Τα λιθανάγλυφα του Πηλίου και οι μαρμαρογλύπτες τους, 17ος-19ος αιώνας
Authors: Κολέτσιου Γεωργία 
Published: November 2023

Η έρευνα αυτή αφορά στα λιθανάγλυφα που βρίσκονται εντοιχισμένα στους ναούς του Πηλίου από τον 17ο αιώνα μέχρι και το 1881, έτος της προσάρτησης της Θεσσαλίας στο νέο Ελληνικό κράτος. Πρόκειται για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα γι’ αυτό και η μελέτη χωρίστηκε σε κεφάλαια που περιλαμβάνουν, το πρώτο, τους ναούς που χτίστηκαν και διακοσμήθηκαν πριν την εμφάνιση του έκπτωτου πατριάρχη Καλλινίκου στο Πήλιο, το δεύτερο, τους ναούς που διακοσμήθηκαν κατά τη διάρκεια της διαμονής του στη Ζαγορά (1762-1791), και το τρίτο, τους ναούς μετά το θάνατό του. Διαπιστώθηκε ότι στους κεντρικούς ενοριακούς ναούς η διακόσμηση είναι περισσότερη και επιμελέστερη, ενώ στα παρεκκλήσια, τα εξωκκλήσια ή τους κοιμητηριακούς ναούς η διακόσμηση είναι λιγότερη και περιορίζεται στα απολύτως απαραίτητα κοσμήματα/μοτίβα. Εκτός από τις διακοσμητικές πλάκες, ερευνήθηκαν και οι επιγραφές καθώς από αυτές αντλούμε πληροφορίες σχετικά με τους κτήτορες, τους κτίστες ή τους λιθογλύπτες των ναών. Έτσι, οι επιγραφές βρίσκονται συνήθως κοντά στο ύψος των ματιών, ώστε να είναι ορατές από όλους, καθώς μεταφέρουν μηνύματα σχετικά με το ναό, τους φορείς οικοδόμησης, αλλά και σπανιότερα για γεγονότα της εποχής. Από την άλλη, οι διακοσμητικές πλάκες βρίσκονται στο εξωτερικό των ναών, κυρίως στην αψίδα και στη δυτική πλευρά τους, ενώ ελάχιστος είναι ο γλυπτός διάκοσμος που υπάρχει και στο εσωτερικό των ναών. Αποφεύγονται οι διακοσμήσεις στις πλευρές των ναών που κρύβονται από ψηλούς τοίχους ή είναι κοντά σε χαράδρες και σε απότομες πλαγιές. Πιο αναλυτικά, στην πρώιμη εποχή οι επιγραφές είναι εγχάρακτες, τυπικές, συχνά ανορθόγραφες, χωρίς πνεύματα και τόνους με αναφορά μόνο στο έτος ίδρυσης του ναού, την αφιέρωση στον άγιο/αγία και το όνομα του κτήτορα ή του μάστορα. Όσον αφορά στις διακοσμητικές πλάκες που είναι ελάχιστες, τα κοσμήματα είναι λιτά, τα περισσότερα εγχάρακτα και σπανίως ανάγλυφα, χωρίς παραστατικότητα ή επιμέλεια, και περιορίζονται σε σταυρούς και φυτικά θέματα. Συχνή είναι και η επαναχρησιμοποίηση παλαιότερου υλικού, συνήθως γλυπτά της βυζαντινής περιόδου, καθώς υπάρχει η ανάγκη για σύνδεση με το ένδοξο παρελθόν. Την περίοδο που ο έκπτωτος πατριάρχης Καλλίνικος εγκαθίσταται στη Ζαγορά, οι αφιερωματικές επιγραφές εξακολουθούν να είναι τυπικές αλλά σύντομα γίνονται έμμετρες, πολύστιχες, ανάγλυφες με αναφορά όχι μόνο στο έτος ίδρυσης, τους κτήτορες ή τους μαστόρους αλλά και με επίκληση στον άγιο για μεσιτεία ώστε να προστατεύει όλους εκείνους που συνέβαλαν στην ανοικοδόμηση του ναού. Οι διακοσμητικές πλάκες πληθαίνουν, γίνονται επιμελέστερες και αποκτούν έντονη διακοσμητικότητα. Τα κοσμήματα γίνονται ανάγλυφα και απεικονίζουν δικέφαλους αετούς, δεμένους δράκοντες, κυπαρίσσια, αγγεία με ανθισμένους βλαστούς κλπ. Ιδιαίτερες είναι οι πλάκες που απεικονίζουν ομοιώματα ναών, θέμα που προτιμά ο Καλλίνικος και συχνά εμφανίζεται στους ναούς που χτίζονται με τη δική του συμβολή, αλλά και θέματα μοναδικά που δεν επαναλαμβάνονται όπως οι αστρονομικές σφαίρες και τα μανουάλια στον ναό του Αγίου Γεωργίου Ζαγοράς. Η τρίτη περίοδος, που είναι και η μεγαλύτερη, αφορά τους ναούς μετά το θάνατο του Καλλινίκου, και χωρίζεται στην περίοδο της ακμής (περίπου μέχρι το 1830), και στην περίοδο της ύφεσης (περίπου από το 1830 ως το 1881). Στην περίοδο της ακμής οι επιγραφές είναι ανάγλυφες, πολύστιχες αλλά σπανιότερα έμμετρες, ενώ οι διακοσμητικές πλάκες είναι ανάγλυφες και δεν περιορίζονται στα συνήθη κοσμήματα, αλλά φέρουν πολυπρόσωπες, αφηγηματικές και συμβολικές παραστάσεις, ακόμη και απεικονίσεις σκηνών του Δωδεκαόρτου. Επώνυμοι λιθογλύπτες της περιόδου αυτής είναι ο Μίλιος Ζουπανοπολίτης που διακοσμεί έξι ναούς και ο Θεοδόσιος από την Βράχα των Αγράφων που διακοσμεί τον ναό του Αγίου Ιωάννου Προδρόμου Μακρινίτσας. Την περίοδο της ύφεσης (μετά το 1830), οι επιγραφές γίνονται ξανά απλές, ολιγόλογες, τυπικές, ενώ οι διακοσμητικές πλάκες επαναλαμβάνουν τα απλά, συμβολικά θέματα της πρώιμης περιόδου, καθώς η πολυτέλεια και η μνημειακότητα των προηγούμενων χρόνων έχουν πλέον παρέλθει.Το υλικό που χρησιμοποιείται τόσο στις επιγραφές όσο και στις διακοσμητικές πλάκες είναι το μάρμαρο, ο ασβεστόλιθος, ο πωρόλιθος ακόμα και ο γκριζοπράσινος σχιστόλιθος. Όσον αφορά τις τεχνικές λάξευσης, χρησιμοποιούνται η εγχάρακτη, η έγγλυφη, η τεχνική της κοίλης πρισματικής γλυφής, το χαμηλό ή το έξεργο ανάγλυφο και το επιπεδόγλυφο, ενώ τις περισσότερες φορές οι τεχνικές αυτές συνυπάρχουν στο ίδιο έργο.Η έρευνα αυτή μελέτησε τη λιθογλυπτική τέχνη των εκκλησιών του Πηλίου και όχι και την κοσμική λιθογλυπτική, η οποία μένει να γίνει ώστε να πάρουμε απαντήσεις για περισσότερα ονόματα λιθογλυπτών και τα έργα τους.