O istnieniu franciszkańskiego klasztoru w Lelowie w latach 1357-1820
Authors: Gogola Zdzisław 
Published: November 2023

Zachowane źródła nie oferują więcej niż rozbieżne wskazówki dotyczące dokładnej daty przybycia franciszkanów do Lelowa, małego miasteczka na wschód od Częstochowy. Według Kroniki Jana Długosza Kazimierz Wielki ufundował klasztor w Lelowie w 1357 roku, a następnie podarował go krakowskim franciszkanom. Sformułowanie tego fragmentu sugeruje jednak, że przedmiotem zainteresowania Długosza było ukończenie pierwszego etapu fundacji Lelowa, tj. budowa kościoła i głównego budynku klasztornego. Kościół św. Piotra i Pawła wraz z klasztorem znajdował się w obrębie murów miejskich (Stare Miasto). Inne źródła zdają się wskazywać, że franciszkanie mogli przybyć do Lelowa już za panowania Bolesława Wstydliwego (1243-1279).
Do 1517 r. wspólnota lelowska należała do franciszkańskiej Prowincji Czech i Polski, po tej dacie weszła w skład Polskiej Prowincji Zakonu. Stulecia dewastacji i zmian pozostawiły niewiele z dawnych murów franciszkańskich. Niemniej jednak wygląd i styl kościoła można w pewnym stopniu zrekonstruować na podstawie fragmentarycznych i pobieżnych źródeł. Była to budowla jednonawowa, wzniesiona na osi wschód-zachód, wzdłuż przyległej ulicy. Do jego północnej flanki przylegał parterowy klasztor. Historia bliźniaczych budynków naznaczona była częstymi pożarami. Najbardziej niszczycielski z nich, szalejący w 1638 roku, strawił zarówno miasto, jak i cały kompleks franciszkański. Zniszczenia były tak duże, że odbudowę kościoła trzeba było rozpocząć niemal od fundamentów. Wtedy też jego mury zostały wzmocnione szkarpami i kotwicami. Odbudowano również budynek klasztoru.
Przez setki lat klasztor w Lelowie był ostoją kultury chrześcijańskiej w regionie. Trudno przecenić jego rolę w początkach istnienia, kiedy miejscowa ludność powoli wyłaniała się z mgieł pogaństwa. Potem rozwój i rozkwit klasztoru zdawał się przebiegać równolegle do rozkwitu Rzeczypospolitej. I wreszcie, rozczłonkowanie państwa polskiego przez obcych agresorów zostało w pewien sposób odzwierciedlone w upadku klasztoru w Lelowie, dokonanym przez tę samą wrogą rękę.
W 1819 r. lelowscy franciszkanie obchodzili imponujący jubileusz swojej fundacji. Było to dopełnienie 450 lat wypełnionych modlitwą, posługą kontemplacyjną i ciężką pracą dla dobra ludzi i chwały Bożej. Miejscowa społeczność miała wszelkie powody do wdzięczności za cztery i pół wieku obecności franciszkanów.
Czasy były jednak niepomyślne. Polityczne wstrząsy przełomu XVIII i XIX wieku, których kulminacją był rozbiór Polski, laickie reformy forsowane przez nowych władców kraju źle wróżyły na przyszłość, a wysoce restrykcyjne limity na wady, gwałtownie spadające darowizny oraz szybko rosnące podatki i koszty stanowiły bezpośrednie, śmiertelne zagrożenie dla klasztoru w Lelowie. W oczach władz Lelów, podobnie jak wiele innych wspólnot zakonnych, wydawał się bezużyteczny i zbędny. Kiedy więc w 1819 r. zmarł ostatni gwardian o. Jan Cichuciński, klasztor został de facto skonfiskowany przez rosyjski rząd Królestwa Polskiego. Budynki wkrótce popadły w ruinę, a spory między Kościołem a władzami państwowymi o własność różnych nieruchomości i ruchomości wchodzących w skład franciszkańskiego majątku ciągnęły się latami. Mieszkańcy Lelowa upominali prowincjała w sprawie dewastacji, ale na próżno. Zakaz przyjmowania nowych zakonników oznaczał, że zakon nie dysponował rezerwami, które można by było wysłać do walki. Ostatecznie majątek, a raczej to, co z niego pozostało, został sprzedany na aukcji w 1828 roku. Przybory kościelne zostały szybko sprzedane, ale zrujnowane budynki nie znalazły nabywcy. Dopiero czterdzieści lat później (1868) resztki murów kościoła i klasztoru zostały ostatecznie rozebrane, a miejsce uporządkowane. Materiał z rozbiórki został wykorzystany do budowy nowych domów, drogi i muru wokół innego kościoła na Starym Mieście. Tak więc po 450 latach klasztor przestał istnieć, a jego majątek został rozgrabiony, głównie przez państwo. W 1905 r. na miejscu klasztoru wybudowano dom księdza z budynkami gospodarczymi. Przylegający do niego ogród zajmuje teren zburzonego kościoła.