Ο Λόγος περί μετανάστευσης στον χώρο των εκπαιδευτικών
Authors: Τζισλής Ευάγγελος 
Published: February 2023

Αντικείμενο της παρούσας διατριβής αποτελεί ο λόγος περί μετανάστευσης στον χώρο των εκπαιδευτικών της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης και των φοιτητών παιδαγωγικών τμημάτων. Στόχος του ερευνητικού μέρους είναι να ανιχνευθεί η κατασκευή ταυτοτήτων μέσα στον λόγο των εκπαιδευτικών της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης και των φοιτητών παιδαγωγικών σχολών.Ο λόγος περί μετανάστευσης αποτελεί για τη δική μας οπτική, ένα πεδίο μέσα στο οποίο συχνά κατασκευάζονται ρητά ή υπόρρητα ταυτότητες, καθώς η θεματολογία περιστρέφεται γύρω από «συστατικά» των ταυτοτήτων, όπως η κουλτούρα, το θρήσκευμα, η γλώσσα κ.ο.κ. Η διατριβή εστιάζει στο πώς το ζήτημα της εκπαίδευσης των αλλοδαπών συνδέεται με συγκεκριμένα ρητορικά διλήμματα που συγκροτούνται στο λόγο των συμμετεχόντων, πώς κατασκευάζουν την ταυτότητα τους οι συμμετέχοντες, σε αντιδιαστολή με την ταυτότητα των μεταναστών και πώς μιλούν για την προκατάληψη. Η έρευνα εντάσσεται στο πεδίο της κοινωνικής ψυχολογίας και εφαρμόζει τη μεθοδολογική προσέγγιση της ανάλυσης λόγου. Η ανάλυση λόγου δεν αντιμετωπίζει τον λόγο των ανθρώπων ως συνεκτικό, και ως εκ τούτου δεν προσδοκά να εντοπίσει πάγιες στάσεις ή διαθέσεις μέσα από την εξέταση των απόψεων που εκφέρονται, αλλά επικεντρώνεται κυρίως στο πώς δομούνται και αντιπαραβάλλονται κάποιες κατηγορίες ταυτότητας μέσα από πολύπλοκες γλωσσικές συνθέσεις, που είναι εν δυνάμει αντιθετικές. Σημαντικό κομμάτι αυτής της κατασκευής είναι, σύμφωνα με τους ερευνητές της Ανάλυσης Λόγου, η παραγωγή εκδοχών της ταυτότητας και της μετάβασης από την στατική περιγραφή στη νοηματοδότηση κάποιων αποδιδόμενων γνωρισμάτων (Potter & Wetherell, 2009). Όσον αφορά το πλαίσιο της μελέτης, τα προαναφερόμενα διερευνώνται σε συνάρτηση με τις εξελίξεις και την εικόνα του μεταναστευτικού ζητήματος στην Ελλάδα, όπως αυτή προκύπτει από τον λόγο μελών της εκπαιδευτικής κοινότητας. Πρόκειται για ένα ζήτημα που απασχολεί τα μέσα ενημέρωσης και κατά συνέπεια είναι δημοφιλές και στις καθημερινές συζητήσεις των πολιτών. Επίσης, έχουν γραφτεί αρκετές επιστημονικές εργασίες και υπάρχει μεγάλη βιβλιογραφία που σχετίζεται με διάφορες πτυχές του μεταναστευτικού (βλ.Ζωγραφάκης κ.ά., 2009. Φίγγου, 2010. Τριανταφυλλίδου, 2012. Σαπουντζής, 2013). Ως θέμα του δημόσιου διαλόγου έχει ιδεολογικές προεκτάσεις και όπως επιδιώκεται να αναδειχθεί έχει επιφέρει κατά διαστήματα ένα είδος διχασμού της περιγραφόμενης ως κοινής γνώμης.Για τη διεξαγωγή της έρευνας μαγνητοφωνήθηκαν τριάντα έξι ημιδομημένες συνεντεύξεις με εν ενεργεία δασκάλους και φοιτητές παιδαγωγικών τμημάτων, που εργάζονται ή σπουδάζουν στις πόλεις της Θεσσαλονίκης και της Αλεξανδρούπολης. Η εστίαση στον λόγο της εκπαιδευτικής κοινότητας περί μετανάστευσης έγινε με βάση το σκεπτικό πώς το εκπαιδευτικό σύστημα αποτελεί βασικό πυλώνα ένταξης και κοινωνικοποίησης και κυρίαρχο ρόλο μέσα σε αυτό έχουν οι εκπαιδευτικοί. Στη συνέχεια πραγματοποιήθηκε απομαγνητοφώνηση και κωδικοποίηση όλων των συνεντεύξεων, για να ακολουθήσει η κατηγοριοποίηση και ανάλυση των αποσπασμάτων. Η κατηγοριοποίηση ανά κεφάλαιο βασίστηκε στις θεματικές κατηγορίες και σε υποενότητες με βάση τα θεματικά μοτίβα ή της γραμμές επιχειρηματολογίας που εντοπίστηκαν σε αυτά. Το αναλυτικό μέρος διαιρέθηκε σε τέσσερα κεφάλαια. Ανιχνεύοντας την ερμηνεία των όρων που την απασχολούν, η προκείμενη εργασία κατέληξε σε αρκετές περιπτώσεις, στις ίδιες διαπιστώσεις με υπάρχοντα σημαντικά έργα. Για παράδειγμα διαπιστώθηκε πως οι άνθρωποι μπορεί να παραδέχονται την ύπαρξη της προκατάληψης, αλλά να την παρουσιάζουν ως λογικό αποτέλεσμα των συνθηκών (βλ. Xenitidou & Sapountzis, 2018) ή σε άλλες περιπτώσεις, οποιαδήποτε αρνητική κρίση προκύπτει ως αποτέλεσμα «λογικών διεργασιών» παύει να χαρακηρίζεται προκατάληψη (βλ. Billig κ.α., 1988). Επίσης, καταγράφηκε η πίστη σε μια ανώτερη πολιτιστική ταυτότητα που εντάσσεται στη Δύση (βλ. Φραγκουδάκη & Δραγώνα, 1997, Bozatzis, 1999). Επίσης εντοπίστηκαν και κάποια νέα δεδομένα, καθώς διαπιστώθηκε λ.χ. πως οι φοιτητές θεωρούν ως κύριους υπαίτιους της προκατάληψης στο σχολικό περιβάλλον, τους δασκάλους, ενώ οι δάσκαλοι αποδίδουν την κύρια ευθύνη στους γονείς των μαθητών. Την ίδια στιγμή η οικονομική κρίση αποτέλεσε για πολλούς ερωτώμενους έναν παράγοντα που δικαιολογεί την απροθυμία της ελληνικής κοινωνίας να ενσωματώσει ανθρώπους που προέρχονται από άλλες χώρες. Σε αυτές τις περιπτώσεις τονίστηκε η διαφορά του τώρα με το πριν, με την έννοια ότι οι μετανάστες ήταν παλιότερα χρήσιμοι και σε γενικές γραμμές καλοδεχούμενοι. Τέλος, όσον αφορά την ένταξη, παρά τον λόγο περί πολιτισμικής ασυμβατότητας, όταν η συζήτηση αφορούσε το γενικότερο κοινωνικό πλαίσιο (βλ. Sniderman, 2004, Kouki & Triantafyllidou, 2012), στο σχολικό περιβάλλον η ενσωμάτωση ταυτίστηκε σε σημαντικό βαθμό με την διάθεση των μεταναστών και την πρόσκτηση της ελληνικής γλώσσας.