Διδασκαλία λαϊκού παραμυθιού
Authors: Κόζα Χρυσάνθη 
Published: September 2021

Με την παρούσα διατριβή επιχειρείται να καταδειχθεί η επίδραση της αξιοποίησης του λαϊκού παραμυθιού στην ανάπτυξη της εγγράμματης προφορικότητας (Ong, 1971) των παιδιών της προφορικής δηλαδή επικοινωνίας τους. Τα παιδιά μαθαίνοντας γραφή και χρησιμοποιώντας τα ηλεκτρονικά μέσα, αλληλεπιδρούν με άλλα άτομα σε ένα κοινό προφορικό πλαίσιο (context). Επειδή το παραμύθι, ως εκπαιδευτικό ερέθισμα και κοινωνικό είδος, μπορεί να συμβάλει στην ανάπτυξη του προφορικού και του γραπτού λόγου, δημιουργήθηκε και εφαρμόστηκε ένα πλαίσιο δράσης, προκειμένου να αξιολογηθούν οι δεξιότητες του γραμματισμού πιλοτικά στα παιδιά Δ΄ τάξης Δημοτικού και στην κύρια έρευνά μας σε όλο το 1ο Δημοτικό Σχολείο του Αρχαγγέλου Ρόδου, χωρίζοντας τις τάξεις σε μικρές (Α΄, Β΄, Γ΄) και σε μεγάλες (Δ΄, Ε΄, ΣΤ΄). Η επιλογή της περιοχής έγινε, γιατί ο Αρχάγγελος - Ρόδου είναι μία τοπική κοινωνία, όπου το ιδίωμα της περιοχής και η αφήγηση των παραμυθιών κατέχουν ακόμα εξέχουσα θέση. Το συγκεκριμένο σχολείο, επιλέχθηκε γιατί υπήρχε ευκολότερη πρόσβαση από την ερευνήτρια σε αυτό. Αρχικά δόθηκαν ερωτηματολόγια (προ και μετά την εφαρμογή της παρέμβασής μας), το περιεχόμενο των οποίων, αφορά τη στάση που έχουν οι μαθητές/μαθήτριες απέναντι στο παραμύθι. Έπειτα ακολούθησε η έρευνα - δράση, όπου πραγματοποιήθηκε διδασκαλία λαϊκών παραμυθιών (αφήγηση λαϊκών παραμυθιών, αλληλεπίδραση με λογισμικό, δραματοποίηση, εικαστική παρέμβαση κτλ.), τα παιδιά αναζήτησαν λαϊκούς παραμυθάδες και κατέγραψαν τα παραμύθια που άκουσαν, στη συνέχεια τα ίδια τα παιδιά έγιναν παραμυθάδες και παραμυθούδες μέσα στην τάξη, αλλά και στο σχολείο, έχοντας ως κοινό τους μαθητές και τις μαθήτριες, τους/τις εκπαιδευτικούς και τους γονείς. Αξίζει να αναφερθεί ότι η παρέμβασή μας λειτούργησε σε πολλά επίπεδα, όπως το παραμυθιακό (τι είναι παραμύθι - ήρωες - πώς αρχίζει και τελειώνει ένα παραμύθι – μοτίβα - παραλλαγές), το κοινωνικό (σχολιασμός κοινωνικών και ηθικών θεμάτων από ήρωες μέσα στα λαϊκά παραμύθια), το γλωσσικό (ύφος, ιδίωμα, ακαδημαϊκή γλώσσα, προφορικός, γραπτός λόγος) και το αισθητικό επίπεδο της καλλιτεχνικής έκφρασης (ζωγραφική - μουσική - χορός - παιχνίδια μέσω του ηλεκτρονικού προγράμματος - δραματοποίηση). Από την έρευνα δράση που υλοποιήσαμε, καταφέραμε τα παιδιά να παράγουν παραμύθια, καταγράψαμε δραματοποιήσεις από τα παραμύθια της συλλογής, αναφέραμε τα κύρια χαρακτηριστικά και τις δυνατότητες της χρήσης του λαϊκού παραμυθιού. Στην αξιολόγηση εξετάστηκε, αν το λαϊκό παραμύθι ως πολυτροπικό κείμενο μπορεί να αποτελέσει δημιουργική διαδικασία μάθησης και βελτίωσης των δεξιοτήτων των παιδιών στη σύγχρονη σχολική τάξη (πχ προφορικές δεξιότητες, δεξιότητες γραπτού λόγου), διευρύνοντας τον ορίζοντα γραμματισμού των παιδιών. Από τα δεδομένα που συλλέξαμε, φάνηκε ότι τα παιδιά γνωρίζουν γραπτά και προφορικά παραμύθια και τα θεωρούσαν αξιόλογα, χωρίς να μειονεκτούν τα προφορικά παραμύθια έναντι των γραπτών ή το αντίθετο. Κατά τη διδασκαλία του παραμυθιού, φάνηκε ότι τα παιδιά μπορούν να κατανοήσουν εξίσου το γλωσσικό ιδίωμα ως προφορικό κείμενο και την ακαδημαϊκή γλώσσα ως γραπτό κείμενο. Ευαισθητοποιήθηκαν σε σχέση με τη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα και πέρασαν από τον προφορικό ιδιωματικό λόγο στον γραπτό ακαδημαϊκό, μέσα από τη δραστηριότητα της γραφής του παραμυθιού σε ένα φίλο τους στην Αθήνα, προσέχοντας τις εκφραστικές τους επιλογές, καθώς και τον τρόπο διατύπωσης του παραμυθιού. Το συμπέρασμα αυτό είναι σύμφωνο με αντίστοιχα του Lemke (1988), κατά τον οποίον, το παιδί στην σχολική τάξη αλλάζει τον γλωσσικό του κώδικα και την ποιότητα του ύφους του, προκειμένου να χρησιμοποιήσει τη γλώσσα του σχολείου. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι μικροί αφηγητές, χρησιμοποιώντας εκτός από το λόγο και την κίνηση στο πλαίσιο της αφήγησης του παραμυθιού, κράτησαν αμείωτο το ενδιαφέρον των υπόλοιπων παιδιών δημιουργώντας μια ατμόσφαιρα μαγείας. Από το σύνολο 240 μαθητών του σχολείου, τα τριάντα πέντε (35) παιδιά [είκοσι (20) αγόρια και δεκαπέντε (15) κορίτσια] αφηγήθηκαν ένα ή περισσότερα λαϊκά παραμύθια. Το σύνολο των παραμυθιών έφτασε τα σαράντα ένα (41). Τα εννιά (9), παραμύθια προήλθαν από τις μικρές τάξεις, ενώ τα υπόλοιπα τριάντα δύο (32) από τις μεγάλες τάξεις. Στα σαράντα ένα αυτά παραμύθια περιλαμβάνονται διαφορετικά αφηγηματικά υποείδη, κυρίως όμως πρόκειται για μαγικά παραμύθια. Αυτό που είναι αξιοσημείωτο στην παρούσα έρευνα δράση είναι ότι τα παιδιά πέρασαν από πολλά στάδια ενασχόλησης με τα λαϊκά παραμύθια. Οι κειμενικές εναλλαγές λόγου βοήθησαν τα παιδιά να αναπτύξουν τόσο το γλωσσικό όσο το συναισθηματικό και νοητικό τους επίπεδο. Ο βαθμός κατάκτησης από τους/τις μαθητές/μαθήτριες της ικανότητας παραγωγής προφορικού λόγου με τη χρήση του λαϊκού παραμυθιού ως εργαλείου μάθησης, αλλά και ως πολυτροπικό κείμενο, είναι αρκετά ικανοποιητικός. Υπάρχει, πράγματι, στενή σχέση μεταξύ των δύο όψεων της γλωσσικής ικανότητας, της επικοινωνιακής και της ακαδημαϊκής (Cummins, 1999· Δαμανάκης, 2001). Η επικοινωνιακή ικανότητα εξασφαλίζει την ευχέρεια λόγου και η ακαδημαϊκή επάρκεια οδηγεί στην ικανότητα κατανόησης θεωρητικών νοημάτων. Τα παραμύθια, λοιπόν, διαθέτουν απεριόριστες παραστατικές δυνατότητες, τις οποίες μπορούν οι εκπαιδευτικοί να αξιοποιήσουν.