Η δικαιοπολιτική αντιμετώπιση του φαινομένου της διαφθοράς ανωτέρων δημοσίων λειτουργών
Authors: Μπαλάσκας Αριστομένης 
Published: July 2023

Εισαγωγικώς, παρατίθενται οι λόγοι για τους οποίους επελέγη από τον γράφοντα η εξέταση του συγκεκριμένου θέματος, καθώς και μερικές βασικές μεθοδολογικές παραδοχές της παρούσας διατριβής. Eπίσης, μία συνοπτική «υπόθεση εργασίας», η οποία εισάγει τον αναγνώστη στο παρόν πλαίσιο αντιμετώπισης εγκλημάτων διαφθοράς και στα σημεία στα οποία παρουσιάζεται η ανάγκη να εμπλουτιστεί το ισχύον ποινικό δόγμα με τη θεωρία των εγκληματικών δικτύων διαφθοράς.Στο Πρώτο Κεφάλαιο εξετάζεται η δικαιοπολιτική προσέγγιση του φαινομένου με ιδιαίτερη αναφορά στη νομική έννοια της διαφθοράς, καθώς επιχειρείται η ανάδειξη του ευρύτερου χαρακτήρα της εν σχέσει προς τη δωροδοκία/δωροληψία. Εντοπίζονται διαφοροποιήσεις τόσο ως προς το εύρος της βλάβης του εννόμου αγαθού όσο και ως προς την ένταση της χρησιμοποίησης των μηχανισμών και λειτουργιών του δημοσίου τομέα για την επίτευξη των εγκληματικών στόχων των δραστών. Περαιτέρω, επιχειρείται μία προσπάθεια ταξινομήσεων και κατατάξεων του φαινομένου, με ανάπτυξη του εννοιολογικού περιεχομένου της εγκληματικής διαφθοράς και προσπάθεια να οριοθετηθεί η διαφθορά μεταξύ δημόσιας και ιδιωτικής, με κριτήριο την υπαλληλική ιδιότητα των αυτουργών και συμμετόχων. Ως προς την εξέταση της δικτυακής διαφθοράς, όπως αυτή εμφανίζεται και λειτουργεί ως υπέρβαση της διμερούς συναλλαγής, επισημαίνεται ο συστημικός χαρακτήρας της αλλά και τα επάλληλα επίπεδα αποφασιστικής ευθύνης συγκεκριμένων φυσικών – νομικών προσώπων για το συνολικό σχεδιασμό των επιμέρους και μερικότερων εγκληματικών ενεργειών και την τελική απεύθυνση του προϊόντος/ων της διαφθοράς.Στο Δεύτερο Κεφάλαιο εντάσσεται σε συστηματικά πλαίσια η ανάλυση των εγκληματικών δικτύων διαφθοράς με παράθεση των διεθνών ακαδημαϊκών θεωριών για το δικτυακό φαινόμενο, με εστίαση στην τυπολογία και στα ουσιώδη στοιχεία της ανάλυσης των δικτύων, τα οποία αποτελούνται από πυρήνες (cores) και περιφέρειες (peripheries) δραστών, αλλά και στα λειτουργικά στοιχεία των εγκληματικών δικτύων ως παραγόντων που δημιουργούν και συντηρούν τη διαφθορά. Εξετάζονται κατ’ αρχήν τα κοινωνικά δίκτυα διαφθοράς, καθώς οι σχέσεις ή δεσμοί μεταξύ των δρώντων ή των μονάδων εντός του δικτύου αποκτούν οργανωσιακή μορφή και διεισδύουν στους πολιτικούς, οικονομικούς και διοικητικούς θεσμούς. Με βάση αυτή τη συλλογιστική, τα επιχειρηματικά δίκτυα διαφθοράς μπορούν και επιχειρούν σε εθνικό ή διεθνικό επίπεδο με διευρυμένο κύκλο δραστηριοτήτων και κατ’ αυτόν τον τρόπο δομούνται και λειτουργούν ως εγκληματικά δίκτυα διαφθοράς.Στο Τρίτο Κεφάλαιο ακολουθεί η ανάλυση του οικονομικού εγκλήματος εν σχέσει προς τη δικτυακή διαφθορά, με ανάπτυξη της εννοιολογίας και της περιπτωσιολογίας αυτού, όπως και των πραγματολογικών συσχετίσεων, συναφειών και αποκλίσεων του οργανωμένου οικονομικού εγκλήματος με τη δικτυακή διαφθορά. Σημαντικό κριτήριο διαφοροποίησης αποτελεί η παραδοχή πως ενδεχόμενη προσβολή δημόσιας περιουσίας από ιδιώτη, χαρακτηρίζει το σχετικό έγκλημα ως οικονομικό, αλλά και η παγιωμένη μη συμπερίληψη στην έννοια της διαφθοράς αρκετών αδικημάτων που δύνανται να βλάψουν τη δημόσια περιουσία – λογιστικό ακόμη και όταν τελούνται από δημόσιο λειτουργό. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στους προσανατολισμούς του ευρωπαϊκού και διεθνούς οικονομικού ποινικού δικαίου εν σχέσει προς τη διαφθορά.Στο Τέταρτο Κεφάλαιο αξιολογούνται και παρατίθενται δημοσίου δικαίου και θεσμικές πτυχές της δικτυακής διαφθοράς με ιδιαίτερη αναφορά στην πολιτική και υπηρεσιακή διαφθορά των ανωτέρων κρατικών λειτουργών, των πολιτικών αξιωματούχων, των δημοσίων υπαλλήλων και την ποινική ευθύνη των μελών της Κυβέρνησης. Ευσύνοπτα αναπτύσσονται οι αποχρώσεις ως προς τις εννοιολογικές και θεσμικές διαστάσεις του φαινομένου της δικτυακής διαφθοράς.Στο Πέμπτο Κεφάλαιο διατυπώνονται οι εξαιρετικά σημαντικές προσωποπαγείς και πραγματοπαγείς θεωρήσεις για τη δικτυακά οργανωμένη εγκληματικότητα, ενώ καταχωρούνται κρίσεις και αναφορές για τη σπονδύλωση της έννοιας του οργανωμένου εγκλήματος με άξονα αναφοράς τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για την καταπολέμηση του διασυνοριακού οργανωμένου εγκλήματος. Αναδεικνύονται οι κρίσιμες αντιστίξεις μεταξύ της στοχοθεσίας, της δομής και της λειτουργίας των εγκληματικών οργανώσεων σε σχέση με τα δίκτυα διαφθοράς. Η θεωρία των δικτύων υπερβαίνει τόσο την κάθετη όσο και την οριζόντια οργανωτική δομή και εκτελεστική – επιχειρησιακή λειτουργία των εγκληματικών ομάδων ή οργανώσεων και την αντικαθιστά με την έννοια της συγκεντρωτικής ή αντίθετα της αποκεντρωμένης άσκησης των εγκληματικών δραστηριοτήτων. Επιπλέον, η διαδικτυακή εγκληματικότητα αναπτύσσεται μάλλον ως σύστημα παρά ως μεμονωμένη οργάνωση ή ομάδα. Εξάλλου, οι σχέσεις των πυρηνικών και περιφερειακών μελών των δικτύων αρθρώνονται όχι σε καθεστώς ιεραρχικών, όπως οι εγκληματικές οργανώσεις, αλλά ετεραρχικών σχέσεων. Η δε νομιμοποίηση εσόδων από δραστηριότητες εγκληματικών οργανώσεων εντάσσεται ως εννοιολογικός και λειτουργικός παράγων στην προσέγγιση των εγκλημάτων διαφθοράς και των οργανωμένων εγκληματικών δικτύων.Στο Έκτο Κεφάλαιο αποτυπώνεται η απάντηση του ευρωπαϊκού και διεθνούς ποινικού δικαίου στη δημόσια διαφθορά, με παράθεση και αναφορές στην ελληνική έννομη τάξη, στην κοινοτική – ενωσιακή νομοθεσία, στη Σύμβαση του ΟΟΣΑ, του Συμβουλίου της Ευρώπης και του ΟΗΕ. Αναζητούνται εκλεκτικές συγγένειες στην προσπάθεια σύγκλισης, εναρμόνισης και συγκριτικής θεώρησης των παραπάνω καταστατικών νομοθετικών κειμένων και Συμβάσεων. Επιπλέον παρατίθενται οι σχετικές ρητές αναφορές των ως άνω Συνθηκών ή των Προοιμίων τους σε δίκτυα διαφθοράς ή σε δομολειτουργικά στοιχεία που περιγράφουν δικτυακές μορφές εγκληματικότητας, χωρίς όμως να ορίζονται και να αναλύονται με επάρκεια. Ειδικότερα, τουλάχιστον από το 1995 στη σύμβαση σχετικά με την προστασία των οικονομικών συμφερόντων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων διαπιστωνόταν πως η κοινοτική απάτη συχνά διαπράττεται από οργανωμένα εγκληματικά δίκτυα, ότι σε πράξεις δωροδοκίας μπορούν να είναι εμπλεγμένα πρόσωπα διαφορετικής υπηκοότητας που υπηρετούν σε διάφορα κρατικά όργανα ή οργανισμούς και συχνά διαπράττονται από ή προς πρόσωπα που έχουν ανώτατα αξιώματα όσο και από ανώτερα ή ανώτατα στελέχη νομικών προσώπων. Οι ίδιες περίπου διατυπώσεις περιλαμβάνονται και στην οδηγία 2017/1371/ΕΕ. Εξάλλου, στον κανονισμό 2016/794/ΕΕ γίνεται αναφορά σε μεγάλης κλίμακας δίκτυα εγκληματιών που αναπτύσσουν εντεινόμενη εγκληματική δραστηριότητα και μάλιστα σε διασυνοριακή βάση, περιλαμβανομένων των εγκλημάτων διαφθοράς. Επίσης, στο ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου 2017/2028 σχετικά με τα δίκτυα διαφθοράς και τους μεσάζοντες, προτείνεται η ανάλυση και η ανταλλαγή πληροφοριών σχετικά με τη δομή και τη λειτουργία δικτύων διαφθοράς στο υψηλότερο επίπεδο εξουσίας που έχουν ως σκοπό να επηρεάσουν άτομα, δημοσίους λειτουργούς ή την εκτέλεση δημόσιων υπηρεσιών. Επίσης, η έκθεση του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου, η οποία αναλύοντας τους παράγοντες που αποτρέπουν τις ορθές αναφορές για την τέλεση πράξεων απάτης/διαφθοράς, όπως και τις δυσχέρειες στους διενεργούμενους ελέγχους διαπιστώνει πως υφίστανται στεγανοποιημένα συστήματα πολιτικών δικτύων και ανάλογων δεσμών.Στο Έβδομο Κεφάλαιο δε θα μπορούσε να παραλειφθεί η συσχέτιση της δημόσιας δικτυακής διαφθοράς με τη νομιμοποίηση εσόδων από εγκληματικές δραστηριότητες και την παραβίαση των διατάξεων περί πόθεν έσχες, ιδίως σε ποινικοδογματικό επίπεδο, όπως επίσης και με έννοιες συμπλεκόμενες και συνυφαινόμενες στην δικτυακή διαφθορά, ήτοι του ξεπλύματος χρήματος των πολιτικώς εκτεθειμένων προσώπων και των συναφών ρυθμίσεων για τη συμμετοχή δημοσίων λειτουργών και κρατικών αξιωματούχων σε υπεράκτιες εταιρείες ή του ελέγχου της επιχορήγησης και χρηματοδότησης ΜΚΟ. Ο νομοθέτης του ΟΗΕ στον οδηγό για τη σύμβαση κατά της διαφθοράς, καλεί τους εμπειρογνώμονες να ανιχνεύσουν νέες μεθόδους ως προς το ξέπλυμα παράνομων εσόδων που σχετίζονται με δίκτυα διαφθοράς. Επίσης, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή το 2021 αναγνωρίζει πως τα παλιά εγκληματικά συνδικάτα έχουν μετατραπεί σε εξελιγμένα εγκληματικά δίκτυα. Άλλωστε, το Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας των ΗΠΑ το 2016 κάνει λόγο για δίκτυα εγκλήματος με οργανωσιακή δομή. Εξάλλου, η FATF στην έκθεσή της του 2020 για τη νομιμοποίηση εσόδων αναφέρει πως οι χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί που διευκολύνουν τη νομιμοποίηση εσόδων από εγκλήματα διαφθοράς, εκτός από την ευκαιριακή συνεργασία τους με φυσικά ή νομικά πρόσωπα, μπορούν να λειτουργούν ως υποσυστήματα εντός των δικτύων διαφθοράς. Επιπλέον, κατά την Οδηγία 2018/843/ΕΕ αναφέρεται πως η απρόσκοπτη πρόσβαση των Μ.Χ.Π. στις απαραίτητες πληροφορίες σχετικά με τις λειτουργίες οποιασδήποτε υπόχρεης οντότητας είναι απαραίτητη, για να εξασφαλιστεί ότι οι ροές χρήματος από τα παράνομα δίκτυα μπορούν να εντοπιστούν σωστά και να ανιχνεύονται σε πρώιμο στάδιο. Τέλος, υπό την ισχύ του νόμου 4557/2018 η Αρχή Καταπολέμησης της Νομιμοποίησης Εσόδων από Εγκληματικές Δραστηριότητες έχει αποστολή μεταξύ άλλων τη διενέργεια επιχειρησιακών αναλύσεων, όταν υφίστανται ενδείξεις ή υπόνοιες διάπραξης σοβαρής ή οργανωμένης νομιμοποίησης εσόδων από εγκληματικές δραστηριότητες με στόχο τη διασύνδεση υποθέσεων, τον εντοπισμό εγκληματικών δικτύων και την εξακρίβωση του τρόπου δράσης αυτών.Στο Όγδοο Κεφάλαιο οριοθετούνται οι ποιοτικές διαστάσεις της δημόσιας δικτυακής διαφθοράς ως υπηρεσιακού εγκλήματος, με αναφορές ιδίως στα ποινικοδογματικά στοιχεία της δωροδοκίας/δωροληψίας πολιτικών-κρατικών αξιωματούχων και δημοσίων λειτουργών-υπαλλήλων, κατά την παράθεση της ανάλυσης των επιμέρους νομοτυπικών υποστάσεων των παραπάνω εγκλημάτων, ειδικώς όπως ισχύουν μετά την τροποποίηση του ΠΚ με το Ν. 4619/2019 με τις επενεχθείσες έκτοτε αλλαγές. Σημαντική είναι η παρουσίαση της εμπορίας επιρροής σε παθητική και ενεργητική μορφή. Αναφορές για τη δωροδοκία-δωροληψία στον ιδιωτικό τομέα παρατίθενται ιδίως για τη συναγωγή συγκριτικών παρατηρήσεων. Από πλευράς συνεπειών δε θα μπορούσαν να παραλειφθούν οι διατάξεις για τη δήμευση οικονομικών προϊόντων διαφθοράς, όπως και για τη στέρηση δημόσιας θέσης-αξιωμάτων σε αυτουργούς και συμμετόχους εγκλημάτων διαφθοράς. Με βάση τα παραπάνω εκτιθέμενα, εμπλουτίζεται μεθοδολογικά και προσδιορίζεται κατά ουσιαστικότερο τρόπο η έννοια του υπαλλήλου στα υπηρεσιακά εγκλήματα διαφθοράς, ειδικά όταν αυτά τελούνται στην αλλοδαπή. Τέλος, διατάσσονται συστηματικά τα ευνοϊκά μέτρα για φυσικά πρόσωπα που καταγγέλλουν πράξεις διαφθοράς, όπως και το ζήτημα της προστασίας μαρτύρων με ουσιώδη συμβολή στην αποκάλυψη πράξεων διαφθοράς. Αποσαφηνίζονται δε εν τέλει σημαντικά σημεία σχετιζόμενα με τους μάρτυρες δημοσίου συμφέροντος.Στο Ένατο και τελευταίο Κεφάλαιο της διατριβής επιδιώκεται η άρθρωση και η συστηματική διατύπωση της πρότασης εισαγωγής ποινικής διάταξης για τα δίκτυα διαφθοράς. Αναζητούνται οι σχέσεις μεταξύ θεσμικής και νομολογιακής επιβεβαίωσης της δομής και λειτουργίας εγκληματικών δικτύων διαφθοράς –ιδίως σε διαχρονική διάσταση βάσει πορισμάτων αρμοδίων Κοινοβουλευτικών Επιτροπών και αποφάσεων του Αρείου Πάγου– και της ιχνηλάτησης των διαφορετικών χαρακτηριστικών που προσδιορίζουν το οργανωμένο έγκλημα. Με βάση την ως άνω μεθοδολογία, η νομοτυπική υπόσταση και η ποινικοδογματική ratio εντάσσονται ως αναγκαίες προϋποθέσεις, προκειμένου να προσεγγιστεί κατά τρόπο εννοιολογικά και πραγματολογικά άρτιο η χρησιμότητα της εισαγωγής της νομοτυπικής μορφής των δικτύων διαφθοράς στο corpus του ΠΚ. Η νομολογιακή και εν μέρει θεωρητική προσπάθεια να ενταχθούν τα εγκληματικά δίκτυα στη νομοτυπική υπόσταση των εγκληματικών οργανώσεων, κρίνεται ως αλυσιτελής, καθόσον τα διακριτά εννοιολογικά και δομολειτουργικά στοιχεία τους είναι περισσότερα από τα σχετικά σημεία σύγκλισης και αλληλοεπικάλυψης. Η πρόταση για την εισαγωγή άρθρου στο corpus του ποινικού κώδικα ως προς τα εγκληματικά δίκτυα διαφθοράς δεν πρέπει να ιδωθεί ως μία προσέγγιση που αυξάνει την ποινικοποίηση σε τομείς αξιόποινης δραστηριότητας που ήδη καλύπτονται, αλλά ως μια συμβολή στην επίλυση θεωρητικών και νομολογιακών προβλημάτων που ανακύπτουν από τη δυσκολία των διωκτικών, ανακριτικών και δικαστικών αρχών να στοιχειοθετήσουν με επάρκεια την αυτουργία ή συμμετοχή προσώπων σε εγκληματικές οργανώσεις όταν αυτά τελούν εγκλήματα διαφθοράς.Ακόμη και αν η πρόταση για την εισαγωγή αυτοτελούς νομοτυπικής υπόστασης δεν τύχει εφαρμογής, η παράθεση και ανάλυση των εγκληματικών δικτύων διαφθοράς μπορεί να λειτουργήσει ως ερμηνευτικό κριτήριο, ώστε η νομολογία των ποινικών δικαστηρίων να έχει τα μεθοδολογικά εργαλεία που θα καταστήσουν τη δικαιοδοτική κρίση πλέον ασφαλή τόσο στην ανακριτική διαδικασία όσο και στην επ’ ακροατηρίω δίκη, ώστε η απόδοση των κατηγοριών για τη συμμετοχή και ευθύνη εκάστου πυρηνικού ή περιφερειακού μέλους και η αντίστοιχη επιμέτρηση των ποινών να ανταποκρίνεται προς ένα φιλελεύθερο και δικαιοκρατικό προσανατολισμό, που θα θεραπεύεται παράλληλα με τον αντεγκληματικό στόχο της αντιμετώπισης του φαινομένου της διαφθοράς.