Endülüs’ü Hanefî Mezhebi İle Tanıştıran İlk Fakih: Abdullah b. Fer-rûh ve Öğrenci Silsilesi
Authors: ACAR Abdullah 
Published: December 2019

Müslümanlar
arasında en fazla müntesibi bulunan mezhep Hanefîliktir. Mezhebin bu kadar
taraftar bulmasında, çeşitli sebeplerin yanında mezhebin usul ve esaslarını
nesilden nesile aktaran öğrenci silsilesinin bulunması da zikredilir.
Doğu ve Batı topraklarında eş zamanlı başlayan İslam fetihlerinin kalıcı
olabilmesi için buralara İslam ahlakı ve adabını öğreten şahıslar da
gönderilmiş, onlara ibadetler ve günlük hayatı kuşatan ahlak ve fıkıh da
öğretilmiştir. Hicri II. yüzyıldan itibaren Irak, Medine, Şam gibi merkezlerde
başlayan mezhepleşme süreci, doğal olarak Batıdaki coğrafyaya da sıçramıştır.
Doğu’daki medreselerde eğitim alan birçok fakih, aldıkları bu eğitimi Batı’da
yeni fethedilen topraklara nakletmişler, böylece mezhepleşme olgusunun Doğu ile
Batı’da aynı anda başlamasında etkili olmuşlardır. Bu dönemde, Ebu Hanîfe’nin
ve öğrencilerinin de bulunduğu birçok müctehidin görüşleri fethedilen yeni
bölgelere yine öğrencileri aracılığı girmeye başlamıştır. Bu makalede,
Endülüs’ün fethi öncesinde mezhep olgusu, Hanefî mezhebinin Endülüs bölgesine
girişini hazırlayan sebepler, Ebu Hanîfe’nin ictihadlarının naklinde büyük
hizmetleri bulunan Abdullah b. Ferrûh’un hayatı, ilmî kişiliği, mezhebin
yayılmasına olan katkıları ve kendisinden sonraki talebe silsilesi ve bölgede
Hanefîliğin etkisini kaybettiği yılları içeren kısa bir seyir takip edilerek
mezhebin Endülüs’teki tarihçesi ortaya çıkarılmaya çalışılacaktır. Özet: Müslümanlar
arasında en fazla müntesibi bulunan mezhep Hanefîliktir. Hanefî mezhebinin
diğer mezheplere oranla daha çok yayılması ve taraftar bulması tesadüfi bir
durum değildir. Halen müntesibi bulunan dört mezhebin imamları arasında en
kıdemlisi, ticarî ve gündelik hayat hakkında en fazla tecrübeye sahip olması,
dirayetli öğrenci silsilesine sahip olması ve Ebu Hanife'ye (ö. 150/767) ait
fıkhî yorumların öncelikle öğrencileriyle müzakere edildikten sonra karara
bağlanmasının bu yayılmada etkili olduğu belirtilir.Doğu ve Batı topraklarında eş zamanlı başlayan İslam fetihlerinin kalıcı
olabilmesi için buralara İslam ahlakını öğreten şahıslar da gönderilmiş,
böylece ibadetler ve günlük hayatı kuşatan ahlak ve fıkıh da öğretilmiştir.
Vatandaşları arasındaki adaletin temini, devletin temel görevi sayıldığı için
hukuk işlerinin düzenli, dinamik ve sistematik olmasını gerektirir. Bu amaçla
hem Medine'de hem de yeni fethedilen bölgelerde toprakların yönetimi,
kullanılması, dağıtımı, gayr-i müslimlerle evlenme, ticaret vb. yeni ortaya
çıkan hukukî muamelelerin çözümlenmesi için bugünkü adalet bakanlığına benzer
bir kurum olan kadılık ihdas edilmiştir.Hicrî II. yüzyıldan itibaren Irak, Medine, Şam gibi merkezlerde hem
ibadet hem de muamelat meselelerini ilgilendiren konularda teorik ve pratik
çözüm üreten fıkıh ekolleri, yüzyılı aşkın bir zaman diliminden sonra
mezhepleşme sürecini tamamlamıştır. Doğu’daki medreselerde eğitim alan birçok
fakih, aldıkları bu eğitimi Batıda yeni fethedilen topraklara nakletmişler,
böylece mezhepleşme olgusunun Doğu ile Batı’da aynı anda başlamasında öncülük
etmişlerdir.İslam fıkhı, Endülüs'te başlayan fetih süreciyle birlikte ortaya çıkan
meseleleri, öncelikle bölgedeki bağımsız fakih, kadı ve müftüler aracılığı ile
çözmüştür. Endülüs’ün Hanefî mezhebi ile tanışması ise 710 yılında başlayan
fetihten çok sonralarına tesadüf eder. Vefatından sonra, talebesi İmam Ebu
Yusuf’un başkadı olmasıyla hocası Ebu Hanîfe’nin görüşleri daha da önem
kazanmış, yöneticiler de Hanefî mezhebini resmi mezhep kabul etmişlerdir. Ebu
Yusuf’un, uygulamada birliğin sağlanması adına Hanefî mezhebine meyilli kadılar
ataması, kadıların tabi olacakları kaidelerin belirlenmesi ihtiyacını
doğurmuştur. Bu sebeple Ebu Hanîfe’ye kadar gelen fıkhî görüşlerin el kitabı
mahiyetinde kitaplaştırılmasına başlanmıştır. Ebu Hanife'nin talebeleri de
z-h-b kelimesinin kök manalarından birisi olan altın madenine sahip çıkarcasına
hocalarının görüşlerine/zehabına sahip çıkmışlar, altın değerindeki bu
ictihatlar da rağbet görmüş ve taraftar bulmuştur. Ebu Hanîfe’nin içtihatlarını
yazıya geçirmeye ve çoğaltmaya başlayan ilk talebesi İmam Muhammed'dir. İmam
Muhammed’in kitaplaştırdığı hocasının bu görüş ve kanaatleri öncelikle Irak,
Şam, İran, Horasan bölgesinde yayılmış, daha sonra da Ağlebîlerin yönetimi
altındaki Kuzey Afrika’ya da ulaşmıştır.Aynı dönemde, Batıdan ilim tahsil etmek üzere günümüz ölçümüyle altı bin
beşyüz km. lik yolu türlü zahmetlerle aşarak Irak topraklarına gelen ve Ebu
Hanîfe'nin vefatından beş sene öncesine kadar ondan ilim tahsil eden Abdullah
b. Ferruh da hocasının bu görüşlerinin yazıya aktarılması bilinciyle kendi
ifadesine göre on bin meseleyi yazarak Endülüs’e dönmüştür. Abdullah b.
Ferrûh’un Irak’tan Endülüs’e döndüğü tarih olan 767 tarihinden itibaren
Hanefîlik yavaş yavaş bu coğrafyaya girmeye başlamıştır. Böylece o bir fakih
olarak resmi kadılığı kabul etmese de öğrendiklerini aktarmaya ve fahri olarak
uygulamaya koymaya başlamıştır. Aslında mezhebin Batı istikametinde yayılması
ve tanıtılmasında üstün gayret sarfetmiş olan Abdullah b. Ferrûh, Emevî-Abbasî
siyasi çekişmelerinin de etkisiyle bölgede Malikî mezhebinin üstün duruma
getirilmesi sebebiyle Ebu Hanife'nin diğer öğrencileri kadar meşhur
olamamıştır.Hanefîliğin Batıdaki bu yayılışına rağmen, Hanefîlik denilince akla
genellikle Doğu coğrafyaları gelmektedir. Kadı İyâz (ö. 544/1149), İbn Ferhûn
(ö.799/1397), Muhammed Ebu Zehre (ö.1974), Hentâtî gibi âlimler bu mezhebin çok
kısa süreli Batıda da tanındığı ve belli bir süre etkili olduğunu zikrederler.
Buna karşılık Makdisî (ö. 380/999), hicri üçüncü yüzyılın ikinci yarısına kadar
Hanefîliğin Endülüs'te var olduğunu ve en az Mâlikîlik kadar yaygın olduğundan
bahseder. Şarkiyatçı Lévi Provençal (ö.1956) ise, Hanefîliğin Endülüs'e hiç
uğramadığını iddia eder ki, bu görüşün isabetli olmadığı yukarıdaki nakillerden
anlaşılabilir. Ayrıca, bu makalede zikredilen öğrenci silsilesinden Hanefî
mezhebinin bölgede küçümsenemeyecek bir süre varlığını ve etkisini koruduğu
anlaşılmaktadır. Çünkü Endülüs’te birliğin sağlandığı 756 tarihinden 13.
yüzyıla kadar, yani yaklaşık beşyüz yıl bu mezhebin görüşlerinin kısmen resmî
düzeyde de olsa, özellikle ulema ve halk nezdinde bilindiği, tanındığı ve takip
edildiği anlaşılmaktadır. Bu mezhebin resmi mezhep olmaması ya da kitaplarının
rağbet görmemesi nedeniyle de mezhebe ait temel eserlerin fazla çoğaltılma fırsatı
bulamadığını söylemek mümkündür.Hanefî mezhebinin Endülüs'e hiç girmediği veya kısa bir süre kaldığı
şeklindeki görüşlerin aksine bu mezhebin bu coğrafyaya ilk olarak Ebû
Hanîfe’nin ders halkasına beş yıl iştirak eden Abdullah b. Ferruh ile nakledildiği,
sonrasında onun yetiştirdiği öğrencileri aracılığı ile ilim meclislerinde uzun
süre varlığını sürdürdüğü anlaşılmaktadır.

Bu çalışmada, Hanefîliğin Endülüs’e ilk defa girişinde büyük paya sahip
olan Abdullah b. Ferrûh'un hayatı, ilmî dirayeti ve talebeleri hakkında tabakât
ve terâcim türü eserlerde dağınık vaziyetteki bilgiler bir araya getirilmiş, bu
bilgilerin yardımıyla Endülüs’e Hanefîliğin girişi, toplumsal hayatta kabul
görme sebepleri ve ömrü gibi hususlar özet halinde sunulmaya gayret edilmiştir.