Το κίνημα των Νεοτούρκων και οι επιπτώσεις του στις ελληνικές κοινότητες της οθωμανικής αυτοκρατορίας (1908-1922)
Authors: Φιλιππίδου Ανθούλα 
Published: August 2021

Το θέμα της εργασίας αυτής εντάσσεται στην προβληματική του Νεοτουρκικού κινήματος και τις επιπτώσεις του στις ελληνικές κοινότητες. Το Νεοτουρκικό κίνημα του 1908 και η άνοδος των Νεότουρκων στην εξουσία, όπως αποδείχτηκε, είχαν καθοριστικές αλλά και καταστροφικές επιπτώσεις στο οθωμανικό κράτος και τις χριστιανικές κοινότητες.Η Οθωμανική Αυτοκρατορία ήταν ένα πολυεθνικό μόρφωμα με μεικτό πληθυσμό, που είχε γλωσσικές και θρησκευτικές διαφορές. Ο Οθωμανισμός ήταν η ιδεολογία που συνείχε το μεταρρυθμιστικό κίνημα Τανζιμάτ, ως προσπάθεια συμφιλίωσης των επιμέρους λαών της αυτοκρατορίας με διαφορετικά συμφέροντα, στο πλαίσιο ενός κοινοβουλευτικού συστήματος. Με τις μεταρρυθμίσεις του 1839 και αργότερα του 1856 όλοι οι πολίτες της αυτοκρατορίας, ανεξαρτήτως θρησκείας και έθνους, θα γίνονταν νομικά ισότιμοι πολίτες του ενός και μοναδικού κράτους. Ειδικά με τις εξαγγελίες των μεταρρυθμίσεων του 1856 προσπάθησαν να αναδιοργανώσουν τις θρησκευτικές κοινότητες-μιλλέτ που αποτελούσαν την παραδοσιακή οθωμανική κοινωνία. Ο εκσυγχρονισμός των κοινοτήτων είχε ως συνέπεια τον περιορισμό των αρμοδιοτήτων του κλήρου.Οι Νεότουρκοι μετά το κίνημά του 1908 προσπάθησαν να αντικαταστήσουν τις παλαιές κοινότητες, που είχαν ως βάση τη θρησκεία (millet) από ένα κοσμικό και με δημοκρατικές διαδικασίες εδαφικά νομιμοποιημένο κράτος. Οι πρώτοι νόμοι που ψήφισαν οι Νεότουρκοι καθώς και τα πρώτα μέτρα που πήραν, όπως το σύνταγμα, οδηγούσαν προς την απόφαση της ομοιογενοποίησης του χώρου, ενώ οι ίδιοι με συνεχείς δηλώσεις τους καταφέρονταν κατά των προνομίων των εθνοτήτων και προσπαθούσαν να προβάλουν την ιδέα ενός νέου τουρκικού έθνους. Ειδικά η απώλεια των βαλκανικών εδαφών οδήγησε σε πολιτική και ιδεολογική ριζοσπαστικοποίηση της ¨¨οθωμανικής ¨¨ εξουσίας. Η πολιτική που πρέσβευαν, από το 1913 και μετά, προσδιοριζόταν ιδεολογικά από το τρίπτυχο ¨¨Εκδυτικισμός, Ισλαμισμός, Τουρκισμός¨¨ και η στρατηγική τους ήταν η «σωτηρία του έθνους». Η Οθωμανική Αυτοκρατορία συμμετείχε στον Α Παγκόσμιο Πόλεμο στο πλευρό των Γερμανών και εφάρμοσε το ¨¨Νέο Εθνικό Πρόγραμμα. Μετά τη λήξη του Πολέμου οι Οθωμανοί συνθηκολόγησαν και υπέγραψαν ανακωχή στο Μούδρο το 1918 με τις Ευρωπαϊκές Δυνάμεις. Αμέσως συγκροτήθηκαν οι Εθνικιστικές Δυνάμεις υπό την ηγεσία του Κεμάλ. Το 1922 υπέγραψαν την ανακωχή των Μουδανιών μετά τη θετική έκβαση του απελευθερωτικού αγώνα. Λίγο αργότερα συμφωνήθηκε να ξεκινήσουν στη Λωζάννη οι εργασίες για την τελική συνθήκη ειρήνης μεταξύ των συμβαλλομένων κρατών. Στις 25 Αυγούστου του 1923 με την επικύρωση της Συνθήκης άνοιξε ο δρόμος της επίσημης εξόδου των Ελλήνων από την Μικρά Ασία. Οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης δεν εξαναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις εστίες τους. Το ζήτημα του Πατριαρχείου , διευθετήθηκε και ο σημαντικότερος θεσμός των απανταχού Ορθοδόξων παρέμεινε στη θέση, χάνοντας βέβαια όλα τα πολιτικά του προνόμια. Περιορίστηκε πλέον στον πνευματικό του ρόλο. Εν κατακλείδι, η έξοδος των Ελλήνων από τη Μικρά Ασία ήταν ένα πλήγμα για τον ελληνισμό, ίσως βαρύτερο από αυτό της άλωσης, επειδή τότε, διακόπηκε η πολιτική κυριαρχία των Ελλήνων στην περιοχή και πέρασε στους Οθωμανούς, ενώ τώρα εξαφανιζόταν η από αιώνων φυσική τους παρουσία.