Ο ναός του Αγίου Δημητρίου στο Μεσολούρι Γρεβενών
Authors: Λεβεντέλη Παρασκευή 
Published: January 2024

Ο ναός του Αγίου Δημητρίου στο Μεσολούρι Γρεβενών αποτέλεσε αφορμή για τον εμπλουτισμό των γνώσεων της μεταβυζαντινής ιστορίας, αρχιτεκτονικής και τέχνης της εν λόγω περιοχής στο μεταίχμιο του 18ου με τον 19ο αιώνα. Παράγοντες που ευνόησαν να οικοδομηθεί ο ναός στον αρχιτεκτονικό τύπο της θολοσκέπαστης τρίκλιτης βασιλικής με χαγιάτι - που εμφανίζεται για πρώτη φορά στα Γρεβενά - και να κοσμηθεί αργότερα με το πλήρες εικονογραφικό πρόγραμμά του αποτέλεσαν η συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774) και κατά τον 19ο αιώνα οι μεταρρυθμίσεις του Τανζιμάτ. Ο ναός, με κτήτορες τους αρματολούς Δημήτριο Τόσκα και Γώγο Μήσιο, οικοδομήθηκε το 1778 ενδεχομένως από τοπικό συνεργείο και ιστορήθηκε (1778-1796) από δύο ζωγράφους που σχετίζονταν με το εργαστήριο της μονής της Αγίας Παρασκευής στη Σαμαρίνα. Το 1867 τοιχογραφήθηκε ολόκληρος από δύο φημισμένους Σαμαριναίους ζωγράφους, τους Αδάμ Χρίστου Κράϊα και Ζήση Ιωάννου Ντόβα. Η κτητορική επιγραφή πληροφορεί ότι στον τότε καλούμενο οικισμό Μεσοβούνη, ο Μητροπολίτης Γρεβενών Γεννάδιος Β΄ (1864-1873) ήταν υπεύθυνος για το εικονογραφικό πρόγραμμα του ναού. Τέλος, διαπιστώθηκε ότι μια - όχι εκτεταμένη - φάση ανακαίνισης του ναού έλαβε χώρα κατά το χρονικό διάστημα 1930 έως 1932. Η εργασία χωρίστηκε σε δύο τόμους. Ο χωρισμός του πρώτου τόμου έγινε σε τέσσερα μέρη που το καθένα διαιρέθηκε σε θεματικές ενότητες. Στο πρώτο μέρος περιγράφεται η τοπογραφία και το ιστορικό πλαίσιο της περιοχής, η αρχιτεκτονική και οι επιγραφικές μαρτυρίες του ναού. Στο δεύτερο μέρος αναλύεται ο εσωτερικός διάκοσμος του ναού που χρονολογείται στον 18ο αιώνα (τέμπλο, επιπλοσκευή, φορητές εικόνες) καθώς και ο εντοίχιος διάκοσμος του 1867. Στο τρίτο μέρος αναλύεται η τεχνοτροπία και διερευνάται το ζήτημα του χορηγού των τοιχογραφιών του μνημείου. Για πρώτη φορά δίνονται πληροφορίες για τον Μητροπολίτη Γεννάδιο Β΄, ο οποίος ανήκε σε έναν κύκλο λογίων που επηρεάζονταν τόσο από τον Νεοελληνικό Διαφωτισμό, όσο και από την Ορθόδοξη παράδοση και μέσω του διακόσμου του ναού σύστησε για πρώτη φορά το σε δημώδη γλώσσα έργο του λόγιου του 17ου αιώνα Μελετίου Καλλονά (Ακάθιστος Ύμνος), θέτοντας ως στόχο να μορφώσει τον λαό της περιοχής. Στο τέταρτο μέρος αναπτύσσεται το έργο των ζωγράφων που εργάστηκαν στο ναό κατά τον 18ο αιώνα, ενδεχομένως κατάγονταν από την Σαμαρίνα και σχετίζονταν με το εργαστήριο της μονής της Αγίας Παρασκευής, ενώ εξετάζεται και η πιθανότητα ο βασικός ζωγράφος των εικόνων του Αγίου Δημητρίου να ήταν ο επικεφαλής του εν λόγω εργαστηρίου. Επίσης, αναλύονται τα έργα των Κράϊα και Ντόβα που εργάστηκαν στο Μεσολούρι τον 19ο αιώνα και λαμβάνονται σημαντικές πληροφορίες για τον τρόπο λειτουργίας των εργαστηρίων της περιόδου. Συνοψίζοντας, γενική διαπίστωση αποτελεί ότι η καλλιτεχνική πορεία των Σαμαριναίων ζωγράφων εκκινεί από την τελευταία τριαντακονταετία του 18ου αιώνα, οπότε και εντοπίζεται το εργαστήριο της Αγίας Παρασκευής στη Σαμαρίνα και διαρκεί αδιάκοπα έως και τον 20ο αιώνα με τα έργα τους να κατακλύζουν την Βαλκανική. Στο παράρτημα παρατίθενται οικισμοί και χρονολογικοί πίνακες μνημείων των Γρεβενών και Κοζάνης που σώζουν γραπτό διάκοσμο του 18ου και 19ου αιώνα. Στον δεύτερο τόμο περιλαμβάνονται τα σχέδια του ναού: η κάτοψη και η τομή, η άνοψη, οι κύκλοι και τέλος οι πίνακες (326).