Μέθοδοι εκτροφής, παραγωγικά χαρακτηριστικά και δείκτες ευζωίας στη σαλιγκαροτροφία
Authors: Αποστόλου Κωνσταντίνος 
Published: March 2023

Σαλιγκαροτροφία είναι ο κλάδος της ζωικής παραγωγής που ασχολείται με τις μεθόδους εκτροφής των χερσαίων σαλιγκαριών και στοχεύει στην παραγωγή προϊόντων χρήσιμων για τον άνθρωπο, επιτυγχάνοντας αύξηση της παραγωγικότητάς τους καθώς και του αντίστοιχου οικονομικού οφέλους. Σήμερα, έχουν δημιουργηθεί εμπορικές μονάδες εκτροφής τους σε πολλά μέρη του κόσμου. Ταυτόχρονα, αναπτύχθηκαν εκτατικές και εντατικές μέθοδοι καλλιέργειας. Στην Ελλάδα κατά κύριο λόγο εκτρέφεται το είδος Cornu aspersum αλλά χρησιμοποιείται πολύ συχνά ένα υποείδος του, το Cornu aspersum maximum. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία τού Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, το 2012 καταγράφηκαν 255 εκτροφεία σαλιγκαριών συνολικής έκτασης 1.389,3 στρεμμάτων. Τα συστήματα εκτροφής σαλιγκαριών στην Ευρώπη ταξινομήθηκαν κυρίως σε δύο μεγάλες κατηγορίες λόγω των εγκαταστάσεων κάθε εκμετάλλευσης: την ανοικτή εκτροφή και τα διχτυοκήπια. Το σύστημα ανοιχτής εκτροφής, περιγράφεται ως εκτατικό όπου πραγματοποιούνται αναπαραγωγή και πάχυνση σε εξωτερικούς χώρους. Η εκτροφή μικτού τύπου, όπου η αναπαραγωγή πραγματοποιείται σε ελεγχόμενες συνθήκες (κτίρια, θάλαμοι, θερμοκήπια) και η πάχυνση σε διχτυοκήπια ή εξωτερικά πάρκα είναι ένα εντατικό σύστημα. Ο έντονος συνωστισμός των εκτρεφόμενων ζώων, και οι μη ελεγχόμενες συνθήκες παραγωγής αποτελούν τους κυριότερους παράγοντες μετάδοσης παθογόνων μικροοργανισμών συμπεριλαμβανόμενων και των παρασίτων. Οι παρασιτώσεις προκαλούν σημαντικές οικονομικές απώλειες που οφείλονται κυρίως στη μείωση της παραγωγής ζωικών προϊόντων, στην υποβάθμιση του ζωικού κεφαλαίου αλλά και στη δημιουργία προβλημάτων στα παραγόμενα προϊόντα με την παρουσία σε αυτά αντιπαρασιτικών ουσιών. Συχνά επίσης αποτελούν τους ενδιάμεσους ξενιστές νοσημάτων των ζώων αλλά και του ανθρώπου απειλώντας τη Δημόσια Υγεία. Πολλές μελέτες έχουν πραγματοποιηθεί όσον αφορά τους κινδύνους που αντιμετωπίζουν τα χερσαία γαστερόποδα από παράσιτα, καθώς αποτελούν κίνδυνο για μια εκμετάλλευση σαλιγκαριών, αφού μπορούν να εξαπλωθούν στον πληθυσμό τους, ιδίως όταν αυτός είναι πυκνός.Στο 1ο μέρος της διατριβής, αναλύθηκαν τα δομικά και διαχειριστικά χαρακτηριστικά των μονάδων εκτροφής σαλιγκαριών στην Ελλάδα για τη μεγιστοποίηση της παραγωγής. Διερευνήθηκαν στόχοι, όπως η ταξινόμηση των συστημάτων εκτροφής και η αξιολόγηση των επιπτώσεων διαφόρων παραμέτρων στην ετήσια παραγωγή. Στόχος του 2ου μέρους της έρευνας ήταν η καταγραφή ειδών παρασίτων σε εκτρεφόμενα σαλιγκάρια στην Ελλάδα και η διερεύνηση πιθανών παραγόντων που σχετίζονται με το επίπεδο του παρασιτισμού. Τέλος, σκοπός του 3ου μέρους ήταν ο σχεδιασμός πρωτοκόλλων εκτροφής για δύο συστήματα (ανοιχτό και διχτυοκήπιο) που οδηγούν σε ασφαλή και πιστοποιημένα προϊόντα.Τα δεδομένα του 1ου μέρους συλλέχθηκαν (2017) μέσω ερωτηματολογίου και διεξήχθη δειγματοληψία σε 29 εκτροφεία σαλιγκαριών διασκορπισμένα σε έξι διαφορετικές περιοχές (Θράκη, Κεντρική Μακεδονία, Δυτική Μακεδονία, Θεσσαλία, Δυτική Ελλάδα και Νησιά Αιγαίου - Αττική). Για τις ανάγκες τις παρούσας διατριβής σχεδιάστηκαν, δοκιμάστηκαν και επιλέχθηκαν οι παραγωγικοί δείκτες με βάση τα δεδομένα που συγκεντρώθηκαν μέσω του ερωτηματολογίου αλλά και της δειγματοληψίας που έγινε σε κάθε μονάδα. Υπολογίστηκαν περιγραφικά στατιστικά για συνεχείς μεταβλητές και συχνότητες για κατηγορικές μεταβλητές. Στη συνέχεια, επιλέχθηκαν τέσσερις μεταβλητές (σύστημα εκτροφής, περιοχή, είδος σαλιγκαριού και υπόστρωμα) οι οποίες χρησιμοποιήθηκαν ως παράγοντες για την εκτίμηση της επιρροής τους σε τρεις μεταβλητές παραγωγικότητας. Για τις μεταβλητές εξοπλισμό, υπόστρωμα και σύστημα εκτροφής χρησιμοποιήθηκε η μη παραμετρική πολυδιάστατη κλιμάκωση (nMDS), με τη χρήση του δείκτη ομοιότητας Bray-Curtis.Κατά τη διάρκεια της διετούς παρασιτολογικής μελέτης συλλέχθηκαν συνολικά 1.300 ενήλικα σαλιγκάρια (μέσου βάρους 14 ± 2,4 g) από 26 εκτροφεία το 2017 και 900 (μέσου βάρους 13,2 ± 2,7 g) από 18 εκτροφεία το 2018. Οι εκμεταλλεύσεις βρίσκονται στην Κεντρική, Δυτική και Βόρεια Ελλάδα και εκτρέφουν σαλιγκάρια (Cornu aspersum maximum και Cornu aspersum aspersum) για ανθρώπινη κατανάλωση. Σε κάθε εκτροφείο, επιλέχθηκαν δύο θέσεις για δειγματοληψία γαστερόποδων. Η επιλογή των σημείων βασίστηκε στην βιομάζα και τις τυχόν διαφορές στο μικροκλίμα. Εικοσιπέντε ενήλικα σαλιγκάρια συλλέχθηκαν ανά θέση και συνολικά 50 ανά εκτροφείο. Επιπλέον, συλλέχθηκαν κόπρανα των σαλιγκαριών (3 σημεία ανά εκτροφείο, 5 γραμμάρια κοπράνων συνολικά) από κάθε εκμετάλλευση. Τα δείγματα κοπράνων των σαλιγκαριών εξετάζονταν για τον προσδιορισμό του αριθμού των αυγών των γαστρεντερικών παρασίτων ανά γραμμάριο κοπράνων (eggs per gram -EPG) με την εφαρμογή της τροποποιημένης μεθόδου McMaster. Για την εύρεση ενήλικων παρασίτων, έγινε ανατομή των σαλιγκαριών αφού προηγουμένως καταγράφηκε ατομικά το βάρος και η διάμετρος του κελύφους και εξετάστηκαν χωριστά η κεφαλοποδική μάζα (πόδι μυς), το έντερο και ο πεπτικός αδένα (ηπατοπάγκρεας). Η εξέταση των οργάνων/ιστών των γαστεροπόδων πραγματοποιήθηκε σε μικροσκόπιο και αφορούσε την ανεύρεση εξελικτικών σταδίων νηματωδών και τρηματωδών παρασίτων. Επιπλέον, πραγματοποιήθηκε μικροβιακός έλεγχος στα γαστερόποδα. Οι μέθοδοι που χρησιμοποιήθηκαν ήταν η οριζόντια μέθοδος EN ISO 11290-1: 1996 για την ανίχνευση και καταμέτρηση της Listeria monocytogenes και η BS EN ISO 13720: 2010 για την απαρίθμηση των αποικιών του Pseudomonas spp. Για να αξιολογηθεί εάν υπάρχουν στατιστικές ενδείξεις για μια γραμμική σχέση μεταξύ των μεταβλητών που επηρεάζουν τον αριθμό αυγών, προνυμφών ή ενήλικων παρασίτων σε μια σαλιγκαροτροφική εκμετάλλευση, χρησιμοποιήθηκε η διμερής συσχέτιση Pearson (bivariate Pearson Correlation). Το 3ο πείραμα πραγματοποιήθηκε σε διχτυοκήπιο και σε ανοιχτό εκτροφείο, ώστε να συγκριθούν τα δύο διαφορετικά συστήματα εκτροφής σαλιγκαριών, ενώ τα σαλιγκάρια του είδους Cornu aspersum maximum προέρχονταν από 2 διαφορετικές ηλικιακές κλάσεις (Ιουνίου – Αυγούστου). Οι αρχικές πυκνότητες των σαλιγκαριών ήταν: 125 ζώα / m2 και 250 ζώα / m2. Χωρίστηκαν σε 4 πειραματικές σειρές (2 ηλικίες επί 2 πυκνότητες) για το διχτυοκήπιο και το σύστημα ανοιχτής εκτροφής (συνολικά οκτώ). Οι δειγματοληψίες (8) πραγματοποιούνταν εβδομαδιαίως, πρωινή ώρα πριν ταϊστούν τα ζώα και συλλέγονταν 30 σαλιγκάρια ανά πειραματική σειρά. Οι δείκτες εκτροφής που υπολογίστηκαν για κάθε πειραματική σειρά για την αξιολόγηση των δύο συστημάτων εκτροφής ήταν: η θνησιμότητα, η συνολική παραγωγή, το ποσοστό εμπορεύσιμων σαλιγκαριών, ο αριθμός σαλιγκαριών ανά kg, ο μέσος ρυθμός ανάπτυξης του σωματικού βάρους, ο χρόνος ενηλικίωσης (ημέρες που απαιτήθηκαν ώστε τουλάχιστον το 50% των σαλιγκαριών ανά πειραματική σειρά να αποκτήσει γυρισμένο περιστόμιο), το ποσοστό του βάρους του ποδιού (φιλέτο) ως προς το υπόλοιπο σώμα του σαλιγκαριού (σπλάχνα - κέλυφος), το πιθανό ακαθάριστο εισόδημα ανά πειραματική σειρά. Κατά την διάρκεια του πειράματος συλλέγονταν κόπρανα από κάθε πειραματική σειρά (5 δειγματοληψίες), τα οποία εξετάστηκαν για τον προσδιορισμό του αριθμού των αυγών των γαστρεντερικών παρασίτων ανά γραμμάριο κοπράνων (eggs per gram -EPG) με την εφαρμογή της τροποποιημένης μεθόδου McMaster. Επιπροσθέτως, με την λήξη του πειράματος, πραγματοποιήθηκε ανατομή και μικροσκοπικός έλεγχος 20 σαλιγκαριών από κάθε πειραματική σειρά, για παρουσία προνυμφών ή και ενήλικων παρασίτων. Τα αποτελέσματα αυτού του ελέγχου αποτέλεσαν δείκτες ευζωίας της μονάδας εκτροφής, καθώς αποτυπώθηκε η επίδραση των διαφορετικών πυκνοτήτων αλλά και των δύο συστημάτων στην εξάπλωση των παρασίτων στα εκτρεφόμενα σαλιγκάρια. Προκειμένου να μελετηθεί η επίδραση του συστήματος εκτροφής, χρησιμοποιήθηκε ανάλυση παλινδρόμησης (Regression analysis) για όλους τους βιοτικούς και αβιοτικούς παράγοντες, ενώ η διμερής συσχέτιση Pearson χρησιμοποιήθηκε στα δεδομένα από τον παρασιτικό έλεγχο των σαλιγκαριών καθώς και για τα αποτελέσματα από την μέθοδο Mcmaster.Στα αποτελέσματα της ανάλυσης των εκτροφείων σαλιγκαριών στην Ελλάδα, περιγράφονται τα συστήματα εκτροφής και τα διαρθρωτικά και διοικητικά χαρακτηριστικά των εκμεταλλεύσεων όσον αφορά τον εκτροφέα, την μονάδα εκτροφής καθώς και παραγωγικοί δείκτες όπως η παραγωγή ανά ωφέλιμη επιφάνεια ανά έτος, ο αριθμός εμπορεύσιμων σαλιγκαριών ανά κιλό ο ρυθμός αύξησης τους ανά ημέρα. Επιπλέον, αξιολογήθηκαν οι επιπτώσεις διαφόρων παραμέτρων (μέθοδοι εκτροφής, περιοχή, εκτρεφόμενο είδος και τύπος υποστρώματος). Το 39% των εκμεταλλεύσεων της έρευνας δραστηριοποιούνται στην Κεντρική Μακεδονία ενώ η μέση διάρκεια λειτουργίας του ξεπέρασε τους οκτώ μήνες και η μέση ετήσια παραγωγή ήταν 1597 kg νωπών σαλιγκαριών. Η παρούσα μελέτη κατέγραψε πέντε (5) κατηγορίες τύπων εκτροφής σαλιγκαριών: ανοιχτή εκτροφή (38%), διχτυοκήπιο (38%), μικτό σύστημα με ανοιχτή εκτροφή (7%), υπερυψωμένες ενότητες (7%) και μικτό σύστημα με διχτυοκήπιο (10%). Οι εκμεταλλεύσεις σαλιγκαριών διαφέρουν ως προς τον τύπο υποστρώματος (καλλιεργημένα πλατύφυλλα φυτά το 77%, χαλίκι το 13%, έδαφος το 10%), τις διαθέσιμες εγκαταστάσεις και τον εξοπλισμό (60% ομοιότητα μεταξύ των περισσότερων εκτροφείων ανοιχτής εκτροφής). Η γεωγραφική θέση των εκμεταλλεύσεων επηρεάζει την παραγωγικότητα, αλλά επηρεάζει επίσης τη διάρκεια της λειτουργίας, ειδικά σε εκτροφεία ανοιχτού τύπου, λόγω της λειτουργίας τους υπό μια ευρεία ποικιλία κλιματικών τύπων.Στον παρασιτολογικό έλεγχο την 1η χρονιά (2017), βρέθηκαν αυγά νηματωδών παρασίτων σε όλα τα δείγματα με εύρος από 40 EPG έως 20880 EPG. Η μέση τιμή για τα αυγά ανά γραμμάριο ήταν 3589 ± 5726,5. Η υψηλότερη μέση τιμή (7471 EPG), παρουσιάστηκε σε μικτό σύστημα με διχτυοκήπιο, ενώ στις ανοιχτές εκτροφές καταγράφηκε η χαμηλότερη (2349 EPG). Σε αυτήν την πρώτη έρευνα (2017) στην Ελλάδα, απομονώθηκαν τρία είδη νηματωδών παρασίτων. Ο επιπολασμός του Phasmarhabditis hermaphrodita κυμαινόταν από 10% έως 40% (έντερο), ενώ ήταν 20% για το Muellerius capillaris (ιστός ποδιών, προνύμφες τρίτου σταδίου) και 15% για το Alloionema appendiculatum (ιστούς ποδιών). Τέλος όλα τα δείγματα από τις ανοιχτές εκτροφές, τις υπερυψωμένες ενότητες και τα διχτυοκήπια, ήταν θετικά για την παρουσία Listeria monocytogenes. Στο μικτό σύστημα, το 80% των δειγμάτων ήταν θετικό για το Listeria spp.,ενώ η παρουσία του μικροοργανισμού Pseudomonas spp. κυμαινόταν από 5,6·103 CFU / gr έως 8,7·104 CFU / gr. Το 2018, από τα 18 εκτροφεία σαλιγκαριών από τα οποία συλλέχθηκαν δείγματα, βρέθηκαν σε όλα αυγά νηματωδών παρασίτων με εύρος από 160 EPG έως 11080 EPG. Αυτό σημαίνει πως για το έτος 2018 ο μέσος όρος EPG ήταν 2535 ± 3272 (Τ.Α.). Η υψηλότερη μέση τιμή EPG βρέθηκε σε διχτυοκήπιο, ενώ τα μικτά συστήματα εμφάνισαν την χαμηλότερη. Ενήλικα νηματώδη παράσιτα, εμφανίστηκαν μόνο σε δύο συστήματα [ανοιχτή εκτροφή (42,8%) και διχτυοκήπιο (40%)]. Τα είδη ήταν το P. hermaphrodita (20-40%, έντερο), το M. capillaris (40%, πόδι,) και το A. appendiculatum (20-60%, έντερο). Τέλος, το P. hermaphrodita ήταν το πιο διαδεδομένο ενήλικο νηματώδες παράσιτο σε κάθε σύστημα εκτροφής. Tα αποτελέσματα από την πειραματική εκτροφή που πραγματοποιήθηκε στις εγκαταστάσεις του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας έδειξαν πως η μέση τιμή της θερμοκρασίας αλλά και η σχετική υγρασία τόσο στο διχτυοκήπιο όσο και στην ανοιχτή εκτροφή ήταν εντός των ιδανικών συνθηκών. Συγκεκριμένα, η μέση εξωτερική θερμοκρασία ήταν μεγαλύτερη της αντίστοιχης εντός διχτυοκηπίου (19,28°C, 18,18°C), λόγω των υψηλών θερμοκρασιών τον πρώτο μήνα (Σεπτέμβριος) της εκτροφής. Συνολικά, δεν παρουσιάστηκαν σημαντικές διαφορές λόγω των χαμηλότερων θερμοκρασιών από την δεύτερη εβδομάδα του Οκτωβρίου. Όσον αφορά την σχετική υγρασία αέρα, εντός διχτυοκηπίου η τιμή της ήταν πάντα υψηλότερη από την εξωτερική. Μάλιστα η μέση τιμή της έφτασε το 92,85% έναντι του 85,4% της εξωτερικής. Επιπλέον, οι τιμές της ελάχιστης σχετικής υγρασίας παρουσίασαν σημαντική απόκλιση μεταξύ τους (69,69% - 57,48%). Όσον αφορά την αύξηση βάρους των σαλιγκαριών του πειράματος κρίθηκε ικανοποιητική. Συγκεκριμένα, τα σαλιγκάρια μικρής ηλικίας, τόσο εντός όσο και εκτός διχτυοκηπίου αύξησαν το βάρος τους έως και 10 γραμμάρια. Αντίστοιχα, τα ζώα της ηλικιακής κλάσης των μεγάλων παρουσίασαν μικρότερη αύξηση (3,5 γραμμάρια στην ανοιχτή εκτροφή και 6,5 στο διχτυοκήπιο). Αντίστοιχα η βιομάζα (Kg/m2) για την ηλικιακή ομάδα των μικρών διπλασιάστηκε και στους δύο τύπους εκτροφής, ενώ στην ηλικιακή ομάδα των μεγάλων η αύξηση ήταν σαφώς μικρότερη (0,5 – 0,8 Kg/m2). Για να παρουσιαστεί ποσοστό άνω του 50% σε εμπορεύσιμα σαλιγκάρια για την ηλικιακή ομάδα των μεγάλων (γενιά Ιουνίου) απαιτήθηκαν μόλις δύο εβδομάδες εκτροφής. Αντίθετα οι μετρήσεις στην ηλικιακή ομάδα των μικρών (γενιά Αυγούστου), έδειξαν αναμενόμενα αποτελέσματα καθώς το μεγαλύτερο ποσοστό έφτασε το εμπορεύσιμο μέγεθος μετά την πάροδο ενός μήνα. Στο πείραμά μας η θνησιμότητα παρέμεινε καθόλη την διάρκεια σε χαμηλά επίπεδα. Συνολικά το μέσο ποσοστό θνησιμότητας κυμάνθηκε στο 12,4% για τα σαλιγκάρια ανοιχτής εκτροφής και στο 10,85% για τα αντίστοιχα του διχτυοκηπίου. Σχεδόν σε όλες τις πειραματικές σειρές τα μεγαλύτερα ποσοστά θνησιμότητας παρουσιάστηκαν τις 3 πρώτες εβδομάδες. Ο υψηλότερος μέσος ρυθμός αύξησης σημειώθηκε στα γαστερόποδα γενιάς Αυγούστου (0,20 gr/ζώο/ημέρα). Αντίθετα, ο ρυθμός αύξησης στην ηλικιακή κλάση των μεγάλων σαλιγκαριών (γενιά Ιουνίου) έφτανε μόλις τα 0,12 gr/ζώο/ημέρα. Επιπλέον, υπήρξε σημαντική διαφορά μεταξύ της αύξησης στις πειραματικές σειρές εντός διχτυοκηπίου με αυτές στην ανοιχτή εκτροφή (0,18 – 0,21 gr/ζώο/ημέρα). Μάλιστα, παρατηρήθηκε υψηλότερος ρυθμός στα ζώα εντός του διχτυοκηπίου σε σχέση με την ανοιχτή εκτροφή (0,13 – 0,11 gr/ζώο/ημέρα). Συνολικά, στις περισσότερες πειραματικές σειρές στην ηλικιακή κλάση των μικρών απαιτήθηκαν έως 28 ημέρες για να επιτευχθεί η ενηλικίωση του 50% του πληθυσμού των εκτρεφόμενων σαλιγκαριών, ενώ στην ηλικιακή κλάση των μεγάλων μόλις 14. Στην ανατομία που πραγματοποιήθηκε στο τέλος του πειράματος βρέθηκαν ενήλικα παράσιτα των ειδών A. appendiculatum και Phasmarhabditis σε όλες τις πειραματικές σειρές εντός διχτυοκηπίου και μόλις σε μία στην ανοιχτή εκτροφή. Τέλος, απαιτείται η κατάλληλη διαχείριση για την επίτευξη των ιδανικών συνθηκών και κατά συνέπεια την μεγιστοποίηση της παραγωγής.Η αξιολόγηση των δομικών και διαχειριστικών χαρακτηριστικών των σύγχρονων αγροκτημάτων, συμπεριλαμβανομένης της σαλιγκαροτροφίας, μπορεί να συμβάλει στη βιώσιμη παραγωγή τροφίμων. Αυτή είναι η πρώτη μελέτη που ταξινομεί τις εκτροφές σαλιγκαριών στην Ελλάδα και τις περιγράφει λεπτομερώς. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι εντατικές εκμεταλλεύσεις παρουσιάζουν υψηλή παραγωγή. Η εκτροφή σαλιγκαριών μπορεί να είναι μια πολλά υποσχόμενη κερδοφόρα επιχείρηση, αλλά αυτό εξαρτάται από πολλούς παράγοντες. Χρειαζόμαστε περισσότερες εμπεριστατωμένες επιστημονικές γνώσεις και έρευνες σχετικά με την αναπαραγωγή και την ανάπτυξη σαλιγκαριών καθώς και τις κλιματολογικές και γεωγραφικές πτυχές των περιοχών όπου είναι εγκατεστημένες οι μονάδες εκτροφής. Η παρασιτολογική μελέτη κατέγραψε δύο ενήλικα είδη νηματωδών παρασίτων (P. hermaphrodita, A. appendiculatum) καθώς και προνύμφες 3ου σταδίου του νηματώδους M. capillaris σε εκτρεφόμενα σαλιγκάρια, κάτι το οποίο αποτελεί την πρώτη τους αναφορά στην Ελλάδα. Τα ενήλικα παράσιτα βρέθηκαν σε σαλιγκάρια όλων των τύπων εκτροφής, σε τρεις διαφορετικές περιοχές (Μακεδονία, Θεσσαλία και Δυτική Ελλάδα) τόσο στους ιστούς του ποδιού αλλά και στο έντερο. Η αύξηση του ποσοστού των εκτροφείων σαλιγκαριών στα οποία βρέθηκαν ενήλικα παράσιτα κατά το δεύτερο έτος (38,8%) υποδηλώνει ότι πρέπει να ληφθούν προληπτικά μέτρα για την προστασία των σαλιγκαριών εκτροφής και τον περιορισμό της εξάπλωσης των παρασίτων. Ένα σημαντικό ζήτημα που τέθηκε, είναι ότι η υψηλή υγρασία (απαιτείται για πάχυνση) αυξάνει την παρουσία παρασίτων νηματωδών ενηλίκων. Τέλος, πρέπει να σημειωθεί η σημαντικότητα της εφαρμογής μεθόδων κοπρανολογικής εξέτασης των κοπράνων όπως αυτής της μεθόδου Mcmaster για την παρακολούθηση των παρασιτικών μολύνσεων στην σαλιγκαροτροφία. Πρόκειται για ευρέως χρησιμοποιούμενη πρακτική στα παραγωγικά ζώα και σε ότι αφορά τα σαλιγκάρια είναι σημαντική γιατί γίνεται σε ζωντανά ζώα χωρίς να απαιτείται να θυσιάσουμε ζώα για να γίνει ή διάγνωση. Απαραίτητη προϋπόθεση βέβαια αποτελεί το ότι τα παράσιτα που διερευνούμε σε κάποιο από τα στάδια εξέλιξής τους να εντοπίζονται στα κόπρανα.Τέλος, η παρούσα διατριβή αποτελεί την πρώτη εργασία καταγραφής της εκτροφής σαλιγκαριών του είδους Cornu aspersum maximum σε διχτυοκήπιο σε σύγκριση με ανοιχτή εκτροφή, καθώς παρόμοιες έρευνες έχουν γίνει μόνο σε ζώα ενός από τους δύο τύπους εκτροφής. Τα αποτελέσματα που αφορούν την αύξηση των σαλιγκαριών του είδους Cornu aspersum maximum τους φθινοπωρινούς μήνες ήταν εξαιρετικά, καθώς όλα τα ζώα τόσο στο ανοιχτό σύστημα εκτροφής όσο και στο διχτυοκήπιο, έφτασαν σε εμπορεύσιμο μέγεθος στο τέλος του πειράματος, ενώ και ο ρυθμός αύξησής του κρίθηκε ικανοποιητικός. Ακόμα, η θνησιμότητα κυμάνθηκε σε χαμηλά επίπεδα σε όλη την διάρκεια του πειράματος.