Τα κωδωνοστάσια του Αγίου Όρους
Authors: Καψούδας Πέτρος 
Published: March 2024

Στο Άγιον Όρος, τα κωδωνοστάσια εμφανίστηκαν από τον 11ο αιώνα, αλλά άργησαν να υιοθετηθούν από το σύνολο των μονών. Ωστόσο, η ανέγερση ψηλών οικοδομημάτων για την στέγαση των σημάντρων και των καμπανών φαίνεται πως υπήρξε δημοφιλής στο Άγιον Όρος. Από την άλλη, πολύ σύντομα οι ιστορικές και οικονομικές συνθήκες δεν επέτρεπαν την ανέγερση υψηλών προθέσεων κτηρίων. Παρ’ όλα αυτά, ακόμη και στα χρόνια της οικονομικής δυσπραγίας στο Άγιον Όρος τον 17ο και 18ο αιώνα, δεν έπαψαν οι ανεγέρσεις, προσθήκες ή επισκευές κωδωνοστασίων. Χρονολογικά, τα αγιορειτικά κωδωνοστάσια αρχίζουν και τελειώνουν στη μονή Μεγίστης Λαύρας. Στη μονή αυτή ανεγείρεται το πρώτο κωδωνοστάσιο του Αγίου Όρους το 1060 και κατασκευάζεται το τελευταίο το 1915. Στους οκτώμισυ αιώνες που μεσολαβούν κτίζονται δεκάδες άλλα στη χερσόνησο του Αγίου Όρους. Από τη βυζαντινή περίοδο σώζονται μόνο δύο κωδωνοστάσια. Η Οθωμανική κατάκτηση θέτει νέα δεδομένα για την Αθωνική Πολιτεία, σύντομα, ωστόσο, ανεγείρονται νέα κωδωνοστάσια. Για τους επόμενους δύο αιώνες, η μοναστική πολιτεία επιβιώνει σε συνθήκες ένδειας. Παραδόξως, στους αιώνες αυτούς κτίζονται τα περισσότερα κωδωνοστάσια της χερσονήσου. Η βελτίωση των οικονομικών συνθηκών από το τέλος του 18ου αιώνα αντικατοπτρίζεται και στην ανέγερση νέων κωδωνοστασιών στον Άγιον Όρος. Η θέση κατασκευής του κωδωνοστασίου σε κάθε μονή έχει άμεση σχέση με τον διαθέσιμο χώρο. Έτσι, μονές με εκτεταμένο περίβολο επιλέγουν τα ελεύθερα κτήρια. Στις περισσότερες περιπτώσεις όμως, τα κωδωνοστάσια προσαρτώνται σε άλλα, μεγαλύτερα κτήρια. Συγκεκριμένα, κωδωνοστάσια προσαρτώνται σε τρεις κατηγορίες κτηρίων. Αυτά μπορούν να είναι τα καθολικά, οι τράπεζες ή οι πτέρυγες κατοικίας. Ποικιλία που εξαρτάται από τις ανάγκες των μονών απαντά και στις επιπλέον χρήσεις που στεγάζονται στα κωδωνοστάσια. Η πιο κοντινή είναι αυτή του ωρολογίου της μονής, καθώς πρόκειται επίσης για μία λειτουργία σήμανσης. Κάποια από τα κωδωνοστάσια φιλοξενούν κελιά μοναχών. Πάντως, η πιο συνηθισμένη χρήση που απαντά στους χώρους των κωδωνοστασίων είναι αυτή των αποθηκών. Σε περιπτώσεις κωδωνοστασίων μεγάλης επιφάνειας στους χώρους τους φιλοξενούνται και εργαστήρια. Τέλος, στους χώρους του κωδωνοστασίου εντάσσονται και παρεκκλήσια. Φυσικά, στα κωδωνοστάσια βρήκε έκφραση και η φιλόκαλη διάθεση των κατασκευαστών και των χρηστών. Ο διάκοσμος μπορεί να διακριθεί σε γλυπτό, κεραμικό, γραπτό και μεταλλικό. Ο γλυπτός διάκοσμος αποτελείται είτε από έργα που κατασκευάστηκαν για να τοποθετηθούν στα κωδωνοστάσια, είτε από έργα σε δεύτερη χρήση. Ο κεραμικός διάκοσμος, αντίθετα, όπως είναι φυσικό, κατασκευάζεται μαζί με τα κτήρια. Ιδιαίτερη κατηγορία κεραμικού διακόσμου αποτελούν τα εντοιχισμένα στις όψεις πήλινα αγγεία και πλακίδια. Δεν λείπει και ο γραπτός διάκοσμος που, εκτεθειμένος στα στοιχεία της φύσης, καταστρέφεται εύκολα. Τέλος, στη μονή Μεγίστης Λαύρας εμφανίζεται η μοναδική περίπτωση μεταλλικού έργου, με τον επείσακτο ισλαμικό ορειχάλκινο πετεινό του 10ου ή 11ου αιώνα. Κοινός τόπος, φυσικά, είναι οι μεταλλικοί σταυροί στις κορυφές των στεγών. Από τον εξοπλισμό των κωδωνοστασίων, πιο επιρρεπείς στη φθορά είναι οι καμπάνες. Ωστόσο, έχουν σωθεί αρκετές, με τις παλαιότερες να χρονολογούνται στον 17ο αιώνα. Αυτές δίνουν στοιχεία τόσο για τις σχέσεις των μονών με τα άλλα χριστιανικά έθνη, απ’ όπου τις προμηθεύονταν, όσο και για συνεργεία Ελλήνων κωδωνοποιών που έδρασαν εντός της χερσονήσου.