Τα miRNAs και γενετικοί πολυμορφισμοί ως νέοι δείκτες διάγνωσης και πρόγνωσης για το οξύ έμφραγμα του μυοκαρδίου
Authors: Αγιαννιτόπουλος Κωνσταντίνος 
Published: September 2021

Τα καρδιαγγειακά νοσήματα αποτελούν την πιο συχνή αιτία θανάτων παγκοσμίως. Η σύγχρονη έρευνα στο πεδίο των καρδιαγγειακών νοσημάτων έχει ως στόχο να προτείνει βιοδείκτες διάγνωσης και/ή πρόγνωσης, οι οποίοι θα παρέχουν την ακριβή και έγκαιρη διάγνωση των ασθενειών αυτών, με στόχο την άμεση αντιμετώπισή τους, και τη μείωση του ποσοστού νοσηρότητας και θνησιμότητας στον ανθρώπινο πληθυσμό. H νέκρωση και η απόπτωση των μυοκαρδιακών κυττάρων που συμβαίνουν κατά το Οξύ Έμφραγμα του Μυοκαρδίου (ΟΕΜ), έχουν ως αποτέλεσμα ενδοκυττάρια μόρια, όπως πρωτεΐνες και ελεύθερα νουκλεΐκα οξέα (DNA/RNA), να περνούν στη κυκλοφορία του αίματος. Τα microRNAs (miRNAs-miRs) είναι μικρά μη-κωδικοποιούντα μόρια RNA, μήκους 21-23 νουκλεοτιδίων, τα οποία ρυθμίζουν τη γονιδιακή έκφραση στους ευκαρυωτικούς οργανισμούς, είτε αναστέλλοντας τη μετάφραση είτε προωθώντας την αποδόμηση συγκεκριμένων μεταγράφων RNAs (mRNAs). Τα miRs θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για την έγκαιρη διάγνωση του ΟΕΜ, καθώς εμφανίζουν μεγάλη σταθερότητα στα βιολογικά υγρά και μπορούν με ευαίσθητες τεχνικές να προσδιοριστούν ποσοτικά. Επιπλέον, το ελεύθερο εξωκυτταρικό DNA (cell free DNA-cfDNA) θα μπορούσε να αποτελέσει ευαίσθητο και αξιόπιστο δείκτη διάγνωσης του ΟΕΜ. Στους παράγοντες κινδύνου για την εκδήλωση καρδιαγγειακών νοσημάτων σημαντικό ρόλο παίζουν και γενετικοί παράγοντες. Γενετικοί πολυμορφισμοί στα γονίδια των microRNAs φαίνεται να επηρεάζουν τη λειτουργία τους και είναι πιθανόν να συμβάλουν στην εκδήλωση των πολυπαραγοντικών αυτών νοσημάτων. Σκοπός της παρούσας Διδακτορικής Διατριβής είναι η αναζήτηση νέων βιοδεικτών που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για την έγκαιρη και ακριβή διάγνωση καρδιαγγειακών νοσημάτων, όπως είναι η Στεφανιαία Νόσος (ΣΝ) και το ΟΕΜ. Ειδικότερα, οι τρεις βασικοί στόχοι της παρούσας Διατριβής είναι: α) ο συγκριτικός ποσοτικός προσδιορισμός των επιπέδων έκφρασης των miR-208b και miR-499, τα οποία σχετίζονται με την καρδιακή λειτουργία, σε ασθενείς που έχουν υποστεί ΟΕΜ και σε υγιή άτομα του γενικού πληθυσμού, β) η εκτίμηση της δυνατότητας χρησιμοποίησης του ολικού cfDNA, που απομονώνεται από το πλάσμα ασθενών με ΟΕΜ, ως βιολογικού δείκτη για την έγκαιρη διάγνωση ΟΕΜ ασθενών και γ) η διερεύνηση των γενετικών πολυμορφισμών (SNPs) miR146a G>C (rs2910164), miR149 C>Τ (rs2292832), miR196a2 C>T (rs11614913) και miR499 A>G (rs3746444), για την πιθανή συσχέτισή τους με την εκδήλωση των ΣΝ και ΟΕΜ.Στην παρούσα μελέτη, χρησιμοποιήθηκαν δείγματα από 400 άτομα Ελληνικής καταγωγής: 200 ασθενείς με διάγνωση ΣΝ, από τους οποίους οι 80 παρουσίασαν ΟΕΜ, και 200 υγιή άτομα του γενικού πληθυσμού, τα οποία χρησιμοποιήθηκαν ως ομάδα ελέγχου. Η μεθοδολογία που ακολουθήθηκε για τον ποσοτικό προσδιορισμό των miR-208b και miR-499 ήταν η ποσοτική PCR πραγματικού χρόνου (quantitative Real-Time PCR-qPCR). Ο ποσοτικός προσδιορισμός του cfDNA έγινε με τις παρακάτω μεθόδους: 1) αντίδραση φθορισμού με το Qubit 3.0 με τη χρήση ssDNA (single strand) assay kit και dsDNA HS (double strand) assay kit, 2) φασματοφωτομετρία UV με την χρήση Nanodrop και 3) qPCR με την χρήση του TaqMan™ Copy Number Reference Assay, human, TERT. Ο ποσοτικός προσδιορισμός του cfDNA έγινε με διαφορετικές μεθοδολογίες, με σκοπό την αξιολόγησή τους όσον αφορά στην κλινική τους εφαρμογή. Η διερεύνηση του πιθανού ρόλου των γενετικών πολυμορφισμών miR146a G>C (rs2910164), miR149 C>Τ (rs2292832), miR196a2 C>T (rs11614913) και miR499 A>G (rs3746444) στην εκδήλωση καρδιαγγειακών νοσημάτων έγινε με συγκριτική μελέτη ασθενών-υγιών ατόμων (μαρτύρων). Πραγματοποιήθηκε γονοτύπιση σε ασθενείς και υγιή άτομα με τις παρακάτω μεθοδολογίες: 1) PCR-RFLP (Polymerase Chain Reaction - Restriction Fragment Length Polymorphism-Πολυμορφισμός Μήκους Περιοριστικών Θραυσμάτων), 2) Υψηλής Ευκρίνειας Ανάλυση Αποδιάταξης (High Resolution Melting Analysis - HRMA), 3) Αλληλούχιση κατά Sanger. Τα αποτελέσματα της παρούσας Διδακτορικής Διατριβής έδειξαν ότι η σχετική έκφραση των microRNAs miR-208b και miR-499 είναι δραματικά αυξημένη στους ασθενείς που έχουν υποστεί ΟΕΜ, σε σύγκριση με εκείνη που παρατηρείται στα υγιή άτομα της ομάδας ελέγχου (p<0.001). Συγκεκριμένα, τα επίπεδα των miR-208b και miR-499 στο πλάσμα αυξήθηκαν κατά 256 φορές και 675 φορές, αντίστοιχα, στους ΟΕΜ ασθενείς. Για να εκτιμηθεί η διαφοροδιαγνωστική αξία των miR-208b και miR-499 που κυκλοφορούν στο πλάσμα στη διάγνωση του ΟΕΜ υπολογίστηκε η καμπύλη ROC (ROC curve) και η περιοχή κάτω από την καμπύλη (AUC) του miR-208b είναι 0.9996 και του miR-499 είναι 0.9992. Η AUC των δύο ήδη καθιερωμένων βιοδεικτών για τη διάγνωση του ΟΕΜ, της καρδιοειδικής τροπονίνης Τ (cTnT) και του ισοενζύμου της κινάσης της κρεατίνης (CK-MB), των οποίων η αύξηση στο πλάσμα ανιχνεύεται 4 έως 6 ώρες μετά το ΟΕΜ, είναι 0.9400 και 0.9944 αντίστοιχα, αναδεικνύοντας, ως εκ τούτου, την ισχυρή διαγνωστική αξία των δύο εν λόγω microRNAs στην κλινική καρδιολογική πράξη. Η συγκέντρωση του cf-DNA στο πλάσμα των ασθενών που έχουν υποστεί ΟΕΜ ήταν σημαντικά υψηλότερη, σε σύγκριση με εκείνη των υγιών μαρτύρων (p<0.05). Η ποσοτικοποίηση, χρησιμοποιώντας το ss-DNA, έδειξε τις υψηλότερες συγκεντρώσεις cf-DNA, σε σύγκριση με εκείνες που καταγράφηκαν με το ds-DNA και το NanoDrop. Οι μετρήσεις αυτές προσεγγίζουν τις τιμές που παρατηρήθηκαν με τη μεθοδολογία qPCR, η οποία είναι ακριβής, αλλά δαπανηρή και χρονοβόρα. Τέλος, τα αποτελέσματα της παρούσας Διδακτορικής Διατριβής ανέδειξαν ότι για τους microRNA πολυμορφισμούς miR196a2 C>T (rs11614913) και miR499 A>G (rs3746444) υπάρχει στατιστικά σημαντική διαφορά στις συχνότητες γονοτύπων και αλληλομόρφων ανάμεσα στις ομάδες των ΣΝ/ΟΕΜ ασθενών και στην ομάδα ελέγχου (p<0.05). Για τους πολυμορφισμούς miR146a rs2910164G>C και miR149 rs2292832C>T δεν παρατηρήθηκε στατιστικά σημαντική διαφορά μεταξύ των ΣΝ/ΟΕΜ ασθενών και των υγιών ατόμων τόσο όσον αφορά στις συχνότητες των γονοτύπων όσο και των αλληλομόρφων (p>0.05). Η συνδυαστική μελέτη των τεσσάρων πολυμορφισμών (πρόγραμμα Haploview) έδειξε στατιστικά σημαντική διαφορά για το συνδυασμό miR-499G - miR196T - miR146C - miR149C (p=0.0487), με μεγαλύτερη συχνότητα στην ομάδα των ασθενών με διάγνωση ΣΝ. Συμπερασματικά, τα microRNAs miR-208b και miR-499 θα μπορούσαν να αποτελέσουν σημαντικούς βιοδείκτες για την έγκυρη και ακριβή διάγνωση ασθενών που έχουν υποστεί ΟΕΜ. Η χρήση τους ως βιοδεικτών για τη διάγνωση του ΟΕΜ είναι πιο ακριβής, πιο γρήγορη και έχει μικρότερο κόστος σε σχέση με τις μεθοδολογίες που χρησιμοποιούνται σήμερα. Το ελεύθερο εξωκυτταρικό DNA θα μπορούσε, επίσης, να αποτελέσει βιοδείκτη για τη διάγνωση του ΟΕΜ. Η ποσοτικοποίηση μπορεί να γίνει εύκολα και γρήγορα χρησιμοποιώντας μεθοδολογίες πιο οικονομικές σε σχέση με την qPCR. Επιπλέον, οι πολυμορφισμοί miR196a2 (rs11614913) και miR499 (rs3746444), και ο απλότυπος miR-499G-miR196T-miR146C-miR149C φαίνεται ότι αποτελούν προδιαθεσικούς παράγοντες για την εκδήλωση καρδιαγγειακών νοσημάτων στον Ελληνικό πληθυσμό. Σύμφωνα με όλα τα παραπάνω, τα αποτελέσματα της παρούσας Διδακτορικής Διατριβής, μεμονωμένα ή συνδυαστικά, αναμένεται να συμβάλουν στην πρόταση νέων βιοδεικτών για το ΟΕΜ και στη διαλεύκανση του ρόλου γενετικών πολυμορφισμών συγκεκριμένων microRNAs ως προδιαθεσικών παραγόντων για την εκδήλωση καρδιαγγειακών νοσημάτων.