Dynamics of motivation, self-regulation, and feedback in Greek adolescents' academic achievement
Authors: Κατσαντώνης Ιωάννης 
Published: November 2024

Η ακαδημαϊκή επίδοση θεωρείται σημαντική για την επίτευξη υψηλότερης κοινωνικο-οικονομικής θέσης και για την ευημερία της κοινωνίας. Ωστόσο, σύμφωνα με διεθνείς έρευνες αξιολόγησης μαθητών, η ακαδημαϊκή επίδοση των Ελλήνων εφήβων έχει σημειώσει πτώση τις τελευταίες δεκαετίες. Έτσι, η παρούσα διατριβή αποτελεί μια μεικτή μεθοδολογική προσέγγιση με πολλαπλές μελέτες που εξετάζουν την αλληλεπίδραση μεταξύ παραγόντων κινήτρων, αυτορρύθμισης και περιβαλλοντικών παραγόντων που υποστηρίζουν την ακαδημαϊκή επίδοση των Ελλήνων εφήβων. Κατασκευάστηκε και δοκιμάστηκε ένα εννοιολογικό μοντέλο παραγόντων και διεργασιών που υποστηρίζουν την ακαδημαϊκή επίδοση των Ελλήνων εφήβων μαθητών, το οποίο βασίστηκε στη θεωρία της κοινωνικής γνωστικής μάθησης, στο κυκλικό μοντέλο και στο μεταγνωστικό και συναισθηματικό μοντέλο της αυτορρυθμιζόμενης μάθησης. Η πρώτη μελέτη περιλαμβάνει μία δευτερογενή ανάλυση δεδομένων από την έρευνα PISA σε εθνικά αντιπροσωπευτικό δείγμα (n=5.532 μαθητές, n=211 σχολεία). Στόχος της ήταν να εξετάσει πώς οι πεποιθήσεις κινήτρων των μαθητών (δηλαδή η αυτοαποτελεσματικότητα, τα εγγενή και εξωγενή κίνητρα και ο προσανατολισμός στους στόχους επίδοσης) συνδέονται μεταξύ τους, με την ανατροφοδότηση των εκπαιδευτικών και την επίδοση. Χρησιμοποιήθηκε η πολυεπίπεδη μοντελοποίηση δομικών εξισώσεων (μαθητές εμφωλευμένοι σε σχολεία). Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η σχέση μεταξύ της ανατροφοδότησης και της επίδοσης διαμεσολαβείται μερικώς από το περίπλοκο δίκτυο συσχετισμών μεταξύ των κινήτρων των μαθητών. Η ποσότητα ανατροφοδότησης των εκπαιδευτικών προέβλεψε θετικά την αυτοαποτελεσματικότητα, τα εγγενή και εξωγενή κίνητρα των μαθητών, αλλά όχι τους στόχους επίδοσης. Το αποτέλεσμα της ανατροφοδότησης ενισχύθηκε περαιτέρω μέσω της αυτοαποτελεσματικότητας. Τα εγγενή κίνητρα (απόλαυση και ενδιαφέρον), η αυτοαποτελεσματικότητα και οι στόχοι επίδοσης προέβλεψαν θετικά την ακαδημαϊκή επίδοση, ενώ τα εξωγενή κίνητρα είχαν μία μικρή αρνητική επίδραση. Αυτό έδειξε ότι τα εξωγενή κίνητρα είχαν μια αποδυναμωτική επίδραση παρά τη θετική διμεταβλητή συσχέτιση με την επίδοση. Παραδόξως, οι μαθητές που λάμβαναν συχνότερη ανατροφοδότηση είχαν χαμηλότερη ακαδημαϊκή επίδοση, υποδηλώνοντας είτε ότι η ποσότητα της ανατροφοδότησης δεν ήταν χρήσιμη είτε ότι οι μαθητές δεν ήταν σε θέση να επεξεργαστούν σωστά το μήνυμα της ανατροφοδότησης. Στη δεύτερη μελέτη, ακολουθήθηκε μια προσέγγιση επικεντρωμένη στο άτομο για την εξερεύνηση των υψηλότερων αλληλεπιδράσεων μεταξύ των ακαδημαϊκών κινήτρων και της μεταγνωστικής αυτορρύθμισης μέσω μιας έρευνας σε σχολεία της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Ο στόχος ήταν να εξεταστούν πιθανές αρνητικές αλληλεπιδράσεις, όπου κάποιοι μαθητές μπορεί να έχουν υψηλά επίπεδα κινήτρων αλλά χαμηλή μεταγνωστική αυτορρύθμιση, ή το αντίστροφο. Η λανθάνουσα ανάλυση προφίλ σε δείγμα 1.046 Ελλήνων εφήβων μαθητών (n=19 σχολεία) αποκάλυψε τρία καλά ορισμένα προφίλ κινητοποιημένης μεταγνωστικής αυτορρύθμισης που κυμαίνονταν από ελάχιστα κινητοποιημένους και μεταγνωστικά αυτορρυθμιζόμενους μαθητές έως εξαιρετικά κινητοποιημένους και μεταγνωστικά αυτορρυθμιζόμενους μαθητές. Δεν εντοπίστηκαν αρνητικές αλληλεπιδράσεις, υποδηλώνοντας ότι η κινητοποίηση και η μεταγνωστική αυτορρύθμιση δρουν συνεργατικά. Εντοπίστηκαν θετικές συσχετίσεις σε όλα τα προφίλ, ενώ οι μαθητές με χαμηλή κινητοποίηση και μεταγνωστική αυτορρύθμιση είχαν χαμηλότερη επίδοση. Το υψηλότερο κοινωνικο-οικονομικό υπόβαθρο και η χρήση της ελληνικής ως κύριας γλώσσας στο σπίτι αποτέλεσαν προστατευτικοί παράγοντες, ενώ οι μεγαλύτεροι ηλικιακά μαθητές είχαν υψηλότερες πιθανότητες να είναι λιγότερο κινητοποιημένοι και μεταγνωστικά αυτορρυθμιζόμενοι. Τέλος, η τρίτη μελέτη ήταν ποιοτική και περιλάμβανε 16 ημιδομημένες συνεντεύξεις (n=7 σχολεία) με έφηβους μαθητές. Η ανάλυση θεματικών δικτύων επιβεβαίωσε την εμφάνιση τριών γενικών παραγόντων που υποστηρίζουν την ακαδημαϊκή επίδοση: εσωτερικοί παράγοντες (κίνητρα και στρατηγικές μεταγνωστικής αυτορρύθμισης), σχεσιακοί παράγοντες (δάσκαλοι, γονείς, συνομήλικοι) και δομικοί παράγοντες (το εκπαιδευτικό σύστημα μέσω των πρακτικών αξιολόγησης). Οι μαθητές είχαν υψηλό επίπεδο στρατηγικών αυτορρυθμιζόμενης μάθησης και εμφάνιζαν έναν συνδυασμό κινήτρων. Η ανατροφοδότηση των εκπαιδευτικών και το άγχος των εξετάσεων ήταν προβληματικοί παράγοντες, ενώ οι μαθητές αναγνώρισαν τη σημασία των εξετάσεων. Οι μαθητές ανέφεραν το φαινόμενο του «πληθωρισμού βαθμών», κατά το οποίο οι εκπαιδευτικοί δεν βαθμολογούσαν αντικειμενικά τους μαθητές. Οι βραχυπρόθεσμες εκπαιδευτικές προσδοκίες των γονέων δεν συνδέονταν ιδιαίτερα με τα προσλαμβανόμενα κίνητρα των μαθητών. Συνοψίζοντας, η παρούσα διατριβή εξέτασε ατομικούς, αυτορρυθμιστικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες που υποστηρίζουν την ακαδημαϊκή επίδοση των Ελλήνων εφήβων μαθητών, καθώς και τις ιδιαιτερότητες των ελληνικών πρακτικών αξιολόγησης. Μέσω ποσοτικών και ποιοτικών προσεγγίσεων, η διατριβή συνεισφέρει στη βιβλιογραφία. Πρώτον, διασαφηνίζει τις δομικές σχέσεις μεταξύ πεποιθήσεων κινήτρων και ανατροφοδότησης των εκπαιδευτικών. Δεύτερον, δείχνει ότι η ποσότητα ανατροφοδότησης δεν είναι το κλειδί για τη βελτίωση της επίδοσης και πιθανώς η διαμορφωτική ανατροφοδότηση να είναι προτιμητέα. Τρίτον, αμφισβητείται η υπόθεση αρνητικών αλληλεπιδράσεων μεταξύ των κινήτρων και της μεταγνωστικής αυτορρύθμισης. Τέταρτον, δείχνει ότι διαφορετικοί παράγοντες κινήτρων πιθανότατα δεν αποτελούν διακριτές οντότητες. Πέμπτον, οι πρακτικές αξιολόγησης στην Ελλάδα συνδέονται με το εξεταστικό άγχος των μαθητών. Τέλος, παρατηρείται το φαινόμενο «πληθωρισμού βαθμών», κατά το οποίο οι βαθμοί των μαθητών δεν αντανακλούν αναγκαία τα επίπεδα επίδοσής τους. Συνολικά, η διατριβή μπορεί να συμβάλει στις θεωρίες της αυτορρυθμιζόμενης μάθησης και της αξιολόγησης μαθητών, καθώς και στην ανάπτυξη στοχευμένων εκπαιδευτικών πολιτικών και αλλαγών στα σχολεία για τη βελτίωση της επίδοσης των μαθητών και την αποτροπή περαιτέρω πτώσης της στο μέλλον.