Διερεύνηση ψυχοπαθολογίας και ψυχοκοινωνικών παραγόντων σε πληθυσμό κρατουμένων ελληνικής φυλακής με ιστορικό εξάρτησης
Authors: Παπαθανασίου Νέστορας 
Published: March 2023

Τα προβλήματα ψυχικής υγείας αποτελούν την πιο συχνή αιτία νοσηρότητας στις φυλακές, γεγονός που αποτελεί σημαντική πρόκληση για τη διαχείρισή τους. Οι κρατούμενοι σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος φαίνεται να έχουν υψηλότερο ποσοστό ψυχικών διαταραχών από ό,τι στον γενικό πληθυσμό και το ίδιο ισχύει και για τις χώρες υψηλού εισοδήματος.Η πρόληψη της κατάχρησης ουσιών στην Ελλάδα υλοποιείται κυρίως από το πανελλαδικό δίκτυο των 75 Κέντρων Πρόληψης που λειτουργούν στο πλαίσιο της συνεργασίας του ΟΚΑΝΑ με την Τοπική Αυτοδιοίκηση και τους τοπικούς φορείς (καλύπτουν 50 από τους 51 νομούς της χώρας), το Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων, καθώς και από άλλους κυβερνητικούς ή μη κυβερνητικούς φορείς . Σήμερα στις 33 ελληνικές φυλακές βρίσκονται συνολικά 11.011 κρατούμενοι. Το 2018, εντός του σωφρονιστικού περιβάλλοντος, εννέα θεραπευτικά προγράμματα υλοποίησαν παρεμβάσεις σε συνολικά 18 φυλακές και συνολικά 2.002 κρατούμενους για κατηγορίες που σχετίζονται με ναρκωτικά, εκ των οποίων 77 ολοκλήρωσαν την παρακολούθηση και εντάχθηκαν σε θεραπευτικό πρόγραμμα εκτός σωφρονιστικού καταστήματος, τερματίζοντας την κράτησή τους με αναστολή ή αναστολή. Επιπλέον, συνολικά 524 κρατούμενοι έλαβαν υπηρεσίες θεραπείας εντός της φυλακής. Εκτός σωφρονιστικού περιβάλλοντος, στα δύο συμβουλευτικά κέντρα που λειτουργούν για αποφυλακισμένους χρήστες, συνολικά 149 άτομα έλαβαν συμβουλευτικές υπηρεσίες, ενώ στα 3 θεραπευτικά προγράμματα που λειτουργούν στη χώρα για την ίδια κατηγορία ατόμων, ο αριθμός αυτός ανήλθε σε 123 άτομα. Τέλος, ο συνολικός αριθμός των ατόμων που έλαβαν τις υπηρεσίες των κέντρων κοινωνικής επανένταξης για κρατούμενους ήταν 46.Η κάνναβη είναι η πιο διαδεδομένη ουσία μεταξύ των κρατουμένων στην Ελλάδα, με πολλούς να έχουν ιστορικό χρήσης ναρκωτικών και να είναι εθισμένοι σε συνδυασμό ναρκωτικών ουσιών. Η συχνότητα εμφάνισης ψυχικών διαταραχών στους Έλληνες κρατούμενους είναι υψηλότερη από ό,τι στον γενικό πληθυσμό. Ο συνηθέστερος τύπος ψυχικής διαταραχής είναι η διαταραχή προσωπικότητας, η οποία ήταν η μόνη ψυχιατρική διάγνωση που σχετιζόταν με βίαια εγκλήματα. Το γεγονός αυτό αναδεικνύει την ανάγκη ελέγχου για ψυχικές διαταραχές και παροχής θεραπευτικής φροντίδας στο περιβάλλον της φυλακής. Μια προηγούμενη μελέτη σε ελληνικό πληθυσμό φυλακών διαπίστωσε ότι το 27,5% των κρατουμένων ήταν εθισμένοι στα οπιούχα, το 26,3% στο αλκοόλ, το 73,8% παραδέχτηκε ότι έκανε χρήση κάνναβης και το 13,8% έκανε κατάχρηση τόσο ναρκωτικών όσο και αλκοόλ. Η ίδια μελέτη διερεύνησε τη συσχέτιση μεταξύ ιστορικού κατάχρησης ουσιών πριν από τη φυλάκιση και ψυχικών ασθενειών. Αποκαλύφθηκε ότι το 31,2% αυτών των κρατουμένων έπασχε από κατάθλιψη.Υπάρχουν περιορισμένες πληροφορίες σχετικά με τις εξαρτήσεις από ουσίες και καμία για το αλκοόλ και τις σχετικές ιατρικές καταστάσεις στο ελληνικό σωφρονιστικό σύστημα. Η παρούσα προοπτική μελέτη έχει ως στόχο να αναφέρει τον επιπολασμό της κατάθλιψης και τους ψυχοκοινωνικούς παράγοντες που την επηρεάζουν, σε ένα δείγμα Ελλήνων κρατουμένων με ιστορικό κατάχρησης ουσιών και αλκοόλ, καθώς και να αναφέρει τα επίπεδα άγχους τους κατά τη διάρκεια της φυλάκισής τους.Υπάρχει περιορισμένος αριθμός μελετών σχετικά με τις εξαρτήσεις από ουσίες και καμία για το αλκοόλ και τις συναφείς ιατρικές καταστάσεις στο ελληνικό σωφρονιστικό σύστημα. Αυτή η προοπτική μελέτη έχει ως στόχο να αναφέρει τον επιπολασμό των επιπέδων κατάθλιψης και άγχους, σε ένα δείγμα Ελλήνων κρατουμένων με ιστορικό κατάχρησης ουσιών και αλκοόλ.Το δείγμα της μελέτης ήταν 100 τρόφιμοι, με καταδίκη για ναρκωτικά, του σωφρονιστικού καταστήματος του Δήμου Γρεβενών, το οποίο έχει ιδρυθεί σύμφωνα με το Προεδρικό Διάταγμα (ΦΕΚ Α΄55 08.03.2007 Π.Δ. υπ’ αριθμό 52). Το Διάταγμα αυτό ορίζει την ίδρυση γενικού καταστήματος κράτησης στον Δήμο Γρεβενών του Νομού Γρεβενών στη θέση «Τρισλάρα». Η έρευνα εγκρίθηκε από την επιτροπή βιοηθικής του Α.Π.Θ με την απόφαση με αριθμ. πρωτ. 1395/20/10/2020.Κριτήρια επιλογής για τη συμμέτοχη στην έρευνα ήταν να είναι κρατούμενοι με καταδίκη για ναρκωτικά, να μιλάνε και να διαβάζουν ελληνικά σε ικανοποιητικό επίπεδο και να θέλουν ελευθέρα να συμμετάσχουν στην ερευνά, αφότου τους εξηγήθηκε ο σκοπός της. Σκοπός της έρευνας αυτής είναι να απαντηθούν ερευνητικά ερωτήματα στα οποία περιλαμβάνονται τα εξής:•Ποια είναι τα κοινά χαρακτηριστικά των εξαρτημένων κρατουμένων;•Ποια είναι η ποσόστωση και ποια είναι τα ψυχολογικά προβλήματα που παρουσιάζονται;•Ποιοι είναι οι ψυχοκοινωνικοί παράγοντες που ασκούν επιρροή στον συγκεκριμένο πληθυσμό κρατουμένων;•Ποια είναι η προβλεπτική ισχύς των παραγόντων που εξετάζονται με την ψυχοπαθολογία των εξεταζόμενων; Η παρούσα εργασία είναι μία προοπτική μελέτη που έχει ως στόχο τη διερεύνηση της ψυχοπαθολογίας και των ψυχοκοινωνικών παραγόντων σε δείγμα κρατουμένων ελληνικής φυλακής με ιστορικό εξάρτησης, με βάση δομημένα ειδικά ερωτηματολόγια και με τη μέθοδο της συνέντευξης. Τα δημογραφικά στοιχεία συλλέχθηκαν πριν από την παρουσίαση των ερωτηματολογίων στους κρατούμενους. Μεταφρασμένες και επικυρωμένες εκδόσεις των ερωτηματολογίων BDI (Beck Depression Inventory), AUDIT (Alcohol Use Disorders Identification Test) DUDIT (Drug Use Disorders Identification Test) CAGE (65) καθώς και τα ερωτηματολόγια αυτοαναφοράς Spielberger State Trait Anxiety Scale (STAI Y-1 και Y-2) για τη διάγνωση του άγχους κατάστασης και του άγχους χαρακτηριστικών, σταθμισμένα για τον ελληνικό πληθυσμό παρουσιάστηκαν στους κρατούμενους. Οι κρατούμενοι συμπλήρωσαν επίσης τον κατάλογο ελέγχου συμπτωμάτων 90-R (Symptom Checklist-90-R, SCL-90R), μια αυτοδιαχειριζόμενη κλίμακα μέτρησης των υποκειμενικών παραπόνων και της συμπτωματικής συμπεριφοράς των ασθενών σε διάφορες διαστάσεις της ψυχοπαθολογίας . Τα ερωτηματολόγια συμπληρώθηκαν σε μία ατομική συνεδρίαση από τους ίδιους τους κρατούμενους και ήταν ελεύθεροι να υποβάλουν οποιεσδήποτε επεξηγηματικές ερωτήσεις, σε προγραμματισμένο ραντεβού, κατά τη διάρκεια των τακτικών επισκέψεων από τον υποψήφιο ερευνητή Ν.Π., ο οποίος είναι ο κατά επίσκεψη ψυχίατρος του σωφρονιστικού καταστήματος. Μετά τη συλλογή των δημογραφικών στοιχείων, έγινε εξέταση των ιατρικών φακέλων των εθελοντών κρατουμένων και έγινε διασταύρωση. Στη μελέτη μας, υπήρξε πολλαπλή χρήση ουσιών πριν από τη φυλάκιση.Από τους 100 κρατούμενους που πληρούσαν τα κριτήρια ένταξης, από τους 600 κρατούμενους του σωφρονιστικού καταστήματος Γρεβενών, έχοντας ιστορικό κατάχρησης ουσιών, συμπεριλήφθηκαν στη μελέτη, 81 ήταν επί του παρόντος έγκλειστοι για αδικήματα που σχετίζονται με ναρκωτικά και 19 για σεξουαλικά αδικήματα (βιασμός, βιασμός ανηλίκων) με προηγούμενες καταδίκες για ναρκωτικά και συμφώνησαν να συμμετάσχουν. Η μέση ηλικία ήταν 38,5 έτη (±11,7SD) με τις ηλικιακές ομάδες να κατανέμονται ομοιόμορφα: 26% κάτω των 30 ετών, 28% 31-40 ετών, 21% 41-50 ετών, ενώ υπήρχε ένα παρόμοιο 24% ηλικιωμένων κρατουμένων άνω των 50 ετών. Το 63% δήλωσε ότι είχε προβλήματα ψυχικής υγείας. Το 37% δήλωσε ότι έπαιρνε αντικαταθλιπτικά φάρμακα, το 16% αγχολυτικά φάρμακα και το 7% αντιψυχωσικά φάρμακα, μόνο το 34% δεν έπαιρνε φάρμακα. Το 79% εμφάνισε από ελαφριά έως βαριά κατάθλιψή (p<0.001), ενώ το 68% εμφάνισε αγχωτική διαταραχή (STAI-Y2) (p=0.001). Το 45% του δείγματος είχε και συμπτώματα μέτριας έως υψηλής αγχώδους διαταραχής και κατάθλιψης, ελαφριάς έως βαριάς μορφής (p<0.01). Βρέθηκαν ότι είναι εξαρτημένοι (DUDIT), εν καιρό κράτησης, το 59% στις ουσίες και το 40 % στο αλκοόλ, με το 37% του συνόλου να είναι εξαρτημένοι και στα δυο ταυτόχρονα. Το 72% βρέθηκε ότι είχε μεγάλη έκταση ψυχοπαθολογικών συμπτωμάτων SCL-90-R (p<0.001). Αντίθετα μόνο το 11% είχαν εξωστρεφή χαρακτήρα προσωπικότητας κατά Eysenck Ε (p<0.001). Το 30% είχε χαρακτηριστικά νευρωτισμού (p<0.001). Οι μέσες βαθμολογίες των ερωτηματολογίων ήταν BDI 20,56 (±12,9SD), AUDIT 11,59 (±11,05SD), DUDIT 15,08 (±14,9SD), CAGE 1,36 (±1,2SD), η βαθμολογία STAI Y-1 ήταν 45,25/80 (SD 14,46), ενώ η βαθμολογία STAI-2 ήταν 45,24/80 (SD 14,16), ο μέσος συνολικός δείκτης σοβαρότητας για το SCL-90 ήταν 1,11 (SD 0,76). Η στατιστική ανάλυση έδειξε ότι αρκετές δημογραφικές κατηγορίες είχαν στατιστικά διαφορετικές βαθμολογίες στο ερωτηματολόγιο. Σημειωτέων, οι βαθμολογίες BDI διέφεραν στατιστικά σημαντικά μεταξύ πολύ χαμηλών και πολύ καλών σχολικών επιδόσεων (p=0,05). Μια άλλη κατηγορία με διαφορές για τον BDI είναι το οικογενειακό ιστορικό, όπου οι κρατούμενοι με αδέρφια-προβλήματα είχαν σημαντικά υψηλότερες βαθμολογίες από τους κρατούμενους χωρίς προβλήματα που σχετίζονται με αδέρφια (p=0,042). Επίσης, οι γονεϊκές σχέσεις επηρεάζουν τη βαθμολογία BDI, καθώς οι κρατούμενοι με κακές και μέτριες σχέσεις είχαν πολύ υψηλότερες βαθμολογίες BDI από τους κρατούμενους που δήλωσαν ότι είχαν άριστες σχέσεις (p =0,028 και 0,004 αντίστοιχα). Οι βαθμολογίες DUDIT διέφεραν στατιστικά σημαντικά μεταξύ της συμπεριφοράς χωρίς προβλήματα και της ομάδας που είχε προβλήματα με κλοπές, βία και κατάχρηση ουσιών, με τις τελευταίες να έχουν τις υψηλότερες βαθμολογίες (p =0,001). Επίσης, οι γονεϊκές σχέσεις επηρεάζουν τη βαθμολογία DUDIT, καθώς οι κρατούμενοι με μέτριες σχέσεις είχαν πολύ υψηλότερες βαθμολογίες από τους κρατούμενους που δήλωσαν ότι είχαν άριστες σχέσεις (p =0,034). Οι βαθμολογίες AUDIT ακολουθούν παρόμοιο μοτίβο διέφεραν στατιστικά σημαντικά μεταξύ της συμπεριφοράς χωρίς προβλήματα και της ομάδας που είχε προβλήματα με κλοπές, βία και κατάχρηση ουσιών, με τους τελευταίους να έχουν τις υψηλότερες βαθμολογίες (p =0,001). Οι γονεϊκές σχέσεις επηρεάζουν τη βαθμολογία DUDIT, καθώς οι κρατούμενοι με μέτριες σχέσεις είχαν πολύ υψηλότερες βαθμολογίες BDI από τους κρατούμενους που δήλωσαν ότι είχαν άριστες σχέσεις (p =0,034).Από την άλλη πλευρά, το CAGE διαφέρει στατιστικά σημαντικά μόνο από τη σχολική επίδοση, με τους κρατούμενους που έχουν πολύ καλή επίδοση να δείχνουν τις χαμηλότερες βαθμολογίες σε σύγκριση με τους κρατούμενους με πολύ χαμηλή και καλή επίδοση (p =0,05 και 0,044 αντίστοιχα). Οι γονεϊκές σχέσεις ήταν η κύρια επιρροή στα ερωτηματολόγια STAI Y-1 και 2 που συμπληρώνονται μαζί. Στο STAI Y-1, οι κρατούμενοι με κακές και μέτριες γονικές σχέσεις είχαν πολύ υψηλότερες βαθμολογίες από τους κρατούμενους που δήλωσαν ότι είχαν άριστες σχέσεις με τους γονείς τους (p = 0,04 και 0,022 αντίστοιχα). Ομοίως για το ερωτηματολόγιο SCL-90, οι κρατούμενοι με μέτριες σχέσεις είχαν πολύ υψηλότερες βαθμολογίες από τους κρατούμενους που δήλωσαν ότι είχαν άριστες σχέσεις με τους γονείς τους (p = 0,048).Οι κρατούμενοι έχουν υψηλότερα επίπεδα άγχους, στην Ελλάδα, από ό,τι ο γενικός πληθυσμός. Οι υψηλότερες αυτοαναφερόμενες βαθμολογίες SCL-90R, η αυξημένη φαρμακευτική αγωγή κατά τη διάρκεια της φυλάκισης ήταν θετικοί ανεξάρτητοι δείκτες πρόβλεψης για το κρατικό άγχος, ενώ το οικογενειακό βιοτικό επίπεδο στην παιδική ηλικία ήταν επίσης ένας ισχυρός αρνητικός ανεξάρτητος δείκτης πρόβλεψης για το άγχος χαρακτηριστικών μαζί με τα άλλα δύο. Χρειάζονται παρεμβάσεις διαχείρισης του άγχους ειδικά για αυτούς τους κρατούμενους, με την παρέμβαση στην άσκηση να αποτελεί ένα καλό αρχικό βήμα 27, αλλά η τακτική παρακολούθηση και οι καλύτερες στρατηγικές ψυχικής υγείας είναι εκ των πραγμάτων αναγκαίο να υιοθετηθούν στο ελληνικό σωφρονιστικό σύστημα γενικότερα. Η ανάγκη ψυχολογικής αξιολόγησης των κρατουμένων, όχι μόνο κατά την είσοδό τους στο σωφρονιστικό κατάστημα, αλλά και σε διάφορες χρονικές στιγμές κατά τη διάρκεια της κράτησής τους, κρίνεται επιβεβλημένη. Η διάγνωση και η θεραπεία των ψυχικών ασθενειών στις φυλακές θα μπορούσε δυνητικά να έχει θετική επίδραση στην ποιότητα ζωής των κρατουμένων, στην επανένταξή τους στην κοινωνία και στη μείωση της υποτροπής για αδικήματα που σχετίζονται με ψυχικές ασθένειες. Πιστεύουμε ότι απαιτούνται παρεμβάσεις διαχείρισης του άγχους ειδικά για αυτούς τους κρατούμενους, με εξειδικευμένες πρακτικές παρεμβάσεις, αλλά η τακτική παρακολούθηση και οι καλύτερες στρατηγικές ψυχικής υγείας θα πρέπει στην πραγματικότητα να υιοθετηθούν στο ελληνικό σωφρονιστικό σύστημα γενικότερα. Το δείγμα μας περιλάμβανε μόνο άνδρες κρατούμενους, καθώς το σωφρονιστικό κατάστημα των Γρεβενών είναι ένα αμιγώς ανδρικό σωφρονιστικό ίδρυμα. Αυτό είναι ένα σημαντικό ζήτημα, το οποίο καταδεικνύει έναν περιορισμό της μελέτης μας και όλων των ελληνικών μελετών μέχρι στιγμής, στο βαθμό που εστιάζουν μόνο σε άνδρες κρατούμενους. Επιπλέον, ένας μεγαλύτερος πληθυσμός δείγματος θα ήταν καλύτερος, αλλά αυτό οφείλεται στον εστιασμένο χαρακτήρα του δείγματος που περιελάμβανε μόνο κρατούμενους με ιστορικό εξάρτησης σε ένα μόνο κατάστημα. Καθώς τα δεδομένα συλλέχθηκαν από τον επισκέπτη ψυχίατρο κατά τη διάρκεια των συνήθων κλινικών ραντεβού που παρείχε υπηρεσίες στους κρατουμένους, υπάρχει η πιθανότητα ο κρατούμενος να αισθάνθηκε εξαναγκασμένος να συμμετάσχει, παρόλο που λήφθηκε κάθε μέτρο για να διασφαλιστεί το αντίθετο, αλλά είναι δίκαιο να το αναφέρουμε εδώ ως πιθανό περιορισμό της μελέτης.Συμπερασματικά, ο επιπολασμός της κατάθλιψης μεταξύ των Ελλήνων κρατουμένων που έχουν ιστορικό εξάρτησης είτε από ναρκωτικά είτε από αλκοόλ είναι πολύ υψηλότερος από ό,τι στον γενικό πληθυσμό στην Ελλάδα και ακόμη και μεταξύ άλλων ομάδων κρατουμένων. Η σχολική συμπεριφορά, η επίδοση και το επίπεδο της σχέσης με τους γονείς ήταν οι ανεξάρτητοι παράγοντες που σχετίζονται με την κατάθλιψη και την κατάχρηση αλκοόλ και ναρκωτικών, όπως μετρήθηκαν με τα BDI AUDIT alcohol και DUDIT. Το CAGE δεν εμφάνισε ισχυρούς επιδραστικούς παράγοντες σε αντίθεση με το AUDIT. Οι υψηλότερες αυτοαναφερόμενες βαθμολογίες SCL-90R και η αυξημένη φαρμακευτική αγωγή κατά τη διάρκεια της φυλάκισης ήταν θετικοί ανεξάρτητοι παράγοντες πρόβλεψης βαθμολογίας για το κρατικό άγχος. Για το άγχος χαρακτηριστικών, το οικογενειακό βιοτικό επίπεδο της παιδικής ηλικίας ήταν επίσης ένας πρόσθετος ισχυρός αρνητικός ανεξάρτητος προγνωστικός παράγοντας άγχους. Πρόκειται για τη νεότερη μελέτη σε ελληνικές φυλακές και τη μοναδική που αφορά πληθυσμό κρατουμένων με ιστορικό εξάρτησης. Ως εκ τούτου, το συμπέρασμά της για υψηλότερο από ό,τι στο παρελθόν επιπολασμό της κατάθλιψης θα πρέπει να ληφθεί υπόψη για τις στρατηγικές διάγνωσης και θεραπείας στις φυλακές. Επιπλέον, απαιτούνται παρεμβάσεις διαχείρισης του άγχους ειδικά για αυτούς τους κρατούμενους, με την παρέμβαση με άσκηση να αποτελεί ένα καλό αρχικό βήμα , αλλά η τακτική παρακολούθηση και οι καλύτερες στρατηγικές ψυχικής υγείας είναι εκ των πραγμάτων αναγκαίο να υιοθετηθούν στο ελληνικό σωφρονιστικό σύστημα γενικότερα. Ελπίζουμε ότι περισσότερες έρευνες θα ρίξουν ακόμη περισσότερο φως στις ψυχικές ασθένειες στη φυλακή και στην αντιμετώπισή τους.Ο επιπολασμός της κατάθλιψης μεταξύ των Ελλήνων κρατουμένων που έχουν ιστορικό κατάχρησης ουσιών και αλκοόλ είναι πολύ υψηλότερος σε αυτό το δείγμα από ό,τι αναφέρεται σε άλλες μελέτες. Επίσης, τα επίπεδα άγχους αυτών των κρατουμένων ήταν σημαντικά αυξημένα. Αυτή είναι η νεότερη μελέτη στις ελληνικές φυλακές και η μόνη που αφορά κρατούμενους με ιστορικό εξάρτησης. Ως εκ τούτου, το συμπέρασμά της για υψηλότερο από ό,τι προηγουμένως επιπολασμό της κατάθλιψης και υψηλό επίπεδο άγχους κατά τη διάρκεια της φυλάκισης θα πρέπει να ληφθεί υπόψη για τη διάγνωση και τις στρατηγικές θεραπείας στη φυλακή.Λέξεις κλειδιά: κατάθλιψη, άγχος, κατάχρηση ουσιών, κρατούμενοι, ψυχική υγεία, ψυχιατρική των φυλακών