Διαλειτουργικότητα σχημάτων μεταδεδομένων
Authors: Μπουντούρη Λίνα 
Published: January 2014

Η παρούσα διδακτορική διατριβή ασχολείται με τη μελέτη και ανάπτυξη τεχνικών διαλειτουργικότητας σχημάτων μεταδεδομένων, η οποία αποτελεί ένα ενεργό ερευνητικό πρόβλημα στο χώρο της διαχείρισης της πληροφορίας. Στο πλαίσιο της διατριβής δίνεται έμφαση στην ανάπτυξη τεχνικών διαλειτουργικότητας ανάμεσα σε πληροφοριακές πηγές που προέρχονται από συγκεκριμένους θεματικούς τομείς, στην εν λόγω περίπτωση, από τον τομέα των Ιδρυμάτων Πολιτιστικής Κληρονομιάς (αρχείων, βιβλιοθηκών, μουσείων, κέντρων τεκμηρίωσης, μορφωτικών ιδρυμάτων κτλ.).Στο συγκεκριμένο θεματικό τομέα παρατηρείται χρήση ποικίλων σχημάτων μεταδεδομένων σε εθνικό και διεθνές επίπεδο, ακόμα και σεπεριπτώσεις τεκμηρίωσης πληροφοριακών πηγών με κοινά χαρακτηριστικά. Τα Ιδρύματα Πολιτιστικής Κληρονομιάς διαθέτουν υλικό ποικίλου τύπου και υποστρώματος, όπως χειρόγραφα, έντυπη και ηλεκτρονική μουσική, χαρτογραφικό υλικό, περιοδικά δημοσιεύματα, βιβλία, αρχεία, συλλογές, ηλεκτρονικά τεκμήρια κτλ. Προκειμένου να καλυφθούν οι ανάγκες τεκμηρίωσης αυτών των τύπων υλικού εφαρμόζονται διάφορα XML σχήματα μεταδεδομένων, όπως είναι το Encoded Archival Description (EAD), το Metadata Object Description Schema (MODS), το Dublin Core (DC) και τα διάφορα Προφίλ Εφαρμογής του, τα MARC κτλ. Η ανάγκη ενιαίας διαχείρισης αυτών των σχημάτων μεταδεδομένων στα πλαίσια των Ψηφιακών Βιβλιοθηκών, των Ψηφιακών Αποθετηρίων και των Συλλογικών Καταλόγων ανάγει την επίτευξη της διαλειτουργικότητας σε βασικό ζήτημα.Βασική ερευνητική συνεισφορά της διατριβής αποτελεί ο ορισμός αρχιτεκτονικής ολοκλήρωσης των σχημάτων μεταδεδομένων με τη χρήση της οντολογίας CIDOC Conceptual Reference Model (CIDOC CRM). Στο πλαίσιο της αρχιτεκτονικής αυτής η οντολογία CIDOC CRM, η οποία είναι μία οντολογία πυρήνα για την εννοιολογική αναπαράσταση της πολιτισμικής πληροφορίας, αποτελεί βασικό συστατικό μέρος και καλείται να παίξει διάφορους ρόλους ανάλογα με το σενάριο ολοκλήρωσης στο οποίο μετέχει. Εκτός της CIDOC CRM, επιπλέον συστατικά μέρη της εν λόγω αρχιτεκτονικής αποτελούν οι προς ολοκλήρωση τοπικές πηγές XML δεδομένων που προέρχονται από τα Ιδρύματα Πολιτιστικής Κληρονομιάς (και είναι συχνά κωδικοποιημένες με διαφορετικά XML σχήματα μεταδεδομένων), καθώς και οι σημασιολογικές απεικονίσεις ανάμεσα στην οντολογία και τις τοπικές XML πηγές και ανάμεσα στις ίδιες τις τοπικές XML πηγές.Για την έκφραση των σημασιολογικών απεικονίσεων ανάμεσα στα XML σχήματα μεταδεδομένων και την οντολογία CIDOC CRM προτείνεται η Γλώσσα Περιγραφής Απεικονίσεων (ΓΠΑ), η οποία ορίζει τυποποιημένους κανόνες. Οι συγκεκριμένοι κανόνες έχουν τη μορφή μονοπατιών, εφόσον τόσο τα σχήματα μεταδεδομένων όσο και η οντολογία εκφράζονται μέσα από μονοπάτια. Συγκεκριμένα, τα σχήματα μεταδεδομένων εκφράζονται μέσα από αλληλουχίες XML κόμβων και τα μέρη της οντολογίας μέσα από δυαδικές σχέσεις ανάμεσα σε κλάσεις, οι οποίες εμφανίζονται με τη μορφή “κλάση – ιδιότητα – κλάση” ή αλληλουχίες αυτών. Αξιοποιώντας τη ΓΠΑ, ορίζονται οι σημασιολογικές απεικονίσεις ανάμεσα στο EAD και τη CIDOC CRM. Οι συγκεκριμένες απεικονίσεις περιλαμβάνουν εκτός των απεικονίσεων των πεδίων του σχήματος μεταδεδομένων σε μονοπάτια της οντολογίας, την πλήρη σημασιολογική απεικόνιση των εννοιών του αρχείου και της αρχειακής περιγραφής στη CIDOC CRM και την έκφραση των πολύπλοκων μεταξύ τους σχέσεων μέσα από τυποποιημένους κανόνες. Παράλληλα, ορίζεται η απεικόνιση προς τη CIDOC CRM της πολύπλοκης ιεραρχικής δομής της αρχειακή περιγραφής και της κληρονομικότητας της περιγραφής που τη διέπει, καθώς αποτελούν βασικά χαρακτηριστικά της αρχειακής περιγραφής, αξιοποιώντας κανόνες εκφρασμένους μέσα από τη γλώσσα Semantic Web Rule Language (SWRL).Επιπλέον, οι κανόνες που ορίζονται μέσα από τη ΓΠΑ (και ονομάζονται Κανόνες Περιγραφής Απεικονίσεων, ΚΠΑ) μπορούν να αξιοποιηθούν σε διαδικασίες μεταφοράς μεταδεδομένων από τις διάφορες τοπικές πηγές προς την οντολογία, καθώς και σε διαδικασίες μετασχηματισμού ερωτημάτων που απευθύνονται σε κάποιο XML σχήμα μεταδεδομένων σε ισοδύναμα ερωτήματα που απευθύνονται στη CIDOC CRM. Ως εκ τούτου, προτείνεται συγκεκριμένη μέθοδος ερμηνείας τους για τη μετατροπή των δεδομένων, τα οποία βρίσκονται αποθηκευμένα σε πηγές που ακολουθούν ένα συγκεκριμένο XML σχήμα μεταδεδομένων προς τη CIDOC CRM. Στο πλαίσιο της παρουσίασης της συγκεκριμένης μεθόδου, γίνεται χρήση μέρους των ΚΠΑ που έχουν οριστεί ανάμεσα στο EAD και τη CIDOC CRM. Αναφορικά με τις διαδικασίες μετασχηματισμού ερωτημάτων, στο πλαίσιο της προτεινόμενης αρχιτεκτονικής υιοθετείται η γλώσσα XPath για τα ερωτήματα στις XML πηγές, ενώ για τη διατύπωση ερωτημάτων στην οντολογία CIDOC CRM υιοθετείται μία σύνταξη βασισμένη στη γλώσσα ερωτημάτων RQL, η οποία ονομάζεται RQL-like σύνταξη. Συνεπώς, ο αλγόριθμος μετασχηματισμού ερωτημάτων που προτείνεται ορίζει το μετασχηματισμό των XPath ερωτημάτων σε RQL-like ερωτήματα, λαμβάνοντας υπόψη τους ΚΠΑ που έχουν οριστεί ανάμεσα στο εκάστοτε XML σχήμα μεταδεδομένων και τη CIDOC CRM. Και σε αυτήν τη μέθοδο, γίνεται χρήση μέρους των ΚΠΑ που έχουν οριστεί ανάμεσα στο EAD και τη CIDOC CRM.