Πολιτισμική και θρησκευτική ετερότητα και σχολική θρησκευτική αγωγή στην Ευρώπη και την Ελλάδα
Authors: Ψάλτης Χρήστος 
Published: May 2023

Η εποχή που διανύει η ανθρωπότητα σήμερα, χαρακτηρίζεται από ραγδαίες κοινωνικές, πολιτικές, οικονομικές και πολιτισμικές αλλαγές. Η ανάγκη για συνεχή μετακίνηση και επικοινωνία με άλλους ανθρώπους, στο πλαίσιο ενός νέου ευρωπαϊκού περιβάλλοντος συνετέλεσε στο να θεωρείται ο εικοστός και ο εικοστός πρώτος αιώνας, ως οι αιώνες των αντιφάσεων. Από την μια πλευρά, η τεχνολογική πρόοδος και η εξέλιξη των επιστημών έχουν επιφέρει μια τεράστια πρόοδο σε όλους τους τομείς της ζωής. Από την άλλη πλευρά, θέματα κοινωνικής φύσεως συνεχίζουν να ταλανίζουν την ανθρωπότητα, όπως επί παραδείγματι, ο ρατσισμός, η ξενοφοβία, η αποξένωση. Ο άνθρωπος, ο οποίος αποτελεί τον πυρήνα και την γενεσιουργό αιτία του κοινωνικού συνόλου βρίσκεται αντιμέτωπος καθημερινά με μία σειρά αλληλένδετων εξελίξεων και προβλημάτων, οι οποίες λαμβάνουν χώρα, αφενός, στο διεθνές περιβάλλον και, αφετέρου, στο εσωτερικό της κάθε χώρας. Ένα από αυτά τα προβλήματα αφορά στη στάση του ανθρώπου απέναντι στον «άλλον», στον διαφορετικό. Επίσης, ένα άλλο πρόβλημα είναι η συμπεριφορά απέναντι στους μετανάστες και στους πρόσφυγες και, γενικά στην διαφοροποίηση, στον πλουραλισμό, στις κοινωνικές ανισότητες και στον κοινωνικό αποκλεισμό. Οι παραπάνω εξελίξεις έχουν ως άμεση συνέπεια τις αλλαγές στη δομή και στα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του σύγχρονου κοινωνικού πλαισίου. Ο σύγχρονος άνθρωπος των μοντέρνων και μεταμοντέρνων δυτικών κοινωνιών είναι από τη μία πλευρά μοναδικός και από την άλλη μοναχικός. Μοναδικός και ανεπανάληπτος ως αξία, όπως τονίζει η ορθόδοξη χριστιανική ανθρωπολογία, και μοναχικός, ως οντολογική ύπαρξη, και, αυτό διότι διέρρηξε τους δεσμούς, που τον συνέδεαν με το κοινωνικό περιβάλλον και με τον συνάνθρωπό του, ειδικότερα. Ο κόσμος μετατράπηκε με ταχύτατους ρυθμούς σε ένα παγκόσμιο χωριό με μια παγκόσμια αγορά, η οποία πυροδοτεί τις όποιες τάσεις κατάργησης της διαφορετικότητας προωθώντας ένα μοντέλο ομογενοποίησης των ποικίλων ταυτοτήτων. Αυτό το συστηματικά προωθούμενο μοντέλο γεννήθηκε κι αναπτύχθηκε, σύμφωνα με τους υποστηρικτές του, επ’ ωφελεία της πολυπόθητης παγκόσμιας ειρήνης και συναδέλφωσης των λαών. Στην πορεία, όμως, αντί να ωφελήσει την ανθρωπότητα, την έβλαψε ανεπανόρθωτα, διότι έφερε την διχόνοια αντί της επαγγελλόμενης ειρήνης. Ο πολιτισμός της Δύσης, σύμφωνα με την ορθόδοξη χριστιανική θεώρηση, ακολούθησε τα τελευταία χρόνια μια πορεία φθίνουσα για την ανθρώπινη ύπαρξη, η οποία επιθυμεί την αυτονόμηση του ανθρώπου από τον Θεό και τον συνάνθρωπο, έχοντας ως άμεσο αποτέλεσμα την εμφάνιση και έξαρση φαινομένων όπως αυτό του ατομικισμού, της αλλοτρίωσης των ανθρωπίνων σχέσεων και της αποθέωσης του υλισμού. Αυτή η τοποθέτηση του μοντέρνου ανθρώπου των δυτικών κοινωνιών, απέναντι στον Θεό και τον άνθρωπο, ως συνάνθρωπο, δημιούργησε πολλαπλά προβλήματα στη σχέση Θεού - ανθρώπου κι ακολούθως του ανθρώπου με τον συνάνθρωπο. Οι πάλαι ποτέ παραδοσιακές αξίες, που λειτουργούσαν ως ασφαλιστική δικλείδα στις τάσεις απαξίωσης, αποπνευματικοποίησης της ανθρώπινης ύπαρξης ολοένα και περισσότερο ατονούν και τον κυρίαρχο ρόλο, για ακόμα μια φορά, αναλαμβάνει η αγωγή και η εκπαίδευση. Πέραν των προβλημάτων που προκύπτουν στις ανθρώπινες σχέσεις, λόγω της παράχρησης της ετερότητας, η αλλαγή της σύνθεσης, τόσο της κοινωνίας, όσο και του μαθητικού κοινού στα σχολικά ιδρύματα των ευρωπαϊκών χωρών και της Ελλάδας, γέννησαν μια σειρά αλληλένδετων προβλημάτων σχετικά με τη διαχείριση της πολιτισμικής και θρησκευτικής ετερότητας. Σύμφωνα με όλα τα παραπάνω, ένα από τα πιο σημαντικά ζητήματα που εγείρονται, σχετικά με την ετερότητα είναι η θέση του «άλλου» στη σύγχρονη αγωγή και εκπαίδευση. Η ορθόδοξη χριστιανική παράδοση, σε όλο αυτό το πλαίσιο, ανέδειξε και στήριξε την ετερότητα σε όλο της το εύρος. Ο άνθρωπος στην ορθόδοξη παράδοση εκλαμβάνεται ως πρόσωπο και όχι ως άτομο και μαζί με τη κοινωνία θεωρούνται ως μια αδιαίρετη πραγματικότητα. Ο άνθρωπος, ως δημιούργημα του Θεού και ως εικόνα Του, αποτελεί τον δημιουργό και συνάμα το δημιούργημα της κοινωνίας, στην οποία μετέχει ενεργά, χρησιμοποιώντας το δώρο του Θεού, το αυτεξούσιο. Η Παιδαγωγική, σύμφωνα με την ορθόδοξη χριστιανική προσέγγιση, μπορεί να συμβάλλει τα μέγιστα στην διαχείριση της ετερότητας, σεβόμενη πάντα και παντού τη μοναδικότητα του προσώπου, αφού μπορεί να δημιουργήσει μια κοινωνία αγάπης, δικαιοσύνης, ελευθερίας και ισότητας μεταξύ των προσώπων, που την απαρτίζουν. Για αυτό τον λόγο, οι έννοιες που χρησιμοποιούνται και στην παρούσα μελέτη, όπως, «άλλος», «διαφορετικός» και «ξένος», σκοπό έχουν να υπερτονίσουν ακριβώς αυτήν, τη κατά Θεόν μοναδικότητα, της ανθρώπινης ύπαρξης, που εμφανίζεται ως ο οποιοσδήποτε συνάνθρωπος. Η ευθύνη της ορθόδοξης χριστιανικής Θεολογίας και της ορθόδοξης χριστιανικής αγωγής είναι μεγάλη και αυτό διότι δύναται να διαλεχθούν με πληρότητα και δημιουργικά με το σύγχρονο πολυπολιτισμικό και πολυθρησκευτικό περιβάλλον. Μέσα από την ορθόδοξη αγωγή προτείνεται στους νέους μαθητές ένας διαφορετικός τρόπος βίου, ο μετοχικός, ο κενωτικός και άκρως κοινοτικός, σύμφωνα με το πρότυπο της αγαπητικής κοινωνίας των Αγίων μας, με ευχαριστιακή και εσχατολογική προοπτική. Η ορθόδοξη αγωγή, με γνώμονα την αλήθεια για τον θρησκευτικά και πολιτισμικά «άλλον», όπως τη δίδαξε ο Ιησούς Χριστός, οι Απόστολοι, οι Πατέρες και οι Άγιοι της Εκκλησίας, δύναται να διδάξει με απόλυτη ευστοχία, τον τρόπο συμπεριφοράς του ανθρώπου προς τον συνάνθρωπο, κάτω από μια διαφορετική προοπτική και δυναμική. Ο «άλλος» μαθητής, για παράδειγμα στην ορθόδοξη χριστιανική αγωγή, γίνεται αποδεκτός, χωρίς να στερείται την προσωπική του ελευθερία, αφού ο λόγος του Ευαγγελίου διέπεται από ελευθερία και αγάπη.