Με το βλέμμα στην πόλη των Ιωαννίνων
Authors: Βαδαλούκας Νικόλαος 
Published: September 2021

Σκοπός της παρούσας διατριβής είναι η καταγραφή, η ανάλυση και η ερμηνεία αναπαραστάσεων της πόλης των Ιωαννίνων στον κινηματογράφο. Η έρευνα έχει στόχο να φωτιστεί με επάρκεια μια διαφορετική θέαση της πόλης που δεν τεκμαίρεται από συμβατικά και παραδοσιακά μέσα (αρχεία, προφορική ιστορία κ.ά.). Η διατριβή εγγράφεται στα θεωρητικά πεδία της πολιτισμικής μνήμης και της αστικής αναπαράστασης.Μεθοδολογικά, η συγκεκριμένη έρευνα ακολουθεί τις αμερικάνικες θεωρήσεις για τον κινηματογράφο ως πολιτισμικού προϊόντος αναπαράστασης της πολιτισμικής γεωγραφίας και ως φορέα της πολιτισμικής μνήμης καθότι οι αμερικάνοι ερευνητές κατεξοχήν ανέδειξαν τον κινηματογράφο ως επιστημονικό πεδίο μελέτης, και τη δύναμη της εικόνας που παράγει ως ένα ισχυρό εργαλείο μελέτης του ανθρώπου, της κοινωνίας της πόλης και του πολιτισμού.Στο συγκεκριμένο πόνημα αναλύονται και ερμηνεύονται οι πολλαπλές κινηματογραφικές αναπαραστάσεις της πόλης των Ιωαννίνων σε ταινίες του εμπορικού ελληνικού κινηματογράφου και σε ταινίες του Θεόδωρου Αγγελόπουλου. Η ανάλυση και ερμηνεία των κινηματογραφικών αναπαραστάσεων της πόλης γίνονται με δεδομένο ότι οι κινηματογραφικές αναπαραστάσεις παράγουν πολιτισμική μνήμη και προσθέτουν νέες εκδοχές αστικής αναπαράστασης. Στο πρώτο μέρος, η μελέτη επικεντρώνεται στη συγκρότηση των κινηματογραφικών αστικών αναπαραστάσεων της πόλης των Ιωαννίνων που εντοπίζονται σε δύο ταινίες του εμπορικού κινηματογράφου, στη Λίμνη των Στεναγμών και Ο Αλή Πασσάς και η Κυρά Φροσύνη. Οι δύο ταινίες επανασυνθέτουν θραύσματα ιστορίας και αστικού μύθου για να αναπαραχθεί η «οθωμανική ταυτότητα» της πόλης. Εστιάζουν πρωτίστως στον Αλή Πασά και στην Κυρά-Φροσύνη και δευτερευόντως σε μνημονικούς τόπους (λίμνη, κάστρο, τζαμιά). Κατασκευάζουν πολιτισμική μνήμη εθνικής συνέχειας με το προεθνικό παρελθόν κοινωνικής συνοχής και είναι ιδεολογικά αποφορτισμένες. Δομούν και παγιώνουν μια στρογγυλεμένη, εθνικά ηρωϊκή και αντιστασιακή αφήγηση υπερθεματίζοντας και αποσιωπώντας εκφάνσεις της ιστορικής αφήγησης για την περίοδο που ηγεμόνευε στη περιοχή ο Αλή πασάς.Η ακινητοποιημένη πολιτισμική μνήμη στο οθωμανικό παρελθόν της πόλης στοχεύει στη στασιμότητα των δρώντων υποκειμένων και προβάλει μια ισχυρή ταυτότητα της πόλης που είναι αναγκαία να προβληθεί σε συνθήκες αβεβαιότητας, κρίσης ή ρήξης.Στο δεύτερο μέρος εξετάζεται η παράγωγη πολιτισμική μνήμη των αναπαραστατικών μηχανισμών των ταινιών του Αγγελόπουλου. Ο Αγγελόπουλος στις ταινίες του διαπραγματεύεται το πρόσφατο παρελθόν του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, της Κατοχής και του Εμφυλίου. Η μνημονική συγκρότηση του χώρου και η μετάλλαξή του σε ομιχλώδες τοπίο δίνει τη δυνατότητα στο σκηνοθέτη να αποτυπώσει το συλλογικό τραύμα και τις ανεπίσημες μνήμες ορθώνοντας έναν αντίλογο στη σιωπή και στη λήθη. Τα δραματικά γεγονότα της δεκαετίας του 1940 πληγώνουν τη συλλογική μνήμη και την καθιστούν σιωπηλή. Η πολιτισμική μνήμη που παράγεται στις ταινίες αναιρεί τη τραυματική μνήμη και το τοπίο δρα καταπραϋντικά δημιουργώντας νησίδες μνήμης για τις γκρίζες ζώνες μνήμης, λήθης και σιωπής. Η πόλη στον Αγγελόπουλο είναι καθημερινή εμπειρία που περιέχει το παρελθόν και γι΄αυτό καταγράφει τη σύγχρονη πόλη στην μνημονική της διάσταση.