Η υστερορωμαϊκή επισκευή του Παρθενώνα και τα χρησιμοποιηθέντα σε αυτήν ελληνιστικά στωικά κτήρια
Authors: Λαμπρινού Ελένη 
Published: August 2021

Η ΥΣΤΕΡΟΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΙΣΚΕΥΗ ΤΟΥ ΠΑΡΘΕΝΩΝΑ ΚΑΙ ΤΑ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΘΕΝΤΑ ΣΕ ΑΥΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΑ ΣΤΩΙΚΑ ΚΤΗΡΙΑΕΛΕΝΗ ΛΑΜΠΡΙΝΟΥΠαρ᾽ όλον ότι η ιστορία του Παρθενώνα έχει αποτελέσει το αντικείμενο πολυάριθμων μελετών, εξακολουθεί να έχει επεισόδια που δεν έχουν ακόμη αποσαφηνιστεί, και συνδέονται με σκοτεινές σελίδες της ιστορίας της Αθήνας. Η γνώση μας για την πόλη και την ιστορία της, μετά τον 5ο αιώνα π.Χ. βασίζεται στα περιορισμένα ανασκαφικά δεδομένα και τις λακωνικές περιγραφές των αρχαίων συγγραφέων. Σε λίγες περιπτώσεις, η ανασκαφική επιβεβαιώνει την ιστορική μαρτυρία, αλλά ειδικά στην περίπτωση της Αθήνας, με τη πολυτάραχη ιστορία, τη συνεχή κατοίκηση, με επακόλουθο την αναμόχλευση του υπεδάφους της και, εντέλει, την πλήρη οικοδόμηση του ιστορικού κέντρου της, οι γνώσεις μας παρουσιάζουν μεγάλα κενά, σε σχέση με την ιστορική της τοπογραφία και κατ΄ επέκταση την ίδια την ιστορία της. Οι γραπτές αναφορές για τις αλλαγές του Παρθενώνα, κατά την ύστερη αρχαιότητα, τη βυζαντινή και μεσαιωνική περίοδο, είναι ελάχιστες και αποσπασματικές. Μοναδικό τεκμήριο της ιστορίας του παραμένει το ίδιο το κτήριο, το οποίο υπέφερε, εκτός από την καταστρεπτική ανατίναξη του 17ου αιώνα, και από μία, αρκετά επιβαρυντική, επέμβαση αναστήλωσης κατά τον 20ό αιώνα. Αποτέλεσμα της ανατίναξης ήταν η εξαφάνιση ολόκληρων τμημάτων του κτηρίου, και της αναστήλωσης, η εξαφάνιση αρχαιολογικών τεκμηρίων για τη διάγνωση της πρότερης ιστορίας του. Μια καταστροφή του κτηρίου από αρχαία πυρκαγιά και η μετέπειτα επισκευή του ναού ώστε να επαναλειτουργήσει, επισημάνθηκε από τους σύγχρονους μελετητές για πρώτη φορά στα μέσα του 19ου αιώνα. Έκτοτε, πολλές θεωρίες βασίστηκαν στα ελάχιστα αρχαιολογικά και ιστορικά δεδομένα, χωρίς καμία να λύσει το ζήτημα πλήρως ικανοποιητικά. Μια μελέτη με θέμα την άγνωστη αυτή αρχαία επισκευή του Παρθενώνα βασίζεται καταρχήν στο ενδιαφέρον για τις αλλαγές του ίδιου του κτηρίου στις σκοτεινές σελίδες της ιστορίας του, αλλά και στο ενδιαφέρον που παρουσιάζει η γενικότερη περιοχή των Αθηνών κατά τις συγκεκριμένες περιόδους. Η παρούσα μελέτη στοχεύει στην αναψηλάφηση του θέματος της αρχαίας επισκευής του κτηρίου, αλλά συγχρόνως προσπαθεί να απαντήσει ικανοποιητικά στο ενδιαφέρον και ακόμα άλυτο ζήτημα, για το ποια ήταν τα κτήρια - «δότες» των αρχιτεκτονικών μελών που αναχρησιμοποιήθηκαν για να επισκευαστεί το εσωτερικό του Παρθενώνα. Χρησιμοποιείται ο όρος κτήρια - «δότες», ως νεολογισμός, δάνειο από τη σύγχρονη πραγματικότητα, διότι η γράφουσα θεωρεί ότι αποδίδει με γλαφυρό μεν, αλλά εύστοχο τρόπο, τη διαδικασία της αφαίρεσης - «θυσίας» των μελών ενός αχρηστευμένου πλέον κτηρίου και της αναχρησιμοποίησής τους, έτσι ώστε, να «επαναφέρουν στη ζωή» το κτήριο της Παρθένου.Στην περίπτωση του Παρθενώνα, το αρχιτεκτονικό υλικό σε δεύτερη χρήση, προέρχεται, κυρίως, από ένα κοσμικό σύμπλεγμα κτηρίων, το οποίο αποδομήθηκε ολοκληρωτικά για να τροφοδοτήσει δύο κτήρια, τον Παρθενώνα και το Ασκληπιείο. Η χρονολόγηση της επιχείρησης αυτής, έχει απασχολήσει τους μελετητές από τον 19ο αιώνα και πιθανότατα συνέβη σε μία πρώιμη εποχή, σε σχέση με την καθιέρωση της τακτικής αυτής, στην υστερορωμαϊκή εποχή. Η οικοδομική αυτή μέθοδος, των «σπολίων», γίνεται καθεστώς αμέσως μετά, κατά την παλαιοχριστιανική περίοδο. Στην περίπτωση της επισκευής του Παρθενώνα, η ιδιαίτερη οργάνωση και η αποκλειστικότητα του υλικού από το κτήριο - «δότη» στο σηκό του ναού προϋποθέτουν μια μεγάλη επιχείρηση αποδόμησης, μεταφοράς, και ανασυναρμολόγησης, με την άδεια και προφανώς τη χρηματοδότηση της αυτοκρατορικής αρχής. Η προσφορά του ιερατείου του ναού ίσως περιορίστηκε στην αναχρησιμοποίηση των αναθημάτων της θεάς για την επισκευή συγκεκριμένων σημείων του ναού (περίθυρα, εσωτερικού ορθοστάτες, λίθοι ανωδομής). Η γράφουσα θεωρεί πιθανόν ο χορηγός της επισκευής του Παρθενώνα να ήταν ο αθηναίος Ανθύπατος Κλαύδιος Λεοντικός Ιλλύριος, ο οποίος ήταν συγκλητικός και υπηρέτησε ως ανθύπατος Αχαΐας μετά το 270 και πριν το 284 μ.Χ.Η αποσυναρμολόγηση του αρχικού κτηρίου - «δότη», από το οποίο προήλθε το οικοδομικό υλικό που χρησιμοποιήθηκε στην ανάταξη του εσωτερικού του Σηκού του Παρθενώνα, και η ελάχιστη χρήση «σπολίων» άλλων κατασκευών υποδηλώνει ότι τα αρχικά κτήρια δεν ήταν πλέον σε χρήση. Τα κτήρια, είτε αχρηστεύτηκαν από κάποια καταστροφή, και δεν κρίθηκε αναγκαίο να επισκευαστούν, είτε αχρηστεύτηκαν λόγω της πιθανής κατάργησης του θεσμού που εξυπηρετούσαν. Βεβαίως, και οι δύο αυτοί παράγοντες θα μπορούσαν να συντρέχουν. Είναι φανερό ότι η πόλη δεν είχε πλέον την ανάγκη, ή τη δυνατότητα, να επισκευάσει και να συντηρεί τα κτήρια αυτά, ενώ, αντίθετα, η ανάγκη να επαναλειτουργήσει ο ναός της Παρθένου φαίνεται να ήταν αδήριτη και επείγουσα. Η χρονική συγκυρία δεδομένων και ζητουμένων είναι εξαιρετικά κρίσιμη για την αναγνώριση των κτηρίων, από τα οποία προήλθε το οικοδομικό υλικό που χρησιμοποιήθηκε για την επισκευή του Παρθενώνα στην ύστερη αρχαιότητα. Όσον αφορά το κυρίως κτήριο - «δότη», δύο υποθέσεις εργασίας αναπτύσσονται στη μελέτη. Η αρχιτεκτονική μορφή του κτηρίου αποδεικνύεται, μετά την αρχιτεκτονική διερεύνηση των καταλοίπων, ότι ανήκει σε στωική κατασκευή του 3ου αιώνα π.Χ. πιθανότατα μορφής περιστυλίου. Περίκλειστες κατασκευές ήταν συνήθως οι παλαίστρες των γυμνασίων, αλλά και οι κήποι των φιλοσοφικών σχολών. Οι δύο αυτές περιπτώσεις κτηρίων διερευνώνται σε σχέση με δύο συγκεκριμένα κτήρια στην Αθήνα των μέσων του 3ου αιώνα π.Χ.: το Διογένειο-Πτολεμαίο σύμπλεγμα και τον κήπο του Λακύδη, ή Λακύδειον.