Γεωδυναμική εξέλιξη της ευρύτερης περιοχής του Αμβρακικού κόλπου από το μειόκαινο μέχρι σήμερα
Authors: Πάσχος Παναγιώτης 
Published: August 2021

Στα πλαίσια της παρούσας διατριβής ερευνήθηκε η ευρύτερη περιοχή του Αμβρακικού κόλπου, η θέση της οποίας, ανάμεσα στην αδριατική σύγκρουση και τη σύγκλιση κατά μήκος του ελληνικού τόξου, την καθιστά έναν από τους πλέον ενδιαφέροντες χώρους για τη μελέτη της πρόσφατης γεωλογικής εξέλιξης της Ελλάδας. Η περιοχή αυτή χαρακτηρίζεται από εντονότατο διαχρονικό τεκτονισμό, τόσο αλπικό, με αποτέλεσμα την ύπαρξη μεγάλων πτυχώσεων, πολυάριθμων επωθήσεων - εφιππεύσεων και σημαντικών ρηγμάτων, όσο και μεταλπικό, ο οποίος αντιπροσωπεύεται από την παρουσία ποικίλων τεκτονικών δομών και συνοδεύεται από την εκδήλωση μεγάλης σεισμικότητας. Με σκοπό την κατανόηση της γεωδυναμικής εξέλιξης της περιοχής από το Μειόκαινο μέχρι Σήμερα και τον προσδιορισμό του είδους και της διαδοχής των τεκτονικών φάσεων που την έχουν επηρεάσει, δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στην έρευνα των νεογενών και τεταρτογενών σχηματισμών και τη συστηματική μελέτη των πρόσφατων τεκτονικών κινήσεων και παραμορφώσεων. Η μεθοδολογία μελέτης ακολούθησε τα παρακάτω στάδια: - Λεπτομερή στρωματογραφική έρευνα των νεογενών και τεταρτογενών σχηματισμών, η οποία είναι απαραίτητη για τη χρονολόγηση των τεκτονικών γεγονότων - Γεωλογική χαρτογράφηση σε κλίμακα 1:20.000, που κάλυψε περιοχές με ξεχωριστό στρωματογραφικό και τεκτονικό ενδιαφέρον και στις οποίες πραγματοποιήθηκαν μικροτεκτονικές μετρήσεις - Χαρτογράφηση των ρηγμάτων και μελέτη των γεωμετρικών και δυναμικών τους χαρακτηριστικών. Μετρήθηκαν οι μικροδομές που παρατηρούνται πάνω στις επιφάνειες των ρηγμάτων. Η επεξεργασία των μετρήσεων έγινε με τη μέθοδο του μέσου καλύτερου τανυστή για τον προσδιορισμό των κυρίων αξόνων των τεκτονικών τάσεων (σ1,σ2,σ3), και - Μορφοτεκτονική μελέτη των μεταβολών των ακτών (κατακόρυφες κινήσεις που έχουν επηρεάσει την περιοχή). Με βάση τα στοιχεία της γεωλογικής χαρτογράφησης, τη στρωματογραφική ανάλυση, τις ιζηματολογικές παρατηρήσεις και τους παλαιοντολογικούς προσδιορισμούς, προκύπτει ότι το Ανώτερο Μειόκαινο σηματοδοτεί την έναρξη απόθεσης των νεογενών σχηματισμών με τη νέα επίκλυση της θάλασσας στη δυτική Ελλάδα.. Κατά τη διάρκεια του Νεογενούς - Τεταρτογενούς αποτέθηκαν σημαντικού πάχους και έκτασης ιζήματα τόσο μέσα στα σύγκλινα του αλπικού υποβάθρου, όσο και στις τεκτονικές λεκάνες που δημιουργήθηκαν, μετά το πέρας της αλπικής ορογένεσης, με διεύθυνση Β-Ν (οι παλαιότερες, ανωμειοκαινικής ηλικίας) και Α-Δ (οι νεότερες ανωπλειοκαινικές). Οι ανωμειοκαινικοί σχηματισμοί εξαπλώνονται στην Ακαρνανία (λεκάνες Παλαίρου-Πογωνιάς και Μύτικα-Κανδήλας) και τη Λευκάδα, ενώ οι άνω πλειοκαινικές-κάτω πλειστοκαινικές αποθέσεις απαντούν κοντά στα περιθώρια του Αμβρακικού κόλπου. Η απουσία αντίστοιχων ανωπλειοκαινικών-κάτω πλειστοκαινικών ιζημάτων στις προγενέστερες νεογενείς λεκάνες αποτελεί ένδειξη χέρσευσής τους κατά την περίοδο αυτή. Παρατηρήθηκε ότι υπάρχει μια σαφής κοκκομετρική διαβάθμιση των πλειοτεταρτογενών ιζημάτων, με επικράτηση των αδρομερών υλικών στα περιθώρια της λεκάνης του Αμβρακικού κόλπου και αύξηση των λεπτομερών ιζημάτων στο κέντρο της. Η τροφοδοσία των ιζημάτων γινόταν ταυτόχρονα από το βορά και το νότο. Κυρίως από τα βόρεια, οι ποταμοί Αχέρων, Λούρος και Άραχθος μετέφεραν σημαντικές ποσότητες φερτών υλικών, διαβρώνοντας μια διαρκώς αναδυόμενη περιοχή και αποθέτοντάς τα σε μια λεκάνη που βυθίζονταν από τη δράση κανονικών ρηγμάτων. Η λεπτομερής μελέτη των πτυχωσιγενών και ρηξιγενών δομών της περιοχής και η τεκτονική ανάλυση έδειξε ότι οι επικρατούσες τεκτονικές τάσεις ήταν κατά το μεγαλύτερο διάστημα συμπιεστικές, με γενική διεύθυνση ΒΑ-ΝΔ έως ΑΒΑ-ΔΝΔ που διακόπτονταν από εφελκυστικά επεισόδια με διεύθυνση επέκτασης κυρίως ΒΒΔ- ΝΝΑ. Η δράση των πιο πρόσφατων κανονικών ρηγμάτων καθορίζει ουσιαστικά το χαμηλό ανάγλυφο της λεκάνης του Αμβρακικού, τόσο στον χερσαίο όσο και στο θαλάσσιο χώρο. Σε ότι αφορά την νεοτεκτονική ιστορία της περιοχής, αυτή διαγράφεται συνοπτικά ως ακολούθως: Στην Ακαρνανία, την αρχή του Ανωτέρου Μειοκαίνου δημιουργήθηκαν οι νεογενείς λεκάνες Παλαίρου-Πογωνιάς και Μύτικα-Κανδήλας πάνω στις προϋπάρχουσες συγκλινικές λεκάνες του φλύσχη, με την επικράτηση μιας φάσεως εφελκυσμού με διεύθυνση Α-Δ. Στο Κάτω Πλειόκαινο επωθείται η Ιόνιος ζώνη πάνω στη ζώνη Παξών από ένα ισχυρό συμπιεστικό πεδίο τάσεων με διεύθυνση ΒΑ-ΝΔ, το οποίο συνοδεύεται από ανοδικές κινήσεις στη Λευκάδα και την Ακαρνανία και πτύχωση των ανωμειοκαινικών σχηματισμών. Το βύθισμα του Αμβρακικού κόλπου δημιουργήθηκε κατά το Πλειόκαινο (στη βάση του Άνω Πλειόκαινου) από ένα εφελκυστικό πεδίο τάσεων με διεύθυνση Β-Ν. Στο βόρειο περιθώριο του Αμβρακικού, η προϋπάρχουσα από το Μέσο Μειόκαινο ζώνη εφίππευσης του Ζαλόγγου λειτουργεί σαν ζώνη κανονικών ρηγμάτων, η οποία αρχίζει από το Ζάλογγο και καταλήγει στη λίμνη Ζηρού. Η ζώνη αυτή διακόπτεται στα ανατολικά από μεγάλα κανονικά ρήγματα με διεύθυνση Β-Ν και ΒΒΔ-ΝΝΑ (ζώνη Φιλιππιάδας-Κατούνας και Άρτας-Αμφιλοχίας). Η λεκάνη που δημιουργήθηκε, βυθίζεται και κατακλύζεται από τη θάλασσα και η ιζηματογένεση γίνεται σε ρηχό περιβάλλον εναλλασσόμενο από θαλάσσιο σε υφάλμυρο, ακόμη και λιμναίο. Αντίστοιχα, το νότιο περιθώριο του Αμβρακικού κόλπου στην Ακαρνανία, καθορίζεται από τη ζώνη ρηγμάτων Βουλκαριάς-Λουτρακίου, που έχει προκαλέσει χαρακτηριστική απότομη αλλαγή στη μορφολογία και η οποία διακόπτεται ανατολικά από τη μεγάλη διάρρηξη της Κατούνας. Στο τέλος του Κάτω Πλειστοκαίνου επικρατεί συμπιεστικό καθεστώς, με διεύθυνση ΒΑ- ΝΔ, όπως διαπιστώνεται στα παράλια του Ιονίου στη Λευκάδα και την Ακαρνανία. Η συμπιεστική αυτή φάση προκαλεί πτύχωση των πλειοτεταρτογενών σχηματισμών από την Πρέβεζα μέχρι τη Λούτσα με συνέπεια να δημιουργηθούν επάλληλα σύγκλινα και αντίκλινα με διεύθυνση ΒΔ-ΝΑ έως ΒΒΔ- ΝΝΑ. Στην περιοχή αυτή παρατηρούνται γρήγορες ανοδικές κινήσεις της ξηράς, ενώ ανατολικότερα, στον κάμπο της Άρτας, την ίδια περίοδο σημειώνεται αργή καταβύθιση που εξισορροπείται από τις προσχώσεις των ποταμών Αράχθου και Λούρου. Οι ανοδικές κινήσεις στο δυτικό τμήμα του Αμβρακικού κόλπου συνεχίζονται και κατά το Μέσο και Άνω Πλειστόκαινο. Κανονικά ρήγματα με διευθύνσεις Α-Δ, ΑΒΑ-ΔΝΔ και ΑΝΑ-ΔΒΔ, συμβάλουν στη δημιουργία των τεκτονικών βυθισμάτων του Ακτίου, της Αρχαίας Νικόπολης και του Αρχαγγέλου και αθροιστικά στην κλιμακωτή ταπείνωση από τα βόρεια (περιοχή Λούτσας) προς τα νότια (περιοχή Ακτίου). Τα ρήγματα αυτά είναι αποτέλεσμα ενός εφελκυσμού με διεύθυνση Β-Ν που διακόπτεται από μικρής διάρκειας συμπιεστικό επεισόδιο, με διεύθυνση ΑΒΑ-ΔΝΔ. Σύντομες περίοδοι αναστροφής των ανοδικών κινήσεων είναι συχνές και συνοδεύονται από αντίστοιχα φαινόμενα επίκλυσης και απόσυρσης της θάλασσας. Πιο συγκεκριμένα, για τις κατακόρυφες κινήσεις που έχει υποστεί η περιοχή μελέτης, σημαντικές διαφορές φαίνονται στο είδος και την ταχύτητα τους. Διαπιστώθηκε ότι το τεκτονικό βύθισμα του Αμβρακικού παρουσιάζει καθοδικές κινήσεις στο κεντρικό και ανατολικό του τμήμα και ανοδικές στο δυτικό του τμήμα (στις ακτές του Ιονίου). Διαφοροποίηση του ρυθμού ανόδου των ανοδικών κινήσεων υπάρχει στη χερσόνησο της Πρέβεζας όπου οι κινήσεις ανόδου είναι μεγαλύτερες προς τις ακτές του Ιονίου πελάγους. Οι ακτές του Ιονίου Πελάγους, στο τμήμα που ερευνήθηκε από τις εκβολές του Αχέροντα μέχρι τη Λευκάδα, παρουσιάζουν ανοδικές κινήσεις, από το τέλος του Μέσου Πλειστόκαινου μέχρι σήμερα. Η θέση των θαλάσσιων αναβαθμίδων επηρεάζεται όμως σημαντικά και από τη νεοτεκτονική δραστηριότητα. Διαφορικές κατακόρυφες κινήσεις παρατηρούνται και στο νησί της Λευκάδας, όπου οι δυτικές ακτές είναι απόκρημνες, διαμορφωμένες από μεγάλες ρηξιγενείς επιφάνειες, ενώ οι ανατολικές ακτές εμφανίζουν αρκετές εγκολπώσεις και δείχνουν φανερά τα ίχνη μιας αργής καταβύθισης.Στο τμήμα των ακτών μεταξύ Πρέβεζας και Λευκάδας καθώς και στην περιοχή του Ακτίου, η συνύπαρξη των κατακόρυφων ανοδικών κινήσεων με τη βύθιση λόγω της δράσης των ενεργών ρηγμάτων, δίνει μια συνισταμένη εξισορρόπησης, με αποτέλεσμα να μην παρουσιάζεται ιδιαίτερη μεταβολή στη μορφολογική τους εικόνα. Οι ακτές του Αμβρακικού κόλπου είναι νέες και στη πλειονότητά τους υφίστανται καταβύθιση, με εξαίρεση τις νότιες ακτές όπου παρατηρούνται ανοδικές κινήσεις. Σημαντική επίδραση στην γεωμορφολογική εξέλιξη των βόρειων ακτών έχει η μεγάλη προσφορά προσχωματικών υλικών από το δελταϊκό πεδίο των ποταμών Λούρου και Άραχθου. Συνοψίζοντας, πρέπει να τονιστεί ότι στα πλαίσια της παρούσας διατριβής διαπιστώθηκαν τα ακόλουθα νέα στοιχεία και συμπεράσματα: - Η αλλαγή του προσανατολισμού των πτυχών της Ιονίου Ζώνης από ΒΒΔ-ΝΝΑ διεύθυνση στην Ήπειρο σε διεύθυνση Β-Ν στην Ακαρνανία και ΒΒΑ-ΝΝΔ στη Λευκάδα καθώς και η εφίππευση του Ζαλόγγου, είναι αποτέλεσμα δεξιόστροφης κίνησης της Ακαρνανίας. Με την κίνηση αυτή, που έλαβε χώρα στο τέλος του Κάτω Μειοκαίνου, αποχωρίστηκε η Ακαρνανία από την Αιτωλία και στο χώρο που δημνουργήθηκε μετά τον αποχωρισμό τους εισέδυσαν οι εβαπορίτες Αιτωλικού, Κατούνας και Φιλιππιάδας. - Οι νεογενείς λεκάνες στην δυτική Αιτωλοακαρνανία με προσανατολισμό Β-Ν οφείλουν τη δημιουργία τους σε μια εφελκυστική φάση με διεύθυνση Α-Δ, που έλαβε χώρα στο Ανώτερο Μειόκαινο. - Ο Αμβρακικός κόλπος δημιουργήθηκε κατά το Πλειόκαινο, από ένα έντονο εφελκυστικό πεδίο με διεύθυνση Β-Ν. Τα ρήγματα που δημιουργήθηκαν, με γενική διεύθυνση Α-Δ, τα οποία οριοθετούν το τεκτονικό βύθισμα, δεν συνεχίζονται προς τα ανατολικά αλλά διακόπτονται από τη ζώνη κανονικών ρηγμάτων Άρτας-Αμφιλοχίας με διεύθυνση ΒΒΔ-ΝΝΑ. - Στο Μέσο Πλειστόκαινο επεκράτησαν συμπιεστικές τάσεις με διεύθυνση ΑΒΑ- ΔΝΔ. Συγχρόνως συνέβαιναν ανοδικές κινήσεις στα παράλια του Ιονίου και στις νότιες ακτές του Αμβρακικού κόλπου και καθοδικές κινήσεις στο βόρειο, κεντρικό και ανατολικό τμήμα του. - Από το Άνω Πλειστόκαινο μέχρι σήμερα διατηρείται το ίδιο τεκτονικό καθεστώς που δίνει κανονικά ρήγματα με σημαντική όμως οριζόντια συνιστώσα με γενική διεύθυνση περίπου Α-Δ (από ΑΒΑ-ΔΝΔ έως και ΔΒΔ-ΑΝΑ). - Η περιοχή τέλος, σημαδεύτηκε από κατακόρυφες, ανοδικές και καθοδικές, κινήσεις που είχαν σαν αποτέλεσμα σημαντικές αλλαγές στο παλαιογεωγραφικό περιβάλλον της λεκάνης του Αμβρακικού κόλπου.