Επιχειρηματικότητα και ανάπτυξη στην υποσαχάρια Αφρική
Authors: Μεταξίδης Νικόλαος 
Published: October 2022

Η επιχειρηματικότητα είναι μια ανθρώπινη δραστηριότητα που χαρακτηρίζει σε μικρό ή μεγαλύτερο βαθμό όλες τις κοινωνίες και συνδέεται οπωσδήποτε με το βαθμό ευημερίας τους. Ο βαθμός ενασχόλησης με τις επιχειρηματικές δραστηριότητες, οι επιχειρηματικές επιλογές, η επιχειρηματική ηθική, η θέση των επιχειρηματιών στην κοινωνική ιεραρχία κτλ., ποικίλουν από κοινωνία σε κοινωνία και διαμορφώνονται σε σημαντικό βαθμό από τα πολιτισμικά χαρακτηριστικά τους. Στη διατριβή αυτή έγινε μια προσπάθεια να μελετηθεί η επιχειρηματικότητα στον ευρύτερο χώρο της υποσαχάριας Αφρικής τόσο ως λειτουργικό στοιχείο ενταγμένο στην κοινωνικοοικονομική πραγματικότητα, όσο και ως βασικό αναλυτικό εργαλείο χρήσιμο στην μελέτη της αναπτυξιακής διαδικασίας. Η προσέγγιση του σύνθετου ζητήματος της ανάπτυξης δεν παρουσιάζεται μέσα από μια αμιγώς οικονομική προσέγγιση της μεγέθυνσης, αλλά μέσα από μια περισσότερο ανθρωπολογικού χαρακτήρα ερμηνεία της. Η επιτόπια έρευνά μας στο Καμερούν επιβεβαίωσε πλήρως τη θέση του καθηγητή Philippe Hugon, ότι για τον ξένο μη Αφρικανό ερευνητή η μελέτη των αφρικανικών κοινωνιών κρύβει μια σημαντικότατη αδυναμία, καθώς συχνά συνειδητοποιούμε ότι είμαστε ξένοι μπροστά σε μια κοινωνία της οποίας αδυνατούμε να αναγνωρίσουμε τα κίνητρα. Από τη μια υπάρχει η φανερή κοινωνία, που εύκολα μπορεί να αναλύσει ένας ξένος, και από την άλλη η πραγματική κοινωνία που όμως μας είναι άγνωστη. Οι αφρικανικές κοινωνίες βρίσκονται στο επίκεντρο σημαντικότατων επιρροών - όπως για παράδειγμα είναι οι πολιτικές και διοικητικές επιρροές της αποικιοκρατίας, οι επιδράσεις των προγονικών παραδόσεων που συνδέονται με τις προ-αποικιακές κοινωνίες κτλ. - που διαμορφώνουν μια απίστευτη συνθετότητα στην προσπάθεια της ερμηνείας των κοινωνικών φαινομένων που συμβαίνουν σε αυτή. Η περιγραφή των οικονομικών δεδομένων αναγκαστικά συγκαλύπτει την πραγματικότητα, καθώς το ουσιώδες πρόβλημα της ανάπτυξης είναι αυτό της διαμάχης μεταξύ δυο νοοτροπιών και δυο πολιτισμικών αντιθέσεων: έχουμε τον ορθολογισμό που υπαγορεύει το ατομικό συμφέρον (εξορθολογισμός της διοίκησης, των προσλήψεων, των δαπανών κτλ.) απέναντι στο «μη ορθολογικό» της κοινωνικής πραγματικότητας. Η επιχειρηματικότητα όπως και κάθε άλλη ανθρώπινη δραστηριότητα διαμορφώνεται από τον τρόπο με τον οποίο οι ίδιες οι κοινωνίες χρησιμοποιούν το παρελθόν τους και αντιλαμβάνονται το παρόν και το μέλλον τους. Η ανάπτυξη της επιχειρηματικότητας στην Αφρική μοιάζει να συσσωρεύει προβλήματα που καλύπτουν τρία επίπεδα : στο πρώτο επίπεδο βρίσκεται η εναντίωση της νοοτροπίας των ανθρώπων με την επιχειρηματικότητα την οποία αντιλαμβάνονται ως συνέχεια της αποικιακής εξάρτησης και καταπίεσης. Σε επόμενο επίπεδο βρίσκεται η αδυναμία των ξένων θεσμικών κέντρων να συνδράμουν στην χρηματοδότηση προς την κατεύθυνση της αλλαγής της επιχειρηματικής νοοτροπίας και την ενίσχυση της μικρομεσαίας επιχειρηματικής δράσης. Σε ένα τρίτο επίπεδο βρίσκεται το αφρικανικό κράτος – εισοδηματίας που ενδιαφέρεται περισσότερο να παράγει πόρους για την εξασφάλιση της ευημερίας της διευθύνουσας ελίτ του. Το κράτος εμφανίζεται ως ιδιάζουσα έκφραση της δημόσιας εξουσίας, χωρίς να μπορεί να αποφύγει να κηλιδώσει με τις επιλογές και συμπεριφορές του το επιχειρηματικό περιβάλλον. Έτσι ο επιχειρηματίας, προτού αποτελέσει το μέσο που θα συνδυάσει τους φορείς της παραγωγής, εκμαυλίζεται αναγορευόμενος σε συλλέκτη εισοδημάτων κατ’ εικόνα του «κηδεμόνα» του, μέσω του πολιτικού, διοικητικού και τελωνειακού προστατευτισμού, μέσω των οδών της διαφθοράς (φορολογικές απαλλαγές, προνομιακή παραχώρηση των δημόσιων αγορών, την πρόσβαση κατά προτεραιότητα στο τραπεζικό δανεισμό, στις διακριτικές επιχορηγήσεις, στην πρόσβαση σε ενισχύσεις από το δημόσιο ταμείο ή διεθνείς πηγές) χωρίς τις οποίες φαίνεται να μην μπορεί να επιβιώσει. Παρά ταύτα η δημιουργία επιχειρήσεων στην Αφρική αποτελεί ταυτόχρονα ηθελημένη ενέργεια που δεν συνδέεται ούτε με το τυχαίο, ούτε με το περιστασιακό, αλλά αποτελεί αναγκαιότητα επιβίωσης. Και την αναγκαιότητα αυτή την βλέπουμε προσαρμοσμένη στην πραγματικότητα της ηπείρου είτε από ανεπίσημους φορείς επιχειρηματικής δράσης που κινούνται στα όρια (ή εκτός αυτών) της “νομιμότητας”, είτε μέσα από την προσπάθεια των επίσημων φορέων επιχειρηματικής δράσης να προσαρμοστούν στις εξελίξεις αναπτύσσοντας σύγχρονες και καινοτόμες δράσεις.