Σχολικά εγχειρίδια και αρχαιολογικές αφηγήσεις
Authors: Παπακώστα Κωνσταντινιά 
Published: August 2021

Η παρούσα διδακτορική διατριβή έχει ως αντικείμενο τη διερεύνηση της αξιοποίησης των αρχαιολογικών αφηγήσεων στα σχολικά εγχειρίδια αρχαίας Ιστορίας της υποχρεωτικής εκπαίδευσης, προκειμένου να διερευνηθεί η κατασκευή της “ελληνικότητας”, νοούμενης ως εθνικής ταυτότητας. Η προβληματική της βασίζεται σε τρεις άξονες: στην αξιοποίηση της αρχαιολογίας στη δόμηση της εθνικής ταυτότητας, στη μελέτη και την έρευνα των σχολικών εγχειριδίων και στην ανάλυση των σχολικών εγχειριδίων ως συνάρτηση της γλώσσας και των κοινωνικών πρακτικών. Η ερευνώμενη περιόδος καλύπτει το μετεμφυλιακό κράτος, τη στρατιωτική δικτατορία και τη μεταπολίτευση. Τα βιβλία που μελετήθηκαν καλύπτουν την εκπαίδευση στο δημοτικό και στο γυμνάσιο. Με την παράλληλη μελέτη εγχειριδίων της πρωτοβάθμιας και της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης είναι πρόσφορη η μελέτη του κάθετου συγχρονισμού του γνωστικού αντικειμένου της αρχαίας Ιστορίας. Σημαντική διάσταση αποτελεί ο εντοπισμός και η ταξινόμηση των σχολικών εγχειριδίων Αρχαίας Ιστορίας του δημοτικού, μιας και το πλήθος τους κατά την περίοδο 1950-1969, στο πλαίσιο της χρήσης “βοηθητικών εγχειριδίων”, συντελεί στο συγκεχυμένο της εν λόγω περιόδου. Ως μέθοδος αξιοποιήθηκε η Κριτική Ανάλυση Λόγου (ΚΑΛ), ενώ το υλικό της ανάλυσης επικεντρώνεται στις αρχαιολογικές αφηγήσεις που σχετίζονται με τις Μυκήνες και την Ακρόπολη των Αθηνών, καθιστώντας τη διαχρονική μελέτη “κειμενικών αλυσίδων” σημαντική συμβολή της παρούσας διατριβής. Οι πολλαπλές διαστάσεις της σχολικής και εκπαιδευτικής πραγματικότητας που διερευνήθηκαν οδήγησαν στην οργάνωση της διατριβής σε τρία μέρη. Στο πρώτο παρουσιάζεται το ερευνητικό πλαίσιο, εννοώντας τα εννοιολογικά και θεσμικά προαπαιτούμενα και συμφραζόμενα: ορίζεται το θεωρητικό πλαίσιο της εργασίας, εννοώντας τη μεθοδολογία, το πεδίο της έρευνας σχολικών εγχειριδίων, τις έννοιες του έθνους και του εθνικού κράτους, όπως και τη διαλεκτική σχέση τους με την αρχαιολογία, τις αρχαιολογικές αφηγήσεις και τη διαμόρφωση της εθνικής ταυτότητας. Στη συνέχεια παρουσιάζεται το θεσμικό πλαίσιο το οποίο σχετίζεται με την παραγωγή, την έγκριση και τη διανομή των σχολικών εγχειριδίων. Επίσης, παρουσιάζονται οι εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις του ελληνικού κράτους, όπως και θεωρητική συζήτηση για τα αναλυτικά προγράμματα και τα σχολικά εγχειρίδια. Στο δεύτερο ακολουθεί η παρουσίαση της ανάλυσης του υλικού, συγκεκριμένα η γλωσσολογική ανάλυση και η κειμενική προσέγγιση. Το κεφάλαιο της ανάλυσης ξεκινά με τη διεξοδική παρουσίαση του μοντέλου της έρευνας, συνεχίζοντας με την παρουσίαση της γλωσσολογικής ανάλυσης και στη συνέχεια με τον ορισμό και τη διερεύνηση των κειμενικών θεμάτων. Στο τρίτο μέρος ακολουθεί η ανάδειξη των ευρημάτων του δεύτερου και η συζήτηση των ιδεολογικών ζητημάτων που προκύπτουν. Η συστηματική διερεύνηση της έκδοσης των βοηθητικών σχολικών εγχειριδίων ιστορίας για τις πρώτες τάξεις του δημοτικού διευκρίνησε το εκπαιδευτικό και εκδοτικό πεδίο της εποχής, ενώ συγκεντρώθηκαν, εντοπίστηκαν και αναλύθηκαν γλωσσολογικά και κειμενικά σπάνια βοηθητικά βιβλία. Η παράλληλη διερεύνηση των εγχειριδίων του γυμνασίου ανέδειξε τη διάχυση της ιδεολογίας μεταξύ των δύο βαθμίδων, ενώ η ιστορικότητα της μελέτης, λόγω της ευρείας ιστορικής περιόδου που μελετήθηκε, τη μακρά διάρκεια και την εξέλιξη στο πλαίσιο της ιστορίας της ελληνικής εκπαίδευσης. Επιπλέον, αναδείχθηκαν γλωσσολογικοί-κειμενικοί σταθμοί στην ιστορία της έκδοσης των εγχειριδίων αρχαίας ιστορίας, ενταγμένοι στο συνολικότερο επιστημονικό και/ή πολιτικό πλαίσιο που τα διαμόρφωσε. Τέλος, με την ανάλυση συγκεκριμένων κειμενικών θεμάτων, προτάθηκαν ενδελεχείς αναγνώσεις της δια-Λογικής λειτουργίας τους στην διαμόρφωση της σύγχρονης έννοιας της εθνικής ταυτότητας στην Ελλάδα.