Ανάπτυξη της ανθεκτικότητας μαθητριών και μαθητών, ηλικίας 12 έως 16 ετών, από οικογένειες γηγενών και μεταναστών
Authors: Χουβάτη Ράια 
Published: April 2024

Ενώ υπάρχει ένας αυξανόμενος όγκος ερευνών που εξετάζει την ανθεκτικότητα σε παιδιά και εφήβους, παραμένει ασαφές πώς η ανθεκτικότητα των νέων μεταβάλλεται με την πάροδο του χρόνου και ποιοι παράγοντες επηρεάζουν την δυναμική πορεία ανάπτυξής της. Αντιλαμβανόμαστε την ανθεκτικότητα ως μια μεταβαλλόμενη, αλληλεπιδραστική διαδικασία, η οποία επηρεάζει ολιστικά την ανάπτυξη των παιδιών και εφήβων μέχρι και την ενηλικίωση τους. Στα πλαίσια της σύγχρονης πολυπολιτισμικής πραγματικότητας, είναι ιδιαίτερα σημαντική η κατανόηση της ανάπτυξης της ανθεκτικότητας σε παιδιά και έφηβους με μεταναστευτικό υπόβαθρο. Εκμεταλλευόμενη την σπάνια ευκαιρία μελέτης της ανθεκτικότητας και κατά τη διάρκεια μιας περιόδου συλλογικής κρίσης, όπως η πανδημία Covid-19, η παρούσα διδακτορική διατριβή έχει ως στόχο να προσδιορίσει τις κοινωνικές και ατομικές διαδικασίες, οι οποίες επηρεάζουν την ανάπτυξη της ανθεκτικότητας για μαθητές και μαθήτριες με μεταναστευτικό υπόβαθρο και γηγενείς, στο σχολικό πλαίσιο. Διερευνάται επίσης, η πιθανή μεταβολή της ανθεκτικότητας και των προστατευτικών της παραγόντων στο χρόνο, με έμφαση στον αυτοπροσδιορισμό των μαθητών/τριών και την υποστήριξη που θεωρούν ότι λαμβάνουν από τους εκπαιδευτικούς. Οι συνιστώσες αυτές εξετάζονται και σε συνάρτηση με το φύλο. Η διατριβή βασίζεται σε διαχρονική έρευνα τριών χρόνων (Τ0= 2019, Τ1=2020, Τ2=2021), με την συλλογή δεδομένων να συμβαίνει πριν και κατά την διάρκεια της πανδημίας-Covid19. Ο σχεδιασμός και η υλοποίηση της έρευνας έγινε ακολουθώντας τις αρχές της μικτής μεθοδολογίας. Όσο αφορά το ποσοτικό σκέλος της έρευνας oι μαθητές/τριες κλήθηκαν να συμπληρώσουν ένα ερωτηματολόγιο αυτοαναφοράς στις τρεις χρονικές φάσεις της έρευνας. Το δείγμα αποτελείται από συνολικά 222 μαθητές/τριες Γυμνασίου (γηγενείς Ν= 168, με μεταναστευτικό υπόβαθρο Ν=54) και εφαρμόστηκε ανάλυση διακύμανσης επαναλαμβανόμενων μετρήσεων. Στα πλαίσια της ποιοτικής έρευνας πραγματοποιήθηκαν δώδεκα ατομικές ημιδομημένες συνεντεύξεις μαθητών και μαθητριών ελληνικής και μεταναστευτικής καταγωγής, οι οποίοι είχαν λάβει μέρος στις προηγούμενες φάσεις της ποσοτικής έρευνας. Οι συνεντεύξεις αναλύθηκαν με βάση τις αρχές της θεματικής ανάλυσης.Τα αποτελέσματα φέρνουν στην επιφάνεια τις κοινές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν στο σύνολό τους οι μαθητές και οι μαθήτριες της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, όπως το ακαδημαϊκό άγχος, ο σχολικός εκφοβισμός και τα οικογενειακά ζητήματα. Οι μαθητές/τριες με μεταναστευτικό υπόβαθρο φάνηκε να αντιμετωπίζουν επιπλέον επιβαρυντικούς παράγοντες, όπως η αλλογλωσσία, εμπειρίες ρατσισμού και ο αποχωρισμός από σημαντικά μέλη της οικογένειας τους. Η πανδημία COVID-19 δημιούργησε επιπλέον αντιξοότητες, ιδίως για τους έφηβους μεταναστευτικής καταγωγής, δημιουργώντας επιπλοκές που σχετίζονται με την εξ αποστάσεως εκπαίδευση, την κοινωνική απομόνωση και την αυξημένη οικονομική ανασφάλεια. Επιπροσθέτως, εξετάζοντας την μεταβολή της ανθεκτικότητας στο χρόνο, παρατηρούμε να καταγράφεται μείωσή της για το σύνολο των μαθητών/τριών. Η πορεία της ανθεκτικότητας για κάθε ομάδα καταγωγής ξεχωριστά φαίνεται να διαφέρει ελαφρά, αν και στις τρείς τάξεις του Γυμνασίου προκύπτει ότι οι μαθητές/τριες ελληνικής καταγωγής παρουσιάζουν υψηλότερη ανθεκτικότητα από ότι οι συμμαθητές/τριες τους με μεταναστευτική καταγωγή. Ως προς την ενίσχυση της ανάπτυξης της ανθεκτικότητας, η κοινωνική στήριξη αναγνωρίζεται από τους εφήβους ως σημαντικός προστατευτικός παράγοντας, με την οικογένεια και τις σχέσεις με τους συνομηλίκους να διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο. Επιπλέον, η πράξη της προσφοράς υποστήριξης σε τρίτους αναδεικνύεται ως μια αμοιβαία επωφελής οδός για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας. Εύρημα με ιδιαίτερο ενδιαφέρον αποτελεί ο διττός ρόλος των εκπαιδευτικών, όπως εκλαμβάνεται από τους μαθητές/τριες της έρευνας. Δηλαδή, αφενός την αναγνώριση τους ως εν δυνάμει σημαντικό προστατευτικό παράγοντα και αφετέρου την απογοήτευση των μαθητών για την μη υποστηρικτική στάση τους. Ταυτόχρονα επισημαίνεται η σημασία των ατομικών παραγόντων, όπως του αυτοπροσδιορισμού, με την επάρκεια και την αυτόνομη συμπεριφορά να ενεργοποιούνται. Τέλος, η αποφυγή και η γνωστική και συναισθηματική διαχείριση αναδεικνύονται ως χρήσιμοι παράγοντες ανάπτυξης της ανθεκτικότητας των εφήβων. Δεν παρατηρήθηκαν ιδιαίτερες διαφοροποιήσεις βάσει του φύλου.Τα αποτελέσματα της έρευνας θα μπορούσαν να συμβάλουν στην καλύτερη κατανόηση του πολύπλευρου φαινομένου της ανθεκτικότητας και να αξιοποιηθούν για την δημιουργία ψυχοεκπαιδευτικών προγραμμάτων και παρεμβάσεων με στόχο την ενίσχυση της ανθεκτικότητας και της θετικής προσαρμογής των νέων σε σχολεία και κοινότητες.