Η διαχείριση των κοινών ψυχιατρικών διαταραχών από τους ιατρούς της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας στην Ελλάδα
Authors: Παπαχριστόπουλος Ηλίας 
Published: December 2024

Η ψυχική υγεία είναι μία έννοια σύνθετη και πολυδιάστατη, πέρα από τo στενό πλαίσιο της σωματικής υγείας, της οποίας αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο. Θα καθορίσει σε μεγάλο βαθμό τη λειτουργικότητα ενός ατόμου, την ικανότητα του για παραγωγική εργασία και τις σχέσεις του με τα άλλα άτομα στο άμεσο και το ευρύτερο κοινωνικό του περιβάλλον. Η αλληλεπίδραση ψυχικών και σωματικών διαταραχών είναι γνωστή. Η παρουσία σωματικών διαταραχών θα επιφέρει την εμφάνιση ή την επιδείνωση των ψυχικών διαταραχών ενώ αντίστροφα, οι ψυχικές διαταραχές επιφέρουν ή αμβλύνουν τη συννοσηρότητα με τα σωματικά προβλήματα. Η πλειοψηφία των ψυχικών διαταραχών που αφορούν την κοινότητα είναι οι κοινές ψυχικές διαταραχές και κυρίως η κατάθλιψη και οι αγχώδεις διαταραχές. Ο επιπολασμός των διαταραχών αυτών υπολογίζεται στο 13% παγκοσμίως με σημαντικό αντίκτυπο τόσο επί του συνόλου της παγκόσμιας επιβάρυνσης της νόσου (DALYs) όσο και των ετών ζωής με αναπηρία (YLDs). Οι ιατροί των ειδικοτήτων που εμπλέκονται στη διαχείριση των ασθενών με κοινές ψυχικές διαταραχές, πέραν των ψυχιάτρων, είναι οι ιατροί της Π.Φ.Υ. και συγκεκριμένα οι γενικοί ιατροί και οι παθολόγοι. Τα χαρακτηριστικά των ειδικοτήτων αυτών και το γεγονός ότι τις περισσότερες φορές είναι αυτοί που θα έρθουν πρώτοι σε επαφή με τους ασθενείς με μία ψυχική διαταραχή, τους καθιστά σημαντικούς τόσο για την αναγνώριση όσο και για την αντιμετώπιση των ασθενών αυτών.Παρά τον κομβικό ρόλο των ιατρών της Π.Φ.Υ. και τη συμβολή τους στην ψυχική υγεία της κοινότητας, καταγράφεται βιβλιογραφικά μια προβληματική διαχείριση των ασθενών με ψυχικές διαταραχές. Περίπου οι μισοί ασθενείς με ψυχική διαταραχή που επισκέπτονται έναν γενικό ιατρό ή παθολόγο δεν αναγνωρίζονται και κατά συνέπεια είτε δεν θα λάβουν την κατάλληλη αγωγή είτε δεν θα λάβουν καθόλου.Η προβληματική διαχείριση των κοινών ψυχικών διαταραχών παρατηρείται και στην Ελλάδα. Οι ψυχιατρικές μεταρρυθμίσεις για την ένταξη της ψυχικής υγείας στην Π.Φ.Υ. και η ολιστική αντιμετώπιση των ασθενών με ψυχικές διαταραχές δεν επιτεύχθη σε ικανοποιητικό βαθμό στη χώρα μας. Η κατάσταση αυτή κατέστη ακόμα δυσκολότερη την τελευταία δεκαετία με την έναρξη της οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα και στη συνέχεια με την εξάπλωση της πανδημίας COVID – 19 όπου υπήρξαν περικοπές των οικονομικών πολιτικών για την ψυχική υγεία αλλά και καταγεγραμμένη αύξηση των ψυχικών διαταραχών του πληθυσμού. Επιπλέον, όσον αφορά το τελευταίο σχέδιο νόμου του Υπουργείου Υγείας, με τίτλο «Ολοκλήρωση της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης», έχουν εκφραστεί προβληματισμοί από εμπλεκόμενους φορείς της ψυχικής υγείας ότι οδηγεί σε ιδιωτικοποίηση των φορέων, με αποτέλεσμα τη συρρίκνωση των προσφερόμενων υπηρεσιών στις ομάδες ατόμων που τις χρησιμοποιούν. Στην παρούσα μελέτη θελήσαμε να αποτυπώσουμε την κατάσταση της διαχείρισης των ψυχικών διαταραχών σύμφωνα με τις απόψεις των ιατρών της Π.Φ.Υ. και να μελετήσουμε ολιστικά διάφορες παραμέτρους που επηρεάζουν τη διαχείριση αυτή. Σχεδιάστηκε ένα ανώνυμο ερωτηματολόγιο 24 ερωτήσεων, όπου στο σύνολό τους, σύμφωνα με τις δηλώσεις των ιατρών, μελετήθηκαν η εκπαίδευση στον τομέα της ψυχιατρικής, οι πρακτικές ως προς τη διαχείριση των ασθενών με ψυχική διαταραχή, ο βαθμός αυτοπεποίθησης των ιατρών για τη διαχείριση μιας ψυχικής διαταραχής και τέλος, οι προτάσεις τους για τη βελτίωση των παραγόντων που συντελούν στην αντιμετώπιση των ασθενών αυτών αλλά και οι προτάσεις τους για την ένταξη της ψυχικής υγείας στην Π.Φ.Υ. Για τη μελέτη της εκπαίδευσης, δημιουργήσαμε μία μεταβλητή που ονομάστηκε «Βαθμολογία του Επιπέδου της Εκπαίδευσης» για να εξετάσουμε αν και κατά πόσο η εκπαίδευση των ιατρών επηρεάζει τις επιμέρους παραμέτρους της διαχείρισης των ψυχικών διαταραχών. Στη μελέτη μας διαπιστώσαμε διαφορές στις απαντήσεις των ιατρών των δύο ειδικοτήτων με τους γενικούς ιατρούς να υπερέχουν έναντι των παθολόγων τόσο στη «Βαθμολογία του Επιπέδου της Εκπαίδευσης» όσο και στην αυτοπεποίθησή τους ως προς τη συνολική διαχείριση των ασθενών με ψυχική διαταραχή. Οι γενικοί ιατροί δήλωσαν περισσότερο εκπαιδευμένοι με τη μέση τιμή της «Βαθμολογίας του Επιπέδου της Εκπαίδευσης» να είναι 10,94 έναντι 8,08 των παθολόγων. Επίσης, η αυτοπεποίθηση των γενικών ιατρών καταγράφεται μεγαλύτερη. Η μέση τιμή του «Βαθμού αυτοπεποίθησης» των γενικών ιατρών για τη διαχείριση μιας ψυχικής διαταραχής ήταν 6,24 έναντι 5,06 των παθολόγων, ενώ με βάση το ποσοστό των απαντήσεών τους, από τους γενικούς ιατρούς, το 52,4% δήλωσε ότι ήταν «αρκετά έως πολύ» σίγουρο για τη διάγνωση και τη θεραπεία ψυχικών διαταραχών έναντι 29,7% των παθολόγων. Αυτή η διαφορά ενδέχεται να οφείλεται στα διαφορετικά χαρακτηριστικά των δύο ειδικοτήτων και στο διαφορετικό εκπαιδευτικό πρόγραμμα κατά τη διάρκεια της ειδικότητας. Τέλος, έπειτα από την συσχέτιση των παραμέτρων της έρευνας με την «Βαθμολογία του Επιπέδου της Εκπαίδευσης», βρέθηκε ότι η εκπαίδευση επηρεάζει σημαντικά τη διαχείριση των κοινών ψυχικών διαταραχών των ασθενών. Η καλύτερη εκπαίδευση προσδίδει μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση στους ιατρούς, βελτιώνει την εξοικείωση τους με την ψυχική διαταραχή, τους ωθεί στην ανάληψη περισσοτέρων πρωτοβουλιών και δεν αντιλαμβάνονται τους ασθενείς με ψυχική νόσο ως επιπλέον φόρτο στο ήδη βεβαρημένο καθημερινό εργασιακό τους πρόγραμμα. Συμπερασματικά, η χάραξη των πολιτικών για τη διαχείριση των κοινών ψυχικών διαταραχών στην κοινότητα στο επίπεδο των ιατρών της Π.Φ.Υ., θα πρέπει να κινείται προς δύο άξονες: Τη βελτίωση των παροχών προς τους ιατρούς και τη στοχευμένη εκπαίδευση στον τομέα της ψυχιατρικής. Σχετικά με τις εργασιακές παροχές προς τους ιατρούς, χρήσιμη θα ήταν η ένταξη των ομάδων εργασίας ψυχικής υγείας στην Π.Φ.Υ., η επικοινωνία με ψυχιάτρους και υποστήριξή τους από αυτούς, η απλούστευση της διαδικασίας της παραπομπής όταν κρίνεται απαραίτητη, η αποφόρτιση του ωραρίου εργασίας τους και η διάθεση εύχρηστων και σύντομων εργαλείων ανίχνευσης και διάγνωσης των ψυχικών διαταραχών. Σχετικά με την εκπαίδευση, η υποχρεωτικότητα της Συνεχιζόμενης Ιατρικής Εκπαίδευσης στον τομέα της ψυχιατρικής ίσως ήταν χρήσιμη. Να τονισθεί ότι για τους παθολόγους θα μπορούσε να υπάρξει μία περισσότερο προσανατολισμένη ως προς την ψυχική υγεία εκπαίδευση κατά τη διάρκεια της ειδικότητας αλλά και μετά το πέρας αυτής. Σε κάθε περίπτωση, οποιαδήποτε διαδικασία προωθεί τη βελτίωση της εκπαίδευσης των ιατρών προωθεί ταυτόχρονα και τη συνολική διαχείριση των ασθενών με ψυχική διαταραχή στην κοινότητα από τους ιατρούς της Π.Φ.Υ.