Προσδιορισμός επιλεγμένων εξαρτησιογόνων και νέων ψυχοδραστικών ουσιών (new psychoactive substances, NPS) σε βιολογικά υλικά με τη χρήση υγρής χρωματογραφίας συζευγμένης με διαδοχική φασματομετρία μαζών (LC-MS/MS) και διερεύνηση μοριακής δομής με φασματοσκοπικές μεθόδους
Authors: Φλώρου Δήμητρα 
Published: June 2024

Στη σύγχρονη εποχή, η διαθεσιμότητα χιλιάδων ουσιών, για εκούσια ή ακούσια χρήση ή κατάχρηση, μέσω διαφόρων οδών λήψης, με δυνητικά τοξικές ή θανατηφόρες επιδράσεις είναι υψηλή. Η απόλυτη τεκμηρίωση της επίδρασης μιας τοξικής ουσίας στον οργανισμό γίνεται με τη διενέργεια της τοξικολογικής εξέτασης. Η δυναμική φύση των διαθέσιμων ουσιών για κατάχρηση καθιστά αναγκαία και σημαντική την ανάπτυξη νέων και ευαίσθητων αναλυτικών μεθόδων προσδιορισμού εξαρτησιογόνων ουσιών και φαρμάκων, σε βιολογικά υλικά που προέρχονται, σε κλινικά δείγματα ή νεκροτομικό βιολογικό υλικό. Στην παρούσα διατριβή πραγματοποιήθηκε ο προσδιορισμός επιλεγμένων εξαρτησιογόνων και νέων ψυχοδραστικών ουσιών (New Psychoactive Substances, NPS) σε βιολογικά υλικά με την χρήση υγρής χρωματογραφίας συζευγμένης με διαδοχική φασματομετρία μαζών (LC-MS/MS). Συγκεκριμένα, αναπτύχθηκε και επικυρώθηκε μια ταχεία, ευαίσθητη, ακριβής και εκλεκτική, νέα αναλυτική μέθοδος για τον προσδιορισμό επιλεγμένων εξαρτησιογόνων, νέων ψυχοδραστικών (NPS) και άλλων ουσιών σε ολικό αίμα με εφαρμογή υγρής-υγρής εκχύλισης. O διαχωρισμός των ουσιών-στόχων πραγματοποιήθηκε με βάση την χημική δομή και τον μηχανισμό δράσης τους σε 10 κατηγορίες. Ειδικότερα, περιλαμβάνονται κοινές ουσίες κατάχρησης, συνταγογραφούμενα και μη φάρμακα που εμπλέκονται συνήθως σε υποθέσεις δηλητηριάσεων και ιατρικής αμέλειας στην επικράτειά μας, και ορισμένα ΝPS και τοξικές ουσίες που πιθανώς σχετίζονται με ανεπιθύμητα αποτελέσματα. Η μέθοδος υγρής-υγρής εκχύλισης, που βελτιστοποιήθηκε, περιλαμβάνει ένα βήμα εκχύλισης με χρήση οξινισμένου MTBE με HCl, κατάλληλο για την εκχύλιση βασικών και ουδέτερων ουσιών, ενώ χρησιμοποιεί διαλύτη ανασύστασης 88:12% Α:Β, αποδίδοντας ικανοποιητικές ανακτήσεις για τους περισσότερους αναλύτες. Επίσης, αναπτύχθηκε και επικυρώθηκε, μια σύγχρονη τεχνική εκχύλισης μέσω προσρόφησης σε δίκτυο επικαλυμμένων ινών (Fabric Phase Sorptive Extraction, FPSE) για την ανίχνευση και ποσοτικοποίηση της βρωρφίνης σε σίελα. Δοκιμάστηκαν διαφορετικές μεθοδολογίες εκχύλισης, αλλάζοντας το pH των σιέλων, τον χρόνο εκχύλισης, τον διαλύτη έκλουσης, τον χρόνο έκλουσης, σε δύο τύπους συντιθέμενων φίλτρων Whatman (κυτταρίνης και υαλοϊνών), προκειμένου να επιλεχθεί το αποδοτικότερο. Επισημαίνεται ότι η εφαρμογή αυτής της τεχνικής για τον προσδιορισμό της βρωρφίνης στα σίελα αποτελεί καινοτομία, διότι βιβλιογραφικά δεν έχει υπάρξει άλλη αναφορά. Εφαρμόστηκαν τεχνικές πυρηνικού μαγνητικού συντονισμού (NMR) για την διερεύνηση της μοριακής δομής της νέας συνθετικής καθινόνης, βενζυλόνης καθώς και την ανίχνευση της σε ούρα με ελάχιστη προκατεργασία του δείγματος. Τα πρωτόνια H8, H11, H14 και H15 προτάθηκαν ως «φασματοσκοπική υπογραφή NMR», για την πιθανή ύπαρξη μιας «καθινονικής ομάδας τύπου βενζυλόνης». Συνολικά, η φασματοσκοπία NMR, θα μπορούσε να γίνει ένα ουσιαστικό εργαλείο στη συνεχιζόμενη προσπάθεια κατανόησης και αντιμετώπισης των προκλήσεων που θέτουν τα NPS. Η ικανότητά της να παρέχει λεπτομερείς δομικές και χημικές πληροφορίες την καθιστά πολύτιμη τεχνική για τον εντοπισμό και τον χαρακτηρισμό αυτών των ταχέως εξελισσόμενων ενώσεων. Η αναπτυχθείσα µέθοδος υγρής-υγρής χρωματογραφίας εφαρμόστηκε µε επιτυχία σε τοξικολογικές αναλύσεις ρουτίνας για την ανάλυση βιολογικών δειγμάτων είτε σε κλινικά δείγματα, για διαγνωστικούς και θεραπευτικούς λόγους, είτε σε νεκροτομικό υλικό κατά την ιατροδικαστική διερεύνηση των αιτιών θανάτου. Στα περιστατικά που αναλύθηκαν ανιχνεύθηκαν επιτυχώς αντικαταθλιπτικά, βενζοδιαζεπίνες, οπιούχα, αλκαλοειδή της κόκας καθώς και άλλες ουσίες. Το γεγονός ότι οι ευρεθείσες ουσίες ανήκουν σε διαφορετικές κατηγορίες φαρμάκων/εξαρτησιογόνων αποδεικνύει την δυναμική της συγκεκριμένης μεθόδου. Η εφαρμογή των μεθόδων στην τοξικολογική ανάλυση νεκροτομικού υλικού επιβεβαίωσε την αναγκαιότητα αξιόπιστων και ευαίσθητων αναλυτικών μεθοδολογιών προσδιορισμού ουσιών, προκειμένου να διαπιστωθεί η πιθανή συμμετοχή τους στην αιτία θανάτου.