Protean diversity
Authors: Καρολίδης Δημήτριος 
Published: January 2024

Η διαφορετικότητα (diversity) των εργαζομένων αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό των σύγχρονων ιδιωτικών και δημόσιων οργανισμών. Ο όρος διαφορετικότητα αναφέρεται στις διαφορές που υπάρχουν στα ατομικά χαρακτηριστικά των εργαζομένων οι οποίες μπορούν να ενισχύσουν ή να διαταράξουν την απόδοση σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο. Στην προσπάθειά τους να συμβαδίσουν με το δυναμικά μεταβαλλόμενο σύγχρονο εργασιακό περιβάλλον, οι μελετητές έχουν διερευνήσει το φαινόμενο της διαφορετικότητας μέσω πληθώρας θεωρητικών μοντέλων. Ως αποτέλεσμα, έχει συσσωρευτεί ένας σημαντικός όγκος έρευνας και επιστημονικής γνώσης που πραγματεύεται τη διαφορετικότητα των εργαζομένων και τις συνέπειές της. Παρά το εύρος και την έκταση αυτού του επιστημονικού έργου, οι διαδικασίες και οι μηχανισμοί που διέπουν το φαινόμενο της διαφορετικότητας των εργαζομένων παραμένουν πολύπλοκες και ασαφείς, ενώ εξακολουθούν να υφίστανται επιστημονικές προκλήσεις σχετικά με τη φύση της διαφορετικότητας στο εργασιακό περιβάλλον. Η παρούσα διδακτορική διατριβή έχει ως στόχο να συμβάλει στην έρευνα για τη διαφορετικότητα των εργαζομένων δίνοντας έμφαση στο άτομο ως σημείο αναφοράς και εφαλτήριο για την επανεξέταση της σύνθεσης των ατομικών χαρακτηριστικών των εργαζομένων στο σύγχρονο εργασιακό περιβάλλον. Η έρευνα της παρούσης διατριβής βασίζεται στο επιχείρημα ότι η διαφορετικότητα πηγάζει από το άτομο και όχι από τις κοινωνικές ή εργασιακές ομάδες στις οποίες ένας εργαζόμενος δραστηριοποιείται και κατά συνέπεια ανήκει. Ακολούθως, η παρούσα διατριβή υποστηρίζει ότι η διαφορετικότητα των εργαζομένων εκδηλώνεται στο ατομικό επίπεδο ανάλυσης, διότι το άτομο είναι αυτό που φέρει ποικίλα και μοναδικά χαρακτηριστικά τα οποία συνδυάζονται για να επηρεάσουν την απόδοση σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο. Για την επίτευξη του ερευνητικού στόχου, η παρούσα διατριβή ξεκινάει με την ανάλυση της έννοιας και των επικρατουσών θεωριών που πραγματεύονται τη διαφορετικότητα των εργαζομένων. Στη συνέχεια, παρουσιάζεται το μοντέλο θεώρησης της Πρωτεϊκής διαφορετικότητας (Protean diversity) ως μια νέα θεωρητική προσέγγιση για τη μελέτη της διαφορετικότητας στον εργασιακό χώρο σε ατομικό επίπεδο ανάλυσης. Η συστημική θεωρία των πολύπλοκων προσαρμοστικών συστημάτων (Complex adaptive system) χρησιμοποιείται ως θεμέλιο για την εννοιολογική διατύπωση και ανάπτυξη του ορισμού της Πρωτεϊκής διαφορετικότητας ενώ διατυπώνονται οι μεταβλητές που προσδιορίζουν τη νέα αυτή θεωρητική προσέγγιση. Για την επίτευξη της λειτουργικότητας της Πρωτεϊκής διαφορετικότητας, η παρούσα διατριβή ακολουθεί τις βέλτιστες πρακτικές που προτείνονται στη βιβλιογραφία για τη δημιουργία οργάνων μέτρησης σε ερευνητικές μελέτες. Μέσα από τέσσερις διακριτές μελέτες, η παρούσα διατριβή αξιολογεί και ερευνάει εμπειρικά την κλίμακα που μετράει την Πρωτεϊκή διαφορετικότητα. Τα ευρήματα της πιλοτικής μελέτης (Μελέτη Νο1), η οποία διεξήχθη σε δείγμα προπτυχιακών φοιτητών και περιλάμβανε τη συμβολή 13 εμπειρογνωμόνων σε θέματα οργανωσιακής συμπεριφοράς από την Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, χρησιμοποιήθηκαν για τη βελτιστοποίηση της κλίμακας. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία μιας απέριττης κλίμακας 11 στοιχείων (ερωτήσεων), η οποία επιδιώκει να μετρήσει την Πρωτεϊκή διαφορετικότητα μέσω ενός αναστοχαστικού μοντέλου που περιλαμβάνει 3 ενδείκτες: τη γνώση της διαφορετικότητας, τη διαμόρφωση της διαφορετικότητας σε βάθος χρόνου και την ερμηνεία της διαφορετικότητας σε ατομικό επίπεδο. Η Μελέτη Νο2 εξέτασε την εγκυρότητα περιεχομένου της Πρωτεϊκής κλίμακας. Τα αποτελέσματα επιβεβαίωσαν ότι η Πρωτεϊκή κλίμακα πληροί τις αποδεκτές προδιαγραφές αξιοπιστίας όπως αυτές διατυπώνονται στη σχετική βιβλιογραφία. Κατά τη διάρκεια της κύριας Μελέτης Νο3, διερευνήθηκε η εγκυρότητα εννοιολογικής κατασκευής της Πρωτεϊκής κλίμακας σε μεγάλο δείγμα υπαλλήλων που απασχολούνται σε δημόσιους φορείς. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι το μοντέλο που αποτυπώνει με βέλτιστο τρόπο την εννοιολογική κατασκευή της Πρωτεϊκής κλίμακας αποτελείται από τους 3 ενδείκτες της γνώσης της διαφορετικότητας, της διαμόρφωσης της διαφορετικότητας σε βάθος χρόνου και της ερμηνείας της διαφορετικότητας σε ατομικό επίπεδο. Η τέταρτη και τελευταία μελέτη (Μελέτη Νο4) αποσκοπούσε στην περαιτέρω διερεύνηση της εγκυρότητας εννοιολογικής κατασκευής της Πρωτεϊκής κλίμακας με την τεκμηρίωση της αξιοπιστίας εξωτερικής συνέπειας και προγνωστικής εγκυρότητας. Πιο συγκεκριμένα και κατά τη διάρκεια αυτής της μελέτης, η παρούσα διατριβή διερεύνησε τον τρόπο με τον οποίο η Πρωτεϊκή διαφορετικότητα αποκλίνει από την αυτοεκτίμηση και προβλέπει τη διαπροσωπική σύγκρουση, την ατομική δημιουργικότητα και τη διαπροσωπική επεξεργασία πληροφοριών στους σύγχρονους οργανισμούς. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η Πρωτεϊκή διαφορετικότητα σχετίζεται ασθενώς με την αυτοεκτίμηση, σχετίζεται θετικά με τη διαπροσωπική σύγκρουση και την ατομική δημιουργικότητα και, τέλος, δεν σχετίζεται καθόλου με την επεξεργασία διαπροσωπικών πληροφοριών. Η παρούσα διδακτορική διατριβή επεκτείνει την υπάρχουσα επιστημονική πραγματεία εισάγοντας μια νέα προσέγγιση για τη συστηματική και εις βάθος μελέτη της διαφορετικότητας των εργαζομένων. Κατά συνέπεια, η Πρωτεϊκή διαφορετικότητα προσφέρεται ως μια πρωτότυπη και καινούργια θεωρητική προσέγγιση για την εξήγηση των υποκείμενων μηχανισμών που διέπουν τις αλληλεπιδράσεις των ατομικών διαφορών στο σύγχρονο εργασιακό περιβάλλον. Επιπλέον, η Πρωτεϊκή διαφορετικότητα αποκτά λειτουργικότητα με την ανάπτυξη μιας απέριττης κλίμακας που μετράει τις ιδιότητές της και ενός νομολογικού πλαισίου που ελέγχει τη σχέση της με φαινόμενα που εμφανίζονται και έχουν μελετηθεί στον εργασιακό χώρο όπως η σύγκρουση, η δημιουργικότητα και η επεξεργασία πληροφοριών. Η παρούσα διδακτορική διατριβή ολοκληρώνεται με την παρουσίαση της συνεισφοράς της σε θεωρητικό, μεθοδολογικό και πρακτικό επίπεδο. Επιπλέον, προσφέρονται τα πλεονεκτήματα, οι περιορισμοί και οι κατευθύνσεις για μελλοντική έρευνα, ώστε να ενθαρρυνθεί η συνεχιζόμενη έρευνα στον τομέα της διαφορετικότητας των εργαζομένων που εξακολουθεί να προσελκύει το ενδιαφέρον τόσο της ακαδημαϊκής κοινότητας όσο και των επαγγελματιών στον ιδιωτικό και το δημόσιο τομέα.