Η κοινωνική ασφάλιση μέσα από το πρίσμα της οικονομικής ανάλυσης του δικαίου
Authors: Ορφανού Αναστασία 
Published: March 2021

Όπως είναι γνωστό, η κοινωνική ασφάλιση αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα κοινωνικά δικαιώματα και αποτελεί έκφανση του κοινωνικού κράτους. Βασικός σκοπός του θεσμού της κοινωνικής ασφάλισης είναι η κάλυψη και η προστασία των εργαζομένων από την επέλευση των ασφαλιστικών κινδύνων, που επιφέρουν τη μείωση του εισοδήματος ή την αύξηση των δαπανών. Σημαντικό ρόλο στον εν λόγω θεσμό δύναται να παίξει η Οικονομική Ανάλυση του Δικαίου (ΟΑΔ), η οποία αποτελεί μια δυναμική συνεργασία μεταξύ των επιστημών της Οικονομίας και της Νομικής. Η ΟΑΔ αξιολογεί τους κανόνες δικαίου ως προς το εάν έχουν επιτύχει το στόχο που έχει θέσει ο νομοθέτης και σε ποιο βαθμό, ενώ επίσης δύναται να προτείνει βελτιώσεις στους υφιστάμενους κανόνες δικαίου (μέσω αναθεώρησης ή και κατάργησής τους) ή μια νέα ερμηνεία των υφιστάμενων με σκοπό την οικονομική αποτελεσματικότητα. Η συμβολή της ΟΑΔ στην κοινωνική ασφάλιση κρίνεται ιδιαίτερα χρήσιμη και διακλαδίζεται σε δύο βασικούς άξονες: την οικονομική αποτελεσματικότητα και την (ανα)διανεμητική δικαιοσύνη. Πρόκειται για δύο έννοιες αντίθετες μεταξύ τους και με διαφορετικό προσανατολισμό. Το ελληνικό ασφαλιστικό σύστημα ήδη από τα πρώτα χρόνια της εφαρμογής του υπήρξε οικονομικά αναποτελεσματικό και την ίδια στιγμή κοινωνικά άδικο. Πέρα όμως από τις εσωτερικές παθογένειες το κοινωνικοασφαλιστικό σύστημα καλείται να αντιμετωπίσει κι εξωγενείς παράγοντες που απειλούν τη βιωσιμότητά του, όπως η ανεργία και η δημογραφική γήρανση. Εφόσον στόχος της κοινωνικής ασφάλισης είναι η οικονομική αποτελεσματικότητα, η ΟΑΔ μπορεί να συμβάλει καταλυτικά ερευνώντας τα κίνητρα, τα οφέλη, τα κόστη και τις συνέπειες θελημένες/αθέλητες που προκύπτουν από την υιοθέτηση συγκεκριμένων μέτρων. Στην παρούσα διατριβή γίνεται μια προσπάθεια αξιολόγησης των ασφαλιστικών νόμων κατά την τελευταία δεκαετία και συγκεκριμένα από την έλευση της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης μέχρι και σήμερα. Η Ελλάδα μαζί με τις χώρες της Ιταλίας, της Ισπανίας και της Πορτογαλίας δέχθηκαν ισχυρό πλήγμα στις οικονομίες τους καθ’ όλη τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης έχοντας όμως επιπλέον να αντιμετωπίσουν τους εξωγενείς παράγοντες της ανεργίας και της υπογεννητικότητας συνδυαστικά με το αυξημένο προσδόκιμο ζωής. Κάτω από αυτές τις συνθήκες, επιδιώκεται μια συγκριτική προσέγγιση των συνταξιοδοτικών συστημάτων των χωρών του ευρωπαϊκού νότου κι επιχειρείται η αξιολόγηση της αποτελεσματικότητάς τους υπό το πρίσμα της ΟΑΔ. Οι ασφαλιστικές ρυθμίσεις που υιοθετήθηκαν στις εν λόγω χώρες υπήρξαν πράγματι αποτελεσματικές ως προς την επίτευξη της δημοσιονομικής ισορροπίας και τη μείωση του δημόσιου χρέους; Λαμβάνοντας υπόψη οικονομικά δεδομένα και στοιχεία των τεσσάρων νοτιοευρωπαϊκών κρατών διαπιστώθηκε ότι αν και μειώθηκαν οι δημόσιες δαπάνες και συγκεκριμένα οι συνταξιοδοτικές, δεν επιτεύχθηκε η πολυπόθητη μείωση του δημόσιου χρέους· αντίθετα, αυξήθηκε, προκαλώντας αρνητικές συνέπειες τόσο σε κοινωνικό όσο και σε οικονομικό επίπεδο. Τέλος, και δεδομένου ότι η κοινωνική ασφάλιση επηρεάζεται από πολλούς διαφορετικούς παράγοντες, η διαμόρφωση βιώσιμων συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης απαιτεί μια διεπιστημονική και πολυεδρική προσέγγιση από ποικίλα επιστημονικά πεδία.