Ελληνική αριστερά και κυπριακό ζήτημα στη δεκαετία του 1950
Authors: Αντωνίου Αντώνης 
Published: August 2021

Σκοπός της έρευνας υπήρξε η χαρτογράφηση των πολιτικών αποτελεσμάτων που παρήχθησαν στην Ελλάδα μέσω του Κυπριακού και η διερεύνηση πώς το ζήτημα αυτό επηρέασε και διαμόρφωσε το πρόγραμμα και τις πολιτικές πρακτικές της ελληνικής Αριστεράς μεταπολεμικά. Τα ερωτήματα της διατριβής διαπλέκονται με την έννοια του «έθνους», όπως αυτή έγινε αντιληπτή από την Αριστερά της εποχής και αναδείχθηκε μέσα από το ζήτημα της Κύπρου. Το Κυπριακό αποτέλεσε ταυτόχρονα πεδίο άρθρωσης και αναπαραγωγής της κυρίαρχης εθνικόφρονης ιδεολογίας και πεδίο άρνησης και αμφισβήτησής της, μέσα από τις διαφορετικές νοηματοδοτήσεις της έννοιας του έθνους. Ο αγώνας για την Ένωση διεξήχθη από την Αριστερά σε συνάφεια με τη βασική της τοποθέτηση, που έθετε στο επίκεντρο την αντίθεση ανάμεσα στο ελληνικό έθνος και τον ιμπεριαλισμό. Η ΕΔΑ και το ΚΚΕ επένδυσαν σε μεγάλο βαθμό την πολιτική τους στο συγκεκριμένο θέμα. Στο πλαίσιο του αυταρχικού μετεμφυλιακού κράτους, το ζήτημα της Κύπρου εξελίχθηκε σε χώρο έκφρασης της αντίθεσης στο κυρίαρχο πολιτικό σύστημα, αποκτώντας, κατά περίσταση, τον χαρακτήρα μιας συνολικότερης αμφισβήτησης. Σταδιακά πάντως, και ειδικότερα από το 1956 και μετά, το κίνημα για την Ένωση άρχισε να χάνει την προηγούμενη δυναμική του και να παθητικοποιείται. Η ριζοσπαστική διάσταση του κινήματος που έφερνε τον λαό ως υποκείμενο στο προσκήνιο υποχώρησε και πλέον κυριάρχησε η επίσημη κυβερνητική διαπραγματευτική πολιτική.Στο πλαίσιο του Κυπριακού, αναπτύχθηκε, επίσης, η εναντίωση στο ΝΑΤΟ, τη Μ. Βρετανία και τις ΗΠΑ. Στα μέσα της δεκαετίας του 1950 οι τάσεις αυτές εκδηλώθηκαν ιδιαίτερα έντονα στο πεδίο της κοινωνικής διαμαρτυρίας, συναρθρώνοντας το αίτημα της Ένωσης με την Ουδετεροφιλία, την εναντίωση στα Δυτικά σχέδια και τις κυβερνητικές πολιτικές. Κατά τη δεκαετία του 1950 δημιουργήθηκαν, με το Κυπριακό σε δεσπόζουσα θέση, νέες εκφράσεις του αντιβρετανισμού, ενώ ο αντιαμερικανισμός (επαν)ήλθε εμφατικά στο επίκεντρο του λόγου και της σκέψης της Αριστεράς.Τα παραπάνω έλαβαν χώρα την εποχή της ανόδου των αντιαποικιακών κινημάτων και της αποαποικιοποίησης, Ο αντιαποικιακός χαρακτήρας του κυπριακού αγώνα ήταν αντιφατικός και συγκεχυμένος. Αντίστοιχα μορφοποιήθηκαν και αλληλοεπηρεάστηκαν οι ρητορικές της Ένωσης, οι αντιαποικιοκρατικοί λόγοι, οι λόγοι της Αριστεράς αλλά και εκείνοι της «εθνικοφροσύνης». Οι εξελίξεις αυτές βρέθηκαν επίσης να τέμνονται με τις ελληνοσοβιετικές σχέσεις. Η ΕΣΣΔ υποστήριζε την ελληνική πλευρά, καθώς έτσι ερχόταν σε αντίθεση με τα πολιτικά και γεωστρατηγικά σχέδια των Δυτικών. Η υποστήριξη αυτή δημιουργούσε, με τη σειρά της, πολιτικά οφέλη για την ελληνική Αριστερά.Σε ένα άλλο επίπεδο, η Τουρκία κρινόταν από τα κόμματα της ελληνικής Αριστεράς ταυτόχρονα ως εθνικός κίνδυνος και ως εργαλείο των ΗΠΑ και της Μ. Βρετανίας. Η θεώρηση αυτή αλληλεπιδρούσε και συνηχούσε με τα αντιτουρκικά αισθήματα μεγάλου μέρους της ελληνικής κοινής γνώμης. Υπό αυτούς τους όρους, ο αντιτουρκισμός και ο αντιιμπεριαλισμός ταυτίζονταν και αλληλοτροφοδοτούνταν. Αντίστοιχα, η τουρκοκυπριακή κοινότητα του νησιού θεωρείτο ένα δευτερεύον και συμπληρωματικό -αν όχι εχθρικό- στοιχείο στον αγώνα για την Ένωσης.Τέλος, η σχέση της ΕΟΚΑ με τα ελληνικά αριστερά κόμματα υπήρξε δαιδαλώδης. Αρχικά τόσο η ΕΔΑ και το ΚΚΕ όσο και το ΑΚΕΛ καταδίκασαν την εμφάνιση της οργάνωσης κατηγορηματικά. Η πολιτική επένδυση έπειτα της ελληνικής Αριστεράς στα αντιβρετανικά χαρακτηριστικά της ΕΟΚΑ, ακυρώθηκε δραματικά από την αντικομμουνιστική τοποθέτηση και βίαια πρακτική της ελληνοκυπριακής οργάνωσης.