Κοινόχρηστοι χώροι στο αστικό περιβάλλον
Authors: Ζυγούρη Φωτεινή 
Published: September 2021

Οι κοινόχρηστοι χώροι διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στη βελτίωση της ποιότητας του φυσικού και οικιστικού περιβάλλοντος, στη βιώσιμη ανάπτυξη και αστική ανθεκτικότητα των πόλεων σε εθνικό και τοπικό επίπεδο. Η συμβολή τους σε κάθε μορφής κοινωνικής, οικονομικής, πολιτικής, περιβαλλοντικής, πολεοδομικής και αισθητικής ποιοτικής αστικής διαβίωσης των πολιτών είναι πολυλειτουργική και πολυσήμαντη. Παράλληλα, οδηγούν στην ποιοτική αναβάθμιση της διαβίωσης των κατοίκων στις πόλεις και αποτελούν τόπους συνάθροισης ποικιλόμορφων δραστηριοτήτων που ασκούνται από τους πολίτες μέσω της απόλυτης προσπέλασης και προσβασιμότητάς τους σε αυτούς. Η επαρκής εξασφάλιση των χώρων αυτών στις πόλεις οδηγεί στην αναβάθμιση του υποβαθμισμένου αστικού περιβάλλοντος καθώς και στη βελτίωση της ποιότητας στο χώρο. Παρά το γεγονός ότι σε ορισμένες ευρωπαϊκές πόλεις το ποσοστό των ήδη υφιστάμενων κοινόχρηστων χώρων εμφανίζεται ιδιαιτέρως υψηλό, στις περισσότερες από αυτές παρατηρείται το φαινόμενο της υποβάθμισης των τελευταίων, της μείωσής τους, της σταδιακής αχρησίας και καταστροφής τους αφού παρατηρείται αδυναμία επαρκούς απόκτησής τους μέσω ευέλικτων θεσμικών εργαλείων απόκτησης γης.Ακόμη, η απόκτηση και η λειτουργία των χώρων αυτών αποτελούσε πάντα ζήτημα πρωταρχικής σημασίας για τους πολεοδόμους και τους υπεύθυνους χάραξης πολεοδομικής πολιτικής, και ακολούθως, η ποικιλία των σχετικών προσεγγίσεων είναι ενδεικτική των ισοδύναμων αστικών συνθηκών, της πληρότητας ή της έλλειψης των υπαρχόντων κοινόχρηστων χώρων, του σχεδιασμού τους, μέσα από τις νομικές παραδόσεις των χωρών. Επιπλέον, τα πιο γνωστά δεινά της αδυναμίας απόκτησης επαρκών κοινόχρηστων χώρων, είναι η πολυπλοκότητα των διαδικασιών εφαρμογής, η σύνθετη νομοθεσία των νομικών εργαλείων που εφαρμόζονται για την απόκτησή τους, καθώς και τα γραφειοκρατικά βάρη των διοικητικών διαδικασιών για την απόκτησή τους.Τα νομικά εργαλεία απόκτησης κοινόχρηστων χώρων ποικίλουν ανάλογα με το νομικό πλαίσιο προέλευσης της κάθε ευρωπαϊκής χώρας, το οποίο αποτελείται άλλοτε από ευέλικτα εργαλεία και άλλοτε εμφανίζεται περισσότερο σύνθετο και πολύπλοκο στην εφαρμογή των εργαλείων αυτών με σκοπό την εξασφάλιση των κοινόχρηστων χώρων μέσα στα τοπικά σχέδια πόλεως. Για παράδειγμα, το θεσμικό πλαίσιο εργαλείων απόκτησης κοινόχρηστων χώρων στην Ελλάδα παρουσιάζεται ιδιαιτέρως δύσκαμπτο εξαιτίας της διάστασης ανάμεσα στη θεσμική ερμηνεία των εργαλείων αυτών και στην τελική εφαρμογή τους μέσα από τα σχέδια πόλεως, η οποία οδηγεί πολλές φορές στην αδυναμία απόκτησης κοινόχρηστων χώρων. Ακόμη, η δημόσια απόκτηση κοινόχρηστων χώρων δεν είναι η βέλτιστη εξαιτίας της εμπλοκής και παρέμβασης της δημόσιας κρατικής εξουσίας η οποία προκαλεί καθυστερήσεις μέσα από τις σύνθετες διαδικασίες απόκτησής της. Αυτό προκαλεί πολλές φορές αποτυχία στην εξασφάλιση γης για κοινόχρηστους χώρους και κατ’ επέκταση πλημμελή εφαρμογή των νομικών εργαλείων, έτσι ώστε να μην εκπληρώνεται η προάσπιση του δημοσίου συμφέροντος.Ζήτημα επίσης ιδιαιτέρου ενδιαφέροντος για το θέμα της απόκτησης και της διαχείρισης των κοινόχρηστων χώρων αποτελούν και οι ανταγωνιστικές σχέσεις μεταξύ του δημόσιου χώρου υπό τη μορφή του κοινού χώρου και της ιδιωτικής ακίνητης ιδιοκτησίας. Μέσα από τα ποικίλα εθνικά πλαίσια και τις πολιτικές, οι αποκλίσεις σε αυτές τις σχέσεις κυμαίνονται από την ακραία προστασία των δικαιωμάτων της ακίνητης ιδιοκτησίας έως την απόλυτα και συνταγματικά κατοχυρωμένη υπεροχή του δημοσίου συμφέροντος έναντι του ιδιωτικού συμφέροντος. Λαμβάνοντας υπόψη ότι τα νομικά εργαλεία που εισάγονται από κάθε χώρα βασίζονται σε διαφορετικά νομοθετικά συστήματα και προέρχονται από διαφορετικές νομικές παραδόσεις και συστήματα σχεδιασμού, τα μέσα απόκτησης κοινόχρηστων χώρων σε βάρος του ατομικού δικαιώματος της ιδιοκτησίας παρουσιάζουν επίσης σημαντικές διακυμάνσεις.Από την εφαρμογή των νομικών εργαλείων επέρχεται περιορισμός στην ιδιοκτησία προκειμένου να αποκτηθούν οι χώροι αυτοί, ως απόρροια του κοινωνικού οφέλους που παρέχει η ύπαρξη των κοινόχρηστων χώρων στο αστικό περιβάλλον. Η έννοια της ιδιοκτησίας ιστορικά αφορά σε εμπράγματα δικαιώματα επί της γης τα οποία προστατεύονται από το νόμο. Ακόμη, η ιδιοκτησία προστατεύεται με την ευρύτερη έννοια της περιουσίας από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και το άρθρο 1 του Πρώτου Προσθέτου Πρωτοκόλλου αυτής. Σε αυτό, περιλαμβάνεται προστασία της ακίνητης ιδιοκτησίας («possessions- biens»). Στην ΕΣΔΑ παρουσιάζεται μια φιλελεύθερη τάση για κάθε δικαίωμα που απορρέει από οικονομικά συμφέροντα ή κάθε δικαίωμα από την ιδιοκτησία, από την οποία απορρέουν ενοχικές αξιώσεις. Υπό το πρίσμα αυτό και κατά την «παραδοσιακή» προσέγγιση της έννοιας και της προστασίας της ιδιοκτησίας και των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων επί της γης, η τελευταία βρίσκεται υπό την απόλυτη προστασία των νόμων των διαφόρων χωρών και προσκρούει στο δημόσιο συμφέρον όταν το τελευταίο, για λόγους πολεοδομικούς, υπερέχει προκειμένου να αποκτηθεί δημόσια γη για τον σχεδιασμό και την απόκτηση των κοινόχρηστων χώρων. Το δικαίωμα της ιδιοκτησίας περιορίζεται μόνο όταν υπάρχουν λόγοι δημοσίου συμφέροντος οι οποίοι να δικαιολογούν τον περιορισμό της, όπως συμβαίνει στις περιπτώσεις απόκτησης κοινόχρηστων χώρων. Μάλιστα, η λογική αυτή επιχειρεί να δικαιολογήσει τον αποκλεισμό των υπολοίπων οικονομικών ή ενοχικών δικαιωμάτων που προκύπτουν από την ιδιοκτησία μέσα σε πνεύμα κοινωνικοκρατικής αντίληψης κατά της καπιταλιστικής περιουσίας όταν αυτή αντιβαίνει στο κοινωνικό συμφέρον. Το γεγονός ότι οι νομικοί κανόνες που θεσπίζονται από κάθε χώρα στηρίζονται σε διαφορετικά νομικά συστήματα και λαμβάνοντας υπόψη το γεγονός ότι κάθε χώρα ανήκει σε διαφορετική νόμιμη οικογένεια, διαφορετικά νομικά εργαλεία ισχύουν για την απόκτηση των κοινόχρηστων χώρων. Όμοια διάσταση λαμβάνουν και οι πρακτικές και οι πολιτικές για την απόκτηση τους ανάλογα με τα συστήματα σχεδιασμού τους. Η ιδιοκτησία ως ύστατο ατομικό δικαίωμα περιορίζεται για πολεοδομικούς λόγους και για τον λόγο αυτόν όταν περιορίζεται θα πρέπει να υπάρχει δίκαιη αποζημίωση στους ιδιοκτήτες.Η παρούσα διδακτορική διατριβή πραγματεύεται τα νομικά εργαλεία και τις πολιτικές απόκτησης κοινόχρηστων χώρων στο αστικό περιβάλλον, σε έξι ευρωπαϊκές χώρες (Γερμανία, Ελλάδα, Γαλλία, Ολλανδία, Σουηδία, Ηνωμένο Βασίλειο (Αγγλία) και σε μία χώρα του Ατλαντικού, τις ΗΠΑ, όπου παρατηρούνται σημεία απόκλισης και σύγκλισης και περιγράφονται τα διαφορετικά μέσα προστασίας και της ιδιοκτησίας μέσα από τα εθνικά της πλαίσια. Ακόμη, ο τρόπος που περιορίζεται η ιδιοκτησία για την απόκτηση κοινόχρηστων χώρων είναι διαφορετικός σε σχέση με τις αποζημιώσεις των ιδιοκτητών που θίγονται από την στέρηση της ιδιοκτησίας τους. Το εύρος της νομοθεσίας και των πρακτικών εφαρμογής των θεσμικών εργαλείων, μπορούν να συμβάλουν και να εμπλουτίσουν τις ευκαιρίες για υιοθέτηση νέων ευέλικτων θεσμικών εργαλείων και πρακτικών για την καλύτερη και αποτελεσματικότερη εξασφάλιση των κοινόχρηστων χώρων στις πόλεις. Η συγκριτική επισκόπηση της εξέτασης των διαφόρων εθνικών και τοπικών νομοθεσιών σχετικά με τους κοινόχρηστους χώρους και το δικαίωμα της ιδιοκτησίας θα μπορούσε να εμπλουτίσει και να συμβάλει στη διαμόρφωση νέων, ευέλικτων πολιτικών σχεδιασμού και νομικών εργαλείων, με ευρύτερες και βελτιωμένες υλοποιήσεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο.