Ερυθρόμορφη κεραμική από την Πέλλα
Authors: Ακαμάτης Νικόλαος 
Published: August 2021

Θέμα της διδακτορικής μου διατριβής αποτελεί η μελέτη της ερυθρόμορφης κεραμικής ενός άγνωστου μέχρι σήμερα τοπικού εργαστηρίου, που εντοπίστηκε στην Πέλλα με δραστηριότητα στο δεύτερο μισό του 4ου αιώνα π.Χ. Στο εργαστήριο αυτό αποδίδονται διακόσια σαράντα τρία όστρακα, μικρά ή μεγάλα τμήματα ερυθρόμορφων αγγείων και πιθανόν είκοσι τέσσερα τμήματα λεκανίδων διακοσμημένων με επίθετο χρώμα, που βρέθηκαν σχεδόν όλα στην Πέλλα. Εκτός Πέλλας εντοπίστηκαν μόνο δυο αγγεία, στην Έδεσσα και στην Τούμπα Παιονίας. Τα χαρακτηριστικά στοιχεία του πηλού και του υαλώματος της ντόπιας ερυθρόμορφης παραγωγής προέκυψαν μακροσκοπικά, αλλά και με χημικές στοιχειακές αναλύσεις που πραγματοποιήθηκαν από το Ινστιτούτο Πολιτιστικής και Εκπαιδευτικής Τεχνολογίας «Αθηνά». Το εξεταζόμενο εργαστήριο παραγωγής ερυθρόμορφης κεραμικής αποτελεί το πρώτο που εμφανίζεται στην κοιτίδα του μακεδονικού βασιλείου τον 4ο αιώνα π.Χ. και συνδέεται με την ύστερη περίοδο της ερυθρόμορφης παραγωγής στην Αττική, από την οποία και έχει επηρεαστεί σε πολύ μεγάλο βαθμό. Παρήγαγε κυρίως λεκανίδες και σε μικρότερο βαθμό ασκούς, πελίκες, ενώ εντοπίστηκε και ένας κάλαθος. Στις παραστάσεις των αγγείων απεικονίζονται προτομές με φρυγικό πίλο που συνοδεύονται από γρύπες ή αιλουροειδή, προτομές με σάκκο, σκηνές γυναικείου κόσμου, παραστάσεις με ανθρώπινες μορφές και ζώα, γρυπομαχίες, ιματιοφόροι νέοι και φυτικά μοτίβα. Τα εικονογραφικά θέματα, με ελάχιστες εξαιρέσεις, είναι εμπνευσμένα από τα αττικά εργαστήρια της Ομάδας της Λεκανίδος της Βιέννης, της Ομάδας των Γαμήλιων Λεκανίδων, της Ομάδας Otchët, του Ζ. της Αθηναϊκής Αγοράς Ρ17562, του Z. της Λεκανίδος του Reading, του Ζ. της Ferrrara T 408, της Ομάδας G και άλλων. Η έρευνα οδήγησε στην ταύτιση τριών αγγειογράφων, που ονομάστηκαν συμβατικά Ζ. της Πέλλας Α – Γ. Τα σχήματα που διακοσμούν, τα εικονογραφικά θέματα που επιλέγουν και ο τρόπος με τον οποίο αποδίδουν τις ανθρώπινες μορφές, τα ζώα, τους γρύπες, τα φυτικά μοτίβα και πολλά άλλα εικονογραφικά στοιχεία αποδεικνύουν ότι αυτοί οι τεχνίτες είχαν κοινά πρότυπα και ότι εργάστηκαν στο ίδιο κεραμικό εργαστήριο επηρεάζοντας ο ένας το έργο του άλλου. Η δράση του τοπικού εργαστηρίου πρέπει να τοποθετηθεί χρονικά στο δεύτερο μισό του 4ου αιώνα π.Χ. Αυτό προκύπτει κυρίως από τη χρονολόγηση των αττικών αγγείων που αποτέλεσαν πρότυπο για τα ντόπια. Η εύρεση ντόπιων ερυθρόμορφων σε πηγάδια και αποθέτες της περιοχής της Αγοράς της Πέλλας υποδεικνύει ότι αυτά χρησιμοποιούνταν ως τις αρχές του 3ου αιώνα π.Χ. Τα ντόπια ερυθρόμορφα αγγεία πιθανότατα κατασκευάζονταν στην Πέλλα, όπως υποδεικνύει η σχετικά μεγάλη ποσότητα κεραμικής που έχει εντοπιστεί ως σήμερα στη μακεδονική πρωτεύουσα, η μικρή εμβέλεια διάδοσής της, το χρώμα και η σύσταση του πηλού και του υαλώματος των αγγείων, η εύρεση αγγείων που αποτελούσαν πιθανόν εργαστηριακά κατάλοιπα και αττικής ερυθρόμορφης κεραμικής όλων εκείνων των εργαστηρίων που επέδρασαν καθοριστικά στην τοπική παραγωγή. Τα ντόπια ερυθρόμορφα αγγεία προορίζονταν για οικιστική χρήση, όπως αποδεικνύεται από το μικρό αριθμό τους σε νεκροταφεία και ιερά και απευθύνονταν σε συγκεκριμένο αγοραστικό κοινό συνδεόμενο κυρίως με το γυναικείο κόσμο. Με τα μέχρι στιγμής δεδομένα, περιορισμένες φαίνεται ότι ήταν και οι εξαγωγές του εργαστηρίου. Σημαντικότερος λόγος ανάπτυξης του τοπικού εργαστηρίου ήταν πιθανόν η πτώση της παραγωγής ερυθρόμορφης κεραμικής στην Αττική στο τρίτο τέταρτο του 4ου αιώνα π. Χ. και η αυξημένη ζήτησή της στην Πέλλα.