Παράνομα δίκτυα του ΚΚΕ στην περιοχή Θεσσαλονίκης κατά τον Eμφύλιο και την πρώτη μετεμφυλιακή περίοδο
Authors: Σανίδας Γεώργιος 
Published: December 2021

Το διεθνές κομμουνιστικό κίνημα, από τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αι., διαμορφώθηκε εν πολλοίς με βάση τις αρχές της Γ΄ Διεθνούς. Ειδικά σε συνθήκες παρανομίας τα ΚΚ έπρεπε να προωθούν τον συνδυασμό της παράνομης με την νόμιμη δράση, διατηρώντας πάντα έναν αφανή υπόγειο μηχανισμό, άγνωστο στις διωκτικές αρχές. Το ΚΚΕ διαμορφώθηκε στο πλαίσιο αυτό κατά τον Μεσοπόλεμο και απέκτησε μια σκληρή εμπειρία ημιπαρανομίας και ολοκληρωτικής παρανομίας. Η πείρα αυτή αποδείχτηκε ιδιαίτερα χρήσιμη κατά την περίοδο της ΕΑΜικής Αντίστασης. Όμως οι νέες δυνάμεις που εντάχθηκαν ειδικά στο τέλος της Κατοχής γαλουχήθηκαν με την στόχευση μιας πολιτικής ομαλότητας και εθνικής συμφιλίωσης στο πλαίσιο ενός εκσυγχρονισμένου αστικού πλαισίου. Όμως μια νέα περίοδος ημιπαρανομίας αρχικά, μεταξύ 1945-1947, και βαθιάς παρανομίας από το 1948, διήρκεσε για τρεις περίπου δεκαετίες. Η περίοδος 1946- 1956 οπότε εγκαταλείπεται σταδιακά ως το 1958 η παράνομη οργανωτική υπόσταση του ΚΚΕ συνιστά ένα ιδιαίτερο ιστορικό μέγεθος, προνομιακό για την μελέτη της κομμουνιστικής παρανομίας στην Ελλάδα. Η περιοχή της Θεσσαλονίκης και η κοντινή της περιφέρεια, συνιστούν ένα πεδίο ιδιαίτερα κομβικό τόσο στην περίοδο της ένοπλης φάσης 1946-1949 όσο και στην επόμενη περίοδο παράνομης πολιτικής δράσης 1950-1958. Η Θεσσαλονίκη, σε σχέση με την Αθήνα, δεν γνώρισε την δεκεμβριανή ένοπλη σύγκρουση, με αποτέλεσμα η περίοδος μετά τη Βάρκιζα να βρει τις κομματικές και ΕΑΜικές δυνάμεις άθικτες. Η περίοδος της καταστολής και της τρομοκρατίας που ακολούθησε έφερε στο προσκήνιο δυο αντιφατικές τάσεις. Αφενός την εμπιστοσύνη στη μαζική επιρροή του ΚΚΕ, αφετέρου την ανάγκη για μια πιο δυναμική απάντηση στις επιθέσεις κράτους και παρακράτους. Η αργή ανάπτυξη των αντίστοιχων παράνομων μηχανισμών, σε σχέση με την γενική τακτική νωχελικής προετοιμασίας της διαφαινόμενης ένοπλης σύγκρουσης, έφερνε τα παράνομα δίκτυα του ΚΚΕ ένα βήμα πίσω από τις ενέργειες των αντιπάλων. Ωστόσο το τελευταίο τετράμηνο του 1946 όλα δείχνουν ότι στη Θεσσαλονίκη λειτουργούσαν τρία τουλάχιστον ευρύτερα δίκτυα, υποδιαιρούμενα σε άλλα μικρότερα, στο πλαίσιο ενός ημιπαράνομου κομματικού μηχανισμού: ένοπλη αυτοάμυνα, συλλογή πληροφοριών, φυγάδευση καταδιωκομένων εκτός της πόλης. Όλα δείχνουν ότι τα παραπάνω δίκτυα είχαν ελάχιστες συνδέσεις, κυρίως στα ανώτερα κλιμάκια Η εξέλιξη του καθενός υπήρξε διαφορετική. Το δίκτυο πληροφοριών εξαρθρώθηκε το καλοκαίρι του 1947 και δεν εμφανίστηκε σε αυτόνομη μορφή μέσα στην πόλη. Τα δίκτυα διαφυγής δέχτηκαν αλλεπάλληλα πλήγματα από τα τέλη του 1946 και υπέστησαν διάφορες αναδιαρθρώσεις ως το τέλος του 1949. Τα δίκτυα ένοπλης αυτοάμυνας εξαρθρώθηκαν σε διάφορες φάσεις ώστε από το 1948 να αφήσουν τη θέση τους σε σχήματα διείσδυσης στην πόλη από το ΔΣΕ. Στη συνέχεια τα δίκτυα συμφύρονται όλο και περισσότερο, εν μέρει και ως αποτέλεσμα της αποψίλωσης των δυνάμεων του ΚΚΕ στη Θεσσαλονίκη. Κύριος στόχος η διευκόλυνση ένοπλων ενεργειών και προπαγάνδας στην πόλη. Η μετεμφυλιακή περίοδος, οπότε οι ελεύθερες δυνάμεις του ΚΚΕ μαζί με την ηγεσία βρίσκονται στις ανατολικές χώρες φιλοξενίας, χαρακτηρίστηκε από τη διαρκή προσπάθεια ανασυγκρότησης των παράνομων κομματικών οργανώσεων στην Ελλάδα με συντονισμό των εσωτερικών εναπομεινασών μελών και φίλων (όπως π.χ. η περίπτωση Νικηφορίδη) και κυρίως με διεισδύσεις απεσταλμένων από το εξωτερικό είτε μέσω δυτικών κρατών, είτε μέσω της Βουλγαρίας. Η Θεσσαλονίκη υπήρξε αφενός προορισμός τέτοιων αποστολών με στόχο την αναδιοργάνωση των κομματικών οργανώσεων, είτε κόμβος αποστολών προς άλλες περιοχές της βόρειας Ελλάδας ή την Αθήνα. Στην πρώτη περίοδο, ως το 1952 βασικό στήριγμα στην ύπαιθρο υπήρξαν οι ανταρτοομάδες. Η περίοδος 1953-1955 αποτελεί μια αποκορύφωση των αποστολών. Μετά την 6η Ολομέλεια του 1956, μέχρι το 1958, η παράνομη κομματική δράση βασίστηκε στις εσωτερικές δυνάμεις. Το 1958, η 8η Ολομέλεια αποφάσισε την ουσιαστική κατάργηση των παράνομων μηχανισμών. Σε όλη αυτή την περίοδο το ΚΚΕ και οι υποστηρικτές του βίωσαν μια εκτεταμένη και αιματηρή καταστολή με διάφορες μορφές που κύριος στόχος της ήταν η εξαφάνιση των οργανωμένων δυνάμεών του στη Θεσσαλονίκη, όπως και παντού στην Ελλάδα. Ταυτόχρονα στο εσωτερικό της ΕΑΜογενούς Αριστεράς και του ίδιου του ΚΚΕ, που μετά το 1951 συσπειρώθηκαν στην ΕΔΑ, αναπτύχθηκε, υπό την επίδραση διεθνών εξελίξεων, μια σθεναρή αμφισβήτηση της παράνομης δράσης, ως και η τάση για διάλυσή του. Το ΚΚΕ επέδειξε μια θαυμαστή ανθεκτικότητα στο χρόνο, μέσα σε σκληρές συνθήκες και εσωτερική διαπάλη, παρά τους κινδύνους που διέτρεξε.