Μνήμη και λήθη των Βαλκανικών πολέμων
Authors: Παυλογεωργάτου Ευφροσύνη 
Published: October 2021

Η διατριβή εξετάζει τους μετασχηματισμούς της μνήμης των Βαλκανικών πολέμων, τόσο της θεσμικής μνήμης, όσο και της μνήμης που διαμορφώνουν ομάδες και συλλογικότητες, με βάση τα ιδεολογικά, πολιτικά και κοινωνικά συμφραζόμενα της εκάστοτε εποχής. Η έρευνα στηρίζεται στη μεγάλη θεωρητική βιβλιογραφία του διεπιστημονικού πεδίου των μνημονικών σπουδών και ειδικότερα στις προσεγγίσεις που αφορούν αφενός τη μνήμη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και αφετέρου τη σχέση μνήμης και εθνικής ταυτότητας. Η έρευνα εστιάζει στις ανασυγκροτούμενες συλλογικές μνήμες των Βαλκανικών Πολέμων, μέσα από τους «λειτουργικούς» (σχολικά εγχειρίδια, απομνημονεύματα, λογοτεχνικοί διαγωνισμοί) και από τους «μνημειακούς» τόπους (ηρώα), στη βάση της μελέτης των «τόπων» της συλλογικής μνήμης. Ταυτόχρονα, η διατριβή διερευνά πώς η επίσημη συλλογική μνήμη που διαμορφώνεται «από τα πάνω» και μεταβιβάζεται στην κοινωνία μέσα από θεσμούς, λόγους, μνημεία, αγάλματα και επιτελεστικές μνημονικές πρακτικές, συνδιαλέγεται με τη μνήμη που διαμορφώνουν διάφορες ομάδες ή συλλογικότητες, όπως οι στρατιώτες που συγγράφουν απομνημονεύματα, οι λογοτέχνες που παράγουν καλλιτεχνικά έργα και οι σύλλογοι που προχωρούν σε ανεγέρσεις μνημείων. Στο πρώτο κεφάλαιο, αναλύονται επιλεγμένα λογοτεχνικά κείμενα, ώστε να καταδειχθούν οι τρόποι με τους οποίους η λογοτεχνία παράγει και αναπαράγει τη μνήμη των πολέμων. Η ανάλυση της λογοτεχνικής αφήγησης αξιοποιεί κριτήρια όπως την απόσταση από το γεγονός, το βίωμα της πολεμικής εμπειρίας ή την απουσία του, τη «γυναικεία» γραφή. Στο δεύτερο κεφάλαιο, η έρευνα μελετά τους πέντε λογοτεχνικούς διαγωνισμούς που προκηρύχθηκαν με κρατική αλλά και με ιδιωτική πρωτοβουλία την περίοδο 1913-1922, με στόχο την πολεμική προπαγάνδα. Στο τρίτο κεφάλαιο, εξετάζεται με ποιους τρόπους οι πολεμιστές αναπαρέστησαν και μετασχημάτισαν σε συλλογική ανάμνηση τα γεγονότα της περιόδου 1912-1913. Διερευνώνται τα κίνητρα της συγγραφής, η συμπόρευση ή απόκλιση από την επίσημη αφήγηση, η απεικόνιση της πολεμικής εμπειρίας, του εαυτού και του αντιπάλου, η σχέση της υποκειμενικής ατομικής μνήμης με την κυρίαρχη συλλογική.Στο τέταρτο κεφάλαιο, αναλύεται με ποιους τρόπους εγγράφεται η ιστορία των ετών 1912-1913 και πώς αναπαράγεται η κυρίαρχη συλλογική μνήμη, μέσα από το σχολικό μάθημα της Ιστορίας. Μελετάται πώς οι συγγραφείς παρουσιάζουν τα αίτια, τα κύρια γεγονότα, τα αποτελέσματα των πολέμων, τον ρόλο των προσώπων, τους αντιπάλους καθώς και ποιες όψεις των πολέμων συμπεριλαμβάνουν ή αποσιωπούν. Το πέμπτο κεφάλαιο εστιάζει στις ανεγέρσεις των εθνικών μνημείων (στηλών, πλακών, προτομών, ανδριάντων, γλυπτικών συμπλεγμάτων) σε δημόσιους χώρους, σε ανάμνηση των πεσόντων των Βαλκανικών πολέμων. Ειδικότερα η έρευνα εστιάζει στον χώρο, τον χρόνο, τους φορείς και το ιδεολογικό, πολιτικό και κοινωνικό κλίμα της εποχής στην οποία ανεγέρθηκαν τα μνημεία. Η ιστορία της ανέγερσης των μνημείων αποτυπώνει τη λειτουργία τους ως ενεργών διεργασιών μνήμης. Η διατριβή κατέδειξε ότι η θεσμική μνήμη ανέδειξε επιλεκτικά από το παρελθόν των Βαλκανικών πολέμων τις μνήμες που προσιδίαζαν στην επίσημη και κυρίαρχη αφήγηση. Επιπλέον η περίοδος των Βαλκανικών πολέμων επισκιάστηκε από τον Διχασμό και κυρίως από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Εντασσόμενη στον κύκλο της δεκαετίας 1912-1922 η συλλογική μνήμη της ήττας έγινε ισχυρότερη από τη μνήμη της νίκης. Οι μνήμες των κοινοτήτων από την άλλη πλευρά συνδιαμορφώθηκαν με την κυρίαρχη θεσμική μνήμη στο μεγαλύτερο μέρος του 20ου αιώνα.