Επίδραση του αυξητικού παράγοντα του αγγειακού ενδοθηλίου (VEGF) στους υποπληθυσμούς των λεμφοκυττάρων στον καρκίνο ωοθηκών
Authors: Ζιώγας Απόστολος 
Published: September 2021

ΕΙΣΑΓΩΓΗΟ επιθηλιακός καρκίνος των ωοθηκών είναι η πρώτη αιτία θανάτου από γυναικολογικό καρκίνο και η τέταρτη αιτία θανάτου από καρκίνο συνολικά στο γυναικείο πληθυσμό. Πρόσφατα δεδομένα προτείνουν πως ο VEGF συμβάλλει στην ανάπτυξη του όγκου όχι μόνο με το να προωθεί την αγγειογέννεση αλλά επίσης μ’ έναν έμμεσο μηχανισμό ρύθμισης των T κυττάρων που εμπλέκονται στην ανοσολογική απάντηση απέναντι στον όγκο. Τα Τ-κύτταρα είναι ο κύριος παράγων στην έναρξη και πρόοδο της ανοσολογικής απάντησης απέναντι στον όγκο σε πολλούς τύπους καρκίνου, συμπεριλαμβανομένων και των καρκινωμάτων της ωοθήκης και οι καρκινοπαθείς ασθενείς εμφανίζουν εξασθενημένη ανοσολογική λειτουργία. Σε προηγούμενες μελέτες της Αιματολογικής-Ογκολογικής Μονάδος της Θεραπευτικής Κλινικής έχει αποδειχθεί ότι τα επίπεδα του VEGF στο ασκιτικό υγρό ήταν ένας ανεξάρτητος αρνητικός προγνωστικός παράγοντας σε μια μελέτη τύπου cohort, 65 ασθενών με προχωρημένο επιθηλιακό καρκίνο ωοθηκών και δείχθηκε πως συσχετίζονταν αντίστροφα με ορισμένους κυτταροτοξικούς υποπληθυσμούς όπως τα CD3+CD56+ NK-like T κύτταρα. Τα αποτελέσματα αυτά είναι ενδεικτικά της επιπρόσθετης ανοσοκατασταλτικής λειτουργίας αυτού του παράγοντα. Ωστόσο, η πιθανή άμεση επίδραση του VEGF στην ενεργοποίηση και τον πολλαπλασιασμό των Τ-κυττάρων καθώς και ο τρόπος που αυτή συμβαίνει δεν έχει διευθετηθεί.ΣΚΟΠΟΣΣκοπός της παρούσας μελέτης είναι να διερευνηθεί η επίδραση του αυξητικού παράγοντα του αγγειακού ενδοθηλίου (VEGF) στους υποπληθυσμούς των λεμφοκυττάρων ασθενών με καρκίνο ωοθηκών.ΑΣΘΕΝΕΙΣ-ΜΕΘΟΔΟΙ Για τις ανάγκες της μελέτης συλλέχθησαν δείγματα ασκιτικής συλλογής από πάνω από 25 γυναίκες που χειρουργήθηκαν στην Α’ Μαιευτική Γυναικολογική Κλινική του Νοσοκομείου Αλεξάνδρα με ιστολογικά επιβεβαιωμένο επιθηλιακό καρκίνο των ωοθηκών καθώς και τα αντίστοιχα δείγματα αίματος των ασθενών αυτών από τα οποία χρησιμοποιήθηκαν δείγματα από 15 ασθενείς κατά την δημοσίευση των αποτελεσμάτων . Επίσης, έχουν ληφθεί και 10 δείγματα αίματος από υγιείς γυναίκες δότριες. . Όλες οι ασθενείς έχουν ενυπόγραφα συγκατατεθεί για την λήψη βιολογικού υλικού. Αφού απομονώθηκαν τα λεμφοκύτταρα από τα δείγματα βιολογικών υγρών αναπτύχθηκαν σε καλλιέργειες για 14 ημέρες με την προσθήκη η μη του VEGF και μετρήθηκε ο αριθμός τους. Τα κύτταρα ελέχθησαν ως προς την έκφραση των υποδοχέων του VEGF με κυτταρομετρία ροής ανοσοϊστοχημεία και Western Blot,ως προς την κυτταροτοξικότητα τους με δοκιμασία απελευθέρωσης 51Cr και ως προς την έκκριση VEGF με ELISA.ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ-ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑΛόγω του μεγέθους της μελέτης καθώς και της κλινικής σημαντικότητας των αποτελεσμάτων αποφασίστηκε η ξεχωριστή δημοσίευση των αποτελεσμάτων αρχικά όσον αφορά την επίδραση του VEGF σε λεμφοκύτταρα που απομονώθηκαν από το αίμα ασθενών με καρκίνο ωοθηκών και υγιών δοτριών και αργότερα όσον αφορά την επίδραση του VEGF σε λεμφοκύτταρα που απομονώθηκαν από το ασκιτικό υγρό ασθενών με καρκίνο ωοθηκών. Τα αποτελέσματα που αφορούν την επίδραση του αυξητικού παράγοντα του αγγειακού ενδοθηλίου στους υποπληθυσμούς των λεμφοκυττάρων περιφερικού αίματος ασθενών και υγιών δημοσιεύθηκαν το Φεβρουάριο του 2012 στο περιοδικό International Journal of Cancer. Εν συντομία, δείχθηκε πως η προσθήκη του VEGF στις καλλιέργειες των Τ κυττάρων περιφερικού αίματος μειώνει σημαντικά τον πολλαπλασιασμό των Τ κυττάρων. Αυτή η καταστολή εξαρτάται από την δόση του VEGF όσο και από την χρονική διάρκεια της καλλιέργειας. Ωστόσο είναι όμοια τόσο στα δείγματα από ασθενείς με καρκίνο ωοθηκών όσο και από φυσιολογικές δότριες. Τα CD3+ Τ κύτταρα μετά την ενεργοποίηση τους εκφράζουν τον VEGFR-2 κάτι που επιβεβαιώθηκε με κυτταρομετρία ροής, ανοσοϊστοχημεία και Western Blot ανάλυση. Ενώ η κατασταλτική δράση του VEGF στα Τ κύτταρα ασκείται άμεσα μέσω του VEGFR-2 καθώς η προσθήκη του αντιγόνου αδρανοποίησης anti-VEGFR-2 ανέστειλε την δράση αυτή τόσο στα δείγματα από ασθενείς με καρκίνο ωοθηκών όσο και από φυσιολογικές δότριες. Επίσης, δείχθηκε πως ο VEGF μειώνει την κυτταροτοξική δραστηριότητα των Τ κυττάρων απέναντι σε κύτταρα στόχους από μια K562 κυτταρική σειρά και από μια κυτταρική σειρά Daudi καθώς και ότι τα ενεργοποιημένα Τ κύτταρα εκκρίνουν VEGF στο περιβάλλον της καλλιέργειας. Συνοψίζοντας η μελέτη απέδειξε πως τα Τ κύτταρα εκκρίνουν VEGF και εκφράζουν τον VEGFR-2 μετά την ενεργοποίηση τους και ο VEGF καταστέλλει την ενεργοποίηση των Τ κυττάρων μέσω του VEGFR-2.Αυτή η δημοσίευση πιστεύουμε πως παρείχε στην επιστημονική κοινότητα χρήσιμες πληροφορίες όσον αφορά τους μηχανισμούς καταστολής των Τ κυττάρων σ’ ένα περιβάλλον υπερβολικής παραγωγής αυξητικού παράγοντα του αγγειακού ενδοθηλίου όπως σε συνθήκες ανάπτυξης κακοήθειας. Δείξαμε πως η καταστολή ασκείται μέσω της έκφραση του VEGFR-2 στην κυτταρική επιφάνεια των Τ κυττάρων. Συνεπώς, ο VEGF εκτός από ένας σημαντικός παράγοντας για την αγγειογέννεση φαίνεται να έχει κατασταλτική δράση στα Τ-κύτταρα και πιο συγκεκριμένα στα κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος που εμπλέκονται στην καταπολέμηση του καρκίνου . Eίναι γνωστό ότι η παραγωγή μικρής ποσότητας του VEGF από τα Τ κύτταρα, συμβάλει στην τοπική αγγειογέννεση κάτω από φυσιολογικές συνθήκες. Αυτά τα αποτελέσματα υπογραμμίζουν την πολλαπλή δράση του VEGF στην καρκινογέννεση και στην πρόοδο της νόσου και ενδυναμώνει τον προγνωστικό του ρόλο στον καρκίνο των ωοθηκών. Ενώ υπάρχει και κλινική συσχέτιση μετά από από πρόσφατες αναφορές που προτείνουν πως υπάρχει όφελος από την προσθήκη ενός μονοκλωνικού αντισώματος anti-VEGF στα πρωτόκολλα χημειοθεραπείας σε ασθενείς με προχωρημένο καρκίνο ωοθηκών. Τα αποτελέσματα που αφορούν την επίδραση του αυξητικού παράγοντα του αγγειακού ενδοθηλίου στους υποπληθυσμούς των λεμφοκυττάρων από δείγματα ασκιτικού υγρού ασθενών με καρκίνο ωοθηκών δημοσιεύθηκαν το Νοέμβριο του 2012 στο περιοδικό British Journal of Cancer. Εν συντομία, δείχθηκε πως η προσθήκη του VEGF στις καλλιέργειες των Τ κυττάρων που απομονώθηκαν από ασκιτικό υγρό ασθενών με καρκίνο ωοθηκών μειώνει σημαντικά τον αριθμό και τον βαθμό πολλαπλασιασμού των Τ κυττάρων. Αυτή η καταστολή εξαρτάται από την δόση του VEGF όσο και από την χρονική διάρκεια της καλλιέργειας. Τα CD3+ Τ κύτταρα μετά την ενεργοποίηση τους εκφράζουν τον VEGFR-2 κάτι που επιβεβαιώθηκε με κυτταρομετρία ροής, ανοσοϊστοχημεία και Western Blot ανάλυση. Ενώ η κατασταλτική δράση του VEGF στα Τ κύτταρα ασκείται άμεσα μέσω του VEGFR-2 καθώς η προσθήκη του ειδικού αντιγόνου αδρανοποίησης anti-VEGFR-2 ανέστειλε την δράση αυτή. Επίσης, δείχθηκε πως ο VEGF μειώνει την κυτταροτοξική δραστηριότητα των Τ κυττάρων απέναντι σε κύτταρα στόχους από μια K562 κυτταρική σειρά από μια κυτταρική σειρά Daudi καθώς και απέναντι σε αυτόλογα καρκινικά κύτταρα που απομονώθηκαν από το ασκιτικό υγρό των ασθενών αυτών. Επίσης δείχθηκε πως τα ενεργοποιημένα Τ κύτταρα εκκρίνουν VEGF στο περιβάλλον της καλλιέργειας. Συνοψίζοντας η μελέτη απέδειξε πως τα Τ κύτταρα που πρόερχονται από ασκίτη ασθενών με καρκίνο ωοθηκών εκκρίνουν VEGF και εκφράζουν τον VEGFR-2 μετά την ενεργοποίηση τους. Ο VEGF καταστέλλει την ενεργοποίηση των Τ κυττάρων μέσω του VEGFR-2.Αυτή η δημοσίευση επιβεβαίωσε τα ευρήματα της προηγούμενης ενώ παρείχε στην επιστημονική κοινότητα χρήσιμες νέες πληροφορίες όσον αφορά τους μηχανισμούς καταστολής των Τ κυττάρων καθώς μελετήθηκαν κύτταρα προερχόμενα από ένα περιβάλλον υπερβολικής παραγωγής VEGF όπως το ασκιτικό υγρό ασθενών με καρκίνο ωοθηκών. Είναι χαρακτηριστικό πως τα επίπεδα του VEGF που είναι απαραίτητα για να προκαλέσουν σημαντική καταστολή του πολλαπλασιασμού και της λειτουργικότητας των Τ κυττάρων ήταν όμοια με αυτά που μετρήθηκαν στον ασκίτη των ασθενών τόσο από αυτή τη μελέτη όσο και από προηγούμενες τύπου cohort μελέτες ασθενών με προχωρημένο καρκίνο ωοθηκών που πραγματοποιήθηκαν από την Θεραπευτική Κλινική του ΕΚΠΑ. Είναι επίσης σημαντικό να τονιστεί, ότι η δράση των Τ κυττάρων απέναντι στα αυτόλογα καρκινικά κύτταρα καθώς και η επίδραση του VEGF σ’ αυτή είναι το κύριο χαρακτηριστικό αυτής της μελέτης σε σχέση με τη προηγούμενη δημοσίευση της έρευνας μας. Συνοψίζοντας, αποδείξαμε για πρώτη φορά ότι Τ λεμφοκύτταρα από ασκιτκό υγρό ασθενών με καρκίνο ωοθηκών εκκρίνουν VEGF και εκφράζουν τον υποδοχέα VEGFR-2 στην επιφάνεια τους ως απάντηση στην ενεργοποίηση τους. Αυτά τα ευρήματα προτείνουν ότι η ενεργοποίηση των Τ κυττάρων από τον όγκο οδηγεί στην έκφραση του VEGFR-2, που με τη σειρά του επιφέρει την καταστολή των ενεργοποιημένων Τ κυττάρων από τον VEGF που παράγεται από τον όγκο, ούτως ώστε να λάβει χώρα μια ανοσοκατασταλτική δράση. Αυτά τα ευρήματα ίσως έχουν κλινική συσχέτιση , ειδικά μετά από πρόσφατες μελέτες που προτείνουν πως υπάρχει όφελος από την προσθήκη του μονοκλωνικού αντισώματος αντι-VEGF, bevacizumab, στα πρωτόκολλα χημειοθεραπείας για την αντιμετώπιση του προχωρημένου καρκίνου ωοθηκών. Η λογική είναι ότι οι θεραπείες που στρέφονται κατά του VEGF ή και του VEGFR-2 ίσως στοχεύουν όχι μόνο την αγγειογέννεση αλλά επίσης και την διαφυγή του όγκου από την ανοσολογική επιτήρηση. Αν κάτι τέτοιο είναι αλήθεια, ο βαθμός επίδρασης του VEGF στο ανοσολογικό σύστημα ίσως μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να επιλεχθούν οι ασθενείς που πιθανόν να ωφεληθούν από τέτοιες προσεγγίσεις.