Η αναπαράσταση της οδύνης στο έργο της Σόνιας Καλογεροπούλου στο πλαίσιο του νεοεξπρεσιονισμού
Authors: Διαμαντής Αλέξανδρος 
Published: October 2023

Η παρούσα διατριβή εξετάζει την αναπαράσταση της οδύνης στο εικαστικό έργο της Σόνιας Καλογεροπούλου (1945-2003), αυτοδίδακτης ζωγράφου και ποιήτριας, η οποία δραστηριοποιήθηκε με αυτές τις ιδιότητες ανάμεσα στα τέλη της δεκαετίας του 1970 και τα τέλη της δεκαετίας του 1980. Η ζωγραφική της Καλογεροπούλου εγγράφεται εν πολλοίς στους νεοεξπρεσιονιστικούς υφολογικούς προσανατολισμούς της εξεταζόμενης περιόδου. Η καλλιτέχνιδα, έχοντας διαγνωστεί με ψυχική διαταραχή, βίωσε εμπειρίες έντονου ψυχικού πόνου, οι οποίες επηρέασαν το έργο της. Η διατριβή αυτή, ως μελέτη περίπτωσης, αποσκοπεί να συμβάλει στη διερεύνηση του διεθνούς κινήματος του Νεοεξπρεσιονισμού και της ελληνικής ζωγραφικής της πρώτης περιόδου της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας, καθώς και του ζητήματος των σχέσεων μεταξύ τέχνης και ψυχικής ασθένειας. Έχοντας μελετήσει το έργο της καλλιτέχνιδας και την υποδοχή του, καθώς και το σχετικό πρωτογενές αρχειακό υλικό, το οποίο φυλάσσεται στην Εταιρεία των Φίλων του Λαού, θεωρήσαμε ως κύριο και περισσότερο ενδιαφέρον στοιχείο της ζωγραφικής της Καλογεροπούλου την έκφραση οδυνηρών και αγωνιωδών ψυχικών καταστάσεων, μέσα από την απεικόνιση της ανθρώπινης μορφής και ιδιαίτερα του γυναικείου γυμνού. Ως εκ τούτου, κύριο ζητούμενο της εργασίας μας αποτελεί η διερεύνηση των σημασιών της οδύνης στο έργο της καλλιτέχνιδας. Για τον σκοπό αυτό εντάσσουμε το έργο της στο πλαίσιο της εποχής του, και ειδικότερα στον Νεοεξπρεσιονισμό, ο οποίος χαρακτηρίζεται για την έκφραση της υποκειμενικότητας και της ψυχικής κατάστασης του δημιουργού. Παράλληλα, επιχειρούμε να αναδείξουμε τη σχέση του έργου αυτού με τις ψυχιατρικές εμπειρίες της καλλιτέχνιδας και με την ιδιάζουσα θέση της, ως ατόμου με ψυχιατρική διάγνωση, σε μία εποχή που σημαδεύτηκε από την αμφισβήτηση του θεσμού του ψυχιατρικού ασύλου στην Ελλάδα και την προσπάθεια μεταρρύθμισης του εγχώριου συστήματος παροχής υπηρεσιών ψυχικής υγείας. Τα ζητήματα αυτά εξετάζονται σε διαφορετικές ενότητες, οι οποίες εστιάζουν σε επιμέρους όψεις του θέματος της οδύνης στην καλλιτεχνική παραγωγή της Σόνιας Καλογεροπούλου. Ειδικότερα, αναλύονται σε διαδοχικά κεφάλαια: (1) το βιογραφικό και ψυχολογικό υπόβαθρο της καλλιτεχνικής δραστηριότητας της Σόνιας Καλογεροπούλου, (2) το συγγραφικό της έργο, στο βαθμό που αυτό σχετίζεται με την εικαστική της παραγωγή και πραγματεύεται παρεμφερή θεματολογία, (3) η θέση της ως καλλιτέχνιδας στο πλαίσιο του Νεοεξπρεσιονισμού και της νέας εξπρεσιονιστικής ζωγραφικής στην Ελλάδα μετά τη Μεταπολίτευση, (4) το εικαστικό της έργο, ταξινομημένο με θεματικά κριτήρια, σύμφωνα με τους διαφορετικούς τρόπους αναπαράστασης ψυχικών και συναισθηματικών καταστάσεων του πάσχοντος υποκειμένου σε αυτό, και (5) οι εκθέσεις της και η υποδοχή του έργου της, με έμφαση στην πρόσληψή του στο πλαίσιο του Νεοεξπρεσιονισμού. Διαπιστώνουμε ότι το θέμα της ανθρώπινης οδύνης και αγωνίας στο καλλιτεχνικό έργο της Σόνιας Καλογεροπούλου αποδόθηκε μέσα από εξπρεσιονιστικά στοιχεία, όπως οι παραμορφώσεις της ανθρώπινης μορφής και η ένταση της γραφής. Επιπλέον, το έργο αυτό αντικατοπτρίζει την προσωπική υπαρξιακή κρίση της ίδιας της καλλιτέχνιδας και την ευάλωτη θέση στην οποία εκείνη βρισκόταν.