Zapasy ze światem Zbigniewa Herberta
Authors: Ruszar Józef 
Published: February 2024

Książka pyta nie tylko o finanse, ale również o osobiste wybory życioweZbigniewa Herberta (1924–1998). Czy jego antykomunistycznepoglądy są wyłącznie retoryką na użytek czytającej publiczności, czyteż osobistą praktyką życiową twórcy? W jakim stopniu w jego twórczościepistolarnej przejawia się ekonomiczna rzeczywistość PolskiejRzeczpospolitej Ludowej, w której poeta spędził większość swego życia?Główna teza niniejszego opracowania jest prosta: choć Herbertw różnych okresach stosował odmienne taktyki literackiego przetrwania,które zależały od okoliczności zewnętrznych (głównie politycznychi ustrojowych) oraz od jego pozycji na rynku literackim, to – mimozmian ustrojowych, perturbacji politycznych oraz okoliczności osobistych– postępował według stałej strategii życia z literatury bezpodejmowania prac pozaliterackich. Herbert wybrał wolnorynkowąstrategię egzystencji. Z powodów od niego niezależnych odstąpił od tejzasady jedynie na krótko, w latach 1953–1957, kiedy poddał się rygorowiobowiązku pracy, oraz zaraz po Październiku, kiedy na krótko zostałdyrektorem biura Związku Kompozytorów Polskich. Osobną cezuręstanowi też wyjazd na Zachód. Od tej pory poeta będzie funkcjonowałjednocześnie w Polsce i na Zachodzie.Zbadanie konsekwencji i prześledzenie poszczególnych etapów niejest łatwe z powodu braku pełnych danych i od razu należy ostrzecCzytelnika, że dysponujemy wiedzą raczej pośrednią. Niniejsza pracazajmuje się jedynie ułomkami informacji, które mówią o zarobkachi realiach ówczesnego życia, a przede wszystkim świadczą o osobistejstrategii rynkowej przyjętej przez Herberta. Pełna wiedza na tematdochodów poety nie istnieje nie tylko dlatego, że brak wielu źródełbędących tajemnicą handlową (na przykład umów z wydawnictwami)albo były one skrzętnie skrywane przed fiskusem PRL oraz postrachemtwórców, czyli stowarzyszeniem ZAiKS, ale też z powodu ograniczeńkorespondencji poety jako podstawy prowadzonych badań. Czegóż sięwięc dowiadujemy? Że poeta zarobił całkiem przyzwoite pieniądze,które umożliwiły mu przedłużanie pobytu na Zachodzie i odbywaniepodróży owocujących kolejnymi esejami. Jego wyjazdy były reinwestycjąliteracką. Poszczególne kwoty, jakie udało się ustalić, są – oczywiście –ważne, ale głównym tematem rozważań jest jednak generalna strategiażycia z literatury i sposoby realizacji tej postawy.Herbert wybrał nieustabilizowane życie niezależnego literata żyjącegoze swej produkcji literackiej. Postawa przyjęta przez poetę byłaczymś absolutnie wyjątkowym. Badacz próbujący ustalić finansowąstrategię przetrwania polskiego pisarza w drugiej połowie XX wiekumusi się zmierzyć z kilkoma problemami, z których do ważnych należąokoliczności historyczne oraz nieznajomość kontekstu kulturowego.Cywilizacja sowiecka została zniszczona, a wiedza o komunizmie zanika.Pisząc więc dla dzisiejszego czytelnika, należy objaśniać nieznanemechanizmy społeczne, polityczne i ekonomiczne, a także przedstawiaćspołeczne sposoby funkcjonowania utworów i samych twórców, tak abynasze obecne kulturowe usytuowanie i punkt odbioru nie zaciemniły,a raczej nie zniekształciły znaczeń pierwotnych, charakterystycznychdla tamtej rzeczywistości – stąd obszerny kontekst kulturowy rozważańna temat finansów.