Συμβάσεις, προσωπικότητα και τυχαίο
Authors: Νάστος Βασίλειος-Αθανάσιος 
Published: September 2021

Οι Ιστορίες του Πολύβιου αποτελούν την κυριότερη ιστοριογραφική πηγή μιας εποχής που συνέβαλε στον μετασχηματισμό του παγκόσμιου χάρτη και που χαρακτηρίστηκε από την υποχώρηση των δυνάμεων του κυρίως ελλαδικού χώρου και τη σταδιακή ανάδυση της ρωμαϊκής παντοκρατορίας. Στη διατριβή αυτή οι Ιστορίες προσεγγίζονται ως μια αφήγηση, η οποία οργανώνεται πάνω σε τρεις άξονες: τις συμβάσεις, την προσωπικότητα και το τυχαίο. Αυτοί δομούν το πλαίσιό της, αποτελούν τους κινητήριους μοχλούς των εξελίξεων και τις αιτιώδεις δυνάμεις τόσο της πλοκής όσο και της εποχής, όπως τους διέκρινε ο Πολύβιος. Οι άξονες αυτοί συμβάλλουν στην ιδιομορφία της εξέλιξης της πλοκής του κάθε κεφαλαίου και των επιμέρους αφηγηματικών διαστημάτων. Στην εισαγωγή της διατριβής αναλύεται το κοινωνικό, πολιτικό και πνευματικό πλαίσιο της εποχής που συνέγραψε ο Πολύβιος και δίνονται σύντομα στοιχεία για τη ζωή του. Τόσο η εποχή όσο και η ίδια του η ζωή διαμόρφωσαν την οπτική του για τις κοινωνίες και τον ρόλο της ιστορίας και τον προσανατόλισαν να εντοπίσει την αιτιώδη σημασία των συμβάσεων, της προσωπικότητας και της τύχης. Στην εισαγωγή αναλύεται το περιεχόμενο των εννοιών αυτών.Το κυρίως μέρος της διατριβής χωρίζεται σε δύο εκτενή κεφάλαια που ακολουθούν τη λογική των υποσυστημάτων (δυτικό, ελλαδικό και ανατολικό), με τα οποία υποστηρίζω πως δόμησε την αφήγησή του και ο ίδιος ο Πολύβιος. Όριο της διατριβής είναι το 18ο βιβλίο των Ιστοριών και η ήττα των Μακεδόνων του Φίλιππου Ε΄ στις Κυνός Κεφαλές, ένα όριο μεθοδολογικό και πρακτικό. Το ανατολικό υποσύστημα δεν συμπεριλαμβάνεται στη διατριβή, καθώς σε αυτό διαφοροποιούνται το πλαίσιο των συμβάσεων και οι κυρίαρχες προσωπικότητες, κάτι που επιδρά και στον ρόλο που αναπτύσσει το τυχαίο. Ταυτόχρονα, το ανατολικό υποσύστημα διασώζεται εξαιρετικά αποσπασματικά, ενώ η συμπλοκή του με τα άλλα υποσυστήματα προκύπτει μετά το 18ο βιβλίο, το οποίο αποτελεί και ένα σαφές αφηγηματικό όριο των Ιστοριών. Στο πρώτο κεφάλαιο πραγματεύομαι τα όσα λαμβάνουν χώρα στο δυτικό υποσύστημα. Το πρώτο υποκεφάλαιο αφορά τον Α΄ Καρχηδονιακό πόλεμο, ο οποίος αποτέλεσε τις αρχικές συνθήκες του Β΄ Καρχηδονιακού πολέμου, της αρχής της κυρίως αφήγησης των Ιστοριών. Τα άλλα τέσσερα πραγματεύονται την αφήγηση που αφορά τον Β΄ Καρχηδονιακό πόλεμο με ορίζοντα το 15ο βιβλίο και τη μάχη της Ζάμας. Στο δεύτερο κεφάλαιο πραγματεύομαι τις εξελίξεις στο πολυσύνθετο και κατακερματισμένο μεταξύ διαφόρων δυνάμεων ελλαδικό υποσύστημα. Το πρώτο υποκεφάλαιο πραγματεύεται τον Α΄Ιλλυρικό και τον Κλεομενικό πόλεμο, οι οποίοι αποτέλεσαν τις αρχικές συνθήκες για την κυρίως σχετική αφήγηση. Τα άλλα τρία αφορούν την αφήγηση του Συμμαχικού πολέμου, του Β΄ Ιλλυρικού πολέμου, της ειρήνης της Ναυπάκτου, του Α΄ Μακεδονικού και του Β΄Μακεδονικού πολέμου, με ορίζοντα το 18ο βιβλίο και τη μάχη των Κυνός Κεφαλών. Σε κάθε κεφάλαιο και υποκεφάλαιο αναλύω τον ρόλο των κύριων αξόνων της αφήγησης. Το πλαίσιο των συμβάσεων διαφοροποιείται, επιδρώντας στη δράση των προσωπικοτήτων και στην εξέλιξη της αφήγησης. Στη διατριβή εστιάζω στον ρόλο που ανέπτυξαν συγκεκριμένοι ηγέτες, όπως ο Πολύβιος τους προσδιόρισε και αφηγήθηκε τη δράση τους. Η κυριαρχία των διαφορετικών προσωπικοτήτων κάθε αφηγηματικού διαστήματος αποτυπώνεται νοηματικά αλλά και γλωσσικά, κάτι που επιδιώκω να αναδείξω και με τη βοήθεια του εργαλείου “voyant-tools”. Ταυτόχρονα, προσπαθώ να αποτυπώσω και την επιρροή του τυχαίου, ως δύναμης που δημιουργεί διακυμάνσεις, διακλαδώσεις αλλά και λειτουργεί ως ελκυστής. Αναλύω επίσης τις εικονοπλασίες της αφήγησης και το πώς αυτές συμβάλλουν στη νοηματική διασύνδεση επιμέρους αφηγηματικών σημείων. Το κάθε κεφάλαιο ολοκληρώνεται με συνοπτικά συμπεράσματα και έναν πίνακα που παρουσιάζει τα καίρια αφηγηματικά σημεία (διακλαδώσεις), όπου εμφανίζεται η τύχη και το κείμενο επενδύεται με εικονοπλαστικά μέσα. Στο τέλος της εργασίας παραθέτω κάποιους γενικότερους προβληματισμούς που γεννήθηκαν κατά την εκπόνηση της διατριβής. Αυτοί αφορούν την ιστορία και την καταγραφή της αλλά και το ιδιαίτερο βάρος και την αξία των Ιστοριών του Πολύβιου. Τέλος, παραθέτω ένα παράρτημα με τα συννεφόλεξα (word-clouds) που απεικονίζουν τους όρους που απαντούν με τη μεγαλύτερη συχνότητα σε κάθε αφηγηματικό διάστημα. Μέσα από αυτά αποτυπώνεται η κυριαρχία των προσωπικοτήτων στην αφήγηση και σε γλωσσικό επίπεδο.