Εγκλεισμός – Εξάρτηση και μητρότητα στις γυναικείες φυλακές Κορυδαλλού
Authors: Στούπας Παναγιώτης 
Published: November 2022

Την τελευταία δεκαετία στη χώρα μας γίνεται μια μεγάλη προσπάθεια για την υποστήριξη και θεραπεία των τοξικοεξαρτημένων ατόμων. Δυστυχώς όμως η διαφορετικότητα, η ποικιλομορφία και η ιδιαιτερότητα των ομάδων που απαρτίζουν τον τοξικοεξαρτημένο πληθυσμό στην Ελλάδα καθιστά πολύ δύσκολη την ανάπτυξη αντίστοιχων εξειδικευμένων υπηρεσιών για την κάλυψη των αναγκών της κάθε ομάδας ξεχωριστά. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τον αποκλεισμό από τη θεραπεία διάφορων κοινωνικών ομάδων και το περιορισμό των θεραπευτικών προσεγγίσεων. Μία από αυτές τις ειδικές ομάδες τοξικοεξαρτημένων, που αποτελεί και στόχο της ερευνητικής μου εργασίας, είναι οι έγκλειστες μητέρες – χρήστες. Παρόλο που τα τελευταία χρόνια, στην επιστημονική κοινότητα, τα ναρκωτικά αποτελούν συχνά αντικείμενο διερεύνησης, μελέτης και προβληματισμού, διαπιστώνεται πως η παράμετρος του φύλου των χρηστών ελάχιστες φορές συμπεριλαμβάνεται ως ιδιαίτερη μεταβλητή. Η βαθύτερη κατανόηση της γυναίκας – χρήστη καθώς και η αναζήτηση κάποιων ιδιαίτερων συμπεριφορών, θα συμβάλουν στη βελτίωση της μέχρι τώρα θεραπευτικής της αντιμετώπισης. Κεντρικός στόχος και άξονας αυτής της έρευνας ήταν να ανιχνεύσει με ποιον τρόπο οι εξαρτημένες έγκλειστες μητέρες «κατασκευάζουν», αντιλαμβάνονται και βιώνουν το νόημα της μητρότητας σε σχέση με τη γενικότερη κατάσταση της χρήσης ουσιών (στην οποία βρίσκονται) και να εστιάσει στις «εικόνες», τις επιθυμίες και τις εμπειρίες τους από το άμεσο οικογενειακό και συγγενικό περιβάλλον και τον γενικότερα κοινωνικό περίγυρο. Έγινε προσπάθεια να ερευνηθεί ο τρόπος με τον οποίο συγκροτείται, διατηρείται ή χάνεται η προσωπική και μητρική τους ταυτότητα. Πρόθεση αυτής της μελέτης ήταν να βοηθήσει στον αποτελεσματικότερο σχεδιασμό της θεραπείας του συγκεκριμένου πληθυσμού, αφού διερεύνησε και κατέγραψε τις ιδιαίτερες ανάγκες του, αλλά και φώτισε τους παράγοντες διαμόρφωσης συγκεκριμένων συμπεριφορών. Βασικός στόχος είναι η μείωση των υποτροπών και η αύξηση του ποσοστού των ατόμων που ενσωματώνονται ομαλά στην κοινωνία. Είναι γνωστό ότι οι γυναίκες αποτελούν μειονότητα σε όλα τα θεραπευτικά προγράμματα με αναλογία ανδρών/γυναικών 5/1 έως 4/1 (Greek Focal Point of REITOX, 2000). Αυτή η μεγάλη διαφορά είναι ενδεικτική του πόσο αποκλεισμένες νοιώθουν στα υπάρχοντα προγράμματα. Από την άλλη ο αριθμός φυλακισμένων γυναικών στην Ευρωπαϊκή Ένωση αυξάνεται σταθερά. Στην Ισπανία, ο αριθμός των έγκλειστων γυναικών έχει σχεδόν τριπλασιαστεί. Ενώ, στοιχεία από το Ηνωμένο Βασίλειο αποκαλύπτουν σημαντικά επίπεδα προβληματικής χρήσης ναρκωτικών στις γυναίκες κατά την είσοδό τους στη φυλακή. Η πρόκληση της συγκεκριμένης έρευνας ήταν ότι χρειαζόταν να μελετηθούν οι εξαρτημένες μητέρες σε θέματα που αφορούν τις ψυχολογικές πλευρές της συμπεριφοράς τους και να ανιχνευθούν τάσεις, απόψεις και στάσεις σχετικά με τη διαπιστωμένη εξαρτητική τους συμπεριφορά και σε σχέση με το ρόλο τους ως μητέρες. Η πολυπλοκότητα των μεταβλητών αυτών δυσχεραίνει την αντικειμενική καταγραφή των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν αλλά και στη διερεύνηση των απόψεων, των τάσεων, των στερεοτύπων και της συναισθηματικής τους κατάστασης. Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω αλλά και συζητώντας με έμπειρους συναδέλφους καταλήξαμε στο συμπέρασμα ότι έπρεπε να χρησιμοποιήσουμε συνδυασμό ερευνητικών τεχνικών, τόσο ποσοτικών όσο και ποιοτικών για την καλύτερη ανάλυση των αποτελεσμάτων. Η μελέτη έδειξε ότι η πολιτική του εγκλεισμού όχι μόνο δεν βοηθάει στα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι εξαρτημένες μητέρες, αλλά αποτελεί ένα μηχανισμό που επιφέρει επιπρόσθετα προβλήματα τόσο στις ίδιες όσο και στα παιδιά τους. Χρειάζεται να εφαρμοστούν πολιτικές που θα ευνοούν τα εναλλακτικά μέτρα αντί της ποινικής δίωξης, ενθαρρύνοντας την απεξάρτηση. Ενώ, τα θεραπευτικά προγράμματα χρειάζεται να εφαρμόσουν ένα ευέλικτο μοντέλο θεραπείας με εξειδικευμένες θεραπευτικές τεχνικές που θα καλύπτουν τις ιδιαίτερες ανάγκες των μητέρων καθώς και των παιδιών τους. Λέξεις Κλειδιά: Εγκλεισμός, Εξάρτηση, Μητρότητα, Γυναίκες, Φυλακή