НАСЛЕДИЕ КОРКЫТ АТА И ТРАДИЦИЯ ЖЫРШЫ-ЖЫРАУ СЫРДАРЬИНСКОГО РЕГИОНА
Authors: Байбосынова Ұ.М. 
Published: September 2024

Мақалада Сыр бойы жыраулық мектебінің байырғытарихи тамыры мен ортақ түркілік байланыстары қарастырылады.Автор өз зерттеу мақаласында ортақ түркі халықтарына тиесілі жыраулық өнердің шығу тегін Қорқыт ата жыраулық дәстүріменбайланыстырып, оның таралу аймағы мен XIX ғасырдың екінші жартысына дейінгі жалғастығын талдайды. Мақаланың негізгі мақсаты:Сыр бойы жыраулық мектебінің тарихи шығу тегіне анықтама бере келе, ортақ түркілік дүниетанымның қайнар көзі ретінде түсіндіру,қазақ халқының жыршылық дәстүріндегі жыраулардың кейінгі мәдени трансформациясына талдау жасау болып табылады. Автор бұл мақсатқа қол жеткізу үшін арнайы әдебиеттер мен тарихи деректерді, көрнекті жыршылардың шығармаларынының нұсқаларынпайдаланған. Қорқыт ата дәстүрінен жалғасын тауып келе жатқан жыраулық өнердің қазақ жеріндегі жалғасын көрсете келе, оның өзгерістері мен өзіндік сарынын зерделеп, нақты тарихи жырларменайшықтайды. Сыр сүлейлері шығармаларының эстетикалық,педагогикалық, философиялық қайнар көзі Қорқыт ата жыраулықдәстүрінен тарқайтыны дәлелденеді.Сыр сүлейлерінің дәстүрлі жыраулық өнерінің бастауы ретінде Қорқыт ата мұрасының жыршылық дәстүрдің жергілікті өңірде жан-жақты жетіліп, жалғасқанын көрсетеді. Оны XIX–XX ғғ. Мұса Байзақұлы, Құлан Алдабергенұлы, Шәдітөре Жаһангерұлы, Ергөбек Құттыбайұлы, Мансұр Бекежанұлы, Ешнияз Жөнелдікұлы, Жүсіп Ешниязұлы, Омар Шораяқұлы, Тұрмағамбет Ізтілеуұлы, Оңғар Дырқайұлы, т.б. ақын-жыраулардың шығармаларындағы сарынментүсіндіреді.

В статье рассматриваются исторические корни и общие тюркские связи школы жырау Сырдарьинского региона. В своей исследовательской статье автор связывает происхождение искусстважырау, принадлежащего общим тюркским народам, с традицией Коркыт ата, анализируя его ареал и развитие до второй половины XIX века. Цель статьи – определить историческое происхождение сырдарьинской школы жырау, объяснить ее как источник общетюркского мировоззрения, а также проанализировать последующую культурную трансформациюжыршы-жырау в казахской народной традиции. Для достижения этой цели автор использовал специальную литературу и исторические данные, версии произведений выдающихся авторов. Данная работа показываетпродолжение искусство жырау на казахской земле, продолжающееся в традициях Коркыт ата, исследует его изменения и самобытность, а также раскрывает конкретные исторические произведении. Кроме того, доказано,что эстетический, педагогический, философский источник произведенийжырау уходит корнями к древней традиции Коркыт ата. В заключенииавтор указывает на наследие Коркыт ата как на начало традиционногоискусства жырау у казахов Сырдарьи, показывает, что традиция жырау всесторонне совершенствовалась и продолжалась в местном регионе. В XIX-XX вв. оно продолжалось в произведениях Мусы Байзакулы, Кулана Алдабергенулы, Шадтуре Жахангерулы, Ергобека Куттыбайулы, МансураБекежанулы, Ешнияза Жонелдикулы, Жусупа Ешниязулы, Омара Шораякулы, Турмагамбета Изтлеуулы, Онгара Дыркайулы и др.

The article examines the historical roots and common Turkic ties of the Syr Darya school of the Zhyrau. In the study, the author connects the origin of the art of the Zhyrau belonging to the common Turkic peoples with the tradition of Zhyrau Korkyt ata, analyzing its area and continuationuntil the second half of the XIX century. The purpose of the article is to identify the historical origin of the Syr Darya school of the Zhyrau and to explain as a source of a common Turkic worldview, as well as the analysis of the subsequentcultural transformation of the Zhyrau in the traditions of the Zhyrau Kazakh people. The author used special literature and historical data, versions of the works of outstanding singers. As a result, this study shows the continuationof Zhyrau art in the Kazakh land, continuing in the traditions of Korkyt Ata, explores changes and identity, and also reveals specific historical psalms. It is proved that the aesthetic, pedagogical, and philosophical source of Zhyrau's works is rooted in the ancient Korkyt Ata tradition. In conclusion, the author points to the legacy of Korkyt Ata as the beginning of the traditional Zhyrau art of Syr Darya Kazakhs, shows that the Zhyrau tradition was comprehensivelyimproved and continued in local region. In the XIX-XX centuries it continuedin the works of Musa Bajzakuly, Kulan Aldabergenuly, Shadtore Zhahangeruly,Ergobek Kuttybajuly, Mansur Bekezhanuly, Eshniyaz Zhoneldikuly, Zhusup Eshniyazuly, Omar Shorayakuly, Turmagambet Iztleuuly, Ongar Dyrkajuly, etc.