Αναζήτηση και μελέτη των ειδικών αυτοαντισωμάτων στη διάγνωση παρακολούθηση και πρόγνωση της κοιλιοκάκης
Authors: Τριγώνη Ευαγγελία 
Published: August 2021

Η κοιλιοκάκη, πολυπαραγοντική νόσος, στην οποία γενετικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες εμπλέκονται, θεωρείται η μοναδική αυτοάνοσος διαταραχή που προκαλείται αλλά και διατηρείται ενεργής από ένα εξωγενές αντιγόνο, τη γλουτένη. Η όλο και αυξανόμενη επίπτωσή της στον πληθυσμό, ιδιαίτερα των ενηλίκων, διαφορετική σε κάθε χώρα, η άτυπη κλινική της εικόνα, αλλά και η δια βίου τήρηση της δίαιτας ελεύθερη γλουτένης, ως μόνη θεραπεία για την αποφυγή των επιπλοκών, δημιουργούν επιτακτική την ανάγκη για την επιλογή των κατάλληλων ανοσολογικών δεικτών, που θα συμβάλλουν τόσο στη σωστή και έγκαιρη διάγνωσή της, όσο και στην παρακολούθηση του βαθμού τήρησης της δίαιτας εύκολα και αποτελεσματικά. Σκοπός της παρούσας διατριβής ήταν η μελέτη των ειδικών αυτοαντισωμάτων στη διάγνωση, παρακολούθηση καθώς και στην πρόγνωση της κοιλιοκάκης σε Έλληνες ενήλικες ασθενείς. Ιδιαίτερα, αξιολογήθηκαν τα αντι–tTG αντισώματα σε σχέση με τα έναντι EmA στη διαγνωστική προσέγγιση, αλλά κυρίως στην παρακολούθηση των ασθενών, καθώς και η κατάρτιση αλγορίθμου στα πλαίσια κατευθυντήριων οδηγιών για την διερεύνηση της νόσου. Υλικό-Μέθοδοι: Η μελέτη περιέλαβε τις εξής ομάδες ατόμων: 1) 113 Έλληνες ενήλικες ασθενείς με κοιλιοκάκη, οι οποίοι χωρίστηκαν σε δύο ομάδες, την ομάδα Α με 70 πρωτοδιαγνωσθέντες ασθενείς και την ομάδα Β με 43 ασθενείς υπό ΔΕΓ με μέση διάρκεια νόσου 10,9±8,5 έτη, στους οποίους η διάγνωση είχε τεθεί προγενέστερα της μελέτης μας. Η παρακολούθηση των ασθενών έγινε για την ομάδα Α κατά τη χρονική στιγμή της διάγνωσης και ακολούθως στους 6, 12 ,24 και 36 μήνες μετά, ενώ για την ομάδα Β μια φορά κάθε έτος για τρία έτη. 2) 47 άτομα που είναι πρώτου βαθμού συγγενείς των ασθενών με κοιλιοκάκη και 3) 70 άτομα, από τα οποία 30 ήταν ασθενείς με φλεγμονώδη και μη φλεγμονώδη νοσήματα του εντέρου και τα υπόλοιπα 40 υγιή άτομα, αιμοδότες, που αποτέλεσαν την ομάδα σύγκρισης. Μελετήθηκαν τα αντισώματα: α) έναντι ενδομυίου (ΕmΑ) με την τεχνική του έμμεσου ανοσοφθορισμού (ΙΙF), β) έναντι γλιαδίνης (AGA) τάξεως IgA και IgG και έναντι ιστικής τρανσγλουταμινάσης (tTG) τάξεως IgA με τη μέθοδο της ELISA. Επιπλέον, έγινε ποσοτικός προσδιορισμός των ανοσοσφαιρινών IgG, IgA και IgM καθώς και των υποτάξεων των IgG ανοσοσφαιρινών με νεφελομετρία. Επίσης, έγινε προσδιορισμός των επιπέδων αιμοσφαιρίνη (Hb), μέτρηση της ταχύτητας καθίζησης ερυθρών (ΤΚΕ) και των επιπέδων ασβεστίου (Ca). Με τη στατιστική ανάλυση των μετρήσεων προσδιορίσθηκε η ευαισθησία, ειδικότητα, θετική και αρνητική προγνωστική αξία των ανοσολογικών δεικτών, μελετήθηκαν οι ποσοτικές και ποιοτικές μεταβολές των αυτοαντισωμάτων και των δύο ομάδων σε σχέση τόσο με το χρόνο όσο και με την τήρηση της δίαιτας ελεύθερη γλουτένης, ενώ με τη χρησιμοποίηση των ROC αναλύσεων βρέθηκε η προγνωστική αξία των αντισωμάτων για την τήρηση της δίαιτας. Και στις δυο ομάδες, Α και Β, αξιολογήθηκε η μεταβολή της αιμοσφαιρίνης σε σχέση με το χρόνο καθώς και οι τιμές του ασβεστίου και της ΤΚΕ. Επίσης, μελετήθηκαν τα αποτελέσματα των μετρήσεων των αντισωμάτων στους συγγενείς πρώτου βαθμού των ασθενών με κοιλιοκάκη. Αποτελέσματα: Σύμφωνα με τις μετρήσεις και αναλύσεις που έγιναν στη μελέτη μας βρέθηκε για την ομάδα Α ότι: α) Τα EmA είχαν τη μεγαλύτερη ευαισθησία και ειδικότητα καθώς επίσης τη μεγαλύτερη θετική και αρνητική αξία στη διάγνωση της κοιλιοκάκης. Επίσης, η διακριτική ικανότητα τους ήταν σημαντικά υψηλότερη σε σύγκριση με αυτή του AGA-A, του AGA-G και του tTG-Α (p=0,032, p=0,039 και p=0,043). β) Όλα τα αντισώματα ΕmΑ, AGA-A, AGA-G και tTG-Α μειώνονται ποσοτικά και ποιοτικά στο χρόνο, ιδιαίτερα σε αυτούς που τηρούν αυστηρά τη δίαιτά τους. Στατιστικά σημαντική διαφορά, όμως, από το πρώτο κιόλας εξάμηνο ανάλογα με την τήρηση της δίαιτας παρατηρείται μόνο στα EmA. γ) Όσον αφορά την προγνωστική ικανότητα για την τήρηση της δίαιτας, περαιτέρω μετρήσεις με τη βοήθεια των ROC αναλύσεων επιβεβαίωσε ότι στους 6 μήνες μόνο τα EmA έχουν προγνωστική ικανότητα. Στον ένα χρόνο, όμως, όλα τα αντισώματα έχουν προγνωστική ικανότητα με τα EmA και tTG-Α να έχουν ισάξια και καλύτερη από τα AGA-G (p=0,046 και p=0,025 αντίστοιχα). Αλλά και στα δύο χρόνια η προγνωστική ικανότητα των tTG-Α και EmA συνεχίζει να είναι σημαντικά μεγαλύτερη σε σχέση με αυτή του AGA-G (p=0,028 και p=0,006 αντίστοιχα). Τέλος, στο διάστημα των τριών ετών όλα τα αντισώματα εκτός από τα AGA-Α έχουν προγνωστική ικανότητα, η οποία είναι ισάξια. δ) Αναφορικά με τις μετρήσεις της αιμοσφαιρίνης καταγράφηκε σημαντική μείωση του ποσοστού των ασθενών της ομάδα Α, με παθολογικές τιμές αιμοσφαιρίνης στο χρόνο δηλαδή από την αρχική μέτρηση στα τρία έτη. ε) Τόσο στις μετρήσεις των επιπέδων του ασβεστίου όσο και των τιμών της ΤΚΕ δε βρέθηκαν σημαντικές μεταβολές σε σχέση με το χρόνο. Για την ομάδα Β φαίνεται ότι ούτε στις ποσοτικές μεταβολές των αντισωμάτων των ασθενών ούτε και στα αντίστοιχα ποσοστά υπάρχει σημαντική μεταβολή στο χρόνο ανεξάρτητα από την τήρηση ή μερική τήρηση της δίαιτας. Επίσης, καμία σημαντική μεταβολή σε σχέση με το χρόνο δε βρέθηκε στις μετρήσεις της αιμοσφαιρίνης, της ΤΚΕ και των επιπέδων του ασβεστίου. Όσον αφορά τις μετρήσεις των ανοσοσφαιρινών IgA, IgM, IgG και των υποτάξεων της IgG, δε βρέθηκε σημαντική διαφορά (p>0,05) όταν συγκρίθηκαν μεταξύ των ομάδων μελέτης, ενώ κανένα άτομο δεν είχε ΙgA ανεπάρκεια. Επίσης στο 4,2% των συγγενών πρώτου βαθμού των ασθενών με κοιλιοκάκη ανιχνεύθηκαν αντισώματα EmA. Αυτά τα άτομα νοσούσαν από κοιλιοκάκη, γεγονός που επιβεβαιώθηκε και με βιοψία. Συμπεράσματα: Η χρησιμοποίηση των ορολογικών δεικτών στην κοιλιοκάκη φαίνεται, λοιπόν, να είναι μια μη επεμβατική εύκολα εφαρμόσιμη, άμεση και αξιόπιστη πρακτική τόσο στη διάγνωση όσο και στην παρακολούθηση της νόσου. Από τις ανοσολογικές παραμέτρους που μελετήσαμε τα έναντι EmΑ και τα tTG-Α, είναι οι βέλτιστοι δείκτες στη διαγνωστική προσέγγιση (στα άτομα με κλινική υποψία της νόσου και στους συγγενείς πρώτου βαθμού ατόμων με κοιλιοκάκη), αλλά και στην παρακολούθηση της δίαιτας ελεύθερη γλουτένης. Η εφαρμογή τους εξαρτάται, σε μεγάλο βαθμό, από τις δυνατότητες και την εξειδίκευση του κάθε εργαστηρίου.