Η πρόσληψη του Ντοστογέφσκι στην Ελλάδα 1886-1940
Authors: Μακρή Σοφία 
Published: September 2021

Η παρούσα διατριβή εξετάζει την πρόσληψη του Ντοστογέφσκι στην Ελλάδα από το 1886 μέχρι το 1940. Εφόσον είναι γνωστό ότι οι μεταφράσεις του έργου του Ντοστογέφσκι καθώς και η κριτική αποτίμησή του προέρχονται κυρίως από τη Γαλλία, γι’ αυτό και η διατριβή εστιάζει στις δύο πιο διάσημες προσεγγίσεις, δηλαδή στο Le Roman Russe (1886) του Eugène-Melchior de Vogüé και στο Dostoïevsky (1923) του André Gide. Στoν Πρόλογό του («Avant propos»), στο βιβλίο Le Roman Russe (1886), ο De Vogüé επαίνεσε τον ρωσικό αντι-νατουραλιστικό και ηθικο-διδακτικό ρεαλισμό. Στο κεφάλαιο για τον Ντοστογέφσκι, ενδιαφέρεται μόνον για το (αισθηματικό, κοινωνικά προσανατολισμένο, μη φιλοσοφικό) πρώτο μέρος της ντοστογεφσκικής πεζογραφίας μέχρι το Έγκλημα και Τιμωρία και το προσεγγίζει ως σύνολο αντιθέσεων. Και, μολονότι κάνει λόγο για τα ελαττώματα του Ντοστογέφσκι από αισθητική άποψη, υπογραμμίζει τις θρησκευτικές του πεποιθήσεις που εξυψώνουν τον πόνο ως χριστιανικό χαρακτηριστικό (τίτλος κεφαλαίου: «Η θρησκεία του πόνου»). Αποδίδει, μάλιστα, και την επιλογή των θεμάτων και τη διαμόρφωση των χαρακτήρων στην ασθένεια του συγγραφέα (επιληψία) και στη ρωσικότητά του (που ορίζεται κάπως οριενταλιστικά σε αντίθεση με τη Δύση). Η επιλογή προς μετάφραση του μυθιστορήματος Έγκλημα και τιμωρία (Ροΐδης, Παπαδιαμάντης), η προτίμηση για έργα του συγγραφέα που ανήκουν στις συντομότερες φόρμες, η χρήση μεταφορών που σχετίζονται με το χριστιανικό πάθος (Καζαντζάκης), η επιλογή ψυχολογικά διαταραγμένων ηρώων (Βουτυράς), οι συχνές αναφορές στον De Vogüé (Παλαμάς, Επισκοπόπουλος), η στροφή του ενδιαφέροντος προς τη ρωσική λογοτεχνία (Ξενόπουλος), που εξετάζονται αναλυτικά στο πρώτο μέρος, αποδεικνύουν την επίδραση της κριτικής του De Vogüé και στη νεοελληνική κριτική και στην πρωτότυπη παραγωγή. Ο Dostoïevsky (1923) του André Gide, μια συναγωγή ποικίλων άρθρων γραμμένων σε μεγάλο χρονικό διάστημα, προβαίνει σε μοντερνιστική ανάγνωση του Ντοστογέφσκι. Ο Gide εστιάζει στα περισσότερο σύνθετα μεταγενέστερα και ύστερα μυθιστορήματα (με τις προβληματικές οικογένειες, τα νόθα τέκνα, την εγκληματικότητα, την επιληψία και την αυτοκτονία) και σχολιάζει θετικά την αφηγηματoλογική «δίνη», την ψυχολογική περιπλοκότητα των χαρακτήρων, τη διπλή φύση του ανθρώπου (ταυτόχρονη ενσάρκωση του θείου και του δαιμονικού), τη δυνατότητα συνύπαρξης της αυταπάρνησης και της αυτο-κατάφασης, την αντιφατικότητα των φιλοσοφικών ιδεών πάντοτε εκφρασμένη μέσω των ηρώων, την πίστη ως ισοδύναμο της αυταπάρνησης και, υπ’ αυτήν την έννοια, ως αποκήρυξη της διανοητικής διεργασίας. Οι Έλληνες συγγραφείς της Γενιάς του 1930 (μέσω των καταλόγων της βιβλιοθήκης τους, των σχολίων τους, ακόμη και βιογραφιών του Ντοστογέφσκι) φαίνεται ότι έχουν διαβάσει το βιβλίο του Gide, Dostoïevsky. Η εκτεταμένη μελέτη της κριτικής (δημοσιευμένης και αδημοσίευτης) και της πρωτότυπης παραγωγής μέχρι το 1940 τριών συγγραφέων (Τερζάκη, Καραγάτση, Μπεράτη) δείχνει ότι η ανάγνωση του Dostoïevsky του Gide έχει επιδράσει στις επιλογές τους σχετικά με τη θεματική και τους χαρακτήρες των βιβλίων τους προς την κατεύθυνση της μοντερνιστικής και όχι της ηθικής κατανόησης του Ρώσου συγγραφέα.