Tiempografía en São Pedro da Afurada
Authors: Γέροντα Αντιγόνη 
Published: February 2022

Η παρούσα διατριβή βασίζεται στην υπόθεση ότι η επίδραση ενός αρχιτεκτονικού έργου αποτυπώνεται όχι μόνο στην οργάνωση του χώρου και κατ' επέκταση στις κοινωνικές σχέσεις που εδραιώνονται σε αυτόν, αλλά κυρίως στη δομή, τη διαχείριση και τη διάθεση του χρόνου στην καθημερινή ζωή. Σήμερα, η ολοένα και πιο κατακερματισμένη και εμπορευματοποιημένη αντίληψη του χρόνου επηρεάζεται βαθιά από τη ρητορική και τις απαιτήσεις της καπιταλιστικής οικονομίας. Οι συνέπειες αυτής της συνθήκης γίνονται αισθητές ακόμη και στις πιο απλές πρακτικές που συνδέουν την αρχιτεκτονική με τον άνθρωπο, στο ίδιο το κατοικείν. Παρόμοιες επιπτώσεις συναντώνται στην κλίμακα των γειτονιών, καθώς και σε αυτήν των σύγχρονων πόλεων (μητροπόλεις, έξυπνες πόλεις, βιώσιμες πόλεις κ.λπ.), στις οποίες εκτυλίσσονται σύνθετες και ανταγωνιστικές δυναμικές. Στο όνομα της ανάπτυξης και της προόδου, οι πολεοδομικές στρατηγικές που εφαρμόζονται στα αστικά κέντρα, στις περιφέρειές τους αλλά και –στην προκειμένη περίπτωσή μελέτης– στα θαλάσσια μέτωπα, προωθούν μια ομογενοποιητική αισθητική του τοπικού που πηγάζει από το σφετερισμό φυσικών και ιστορικών ζωνών με σκοπό τη μετατροπή τους σε κερδοφόρα οικόπεδα. Αποτέλεσμα αυτών των αστικών αναπλάσεων είναι οι χωρικοί και κοινωνικοί διαχωρισμοί που αμβλύνοντας την ανισότητα και τις συγκρούσεις. Σε αυτό το πλαίσιο, η έρευνα επιδιώκει να καταγράψει τον τρόπο που ο χρόνος επενδύεται, αξιοποιείται και μεταφράζεται στις πρακτικές που συνθέτουν την αρχιτεκτονική εμπειρία. Ως εργαλείο συστηματικής παρατήρησης και ανάλυσης της κοινωνικο-χωρικής δομής της υπό μελέτη κοινότητας, υιοθετείται η εθνογραφική μέθοδος μέσω της συμμετοχικής παρατήρησης και της καταγραφής ατομικών και συλλογικών προφορικών ιστοριών. Ειδικότερα, εισάγεται η έννοια «tiempografia», η οποία προτείνει μια ανάλυση του τόπου με βάση χρονικές παραμέτρους. Αποτελεί μια τεχνική που είναι συμπληρωματική της καταστασιακής ψυχογεωγραφίας και επιδιώκει να αναδείξει τη σημασία της φυσικής παρουσίας in situ ως απαραίτητη προϋπόθεση για την ανασύνθεση των στιγμών του παρελθόντος που διαμορφώνουν τη μνήμη του σήμερα. Παράλληλα, μέσω αυτής της μεθόδου επιχειρείται η κατανόηση και η ερμηνεία των αλλαγών που συντελούνται και προσδιορίζουν/καθορίζουν την κατασκευή των τόπων, των καταστάσεων και των σχέσεων, επιτρέποντας τη συνέχιση των ρυθμών της κοινοτικής και συλλογικής ζωής. Η μελέτη επικεντρώνεται στην Afurada, ένα ψαροχώρι στις εκβολές του ποταμού Douro (Πορτογαλία), τη στιγμή που υφίσταται μια διαδικασία αστικής μεταμόρφωσης, η οποία απειλεί τις συνήθειες, τους ρυθμούς και τις πρακτικές της κοινοτικής ζωής. Η ιδιαιτερότητα αυτής της περίπτωσης μελέτης έγκειται στο γεγονός ότι, εξαιτίας των συνεχών αλλαγών που παρατηρούνται στον τόπο, υπάρχουν ορισμένες μορφές αντίστασης που σχετίζονται με την καθημερινή χρήση του χρόνου και του χώρου, χωρίς απαραίτητα να συνδέονται με μια συνειδητή πράξη ή στάση διεκδίκησης. Συνεπώς, στο βαθμό που εξακολουθούν να υπάρχουν άτομα, ομάδες και κοινότητες που αντιστέκονται στις πολιτικές «αναβάθμισης» που εντείνουν τους διαχωρισμούς και αλλοιώνουν τη φυσιογνωμία του τόπου, η παρούσα διατριβή επιχειρεί να διακρίνει τους τρόπους συλλογικής δράσης και μάθησης που πηγάζουν από την πρακτική της καθημερινής ζωής. Παρά τις ιδιαιτερότητες της κάθε περίπτωσης μελέτης, η παρούσα έρευνα έχει ως στόχο να αποτελέσει ένα παράδειγμα που συμβάλλει στην ανατροπή του κυρίαρχου λόγου που οδηγεί στην επισφάλεια της κατοίκησης και στην επικείμενη εξαφάνιση των λαϊκών παράκτιων κοινοτήτων.