Σύγκρουση του δικαιώματος στην προσωπικότητα με το ηθικό δικαίωμα του δημιουργού έργου πνευματικής ιδιοκτησίας
Authors: Αλαφραγκής Εμμανουήλ 
Published: January 2014

Προσωπικότητα ή πνευματική δημιουργία; Ποια αξία προστατεύεται περισσότερο στην ελληνική έννομη τάξη όταν η προσωπικότητα ενός προσώπου φαίνεται να συναντάται με την πνευματική δημιουργία ενός άλλου προσώπου χωρίς η «συνάντηση» αυτή να αφορά σε περιουσιακά, αλλά μόνο σε ηθικά συμφέροντα; Δικαίωμα στην προσωπικότητα ή ηθικό δικαίωμα του δημιουργού έργου πνευματικής ιδιοκτησίας; Και τα δυο δικαιώματα προστατεύονται από το ελληνικό Σύνταγμα. Πότε για παράδειγμα ένα πρόσωπο δικαιούται να δημοσιεύσει ένα έργο ή να επέμβει στην ακεραιότητα ενός έργου πνευματικής ιδιοκτησίας χωρίς τη συναίνεση του δημιουργού του και πότε ένας δημιουργός δικαιούται να δημοσιεύει χαρακτηριστικά στοιχεία της προσωπικότητας άλλων προσώπων χωρίς τη συναίνεσή τους; Στο πρώτο μέρος της μελέτης γίνεται συγκριτική ανάλυση των δυο δικαιωμάτων σε τέσσερα κεφάλαια. Τα τρία πρώτα κεφάλαια βοηθούν στον προσδιορισμό της νομικής φύσης των δυο δικαιωμάτων, ο οποίος λαμβάνει χώρα στο τέταρτο κεφάλαιο. Η νομική φύση προσδιορίζει και τους κανόνες στους οποίους υπάγονται τα δυο δικαιώματα κατά την άσκησή τους. Σημαντική είναι η υπαγωγή του ηθικού δικαιώματος του δημιουργού στην κατηγορία των δικαιωμάτων – πλαισίων στην οποία ανήκει και το δικαίωμα στην προσωπικότητα, καθώς και η προστασία που απολάμβανε το ηθικό δικαίωμα του δημιουργού πριν από το ν. 2121/1993. Οι δικαστικές αποφάσεις και οι θεωρητικές απόψεις για τον τρόπο άρσης της σύγκρουσης των δυο δικαιωμάτων παρουσιάζουν διαφοροποιήσεις ανάλογα με τις συνθήκες υπό τις οποίες λαμβάνει χώρα η σύγκρουση των δυο δικαιωμάτων. Έτσι, στο δεύτερο μέρος επιχειρείται κατηγοριοποίηση των δικαστικών αποφάσεων και των θεωρητικών απόψεων σε περιπτώσεις συνάντησης των δυο δικαιωμάτων ανάλογα με τον τρόπο που γίνεται η άρση της σύγκρουσης. Τα τρια πρώτα κεφάλαια του δεύτερου μέρους βοηθούν τα συμπεράσματα στο τέταρτο κεφάλαιο για την άρση της σύγκρουσης. Η σύγκρουση αίρεται με το χαρακτηρισμό της άσκησης του ενός δικαιώματος ως παράνομης προσβολής του άλλου δικαιώματος. Όταν συγκρούεται η αξία του ανθρώπου ως έκφανση του δικαιώματος στην προσωπικότητα, το δικαίωμα στην προσωπικότητα υπερισχύει του ηθικού δικαιώματος, όπως και κάθε άλλου δικαιώματος σύμφωνα με το άρθρο 2 § 1 του Συντάγματος. Στις υπόλοιπες περιπτώσεις σύγκρουσης παρατηρείται μια στάθμιση συμφερόντων και αξιών. Η στάθμιση αυτή άλλοτε γίνεται σε επίπεδο κανόνων δικαίου και άλλοτε σε επίπεδο πραγματικών περιστάσεων. Στην τελευταία περίπτωση χρήσιμη καθίσταται και η κατηγοριοποίηση των πραγματικών περιστάσεων οι οποίες λαμβάνονται υπόψη από τον εφαρμοστή του δικαίου υπό τη μορφή κριτηρίων άρσης της σύγκρουσης. Και τούτο διότι η εξειδίκευση αόριστων εννοιών όπως αυτές που καθορίζουν το περιεχόμενο των δυο δικαιωμάτων απαιτεί κριτήρια τελολογικά, για την ερμηνεία των κανόνων δικαίου. Έτσι, τα κριτήρια αυτά βρίσκονται κρυμμένα και στις αξιολογήσεις του νομοθέτη, ο οποίος με κριτήρια τελολογικά εξειδικεύει την ιδέα του δικαίου σε κάθε κανόνα. Τα κριτήρια αυτά αναφέρονται στις εξουσίες που συγκρούονται, στον τρόπο συνάντησης, στον τρόπο άσκησης των δυο δικαιωμάτων, στα ενδιάθετα στοιχεία των υποκειμένων τους καθώς και στη σύγκριση των εννόμων συνεπειών που πρέπει να επιβληθούν από την ικανοποίηση και τον περιορισμό της ικανοποίησης του καθενός. Με τον τρόπο αυτό δικαιολογείται γιατί στην Ελλάδα άλλοτε παρατηρείται να προστατεύεται η προσωπικότητα και άλλοτε η πνευματική δημιουργία. Επιπροσθέτως, τα κριτήρια άρσης της σύγκρουσης βοηθούν στην επιλογή από τις περισσότερες δυνατότητες εξειδίκευσης των αορίστων εννοιών, εκείνης που με βάση τελολογικά κριτήρια παρίσταται ως το προσφορότερο μέσο για την πραγμάτωση του προστατευτικού σκοπού των κανόνων δικαίου από τους οποίους τα δυο δικαιώματα προστατεύονται. Τα συμπεράσματα αυτά προσδιορίζουν και το περιεχόμενο του όρου «άρση της σύγκρουσης των δυο δικαιωμάτων». Ο όρος αναφέρεται σε συγκεκριμένη άρση της σύγκρουσης (in concreto) και όχι σε ένα γενικό κανόνα άρσης της σύγκρουσης (in abstracto).