Special education and integration of second-generation immigrants in Greek primary school
Authors: Λιάγκουρα Αικατερίνη 
Published: July 2024

Σε όλες τις σύγχρονες κοινωνίες έχουν συμβεί σημαντικές αλλαγές λόγω του μεταναστευτικού φαινομένου. Σύμφωνα με τους Castles et al. (2014) η μετανάστευση είναι ένα φαινόμενο που μπορεί να προκαλέσει αλλαγές σε μια κοινωνία, αλλά εξαρτάται από το πώς θα αντιμετωπιστεί από τις χώρες υποδοχής που καλούνται να διαχειριστούν τις μεγάλες ροές μεταναστών. Η μετανάστευση πρέπει να αντιμετωπίζεται ως θετική πρόκληση προκειμένου τα αποτελέσματά της να είναι όσο το δυνατόν πιο χρήσιμα για την κοινωνία. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό καθώς λόγω της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης, όπως αναφέρουν οι Castles et al (2014), χώρες όπως η Ελλάδα, η Ιρλανδία, η Ισπανία, η Πορτογαλία και η Ιταλία, αντιμετώπισαν μεγάλο οικονομικό πλήγμα. Αυτή η κατάσταση μαζί με τον μεγάλο πληθυσμό μεταναστών που είχε φτάσει εκεί δημιούργησε πολλές προκλήσεις. Κάποιες από αυτές ήταν πρόσβαση για ιατρική περίθαλψη, πρόσβαση για προστασία, για στέγη και φυσικά για ένταξη στο εκπαιδευτικό σύστημα προκειμένου τα παιδιά να μάθουν τη γλώσσα. Σε περιπτώσεις όπου αυτά τα μέτρα προστασίας δεν εφαρμόστηκαν από τις κοινωνίες των χωρών υποδοχής, ο πληθυσμός των μεταναστών διέτρεχε μεγάλο κίνδυνο σύμφωνα με τη UNICEF (2002). Στην Ελλάδα, η συμβολή της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης και η εφαρμογή της στα σχολεία αναγνωρίστηκε πολύ γρήγορα, προκειμένου να καταστεί δυνατή η ποιοτική διδασκαλία σε μαθητές από μεταναστευτικό υπόβαθρο. Αυτός είναι ο λόγος που ιδρύθηκαν τα πρώτα διαπολιτισμικά σχολεία στη χώρα, αλλά οι γηγενείς μαθητές δεν μπορούν να φοιτήσουν σε αυτά για να παρέχεται εκπαίδευση χωρίς διακρίσεις σε όλους τους μαθητές (Τσαλίκη, 2017). Ωστόσο, παρά τις προσπάθειες που έγιναν για την επίτευξη της εκπαίδευσης των μεταναστών μαθητών, η μορφή αυτής της εκπαίδευσης δεν φαίνεται να έχει επιτύχει σημαντικά αποτελέσματα (Γεωργίτσα, 2017). Στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα και στα σχολεία γενικής εκπαίδευσης, οι εκπαιδευτικοί δυσκολεύονται πολύ να σχεδιάσουν ένα διδακτικό μάθημα που θα ανταποκρίνεται σε όλους ανεξαιρέτως τους μαθητές και θα ενισχύει επίσης τη συμμετοχή των μεταναστών μαθητών στο μάθημα χωρίς να τους αποκλείει. Άλλωστε, σύμφωνα με τις εκθέσεις της Eurostat (2019) στο ελληνικό κράτος, η μόνη μέριμνα για την εκπαίδευση των μεταναστών μαθητών είναι η διασφάλιση της ένταξής τους στα ελληνικά σχολεία, χωρίς όμως καμία πρόβλεψη για την ένταξή τους και την ανάπτυξη της προόδου τους.Επομένως, ένα θέμα που έχει απασχολήσει νέους ερευνητές και εκπαιδευτικούς είναι η επίδραση του φαινομένου της μετανάστευσης στην εκπαίδευση και η σχέση διαπολιτισμικής εκπαίδευσης και ειδικής αγωγής. Παράλληλα, διερευνώνται και όλοι εκείνοι οι παράγοντες που συμβάλλουν σε αυτή τη σχέση ή στέκονται ως εμπόδιο. Η έρευνα που εξετάζει τη συνύπαρξη και των δύο αυτών περιοχών είναι ελάχιστη. Αυτός είναι ένας ακόμη λόγος για τον οποίο είναι σημαντική η διεξαγωγή αυτής της έρευνας. Επομένως, στη συγκεκριμένη έρευνα, οι ερευνητές θέλησαν να εξετάσουν το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα, να εντοπίσουν τους παράγοντες που ευθύνονται για τις δυσκολίες στη μαθησιακή ανάπτυξη των μεταναστών μαθητών και να διευρύνουν την ετοιμότητα των εκπαιδευτικών σχετικά με τη δυνατότητα συνδυασμού διαπολιτισμικής εκπαίδευσης και ειδικής αγωγής με στόχος της προσφοράς ποιοτικής και στοχευμένης εκπαίδευσης. Η έρευνα πραγματοποιήθηκε με την εφαρμογή δύο ειδών έρευνας, της ποσοτικής και της ποιοτικής. Συγκεκριμένα, δημιουργήθηκαν δύο είδη εργαλείων, ένα ερωτηματολόγιο και το πρωτόκολλο συνέντευξης. Ο συνδυασμός ποσοτικής και ποιοτικής έρευνας δίνει το πλεονέκτημα της συλλογής πολλών και διαφορετικών απαντήσεων (Osbaldeston, 2021) επιτυγχάνοντας έτσι καλύτερα αποτελέσματα από ό,τι αν η μέθοδος ήταν μία (Creswell, 2014). Το δείγμα που συμμετείχε με δική του πρωτοβουλία και ανώνυμα, ήταν δάσκαλοι δημοτικών σχολείων και γονείς μεταναστών μαθητών (δεύτερης γενιάς). Η κατασκευή των δύο εργαλείων βασίστηκε στη μελέτη άλλων ερευνών, που αναφέρονται αναλυτικά στο κεφάλαιο Μεθοδολογία, και στην προσαρμογή τους για να εξυπηρετήσουν τις ανάγκες της συγκεκριμένης έρευνας. Πριν από τη γενική εφαρμογή των εργαλείων στο δείγμα, πραγματοποιήθηκε πιλοτική έρευνα με δείγμα 25 ατόμων προκειμένου να εξεταστεί η εγκυρότητα των εργαλείων. Η ανάλυση των αποτελεσμάτων που ακολούθησε μετά τη συλλογή δεδομένων και από τις δύο έρευνες έγινε με τη βοήθεια στατιστικών προγραμμάτων, του λογισμικού SPSS Statistics v.25 για την ποσοτική έρευνα και του λογισμικού Atlas.ti 8 για την ποιοτική ανάλυση. Μέσω αυτού του λογισμικού εφαρμόστηκαν οι κατάλληλες τεχνικές ανάλυσης των δεδομένων και εξετάστηκε η αξιοπιστία και η ορθότητα των αποτελεσμάτων. Τα αποτελέσματα χωρίστηκαν σε διαστάσεις ανάλογα με την κατηγορία στην οποία ανήκουν και δόθηκαν οι αντίστοιχοι κωδικοί. Ανάμεσα στα σημαντικότερα αποτελέσματα της έρευνας ως προς τους παράγοντες που επηρεάζουν τη μάθηση ήταν η εκδήλωση αρνητικής συμπεριφοράς στο σχολείο, η εμφάνιση μαθησιακών δυσκολιών και ο συνδυασμός με αρνητικά συναισθήματα. Συγκεκριμένα, για τις μαθησιακές δυσκολίες, προέκυψε ότι οι μαθητές αυτοί αντιμετωπίζουν καθημερινά μαθησιακές δυσκολίες που δεν μπορούν να εξαλειφθούν και εξαιτίας τους χρειάζονται πολύ περισσότερο χρόνο για να εκτελέσουν μια δραστηριότητα. Παράλληλα, ο αργός ρυθμός ανάγνωσης, επεξεργασίας και κατανόησης κειμένων είναι μερικά από τα χαρακτηριστικά που εμφανίζουν. Αυτά τα χαρακτηριστικά εντοπίζονται και από τους γονείς τους στο σπίτι, οι οποίοι αδυνατούν να στηρίξουν επαρκώς τα παιδιά τους. Στο σχολείο οι δάσκαλοι προσπαθούν να βρουν μόνοι τους εξειδικευμένο υλικό που θα καλύψει τις ανάγκες αυτών των μαθητών, καθώς το σχολείο δεν διαθέτει έτοιμο υλικό από το Υπουργείο (Αναγνωστόπουλος κ.ά., 2016), αλλά ο χρόνος στην τάξη είναι δεν είναι πάντα σύμμαχος. Από τα αποτελέσματα που προέκυψαν, επιβεβαιώθηκε ότι το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα χρειάζεται σημαντικές αλλαγές. Ο οδηγός σπουδών πρέπει να περιλαμβάνει περιπτώσεις μεταναστών μαθητών δεύτερης γενιάς και να παραχθεί αντίστοιχο υλικό ώστε να προσφερθούν τα απαραίτητα εφόδια στους δασκάλους που καταβάλλουν κάθε προσπάθεια και είναι εκτεθειμένοι σε όλες τις προκλήσεις. Οι μαθητές αυτοί αντιμετωπίζουν σημαντικές δυσκολίες και για τον περιορισμό τους κρίνεται απαραίτητη η περαιτέρω έρευνα για τη συνύπαρξη διαπολιτισμικής εκπαίδευσης και ειδικής αγωγής, καθώς πρόκειται για μια πραγματική κατάσταση.