Η δράση του εργαστηρίου του Θεοδοσίου Κακαβά στην Πελοπόννησο (δεύτερο μισό 16ου αιώνα)
Authors: Δηλέ Αθανασία 
Published: September 2021

Εξετάζονται οι τοιχογραφίες των ναών του Ταξιάρχη Στεφανίου Κορινθίας (1565), του Αγίου Γεωργίου Πλατάνου Αρκαδίας (1566), της Μεταμόρφωσης Ασίνης Αργολίδας (ιερό βήμα και κυρίως ναός) (1569), του καθολικού της μονής της Κοίμησης της Θεοτόκου στο Σοφικό Κορινθίας (νάρθηκας) και του παλαιού καθολικού της μονής Ταλαντίου στο Αραχναίο Αργολίδας. Επί τη βάσει των δύο πρώτων, που αποτελούν ενυπόγραφα έργα του Θεοδοσίου Κακαβά, τα σύνολα Ασίνης, Σοφικού και Αραχναίου αποδίδονται στο εργαστήριο του ίδιου ζωγράφου. Ο Θεοδόσιος Κακαβάς, με καταγωγή από το Ναύπλιο, είναι ένας ιδιαίτερα ικανός και εμπνευσμένος ζωγράφος. Δημιουργεί νέες πρωτότυπες συνθέσεις, στις οποίες ετερόκλιτα στοιχεία διαφορετικών παραδόσεων ενσωματώνονται με επιτυχία. Η αφηγηματικότητα τον απωθεί, ώστε οι σκηνές του είναι ελεύθερες από δευτερεύοντα επεισόδια και επιπρόσθετα εικονογραφικά στοιχεία. Τον ελκύει η λιτότητα, εμφανής στην απόδοση των αρχιτεκτονημάτων και του φυσικού τοπίου. Μικρή είναι η επιρροή που ασκούν στο έργο του η παλαιολόγεια ζωγραφική παράδοση και η δυτική τέχνη. Ο Θεοδόσιος Κακαβάς αναζητά τα πρότυπά του στην κρητική ζωγραφική και κυρίως στις εικόνες της πρώιμης κρητικής σχολής, οι οποίες θα βρίσκονταν σε ναούς και οικίες του Ναυπλίου˙ επρόκειτο για έργα με μεγάλη δημοφιλία σε πόλεις όπου συμβίωναν ντόπιοι και Βενετοί. Οι πηγές, καθώς και η καταγωγή άλλων ζωγράφων -λίγα χρόνια αργότερα- από την ίδια πόλη, υποδεικνύουν τη σημασία του Ναυπλίου. Πόλη με έντονη πνευματική ζωή, αποτελούσε -κατά την περίοδο της Βενετοκρατίας (1388-1540)- το σημαντικότερο λιμάνι της ανατολικής Πελοποννήσου. Φαίνεται ότι διατήρησε τη σημασία της ως εμπορικό κέντρο και κατά την Τουρκοκρατία. Άλλα εικονογραφικά και τεχνοτροπικά στοιχεία των εξεταζόμενων συνόλων του Θεοδοσίου Κακαβά εντοπίζονται στο μνημειακό έργο των Κονταρήδων, το οποίο ασφαλώς γνώριζε. Ίσως είχε επισκεφθεί ναούς τοιχογραφημένους από τους δύο Θηβαίους ζωγράφους. Υπάρχουν, ωστόσο, στοιχεία που υποδεικνύουν ότι τα δύο συνεργεία ζωγράφων -οι Κονταρήδες και οι Κακαβάδες- είχαν έρθει σε επαφή μέσω της σπουδαίας οικογένειας των Μαλαξών, που ήταν εγκατεστημένη στο Ναύπλιο. Το έργο του Θεοδοσίου Κακαβά άσκησε μεγάλη επιρροή σε αυτό των νεώτερων μελών του εργαστηρίου. Ο Μαρίνος εμφανίζεται συντηρητικός καθώς, είτε χρησιμοποιεί αυτούσια τα εικονογραφικά σχήματα του προκατόχου του, είτε επιφέρει μικρές αλλαγές σε αυτά. Ο Δημήτριος αναδεικνύεται περισσότερο εφευρετικός. Ρέπει προς την αφηγηματικότητα και εισάγει επιπρόσθετα στοιχεία, ενώ συχνά εντάσσει στις σκηνές του στηθαίες μορφές προφητών. Το παράδειγμά του ακολουθεί και ο Θεόδουλος. Λαμβάνοντας υπόψη ότι η μνημειακή ζωγραφική του 16ου αιώνα στην Πελοπόννησο είναι ουσιαστικά άγνωστη και ότι οι περισσότεροι Πελοποννήσιοι ζωγράφοι του 16ου αιώνα μας είναι γνωστοί μόνο από αρχειακές πηγές, η θέση του Θεοδοσίου Κακαβά κρίνεται ιδιαίτερα σημαντική. Πρόκειται για έναν αστό ζωγράφο, με ετερόκλιτο πελατολόγιο, που έχαιρε ευρείας αναγνώρισης, τουλάχιστον στις περιοχές που υπάγονταν στη Μητρόπολη Άργους και Ναυπλίου. Είναι ο ιδρυτής του πρώτου επώνυμου μεταβυζαντινού συνεργείου ζωγράφων που εργάζεται στην Πελοπόννησο.