NAPOLYON SAVAŞLARI VE OSMANLI-RUS HARBİ SIRASINDA DİPLOMASİ: SİR ROBERT ADAİR’İN İSTANBUL BÜYÜKELÇİLİĞİ (1808-1810)
Authors: Yılmaz Hüseyin 
Published: July 2024

Napolyon’un Mısır’ı işgali sonrasında Osmanlı Devleti, İngiltere ve Rusya ile müttefik olsa da bu durum çok uzun sürmeyecekti. Rusya ve İngiltere ile sorunlar yaşayan Bab-ı Ali, Fransa ile daha yakın bir ilişki kuracaktı. Fakat bu yakınlaşma İngiltere ve Rusya tarafından istenilen bir durum değildi. Fransa’nın Sebastiani’yi elçi olarak İstanbul’a göndermesinden sonra yaşanan gelişmeler 1806’da Osmanlı-Rusya savaşının başlamasına neden olmuştu. Bunu İngilizlerin 1807’de gerçekleştirdikleri İstanbul ve Ebukır harekâtları izleyecekti. Londra hükümeti bu harekâtları İstanbul’u kendi yanına çekmek için yapmıştı. Ancak bu ters etki yapacak ve Bab-ı Ali, Fransa ile ittifak kurmak için Vahid Efendi’yi elçi olarak gönderecekti. Fakat Napolyon’un Tilsit’te Rusya ile anlaşması Osmanlı Devleti ile İngiltere arasında barış görüşmelerinin yapılmasına neden olacaktı. Fakat bu görüşmeler başarısızlık ile sonuçlanacaktı. Ancak 1808’de Erfurt’ta yapılan yeni görüşme ve İber Yarımadası’ndaki isyan sonrasında Bab-ı Ali, yeniden Londra ile temas kuracaktı. Yapılacak barış görüşmelerine Viyana elçiliğinden henüz yeni dönmüş Robert Adair atanacaktı. R. Adair barışın sağlanması için önemli bir rol üstlenecekti. 1809’da yapılan Çanakkale Antlaşması ile iki ülke arasındaki barış yeniden sağlanıyordu. Daha sonrasında ise R. Adair İstanbul’a büyük elçisi olarak görevlendirilecekti.
Bu dönemde İstanbul önemli bir diplomasi merkezi haline gelecekti. Avrupa’da Napolyon Savaşları’nın yaşandığı bir dönemde Osmanlı Devleti’nin takındığı siyasi durumum hiç olmadığı kadar önem arz ediyordu. Bu nedenle savaşan tarafların İstanbul’da bulunan elçilerine önemli bir görev düşüyordu. Neredeyse tüm Avrupa’nın savaş alanına döndüğü bir dönemde Bab-ı Ali’nin izleyeceği diplomasi savaşın gidişatı açısından önemliydi. Bu nedenle her elçi kendi ülkesinin politikası doğrultusunda Osmanlı Devleti’ni yönlendirmeye çalışıyordu. Bu nedenle Ocak 1809’dan Temmuz 1810’a kadar İstanbul’da kalacak olan R. Adair, iki ülke arasındaki ilişkilerin eski haline döndürülmesinin yanı sıra Osmanlı Devleti ile Rusya ve Fransa eksenindeki ilişkilerde önemli roller üstlenecekti. Özellikle Osmanlı-Rusya Savaşı’nın ülkesinin çıkarlarına uygun bir şekilde barış ile sonlandırılmasına çalışacaktı. Bu barış sonrasında İngiltere ile Rusya’nın yeniden müttefik olabileceğini düşünüyordu. Bu nedenle bir an önce Osmanlı-Rus barışının sağlanması gerektiğine inanıyordu. Bunun için İngiliz elçilerinin neredeyse gelenekselleşen arabuluculuk rolünü oynamaya çalışacaktı. Barış için gerekirse kraliyet donanmasının Karadeniz’e geçerek Osmanlı ordusu ile birlikte Sivastopol’a bir çıkartma yapması gerektiğini düşünüyordu. İngiltere’nin Osmanlı-Rus savaşına dahil olması Bab-ı Ali tarafından da istenilen bir durumdu. Özellikle Reisülküttap Galib Efendi bu konuda Çanakkale Antlaşması’nın gizli maddelerini gündeme getirecekti. Ayrıca R. Adair İstanbul ile Viyana arasında bir yakınlaşma sağlamaya çalışıyordu. İki ülkenin Fransa karşısında işbirliği yapması gerektiğini düşünüyor ve bu konuda Bab-ı Ali’yi ikna etmeye çalışıyordu.
Bu siyasi faaliyetlerinin yanı sıra İngiltere’nin Osmanlı topraklarındaki ekonomik çıkarlarının korunması için de çaba harcayacaktı. Özellikle Yedi Adalar bölgesinde Fransa’ya karşı verilen askeri mücadele İstanbul’da kendisini diplomasi alanında gösterecekti. İngiltere tarafından bölgenin temsilcisi olarak kabul edilen Danderino’nun Fransa maslahatgüzarı Latour-Maubourg tarafından tutuklanması diplomatik bir krize dönüşecekti. Ayrıca Akdeniz’de Osmanlı sularındaki korsanlık faaliyetleri ise iki ülke arasındaki diğer bir sorundu. Her iki sorunun çözülmesi işin hem İngiliz hem de Fransız elçilikleri Bab-ı Ali’yi meselelere dahil etmeye çalışıyordu. Buna karşın Osmanlı hükümeti iki ülke arasındaki sorunlara müdahil olmak istemiyordu. Fakat bölgedeki siyasi ve ekonomik çıkarlarını sürdürme gayreti içerisindeydi. Bu meselelerin çözümü için R. Adair önemli bir rol üstlenecekti. Bu çalışmada Robert Adair’in İstanbul’daki faaliyetleri ve bu dönemdeki Osmanlı ve Avrupa diplomasisi ayrıntılarıyla ele alınacaktır.