Συσχέτιση κατανομής διαταραχών προσωπικότητας και είδους διαπραχθέντων εγκλημάτων σε πληθυσμούς αρρένων κρατουμένων
Authors: Αποστολόπουλος Αθανάσιος 
Published: September 2021

Εισαγωγή Η θεώρηση του γίγνεσθαι και πράττειν των ανθρώπων, από καταβολής του ανθρωπίνου γένους, μεταβαίνει και παλινδρομεί στην πορεία των ετών, από δαιμονο-μαγικο- θρησκευτικές πεποιθήσεις έως τον απόλυτο ορθολογισμό. Χωρίς αμφιβολία όμως, η προσέγγιση του ανθρώπου από τους Έλληνες φιλοσόφους, ειδικότερα υπό το πρίσμα της πληρότητας της Αριστοτελικής σκέψης, σηματοδότησε την σύγχρονη επιστημονική προσέγγιση της ανθρώπινης ιδιοσυγκρασίας. Η διαγνωστική προσέγγιση που χρησιμοποιείται πλέον στο DSM- 5, αντιπροσωπεύει την άποψη ότι oι Διαταραχές της προσωπικότητας, είναι ποιοτικά διακριτά κλινικά σύνδρομα. Μια εναλλακτική άποψη είναι επίσης, ότι οι Διαταραχές προσωπικότητας, αποτελούν δυσπροσαρμοστικές παραλλαγές των χαρακτηριστικών της προσωπικότητας, που συγχωνεύονται ανεπαίσθητα στην ομαλότητα. Επίσης μπορεί να θεωρηθούν ως διαστάσεις, που αντιπροσωπεύουν φάσματα, όπου η δυσλειτουργία της προσωπικότητας, βρίσκεται σε ένα συνεχές με άλλες ψυχικές διαταραχές. Η Διαταραχή της προσωπικότητας κατά DSM αντιπροσωπεύει, ένα διαρκές μοτίβο εσωτερικής εμπειρίας και συμπεριφοράς, που αποκλίνει σημαντικά από το προσδοκώμενο, του πολιτισμικού πλαισίου που διαβιεί το άτομο και εκδηλώνεται σε δύο (ή περισσότερους) από τους ακόλουθους τομείς: Γνωσιακό, συναισθηματικό, διαπροσωπική λειτουργία και έλεγχο των παρορμήσεων. Το συγκεκριμένο μοτίβο είναι άκαμπτο και διάχυτο σε ένα ευρύ φάσμα, προσωπικών και κοινωνικών καταστάσεων. Οδηγώντας το άτομο σε δυσλειτουργικές πρακτικές, τόσο σε νοητικό και συναισθηματικό επίπεδο, όσο και σε συμπεριφορικό επίπεδο.Από τα δεδομένα της βιβλιογραφίας προκύπτει μεγαλύτερη ροπή προς μη ηθικές – παραβατικές συμπεριφορές από άτομα με Διαταραχές προσωπικότητας. Οι διαταραχές της Ομάδας B κατά DSM συσχετίζονται με το σύνολο των εγκλημάτων, οι διαταραχές της Ομάδας A κυρίως με το σεξουαλικό έγκλημα, αλλά και τα κατά συρροή εγκλήματα, ενώ οι διαταραχές της Ομάδας Γ συσχετίζονται κυρίως με το σεξουαλικό έγκλημα. Αν και τα τελευταία χρόνια παρουσιάζεται, περαιτέρω διερεύνηση της σχέσης, μεταξύ χαρακτηριστικών της προσωπικότητας, γεγονότων ζωής- δημογραφικών δεδομένων αλλά και τύπων των διαταραχών προσωπικότητας, σε συνάρτηση με τα είδη των αδικημάτων, παρατηρείται ποικιλομορφία αποτελεσμάτων. Ειδικά για πληθυσμούς κρατουμένων σε Ελληνικές φυλακές τα βιβλιογραφικά δεδομένα είναι ιδιαίτερα περιορισμένα, σε όλους τους ανωτέρω τομείς. Υλικό- Μέθοδος Η συγκεκριμένη μελέτη, αποτελεί προσπάθεια καταγραφής δημογραφικών και ψυχοκοινωνικών δεδομένων, του παραβατικού ιστορικού, χαρακτηριστικών της προσωπικότητας (traits) και αξιολόγηση στον άξονα ΙΙ όσον αφορά δηλαδή Διαταραχές της προσωπικότητας των κρατουμένων. Πρόκειται για μια διατμηματική- συγχρονική (cross- sectional) μελέτη η οποία διεξήχθη σε δύο ελληνικά καταστήματα κράτησης. Συγκεκριμένα σε δύο τμήματα (Ε’ και Γ’) του σωφρονιστικού καταστήματος Κορυδαλλού και το σωφρονιστικό κατάστημα Δομοκού, το χρονικό διάστημα, από τον Ιανουάριο του 2012 έως τον Αύγουστο του 2013. Σκοπός της παρούσας έρευνας, είναι η διερεύνηση της κατανομής των Διαταραχών προσωπικότητας με βάση το ερωτηματολόγιο PDQ-4 (Personality Disorders Questionnaire) σε πληθυσμούς αρρένων κρατουμένων. Επιπλέον η συσχέτιση των συγκεκριμένων διαταραχών, με το ιστορικό των διαπραχθέντων εγκλημάτων των εξεταζόμενων κρατουμένων (βίαιων- μη βίαιων), καθώς και με το αδίκημα της ανθρωποκτονίας. Επιπλέον στόχος είναι η αξιολόγηση των εξής ιδιοσυγκρασιακών παραμέτρων: 1. Εχθρικότητα με βάση την κλίμακα Hostility and Direction Hostility Questionnaire ( HDHQ ), 2. Επιθετικότητα με βάση το ερωτηματολόγιο Επιθετικότητας (Aggression Questionnaire) και 3. Παρορμητικότητα με βάση την κλίμακα Παρορμητικότητας, Barratt Impulsiveness Scale ( BIS-11). Επίσης η συλλογή οικογενειακών, οικονομικών, ψυχολογικών και κοινωνικών παραμέτρων, συσχετίστηκε με το είδος του εγκλήματος (βίαιο- μη βίαιο) και το αδίκημα της ανθρωποκτονίας.Αποτελέσματα Το 42,5% των συμμετεχόντων είχε Αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας, το 15,9% Μεθοριακή ενώ το 10,7% δεν είχε κάποια διαταραχή προσωπικότητας. Το 66,9% των συμμετεχόντων είχε διαταραχή προσωπικότητας που ανήκε στην Ομάδα Β και το 16,2% στην Ομάδα Α κατά DSM αντίστοιχα.Οι συμμετέχοντες με Σχιζοειδή και Σχιζότυπη διαταραχή προσωπικότητας αντίστοιχα είχαν διαπράξει βίαιο έγκλημα σε σημαντικά υψηλότερο ποσοστό σε σύγκριση με τους συμμετέχοντες που δεν είχαν καμία διαταραχή. Επίσης, οι συμμετέχοντες με Διαταραχή προσωπικότητας από την Ομάδα Α είχαν διαπράξει βίαιο έγκλημα σε σημαντικά υψηλότερο ποσοστό σε σύγκριση με τους συμμετέχοντες που δεν είχαν καμία διαταραχή. Ενώ οι συμμετέχοντες με Αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας, είχαν διαπράξει βίαιο έγκλημα σε σημαντικά χαμηλότερο ποσοστό σε σύγκριση με εκείνους με Σχιζοειδή, Σχιζότυπη ή Παρανοειδή διαταραχή. Γενικότερα, το ποσοστό διάπραξης βίαιων εγκλημάτων ήταν σημαντικά υψηλότερο στην Ομάδα Α σε σύγκριση τόσο με την Ομάδα Β όσο και την ομάδα Γ (p=0,005 και p=0,003 αντίστοιχα). Από τους 308 συμμετέχοντες, οι 46 (14,9%) είχαν κάνει ανθρωποκτονία ή απόπειρα ανθρωποκτονίας. Συγκεκριμένα, 38 (12,3%) είχαν κάνει ανθρωποκτονία, 6 (1,9%) είχαν κάνει απόπειρα ανθρωποκτονίας και 2 (0,6%) είχαν κάνει σκοπούμενη θανατηφόρο σωματική βλάβη. Οι συμμετέχοντες με Σχιζοειδή και Σχιζότυπη διαταραχή προσωπικότητας είχαν διαπράξει ανθρωποκτονία σε σημαντικά υψηλότερο ποσοστό σε σύγκριση με τους συμμετέχοντες που δεν είχαν καμία διαταραχή. Ομοίως και οι συμμετέχοντες με διαταραχή προσωπικότητας της Ομάδας Α είχαν διαπράξει ανθρωποκτονία σε σημαντικά υψηλότερο ποσοστό σε σύγκριση με τους συμμετέχοντες που δεν είχαν καμία διαταραχή. Αντίθετα οι συμμετέχοντες με Αντικοινωνική διαταραχή είχαν διαπράξει ανθρωποκτονία σε σημαντικά χαμηλότερο ποσοστό σε σύγκριση με εκείνους με Σχιζοειδή, Σχιζότυπη, Παρανοειδή ή Μεθοριακή διαταραχή προσωπικότητας. Όμοια και οι συμμετέχοντες με Ναρκισσιστική διαταραχή. Επιπλέον, μεταξύ των 3 Ομάδων κατά DSM υπήρξαν σημαντικές διαφορές στα ποσοστά ανθρωποκτονιών (p<0,001). Συγκεκριμένα, το ποσοστό διάπραξης ανθρωποκτονιών ήταν σημαντικά υψηλότερο στην Ομάδα A , σε σύγκριση τόσο με την Ομάδα Β όσο και την Ομάδα Γ. Συμπεράσματα Διαπιστώσαμε, πληθώρα αντιξοοτήτων κατά την ανήλικη ζωή των κρατουμένων. Οι κρατούμενοι φαίνεται να γίνονται από μικρή ηλικία κοινωνοί αλλά και εκφραστές βίας. Η πρώιμη έναρξη χρήσης των ναρκωτικών, η κυρίως από κοινού με συνομηλίκους, αρχικά τουλάχιστον, παραβατική συμπεριφορά, η απομάκρυνση από τις σχολικές αίθουσες, το χαμηλό επαγγελματικό και κοινωνικό- οικονομικό επίπεδο, η εκδήλωση παρορμητικών και αντικοινωνικών συμπεριφορών, οι διαπροσωπικές δυσκολίες και η αστάθεια σε προσωπικό επίπεδο αποτελούν δεδομένα στον πληθυσμό των εγκληματιών. Επιπλέον αποτελούν στοιχεία που εν δυνάμει συνεισφέρουν στην πρώιμη εμπλοκή τους με το ποινικό σύστημα. Στο δείγμα μας, η επικράτηση των Διαταραχών προσωπικότητας της Ομάδας Β κατά DSM ήταν προφανής και σύμφωνη με τα ευρήματα της διεθνούς βιβλιογραφίας. Συνολικά διαγνώστηκαν Διαταραχές προσωπικότητας στη συντριπτική πλειοψηφία (περίπου 9 στους 10), του δείγματος κρατουμένων. Μεταξύ αυτών η πιο συνηθισμένη διαταραχή προσωπικότητας ήταν η Αντικοινωνική (4 στους 10). Ακολούθησαν η Μεθοριακή διαταραχή της προσωπικότητας, στην συνέχεια με παρόμοια ποσοστά η Ναρκισσιστική, η Παρανοειδής και η Σχιζοειδής, μετά η Ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή και με μικρή διαφορά η Σχιζότυπη διαταραχή. Τέλος πολύ μικρά ποσοστά εμφάνισαν η Ιστριονική, η Εξαρτητική και η Αποφευκτική διαταραχή, ενώ μόνο στο ένα δέκατο του πληθυσμού που μελετήθηκε δεν διαγνώστηκε με Διαταραχή προσωπικότητας. Διαπιστώθηκε θετική τάση εμφάνισης βίαιης παραβατικότητας, σε μεγαλύτερη μέση τιμή ηλικίας απ’ ότι στην μη βίαιη παραβατικότητα. Περιγράφεται επίσης, η τάση σε κρατούμενους που διέπραξαν βίαια εγκλήματα, να διαμένουν μόνοι ή με έναν μη σταθερό σύντροφο, αναδεικνύοντας ασταθείς διαπροσωπικές σχέσεις. Επίσης στατιστικά σημαντική συσχέτιση με το μη βίαιο έγκλημα προέκυψε, για όσους έχουν απαλλαγεί από τις στρατιωτικές τους υποχρεώσεις. Συγκεκριμένα, οι φυλακισμένοι που είχαν απαλλαγεί από τα στρατιωτικά τους καθήκοντα, είχαν κατά 49% μικρότερη πιθανότητα να έχουν διαπράξει βίαιο έγκλημα, σε σύγκριση με τους κρατούμενους που είχαν εκπληρώσει τις στρατιωτικές τους υποχρεώσεις. Η χρήση της κάνναβης, συσχετίστηκε στατιστικά σημαντικά με το μη βίαιο έγκλημα επίσης. Συγκεκριμένα οι χρήστες κάνναβης, είχαν μικρότερη πιθανότητα να έχουν διαπράξει βίαιο έγκλημα, σε σχέση με τους μη χρήστες κάνναβης ή ναρκωτικών (p=0,003). Σε συνέχεια αυτής της διαπίστωσης, είναι και η θετική συσχέτιση της χρήσης ναρκωτικών με το μη βίαιο έγκλημα. Προέκυψε ότι οι χρήστες ναρκωτικών, έχουν 65% λιγότερες πιθανότητες (p=0,001) να διαπράξουν μη βίαιο έγκλημα και 57% λιγότερες πιθανότητες να διαπράξουν ανθρωποκτονία (p=0,024), σε σχέση με τους μη χρήστες. Στη συνέχεια, όσον αφορά τα ιδιοσυγκρασιακά χαρακτηριστικά που ελέγχθηκαν, η επιθετικότητα και η εχθρικότητα, με τις επί μέρους συνισταμένες τους, δεν συσχετίστηκαν στατιστικά σημαντικά με το είδος του εγκλήματος, ούτε με την ανθρωποκτονία. Αντίθετα επιμέρους χαρακτηριστικά της κλίμακας Παρορμητικότητας, συγκεκριμένα η κινητικότητα, ο αυτοέλεγχος και η έλλειψη σχεδιασμού παρουσίασαν τάση θετικής συσχέτισης, με το μη βίαιο έγκλημα. Οι μη βίαιοι εγκληματίες, φαίνεται να έχουν λιγότερο αυτοέλεγχο και αυξημένη κινητικότητα. Θετική συσχέτιση με το μη βίαιο έγκλημα, προέκυψε για την μέση συνολική βαθμολογία της κλίμακας Παρορμητικότητας (p=0,039), όπου φαίνεται οι μη βίαιοι εγκληματίες να είναι σημαντικά περισσότερο παρορμητικοί, σε σχέση με τους βίαιους εγκληματίες. Επίσης στατιστικά σημαντική συσχέτιση, προέκυψε και για το αδίκημα της ανθρωποκτονίας, όπου φαίνεται οι μη ανθρωποκτόνοι να είναι σημαντικά περισσότερο παρορμητικοί (p=0,034), σε σχέση με τους ανθρωποκτόνους. Τέλος, όσον αφορά τις διαταραχές προσωπικότητας, στατιστικά σημαντική συσχέτιση με το βίαιο έγκλημα, προέκυψε για τις διαταραχές της προσωπικότητας της Ομάδας A κατά DSM (p = 0.011) συνολικά και ειδικότερα, για την Σχιζότυπη και την Σχιζοειδή διαταραχή. Οι κρατούμενοι με διαταραχές της Ομάδας A, είχαν 3,66 φορές μεγαλύτερη πιθανότητα να διαπράξουν βίαιο έγκλημα, σε σχέση με τους κρατούμενους χωρίς διαταραχή. Ενώ οι φυλακισμένοι με Σχιζοειδή και Σχιζότυπη διαταραχή προσωπικότητας, είχαν 3,49 φορές (p= 0,043) και 10,5 φορές (p= 0,017) αντίστοιχα, μεγαλύτερη πιθανότητα να έχουν διαπράξει βίαιο έγκλημα, σε σύγκριση με τους συμμετέχοντες χωρίς διαταραχή. Περαιτέρω για το αδίκημα της ανθρωποκτονίας- απόπειρας ανθρωποκτονίας, στατιστικά σημαντική συσχέτιση, προέκυψε και εδώ για τις διαταραχές της Ομάδας A και ειδικότερα για την Σχιζότυπη και την Σχιζοειδή διαταραχή. Συγκεκριμένα οι κρατούμενοι με διαταραχές της Ομάδας Α, είχαν 4,25 φορές μεγαλύτερη πιθανότητα να διαπράξουν φόνο σε σχέση με τους φυλακισμένους χωρίς διαταραχή. Οι κρατούμενοι με Σχιζοειδή διαταραχή, είχαν 5,26 φορές (p=0,020) μεγαλύτερη πιθανότητα να έχουν διαπράξει ανθρωποκτονία, σε σύγκριση με τους συμμετέχοντες χωρίς διαταραχή. Ακόμη μεγαλύτερη συσχέτιση προέκυψε για τους φυλακισμένους με Σχιζότυπη διαταραχή προσωπικότητας, οι οποίοι είχαν 8,80 φορές (p= 0,030) μεγαλύτερη πιθανότητα να έχουν διαπράξει ανθρωποκτονία, σε σύγκριση με τους συμμετέχοντες χωρίς διαταραχή. Στην παρούσα μελέτη επισημαίνεται πως η βία αποτελεί προϊόν μιας αλυσίδας γεγονότων ζωής, κατά την οποία οι κίνδυνοι συσσωρεύονται, δυνητικά αλληλοενισχύονται και διαπλέκονται με ιδιοσυγκρασιακά χαρακτηριστικά. Είναι δεδομένη η επίδραση τόσο των κοινών (οικογένειας) όσο και με των μη κοινών (σχολείο, παρέες κ.α) περιβαλλόντων. Υπογραμμίζεται επίσης, πως δεν φαίνεται να υπάρχουν αμιγή εγκληματικά ιστορικά, ούτε και σταθερά μοτίβα παραβατικότητας. Περιγράφεται ωστόσο παραβατικότητα που ξεκινάει από την μικρή ηλικία και ανάλογα με την εξέλιξή της περιλαμβάνει συνδυασμό παραβατικής δράσης κυρίως μη βίαιης με επαναληψιμότητα αυτής, χρήση ναρκωτικών και ενδεχομένως ψυχιατρική συννοσηρότητα, που οδηγεί νωρίς στη φυλακή, καθώς και εγκληματική δράση που δεν περιλαμβάνει κατ’ ανάγκη επαναληψιμότητα αλλά ενίοτε αφορά σοβαρά αδικήματα. Σ΄ όλα αυτά φαίνεται πως ο παράγοντας προσωπικότητα διαδραματίζει κομβικό ρόλο. Τέλος υπογραμμίζεται η «συνεισφορά» διαταραχών της Ομάδας A στην βίαιη παραβατικότητα και την ανθρωποκτονία, δεδομένο που χρειάζεται περαιτέρω διερεύνηση τόσο σε μεγαλύτερο δείγμα πληθυσμού κρατουμένων, όσο και σε πληθυσμούς εγκληματιών που πάσχουν από τις συγκεκριμένες διαταραχές προσωπικότητας.