Kur’ân’da Ġurūr Kelimesi ve ġ-r-r Kökünün Geçtiği Ayetler Üzerine Bir İnceleme
Authors: Ulus Hasan Fehmi 
Published: December 2021

Bir hayat ve hidayet kitabı olan Kur’ân, okunmak, anlaşılmak ve içerdiği emir ve hükümlerle amel edilmek için Allah tarafından gönderilmiştir. Kur’ân’ı anlamada ayetleri oluşturan kelimelerin anlaşılması öncelikli bir zaruret olarak karşımıza çıkar. Kur’ân’da ġurūr kelimesi ve “ġrr” kökünün diğer türevleri yirmi yedi yerde geçmektedir. “ġrr” kökünün ve bu kökten türetilmiş kelimelerin Câhiliye dönemi Arap şiirinde de kullanıldığı görülmektedir. Kökün lügatlarda esas itibariyle elbise ve derideki kırılma, kıvrım-büklüm anlamına geldiği belirtilir. Başka bir görüşteġar kelimesinin herhangi bir tesirle bir şeyde meydana gelen ve cehalet, aldanma, eksilme, kırılma gibi sonuçlara götüren gaflet anlamına geldiği ifade edilir. Kökten türetilen kelimelerin tamamının bu temel anlam eksenine bağlı olarak farklı manalarda kullanıldığı görülmektedir. Nitekim bu kökten gelen ġurūr kelimesinin bâtıl, boş şeyler anlamına geldiği ifade edilir.
“ġrr” kökünün ve bu kökten gelen kelimelerin Câhiliye dönemi Arap şiirinde de aynı manalarda kullanıldığı, Kur’ân’ın inişinden sonra herhangi bir değişikliğin olmadığı tespit edilmiştir. Ancak, Kur’ân’nın inişiyle birlikte bu kökten gelen kelimelerin anlamlarında genişleme olduğu söylenebilir. Bunun başlıca sebebi, Kur’ân’la birlikte değişen ve derinlik kazanan dünya ve hayat algısı ve bunları temellendiren ayetlerde bu kelimelerin ön planda kullanılması olmalıdır. Hadislerde de bu kökten gelen kelimeler aynı manalarda kullanılmıştır. Nitekim çalışamızda buna dair örnekler verilmiştir.
Kur’ân terminolojisi kaynaklarında ġurūr kelimesinin birbirine yakın manalarda açıklandığını görmekteyiz. Bu manaları insanın mal, makam, dünyanın câzibesi, şeytan iğvâsı, nefis ve benzeri şeyler tarafından aldatılması şeklinde özetlenebileceğini söylemek mümkündür. Lügat ve terminoloji kaynaklarında “ġrr” kökünün manası izah edilirken çoğunlukla kökün müteradifi olan ve aldatmak anlamındaki “ḫ-d-‘a” kelimesi kullanılmaktadır. Açıklamalarda öne çıkan ortak anlamın, kişinin bazı zaafları yüzünden normal halin dışına çıkması sonucu aldanma ve aldatılmaya maruz kalması olduğu anlaşılmaktadır. Bunun da kelimenin kökündeki kırılma, kıvrım-büklüm anlamıyla uyumlu düştüğü görülmektedir.
Kur’ân’ın farklı ayetlerde geçen kök ve türevlerinin genel ifadesiyle aldatma, aldanma anlamında kullanıldığı ancak, ayetlerin kendi bütünlüğü, bağlamı ve nüzul sebebine bağlı olarak aldatma ve aldanmanın sebep ve sonuçları itibariyle anlam nüansları içerdiği görülmüştür. Ayetlere bakıldığında aldanma sebeplerinin başında, dünya hayatının cazibesi, mal-mülk, mevki, boş hayâller-hevesler, şeytan iğvâsı gibi etkenlerin geldiği, güdülen gaye ve hedefin de insana Allah’ı ve âhireti unutturmak olduğu anlaşılmaktadır.
“ġrr” kökünden gelen kelimelerin, ġurūr kelimesi dahil daha ziyade dünya hayatıyla ilgili ayetlerde geçtiğini görmekteyiz. Bu ayetleri yer aldıkları nüzul tertibine göre belli başlıklar altında incelemeye çalışırken, önceliği ġurūr kelimesinin geçtiği ayetlere verdik. Dünya hayatından, şeytandan; kâfir, münâfık ve zâlimlerden bahseden ayetlerin bütününe ve müfessirlerin görüşlerine bakıldığında ayetlerdeki ġurūr kelimesinin aldatma, aldanma manasında kullanıldığı görülmektedir. Ayetlerin tefsiriyle ilgili müfessir görüşleri de bu ortak manada toplanmaktadır.Genel ifadesiyle insanın hayat algısı ve ona bağlı hal ve harekâtındaki kırılmayı işaret eden bu mananın kelimenin kök anlamına da uygun düştüğü anlaşılmaktadır.
Ayrı bir başlık altında incelediğimiz kelimelerden biri de ġarūr kelimesidir. Ġarūr kelimesi çok aldatan manasına gelmektedir. Kelime, taşıdığı bu mana itibariyle müfessirlerce dünya ve şeytan olarak da yorumlanmaktadır. . Ġarūr kelimesinin ayetlerde Allah ile çok aldatan şeklinde ifade edildiğini görüyoruz. . Özellikle şeytanın müşriklere “sizler seçkin insanlarsınız, Allah sizleri hesaba çekmez”, mü’minlere de “Allah’ın rahmeti boldur, sizleri azap etmez” şeklinde telkinlerde bulunarak insanları aldattıkları ifade edilir.
“ġrr” kökünden gelen diğer kelimelerin geçtiği ayetleri “Dünya hayatıyla ilgili ayetler” ve “Genel konularla ilgili ayetler” şeklinde iki ayrı başlık altında incelemeye çalıştık. Toplam altı ayetten oluşan dünya hayatıyla ilgili ayetlerde aldatma manalarında kullanıldığı görülmektedir. Bu ayetlerde insanların, dünya hayatının câzibesine kapılıp âhireti unutmaması, aldanmaması uyarısında bulunulmaktadır.
Genel konular başlığı altında toplanan altı ayette ise insanın Allah hakkında türlü sebeplerle yanılmasından, Allah’ın ayetleriyle mücadeleye girişenlerin gösterişli hayatlarına aldanılmamasından, boş hayallere kapılmamak ve yanıltıcı söz ve hallerine itibar edilmemesinden bahsedilmektedir. Ayetlerde kötü sonuçlara götüren eylemlerden bahsedilirken bu kökten gelen kelimeler kullanılmıştır. Çalışmada ayrıca, ġurūr kelimesinin bir anlam kaymasına uğrayarak Türkçede övünme, şeref, onur ve büyüklenme manalarında kullanıldığından bahsedilmiştir.