Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης (1944)
Authors: Σκαλιδάκης Ιωάννης 
Published: August 2021

Η μελέτη επιχείρησε να ερευνήσει το οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό υπόβαθρο της συγκρότησης μιας νέας μορφής εξουσίας –της Πολιτικής Επιτροπής Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ)– μέσα στην κατεχόμενη από τον Άξονα Ελλάδα. Όπως δηλώνεται και στον τίτλο της, πρόκειται για μια ιστορική μελέτη των όρων –οικονομικών, κοινωνικών και πολιτικών– που έκαναν όχι μόνο δυνατή αλλά και αναγκαία τη δημιουργία και τη λειτουργία ενός κεντρικού πολιτικού οργάνου στην επικράτεια της Ελεύθερης Ελλάδας. Η εξέλιξη της έρευνας έκανε εμφανές το ιδιαίτερο βάρος που είχε η σταδιακή συγκρότηση και ενοποίηση της απελευθερωμένης ζώνης, γνωστής ως Ελεύθερης Ελλάδας, στη δημιουργία της ΠΕΕΑ ως εκδοχής μιας αναγκαίας μορφής διοίκησης και συντονισμού, δηλαδή εξουσίας. Το βασικό ερώτημα ήταν το εξής: ποιος ο λόγος δημιουργίας της ΠΕΕΑ; Η βασική αντίληψη –που οδήγησε στις μεθοδολογικές επιλογές– ήταν η όποια απάντηση να μην περιοριστεί στο επίπεδο της πολιτικής ιστορίας, της ερμηνείας δηλαδή των προθέσεων και των συνεπειών της δράσης των πολιτικών υποκειμένων, αλλά να λάβει υπόψη της τους οικονομικούς όρους και προϋποθέσεις του εγχειρήματος και την κοινωνική του απήχηση. Ακολουθήθηκαν οι μέθοδοι της κοινωνικής ιστορίας, με την έννοια της προσπάθειας κατανόησης των οικονομικών και κοινωνικών λειτουργιών, στις οποίες στηρίζονται κάθε φορά οι συλλογικές αντιλήψεις και δράσεις. Συνδυάστηκαν δε με την πολιτική ιστορία και με στοιχεία οικονομικής ιστορίας. Η πρωτοτυπία της παρούσας μελέτης έγκειται στην προσπάθεια ερμηνείας της ιστορίας της Αντίστασης της περιόδου 1943-1944, με βασικούς πυλώνες την Ελεύθερη Ελλάδα και την ΠΕΕΑ, όχι μόνο με πολιτικούς αλλά και με οικονομικούς και κοινωνικούς όρους. Ως συμπέρασμα, αναδείχτηκε η βαρύτητα της οικονομικής διάστασης, αρχικά με τη μορφή της ανάγκης υπεράσπισης της αγροτικής παραγωγής στη μαζικοποίηση της ένοπλης Αντίστασης με αποτέλεσμα τη συγκρότηση της Ελεύθερης Ελλάδας. Η επικράτεια αυτή υπήρξε σχετικά αυτάρκης και η παραγωγική της δυνατότητα ήταν ικανή να στηρίξει έναν στρατό όπως ο ΕΛΑΣ και έναν οιονεί κρατικό μηχανισμό, όπως αυτός μετεξελίχτηκε από τις εαμικές οργανώσεις στο διοικητικό πλέγμα της ΠΕΕΑ. Η ίδια η λειτουργία αυτού του αυτόνομου οικονομικού χώρου, οι ανάγκες ανταλλαγής εντός του και με την κατεχόμενη χώρα, ο οικονομικός έλεγχος εκ μέρους του ΕΛΑΣ και της ΠΕΕΑ, οι ανάγκες που γεννούσε η ανταλλαγή σε είδος και ο συνδυασμός αυτής με τις κάθε είδους συναλλαγές, ατομικές και συλλογικές, που πραγματοποιούνταν μέσω επιτροπών και συνεταιρισμών, όλα αυτά οδήγησαν στη συγκρότηση ενός οικονομικού και κοινωνικού πλέγματος που δεν ήταν άλλο από το ΕΑΜ, όπως διαμορφώθηκε στις ελεύθερες περιοχές. Από εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα μετεξελίχτηκε σε μια ιδιότυπη μορφή κοινωνικής συγκρότησης με κρατικά χαρακτηριστικά και σε αυτό οι οικονομικές πραγματικότητες διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο. Μέσα στο πλαίσιο αυτό, πάρθηκαν τόσο οι κεντρικές πολιτικές αποφάσεις όσο και οι ειδικές πρωτοβουλίες με το βλέμμα στην περίοδο μετά την απελευθέρωση της χώρας, δηλαδή διαμορφώθηκαν οι πολιτικοί στόχοι του ΕΑΜ και μορφοποιήθηκε η πολιτική γραμμή της εθνικής ενότητας, ως μέσο για την εκδίωξη του κατακτητή και τη διασφάλιση των όρων για την κατάκτηση των δημοκρατικών ελευθεριών. Από την άλλη πλευρά, η σταδιακή αλλά γοργή συγκρότηση ενός ενιαίου απελευθερωμένου χώρου απαιτούσε εκ των πραγμάτων μια μορφή εξουσίας. Για το λόγο αυτό και αξιοποιώντας τις πρότερες εμπειρίες σχηματίστηκε η ΠΕΕΑ, όχι μόνο ως διαπραγματευτικό χαρτί για την επίσπευση των πολιτικών διαπραγματεύσεων αλλά και ως αναγκαίο εργαλείο διοίκησης ενός μεγάλου, οικονομικά αυτόνομου χώρου, σε πόλεμο με τον κατεχόμενο περίγυρό του.