Η διακίνηση των επιστημονικών ιδεών στην Ελλάδα, 1850-1900
Authors: Γιαννακοπούλου Πολυξένη 
Published: September 2021

Ο δημόσιος χώρος της Αθήνας κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα ήταν ένας παραγωγικός χώρος συνεχούς διακίνησης επιστημονικών ιδεών, στον οποίο πρωταγωνίστησε ένα ευρύ σύνολο ανθρώπων που είχαν θεσμική ή εξωθεσμική σχέση με το επιστημονικό εγχείρημα. Στη συγκεκριμένη μελέτη, που είχε στόχο την εκ νέου χαρτογράφηση αυτού του τοπίου, εντάχθηκαν οι χώροι συγκέντρωσης των ανθρώπων της μεσαίας και της ανώτερης τάξης, στους οποίους συμπεριλήφθηκαν τα καφενεία, τα σαλόνια, οι λέσχες, οι πολιτιστικοί σύλλογοι, καθώς επίσης και ο χώρος των εκδόσεων. Για το εγχείρημα αυτό, αξιοποιήθηκε η σύγχρονη ιστοριογραφική προσέγγιση γύρω από την εκλαΐκευση της επιστήμης, η οποία υποστηρίζει ότι αυτή συνιστά μια πολυεπίπεδη και πολυδιάστατη διαδικασία διακίνησης της γνώσης, όπου το κοινό δε συμμετέχει παθητικά αλλά ενεργά και με διάφορους τρόπους. Εξετάστηκε λοιπόν η διακίνηση της επιστημονικής γνώσης στη δημόσια σφαίρα, κυρίως σε ό,τι και της υγιεινής, ως κλάδου της προηγούμενης. Η προσέγγιση των χώρων στους οποίους αποτυπώθηκε το επιστημονικό εγχείρημα σύμφωνα με το σύγχρονο ιστοριογραφικό πλαίσιο της εκλαΐκευσης τους αποκαλύπτει ξανά, συνδέοντας τη γεωγραφία της επιστήμης με τη γεωγραφία της πόλης και αναδιατάσσει το τοπίο διαμόρφωσης και αλληλεπίδρασης ατόμων και ιδεών. Σε καθοριστικό χώρο για τη μελέτη της εκλαΐκευσης αναδεικνύεται ο χώρος των εκδόσεων. Τα σχετικά με τις επιστήμες δημοσιεύματα καταλαμβάνουν κεντρική θέση ανάμεσα σε ειδησεογραφία που αφορά την καθημερινή ζωή και η οποία πλαισιώνεται από θέματα που βρίσκονταν στην ημερήσια διάταξη. Μέσα από τη μελέτη τριών συγκεκριμένα εντύπων, της Πανδώρας, της Εστίας και του Παρνασσού, αποκαλύπτεται το ζήτημα της διακίνησης της επιστημονικής γνώσης ανάμεσα σε ένα κοινό ειδικών αλλά και μη ειδικών, καθώς και ο βαθμός στον οποίο τα επιτεύγματα της επιστήμης αποτελούσαν το αντικείμενο του ενδιαφέροντος ενός γενικού αναγνωστικού κοινού. Από την άλλη πλευρά, η επιλογή της Εφημερίδος των Κυριών, ενός κατεξοχήν γυναικείου εντύπου, μας αποκαλύπτει ότι η ενασχόληση των γυναικών με την επιστήμη αλλά και η δημιουργία δικτύων με άλλες γυναίκες από το διεθνή χώρο μέσω της Εφημερίδος αντανακλά την προσδοκία να διεκδικήσουν καλύτερη εκπαίδευση και επαγγελματική αποκατάσταση. Ως κεντρική βέβαια συνιστώσα της διακίνησης των επιστημονικών ιδεών, αναδεικνύεται το εκσυγχρονιστικό εγχείρημα, στόχος βαθύτατα πολιτικός, που αποσκοπεί στη θεμελίωση ενός κράτους σύγχρονου, με επιρροές από τα δυτικό-ευρωπαϊκά πρότυπα. Οι ιδέες και οι αξίες που προωθούνται αποτελούν τα πρότυπα και τα ιδεολογήματα της ανώτερης και μεσαίας τάξης και αποσκοπούν στην ηθικοποίηση του πληθυσμού και την ευταξία. Η διακίνηση των επιστημονικών ιδεών, με τις αλληλεπιδράσεις που προκαλεί, τοποθετεί την Ελλάδα μέσα στην ευρωπαϊκή προοπτική του καιρού της και την κάνει συμμέτοχο στις εξελίξεις. Η συμμετοχή αυτή δεν έχει τα χαρακτηριστικά μιας παθητικής διαδικασίας αλλά εκείνα της ενεργού ανάμειξης, η οποία υποδηλώνεται από την κινητικότητα των ανθρώπων που επικοινώνησαν τις επιστημονικές ιδέες. Σε αυτό το πλαίσιο, η παραγωγή επιστημονικής γνώσης συνιστά αδιαμφισβήτητο γεγονός και πιστοποιείται από το έργο των Ελλήνων επιστημόνων.