XƏZƏRDƏKİ NEFT-QAZ YATAQLARINDA BƏRPA OLUNAN ENERJİ MƏNBƏLƏRİNDƏN İSTİFADƏ İMKANLARI VƏ PERSPEKTİVLƏRİ
Authors: Əlövsət Bağırov, İlkin Səfərli Əlövsət Bağırov, İlkin Səfərli 
Published: June 2024

Bu məqalə Xəzərdəki neft-qaz yataqlarında bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadə imkanlarının araşdırılmasına və perspektivlərin müəyyənləşdirilməsinə həsr olunub. Bərpa olunan enerji mənbələrinə aid olan alternativ enerji mənbələrinin izahı verilmişdir.
Bərpa olunan enerji mənbələrinin potensialını qiymətləndirən müxtəlif kateqoriyalar - ümumi (resurs) potensial, texniki potensial, iqtisadi potensial, bazar potensialı barədə məlumat verilmişdir.
Günəş və külək enerjilərindən istifadənin əsas üstünlükləri və əsas çatışmazlıqları qeyd olunmuşdur.
Azәrbaycan Respublikasında istehsal olunan elektrik enerjisi balansında istilik elektrik stansiyalarının, su elektrik stansiyalarının, külək elektrik stansiyalarının, günəş fotoelektrik stansiyalarının payı göstərilmişdir. Rəsmi rəqəmlərdən müəyyən olunmuşdur ki, zəngin imkanlara baxmayaraq bərpa olunan enerji istehsalı hələ də formalaşma mərhələsindədir.
Dəniz şəraitində günəş energetikasının tətbiqinə maneələrin olduğu qeyd olunub. Stasionar dəniz neftqazçıxarma özullərinin üst meydançasında kifayət qədər texnoloji avadanlıqlar yerləşdiyindən, günəş qurğuları üçün tələb olunan sahənin ayrılmasının mümkünsüzlüyü, özüllərin aşağı mərtəbələri birbaşa günəş şuasının təsiri altında olmadığından bu məqsədlər üçün yararlı olmadığı qeyd olunub.
Dəniz yataqlarında, xüsusən Neft Daşları, Səngəçal, Pirallahıda, geniş estakadalar şəbəkəsinin mövcudluğuna baxmayaraq, onların cari texniki vəziyyəti qənaətbəxş hesab olunmur.
Külək enerjisinin bir sıra mənfi cəhətlərinin (qeyri-bərabər enerji çıxışı, enerjinin akkumulyasıyasına ehtiyac, səs-küyun və böyük meydançalara ehtiyacın olması) səbəbindən nəinki stasionar dəniz neft-qazçıxarma hidrotexniki qurğuları üzərində, hətta onların yaxınlığında külək enerji sistemlərinin tətbiqində ciddi sualların yarandığı bildirilmişdir.
Xəzərin Azərbaycana aid hissəsində işlənilən neft-qaz yataqların yerləşdiyi ərazilərində külək və axınların öyrənilməsinə həsr olunmuş müxtəlif tədqiqatların nəticələri sistemləşdirilmişdir.
Texnologiyanın hazırkı səviyyəsi 1 m/s-dən çox axın sürətində axınların enerjisini əldə etməyə imkan verdiyi halda, Xəzərin Azərbaycana aid hissəsində işlənilən neft-qaz yataqlarının yerləşdiyi ərazilərində sürət 2-3 dəfə azdır. Məlum olan müasir turbinlərlə baxılan regionda axınlardan enerjinin götürülməsinin mümkün olmadığı göstərilmişdir.
Xəzərin Azərbaycana aid hissəsində işlənilən neft-qaz yataqların yerləşdiyi ərazilərində mülayım küləklərdə dalğanın hündürlüyü 0,5-2,5 metr, tufan şəraitində 1,0-11,0 metr arasında dəyişdiyi qeyd olunaraq, dalğa enerjisinin digər alternativ enerji mənbələrindən daha çox enerji sıxlığına malik olduğunu, bu sahədə milli layihələrin olduğunu nəzərə alaraq, dəniz neft-qaz yataqlarında birbaşa dalğa generatorlarına üstünlük verilməsınin daha perspektivli və səmərəli olacağı göstərilmişdir.
Açar sözlər: bərpa olunan enerji mənbələri, dəniz neft-qaz yataqları, enerji istehsalı, günəş energetikası, külək enerjisi, axın enerjisi, dalğa turbinləri, dalğa enerjisi çeviricisi.