İlk En Kapsamlı Türkçe Fıkıh Eseri: Hukukı İslâmiyye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu
Authors: TÜRCAN Talip 
Published: October 2023

Hukukı İslâmiyye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu modern dönemde klasik fıkıh sistematiğine göre kaleme alınmış Türkçedeki ilk ve en kapsamlı telif eserdir. Fıkhın bütün konularını içeren Türkçe telif bir eserin mevcut olmaması, Ömer Nasuhi Bilmen’in eseri kaleme almasındaki en temel gerekçeyi teşkil etmektedir. Hukukı İslâmiyye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu, ilk defa 1949-1952 yılları arasında İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi tarafından altı cilt olarak yayımlanmıştır. Kamus, klasik fıkıh kaynaklarında olduğu gibi kitâblar (bölümler) biçiminde tasnif edilmiştir. Kamus’un ilk cildi bir giriş mahiyetinde olup, Methal başlığını taşımakta ve iki bölümden (kitap) oluşmaktadır. Methal’in ilk bölümü (Birinci Kitap), fıkıh usûlü terimlerine, usûlün temel konularına, Mecelle’deki 99 küllî kâide ile diğer bir kısım küllî fıkıh kâidelerinin şerhine ayrılmıştır. İkinci bölümü (İkinci Kitap) ise kısa bir fıkıh tarihi ile müctehidlerin ve fakîhlerin tabaka ve derecelerine ilişkin açıklamaları, fukahânın ihtilaf sebeplerini içermektedir. İkinci Kitap’ın sonuna, ayrıca, sahâbe, tâbiûn, tebe-i tâbiîn ile sonraki dönemlerde yaşamış 405 müctehid ve fakîhin terceme-i hâlinden oluşan bir tabakâtu’l-fukahâ alt bölümü eklenmiştir. Kamus’ta fıkhın furû’ kısmı (furû’u’l-fıkh) 28 kitap hâlinde ele alınmaktadır. Bilmen, yazdığı eserin başlığını içeriğine göre belirlemiş ve başlığı niçin öyle belirlediğini de bizzat izah etmiştir. Eserin başlığındaki Hukukı İslâmiyye tabiri, Kamus’un, ibâdete ilişkin hükümler dışında kalan İslâm hukuku konularını içerdiğini belirtmek için seçilmiştir. Istılahatı Fıkhiyye tabiri, eserin aynı zamanda bir fıkıh lügati niteliği taşıdığını göstermektedir. Çünkü eserde her kitabın (bölüm) başında ilgili terimler tek tek tanımlanmaktadır. Kamus’ta tanımlanan terimlerin sayısı 1400’den fazladır. Hukukı İslâmiyye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu’nda İslâm hukuku, hanefî mezhebi esas alınarak incelenmiş olmakla birlikte, mâlikî, şâfiî, hanbelî ve zâhirî mezheplerinin görüşlerine de doktrinin kendi içinde karşılaştırma yapmaya ve belli bir düzeyde kanaat oluşturmaya imkân sağlayacak ölçüde yer verilmiştir. Kamus, müdellel bir fıkıh kitabı değildir. Bilmen, hükümlerin delillerine, onların çok geniş ilm-i hilâf ve mufassal fıkıh kaynaklarında açıklanmış oldukları gerekçesiyle yer vermediğini belirtmektedir. Hukukı İslâmiyye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu, Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye’de düzenlenen bütün meseleleri ele aldığı için ona dair bir şerh işlevi görmektedir. Ayrıca Kamus, Osmanlı hukukunun fıkha dâhil olmayan kimi alanlarına da açıklık getirmektedir.

Bilmen, Hukukı İslâmiyye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu’nda klasik fıkıh geleneğini takip etmekle birlikte, onun eserinde modern dönemin etkilerini görmek mümkündür. Bilmen, Kamus’ta, modern dönemde İslâm hukukuna yönelen eleştirilere cevap olmak üzere, şer’î hükümler sevk edilirken gözetilen hikmetleri, yani bireysel ve toplumsal yararları (masâlih) açıklamaya özel bir önem vermektedir. Bilmen, yalnızca klasik fıkıh doktrinlerini aktarmakla yetinmemekte, aynı zamanda yaşadığı dönemde öne çıkan fıkhî/hukukî meselelere ilgi göstermekte ve İslâm hukukunun bunlara ilişkin yaklaşımını tespit etme hususunda da gayret sarf etmektedir. Müellifinin klasik fıkıh geleneğinin son bir temsilcisi olması ve fıkha dönük güçlü birikimi, Hukukı İslâmiyye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu’nu, ülkemizdeki İslâm hukuku ve hukuk tarihi araştırmacıları bakımından güvenilir bir el kitabı düzeyine yükseltmiştir.