Η αντιμετώπιση των αντιρρησιών συνείδησης σε σχέση με την υποχρέωση εκπλήρωσης στρατιωτικής υπηρεσίας στα νομικά συστήματα Ελλάδας, Κύπρου και Γερμανίας
Authors: Τσιάλτας Αθανάσιος 
Published: September 2024

Η ελευθερία της συνείδησης στην ευρωπαϊκή ιστορία με την πάροδο των αιώνων κατέληξε να αποτελεί ένα καθόλα αναγνωρισμένο δικαίωμα. Αυτή δε συνίσταται μόνο στη συνειδητή επιλογή ενός ατόμου για υιοθέτηση μιας συγκεκριμένης στάσης ζωής βασισμένης σε θρησκευτικές, φιλοσοφικές, ιδεολογικές, ανθρωπιστικές ή πολιτικές πεποιθήσεις αλλά και στη δυνατότητα να προσαρμόσει τις πεποιθήσεις αυτές κατά τέτοιο τρόπο, ώστε να μη θίγεται κάποιο κοινωνικά προστατευόμενο αγαθό. Στο σύγχρονο νομικό κόσμο, η ελευθερία συνείδησης προστατεύεται ως δικαίωμα τόσο στο διεθνές πλαίσιο όσο και σε κρατικό επίπεδο συνταγματικά. Κάθε σύγχρονο οργανωμένο κράτος συμπεριλαμβάνει στον σκληρό πυρήνα του μια οργανωμένη στρατιωτική δομή, τις Ένοπλες Δυνάμεις. Η αντίρρηση συνείδησης εκδηλώνεται ως αντίθεση απέναντι σε αυτό που η έννομη τάξη μπορεί να επιβάλλει ως υποχρέωση. Στη συγκεκριμένη διατριβή, αντικείμενο έρευνας αποτελεί η αντίρρηση συνείδησης σε σχέση με την υποχρεωτική στρατιωτική υπηρεσία, η οποία επιβάλλεται από το κράτος μέσω συγκεκριμένων κανόνων δικαίου. Τονίζεται ωστόσο ότι η αντίρρηση συνείδησης δεν είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη στρατιωτική υπηρεσία, παρά μόνο αποτελεί μια μορφή εκδήλωσής της. Υπάρχουν μορφές εκδηλώσεις αντίρρησης συνείδησης και στον ιατρικό χώρο. Ως αντιρρησίες συνείδησης επομένως όσον αφορά στην υποχρέωση στράτευσης χαρακτηρίζονται όσοι αρνούνται να υπηρετήσουν στις Ένοπλες Δυνάμεις ένοπλα και με στρατιωτική ιδιότητα λόγω των θρησκευτικών ή ιδεολογικών τους πεποιθήσεων. Οι γνήσιες πεποιθήσεις των αντιρρησιών συνείδησης είναι αυτές που τους διαφοροποιούν από όσους απλά επιθυμούν να αποφύγουν την εκπλήρωση υποχρεωτικής στρατιωτικής υπηρεσίας. Εξάλλου, η συντριπτική πλειοψηφία των αντιρρησιών συνείδησης επιθυμεί τη συνεισφορά στην εθνική άμυνα με την εκτέλεση εναλλακτικής υπηρεσίας. Η έρευνα δομείται σε τρία επίπεδα, διεθνές, ευρωπαϊκό και κρατικό. Σε διεθνές επίπεδο, οι πράξεις των οργάνων του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών αποτυπώνουν το νομοθετικό πλαίσιο προστασίας της αντίρρησης συνείδησης ως δικαιώματος. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η προστασία της αντίρρησης συνείδησης είναι εμφανής στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, στη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και στη νομοθετική παραγωγή των οργάνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σε κρατικό επίπεδο, η έρευνα επικεντρώνεται στην επιρροή της αντίρρησης συνείδησης στο διοικητικό, συνταγματικό και ποινικό πεδίο και στο πόσο επηρέασε τόσο τη νομοθετική παραγωγή όσο και τη νομολογιακή πρακτική σε Ελλάδα, Κύπρο και Γερμανία. Η σύγκριση των υπό έρευνα κρατικών δικαίων αποτελεί ξεχωριστό κομμάτι της διατριβής. Η συγκριτική μελέτη σε επίπεδο νομικών κανόνων και νομολογίας περιλαμβάνει αφενός μεν την επιρροή της υποχρεωτικότητας της στράτευσης στη νομοθετική αναγνώριση της αντίρρησης συνείδησης, αφετέρου δε το νομοθετικό πλαίσιο κάθε χώρας όσον αφορά στην πρόβλεψη εναλλακτικής υπηρεσίας. Πέραν ωστόσο των δικαιϊκών κανόνων και της εφαρμογής τους, κρίθηκε αναγκαίο να διερευνηθεί το ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο εντός του οποίου αυτοί εφαρμόστηκαν, καθώς και η επιρροή της γεωγραφικής θέσης και των κρατουσών θρησκευτικών αντιλήψεων στα τρία κράτη. Τέλος, επιχειρείται ανάλυση κατά πόσο οι νομικές ρυθμίσεις των υπό εξέταση κρατών συμπλέουν με τις προβλέψεις των διεθνών και ευρωπαϊκών κειμένων. Στόχευση της συγκριτικής μελέτης κατέστη η όσο το δυνατόν καλύτερη κατανόηση τόσο των θετικών ρυθμίσεων όσο και των ατελειών που παρουσιάζονται στη νομική αντιμετώπιση των αντιρρησιών συνείδησης στα τρία κράτη. Επιπλέον, η διερεύνηση των κοινωνικών, ιστορικών, γεωγραφικών και θρησκευτικών συνθηκών που διαμόρφωσαν την εφαρμογή των κανόνων δικαίου, οι οποίες σε κάθε κράτος διαφοροποιούνταν και, αναλόγως των ιδιαιτεροτήτων τους, επηρέαζαν θετικά ή αρνητικά την αποδοχή των αντιρρησιών συνείδησης και κατ’ επέκταση τη διαμόρφωση του νομικού πλαισίου που τους προστατεύει. Από το συνδυασμό όλων των ανωτέρω και την έκθεση παραδειγμάτων ανακύπτει η σημασία τόσο της ένοπλης στρατιωτικής υπηρεσίας όσο και της εναλλακτικής υπηρεσίας στη συμβολή της εθνικής άμυνας αλλά και στην ευημερία του κοινωνικού συνόλου εν γένει.