MÜCÂDELE SURESİ 3. ÂYETTE GEÇEN “ثم يعودون لما قالوا” BAĞLAMINDA ZIHÂR AHKÂMI
Authors: ATAN Ömer Faruk 
Published: June 2023

Câhiliye döneminde birçok boşama türü olup, bunlardan biri zıhâr uygulamasıydı. Erkeğin hanımını kendisine haram kılmak gayesiyle evlenmesi haram olan bir kadına benzetmesi şeklinde tanımlanan zıhâr, toplumda bilinen/yaygın bir boşama şekliydi. Câhiliye Araplarında hanımını annesinin sırtına benzetmek suretiyle kendisine haram kılarak boşadığı bu şekildeki uygulama, Kur’ân’ın âyetlerine de konu olmuştur. Zıhârla ilgili hükümler, Ahzâb suresinde bir ve Mücâdele suresinde üç olmak üzere toplam dört âyette geçmektedir. İki surede bahsi geçen bu kavrama âyetler, yeni hükümler terettüp ederek buna yönelik haklar getirmiştir. Nüzul sırasına göre önce inen Ahzâb suresinin ilgili âyetinde insanlarla olan ilişkiler bağlamında zıhâr zikredilmiştir. Âyette “insanın içinde iki gönül” olmadığı vurgusu yapılarak, birbirine tezat iki farklı tavrın sergilenmemesi gerektiği ifade edilmiştir. Eşler ve evlatlıklara karşı ilişki konu edinilerek bu ikilemli davranış eleştirilmiştir. Toplumda yaygın olan hanıma anne yakıştırması ve evlatlığın öz çocuğu olduğu algısı şeklindeki bu iki ilişki âyetin gündemine taşınmıştır. Zıhâr yaparak eşini annesine benzetse de bunun bir gerçekliliğinin olmadığı, asıl annesinin kendini doğuran kadın olduğu belirtilerek bu algının kırılması hedeflenmiştir. Ayrıca koruma gayesi veya hizmetinden yararlanılan evlatlığın hukukî statü açısından öz çocuğu (gibi) olmadığı zikredilerek, daha sonra inecek olan âyetlere zemin hazırlanmıştır. Daha sonra inen Mücâdele suresindeki zıhâr ile ilgili âyetlerde, bu husus fıkhî açıdan detaylandırılmış ve buna dair cezaî müeyyideler zikredilmiştir. Konuyla ilgili ilk âyette kendisini doğuran kadının sadece annesi olduğu, eşini annesine benzetmesiyle bir mahremiyet oluşmadığından bunun bir gerçekliğinin olmadığı tekrar vurgulanmıştır. Âyet, hukuk-ahlâk ilişkisini dikkate alarak bu üslubun dinen uygun olmadığını belirtilmekle beraber, bunun hukuken bir karşılığının olduğunu belirtmiştir. Dönemim mevcut uygulamasında olduğu gibi İslam’da da zıhâr, bir boşanma şekli olarak kabul edilmiştir. Devamındaki iki âyette ise bununla ilgili yeni bir hukukî düzenleme getirilerek, buna dair çözümler sunulmuştur. Böylece Câhiliye’de ebedi olarak haram kabul edildiği için geri dönüşü mümkün olmayan bir işlem iken Kur’ân, ona yeni bir kimlik kazandırmıştır. Buna göre zıhâr, boşanmayla sonuçlanabileceği gibi, keffâret seçenekleriyle de aile birliği sağlanabilecektir. Böylelikle sıralama dikkate alınarak köle azadı, iki ay peş peşe oruç tutma ve altmış miskini doyurma şeklindeki cezaî yaptırımlarının yerine getirilme zorunluluğu buyurulmuştur. Bu şekilde malî ve bedenî keffâretlerle çözüm getirilmiş ve evliliğin devam ettirilmesi yönünde adımlar sıralanmıştır. Bu hususlarla ilgili detaylar fukahâ tarafından değerlendirilmiş ve buna yönelik zıhâr ahkâmı belirlenmiştir. Diğer ferî meselelerde olduğu gibi fakihlerin ittifak halinde olduğu konular olmakla beraber, birçok mevzuda ihtilaf ettikleri müşahede edilmiştir. Bu iki sureyi dikkate alarak çalışmamızın birinci bölümünde zıhâr kavramının nasslara konu olması ve ahkâmı ile ilgili genel bilgiler verilmiştir. İkinci kısmında ise Mücâdele suresinin üçüncü âyetinin fıkhî yönü, tefsir geleneği çerçevesinde değerlendirilmiştir. Kendisinden önce ve sonraki âyetlerle ilintili bir şekilde ihtiva ettiği zıhâr hükümleri tahlil edilmiştir. Özel olarak da bu âyette geçen “ثم يعودون لما قالوا” bağlamında ilgili yorumlar ve bunun fıkhî hükümlere etkisi değerlendirilmiştir. Âyetlerin sıralaması, kelimelerin dizilişi ve beraberinde kullanılan edatlar dikkate alınarak ahkâm boyutu analiz edilmiştir. Bu bilgiler ışığında Mücâdele suresinin üçüncü âyeti yeni bir bakış açısıyla yorumlamaya ve bununla ilgili fıkhî tahliller yapılmaya çalışılmıştır.