Η φυσιογνωμία της πόλης στον κινηματογράφο
Authors: Χατζηφραγκιός-Μακρυδάκης Κωνσταντίνος 
Published: August 2021

Ο τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος βιώνει τον κόσμο σε μια ορισμένη περίοδο της εξέλιξής του, εκφράζεται στην τέχνη του. Η κινηματογραφική έκφραση ειδικότερα είναι ένα είδος καταγραφής και επεξεργασίας της χρονικής εντύπωσης. Η ανάπτυξη του κινηματογράφου, στις αρχές του 20ου αιώνα, συμπίπτει με την προσπάθεια του κάτοικου της πόλης να συλλάβει τη διαρκή μεταβολή της σύγχρονης αστικής ζωής, τον εφήμερο χαρακτήρα των γεγονότων, να συνδέσει εικόνες και καταστάσεις που διαδέχονται η μία την άλλη με μεγάλη ταχύτητα και να τις αποδώσει σε μία ενότητα. Ο κινηματογράφος υπήρξε η πρώτη τέχνη που κατάφερε να «καταλάβει» τον χώρο με τόση πληρότητα. «Είναι μια ιδιότυπη χωρική μορφή κουλτούρας» (Mark Shiel, 2001) που είναι δυνατόν να κατανοηθεί πληρέστερα αν μελετηθεί η αισθητική του θεωρία (ο χώρος στις ταινίες) και η «πολεοδομική» του πρακτική (οι ταινίες στο χώρο). Τα χαρακτηριστικά της κινηματογραφικής ταινίας δεν βρίσκονται μόνο στον τρόπο, με τον οποίο ο άνθρωπος τοποθετείται απέναντι στη μηχανή λήψης, αλλά και στον τρόπο που με την βοήθειά της απεικονίζει τον κόσμο. Ο κινηματογράφος, βασισμένος σ’ όλο το πλάτος του οπτικού και ακουστικού αισθητού κόσμου είχε ως συνέπεια την διεύρυνση και εμβάθυνση της αισθητηριακής μας αντίληψης. Οι χώροι μιας ταινίας είναι ένα θέμα ιδιαίτερα συναρπαστικό. Εμπλέκονται σε αυτό παράγοντες όπως η εποχή και οι επιλογές της, το βλέμμα του δημιουργού, η συμμετοχή του θεατή στην ολοκλήρωση του νοήματος, το ίδιο το έργο ως αυτόνομο και μοναχικό δημιούργημα μέσα στον χρόνο και στο χώρο. Οι κινούμενες εικόνες, παρά την ψευδαίσθηση της συνέχειας της ροής και της ολότητας που μας δίνουν, δεν είναι τίποτα άλλο από μια «φιλμοκατασκευή» μοναδική και ανεπανάληπτη. Οι χώροι που επιλέγονται, αν και υπαρκτοί, στοιχειοθετούν ένα σύμπαν που κτίζεται αυστηρά για τη συγκεκριμένη ταινία και αποτυπώνει την αλήθεια της χρονικής στιγμής που πραγματοποιείται. Η πόλη δεν προβάλλεται ως μη αναγνωρίσιμο ντεκόρ, αλλά ως ένα σύστημα ασφαλές και συνάμα επικίνδυνο, «παραμορφωμένο» από την επέμβαση της κινηματογραφικής μηχανής. Ταυτόχρονα τα κινηματογραφικά φωτογράμματα αποτελούν μοναδική πηγή για τους ερευνητές του μέλλοντος, καθώς οι πόλεις μεταμορφώνονται ραγδαία και η προσέγγισή τους γίνεται κάθε μέρα και δυσκολότερη. Η φυσιογνωμία ενός τόπου πραγματικού ή φανταστικού καθορίζει την ταυτότητά του, ενώ ταυτόχρονα υποδηλώνει την μοναδικότητα αυτού. Η πόλη ως ζωντανός οργανισμός αναδεικνύεται και αναδεικνύει ταινίες ως σημεία αναφοράς και μνήμης, πρωταγωνιστεί ή ακόμα και νοσεί μέσα σ’ αυτές. Είναι η πόλη ως τόπος μυθοπλασίας-μήτρας πολιτισμού, η πόλη ως δημιουργός ιστοριών, σκηνικό που ξεπερνάει την έννοια του σκηνικού και βρίσκεται πάντα στο επίκεντρο του κινηματογραφικού φαντασιακού. Ένα φωτο-μωσαϊκό τόπων και χρόνων, μελωδιών και ρυθμών. Από τον Βερτώφ, στον Γκοντάρ, και από τον Αντονιόνι στον Γούντι Άλεν και τον Βιμ Βέντερς, η πόλη παίζει κυρίαρχο ρόλο στην ιστορία του κινηματογράφου. Ενσωματώνεται στις μυθοπλασίες, είτε ως παρουσία, είτε ως υποκείμενο. Άλλοτε προκαθορίζει τη δράση των προσώπων και άλλοτε βρίσκεται η ίδια στο κέντρο της δράσης. Σε κάθε περίπτωση, καταλήγει πάντα να χαράζεται βαθιά στη μνήμη και η επιβλητική παρουσία της να υποκαθιστά συνήθως, με το πέρασμα του χρόνου, τη φευγαλέα ή ξεφτισμένη πια εντύπωση μιας πλοκής ενός δράματος. Με άλλα λόγια, η εντύπωση της πόλης σε ταινίες όπως το Alphaville, το Blade Runner ή τα Φτερά του Έρωτα ποτέ δεν εξαλείφεται από το μυαλό του θεατή. Οι πόλεις οφείλουν πολλά στον κινηματογράφο: τη μυθοπλαστική τους διάσταση, τη μυθολογική τους αναγωγή, τη φαντασιακή τους διαιώνιση. Ο χώρος γίνεται χρόνος, το παρελθόν παρόν, η μνήμη της μυθοπλασίας χάνεται πίσω από τη μυθοπλασία της μνήμης. Πέρα από απλό σκηνικό, κτίσμα και αρχιτεκτονική, η πόλη ξεδιπλώνεται ως ψίθυρος, υπάρχει ως περιρρέουσα αίσθηση χωρίς να είναι απαραίτητα ορατή. Μ’ αυτή την έννοια είναι πάντα φαντασιακή, καθώς «αυτό που μένει είναι η συγκίνηση...» (Έζρα Πάουντ) […]