Η μουσική δωματίου του Γιάννη Α. Παπαϊωάννου ως το 1965 με έμφαση στα έργα σε τονικό ιδίωμα
Authors: Θεοδωρίδου Πολυξένη 
Published: August 2021

Στην παρούσα διατριβή διερευνώνται τα 16 έργα μουσικής δωματίου σε τονικό ιδίωμα του Γιάννη Α. Παπαϊωάννου, που γράφτηκαν από το 1936 ως το 1962, σε συνάρτηση με στοιχεία του βίου και της καλλιτεχνικής του προσωπικότητας, όπως και με αναφορές και συγκρίσεις με το υπόλοιπο έργο του και με το ιστορικό πλαίσιο δημιουργίας του, ελληνικό και ξένο.Διακρίνεται ότι υπάρχουν ορισμένες σταθερές ύφους, που διατρέχουν τη δημιουργία του συνθέτη, όπως, καταρχάς, η στήριξη στο κλασικό ύφος μοτιβικής και θεματικής οικονομίας και οργάνωσης μορφών, που ξεκινά από το ρομαντικό κλασικισμό και εξελίσσεται σε διαφόρων ειδών νεοκλασικά ιδιώματα, καθώς και το στοιχείο της προγραμματικότητας, που διαφαίνεται ιδιαίτερα μέσω της στοχευμένης χρήσης θεματικών μεταμορφώσεων, υποβλητικών τίτλων, παραθεμάτων και ασυνεχειών υφής, οι οποίες έχουν συνέπειες στα έργα ως «αφηγήσεις» και μπορεί να προσλαμβάνουν ιδεολογικό χαρακτήρα. Διαπιστώνεται ότι δεν είναι εφικτός ο αυστηρός διαχωρισμός σε υφολογικές περιόδους, καθώς οι κύριοι άξονες τεχνοτροπίας και αισθητικής ήταν ποικίλοι και δεν υπηρετήθηκαν μόνο διαδοχικά, αλλά συνυπήρξαν και ταυτόχρονα (π.χ. κλασικισμός και ιμπρεσιονισμός ή δωδεκαφθογγικό και τονικό ιδίωμα). Η περίοδος στροφής προς την Εθνική Σχολή δεν είναι η μοναδική κατά την οποία απασχολεί τον συνθέτη το ζήτημα της σύζευξης της δυτικής με την ανατολική παράδοση. Ο Παπαϊωάννου αρχικά αποκλίνει από την κρατούσα αντίληψη της Εθνικής Σχολής στη δεκαετία του ’30 και διαφοροποιείται υφολογικά και ιδεολογικά, παρουσιάζοντας σαφή επιρροή από τον ιμπρεσιονισμό και τον εθνικά χρωματισμένο εξωτισμό. Στα έργα της δεκαετίας του ’40 συμπλέει περισσότερο με το κυρίαρχο κλίμα της Εθνικής Σχολής ως προς τη χρήση υλικού βυζαντινής ή δημοτικής μουσικής ή και δημοτικοφανούς, αποφεύγοντας ωστόσο την αναπαραγωγή ορισμένων ιδεολογικών θέσεων άλλων συγχρόνων συνθετών και εκπροσώπων της (Λαμπελέτ, Καλομοίρης, Πετρίδης). Μεταπολεμικά, σε έργα μουσικής δωματίου, αλλά και ευρύτερα στην εργογραφία του συνθέτη (π.χ. σε οχρηστρικές σουίτες), παρατηρείται αρχετυπική αναδρομή σε ένα ιδεαλιστικής θεώρησης αρχαϊκό παρελθόν με ελεύθερους συνειρμούς ελληνικότητας, που συνάδουν με αντίστοιχες μεταπολεμικές αναζητήσεις άλλων Ελλήνων συνθετών της πρωτοπορίας (Σισιλιάνος, Δραγατάκης, Ξενάκης).Από τη διερεύνηση των ερμηνευτικών παρουσιάσεων και της κριτικής υποδοχής, διαπιστώθηκε ότι για τα έργα αυτά υπάρχει σημαντικό κενό πρόσληψης, καθώς τα περισσότερα έχουν εκτελεστεί σπάνια ή και καθόλου.Η κριτική έκδοση των ανέκδοτων από αυτά, αποκάλυψε σε ορισμένες περιπτώσεις την ιδιαίτερη ευαισθησία του συνθέτη για την ανάδειξη των μεταβολών της υφής, μέσω των παραμέτρων της δυναμικής, του ηχοχρώματος και της ισορροπίας μεταξύ των οργάνων, ζητήματα με τα οποία πειραματιζόταν και στα οποία αναθεωρούσε την άποψή του σε διαφορετικές εκδοχές των χειρογράφων, ενώ παράλληλα φαίνεται ότι δεν ήταν απόλυτα συνεπής ως προς την τήρηση ομοιογένειας στις ενδείξεις κατά τη διαδικασία της καθαρογράφησης. Κατά συνέπεια, η εκδότρια υποχρεώθηκε σε αποφάσεις που αποτυπώνονται διακριτά στην παρτιτούρα και αιτιολογούνται στο κριτικό υπόμνημα.