Contribution to the restoration of paintings
Authors: Μαλλετζίδου Λαμπρινή 
Published: April 2021

Στην παρούσα διδακτορική διατριβή έλαβε χώρα η εις βάθος μελέτη των στρωμάτων από τα οποία αποτελούνται τα ζωγραφικά Έργα Τέχνης σε τρεις βασικούς άξονες: (Α) Κατά την ύστερη μεταβυζαντινή περίοδο, διάφορα καλλιτεχνικά εργαστήρια ιδρύθηκαν κι έδρασαν στην Κεντρική και Βόρεια Ελλάδα, τα οποία διακρίνονται από διάφορα χαρακτηριστικά, αλλά, δεν τεκμηριώνονται επαρκώς από πλευράς υλικών και τεχνοτροπίας ζωγραφικής. Πραγματοποιήθηκε η μελέτη της τεχνοτροπίας ζωγραφικής δειγμάτων που συλλέχθηκαν από τις τοιχογραφίες τεσσάρων μνημείων της Κεντρικής και Βόρειας Ελλάδας, μέσω μικροσκοπικών και φασματοσκοπικών τεχνικών χαρακτηρισμού, αλλά και θερμικής ανάλυσης, για να προσδιοριστούν τα υλικά κατασκευής, τα μορφολογικά χαρακτηριστικά και η μικροστρωματογραφία των συλλεγέντων δειγμάτων. Ακολουθώντας σύγχρονα κριτήρια αναγνώρισης τεχνικών ζωγραφικής τοιχογραφιών διαπιστώθηκε ότι τα εν λόγω μνημεία αγιογραφήθηκαν κυρίως με την τεχνοτροπία εφ’ υγροίς (fresco). (Β) Οι πυρκαγιές ως γεγονότα ανήκουν στις φυσικές καταστροφές, οι οποίες είναι απειλητικές και κατά των έργων πολιτιστικής κληρονομιάς, με επιπτώσεις οι οποίες ποικίλουν κι εξαρτώνται από το χρόνο έκθεσης στο συμβάν, αλλά και από τη θερμοκρασία που αναπτύχθηκε κατά τη διάρκεια αυτού. Εξετάστηκε η συμπεριφορά των ζωγραφικών στρωμάτων τοιχογραφιών με προσανατολισμό τη διερεύνηση δυνατότητας ανίχνευσης οργανικών συνδετικών συναρτήσει της μέγιστης θερμοκρασίας, καθώς η ύπαρξη οργανικού είναι ένα από τα κριτήρια διαπίστωσης της τεχνοτροπίας ζωγραφικής. Πραγματοποιήθηκε η κατασκευή δοκιμίων τοιχογραφιών με την τεχνοτροπία εφ’ υγροίς αλλά κι επί ξηρού υποστρώματος. Για τα ζωγραφικά στρώματα επιλέχτηκε η χρωστική κίτρινη ώχρα, και τα οργανικά συνδετικά που χρησιμοποιήθηκαν για την τεχνοτροπία secco ήταν ο κρόκος αυγού, το λινέλαιο, το αραβικό κόμμι και η καζεΐνη. Τα δοκίμια υποβλήθηκαν σε ανόπτηση σύμφωνα με πρωτόκολλο προσομοίωσης πυρκαγιάς σε κλειστό χώρο. Η ανάλυση έδειξε ότι υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις διατήρησης στοιχείων που να αποδεικνύουν τη χρήση οργανικού συνδετικού σε περιπτώσεις τοιχογραφιών που έχουν υποστεί κάποιο περιστατικό πυρκαγιάς. (Γ) Το θειικό ασβέστιο (γύψος, βασσανίτης, ανυδρίτης), αποτελεί βασικό συστατικό που χρησιμοποιήθηκε ως υπόστρωμα ζωγραφικών έργων, σε έργα γλυπτικής, καθώς και ως δομικό υλικό μνημείων. Μέσω θερμοφωταυγειακής μελέτης διαπιστώθηκε ότι το θειικό ασβέστιο διαφόρων βαθμών ενυδάτωσης μπορεί να χρησιμοποιηθεί για εφαρμογές χρονολόγησης, μέσω πρωτοκόλλου πολλαπλών δειγμάτων. Επιπλέον, τα υλικά παρουσιάζουν γραμμική απόκριση στη δόση -ιδιότητα που θεωρείται κατάλληλη για ένα δοσίμετρο ακτινοβολίας- και σε περιοχές δόσης που τα καθιστούν ιδανικά για τη χρήση τους σε εφαρμογές χρονολόγησης. Επιπροσθέτως, πραγματοποιήθηκε η μελέτη της τοιχογραφίας S. Rosi (τέλη 19ου αιώνα) από τη Ροτόντα Θεσσαλονίκης, με σκοπό την πλήρη ταυτοποίηση των υλικών και της τεχνοτροπίας κατασκευής, καθώς και την διερεύνηση της πολύπλοκης στρωματογραφίας που παρουσιάζει η συγκεκριμένη τοιχογραφία μέσω τεχνικών χαρακτηρισμού για να απαντήσει στα ερωτήματα που οδήγησαν σε αυτήν την μελέτη, τα οποία αφορούσαν την κατάσταση διατήρησης της τοιχογραφίας, την ακριβή τεχνοτροπία κατασκευής της και την απόδοση των διαφορετικών στρωμάτων σε ζωγραφικές φάσεις γνωστές μόνο από ιστορικά στοιχεία. Εκτός από την ανώτερη ζωγραφική φάση (Rosi), μέσω της μελέτης χαρακτηρισμού, εντοπίστηκαν επιπλέον δύο τουλάχιστον ζωγραφικές φάσεις, οι οποίες αποδίδονται στην Βυζαντινή περίοδο και στην Οθωμανική και οι οποίες ήταν μέχρι σήμερα γνωστές μόνο από αρχαιολογικές πηγές.