A taxonomic analysis of the implications of big data analytics for privacy in democratic societies
Authors: Μαυρίκη Πάολα-Βιόλα 
Published: July 2024

Σήμερα, η συλλογή δεδομένων έχει γίνει πιο εύκολη από ποτέ, καθώς σχεδόν κάθε πτυχή της καθημερινότητάς μας μετατρέπεται σε ψηφιακές ψηφίδες. Άνθρωποι σε όλο τον κόσμο αφήνουν διαρκώς ψηφιακά ίχνη μέσω των ποικίλων δραστηριοτήτων τους στο διαδίκτυο. Οι τεράστιες ποσότητες των ψηφιακών ιχνών που συσσωρεύονται στο διαδίκτυο (big data) μπορούν να συλλεχθούν να επεξεργαστούν και να αναλυθούν. Η χρήση των τεχνολογιών και τεχνικών συλλογής, ανάλυσης και επεξεργασίας μεγάλων δεδομένων (big data analytics) έχει τη δυνατότητα να αποφέρει σημαντικά οφέλη σε διάφορους τομείς του δημόσιου τομέα, όπως στην υγειονομική περίθαλψη, στην εκπαίδευση, στην διοίκηση, στην πολιτική επικοινωνία κτλ. Ωστόσο, η πρόοδος στην ανάλυση των μεγάλων δεδομένων δημιουργεί νέες απειλές ιδιωτικότητας τις οποίες, σε πολλές περιπτώσεις, οι ισχύοντες κανονισμοί και τεχνικές προστασίας προσωπικών δεδομένων δεν καλύπτουν. Για παράδειγμα τεχνικές όπως είναι η ανωνυμοποίηση και η ψευδωνυμοποίηση δεν μπορούν πάντα να εγγυηθούν την ανωνυμία των χρηστών. Τεχνολογίες μεγάλων δεδομένων επιτρέπουν, την επαναταυτοποίηση (re-identification) των υποκειμένων των δεδομένων μέσω της χρήσης μη προσωπικών δεδομένων. Τα μη ταυτοποιημένα δεδομένα μπορούν να συνδυαστούν με εξωτερικά σύνολα δεδομένων ή ορισμένες πληροφορίες μπορούν να συνδεθούν έμμεσα με άτομα, γεγονός που καθιστά δύσκολη τη σαφή διάκριση μεταξύ προσωπικών και μη προσωπικών δεδομένων.Ο αντίκτυπος των μεγάλων δεδομένων (big data) στην ιδιωτικότητα (privacy) έχει προσελκύσει την προσοχή τόσο των μέσων ενημέρωσης και του κοινού όσο και των ερευνητών. Ο τεράστιος όγκος δεδομένων με μεγάλη ποικιλία και ο γρήγορος ρυθμός της ανάπτυξης της τεχνολογίας έχουν δημιουργήσει ένα νέο και πολύπλοκο ψηφιακό περιβάλλον στον οποίο το τοπίο της ιδιωτικότητας αλλάζει συνεχώς. Πολλοί ειδικοί συμφωνούν ότι η πολυπλοκότητα της σημερινής κοινωνίας που βασίζεται στα δεδομένα (data-driven society) καθιστά δύσκολη την αποτελεσματική αντιμετώπιση των απειλών ιδιωτικότητας και των συνεπειών τους. Με στόχο να συμβάλλει στη συνεχιζόμενη συζήτηση, η παρούσα έρευνα εστιάζει σε αυτόν τον τομέα. Τα τελευταία χρόνια, η έρευνα θεμάτων ιδιωτικότητας στο πλαίσιο των μεγάλων δεδομένων έχει εξελιχθεί σε ένα πολυεπιστημονικό πεδίο που περιλαμβάνει την επιστήμη των υπολογιστών, την ψυχολογία, τη φιλοσοφία, τις κοινωνικές επιστήμες, τις πολιτικές επιστήμες κ.λπ. Συνεπώς, η σχετική επιστημονική βιβλιογραφία είναι εκτεταμένη, πολύπλοκη και ετερογενής. Ως εκ τούτου, το πρώτο βήμα αυτής της έρευνας ήταν η διεξαγωγή μιας βιβλιογραφικής ανασκόπηση (scoping review) με στόχο να διευκρινιστούν οι όροι ιδιωτικότητα (privacy), μεγάλα δεδομένα (big data) και τεχνολογία ανάλυσης μεγάλων δεδομένων (big data analytics) καθώς υπάρχουν διαφορετικοί ορισμοί και ερμηνείες τους. Ένας ακόμα στόχος του αρχικού βήματος ήταν μια επισκόπηση των υφιστάμενων ευρημάτων σχετικά με το τον αντίκτυπο των μεγάλων δεδομένων στην ιδιωτικότητα για τον εντοπισμό των κενών και των ασυνεπειών στη σχετική βάση γνώσεων. Στην αρχική φάση αυτής της μελέτης, εστιάσαμε στο ακόλουθο ερευνητικό ερώτημα: Ποιος είναι ο αντίκτυπος των μεγάλων δεδομένων στην ιδιωτικότητα; Τα αποτελέσματα της βιβλιογραφικής ανασκόπησης έδειξαν ότι αν και ο αντίκτυπος των μεγάλων δεδομένων στην κοινωνία είναι ένα «καυτό» θέμα στην έρευνα και υπάρχει ευρεία ευαισθητοποίηση και συζήτηση, η δημόσια και πολιτική σφαίρα εξακολουθεί να είναι η λιγότερο διερευνημένη στη βιβλιογραφία σε σχέση με την ιδιωτικότητα στο πλαίσιο των μεγάλων δεδομένων. Αρχικά, οι ερευνητές επικεντρώθηκαν σε μεγάλο βαθμό στον τομέα του εμπορικού μάρκετινγκ. Ωστόσο, περιστατικά όπως οι αποκαλύψεις του Snowden και η πασίγνωστη σήμερα περίπτωση της Cambridge Analytica άλλαξαν τη γενική αντίληψη για τις απειλές ιδιωτικότητας σε μια αναγνώριση ότι αυτές μπορεί να προέρχονται και από τη χρήση μεγάλων δεδομένων για μη εμπορικούς στόχους από κυβερνήσεις, πολιτικά κόμματα και ισχυρούς οργανισμούς απειλώντας την ιδιωτικότητα με νέους τρόπους και προκαλώντας νέες επιπτώσεις.Ο ρόλος της πληροφορίας φαίνεται να επαναπροσδιορίζεται: τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν γίνει σημαντική πηγή δεδομένων για διάφορους μη εμπορικούς σκοπούς σε τομείς όπως η ηλεκτρονική διακυβέρνηση, ο τομέας της υγείας, η ηλεκτρονικής δημοκρατίας (e-democracy), η εκπαίδευση (e-learning), στη πολιτική επικοινωνία (political communication) κτλ.. Παράλληλα όμως με τα ευεργετικά αποτελέσματα που αποφέρουν, η χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης εγείρει σημαντικές ανησυχίες σχετικά με την ιδιωτικότητα των πολιτών. Οι κυβερνήσεις και άλλοι ισχυροί οργανισμοί μπορούν να επεξεργάζονται αυτά τα δεδομένα και να αντλούν προσωπικές πληροφορίες χωρίς τη συναίνεση ή τη γνώση των πολιτών, οδηγώντας σε πολυδιάστατες επιπτώσεις. Για παράδειγμα, η χρήση των μεγάλων δεδομένων από πολιτικές οργανώσεις με στόχο τη στόχευση πολιτικών μηνυμάτων και διαφημίσεων σε συγκεκριμένες ομάδες ψηφοφόρων έχει γίνει επίσης ολοένα και πιο συνηθισμένη τα τελευταία χρόνια, ενώ πολλοί ερευνητές συμφωνούν ότι αυτές οι πρακτικές συνδέονται με πολιτικά φαινόμενα όπως η άνοδος του λαϊκισμού και του αυταρχισμού. Επιπλέον, οι ασυμμετρίες εξουσίας, όπου ισχυροί οργανισμοί έχουν σημαντικό έλεγχο και επιρροή στις προσωπικές πληροφορίες σε σύγκριση με τους πολίτες, προσθέτουν περισσότερη πολυπλοκότητα στο ήδη πολύπλοκο τοπίο της ιδιωτικότητας. Αναγνωρίζοντας ότι τα ζητήματα ιδιωτικότητας που προκύπτουν από τη χρήση μεγάλων δεδομένων από ισχυρούς οργανισμούς για μη εμπορικούς σκοπούς έχουν μοναδικά χαρακτηριστικά, περιορίσαμε την έρευνά μας προς αυτή την κατεύθυνση. Δεδομένης της κατακερματισμένης και διεπιστημονικής φύσης της βιβλιογραφίας όπως και της πολυπλοκότητας των εννοιών που εμπλέκονται (π.χ. ιδιωτικότητα, μεγάλα δεδομένα, τεχνολογίες μεγάλων δεδομένων κ.λπ.) στο επόμενο βήμα αυτής της έρευνας, πραγματοποιήσαμε μια συστηματική ανασκόπηση της βιβλιογραφίας (systematic literature review) σε τομείς όπως η επιστήμη υπολογιστών, κοινωνική επιστήμη, φιλοσοφία και πολιτική επιστήμη οδηγούμενοι από το ερευνητικό ερώτημα που προέκυψε από την βιβλιογραφική επισκόπηση (scoping review): Ποιες είναι οι απειλές για την ιδιωτικότητα και ποιες οι επιπτώσεις της χρήσης τεχνολογιών μεγάλων δεδομένων για πολιτικούς σκοπούς; Αρχικά, εντοπίσαμε μελέτες που αφορούσαν ζητήματα ιδιωτικότητας που σχετίζονται με τη χρήση μεγάλων δεδομένων για πρωτοβουλίες ηλεκτρονικής διακυβέρνησης και πολιτικούς στόχους. Στη δεύτερη φάση, εντοπίσαμε κενά στην σχετική έρευνα και τομείς που δεν καλύπτονταν από προηγούμενη έρευνα οπότε αναδιατυπώσαμε τα αρχικά ερευνητικά ερωτήματα ως εξής:R.Q.1. Ποιες είναι οι απειλές ιδιωτικότητας που σχετίζονται με τις τεχνολογίες μεγάλων δεδομένων που χρησιμοποιούνται για την πολιτική επικοινωνία, την ηλεκτρονική διακυβέρνηση και την ηλεκτρονική δημοκρατία;R.Q.1.1: Ποιες είναι οι νέες προκλήσεις που έφεραν τα μεγάλα δεδομένα στη συζήτηση για την ιδιωτικότητα; R.Q.2: Ποιες είναι οι επιπτώσεις των απειλών ιδιωτικότητας;Η τρίτη φάση της συστηματικής ανασκόπησης της βιβλιογραφίας κατέληξε σε ένα σύνολο 511 άρθρων που επιλέχθηκαν για την ανάλυση και τη σύνθεση των δεδομένων και των θεμάτων που διεξάχθηκε στην συνέχεια. Ο τελικός στόχος της συστηματικής ανασκόπησης της βιβλιογραφίας ήταν η σύνθεση των ευρημάτων με το στόχο την ανάδειξη τους σε μετα-επίπεδο, την ανακάλυψη περιοχών όπου απαιτείται περαιτέρω έρευνα, την προώθηση της γνώσης σχετικά με τις απειλές της ιδιωτικότητας και τις επιπτώσεις που προκύπτουν από την επεξεργασία και την ανάλυση των μεγάλων δεδομένων για πολιτική επικοινωνία, την ηλεκτρονική διακυβέρνηση και την ηλεκτρονική δημοκρατία όπως και η παροχή ενός πλαισίου/υπόβαθρου για την τοποθέτηση νέων ερευνητικών δραστηριοτήτων. Προκειμένου να αποκτήσουμε μια σφαιρική και ολοκληρωμένη κατανόηση, θεωρήσαμε σημαντικό να ξεκινήσουμε με μια ανάλυση της έννοιας της ιδιωτικότητας όπως αυτή αντιλαμβάνεται από διάφορους ερευνητές. Ως εκ τούτου, συνοψίσαμε τις μελέτες σχετικά με τις αντιλήψεις περί ιδιωτικότητα δημιουργώντας μια ταξινόμηση τους. Σε σχέση με το πρώτο ερευνητικό ερώτημα (R.Q.1), δημιουργήσαμε μια ταξινόμηση των απειλών ατομικής ιδιωτικότητας σε σχέση με την επιτήρηση (surveillance), τη δημιουργία προφίλ, profiling) τη συγκέντρωση μεγάλων δεδομένων (aggregation) και την προγνωστική ανάλυση μεγάλων δεδομένων (predictive analytics). Επιπλέον, διαπιστώσαμε ότι οι απειλές ιδιωτικότητας στο πλαίσιο των μεγάλων δεδομένων μεγάλων δεδομένων σχετίζονται σε πολλές περιπτώσεις με ομάδες και όχι μόνο με απομονωμένα άτομα. Για παράδειγμα, η συλλογή δεδομένων που χαρακτηρίζουν ομάδες ατόμων επιτρέπει τη δημιουργία παραμέτρων που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την εξαγωγή συμπερασμάτων σχετικά με τα μέλη της ομάδας και μπορούν να χρησιμοποιηθούν για διακρίσεις και προβλέψεις. Επιπλέον, οι αποφάσεις που παίρνονται βάσει των προβλέψεων αυτών μπορούν να διαιωνίσουν την υπάρχουσα μεροληψία ή να δημιουργήσουν νέα πρότυπα άδικων διακρίσεων σε βάρος μειονοτήτων ή ευάλωτων ομάδων. Επίσης, τεχνολογίες προσωποποίησης (profiling) οδηγούν στην διαμόρφωση νέων τύπων ομάδων που δεν περιλαμβάνονται στις κατηγορίες που προστατεύονται κατά των διακρίσεων. Εστιάζοντας στην κοινωνική αξία της ιδιωτικότητας και βασιζόμενοι σε κοινωνικές θεωρίες που αφορούν στην ατομική/συλλογική ταυτότητα αιτιολογήσαμε τον ρόλο και τη σημασία μιας έννοιας η οποία δεν έχει εξερευνηθεί πάρα σε ένα περιορισμένο αριθμό ερευνών: την ομαδική ιδιωτικότητα (group privacy).Επίσης, εντοπίσαμε τύπους ομαδικής ιδιωτικότητας και δημιουργήσαμε μια ταξινόμηση των απειλών συλλογικής ιδιωτικότητας (ομάδες και κοινότητες) σε σχέση με την επιτήρηση (surveillance), τη δημιουργία προφίλ (profiling), τη συλλογή πληροφοριών, την πρόσβαση τρίτων στις πληροφορίες αυτές, την προγνωστική ανάλυση (predictive analytics), τη συλλογή δεδομένων γεωγραφικής τοποθεσίας (geolocation data) και συγκέντρωση δεδομένων (aggregation). Η έρευνά μας ρίχνει φως στη σημασία και τον ρόλο της ομαδικής και γενικά συλλογικής ιδιωτικότητας στο πλαίσιο της ανάλυσης μεγάλων δεδομένων για μη εμπορικούς σκοπούς από ισχυρές οργανώσεις και επιβεβαιώνει τις ανησυχίες που εκφράζουν ερευνητές και οι οποίες σχετίζονται με τις συλλογικές διαστάσεις της ιδιωτικότητας, ένας τομέας που βρίσκεται ακόμα στα αρχικά του στάδια. Πρόσφατες μελέτες επιβεβαιώνουν τα ευρήματά μας, υποδεικνύοντας μια αυξανόμενη αναγνώριση αυτού του θέματος.Σε σχέση με το ερώτημα R.Q.1.1, καταλήξαμε στο συμπέρασμα ότι οι τεχνολογίες μεγάλων δεδομένων φέρνουν νέες και πολύπλοκες προκλήσεις. Η ασάφεια των ορίων μεταξύ δημόσιων και ιδιωτικών πληροφοριών, το γεγονός ότι η ιδιωτικότητα μπορεί να διακυβευτεί ακόμη και απουσία ανθρώπινου παράγοντα, η κατηγοριοποίηση που μπορεί να οδηγήσει σε διακρίσεις είναι μερικά σχετικά παραδείγματα.Όσον αφορά στο δεύτερο ερευνητικό ερώτημα (R.Q.2), εντοπίσαμε επιπτώσεις που σχετίζονται με την ομαδική ιδιωτικότητα. Για παράδειγμα, η στόχευση ομάδων για πολιτικούς σκοπούς μπορεί να συμβάλει στην επιτυχία των λαϊκίστικών κινημάτων. Επίσης, οι προκαταλήψεις των ομάδων σχεδόν ποτέ δεν αμφισβητούνται ενώ οι καθιερωμένες αντιλήψεις και πεποιθήσεις ομάδων τονίζονται κ.λπ.Ακόμη, εντοπίσαμε επιπτώσεις για την δημοκρατική ηλεκτρονική διακυβέρνηση (e-governments) και την ηλεκτρονική δημοκρατία (e-democracy), καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι στις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις των απειλών ιδιωτικότητας εμπεριέχονται κοινωνικές αλλαγές. Υποστηρίξαμε ότι μέσω των απειλών ιδιωτικότητας κινδυνεύουν δυνητικά αξίες που αντικατοπτρίζονται στις κοινωνικές και πολιτικές και κοινωνικές διαστάσεις της ιδιωτικότητας όπως ισότητα, δίκαιες εκλογές, η δημοκρατική χρήση των τεχνολογιών της πληροφορίας κτλ. Δείξαμε ότι αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές σε καταστάσεις όπου ισχυρές οντότητες, συμπεριλαμβανομένων πολιτικών κομμάτων, οργανισμών και κυβερνήσεων, χρησιμοποιούν τεχνολογίες μεγάλων δεδομένων για να επιτύχουν τους πολιτικούς τους στόχους. Οι συνέπειες τέτοιων ενεργειών μπορούν να επηρεάσουν το κοινωνικό σύνολο, όχι μόνο μεμονωμένα άτομα. Για παράδειγμα, οι τεχνικές επιτήρησης που χρησιμοποιούνται από τις κυβερνήσεις για μαζική επιτήρηση έχουν την δυνατότητα να εξελιχθούν σε εργαλεία κοινωνικού ελέγχου. Επίσης, η συμμετοχή ατόμων ή ομάδων στα κοινά μπορεί να επηρεαστεί μέσω χρηματικών κινήτρων ή άλλων μέσων. Αυτό για παράδειγμα μπορεί να θέσει σε κίνδυνο την αυθεντικότητα και την εγκυρότητα των αποτελεσμάτων των εκλογών ή των δημοψηφισμάτων. Ο αντίκτυπος μιας τέτοιας χειραγώγησης μπορεί να είναι σημαντικός, εκτεινόμενος πέρα από απλές οικονομικές επιπτώσεις καθώς μπορεί να επηρεάσει κοινωνικά και πολιτικά αποτελέσματα. Για παράδειγμα, εάν τα παραποιημένα αποτελέσματα χρησιμοποιούνται για να επηρεάσουν πολιτικές αποφάσεις ή την κοινή γνώμη, αυτό μπορεί να έχει εκτεταμένες συνέπειες για το κοινωνικό σύνολο. Για παράδειγμα, η δικαιοσύνη, η εγκυρότητα, η πληρότητα, ο πλουραλισμός απόψεων -χαρακτηριστικά μιας δημοκρατίας μπορεί να υπονομευθούν μέσω τεχνικών όπως η εξατομίκευσης (personalization). Επιπλέον, η επιτήρηση (surveillance) μπορεί να επηρεάσει την ελευθερία και τη δημοκρατία, ενώ η συλλογή πληροφοριών την δυναμική μεταξύ του παρατηρητή και του παρατηρούμενου, δίνοντας στον παρατηρητή περισσότερη δύναμη για να επηρεάσει ή να κατευθύνει το αντικείμενο παρακολούθησης. Η παρούσα έρευνα επιβεβαιώνει τις ανησυχίες που έχουν εκφράσει οι μελετητές της ιδιωτικότητας σχετικά με τον κοινωνικό αντίκτυπο των μεγάλων δεδομένων. Μεταξύ άλλων, αναδεικνύει διασυνδέσεις μεταξύ των πολιτικών διεργασιών στις φιλελεύθερες δημοκρατίες και τις απειλές της ιδιωτικότητας οι οποίες μπορούν να θέτουν εμπόδια στη διαφύλαξη των θεμελιωδών δημοκρατικών αξιών και υποδεικνύει τον αντίκτυπο των απειλών της ιδιωτικότητας στην κοινωνία.Συμπεράναμε ότι η ταχεία ανάπτυξη των τεχνολογιών μεγάλων δεδομένων αλλάζει την κοινωνική δυναμική, με τα προσωπικά δεδομένα να αποτελούν ένας βασικός πόρος γεγονός που όχι μόνο μπορεί να επηρεάζει άτομα, αλλά μπορεί να έχει αντίκτυπο και στη σχέση μεταξύ κυβερνήσεων και πολιτών. Οι βασικοί παίκτες σε αυτό το τοπίο περιλαμβάνουν μια ποικιλία οντοτήτων, συμπεριλαμβανομένων κυβερνητικών υπηρεσιών, πολιτικών θεσμών, οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών και πολιτών. Ενώ οι εμπορικές εταιρείες επικεντρώνονται κυρίως στην πώληση προϊόντων, αυτοί οι φορείς ενδιαφέρονται περισσότερο για τη διάδοση ιδεών και απόψεων που επηρεάζουν σημαντικά τους κοινωνικούς κανόνες και τις αξίες.Συμφωνούμε με τους επιστήμονες που προειδοποιούν να μην αντιλαμβανόμαστε την τεχνολογία μόνο ως ουδέτερο εργαλείο ενώ τονίζουν τον ευρύτερο κοινωνικό αντίκτυπό της. Ενώ οι τεχνολογίες μεγάλων δεδομένων προσφέρουν πολλά οφέλη, όπως η παροχή πληροφοριών και η υποστήριξη κοινωνικών πρωτοβουλιών, ενέχουν επίσης απειλές όπως η χειραγώγηση και η προπαγάνδα. Ενώ η χειραγώγηση και η προπαγάνδα συνδέονται συχνά με μεγάλα δεδομένα, οι συγγραφείς συχνά παραβλέπουν την άμεση σύνδεσή τους με την ιδιωτικότητα. Τα ευρήματα μας ωστόσο δείχνουν ότι είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε ότι η χειραγώγηση και η προπαγάνδα «τροφοδοτούνται» με προσωπικά δεδομένα και ως εκ τούτου συνδέονται εγγενώς με απειλές ιδιωτικότητας.Ειδικά οι δημοκρατικές κυβερνήσεις αντιμετωπίζουν προκλήσεις σε σχέση με την προστασία σημαντικών κοινωνικών αξιών, καθώς ο αντίκτυπος στην ιδιωτικότητα συχνά αψηφά τις υπάρχουσες προστασίες. Για παράδειγμα, ενώ οι τεχνολογίες εξατομίκευσης στοχεύουν στη βελτίωση των δημόσιων υπηρεσιών, μπορούν ακούσια να προωθήσουν την ανισότητα μεταξύ των πολιτών. Επιδεικνύοντας τον τρόπο με τον οποίο οι απειλές ιδιωτικότητας διασταυρώνονται με πολιτικές διεργασίες και τις δημοκρατικές αξίες, αυτή η μελέτη μπορεί να συμβάλλει στην ενημέρωση πολιτικών και πρακτικών σε σχέση με την ιδιωτικότητα.