Hicrî 5. Asır Şiî - Uṣûlî Âlimlere Göre Gaybet Döneminde İmamın Yetkilerinin Ulemâya Geçiş Süreci
Authors: KARTALOĞLU Habib 
Published: June 2019

İmâmiyye, nass ve tayin merkezli bir imamet nazariyesi inşa etmekte ve
imamın dinî ve dünyevî bütün yetkileri kendisinde toplayan kişi olduğunu kabul
etmektedir. İmâmın yetkileri arasında ḥadleri uygulamak, zekât ve ḫumusu
toplamak, adaleti sağlamak ve cihad ilan etmek gibi dinî, sosyal ve siyasî
görevler bulunmaktadır. İmâma ait bu görevlerin yerine getirilebilmesi için
bizzat imamın veya nâibinin işin başında olması gerekir. İmâmla irtibatın
tamamen kesildiği gaybet-i kübrâ’nın (329/941---) başlamasıyla İmâmiyye
taraftarları, imamın varlığıyla irtibatlandırılan bu görev ve yetkilerin yerine
getirilip getirilemeyeceği meselesinde bir belirsizlik yaşamışlardır. Şiî
ulemâ, bu kargaşa ortamında oluşan boşluğu doldurmak ve toplum içerisindeki
muhtemel dağılmaları önlemek amacıyla faaliyet alanlarını genişleterek imamın
görevlerini üstlenmeye başlamışlardır. Başlangıç itibariyle dinî alanla sınırlı
olan bu yetki devrinin kapsamı, süreç içerisinde tedrîcen genişletilmiştir.
Uzun bir zamanı kapsayan bu yetki devrinin belirli dönemler halinde ele
alınması gerekir. Bu çalışmada konu, hicrî beşinci asırda yaşayan âlimler
ekseninde ele alınmaktadır. Makalede Şeyḫ Müfîd sonrası dönemde Uṣûlî
düşüncenin sistemleşmesinde pay sahibi olan âlimlerin, fakîhin otoritesinin
genişletilmesi veya daraltılması problemi bağlamında imamın yetkileri
dâhilindeki konuları nasıl ele aldığı ortaya konulmaktadır.

Özet: Hz. Peygamber’den sonra
Müslümanların siyaseten farklılaşmalarına yol açan imâmet/ḫilafet meselesinde
İmâmiyye, nass ve tayini esas alan bir imâmet nazariyesi inşa etmektedir. Bu
nazariye’ye göre nass ve tayin dışında ismet, ilim, şecaat, efdâliyet gibi
şahsî niteliklerin bulunması gereken imamlar, Hz. Ali, Hasan, Hüseyin ve
Hüseyin’in neslinden gelen dokuz kişidir. Hz. Peygamber’den sonra onun yerine
geçen imam, dinî ve siyasî bütün yetkilerin kendisinde toplanan kişidir. İmâmın
görevleri arasında ḥadleri uygulamak, zekât ve ḫumusu toplamak, adaleti
sağlamak ve cihad ilan etmek gibi görevler bulunmaktadır. İmâmiyye’ye göre bu görev
ve yetkilerin yerine getirilebilmesi için toplum üzerinde mutlak otorite sahibi
imâmın veya onun tarafından atanan kişinin bizzat işin başında olması gerekir.

On ikinci imâmın gâib olduğunu ve bir gün dönerek yeryüzünde adaleti
yeniden tesis edeceğini kabul eden İmâmiyye taraftarları, gaybet döneminde
itikâdi meseleler yanı sıra bizzat imâmın varlığı ile irtibatlandırılan
konuların çözümünde çeşitli sorunlarla yüzleşmek zorunda kaldılar. Özellikle de
imâmla irtibatın tamamen kesildiği gaybet-i kübrâ (329/941---) döneminde
İmâmiyye mensupları, imâmın varlığıyla irtibatlandırılan görevlerin yerine
getirilmesinde bir belirsizlik yaşadı. Mezhep mensuplarının belirsizlik ve kaos
yaşamalarındaki muhtemel sebep, gaybet döneminde imâma ait görev ve yetkilerin
nasıl yerine getirileceğine dair bir haberin olmamasıdır. Her ne kadar ḫumus
özelinde ifade etmiş olsa da Şeyḫ Müfîd bu hususa dikkat çekmektedir.

Şiî ulemâ, bu belirsizlik ortamında oluşan boşluğu doldurmak ve toplum
içerisindeki muhtemel dağılmaları önlemek amacıyla ön plana çıkmışlardır.
Onlar, on ikinci imâmdan gelen bir tevḳi‘ye atıfta bulunarak toplum üzerindeki
etkinlik alanlarını genişletmişler ve imâmın yokluğunda ona ait görevlerin
kendileri tarafından yerine getirilebileceğini iddia etmektedirler. Başlangıç
itibariyle dinî alanla sınırlı olan bu yetki devrinin kapsamı, bazı âlimlerim
katkılarıyla tedrîcen genişletildi. “Velâyet-i fakîh” teorisinin
uygulanmasıyla da en geniş boyuta ulaştı. Günümüze kadar devam eden bu uzun
zaman diliminde Şerîf el-Murtażâ ve öğrencilerin yaşadığı dönem, günümüze kadar
devam eden bu sürecin başlangıç dönemi olarak nitelendirilmesi mümkündür. Şerîf
el-Murtażâ ve öğrencilerinin yaşadığı hicrî beşinci asırda, imâma ait
yetkilerin ulemâ tarafından üstlenilmesi daha çok dinî alanla sınırlıdır. Bu
makalede Şeyḫ Müfîd sonrası dönemde Uṣûlî düşüncenin sistemleşmesinde pay
sahibi olan âlimlerin imâmın yetkileri arasındaki konuları nasıl ele aldıkları
ve ne ölçüde İmâmî fakîhe referans gösterdikleri ortaya konulmaktadır.

İmâma ait yetkilerin kullanımında Şerîf el-Murtażâ ve öğrencileri, bazen
ihtiyatlı ve temkinli bir tavır sergilemişlerdir. Bununla birlikte onlar,
gaybet döneminde ortaya çıkan belirsizliğin ortadan kaldırılmasında fakîhin
rolüne işaret etmektedirler. Nitekim gaybet döneminde imâmın yetkileri
arasındaki ḫumusun toplanıp dağıtılmasında Şeyḫ Ṭûsî ve Ḳâḍî İbnü’l-Berrâc,
önemli katkılar sunmuşlardır. Ancak daha da önemli bir adım, Sellâr ed-Deylemî
tarafından atılmıştır. O, gaybet döneminde ḫumusu bir lütuf olarak kabul
etmekte ve imâmın paylarını da kapsayacak şekilde onun kullanımına müsaade
etmektedir. Zekât konusunda ise onlar, daha açık ifadelerle fakîhin konumuna
işaret eden görüşler ileri sürmektedirler. Hatta İbnü’l-Berrâc, imâm ve
nâibinin olmadığında verilecek yerleri daha iyi bildikleri gerekçesiyle zekâtı
fakîhlere vermenin vâcib olduğunu iddia etmektedir. Dolayısıyla onlar, imâmın
ve nâibinin olmadığı veya ona ulaşma imkânın bulunmadığı durumlarda, zekâtın
toplanıp dağıtılmasında fakîhi adres göstererek daha erken bir dönemde bir
çözüm üretmişlerdir.

İmâmın toplum üzerindeki en etkin görevlerinden birisi olan Cuma namazı
meselesinde ise Şerîf el-Murtażâ ve öğrencileri, imâmın veya onun tayin ettiği
kişinin bulunmasını cumanın sıhhat şartları arasında saymışlardır. el-Ḥalebî bu
şarta ilave olarak gerekli şartları taşıyan bir kişinin olmasını da cumanın
sıhhat şartı olduğunu kabul etmektedir. el-Ḥalebî’nin bu açılımı, hem gaybet
döneminde Cuma namazı ile ilgili karşılaşılan problemin çözümüne hem de imâmın
dinî ve siyasî yetkisinin fakîh tarafından devralınmasına önemli bir katkıdır.
Bununla birlikte Şerîf el-Murtażâ’nın bir diğer öğrencisi Sellâr, gerekli
şartlar oluştuğunda fakîhin Cuma namazını kıldırabileceği görüşüne karşı
çıkmaktadır. Sellar’ın bu yaklaşımı mezhep içerisinde gaybet döneminde Cuma
namazı kılmanın haram olduğu şeklindeki görüşlere zemin hazırladığı
söylenebilir.

Gaybet döneminde ḥadlerin uygulanması konusunda ise Şerîf el-Murtażâ ve
öğrencileri, genel olarak ihtiyatlı bir tutum sergilemektedirler. Onlar,
insanlara ḥad cezalarının uygulanabilmesi için imâmın mevcut olması gerektiğini
ileri sürmektedirler. Bununla birlikte gaybet döneminde ḥadlerin uygulanmasıyla
ilgili belirsizliğin ortadan kaldırılmasına yönelik en önemli adım, Şeyh Tûsî
tarafından atılmıştır. O, imâmların Şiî fakîhlerine cezâ hukukunu uygulamaya
izin verdiklerini söylemektedir. Bu konuya ilave olarak Şiî ulemânın tartıştığı
bir diğer konu da gaybet döneminde mevcut yönetimlerde görev almak zorunda
kalan bir kişinin bu cezaları uygulayıp uygulayamayacağıdır. Şerîf el-Murtażâ,
bu problemin çözümüne yönelik Mes’ele fi’l-‘amel me‘a’s-sulṭân başlıklı
bir risâle kaleme almıştır. O, mevcut yönetimlerde görev üstlenmenin
niteliğini, kişinin icra edeceği fiil ve üstlendiği sorumluluğu yerine getirip
getiremeyeceğine göre sınıflandırmıştır. Şerîf el-Murtażâ’nın öğrencileri de
mevcut siyasî otoritelerde görev alma konusunda hocalarının uzlaşmacı tutumunu
devam ettirmişlerdir.

Son tahlilde imâma ait görevlerin nasıl ve kimler tarafından yerine
getirileceği probleminin çözümünde Şerîf el-Murtażâ ve öğrencilerinin
katkıları, daha sonraki dönemlerde fakîhin otoritesinin pekişmesine ve nihâi
olarak bir fakîhin imâmın siyasî yetkilerini de kullanabilecek konuma gelmesine
zemin hazırlamıştır. Hatta Şerîf el-Murtażâ’nın mevcut yönetimlerde görev
üstlenme konusundaki açılımı, daha sonraki dönemlerde otoritelerle ilişki
kurmak isteyen ulemâ için bir çıkış yolu olmuştur.