RUSLARIN TÜRKİSTAN’DA PAMUK ÜRETİMİ VE TİCARETİ
Authors: Kılıçaslan Yusuf 
Published: July 2024

Bu çalışmanın amacı Rusların, Bolşevik devrimine kadar Türkistan’da uygulamış olduğu pamuk ekimi ve ticaretini ayrıntılarıyla ortaya koymaktır. Hive Hanlığı ve Buhara Emirliği’nin varlığını vasal da olsa devam ettirmelerinden sebep çalışmanın kapsamı dışında bırakılmış, Türkistan Genel Valiliği’ne bağlı Seyhun (Sır Derya) havzasında yapılan pamuk ekimi ve ticareti ayrıntılarıyla ele alınmıştır. Zira Ruslar tarafından tutulan istatiksel raporların çerçevesi de bu doğrultudadır. Türkistan’da pamuk ekimi tarihin eski dönemlerine kadar uzanmaktadır. Rus işgalinden evvel bölgede pamuk tarımı aile işletmelerinin ihtiyacını karşılayacak ölçüde gerçekleştirilmiş, büyük alanlarda yoğun bir tarım söz konusu değildir. Bunun başlıca sebebiyse pamuk tarımının fazlaca iş gücü gerektirmesi ve dolayısıyla maliyetli bir kültür bitkisi olmasıdır. Türkistan’da hanlık idarecileri tarafından vergiler genelde aynî olarak toplanmış, pamukta vergilerin ödenmesinde sıkça başvurulan bir ödeme aracı olarak kullanılmıştır. Türkistan’da bölgeye has “Guza” pamuk çeşidi sayesinde eski usulde devam ettirilen pamuk tarımı Rusların bölgeyi işgaliyle birlikte değişmeye başlamıştır. Tohum denemeleri sayesinde bir Amerikan pamuk tohumu çeşidi olan Upland’ın bölgeye uyum sağlaması ve yüksek verim elde edilmesi büyük sermaye sahiplerinin dikkatini bölgeye çekmiştir. Özellikle Taşkent Vahası Rus sermayesinin yoğun olarak yerleştiği ve büyük arazi kiralamalarının yapıldığı bir uygulama üssüne dönüşmüştür. Ancak bölgenin büyük tarım arazilerini sulama kapasitesinin ve iş gücünün yetersiz oluşu bu girişimleri yavaşlatmış, tekrar eski düzende yani küçük çiftlikler ve aile tarımı şeklinde pamuk üretimi yapılmaya devam etmiştir. Üretim mekanizmasının tekrar eski haline dönmesinde önemli nedenlerden bir diğeriyse pamuğu üreticiden alıp işlemenin üretmekten daha kârlı olduğunun anlaşılmasıdır. Türkistan’da pamuk ekiminin devamlılığını sağlayan yegâne faktörlerin başında kredilendirme sistemi gelmektedir. Bünyesinde birçok usulsüzlüğü barındıran bu sistem Rus sömürgesinin Türkistan’da bir tezahürü olarak karşımıza çıkmaktadır. Yerel ahali arasında casuslar satın alınarak, özellikle kış aylarında çiftçinin neye ihtiyacı olduğunun tespiti yapılmış ve büyük şirketler için çalışan casuslar tarafından halk kredi almaya teşvik edilmiştir. Yerel ahali arasında büyük şirketlerin taşeronu olarak görev yapan bu kişilerin bir diğer görevi ise kredi almak isteyen çiftçilerin arazi değerlemesini yapmak ve bu doğrultuda kredi verilmesini sağlamaktır. Kredilendirme sisteminde şartlar pamuk şirketleri tarafından belirlenmiş ve karşı tarafın buna uymadığı takdirde maruz kalacağı yaptırımlar iki kambiyo senedi halinde düzenlenerek imzalanmıştır. Artık o andan itibaren pamuk alımının nasıl yapılacağı, fiyatın neye göre belirleneceği, aksi durumlarda ortaya çıkacak anlaşmazlıklarda sorunun nasıl çözüleceği ve eğer öngörülen pamuk üretimi gerçekleşmezse üreticinin bunu nasıl karşılayacağının belirlenmesi imtiyaz sahibi şirketlerin inisiyatifine bırakılmıştır. Dolayısıyla bu durumda taahhüt ettiği şartları karşılamak üretici için zaruri hale gelmiştir. Aslında bu sistem kredilendirmeden daha çok bir tefecilik düzenidir çünkü imza edilen kambiyo senetleri ağır şartlar sunmasının yanında krediler gecikmeli olarak ve taksitler halinde üreticilere ödenmiş, ancak faizin işlemesi ise imza tarihinde yekûn miktar üzerinden başlatılmıştır.