Δημόσια ιστορία και περιοδικός τύπος "ιστορία εικονογραφημένη" (2008-2018)
Authors: Βασιλειάδης Γερμανός 
Published: March 2022

Το ελληνικό περιοδικό «Ιστορία Εικονογραφημένη» αποτελεί μηνιαίο περιοδικό δημόσιας ιστορίας, το οποίο εκδίδεται ανελλιπώς από τον Ιούλιο του 1968 έως και σήμερα. Προερευνητικά εντοπίσαμε το κενό έρευνας και μελέτης για περιοδικά Ιστορίας στην ελληνική βιβλιογραφία, ενώ στην Ευρώπη οι έρευνες της Doris Lechner (2017) «Histories for the Many, The Victorian Family Magazine and Popular Representations of the Past. The Leisure Hour 1852-1870», των Susanne Popp, Jutta Schumann, Miriam Hanning (2015), Commercialized History: Popular History Magazines in Europe» και της Laurène Pain Prado (2010) «La question de l’histoire grand public. Étude comparée de deux magazines d’histoire: Historia et L’Histoire, 2004-2008» δομούν ήδη μια τράπεζα δεδομένων για την Ιστορία των περιοδικών Ιστορίας ως πηγών και ως αντικειμένου έρευνας για τη δημόσια ιστορία.Για την έρευνα, συλλογή, ταξινόμηση και την ανάλυση του συνολικού υλικού, το οποίο προέρχεται από το περιοδικό, τη συνέντευξη, το σχολικό λόγο και την έρευνα κοινού, χρησιμοποιήθηκε η ποιοτική και ποσοτική μέθοδος.Η έρευνά μας, συνιστά μελέτη περίπτωσης, που επικεντρώνεται στο σημειωτικό τρίγωνο α) το περιοδικό ως σημείο, β) τους πομπούς (εκδοτικός οίκος, συγγραφείς) και γ) τους δέκτες (ενδεικτικό αναγνωστικό κοινό). Εφαρμόζεται η θεματική και σημειωτική ανάλυση του περιοδικού α) ως μηνύματος, β) η έρευνα κοινού με τη χρήση ερωτηματολογίων και γ) η τεκμηρίωση του περιοδικού ως επιλογής δημόσιας ιστορίας από τον εκδότη/ πομπό. Συγκεκριμένα καταγράφεται, ταξινομείται και μελετάται α) το οπτικό και γλωσσικό περιεχόμενο 132 εξωφύλλων της περιόδου (2008-2018), περίοδο που έχει αλλάξει η διεύθυνση σύνταξης και ενεργοποιούνται ζητήματα εθνικής δημόσιας ιστορίας στη χώρα μας, β) το περιεχόμενο 27 άρθρων του περιοδικού, που αφορούν τη σχέση της Ελλάδας με άλλα έθνη, γ) η έρευνα κοινού και δ) οι συντελεστές του περιοδικού (εκδότης, συγγραφείς). Η έρευνα μελετών περίπτωσης μέσω αναφορών προηγούμενων μελετών, όπως των ευρωπαϊκών περιοδικών, που εντοπίσαμε στην προέρευνα, επιτρέπει την εξερεύνηση και κατανόηση σύνθετων θεμάτων. Μπορεί να θεωρηθεί μια ισχυρή μέθοδος έρευνας, ιδίως όταν απαιτείται μια ολιστική και εις βάθος διερεύνηση. Με βάση την επαγωγική συλλογιστική μπορούμε να αναπτύξουμε υποθέσεις και να βρούμε νέες σχέσεις από μία ή περισσότερες συγκεκριμένες περιπτώσεις.Το θεωρητικό υλικό που υποστηρίζει τα ερωτήματα και τις τεχνικές συλλογής, αποδελτίωσης και ανάλυσης αντλούμε από την φαινομενολογική και ερμηνευτική παράδοση του Ricoeur (1990), αλλά και από την επιστημονική αντικειμενικότητα στην πρόκληση του μεταμοντερνισμού, όπως διατυπώθηκε από τον Iggers (1991). Συμβατικά και τεχνογραφικά χρησιμοποιούμε το σύνθετο σχήμα της παραδοσιακής/νεωτερικής/μετανεωτερικής ιστοριογραφικής αφήγησης, με στόχο την αποτύπωση της ιστοριογραφικής κατεύθυνσης του περιοδικού: η σχολή του Ranke ανέδειξε την ιστορία ως θετική επιστήμη, τις ηγετικές προσωπικότητες και θεωρούσε δεδομένο το διαυγές νόημα των πηγών, το οποίο μπορούσε να αναπλάσει μέσα από τη φιλολογική ανάλυση. Αντίθετα και διαφορετικά, για τη νέα πολιτισμική ιστορία, οι κεντρικοί θεσμοί του κράτους, της Εκκλησίας και της παγκόσμιας αγοράς έχουν θρυμματιστεί και το νόημα των κειμένων/πηγών δεν είναι πλέον διάφανο, αλλά διάστικτο από αντιφάσεις και ρήξεις. Στη συνέχεια η μεταμοντέρνα τάση για την κατάργηση διάκρισης ανάμεσα στην ιστορικο/επιστημονική και μυθοπλαστική αφήγηση δεν κατάφερε να ακυρώσει το παρελθόν ως πραγματικό, γιατί συνεχίζουμε σύνθετα και διαλεκτικά/διεπιστημονικά να στηριζόμαστε σε μιαν ερευνητική λογική. Κατανοούμε ότι μέσα από τις κριτικές και την αμφισβήτηση της παραδοσιακής επιστήμης/ιστοριογραφίας, οδηγηθήκαμε σε σημαντικές αναθεωρήσεις της ιστορικής σκέψης και πρακτικής: στην μελέτη που παρουσιάζουμε επιχειρούμε να δούμε την ιστορία της ιστοριογραφίας μέσα από το περιοδικό της δημόσιας ιστορίας σαν έναν εξελισσόμενο διάλογο. Η επιστήμη προϋποθέτει μια κοινότητα ειδικών που να συμφωνεί σε ερευνητικές πρακτικές και μορφές επικοινωνίας. Παρόλες τις διαφορές, τα όρια ανάμεσα στο παραδοσιακό/μοντέρνο/μεταμοντέρνο εμπλέκονται σε ομόκεντρους κύκλους, γιατί α) η γνώση του παρελθόντος παραμένει αιτούμενο, β) η επιστήμη της Ιστορίας διατηρεί τον εξορθολογιστικό ρόλο διασφάλισης της συλλογικής μνήμης, γ) γιατί δεχόμαστε τη διαλεκτική σχέση παρελθόντος- παρόντος και δ) η Ιστορία παρά τη μεταμοντέρνα αμφισβήτηση της αφήγησης παραμένει επιστήμη με αυστηρά μεθοδολογικά και αναλυτικά εργαλεία τεκμηρίωσης, επιχειρηματολογίας, με βάση τις ιστορικές πηγές.Οι ερευνητικές μέθοδοι και τα αναλυτικά εργαλεία, που υποστηρίζουν την έρευνα προέρχονται από τις κοινωνικές επιστήμες, όπως είναι η βιβλιογραφική ανασκόπηση, η συνέντευξη, η σημειωτική- ερμηνευτική ανάλυση, η ποιοτική και ποσοτική ανάλυση περιεχομένου, η παρατήρηση και η έρευνα κοινού. Τα ερευνητικά ερωτήματα που καλούμαστε να απαντήσουμε, ώστε να μελετήσουμε ένα υλικό της ΔΙ στην Ελλάδα, όπως αποτυπώνεται σ’ ένα μέσο μαζικής ενημέρωσης την περίοδο (2008-2018) ακολουθούν το παραγωγικό ερευνητικό πρόβλημα για τη χρήση του περιοδικού ως υλικού ΔΙ και στη συνέχεια προκύπτουν επαγωγικά από το ίδιο το υλικό που συλλέξαμε ως εξής: α) ποιες οι πρακτικές της ΔΙ, β) ποια τα χαρακτηριστικά του δημόσιου ιστορικού περιοδικού Τύπου ως σημείο και τις πρακτικές του περιοδικού «Ιστορία Εικονογραφημένη», γ) ποιο το είδος ιστορικής αφήγησης που χρησιμοποιείται από το περιοδικό «Ιστορία Εικονογραφημένη» στα εξώφυλλά του, δ) ποιο το είδος δημόσιου λόγου, ε) ποιο το είδος ιστορικής εικονογράφησης, στ) ποιο δημόσιο λόγο παράγει το περιοδικό «Ιστορία Εικονογραφημένη» σε σχέση με τις εθνικές φιλίες και αντιπαραθέσεις, ζ) ποια η σχέση των συγγραφέων του περιοδικού «Ιστορία Εικονογραφημένη» με την επιστήμη της Ιστορίας, η) ποια η κρίση και αποτίμηση του εκδότη για το περιοδικό «Ιστορία Εικονογραφημένη» και θ) ποια η αποτίμηση της πρόσληψης του περιοδικού από το αναγνωστικό κοινό.Σκοπός της έρευνας είναι η διερεύνηση των αναπαραστάσεων της δημόσιας ιστορίας που επιλέγονται από το πρώτο ελληνικό εκλαϊκευμένο περιοδικό Ιστορίας (1968-σήμερα) ως πολιτιστικό και ιδεολογικό προϊόν. Η καινοτομία της έρευνας έγκειται στην πρώτη σφαιρική μελέτη ενός ελληνικού περιοδικού δημόσιας ιστορίας και στις εφαρμογές ερμηνευτικών, σημειωτικών, ποιοτικών και ποσοτικών τεχνικών, όπως την κατασκευή σημειωτικού εργαλείου για την ανάλυση του εξωφύλλου (Καρτέλα Τεκμηρίωσης Εξωφύλλου) συνδυάζοντας τυπολογίες των Burke (2003) Barthes (1977), Kress & Van Leeuwen (1996), Richards (1926), Morris (1971), Πλειός (2001) και Iggers (1991) και το εκπαιδευτικό σενάριο στα πλαίσια της Αγωγής Ειρήνης.Οι περιορισμοί της έρευνας αφορούν την έλλειψη καταλόγου συνδρομητών του περιοδικού, την απουσία στοιχείων πωλήσεων του περιοδικού (και από την ΕΛΣΤΑΤ και από πρακτορείο διανομής Τύπου «Άργος») και την απουσία βιβλιογραφίας για την Ιστορία του περιοδικού, στην οποία καλούμαστε να συμβάλουμε. Τις πληροφορίες για τα περιοδικά Ιστορίας αντλήσαμε από τον κατάλογο περιοδικών της Εθνικής Βιβλιοθήκης, από εκδοτικούς οίκους και από το διαδίκτυο. Στο πεδίο αυτών των περιορισμών η έρευνα κοινού δεν αφορά σε γενίκευση, αλλά αποτυπώνει ένα μικρό ποσοστό αναγνωστών/αναγνωστριών που ακολουθούν το περιοδικό δικτυακά την τελευταία δεκαετία. Τέλος, αξιοποιώντας την πολυτροπικότητα του ερευνητικού υλικού, εικόνες, πηγές, πολλοί συγγραφείς, διαχρονικές θεματικές, προτείνεται ως ερμηνευτική πρόταση ένα εκπαιδευτικό σενάριο για την αξιοποίηση του περιοδικού Ιστορίας μαζί με τουρκικά περιοδικά δημόσιας ιστορίας στην εκπαιδευτική διαδικασία, η οποία εφαρμόστηκε πιλοτικά στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση με τίτλο: «1453: Άλωση ή Κατάκτηση;» και επίσης προτείνουμε νέες θεματικές για μια μεταδιδακτορική ανάλυση.