Συχνότητα εμφάνισης πολλαπλών συμπεριφορικών παραγόντων κινδύνου για χρόνια νοσήματα σε πληθυσμούς της Ευρώπης, ηλικίας 50+ ετών, και η σχέση τους με τη σωματική και ψυχική υγεία και τη χρήση υπηρεσιών υγείας
Authors: Λιναρδάκης Εμμανουήλ 
Published: August 2021

Εισαγωγή Οι συμπεριφορικοί παράγοντες κινδύνου (ΣΠΚ) αφορούν συγκεκριμένες συμπεριφορές ή συνήθειες του τρόπου ζωής όπως το κάπνισμα, τη σωματική αδράνεια, την αυξημένη κατανάλωση οινοπνεύματος και το αυξημένο βάρος σώματος. Μεμονωμένα ή συνεργατικά ως ομάδες συνδυαστικών-πολλαπλών παραγόντων κινδύνου, συμβάλλουν στην εμφάνιση χρόνιων μη μεταδιδόμενων νοσημάτων όπως καρδιαγγειακά, σακχαρώδη διαβήτη, χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια, αρθρίτιδα ή ορισμένες μορφές νεοπλασιών. Σκοπός Στην προσπάθεια εκτίμησης της παρουσίας ΣΠΚ για χρόνια νοσήματα, η παρούσα διατριβή αποσκοπούσε στην εκτίμηση της συχνότητας εμφάνισης (επιπολασμού) πολλαπλών ΣΠΚ σε άτομα ηλικίας 50+ ετών, από 11 χώρες της Ευρώπης (μελέτη SHARE), ως προς: i) τα βασικά χαρακτηριστικά τους και ii) τη συγκριτική κατανομή του επιπολασμού μεταξύ πληθυσμών-χωρών. Επιπλέον μελετήθηκε η συσχέτισή τους με: iii) το επίπεδο της σωματικής και ψυχικής υγείας, iv) τη χρήση προληπτικών υπηρεσιών υγείας και v) την υιοθέτηση τρόπων έκφρασης θρησκευτικότητας και χρήσης προσευχής.Πληθυσμός και μέθοδοι Χρησιμοποιήθηκαν δεδομένα του 1ου κύματος (2004/05), της διεθνούς μακροχρόνιας «Έρευνας για την Υγεία, Γήρανση και Σύνταξη στην Ευρώπη» (Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe–SHARE), όπου συμμετείχαν έντεκα χώρες: Αυστρία, Βέλγιο, Γαλλία, Γερμανία, Δανία, Ελβετία, Ελλάδα, Ισπανία, Ιταλία, Ολλανδία και Σουηδία. Η οργάνωση και ο συντονισμός της έρευνας έγινε από το Ερευνητικό Ινστιτούτο του Mannheim (Γερμανία) σε συνεργασία με >60 διεπιστημονικές ομάδες εργασίας, στις οποίες περιλαμβάνεται και ο Τομέας Κοινωνικής Ιατρικής του Πανεπιστημίου Κρήτης. Το δείγμα μελέτης αποτελείται από 26.743 άτομα ηλικίας 50+ ετών, που αντιστοιχούν σε πληθυσμό–στόχο 105 εκατ. ατόμων και όπως αυτός καθορίζεται από τις σταθμίσεις επιλογής αντιπροσωπευτικών εθνικών δειγμάτων. Ο ρυθμός ανταπόκρισης των συμμετεχόντων κυμαινόταν από 73,7% (Ισπανία) έως 93,3% (Γαλλία). Μέσω σταθμισμένων ερωτηματολογίων συλλέχθηκαν στοιχεία σχετικά με τα δημογραφικά χαρακτηριστικά, τη φυσική και ψυχική υγεία, τις συμπεριφορές κινδύνου κ.α. Οι ΣΠΚ αφορούσαν την παρουσία στους συμμετέχοντες (1:παρουσία, 0:απουσία): του αυξημένου βάρους σώματος (υπερβολικό βάρος ή/και παχυσαρκία), του καπνίσματος, της σωματικής αδράνειας και της αυξημένης κατανάλωσης οινοπνεύματος. Η εμφάνιση πολλαπλών ΣΠΚ καθορίστηκε από την άθροιση ή συγκέντρωση της παρουσίας τους ως 0, 1, 2, 3 ή και των 4 παραγόντων καθώς και την αυξημένη συγκέντρωση δύο ή περισσοτέρων (2+) παραγόντων ως πολλαπλή παρουσία. Επιπλέον, αξιοποιήθηκαν τα κοινωνικοοικονομικά χαρακτηριστικά, η υπάρχουσα νοσηρότητα, η χρήση προληπτικών υπηρεσιών υγείας και η έκφραση θρησκευτικότητας & χρήσης προσευχής. Στην ανάλυση χρησιμοποιήθηκε το πρόγραμμα IBM-SPSS 21.0. Έγινε χρήση σταθμίσεων όπου αντιμετωπίζονται ζητήματα ρυθμών ανταπόκρισης. Ο επιπολασμός των ΣΠΚ με τα αντίστοιχα 95%ΔΕ εκτιμήθηκαν μέσω της διαδικασίας των πολυσταδιακών σύνθετων δειγμάτων ή/και με τεχνικές bootstrap. Μέσω της διαδικασίας σύνθετων δειγμάτων εφαρμόστηκαν πολυμεταβλητά μοντέλα παλινδρόμησης, για τον προσδιορισμό ενδεχόμενων συσχετίσεων ή διαφορών. Στις πληθυσμιακές συγκρίσεις, η απεικόνιση της συγκέντρωσης των πολλαπλών ΣΠΚ ως προς τις χώρες, έγινε με τη μέθοδο της απλής ανάλυσης αντιστοιχιών. Αποτελέσματα Το 71,2% των ατόμων ήταν σωματικά αδρανείς και το 59,8% είχαν αυξημένο βάρος. Με πολλαπλή παρουσία (2+) ΣΠΚ βρέθηκαν περισσότερα από τα μισά άτομα (53,4%), ενώ οι άνδρες είχαν υψηλότερο επιπολασμό έναντι των γυναικών (58,5% έναντι 49,0%, p<0,001). Οι γυναίκες εμφάνισαν επίσης χαμηλότερο δείκτη odds ratio για αυξημένη κατανάλωση οινοπνεύματος (0,16, p<0,001) και υψηλότερο για σωματική αδράνεια (1,47, p<0,001). Σημαντικά υψηλότερο μέσο αριθμό συγκέντρωσης ΣΠΚ είχαν τα άτομα με μοναχική διαβίωση (p<0,001) και εκείνα με λιγότερα χρόνια εκπαίδευσης (p<0,001). Η συνδυαστική ομάδα των παραγόντων «αυξημένου βάρους σώματος & σωματικής αδράνειας» εμφάνισε τον υψηλότερο επιπολασμό (35,4%), ενώ μεταξύ γεωγραφικών περιοχών βρέθηκε με 39,7% στις νότιες χώρες (p<0,001). Η ομάδα «κάπνισμα & αυξημένη κατανάλωση οινοπνεύματος» εμφάνισε τον υψηλότερο βαθμό ομαδοποίησης αναμενόμενων (Observed) προς παρατηρούμενων (Expected) συχνοτήτων (O/E ratio=2,44). Οι νότιες χώρες είχαν υψηλότερο μέσο αριθμό συγκέντρωσης ΣΠΚ (p<0,05), ενώ με τον υψηλότερο επιπολασμό πολλαπλής παρουσίας ΣΠΚ (p<0,05) βρέθηκαν η Ισπανία (61,6%) και η Ελλάδα (60,6%). Στη σωματική και ψυχική τους υγεία, τα άτομα που ήταν σωματικά αδρανείς είχαν σε σχέση με τα δραστήρια, υψηλότερο μέσο αριθμό χρόνιων νοσημάτων (1,33 έναντι 1,26, p=0,009) και εκείνα με αυξημένη κατανάλωση οινοπνεύματος υψηλότερο μέσο δείκτη συμπτωματολογίας κατάθλιψης (2,84 έναντι 2,47, p=0,003). Τα άτομα με πολλαπλή παρουσία ΣΠΚ είχαν και σημαντικά υψηλότερο δείκτη odds ratio για την παρουσία 1+ νοσημάτων [άνδρες: 1,52 (95%ΔΕ:1,20-1,91), γυναίκες: 1,73 (95%ΔΕ:1,42-2,12)]. Επιπλέον, τα άτομα με 2+ ΣΠΚ βρέθηκαν σε σχέση με τα υπόλοιπα, με σημαντικά υψηλότερο επιπολασμό «υψηλής αρτηριακής πίεσης ή υπέρτασης» (37,8% έναντι 28,2%, p<0,05). Μεταξύ συμμετεχόντων με 2+ ΣΠΚ, οι Βέλγοι είχαν τον υψηλότερο μέσο αριθμό χρόνιων νόσων, λειτουργικών περιορισμών και συμπτωμάτων.Στη χρήση προληπτικών υπηρεσιών υγείας, οι συμμετέχοντες με αυξημένο βάρος σώματος βρέθηκαν με χαμηλότερο δείκτη odds ratios για προληπτική επαφή με οδοντίατρο/υγιεινολόγο δοντιών (0,75, p<0,05) ή να έχουν κάνει σιγμοειδοσκόπηση-κολονοσκόπηση (0,70, p<0,05) και υψηλότερο στην παροχή συμβουλών από γενικό γιατρό σε θέματα σωματικής άσκησης (1,56, p<0,05). Οι καπνιστές/στριες βρέθηκαν με χαμηλότερο δείκτη odds ratio να έχουν κάνει μαστογραφία (0,76, p<0,05) ή ανίχνευση λανθάνουσας αιμορραγίας στα κόπρανα (0,63, p<0,05). Ωστόσο, με χαμηλότερη μέση βαθμολογία χρήσης προληπτικών υπηρεσιών υγείας, βρέθηκαν οι συμμετέχοντες με αυξημένο βάρος σώματος (p=0,001), οι καπνιστές/στριες (p=0.001) και εκείνο/ες με αυξημένη κατανάλωση οινοπνεύματος (p=0,008), ενώ η βαθμολογία χρήσης δε διέφερε σημαντικά ως προς την ομαδοποίηση των ΣΠΚ (p=0,218). Μεταξύ των ατόμων όλων των χωρών με πολλαπλή παρουσία ΣΠΚ, η χαμηλότερη μέση βαθμολογία χρήσης προληπτικών υπηρεσιών με 28,0 βρέθηκε στους συμμετέχοντες από την Ελλάδα (p<0,05). Τέλος, μικρότερος επιπολασμός στη συνήθεια καπνίσματος βρέθηκε τόσο στους άνδρες που προσεύχονταν «≥1 φορά/ημέρα», συγκριτικά με όσους δεν προσεύχονταν (20,6% έναντι 29,4%, p<0,05), όσο και στις γυναίκες (13,1% έναντι 22,6%, p<0,05). Συνολικά, η παρουσία πολλαπλών ΣΠΚ βρέθηκε να σχετίζεται αρνητικά με τη θρησκευτική διδαχή που δέχθηκαν από τους γονείς τους (stand. beta=-0,048, p<0,001) και θετικά με τη χαμηλή συχνότητα προσευχής (stand. beta=0,056, p<0,001).Συμπεράσματα Ο επιπολασμός των ΣΠΚ για χρόνια νοσήματα ήταν αρκετά υψηλός σε αυτό το δείγμα των Ευρωπαίων ηλικίας 50+ ετών, με σημαντικά υψηλότερη παρουσία στις νότιες χώρες. Μεμονωμένα ή σε ομάδες, οι ΣΠΚ παρατηρείται να σχετίζονται με δείκτες της σωματικής και ψυχικής υγείας, ενώ αποτελούν ανασταλτικό παράγοντα στη χρήση προληπτικών υπηρεσιών υγείας. Η παρουσία των ΣΠΚ μειώνεται με άλλους προστατευτικούς παράγοντες, όπως η κοινή συμβίωση, το υψηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης ή με μορφές αυστηροποιημένων συμπεριφορικών προτύπων όπως η έκφραση θρησκευτικότητας και χρήση προσευχής. Τα ευρήματα της παρούσας μελέτης μπορούν να βοηθήσουν τους επαγγελματίες υγείας στο σχεδιασμό εθνικών προγραμμάτων πρωτογενούς πρόληψης, προκειμένου να μειωθεί η υιοθέτηση και η παρουσία ΣΠΚ, συμβάλλοντας έτσι στην προαγωγή της υγείας των πληθυσμών.