Ηθικά δικαιώματα, οριακές καταστάσεις και σύγχρονες ηθικές θεωρήσεις
Authors: Χωριανοπούλου Μαρία 
Published: September 2021

Στη διδακτορική μου διατριβή επεξεργάζομαι από φιλοσοφική σκοπιά ορισμένα επίκαιρα ζητήματα της εφαρμοσμένης ηθικής. Σε πρώτο επίπεδο, καταπιάνομαι με την έννοια των δικαιωμάτων και προβαίνω στις απαραίτητες εννοιολογικές διασαφηνίσεις. Μετά την επιλεκτική ανάδειξη της ιστορικής πορείας της εν λόγω έννοιας, αναφέρομαι στις απαρχές του φιλοσοφικού ενδιαφέροντος για τα δικαιώματα του ανθρώπου και δίνω μεγάλη βαρύτητα στην παράδοση του φυσικού δικαίου, στη διάκρισή του από τον νομικό θετικισμό, καθώς και στη στωική φιλοσοφία, με έμφαση στο αμφισβητούμενο "δικαίωμα στον θάνατο". Επιπλέον, αναδεικνύω την ανθρώπινη αξιοπρέπεια ως δικαιολογητική βάση των δικαιωμάτων και ανατρέχω σε ορισμένες σημαντικές προσεγγίσεις ως προς το νόημά της. Ακολούθως, αφού σχολιάσω το δημοφιλές "δικαίωμα στην αυτοκτησία" και την εφαρμογή του στις μεταμοσχεύσεις και τις αμβλώσεις, αναδεικνύω τις θέσεις του Rawls για τη γενετική μηχανική και (στο τρίτο πλέον κεφάλαιο) την έννοια των "οριακών καταστάσεων". Συχνά, η καθημερινή χρήση της γλώσσας συνδέει ζητήματα όπως οι αμβλώσεις, η ευθανασία, η ευγονική κ.λπ με το επίθετο "οριακός". Λέμε ότι πρόκειται για οριακά θέματα, για οριακές καταστάσεις, και εννοούμε ότι είναι εξαιρετικά δύσκολο να τις επιλύσουμε ηθικά, να εντοπίσουμε το ορθό και το εσφαλμένο. Έτσι, θα προσπαθήσω να αποσαφηνίσω, στο μέτρο των δυνάμεών μου, το περιεχόμενο αυτού του όρου (οριακές καταστάσεις) και να παρουσιάσω εν συντομία πώς οι φιλόσοφοι προσέγγισαν στο παρελθόν, αλλά και πιο πρόσφατα, την λέξη αυτή: "όριο". Στη δική μου αντίληψη, οι οριακές καταστάσεις στον χώρο της εφαρμοσμένης ηθικής περιλαμβάνουν κατά κύριο λόγο δύο μεγάλες κατηγορίες: τη βιοηθική και την περιβαλλοντική ηθική. Επιπλέον, στη διατριβή μου δίνω μεγάλη βαρύτητα στην μιλλιανή και την καντιανή αντίληψη για την αυτονομία (4ο κεφάλαιο), υπογραμμίζοντας τις διαφορές τους, όπως επίσης και στις θέσεις που αναπτύσσονται επ' αυτού του θέματος από την σκοπιά των ιατρών, ο προβληματισμός των οποίων για την δέουσα στάση έναντι των καταληκτικών ασθενών είναι ιδιαιτέρως γόνιμος.Στο δεύτερο μέρος της διατριβής (κεφάλαια 5-7), δίνω έμφαση σε συγκεκριμένες οριακές καταστάσεις, συγκεκριμένα την άμβλωση, την ευθανασία, τις ευγονικές παρεμβάσεις, την επιλογή φύλου κ.λπ Στα κεφάλαια 5 και 6 επιχειρώ να παρουσιάσω κριτικά δύο από τις κύριες θεωρήσεις, την φιλελεύθερη (Ronald Dworkin) και την συντηρητική (TristramEngelhardt), ως προς τις αμβλώσεις και την ευθανασία. Μέσα από τη συγκριτική τους μελέτη, θα φανεί ότι σε τελική ανάλυση αυτό που καθορίζει τις επιμέρους θέσεις είναι η κοσμοθεωρητική αντίληψη του κάθε στοχαστή, αφού από αυτήν εξαρτάται η αναγνώριση ή μη ορισμένων δικαιωμάτων. Επιπλέον, η κριτική προσέγγιση αυτών των παραδόσεων φέρνει στο προσκήνιο την κεντρική σημασία της ατομικής ευθύνης κατά την λήψη ηθικά κρίσιμων αποφάσεων, καθώς το στοιχείο της ευθύνης αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση σε κοινωνίες που προάγουν την αξία της ατομικής επιλογής. Τέλος, στο έβδομο κεφάλαιο στρέφω το ερευνητικό μου ενδιαφέρον σε καινοφανή ηθικά διακυβεύματα, τα οποία άπτονται κυρίως της γενετικής μηχανικής. Εν προκειμένω, διαφαίνεται ως κρίσιμο θέμα το διακύβευμα της αυτονομίας καθώς και η μεταμόρφωση της γονεϊκότητας, δεδομένου ότι οι τεχνολογίες της ζωής προβλέπεται να δώσουν στους γονείς του μέλλοντος αυξημένες δυνατότητες καθορισμού των επιθυμητών χαρακτηριστικών των τέκνων τους. Στο ίδιο πλαίσιο, εξετάζω επιμέρους ζητήματα (επιλογή φύλου, σχέση γονιδιώματος με ψυχική νόσο κ.λπ), προσπαθώντας να εντοπίσω τον πυρήνα των ηθικών προβλημάτων καθώς και την εμπλοκή τον δικαιωμάτων στον σχετικό προβληματισμό.