Εκτίμηση επιπτώσεων από την εφαρμογή της νέας αγροτικής και οικονομικής πολιτικής στο επίπεδο της γεωργικής εκμετάλλευσης
Authors: Μάντζιαρης Σταμάτης 
Published: October 2023

Οι εξωγενείς παράγοντες ως προς τη θέση της οικογενειακής γεωργικής εκμετάλλευσης, όπως το μείγμα αγροτικής και οικονομικής πολιτικής καθώς και το διεθνές οικονομικό περιβάλλον, διεισδύουν στο πλαίσιο λειτουργίας των εκμεταλλεύσεων επηρεάζοντας σηµαντικά τις αποφάσεις των παραγωγών τόσο βραχυπρόθεσμα (σχέδιο παραγωγής) όσο και μεσοπρόθεσμα (μέγεθος εκμετάλλευσης και επενδύσεις), δοκιμάζοντας την ανθεκτικότητα των εκμεταλλεύσεων (resilience) και συμπιέζοντας τα περιθώρια βιωσιμότητάς τους. Παράλληλα, βάσει του επαυξημένου πλαισίου πολιτικής της νέας Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ), λαμβάνουν σημαντική βαρύτητα οι απαιτήσεις της κοινωνίας για επιδόσεις ως προς την κοινωνική, περιβαλλοντική, και οικονομική διάσταση της αειφορίας των γεωργικών εκμεταλλεύσεων. Κατά συνέπεια, οι προαναφερθέντες παράγοντες θέτουν προκλήσεις και ως προς την επιχειρησιακή ικανότητα των υφιστάμενων εργαλείων εκτίμησης επιπτώσεων πολιτικής, προϋποθέτοντας βελτιώσεις/προσαρμογές οι οποίες θα επιτρέψουν την ενσωμάτωση εννοιών όπως η δυναμική της συμπεριφοράς των εκμεταλλεύσεων υπό το πρίσμα των διαχρονικών μεταβολών του εξωτερικού περιβάλλοντος, και η αξιολόγηση της επίδοσης αειφορίας των εκμεταλλεύσεων. Η παρούσα διδακτορική διατριβή επιδιώκει να διευρύνει το πλαίσιο της εκτίμησης των επιπτώσεων πολιτικής στο επίπεδο της εκμετάλλευσης μέσω της ανάλυσης του εννοιολογικού υπόβαθρου και της εμπειρικής εφαρμογής των προτεινόμενων προσεγγίσεων, οι οποίες αφορούν την ανάπτυξη αλληλοδιαδοχικού υποδείγματος προγραμματισμού σε επίπεδο εκμετάλλευσης (recursive programming farm-level model) για την ενσωμάτωση της εξελικτικής διαδικασίας της διαρθρωτικής αλλαγής, καθώς και την ανάπτυξη ενός σύνθετου δείκτη (composite indicator) για την αξιολόγηση της επίδοσης αειφορίας των εκμεταλλεύσεων. Μέσω των προτεινόμενων προσεγγίσεων πραγματοποιείται μια προσπάθεια ενσωμάτωσης και μοντελοποίησης σημαντικών συνιστωσών οι οποίες δεν έχουν διερευνηθεί ιδιαιτέρως στο πλαίσιο των συστημάτων γεωργικής παραγωγής της χώρας. Ειδικότερα, η διατριβή δομείται βάσει δύο ερευνητικών ερωτημάτων. Το κύριο ερευνητικό ερώτημα της διατριβής αφορά την ενσωμάτωση της διαρθρωτικής αλλαγής σε ένα υπόδειγμα εκμετάλλευσης (farm-level model (FLM)), για τον σκοπό της εκτίμησης των επιπτώσεων πολιτικής σε ένα δείγμα εκμεταλλεύσεων αροτραίας παραγωγικής κατεύθυνσης μιας ελληνικής περιφέρειας. Το δεύτερο ερευνητικό ερώτημα αφορά την ανάπτυξη ενός σύνθετου δείκτη (composite indicator) βασιζόμενου στην πολυκριτήρια ανάλυση αποφάσεων (multi-criteria decision analysis-MCDA), για τη συγκριτική αξιολόγηση της επίδοσης αειφορίας των εκμεταλλεύσεων, επίσης υπό το πρίσμα της εκτίμησης επιπτώσεων πολιτικής. Σχετικά με τη διερεύνηση του κύριου ερευνητικού ερωτήματος, κατά την προσομοίωση των διάφορων σεναρίων πολιτικής (με έμφαση στις επικείμενες διατάξεις της νέας ΚΑΠ: ΚΑΠ μετά το 2020), εκτιμήθηκε αυξημένος ρυθμός διαρθρωτικής αλλαγής σε σύγκριση με την περίοδο αναφοράς. Ειδικότερα, τα αποτελέσματα των προσομοιώσεων αποκαλύπτουν μια τάση συγκέντρωσης των γεωργικών εκτάσεων στις συγκριτικά μεγάλες εκμεταλλεύσεις (σε όρους γεωργικής γης) με αντίστοιχη μείωση των μικρότερων εκμεταλλεύσεων, και ιδιαίτερα των συγκριτικά μικρών εκμεταλλεύσεων. Επιπλέον, εκτιμάται ότι το ανώτερο 10% των εκμεταλλεύσεων (σε όρους γεωργικής γης) θα συγκεντρώνει περίπου το 50% της συνολικής γεωργικής γης. Όσον αφορά τη διερεύνηση του δεύτερου ερευνητικού ερωτήματος, τα αποτελέσματα που προκύπτουν αποδεικνύουν ότι ανεξαρτήτως σεναρίου πολιτικής, τα τρία τυπικά μεσογειακά συστήματα γεωργικής παραγωγής, δηλαδή οι μικτές δενδροκομικές εκμεταλλεύσεις, η εκτατική κτηνοτροφία (προβατοτροφία) και οι ελαιοκομικές εκμεταλλεύσεις, υπερτερούν ως προς την επίδοση αειφορίας σε σχέση με τις εκμεταλλεύσεις αροτραίων καλλιεργειών οι οποίες συνδέονται με ένα σαφώς εντατικότερο πρότυπο παραγωγής και συνεπώς λιγότερο αειφόρο. Εν κατακλείδι, αν και η χωρική και τομεακή κάλυψη του δείγματος δεν επιτρέπουν γενικεύσεις σε εθνικό επίπεδο, ωστόσο, τα κύρια ευρήματα των προτεινόμενων υποδειγμάτων όπως η εκτιμώμενη επιτάχυνση του ρυθμού διαρθρωτικής αλλαγής στις εκμεταλλεύσεις αροτραίας γεωργίας, ο υψηλός βαθμός συγκέντρωσης των καλλιεργούμενων εκτάσεων στις συγκριτικά μεγάλες εκμεταλλεύσεις αροτραίας γεωργίας, και η υστέρηση των συγκεκριμένων εκμεταλλεύσεων ως προς τις επιδόσεις οικονομικής και περιβαλλοντικής αειφορίας, αποτελούν κάποιες σαφείς ενδείξεις οι οποίες καθιστούν επιτακτική μια ρεαλιστική αποτύπωση της κατάστασης του γεωργικού τομέα της χώρας μέσω έγκυρων επιστημονικών εργαλείων όπως τα προτεινόμενα. Αυτά τα εργαλεία ανάλυσης πολιτικής θα συμβάλλουν σε μια ρεαλιστική διάγνωση των διαρθρωτικών προβλημάτων και αδυναμιών του τομέα, ούτως ώστε να πραγματοποιηθεί η κατάλληλη εξειδίκευση των μέτρων πολιτικής και να σχεδιαστούν ρεαλιστικές στρατηγικές για τη διασφάλιση μακροπρόθεσμης αειφορίας.