Οι σκηνικές ενδείξεις από το αρχαίο δράμα έως σήμερα
Authors: Γαλάνη Μαρία-Χαρίκλεια 
Published: August 2021

Η διδακτορική διατριβή της Μαρίας-Χαρίκλειας Γαλάνη με τίτλο «Οι σκηνικές ενδείξεις από το αρχαίο δράμα έως σήμερα.» πρόκειται για μια έρευνα που εστιάζει το ενδιαφέρον της στην προσέγγιση των θεωριών που σχετίζονται με τον όρο σκηνικές οδηγίες ή διδασκαλίες. Ξεκινώντας τη μελέτη της από τη διαμάχη μεταξύ του Corneille, και του d’Aubignac, για την απαραίτητη ή μη ύπαρξη του δευτερεύοντος κειμένου καταλήγει να ερευνά σύγχρονες θεωρίες όπως για παράδειγμα του Ingarden, ο οποίος διαχωρίζει το θεατρικό κείμενο σε πρωτεύον (Haupttext) που είναι το κείμενο με προορισμό να παρουσιαστεί στη σκηνή από τους ηθοποιούς και σε δευτερεύον (Nebentext) που έχει βοηθητικό ρόλο, καθώς περιέχει πληροφορίες που δίνονται από τον ίδιο τον συγγραφέα για την πραγματοποίηση της παράστασης. Λαμβάνοντας υπόψη σε πρώτο στάδιο τις απόψεις των θεωρητικών σχετικά με τις σκηνικές οδηγίες, εσωτερικές και εξωτερικές, ερευνήθηκε η λειτουργία τους, η χρηστικότητά τους και η συμβολή τους στην εξέλιξη του θεάτρου από αιώνα σε αιώνα. Στο πρώτο κεφάλαιο που έχει τίτλο «Οι διδασκαλίες στο πρωτεύον κείμενο» ξεκινά την έρευνά της με τα έργα του Αριστοφάνη και συνεχίζει με τις τραγωδίες του Αισχύλου, του Σοφοκλή και του Ευριπίδη. Aνακαλύπτει πλήθος εσωτερικών διδασκαλιών, όπως ιστορικές, πολιτικές, κοινωνικές, νομοθετικές, διδασκαλίες που αναφέρονται στα ήθη και στα έθιμα που επικρατούν στην αρχαιότητα. Στη συνέχεια, με τη βοήθεια της θεωρίας του Pierre Larthomas σχετικά με την ταυτόχρονη σύνθεση της κίνησης και της ομιλίας, εντοπίζει ανάλογες διδασκαλίες που αποτελούν απαραίτητες συμβουλές για τους ηθοποιούς καθώς και για τους αναγνώστες στους οποίους δίνεται η ευκαιρία να συλλάβουν τις κινήσεις των ηθοποιών. Στις τραγωδίες τονίζει τις λεκτικές διδασκαλίες οι οποίες περιστρέφονται γύρω από την προσωπικότητα των ηρώων και τη ζωή τους. Διαχωρίζει τις διδασκαλίες σε περιγραφικές, μυθολογικές, διηγηματικές, ακουστικές, πρακτικές, οι οποίες αφορούν στην ενδυμασία και στη διακόσμηση της σκηνής, διακρίνει επίσης διδασκαλίες που ενημερώνουν για την αλλαγή της χροιάς της φωνής. Η ανακάλυψη των πολυάριθμων ειδών των εσωτερικών διδασκαλιών την οδηγεί στο συμπέρασμα ότι στην αρχαιότητα, οι διδασκαλίες συμβάλλουν ταυτόχρονα στην αντίληψη της πλοκής του έργου και στην περιγραφή της αναπαράστασης του. Στο δεύτερο κεφάλαιο που έχει τίτλο «Η συνέχιση της παράδοσης των εσωτερικών σκηνικών οδηγιών» η Μαρία–Χαρίκλεια Γαλάνη ερευνά κατά πόσο οι ενδο-διαλογικές οδηγίες επηρέασαν τους μεταγενέστερους θεατρικούς συγγραφείς καθώς επίσης και την εξέλιξη των διδασκαλιών. Οι εσωτερικές διδασκαλίες φαίνεται πως αποτέλεσαν το αρχέτυπο των μεταγενέστερων θεατρικών συγγραφέων. Στο Παλαμάρι του Πλαύτου που αντιπροσωπεύει τη ρωμαϊκή κωμωδία παρατηρείται μια συνύφανση διδασκαλιών της αρχαίας κωμωδίας και της τραγωδίας. Εξωτερικές διδασκαλίες δεν υφίστανται ούτε στο ρωμαϊκό θέατρο. Συνεργασία των δύο κειμένων εντοπίζεται στο Ταγκασάγκο του Ζεάμι που αντιπροσωπεύει το κλασσικό θέατρο της Ιαπωνίας. Το δευτερεύον κείμενο έχει καθαρά βοηθητικό ρόλο, καθώς περιέχει όλες τις τεχνικές διδασκαλίες που αφορούν στην παράσταση. Η πλοκή του έργου περιλαμβάνεται στο πρωτεύον κείμενο. Στα έργα του Σαίξπηρ φαίνεται καθαρά η επιρροή των αρχαίων. Αξιοσημείωτα είναι τα λεκτικά παίγνια, πρόκειται για λέξεις γεμάτες υπαινιγμούς. Χαρακτηριστικές είναι οι διευθυντικές σκηνικές οδηγίες που συνδέονται ταυτόχρονα με τις εικαστικές και τις περιγραφικές. Στο ίδιο συμπέρασμα καταλήγει μετά την μελέτη των έργων του Μολιέρου και του Μαριβό. Όλο το παίξιμο βρίσκεται στο πρωτεύον κείμενο. Οι εξω-διαλογικές διδασκαλίες είναι ελάχιστες. Στο τρίτο κεφάλαιο που έχει τίτλο «Αμφίδρομοι θεατρικοί διαλογισμοί» ανακαλύπτει τη συνεργασία των δύο κειμένων. Η μελέτη των έργων του Μπέκετ και του Ιονέσκο υποδεικνύει πως τα δύο κείμενα, πρωτεύον – δευτερεύον επικοινωνούν μεταξύ τους και δίνουν την πλήρη εικόνα της παράστασης. Στο έργο Πράξη χωρίς λόγια του Μπέκετ δεν υπάρχει καν πρωτεύον κείμενο. Όλο το έργο υπάρχει στο δευτερεύον, διότι ο συγγραφέας σκηνοθετεί, κατευθύνει μέσω των εξω-διαλογικών οδηγιών τις κινήσεις του πρωταγωνιστή ο οποίος δεν μιλά. Στο Παιχνίδι της σφαγής του Ιονέσκο το δευτερεύον κείμενο όχι μόνο υποδεικνύει την παράσταση αλλά προτείνει και εναλλακτικές σκηνοθετικές λύσεις. Η Γαλάνη προσπάθησε να αποδείξει ότι οι σκηνικές οδηγίες αποτελούν το καλύτερο μέσο προσέγγισης της μελέτης όχι μόνο των θεατρικών έργων αλλά και της ποίησης. Μελετά τη Σονάτα του σεληνόφωτος του Ρίτσου και αποδεικνύει τον πρωταγωνιστικό ρόλο των σκηνικών οδηγιών οι οποίες μετατρέπουν το ποίημα σε θεατρικό μονόλογο. Με την έρευνά της η Γαλάνη ανακαλύπτει την αξία των σκηνικών οδηγιών οι οποίες αναδεικνύουν την αξία του θεατρικού έργου και καταλήγει στο συμπέρασμα ότι πρόκειται για παραστατική γραφή, όπου ο δημιουργός μας καλεί να κάνουμε διάλογο μαζί του και να αναστήσουμε με τη φαντασία μας το έργο. Η ανακάλυψη των σκηνικών οδηγιών αναδεικνύει όλο του παιχνίδι του θεάτρου.