Ποίηση και ζωγραφική στους Έλληνες μεταπολεμικούς υπερρεαλιστές
Authors: Μάντζιος Πανταζής 
Published: August 2021

Eρευνητικό ζητούµενο της διατριβής είναι να µελετηθούν οι εκφράσεις της σχέσης της ποίησηςτων Ελλήνων µεταπολεµικών υπερρεαλιστών µε τη ζωγραφική, στα πλαίσια της επικοινωνίας των δύοτεχνών· επικοινωνία που αποχτά ουσιαστικό περιεχόµενο µε τη διάδοση του υπερρεαλισµού. Τελικόςστόχος της εργασίας είναι η ανάδειξη της διαλεκτικής που αναπτύχθηκε ανάµεσα στις δύο τέχνες,καθώς και των κοινών ερµηνευτικών κωδίκων που προέκυψαν απ’ αυτήν, προκειµένου νααξιοποιηθούν στην ανάλυση της υπό µελέτη ποιητικής παραγωγής. Ο εικονιστικός χαρακτήρας της γραφής, ως κοινό γνώρισµα σε ορισµένους υπερρεαλιστέςποιητές της µεταπολεµικής περιόδου, έδωσε το έναυσµα να εξετασθεί σε βάθος η σχέση ποίησης καιζωγραφικής στο σύνολο των Ελλήνων µεταπολεµικών ποιητών που συνδέθηκαν µε τονυπερρεαλισµό (Μίλτο Σαχτούρη, Έκτορα Κακναβάτο, ∆ηµήτρη Παπαδίτσα, Νάνο Βαλαωρίτη, ΕλένηΒακαλό, Επαµεινώνδα Γονατά, Μάτση Χατζηλαζάρου, Γιώργο Λίκο κ.ά.). Η έρευνα αυτού τουφαινοµένου επαλήθευσε την υπόθεση εργασίας ότι υπάρχει καταρχήν µια συγγένεια ανάµεσα στην ποιητική των υπερρεαλιστών του µεταπολέµου και στους ζωγραφικούς τρόπους έκφρασης καιανέδειξε τις επιµέρους εκδηλώσεις της συγγένειας αυτής. Με αφετηρία το χαρακτηριστικό της συναίρεσης των δύο τεχνών, προσδιορίζονται επίσης τατυπολογικά γνωρίσµατα του εικονοπλαστικού συστήµατος της µεταπολεµικής υπερρεαλιστικήςποίησης µε µια παράλληλη θεώρηση της υπερρεαλιστικής, ή µοντερνιστικής ευρύτερα, ζωγραφικής.Για να µελετηθούν τα δύο αυτά πεδία µε τρόπο έγκυρο και συστηµατικό, ήταν αναγκαίο νασυγκροτηθεί ένα κοινό µοντέλο από θεωρητικά και µεθοδολογικά εργαλεία συµβατά µεταξύ τους. Τοεπιστηµολογικό πρόβληµα, που έγκειται ακριβώς στη συνεξέταση ποίησης και ζωγραφικής ωςοµοειδών τεχνών, εκτίθεται στο Πρώτο µέρος της διατριβής (“Εικονοπλαστικό σύστηµα στην ποίησηκαι τη ζωγραφική. Θεωρία”). Εκεί εξετάζονται πρώτα οι κυριότερες σχολές και τάσεις στη σηµειωτικήτης ποίησης και στη σηµειωτική των τεχνών. Ύστερα παρουσιάζονται όλες οι θεωρητικές καιµεθοδολογικές προτάσεις που υποστηρίζουν τη δυνατότητα εξέτασης της ποίησης και της ζωγραφικής µε βάση µια ενιαία αισθητική θεωρία και αναλυτική πρακτική. Τέλος, προτείνεται µια σειρά έγκυρων και µεθοδολογικά θεµιτών συνδυασµών για την ανάλυση και ερµηνεία τους σε µια ενιαία προοπτική. Η λειτουργικότητα αυτών των συνδυασµών δοκιµάζεται και επαληθεύεται στο ∆εύτερο µέρος τηςδιατριβής (“Εφαρµογές στη µεταπολεµική υπερρεαλιστική ποίηση και τη ζωγραφική”). Ειδικότερα, το ενιαίο µεθοδολογικό εργαλείο που συγκροτήθηκε βασίζεται στη θεωρητική θέσηότι η ζωγραφική συνιστά µια ιδιαίτερη µορφή γλώσσας και αποτελεί, όπως και η ποίηση, αντικείµενοσηµειωτικής εξέτασης. Mε βάση αυτή την αρχή τα καλλιτεχνικά φαινόµενα αντιµετωπίζονται, όπως τα λογοτεχνικά, νοούµενα ως κείµενα. Με γνώµονα τον υπερρεαλιστικό χαρακτήρα του αντικειµένουανάλυσης, προκρίνεται ως κατάλληλη µέθοδος η κατά Greimas παραδειγµατική ανάλυση. Η έρευνα ανέδειξε την ελεύθερη κυκλοφορία των ίδιων θεµάτων και ιδεών ανάµεσα στις δύοτέχνες· ακόµη, κοινούς άξονες πάνω στους οποίους οργανώνεται η ποιητική ή ζωγραφικήυπερρεαλιστική εικόνα, όπως και κοινούς κώδικες που ενεργοποιούνται στις δύο γλώσσες, τηνποιητική και την εικαστική. Τέλος, µέσα από την εξέταση των ποικίλων διακειµενικών σχέσεων τηςµεταπολεµικής υπερρεαλιστικής ποίησης µε τη ζωγραφική επαληθεύεται πολλαπλά η “συνοµιλία” τωνδηµιουργών και των δύο τεχνών.