ŞART ANLAMINDAKİ إذا VE إن ‘İN ARAP DİLİ VE BELAĠATI AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ: BAZI AYETLERE ÖRNEĞİNDE
Authors: KESKİN Mustafa 
Published: December 2019

Bu
çalışmada Arap Dilinde şart edatı olan “iza/إذا”
ve “in/إنْ”’in
başında bulunduğu cümleye şart manasıyla beraber başka bir anlam katıp katmadığı
ele alınmıştır. Bu çerçevede bu iki edatın Arap Dili ve Belagatı açısından
başında bulundukları cümleye birbirinden farklı anlamlar katıp katmadığı
araştırılmış ve konuya ilişkin Arap Dil Bilimci ve Belagatçılarının görüşlerine
yer verilmiştir. Dil bilimciler, “iza” edatının kendinden sonra gelen sözcüğün
lafzına herhangi bir etkide bulunmazken, “in” edatının kendinden sonra gelen
muzâri fiilini lafzen “cezm” ettiğini dile getirmişlerdir. Dil bilimciler, bu
iki edatın sonrasında gelen kelimeye farklı etkide bulundukları gibi başında
bulundukları cümleye de farklı mana kattıklarını dile getirmişlerdir; “cezm”
özelliği olmayan “iza” edatının başında bulunduğu cümleye şart manasıyla
birlikte söz konusu cümleye kesinlik katmaktadır. Buna karşılık kendinden sonra
gelen sözcüğü “cezm” eden “in” edatı, başında bulunduğu cümleye şart anlamıyla
birlikte ihtimal/kesin olmama manasını katmaktadır. Konuya ilişkin Arap
Belagatı kaynakları ise cümlenin birtakım unsurlarla sınırlandırılması konusunu
işlerken, bir cümlenin şart ile kayıt altına alınması belli birtakım manalara
dönük olduğunu kaydetmişlerdir. Cümlenin şart edatlarından “iza” ve “in” ile
sınırlandırılması, birbirinden farklı anlam ortaya koyduğunu belirtmişlerdir.
“iza” edatının cümleye kesinlik manasını kattığını, “in” edatı ise cümleye
ihtimal anlamını kazandırdığını dile getirmişlerdir. Biz
bu çalışma kapsamında konuya dair Arap Dil Bilimci ve Belagatçıların
görüşlerini verdikten sonra bu iki edatın Kur’ân-ı Kerimin bazı ayetlerine
uygulamaya gayret ettik. Çalışmada örneklerini verdiğimiz gibi ayetlerde bu iki
şart edatının başında bulundukları cümleye birbirinden farklı mana kattıkları
kanaatine vardık. Verdiğimiz ayetlerde de izah ettiğimiz gibi Kur’ân-ı Kerim’de
bu iki edat, Arap Dili ve Belagatındaki kullanımı esas alınarak zikredilmiştir.
Özellikle Kur’ân’da inanca dair ayetlerde örneğin Allah’ın (c.c.) fiilleri,
sıfatları, Ahiret ve Kıyamet gibi meselelerden bahsedilirken cümleye kesinlik
katan “iza” edatı zikredilirken, kulların eylemlerini konu edinen ayetlerde ise
cümleye ihtimal ve kesin olmama veya mümteni olma manasını katan “in” edatı
zikredilmiştir. Sonuç olarak Arap Dili ve Belagatında var olan bir uygulamayı, Kurân’ın
dikkate alması gayet anlaşılır bir şeydir. Zira Kur’ân’ın nüzul dönemine
baktığımızda Arapları en çok övündükleri alan söz sanatıdır. Araplar, bir ifade
ile farklı manaların eda edilmesini bir meziyet olarak kabul etmiştir. Kur’ân-ı
Kerim’in bu hususu dikkate alarak muhataplarının mahir oldukları bir alanda
onların kullandıkları üslubu kullanarak ve bu manayı en iyi şekilde eda ederek
zirveye çıkması Kur’ân’ın i’cazını göstermektedir. Bu bağlamda Arapların iki
şart edatının aynı ortak manaya sahip oldukları halde, bu ortak mana ile
birlikte birbirinden farklı artı mana eda ettiğini belagat örneği olarak kabul
etmeleri, Kurân’ın bunu daha ince ve daha derinlikli bir şekilde kullanması
Kur’ân’ın anlaşılmasında Arap Dili ve Belagatının rolüne işaret etmektedir.
Kur’ân dünyasında en önemli alan olan inanç konusundaki ayetlerde, cümleye
kesinlik katan “iza” edatıyla vurgu yapılması, kul fiillerinin konu edindiği
ayetlerde ise, cümleye ihtimal katan “in” edatıyla işaret edilmesi Kur’ân’ı
anlamada Arap Dili ve Belagatının önemini ortaya koymaktadır. Ayrıca konu bağlamında
bazı tefsir kaynakları araştırılarak konuya ilişkin müfessirlerin görüşleri
verilmiştir. Söz konusu kaynaklarda her iki şart edatının başında bulundukları
cümleye farklı anlam kattıklarının görüşü hâkim olması, bizim konuya ilişkin
kanaatimizi güçlendirmiştir.