Ανάπτυξη στοχαστικού μοντέλου για την ανάλυση της ενεργειακής φτώχειας στην Ελλάδα
Authors: Παπαδά Λευκοθέα 
Published: September 2021

Η ενεργειακή φτώχεια αποτελεί ένα από τα κρίσιμα κοινωνικο-οικονομικά προβλήματα του σύγχρονου κόσμου, επηρεάζοντας ιδιαίτερα τα ευάλωτα τμήματα του πληθυσμού. Εκδηλώνεται είτε με τη μορφή ανεπαρκούς πρόσβασης σε υπηρεσίες ενέργειας για τις αναπτυσσόμενες χώρες είτε με τη μορφή υπερβολικού κόστους ενέργειας σε σχέση με το διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών για τις αναπτυγμένες χώρες. Από τη βιβλιογραφική ανασκόπηση της ερευνητικής δραστηριότητας, ως μια βασική αδυναμία στο χειρισμό του ζητήματος αναδείχθηκε η έλλειψη ενός κοινού, αποτελεσματικού τρόπου μέτρησης του προβλήματος της ενεργειακής φτώχειας, ως αποτέλεσμα κυρίως της αδυναμίας μοντελοποίησης των αντικειμενικών οικιακών ενεργειακών αναγκών σε επίπεδο χώρας, πράγμα που οδηγεί σε αδυναμία εφαρμογής του επίσημου ορισμού της ενεργειακής φτώχειας. Αντικείμενο, λοιπόν, της παρούσας διατριβής αποτελεί η μοντελοποίηση της απαιτούμενης ενεργειακής κατανάλωσης σε επίπεδο χώρας και η ορθή εφαρμογή του ορισμού της ενεργειακής φτώχειας. Ταυτόχρονα, η μοντελοποίηση αυτή οδηγεί στην παραμετροποίηση των παραγόντων που συμβάλλουν στο πρόβλημα και στην αποσαφήνιση του ειδικού βάρους καθενός από αυτούς. Τα παραπάνω επιτυγχάνονται μέσω της ανάπτυξης του Στοχαστικού Μοντέλου Ενεργειακής Φτώχειας (Stochastic Model of Energy Poverty - SMEP). Το μοντέλο αναπτύχθηκε για την Ελλάδα, ως εφαρμογή σε επίπεδο χώρας. Ως ειδική μελέτη περίπτωσης της έρευνας επιλέχθηκαν οι ορεινές περιοχές της Ελλάδας, ως μία πληθυσμιακή ομάδα ιδιαίτερα ευάλωτη στην ενεργειακή φτώχεια, αλλά και εξαιτίας της γενικότερης σημασίας των ορεινών περιοχών του πλανήτη. Το πρώτο στάδιο της έρευνας περιλαμβάνει την αποτύπωση της ενεργειακής φτώχειας στην Ελλάδα, μέσω των συμβατικών μεθοδολογικών εργαλείων. Για το λόγο αυτό, πραγματοποιήθηκε πρωτογενής έρευνα με χρήση του Συμβατικού Δείκτη Ενεργειακής Φτώχειας, που κατά κανόνα χρησιμοποιείται σε ευρωπαϊκό επίπεδο, αλλά και υποκειμενικών δεικτών (υφιστάμενων και νεοεισαχθέντων). Τα αποτελέσματα έδειξαν εξαιρετικά υψηλά επίπεδα ενεργειακής φτώχειας στην Ελλάδα, με το 58% των νοικοκυριών να πλήττονται από αυτή. Παράλληλα, μέσα από μία συγκριτική πρωτογενή έρευνα στις ορεινές περιοχές της Ελλάδας, κατέστη δυνατό να προσδιοριστεί το επίπεδο ενεργειακής φτώχειας και στην ορεινή επικράτεια, αποτυπώνοντας μια πολύ δύσκολη πραγματικότητα για αυτήν, λόγω του συνδυασμού υψηλότερου ενεργειακού κόστους και χαμηλότερων εισοδημάτων. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι το 73,5% των νοικοκυριών της ορεινής Ελλάδας πλήττονται από ενεργειακή φτώχεια. Το κύριο στάδιο της έρευνας περιλαμβάνει, αρχικά, τη μοντελοποίηση της ενεργειακής κατανάλωσης σε επίπεδο νοικοκυριού και, στη συνέχεια, τη μετάβαση από το επίπεδο νοικοκυριού στο επίπεδο της χώρας, μέσω στοχαστικής ανάλυσης και ειδικότερα, της προσομοίωσης Monte-Carlo. Πιο συγκεκριμένα, αφού καθορίστηκε το σύνολο των παραμέτρων που συμβάλλουν στο φαινόμενο της ενεργειακής φτώχειας, προσδιορίστηκαν οι κατανομές συχνοτήτων για καθεμιά από αυτές, σε επίπεδο χώρας, καθώς και οι κατανομές πιθανότητας στο περιβάλλον του Crystal Ball (μέθοδος Monte-Carlo). Ειδικότερα, για τον προσδιορισμό της κατανομής των βαθμοημερών θέρμανσης (HDD) και ψύξης (CDD) αναπτύχθηκε μεθοδολογία, η οποία βασίζεται σε συναρτήσεις του υψομέτρου και του γεωγραφικού πλάτους. Για την εκτίμηση άλλων σύνθετων μεταβλητών, όπως ο συντελεστής μεταφοράς θερμότητας (Htot), αναπτύχθηκαν, επίσης, ειδικές μεθοδολογίες. Το μοντέλο SMEP εκτιμά ορθότερα τα επίπεδα ενεργειακής φτώχειας σε μια χώρα, αφού στηρίζεται στις αντικειμενικές ενεργειακές ανάγκες και αποφεύγει τη χρήση της καταναλωθείσας ενέργειας, που, ως γνωστόν, υποεκτιμά τις πραγματικές ανάγκες ενός νοικοκυριού. Με βάση τα αποτελέσματα βάσει του SMEP, η ενεργειακή φτώχεια συνολικά στην Ελλάδα αγγίζει το ποσοστό του 70,4% ενώ στην ορεινή Ελλάδα αναδεικνύεται σε σχεδόν καθολικό φαινόμενο, με ποσοστό 92,6%. Επίσης, μέσω της ανάλυσης ευαισθησίας του SMEP, ποσοτικοποιήθηκε για πρώτη φορά η επίδραση των διαφόρων παραμέτρων στο φαινόμενο της ενεργειακής φτώχειας. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα για την περίπτωση της Ελλάδας, καθοριστική αποδεικνύεται η επίδραση του εισοδήματος, με ποσοστό 63%, ακολουθούμενο από το συντελεστή Htot με ποσοστό 16% και τα χρησιμοποιούμενα συστήματα θέρμανσης με ποσοστό 10%. Τα ευρήματα αυτά μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την εκ των προτέρων εκτίμηση της αποτελεσματικότητας των διαφόρων μέτρων αντιμετώπισης της ενεργειακής φτώχειας, καθιστώντας το μοντέλο ένα χρήσιμο εργαλείο πολιτικής. Τα αποτελέσματα του μοντέλου ελέγχθηκαν με κατάλληλες μεθόδους και επαληθεύτηκε η αξιοπιστία τους.Για την περαιτέρω ανάλυση του προβλήματος της ενεργειακής φτώχειας, με τη χρήση του SMEP, αναπτύχθηκε ο Δείκτης Τρωτότητας (Vulnerability Index - VI), που εκτιμά κατά πόσο ένας συγκεκριμένος πληθυσμός είναι πιο ευάλωτος στην ενεργειακή φτώχεια σε σχέση με έναν πληθυσμό αναφοράς. Εφαρμόζοντας το συγκεκριμένο δείκτη στην περίπτωση των ορεινών περιοχών της Ελλάδας, με πληθυσμό αναφοράς το σύνολο του πληθυσμού της Ελλάδας, αποδείχθηκε ότι εννέα στα δέκα ορεινά νοικοκυριά χρειάζεται να δίνουν μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματός τους για την κάλυψη των ενεργειακών τους αναγκών, έναντι των αντίστοιχων νοικοκυριών σε επίπεδο χώρας, ενώ πέντε στα δέκα ορεινά νοικοκυριά χρειάζεται να διαθέτουν τουλάχιστον διπλάσιο ποσοστό του εισοδήματός τους, σε σχέση με το επίπεδο της χώρας. Εφαρμόζοντας το κριτήριο βελτίωσης κατά Pareto, εντοπίστηκαν τα μέτρα που μπορούν να περιορίσουν τις κοινωνικές ανισότητες στις ορεινές περιοχές όσον αφορά στην ενεργειακή φτώχεια, αναδεικνύοντας τη σημασία της ενίσχυσης των εισοδημάτων στις ορεινές περιοχές (ποσοστό 23,8%), της καλύτερης ενεργειακής θωράκισης των ορεινών σπιτιών (ποσοστό 13,3%) και της μείωσης του κόστους θέρμανσης στις ορεινές περιοχές (ποσοστό 10,7%). Επιπροσθέτως, μελετήθηκε, σε ποσοτικό επίπεδο, μια υποτιμημένη αλλά ιδιαίτερα σημαντική μορφή έκφρασης της ενεργειακής φτώχειας: η συμπίεση των ενεργειακών αναγκών. Αυτό κατέστη δυνατό μέσω της εισαγωγής ενός νέου δείκτη, του Βαθμού Κάλυψης των Ενεργειακών Αναγκών (Degree of Coverage of Energy Needs - DCEN). Με τον ίδιο δείκτη προσεγγίστηκε και το φαινόμενο της ενεργειακής σπατάλης, ενός επίσης σοβαρού κοινωνικού προβλήματος. Αποδείχθηκε ότι τα μισά νοικοκυριά στην Ελλάδα συμπιέζουν τις ενεργειακές τους ανάγκες, αφού καταβάλλουν για αυτές ποσό μικρότερο του 80% του αντίστοιχου απαιτούμενου, ενώ μόνο ένα μικρό ποσοστό (16%) βρίσκεται σε μια σχετική κατάσταση ισορροπίας, καλύπτοντας γενικά τις ενεργειακές του ανάγκες. Σημαντικό εύρημα αποτελεί το σημαντικό ποσοστού του ελληνικού πληθυσμού (33%) που πραγματοποιεί ενεργειακή σπατάλη. Παρόμοια είναι και τα ευρήματα που αφορούν στην ορεινή Ελλάδα. Τέλος, μέσα από την ποσοτική σύγκριση και αξιολόγηση των κυριότερων δεικτών ενεργειακής φτώχειας (αντικειμενικών και υποκειμενικών), αποδείχθηκε ότι οι διάφοροι δείκτες φωτίζουν διαφορετικές πτυχές της ενεργειακής φτώχειας, γεγονός που αναδεικνύει την ανάγκη συμπληρωματικότητας στη χρήση τους. Ωστόσο, ο δείκτης που προκύπτει μέσα από τη διατριβή, ο Δείκτης Ενεργειακής Φτώχειας βάσει Απαιτούμενου Κόστους (Energy Poverty Index based on Required Cost - EPΙRC) αποτελεί έναν ολοκληρωμένο, πολυδιάστατο δείκτη, εντοπίζοντας πληρέστερα των υπολοίπων το πρόβλημα της ενεργειακής φτώχειας. Τα αποτελέσματα του δείκτη αυτού πρέπει να θεωρούνται τα πλέον ρεαλιστικά στην αποτίμηση της ενεργειακής φτώχειας σε ένα πληθυσμό. Συνολικά, η διατριβή, με εκκίνηση τις σοβαρές κοινωνικές ανισότητες που επιφέρει το φαινόμενο της ενεργειακής φτώχειας, εισάγει ένα αποτελεσματικό εργαλείο ανάλυσης και πολιτικής. Μέσω της ανάπτυξης του μοντέλου SMEP, επιτυγχάνεται ένας ορθότερος υπολογισμός της ενεργειακής φτώχειας, εντοπίζεται η βαρύτητα των παραμέτρων που επιδρούν στην ενεργειακή φτώχεια σε κάθε χώρα και φωτίζονται υποτιμημένες αλλά σημαντικές πλευρές του προβλήματος, μέσω της εισαγωγής νέων δεικτών. Η μεθοδολογία που χρησιμοποιήθηκε στη συγκεκριμένη διατριβή είναι επεκτάσιμη σε άλλες χώρες ή σε υποομάδες του πληθυσμού άλλων χωρών, δεδομένης της επεκτασιμότητας τόσο της βασικής συνάρτησης, αλλά και των μεθοδολογικών εργαλείων που χρησιμοποιήθηκαν.