Լեզվի և մտածողության հարաբերակցության հիմնախնդիրը բառիմաստի պատմական զարգացման համատեքստում
Authors: Մարտիրոսյան Արտաշես 
Published: January 2023

Լեզվի և մտածողության հարաբերակցության հիմնախնդիրը վաղուց անտի քննվել է տարբեր գիտակարգերի շրջանակում՝ փիլիսոփայություն, ֆիզիոլոգիա, հոգեբանություն, տրամաբանություն, լեզվաբանություն և այլն: Քննարկման հիմքում լեզու և մտածողություն երևույթների հակասականությամբ պայմանավորված՝ աշխարհաճանաչման գործընթացում վերջիններիս առաջնայնության կամ գերակայության հարցադրումն է: Իմաստաբանական իդեալիզմի և լեզվաբանական հարաբերականության տեսությունների կողմնակիցները (Հում-բոլդտ, Սեպիր, Ուորֆ, Այեր, Կառնապ և այլք), լեզվին գերակա դեր վերապահելով, մարդկանց կենսագործունեությունը բխեցնում էին լեզվից՝ գտնելով, որ բառերը զուրկ են իրական նյութական իմաստից, որ դրանք չեն համապատասխանում իրական երևույթների ու առարկաների հասկացություններին և իրականությունից կտրված են: Սակայն ընդհանուր է մի թեզ (Է. Աղայան, Է. Աթայան, Գ. Բրուտյան, Վ. Զվեգինցև, Վ. Վինոգրադով, Ա. Էյնշտեյն և այլք). լեզուն ու մտածողությունը փոխկապակցված և փոխազդեցական հարաբերության մեջ են: Լեզվի բառապաշարը ներկայանում է որպես բազմաշերտ հարացուցային միավորումների փոխկապակցված բարդ կառուցվածք. ցանկացած բառ բազում հարաբերություններով կապված է հարյուրավոր բառերի հետ, իսկ հազարավորների հետ էլ այդ կապը միջնորդավորված է. այն հնարավոր է մեկնաբանել բառային հարացույցի մեկ այլ՝ ավելի ընդգրկուն տեսակով՝ բառերի դասերով (բառիմաստային դաշտերով): Յուրաքանչյուր դասի հիմքում բառերի նմանության սկզբունքn է՝ ըստ որևէ ընդհանուր բաղադրիչի («Անձ, մարդ»), որը տվյալ դասում միավորված բառերի (գլուխ, թռչուն, պտուղ, նմուշ, տարր) ընդհանրական բնութագրիչն է: Լեզվական կանոններն ունեն անհատական բնույթ, մինչդեռ մտածողությունը համընդհանուր է, համամարդկային՝ անկախ նրանից, թե ինչ լեզվով են մտածում և խոսում:
Издавна проблема соотношения языка и мышления рассматривалась в контексте разных дисциплин: философии, физиологии, психологии, логики, лингвистики и т.д. Сущность вопроса заключается в противоречивости понятий язык и мышление: что чем обусловлено. Приверженцы теорий семантического идеализма и лингвистической относительности (Гумбольдт, Сепир, Уорф, Айер, Карнап и др.), представляя главенствующую роль языка в жизнедеятельности человека, считали, что слова не соответствуют понятиям реальных явлений и предметов, они лишены реального материального значения и оторваны от действительности. Тем не менее, в теориях этих ученых, равно как и в теориях их оппонентов (Э. Агаян, Э. Атаян, Г. Брутян, В. Звегинцев, В. Виноградов, А. Эйнштейн и др.) общим является тезис: язык и мышление взаимосвязаны и взаимодействуют. Словарь языка являет собой сложную взаимосвязанную конструкцию многослойных парадигматических соединений. Любое слово с многочисленными отношениями взаимосвязано с сотнями других слов, а с тысячами слов эта связь опосредована. Это можно трактовать с помощью другой, более обширной лексической парадигмы – классом слов или семантическим полем. В основе каждого класса лежит принцип сходства слов по одному общему признаку («лицо, человек»), являющемуся обобщенным значением слов. Языковые правила индивидуальны, в то время как мышление является всеобщим, общечеловеческим, независимо от того, на каком языке мыслят и говорят.
The problem of correlation of language and thinking has long been considered in the context of different disciplines: philosophy, physiology, psychology, logic, linguistics, etc. The essence of the issue lies in the inconsistency of the concepts of language and think-ing: what is caused by what. Adherents of the theories of semantic idealism and linguistic relativity (Humboldt, Sepir, Wharf, Ayer, Carnap, etc.), representing the dominant role of language in human life, believed that words do not correspond to the concepts of real phenomena and objects, they are devoid of real material meaning and divorced from reality. Nevertheless, in the theories of these scientists, as well as in the theories of their opponents (E. Aghayan, E. Atayan, G. Brutyan, V. Zvegintsev, V. Vinogradov, A. Einstein, etc.), the following thesis is common: language and thinking are interconnected and interact. The dictionary of a language is a complex interconnected structure of multilayered paradigmatic connections. Any word with multiple relationships is interconnected with hundreds of other words, and with thousands of words which mediate this connection. This can be interpreted with the help of another, more extensive lexical paradigm – a class of words or a semantic field. Each class is based on the principle of similarity of words by one common feature ("Person, man"), which is the generalized meaning of words (head, bird, fruit, instance, element) combined in this class. Language rules have an individual character, while thinking is universal, universal, regardless of what language a person thinks or speaks.