The city of Patras and the relation with two other great cities colonized by Augustus, Nikopoli and Butrint
Authors: Κουγιά Νικούλα 
Published: October 2024

Οι ρωμαϊκές επαρχίες δεν λειτουργούσαν ως αυτόνομες οντότητες, αλλά εντάσσονταν σε ένα σύνθετο σύστημα που περιλάμβανε αστικές και αγροτικές τοπιογραφίες, επικοινωνιακούς δρόμους και εμπορικά δίκτυα. Στο πλαίσιο αυτής της προσέγγισης, η παρούσα έρευνα επικεντρώνεται στην Ρωμαϊκή Πάτρα, μία από τις τρεις αποικίες του αυτοκράτορα Αύγουστου στην Ελλάδα. Ως η κύρια πόλη και λιμάνι της επαρχίας Αχαΐας (provincia Achaea), η ίδρυσή της συνιστά κομβικό σημείο για την πολιτιστική, οικονομική, δημογραφική και κοινωνική εξέλιξη της ευρύτερης περιοχής της βορειοδυτικής Πελοποννήσου. Η σημασία της ως σημαντικού κέντρου παραγωγής και διακίνησης προϊόντων κεραμικής, αναδεικνύεται κυρίως λόγω της στρατηγικής της θέσης εντός των αστικών και περιφερειακών εμπορικών δικτύων. Η παρούσα έρευνα συμπεριλαμβάνει τη συλλογή και καταγραφή πληροφοριών, που κυμαίνονται από αρχαιολογικά δεδομένα, κινητά ευρήματα, χώρους εως και αρχιτεκτονικές δομές που σχετίζονται με εγκαταστάσεις παραγωγής κεραμικής στην Ρωμαϊκή Πάτρα. Σκοπός της είναι να διερευνήσει και να ερμηνεύσει την πολυπλοκότητα των δεδομένων, προσπαθώντας να καθορίσει την τοπική κεραμική παραγωγή και διακίνηση των προϊόντων εντός των ορίων της πόλης και προς τις άλλες ρωμαϊκές αποικίες. Η έρευνα επικεντρώνεται κυρίως στους κλιβάνους, ως χαρακτηριστική δομή εργαστηρίων κεραμικής. Επίσης καταγράφονται κινητά ευρήματα, όπως εργαλεία, μήτρες, πρώτες ύλες, ομοιογενές υλικό, εργαστηριακά απορρίμματα κ.ά., τα οποία αποτελούν τεκμήρια για την αναγνώριση των εργαστηρίων. Συνολικά, καταγράφηκαν 50 κεραμικά εργαστήρια και 70 κλίβανοι, που χρονολογούνται από τον 1ο έως τον πρώιμο 3ο αιώνα μ.Χ. Οι κλίβανοι ταξινομήθηκαν με βάση το σχήμα του θαλάμου καύσης, ενώ η παραγωγική τους ικανότητα αξιολογήθηκε σύμφωνα με τον αριθμό των κλιβάνων ανά εργαστήριο. Η χωρική τους κατανομή ανέδειξε διακριτές ζώνες παραγωγής, με τη μεγαλύτερη συγκέντρωση κλιβάνων και κατ’ επέκταση εργαστηρίων, να εντοπίζεται στο αστικό κέντρο κοντά σε συγκοινωνιακούς κόμβους και το λιμάνι. Παραγωγή κεραμικών εντοπίστηκε επίσης και σε αγροτικά συγκροτήματα κατανεμημένα στα όρια του αστικού αστού ή γραμμικά κατά μήκος της παράκτιας ζώνης. Η έλλειψη μιας συνδυαστικής μελέτης για την τυπολογική κατηγοριοποίηση της κεραμικής στο χώρο της Πάτρας σε συνάρτηση με την ανάλυση κεραμικών δειγμάτων, υπήρξε ο λόγος που για την παρούσα έρευνα επιλέχθηκαν δείγματα κεραμικής από αρχαιολογικές θέσεις που χαρακτηρίστηκαν ως εργαστήρια κεραμικής. Συγκεντρώθηκε ένα σύνολο από 200 δείγματα διαγνωστικών οστράκων ή/και αγγείων, δημιουργώντας ένα πιο ολοκληρωμένο σύνολο για ανάλυση. Τα δείγματα περιλαμβάνουν πινάκια, κύπελλα, λεκανίδες, σκύφους, οινοχόες, αμφορείς, λύχνους, κεραμίδες, ακροκέραμα, αγνύθες, στηρίγματα αγγείων κατά την έψηση, βάσεις αγγείων, μυροδοχεία, μαγειρικά σκεύη, κεραμικά εργαλεία αλλά και κεραμικά καλούπια.Για την πληρέστερη μελέτη των δειγμάτων και τον χαρακτηρισμό της σύστασης και της μικροδομής τους, χρησιμοποιήθηκαν συνδυαστικά διαφορετικές αναλυτικές τεχνικές, με στόχο να απαντηθούν ερωτήματα για την τεχνολογία κατασκευής, τις τεχνολογικές επιλογές των κεραμέων, τη διακίνηση των προϊόντων και κατ’ επέκταση τις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες της εποχής, αλλά και την προέλευση της πρώτης ύλης. Έπειτα από μακροσκοπική παρατήρηση, ακολούθησε η πετρογραφική παρατήρηση με πολωτικό μικροσκόπιο για την πρώτη ταξινόμηση των δειγμάτων (fabric), παρέχοντας σημαντικές πληροφορίες σχετικά με την κεραμική τεχνολογία (θερμοκρασία όπτησης, επεξεργασία πρώτης ύλης). Στη συνέχεια εφαρμόστηκε η Περιθλασιμετρία Ακτίνων-Χ (Χ-Ray Powder Diffraction) που μας επέτρεψε να προσδιορίσουμε τις εκτιμώμενες θερμοκρασίες όπτησης και της ατμόσφαιρα εντός του κλιβάνου, βασισμένοι στην ορυκτολογική μελέτη των δειγμάτων και τον προσδιορισμό της σύστασής τους. Εφαρμόστηκε επιπρόσθετα η Ηλεκτρονική Μικροσκοπία Σάρωσης (SEM-EDS) για την περαιτέρω διακρίβωση της αρχική σύστασης και των συνθηκών όπτησης. Τέλος, με τη γεωχημική ανάλυση δημιουργήθηκαν ομάδες αναφοράς που χαρακτηρίζουν την τοπική κεραμική και συμβάλλουν καθοριστικά στη ταύτιση με τη πρώτη ύλη. Ο προσδιορισμός των πετρογραφικών, ορυκτολογικών και γεωχημικών χαρακτηριστικών των κεραμικών δειγμάτων μας επέτρεψε να καθορίσουμε ως πηγή προέλευσης της πρώτης ύλης τους την τοπική γεωγραφική περιοχή και λιθολογία. Για να επιβεβαιώσουμε τη παραπάνω παραδοχή, συλλέχθηκαν 17 δείγματα πηλού από την ευρύτερη περιοχή της Αχαΐας, με βάση τη χωρική κατανομή των ρωμαϊκών κεραμικών εργαστηρίων, αλλά και των παραδοσιακών εργαστηρίων κεραμικής ή κεραμοτουβλοποιίων, έπειτα από τη διεξαγωγή εθνογραφικής έρευνας σχετικά με την κεραμική παράδοση της πόλης. Πειραματικά δοκίμια σχηματίστηκαν από τις πρώτες ύλες, ψήθηκαν σε διάφορες θερμοκρασίες και εξετάστηκαν με τις ίδιες αναλυτικές τεχνικές που εφαρμόστηκαν στα αρχαιολογικά κεραμικά δείγματα. Η σύγκριση των αποτελεσμάτων επιβεβαίωσε την ομοιότητα τόσο στη σύσταση της κεραμικής ύλης από την οποία παρασκευάστηκαν τα αρχαιολογικά δείγματα, όσο και στη διαδικασία της όπτησης για την κατασκευή τους.