Αυτοτελή εγκώμια πόλεων κατά την ύστερη βυζαντινή περίοδο υπό το πρίσμα της προγενέστερης παράδοσής τους
Authors: Βουδούρη Αλεξάνδρα 
Published: September 2021

Στόχος της παρούσας εργασίας είναι η εξέταση με γνώμονα την προγενέστερή τους παρεμφερή ρητορική παράδοση των επτά αυτοτελών εγκώμια πόλεων που μας σώζονται από την ύστερη βυζαντινή περίοδο. Πρόκειται για το Ἐγκώμιον εἰς τὴν μεγαλόπολιν Νίκαιαν του Θεόδωρου Β´ Λάσκαρι, τον Νικαέα λόγο του Θεόδωρου Μετοχίτη, τον Βυζάντιον ἢ περὶ τῆς βασιλίδος μεγαλοπόλεως λόγο του Θεόδωρου Μετοχίτη, το ημιτελώς σωζόμενο [Ἐγκώμιον Κωνσταντινουπόλεως] του Γεώργιου Καρβώνη, τον Εἰς Τραπεζοῦντα λόγον του Βησσαρίωνα, την Τῇ Τραπεζοῦντι πόλει ἐγκωμιαστικὴν ἔκφρασιν του Ιωάννη Ευγενικού και την Ἐγκωμιαστικὴν ἔκφρασιν Κορίνθου του Ιωάννη Ευγενικού.Η εργασία αποτελείται από τρία μέρη: α) ένα πρώτο εισαγωγικό με τίτλο «Η επιδεικτική ρητορική από την αρχαϊκή μέχρι και την πρώιμη βυζαντινή εποχή: μία σύντομη επισκόπηση», β) ένα δεύτερο κύριο με τίτλο «Η διαμόρφωση του είδους των αυτοτελών εγκωμίων πόλεων στην αρχαιότητα και η εξέλιξή του μέχρι το 1204» και γ) ένα τρίτο κύριο μέρος με τίτλο «Τα αυτοτελή εγκώμια πόλεων της ύστερης βυζαντινής περιόδου».Το πρώτο μέρος περιλαμβάνει το διάγραμμα της ιστορίας της ελληνικής επιδεικτικής ρητορικής από τους αρχαϊκούς χρόνους μέχρι και τον 6ο αι. μ.Χ. και εκτός του ότι κλείνει ένα σημαντικό κενό της βιβλιογραφίας λειτουργεί παράλληλα ως υπόστρωμα και ως ιστορικό πλαίσιο για το δεύτερο μέρος της διατριβής.Στο δεύτερο μέρος εξετάζονται για πρώτη φορά τα αυτοτελή εγκώμια πόλεων της ύστερης αρχαιότητας ως ξεχωριστό είδος της επιδεικτικής ρητορικής και ως το αποτέλεσμα μίας μακράς μεταβατικής πορείας που διαρθρώθηκε στα εξής πέντε στάδια: α) το στάδιο των αθηναϊκών επιταφίων και των πανηγυρικών λόγων του 5ου και 4ου αι. π.Χ., β) το στάδιο των λογικῶν ή καταλογάδην εγκωμίων πόλεων, που εκφωνούνταν στους ρητορικούς διαγωνισμούς των πανηγύρεων της ελληνιστικής εποχής, γ) το στάδιο του πληθωρισμού των εγκωμίων πόλεων λόγω της αύξησης των ρητορικών διαγωνισμών καθώς και των ρητορικών ἐπιδείξεων-ἀκροαμάτων κατά την αυτοκρατορική περίοδο, δ) το στάδιο της αναβίωσης των αμιγώς εγκωμιαστικών πλέον παναθηναϊκών πανηγυρικών με κύριο δείγμα τον Παναθηναϊκόν του Αίλιου Αριστείδη και ε) το στάδιο της τελικής διαμόρφωσης του είδους των αυτοτελών εγκωμίων πόλεων μέσα από τον Ἀντιοχικόν του Λιβάνιο.Στο τρίτο μέρος της παρούσας εργασίας αξιοποιούνται τα πορίσματα του δεύτερου μέρους, προκειμένου να αναλυθούν τα επτά σωζόμενα αυτοτελή εγκώμια πόλεων της ύστερης βυζαντινής περιόδου. Αρχικά προτάσσονται από τρία υποκεφάλαια για κάθε λόγο, όπου περιλαμβάνονται α) πληροφορίες για τους συντάκτες των εγκωμίων και την εποχή τους, β) στοιχεία για τη χειρόγραφη παράδοση, τις εκδόσεις και τη χρονολόγηση και γ) η απόδοση του νοήματος ή η μετάφραση των παραπάνω κειμένων για τις περιπτώσεις που δεν υπάρχει ικανοποιητική ελληνική μετάφραση. Στη συνέχεια ακολουθεί η παράθεση της ακριβούς δομής του κάθε κειμένου με βάση τις μενάνδρειες οδηγίες για το Πῶς χρὴ πόλεις ἐπαινεῖν και για τους πατρίους λόγους και εντοπίζονται οι ομοιότητες και κυρίως οι αποκλίσεις από τις προδιαγραφές του Μενάνδρου.Σκοπός είναι μέσα κυρίως από τις διαφορές να αποσαφηνιστούν οι απώτερες σκοπιμότητες των εγκωμιογράφων. Με άλλα λόγια στο πλαίσιο της ερμηνευτικής προσέγγισης των επτά αυτών - εκτενών ως επί το πλείστον - κειμένων επιδιώκεται να δειχθεί τι ήθελαν να προβάλουν ή να αποσιωπήσουν σε σχέση με τις πόλεις τους οι ρήτορες και για ποιο λόγο, είτε επρόκειτο για την εξυπηρέτηση των δικών τους απώτερων επιδιώξεων είτε για την εξυπηρέτηση των συλλογικών στόχων και των προτεραιοτήτων της κοινότητας.Τέλος, η πρωτοτυπία και η χρησιμότητα της παρούσας εργασίας έγκειται στα εξής δύο σημεία: α) στην όσο το δυνατόν πιο πλήρη συνολική ανάδειξη του ελάχιστα μελετημένου είδους των αυτοτελών εγκωμίων πόλεων, το οποίο εκτείνεται από την ύστερη αρχαιότητα μέχρι και την ύστερη βυζαντινή εποχή και β) στη σε βάθος ανάλυση των συγκεκριμένων επίσης ελάχιστα μελετημένων επτά υστεροβυζαντινών κειμένων με ρητορικά-ειδολογικά κριτήρια.