Regional unevenness and youth not in employment education or training (NEET) in the Mediterranean European South
Authors: Εμμανουήλ Ευστρατία 
Published: August 2024

Οι κοινωνικοοικονομικές μεταρρυθμίσεις που σταδιακά εφαρμόστηκαν τις τελευταίες δεκαετίες και επιταχύνθηκαν από τις πρόσφατες και διαδοχικές κρίσεις, είχαν σημαντικές συνέπειες στην οικονομία και την κοινωνία. Ο αντίκτυπος των κρίσεων αυτών ήταν πολύ μεγάλος στις νεανικές αγορές εργασίας, ειδικά σε αυτές του Ευρωπαϊκού Μεσογειακού Νότου, με κύρια χαρακτηριστικά τη μεγάλη δυσκολία εισόδου στην αγορά εργασίας, την αυξανόμενη εργασιακή ευελιξία και επισφάλεια και την ανεπάρκεια στοχευμένων πολιτικών. Συγκεκριμένα, η ανεργία των νέων, η οποία έφτασε το 2013 στο υψηλότερο επίπεδο από την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ), οδήγησε την Ένωση να εισαγάγει το ακρωνύμιο "NEET" (Not in Employment, Education or Training) θέλοντας να δώσει έμφαση στα νεαρά άτομα που είναι εκτός απασχόλησης, εκπαίδευσης ή κατάρτισης. Η ευαλωτότητα των νέων δεν αποδίδεται αποκλειστικά και μόνο από το αν βρίσκονται σε κατάσταση ΝΕΕΤ καθώς νέες / νέοι εργαζόμενες/ εργαζόμενοι που απασχολούνται με όρους ακούσιας ευέλικτης απασχόλησης είναι επίσης σε δυσχερή ή επισφαλή θέση. Η μείωση των μισθών, η αύξηση της φτώχειας καθώς οι πιο εντατικές ευέλικτες ρυθμίσεις εργασίας, που εισήχθησαν κυρίως μετά τα δεκαετία του 1970 - και πιο εντατικά από τη δεκαετία του 1990- με επίσημο στόχο τη μείωση της ανεργίας μέσω της προσαρμογής του μεγέθους του εργατικού δυναμικού στις διακυμάνσεις του επιχειρηματικού κύκλου, φαίνεται πως δημιούργησαν και συνεχίζουν να δημιουργούν σημαντικές συνθήκες επισφάλειας για τη νεολαία.Προκειμένου να αντιμετωπιστούν σε κάποιο βαθμό τα προβλήματα που είχε προκαλέσει η πρόσφατη Μεγάλη Ύφεση (Great Recession) στις νεανικές αγορές εργασίας, τα κράτη μέλη της ΕΕ δεσμεύτηκαν να εφαρμόσουν το σχέδιο δράσης "Εγγυήσεις για τη νεολαία" (Youth Guarantee - YG). To εν λόγω σχέδιο εντάσσεται στο πλαίσιο της Στρατηγικής της ΕΕ για τη νεολαία 2010-2018, σε συνέχεια της σχετικής σύστασης του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου (Απρίλιος 2013). Σκοπός του σχεδίου δράσης ήταν η διασφάλιση ότι όλοι οι νέοι ηλικίας κάτω των 25 ετών θα λαμβάνουν μια ποιοτική προσφορά απασχόλησης, συνεχιζόμενης εκπαίδευσης, μαθητείας ή πρακτικής άσκησης εντός τεσσάρων μηνών από τη στιγμή που θα μείνουν άνεργοι ή θα εγκαταλείψουν την επίσημη εκπαίδευση. Μετά το πρώτο πανδημικό σοκ, το Youth Guarantee αντικαταστάθηκε από την ενισχυμένη έκδοσή του, το 2020, για να συμβάλει πιο αποτελεσματικά στη δημιουργία ευκαιριών απασχόλησης (και απασχολησιμότητας) για τους νέους (έως 29 ετών) καθώς οι συνέπειες της πανδημίας προστέθηκαν σε ένα ήδη δυσμενές κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο. Τα παραπάνω αποκτούν ειδική βαρύτητα στις περιφέρειες του Ευρωπαϊκού Μεσογειακού Νότου. Αυτή η πολιτική Εγγυήσεων νεανικής απασχολησιμότητας βασίζεται και αντλεί από τις πολιτικές workfare (απασχόλησης-πρόνοιας ή πρόνοιας μέσω απασχόλησης) και περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα μέτρων στήριξης που χρησιμεύουν ως ομπρέλα για τη μετάβαση των νέων στην ενήλικη ζωή, με αμφιλεγόμενα ωστόσο, αποτελέσματα. Επίσης, οι Ευρωπαϊκές πολιτικές μπροστά στις προκλήσεις των δίδυμων μεταβάσεων (δηλ. ψηφιακή μετάβαση και ενεργειακή μετάβαση), οι οποίες επιταχύνθηκαν μετά την πανδημία και την ενεργειακή κρίση του 2022, έθεσαν στο επίκεντρο του ενδιαφέροντός τους, τις δεξιότητες του εργατικού δυναμικού και των νέων ειδικότερα. Όροι όπως reskilling (βλ. επανεκπαίδευση – επανακατάρτιση) και upskilling (βλ.αναβάθμιση των δεξιοτήτων) αποτελούν βασικούς παράγοντες της τρέχουσας πολιτικής συζήτησης για την ψηφιακή και την ενεργειακή μετάβαση. Ωστόσο, καθώς η ανάπτυξη δεξιοτήτων είναι μια εγγενώς κοινωνική διαδικασία, που δημιουργείται και διατηρείται από ιεραρχικές σχέσεις εξουσίας εντός και εκτός της αγοράς εργασίας, οι υπερβολικές προσδοκίες για τον ρόλο των δεξιοτήτων και τις ευκαιρίες που αυτές που αυτές δημιουργούν στην αγορά εργασίας πρέπει να επανεξεταστούν κάτω από ένα κριτικό θεωρητικό και μεθοδολογικό πλαίσιο.Η παρούσα διατριβή είναι γραμμένη στα Αγγλικά και ακολουθεί το πρότυπο thesis-by-publication. Το κύριο σώμα της είναι χωρισμένο σε οκτώ διακριτά κεφάλαια (συμπεριλαμβανομένης της Εισαγωγής), ενώ περιλαμβάνει τρία κεφάλαια στο Παράρτημα με επιπλέον ερευνητικό υλικό, αποτελέσματα και τα ερωτηματολόγια της έρευνας. Πιο αναλυτικά, το κύριο σώμα της διατριβής αποτελείται από άρθρα τα οποία είτε είναι ήδη δημοσιευμένα, είτε πρόκειται να υποβληθούν σύντομα, ενώ στο τέλος βρίσκονται το ερωτηματολόγιο και οι ερωτήσεις για τις ημι-δομημένες συνεντεύξεις με τους εμπειρογνώμονες για την αγορά εργασίας και την Εγγύηση για τη νεολαία.Στο επίπεδο της θεωρητικής συμβολής, η διατριβή ακολουθεί βασικές αρχές και έννοιες της Γεωγραφικής Πολιτικής Οικονομίας και της Εξελικτικής Οικονομικής Γεωγραφίας. Με βάση αυτές, η παρούσα διατριβή εξετάζει την άνιση γεωγραφία της νεανικής επισφάλειας μέσω διάφορων αλλά εως τωρα μη-αλληλένδετων εννοιών όπως είναι η Aνθεκτικότητα και η έννοια του Workfare. Οι έννοιες αυτές ιδωμένες υπό το πρίσμα της Γεωγραφικής Πολιτικής Οικονομίας και της Εξελικτικής Οικονομικής Γεωγραφίας ενώ αναγνωρίζουν τον ηγεμονικό ρόλο του καπιταλισμού, ταυτόχρονα αναδεικνύουν την αναπαραγωγή των κοινωνικο-χωρικών ανισοτήτων με αέναο τρόπο. Έτσι, η προσαρμοστικότητα, η ανθεκτικότητα, η εξάρτηση από τη διαδρομή, το θεσμικό πλαίσιο και τα χωρικά φαινόμενα «εγκλωβισμού»- ‘lock-in', έχουν ως στόχο να τονίσουν τους τρόπους με τους οποίους οι γεωγραφικές διαμορφώσεις της οικονομικής δραστηριότητας, αναδύονται και μεταβάλλονται με την πάροδο του χρόνου, καθώς και τις διαδικασίες και τους μηχανισμούς που έχουν «εξελικτικό» χαρακτήρα. Ακόμα, η έννοια του Workfare αν και αναλύει τη σημασία των κοινωνικών θεσμών για την οικονομία και την κοινωνία, στην παρούσα διατριβή δίνει μεγάλη έμφαση στις κοινωνικο-χωρικές ανισότητες που αναπαράγει. Έτσι, η αγορά εργασίας θεωρείται ως ένας σύνθετος γεωγραφικός χώρος όπου εξαρτάται από το κοινωνικό υπόβαθρο, τη γεωγραφική θέση και την οικονομική ισχύ, παρά ένας αφηρημένος χώρος που καταλαμβάνεται από αυτόνομα άτομα που έχουν ίσες ευκαιρίες. Σε αυτό το πλαίσιο, στην παρούσα διατριβή και ο ρόλος των δεξιοτήτων, της εκπαίδευσης και των πιθανών αναντιστοιχιών δεν εξετάζονται υπό το πρίσμα της θεωριών καθοδηγούμενων από την αγορά (π.χ. θεωρία του Ανθρώπινου Κεφαλαίου) όπου η ιδέα της αυτό-επένδυσης με τη μορφή της εκπαίδευσης καθιστά τους αποφοίτους υπεύθυνους για την ατομική επιτυχία ή αποτυχία. Ως εκ τούτου, ο ρόλος των δεξιοτήτων και της εκπαίδευσης επιβεβαιώνει τη σημασία του χώρου και της πολιτικής οικονομίας, καθώς η διατριβή αναδεικνύει ότι οι δεξιότητες και η εργασία επηρεάζονται διαρκώς από ευρύτερες διαδικασίες, συμπεριλαμβανομένων των δημογραφικών και κοινωνικοοικονομικών αλλαγών, των θεσμικών ρυθμίσεων και του πεδίου της κοινωνικής αναπαραγωγής.Στόχος της είναι i) η μελέτη της άνισης γεωγραφία της νεανικής επισφάλειας των νέων ΝΕΕΤ στον μεσογειακό ευρωπαϊκό Νότο και ii) η παραγωγή ενός χωρικά ευαίσθητου εννοιολογικού πλαισίου σχετικά με την αλληλεπίδραση μεταξύ της πολιτικής της Εγγύησης για τη νεολαία, της ελαστικοποίησης της εργασίας και της (υψηλής/χαμηλής) περιφερειακής ανθεκτικότητας. Συγκεκριμένα μέσω μιας ολοκληρωμένης διαπεριφερειακής ανάλυσης μελετάται το προφίλ και η κατανομή των ΝΕΕΤ (νέων εκτός απασχόλησης, εκπαίδευσης ή κατάρτισης), η εξάπλωση μορφών επισφαλούς ευέλικτης απασχόληση των νέων (βλ. προσωρινές και μερικής απασχόλησης θέσεις εργασίας), αλλά και ο ρόλος των δεξιοτήτων και της εκπαίδευσης. Παράλληλα αναλύεται ο αντίκτυπος της πιο πρόσφατης και ευρέως διαδεδομένης πολιτικής της Ε.Ε. για την απασχολησιμότητα των νέων (βλ. Youth Guarantee Action Plan).Μέσω της ανάλυσης αυτής, η διατριβή επιχειρεί μια εμπειρικά θεμελιωμένη εννοιολογική προσέγγιση της επισφάλειας της αγοράς εργασίας των νέων μέσω της διερεύνησης της ικανότητας των νεανικών αγορών εργασίας να αντέχουν τους κλυδωνισμούς "ανακάμπτοντας", "προχωρώντας" ή απλά παραμένοντας σε κατάσταση "υστέρησης" και της εισαγωγής του Youth Guarantee στο ευρύτερο πλαίσιο του Workfare και τη σύνδεσή του με την επισφάλεια. Με τον τρόπο αυτό εν τέλει αποκωδικοποιούνται οι διαδρομές της επισφάλειας των νεανικών αγορών εργασίας μέσω της σχέσης μεταξύ της περιφερειακής ανθεκτικότητας και του workfare. Ως εκ τούτου, η παρούσα διατριβή, συμβάλλει στην i) εμπεριστατωμένη συγκριτική και διαπεριφερειακή ανάλυση της ανεργίας των νέων, της αδράνειας και της επισφάλειας στον Μεσογειακό Νότο της ΕΕ, για την περίοδο μετά τη Μεγάλη Ύφεση και στην ii) συγκριτική θεωρητικοποίηση και σύνθεση δύο προηγουμένως ασύνδετων τμημάτων της βιβλιογραφίας: περιφερειακή ανθεκτικότητα και τις πολιτικές του workfare.Τα βασικά ερωτήματα της Διατριβής είναι:1. Με ποια έννοια υπάρχει πρόβλημα στις περιφερειακές αγορές εργασίας των νέων; Ποιο ρόλο παίζουν οι νέοι NEETs, η ελαστικοποίηση και η επισφάλεια;2. Πώς οι Εγγυήσεις για τη νεολαία, επηρεάζουν την (μη) επιτυχή μετάβαση από τη νεότητα στην ενηλικίωση και ποιον ρόλο παίζουν σε αυτό οι ευέλικτες ρυθμίσεις απασχόλησης και οι δεξιότητες;3. Ποιες επιπτώσεις έχει η πολιτική του workfare στους νέους; Ποιοι παράγοντες καθορίζουν την αλληλεπίδραση μεταξύ του workfare και της (υψηλής/χαμηλής) ανθεκτικότητας στις αγορές εργασίας των νέων;Τα ανωτέρω ερευνητικά ερωτήματα έρχονται να καλύψουν μία σειρά από κενά και να συνεισφέρουν σε θεματικές που δεν έχουν αποτελέσει αντικείμενο συστηματικής και ενδελεχούς έρευνας. Συγκεκριμένα, αν και υπάρχουν μελέτες για τις πολιτικές workfare στη μεταφορντική εποχή αλλά και πιο πρόσφατες, αυτές επικεντρώνονται σε χώρες εκτός του Νότου της Ε.Ε., (δηλ. σε χώρες όπως οι ΗΠΑ, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Δανία και τα Σκανδιναβικά κράτη), που έχουν παραδοσιακά αναπτύξει τέτοιες πολιτικές. Επίσης, οι εμπειρικές μελέτες που εστιάζουν στα πρόσφατα προγράμματα πολιτικής για τους νέους στον Νότο της Ε.Ε., δεν τοποθετούν τα ευρήματα τους κριτικά ως προς το ευρύτερο πλαίσιο του ‘workfare’ και ούτε υιοθετούν μια χωρικά-ευαίσθητη οπτική. Ακολούθως, οι μελέτες για τη νεολαία έχουν εν μέρει παραβλέψει τις πιθανές διασυνδέσεις με την περιφερειακήανθεκτικότητα, ενώ και οι μελέτες για την περιφερειακή ανάπτυξη έχουν παραμελήσει να εξετάσουν την ανθεκτικότητα και τις συνθήκες επισφάλειας των ευάλωτων νεανικών αγορών εργασίας, αλλά και θέματα που άπτονται των δεξιοτήτων και της εκπαίδευσης του εργατικού δυναμικού. Επιπλέον, ενώ υπάρχουν αρκετές αναλύσεις για την ανθεκτικότητα και τις ‘περιφέρειες που έχουν μείνει πίσω’ (left-behind regions) δεν υπάρχουν μέχρι σήμερα αναλύσεις που να συνδέουν την ανθεκτικότητα των νεανικών αγορών εργασίας με τις πολιτικές απασχολησιμότητας. Συνεπώς, η ανά χείρας διατριβή αποτελεί την πρώτη διατριβή στην αγγλική γλώσσα, με βάση μια εκτενή επισκόπηση σχετικών δημοσιεύσεων, που αναλύει και εννοιολογεί με συστηματικό τρόπο τις χωρικά ευαίσθητες προκλήσεις της νεανικής επισφάλειας στον Μεσογειακό Νότο της Ε.Ε.Μεθοδολογικά, η διατριβή εφάρμοσε μια προσέγγιση μικτών μεθόδων που χρησιμοποιεί ποσοτικά και ποιοτικά δεδομένα που συλλέγονται μέσω δευτερογενών πηγών αλλά και επιτόπιας έρευνας, με στόχο την πιο ολοκληρωμένη ερμηνεία των αποτελεσμάτων. Όσον αφορά τη δομή της, ξεκινάει με το θεωρητικό πλαίσιο (Κεφάλαιο 1), συνεχίζει με την εμπειρική ανάλυση (Κεφάλαια 2, 3, 4, 5 και 6) και καταλήγει σε ένα τελικό κεφάλαιο (Κεφάλαιο 7) το οποίο αναδεικνύει τις προκλήσεις που προέκυψαν κατά τη διάρκεια της έρευνας, αναλύει τα βασικά ευρήματα αλλά και τις νέες προκλήσεις λόγω των πρόσφατων γεγονότων (της πανδημίας, της Μεγάλης Παραίτησης και των δίδυμων μεταβάσεων) προτείνοντας νέα θέματα για περαιτέρω έρευνα, ενώ τα δύο κεφάλαια του Παραρτήματος συμπληρώνουν την έρευνα.Αναλυτικά, η διατριβή στο θεωρητικό-εννοιολογικό της μέρος εντάσσει την πολιτική του Youth Guarantee στο ευρύτερο πλαίσιο του Workfare και παρουσιάζει πώς οι πολιτικές αυτές για τους νέους και η επισφάλεια αλληλοεπηρεάζονται και πώς διαμορφώνεται η σχέση μεταξύ της ανθεκτικότητας και των ανωτέρω πολιτικών. Ανέδειξε ότι η ενσωμάτωση του workfare στις αγορές εργασίας των νέων δημιουργεί μια "συμβιωτική" σχέση με την επισφάλεια, διατηρώντας τον εφεδρικό στρατό νέων εργαζομένων που "εναλλάσσονται" μεταξύ ανεργίας, προσφορών workfare και υποαπασχόλησης. Επιπλέον, η σχέση μεταξύ της περιφερειακής ανθεκτικότητας και των πολιτικών workfare για τους νέους φαίνεται να είναι ιδιαίτερα ευαίσθητη γεωγραφικά και χρονικά. Υπό αυτή την έννοια, οι ανθεκτικές νεανικές αγορές εργασίας σε περιοχές που εξαρτώνται από τον τουρισμό αναπτύσσουν μια αδύναμη σχέση με τις πολιτικές workfare, αλλά έχουν μια ισχυρή σχέση με την επισφάλεια. Ωστόσο, οι ανθεκτικές αγορές εργασίας σε περιοχές που βρίσκονται ψηλά στον διεθνή καταμερισμό της εργασίας, σε συνδυασμό με ένα ισχυρό θεσμικό δίκτυο, εμφανίζουν ισχυρή σχέση με τις πολιτικές αυτές, η οποία μπορεί να οδηγήσει σε επιτυχείς μεταβάσεις για τους νέους. Αντίθετα, οι "καθυστερημένες" και απομακρυσμένες περιοχές που προσπαθούν να επιβιώσουν από τις διαδοχικές κρίσεις ή την παρατεταμένη ύφεση συνδέονται έντονα με τις προσφορές του workfare και την επισφάλεια. Μια πιο προσεκτική ματιά στη χρονική στιγμή της εφαρμογής αυτών των μέτρων δείχνει ότι η ικανότητα αντίστασης σε απρόβλεπτα σοκ συνδέεται με την επιστροφή της κοινωνικής πρόνοιας (welfare) και το "πάγωμα" του workfare. Η συνεκτίμηση της ανάγκης για καλές και καλά αμειβόμενες θέσεις εργασίας που προέκυψε μετά την πανδημία μπορεί να οδηγήσει σε ένα πιο ελπιδοφόρο μέλλον, κυρίως στις λιγότερο ανθεκτικές νεανικές αγορές εργασίας.Στα επόμενα κεφάλαια η διατριβή παρουσιάζει την εμπειρική έρευνα. Αρχικά αναλύονται τα δευτερογενή δεδομένα που αφορούν τους νέους ΝΕΕΤ σε περιφερειακό επίπεδο (NUTS ΙΙ) αλλά και συνεντεύξεις με βασικούς πληροφορητές της αγοράς εργασίας, για να εξεταστεί η σχέση των νέων εκτός απασχόλησης, εκπαίδευσης και κατάρτισης με την περιφερειακή ανθεκτικότητα. Μετά, με στόχο να αναλυθούν σε βάθος τα θέματα που σχετίζονται με τη νεανική ανεργία και αδράνεια, η διατριβή προχωρά σε μια αμιγώς ποιοτική έρευνα με τη μορφή συνεντεύξεων με νέους ΝΕΕΤ ή νέους που εναλλάσσονται μεταξύ ανεργίας και υποαπασχόλησης. Στη συνέχεια, αναλύονται δευτερογενή δεδομένα σε επίπεδο περιφερειών (NUTS ΙΙ), σχετικά με τη συνολική απασχόληση αλλά και τις επισφαλείς μορφές ευέλικτης απασχόλησης (βλ. μερική και προσωρινή) με σκοπό την ανάλυση της απόκρισης των πολλαπλών μορφών νεανικής απασχόλησης στις διαδοχικές κρίσεις (δηλ. την κρίση του 2009 έως και την περίοδο της πανδημίας της COVID-19). Μετά από τη σε βάθος μελέτη των συνθηκών στις νεανικές αγορές εργασίας στον Μεσογειακό Νότο της ΕΕ, το εμπειρικό μέρος ασχολήθηκε με την αξιολόγηση του αντίκτυπου της Ευρωπαϊκής πολιτικής Youth Guarantee, χρησιμοποιώντας δευτερογενή δεδομένα τα οποία συμπληρώνονται από συνεντεύξεις με βασικούς πληροφορητές (key informants) της πολιτικής αυτής. Το εμπειρικό μέρος ολοκληρώθηκε με την ανάλυση επίσης δευτερογενών δεδομένων σε επίπεδο περιφερειών (NUTS ΙΙ) σχετικά με τους βαθύτερους ερμηνευτικούς παράγοντες πίσω από χωρική κατανομή του επιπέδου δεξιοτήτων των εργαζομένων με υψηλή κατάρτιση ή εκπαιδευτικό επίπεδο.Τα βασικά ευρήματα της εμπειρικής ανάλυσης ανέδειξαν με σαφήνεια τις σύγχρονες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι νεανικές αγορές εργασίας. Αρχικά, τα ευρήματα έδειξαν κατά πόσο οι νεανικές αγορές εργασίας του Μεσογειακού Νότου της Ε.Ε. μπόρεσαν να αντέξουν τις διαδοχικές κρίσεις μετατοπιζόμενες «προς τα πίσω ή προς τα εμπρός», πηγαίνοντας, με άλλα λόγια, σε πιο βιώσιμες και ανοδικές αναπτυξιακές πορείες ή συνεχίζοντας σε έναν δρόμο οπισθοχώρησης και «υστέρησης». Ο πρώτος βασικός παράγοντας που καθόρισε την χαμηλή ανθεκτικότητα των περιφερειακών νεανικών αγορών εργασίας, είναι ο συνεχιζόμενος κατακερματισμός της αγοράς εργασίας ο οποίος σχετίζεται όχι μόνο με τον κατακερματισμό της παραγωγικής δομής αλλά και με τις διαφορετικές συνθήκες εργασίας. Αυτό σημαίνει ότι ενώ ορισμένοι εργαζόμενοι απολαμβάνουν σταθερή και ασφαλή σταδιοδρομία με καλές προοπτικές εξέλιξης, άλλοι αντιμετωπίζουν αστάθεια στην απασχόληση, εισοδηματική αβεβαιότητα και κακές προοπτικές σταδιοδρομίας. Όπως εντοπίστηκε, ο έντονος προσανατολισμός των νησιωτικών περιοχών προς τον τομέα του τουρισμού και την ευέλικτη αλλά επισφαλή απασχόληση αποτέλεσε μια μορφή "προσαρμοστικής ανθεκτικότητας" κατά τη διάρκεια της κρίσης χρέους. Ωστόσο, μετέπειτα αυτή η τακτική κατέστησε τις νεανικές αγορές εργασίας ευάλωτες στο «απρόβλεπτο σοκ» της πανδημίας. Επίσης, οι εξαρτήσεις από τοπικές ιδιαιτερότητες που σχετίζονται με την ιστορία και τη γεωγραφία των τόπων είχαν μεγάλο αντίκτυπο στις μεταβολές της απασχόλησης και της ανεργίας των νέων. Σημαντικό ρόλο σε αυτές τις πορείες παίζουν οι διαφοροποιημένες οικονομίες, τα δίκτυα υποδομών και οι τοπικοί θεσμοί, καθώς οι αγορές εργασίας που του δημόσιου τομέα και της γεωργία χαμηλής παραγωγικότητας. Έτσι, περιφέρειες αγροτικές κυρίως που «μένουν πίσω» και επίσης χρησιμοποιούν τον αγροτικό τομέα ως «δίχτυ ασφάλειας» δεν μπορούν να δημιουργήσουν πορείες ανάπτυξης.Οι διαρθρωτικές ελλείψεις ορισμένων οικονομιών λόγω της θέσης τους στους δι-εθνικούς καταμερισμούς εργασίας έχουν επίσης διαμορφώσει την ανθεκτικότητα των αγορών εργασίας των νέων. Για παράδειγμα, οι περιφέρειες που είναι πιο ευνοϊκά «τοποθετημένες» ως προς τους διεθνείς καταμερισμούς εργασίας, μπόρεσαν να "απορροφήσουν" τον αρνητικό αντίκτυπο των υφεσιακών πιέσεων. Τέλος, οι άτυπες πρακτικές, που συνδέονται με τους καθιερωμένους κοινωνικούς κανόνες και την πολυδιάστατη δράση των διαφόρων φορέων στις περιοχές μελέτης, αποτελεί επίσης σημαντικό παράγοντα ανθεκτικότητας. Η άτυπη απασχόληση – η οποία είναι εκτεταμένη στον Νότο της Ε.Ε., εκτός από μεροληπτικά στατιστικά αποτελέσματα σχετίζεται και με τους κοινωνικούς κανόνες αλλά και τον ρόλο της οικογένειας. Έτσι πρακτικές της άτυπης απασχόλησης αλλά και οι μικρές και οικογενειακές επιχειρήσεις θα μπορούσαν να αποτελέσουν εμπόδια για την ένταξη των νέων στις τοπικές αγορές εργασίας, λόγω της επικράτησης πρακτικών επισφαλούς απασχόλησης, αλλά και χαμηλών προοπτικών εξέλιξης της σταδιοδρομίας.Επίσης, καθοριστικός είναι και ο ρόλος των μη-τυπικών σχέσεων απασχόλησης στην ανθεκτικότητα των νεανικών αγορών εργασίας. Οι ελαστικές μορφές απασχόλησης, κυρίως επισφαλείς, συνεισφέρουν στην απορρόφηση των διακυμάνσεων του επιχειρηματικού κύκλου (καθώς οι νέοι προσλαμβάνονται και απολύονται εύκολα ανάλογα με τις ανάγκες του οικονομικού κύκλου), κυρίως στις εύρωστες περιφέρειες αλλά παρέχουν μια εφεδρεία στις εξαρτώμενες από τον τουρισμό αγορές εργασίας, αλλά και σε αυτές «που έχουν μείνει πίσω». Επίσης, η έρευνα ανέδειξε τη σημασία της αλληλο-σύνδεσης των πολλαπλών χωρικών κλιμάκων στην ανθεκτικότητα των νεανικών αγορών εργασίας. Έτσι, ο ρόλος των εθνικών τάσεων αποδείχτηκε σημαντικός ως προς την ανθεκτικότητα των νεανικών αγορών εργασίας κατά τη διάρκεια των περιόδων ύφεσης, ενώ τα περιφερειακά χαρακτηριστικά ήταν καθοριστικά για τη διαμόρφωση της πορείας ανάκαμψης πολλών περιφερειών (την περίοδο ανάκαμψης μεταξύ της κρίσης χρέους και της πανδημικής ύφεσης).Η ποιοτική έρευνα με τους ΝΕΕΤ και υποαπασχολούμενους ανέδειξε ζητήματα που σχετίζονται με τη δομική λειτουργία των νεανικών αγορών εργασίας και δευτερευόντως με τις πράξεις των ίδιων των νέων. Συγκεκριμένα, η ανάλυση έδειξε ότι οι περισσότεροι συμμετέχοντες επιθυμούσαν να δοθούν κίνητρα στους εργοδότες να προσλάβουν ή να εκπαιδεύσουν τους νέους, αλλά και ότι οι νέοι προσπαθούν να καθορίσουν τη ζωή τους μέσω των πράξεων τους. Στο ίδιο πλαίσιο, οι περισσότεροι από τους συμμετέχοντες θεωρούσαν ότι βρήκαν ή τουλάχιστον προσπάθησαν να βρουν δουλειά μέσω προσωπικών επαφών και όχι μέσω κρατικών θεσμών, ενώ πιστεύουν ότι το κράτος δεν τους βοηθάει να σχεδιάσουν το μέλλον τους και ότι η ύφεση στην οικονομία εξακολουθεί να διαιωνίζει τα προβλήματα απασχολησιμότητας που αντιμετωπίζουν.Στη συνέχεια, η μελέτη του αντίκτυπου της πολιτικής ‘Εγγύηση για τη νεολαία’ στις περιφέρειες της Ισπανίας και της Ιταλίας ανέδειξε τα θέματα που σχετίζονται με τη βοήθεια που παρέχει η πολιτική αυτή στους νέους να εισέλθουν στην αγορά εργασίας αλλά και τις συνθήκες που διαφοροποιούν την εφαρμογή της σε περιφερειακό επίπεδο. Η έρευνα κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τα προγράμματα απασχολησιμότητας, αν και έχουν σχεδιαστεί για την αντιμετώπιση της ανεργίας των νέων και της επισφάλειας, μπορεί στην πραγματικότητα να επιτείνουν την εργασιακή ανασφάλεια. Η έρευνα ανέδειξε σημαντικές προκλήσεις που σχετίζονται με την όχι καλή διαχείριση του μητρώου των εγγραφών των ωφελούμενων, το σχεδιασμό από ‘πάνω προς τα κάτω’, τη μη εξειδίκευση σε περιφερειακό επίπεδο και την αναποτελεσματική παρακολούθηση της εφαρμογής αυτών των προγραμμάτων. Πράγματι, ο μη αποτελεσματικός σχεδιασμός και η προβληματική εφαρμογή τους όσον αφορά στη βελτίωση της μακροπρόθεσμης ένταξης των νέων στην αγορά εργασίας μπορεί να αποδοθεί κατά πολλούς τρόπους στην προσωρινή (συχνά χαμηλά αμειβόμενη ή μερική απασχόληση) απασχόληση που προωθείται διαμέσου της πολιτικής. Η έρευνα επιβεβαιώνει ότι ο χαρακτήρας αυτής της πολιτικής ‘από την πλευρά της προσφοράς’ επιτείνει σε μεγάλο βαθμό την επισφάλεια, ενώ ταυτόχρονα πάσχει από θεσμικές και λειτουργικές αδυναμίες.Τέλος, η εμπειρική ανάλυση ανέδειξε την άνιση γεωγραφία της αντιστοίχισης των επαγγελμάτων χαμηλών, μεσαίων και υψηλών δεξιοτήτων με εργαζόμενους υψηλής εκπαίδευσης. Εδώ σημειώνεται ότι ενώ τα προηγούμενα μέρη της διατριβής επικεντρώθηκαν στις περιφέρειες του Μεσογειακού Ευρωπαϊκού Νότου, η τελική αυτή εμπειρική μελέτη επιχειρεί τη χωρική διασύνδεση της διατριβής με άλλα με άλλα ευρωπαϊκά κοινωνικοοικονομικά και θεσμικά καθεστώτα με στόχο την ανάδειξη των συγκλίσεων και των αποκλίσεων τοποθετώντας την εμπειρική έρευνα σε ένα ευρύτερο γεωγραφικό πλαίσιο. Βασικό εύρημα της έρευνας είναι ότι, υπάρχει σαφής αντιστοίχιση του επιπέδου δεξιοτήτων και εκπαίδευσης στις πρωτεύουσες και μητροπολιτικές περιοχές σε σχέση με τις λιγότερο εύπορες και ‘που υστερούν’ περιοχές. Τα ευρήματα της έρευνας υπογραμμίζουν πέντε διαφορετικές, αλλά αλληλένδετες παραμέτρους που διαμορφώνουν άμεσα την κατανομή των δεξιοτήτων και της εκπάιδευσης: τον οικονομικό δυναμισμό των εθνικών οικονομιών, τις ιδιαιτερότητες των περιφερειακών δομών των οικονομιών, το επίπεδο αστικοποίησης, τις τοπικές θεσμικές δομές και πρακτικές και τα δημογραφικά στοιχεία. Συνεπώς, το ανθρώπινο κεφάλαιο διαμορφώνεται από πολλαπλές ταυτόχρονες δυνάμεις, οι περισσότερες από τις οποίες σχετίζονται μεταξύ τους με διαλεκτικό τρόπο, αλλά και αποτελεί -στο βαθμό που εντάσσεται στην παραγωγή μέσα από ποιοτικές και καλές θέσεις εργασίας- πολύ σημαντικό παράγοντα περιφερειακής ανάπτυξης.Τα βασικά ευρήματα της Διατριβής αναδεικνύουν πώς οι πολιτικές workfare για τους νέους και η επισφάλεια αλληλοεπηρεάζονται και πώς διαμορφώνεται η σχέση μεταξύ ανθεκτικότητας και workfare. Φαίνεται ότι η ενσωμάτωση του workfare στις αγορές εργασίας των νέων δημιουργεί μια "συμβιωτική" σχέση με την επισφάλεια, διατηρώντας μια μεγάλη δυνητικά «δεξαμενή εργατικού δυναμικού» (βλ. εφεδρικού στρατού νέων εργαζόμενων ή ανέργων) που "εναλλάσσονται" μεταξύ ανεργίας, προσφορών workfare και υποαπασχόλησης. Επιπλέον, η σχέση μεταξύ της περιφερειακής ανθεκτικότητας και της εργασίας για τους νέους φαίνεται να είναι ιδιαίτερα ευαίσθητη γεωγραφικά και χρονικά. Η σχέση αυτή, ωστόσο δεν εξετάζεται, σε ένα στενό, ‘από την πλευρά της προσφοράς’ πλαίσιο, με μοναδικό γνώμονα την αγορά που ενισχύει την ατομική ευθύνη. Aντιθέτως εννοιολογείται υπό το πρίσμα των μεταβάσεων των νέων στην ενηλικίωση με βιώσιμο τρόπο, υποστηρίζοντας δηλαδή ότι η ανθεκτικότητα των αγορών εργασίας θα πρέπει να συνδέεται με την έννοια της ποιοτικής και καλά αμειβόμενης απασχόλησης.Η Διατριβή καταλήγει στο ότι νέοι εκτός εργασίας, εκπαίδευσης ή κατάρτισης είναι άρρηκτα συνδεδεμένοι με την επισφάλεια, καθώς αποτελούν μέρος του πλεονάζοντος εργατικού δυναμικού και, ως εκ τούτου, είναι " το νεανικό πρεκαριάτο". Αυτή η σύνδεση είναι ιδιαίτερα εμφανής σε χώρες όπως η Ελλάδα, η Ιταλία και η Ισπανία, οι οποίες ακολούθησαν νεοφιλελεύθερα αναπτυξιακά παραδείγματα μετά τις σοβαρές επιπτώσεις της κρίσης του 2008, μειώνοντας τις δημόσιες δαπάνες, διευκολύνοντας την ελεύθερη αγορά και καταργώντας τα εργασιακά δικαιώματα προκειμένου να μειώσουν το δημοσιονομικό τους έλλειμμα. Οι αλλαγές αυτές μεταμόρφωσαν αμετάκλητα τον κόσμο της εργασίας και, ιδίως, τις αγορές εργασίας των νέων. Αν και η παρούσα έρευνα δεν συνδέει την υποτάξη (under class) με τους γηγενείς NEETs, υποστηρίζει ότι η νεανική ανεργία και αδράνεια συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με τις κοινωνικές παθολογίες της εργατικής τάξης, όπου η επισφάλεια της εργατικής/μεσαίας τάξης έχει εργαλειοποιηθεί για την επιβολή των καπιταλιστικών επιδιώξεων. Έτσι, η επικρατούσα ανασφάλεια στις εργασιακές σχέσεις αναγκάζει τους νέους να αποδέχονται είτε επισφαλείς μορφές απασχόλησης ή να παίρνουν μέρος σε προγράμματα κατάρτισης ή απασχόλησης (workfare) για να ενισχύσουν την απασχολήσιμότητά τους.Σε πολλές περιοχές της μεσογειακής ΕΕ ειδικότερα, αυτή η εργασιακή επισφάλεια δεν προέκυψε μόνο ως αποτέλεσμα της κρίσης του 2008, αλλά υπήρχε πολύ νωρίτερα. Σε πολλές λιγότερο ανεπτυγμένες περιοχές της Ελλάδας, στον υπανάπτυκτο ιταλικό νότο και στις νοτιοανατολικές περιοχές της Ισπανίας, των οποίων η βιομηχανική δομή βασιζόταν στις κατασκευές, τη γεωργία και τις επιχειρήσεις έντασης εργασίας, ενθαρρύνθηκε η άτυπη απασχόληση. Αν και τα ποσοστά ανεργίας ήταν σχετικά χαμηλά στη δεκαετία του 00 (χωρίς ωστόσο στοχευμένες Ευρωπαϊκές πολιτικές για τη νεολαία), η οικονομία και αγορά εργασίας δεν είχαν ανοδική πορεία, γεγονός που υποδηλώνει ότι οι νέοι εκτός απασχόλησης, εκπαίδευσης ή κατάρτισης, οι ευέλικτες μορφές απασχόλησης και όλες αυτές οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι νέοι αποτελούσαν μέρος ενός διαρθρωτικού προβλήματος και όχι παράμετρο της οικονομικής διακύμανσης. Σε αρκετές περιοχές τα ποσοστά των νέων εκτός εκπαίδευσης ή απασχόλησης ήταν ήδη υψηλά πριν από την κρίση χρέους, ενώ έφτασαν σε σημαντικό επίπεδο κατά τη διάρκεια της ύφεσης και εξακολουθούν να μην έχουν μειωθεί σε σημαντικό βαθμό, που σημαίνει ότι, αν και τα αυξήθηκαν λόγω της ύφεσης, δεν αποτελούν άμεσο αποτέλεσμα της ύφεσης, αλλά μάλλον μια προϋπάρχουσα κατάσταση. Αντίθετα, τα ποσοστά αυτά στις ιδιαίτερα ανεπτυγμένες περιφέρειες, οι οποίες όχι τυχαία βρίσκονται κοντά στην Κεντρική Ευρώπη και κατέχουν ανώτερη θέση στον διεθνή καταμερισμό εργασίας, αυξήθηκαν κατά τη διάρκεια της κρίσης χρέους και μειώθηκαν σημαντικά μετά την ύφεση. Σε αυτές τις περιοχές, τα ποσοστά αυτά ακολούθησαν ένα κυκλικό πρότυπο με τάση επιστροφής στα αρχικά χαμηλά ποσοστά. Επομένως, η αρχική χωρική ανισότητα οδήγησε σωρευτικά σε ολοένα διευρυνόμενους κύκλους ανισότητας, επιβεβαιώνοντας την προσέγγιση της σωρευτικής αιτιότητας.Παρόμοιες τάσεις ακολουθεί και η ανθεκτικότητα της νεανικής απασχόλησης, αναδεικνύοντας όπως αναφέρθηκε και παραπάνω, βασικούς παράγοντες ανθεκτικότητας όπως οι διαρθρωτικές ελλείψεις, ο συνεχιζόμενος κατακερματισμός της αγοράς εργασίας, οι εξαρτήσεις από τις τοπικές ιδιαιτερότητες και οι άτυπες πρακτικές, που συνδέονται με καθιερωμένους κοινωνικούς κανόνες. Ο αντίκτυπος των κρίσεων στις νεανικές αγορές εργασίας του Μεσογειακού Νότου της Ε.Ε. σχετίζεται με τους παραπάνω παράγοντες οι οποίοι συντέλεσαν στους διαφορετικούς τρόπους απόκρισης αυτών των αγορών εργασίας. Συγκεκριμένα, η αγορά εργασίας στις τουριστικές και νησιωτικές περιοχές ανέπτυξε μια μορφή προσαρμοστικής ανθεκτικότητας κατανέμοντας τους πόρους της προς τη μονοκαλλιέργεια του τουρισμού προκειμένου να επιβιώσει από την κρίση του 2008. Το τίμημα γι' αυτό ήταν η περαιτέρω ευελικτοποίηση της εργασίας των νέων και η επικράτηση επαγγελμάτων χαμηλής ειδίκευσης. Ωστόσο, κατά τη διάρκεια της πανδημίας, αυτού του είδους η ανθεκτικότητα διαταράχθηκε λόγω εξωτερικών (και απρόβλεπτων) παραγόντων (π.χ. ταξιδιωτικοί περιορισμοί και υγειονομική ανασφάλεια). Αυτή η διατάραξη της εποχικής εργασίας οδήγησε στη συνέχεια στην Παραίτηση, όπου σε αυτό το κύμα οι νέοι, κυρίως η γενιά Ζ, επαναπροσδιορίζουν τις αξίες της κοινωνικής δικαιοσύνης και της βιωσιμότητας αναζητώντας καλύτερες θέσεις εργασίας και ευκαιρίες. Αντίθετα, η αγορά εργασίας των νέων στις καθυστερημένες περιοχές του Μεσογειακού Νότου της ΕΕ προσπαθεί να επιβιώσει όχι μόνο από τις κρίσεις, αλλά και από τις προκλήσεις της συνεχόμενης παρακμής τους. Οι νεανικές αγορές εργασίας δεν μπορούν να «αναπηδήσουν προς τα πίσω» ή να «προχωρήσουν σε νέες ανθεκτικές καταστάσεις», δεδομένου ότι κυριαρχούνται από χαμηλής ειδίκευσης επαγγέλματα και τομείς. Ωστόσο, η συγκέντρωση του δημόσιου τομέα σε αρκετές από αυτές λειτουργεί ως δίχτυ ασφαλείας που απορροφά τα πολύ υψηλά ποσοστά ΝΕΕΤ και τις απώλειες απασχόλησης. Ως αποτέλεσμα, αυτή η μακροχρόνια διαδικασία γεωγραφικής ανομοιομορφίας στο μεσογειακό Νότο της ΕΕ - συνδέεται περισσότερο με αυτές τις δραστηριότητες χαμηλής ειδίκευσης παρά με την αποβιομηχάνιση όπως ισχύει για περιοχές του Βιομηχανικού Βορρά, καθώς η μεταποίηση ιστορικά δεν ευδοκιμούσε εκεί. Η ανάδειξη τέτοιων τόπων ως τόπων δυσαρέσκειας αντανακλά την εντατικοποίηση των κοινωνικών και χωρικών ανισοτήτων κατά την τελευταία δεκαετία όχι μόνο στις ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο, από όπου προήλθε ο όρος, αλλά και στις περιοχές που αναλύθηκαν.Παρ' όλα αυτά, οι περιφέρειες ‘super star’ που τοποθετούνται σε πιο ευνοϊκή θέση στον διεθνή καταμερισμό της εργασίας και βασίζονται σε πιο δυναμικές βιομηχανίες παρουσίασαν ένα είδος απορροφητικής ανθεκτικότητας που τους επιτρέπει να απορροφούν τους κραδασμούς και να μετατοπίζουν την αγορά εργασίας τους σε κάποια άλλη κατάσταση ή μορφή, συνήθως λιγότερο ευνοϊκή από ό,τι πριν. Αυτά τα διοικητικά και επιχειρηματικά κέντρα συχνά καθορίζουν τη θέση ολόκληρης της χώρας μέσα στις παγκόσμιες αλυσίδες αξίας και αντιπροσωπεύουν το αναπτυξιακό δυναμικό της χώρας τους. Σε αυτά τα μέρη συγκεντρώνεται το εργατικό δυναμικό υψηλής ειδίκευσης, αν και, σε πολλές περιπτώσεις η συγκέντρωση αυτή είναι μεγαλύτερη από ό,τι μπορούν να υποστηρίξουν οι αγορές εργασίας τους. Συνεπώς συγκεντρώνουν άτομα υψηλής εκπαίδευσης και σε επαγγέλματα χαμηλής ειδίκευσης, οδηγώντας σε βαθιές ανισότητες και έντονο ανταγωνισμό ακόμη και στις πιο δυναμικές περιφερειακές αγορές εργασίας που οδηγεί στον εργασιακό δυισμό.Ως εκ τούτου, είναι εμφανής η ενθήκευση των πολιτικών workfare στις αγορές εργασίας των νέων η οποία συνδέεται άμεσα με τα διαρθρωτικά προβλήματα που αντιμετωπίζει ο Μεσογειακός Νότος της ΕΕ. Ωστόσο, οι πολιτικές αυτές έχουν μέχρι στιγμής αποτύχει να αντιμετωπίσουν τις αδυναμίες της αγοράς εργασίας των νέων, αν και η εισαγωγή της διάστασης της νεολαίας στις πολιτικές της ΕΕ μετράει πάνω από είκοσι χρόνια. Οι πολιτικές αυτές δεν φαίνεται να αποτελούν λύση στα προβλήματα της ανεργίας, της αδράνειας και της επισφάλειας των νέων. Υπό αυτό το πρίσμα η επανεκπαίδευση ή αναβάθμιση των δεξιοτήτων ίσως τελικά να μην μπορούν να ενσωματώσουν τους νέους στην αγορά εργασίας εάν δεν αντιμετωπιστούν τα βασικά δομικά τους προβλήματα. Αντίθετα, στοχευμένες περιφερειακές πολιτικές με έμφαση στη βιωσιμότητα των πόρων (και των ανθρώπινων) θα μπορούσαν να υποστηρίξουν πιο ανθεκτικές νεανικές αγορές εργασίας.