Κεραμική ρωμαϊκής περιόδου στην Κεντρική Μακεδονία
Authors: Γαρυφαλλόπουλος Απόστολος 
Published: June 2024

Η διδακτορική διατριβή πραγματεύεται κατηγορίες επιτραπέζιας κεραμικής που απαντούν κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους στην περιοχή της σημερινής κεντρικής Μακεδονίας, θέλοντας να βοηθήσει τον ερευνητή της Μακεδονίας με ένα πανόραμα επιτραπέζιων κεραμικών ειδών που είναι σε χρήση και σε κυκλοφορία κατά περιόδους. Τον πυρήνα της εργασίας αποτελούν αδημοσίευτα αγγεία, ακέραια ή αποσπασματικά σωζόμενα, εισαγμένης αλλά και τοπικής επιτραπέζιας κεραμικής, τα οποία χρονολογούνται με βάση την τυπολογία τους από τις αρχές του 1ου αι. π.Χ. έως τα τέλη του 2ου αι. μ.Χ. και προέρχονται από έξι θέσεις: Θεσσαλονίκη (ανασκαφές για το Μετρό Θεσσαλονίκης και στο Γαλεριανό Συγκρότημα), Παλατιανό Κιλκίς, Πέλλα, Βέροια, Μίεζα και Δίον. Η εργασία δομείται σε δύο τόμους, από τους οποίους ο πρώτος περιλαμβάνει την παρουσίαση και τεκμηρίωση του κεραμικού υλικού καθώς και τη συζήτηση και σύνθεση των δεδομένων της έρευνας, ενώ ο δεύτερος τον αναλυτικό κατάλογο του αδημοσίευτου υλικού, κατάλογο σφραγίδων των παραγωγών Sigillata, ευρετήριο της θέσης εύρεσης και φύλαξης των αγγείων, καθώς και το εποπτικό υλικό της διατριβής (χάρτες, σχέδια και φωτογραφίες αγγείων, στατιστικά γραφήματα). Στο πρώτο και βασικό κεφάλαιο της διατριβής (Ι) συζητούνται όλες οι εισαγμένες κατηγορίες επιτραπέζιας κεραμικής που συναντώνται στο πλαίσιο του υλικού της εργασίας: Ανατολική Sigillata A, Ιταλική Sigillata, Ανατολική Sigillata B, Ανατολική Sigillata C, Νότια Γαλατική Sigillata, Μικρασιατική μελαμβαφής κεραμική των πρώιμων ρωμαϊκών χρόνων, Κεραμική με μολυβδούχο υάλωμα (lead-glaze ware) και Κεραμική με λεπτά τοιχώματα (thin-walled ware). Οι κατηγορίες αυτές κεραμικής πιστοποιούν ότι κατά τη διάρκεια του 1ου αι. π.Χ., παρά τις διαδοχικές πολεμικές συγκρούσεις και την πειρατεία στο Αιγαίο, παρατηρούνται στην κεντρική Μακεδονία εισαγωγές επιτραπέζιων αγγείων από την Ιταλία (thin-walled ware) και την Ανατολή (Ανατολική Sigillata A). Στη συνέχεια, οι έντονες σχέσεις της Μακεδονίας με την Ιταλία τεκμηριώνονται από την παρουσία της Ιταλικής Sigillata, η οποία φθάνει για πρώτη φορά γύρω στο 10 π.Χ., μέσω της Αδριατικής, του Κορινθιακού Κόλπου και της Κορίνθου, όπου επίσης εμφανίζεται την ίδια περίοδο. Βασικός προμηθευτής της Ιταλικής Sigillata είναι τα εργαστήρια του Arezzo, σύμφωνα με τις σφραγίδες και τα ανάγλυφα αγγεία που μελετήθηκαν, αν και παρατηρούνται λιγοστές εισαγωγές από την Πίζα (εργαστήρια του Ateius), το Pozzuoli, την κεντρική Ιταλία και την κοιλάδα του Πάδου. Την ίδια περίοδο, κατά την εποχή των αυτοκρατόρων Αυγούστου και Τιβέριου, εισάγονται επίσης στη Θεσσαλονίκη επιτραπέζια αγγεία με μελανό υαλώδες επίχρισμα και γκρίζο πηλό που έχουν ως προέλευση την Έφεσο, τα οποία όμως γρήγορα αντικαθίστανται από τα αγγεία της Ανατολικής Sigillata B που παράγονται στην ίδια περιοχή. Οι εισαγωγές από την Ιταλία μειώνονται και παύουν κατά το δεύτερο μισό του 1ου αι. μ.Χ., όταν εισάγονται και λιγοστά αγγεία Νότιας Γαλατικής Sigillata, από το εργαστήριο της La Graufesenque (σημερινή Νότια Γαλλία). Ταυτόχρονα, από το δεύτερο μισό του 1ου αι. μ.Χ. και στο εξής, αυξάνει η παρουσία της Ανατολικής Sigillata C, η οποία φαίνεται ότι διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη Μακεδονία κατά τον 2ο αι. μ.Χ. Στο δεύτερο κεφάλαιο (ΙΙ) παρουσιάζεται μία πρώτη εικόνα για την τοπική παραγωγή επιτραπέζιων αγγείων στη Θεσσαλονίκη, καθώς και στο Παλατιανό Κιλκίς. Επιπλέον, παρέχονται όλα τα στοιχεία που αποδελτιώθηκαν για την παραγωγή επιτραπέζιας κεραμικής στη Μακεδονία. Τα τοπικά εργαστήρια της ρωμαϊκής εποχής παράγουν επιτραπέζια αγγεία από την εποχή του Αυγούστου και ύστερα, ακολουθώντας κυρίως Ιταλικά πρότυπα, όχι πάντα με επιτυχία (Παλατιανό). Η παραγωγή των τοπικών εργαστηρίων δείχνει να κορυφώνεται στο δεύτερο μισό του 1ου αι. μ.Χ. και στο πρώτο μισό του 2ου αι. μ.Χ., όταν μιμούνται πρότυπα της Ανατολικής Sigillata Β και της Ανατολικής Sigillata C. Στα επόμενα κεφάλαια (III, IV, V και VI) παρουσιάζονται με συστηματικό τρόπο όλα τα στοιχεία που συγκεντρώνει η διατριβή σχετικά με τις εισαγωγές επιτραπέζιας κεραμικής στη Μακεδονία, από τη Δύση αρχικά και από την Ανατολή στη συνέχεια, καθώς και τα πρότυπα που ακολουθούν τα τοπικά εργαστήρια στην παραγωγή τους. Επιπρόσθετα, γίνεται μια προσπάθεια να ενταχθεί η επαρχία της Μακεδονίας στο πλαίσιο των εμπορικών δικτύων και επαφών του ρωμαϊκού κράτους. Η διατριβή ολοκληρώνεται με τα συμπεράσματα, όπου περιγράφονται οι διαχρονικές προτιμήσεις και εισαγωγές επιτραπέζιων αγγείων σε θέσεις της ρωμαϊκής Κεντρικής Μακεδονίας, από όπου μελετήθηκε υλικό, και επισημαίνονται νέα στοιχεία που προσφέρει η εργασία για την έρευνα της ρωμαϊκής Μακεδονίας.