Μονισμός και δυϊσμός στον Πλάτωνα και στην πλατωνική παράδοση
Authors: Μπεμπεδέλης Γεώργιος 
Published: April 2023

Την κεντρικότερη θέση στην αρχαία φιλοσοφία κατέχει το ερώτημα των πρώτων αρχών, δηλ. των βασικών εκείνων αιτίων που ευθύνονται για το γίγνεσθαι του αισθητού κόσμου, ενώ το δικό τους είναι δεν εξαρτάται από καμιά άλλη πρότερη αρχή. Σύμφωνα με τον Σιμπλίκιο, ο όρος ἀρχή χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον Αναξίμανδρο με την έννοια της πρωταρχικής υποκείμενης υλικής αιτίας, την οποία ταύτισε με το ἄπειρον. Ο Αναξαγόρας εισάγει τον Νοῦν ως την αιτία που μορφοποιεί την υποκείμενη υλική αρχή και διακοσμεί το παν σε έναν αρμονικά διατεταγμένο “κόσμο”. Είναι ο Νοῦς και η ύλη ένα ζεύγος ανεξάρτητων πρώτων αρχών ή υπάρχει μία και μόνο θεμελιώδης αρχή, στην οποία μπορεί να αναχθεί η πολυμορφία του αισθητού κόσμου; Στην πρώτη περίπτωση μιλάμε για δυϊσμό, ενώ στη δεύτερη για μονισμό. Ο σκοπός της παρούσας εργασίας είναι να διατρέξει την πλατωνική φιλοσοφία από την εποχή του ιδρυτή της μέχρι τον τρίτο αιώνα μ.Χ. και να ερευνήσει πώς το ερώτημα αυτό απαντήθηκε πρώτα από τον ίδιο τον Πλάτωνα και κατόπιν από τους κύριους εκπροσώπους της πλατωνικής σκέψης μέχρι τον Πλωτίνο. Α. Στο πρώτο μέρος μελετήθηκαν οι πλατωνικοί διάλογοι, στους οποίους γίνεται αναφορά στις πρώτες αρχές, όπως ο Φαίδων, η Πολιτεία, ο Πολιτικός, ο Τίμαιος και ο Φίληβος. Επίσης ερευνήθηκε η σχέση του Πλάτωνα με την Πυθαγόρεια παράδοση. Στον Φαίδωνα ο Πλάτων θέτει για πρώτη φορά το πρόβλημα των πρώτων αρχών κάνοντας μια σαφή διάκριση ανάμεσα στα φυσικά μηχανιστικά αίτια και την βέλτιστη επιλογή μιας νοητικής αιτίας, η οποία θα οδηγήσει σε μεταγενέστερους διαλόγους στη διάκριση μεταξύ Νοῦ και Ἀνάγκης, της οποίας ο ρόλος ερευνήθηκε αναλυτικά. Παρά τον σημαντικό της ρόλο, η Ἀνάγκη δεν φαίνεται να αποτελεί για τον Πλάτωνα μια πρώτη αρχή, όπως συμβαίνει για παράδειγμα αργότερα στον Πλούταρχο. Το κυρίαρχο μοντέλο που διαμορφώνεται στον Τίμαιο είναι ένα μοντέλο τριών αρχών: Η πρώτη είναι ο Νοῦς, δημιουργός, ποιητής ή πατήρ του παντός, που χρησιμοποιώντας ως μοντέλο το μόνιμον καὶ βέβαιον παράδειγμα, μορφοποιεί την ὑποδοχή ή χώρα, το εντελώς άμορφο υλικό υπόστρωμα που δέχεται τη γονιμοποιητική δράση του παραδείγματος. Στον Φίληβο ο Πλάτων εισάγει τα πυθαγόρεια ‘γένη᾽ του πέρατος και του ἀπείρου, από την μίξη των οποίων δημιουργείται το παν. Όπως μας πληροφορεί ο Αριστοτέλης, ο Πλάτων χρησιμοποίησε για την υλική αρχή του ἀπείρου τον γενικό όρο ἀόριστος δυάς, παράλληλα με τον όρο μέγα καὶ μικρόν. Στον Φίληβο ο Πλάτων εισάγει επίσης την αιτία, η οποία προκαλεί τη μίξη του πέρατος και του απείρου. Αυτή είναι o Νοῦς, που αποκαλείται επίσης Φρόνησις ή Σοφία. Έτσι έχουμε κι εδώ τρεις παρατακτικές αρχές, οι οποίες προσφέρουν ένα προηγούμενο για την Αριστοτελική ανάλυση της φύσης με όρους ποιητικού, ειδητικού και υλικού αιτίου.Παράλληλα με το κυρίαρχο αυτό πλατωνικό μοντέλο, ένα δεύτερο δυϊστικό σχήμα, πυθαγόρειο στην προέλευσή του, παίζει πρωταρχικό ρόλο στην περίοδο αυτή. Όπως μας πληροφορεί ο Αριστοτέλης, οι Πυθαγόρειοι κατέτασσαν σε ένα πίνακα δύο συστοιχιών τα διάφορα ζεύγη δύο ενάντιων κοσμικών αρχών. Η σύσταση του κόσμου οφείλεται στις δύο αυτές αρχές που δεν είναι ισοσθενείς, αλλά αξιακά ιεραρχημένες, και η πρώτη μορφοποιεί την δεύτερη.Παρά την δυϊστική του προσέγγιση, ο Πλάτων αφήνει περιθώρια για μια μονιστική θεώρηση, ιδιαίτερα στην Πολιτεία, όπου η γλώσσα που μεταχειρίζεται για να περιγράψει το Ἀγαθόν προξενεί την εντύπωση πως αυτό αποτελεί τη μια και μοναδική πρώτη αρχή, η οποία είναι υπεύθυνη τόσο για τον νοητό, όσο και για τον αισθητό κόσμο. Η σχέση του Πλάτωνα με την παρμενίδεια παράδοση ήταν πάντα στενή και ήδη από την εποχή της αρχαίας Ακαδημίας, το Ἀγαθόν είχε ταυτιστεί με το πυθαγόρειο Ἕν. Μολονότι ο Πλάτων κινείται προς μια δυϊστική κατεύθυνση, διατηρούσε πάντοτε επιφυλάξεις απέναντι σε έναν ριζικό δυϊσμό. Αυτή η ασάφεια αποτελεί την αιτία που καθ᾽ όλη τη διάρκεια της πλατωνικής παράδοσης έχουμε δύο παράλληλα ρεύματα μονισμού και δυϊσμού, που συχνά αντιμάχονται το ένα το άλλο. Β. Αυτά ερευνήθηκαν στο δεύτερο μέρος, που περιλαμβάνει τους κυριότερους εκπροσώπους της περιόδου που είναι γνωστή ως Μέσος Πλατωνισμός. Χάρη στο πολύτιμο και εκτενέστατο υπόμνημα του Σιμπλίκιου στα Φυσικά του Αριστοτέλη, έχει φθάσει σ᾽ εμάς ένα σημαντικό απόσπασμα του Ευδώρου, που αποτελεί μια από τις πρώτες σωζόμενες καθαρές διατυπώσεις μιας μονιστικής παράδοσης. Στο απόσπασμα αυτό ο Εύδωρος, αναφερόμενος στην πυθαγόρεια μεταφυσική, κάνει μια σαφή διάκριση ανάμεσα σε δύο ἕν: το πρώτο Ἕν αποτελεί την ἀρχήν τῶν πάντων ενώ το δεύτερο ἕν αποτελεί μαζί με την ἀόριστον δυάδα το βασικό ζεύγος κάτω από το οποίο τάσσονται όλα τα ζεύγη των εναντίων. Λίγο μεταγενέστερος του Ευδώρου είναι ο Φίλων ο Ιουδαίος, μια από τις πιο αξιοσημείωτες φιλοσοφικές μορφές του τέλους του Ελληνιστικού κόσμου με πολύ πλούσιο συγγραφικό έργο. Όπως για τους Στωικούς, έτσι και για τον Φίλωνα ή έννοια του λόγου είναι κεντρικής σημασίας. Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό στη φιλοσοφία του είναι πως αντλεί το περιεχόμενο του λόγου από τον νοητό κόσμο των Ιδεών και ταυτίζει τον στωικό λόγο με το παράδειγμα του Τιμαίου. Ο Φίλων κάνει μια σαφή διάκριση ανάμεσα στον ἀνωτάτω καὶ πατέρα τῶν ὅλων θεόν και τον ἐκείνου λόγον, τον οποίο ονομάζει δεύτερον θεόν, κἀνοντας σαφή τη σύνδεση με το πρώτο και δεύτερο ἕν του Ευδώρου, καθώς και με τον πρώτο και δεύτερο θεό του Νουμηνίου. Αν θέλει κανείς να έχει μια καλή εικόνα της θεωρίας του Πλουτάρχου για τις πρώτες αρχές, μια καλή αφετηρία, είναι τα έργα του Περὶ Ἴσιδος καὶ Ὀσίριδος και Περὶ τῆς ἐν Τιμαίῳ Ψυχογονίας. Για τον Πλούταρχο δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία πως ο Πλάτων πρεσβεύει έναν δυϊσμό αγαθής και κακής αρχής. Τονίζει πως η ύλη δεν γεννήθηκε, αλλά υπήρχε σε μια κατάσταση ἀκοσμίας, έτοιμη να δεχθεί την μορφοποιητική επέμβαση του δημιουργού. Η ακανόνιστη κίνηση της ύλης υποδηλώνει την ἀναρμοστία μιας ψυχῆς οὐκ ἐχούσης λόγον, η οποία προϋπήρχε του κόσμου μαζί με το ασύστατο υλικό του υπόστρωμα. Για να υποστηρίξει την ύπαρξη μιας προκοσμικής άλογης ψυχής, ο Πλούταρχος ανατρέχει σε μια σειρά σχετικών πλατωνικών χωρίων από τον Θεαίτητο, την Πολιτεία, τον Πολιτικό, τον Φίληβο, τον Τίμαιο και τους Νόμους. Έτσι, το μεταφυσικό σύστημα του Πλουτάρχου περιλαμβάνει τρείς αρχές. Αυτές δεν είναι οι τρεις συνήθεις αρχές του Πλάτωνα, Θεός-παράδειγμα-ύλη, οι οποίες ανάγονται σε δύο μετά τη συγχώνευση του παραδείγματος με τον Θεό, αλλά έχουμε μια τρίτη σαφώς διακριτή αρχή, την προκοσμική άλογη ψυχή, ως αναγκαία συνθήκη για την ύπαρξη του κακού στον κόσμο. Έτσι λοιπόν, θα ήταν ίσως ορθότερο να προσδιορίζεται ως δυϊσμός των ενάντιων ενεργητικών αρχών και όχι απλά ως δυϊσμός. Οι εκπρόσωποι του Πλατωνισμού στην Αθήνα του δεύτερου αιώνα ήταν κατά κανόνα ακόλουθοι της φιλοσοφίας του Πλουτάρχου. Ο Αττικός, παρόλο που έχουμε ελάχιστες πληροφορίες για τη ζωή του, φαίνεται να είναι η κυρίαρχη μορφή. Ήδη κατά την εποχή των άμεσων διαδόχων του Πλάτωνα, η κοσμογονία του Τιμαίου είχε ερμηνευθεί αλληγορικά, δηλ. ως μια μυθολογική αφήγηση που παρουσιάζει ως μια δημιουργική διαδικασία ἐν χρόνῳ μια πλήρως συγχρονική πραγματικότητα. Ο Αττικός, ακολουθώντας πιστά τον Πλούταρχο σ᾽ αυτή τη διαμάχη, υπεραμύνεται της εν χρόνω γένεσης του Τιμαίου και αντιστέκεται σθεναρά στην αλληγορική ερμηνεία. Αυτό συνεπάγεται την ύπαρξη μιας προκοσμικής κατάστασης, κατά την οποία συνυπάρχει η αδιαμόρφωτη ύλη με την κακεργέτιν ψυχήν. Όπως και ο Πλούταρχος, έτσι και ο Αττικός ακολουθεί τον δυϊσμό των δύο ενάντιων ενεργητικών αρχών. Χαρακτηριστικός εκπρόσωπος του Νεοπυθαγορισμού είναι ο Μοδέρατος από τα Γάδειρα, ο οποίος φαίνεται να εισηγείται ένα σύστημα τριών ἕν. Το πρώτο ἕν υπερβαίνει το εἶναι καὶ πᾶσαν οὐσίαν, το δεύτερο είναι το ὄντως ὂν καὶ νοητὸν, δηλ. τα εἴδη, ενώ το τρίτο είναι το ψυχικόν που μετέχει στο ἕν και στα εἴδη. Κάτω από αυτό εκτείνεται η έσχατη φύση των αισθητών, η οποία είναι απείκασμα των ειδών. Αυτό φαίνεται να στερεί τον Πλωτίνο από την πρωτοτυπία του μεταφυσικού του σχήματος, το οποίο δεν πρέπει να θεωρείται ως μια απομονωμένη φιλοσοφική παραγωγή, αλλά ως η κατάληξη μιας μακράς διαχρονικής επεξεργασίας.Ένας σημαντικός κρίκος της διαχρονικής αυτής επεξεργασίας είναι ο Νικόμαχος ο Γερασηνός. Το σύγγραμμα, στο οποίο οφείλεται η ακτινοβολία του Νικομάχου είναι αναμφίβολα η Ἀριθμητική Εἰσαγωγή. Η αριθμητική, που είναι ἀρχή καὶ ῥίζα καὶ μητέρα των άλλων μαθημάτων, προϋπάρχει στη διάνοια του τεχνίτη θεού ως κοσμικός καὶ παραδειγματικός λόγος, τον οποίο ο δημιουργός χρησιμοποιεί ως προκέντημα και αρχέτυπον παράδειγμα για να μορφοποιήσει την ύλη και να διακοσμήσει το παν. Είναι εμφανής η σχέση με την κοσμολογία του Τιμαίου, με την αριθμητική να ταυτίζεται με το παράδειγμα, ή αλλιώς οι αριθμοί με τις ιδέες. Στην Ἀριθμητική Εἰσαγωγή δεν υπάρχει δυνατότητα ανίχνευσης μονιστικών τάσεων. Κάτι τέτοιο θα πρέπει να αναζητηθεί σε ένα άλλο σημαντικό έργο του, τα Θεολογούμενα τῆς Ἀριθμητικῆς, στο οποίο ασχολείται με τη μεταφυσική διάσταση των αριθμών. Εδώ η μονάς ταυτίζεται με τον θεό, μέσα στον οποίο εμπεριέχονται εν δυνάμει όλα όσα εν ενεργεία είναι αντίθετα. Εκείνο το όνομα που είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστικό για την μονάδα είναι το όνομα ἀρσενόθηλυς. Η ἀρσενόθηλυς μονάς περιλαμβάνει σπερματικά το ἄρρεν και το θῆλυ. Είναι πατήρ καὶ μήτηρ, ὕλης καὶ εἴδους λόγον ἔχουσα, άρα η ὕλη δεν είναι μια ανεξάρτητη πρώτη αρχή αλλά προέρχεται από την μονάδα μαζί με το εἶδος που την μορφοποιεί. Ο Νεοπυθαγόρειος Νουμήνιος από την Απάμεια της Συρίας είναι ίσως η πιο συναρπαστική φυσιογνωμία της φιλοσοφίας του δεύτερου αιώνα. Σύμφωνα με τον Νουμήνιο, η αιτία για τον κατακερματισμό του Πλάτωνα από τους διαδόχους του ήταν ότι δεν κατανόησαν την διδασκαλία του για τους “τρεις θεούς”. Εδώ ο Νουμήνιος αναφέρεται στους “τρεις βασιλείς” της περίφημης περικοπής της ψευδοπλατωνικής δεύτερης επιστολής (312e1-4). Το απόσπασμα αυτό είχε μεγάλη απήχηση, όχι μόνο στους πλατωνικούς, αλλά και στους χριστιανικούς κύκλους της εποχής του Μέσου Πλατωνισμού. Το κοσμολογικό μοντέλο του Νουμηνίου, όσον αφορά τις δυο πρώτες αρχές του, προκύπτει ως προϊόν συνδυασμού των δύο κορυφαίων πλατωνικών διαλόγων της Πολιτείας και του Τιμαίου, οι οποίοι παρέχουν τον πρώτο και δεύτερο θεό ως ἀγαθοῦ ἰδέαν και ἀγαθόν δημιουργόν αντίστοιχα. Ο δεύτερος θεός έχει διπλή δράση, στρεφόμενος τόσο προς τα νοητά όσο και προς τα αισθητά. Και είναι μέσα από τη στροφή του προς τα αισθητά που μεταβάλλεται στον τρίτο εκδηλώνοντας έτσι τη δική του κατώτερη όψη. Σύμφωνα με τον Νουμήνιο, η ύλη δεν έχει αρχή, αλλά θα πρέπει να θεωρηθεί ως συνυπάρχουσα με τον Θεό, ο οποίος της προσέδωσε τάξη. Έτσι, η μεταφυσική σκέψη του έχει δύο κύρια χαρακτηριστικά: α. μια κατακόρυφη ιεράρχηση τριών αρχών και β. μια κατηγορηματική θέση για την προΰπαρξη της ύλης. Στα κείμενα του Πλωτίνου συναντούμε αρκετές απηχήσεις της διδασκαλίας του Νουμηνίου, αλλά αντίθετα προς αυτόν, το μοντέλο των πρώτων αρχών παύει να είναι δυϊστικό. Οι Ἐννεάδες μας παρουσιάζουν ένα μεταφυσικό μοντέλο συστηματικά ανεπτυγμένο υπό το φως του απολύτου Ἑνός, που βρίσκεται επέκεινα νοῦ και οὐσίας, από το οποίο τα πάντα προέρχονται και στο οποίο τελικά κατατείνουν. Το Ἕν-Ἀγαθόν, ο Νοῦς και η Ψυχή αποτελούν τις τρεις κατακόρυφα αναπτυγμένες ὑποστάσεις, γύρω από τις οποίες διαρθρώνεται το οντολογικό του σχήμα, στο οποίο ο αισθητός κόσμος κατέχει την έσχατη βαθμίδα.Η θεωρία των τριών ὑποστάσεων είχε μεγάλη απήχηση στους πρώτους εκκλησιαστικούς συγγραφείς και συνδέεται πολύ στενά με το χριστιανικό δόγμα του τριαδικού Θεού. Τα τρία ἕν του Μοδεράτου, οι τρεις Θεοί του Νουμηνίου, οι τρεις Ὑποστάσεις του Πλωτίνου ή τα τρία πρόσωπα της Ἁγίας Τριάδας φαίνεται να είναι διαφορετικές όψεις μιας φιλοσοφικής παράδοσης που οι απαρχές της φτάνουν τελικά ως τον ίδιο τον Πλάτωνα, ο οποίος ερμηνεύεται πλέον ως ο εισηγητής ενός ιεραρχικού μοντέλου, όπου τα πάντα προέρχονται από μια και μόνη, εντελώς ενιαία πρώτη Αρχή. Ίσως όμως η πιο ξεχωριστή συνεισφορά του Πλωτίνου στην πλατωνική σκέψη, είναι πως η μία και μόνη αυτή Αρχή αποκαλύπτεται τελικά ως η φύση της ίδιας της ψυχής. Το φιλοσοφούν υποκείμενο δεν είναι διαφορετικό από το αντικείμενο της αναζήτησής του. Η ανάβαση στο Ένα αποδεικνύεται τελικά επιστροφή στο Εγώ! Και όπως καταλήγει στην Περί Τἀγαθού ή τοῦ Ἑνός πραγματεία του, αντλώντας χαρακτηριστικά από την Πολιτεία του Πλάτωνα, εδώ είναι πια το τέλος τῆς πορείας (Πολ. 532e3).