Λογοτεχνία του εγκλεισμού
Authors: Καββαδία Ειρήνη 
Published: September 2021

Η παρούσα µελέτη αποτελεί το αποτέλεσµα της ερευνητικής µας ενασχόλησης µε λογοτεχνικά κείµενα, που γράφονται και εκδίδονται από το 1947 έως το 1974. Πρόκειται για λογοτεχνία που θεµατοποιεί ή σχετίζεται µε την ιστορική πραγµατικότητα της Μακρονήσου, δηλαδή µε µια χρονικά προσδιορισµένη ιστορική πραγµατικότητα, την οποία βίωσε ένα µεγάλο µέρος του αριστερού πληθυσµού, µε διαφορετική κοινωνική διαστρωµάτωση και παιδεία. Μέρος αυτού του πληθυσµούαποτελούν και οι λογοτέχνες. Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις, όπου µέσα στο έργο τους γεννιέται κι αναδεικνύεται η «Μακρόνησος της λογοτεχνίας», ως κοινός λογοτεχνικός τόπος της µεταπολεµικής γραµµατολογίας, που θεµατοποιεί την εµπειρία της εξορίας είτε ως συγχρονική µαρτυρία, είτε ως σήµα της µεταγενέστερης µνήµης. Η «Μακρόνησος της λογοτεχνίας» έχει απασχολήσει ελάχιστα τους ερευνητές. Αυτό είναι λογικό, καθώς η εµπεριστατωµένη ιστορική έρευνα των συµβάντων στο νησί ξεκινάει τέλη του 90. Το πρωτογενές υλικό της µελέτης επιλέχτηκε µε βάση κριτήρια, όπως η χρονολογία έκδοσης των κειµένων και το λογοτεχνικό είδος. Γεγονός αποτελεί ότι η ιδεολογική τοποθέτηση των συγγραφέων και η αισθητική αξία των έργων δεν αποτέλεσε κριτήριο επιλογής του πρωτογενούς υλικού. Πιο συγκεκριµένα, αξιοποιήσαµε ποιήµατα, µυθιστορήµατα και διηγήµατασυγγραφέων φορέων – βιωµατικής µνήµης. Άλλωστε, δεν εντοπίστηκαν λογοτεχνικά έργα µε αναφορές στη Μακρόνησο, γραµµένα κατά το (1947 – 1974) από συγγραφείς, που δε βίωσαν τον εγκλεισµό στον αντίστοιχο τόπο. Λόγω του ότι τα λογοτεχνικά κείµενα συνδέονται µε την ιστορικήπραγµατικότητα, το corpus των κειµένων, που θεµατοποιεί την ιστορική πραγµατικότητα της Μακρονήσου, αντιµετωπίζεται ως ένα σώµα συλλογικών αφηγήσεων για την εξορία και, συνακόλουθα, ως τόπος, όπου διασταυρώνονται η ατοµική, η συλλογική και η θεσµική µνήµη. Κατά την πραγµατοποίηση της λογοτεχνικής αναγνωστικής διαδικασίας, ερχόµαστε αντιµέτωποι µε το υποβόσκον τραύµα, αφού το τραύµα εµπεριέχεται σε κάθε προσπάθεια µνηµονικής αφήγησηςαπό τον εκάστοτε µεµονωµένο φορέα ή από µια «κοινότητα µνήµης», ιδιαιτέρως στην περίπτωση που θεµατοποιείται ένα ιστορικό γεγονός. Συνεπώς, µπορούµε να ερευνήσουµε τους τρόπους λογοτεχνικής επεξεργασίας του τραύµατος. Πώς όµως αναπαρίσταται λογοτεχνικά, µέσω της διαδικασίας της µνήµης, το τραύµα, που προέρχεται από τον εγκλεισµό στη Μακρόνησο; Ως εκ τούτων, στο πρώτο και δεύτερο µέρος της διατριβής βασικό ζητούµενο της έρευνας αποτέλεσε η µελέτη της λογοτεχνικής αναπαράστασης της ιστορικής πραγµατικότητας της Μακρονήσου σεποιήµατα και πεζογραφήµατα (1947 – 1974) αντίστοιχα. Επιπρόσθετα ερευνητικά ζητούµενα, που αναδύονται στα δύο πρώτα µέρη της διατριβής, σχετίζονται µε το πώς ανταποκρίνεται η λογοτεχνία (ποίηση και πεζογραφία αντίστοιχα) της Μακρονήσου στις αριστερές «απαιτήσεις» περιεχοµένουκαι µορφής των λογοτεχνικών κειµένων. Ειδικότερα, θα διερευνήσουµε αν τα λογοτεχνικά έργα «συνοµιλούν» µε τον ευρύτερο, υπάρχοντα λογοτεχνικό κανόνα της περιόδου µέσα στην οποία παράγονται. Τα συγκεκριµένα κείµενα αντικατοπτρίζουν επιδράσεις από τις λογοτεχνικές «τάσεις» της δεκαετίας του 1940 ή µπορούν να στοιχειοθετήσουν ένα υπό – είδος (sub – genre) µέσα στον µεταπολεµικό λογοτεχνικό κανόνα; Στα δύο πρώτα µέρη της µελέτης, ασχολούµαστε ακόµη µε το πώς η λογοτεχνία (ποίηση και πεζογραφία) «κατασκευάζει» τα χαρακτηριστικά της ταυτότητας του συλλογικού υποκειµένου των πολιτικών εξόριστων. Η γραφή των εν λόγω κειµένων πραγµατοποιείται σχεδόν χρονικά παράλληλα µε την ιδεολογική και την πολιτισµική πορεία του παράνοµου κοµµουνιστικού κόµµατος εκείνης της περιόδου εντός και εκτός του χώρου εγκλεισµού. Στο κέντρο της προβληµατικής µας θα βρεθεί αν οι λογοτέχνες, ως ξεχωριστές υποκειµενικότητες, κατά την παρουσίαση της συλλογικότητας των εξόριστων µέσω της γραφής, αντικατοπτρίζουν τα στοιχεία ταυτότητας που η κατευθυντήρια πολιτική του κοµµουνιστικού κόµµατος επεδίωκενα προσδώσει στους εξόριστους. Και, τέλος, τι σηµατοδοτούν τα χαρακτηριστικά µε τα οποία ο κάθε λογοτέχνης παρουσιάζει τα στοιχεία ταυτότητας της συλλογικότητας, για την ίδια τη λογοτεχνική αφήγηση; Στο τρίτο και τελευταίο µέρος της διατριβής, το επίκεντρο του ερευνητικού µας ενδιαφέροντος θα στραφεί στη «λογοτεχνία του Σκαπανέα», δηλαδή σε έργα της λογοτεχνικής παράδοσης που προβλήθηκαν στο περιοδικό, καθώς και σε «λογοτεχνικά» έργα που δηµιουργήθηκαν από τις στρατοπεδικές αρχές για να συµπεριληφθούν στο περιοδικό.