Η θεσμοποίηση των λαϊκών παραμυθιών στην Ευρώπη του 19ου αιώνα, από τους αδελφούς Grimm στον Johann Georg von Hahn
Authors: Μουντάκη Αργυρώ 
Published: October 2024

Η παρούσα διατριβή σε θεωρητικό επίπεδο αναλύει τις διαδικασίες που οδήγησαν στην ανακάλυψη και θεσμοποίηση του λαϊκού παραμυθιού στην Ελλάδα του 19ου αι. σε σχέση με τις πνευματικές παραδόσεις και τις ιδέες που οδήγησαν στην αντίστοιχη ανακάλυψη και θεσμοποίηση αυτού του λαϊκού αφηγηματικού είδους ευρύτερα στην Ευρώπη. Απαρχή γι’ αυτές τις εξελίξεις αποτέλεσε το έργο των Γερμανών λόγιων αδελφών Grimm με τίτλο Kinder- und Hausmärchen (ΚΗΜ) που εκδόθηκε το 1812 και 1815 σε δύο τόμους, και καθόρισε την τύχη του λαϊκού παραμυθιού όχι μόνο στην Ευρώπη αλλά και διεθνώς. Οι αδελφοί Grimm αφενός δημιούργησαν τον επιστημονικό κανόνα για τη μελέτη του παραμυθιού και σε άλλες χώρες εκτός τη Γερμανία, αφετέρου εγκαθίδρυσαν έναν λογοτεχνικό κώδικα για το τι είναι παραμύθι. Σε αυτό το πνευματικό πλαίσιο η διατριβή μελετά τα ΚΗΜ των αδελφών Grimm και το ευρύτερο έργο τους, αλλά κυρίως επικεντρώνεται στο δίτομο πόνημα του Γερμανού λόγιου και διπλωμάτη Johann Georg von Hahn με τίτλο Griechische und albanesische Märchen (GAM), που περιλαμβάνει 114 ελληνικά κυρίως λαϊκά παραμύθια, μεταφρασμένα από τον ίδιο τον συλλογέα στα Γερμανικά, εκδομένο το 1864 στη Γερμανία. Επίσης διερευνώνται και οι ευρύτερες πνευματικές αναζητήσεις του Hahn μέσα και από τα υπόλοιπα έργα του. Τη διατριβή απασχολεί το θέμα της επιρροής των αδελφών Grimm και του έργου τους, τόσο των ΚΗΜ όσο και των ευρύτερων μελετών τους πάνω στο έργο και τις απόψεις του Johann Georg von Hahn, ειδικά για τα GAM και το νεοελληνικό παραμύθι. Μέσα από τη μελέτη αυτών των κοινωνικών, πνευματικών και ιδεολογικών συνιστωσών διερευνάται η σημασία της συλλογής GAM τόσο στην ελληνική όσο και στην ευρωπαϊκή παραμυθολογική έρευνα. Η διατριβή σε πρακτικό επίπεδο εστιάζει σε τέσσερα παραμύθια από το αρχείο του Johann Georg von Hahn στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδας και οδηγείται σε συμπεράσματα σχετικά με τη μεταφραστική του και συνεπώς ιδεολογική του προσέγγιση σε σχέση με τα παραμύθια αυτά, ενώ υποστηρικτικά μελετάται και ο πρόλογος του, που θέτει σημαντικά επιστημονικά ζητήματα για το παραμύθι. Τα συμπεράσματα της μελέτης αυτής διασαφηνίζουν την προσέγγιση του συλλογέα Johann Georg von Hahn σε σχέση με το υλικό του αναφορικά και με το ιδεολογικό υπόβαθρο της εποχής του, τις επιρροές του από τους Grimm και άλλους λόγιους της εποχής και φωτίζουν μια πνευματική παραμυθιακή περίοδο που αποτέλεσε το έναυσμα για την περαιτέρω μελέτη του παραμυθιού στην Ελλάδα, ως είδους άξιο μελέτης και έρευνας. Αναλύονται οι συγκλίσεις και οι αποκλίσεις μεταξύ KHM και GAM σε επίπεδο επεξεργασίας, ως προς τον τρόπο έρευνας αλλά και το ιδεολογικό και επιστημονικό υπόβαθρο των συντακτών τους. Με τον τρόπο αυτό διευκρινίζεται το ζήτημα της πιστότητας του Hahn στο λαϊκό, προφορικό, αρχικό υλικό του. Ενώ οι Grimm στόχευαν σε ένα βιβλίο αγωγής και προέβησαν σε ένα εύρος αλλαγών, η διατριβή αυτή συμπεραίνει ότι ο Hahn δεν επιχείρησε να αλλάξει το περιεχόμενο και τη δομή των κειμένων για ιδεολογικούς ή άλλους λόγους, παρά μόνο ό,τι άλλαξε το έκανε για λόγους αισθητικούς και για να επιτύχει την αρτιότητα περιεχομένου και νοημάτων των κειμένων. Η συλλογή του Hahn αποτελεί ένα αντιπροσωπευτικό και πλούσιο πανόραμα του νεοελληνικού παραμυθιού του 19ου αιώνα, προτείνοντας μια σφαιρική αντιμετώπισή του, καθώς στα GAM συμπεριλαμβάνεται εκτενής πρόλογος, κείμενα, σχόλια, παραλλαγές και σύστημα κατάταξης. Η επίδρασή του στους μεταγενέστερους φτάνει ως τις μέρες μας αν λάβουμε υπόψη μας και τον ελληνικό κατάλογο παραμυθιακών τύπων και παραλλαγών του Γεωργίου Μέγα.