Análisis contrastivo del doblado de clíticos en español y en griego moderno
Authors: Μάγιερ Ιωάννα-Εύα 
Published: March 2022

Ο σκοπός της παρούσας έρευνας είναι μία αντιπαραθετική ανάλυση που προσπαθεί, αφενός, να προσδιορίσει τις διαδικασίες σχηματισμού του Kλιτικού Aναδιπλασιασμού (αποκαλούμενου στα Aγγλικά clitic doubling (CD) και στα Iσπανικά doblado de clíticos (DC)) στο πλαίσιο μίας συγκριτικής εξετάσης μεταξύ της ισπανικής γλώσσας, συμπεριλαμβανομένων ορισμένων σημαντικών ισπανικών διαλέκτων, και της νεοελληνικής γλώσσας και, αφετέρου, να εξηγήσει τη φύση των εγκλιτικών προσωπικών αντωνυμιών, προκειμένου: α) να κατανοηθούν οι λόγοι που οδηγούν στη δημιουργία αυτών των δομών · β) να συγκριθούν αυτοί οι λόγοι και η εξέλιξη των CCDD στις δύο γλώσσες που μας ενδιαφέρουν και στις διαλέκτους τους · και γ) να εξεταστεί η φύση των εγκλιτικών προσωπικών αντωνυμιών από μία κοινή ανάλυση μέσω ενός συνεκτικού και ομοιόμορφου ορισμού. Περιληπτικά, παρουσιάζουμε μία μελέτη που επιτρέπει να προβλεφθούν οι συνθήκες στις οποίες θα πρέπει να εμφανιστούν οι εγκλιτικές προσωπικές αντωνυμίες, ιδιαίτερα οι αντωνυμίες του άμεσου αντικείμενου. Η τάση για απλοποίηση και οικονομία στις γλώσσες προκαλούσε πάντα αλλαγές στη γραμματική. Η τεράστια παρακμή του πλούσιου πτωτικού παραδείγματος στις ινδοευρωπαϊκές (ΙΕ) γλώσσες, η οποία συνέβαλε σε μία εσφαλμένη αναγνώριση μεταξύ των αντικειμένων σε μία πρόταση, διατρέχει την ινδοευρωπαϊκή γλωσσική ιστορία έως τις σύγχρονες γλώσσες. Λαμβάνοντας αυτό υπόψη, εντοπίσαμε και απομονώσαμε δύο μορφοσυντακτικές διεργασίες σε δύο οικογένειες ινδοευρωπαϊκών γλωσσών, όπως η Ισπανική και η Πολωνική (η πρώτη λατινογενής, η δεύτερη σλαβική γλώσσα) οι οποίες, εντούτοις, επιβεβαιώνουν την ομοιότητά τους όσον αφορά τη χρήση διαφορικού μαρκαρίσματος αντικειμένου (αποκαλούμενο στα Aγγλικά differential object marking (DOM)) ή, πιο συγκεκριμένα, των εγκλιτικών προσωπικών αντωνυμιών και των καταλήξεων στα ονόματα αντίστοιχα. Πρόκειται για δύο τρέχουσες μορφοσυντακτικές διεργασίες για τον προσδιορισμό μεταξύ των αντικειμένων σε μία πρόταση. Παρά το γεγονός ότι η Ισπανική και η Πολωνική είναι γλώσσες διαφορετικής προέλευσης, καταφέραμε να ταξινομήσουμε αυτές τις διεργασίες και να τις συγκρίνουμε υπό το πρίσμα μίας συγχρονικής οπτικής ορισμένων γραμματικών ομοιοτήτων, όπως o συνυπολογισμός της ζωντάνιας (animacy) στα ονόματα και η επίπτωσή της στη μορφοσύνταξη. Έτσι, από την αρχή της έρευνάς μας δείξαμε ότι το σημασιολογικό χαρακτηριστικό του έμψυχου (animacy) θα είναι κρίσιμο για την ανάλυσή μας. Καθώς, λοιπόν, το CD είναι σαφώς κατασκεύασμα σημασιολογικής προέλευσης από την πρωτοϊνδοευρωπαϊκή γλώσσα, συνεχίσαμε με την αντιπαραθετική σημασιολογική ανάλυση των CCDD μεταξύ της ισπανικής και της νεοελληνικής γλώσσας. Eφιστήσαμε την προσοχή στην ιδιαιτερότητα του παραδείγματος των εγκλιτικών προσωπικών αντωνυμίων στις ισπανικές διαλέκτους που χαρακτηρίζονται από διαφορετικές ιδιότητες στο σημασιολογικό πλαίσιο του γένους, δείχνοντας την κατανομή των κλιτικών, καταρχήν, στο γνωστό μορφοσυντακτικό περιβάλλον στη σύγχρονη Ισπανική (ΕΕ). Στη συνέχεια, την εξετάσαμε συγκριτικά με άλλες διαλέκτους των Ισπανικών, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στην Ιβηρική χερσόνησο (διάλεκτος στο κέντρο της χερσονήσου και διάλεκτος στη Χώρα των Βάσκων) και στην αμερικανική ήπειρο (διάλεκτος του Ρίο ντε λα Πλάτα), για να κάνουμε τελικά μία προσέγγιση στην νεοελληνική γλώσσα. Εξάλλου, η ερμηνεία του CD επηρεάζεται από προτάσεις στις οποίες ο εν λόγω συσχετισμός είναι υποχρεωτικός, προαιρετικός ή αδύνατος. Ειδικά οι τέσσερις διάλεκτοι της ισπανικής γλώσσας και τα Ελληνικά μας προσφέρουν αυτήν την ποικιλομορφία σχετικά με το φαινόμενο του κλιτικού αναδιπλασιασμού. Οι δικές μας παρατηρήσεις μας οδήγησαν στο συμπέρασμα ότι οι ισπανικές διάλεκτοι με το ευρύ φάσμα του CD προσφέρουν τρεις διαφορετικές εκδοχές του γένους: δίπτυχο (animacy / inanimacy), τρίπτυχο (αρσενικό / θηλυκό / ουδέτερο) και έναν συνδυασμό των δύο. Τα δύο πρώτα στην Ιβηρική χερσόνησο αναφέρονται στις αρχικές έννοιες που υπάρχουν πιθανώς από την πρωτοτοινδοευρωπαϊκή γλώσσα, ενώ το τρίτο, στην αμερικανική ήπειρο, είναι μία σύνθεση αμφότερων, δηλαδή, μια «μοντέρνα» εκδοχή σημασιολογικής και μορφοσυντακτικής ισορροπίας. Καταλήξαμε επίσης στο συμπέρασμα ότι η εξασθένιση της σημασιολογικής έννοιας της ζωντάνιας (animacy) σε μία γλώσσα έχει ως συνέπεια μία αλλαγή όσον αφορά την κατανομή και τη λειτουργικότητα των CCDD που οδηγεί σε διάφορες λύσεις. Συγκεκριμένα, η διάλεκτος του Ρίο ντε λα Πλάτα μετριάζει τη σημασία της ζωντάνιας, ενώ η ελληνική γλώσσα δεν τη δείχνει καθόλου και, συνακόλουθα, δεν περιλαμβάνει τους περιορισμούς που σχετίζονται με αυτήν.Ωστόσο, το κύριο αντικείμενο της μελέτης μάς είναι η ανάλυση των μορφοσυντακτικών διεργασιών που ρυθμίζουν τη δημιουργία του CD μέσω μίας αντιπαραθετική προσέγγισης και στις δύο γλώσσες. Μετά την παρουσίαση των σχετικών θεωρίων με έμφαση στις σύγχρονες προσεγγίσεις, ο στόχος μας ήταν μία ενοποιημένη και συνεκτική μορφοσυντακτική ανάλυση. Ενώ φαίνεται ότι τα Ελληνικά, σε σύγκριση με τα Ισπανικά, προσπάθησαν να αποφύγουν όλη τη μορφοσυντακτική πολυπλοκότητα που συμβαδίζει με φαινόμενα όπως η παρουσία του σημασιολογικού χαρακτηριστικού της ζωντάνιας και, κατά συνέπεια, υποχρεωτικού CD ή υπερβολικού συγκρητισμού της πτώσης, αλλά ακόμη και έτσι, ένα μικρό υποσύνολο των αντικειμένων πληροί το υποχρεωτικό CD. Δεδομένων των παραλληλισμών μεταξύ των δύο γλωσσών, η πρόταση που έχουμε αναπτύξει εστιάζει στην ύπαρξη της συντακτικής πτώσης στις δομές που απαιτούν την αποσαφήνιή της και στις δύο γλώσσες, παραβιάζοντας έτσι τη θεματική θεωρία του εν λόγω φαινόμενου. Η πρότασή μας εκθέτει και άλλα στοιχεία, ενισχύοντας έτσι την υπόθεσή μας, για παράδειγμα στην παθητική φωνή των δύο γλωσσών. Συγκρίνοντας το φαινόμενο της ελληνικής με το της ισπανικής γλώσσας, συμπεραίνουμε ότι το CD στο έμμεσο αντικείμενο, που προέρχεται από τουλάχιστον μία μορφοσυντακτική διεργασία στην ελληνική γλώσσα, θα συνδεόταν με τη συντακτική πτώση σε σχέση Case / concordance. Η αναλογία και των δύο γλωσσών σχετικά με την έκταση της ανάγκης για τον κλιτικό αναδιπλασιασμό δεν είναι απλώς σύμπτωση, αλλά δείχνει τη βεβαιότητα της υπόθεσής μας. Κατά την εξέταση του φαινομένου του κλιτικού αναδιπλασιασμού υπάρχουν δύο βασικά ζητήματα που σχετίζονται στενά μεταξύ τους και ξεχωρίζουν: οι παράγοντες που προκαλούν ή απορρίπτουν το φαινόμενο του CD και η φύση των εγκλιτικών προσωπικών αντωνυμιών. Ανάμεσα στις διαφορετικές προσεγγίσεις που προσφέρονται για να προσδιορίσουμε τη φύση των εγκλιτικών, σε αυτήν τη μελέτη ευθυγραμμιζόμαστε με τη “μικτή” μορφοσυντακτική ανάλυση, επειδή θεωρούμε ότι αυτή μας επιτρέπει να συγκρίνουμε τα κλιτικά ξεκινώντας από έναν ενοποιημένο και συνεκτικό ορισμό και για τις δύο γλώσσες. Έτσι, προτείναμε ότι ενώ τα ελληνικά κλιτικά του α’ και του β’ προσώπου δείχνουν σαφώς τα χαρακτηριστικά των προσφυμάτων και τα κλιτικά του γ’ προσώπου άμεσου αντικείμενου των προσδιορισμών, τα κλιτικά του έμμεσου αντικείμενου, με την πρώτη ματιά, φάνηκαν να παρουσιάζουν διφορούμενο χαρακτήρα. Ωστόσο, χρησιμοποιώντας τον περιορισμό του διακριτικού χαρακτήρα (distinctness condition), κρίσιμης σημασίας για τη θέση μας, επαληθεύουμε ότι τα εγκλιτικά του έμμεσου αντικείμενου θα πρέπει να έχουν μορφολογική φύση ανήκοντας στα προσφύματα. Επομένως, το παράδειγμα των ελληνικών κλιτικών αντιστοιχεί στο μοντέλο της σύγχρονης ισπανικής γλώσσας, μίας πιο συντηρητικής ποικιλίας. Ωστόσο, αναγνωριζούμε ότι είναι πολύ περίπλοκο να ορίσουμε επακριβώς τον χαρακτήρα των ελληνικών κλιτικών, αφού βρίσκονται σε μια συνεχή εξελικτική διαδικασία μετατροπής από λεξιλογικά μορφήματα σε προσφύματα.