Η ιστορία της συγγένειας (affinity) και του σθένους (valence) και η εφαρμογή τους στη διδακτική της χημείας
Authors: Χηνιάδης Δημήτριος 
Published: September 2021

Η μελέτη αυτή εξετάζει διεξοδικά δύο έννοιες το σθένος (valence) και τη χημική συγγένεια (chemical affinity), που χρησιμοποιούνται ή χρησιμοποιήθηκαν στη χημεία και συνέβαλαν στην ονοματολογία των χημικών ενώσεων, στην κατανόηση (ή γνώση) των χημικών αντιδράσεων και στην ερμηνεία των χημικών δεσμών. Η ιστορία της συγγένειας είναι μακραίωνη και τα σπέρματά της βρίσκονται στις θεωρήσεις των φυσιοκρατών Ελλήνων φιλοσόφων, που διατύπωσαν την ατομική θεωρία (άτομο και κενό), τα τέσσερα ριζώματα, τις δύο αντίθετες δυνάμεις της φιλότητας και του νείκους του Εμπεδοκλή, του γένους ως αρχικής ουσίας και του είδους ως ουσίας που παράγεται, της αφής του Αριστοτέλη, της συμπάθειας κι αντιπάθειας του Δημόκριτου ή Βώλου, της μεταλλουργίας, της βαφής των μετάλλων, της χρυσοποιΐας, της συγγένειας, της ιεράς τέχνης (τέχνη του Ερμή του Τρισμέγιστου ή τέχνη των φιλοσόφων και ποιητών), της τέχνης γνωστής ως χυμευτική ή χημευτικής ή χημίας ή χυμείας, που γέννησαν την αλχυμία (Αλχημεία) των Αράβων και των Λατίνων της δυτικής Ευρώπης (Εσπερία). Από την αριστοτελική αφή ή συγγένεια των γενών (όπως είναι τα μέταλλα), ο Αλμπέρτος ο Μέγας δημιούργησε τον όρο affinititas (affinis=ad finis= προς το όριον), η οποία μεταφραζόταν ως συγγένεια από τους προεπαναστατικούς Έλληνες λογίους (Βλεμμίδης, Μετοχίτης, Θεόφιλος Κορυδαλέας, Θεοτόκης Νικηφόρος, Βαρδάλαχος). Στη συνέχεια παρακολουθούμε την πορεία της χυμείας τον 16ο και 17ο, όπου είχαμε την προφλογιστική περίοδο και τη θεμελίωση της πνευματικής χημείας (Robert Boyle). Η χημική συγγένεια αναδεικνύεται ως ελκτική δύναμη των αντιδρώντων σωματιδίων. Μετά ακολουθεί η φλογιστική περίοδος μέχρι την ίδρυση της σύγχρονης χημείας με το Lavoisier. Στην περίοδο αυτή σχηματίζονται οι πίνακες των χημικών συγγενειών διαφόρων ουσιών και της διαφοροποίησής της σε κατηγορίες. Τέλη 18ου κι αρχές 19ου αιώνα η χημική συγγένεια συνδέεται με το ηλεκτρικό φορτίο, γίνεται η εμφάνιση του χημικού ισοδυνάμου (equivalent), ως πρόδρομης έννοιας του σθένους (valence). Δημοσιεύονται τα ατομικά βάρη του στοιχείων και αρχές του 19ου αιώνα ιδρύεται ο κλάδος της Οργανικής χημείας (the foundation of Organic chemistry, vitalism theory, Type theories of Dumas, Laurent. Gerhards, Hofmann, Williamson, Kekule). Το 1868 όπου οι ατομικότητες (atomicities) ή μονάδες συγγένειας (affinity units) ή ποσοσθενές (quantivalence of Hofmann) μετατράπηκε σε σθένος (valence) από τον Wichelhaus, μαθητή του Kekule. To valence σταδιακά άρχισε να επιβάλλεται στη Χημεία, αν και για αρκετά χρόνια συμβάδιζε με τις μονάδες συγγένειας στα ελληνικά εγχειρίδια χημείας του 19ου αιώνα και των αρχών του 20ου. Το σθένος συνδέεται με την έννοια του χημικού δεσμού, με τον Περιοδικό Πίνακα των στοιχείων, με το ηλεκτρόνιο (ηλεκτρόνια σθένους), συμβάλλει στην ονοματολογία και γραφή των χημικών τύπων των ενώσεων, τον αριθμό οξείδωσης, αριθμό φορτίου και είδη χημικών δεσμών. Διαμορφώνονται οι ηλεκτρονικές θεωρίες σθένους για την ερμηνεία των ενώσεων και δίνεται η χρήση τουαριθμού οξείδωσης για την πρόβλεψη των προϊόντων μιας αντίδραση οξειδοαναγωγικής, προσθήκης σε ακόρεστες οργανικές ενώσεις, απόσπασης κι αντικατάστασης. Η χημική συγγένεια ως όρος συναντιέται στη χημική συγγένεια της αντίδρασης, ως ηλεκτρονιακή συγγένεια και ως συγγένεια ενζύμου κι υποστρώματος.