Καπνοβιομηχανία Ματσάγγος εν Βόλω, 1918-1972
Authors: Μπέτας Αθανάσιος 
Published: August 2021

Ο στόχος της μελέτης είναι να αναδείξει και να διερευνήσει τη διάσταση της εργασίας στο πλαίσιο μιας βιομηχανικής επιχείρησης. Το βάρος της έρευνας επικεντρώθηκε στο χώρο της εργασίας και στους βασικούς φορείς της, δηλαδή στους εργάτες και στις εργάτριες, μέσα από τη μελέτη του αρχείου της καπνοβιομηχανίας. Η καπνοβιομηχανία Ματσάγγου, όπως και η πόλη του Βόλου, αποτέλεσαν το κατάλληλο πλαίσιο καθώς επίσης και ένα παράδειγμα για την προσέγγιση και τη μελέτη διάφορων όψεων της ιστορίας των εργατικών στρωμάτων στην Ελλάδα κατά τη μεταπολεμική περίοδο. Ζητήματα που αφορούν τα εργατικά στρώματα συνεχίζουν να απασχολούν και να προκαλούν την ιστορική έρευνα, ενώ το ενδιαφέρον προσανατολίζεται σε νέα πεδία που ελάχιστα έχουν απασχολήσει μέχρι σήμερα την ελληνική ιστοριογραφία. Πιο συγκεκριμένα, μελετώντας το αρχείο μιας βιομηχανικής επιχείρησης η ιστορική έρευνα είχε την ευκαιρία να εντοπίσει, να περιγράψει και να εξηγήσει τον κόσμο της εργασίας, θέτοντας μια σειρά ερωτημάτων: τι εργασίες γίνονταν, με ποιο τρόπο και από ποιους. Ποιοι παράγοντες και με ποιο τρόπο ρύθμιζαν τις εργασιακές σχέσεις στο χώρο της παραγωγής, τον καταμερισμό της εργασίας, τις αμοιβές το κύρος, αλλά και την ισχύ και τις σχέσεις εξουσίας που διαμορφώνονταν στο χώρο εργασίας; Πως διαπλέκεται εντελει η θέση στη διαδικασία της παραγωγής με άλλους παραμέτρους; (π.χ. εθνοτικοί, έμφυλοι, τεχνολογικός καταμερισμός εργασίας κ.α.). Έτσι, το μεγαλύτερο μέρος των κεφαλαίων της διατριβής επικεντρώνεται σε αυτά ακριβώς τα ερωτήματα. Η συμβολή νέων, ανεξερεύνητων αρχειακών πηγών, όπως το αρχείο της καπνοβιομηχανίας Ματσάγγου υπήρξε πολύτιμη για την προσέγγιση αυτών των ζητημάτων. Με την υποστήριξη της συνεργαζόμενης ερευνητικής ομάδας (Δημοτικό Κέντρο Ιστορίας και Τεκμηρίωσης, προπτυχιακοί φοιτητές και φοιτήτριες του Τμήματος Ι.Α.Κ.Α) προχώρησε η ταξινόμηση του αρχείου Ματσάγγου. Κατόπιν άρχισε η σταδιακή επεξεργασία και ανάλυση του μέρους εκείνου του αρχείου που ανταποκρίνεται στους στόχους της διατριβής, και ειδικότερα, των δελτίων μητρώου και των καταστάσεων του προσωπικού, των μισθολογικών καταλόγων και των πρακτικών του διοικητικού συμβουλίου της επιχείρησης. Τα εν λόγω τεκμήρια συγκροτούν ολοκληρωμένες σειρές του αρχείου που καλύπτουν κυρίως την περίοδο από το 1945 μέχρι το 1972, χρονιά που σταμάτησε να λειτουργεί το εργοστάσιο. Η έρευνα επεκτάθηκε σε άλλες αρχειακές πηγές και συλλογές. Έγινε αποδελτίωση του ημερήσιου τύπου της πόλης του Βόλου των δεκαετιών 1940, 1950 και 1960 (ειδικότερα οι εφημερίδες Θεσσαλία, Ταχυδρόμος, Αναγέννηση και Νέα Ελλάς). Στο αρχείο του Εργατικού Κέντρου Βόλου, στα Γενικά Αρχεία του Κράτους του Ν. Μαγνησίας, στο αρχείο του Πρωτοδικείου Βόλου, στο αρχείο του υποθηκοφυλακείου Βόλου, και στο αρχείο του Δημοτικού Κέντρου Ιστορίας και Τεκμηρίωσης του Δ. Βόλου αναζητήθηκε και καταγράφηκε αρχειακό υλικό που αξιοποιήθηκε για τις ανάγκες της διατριβής. Η έρευνα, ωστόσο, δεν περιορίστηκε στα πλαίσια της πόλης του Βόλου. Επεκτάθηκε σε διάφορους αρχειακούς χώρους και μουσεία ανά την Ελλάδα, κυρίως σε πόλεις που υπήρξαν σημαντικά καπνοβιομηχανικά κέντρα. Αναλυτικότερα, πραγματοποιήθηκε έρευνα στο Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (Ε.Λ.Ι.Α.) της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης, στα Γενικά Αρχεία του Κράτους των νομών Ξάνθης, Καβάλας και Αττικής, στο αρχείο της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδας στην Αθήνα και στα Μουσεία Καπνού της Καβάλας και της Ξάνθης. Τέλος, εκτός Ελλάδας, η έρευνα επεκτάθηκε στο Μουσείο Καπνού της Κωνσταντινούπολης και στο Αρχείο του Διεθνούς Κέντρου Κοινωνικής Ιστορίας του Άμστερνταμ. Καταγράφηκε αρχειακό υλικό που αξιοποιήθηκε για τις ανάγκες της διατριβής. Παράλληλα, προκειμένου να προσεγγιστούν αναλυτικότερα και πιο σφαιρικά οι στόχοι και τα ερωτήματα της διατριβής κρίθηκε απαραίτητο να αποδελτιωθεί ημερήσιος τύπος και περιοδικά με πανελλήνια εμβέλεια. Έτσι, αποδελτιώθηκαν οι εφημερίδες Ριζοσπάστης (κυρίως των δεκαετιών 1920 και 1930, Μακεδονία (διάφορα φύλλα που καλύπτουν την περίοδο λειτουργίας της επιχείρησης Ματσάγγου), Ελευθερία (1947-1967), Σκριπ (δεκαετία 1910), Ελευθερία (1947-1967). Επίσης, αποδελτιώθηκε το περιοδικό Καπνική Επιθεώρησις (δεκαετίες 1940, 1950 και 1960), καθώς και διάφορα άλλα περιοδικά ελληνόγλωσσα και ξενόγλωσσα που συσχετίζονται με καπνικά και εργατικά θέματα και αφορούν κυρίως τη δεκαετία του 1960. (Ενδεικτικά: Tobacco Journal, The business magazine of the international tobacco industry, Tobacco, World Tobacco, A Quarterly magazine for the world tobacco industry, Δελτίον Διοικήσεως Επιχειρήσεων, Μηνιαία Επιστημονική Επιθεώρησις, κ.α.) Η διατριβή χωρίζεται σε δύο μέρη: στο πρώτο μέρος μελετάται η πρώτη ύλη της σιγαροβιομηχανίας, ο καπνός. Παρακολουθούμε, τη διαμόρφωση της διεθνούς αγοράς του καπνού κατά τον 20ο αιώνα, καθώς και την χωρική και την εμπορική επεξεργασία του καπνού στις «καπνουπόλεις» της Ελλάδας. Στη συνέχεια του πρώτου μέρους παρακολουθούμε τη χειροποίητη παραγωγή καπνιστικών προϊόντων κατά το 19ο και αρχές 20ου αιώνα, σε διεθνές επίπεδο και στην Ελλάδα, τις συνέπειες και αντιδράσεις που επέφερε η εκμηχάνιση του κλάδου της σιγαροποιίας στις αρχές του 20ου αιώνα. Το τελευταίο κεφάλαιο του πρώτου μέρους παρακολουθεί τη γέννηση του κλάδου της σιγαροβιομηχανίας διεθνώς και στην χώρα μας από τη συγκρότηση του κλάδου μέχρι τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες. Το δεύτερο μέρος της διατριβής, που αποτελεί και το μεγαλύτερο τμήμα της, στρέφει το βλέμμα της στην καπνοβιομηχανία Ματσάγγου. Στα κεφάλαια που ακολουθούν μελετάμε την ιστορία της επιχείρησης (προέλευση κεφαλαίων, στρατηγικές διεύθυνσης της επιχείρησης και τεχνολογικές επενδύσεις), τη φυσιογνωμία του εργατικού δυναμικού της (την καταγωγή των εργατών και των εργατριών, την ηλικιακή σύνθεση, τη διάρκεια παραμονής στην εργασία και την επαγγελματική κινητικότητα και την «χωροταξική» τοποθέτηση του εργατικού δυναμικού του Ματσάγγου στην πόλη), τη διαμόρφωση της αγοράς εργασίας στο μεταπολεμικό Βόλο. Η μελέτη έπειτα εστιάζει εντός του χώρου εργασίας: η οργάνωση της εργασίας, η διάρθρωσή και η αμοιβή της, οι πρακτικές διαχείρισης και πειθάρχησης της εργατικής δύναμης, οι μορφές εργατικής διαμαρτυρίας και διεκδίκησης στο Ματσάγγο καθώς και η «ιχνηλάτηση» της βιωμένης εμπειρίας των εργατών και των εργατριών του Ματσάγγου είναι τα ζητήματα που προσεγγίζονται στις σελίδες των υπολοίπων κεφαλαίων του δεύτερου μέρους της διατριβής. Κατά τη διάρκεια της μελέτης έγινε φανερό πως ο χώρος εργασίας ενός εργοστασίου είναι ένα πεδίο οπού παρατηρούνται από τη μια μεριά σχέσεις εξουσίας, κυριαρχίας και ανισότητας και από την άλλη σχέσεις αλληλεγγύης, συναδελφικότητας, διεκδίκησης και πάλης. Με λίγα λόγια ένας χώρος, στο εσωτερικό του οποίου δημιουργούνται ενσωματώσεις, συλλογικότητες και αποκλεισμοί. Προκειμένου να αναδειχθούν και να ερμηνευθούν αυτές οι καταστάσεις ήταν απαραίτητη η συνδυαστική χρήση των αναλυτικών εργαλείων «φύλο» και «τάξη». Από τη μια, η χρήση του «φύλου» μπορεί να αναδείξει διάφορες σχέσεις εξουσίας και ιεραρχίας, σχέσεις που στηρίζονται σε έννοιες όπως «κύρος» και «γόητρο» και μπορεί να ευθύνονται για αποκλεισμούς και ενσωματώσεις εντός του χώρου παραγωγής, για οικονομικές ανισότητες και προοπτικές επαγγελματικής ανέλιξης. Από την άλλη, παρά τα κενά και τις αδυναμίες που έχουν σωστά σε πολλές περιπτώσεις επισημανθεί στην αναλυτική κατηγορία της «τάξης», θεωρώ ωστόσο πως παραμένει πολύτιμο «εργαλείο» της ιστορικής ανάλυσης και η «χρήση» της είναι καταλυτικής σημασίας για την εξήγηση και την ερμηνεία των κοινωνικών συγκρούσεων, των ανισοτήτων και των συλλογικών διεκδικήσεων. Συνοψίζοντας, η συγκεκριμένη μελέτη φιλοδόξει να συμβάλει στην ανανέωση της ελληνικής ιστοριογραφίας στο πεδίο της κοινωνικής ιστορίας και ειδικότερα της βιομηχανικής ιστορίας και της ιστορίας των εργατικών στρωμάτων της Ελλάδας. Ελάχιστες είναι οι συστηματικές μελέτες που μόλις τα τελευταία χρόνια θέτουν στο επίκεντρο της έρευνάς τους την εργασία στη βιομηχανία και πιο συγκεκριμένα την ίδια την εργασιακή διαδικασία και τον κόσμο της εργασίας. H μελέτη της εργασίας σε μια μεγάλη καπνοβιομηχανία, όπως αυτή του Ματσάγγου, κλάδο σημαντικό της ελληνικής βιομηχανίας, και η δημιουργική αξιοποίηση του αρχείου της επιχείρησης, ευελπιστεί να συμπληρώσει καίρια και να εμπλουτίσει το ιστορικό τοπίο του κόσμου της εργασίας στην Ελλάδα και να ενταχθεί στο ευρύτερο ιστοριογραφικό πλαίσιο, προσφέροντας νέα πορίσματα της ιστορικής έρευνας. Παράλληλα, καθώς τα περισσότερα κεφάλαια της διατριβής επικεντρώνονται στη μετεμφυλιακή εποχή, η εν λογω μελέτη αναμένεται να συμβάλει στο ευρύτερο πεδίο της ιστορίας της μετεμφυλιακής Ελλάδας. Η μετεμφυλιακή περίοδος έχει μέχρι σήμερα προσεγγιστεί από πολιτικούς επιστήμονες, κοινωνιολόγους και οικονομολόγους, ενώ λιγοστές μελέτες των ιστορικών επικεντρώνονται κυρίως στις πολιτικές εξελίξεις και στην οικονομική ανασυγκρότηση. Η κοινωνική ιστορία της περιόδου πολύ πρόσφατα έχει αρχίσει να προσελκύει το ενδιαφέρον, ιστορικών και κοινωνικών ανθρωπολόγων. Τέλος, αξίζει να σημειωθεί η συμβολή της συγκεκριμένης έρευνας και στο πεδίο της τοπικής ιστορίας.