Γεωγραφική διασπορά, φυσικοί εχθροί, πολυετής παρακολούθηση και γενετική ταυτοποίηση πληθυσμών Physokermes spp. (Hemiptera: Coccomorpha: Coccidae) επί της ελάτης Abies spp. (Pinales: Pinaceae) στην Ελλάδα
Authors: Παπαναστασίου Ιωσήφ 
Published: October 2022

Το γένος Physokermes Targioni Tozzetti περιλαμβάνει φυτοπαρασιτικά είδη τα οποία εντοπίζονται στη περιοχή της Ολοαρκτικής ζώνης και τρέφονται από κωνοφόρα είδη. Μέχρι σήμερα έχουν καταγραφεί δεκατρία είδη με τα Physokermes hemicryphus (Dalman) (Hemiptera: Coccidae) και Physokermes piceae (Schrank) (Hemiptera: Coccidae) να είναι τα δύο πιο κοσμοπολίτικα. Στην Ελλάδα, έχουν καταγραφεί τέσσερα είδη μεταξύ των οποίων το P. hemicryphus είναι αυτό που απαντάται πιο συχνά να παρασιτεί στα Abies cephalonica Loudon (Pinales: Pinaceae) και Abies.borissi-regis Mattf (Pinales: Pinaceae). Το πιο πρόσφατα καταγεγραμμένο είδος είναι το Physokermes hellenicus (Kozár and Gounari) (Hemiptera: Coccidae) επί του A. cephalonica, το οποίο έχει χαρακτηρισθεί ως ενδημικό της Ελλάδας. Παρόλο που σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες τα είδη αυτά αποτελούν σοβαρούς εχθρούς των κωνοφόρων προκαλώντας σημαντικές άμεσες και έμμεσες ζημιές, στην Ελλάδα αντιμετωπίζονται ως ωφέλιμα είδη καθώς οι μελιτώδεις εκκρίσεις (μελιτώματα) που αποβάλλουν αποτελούν σημαντική τροφή της μέλισσας που οδηγεί στην παραγωγή μελιού υψηλής ποιότητας. Η περιορισμένη πρότερη γνώση για τα έντομα του γένους αυτού στην Ελλάδα ήταν το κίνητρο του παρόντος ερευνητικού πονήματος. Σε διαφορετικoύς ορεινούς όγκους της Ελλάδας διενεργήθηκε έρευνα για την παρουσία και τα είδη του γένους Physokermes επί της ελάτης (Abies spp.). Η ταυτοποίηση του είδους έγινε με την μέθοδο κλασικής ταξινόμησης ενώ πραγματοποιήθηκε υπολογισμός του βαθμού προσβολής, της γεωγραφικής διασποράς και προσδιορισμός του φάσματος των φυσικών εχθρών. Στη συνέχεια πραγματοποιήθηκε πολυετής παρακολούθηση του βιολογικού κύκλου του επικρατέστερου είδους σε τρεις ορεινούς όγκους (Μαίναλο: 6 έτη, Πάρνηθα: 6 έτη και Τυμφρηστός: 5 έτη) σε συνδυασμό με το βαθμό προσβολής, την παρουσία μελιτώματος, το φάσμα και τη δράση των φυσικών εχθρών και την ύπαρξη άλλων πιθανών ειδών της αρθροποδοπανίδας της ελάτης. Επιπλέον για πρώτη φορά έγινε μια προκαταρκτική έρευνα για τη διερεύνηση της γενετικής ταυτοποίησης πληθυσμών του είδους P. hellenicus στην Ελλάδα με χρήση του μοριακού δείκτη COI-Barcode του μιτοχονδριακού DNA με μη καταστροφική μέθοδο σε συνδυασμό με την κλασική μορφολογική ταξινόμηση. Στη διάρκεια της παρούσας μελέτης ταυτοποιήθηκε μόνο το είδος P. hellenicus στους ορεινούς όγκους της Ελλάδος και η ευρεία γεωγραφική του διασπορά συσχετίσθηκε αρνητικά με το γεωγραφικό πλάτος. Επιπρόσθετα, για πρώτη φορά παρουσιάζονται σε αντιπαραβολή τα στάδια του βιολογικού κύκλου του εντόμου από ζωντανό και μονιμοποιημένο υλικό. Η πολυετής παρακολούθηση του βαθμού προσβολής της ελάτης από το P. hellenicus στους τρεις ορεινούς όγκους (Μαίναλο, Πάρνηθα, Τυμφρηστός) εμφάνισε μια συνεχής αρνητική τάση στο Μαίναλο. Για πρώτη φορά ταυτοποιήθηκε το φάσμα των φυσικών εχθρών του P. hellenicus, το οποίο περιλαμβάνει επτά είδη υμενόπτερων των οικογενειών Encyrtidae, Eulophidae, Pteromalidae, και Eurytomidae, πέντε είδη κολεόπτερων των οικογενειών Anthribidae και Coccinellidae και τέσσερα είδη αραχνών των οικογενειών Dictinidae, Linyphiidae και Theridiidae. Δώδεκα από τα παραπάνω ταυτοποιήθηκαν σε επίπεδο είδους και τέσσερα σε επίπεδο γένους. Μεταξύ αυτών, τα Pseudorhopus testaceus (Ratzeburg) (Hymenoptera: Encyrtidae), Microterys lunatus (Dalman) (Hymenoptera: Encyrtidae) και Anthribus fasciatus Forster (Coleoptera: Anthribidae) ήταν οι πιο άφθονοι φυσικοί εχθροί των θηλυκών ενήλικων ατόμων του P. hellenicus, ενώ τα Metaphycus unicolor Hoffer (Hymenoptera: Encyrtidae) και Trichomasthus sp. (Hymenoptera: Encyrtidae) βρέθηκαν να παρασιτούν τη νύμφη αρσενικών ατόμων του P. hellenicus. Επίσης για πρώτη φορά καταγράφηκε η παρουσία της αράχνης Cinetata gradata (Simon) (Araneae: Linyphiidae) στην αραχνοπανίδα της Ελλάδας, η οποία δρούσε ως αρπακτικό του P. hellenicus. Για πρώτη φορά καταγράφεται σε σημαντικό αριθμό η παρουσία ενήλικων θηλυκών ατόμων του P. hellenicus που έφεραν σε εξωτερικά μυκηλιακές υφές και εσωτερικά ήταν σάπια ή είχαν νεκρά ωά στο σύνολό τους. Η δράση των φυσικών εχθρών είχε σημαντικά αρνητική επίδραση στο αναπαραγωγικό δυναμικό και στην παρουσία μελιτώματος των ενηλίκων θηλυκών ατόμων του P. hellenicus. Η μείωση της παραγωγής του μελιού ελάτης στον ορεινό όγκο του Μαινάλου (προϊόν Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης (ΠΟΠ)) θα μπορούσε να αποδοθεί στη μείωση του πληθυσμού του P. hellenicus στη συγκεκριμένη περιοχή. Ωστόσο απαιτείται περαιτέρω έρευνα που θα περιλαμβάνει και άλλους βιοτικούς και αβιοτικούς παράγοντες που λαμβάνουν μέρος στην παραγωγή μελιού για να διευκρινισθεί πλήρως αυτή η κατάσταση. Η προκαταρτική ανάλυση πληθυσμών P. hellenicus στην Ελλάδα με βάση το μοριακό δείκτη COI-Barcode του mtDNA έδειξε μια γενετική παραλλακτικότητα η οποία δεν συνδέεται με την γεωγραφική προέλευση των δειγμάτων. H μέση γενετική απόσταση δε δικαιολογεί επαρκώς την ύπαρξη διαφορετικών ειδών, γεγονός που συμφωνεί με το αποτέλεσμα της μορφολογικής ταυτοποίησης των ατόμων που χρησιμοποιήθηκαν η οποία έδειξε μόνο το είδος P. hellenicus. Επίσης, η ανάλυση των δεδομένων της παρούσας μελέτης με τα διαθέσιμα στη GenBank δεδομένα που αφορούν το είδος Physokermes jezoensis Siraiwa (Hemiptera: Coccidae), έδειξε σαφή διαχωρισμό των δύο ειδών. Στο πλαίσιο αυτής της μελέτης, η παρουσία άλλων ειδών αρθροπόδων ήταν εμφανής στα δασικά οικοσυστήματα της ελάτης. Από τα δεδομένα που συλλέχθηκαν προέκυψε η πρώτη καταγραφή της παρουσίας της κρυπτικής αφίδας Dreyfusia nordmannianae Eckstein (Hemiptera: Adelgidae) στην αθροποδοπανίδα της Ελλάδας επί του Abies cephalonica (Pinales: Pinaceae), η οποία συχνά συνυπήρχε με το P. hellenicus στο ίδιο σημείο. Λόγω της καταγεγραμμένης καταστροφικής δράσης του D. nordmannianae επί των κωνοφόρων ειδών, είναι σημαντική η έρευνα σε ευρύτερη κλίμακα για τον προσδιορισμό της κατάστασης στα ελατοδάση στην Ελλάδα. Η παρούσα μελέτη εμπλούτισε τις γνώσεις μας στους τομείς τόσο των ωφέλιμων μελιτογόνων κοκκοειδών, όσο και της υπόλοιπης αρθροποδοπανίδας της Ελλάδας. Η ευρεία γεωγραφική διασπορά του P. hellenicus αποτελεί σοβαρή ένδειξη ότι είναι ένα από τα βασικά εμπλεκόμενα έντομα στην παραγωγή μελιού μελιτώματος ελάτης στην Ελλάδα. Οι πληροφορίες που αποκτήθηκαν σχετικά με τη μορφολογία του εντόμου, τα γενετικά του χαρακτηριστικά, τον βιολογικό του κύκλο, το σύμπλεγμα των φυσικών εχθρών του, την επίδραση αυτών στο αναπαραγωγικό δυναμικό και στην μελιτοέκκριση του, συμβάλλουν στην πληρέστερη κατανόηση της βιολογίας του εντόμου το οποίο μέχρι σήμερα συμμετέχει αρμονικά στο υπάρχον αλλά πολύπλοκο σύστημα παραγωγής μελιού μελιτώματος ελάτης στην Ελλάδα.