Kur’ân’ın İkrar Ettiği İbrahimî Bir Hac Geleneği: Kalâid
Authors: ÇALIŞKAN Muhammed Selman 
Published: June 2019

Kur’ân’ın nazil olduğu sırada Arapların edasına önem verdiği en mühim
ibadetin Hz. İbrahim’den tevarüs ettikleri hac olduğu görülmektedir.
Umumi manada Kâbe ziyareti ile kurban takdimini ifade eden hac, Allah’a
takarrübün en büyük vesilesi kabul edilmekteydi. Kâbe Allah’ın evi, onu ziyaret
edenler de Allah’ın misafiri idi. Bu bakımdan Araplar ziyaretçilere büyük hürmet
gösterirler Harem’de bulunan birine kat'i surette ilişmezlerdi. Aynı
hürmet ziyaretçilerin geliş ve dönüş yolundaki seyahatlerine de şamil idi.
Ziyaretçiler ve Allah’ın malı addedilen kurbanlıkların seyrüsefer emniyetini
güvence altına alan iki İbrahimî gelenek vardı: Haram aylar ve kalâid.
Haram aylar geleneği zilkade, zilhicce, muharrem ve receb aylarında yağma,
talan, çapul, baskın ve saldırılara ara vermek suretinde gerçekleşen bir
mütarekeden ibaretti. Haram ayların dışına tesadüf eden ziyaretler için ise
ilkel vize görevi gören kalâid kullanılmaktaydı. Kalâid, gerdanlık
manasına gelen kılâde kelimesinin cemisi olup gidiş yahut dönüş yolunda
Kâbe ziyaretinin ihsasına müteveccih alametleri ifade etmektedir. Kılâdeler yün
veya kıldan eğrilmiş iplerden örülerek insanların boynuna hayvanların ise boyun
yahut hörgüçlerine asılmaktaydı. Bazen bu kıladelere nal asıldığı da olurdu.
Dönüş yolunda kullanılan kıladelerde ise nal yerine Harem ağaçları
kullanılmaktaydı. Kur’ân müminlere Hz. İbrahim’den tevarüs eden bu geleneğe
hürmetsizlik etmemelerini emretmekle kılâde uygulamasını ikrar yani kabul ve
tasdik etmiştir. Hz. Peygamber ve sahabenin de bu geleneği devam ettirdiği
bilinmektedir.

Özet: Umumi manada Kâbe ziyaretini ifade eden hac,
nüzul dönemi Araplarının edasına önem verdikleri en önemli ibadet idi. Bu
ibadetin edası ile meydana gelen insan ve emtia hareketliliği, ziraata
elverişsiz topraklarda meskûn bulunan Mekkelilerin hayatını idame ettirmede
önemli bir yere sahipti. Bu elverişsizliğe Hz. İbrahim duasında da değinmiş ve
Mekkelilerin geçimi için bölgeye ürün sevkiyatını Allah’tan niyaz etmiştir: “Ey
Rabbimiz! Neslimden bir kısmını senin Beyt-i Muharrem’inin (Kâbe’nin) yanında,
ziraat yapılmayan bir vâdiye yerleştirdim. Ey Rabbimiz! Namazı ikame etsinler diye
(böyle yaptım). Artık sen insanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meyledici
kıl ve ürünlerinden bunları rızıklandır! Umulur ki bu nimetlere şükrederler.”
(İbrahim 14/37). Araplar hac mevsiminde yarımadanın dört bir tarafından akın
akın Mekke’ye gelerek kurbanlarını sunar, civarda kurulan pazarlardan
ihtiyaçlarını tedarik ederlerdi. Bu pazarlar aynı zamanda tüccarların mallarını
arz etme imkânı yakaladıkları yerlerdi.

Arap yarımadasının iklim ve toprak bakımından elverişsiz bulunması
sebebiyle birçok Arap kabilesi geçimini baskın ve saldırılarla sağlardı. Hatta
bazı Araplar yaptıkları bu baskınlarla iftihar eder ve baskınlarını
kabilelerinin şerefine şeref katmak olarak değerlendirirdi. Sair zamanlarda dur
durak bilmeyen saldırıların hac mevsiminde sükûn bulması haram aylar
mutabakatı ile mümkün olmaktaydı. Haram aylar olarak kabul edilen zilkade,
zilhicce, muharrem ve recep ayında savaşmak yasak olduğundan Kâbe ziyaretçileri
saldırı ve baskınlardan emin bir şekilde Kâbe’ye ulaşırdı. Bu mütareke, ziyaretçilerin
yanı sıra Mekke’ye sevk edilen ticaret mallarına da güven sağlamaktaydı.

Haram aylar dışına tesadüf eden ziyaretlerde ise haram aylardakine benzer
bir dokunulmazlığı temin eden bazı teamüller bulunmaktaydı. Kâbe ziyaretçisi
olunduğunun ihsasına müteveccih bulunan bu teamüllere göre ziyaretçinin kendisi
yahut kurban olarak takdim edilecek hayvanı bazı işaretler taşımak suretiyle
dokunulmazlık kazanmaktaydı. Bu işaretlerin başında hayvanın boynuna yahut
hörgücüne asılan ve kılâde (cemi: kalâid) olarak isimlendirilen kolyeler
gelmekteydi. Kılâde kelimesi sarmak, çevrelemek manalarına gelen kld kökünden
müştak olup kolye, gerdanlık manasına gelmektedir. Kılâdesi bulunan kişi
Allah’ın misafiri, takdim edeceği kurban da Allah’ın malı sayıldığından hiçbir Arap
bu ziyaretçilere ve mallarına ilişmeye cesaret edemezdi. Benzer şekilde Kâbe’ye
takdim edilecek hayvanların hörgüçlerinin kanatılması suretiyle işaretlenmesi
manasına gelen iş‘âr da Allah’a adanmışlığın ihsasına müteveccih bir uygulama
idi. Arapların Kâbe’ye duydukları hürmetten kaynağını alan bu uygulamalar
sayesinde ziyaretçiler sene boyunca Kâbe’ye gelerek kurbanlarını takdim
ederlerdi. Etleri, derileri ve eyer-yular takımlarıyla kurbanların Mekke
fakirlerinin geçiminde önemli bir yeri bulunmaktaydı.

Kılâdeler daha çok haram aylar dışına tesadüf eden ziyaretlerde
kullanılırdı. Ancak fazladan bir hürmete vesile olması amacıyla haram aylar
içinde gerçekleştirilen ziyaretlerde de kılâdeler kullanılmaktaydı. Kılâdeler
kurban olarak Kâbe’ye sevk edilen hayvanların boyunlarına asılırdı. Bununla
birlikte hörgüce asıldıkları da bilinmektedir. Kâbe’ye kurban sevk etmeyen
kişiler, Kâbe ziyaretçisi olduğunu ihsas için kılâdeyi kendi boynuna asardı.
Benzer şekilde kurbanını Kâbe’de boğazlayan kişilerin de dönüş yolunda kılâdeyi
kendi boynuna astıkları bilinmektedir. Kılâdeler gidiş yolunda yün veya kıldan
örülen iplerden imal edilmekteydi. Bazen bu kıladelere nal asıldığı da olurdu.
Dönüş yolundaki kıladelerde ise Harem bitkileri (ot, ağaç kabuğu) kullanılırdı.

Kur’ân iman edenlere kalâide hürmet göstermeleri gerektiğini
emretmek suretiyle Hz. İbrahim’den tevarüs eden bu geleneği ikrar etmiştir.
Kur’ân’da kalâid kelimesi iki defa zikredilmektedir: “Ey iman edenler!
Allah’ın şe‘âiri, şehr-i haram, hedy, kalâid ve Rablerinin fazl u
rızasını arzulayarak Beyt-i Haram’a yönelenlere hürmetsizlik etmeyin.”
(el-Mâide 5/2), “Allah Kâbe/Beyt-i Haram’ı, haram ay(lar)ı, kurbanlıkları ve kalâidi
insanlar için ayakta kalma (kalkınma) sebebi kıldı.” (el-Mâide 5/97). Sebeb-i
nüzul rivayetlerine göre ilk ayet Müslümanların, kılâdeli hayvanlarıyla Kâbe’yi
ziyaret için yola çıkan müşriklere baskın yapmaya kalkıştıkları bir esnada
indirilmiş ve müslümanlar Kâbe ziyaretçilerini engellemekten men edilmiştir.
el-Mâide 5/2. ayetin dolayısıyla kılâde uygulamasının mensuhiyeti hakkındaki
mülahazalar, sebeb-i nüzul rivayetlerinin yorumlamada merkeze alınmasına göre
şekillenmektedir. Ayetin müşriklere baskın yapmaya kalkışan müslümanlar
hakkında indiğini aktaran iniş sebeplerini dikkate alan müfessirlere göre ayet,
müşriklerin öldürülmesi yahut Mescid-i Haram’dan uzak durmalarını emreden
ayetlerin inzali ile nesh edilmiştir. Diğer müfessirler ise ayetin müşrikleri
konu etmesinin müslümanları konu edemeyeceği şeklinde yorumlanamayacağını
dolayısıyla müşriklerin öldürülmesi ve Mescid-i Haram’a yaklaşmamalarını
emreden ayetlerin kalâid ayetinin (el-Mâide 5/2) müşriklere müteveccih yönünü
nesh, Müslümanlara bakan kısmını ise ibkâ ettiğini ifade etmektedirler.

Nüzul ortamı uygulamaları göz önünde bulundurulduğunda kılâdelerin bir
tür muvakkat vizeler olduğu anlaşılmaktadır. Kâbe ziyaretlerinin mallara
yönelik de bir hareketlilik sağladığı dikkate alındığında kılâdelerin sadece
ziyaretçilere değil onların yanında getirdikleri bilumum eşyaya da güven sağladığı
anlaşılmaktadır. Başta hac olmak üzere Kâbe ziyaretine müteallik tüm uygulama
ve tedbirlerin Kâbe’de meskûn bulunanların yanı sıra ziyaret ve ticaret
maksadıyla oraya gelenlerin maddi-manevi ihtiyaçlarını gidermeye dönük bir
amacı olduğu anlaşılmaktadır. Dolayısıyla aynı amaca müstenit olarak
kılâdelerin bugün de uygulama alanı yakalayabileceğini söylemek uzak
olmayacaktır. İp, nal ve muhtelif bitkilerden imal edilen o günün kılâdeleri
bugün etiket, bandrol, vize ve pasaport gibi göstergelerle ikame edilebilir.
Öte yandan kâlaid kelimesinin zikredildiği ayetler tetkik edildiğinde hitabın
Mekkelilerle mukayyet bulunmaması hatta kalâidin insanlar için bir kalkınma
vesilesi olduğunun beyanı, kılâde uygulamasının nüzul ortamı ve muhataplarını
aşan bir potansiyele sahip olduğunu göstermektedir.