Σταθεροποίηση αφυδατωμένης ιλύος αστικών λυμάτων με χρήση εδαφοβελτιωτικών υλικών και η αγρονομική της χρήση
Authors: Μπαλιδάκης Αθανάσιος 
Published: August 2023

Η αγρονομική χρήση της ιλύος αστικών λυμάτων, εξαιτίας της εδαφοβελτιωτικής και λιπαντικής αξίας της για τα φυτά, αποτελεί ίσως την καλύτερη λύση διάθεσής της στο περιβάλλον. Όμως η ιλύς έχει συχνά αξιόλογο φορτίο παθογόνων μικροοργανισμών και βαρέων μετάλλων, ενώ παράλληλα και οι απώλειες θρεπτικών στοιχείων (ειδικά του N) κατά τη σταθεροποίησή της μπορεί να είναι μεγάλες. Στόχοι της διδακτορικής διατριβής ήταν η διερεύνηση: α) της χρήσης ορυκτών της αργίλου και βιοεξανθρακώματος ως υλικά σταθεροποίησης της ιλύος αστικών λυμάτων σε σύγκριση με την ασβέστωση, β) της επίδρασης της επεξεργασμένης ιλύος με ορυκτά της αργίλου και βιοεξανθράκωμα στη γονιμότητα, τις χημικές και μικροβιακές ιδιότητες δύο εδαφών (ενός όξινου και ενός αλκαλικού) και γ) της επίδρασης της επεξεργασμένης ιλύος με ορυκτά της αργίλου και βιοεξανθράκωμα στην απόδοση, τη σύσταση και την πρόσληψη θρεπτικών στοιχείων από πολυετές λόλιο (Lolium perenne L.) και τριφύλλι (Trifolium repens L.) που αναπτύχθηκαν στα δύο εδάφη σε φυτοδοχεία, σε σύγκριση με την ασβεστωμένη ιλύ ή την ανόργανη λίπανση. Για τη διερεύνηση της σταθεροποίησης της ιλύος με τα ορυκτά της αργίλου και το βιοεξανθράκωμα δημιουργήθηκαν μίγματα αφυδατωμένης ιλύος αστικών λυμάτων με μπεντονίτη, βερμικουλίτη, κλινοπτιλόλιθο, βιοεξανθράκωμα και Ca(OH)2 σε αναλογία 0 (μάρτυρας), 15 και 30% (σε υγρό βάρος), σε τρεις επαναλήψεις. Τα μίγματα αφέθηκαν προς εξισορρόπηση-αεροξήρανση για δύο μήνες, ενώ στο διάστημα αυτό πραγματοποιούνταν συστηματική ανάμιξη. Σύμφωνα με τη μείωση του φορτίου παθογόνων μικροοργανισμών, τις φυσικοχημικές ιδιότητες και την περιεκτικότητα σε θρεπτικά στοιχεία και βαρέα μέταλλα των μιγμάτων στο τέλος του πειράματος, επιλέχθηκε ως βέλτιστη η αναλογία ανάμιξης 15% της ιλύος με τον μπεντονίτη, τον βερμικουλίτη, το βιοεξανθράκωμα και το Ca(OH)2 για τα βιολογικά πειράματα. Για την επιλογή της βέλτιστης αναλογίας εφαρμογής των μιγμάτων της ιλύος με τα υλικά στα εδάφη πραγματοποιήθηκε προκαταρκτικό πείραμα στο πλαίσιο μεταπτυχιακής διατριβής σύμφωνα με το οποίο αποφασίστηκε ως βέλτιστη η αναλογία 2%. Η επιλογή της βέλτιστης αναλογίας έγινε με βάση την επίδραση των μιγμάτων στις φυσικοχημικές ιδιότητες των εδαφών και τις διαθέσιμες και ολικές συγκεντρώσεις των διαφόρων θρεπτικών στοιχείων και βαρέων μετάλλων. Για τη διερεύνηση της επίδρασης της επεξεργασμένης ιλύος στις ιδιότητες των δύο εδαφών και στην ανάπτυξη των δύο φυτών πραγματοποιήθηκαν δύο βιολογικά πειράματα σε φυτοδοχεία όπου δημιουργήθηκαν οι ακόλουθες μεταχειρίσεις για κάθε έδαφος, σε τρεις επαναλήψεις: προσθήκη 2% (~80 Mg ha1) μη επεξεργασμένης-απλώς αεροξηραμένης ιλύος, επεξεργασμένης ιλύος με μπεντονίτη, επεξεργασμένης ιλύος με βερμικουλίτη, επεξεργασμένης ιλύος με βιοεξανθράκωμα, επεξεργασμένης ιλύος με Ca(OH)2, προσθήκη N-P-K ανόργανης λίπανσης και καμία προσθήκη (μάρτυρας). Στο βιολογικό πείραμα με το λόλιο χρησιμοποιήθηκαν οι παραπάνω μεταχειρίσεις, ενώ στο πείραμα με το τριφύλλι δημιουργήθηκαν ξανά οι ίδιες μεταχειρίσεις με μία επιπλέον μεταχείριση, μόνο P-K ανόργανης λίπανσης για κάθε έδαφος. Η επιπλέον μεταχείριση ανόργανης P-K λίπανσης δημιουργήθηκε γιατί το N δρα ανασταλτικά ως προς τη δημιουργία και λειτουργία των φυματίων αζωτοδέσμευσης των ψυχανθών. Τα βιολογικά πειράματα διήρκησαν περίπου δύο μήνες το καθένα κατά τη διάρκεια των οποίων έγιναν τρεις συνολικά συγκομιδές της υπέργειας βιομάζας του λόλιου και μία του τριφυλλιού. Στο τέλος του πειράματος σταθεροποίησης, παρατηρήθηκε μείωση σχεδόν όλων των δεικτών των παθογόνων μικροοργανισμών κατά τουλάχιστον μια λογαριθμική μονάδα (log10) στις μεταχειρίσεις της ιλύος με προσθήκη 15% μπεντονίτη, βερμικουλίτη και βιοεξανθρακώματος, ενώ και στις δύο περιπτώσεις της ασβεστωμένης ιλύος (15 και 30%) οι 12 δείκτες των παθογόνων μικροοργανισμών ήταν μη ανιχνεύσιμοι. Επίσης, η Salmonella spp. ήταν μη ανιχνεύσιμη σε όλες τις μεταχειρίσεις της ιλύος, συμπεριλαμβανομένου και του μάρτυρα. Η επεξεργασμένη ιλύς με προσθήκη 15% μπεντονίτη, βερμικουλίτη ή βιοεξανθρακώματος περιείχε υψηλότερη συγκέντρωση άμεσα διαθεσίμου (υδατοδιαλυτού) NH4-N σε σχέση με την ασβεστωμένη. Σε κάθε περίπτωση οι ολικές συγκεντρώσεις των βαρέων μετάλλων των μεταχειρίσεων ιλύος ήταν σε επίπεδα πολύ χαμηλότερα από τα ανώτερα επιτρεπτά της σχετικής νομοθεσίας που ρυθμίζει την αγρονομική χρήση της ιλύος. Η εφαρμογή της αναλογίας 2% της επεξεργασμένης ιλύος με προσθήκη 15% ορυκτών της αργίλου και βιοεξανθρακώματος στα δύο εδάφη αύξησε το pH και την ικανότητα ανταλλαγής κατιόντων του όξινου εδάφους, ενώ βελτίωσε τη γονιμότητα και των δύο εδαφών εμπλουτίζοντάς τα με διαθέσιμα θρεπτικά στοιχεία για τα φυτά και οργανική ουσία. Όμως, η εφαρμογή της επεξεργασμένης ιλύος αύξησε σημαντικά την αλατότητα καθώς και τις διαθέσιμες συγκεντρώσεις Zn και B των μεταχειρίσεων των εδαφών σε πολλαπλάσια επίπεδα των αρχικών. Επιπλέον παρατηρήθηκε αύξηση της απόδοσης σε βιομάζα του λόλιου κατά 133-171% και του τριφυλλιού κατά 117-233% στις μεταχειρίσεις του όξινου εδάφους, και αύξηση κατά 72-88% της απόδοσης του λόλιου και κατά 114-153% της απόδοσης του τριφυλλιού στις μεταχειρίσεις του αλκαλικού εδάφους, σε σχέση με τους μάρτυρες. Παρόμοια αποτελέσματα αποκτήθηκαν και για την πρόσληψη των μακρο- και μικροθρεπτικών στοιχείων από τα δύο φυτικά είδη. Εκτός από τον Cu και τον Zn, που επίσης είναι και απαραίτητα μικροθρεπτικά στοιχεία για τα φυτά, τα υπόλοιπα βαρέα μέταλλα που ρυθμίζουν την αγρονομική χρήση της ιλύος σύμφωνα με τη νομοθεσία ήταν μη ανιχνεύσιμα στη βιομάζα των δύο ειδών. Τα αποτελέσματα ως προς το μυκορριζικό αποικισμό των φυτών και τις μικροβιακές ιδιότητες των εδαφών ήταν ασαφή. Για παράδειγμα, αν και παρατηρήθηκε αύξηση ή μείωση της μικροβιακής αναπνοής στις μεταχειρίσεις των εδαφών δεν υπήρξαν σημαντικές διαφορές μεταξύ των μεταχειρίσεων, ενώ αν και παρατηρήθηκε αυξημένος μυκορριζικός αποικισμός, αυτός δεν συνδεόταν με αντίστοιχη αύξηση της απόδοσης σε βιομάζα ή της πρόσληψης των στοιχείων από τα φυτά. Επίσης, στις ρίζες του τριφυλλιού που αναπτύχθηκε στις μεταχειρίσεις των εδαφών συμπεριλαμβανομένου και του μάρτυρα δεν σχηματίστηκαν φυμάτια αζωτοδέσμευσης. Όμως, η σημαντική μείωση του μεταβολικού πηλίκου στις μεταχειρίσεις του όξινου εδάφους με την επεξεργασμένη ιλύ σε σχέση με τον μάρτυρα, ίσως αποτελεί ένδειξη μείωσης της καταπόνησης των μικροοργανισμών του εδάφους εξαιτίας της οξύτητας, λόγω βελτίωσης του pH των συγκεκριμένων μεταχειρίσεων. Με βάση τα αποτελέσματα της διατριβής συνιστάται η εφαρμογή στα εδάφη 2% (~80 Mg ha-1) ιλύος αστικών λυμάτων επεξεργασμένης με προσθήκη 15% μπεντονίτη, βερμικουλίτη ή βιοεξανθρακώματος, για τη βελτίωση των εδαφικών ιδιοτήτων και για τη θρέψη των καλλιεργειών. Όμως, σε κάθε περίπτωση πρέπει να δίνεται προσοχή ως προς τους κινδύνους φυτοτοξικότητας μικροστοιχείων, ειδικά Zn και B, αλλά και αύξησης της αλατότητας των εδαφών σε μη επιτρεπτά επίπεδα καθώς και της συσσώρευσης P στα εδάφη.