Ψυχοκοινωνική και σχολική ανθεκτικότητα και θυματοποίηση παιδιών σχολικής ηλικίας
Authors: Καραμπίνη Ζαχαρένια 
Published: February 2024

Η παρούσα εργασία εστιάζει στη διερεύνηση της σχέσης μεταξύ των παραγόντων που συμβάλλουν στη διαμόρφωση της ψυχικής ανθεκτικότητας, για την αποφυγή εμπλοκής σε περιστατικά εκφοβισμού/θυματοποίησης, ατόμων με και χωρίς ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες (ΕΕΑ). Μελετάται η εμπλοκή μιας σειράς ψυχοκοινωνικών ατομικών χαρακτηριστικών, σχέσεων με γονείς, φίλους, δασκάλους και την εμπλοκή στον εκφοβισμό/θυματοποίηση παιδιών με και χωρίς ΕΕΑ. Ειδικότερα μελετάει τις περίπλοκες αλληλεπιδράσεις μεταξύ της εκλαμβανόμενης ποιότητας των σχέσεων με τον πατέρα, τη μητέρας, τον εκπαιδευτικό και τον καλύτερο φίλο, της αντίληψης του εαυτού, της μοναξιάς /κοινωνικής δυσαρέσκειας και του εκφοβισμού/θυματοποίησης σε παιδιά και προεφήβους, με και χωρίς ΕΕΑ. Οι συμμετέχοντες στην έρευνα ήταν συνολικά 660 μαθητές, από τους οποίους οι 112 ήταν μαθητές διαγνωσμένοι με ΕΕΑ. Πρόκειται για Πανελλήνια Έρευνα σε μαθητές που φοιτούσαν στην Δ’ , Ε΄ και Στ’ τάξη του Δημοτικού Σχολείου. Για τη διεξαγωγή της έρευνας χορηγήθηκε «η Κλίμακα Βιωμάτων με τους συνομήλικους-Peer Experiences Questionnaire-PEQ» (των Vernberg, Jacobs, & Hershberger, 1999, μετάφραση/προσαρμογή Giovazolias et al. 2010), «η Κλίμακα Μοναξιάς και Έλλειψης Ψυχοκοινωνικής Ικανοποίησης- Loneliness and Social Dissatisfaction Scale» η οποία έχει προσαρμοστεί στην ελληνική πραγματικότητα από την Ε. Γαλανάκη (Galanaki & Kalantzi-Azzizi, 1999· Τσαλίκας, et al., 2002). Ακόμα, αξιοποιήθηκε «η Κλίμακα Γονική Αποδοχή- Απόρριψη- Parental Acceptance- Rejection Questionnaire Child Version (Child PARQ)» (Rohner & Khaleque, 2005) που έχει σταθμιστεί στην ελληνική πραγματικότητα από τους Γιοβαζολιά και Τσαούση (Tsaousis, et al., 2012), «η Κλίμακα Αποδοχή- Απόρριψη Δασκάλου- Teacher Acceptance- Rejection Questionnaire Child Version (Child TARQ)» (Rohner, 2005), «η Κλίμακα Αποδοχή-Απόρριψη του καλύτερου/ης φίλου/ης- Intimate Peer Acceptance- Rejection/ Control Questionnaire (Child IPARQ)» (Rohner, 2005a), το Ερωτηματολόγιο «ΠΑΤΕΜ ΙΙ-Πώς Αντιλαμβάνομαι Τον Εαυτό Μου» (Μακρή-Μπότσαρη, 2001), το οποίο αποτελεί την ελληνική έκδοση του ερωτηματολογίου «Self-Perception Profile for Children» (Harter, 1985). Η στατιστική ανάλυση έγινε με τη χρήση του Στατιστικού Πακέτου για τις Κοινωνικές Επιστήμες, Statistical Package for Social Sciences (SPSS, V.22.0) και χορηγήθηκε σε δύο ομάδες μαθητών, στην ομάδα μαθητών με ΕΕΑ (μαθητές με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, οι οποίοι λαμβάνουν στήριξη μέσα στο γενικό σχολείο) και στην ομάδα μαθητών χωρίς ΕΕΑ. Η Διερευνητική Ανάλυση Πολλαπλής Παλινδρόμησης (Multiple Regression Exploratory Analyses) έδειξαν δώδεκα μοντέλα για την πρόβλεψη του εκφοβισμού/θυματοποίησης. Η Επιβεβαιωτική Παραγοντική Ανάλυση (Confirmatory Factor Analysis -CFA) και η Ανάλυση Διαδρομών (Path Analysis) επαλήθευσαν τη δομή των μεταβλητών στα προτεινόμενα μοντέλα και τελικά ελέγχθηκαν τρία μοντέλα διαδρομών για παιδιά με και χωρίς ΕΕΑ, με την Αποδοχή/Απόρριψη του πατέρα και της μητέρας ως εξωγενείς μεταβλητές (PARQ) και ενδογενείς μεταβλητές που συμβάλλουν στη διαμόρφωση της Ανθεκτικότητας, όπως η Αντίληψη του Εαυτού (ΠΑΤΕΜ), Μοναξιά/Κοινωνική Δυσαρέσκεια (Loneliness and Social Dissatisfaction Scale), Αποδοχή/απόρριψη του εκπαιδευτικού (ΤARQ) και Εκφοβισμός/Θυματοποίηση (PEQ). Τα αποτελέσματα επισημαίνουν την επιρροή της εκλαμβανόμενης ποιότητας της σχέσης με τον πατέρα ως εξαιρετικά σημαντική για την διαμόρφωση των κοινωνικών σχέσεων του παιδιού και την αποφυγή εμπλοκής σε περιστατικά εκφοβισμού και θυματοποίησης, τον καταλυτικό ρόλο στη βίωση της αποδοχής της μητέρας για την ψυχοκοινωνική ανάπτυξη του παιδιού, αλλά και τον κομβικό ρόλο του καλύτερου φίλου και του εκπαιδευτικού για την αποφυγή εμπλοκής σε περιστατικά εκφοβισμού/θυματοποίησης και την επανάληψη αναβίωσης της σχέσης αποδοχής/απόρριψης γονέα-παιδιού με τον εκπαιδευτικό, ειδικά για τα παιδιά με ΕΕΑ. Επιπλέον, για τα παιδιά με ΕΕΑ παρατηρείται εντονότερη σύνδεση του εκφοβισμού/ θυματοποίησης με τη βίωση της απόρριψης του πατέρα, της μητέρας, του καλύτερου φίλου και του εκπαιδευτικού, με τα υψηλά επίπεδα μοναξιάς/κοινωνικής δυσαρέσκειας και τη χαμηλή αντίληψη του εαυτού (ως προς τη σχολική ικανότητα, τις σχέσεις με τους συνομηλίκους, την αθλητική ικανότητα, τη φυσική εμφάνιση, τη διαγωγή/συμπεριφορά, την αυτοεκτίμηση). Από την ανάλυση των 3ων Pathways, παρατηρείται ότι το παιδί με και χωρίς ΕΕΑ που παραμελείται από τη μητέρα του έχει περισσότερες πιθανότητες να θυματοποιηθεί άμεσα. Ακόμα για την αποφυγή θυματοποίησης του παιδιού, είναι σημαντικό να βιώνει τη ζεστασιάς και τη στοργή και των δύο γονιών, του εκπαιδευτικού αλλά και του καλύτερού του φίλο και να αποφεύγεται η βίωση εχθρότητας/επιθετικότητας από τους γονείς και ειδικά από τον πατέρα μιας και η ενεργητική απόρριψη του πατέρα οδηγεί άμεσα στη θυματοποίηση του παιδιού. Επιπλέον, η απουσία ζεστασιάς/στοργής του πατέρα συνδέεται άμεσα με τη θυματοποίηση των παιδιών με ΕΕΑ. Ακόμα, για τα παιδιά με και χωρίς ΕΕΑ παρατηρείται να αναβιώνεται η ίδια ποιότητα σχέσης με τον καλύτερο φίλο όπως αυτή με τον πατέρα, μιας και η ποιότητα των κοινωνικών συναναστροφών του παιδιού παρατηρείται να έχει κοινά στοιχεία με τις σχέσεις του παιδιού με τον πατέρα του, όπως τις αντιλαμβάνεται πάντα το ίδιο το παιδί. Τα αποτελέσματα της έρευνας επικροτούν την ανάγκη εμπλουτισμού των εκπαιδευτικών προγραμμάτων με προγράμματα πρόληψης και παρέμβασης για τον Εκφοβισμό και τη Θυματοποίηση, τα οποία να εστιάζουν στην ενίσχυση της ψυχικής ανθεκτικότητας των παιδιών, δίνοντας έμφαση στην πατρότητα, στην ύπαρξη ισχυρού κοινωνικού δικτύου και στον σημαντικό ρόλο του εκπαιδευτικού.