Η ελευθερία της βουλήσεως στον Πλωτίνο
Authors: Τσιαντής Παναγιώτης 
Published: June 2023

Η ελευθερία της βουλήσεως αποτελεί την ‘λυδία λίθο’ που ζυγίζουμε και μετράμε ένα βαθιά στοχαστή από ένα ρηχή πνεύμα. Το πλέγμα των σχέσεων του ανθρώπου με τον θεό και τον εαυτό του, καθορίζει και το είδος της ελευθερίας του, το βάθος και την πληρότητά της.Στον Πλωτίνο, το ζήτημα της ελευθερίας δεν περιορίζεται στην δυνατότητα χρήσης του ‘αὐτεξουσίου’ του. Φυσικά, εκείνος που διαπράττει μία πράξη,έχει την ευθύνη της διάπραξης της. Τα αίτια όμως της πράξης του, ποικίλλουν ως προς την προέλευσή των. Άλλα εξ’ αυτών επιβάλλονται απόεξωτερικούς παράγοντες, και ασκούν τρόπον τινά στον άνθρωπο ‘εκβιασμό’ να ενεργήσει σύμφωνα με όσα του υπαγορεύουν. Στην καλύτερη των περιπτώσεων, του παρέχουν τη δυνατότητα να επιλέξει μεταξύ δύο, τριών, ή και περισσότερων επιλογών. Αυτό δηλώνει την εκχώρηση της δυνατότητας ‘αὐτεξούσιων ἐπιλογῶν’, τουτέστι κάποιας μορφής ελευθερίας, η οποία όμως τελικώς κρινόμενη δείχνει επίφαση ελευθερίας.Η συνήθεια, η ανάγκη ικανοποίησης των σωματικών επιθυμιών, η απόλαυση των ποικιλόμορφων ηδονών, η ικανοποίηση των επίγειων και εφήμερων ορέξεων, οι πάσης φύσεως υπολογισμοί προς το ίδιον συμφέρον, αποτελούν μία ομάδα των αιτίων που ‘καταναγκάζουν’ τον άνθρωπο στο να επιτελέσει ή αποφύγει συγκεκριμένες ενέργειες. Μία επιπλέον κατηγορία αιτίων, είναι αυτή που σηματοδοτεί την αυτοαναίρεσητων αυτεξούσιων επιλογών. Ενώ το ενεργούν υποκείμενο, άλλα επιλέγει να κάνει, εν τούτοις όμως, άλλα ενεργεί. Για να θυμηθούμε τον Απόστολο Παύλο, η συνύπαρξη εντός του ανθρώπου δύο νόμων, δύο δεξαμενών αιτιατών σχέσεων. Η περίπτωση αυτή αποτελεί επιβεβαίωση της λειτουργίας του πλέγματος των εκβιαστικών αιτίων που επιβάλλουν στον ενεργούντα άνθρωπο ένα πλούσιο ρεπερτόριο καταναγκαστικών πράξεων.Στον Πλωτίνο η ελευθερία της βουλήσεως, δεν συνάδει με την ελευθερία των ορέξεων, ούτε με την εξασφάλιση της τρυφηλότητας του πρακτικού βίου. Αντίθετα διέπεται από ασκητικές και αναχωρητικές του παρόντος πρακτικού βίου τάσεις. Η ελευθερία της βουλήσεως συνίσταται στην αποδέσμευση από κάθε δεσμό με τον επίγειο αισθητό πρακτικό βίο, ο οποίος αποτελεί τον τόπο εξορίας για την καθαρή ψυχή, τον κατ’ ουσία αληθή άνθρωπο που ταυτίζεται με αυτήν. Όταν αποδεσμευτεί ο άνθρωπος από τον αισθητό βίο και αναχθεί στον νοητό κόσμο του Νου, τότε μπορούμε να ισχυριστούμε πως αυτός ανάκτησε την απολεσθείσα ελευθερία του. Η λέξη κλειδί της ελευθερίας της βουλήσεως είναι η αναγωγή από τον αισθητό στο νοητό κόσμο. Στον τόπο της καταγωγής της ψυχής, εκεί από όπου εξέπεσε και μέσα στη ζάλη των αισθητών αναθυμιάσεων εγκλωβίστηκε. Στην τεκμηρίωση της Πλωτίνειας αυτής θέσης, επικεντρωθήκαμε στη συστηματική μελέτη και αποδελτίωση του πλούσιου σε όγκου υλικού της γραφίδας του συγγραφέως μας, και την παρουσίαση σχετικών νύξεων διαχρονικά μελετητών της φιλοσοφίας του Πλωτίνου. Την όλη εργασία μας διαρθρώσαμε σε τρία μέρη, αφού μαζί με τον παρόντα πρόλογο τοποθετήσαμε μία πολύ σύντομη εισαγωγή, και στο τέλος, άκρως συνοπτικά ελάχιστα συμπεράσματα που πρέπει να έχουμε πάντα κατά νουν οσάκις μιλάμε για τον Πλωτίνο.Στο Πρώτο Μέρος περιλαμβάνονται τρεις ενότητες. Η πρώτη ενότητα αναφέρεται στον αισθητό κόσμο, και περιλαμβάνει τέσσερα κεφάλαια που αναφέρονται στα κεφαλαιώδους σημασίας θέματα. Η Δεύτερη ενότητα αναφέρεται στον Νοητό κόσμο, του οποίου εικόνα αποτελείο αισθητός. Στην ενότητα περιλαμβάνονται τέσσερα κεφάλαια που αφορούν, την αρχή του Ενός, την έννοια του Όντος, τη ζωή του Νου και τη θεωρία της παραγωγικότητας των υποστάσεων. Η Τρίτη ενότητα εξετάζει θέματα ανθρωπολογίας στον Πλωτίνο, σε επτά κεφάλαια.Στο Δεύτερο Μέρος, εξετάζονται σε έξι κεφάλαια ζητήματα που αφορούν την Ψυχή, στην ασώματη και ενσώματη μορφή της.Στο Τρίτο Μέρος, σε εννέα κεφάλαια, θίγεται το μείζων και κρίσιμο ζήτημα της λειτουργικής ζωής της ψυχής. Όπως αυτή ενεργοποιείται καιδραστηριοποιείται στον ενσώματο βίο. Εξετάζονται ζητήματα που αφορούν τη γνωστική λειτουργία της ψυχής, τη διάνοια της, την αντίληψή της, τηλειτουργία της μνήμης και της συνείδησης. Γίνεται λόγος για τη φύση της ψυχής ως δευτερογενή της ενέργεια, τη θεωρία και την πράξη, τους Λόγους εκ του Νου, το προνοιακό έργο της ψυχής, τη φρόνηση της ψυχής, τη θεωρία των δύο ενεργειών στις ανώτερες υποστάσεις. Στο Τέταρτο Μέρος, εισερχόμεθα στην καρδιά της μελέτης μας, στο ζήτημα της ελευθερίας της βουλήσεως. Σε πέντε κεφάλαια εξετάζονται θέματα όπως, η αναγκαιότητα της κάθαρσης, οι αρετές ως μέσον καθάρσεως, η εξάλειψη της μνήμης των εγκοσμίων, ο απαιτούμενος εξοπλισμός για την αναγωγική πορεία της ψυχής, και τέλος, αυτό το γεγονός της αναγωγής στο νοητό.