Εικονογραφημένοι χρησμοί του Λέοντος του Σοφού
Authors: Καστρινάκης Νικόλαος 
Published: September 2021

Ο συντάκτης της παρούσας διατριβής είχε τρεις κύριους στόχους. Πρώτο να παρουσιάσει τα ελληνικά χρησμολόγια του 16ου αιώνα (περίπου πενήντα χειρόγραφα συνολικά) με τρόπο ώστε να καταστεί ακριβέστερα και πληρέστερα γνωστό το περιεχόμενό τους, κείμενα είτε εικόνες (ή εικόνες για τις οποίες δεσμεύτηκε χώρος στη σελίδα, αλλά τελικά έμεινε κενός). Δεύτερο να προτείνει μεθοδολογικά εργαλεία για την ανάλυση των ιδιότυπα αλληλοσχετιζόμενων στοιχείων αυτού του περιεχομένου. Τρίτο να διατυπώσει το ιστορικό πρόβλημα που προκύπτει από αυτά τα χειρόγραφα ως γραπτές και εικονογραφημένες πηγές, καθώς και να προτείνει μία θεώρηση για την αντιμετώπισή του. Η συζήτηση αναπτύσσεται σε δύο στάδια. Το πρώτο μέρος, περιγραφικό (κεφάλαια 1 έως 5), εκθέτει και ταξινομεί το υλικό, με απώτερο στόχο να διαπιστωθούν οι συγγένειες μεταξύ των χειρογράφων (κεφάλαιο 5). Οι οικογένειες των χειρογράφων διαπιστώθηκαν τρεις, Α, Β και Γ, και αποτελούν τον κορμό ενός σύνθετου δικτύου, ιδιότυπου εξαιτίας των αλλεπάλληλων οριζόντιων συμφύρσεων. Το κεφάλαιο 6 γεφυρώνει τα δύο στάδια της συζήτησης: πραγματεύεται τον τρόπο παραγωγής των χρησμολογίων, φέρνοντας στο προσκήνιο τους ανθρώπους που τα έφτιαξαν. Το δεύτερο μέρος, ερμηνευτικό (κεφάλαια 7 έως 9), επιχειρεί να «ανασυστήσει» τις ερμηνείες που δόθηκαν στους χρησμούς από τις αρχές του 13ου έως τα τέλη του 16ου αιώνα, καθώς και να υποδείξει (κατά το δυνατό) τις κύριες ιστορικές αιτίες που τις επέβαλαν. Τα χρησμολόγια δεν ήταν λαϊκές ή θρησκευτικές αναπαραστάσεις της πραγματικότητας, ούτε απλώς συναρπαστικά αναγνώσματα με ευρεία διάδοση, αλλά καθοριστικός παράγοντας στη συγκρότηση της πολιτικής σφαίρας. Ήταν ένα είδος πολιτικού προγράμματος συνταγμένου με βάση την εκάστοτε συγκυρία. Κάθε χρησμολόγιο παρουσιάζει τις δικές του ιδιομορφίες και κάθε οικογένεια χειρογράφων αναπτύσσει τη δική της αφήγηση, η οποία εξελίσσεται και μεταβάλλεται στην πορεία του χρόνου, καθώς αναπαράγεται από το ένα χειρόγραφο στο άλλο. Συνεπώς, στα ελληνικά χρησμολόγια του 16ου αιώνα μπορούμε να δούμε στην εξέλιξή τους μέρη της πολιτικής ταυτότητας των εκάστοτε παραγωγών και του κοινού τους. Όλοι «διαπιστεύονταν» αναδρομικά στο Βυζάντιο, όχι απλώς ως το κράτος που είχαν και έχασαν, αλλά ως ιστορική τους κληρονομιά, ως πολιτική, θρησκευτική και πολιτισμική παρακαταθήκη. Η αναφορά συμπυκνωνόταν στο πρόσωπο ενός αναμενόμενου «άριστου βασιλιά», του πρωταγωνιστή των χρησμολογικών αφηγήσεων, ο οποίος θα ξανάπιανε το νήμα των βυζαντινών αυτοκρατόρων, θα ένωνε όλες τις εκκλησίες υπό το ορθόδοξο δόγμα και θα αναγνωριζόταν υπέρτερος από όλους τους σύγχρονούς του ηγεμόνες. Η ταυτότητά τους επικαλούνταν την Αρχαιότητα κατά τριπλή έννοια: πολιτική (ρωμαϊκή-βυζαντινή αυτοκρατορία), θρησκευτική (ορθοδοξία), πολιτισμική (ελληνική γλώσσα και μια καινοφανής επίγνωση της πατρίδας). Οργανωμένες γύρω από το πολιτικό στοιχείο, αυτές οι τρεις παραπομπές, που για διαφορετικούς καθεμιά λόγους έχαιραν ευρείας εκτίμησης στην Ευρώπη κατά τον 16ο αιώνα, συνάρθρωναν ένα ιστορικό επιχείρημα, το οποίο εξασφάλιζε ηθική υπεροχή έναντι των πολιτικά κυρίαρχων ταυτοτήτων και ανήγαγε τους υποστηρικτές του από το χαμένο στο υπεσχημένο βασίλειο: από το παρόν στο μέλλον.