнг оношлогоонд шил хэрэглэх боломжийг судалсан юм.
Возможности расшифровки спектрограмм с помощъю персонального компьютера и сканера
Authors: Д Бямбажав , Р Галбадрах
Published: April 2023

Атомын спектрийг буртгэсэн спектрограммыг сканераар уншуулан компьютерт тоон хэлбэрээр оруулах туршилтыг анх удаа хиив. Автомат микрофотометр ашиглан спектрограмм дээр хийж болох бүх хэмжилт, тооцоог- спектрийн тоон дүрслэлийг боловсруулдаг программын тусламжтайгаар гүйцэтгэж болохыг зарчмын хувьд харуулав.
Мөнгөн дэвсгэртийн нянгийн бохирдлыг гамма цацрагаар шарж ариутгах боломж
Authors: Г Манлайжав , Н Оюунтүлхүүр , Ц Даваажав
Published: April 2023

Энэ өгүүлэлд банкны мөнгөн дэвсгэртийн нянгийн бохирдлыг гамма цацрагаар шарж ариутгасан судалгааны дүнг бичлээ. Туршилтын дүнгээс үзэхэд сорьц болгон авсан банкны мөнгөн дэвсгэртүүдийн 90.11% нь ходоод, гэдэсний өвчин үүсгэгч нян агуулж байсан ба тэдгээрийг 1000 Ки идэвхтэй Со-60 үүсгүүр ашиглан 260 Гр тунгаар шарсны дараа нянгийн бохирдол 85.3%-иар буурч байлаа.
Рентген туяа ба нейтроны дифракцийн аргаар титаны карбонитрид (TiCxNy) дахь эрэмбэлэгдсэн бүтцийг судалсан нь
Authors: М.Ю Ташметов , Д Сангаа , Ш Чадраабал , Г Батдэмбэрэл
Published: April 2023

Эрэмбэлэгдсэн ба эрэмбэлэгдээгүй бүтцийн фазын шилжилтийн маягийн стехиометр бус нэгдлүүд (карбид, нитрид, шилжилтиин металлын оксидууд) болон тэдгээрийн хатуу уусмалууд онцгой тохиромжтой юм. Эдгээр нэгдэлд "шигдэц" маягиин атомуудын эрэмбэлэлт, бүтцийн эвдрэл нь харьцангуй бага судлагдсан байдаг. Иймд бид судалгааны обьект болгож стехиометр бус нэгдэл болох титаны карбонитридыг сонгон авсан юм.
Улаанбаатар хотод цөмийн дулааны станцыг ашиглах боломж
Authors: Н Норов , Д Сангаа
Published: April 2023

Улаанбаатар хотын дулааны хэрэгцээг аюулгүй ажиллагаатай цөмийн дулааны станц ашиглан хангах нь нүүрс шатаадаг уламжлалт станцаас экологийн хувьд давуу болохыг харуулав.
Орчны дээжинд микроэлемент хортой хүнд метал, цацраг идэвхт изотоп тодорхойлох
Authors: S Gerbish , G Ganbold , G Ganchimeg , J Bayarmaa , B Dalkhsuren
Published: April 2023

The present report outlines the activities in Environmental studies at Nuclear Research Center, National University of Mongolia, Ulaanbaatar. The Nuclear and Related Analytical Techniques, which developed in this center, played on very important role in Environmental studies due to several advantageous features as multielemental, accuracy and low detection limits of these methods. The most appreciated advantageof Gamma Spectrometric, with HP Ge detector and Total Reflection X-Ray Fluorescence Techniques are briefly reviewed and • the results on determination toxic heavy metals, trace, natural and man-made radioactive elements in aerosols, soil, water, food and hair samples are discussed in detail. Also, in this report give some results of natural radioactive measurements of soil, building materials and indoor's radon data in Erdenet and Ulaanbaatar cities. In some soil samples of Western Mongolia observed man-made radioisotope Cs-137 14.7-64.8 Bk/kg. It means the Western Mongolia exposed ground and air nuclear explosions at Semipalatinsk (Russia) and Lobnor (China).
A Comparative study of crystal structure of dinosaur and resent bones
Authors: G Batdemberel , D Chultem , Sh Gerbish , H Fuess , D Sangaa , D.M Toebbens
Published: April 2023

Нейтрон дифракцын аргаар археологийн олдвординозаврын ясны болон одоогийн зарим амьтны ясны кристалл бүтцийг харьцуулан судалжээ. Эдгээр дээжүүдэд үндсэн бүрдүүлэгч хэсэг нь Р63/m огторгуйн групп бүхий гидро-апатит кристалл (Са5(РO4)3OН) байгааг тодорхойлсон ба кристаллын торын параметрүүд дулааны боловсруулалтын процессоос ихээхэн хамаардгийг тогтоожээ. Кальцын ислийн химийн стехиометрийн томъёо нь хонины ясны хувьд СаО, динозаврын яс, тахианы өндөгний хальсны хувьд харгалзан Са3.2O2; Са3.09О2 байгаа нь тогтоогджээ.
Нейтроны үйлчлэлээр альфа бөөм цөмөөс гарах урвалын огтлол
Authors: Ж Бадамсамбуу , Г Хүүхэнхүү , Ч Лхагважав
Published: April 2023

Хурдан нейтроны үйлчлэлээр цөмөөс цэнэгтэй бөөм гарах урвалын огтлолын ерөнхий томъёоноос (n,а) урвалын огтлолын томъёог гаргав. Уг томъёог ашиглан 14.5 МэВ энергитэй нейтроноор явагдах (n,а) урвалын огтлолын туршлагаар хэмжигдсэн утгуудад систематик анализ хийв.
Микротнроны бал чулуун удаашруулагч дахь нейтроны түгэлт
Authors: С Одмаа , Н Норов , Д Баатархүү
Published: April 2023

МУИС-ийн ЦСТ дэх микротрон MT-22-ийн дулааны нейтроны урсгалын нягтыг цөмийн мөрийн хатуу биет детектор, зэс ялтас идэвхжүүлэх аргаар тодорхойлж, хоёр бүлгийн дөхөлтийн онолоор тооцсонтой харьцуулав.
Халзан уулын рашааны зарим физик шинж чанар
Authors: Н Норов , Ц Оюунчимэг , G Khuukhenkhuu
Published: April 2023

Энэ ажилд Халзан уулын рашаан усны радоны хувийн идэвхийг түүний задралын богино наст бутээгдэхүүнүүдийн гамма цацрагаар цэвэр германи детектор ашиглан тодорхойлсон дүн, уг рашаан усны зарим дээжийн хүчиллэг чанар, цахилгаан дамжууллыг хэмжсэн тухай.
Тодорхой бус удирдлагыг тохируулгын системд ашиглах нь
Authors: Ц Пүрэвсүрэн , Ц Баасансүрэн
Published: April 2023

Сүүлийн үеийн техник болон философи, анагаах ухааны салбарт оргөн иэвтрээд байгаа тодорхой бус логик, нейрон сүлжээ нь орчин үеийн сонирхолтой сэдвүүдийн нэг юм. Тодорхой бус логик онолыг анх 1965 онд Америкийн эрдэмтэн Лофти Заде дэвшүүлсэн билээ. Тодорхой бус логик бол хүний энгийн ярианы хэллэгүүдий ашигласан, нэг ёсны хүн техник хоёрын завсрын холбоос гэж үзэж болно. Энэ логик дээр тулгуурласан тохируулгын системийн гол цом нь хүний мэдлэг, туршлагад тулгуурласан шийдвэр гаргах байгууламж тул энэ нь нэг ёсны эксперт систем юм. Тодорхой бус удирдлагын системийг үйлдвэрлэлийн автоматжуулалт болон тохируулгын техникт9 ялангуяа шугаман бус процессийн тохируулгад орган хэрэглэдэг. Энэ огүүлэлд тодорхой бус удирдпагыг тохируулгын системийн хүндрэлтэй асуудлын нэг болох саатлын хугацаа ихтэй процессийн удирдлагад хэрхэн ашиглаж болох талаар өгүүлсэн болно.
Зуунмод орчмийн хөрсний цацраг идэвхийн судалгаа
Authors: Ц Эрхэмбаяр , Н Норов , Г Хүүхэнхүү
Published: April 2023

Зуунмод сумын төв болон Өндөр дов, Манзуширын жуулчны бааз, Цэргийн анги, Нисэх орчмын газрын хөрсөнд цацраг идэвхт тунадас хэлбэрээр буусан цези- 137—ийн хуримтлал, хөрсөн дэх 238U, 232Th, 226Ra, 40К зэрэг байгалийн цацраг идэвхт изотопуудын хувийн идэвхийг тодорхойлж, сумын оршин суугчдын жилд авах гадаад шарлагын тунг үнэлсэн юм.