Οι αντιλήψεις του Γεωργίου του Σχολαρίου περί ανθρώπινης ευδαιμονίας
Authors: Μπαλιάτσας Δημήτριος 
Published: September 2021

Από το ογκώδες έργο του Γεωργίου Σχολαρίου στην παρούσα διατριβή αναδεικνύονται τα σημεία εκείνα, τα οποία συνθέτουν την, όσον ένεστι, ολοκληρωμένη εικόνα των αντιλήψεών του περί της αληθούς ευδαιμονίας, της μακαριότητας. Τι σημαίνει «ευδαιμονία» για τον Σχολάριο, με ποιον τρόπο επιτυγχάνει να αποδώσει το ύψιστο νόημά της, ποιος ο ρόλος του λόγου στην επίτευξη της ευδαιμονίας, ποιες οι αντιλήψεις του Σχολαρίου περί θείας πρόνοιας και προορισμού του ανθρώπου, πώς επηρεάζεται στην επιχειρηματολογία του από την αρχαία ελληνική φιλοσοφία, ποια η ιδιαίτερη επίδραση του Αριστοτέλη και του Θωμά Ακινάτη στη σκέψη και στο έργο του, ποια η επίδραση της Πατερικής Παράδοσης, πώς οι περί ευδαιμονίας απόψεις του Σχολαρίου εντάσσονται στην ηθική φιλοσοφία του και εκτείνονται και στη μεταφυσική, πώς συνθέτει ο Σχολάριος τα ωραιότερα και υψηλότερα των αντιθέσεων και πώς τα εναρμονίζει προς το υπερβατικό, πώς συμβιβάζει τις περί ευδαιμονίας απόψεις του Αριστοτέλους και του Πλωτίνου, ποια η σχέση λόγου και πίστης, φιλοσοφίας και θεολογίας, είναι τα καίρια ερωτήματα που απαντώνται ώστε να καταστούν πλήρως κατανοητές οι απόψεις του βυζαντινού διανοητή περί της ανθρώπινης ευδαιμονίας. Για τον λόγο αυτό παρατίθενται οι γενικότερες θέσεις του –φιλοσοφικές και θεολογικές– για τον Θεό, τον άνθρωπο, τον θάνατο, την αρετή, το αγαθό, την ψυχή, το κακό κ.τ.τ.Για την επιτυχέστερη επιστημονικώς επεξεργασία του θέματος ακολουθείται η παραγωγική μέθοδος. Αναλύεται η έννοια «Θεός» στο έργο του βυζαντινού φιλοσόφου, εκτίθενται οι περί θείας πρόνοιας και προορισμού απόψεις του, οι περί ψυχής και οι περί ανθρώπινης προαίρεσης θέσεις του. Αποτυπώνεται η συμβολή της θείας χάριτος στην επίτευξη της ευδαιμονίας και η διά της θείας χάριτος παραμονή στο αγαθό, αναδεικνύεται η σημασία της πίστεως ως βασικής προϋπόθεσης για την μακαριότητα του ανθρώπου και εμφαίνεται η έννοια της αρετής για τον κορυφαίο σχολαστικό, καθ' ότι καταγράφεται αναλυτικά κάθε πτυχή της και με ιδιαίτερη αναφορά στην φιλότητα. Σκιαγραφείται το κακό, το φαύλο, και επισημαίνονται οι επιπτώσεις που επιφέρει στον άνθρωπο· γίνεται ευσύνοπτη αναφορά της σχέσεως των πράξεων των αρετών και των αμαρτημάτων καθώς και συντομότατη και ουσιαστική παράθεση της έννοιας της μετανοίας ως του “φαρμάκου” που επιφέρει την ίαση και τη σωτηρία στον άνθρωπο εκείνον που κυριεύθηκε από τα πάθη. Τίθενται υπό πραγμάτευση η θεία δικαιοσύνη –με τις αμοιβές και τις τιμωρίες που αντιστοιχούν στην ποιότητα της εγκόσμιας ζωής του κρινομένου–, ο θάνατος και η κόλαση ως στέρηση της αληθούς ευδαιμονίας με ιδιαίτερη έμφαση στην ακριβή σημασία του θανάτου και στις διαφορές μεταξύ κολάσεως και τάξεως. Ορίζεται η ευτυχία αναφορικά προς τα εκτός αγαθά και στο εφήμερο των εγκοσμίων απολαύσεων. Προσεγγίζεται ερμηνευτικά η ευδαιμονία –με έμφαση στον κτιστό νου και τη θεία ουσία, σε τι δεν συνίσταται η ευδαιμονία, στην αληθή ευδαιμονία, στη μακαριότητα που επιτυγχάνεται με θεία βοήθεια, στις εφέσεις εκείνες του ανθρώπου που πληρούνται στην ευδαιμονία, στη δύναμη της ευδαιμονίας να ελευθερώνει από την αμαρτία και στο «κατὰ λόγον ζῆν». Μεθερμηνεύεται σχόλιο του βυζαντινού φιλοσόφου στο οποίο «συμβιβάζει» τις απόψεις του Αριστοτέλους και του Πλωτίνου περί ευδαιμονίας, καταλήγοντας, από τη μια, πως και οι δύο ορθώς εκφέρουν λόγο για την ευδαιμονία, καθένας όπως αρμόζει στα πιστεύω του· από την άλλη, ότι η ανώτατη ευδαιμονία είναι η πραγματική μακαριότητα, στην οποία αναφέρονται με σαφήνεια και ακρίβεια όσοι έχουν θεία έμπνευση.