Κοινωνικό-ιστορική προσέγγιση της υγείας-ασθένειας και ιατρικής στον ελλαδικό χώρο κατά το 16ο-17ο αιώνα
Authors: Καδδά Αναστασία 
Published: August 2021

Σκοπός και αντικείμενο της παρούσας μελέτης είναι η κοινωνικο-ιστορική διερεύνηση των στοιχείων που καθορίζουν την υγεία, ασθένεια και ιατρική στον ελλαδικό χώρο κατά τον 16°-17° αιώνα καθώς και η συσχέτισή τους με το υπ’ αρ. 218 χειρόγραφο της Μονής Ιβήρων του Αγίου Όρους το οποίο αποτελεί και το ερευνητικό αντικείμενο. Μεθοδολογικά, η μελέτη βασίζεται στην βιβλιογραφική κοινωνικο-ιστορική ανασκόπηση των ζητημάτων που αφορούν στην υγεία, ασθένεια και ιατρική στην ελληνική και ευρωπαϊκή κοινωνία κατά τον 16° και 17° αιώνα καθώς και στην παρουσίαση του υπ'αρ. 218 χειρογράφου της Μονής Ιβήρων του Αγίου Όρους ως μελέτης περίπτωσης, στην κοινωνικο- ιστορική διερεύνηση των στοιχείων του και στην συσχέτισή τους με τα δεδομένα της βιβλιογραφικής ανάλυσης. Οι τεχνικές που επιλέχθηκαν για την συγκέντρωση των στοιχείων ήταν η βιβλιογραφική συλλογή, επεξεργασία και σύνθεση του υπό μελέτη υλικού, η μεταγραφή του υπό εξέταση χειρογράφου και η επεξεργασία του με βάσει τις αρχές της κοινωνιολογίας της υγείας και της ιστορίας της ιατρικής. Τα αποτελέσματα της έρευνας έδειξαν τα ακόλουθα: α) η υγεία, η ασθένεια και η ιατρική κατά τον 16° και 17° αιώνα στον ελλαδικό χώρο ορίζονται κατά κύριο λόγο βάσει αντίστοιχων ιπποκρατικών και γαληνικών αντιλήψεων, β) η υγεία του ελληνικού, οθωμανικού και ευρωπαϊκού πληθυσμού κατά την εξεταζόμενη περίοδο καθρεπτίζει την αντίστοιχη υφιστάμενη κοινωνικο-οικονομική πραγματικότητα και χαρακτηρίζεται από την ύπαρξη λοιμωδών-επιδημικών νοσημάτων, γ) η μορφή της ιατρικής στον τουρκοκρατούμενο ελλαδικό αλλά και ευρωπαϊκό χώρο κατά τους πρώτους μεταβυζαντινούς αιώνες είναι η λαϊκή ιατρική και φορείς άσκησής της αποτελούν οι πρακτικοί γιατροί ή οι ιερείς-μοναχοί, δ) μια από τις πολλές για την εποχή πηγή μελέτης λαϊκής και επιστημονικής ιατρικής με υψηλό επίπεδο γραπτού λόγου και ιατρικής γνώσης αποτελεί το υπό μελέτη χειρόγραφο (218 της Μονής Ιβήρων του Αγίου Όρους) με τα επιμέρους κείμενα-ιατροσόφια που περιλαμβάνει, ε) βασικό χαρακτηριστικό γνώρισμα της ιατρικής κατά τον 16°-17° αιώνα αποτελεί η αναβίωση και συνέχεια της αρχαίας ελληνικής και βυζαντινής ιατρικής, στ) το νοσολογικό μοντέλο της εποχής, όπως άλλωστε και προγενέστερων ιστορικά εποχών, αποτελείται από χρόνιες, ψυχικές, παθολογικές, λοιμώδεις-επιδημικές παθήσεις, παθήσεις του εγκεφάλου, των οφθαλμών, κ.α., ζ) οι παθήσεις αποδίδονται συνήθως σε οργανικά, περιβαλλοντολογικά και λιγότερο υπερφυσικά αίτια, η) η διάγνωση και η πρόγνωση με τα αντίστοιχα χρησιμοποιούμενα μέσα είναι ιδιαίτερα διαδεδομένες για την εποχή, θ) η λαϊκή θεραπευτική, ως κυρίαρχη μορφή θεραπευτικής της εποχής μελέτης, περιλαμβάνει την πρόληψη, την φαρμακευτική αντιμετώπιση των παθήσεων, την δίαιτα, και λιγότερο την χειρουργική αντιμετώπιση, ι) ανάμεσα στα διάφορα είδη θεραπευτικής ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην δίαιτα και στην υγιεινή, ια) μεταξύ των παρουσιαζόμενων θεραπευτικών μέσων σημαντική θέση κατέχουν τα φυτικά παρασκευάσματα, ιβ) ως ιδιαίτερα γνωστά και υψηλής αξίας φάρμακα προβάλλονται οι αντίδοτοι, τα καθαρτικά, οι αλοιφές, οι τροχίσκοι, ιγ) μικρός είναι ο αριθμός των περιγραφόμενων θεραπευτικών παρασκευασμάτων και μεθόδων που ανάγονται στο χώρο της λαϊκής δεισιδαιμονίας και μύθου, ιδ) ορισμένα από τα παρουσιαζόμενα φάρμακα έχουν θρησκευτικό χαρακτήρα και ρόλο εκφράζοντας τις θεοκρατικές αντιλήψεις της ιατρικής-θεραπευτικής της εποχής, ιε) τα θεραπευτικά παρασκευάσματα που προβάλλονται στο χειρόγραφο φαίνεται να είναι σημαντικά και προσεκτικά επιλεγμένα φάρμακα, ιστ) ορισμένες από τις πιο συχνές θεραπευτικές μέθοδοι είναι οι αφαιμάξεις, η φλεβοτομία, τα έμπλαστρα, τα καταπλάσματα, ιζ) εμφανής είναι η οθωμανική παρουσία στον τομέα της ιατρικής στον ελληνικό χώρο, ιη) έκδηλες παρουσιάζονται στην έρευνα τόσο η κοινωνική διάσταση της υγείας, ασθένειας, ιατρικής όσο και η σχέση υγείας, ασθένειας και ιατρικής με την κοινωνία του 16ου-17ου αιώνα ως σχέση δυναμικής αλληλεπίδρασης ιθ) παρατηρείται σχέση της ιατρικής της υπό μελέτης εποχής με άλλες επιστήμες όπως με την φιλοσοφία και με την αστρολογία, ιι) αναμφισβήτητη κρίνεται η διαχρονικότητα του υπό μελέτη χειρογράφου.