Ανάπτυξη και εφαρμογή μεθοδολογιών με χρήση γεωπληροφορικής στο πλαίσιο του θαλάσσιου χωροταξικού σχεδιασμού (ΘΧΣ)
Authors: Πατάκη Ζωή 
Published: October 2023

Στο παράκτιο και θαλάσσιο περιβάλλον λαμβάνουν χώρα πολλαπλές δραστηριότητες που δύναται να οδηγήσουν σε συγκρούσεις τόσο μεταξύ τους όσο και μεταξύ αυτών και του περιβάλλοντος. Επιπλέον, λόγω των δραστηριοτήτων αυτών ασκούνται πιέσεις στα οικοσυστήματα, με αποτέλεσμα να προκαλούνται αρνητικές επιπτώσεις στους διάφορους τύπους οικοτόπων και ειδών. Ο Θαλάσσιος Χωροταξικός Σχεδιασμός (ΘΧΣ) είναι μια προσέγγιση που αναπτύχθηκε με στόχο την αξιολόγηση και την επίλυση αυτού του είδους των συγκρούσεων, και κατ' επέκταση, την προστασία των παράκτιων και θαλάσσιων οικοσυστημάτων. Για τον λόγο αυτό έχει αποκτήσει προτεραιότητα σε πολλά μέρη του κόσμου και η εφαρμογή του έχει δημιουργήσει την ανάγκη για την ανάπτυξη και εφαρμογή κατάλληλων εργαλείων και μεθοδολογιών τα οποία δύναται να συμβάλουν στην επιτυχή υλοποίησή του. Στο πλαίσιο της παρούσας διδακτορικής διατριβής (Δ.Δ.) αναπτύσσονται και εφαρμόζονται κατάλληλες μεθοδολογίες χρησιμοποιώντας εργαλεία γεωπληροφορικής, οι οποίες υποβοηθούν στην εφαρμογή του ΘΧΣ. Πιο συγκεκριμένα συνδυάζονται Γεωγραφικά Συστήματα Πληροφοριών (ΓΣΠ) και μέθοδοι πολυκριτηριακής ανάλυσης, δείκτες εκτίμησης των σωρευτικών επιπτώσεων των ανθρώπινων δραστηριοτήτων, στατιστικές μέθοδοι και προτείνονται μεθοδολογίες ανάπτυξης σχεδίων ζώνωσης. Στο πρώτο κεφάλαιο της Δ.Δ. γίνεται εισαγωγή στον ΘΧΣ και τη σημασία του, όπου μεταξύ άλλων (α) παρουσιάζεται το διεθνές, ευρωπαϊκό και εθνικό νομοθετικό πλαίσιο διαχείρισης και ανάπτυξης ΘΧΣ, (β) περιγράφεται η περιοχή που επιλέχθηκε ως μελέτη περίπτωσης, οι Κυκλάδες στο Αιγαίο Πέλαγος (γ) καταγράφονται οι υφιστάμενες δραστηριότητες στον θαλάσσιο και παράκτιο χώρο της υπό μελέτη περιοχής, και (δ) περιγράφεται η γεωχωρική βάση δεδομένων σε περιβάλλον ΓΣΠ που αναπτύχθηκε για την αποθήκευση της χωρικής πληροφορίας που συλλέχθηκε. Στο δεύτερο κεφάλαιο παρουσιάζεται ο σκοπός της Δ.Δ. και η καινοτομία της, ενώ στο τρίτο κεφάλαιο γίνεται βιβλιογραφική ανασκόπηση των υφιστάμενων προσεγγίσεων για τον ΘΧΣ και των μεθοδολογιών που έχουν εφαρμοστεί στο πλαίσιο υλοποίησής του στις διάφορες θάλασσες της Ευρώπης, της Αμερικής και της Αυστραλίας. Στα τρία κεφάλαια που ακολουθούν παρουσιάζεται η ανάπτυξη κατάλληλων μεθοδολογιών και η εφαρμογή τους στην υπό μελέτη περιοχή. Συγκεκριμένα στο τέταρτο κεφάλαιο παρουσιάζεται μια μεθοδολογία για την ιεράρχηση των συγκρούσεων που ανιχνεύονται σε ένα παράκτιο και θαλάσσιο περιβάλλον ανάλογα με την έντασή τους, συνδυάζοντας τα ΓΣΠ και μεθόδους πολυκριτηριακής ανάλυσης. Η μεθοδολογία περιλαμβάνει τη δημιουργία του πίνακα συγκρούσεων για τον προσδιορισμό των μη συμβατών δραστηριοτήτων με βάση την ισχύουσα νομοθεσία, τον εντοπισμό και την οριοθέτηση των συγκρούσεων στην περιοχή μελέτης με χρήση εργαλείων χωρικής ανάλυσης και τέλος την εφαρμογή της πολυκριτηριακής μεθόδου Κυρίαρχου Σήματος (Regime method) για την αξιολόγηση και ιεράρχηση αυτών των συγκρούσεων βάσει της έντασής τους.Στο πέμπτο κεφάλαιο χρησιμοποιήθηκε μια υφιστάμενη μεθοδολογία, η οποία προσαρμόστηκε στην περιοχή μελέτης. Συγκεκριμένα η μεθοδολογία της εκτίμησης των σωρευτικών επιπτώσεων των θαλάσσιων και παράκτιων δραστηριοτήτων σε οικοσυστήματα της περιοχής μελέτης, και η χαρτογράφηση της έντασής τους με στόχο την ανάδειξη της αποτελεσματικότητας της. Τα αποτελέσματα της προσέγγισης αυτής συνδυάζονται με τις υφιστάμενες δραστηριότητες που απαντώνται στην περιοχή μελέτης και τις αντίστοιχες μεταξύ τους συγκρούσεις που ανιχνεύονται, αναδεικνύοντας τη σχέση της παρουσίας πολλαπλών δραστηριοτήτων και αυξημένου αριθμού συγκρούσεων με την ένταση των σωρευτικών επιπτώσεων. Τέλος, στο έκτο κεφάλαιο προτείνεται ένα a posteriori σχέδιο ζωνών πολλαπλών χρήσεων για τη διαχείριση των θαλάσσιων δραστηριοτήτων σε τοπικό επίπεδο. Συγκεκριμένα, χαρτογραφήθηκαν οι υφιστάμενες θαλάσσιες και παράκτιες δραστηριότητες στην περιοχή μελέτης βάσει της ισχύουσας ευρωπαϊκής/ελληνικής νομοθεσίας και των περιφερειακών/τοπικών κανονισμών, με αποτέλεσμα τη δημιουργία έξι (6) τυπικών ή de facto ζωνών και υποζωνών. Επιπρόσθετα, το προτεινόμενο σχέδιο ζώνωσης χρησιμοποιήθηκε σε συνδυασμό με τα αποτελέσματα της μεθοδολογίας αξιολόγησης των σωρευτικών επιπτώσεων των δραστηριοτήτων (Κεφάλαιο 5), προκειμένου να αξιολογηθεί η αποδοτικότητα του αναφορικά με την προστασία των θαλάσσιων οικοσυστημάτων. Η διδακτορική διατριβή ολοκληρώνεται με την παρουσίαση των συμπερασμάτων που εξήχθησαν από την ανάπτυξη και εφαρμογή των παραπάνω μεθοδολογιών και των αποτελεσμάτων τους, καθώς και με προτάσεις για περαιτέρω έρευνα που δύναται να διεξαχθεί στο πλαίσιο ανάπτυξης ενός ολοκληρωμένου ΘΧΣ στον Ελλαδικό χώρο.