ADİ ARDICDAN (JUNİPERUS COMMUNİS L.) ALINAN EFİR YAĞININ BİOAKTİV KOMPONENTLƏRİNİN TƏDQİQİ
Authors: Həsənova Aişə Həsənova Aişə , Həsənova Aygün Həsənova Aygün , Nəsirova Aynur Nəsirova Aynur 
Published: March 2023

Müasir elm və texnikanın əsas aktual məsələlərindən biri fizioloji aktiv birləşmələrin, zülalların, ferment və antibiotiklərin ekoloji təmiz, təhlükəsiz və daima yenilənən mənbələrinin axtarılıb tapıl¬-masıdır. Məlumdur ki, belə mənbələr heyvan və bitki mənşəli ola bilər. Bunun üçün bitkilərin kimyəvi tərkibinin öyrənilməsi, onlardan individual birləşmələrin ayrılması və modifikatorların işlənib hazırlanması, həmin maddələrin fiziki-kimyəvi xassələrinin təyin edilməsi və bu mad¬də¬lər-dən məqsədyönlü şəkildə istifadə edilməsi əsas məqsədlərdən biridir. Yer kürəsində 300000-dən çox bitki növü mövcuddur. Avrasiyada isə 75000-dən artıq bitki növü bitir. Qafqazda 6000-ə qə-dər bitki növü yayılmışdır. Azərbaycan Respublikası son dərəcə zəngin və rəngarəng bitki ör¬tü¬yü-nə malikdir. Məyyən olunmuşdur ki, “Azərbaycan florasına 4700-ə yaxın bitki növü” daxildir. Bu səbəbdən də bitki ehtiyatlarının tədqiq olunması, onların yayılması qanunauyğunluqlarının, bio¬eko-loji, fitosenoloji və ontogenetik xüsusiyyətlərinin analizi, eləcə də onlardan praktiki məq¬səd¬lərdə istifadənin mikrobioloji, mikoloji, ekoloji və biotexnoloji əsaslarının tədqiqi olduqca vacib məsələlərdəndir və demək olar ki, bu bir sıra elm sahələrinin, o cümlədən mikrobiologiyanın prio¬ri-tet istiqamətlərindəndir. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan florasına daxil olan bitkilərdən “1547 növü dərman əhəmiyyətlidir ki, onların da təxminən 800-ə yaxını efir yağlı bitkilərə aid¬dir”. Ölkənin bitki örtüyünün rəngarəngliyinə baxmayaraq, bu təbii sərvətlərdən çox az istifadə olu¬nur. Hər il yüz tonlarla yabanı efir yağlı və dərman bitki növləri tədarük edilmir və ekoloji təmiz şəraitdə məhv olur. Bitki mənşəli daha effektli dərman vasitələrinin yaradılması vacib və aktual məsələlərdəndir. Dərman bitki xammalı və bitki mənşəli dərman preparatları ümumiyyətlə dərman vasitələrinin əhəmiyyətli hissəsini təşkil edir. Yeni dərman bitkilərinin intensiv öyrənil¬mə¬si elmi təbabətdə istifadə olunan dərman bitkilərinin nomenklaturasının zənginləşməsinə səbəb ol¬muşdur. Bu nomenklaturaya daxil olan bitkilər arasında iynəyarpaqlı bitkilər xüsusi əhəmiy¬yət¬li¬dir. Bu bitkilərdən efir yağının alınması və fiziki-kimyəvi konstantlarının və tətbiq sahələrinin öy¬rənilməsi mühüm əhəmiyyətə malikdir.
Efir yağlı bitkilərin kompleks bioloji aktiv maddələrə malik olması tədqiqatçıların diqqət mər¬kə¬zinə çevrilmiş və geniş miqyaslı, müxtəlif aspektli tədqiqat işlərinin aparılmasına səbəb olmuşdur. Aparılan tədqiqatlar göstərir ki, efir yağlı bitkilər öz vegetasiyası dövründə ətraf mühitə həyat fəaliyyətləri nəticəsində metabolitik məhsullardan olan “fitonsid təbiətli bakterisid, fungisid və protistosid maddələri ifraz edirlər”. Bu maddələr bitki orqanizmlərində təbii yolla əmələ gələn immun sistemlərinin bərqərar olmasında əsas faktor hesab olunur. Eyni zamanda fitonsid təbiətli birləşmələr mikroorqanizmlərlə, o cümlədən mikromisetlərlə antaqonizm təşkil edirlər. Başqa söz¬lə desək, fitonsid təbiətli maddələr sintez edən efiryağlı bitkilər fitopatoloji xəstəliklər törədən mikr-o¬orqanizmlərin, o cümlədən mikroskopik göbələklərin “bu bitkilər üzərində məskunlaş¬ma¬sı¬na və onların sonrakı inkişafına mane olaraq ya fungisid təsir göstərir, ya da fungistatik bir və¬ziy¬yət yaradır”.
Adi ardıc (Juniperus communis L.) Azərbaycanın Qərb bölgəsində geniş yayılmış sərvkimilər fəsiləsindən həmişəyaşıl, ikievli, iynəyarpaqlı kol bitkisidir. Ardıcın tərkibində olan müxtəlif bioloji aktiv maddələrin tərkibinin, miqdarının və onun böyüməsinin təbii iqlim şəraitindən asılılı¬ğı tədqiq olunmuşdur. Qərb bölgəsində bitən ardıc bitkisinin etil spirtində və isti suda ekstrak¬siyasından alınan efir yağının bioaktiv komponentlərinin tədqiqinin nəticələri təqdim olunmuşdur. Uçucu efir yağlarının tərkibi xromatoqrafiya metodu ilə öyrənilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, adi ardıcın yaşıl oduncaq hissəsinin spirtli ekstraktından alınan efir yağının tərkibində terpen birləşmələri üstünlük təşkil edir: α-pinen 32.90%, kamfen 1.00%, p-pinen 10.50%, mirsen 8.62%, ∆3-karen 1.83%, α-fellandre 1.80%, α-terpinen 1.50%, dipenten 0.10%, 3- fellandre 4.15%, sineol 2.24%, γ-terpinen 0.50%, p-kumol 1.28%, terpinolen 1.20%, α-thujon 2.28%. İlin müxtəlif ayla¬rın¬¬da adi ardıcın oduncaq hissələrindən efir yağının alınması dinamikasının tədqiqi göstərdi ki, onun miqdarı mövsümdən asılı olaraq dəyişir (ümumi quru xammalın kütləsinin 2.3-3.3%-dir). Ardıc bitkisinin müalicəvi xüsusiyyətləri əsasında əldə edilən efir yağından təbabətdə və kosme¬tologiyada müxtəlif tərkibli məlhəm və lasyonların hazırlanmasında istifadə etmək olar.
Açar sözlər: etil spirti, efir yağı, ekstraksiya, xromatoqrafiya, terpen birləşmələri