Ανάπτυξη μεθοδολογίας καταγραφής & ανάλυσης συστηματικών δραστηριοτήτων & μετακινήσεων με χρήση γεωστατιστικών μεθόδων
Authors: Περπερίδου Διονυσία-Γεωργία 
Published: January 2014

Η πόλη είναι ο φυσικός χώρος του ανθρώπου. Είναι ο χώρος με τον οποίο ο άνθρωπος είναι απόλυτα εξοικειωμένος και στον οποίον εξελίσσεται το σύνολο των δραστηριοτήτων του. Στην πόλη ο άνθρωπος ζει, κατοικεί, εργάζεται, ψυχαγωγείται, αθλείται, δραστηριοποιείται, κινείται, αλλά και εμπνέεται, αφυπνίζεται, οργανώνεται. Η πόλη δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς κατοίκους αλλά και ο σύγχρονος άνθρωπος δεν μπορεί να ζήσει εκτός της πόλης. Οι σύγχρονες πόλεις αποτελούν πολύπλοκα συστήματα που μεταβάλλονται δυναμικά στον χρόνο και τον χώρο. Ο κάτοικος είναι αδιαμφισβήτητα ο σημαντικότερος παράγοντας που διαμορφώνει και συνάμα αλλάζει την πόλη. Ταυτόχρονα η δομή, η μορφή και οι λειτουργίες μίας πόλης επιδρούν στην ζωή του κατοίκου.Η πολεοδομική, συγκοινωνιακή, κοινωνική και περιβαλλοντική οργάνωση των πόλεων καθώς και τα προβλήματα που αυτές αντιμετωπίζουν είναι συνιφασμένα με τις συνήθειες και τις επιλογές των κατοίκων τους, ιδιαίτερα στο επίπεδο των συνηθειών και των επιλογών δραστηριοποίησης και μετακίνησης. Το που επιλέγουν να μείνουν οι κάτοικοι, να εργασθούν και γενικότερα να δραστηριοποιηθούν, σε συνδυασμό με το μέσο ή τα μέσα που επιλέγουν για να προσεγγίσουν και να αποχωρήσουν από τις περιοχές δραστηριοποίησης, επιδρούν καταλυτικά στην διαμόρφωση των συνθηκών στις πόλεις και στην όξυνση ή άμβλυνση των προβλημάτων που αυτές αντιμετωπίζουν.Ήδη από τις αρχές του προηγούμενου αιώνα οι συνήθειες των κατοίκων του αστικού χώρου αποτέλεσαν αντικείμενο ενδελεχούς και συστηματικής μελέτης των επιστημόνων. Η διαμόρφωση μίας σφαιρικής εικόνας αναφορικά με τις επιλογές δραστηριοποίησης (καταρχήν) και μετακίνησης των κατοίκων θεωρήθηκε πως μπορεί να οδηγήσει αφ’ ενός στην κατανόηση των αιτιατών των επιλογών και αφ’ εταίρου στις διαδικασίες αλληλεπίδρασης που υπάρχουν ανάμεσα στις συνήθειες των κατοίκων και στην λειτουργία του συστήματος «Πόλη».Στη δεκαετία του 1950 η μελέτη αυτή επικεντρώθηκε κυρίως στην ανάλυση των επιλογών και συμπεριφορών μετακίνησης των κατοίκων (trip – based approach), εξ’ αιτίας των συνεχώς αυξανόμενων αναγκών μεταφοράς ατόμων και υπηρεσιών (απόρροια της ανασυγκρότησης των οικονομιών, σε παγκόσμιο επίπεδο, μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο).Η ανάγκη για μετακίνηση όμως είναι αποτέλεσμα της ανάγκης για συμμετοχή σε δραστηριότητες. Αν ο κάτοικος δεν συμμετείχε σε δραστηριότητες εκτός της οικίας του δεν θα υπήρχε κανένας λόγος για να μετακινηθεί. Υπό αυτό το πρίσμα στην δεκαετία του 1970 οι συνήθειες και οι επιλογές δραστηριοποίησης και μετακίνησης των κατοίκων των πόλεων προσεγγίζονται ενιαία (activity – based approach).Τόσο η μεμονωμένη προσέγγιση των μετακινήσεων, όσο και η συνδυασμένη προσέγγιση δραστηριοτήτων – μετακινήσεων περιορίζουν την ανάλυση τους σε μικρά χρονικά διαστήματα καταγράφοντας τα χαρακτηριστικά των μετακινήσεων ή των μετακινήσεων συναρτήσει των δραστηριοτήτων την προηγούμενη μία ή τις προηγούμενες δύο ημέρες.Επίσης δεν καταγράφουν αναλυτικά σημαντικά χαρακτηριστικά δραστηριοτήτων και μετακινήσεων, όπως για παράδειγμα ο χρόνος παραμονής στον εξωτερικό χώρο κατά τη διάρκεια δραστηριοτήτων, ή ο χρόνος περπατήματος προς μηχανικά μέσα μετακίνησης, τα οποία ωστόσο είναι σημαντικά για την καλύτερη κατανόηση των συνηθειών των κατοίκων.Αποτέλεσμα των περιορισμών αυτών είναι τα δεδομένα και τα στοιχεία που συλλέγονται και αφορούν είτε μεμονωμένα τις μετακινήσεις, είτε τις μετακινήσεις συναρτήσει των δραστηριοτήτων των κατοίκων του αστικού χώρου, να μην είναι επαρκή για την διαμόρφωση ολοκληρωμένης εικόνας της γενικότερης συμπεριφοράς δραστηριοποίησης και μετακίνησης των κατοίκων (σε επίπεδο εβδομάδας, μήνα έτους), της διαφοροποίησης της συμπεριφοράς ανάλογα με την εποχή έτους (χειμώνας – καλοκαίρι). Κατ’ επέκταση δεν είναι εφικτός ο καθορισμός του ατομικού προτύπου δραστηριοποίησης – μετακίνησης των κατοίκων, της αλληλεπίδρασης των ατομικών προτύπων μεταξύ τους και της επιρροής τους στην διαμόρφωση των συνθηκών και στην άμβλυνση ή όξυνση των προβλημάτων των πόλεων.Σε αυτό το πλαίσιο το αντικείμενο της διδακτορικής διατριβής αφορά την ανάπτυξη μίας νέας μεθοδολογίας καταγραφής και ανάλυσης δραστηριοτήτων και μετακινήσεων των κατοίκων του αστικού χώρου. Κύριοι στόχοι της διδακτορική διατριβής είναι:1.Η συνδυασμένη καταγραφή των χαρακτηριστικών των δραστηριοτήτων και των μετακινήσεων σε μεγάλες χρονικές περιόδους, μέσα από ένα νέο μεθοδολογικό πλαίσιο.2.Η δυνατότητα μεμονωμένης αλλά και συνδυασμένης ανάλυσης των χαρακτηριστικών των δραστηριοτήτων και των μετακινήσεων.3.Η εφαρμογή της ανάλυσης των χαρακτηριστικών σε προβλήματα που αντιμετωπίσουν οι πόλεις και που δεν έχουν μελετηθεί συστηματικά, όπως η έκθεση των κατοίκων στην ατμοσφαιρική ρύπανση.Στο Α’ Μέρος της διδακτορικής διατριβής περιγράφονται τα πολεοδομικά, κυκλοφοριακά, περιβαλλοντικά και κοινωνικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι πόλεις. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην ανάλυση του προβλήματος της ατμοσφαιρικής ρύπανσης.Πιο συγκεκριμένα γίνεται εκτενής αναφορά στους ατμοσφαιρικούς ρύπους, τις πηγές τους, τις βλάβες που προκαλούν στον άνθρωπο και το περιβάλλον και τα επίσημα ανώτατα επιτρεπτά όρια των συγκεντρώσεων τους όπως αυτά έχουν καθορισθεί από διεθνείς και εθνικούς φορείς. Επίσης περιγράφονται αναλυτικά οι αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στα χαρακτηριστικά των πόλεων (όπως η δομή τους, η ανάπτυξη των μεταφορικών δικτύων, τα κοινωνικά και οικονομικά τους μεγέθη) και στην διάχυση των ατμοσφαιρικών ρύπων. Τέλος αναλύεται το πρόβλημα της έκθεση των κατοίκων στους ατμοσφαιρικούς ρύπους και των προβλημάτων που προκαλούνται από αυτήν. Παράλληλα αναλύεται η σημασία παρακολούθησης της ποιότητας της ατμόσφαιρας και ο συσχετισμός της με την έκθεση, ενώ παρατίθενται και οι προδιαγραφές των δικτύων παρακολούθησης των ατμοσφαιρικών ρύπων.Στο Β’ Μέρος αναπτύσσεται και παρουσιάζεται η μεθοδολογία καταγραφής και ανάλυσης των δραστηριοτήτων και μετακινήσεων των κατοίκων του αστικού χώρου. Πυρήνας της μεθοδολογίας είναι η θεώρηση δραστηριοτήτων και μετακινήσεων ως διπόλων δραστηριοτήτων - μετακινήσεων. Σε κάθε μια δραστηριότητα αντιστοιχούν δύο μετακινήσεις μία για την μετάβαση σε αυτήν και μία για την επιστροφή. Τα δίπολα που επαναλαμβάνονται σε τακτά χρονικά διαστήματα ημέρας και εβδομάδας, τα συστηματικά δίπολα, είναι αυτά που κυρίως περιγράφουν την συμπεριφορά δραστηριοποίησης και μετακίνησης των κατοίκων. Μέσω της καταγραφής και της ανάλυσης των συστηματικών διπόλων δραστηριοτήτων – μετακινήσεων είναι εφικτή αφ’ ενός η κατανόηση και η διαμόρφωση πλήρους εικόνας των επιλογών δραστηριοποίησης και μετακίνησης των κατοίκων για μεγάλα χρονικά διαστήματα, εβδομάδας, μήνα, έτους και αφ’ εταίρου δημιουργία ατομικών και οικογενειακών προτύπων δραστηριοποίησης και μετακίνησης. Τα οικογενειακά και τα ατομικά πρότυπα αλληλεπιδρούν μεταξύ τους και διαμορφώνουν τις συνθήκες που επικρατούν στις πόλεις.Επίσης παρατίθενται οι αρχές υλοποίησης και εφαρμογής της αναπτυσσόμενης μεθοδολογίας, μέσω έρευνας ειδικά σχεδιασμένου Σύνθετου Ερωτηματολογίου καταγραφής των χαρακτηριστικών των συστηματικών διπόλων. Αναλύονται οι διαδικασίες σχεδιασμού του Σύνθετου Ερωτηματολογίου, τα στάδια διεξαγωγής της έρευνας και οι διαδικασίες σχεδιασμού και υλοποίησης βάσης δεδομένων για την ηλεκτρονική καταχώρηση των συλλεχθέντων στοιχείων. Τέλος περιγράφονται οι διαδικασίες σχεδιασμού και υλοποίησης διαφόρων εφαρμογών για την ηλεκτρονική καταχώρηση και ανάλυση των συλλεχθέντων στοιχείων και υπολογισμού της εκτίμησης της έκθεσης στην ατμοσφαιρική ρύπανση.Στο Γ’ Μέρος παρουσιάζεται η εφαρμογή της μεθοδολογίας στην Ευρύτερη περιοχή Αθήνας (ΕΠΑ), που ως τελικό αποτέλεσμα έχει την εκτίμηση της έκθεσης στην ατμοσφαιρική ρύπανση. Καταρχήν γίνεται συνοπτική περιγραφή της ΕΠΑ σε πληθυσμιακό, πολεοδομικό και συγκοινωνιακό επίπεδο. Επιπρόσθετα παρουσιάζεται η χωρική και χρονική διακύμανση των ατμοσφαιρικών ρύπων σε αυτήν, η οποία βασίζεται στις καταγεγραμμένες συγκεντρώσεις τους από το δίκτυο παρακολούθησης της ποιότητας της ατμόσφαιρας, που λειτουργεί σε αυτήν.Στην συνέχεια περιγράφεται η διεξαγωγή Έρευνας Σύνθετου Ερωτηματολογίου για την καταγραφή των χαρακτηριστικών συστηματικών διπόλων δραστηριοτήτων μετακινήσεων στην ΕΠΑ, στην οποία συμμετείχαν 1086 άτομα και διεξήχθη την περίοδο Δεκεμβρίου 2004 – Δεκεμβρίου 2005. Αναλύονται οι διαδικασίες σχεδιασμού και διεξαγωγής της, η διαδικασία ηλεκτρονικής καταχώρισης των συλλεχθέντων στοιχείων, τα προβλήματα που παρουσιάστηκαν κατά την ηλεκτρονική καταχώρηση και ο τρόπος επίλυσής τους. Τέλος, παρουσιάζεται η διαδικασία ελέγχου της αξιοπιστίας του δείγματος της έρευνας μέσω στατιστικής ανάλυσης των συλλεχθέντων δημογραφικών στοιχείων.Ακολουθεί η ανάλυση των δεδομένων που αφορούν τα δίπολα των συστηματικών δραστηριοτήτων και μετακινήσεων στην ΕΠΑ. Η ανάλυση αυτή βασίζεται σε στατιστικές αναλύσεις τόσο των συστηματικών δραστηριοτήτων, όσο και των συστηματικών μετακινήσεων. Τέλος παρουσιάζεται η διαδικασία εκτίμησης της έκθεσης του πληθυσμού της ΕΠΑ στην ατμοσφαιρική ρύπανση. Παρουσιάζεται η μέση έκθεση κατά την διάρκεια δραστηριοτήτων που εκτυλίσσονται στον εξωτερικό χώρο και κατά την διάρκεια των μετακινήσεων, καθώς και η μέση ετήσια έκθεση ανά ρύπο στο σύνολο του πληθυσμού ανά φύλο και ηλικιακή ομάδα.Η διδακτορική διατριβή συμβάλει στη διερεύνηση της συνολικότερης μακροχρόνιας συμπεριφοράς δραστηριοποίησης και μετακίνησης των κατοίκων των πόλεων, η οποία δεν έχει εξεταστεί σε βάθος κατά το παρελθόν. Η μακροχρόνια εκτίμηση της έκθεσης των κατοίκων των πόλεων στην ατμοσφαιρική ρύπανση, η οποία κατέστη εφικτή αποτελεί μία ακόμα συμβολή της διδακτορικής διατριβής στην διερεύνηση ενός προβλήματος που ελάχιστα έχει μελετηθεί. Τέλος η μεθοδολογία μπορεί να εφαρμοσθεί σε όλες τις πόλεις ανεξαρτήτως μεγέθους και λοιπών χαρακτηριστικών.