Ιστορική-βιογραφική αποτίμηση της διεργασίας κατάργησης του Θεραπευτηρίου Ψυχικών Παθήσεων Χανίων
Authors: Μιγκιάνη Μαρία 
Published: November 2021

Υιοθετώντας τις θεμέλιες θέσεις των «εναλλακτικών» παραδειγμάτων της σύγχρονης ποιοτικής έρευνας, συγκεκριμένα της κριτικής θεωρίας και της ερμηνευτικής-κονστρουκτιβιστικής προσέγγισης, η παρούσα διατριβή εξετάζει το ζήτημα της διαχρονικής αναπαραγωγής της καταπίεσης των πολιτών με ψυχιατρική εμπειρία από το κυρίαρχο ψυχιατρικό παράδειγμα, μια αναπαραγωγή η οποία συντελείται, παραδόξως, (και) μέσα από τα ίδια τα εγχειρήματα μεταρρύθμισης του ψυχιατρικού κατεστημένου. Στο πλαίσιο αυτό, διερευνάται ο τρόπος υλοποίησης της αποϊδρυματοποίησης στην Ελλάδα, αναφορικά με τη διάσταση της άρσης της καταπίεσης, και επιχειρείται η αποτίμηση της διεργασίας κατάργησης του Ψυχιατρείου Χανίων, του πρώτου –και μοναδικού– Ψυχιατρείου στην Ελλάδα που, στο πλαίσιο της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης, έκλεισε εξολοκλήρου και αντικαταστάθηκε από ένα δίκτυο κοινοτικών δομών και υπηρεσιών. Η μελέτη στοχεύει αφενός στη βαθύτερη και πληρέστερη κατανόηση και αφετέρου στην κριτική αποτίμηση της διεργασίας, μέσα από τη συστηματική εξέταση τόσο του τρόπου με τον οποίο συντελέστηκε η εικοσαετής διεργασία της κατάργησης όσο και των νέων δεδομένων που διαμορφώθηκαν στην περιοχή μετά το κλείσιμο του Ψυχιατρείου. Το υπό μελέτη φαινόμενο προσεγγίζεται από μια ιστορική-βιογραφική σκοπιά με στόχο τόσο να ενταχθεί η διεργασία στο ευρύτερο πλαίσιο στο οποίο συντελέστηκε όσο και, πρωτίστως, να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση στον Λόγο και το βίωμα των άμεσα εμπλεκομένων. Σχεδιάστηκε και διενεργήθηκε επιτόπια εμπειρική έρευνα διάρκειας περίπου πέντε ετών, τα ευρήματα της οποίας εστιάζουν στην ιστορική εξέλιξη και τον τρόπο λειτουργίας του Ψυχιατρείου Χανίων (1900-1984), στην πορεία της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης στην Κρήτη (1984-2006) και, κυρίως, στο νέο, «μεταρρυθμισμένο» ψυχιατρικό τοπίο. Παρουσιάζεται αναλυτικά το νέο δίκτυο κοινοτικών δομών, εξετάζεται η λειτουργία του, συζητούνται τα βασικά σημεία της κριτικής και αναδεικνύονται οι πολλαπλές, διαφορετικές και συχνά αντικρουόμενες οπτικές αλλά και οι αντιπαλότητες και κυρίως οι αντιθέσεις ανάμεσα στα «λόγια» και την «πράξη», ανάμεσα στις διακηρύξεις των υπευθύνων και την πραγματικότητα. Διαπιστώνεται ότι ο στόχος της αποϊδρυματοποίησης δεν επιτυγχάνεται στην Κρήτη, και διερευνώνται οι πιθανές παράμετροι, τα αίτια που μπορεί να οδήγησαν στην αποτυχία αυτή. Το κλείσιμο του Ψυχιατρείου Χανίων δε συνιστά μια πράξη κοινωνικής αλλαγής που διενεργείται συλλογικά, στη βάση των αρχών της αποϊδρυματοποίησης, με στόχο την άρση της κοινωνικής αδικίας και του καταναγκασμού και την αποκατάσταση του Λόγου των πολιτών με ψυχιατρική εμπειρία, αλλά μια πράξη που σχεδιάζεται «από τα πάνω» με στόχο την αναπαραγωγή των σχέσεων εξουσίας, των καταπιεστικών πρακτικών και των μηχανισμών ελέγχου και καταστολής στην κοινότητα –και εντέλει καταλήγει να διενεργείται εξυπηρετώντας τους στόχους του συστήματος και αναπαράγοντας τις κυρίαρχες δομές και λειτουργίες στη νέα ψυχιατρική οργάνωση. Με άλλα λόγια, έχουμε να κάνουμε με μία μεταστέγαση και με αναπαραγωγή της ψυχιατρικής καταπίεσης και των ιδρυματικών πρακτικών στην κοινότητα. Και η συμβολή της μελέτης έγκειται ακριβώς εδώ: στην αποδόμηση του κυρίαρχου αφηγήματος, το οποίο προβάλλει τη διενέργεια της κατάργησης του Ψυχιατρείου Χανίων ως μια πράξη «υπέρβασης του Ασύλου», ως μια πράξη αποϊδρυματοποίησης, ως μια πράξη απελευθέρωσης από την καταπίεση. Το αφήγημα αυτό αποτελεί μια διαστρεβλωμένη παρουσίαση της πραγματικότητας και η μελέτη επιδιώκει να συμβάλλει στη δημόσια συζήτηση ή/και να δώσει ώθηση για ανάληψη δράσης ενάντια στην καταπίεση, μέσα από τη διεύρυνση της κατανόησης και μέσα από την αποδόμηση της άγνοιας και των παρανοήσεων.