Ηθική θεώρηση των τεχνικών παρεμβάσεων στο ανθρώπινο γονιδίωμα
Authors: Κοϊός Νικόλαος 
Published: August 2021

Η διαπίστωση ότι το κύτταρο αποτελεί την βασική δομική μονάδα, ή οποία εκδηλώνει το φαινόμενο της ζωής, έδωσε το έναυσμα στους επιστήμονες να στρέψουν σε αυτό την ερευνητική τους δραστηριότητα για να ανακαλύψουν τα μυστικά τής ζωής. Σταθμός στην επιστημονική ερευνά των πεδίων της γενετικής και της βιολογίας αποτέλεσε η ανακάλυψη των Watson και Crick, οι οποίοι έδειξαν ότι το μυστικό του πολλαπλασιασμού των κυττάρων, αλλά και της κληρονομικότητας των οργανισμών βρίσκεται σε ένα μακρομόριο στον πυρήνα του κυττάρου, το DNA (δεσοξυριβοζονουκλεϊκό οξύ). Η ανακάλυψη αυτή δημιούργησε αφενός τη βάση για περαιτέρω ανακαλύψεις, όπως η χαρτογράφηση του γονιδιώματος των οργανισμών, αλλά και για παρεμβάσεις σε στάδια της ζωής των οργανισμών, οι οποίες μέχρι τότε ήταν αδιανόητες. Οι παρεμβάσεις αυτές ονομάζονται γενετικές, γιατί στοχεύουν στην τροποποίηση του γονιδιώματος, της γενετικής σύστασης δηλαδή των οργανισμών. Με το ίδιο σκεπτικό η τεχνολογία, η οποία χρησιμοποιείται για να επιτύχουν αυτές οι παρεμβάσεις καλείται γενετική τεχνολογία. Οι γενετικές παρεμβάσεις προσπαθούν συνήθως είτε να αποδώσουν επιθυμητά χαρακτηριστικά σε οργανισμούς (π.χ. αύξηση παραγωγικής δυνατότητας σε φυτά και ζώα) είτε να απαλείψουν ανεπιθύμητα (π.χ. ασθένειες). Η τεχνική, η όποια χρησιμοποιείται είναι η μέθοδος του ανασυνδυασμού του DNA, η οποία επιτρέπει την προσθαφαίρεση γονιδίων. Η διαδικασία αυτή ονομάζεται γενετική μηχανική. Οι γενετικές παρεμβάσεις στον άνθρωπο μπορούν να χωριστούν σε τρεις ομάδες: α) Διαγνωστικές, στις οποίες ανήκει η προγεννητική και προεμφυτευτική διάγνωση καθως και ο γενετικός έλεγχος σε ενηλίκους, β) Θεραπευτικές και παρεμβατικές, στις οποίες ανήκουν τα τέσσερα είδη γονιδιακής θεραπείας ή παρέμβασης: η γονιδιακή θεραπεία σε σωματικά κύτταρα, η γονιδιακή θεραπεία σε γενετικά κύτταρα, η τροποποιητική η βελτιωτική γονιδιακή παρέμβαση και η ευγονική γονιδιακή παρέμβαση, γ) Αναπαραγωγικές, στις οποίες ανήκει η κλωνοποίηση. Παράλληλα υπάρχουν και ορισμένες άλλες εφαρμογές της γενετικής τεχνολογίας, οι οποίες σχετίζονται με τον άνθρωπο, όπως η παρασκευή βιολογικών σκευασμάτων, η χρήση της γενετικής τεχνολογίας από την εγκληματολογία, την επιστήμη της γεωγραφικής ανθρωπολογίας κ.ά. Οι τελευταίες αυτές ανακαλύψεις της ιατρικής επιστήμης και της βιολογίας, καθως και οι εφαρμογές που προέκυψαν, δεν υπόσχονται μόνον ευεργετήματα για την ανθρωπότητα. Είναι γενικά παραδεκτό ότι κρύβουν μεγάλους κινδύνους και ηθικά ερωτηματικά. Ή διαπίστωση αυτή κατέστησε επιτακτικό το αίτημα δημιουργίας ενός ηθικού πλαισίου για την αντιμετώπιση των νέων ηθικών διλημμάτων, τα οποία δημιουργεί η νέα ιατρική τεχνολογία και ιδιαίτερα η γενετική τεχνολογία. Όλα αυτά συνετέλεσαν στη δημιουργία ενός νέου επιστημονικού ή καλύτερα διεπιστημονικού κλάδου, της Βιοηθικής. Η βιοηθική, γέννημα των δυτικών κοινωνιών, έχει ως στόχο τον εντοπισμό και την εξέταση των ηθικών προβλημάτων, τα όποια ανακύπτουν από τις εφαρμογές της σύγχρονης ιατρικής τεχνολογίας. Στο φιλοσοφικό επίπεδο επηρεάστηκε κυρίως από τα ρεύματα της εμπειριοκρατίας, του ωφελιμισμού, του φιλελευθερισμού και της ατομοκρατίας. Για την αντιμετώπιση των βιοηθικών προβλημάτων θεμελίωσε τέσσερις βασικές αρχές: α) της αυτονομίας, β) της αποφυγής πρόκλησης βλάβης και πόνου, γ) της ευεργεσίας και δ) της δικαιοσύνης. Παρά την μεγάλη προσπάθεια την οποία κατέβαλε, η βιοηθική δεν κατάφερε τελικά μια κοινά αποδεκτή αντιμετώπιση των βιοηθικών προβλημάτων. Κύρια αιτία αυτής της αποτυχίας είναι οι διαφορετικές κοσμοθεωρίες και αντιλήψεις μεταξύ των βιοηθικολόγων, οι οποίες διαμορφώνουν διαφορετική ηθική συνείδηση και κριτήρια. Για τον λόγο αυτό, όταν γίνεται αναφορά στις απόψεις των βιοηθικολόγων για κάποιο συγκεκριμένο βιοηθικό πρόβλημα, συνηθίζεται να παρατίθενται οι απόψεις των κυριότερων βιοηθικών ρευμάτων, έστω και αν πρόκειται για απόψεις εκ διαμέτρου αντίθετες μεταξύ τους. Η προσοχή της βιοηθικής σχετικά με τις γενετικές παρεμβάσεις στα φυτά και στα ζώα εντοπίζεται κυρίως στους κινδύνους τους οποίους κρύβει η κατανάλωση των γενετικά τροποποιημένων οργανισμών. Παράλληλα όμως εξετάζονται και ορισμένες άλλες παράμετροι, όπως οι πιθανές οικολογικές καταστροφές από την απελευθέρωση τέτοιων οργανισμών στο περιβάλλον. Ακόμη εξετάζεται και ο ηθικός προβληματισμός σχετικά με την χρήση των ζώων στα πειράματα της γενετικής τεχνολογίας, ένα θέμα ιδιαίτερης σημασίας για τίς δυτικές κοινωνίες. Οι εφαρμογές της γενετικής τεχνολογίας στον άνθρωπο αποτελούν το επίκεντρο του βιοηθικού ενδιαφέροντος και βρίσκονται διαρκώς στην σύγχρονη επικαιρότητα. Οι διαγνωστικές εφαρμογές είναι οι μόνες προς το παρόν, οι οποίες εφαρμόζονται κανονικά στην ιατρική πράξη. Οι υπόλοιπες βρίσκονται κατά κύριο λόγο στο πειραματικό στάδιο. Η στάση των βιοηθικολόγων απέναντι στην προγεννητική και προεμφυτευτική διάγνωση εξαρτάται κατά το μεγαλύτερο μέρος από την αξιολογική τους τοποθέτηση απέναντι στην εμβρυϊκή ζωή. Επειδή προς το παρόν δεν υπάρχει τρόπος θεραπείας των ασθενειών στο προγεννητικό και προεμφυτευτικό στάδιο, η άμβλωση των ασθενών εμβρύων προβάλλεται ως η μόνη δυνατή αντιμετώπισή τους. Όσοι βιοηθικολόγοι διάκεινται θετικά στην λύση της άμβλωσης στηρίζουν τα επιχειρήματά τους στο δικαίωμα για ελεύθερες αποφάσεις στην τεκνοποίηση. Οι αντιτιθέμενοι δε στηρίζουν τις απόψεις τους τόσο στην άρνηση της άμβλωσης ως πρακτικής, όσο στην ευγονική νοοτροπία, την οποία εισάγει ή απόρριψη των εμβρύων με γενετικές παθήσεις. Ό γενετικός έλεγχος στους ενηλίκους συνοδεύεται από ηθικά ερωτηματικά, τα οποία έχουν ιδιαίτερα κοινωνικό χαρακτήρα. Τα μεγαλύτερα προβλήματα από την εφαρμογή αυτή μπορούν να ανακύψουν από την διαρροή της γενετικής πληροφορίας. Η διαρροή αυτή σε εργοδότες, ασφαλιστικές εταιρείες ή οπουδήποτε αλλού συνεπάγεται σοβαρότατους κινδύνους για κοινωνικό αποκλεισμό του ατόμου. Η αρχή της αποφυγής πρόκλησης πόνου και βλάβης και η αρχή της ευεργεσίας αποτελούν την βάση βιοηθικής θεώρησης της παρασκευής βιολογικών σκευασμάτων με την χρήση της γενετικής τεχνολογίας. Σ’ αυτό το πλαίσιο ή μεγάλη πλειοψηφία των βιοηθικολόγων αντιτίθεται στην κατασκευή βιολογικών όπλων. Κατά ανάλογο τρόπο με βάση την αρχή της αυτονομίας αυτήν την φορά αξιολογείται βιοηθικά η χρήση της γενετικής στην εξιχνίαση των εγκλημάτων. Η βιοηθική κοινότητα διάκειται σχεδόν στο σύνολό της θετικά, αρκεί να μην παραβλάπτονται οι ατομικές ελευθερίες. Η βιοηθική θεώρηση της γονιδιακής θεραπείας και της γονιδιακής παρέμβασης, οι οποίες αποτελούν τις εφαρμογές της γενετικής μηχανικής στον άνθρωπο, είναι το κεντρικό σημείο της παρούσας εργασίας. Η γονιδιακή θεραπεία στα σωματικά κύτταρα έχει σχεδόν μόνο υποστηρικτές, διότι δεν εμφανίζει σημαντικά ηθικά προβλήματα. Εφίσταται ωστόσο η προσοχή κατά την πειραματική εφαρμογή της σε ανθρώπους, ώστε να τους γίνεται πλήρης και σαφής πληροφόρηση για τους πιθανούς κινδύνους. Επίσης το υψηλό κόστος εφαρμογής της και ο περιορισμένος αριθμός θέσεων περίθαλψης αναδεικνύει την αρχή της δικαιοσύνης ως βασική για την βιοηθική της θεώρηση, χωρίς να παραθεωρούνται οι άλλες τρεις αρχές. Η γονιδιακή θεραπεία στα γενετικά κύτταρα υπόσχεται περισσότερα, εμφανίζει ωστόσο και μεγαλύτερα ηθικά ερωτηματικά. Κάθε παρέμβαση θα καταστεί μόνιμη και μη αναστρέψιμη κατάσταση στον οργανισμό. Ως εκ τούτου η πλειονότητα των βιοηθικολόγων εγκρίνουν τη χρήση της μόνο για την πρόληψη και θεραπεία σοβαρών ασθενειών. Οι απαραίτητοι πειραματισμοί στα πρώιμα εμβρυϊκά στάδια, ώστε να οδηγηθούν οι έρευνες σε επιτυχή αποτελέσματα, δημιουργούν πρόσθετα ηθικά προβλήματα. Ο ετεροκαθορισμός της γενετικής σύστασης του ατόμου παρά την θέλησή του έρχεται σε αντίθεση με την αρχή της αυτονομίας. Παρόλα αυτά η εν λόγω εφαρμογή έχει πολλούς υποστηρικτές από όλο το διεπιστημονικό πεδίο των βιοηθικολόγων. Η τροποποιητική και βελτιωτική γονιδιακή παρέμβαση προκάλεσε τις περισσότερες βιοηθικές συζητήσεις από όλες τις εφαρμογές της γενετικής μηχανικής στον άνθρωπο. Η δυνατότητα για κατά βούληση τροποποίηση των ανθρώπινων χαρακτηριστικών θέτει την μοίρα του ανθρώπινου γένους σε εντελώς πρωτόγνωρες ατραπούς. Η αλλαγή η βελτίωση όχι μόνον των σωματομετρικών, αλλά και των διανοητικών και ψυχοηθικών χαρακτηριστικών δημιουργεί εύλογα μεγάλο προβληματισμό. Αν και η μεγαλύτερη μερίδα των βιοηθικολόγων αντιμετωπίζει αυτή την εφαρμογή με έντονο σκεπτικισμό, υπάρχουν αρκετοί, οι οποίοι υποστηρίζουν την πρόσβαση σε αυτήν κάτω από ορισμένους κανόνες. Περισσότερους υποστηρικτές έχουν οι παρεμβάσεις με σχετικά ιατρικό χαρακτήρα, π.χ. η ενίσχυση του ανοσοποιητικού συστήματος. Στο σημείο αυτό αναπτύσσεται ένας μεγάλος διάλογος μεταξύ βιοηθικολόγων, ιατρικών επιστημόνων, πολιτικών αρχηγών, θρησκευτικών αντιπροσώπων και άλλων κοινωνικών φορέων για τον καθορισμό των ορίων των εννοιών «ασθένεια» και «θεραπεία». Ο κατά το δυνατόν σαφής καθορισμός είναι απαραίτητος ώστε να αποφευχθούν ευγονικές πρακτικές μέσω της γονιδιακής παρέμβασης. Η τροποποιητική και βελτιωτική παρέμβαση σε γενετικά κύτταρα βρίσκει το σύνολο σχεδόν των βιοηθικολόγων αντίθετο. Το σύνολο των βιοηθικολόγων επίσης κρίνει ως απαράδεκτη την ευγονική γονιδιακή παρέμβαση. Θεωρεί ότι μια τέτοια πρακτική βρίσκεται εντελώς έξω από τα όρια του ιατρικού επαγγέλματος, καταπατεί την ανθρώπινη αξιοπρέπεια προσβάλλοντας εμμέσως το δικαίωμα στην διαφορετικότητα και δημιουργεί μεγάλα κοινωνικά προβλήματα. Η κλωνοποίηση προβάλλεται σήμερα ως το μείζον θέμα βιοηθικής. Σε αυτήν την προβολή συμβάλλουν ιδιαίτερα τα μέσα μαζικής επικοινωνίας. Οι περισσότεροι από τους βιοηθικολόγους τάσσονται υπέρ της θεραπευτικής κλωνοποίησης, η οποία πραγματοποιείται μέσω της χρήσης βλαστικών ολοδύναμων κυττάρων. Όσοι αντιτίθενται είναι εκείνοι, οι οποίοι προτάσσουν την αξία της εμβρυϊκής ζωής σε οποιαδήποτε πιθανή ωφέλεια στο πεδίο της θεραπείας των ασθενειών. Η αναπαραγωγική κλωνοποίηση βρίσκει τους περισσότερους βιοηθικολόγους να την αντιμετωπίζουν με έντονο σκεπτικισμό. Δεν είναι όμως λίγοι εκείνοι πού την υποστηρίζουν πολλές φορές ακόμη και με ενθουσιασμό. Οι τελευταίοι προέρχονται κυρίως από τον χώρο της Ιατρικής. Οι ομάδες επιχειρημάτων εναντίον και υπέρ της κλωνοποίησης στηρίζονται κυρίως σε διαφορετικές ερμηνείες της αρχής της αυτονομίας και της αρχής της αξιοπρέπειας του ατόμου, η οποία την ακολουθεί. Κατά της κλωνοποίησης τάσσονται όσοι υποστηρίζουν ότι ο άνθρωπος πρέπει να αντιμετωπίζεται ως σκοπός και όχι ως μέσο. Όσοι την θεωρούν θεμιτή και ευεργετική ως αναπαραγωγική μέθοδο αποδέχονται ως μόνο πρόβλημα το επισφαλές της εφαρμογής της, λόγω του πρώιμου ακόμη σταδίου της επιστημονικής έρευνας. Η ορθόδοξη ηθική θεολογία δεν θα μπορούσε να μείνει αμέτοχη σε τόσο φλέγοντα ζητήματα, όπως τα βιοηθικά. Ωστόσο η συμμετοχή της στο βιοηθικό διάλογο παρουσιάζει ορισμένες ιδιαιτερότητες, 'ίσως ακόμη και δυσκολίες. Τα βιοηθικά ζητήματα ανέκυψαν στο περιβάλλον των δυτικών κοινωνιών, όπου ό τρόπος ζωής, οι φιλοσοφικές αντιλήψεις και οι ηθικές τοποθετήσεις είναι πολύ μακριά από το πνεύμα της ορθόδοξης ηθικής. Στη θύραθεν βιοηθική ουσιαστικά θυσιάστηκε ό πραγματικός χαρακτήρας της ηθικής με την εκούσια αποφυγή κάθε ανθρωπολογικής θεώρησης, η οποία στηρίζεται σε μεταφυσικές αναφορές. Η απώλεια αυτή του ηθικού χαρακτήρα της βιοηθικής συνέβη μέσα στην προσπάθεια να επιτευχθεί η κατά το δυνατόν μεγαλύτερη συμφωνία ανάμεσα στους βιοηθικολόγους με διαφορετικές αντιλήψεις. Κατ’ αυτόν τον τρόπο η βιοηθική εξέπεσε στο επίπεδο της απλής δεοντολογίας και κατάντησε θεραπαινίδα της πολιτικής. Ακόμη περισσότερο, υιοθετώντας άκριτα τις αρχές του φιλελευθερισμού, προβλήθηκε ως η ηθική της παγκοσμιοποίησης. Η ορθόδοξη ηθική θεολογία πρέπει να πετύχει δυο στόχους προκειμένου να μπορέσει να δώσει απαντήσεις στις σύγχρονες βιοηθικές προκλήσεις και ιδιαίτερα στα ηθικά ζητήματα, τα οποία δημιουργούν οι εφαρμογές της γενετικής τεχνολογίας. Ο πρώτος είναι να ενημερωθεί επάνω στα τεχνικά θέματα και τον τρόπο εντοπισμού των βιοηθικών ζητημάτων. Σε αυτόν τον τομέα έχει πολλά να κερδίσει με την συμμετοχή της στο βιοηθικό διάλογο. Ο δεύτερος είναι να διατηρήσει αναλλοίωτο τον ηθικό χαρακτήρα της, ο οποίος πηγάζει από την ορθόδοξη χριστιανική ανθρωπολογία. Σε αυτό το πλαίσιο μπορεί να γίνει λόγος και για ορθόδοξη βιοηθική, η οποία δεν θα αποτελεί αυτόνομο κλάδο, αλλά μία επιμέρους εξειδίκευση ενταγμένη στο σώμα της ορθόδοξης ηθικής. […]