Διεθνείς συμβάσεις για την προστασία του περιβάλλοντος και η ενσωμάτωσή τους στην Ευρωπαϊκή Ένωση
Authors: Κατσάνος Αλέξανδρος 
Published: September 2021

Η διδακτορική διατριβή έχει ως αντικείμενο τις διεθνείς συμβάσεις για την προστασία του περιβάλλοντος, όπως αυτές έχουν μετεξελιχθεί στην πορεία του χρόνου, και τον βαθμό αφομοίωσής τους στο εσωτερικό δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το ζήτημα συναρτάται άμεσα με τα χαρακτηριστικά του διεθνούς δικαίου, καθώς και με την ιδιαίτερη φύση της Ευρωπαϊκής Ένωσης αλλά και την προθυμία της τελευταίας να παραχωρήσει μέρος της αυτονομίας της. Η διατριβή αντιπαραβάλλει δυο βασικές θεματικές, την εξελικτική πορεία του διεθνούς και του ευρωπαϊκού δικαίου περιβάλλοντος, επιχειρώντας έτσι να αναδείξει και τις ιδιαιτερότητες των δυο διακριτών καταρχάς εννόμων τάξεων, καταγράφοντας τελικά την εντυπωσιακή εξέλιξη του διεθνούς δικαίου στην πορεία του χρόνου, με όχημα το περιβαλλοντικό ζήτημα, και το γεγονός ότι πλέον μπορεί να υπεισέρχεται σε συμπαγείς έννομες τάξεις όπως αυτή της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Περαιτέρω, αντιμετωπίζει ως πρόβλημα τη διστακτικότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης να ενσωματώσει, όχι τύποις αλλά κατ’ ουσίαν, τις διεθνείς συμβάσεις για το περιβάλλον, τις οποίες υπογράφει και επικυρώνει. Ουσιαστική ενσωμάτωση σημαίνει ότι οι διεθνείς συμφωνίες, ως αναπόσπαστο τμήμα του εσωτερικού δικαίου με υπερνομοθετική ισχύ, οφείλουν να αποτελούν και το γνώμονα της νομιμότητας του παραγώγου δικαίου. Αντίθετα όμως, παρά τις επιταγές του άρθρου 216, παρ. 2 της ΣΛΕΕ, η κατ’ ουσίαν ενσωμάτωσή τους χωλαίνει. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, παρά την αξιοσημείωτη, και πολλές φορές πρωτοπόρο, περιβαλλοντική πολιτική της, έχει μεταστρέψει, με όχημα τη νομολογία του Δικαστηρίου της, τη θεωρία του αμέσου αποτελέσματος από εύρημα άμεσης εφαρμογής του εσωτερικού της δικαίου, σε εργαλείο διατήρησης της αυτονομίας της εσωτερικής έννομης τάξης της σε ότι αφορά στις διεθνείς συμβάσεις. Η διατριβή αναδεικνύει εναργώς τις παραπάνω παθογένειες, σε αντιπαραβολή και με τις τελευταίες ουσιώδεις εξελίξεις στο χώρου του διεθνούς δικαίου που συμπυκνώνονται στις δυο θεμελιώδεις διεθνείς συμβάσεις, προβαλλόμενες ως πεμπτουσία της περιβαλλοντικής προστασίας και του μέλλοντος αυτής. Αφενός, η όλως πρόσφατη και καινοτόμος Συμφωνία των Παρισίων του 2015, που αλλάζει τα δεδομένα στη νοοτροπία των διεθνών σχέσεων παρότι το αντικείμενό της εντοπίζεται αποκλειστικά στον τομέα της κλιματικής αλλαγής. Η εν λόγω διεθνής συμφωνία αποδίδει την ωριμότητα της διεθνούς κοινότητας και μεταβαίνει από την έως τώρα κρατούσα ποινικοποίηση της διεθνούς παραβατικότητας στην επιδίωξη ευρύτατων συναινέσεων και αλληλοβοήθειας μεταξύ των κρατών. Κυρίως όμως αντικαθιστά την επιβολή του ανελαστικού στόχου επίτευξης ενός συγκεκριμένου αποτελέσματος με την κατάτμηση αυτού σε επιμέρους διαδικαστικού περιεχομένου υποχρεώσεις, με τελικό στόχο τον κατά το δυνατό περιορισμό της παραβατικότητας στο στάδιο της πρόληψης της περιβαλλοντικής βλάβης. Αφετέρου, εξαίρεται η Σύμβαση του Ώρχους και υποστηρίζεται, σε αντίθεση με το σύνολο της βιβλιογραφίας, ότι από αυτήν έχει προκύψει ένα ουσιαστικό δικαίωμα στο περιβάλλον και τρία διαδικαστικά δικαιώματα προς υποστήριξή του. Δίνεται ένας ορισμός του δικαιώματος στο περιβάλλον βασιζόμενος στη Σύμβαση του Ώρχους, και υποστηρίζεται ότι με αυτήν απεξαρτάται η προστασία του από τον άνθρωπο και μόνο. Τέλος, εξαίρονται οι μηχανισμοί συμμόρφωσης των νέας γενιάς διεθνών περιβαλλοντικών συμβάσεων, μέσω των οποίων εγκαλούνται προς συμμόρφωση τα συμβαλλόμενα μέρη μεταξύ των οποίων και η Ευρωπαϊκή Ένωση per se. Εν κατακλείδι, διατυπώνονται αμφιβολίες για το κατά πόσο η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι πλήρως ανοιχτή και ευεπίφορη στα νέα διεθνή δεδομένα, υποστηρίζεται όμως ότι η συμμόρφωσή της είναι μονόδρομος όσο και αν επιδιώκει την στεγανότητα του δικαίου της.