Explaining risk-taking and risk-averse behaviours in peacemaking
Authors: Μανής Αθανάσιος 
Published: December 2023

Δεν είναι μόνο ο πόλεμος και η σύγκρουση που μπορούν να καθορίσουν την πολιτική μοίρα ενός ηγέτη, αλλά και οι ειρηνευτικές πρωτοβουλίες. Η αντιστροφή μακροχρόνιων επιλογών εθνικής εξωτερικής πολιτικής που διαιωνίζουν την εχθρότητα, τις τριβές και την έλλειψη διπλωματικών σχέσεων μεταξύ των κρατών μπορεί να θέσει τους ηγέτες σε επισφαλή κατάσταση εξαιτίας των εσωτερικών και εξωτερικών αντιδράσεων. Ως εκ τούτου, μπορεί η αλλαγή της εξωτερικής πολιτικής από αυτή την άποψη να θεωρηθεί ως συμπεριφορά επιδίωξης ή αποστροφής κινδύνου εκ μέρους των ηγετών; Επιπλέον, εάν η αλλαγή της εξωτερικής πολιτικής θεωρείται ως συμπεριφορά αναζήτησης κινδύνου, τότε γιατί οι ηγέτες και οι υπεύθυνοι λήψεως αποφάσεων πρωτοστατούν και συμμετέχουν ενεργά σε αυτές τις πρωτοβουλίες ειρήνης; Αυτή η μελέτη, η πρώτη του είδους στη βιβλιογραφία της θεωρίας προοπτικής, αναλύει ειρηνευτικές πρωτοβουλίες υπό συνθήκες κινδύνου και αβεβαιότητας, ρίχνοντας φως στις αποφάσεις που έλαβε η ηγεσία του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP), εστιάζοντας ειδικότερα στις επιλογές της στο πεδίο της εξωτερικής πολιτικής ως προς την Κύπρο και την Αρμενία το 2004 και το 2009 αντίστοιχα. Συγκεκριμένα, εγείρει ερωτήματα ως προς το κατά πόσον η απόφαση του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και του στενού κύκλου του στο να προωθήσουν την επίλυση δύο μακροχρόνιων διπλωματικών ζητημάτων ήταν επικίνδυνη και τι τους ώθησε να ασχοληθούν ενεργά με τις υπό εξέταση υποθέσεις. Χρησιμοποιώντας τα αναλυτικά εργαλεία της θεωρίας προοπτικής, υποστηρίζω ότι οι αναθεωρητικές πολιτικές που εισήγαγε και προώθησε η ηγεσία του AKP, ιδιαίτερα ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, ήταν πιο ριψοκίνδυνες επιλογές σε σύγκριση με τις μακροχρόνιες πολιτικές της Τουρκίας έναντι της Κύπρου και της Αρμενίας. Αυτό εγείρει ερωτήματα σχετικά με το τι ώθησε τον Ερντογάν να πιέσει για λύση του Κυπριακού κατά τις διαπραγματεύσεις Ανάν μεταξύ 2002 και 2004 και το δημοψήφισμα του Σχεδίου Ανάν το 2004, παρά τις αντιδράσεις του Τουρκοκύπριου ηγέτη, Ραούφ Ντενκτάς και την υποστήριξή του από το τουρκικό κατεστημένο κατά τη διάρκεια εκείνης της περιόδου. Ομοίως, τι ώθησε τον Ερντογάν να επιδιώξει την εξομάλυνση των τουρκοαρμενικών σχέσεων; Αυτό είναι ένα ιδιαίτερα αινιγματικό ερώτημα αν σκεφτεί κανείς ότι η κυβέρνηση του Ερντογάν υπέγραψε τα Πρωτόκολλα της Ζυρίχης στις 10 Οκτωβρίου 2009, τα οποία προέβλεπαν την εξομάλυνση των τουρκοαρμενικών σχέσεων χωρίς καμία αναφορά στο ζήτημα του Ναγκόρνο Καραμπάχ - κύριο μέλημα ασφαλείας για το Αζερμπαϊτζάν και ένα από τα βασικά προαπαιτούμενα της Τουρκίας για την εξομάλυνση των σχέσεων της με την Αρμενία – αλλά στη συνέχεια αμέσως μετά αντέστρεψε την διαδικασία εξομάλυνσης. Προς αυτή την κατεύθυνση, έχω αναπτύξει ερωτήματα σχετικά με την επικινδυνότητα αυτών των επιλογών, την τάση του ίδιου του Ερντογάν για επιλογές που ενέχουν ρίσκο και τους παράγοντες που επηρέασαν αυτές τις επιλογές. Μετά από μια ολοκληρωμένη εμπειρική ανάλυση στη βάση δύο νέων θεωρητικών μοντέλων προοπτικής (α. μοντέλο θεωρίας της προοπτικής και της θεωρίας του ειρηνικού αντιπερισπασμού, β. μοντέλο της θεωρίας της προοπτικής και της θεωρίας της εξωτερικής εξισορρόπησης) που παρέχουν εναλλακτικές υποθέσεις σχετικά με το τι προκαλεί την αναζήτηση ρίσκου και αποφυγή ρίσκου σε περιπτώσεις ειρηνικής επίλυσης συγκρούσεων μέσω παραχωρήσεων, υποστηρίζω ότι η κύρια υπόθεση του μοντέλου της θεωρίας της προοπτικής και της θεωρίας του ειρηνικού αντιπερισπασμού σχετικά με την επίδραση των εσωτερικών απειλών στην τάση ανάληψη ρίσκου κατά την λήψη αποφάσεων ισχύει. Συνεπώς, υπάρχει άμεση αιτιώδης συνάφεια μεταξύ, πρώτον, της εσωτερικής διαμάχης που έλαβε χώρα μεταξύ της ηγεσίας του AKP και του τουρκικού κατεστημένου εκείνη την εποχή, ιδιαίτερα τον τουρκικό στρατό και, δεύτερον, της τάση ανάληψης ρίσκου από τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν κατά την αναθεώρηση της παραδοσιακής εξωτερικής πολιτικής της Τουρκίας. Πιο συγκεκριμένα, ο Ερντογάν ένιωθε ότι βρισκόταν στο πεδίο των απωλειών ως προς την πολιτική επιβίωσή του ιδίου και της κυβέρνησής του, καθώς και ως προς τις προοπτικές εδραίωσης της εξουσίας του στο πεδίο της τουρκικής πολιτικής. Προκειμένου να εμποδίσει τις προσπάθειες ανατροπής του τουρκικού στρατού ενάντια στο ΑΚΡ και μείωσης της επιρροής του στην τουρκική πολιτική σκηνή, επιχείρησε να αναθεωρήσει την εξωτερική πολιτική της Τουρκίας έναντι της Κύπρου και της Αρμενίας. Του έγινε σαφές ότι η αλλαγή της εξωτερικής πολιτικής της Τουρκίας σε αυτές τις δύο περιπτώσεις θα μπορούσε, ενδεχομένως, να ισχυροποιήσει την προσωπική του εικόνα και την εικόνα της κυβέρνησής του μεταξύ των παραδοσιακών συμμάχων της Τουρκίας, δηλαδή της ΕΕ και των ΗΠΑ. Στην περίπτωση της Κύπρου, τα κράτη μέλη της ΕΕ συνέδεσαν άμεσα την έναρξη των ενταξιακών διαπραγματεύσεων με τον εποικοδομητικό ρόλο της Τουρκίας στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων υπό την αιγίδα του ΟΗΕ για την τελική διευθέτηση του μακροχρόνιου ζητήματος της Κύπρου. Στην περίπτωση της Αρμενίας, οι αμερικανικοί θεσμοί, ιδιαίτερα το Κογκρέσο των ΗΠΑ και σε κάποιο βαθμό οι κυβερνήσεις των ΗΠΑ είχαν παραδοσιακά πιέσει για την εξομάλυνση των σχέσεων της Τουρκίας με την Αρμενία και το άνοιγμα των συνόρων. Αναθεωρώντας, για πρώτη φορά, τη μακροχρόνια εξωτερική πολιτική της Τουρκίας έναντι της Κύπρου και της Αρμενίας, ο Ερντογάν και η κυβέρνησή του επέδειξαν μια συμπεριφορά αναζήτησης ρίσκου σε σύγκριση με την αναπαραγωγή της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής που παραδοσιακά γινόταν. Η προσδοκία της ηγεσίας του AKP ήταν να αυξήσει τη διεθνή δημοτικότητά της με τους παραδοσιακούς συμμάχους της Τουρκίας, την ΕΕ και τις ΗΠΑ, ως μέσο αντιμετώπισης της εσωτερικής απειλής που αποτελούσε τότε το τουρκικό κατεστημένο, και ιδιαίτερα ο τουρκικός στρατός, για την επιβίωση και την εδραίωση της κυβέρνησης Ερντογάν. Παράλληλα με αυτό, οι αναθεωρητικές πολιτικές του ΑΚΡ ήταν μια προσπάθεια δυσφήμισης του διεθνούς προφίλ του τουρκικού στρατού μεταξύ των παραδοσιακών συμμάχων της Τουρκίας ως αδιάλλακτου, ενώ μια πιθανή τελική λύση των δύο προβλημάτων θα αποδυνάμωνε την ισχυρή εσωτερική αφήγηση που είχε χρησιμοποιήσει ο στρατός ως εγγυητής της ασφάλειας της Τουρκίας έναντι εξωτερικών απειλών. Η παγωμένη σύγκρουση για την Κύπρο και η έχθρα με την Αρμενία ήταν σημαντικές πηγές νομιμοποίησης για τον τουρκικό στρατό.