Οικονομία και κοινωνική οργάνωση στην Παλική της Κεφαλονιάς (τέλη 16ου - μέσα 17ου αιώνα)
Authors: Κομητοπούλου Παυλίνα 
Published: September 2021

Βασισμένη κυρίως σε ανέκδοτες νοταριακές πηγές, αντικείμενο της διατριβής αποτελεί η διερεύνηση της οικονομικής και κοινωνικής οργάνωσης της Παλικής, μιας ευρείας περιφέρειας της Κεφαλονιάς, από τα τέλη του 16ου αιώνα έως την έναρξη του Κρητικού πολέμου (1645). Μετά το περίγραμμα της ιστορίας των Ιόνιων νησιών, από τη πρωτοβυζαντινή περίοδο έως την Ένωση με το ελληνικό κράτος (1863), και αφού διακρίνονται οι όροι Βενετοκρατία και ελληνοβενετική Ανατολή, το παράδειγμα της Κεφαλονιάς, συνακόλουθα και της Παλικής, εντάσσεται στην πολύμορφη ελληνοβενετική Ανατολή. Στη συνέχεια αναφέρεται η βιβλιογραφία και παρουσιάζονται οι πηγές και ζητήματα μεθοδολογίας.Συνεξετάζοντας στοιχεία από τη βιβλιογραφία και τις νοταριακές πηγές αρχικά διακρίνονται σχετική σταθερότητα του οικιστικού πλέγματος, υπερίσχυση, ποσοτικά και ποιοτικά, των γηγενών έναντι των εποίκων και αύξηση του πληθυσμού της Παλικής. Μετά τη διερεύνηση των συνθηκών ίδρυσης του Ληξουρίου (κεντρικός οικισμός-λιμάνι της Παλικής), κατά τις αρχές του 16ου αιώνα, επισημαίνεται ο ημιαστικός χαρακτήρας του οικισμού. Σύμφωνα με τη διερεύνηση των κοινωνικών δικτύων καθώς και όψεων υλικού πολιτισμού, αναδεικνύεται η λειτουργία δικτύων συγγενικών ή/και αλληλοβοήθειας σε επίπεδο οικισμού. Εντός κοινωνικών δικτύων έδρασαν επίσης οι γέροντες (αιρετοί κριτές ή/και εμπειρογνώμονες εκτιμητές). Η πλειοψηφική στο σύνολο των αδημοσίευτων και δημοσιευμένων νοταριακών πηγών της Παλικής παρουσία των πωλήσεων κάθετης ιδιοκτησίας όπως και η ορολογία στις αγροληπτικές συμβάσεις δείχνουν ότι η γαιοκτησία θεσμικά λειτούργησε κυρίως σε καθεστώς ιδιωτικού δικαίου και όχι φεουδαρχικού. Οι εκτεταμένες καταπατήσεις γαιών (ιδιωτικών, δημοσίου, Λατινικής επισκοπής), ήδη από τον 16ο αιώνα, και ο αυξανόμενος εκχρηματισμός της οικονομίας ευθύνονται για τη μεγάλη κατάτμηση γης, τις ανοδικές τάσεις της αξίας των γαιών και τις μεταβολές στο σύστημα υπολογισμού των φυσικών και νομισματικών αξιών. Αξιοποιώντας ποσοτικά στοιχεία από τις ποικίλες μεταβιβάσεις διαπιστώνεται ότι το μεγαλύτερο τμήμα του πληθυσμού της Παλικής ήταν μικροϊδιοκτήτες ή/και λειτουργικά ακτήμονες, η ευρύτερη οικογένεια Τυπάλδου ήταν ίσως οι μόνοι μεγάλοι γαιοκτήμονες, ενώ εντοπίζεται η ύπαρξη μεσαίων γαιοκτημόνων (οικογένειες πρώην μεγάλων γαιοκτημόνων του 16ου αιώνα και νεοεμφανιζόμενοι εισοδηματίες). Από την ποσοστιαία κατανομή στο έδαφος των καλλιεργειών και τη διαμόρφωση της τιμής πωλούμενων αγρών συμπεραίνεται ότι η οικονομία της Παλικής εξαρτήθηκε σχεδόν ισόρροπα από την καλλιέργεια των δημητριακών και των αμπελιών, γεγονός το οποίο παράλληλα με την εκτροπή πόρων από την ύπαιθρο στο ημιαστικό Ληξούρι συνέβαλλε στη λειτουργία της περιφερείας ως οικονομικής ζώνης. Αναλύοντας τις διεργασίες στην αστική κοινότητα της Κεφαλονιάς του 1593 και του 1638 παρατηρείται ότι ισχυρές οικογένειες οι οποίες διέμεναν στο διοικητικό κέντρο της Κεφαλονιάς (Κάστρο) ασκούσαν πολιτική επιρροή εξίσου με ισχυρές οικογένειες των περιφερειών του νησιού, όπως ήταν η οικογένεια των Τυπάλδων από την Παλική. Από προσωπογραφικά στοιχεία και αναλύοντας τον τρόπο καταγραφής των προσώπων στις ανέκδοτες νοταριακές πηγές συνάγεται η ύπαρξη δυο άτυπων κοινωνικών στρωμάτων, η ασαφής τάση να αναγνωρίζονται τα μέλη της αστικής κοινότητας ως υπέρτερη ομάδα του ανώτερου κοινωνικού στρώματος και η συνυφασμένη κυρίως με την οικονομική διαφοροποίηση περιορισμένη κοινωνική κινητικότητα. Συμπεραίνεται έτσι ότι εντός της Παλικής η κοινωνική διαστρωμάτωση υπήρξε προϊόν συμβιβασμού μεταξύ του θεσμικού πλαισίου (κριτήριο της κοινοτικής ιδιότητας) και της εξωθεσμικής πραγματικότητας (κριτήρια του πλούτου και της εντοπιότητας).