Ορυκτές ουσίες σε φαρμακευτική χρήση στο Βυζάντιο (4ος - 7ος αι μ.Χ.)
Authors: Αθανασίου Χρήστος 
Published: September 2021

Αντικείμενο της διατριβής είναι η μελέτη των ορυκτών ουσιών που χρησιμοποιήθηκαν ως συστατικά φαρμακευτικών σκευασμάτων από τους ιατρούς-φαρμακοποιούς της πρωτοβυζαντινής περιόδου (4ος - 7ος αι.). Οι έως τώρα επιστημονικές εργασίες στο σύνολο τους εστίασαν περισσότερο στη χρήση φυτικών και ζωικών ουσιών στην παρασκευή φαρμακευτικών σκευασμάτων στο Βυζάντιο, ενώ η έρευνα για τις ορυκτές ουσίες δεν έλαβε την ίδια έκταση. Αυτός είναι και ο λόγος που η παρούσα εργασία ασχολείται με τη θεραπευτική χρήση των τελευταίων στη πρωτοβυζαντινή περίοδο, με στόχο την ενίσχυση του περιορισμένου ερευνητικού ενδιαφέροντος. Η μελέτη της βυζαντινής φαρμακευτικής παράδοσης φέρνει τον σύγχρονο ερευνητή αντιμέτωπο με αρκετά προβλήματα. Εκ πρώτης όψεως φαίνεται πως οι σημαντικότεροι φαρμακοποιοί – ιατροί της περιόδου αναπαρήγαγαν απλά τις πληροφορίες που εντοπίζονται στα έργα των Διοσκουρίδη και Γαληνού, καθώς και σε πρωιμότερες πραγματείες Ελλήνων και Ρωμαίων που περιλαμβάνουν φυτικές, ζωικές και ορυκτές ουσίες που χρησιμοποιούνταν για την παρασκευή φαρμακευτικών σκευασμάτων. Ωστόσο, με μια προσεκτικότερη ματιά γίνεται κατανοητό ότι παρά τον συμπιληματικό χαρακτήρα του έργου των κορυφαίων εκπροσώπων της υπό εξέταση περιόδου, οι τελευταίοι δεν περιορίστηκαν απλά και μόνο στην αντιγραφή παλαιότερων πληροφοριών. Τη θέση αυτή τεκμηριώνουν άλλωστε τόσο η σημαντική αλλαγή της θεωρίας φαρμάκου-δράσης όσο και η αύξηση του αριθμού και των ειδών των φαρμακευτικών ουσιών στα πρωτοβυζαντινά φαρμακολογικά πονήματα.Οι θεραπευτές αυτοί, ανήκοντας, στην πλειονότητα τους, στον κύκλο της αλεξανδρινής σχολής ασχολήθηκαν με τη διάγνωση και τη θεραπεία πλήθους νοσημάτων και δυσλειτουργιών του ανθρώπινου σώματος, με μεθόδους και ακρίβεια που εντυπωσιάζουν ακόμη τους σύγχρονους μελετητές. Τα ιατρικά και φαρμακευτικά εγχειρίδια των Ορειβασίου, Αετίου Αμιδηνού, Αλεξάνδρου Τραλλιανού και Παύλου Αιγινήτου παρουσιάζουν ποικίλες πλευρές της παθολογίας του ανθρώπου, ακολουθώντας κυρίως το σχήμα a capite ad calcem. Εκκινούν, δηλαδή, από τις δυσλειτουργίες και ασθένειες της κεφαλής και του νευρικού συστήματος και καταλήγουν στις ασθένειες των κάτω άκρων. Αυτές οι δυσλειτουργίες και ασθένειες ομαδοποιούνται στην παρούσα μελέτη στις εξής εννιά ενότητες: 1) Δυσλειτουργίες και παθήσεις του κεντρικού νευρικού συστήματος (κεφαλαλγία και ημικρανία), 2) Δυσλειτουργίες και παθήσεις οφθαλμών, ώτων και στοματικής κοιλότητας, 3) Δυσλειτουργίες και παθήσεις του αναπνευστικού συστήματος, 4) Καρδιακές παθήσεις, 5) Δυσλειτουργίες και παθήσεις του πεπτικού συστήματος και οργάνων της κοιλιακής χώρας, 6) Δυσλειτουργίες και παθήσεις του ουροποιητικού συστήματος, 7) Γυναικολογικές παθήσεις, 8) Δερματικές παθήσεις και 9) Ρευματικές παθήσεις.Για την αντιμετώπισή τους οι πρωτοβυζαντινοί θεραπευτές προτείνουν σκευάσματα με πλήθος φαρμακοτεχνικών μορφών, πολλές από τις οποίες επιβιώνουν και στη σύγχρονη φαρμακευτική, όπως καταπλάσματα, έμπλαστρα, κλύσματα και κολλύρια, ενώ εντυπωσιάζει και η χρήση φυλακτών (περιάπτων) που φανερώνει την παρείσφρηση μαγικών στοιχείων στη βυζαντινή ιατρική. Τα προτεινόμενα φαρμακευτικά σκευάσματα περιέχουν μεγάλη ποικιλία ορυκτών ουσιών, όπως αλάτι, θειάφι, μόλυβδο και χαλκό, οι οποίες σε αρκετές περιπτώσεις συνδυάζονται με συστατικά φυτικής και ζωικής προέλευσης, όπως μέλι, κρασί και ζωικό λίπος.