Η χρήση και η λειτουργία των μυθολογικών παραδειγμάτων στα επιγράμματα του Μαρτιάλη
Authors: Μασούρας Ευθύμιος 
Published: May 2022

Ο Μάρκος Βαλέριος Μαρτιάλης γεννήθηκε περίπου το 40 μ.Χ. στην πόλη Bilbilis της ρωμαϊκής επαρχίας Hispania Tarraconensis και γύρω στο 64 μ.Χ. μετέβη στη Ρώμη, όπου διακρίθηκε στο είδος του επιγράμματος ακολουθώντας καλλιτεχνική σταδιοδρομία στην αυλή του τελευταίου εκπροσώπου της Φλαβίας Δυναστείας, Δομιτιανού. Ο ποιητής συγκεκριμένα αξιοποίησε στο έργο του την ελληνική μυθολογική παράδοση που του προσέφερε πλούσιο υλικό προκειμένου να επεξεργαστεί διάφορους μύθους και να τους προσαρμόσει κατάλληλα στο είδος του επιγράμματος και στη σύγχρονή του πραγματικότητα (τέλη του 1ου μ.Χ. αιώνα). Βασικός σκοπός αυτής της διατριβής είναι η ανάλυση και η προβολή της πολύπλευρης χρήσης των μυθολογικών παραδειγμάτων στην ποίηση του Μαρτιάλη, η ανάδειξη των διακειμενικών σχέσεων μεταξύ του έργου του και παλαιότερων ομοτέχνων του (Κάτουλλος, Οράτιος, Οβίδιος κ.ά.), η ένταξη των μυθολογικών αναφορών σε θεματικές κατηγορίες, η όσο το δυνατόν πληρέστερη ανάλυση των σχετικών θεματικών, καθώς και η ανάδειξη της αντίληψης του Μαρτιάλη για τη δυνατότητα της σύνδεσης του μύθου («παρελθόντος») με το παρόν μέσω της «μεταφοράς» ενός exemplum στην καθημερινότητα, στοιχείο που καθιστά το έργο του ιδιαίτερα ενδιαφέρον, επίκαιρο και πρωτότυπο. Στο πρώτο κεφάλαιο της διατριβής εξετάζεται η προσπάθεια του Μαρτιάλη να εξυμνήσει τον Δομιτιανό ως ηγεμόνα, καθώς και να προβάλει τις πολιτικές και στρατιωτικές του αρετές μέσω της σύγκρισής του με τον πατέρα των θεών και των ανθρώπων, τον Δία. Συγκεκριμένα, ο ποιητής προχωρά στη σύγκριση του αυτοκράτορα με τον βασιλιά του Ολύμπου, παρουσιάζοντάς τον πρώτο ως ισάξιο του δεύτερου και ως εκπρόσωπό του στον επίγειο κόσμο μέσω της προβολής του κεραυνού ως συμβόλου νομιμοποίησης καθώς και της περιγραφής πολεμικών θριάμβων που παρομοιάζονται με τη νίκη του Δία επί των Γιγάντων. Στο ίδιο κεφάλαιο επιπρόσθετα ο ποιητής εμπλουτίζει το εγκώμιο του Δομιτιανού με αναφορές στον Ηρακλή τονίζοντας με θαυμασμό ότι τα εντυπωσιακά θεάματα που λαμβάνουν χώρα στο Κολοσσαίο χάρη στον αυτοκράτορα μπορούν να συγκριθούν σε λαμπρότητα με τους άθλους του ημίθεου. Ιδιαίτερη σημασία δίδεται από τον Μαρτιάλη επίσης στο ζήτημα της μελλοντικής αποθέωσης του αυτοκράτορα που προβάλλεται ως αντάξια ανταμοιβή του από τους θεούς για τις τιμές που εκείνος τους έχει προσφέρει, κατά το πρότυπο του Ηρακλή. Τέλος, ο ποιητής προχωρά στη σύγκριση του ηγεμόνα με άλλους θεούς, όπως τον Άρη, τον Απόλλωνα, τον Διόνυσο και την Αθηνά, προκειμένου να τονιστεί η συμβολή του στην αναγέννηση του κράτους και στην ευημερία των υπηκόων. Στο δεύτερο κεφάλαιο της διατριβής ο έπαινος του Δομιτιανού σχετίζεται με τα μεγαλειώδη θεάματα που εκείνος προσέφερε απλόχερα προς τέρψη του λαού στην αρένα του Κολοσσαίου. Ο Μαρτιάλης αναδεικνύει μία επιπρόσθετη διάσταση των δρώμενων, καθώς παρουσιάζει τον αυτοκράτορα να είναι σε θέση με τις «θεϊκές» του δυνάμεις να συνδέσει τον μύθο (παρελθόν) με την πραγματικότητα (παρόν), επιβεβαιώνοντας έτσι την ισχύ του. Το ύφος του ποιητή σε αρκετές περιπτώσεις είναι έντονα επικριτικό σε βάρος των καταδίκων, καθώς περιγράφει με ωμό ρεαλισμό και με μαύρο χιούμορ τη θανάτωσή τους στην αρένα, ενώ επίσης διανθίζει την περιγραφή του προσθέτοντας τις έννοιες του μιάσματος (nefas), της ασέβειας (impietas) και του εγκλήματος (scelus), οι οποίες ανήκουν στον πυρήνα της ρωμαϊκής νομοθεσίας, θεματοφύλακας και εγγυητής της οποίας είναι ο ίδιος ο αυτοκράτορας.Στο τρίτο κεφάλαιο της διατριβής γίνεται αναφορά στο εγκώμιο του Δομιτιανού από τον Μαρτιάλη και στον ερωτικό τομέα, καθώς παρουσιάζεται μια σειρά μυθολογικών παραδειγμάτων με αφετηρία την ερωτική σχέση μεταξύ του Δία και του Γανυμήδη, την οποία ο ποιητής παραβάλλει αντίστοιχα με εκείνη μεταξύ του Δομιτιανού και του Εαρινού. Η ένταξη του μύθου του Γανυμήδη ως απόλυτου exemplum ομορφιάς στην ποίηση του Μαρτιάλη σχετίζεται όχι μόνο με τις ομοφυλοφιλικές σχέσεις του αυτοκράτορα με πρόσωπα της Αυλής του, αλλά και τις αμφιφυλοφιλικές ερωτικές προτιμήσεις των ανώτερων τάξεων της ρωμαϊκής κοινωνίας, στις οποίες ο Μαρτιάλης αναφέρεται σκωπτικά και δηκτικά, καθώς παρομοιάζει την ομοφυλοφιλία με «νόσο» και θεϊκή τιμωρία. Στο ίδιο κεφάλαιο γίνεται επίσης αναφορά στον θεό Πρίαπο, σύμβολο του ερωτικού οίστρου και της γονιμότητας που είχε ως κύριο χαρακτηριστικό του έναν υπερμεγέθη φαλλό. Βέβαια, παρά την προβολή της στιβαρότητας και της σεξουαλικής ορμής του Πρίαπου ο ποιητής ταυτόχρονα δεν παραλείπει να προβάλει και τη φθαρτή διάστασή του ξοάνου, το οποίο δεν μπορεί να προσφέρει καμία ουσιαστική προστασία στον κήπο από εξωτερικές απειλές. Η κριτική του Μαρτιάλη ως προς τα ερωτικά ήθη επεκτείνεται και στη λατρεία της Κυβέλης εστιάζοντας στο έθιμο του ευνουχισμό των ιερέων της, των «Γαλατών» (Galli), επίθετο με το οποίο υποδηλώνεται ο θηλυπρεπής άνδρας που διακατέχεται από παρά φύση σεξουαλικές ορμές.Παρά την έμφαση που ο Μαρτιάλης δίνει στις σαρκικές απολαύσεις και στον έρωτα, ο ίδιος ταυτόχρονα εμφανίζεται ρεαλιστής ως την προσωρινή θέση του ανθρώπου στον κόσμο, όπως αναλύεται στο τέταρτο κεφάλαιο της διατριβής. Ο ποιητής δεν παραλείπει να αναφέρει ότι ο θάνατος είναι ανά πάσα στιγμή παρών τονίζοντας ότι ο θάνατος είναι κοινή μοίρα όλων των θνητών ανεξάρτητα από την κοινωνική τους θέση. Ταυτόχρονα βέβαια, υπογραμμίζει με έμφαση τη διαχρονική σημασία αξιών (δόξα, αγάπη και αδελφική αφοσίωση) που συμβάλλουν στη διατήρηση των νεκρών στη συλλογική μνήμη, άρα έμμεσα και στην αθανασία κατά το πρότυπο των επικών ηρώων (Διόσκουροι, Αχιλλέας και Πάτροκλος). Σε άλλες περιπτώσεις βέβαια ο Μαρτιάλης προβάλλει σκωπτικά το μοτίβο του θανάτου, καθώς παρομοιάζει ειρωνικά την άσχημη εξωτερική εμφάνιση κάποιων γνωστών του με το αποτροπιαστικό θέαμα ενός νεκρού σώματος, ενώ παράλληλα ειρωνεύεται τη μάταιη αναζήτηση της μακροζωίας που συνδέεται με γνωστές μορφές από την επική παράδοση (Νέστορας, Πρίαμος, Πηλέας). Η ιλαρή διάθεση του ποιητή επιτείνεται με αναφορές σε μυθολογικά παραδείγματα ζώων από την επική παράδοση (σκύλος του Οδυσσέα) και από ποιητές της λατινικής λογοτεχνίας, όπως τον Κάτουλλο (σπουργίτι της Λεσβίας), καθώς και τον Οβίδιο (παπαγάλος της Κορίννας). Συμπερασματικά, ο Μαρτιάλης επιλέγει να απομυθοποιεί τα επικά πρότυπα της μακροζωίας παρωδώντας την ευπιστία των ανθρώπων σε καταστάσεις που υπερβαίνουν τους φυσικούς νόμους και αποσκοπώντας στη διακωμώδηση του θανάτου ως κατάστασης. Στο πέμπτο κεφάλαιο της διατριβής ο Μαρτιάλης περνά στον χώρο της αιτιολογικής ποίησης και στην ανάδειξη της πολιτιστικής «ταυτότητας» διαφόρων πόλεων της αυτοκρατορίας που συνδέονται με γνωστούς μυθολογικούς κύκλους (Αργοναυτικός, Θηβαϊκός, Τρωικός). Ξεκινώντας από την προβολή της κυρίαρχης θέσης της Ρώμης στον παγκοσμιοποιημένο της κόσμο ο Μαρτιάλης κάνει μνεία στη θεϊκή καταγωγή του λαού της (Άρης και Αφροδίτη) και στις γιορτές των Σατουρναλίων (Κρονίων) που του προσφέρουν την ευκαιρία να χρησιμοποιήσει «πικάντικο» χιούμορ φέρνοντας στο προσκήνιο αιτιολογικούς μύθους. Το εύθυμο κλίμα που επικρατούσε εκείνες τις ημέρες επέτρεπε στον ποιητή μεγαλύτερα περιθώρια ελευθεροστομίας σχετικά με τον έρωτα, καθώς περιγράφει δώρα που ανταλλάσονταν ανάμεσα στους καλεσμένους, καθώς και διάφορα θεάματα που χαρακτηρίζονταν από έντονο ερωτισμό. Η προσφορά δώρων καθώς και η παράθεση φαγητών κατά τη διάρκεια των εορταστικών εκδηλώσεων (πορφύρα Τύρου, αγριόχοιρος, χελιδόνια, φασιανός) τροφοδοτεί περαιτέρω τη φαντασία του ποιητή, ο οποίος ανακαλεί με χιουριστικό τρόπο γνωστά μυθολογικά exempla, (Προμηθέα, Καλυδώνιο κάπρο, Τηρέα και Πρόκνη, Αργοναυτική εκστρατεία). Ο ποιητής δεν προβάλλει τα «εξωτικά» πιάτα ως απλά εδέσματα, αλλά ως δείγματα άγνωστων πολιτισμών, συνδέοντάς τα περιπαικτικά με «σοβαρούς» μύθους της μυθολογικής παράδοσης και παράλληλα παρωδώντας γνωστά μυθολογικά exempla, όπως τις ερωτικές περιπέτειες του Δία με διάφορες θνητές γυναίκες (Ιώ, Δανάη, Λήδα). Στο έκτο κεφάλαιο της διατριβής επιχειρείται η ανάδειξη της καλλιτεχνικής αντίληψης του Μαρτιάλη, ο οποίος με τη μορφή προγραμματικής δήλωσης εκφράζει ανοικτά την αντίθεσή του προς τα παλαιά επικά πρότυπα, τασσόμενος ταυτόχρονα υπέρ της λιτότητας ως προς την έκφραση και τη μικρή έκταση των έργων. Στο πλαίσιο αυτού του καλλιτεχνικού προτύπου εντάσσεται και η διαφορετική ηθική αξιολόγηση των ηρώων, οι οποίοι δεν παρουσιάζονταν πλέον τόσο εντυπωσιακοί, όπως προκύπτει έμμεσα μέσω της πιο ρεαλιστικής προσέγγισης της προσωπικότητας του Ηρακλή από τον Μαρτιάλη στα Apophoreta. Επιπρόσθετα, στο στόχαστρο της κριτικής του ποιητή τίθενται κάποια καθιερωμένα επικά μοτίβα, όπως η μονομαχία ανάμεσα σε δύο ήρωες που ανακαλεί χιουμοριστικά στη φαντασία του τον γενναίο Έκτορα, αλλά ταυτόχρονα και τον γιο του, τον μικρό Αστυάνακτα. Ο Μαρτιάλης προβάλλει σε κάποιες περιπτώσεις αντιθετικά κάποια μυθολογικά παραδείγματα ως προς τα θέματα της νεότητας και των γηρατειών (Αστυάνακτας - Πρίαμος, Εκάβη - Ανδρομάχη), της ερωτικής αντιζηλίας (Βρισηίδα - Πάτροκλος) και της συζυγικής πίστης (Πηνελόπη, Ανδρομάχη - Ελένη), παρουσιάζοντας έτσι μία πιο «ανθρώπινη» πλευρά των ηρώων της επικής παράδοσης. Επίσης, ο ποιητής δανείζεται μοτίβα από την Οδύσσεια για να αναφερθεί σε χιουμοριστικά σε θέματα, όπως η τέχνη κακής ποιότητας (Σειρήνες), η φυσική δυσμορφία (Κύκλωπες), η αντίθεση ανάμεσα στην πενία και τον πλούτο (Ίρος-Κροίσος) και η ερωτική (γαμήλια) πρόταση (Φαίακες-Ναυσικά). Όπως μπορεί κάποιος να παρατηρήσει, ο Μαρτιάλης γενικότερα προβάλλει τα σχετικά μυθολογικά παραδείγματα προκειμένου να τονίσει σκωπτικά ότι στη σύγχρονή του κοινωνία έχουν εκλείψει παντελώς οι ηθικές αξίες και επικρατεί ο άκρατος υλισμός, η ανηθικότητα και η αδιαφορία για τον συνάνθρωπο. Σε άλλες περιπτώσεις ο Μαρτιάλης αναφέρεται σε exempla της επικής παράδοσης προκειμένου να εκφράσει τις καλλιτεχνικές του αντιλήψεις και την πρόθεσή του να ασχοληθεί με τη σύνθεση ποιημάτων μικρής έκτασης απομακρυνόμενος από τα ομηρικά πρότυπα. Βέβαια, η παρωδία των ηρώων και των προτύπων που αυτοί εκφράζουν θα μπορούσε να θεωρηθεί περισσότερο ως ένα λογοτεχνικό παιχνίδι και όχι ως συλλήβδην απόρριψη της επικής παράδοσης, όπως φαίνεται μέσα από σχετικές μνείες του ποιητή στην καλλιτεχνική αξία και τη διαχρονική σημασία των ομηρικών επών και της Αινειάδας. Σε κάθε περίπτωση, ωστόσο, ο Μαρτιάλης διαχωρίζει σαφώς τον εαυτό του από τους δημιουργούς έργων μεγάλης έκτασης, θεωρώντας ότι αυτοί περιορίζονται στην άκριτη και δουλική μίμηση των αξεπέραστων επικών προτύπων ματαιοπονώντας έτσι άσκοπα σαν τον Σίσυφο και τον Τάνταλο, οι οποίοι καταδικάστηκαν από τους θεούς σε αιώνια βασανιστήρια. Συμπερασματικά, ο Μαρτιάλης συνδυάζει τη ρεαλιστική ερμηνεία του κόσμου που τίθεται στο πλαίσιο της αλεξανδρινής-ελεγειακής ποίησης με αρμονία, αλλά και με διδακτική διάθεση στο πλαίσιο του επιγράμματος που απαιτούσε σαφήνεια και συντομία στην έκφραση, δημιουργώντας με αυτόν τον τρόπο κάτι καινοτόμο και πρωτοποριακό. Ο ποιητής επέλεξε συνειδητά να απομακρυνθεί από τα πρότυπα της επικής παράδοσης ερμηνεύοντας τα σχετικά μυθολογικά exempla με ορθολογικά κριτήρια, ακολουθώντας την τάση που είχε αρχίσει να διαγράφεται ήδη από την περίοδο της ύστερης res publica και του πρώιμου Principatus (poetae novi, ελεγειακοί ποιητές) και υπό την επιρροή της παράδοσης της ελληνιστικής ποίησης (Καλλίμαχος, Φιλητάς, Παρθένιος). Τα στοιχεία, όμως, που διαφοροποίησαν τον Μαρτιάλη από τους παλαιότερους ομοτέχνους του ήταν η συστηματική χρήση και η εφαρμογή γνωστών μυθολογικών παραδειγμάτων σε ένα ευρύ φάσμα καταστάσεων, η αρμονική προσαρμογή τους στην εκάστοτε περίπτωση (ad hoc), η αμεσότητα του ύφους του προς το αναγνωστικό κοινό, η ικανότητά του να επιτυγχάνει τη σύνδεση του μυθολογικού παρελθόντος με το παρόν, καθώς και η προβολή «εναλλακτικών» πτυχών τους, μέσω των οποίων εκφράζει την κριτική του για τα ήθη της εποχής του και την ποιητική του persona.