Διακυβέρνηση της φροντίδας υγείας και προσφυγική κρίση στην Ελλάδα
Authors: Παπαδάτος-Αναγνωστόπουλος Δημοσθένης 
Published: January 2024

Η διέλευση από την Ελλάδα περισσότερων από 850.000 προσφύγων και μεταναστών το 2015 –συνθήκη που, ως τον Μάρτιο του 2019, η ΕΕ αναγνώρισε ως «προσφυγική κρίση»–, δοκίμασε τις αντοχές του εθνικού συστήματος υγείας εν μέσω οικονομικής κρίσης. Για την αντιμετώπιση των αναγκών υγείας των νεοαφιχθέντων χρηματοδοτήθηκαν προγράμματα ανθρωπιστικής βοήθειας και κινητοποιήθηκαν πολυάριθμοι δρώντες –υπουργεία, δημόσιες υπηρεσίες, εγχώριες και διεθνείς ΜΚΟ, ευρωπαϊκοί και διεθνείς οργανισμοί–, ο συντονισμός και ο έλεγχος των οποίων αποτέλεσε πρόκληση για τη διακυβέρνηση του συστήματος υγείας. Σκοπός της διατριβής ήταν η ανάλυση και αξιολόγηση του σχεδίου διακυβέρνησης της υγείας κατά την κρίση υποδοχής προσφύγων στην Ελλάδα (2015-2019), ως προς το ρόλο του κράτους, των διεθνών οργανισμών, των ΜΚΟ και των φιλανθρωπικών ιδρυμάτων στη στοχοθεσία και τις διαδικασίες διακυβέρνησης. Η διατριβή σχεδιάστηκε ως αναδρομική μελέτη περίπτωσης πολιτικής υγείας σε εθνικό επίπεδο, με τη χρήση μεικτών μεθόδων. Για τη διερεύνηση των ποιοτικών ερευνητικών ερωτημάτων (ανάλυση στόχων και διαδικασιών του σχεδίου) διενεργήθηκαν και αναλύθηκαν με τη μέθοδο της θεματικής ανάλυσης 58 ημι-δομημένες συνεντεύξεις με στελέχη κρατικών, μη κυβερνητικών και διακυβερνητικών οργανισμών. Για τη διερεύνηση των ποσοτικών ερευνητικών ερωτημάτων (εξέλιξη και κατανομή της χρηματοδότησης), πραγματοποιήθηκε δευτερογενής ανάλυση δεδομένων με τη χρήση περιγραφικής στατιστικής. Σύμφωνα με τη μελέτη μας, το σχέδιο διακυβέρνησης επιδίωξε να εγγυηθεί τη φυσική επιβίωση του προσφυγικού πληθυσμού, αντί της βελτίωσης και της προαγωγής της υγείας του. Στην προσπάθεια να διασφαλίσει την υγεία ως ανθρώπινο δικαίωμα, απέτυχε (και για ορισμένες κατηγορίες δρώντων, δεν επιδίωξε) να την εγγυηθεί ως δημόσιο αγαθό: οι βασικοί δρώντες κινήθηκαν στο πλαίσιο της προστασίας «ευάλωτων» πληθυσμών, μιας υπολειμματικής προσέγγισης αντί της καθολικότητας, ενώ υπό ορισμένες μόνο απόψεις επιτεύχθηκε η προστασία του προσφυγικού πληθυσμού από οικονομικούς και κοινωνικούς κινδύνους. Ως βασικός χρηματοδότης του σχεδίου, η ΕΕ διαμόρφωσε μια οιονεί αγορά υπηρεσιών υγείας, που εξέθεσε τον δημόσιο τομέα υγείας στον ανταγωνισμό με τον ιδιωτικό μη κερδοσκοπικό, στο πρότυπο του διαχωρισμού χρηματοδότη-παρόχου, που χαρακτηρίζει το Νέο Δημόσιο Μάνατζμεντ. Η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση διατέθηκε κυρίως σε υπηρεσίες του ΟΗΕ και διεθνείς ΜΚΟ, και υπήρξε κυρίως έκτακτη. Ο κατακερματισμός της συνολικής χρηματοδότησης (κρατικής, εξωτερικής, ιδιωτικής) αποτυπώθηκε στις πολλαπλές διαδικασίες εκτίμησης αναγκών, στην καθετοποίηση παρεμβάσεων (χαρακτηριστικό παράδειγμα τα προγράμματα για ασυνόδευτους ανηλίκους) και την έλλειψη συντονισμού. Η παρατεινόμενη δημοσιονομική προσαρμογή στην Ελλάδα, η ιδιωτικοποίηση της υγείας και η ασφαλειοποίηση της μετανάστευσης, ιδίως μετά την Κοινή Δήλωση ΕΕ-Τουρκίας και τον εγκλωβισμό αιτούντων άσυλο σε ακατάλληλες δομές, σηματοδότησαν την αποτυχία του σχεδίου να εγγυηθεί διεθνή πρότυπα και αρχές προστασίας δικαιωμάτων – από την πρόσβαση σε δίκαιες διαδικασίες ασύλου μέχρι την ουδετερότητα της ανθρωπιστικής βοήθειας.