Essays on new information technologies (social media) and labour market outcomes
Authors: Τζίνοβιτς Βλάντανα 
Published: September 2023

Αντικείμενο της διδακτορικής διατριβής είναι η εμπειρική διερεύνηση των επιδράσεων που ενδεχομένως ασκεί η χρήση νέων Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών (ΤΠΕ) σε διάφορα οικονομικά αποτελέσματα, όπως η διαδικασία διαμόρφωσης του ανθρώπινου κεφαλαίου, οι αποφάσεις σχετικά με τη συμμετοχή στην αγορά εργασίας, την απασχόληση και την ανεργία καθώς και μηχανισμοί αναζήτησης εργασίας. Για την υλοποίηση του παραπάνω στόχου χρησιμοποιήθηκαν βάσεις μικρο-δεδομένων από την Ελλάδα, που εκτείνονται χρονικά από τις αρχές τη δεκαετίας του ’90 έως και σήμερα. Η ανάλυση των επιπτώσεων που μπορεί να έχει η χρήση των νέων τεχνολογιών πληροφορικής σε ατομικό επίπεδο αναμένεται να εμπλουτίσει τη διαθέσιμη, εγχώρια και διεθνή, επιστημονική γνώση για τους μηχανισμούς επένδυσης και συσσώρευσης ανθρώπινου κεφαλαίου, αλλά και για τις επιπτώσεις που αυτοί οι μηχανισμοί μπορεί να έχουν στη λήψη αποφάσεων, σχετικά με τη διαχείριση των διαθέσιμων πόρων (π.χ. χρόνος) στην αγορά εργασίας. Αξίζει να σημειωθεί ότι η παρούσα διατριβή αναλύει, πέραν των τυπικών διαστάσεων της χρήσης νέων τεχνολογιών πληροφορικής (π.χ. πρόσβαση σε ηλεκτρονικό υπολογιστή και χρήση διαδικτύου), και άλλες διαστάσεις που σχετίζονται με τη συχνότητα χρήσης (π.χ. κατανομή χρόνου) και τον σκοπό χρήσης των νέων αυτών τεχνολογιών (π.χ. συμμετοχή σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης). Η διατριβή αποτελείται από τρία αυτοτελή δοκίμια που επικεντρώνονται στην ελληνική αγορά εργασίας.Το πρώτο κεφάλαιο της διατριβής αποτελείται από δυο μέρη. Αρχικά, αναλύεται η διαχρονική εξέλιξη των ποσοστών υιοθέτησης και χρήσης νέων τεχνολογιών πληροφορικής από τα νοικοκυριά στην Ελλάδα (1993-2019). Στη συνέχεια, διερευνάται η επίδραση που ενδεχομένως έχει η προσβασιμότητα των εφήβων σε ηλεκτρονικό υπολογιστή στο σπίτι σε διάφορα εκπαιδευτικά αποτελέσματα. Το θεωρητικό πλαίσιο ανάλυσης βασίζεται σε υποδείγματα συσσώρευσης ανθρώπινου κεφαλαίου και ανάπτυξης ψηφιακών δεξιοτήτων, όπου ο ρόλος της κατοχής ηλεκτρονικού υπολογιστή στο σπίτι καθίσταται ως εξωγενής μεταβλητή. Ο κύριος στόχος της έρευνας είναι να παρέχει ενδείξεις για το αναπτυσσόμενο ψηφιακό χάσμα και τις δυνητικές συνέπειές του για μελλοντικές ανισότητες, στην εκπαίδευση και στην αγορά εργασίας. Για λόγους ανάλυσης, στο πρώτο μέρος χρησιμοποιούνται μικρο- δεδομένα από τις Έρευνες Οικογενειακών Προϋπολογισμών (δημόσια αρχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής). Στο πλαίσιο αυτό εντοπίζονται τα νοικοκυριά εκείνα τα οποία έχουν αποκτήσει ηλεκτρονικό υπολογιστή στο σπίτι και γίνεται προσπάθεια συσχέτισης των δαπανών του νοικοκυριού για νέες τεχνολογίες πληροφορικής με εκπαιδευτικές δαπάνες του ίδιου του νοικοκυριού. Εφαρμόζοντας γραμμικά υποδείγματα ανάλυσης παλινδρόμησης και μη-γραμμικά υποδείγματα ανάλυσης πιθανοτήτων βρέθηκε ότι η σχέση μεταξύ των δαπανών για εκπαίδευση και των δαπανών για νέες τεχνολογίες πληροφορικής είναι θετική και ανθεκτική σε μια σειρά από εμπειρικούς ελέγχους ανθεκτικότητας που πραγματοποιήθηκαν. Ωστόσο, η πιθανότητα μεροληψίας των αποτελεσμάτων, λόγω αδυναμίας πλήρους ελέγχου για τον ρόλο της ενδογένειας στην παραπάνω σχέση, αποτελεί μια πρόκληση η οποία αντιμετωπίζεται στο δεύτερο μέρος αυτού του κεφαλαίου. Για το σκοπό αυτό αξιοποιήθηκαν μικρο-δεδομένα για την Ελλάδα από την Έρευνα Εισοδήματος και Συνθηκών Διαβίωσης των Νοικοκυριών (δημόσια αρχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής, 2003-2019) και υιοθετήθηκαν σύγχρονες μεθοδολογικές προσεγγίσεις για την ανάλυση διαστρωματικών χρονοσειρών (π.χ. μελέτη γεγονότων σε διαστρωματικές χρονοσειρές, panel event study). Τα εν λόγω υποδείγματα σταθερών επιδράσεων σε ατομικό επίπεδο διευκολύνουν την εξαγωγή κατάλληλων ανθεκτικών εκτιμητών που τεκμηριώνουν σχέσεις αιτιώδους συνάφειας μεταξύ των μεταβλητών (σε αντιδιαστολή με τις εκτιμήσεις για τη συσχέτιση μεταβλητών). Με βάση τα αποτελέσματα της ανάλυσης προέκυψε ότι η πρόσβαση εφήβων σε ηλεκτρονικό υπολογιστή στο σπίτι αποτελεί ένα γεγονός το οποίο έχει σημαντική επεξηγηματική ικανότητα στην ανάλυση της διακύμανσης των μελλοντικών εκπαιδευτικών αποτελεσμάτων. Για παράδειγμα, βρέθηκε ότι τα παιδιά που κατά την εφηβεία δεν έχουν πρόσβαση σε ηλεκτρονικό υπολογιστή στο σπίτι, έχουν 10 ποσοστιαίες μονάδες μεγαλύτερη πιθανότητα να εγκαταλείψουν το σχολείο σε σύγκριση με τα παιδιά που έχουν πρόσβαση. Επίσης, φαίνεται ότι τα έτη σχολικής εκπαίδευσης αυξάνονται στις επόμενες περιόδους μετά την έκθεση σε ηλεκτρονικό υπολογιστή στο σπίτι. Τα ευρήματα αυτής της ενότητας υποδηλώνουν ότι οι ανισότητες σχετικά με την πρόσβαση σε υπολογιστή μπορεί να επηρεάσουν σημαντικά την ανάπτυξη του ανθρώπινου κεφαλαίου κατά την εφηβεία. Το δεύτερο κεφάλαιο της διατριβής επικεντρώνεται στον ρόλο της πρόσβασης στο διαδίκτυο στη λήψη αποφάσεων σχετικά με τη συμμετοχή στην αγορά εργασίας. Το θεωρητικό πλαίσιο ανάλυσης βασίζεται σε υποδείγματα ατομικής επιλογής όσον αφορά την υιοθέτηση του διαδικτύου και τη συμμετοχή στην αγορά εργασίας. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι προεκτάσεις της συγκεκριμένης ανάλυσης αφορούν σε ζητήματα οικονομικής μεγέθυνσης και εισοδηματικής ανισότητας. Για λόγους ανάλυσης χρησιμοποιούνται μικρο-δεδομένα σε ατομικό επίπεδο για την Ελλάδα, από την Έρευνα Εισοδήματος και Συνθηκών Διαβίωσης των Νοικοκυριών (δημόσια αρχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής, 2013-2022). Η εμπειρική ανάλυση εστιάζει στην πληθυσμιακή ομάδα των γυναικών και διερευνά το κατά πόσο οι αποφάσεις των γυναικών σχετικά με τη συμμετοχή στην αγορά εργασίας επηρεάζονται από την πρόσβαση στο διαδίκτυο. Υιοθετώντας τις υφιστάμενες και καλά τεκμηριωμένες εμπειρικές συναρτήσεις προσφοράς εργασίας γυναικών, στο κεφάλαιο αυτό γίνεται προσπάθεια εμπλουτισμού και επαύξησης αυτών των υποδειγμάτων με μεταβλητές που υποδεικνύουν με σαφήνεια τη χρονική στιγμή της απόκτησης πρόσβασης στο διαδίκτυο από το σπίτι. Στη συνέχεια υιοθετούνται σύγχρονες μικρο-οικονομετρικές στρατηγικές για την ανάλυση διαστρωματικών χρονοσειρών (panel event study) εφαρμόζοντας γραμμικά υποδείγματα πιθανότητας. Οι εκτιμήσεις αυτές συμπεριλαμβάνουν σταθερές επιδράσεις σε ατομικό επίπεδο με στόχο την αντιμετώπιση μεροληψίας λόγω της μη-παρατηρούμενης ετερογένειας που συχνά χαρακτηρίζει τις αποφάσεις για τη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας. Με βάση τα αποτελέσματα της ανάλυσης προέκυψε ότι οι γυναίκες που αποκτούν πρόσβαση στο διαδίκτυο φαίνεται ότι αυξάνουν τα ποσοστά συμμετοχής στην αγορά εργασίας, στις περιόδους που έπονται της πρόσβασης. Το εύρημα αυτό φαίνεται να βρίσκεται σε συμφωνία με τις διαθέσιμες σχετικές μελέτες που εντοπίζονται στη διεθνή βιβλιογραφία. Ωστόσο η μεθοδολογία εκτίμησης που χρησιμοποιείται στην παρούσα διατριβή, δεν φαίνεται να έχει υιοθετηθεί από τις υπόλοιπες σχετικές μελέτες οι οποίες κατά κανόνα χρησιμοποιούν προσεγγιστικές μεταβλητές. Αξίζει να σημειωθεί ότι εξετάστηκε επίσης και ο βαθμός στον οποίο η συμμετοχή στην αγορά εργασίας επηρεάζει την απόκτηση πρόσβασης στο διαδίκτυο. Ωστόσο τα αποτελέσματα της οικονομετρικής ανάλυσης απέρριψαν την υπόθεση της αντίστροφης σχέσης αιτιώδους συνάφειας. Το τρίτο κεφάλαιο της διατριβής επικεντρώνεται στην ανάλυση του ρόλου που έχουν οι επιμέρους διαστάσεις της χρήσης του διαδικτύου στις αποφάσεις που σχετίζονται με την αγορά εργασίας. Η εμπειρική ανάλυση επικεντρώνεται στον τρόπο με τον οποίο τα άτομα χρησιμοποιούν το διαδίκτυο και ειδικότερα μελετάται ο τρόπος με τον οποίο διαμορφώνεται ο χρόνος που αφιερώνουν τα άτομα στο διαδίκτυο αλλά και οι επιμέρους δράσεις, όπως η χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Από θεωρητικής άποψης, η ανάλυση της κατανομής του διαθέσιμου χρόνου σχετικά με την αναζήτηση και την επεξεργασία της διαθέσιμης πληροφορίας αναμένεται να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη λήψη αποφάσεων σχετικά με την αγορά εργασίας, δεδομένου ότι οι νέες τεχνολογίες πληροφορικής μειώνουν το κόστος αναζήτησης και διευρύνουν το φάσμα της διαθέσιμης πληροφορίας. Για λόγους ανάλυσης, χρησιμοποιούνται διαστρωματικά μικρο-δεδομένα σε ατομικό επίπεδο που αντλήθηκαν από την Έρευνα για τη Χρήση Τεχνολογιών Πληροφορίας και Επικοινωνίας (δημόσια αρχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής, 2011-2022). Τα δεδομένα αυτά επιτρέπουν τον εντοπισμό των ατόμων εκείνων που βρίσκονται σε συγκεκριμένες καταστάσεις σχετικά με την αγορά εργασίας (απασχόληση, ανεργία, εκτός εργατικού δυναμικού) και ταυτόχρονα κατανέμουν τον χρόνο τους σχετικά με τη συχνότητα αλλά και το σκοπό χρήσης του διαδικτύου (π.χ. μέσα κοινωνικής δικτύωσης) με διαφορετικό τρόπο. Για λόγους εκτίμησης χρησιμοποιούνται γραμμικά και μη-γραμμικά υποδείγματα πιθανοτήτων. Από τα αποτελέσματα των εκτιμήσεων προέκυψε ότι η συχνότητα χρήσης του διαδικτύου σχετίζεται θετικά με τη συμμετοχή στην αγορά εργασίας και την απασχόληση. Επίσης, προέκυψε ότι η σχέση αυτή διαφοροποιείται σημαντικά με βάση το φύλο. Εξετάστηκε επίσης και ο ρόλος που έχει ενδεχομένως η συμμετοχή των ατόμων σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης (π.χ. facebook, twitter) στην αναζήτηση εργασίας. Τα αποτελέσματα της ανάλυσης δείχνουν ότι η εν λόγω σχέση είναι θετική και στατιστικά σημαντική, υποδηλώνοντας ότι η ανάγκη της επικοινωνίας και της αναζήτησης πληροφορίας σχετικά με την αναζήτηση εργασίας διευκολύνεται σημαντικά από τις υφιστάμενες νέες τεχνολογίες πληροφορικής.