Επιδημιολογική, κλινική, γενετική μελέτη ασθενών με φλεγμονώδη πάθηση των εντέρων και λειτουργική ανίχνευση ενδοκυττάριων μηχανισμών της νόσου σε πειραματικά πρότυπα
Authors: Φίλης Γρηγόριος 
Published: August 2021

Η Ιδιοπαθής Φλεγμονώδης Πάθηση των Εντέρων (ΙΦΠΕ) αποτελεί μια κοινή αιτία νοσηρότητας του γαστρεντερικού συστήματος στον προηγμένο κόσμο. Διακρίνεται σε Ελκώδη κολίτιδα (ΕΚ) και νόσο του Crohn (NC). Ο συνδυασμένος επιπολασμός αυτών των δύο παθήσεων προσεγγίζει τους 400 ασθενείς ανά 100.000 πληθυσμού σε ορισμένες περιοχές του κόσμου. Σήμερα είναι κοινώς αποδεκτό ότι η ΙΦΠΕ είναι το αποτέλεσμα μιας μη οργανωμένης και συνεχούς ενεργοποίησης του ανοσολογικού συστήματος του βλεννογόνου που καθορίζεται από την φυσιολογική εντερική χλωρίδα. Αυτή η μη οργανωμένη απάντηση μπορεί να διευκολυνθεί (α) από εγγενείς βλάβες στο μηχανισμό φραγμού και άμυνας του εντερικού επιθηλίου και/ή (β) από διαταραχές του ανοσολογικού συστήματος. Η νόσος Crohn μπορεί να συμπεριλάβει οποιοδήποτε τμήμα του γαστρεντερικού σωλήνα, όμως πιο συχνά προσβάλλει την ειλεοτυφλική περιοχή. Η εντερική φλεγμονή είναι διατοιχωματική και κατά τόπους. Μπορεί να περιέχει κοκκιώματα ή να συνδυάζεται με εντερικά ή περιεδρικά συρίγγια. Σε αντίθεση, στην ελκώδη κολίτιδα η φλεγμονή είναι συνεχής και περιορίζεται στη βλεννογόνια στοιβάδα του ορθού ή του λοιπού παχέος εντέρου και δεν παρατηρούνται συρίγγια ή κοκκιώματα. Η ακριβής αιτιολογία της ΙΦΠΕ παραμένει άγνωστη. Πολλές κλινικές και επιδημιολογικές παρατηρήσεις υποστηρίζουν την τρέχουσα άποψη ότι η ΙΦΠΕ είναι μια οικογένεια ετερογενών παθήσεων που οφείλονται σε πολυπλοκότητα κληρονομηθέντων γενετικών παραγόντων. Πιο συγκεκριμένα, ισχυρές γενετικές διασυνδέσεις έχουν υποστηριχθεί για την νόσο του Crohn μετά από ανάλυση μη τυχαίας σύνδεσης (linkage analysis) ενώ η συστηματική μελέτη των ανωτέρω γενετικών θέσεων, ιδίως του IBD1 (16p12-q13), αναδεικνύει έναν αριθμό υποψηφίων γονιδίων το πιο σημαντικό από τα οποία που συνδέεται με τη νόσο είναι το γονίδιο NOD2/CARDI5. Παρά την αξιοσημείωτη πρόοδο, το σημερινό επίπεδο γνώσεων για την ΙΦΠΕ δεν επαρκεί για να επιτρέψει «μετάφραση» των δεδομένων από την βασική έρευνα στην κλινική πράξη. Λόγω της απουσίας παθογνωμικών δεικτών, η διάγνωση της ΙΦΠΕ βασίζεται μέχρι σήμερα στο συνδυασμό κλινικών, ακτινολογικών, ενδοσκοπικών και ιστολογικών κριτηρίων. Ωστόσο, ακόμη και με τη συστηματική εφαρμογή συστημάτων ταξινόμησης η διαφορική διάγνωση από την NC και την ΕΚ δεν είναι δυνατή στις περιπτώσεις της «αδιευκρίνιστης κολίτιδας». Επιπλέον, ακόμη και όταν η διαφορική διάγνωση είναι εφικτή, η ηλικία έναρξης, η έκταση της πάθησης, οι εξωεντερικές εκδηλώσεις, η φυσική πορεία της πάθησης και η απόκριση στη θεραπεία μπορεί να προκαθορίζει διακριτές κλινικές υποομάδες ασθενών. Αυτές οι φαινοτυπικές ποικιλομορφίες παραπέμπουν σε διακριτά υποκείμενα γενετικά περιβάλλοντα και/ή αιτιολογικούς παράγοντες της ΙΦΠΕ. Η έκταση της ετερογένειας, συσχέτιση μεταξύ γονοτύπου και κλινικού φαινοτύπου και ταυτοποίηση γενετικών δεικτών για την ΙΦΠΕ είναι σημεία που χρήζουν εντατικής έρευνας. Η παρούσα μελέτη επικεντρώθηκε σε σειρά ασθενών με ΙΦΠΕ από την ΒΔ Ελλάδα με στόχο την κλινική και επιδημιολογική ταξινόμησή τους σε βασικούς υποτύπους νόσου καθώς και την ταυτοποίηση των προτύπων γονιδιακής έκφρασης των ασθενών που συνδέονται με τους υποτύπους αυτούς. Άμεση προτεραιότητα η ερμηνεία των αποτελεσμάτων και αναζήτηση των πιθανών παραγόντων που διαμορφώνουν το προφίλ της νόσου στην υπό μελέτη περιοχή. Απώτερος στόχος, η συγκεντρωθείσα πληροφορία θα αξιοποιηθεί σε πειράματα σε in vitro και in vivo μοντέλα της νόσου, ώστε να αναπτυχθούν συστήματα ευχερέστερης ανάλυσης των πιθανών γονιδίων-στόχων και διερεύνησης νέων δεικτών πρόγνωσης και στρατηγικών θεραπευτικής αντιμετώπισης, στο μοριακό επίπεδο.