AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ ƏMƏK BAZARININ XARİCİ ÖLKƏLƏRLƏ MÜQAYİSƏLİ TƏHLİLİ
Authors: Aytac Hüseynli, Müşrəvan Əliyev Aytac Hüseynli, Müşrəvan Əliyev 
Published: June 2022

Tədqiqatın Məqsədi: Məqalədə Azərbaycan respublikasının əmək bazarının xarici ölkələrlə müqayisəli təhlili haqqında təhlil öz əksini tapmışdır. Əmək bazarının vəziyyəti və əhalinin məşğulluğu problemləri mövcud əmək potensialının qorunması, və səmərəli istifadəsi ehtiyacı ilə üzləşən ölkə iqtisadiyyatı üçün son dərəcə aktualdır. Bunsuz bazar islahatları yolu ilə irəliləməsi və beynəlxalq iqtisadi münasibətlər sisteminə tam inteqrasiyası qeyri-mümkündür, burada ölkənin rəqabətqabiliyyətli olmasının həlledici şərti yüksək ixtisaslı, mobil işçi qüvvəsi istehsal nəticələrinə maraq göstərir və yüksək keyfiyyətli işçi qüvvəsidir.
Tədqiqatın metodu: Məqalədə sintez, araşdırma tədqiqat metodlarında istifadə edilmişdir.
Tədqiqatın nəticələri: Bazar münasibətləri sistemində əmək bazarı və əhalinin məşğulluğu xüsusi yer tutur. Bazar iqtisadiyyatında birbaşa və ya dolayısı ilə baş verən iqtisadi, sosial, demoqrafik hadisələrin əksəriyyəti tam yada qismən əmək bazarında gedən prosesləri əks etdirir. Məhz əmək bazarında işçi qüvvəsinin alqısı baş verir. Hal-hazırda hakimiyyət orqanları arasında sosial əmək münasibətlərinin həlli sahəsində vəzifələrin həcminin müəyyən bir yenidən bölüşdürülməsi səbəbindən məşğulluğun dövlət idarəetmə sistemini də nəzərdən keçirmək lazımdır.
İqtisadi inkişafın bazar modelinə keçidin ən çətin problemlərindən biri əmək bazarının yaradılmasıdır. Bugünkü iqtisadi ədəbiyyatda ümumi işçi qüvvəsinin keyfiyyətinin yüksəldilməsi, əməkdən istifadənin səmərəliliyinin artırılması, işçilərin sahə və coğrafi hərəkətinin həvəsləndirilməsi bütün bunlar əmək bazarının yaranması ilə bağlıdır.
Əmək bazarı tənzimləyiciləri əmək tələbi və təklifinin şəxsi və sosial ehtiyaclara cavab verməsini təmin etmək üçün unikal ssenarilər yaradır.
Tənzimləyicilərdən istifadə əmək bazarında pozuntuların tam aradan qaldırılması və işçilərin hərəkətlərindən irəli gələn ziddiyyətlərin aradan qaldırılması demək deyil. İşçi hərəkatının gözlənilməz forması burada əsasdır. Dövlət tənzimləyicisinin rolu əmək bazarının sıxlığını azaltmaq, tələb-təklif tendensiyasını təşviq etməklə fəlakətli nəticələrə səbəb ola biləcək böhran vəziyyətinin qarşısını almaqdan ibarətdir.
Heç bir fəaliyyət sahəsi, ilk növbədə, məqsədsiz həyata keçirilə bilməz. Çünki ayrı-ayrı şəxslərin, sosial qrupların, siyasi partiyaların fəaliyyəti müəyyən ehtiyaclar, sosial və iqtisadi maraqlar sistemləri ilə bağlıdır. Onlar müxtəlif səviyyələrdə işçilərin və sosial qrupların həyatında rol oynayırlar. Mühüm məsələ ondan ibarətdir ki, onlar arasında lazımi əlaqə müəyyən iş şəraitində qurulmalıdır. Motivasiya əmək fəaliyyətinə başlamaq və həyata keçirmək üçün vacib, həvəsləndirici və məcburedici vasitədir. Qeyd etmək lazımdır ki, motivatorlar işçilərin davranışlarını tənzimləyənlərdir.
Əmək haqqı davranışının məqsədi və strategiyası hər bir fərdin, işçinin seçdiyi alternativlərdən asılıdır. Bu alternativlər işçinin öz vəzifəsi daxilində konkret maraqları həyata keçirmək istəyindən asılıdır.
Cəmiyyət üzvlərinin zəhmətkeş davranışı onunla qarşılıqlı əlaqədə olan müxtəlif daxili və xarici stimullarla müəyyən edilir. Daxili hərəkətverici qüvvə ehtiyac və maraqlara, istək və istəklərə, dəyərlərə və meyllərə, ideyalara və motivasiyalara aiddir. Bütün bunlar mürəkkəb sosial prosesin strukturunu, əmək fəaliyyətinin stimulunu təşkil edir. Məqsəd fransızca proses mənasında işlənir, fərdlərin, sosial qrupların, insanların müəyyən ehtiyaclarını ödəmək üçün hərəkətverici qüvvədir.
İqtisadi yenidənqurma konsepsiyası aşağıdakıları tələb edir.
İşçilərin məhsuldarlığın yenilənməsinə və artırılmasına uzunmüddətli marağının yaradılması, qənaət və istehlak arasında optimal tarazlığın təmin edilməsi, istehsal prosesində tənzimləmə mexanizmlərinin - prinsip və standartların, eləcə də yeni qayda və qaydaların işlənib hazırlanması. Ən vaciblərindən biri zəhmətkeşliyin məqsədyönlü formalaşdırılması və inkişafıdır. Onu formalaşdırmaq üçün işçinin tələbatının ödənilməsində əmək mənasında işçinin şəxsi maddi ehtiyaclarını aradan qaldırmaq lazımdır. Bu nəzərə alınmır. Əmək sferasında yaranmış böhranın həllində nəinki digər qrupların mənafeyinə zərər vuran, hətta bütövlükdə cəmiyyətin mənafeyinə zərər vurmaqla öz mənafelərini həyata keçirməyə çalışan qruplara rast gəlmək olar. Ona görə də cəmiyyət yüksək məhsuldar əməyin motivasiyasını dövlət səviyyəsində inkişaf etdirməlidir. Dövlətin tənzimləyici rolu olmadan böhrandan çıxmaq mümkün deyil. Əmək fəaliyyətinin motivasiyası insanları əməyə, ictimai istehsalata, birgə əməyə həvəsləndirir. Maddi ehtiyaclara əsaslanan tələb insanların davranışlarına güclü təsir göstərir. Ehtiyaclar, maraqlar və dəyərlər sosial münasibətlərə təsir edir və onları istiqamətləndirir.
Buna görə də sosial münasibətlərdə və tədqiqatlarda ehtiyacların, maraqların, dəyərlərin qarşılıqlı əlaqəsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu məsələlər iqtisadi əlaqələrlə bağlıdır. Tələb anlayışı mahiyyəti, dinamikası, real məzmunu və öyrəndiyi elmlər baxımından çoxşaxəli kateqoriyadır.
İşçilərin ehtiyacları çox müxtəlifdir, burada bir neçə ehtiyac birləşir. Sosial tədqiqatlar göstərmişdir ki, işçinin bütün mürəkkəb insan hərəkətləri, hərəkətləri və əmək fəaliyyəti normaları əmək prosesinə inteqrasiya olunur və bütün bunlar davranış kateqoriyasına aiddir. Bunlar insan fəaliyyəti və həyat fəaliyyətindən asılıdır. Əmək kollektivində insan amilinin istiqamətini və vektorunu müəyyən edir.
İntensiv fəaliyyət üçün şərait yaradır. İşçilərin əmək fəallığı əmək kollektivlərinin ölçüsünə və hər bir tərəfin mənafeyinə və şəxsi mənafelərinə nə qədər uyğun gəlirsə, əmək davranışının mənfi cəhətləri bir o qədər azalır və müsbət meyllər bir o qədər çoxalır. Əmək davranışının mürəkkəb təbiəti subyektlərin və ünsiyyət amillərinin qarşılıqlı təsiridir nəticəsində yaranan hərəkət və davranışdır. Buna görə də deyə bilərik ki, əmək davranışı işçilərin şüurlu şəkildə seçilmiş fəaliyyəti və davranışıdır. Yəni işçilərin əmək davranışı onların şəraitinin standart tələblərə və reallığa uyğunlaşdırılması prosesidir.
Yüksək məhsuldar əmək fəaliyyətinin motivasiyası işçinin normal əmək fəaliyyətini təmin etməklə yanaşı, əmək fəaliyyətinin strukturunda ictimai dəyərlərin yüksəldilməsini, yeni əmək fəaliyyətinin və etikasının formalaşmasını təmin edir. Motivasiya işçiyə uzunmüddətli təsir əsasında işçiyə həvalə edilmiş dəyərlərin və inkişaf maraqlarının oriyentasiyasını dəyişdirmək üçün motivasiya nüvəsinin formalaşdırılması və bu əsasda əmək potensialının inkişafıdır. Motivasiya nəzəriyyələri mürəkkəb olsa da, birmənalı deyil və çoxşaxəlidir. Motivasiya ilə bağlı çoxlu müxtəlif nəzəriyyələr var. Aşağıdakı müəlliflərin nəzəriyyələri müasir nəzəriyyələrdən fərqlənir.
Açar sözlər: Azərbaycan respublikası, əmək bazarı, milli iqtisadiyyat, bazar iqtisadiyyatı