Η κακοποίηση στην παιδική ηλικία
Authors: Αντωνιάδου Ελισάβετ 
Published: September 2021

Το φαινόμενο της παιδικής κακοποίησης αποτελεί αδιαμφισβήτητα ένα μείζον κοινωνικό πρόβλημα, το οποίο κάνει την εμφάνισή του σε όλες τις εποχές και τις κοινωνίες, με τραγικές συνέπειες για το παιδί και την εξέλιξή του. Η οξύτητα και η έκταση του προβλήματος κινητοποίησε φορείς και επιστήμονες, από τα μέσα του περασμένου αιώνα, στην προσέγγιση και την ανάδειξή του και κυρίως στην κατοχύρωση των δικαιωμάτων της παιδικής ηλικίας. Στην Ελλάδα, ο αριθμός των ερευνών που έχουν πραγματοποιηθεί μέχρι σήμερα είναι περιορισμένος, ιδιαίτερα στην περιοχή της βόρειας Ελλάδας, τα δείγματα μικρά και η γενίκευση των αποτελεσμάτων τους στο γενικό πληθυσμό δύσκολη. Σκοπός της μελέτηςΟ σκοπός της μελέτης περιλαμβάνει τη συγκέντρωση και την ανάλυση επιδημιολογικών δεδομένων που αφορούν σε κακοποιημένα παιδιά, από το Εργαστήριο Ιατροδικαστικής και Τοξικολογίας του Α.Π.Θ. και την Ιατροδικαστική Υπηρεσία του νομού Θεσσαλονίκης, για το χρονικό διάστημα 2005-2015 και η ανάδειξη της έκτασης του φαινομένου και των επιμέρους μορφών του στη βόρεια Ελλάδα. Μεθοδολογία και πληθυσμός μελέτηςΣχεδιάσθηκε μια αναδρομική μελέτη, συλλέγοντας στοιχεία από τα αρχεία του Εργαστηρίου Ιατροδικαστικής και Τοξικολογίας του Α.Π.Θ. και της Ιατροδικαστικής Υπηρεσίας του νομού Θεσσαλονίκης. Τα υπό μελέτη αρχεία, αφορούν σε καταγγελίες σεξουαλικής και σωματικής κακοποίησης παιδιών από το τέλος του 2004 έως και το έτος 2015, βρίσκονται σε έντυπη μορφή και περιλαμβάνουν το σύνολο των νομών της Περιφέρειας της Κεντρικής Μακεδονίας. ΑποτελέσματαΣωματική κακοποίησηΣυνολικά καταγράφηκαν 90 περιστατικά κατά την περίοδο 2005-2015, από τα οποία τα 49(54,4%) αφορούν σε αγόρια και τα 41(45,6%) σε κορίτσια, με τον μέσο όρο των ηλικιών τα 9 έτη(SD:±4,9). Στην πλειοψηφία των περιπτώσεων (82,7%, Ν:62) το συμβάν καταγγέλθηκε εντός 5 ημερών από την ημέρα του συμβάντος και οι καταγγελίες αφορούν κυρίως σε αναφερόμενες κακώσεις, οι οποίες προήλθαν από χειροδικία του δράστη σε βάρος του παιδιού(52,2%, Ν:47). Παράλληλα, στο 69,0% των περιστατικών(Ν:29) αναφέρεται κακοποίηση και σε προηγούμενο χρόνο, συνήθως μη σαφώς καθοριζόμενο.Αναφορικά με τους δράστες της κακοποίησης, ο μεγαλύτερος αριθμός των καταγγελιών αφορά σε ενήλικους άνδρες(68,2%, Ν:60). Στην πλειοψηφία των περιπτώσεων, ως δράστης φέρεται να είναι ο ένας από τους δύο γονείς(77,7%) με τον πατέρα (54,4%, Ν:49) να εμφανίζεται συχνότερα. Όσον αφορά στα χαρακτηριστικά των οικογενειών των θυμάτων σωματικής κακοποίησης, το 55,0% των παιδιών ζούσε με τον έναν από τους δύο γονείς(Ν:33), ενώ το 40% και με τους δύο γονείς(Ν:24). Στο 82,2%(Ν:74 ) των παιδιών που προσήλθαν για ιατροδικαστικό έλεγχο εντοπίσθηκαν βλάβες, οι οποίες θα μπορούσαν να οφείλονται σε πιθανή κακοποίηση, ενώ στο 17,8%(Ν:16) δεν διαπιστώθηκε κάποια εμφανής κάκωση. Βάσει των ιατροδικαστικών ευρημάτων, η πλειοψηφία των περιστατικών αφορά σε απλές/ήπιες βλάβες(53,3%, Ν:48), ενώ το σύνολο των σοβαρών κακώσεων οδήγησαν στο θάνατο των θυμάτων (62,5%,Ν:5) και τα παιδιά που επέζησαν εμφάνισαν βαρύτατες υπολειμματικές βλάβες. Όπως ήταν αναμενόμενο, ο θάνατος του παιδιού ως αποτέλεσμα σωματικής κακοποίησής σχετίζεται με την ηλικία του (p=0,002 Mann-Whitney Test). Επιπλέον, το ψυχιατρικό προφίλ του δράστη και η χρήση απαγορευμένων ουσιών είχε σχέση με τη θανατηφόρα ή μη έκβαση της κακοποίησης (p=0,023 Fishers Exact Test, Chi-Square). Επιπρόσθετα, φαίνεται να υπάρχει σημαντική σχέση ανάμεσα στο φύλο του δράστη και της κακοποίησης και άλλων μελών της οικογένειας(p=0,037 Fishers Exact Test, Chi-Square), με τους άρρενες δράστες να κακοποιούν συχνότερα(77,5%) και άλλα άτομα εντός του οικογενειακού πλαισίου (αδερφός/ή-μητέρα).Σεξουαλική κακοποίησηΑπό τα 229 παιδιά που εντοπίσθηκαν ως θύματα κακοποίησης από τα αρχεία της Ιατροδικαστικής Υπηρεσίας του νομού Θεσσαλονίκης και του Εργαστηρίου της Ιατροδικαστικής του ΑΠΘ κατά τα έτη 2005-2015, τα 165(72,1%) ήταν κορίτσια και τα 64(27,9%) αγόρια. Ο μεγαλύτερος αριθμός των θυμάτων (Ν=111, 49,8%) αφορά σε παιδιά εφηβικής ηλικίας (13-18 ετών), ενώ το 36,3% (Ν=81) και το 13,9% (Ν=31) αφορά σε παιδιά σχολικής ηλικίας (6-12 ετών) και προσχολικής ηλικίας (5 ετών ή μικρότερα), αντίστοιχα. Η ηλικία των θυμάτων κακοποίησης φαίνεται να διαφέρει στατιστικά σημαντικά στα δύο φύλα (p<0,001, Mann-Whitney test), με τα αγόρια ο μέσος όρος των ηλικιών τους να είναι τα 9 (SD=4,3 και Median=8,5) έτη και των κοριτσιών τα 12,8 (SD=3,7 και Median=14) έτη.Μόνο το 19,2% (Ν=33) των περιστατικών καταγγέλθηκε εντός του πρώτου 24ώρου, ενώ η πλειοψηφία πέραν του χρονικού διαστήματος των τριών ημερών (59,9%, Ν=103). Ο μεγαλύτερος όγκος των καταγγελιών κακοποίησης (65,2% και N=122) αφορά σε περιστατικά, στα οποία τα θύματα ή οι φροντιστές τους ισχυρίζονται ότι είχε πραγματοποιηθεί, με κάποιο τρόπο, ολοκληρωμένη σεξουαλική πράξη με το δράστη, ενώ σε μικρότερο ποσοστό (34,8% και Ν=65) αυτές αφορούν σε θωπείες, φιλιά κ.τ.λ. Στη συντριπτική πλειοψηφία τα παιδιά γνώριζαν τον δράστη (93,0% και Ν=185). Είναι σημαντικό να αναφερθεί, ότι στο σύνολό τους οι δράστες είναι άντρες(98%, Ν=194) και πως σε 29 (14,6%) περιπτώσεις ο υπαίτιος της κακοποίησης είναι ανήλικος. Οι τρόποι που χρησιμοποιούνται από τους δράστες για να προσεγγίσουν τα θύματά τους με σκοπό την κακοποίηση είναι ποικίλοι. Συχνότερος τρόπος αποτελεί η εκμετάλλευση της εμπιστοσύνης του παιδιού(47,3%,Ν=88) από συγγενικά του άτομα ή άλλα άτομα του στενού οικογενειακού περιβάλλοντός του. Η γνωριμία του παιδιού με το δράστη πριν από το περιστατικό της κακοποίησης φαίνεται να σχετίζεται σημαντικά με το χρόνο καταγγελίας του συμβάντος από το παιδί (p=0.005 Pearson Chi square). Τα περισσότερα παιδιά, που δεν γνώριζαν και δεν είχαν αναπτύξει προηγουμένως σχέσεις με το δράστη, κατήγγειλαν άμεσα το γεγονός (76,9%). Παιδιά τα οποία κακοποιούνταν κατ’ επανάληψη φαίνεται να καθυστερούσαν να αποκαλύψουν το συμβάν, σε σχέση με αυτά που κακοποιήθηκαν μία φορά (P=0.002>0.05). Η ιατροδικαστική εξέταση των παιδιών για σωματικές κακώσεις, σε ένα μεγάλο ποσοστό (79% και Ν=181) απέβη αρνητική, όπως επίσης και για τυχόν ευρήματα, ενδεικτικά σεξουαλικής κακοποίησης οποιασδήποτε μορφής(51,3%, Ν=115). Βιολογικό υλικό (σπέρμα, σίελος κτλ) για την ταυτοποίηση του πιθανού δράστη λήφθηκε μόνο στις 58 (25,3%) ,ενώ στις υπόλοιπες περιπτώσεις δεν χρειάστηκε να γίνει λήψη βιολογικού υλικού, είτε γιατί είχε μεσολαβήσει χρονικό διάστημα μεγαλύτερο των 72 ωρών από το τελευταίο συμβάν, είτε γιατί οι καταγγελίες αφορούν σε ασέλγεια και η ιατροδικαστική εξέταση ήταν αρνητική για τυχόν κακοποίηση του παιδιού. Στην πλειοψηφία των δειγμάτων(76,7% και N=46), ο εργαστηριακός έλεγχος για την ανίχνευση γενετικού υλικού του δράστη ήταν αρνητικός. Επιπρόσθετα, η σεξουαλική κακοποίηση του παιδιού με ολοκλήρωση της σεξουαλικής πράξης-βιασμός φαίνεται να σχετίζεται σημαντικά με την προηγούμενη σεξουαλική δραστηριότητα του παιδιού, με το ίδιο ή άλλο άτομο( p<0.003 Fisher’s Exact Test).ΣυζήτησηΓίνεται εύκολα φανερό πως πολλά είναι εκείνα που χρειάζεται να γίνουν για την πλήρη μελέτη και την αντιμετώπισή του φαινομένου της παιδικής κακοποίησης στον ελλαδικό χώρο. Απαιτείται να δοθεί έμφαση στη διερεύνηση των αιτιολογικών παραγόντων, καθώς και των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών των παιδιών που κακοποιούνται, έτσι ώστε με την κινητοποίηση της πολιτείας να ληφθούν στοχευμένα τα απαραίτητα μέτρα και οι πολιτικές, για την έγκαιρη και πρώιμη ανίχνευση των παιδιών που κινδυνεύουν. Σε κάθε περίπτωση, είναι σημαντικό να υπάρξει μια ολιστική προσέγγιση του φαινομένου της παιδικής κακοποίησης, που θα βασίζεται στην πρόληψη και την προστασία του παιδιού και των δικαιωμάτων του.