Πορτρέτα κοσμικών δωρητών στην εντοίχια ζωγραφική του Αγίου Όρους (14ος-αρχές 16ου αιώνα)
Authors: Διονυσόπουλος Νικόλαος 
Published: August 2021

Στον μεσαιωνικό κόσμο του Ανατολικού Χριστιανισμού, ο δωρητής που αναλάμβανε την οικονομική στήριξη της ανέγερσης ή ανακαίνισης ναού, γνωστός από τις ιστορικές πηγές ως κτήτορας, εξέφραζε την πρόθεσή του να ανταποκριθεί στις πιο βασικές μεταφυσικές του ανησυχίες, την άφεση των αμαρτιών και την εξασφάλιση της σωτηρίας της ψυχής μετά το θάνατο. Εκδηλώνοντας το θρησκευτικό του αίσθημα με την οικοδόμηση του «οίκου του Θεού», συνοδευόμενη από τη φροντίδα για τη ζωγραφική διακόσμηση, τον εξοπλισμό και την κανονική λειτουργία του ιερού καθιδρύματος, ο κοσμικός δωρητής-ιδρυτής ή ανακαινιστής ναού, κατά κανόνα ηγεμόνας ή υψηλός αξιωματούχος, υλοποιούσε την προσωπική του ιδεολογία, άμεσα συνυφασμένη με το σύστημα αξιών που του επέτρεπε να υιοθετήσει η κοινωνική και πολιτική θέση που κατείχε στην κοσμική ιεραρχία. Η προσφορά του ανταμειβόταν, φυσικά, με μια σειρά προνομίων ηθικού και πνευματικού χαρακτήρα, μεταξύ των οποίων και το δικαίωμα απεικόνισης του πορτρέτου του στο ναό που ίδρυσε ή ανακαίνισε. Αντικείμενο της παρούσας διατριβής αποτελεί η μελέτη των πορτρέτων κοσμικών δωρητών στην εντοίχια ζωγραφική των μονών του Αγίου Όρους, όσων σώζονται ακόμη ή μαρτυρείται ότι εικονίζονταν και χρονολογούνται από τις πρώτες δεκαετίες του 14ου έως τις αρχές του 16ου αιώνα. Η έρευνα εστιάζει κυρίως στο ιδεολογικό υπόβαθρο της εικονογραφίας των πορτρέτων, όπως αυτό διαμορφώθηκε μέσα στο πλαίσιο διαρκώς μεταβαλλόμενων ιστορικών συνθηκών. Συγκεκριμένα, γίνεται προσπάθεια –με γνώμονα την αναλυτική ερμηνεία της εικονογραφικής δομής των κτητορικών παραστάσεων– να προσδιοριστούν τα ιδεολογικά κίνητρα που παρότρυναν τον ορθόδοξο ηγεμόνα της βυζαντινής και, αργότερα, της οθωμανικής περιόδου να επιδιώξει την εικαστική προσωπογραφική του προβολή στο αθωνικό περιβάλλον. Τοιχογραφημένα πορτρέτα Σέρβων ηγεμόνων, που ενίοτε διαιωνίζουν τη συμβολή τους εικονιζόμενοι δίπλα σε Βυζαντινούς αυτοκράτορες, όπως επίσης πορτρέτα βοεβοδών και αξιωματούχων της Βλαχίας και της Μολδαβίας συνθέτουν το βασικό ερευνητικό υλικό. Αυτό εμπλουτίζεται από τη συγκριτική εξέταση δημοσιευμένων πορτρέτων κοσμικών δωρητών, όσων συνδέονται άμεσα με το χώρο του Αγίου Όρους, τοποθετούνται εντός των χρονικών ορίων που θέτει η εργασία μας και τα συναντούμε σε φορητές λατρευτικές εικόνες και σε δωρητήρια έγγραφα. Η έρευνα ολοκληρώνεται με τη θεώρηση των υπόλοιπων παραστάσεων κοσμικών δωρητών της αθωνικής εντοίχιας ζωγραφικής του 16ου αιώνα, τις οποίες έχω ήδη μελετήσει στο παρελθόν, με σκοπό την ακριβέστερη τεκμηρίωση των συμπερασμάτων. Έτσι, οι τοιχογραφημένες παραστάσεις γίνονται το ασφαλές εφαλτήριο για μια πιο εμπεριστατωμένη προσέγγιση του πορτρέτου κοσμικού δωρητή στην τέχνη του Αγίου Όρους, δεδομένου ότι πολλές αγιορειτικές εικόνες και έγγραφα παραμένουν αδημοσίευτα. Συμπεραίνεται ότι δύο είναι οι θεμελιώδεις δίαυλοι μέσω των οποίων διοχετεύεται το ενδιαφέρον για ανάληψη κτητορικής δραστηριότητας στο Άγιον Όρος, που δικαιολογεί άλλωστε και τη δημιουργία του εντοίχιου πορτρέτου: η σχέση του εικονιζόμενου και του κράτους του με το Βυζάντιο, αν πρόκειται για ορθόδοξο ηγεμόνα του Μεσαίωνα, ή η σχέση του εικονιζόμενου και του κράτους του με το Οικουμενικό Πατριαρχείο, αν πρόκειται για ορθόδοξο ηγεμόνα της οθωμανικής περιόδου. Επιπλέον, γίνεται σαφές ότι το κτητορικό πορτρέτο, βασιζόμενο στο τρίπτυχο: αιώνια σωτηρία, θεϊκή προστασία, προσωπική προβολή, συμπληρώνει την ιστορική γνώση, περιέχοντας πολύτιμα δεδομένα υλικού και πνευματικού πολιτισμού.