Το ενεργειακό αποτύπωμα και η διερεύνηση του επιπέδου κατανόησής του απο μαθητές/τριες της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης
Authors: Γαλάνης Νικόλαος 
Published: January 2025

Η παγκόσμια κλιματική αλλαγή οφείλεται και στις ανθρωπογενείς εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου. Μία προσέγγιση μέτρησής τους, που σχετίζεται με τη χρήση ενέργειας στα διάφορα στάδια του κύκλου ζωής καθημερινών προϊόντων ή υπηρεσιών, είναι το Ενεργειακό Αποτύπωμα (ΕΑ), το οποίο αναφέρεται στη συνολική ποσότητα των ανθρωπογενών θερμοκηπιακών αερίων (GHGs) που παράγονται για ένα προϊόν ή μια υπηρεσία σε όλη τη διάρκεια του κύκλου ζωής τους (πρώτες ύλες, κατασκευή, μεταφορά, χρήση, τελική απόθεση). Από τη βιβλιογραφική ανασκόπηση προέκυψε ότι η πλειοψηφία των μέχρι τώρα επιστημονικών ερευνών αφορά στην ενασχόληση με το ΕΑ έμμεσα, μέσω του οικολογικού αποτυπώματος (ΟΑ) και όχι άμεσα και απ’ ευθείας με αυτό. Περαιτέρω, επικεντρώνεται στη μέτρηση του ΕΑ μαθητών/τριών ή εκπαιδευτικών μονάδων, με τη σύγκρισή του και με διοικητικές -και όχι διδακτικές- παρεμβάσεις (ΔΠ) με σκοπό τη μείωσή του. Επίσης, μέχρι σήμερα και από όσο είναι δυνατόν να γνωρίζουμε, δεν υπάρχουν έρευνες για την κατανόηση των εννοιών αυτών από μαθητές/τριες που φοιτούν σε ελληνικά σχολεία και την έλλειψη αυτή έρχεται να συμπληρώσει η παρούσα διδακτορική διατριβή. Συνεπώς, σκοπός της παρούσας ερευνητικής εργασίας αποτελεί η διερεύνηση του επιπέδου κατανόησης της έννοιας του ΕΑ από μαθητές/τριες της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και η προσπάθεια για εννοιολογική ανάπτυξη και ενεργού συμμετοχής τους στη μείωσή του μέσω ΔΠ. Ο μεθοδολογικός σχεδιασμός περιλάμβανε μεγάλης κλίμακας έρευνα επισκόπησης σχετικά με το επίπεδο κατανόησης της έννοιας του ΕΑ από μαθητές/τριες (διηλικιακή έρευνα, 1η κύρια έρευνα) και ΔΠ με αξιολόγηση πριν/μετά, χωρίς τη χρήση ομάδας ελέγχου (ημι-πειραματική μέθοδος, 2η κύρια έρευνα). Για την πρώτη έρευνα αναπτύχθηκε ερωτηματολόγιο δώδεκα εικόνων οι οποίες απεικονίζουν καθημερινά προϊόντα ή υπηρεσίες και στην οποία συμμετείχαν 416 μαθητές/τριες Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης του ευρύτερου πολεοδομικού συγκροτήματος Θεσσαλονίκης. Στη δεύτερη έρευνα, που ακολούθησε μετά την ανάλυση των δεδομένων από την πρώτη, σχεδιάστηκε μία Διδακτική Μαθησιακή Ακολουθία (ΔΜΑ) διάρκειας 20 διδακτικών ωρών, η οποία και εφαρμόστηκε σε 81 μαθητές/τριες Α΄ Γυμνασίου, με σκοπό την αλλαγή των αντιλήψεων και πρακτικών τους προς την αειφορική χρήση ενέργειας, μειώνοντας το ΕΑ τους. Ελέγχθηκε η αρχική (pre) και η μετά (post) της ΔΠ αξιολόγηση της μάθησης και κατανόησής τους, περί του ΕΑ, μέσω της χορήγησης των ίδιων ερευνητικών εργαλείων (1. Ερωτηματολόγιο δώδεκα εικόνων πρώτης έρευνας, 2. Μέτρηση του ΟΑ με τη χρήση του ελληνικού διαδικτυακού μετρητή ΟΑ). Περαιτέρω, μόνο μετά τη ΔΠ, για τη γενική εντύπωση και αξιολόγηση της ΔΠ έλαβε χώρα προφορική συνέντευξη σε 36 μαθητές/τριες με τη χρήση εντύπου καταγραφής σημειώσεων. Από τα αποτελέσματα της πρώτης έρευνας προκύπτει ότι οι μαθητές/τριες δυσκολεύονται να κατανοήσουν την έννοια του ΕΑ, παρόλο που αναγνωρίζουν την αρνητική επίδραση της χρήσης ενέργειας στο περιβάλλον. Αντιλαμβάνονται τη χρήση ενέργειας κυρίως στο στάδιο της χρήσης, ωστόσο δεν είναι σε θέση να εντοπίσουν περιπτώσεις όπου το ΕΑ είναι μειωμένο ή δεν υφίσταται καθόλου. Αναφέρουν ότι ο μεγαλύτερος αρνητικός αντίκτυπος στο περιβάλλον προκαλείται από την ίδια την κατανάλωση ενέργειας, τις εκπομπές αερίων και την απόρριψη των προϊόντων, ενώ αντίθετα η αυξημένη παραγωγή τροφίμων και η διευκόλυνση της ανθρώπινης ζωής και των μεταφορών θεωρούνται θετικές επιπτώσεις της χρήσης ενέργειας στο περιβάλλον. Επίσης, η κατανάλωση τροφής και νερού, αν και είναι από τους σημαντικότερους τομείς επιβάρυνσης του ΕΑ, οι μαθητές/τριες δεν τους προτείνουν ως βασικούς τομείς μείωσης της χρήσης ενέργειας. Ωστόσο, παρατηρείται ότι όσο αυξάνεται η τάξη φοίτησης των συμμετεχόντων/ουσών μαθητών/τριών, τόσο αυξάνεται το επίπεδο κατανόησης του ΕΑ και η συνειδητοποίηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων από την χρήση ενέργειας. Τα αποτελέσματα της δεύτερης έρευνας δείχνουν ότι μετά τη ΔΠ βελτιώθηκε σε μεγάλο βαθμό το επίπεδο κατανόησης των μαθητών/τριών για το ΕΑ, και ειδικά η αναγνώριση χρήσης ενέργειας σε όλα τα στάδια του κύκλου ζωής των προϊόντων, όπως στις πρώτες ύλες, στην κατασκευή, στη μεταφορά, στη χρήση αλλά και στην τελική διάθεση. Επίσης, αναγνώρισαν σε μεγαλύτερο βαθμό την αρνητική επίδραση της χρήσης ενέργειας στο περιβάλλον. Επίσης, παρατηρήθηκε αισθητή βελτίωση στην αναγνώριση περιπτώσεων μειωμένου ή μη υπαρκτού ΕΑ. Σχετικά με τους προτεινόμενους τρόπους μείωσης της χρήσης ενέργειας, μετά τη ΔΠ αυξήθηκαν οι μαθητές/τριες που τους αναφέρουν, με τις αλλαγές στην κατανάλωση τροφής να έχουν την μεγαλύτερη αύξηση. Με τον τρόπο αυτό τονίζεται ταυτόχρονα και η σημασία της ΔΠ στα περιβαλλοντικά ζητήματα. Περαιτέρω, τα αποτελέσματα, από τη μέτρηση του ατομικού ΟΑ των μαθητών/τριών (δεύτερο ερευνητικό εργαλείο), καταδεικνύουν ότι μετά τη ΔΠ, αυτό μειώθηκε σε όλους τους θεματικούς άξονες. Τέλος, όσον αφορά την αξιολόγηση της ΔΠ (τρίτο ερευνητικό εργαλείο), αποδεικνύεται ότι οι μαθητές/τριες την βρήκαν ενδιαφέρουσα, μαθαίνοντας με βιωματικό, διασκεδαστικό και διαφορετικό από τα άλλα μαθήματα τρόπο, την έννοια του ΕΑ. Επειδή, όμως, το ΕΑ είναι ένα χρήσιμο εργαλείο όχι μόνο για την κατανόηση των ανθρώπινων επιδράσεων στο περιβάλλον, αλλά και για την προώθηση κατάλληλων περιβαλλοντικών δράσεων που θα βοηθήσουν στη μείωσή του, προτείνεται η συνέχιση της έρευνας και σε μαθητές/τριες άλλων σχολείων και άλλων πόλεων. Περαιτέρω, προτείνεται η ενσωμάτωση της διδασκαλίας της έννοιας του ΕΑ σε όλο και περισσότερα διδακτικά αντικείμενα στα Αναλυτικά Προγράμματα Σπουδών (ΑΠΣ) και στην ευρύτερη εκπαιδευτική διαδικασία. Κατανοώντας οι μαθητές/τριες την έννοιά του, ως μελλοντικοί πολίτες, μπορούν να ευαισθητοποιηθούν και κατ’ επέκταση να τροποποιήσουν τις καθημερινές τους συνήθειες περί χρήσης ενέργειας, καθιστώντας τις περισσότερο βιώσιμες.