Η πνευματική καθοδήγηση των μοναχών στην εμπειρία και τα κείμενα του οσίου Θεοδώρου του Στουδίτη
Authors: Στεφανίδης Κωνσταντίνος 
Published: September 2021

Η παρούσα εργασία πραγματεύεται το θέμα της πνευματικής καθοδήγησης των μοναχών, όπως την συναντούμε καταγεγραμμένη στα συγγράματα του Οσίου Θεοδώρου του Στουδίτου, κάτω από το πρίσμα της χριστιανικής ηθικής. Για το λόγο αυτό διερευνήσαμε και μελετήσαμε τα έργα εκείνα που απευθύνονται σε μοναχούς και μοναχές, τόσο σε επίπεδο επιστολογραφίας του αγίου όσο και σε επὶπεδο ασκητικών και κανονικών κειμένων, τα οποία καταρτίζουν την εσωτερική ζωή των μοναχών εντός της μονής τους. Συγκεκριμένα επιδιώξαμε να φέρουμε στο φώς τις πτυχές της διαποίμανσης των Στουδιτών μοναχών μέσα από το σύνολο της ασκητικής γραμματείας του εμπνευσμένου καθηγουμένου τους. Δόθηκε, λοιπὸν, έμφαση τόσο στα έργα της συγγραφικής παραγωγής του αγίου Θεοδώρου (Επιστολὲς, Κατηχήσεις, Επιγράμματα) όσο και στα λοιπά έργα της Στουδιτικής «οικογένειας» (Διαθήκη, Υποτύπωσις, λοιπά Κανονικολειτουργικά έργα) που περιγράφουν το αναμορφωμένο για την εποχή κοινοβιακὸ πλαίσιο ζωής των μοναχών. Η διεξοδική ανάλυση των όψεων της καθημερινής ζωής του Στουδίτη μοναχού με την παράλληλη αναφορὰ στο ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο ζυμώθηκε, αποτέλεσε την καρδιὰ της εργασίας μας. Συνολικὰ έγινε προσπάθεια να ανιχνευθεί το πνεύμα του συγγραφέα και η αποτυπωμένη έκφραση της κοινοβιακής του εμπειρίας. Η ολόπλευρη θέαση του «Στουδιτικού Κανόνα» βοήθησε να κατανοήσουμε πληρέστερα τους λόγους της άσκησης της συγκεκριμένης μοναχικής ποιμαντικής του αγίου. Η αναζήτηση και διασταύρωση των πληροφοριών σχετικά με τον τρόπο της εσωτερικής δομής και οργάνωσης του κοινοβίου της μονής των Στουδίου συνέβαλε στην συστηματική παρουσίαση της εν λόγω κοινοβιακής «αναγέννησης» (διοικητική οργάνωση, λατρευτικὴ ζωὴ, διακονήματα, επιτίμια, πνευματικός αγώνας, άσκηση και εργασία των αρετών, κοινοβιακή ενότητα, κοινωνία παθημάτων). Παράλληλα, η αντιπαραβολή και σύγκριση των πηγών διαφώτισε περισσότερο το νόημα της κοινοβιακής αναμόρφωσης. Έτσι, διαπιστώσαμε την πλούσια αναφορά στην προγενέστερη ασκητικὴ και πατερική γραμματεία που τροφοδότησε τη σκέψη του αγίου ενώ παράλληλα λειτούργησε ως ασφαλής πλοηγός των πράξεων και ενεργειών του. Ενδεικτικά αναφέρουμε την πυκνή παρουσία του Ἀποστόλου Παύλου, του Μεγάλου Βασιλείου, του Δωρόθεου Γάζης, του Γεροντικού και της Κλίμακας. Η επίμονη προσπάθεια του αγίου να διαφυλάξει τον απαράτρωτο χαρακτήρα του Ορθόδοξου δόγματος και της ηθικοπρακτικής εφαρμογής του αλλά και να διατηρήσει ανόθευτο το παραδοσιακό κοινοβιακό πνεύμα είναι εν συνόψει τα στοιχεία που καθορίζουν την προσφορά του στην Εκκλησία. Η επίδραση που άσκησε το έργο του στον κατοπινό μοναχικό κόσμο τόσο στην ασκητικὴ όσο και στην λειτουργική συνείδηση της Εκκλησίας υπήρξε αναμφισβήτητα εντυπωσιακή. Τα επόμενα μοναστηριακά Τυπικά της Κωνσταντινούπολης, του Άθωνα αλλά και της ευρύτερης Βυζαντινής επικράτειας «οικοδομούνται» με βάση το Στουδιτικό Τυπικό. Η λειτουργική ανάγνωση των Μικρών Κατηχήσεων και οι πολυάριθμες εκδόσεις της, ανέδειξαν τον άγιο Θεόδωρο ως μια αυθεντία του μεσοβυζαντινού μοναχισμού, που ο απόηχος του κηρύγματός του δεν θα πάψει να ακούγεται μέχρι τις μέρες μας.