Η εξέλιξη του φωτογραφικού πορτραίτου στην εποχή των κοινωνικών δικτύων
Authors: Σωφρονιάδη Ειρήνη 
Published: May 2022

Το ερευνητικό ερώτημα της διατριβής είναι πώς μετεξελίσσεται η φωτογραφία πορτραίτου ως πρακτική νοηματοδότησης στην εποχή των κοινωνικών δικτύων, αλλά και πώς τα στοιχεία της συνδέονται με το ρόλο της τεχνολογίας, που θέτει τα σημερινά στάνταρ ως προς την αληθοφάνεια της.Χρησιμοποιήθηκε μεθοδολογία ποιοτικής έρευνας, με μελέτες περίπτωσης (case studies) που αφορούν τη φωτογραφία πορτραίτου. Πιο συγκεκριμένα, επιλέχτηκαν ως χαρακτηριστικές μελέτες περίπτωσης φωτογραφικά πορτραίτα, τόσο για την αξιολόγηση της αναλογικής εκδοχής όσο και για την αξιολόγηση της ψηφιακής εκδοχής των κοινωνικών δικτύων. Παραδείγματα αποτελούν η φωτογραφία πορτραίτου του πολιτικού Barack Obama, η φωτογραφία πορτραίτου Kendall Jenner που δραστηριοποιείται στη μόδα και στη διαφήμιση, η φωτογραφία πορτραίτου της Kim Kardashian από τον χώρο των celebrities, οι selfies και η ερασιτεχνική αναμνηστική φωτογραφία πορτραίτου. Όλες οι παραπάνω κατηγορίες, εκτός από το σημερινό φαινόμενο των selfies, χαρακτηρίζονται για την διαχρονικότητα τους, ξεκινώντας από την αναλογική εποχή έως και σήμερα στα κοινωνικά δίκτυα. Η ανάλυση περιεχομένου στην κάθε μελέτη περίπτωσης αναφέρεται σε φωτογραφικές αποτυπώσεις και αναπόφευκτα βασίζεται τόσο στη φωτογραφική θεματολογία όσο- πολύ περισσότερο- στην ανάλυση της φωτογραφικής φόρμας. Η δεύτερη πραγματοποιήθηκε με τη μέθοδο της «τροπικότητας» (modality) των G. Kress & T. van Leeuwen, μια ανάλυση που λειτουργεί ως πηγή για την κατανόηση του οπτικού τρόπου ως αναπαράσταση και επικοινωνία. Η μέθοδος αυτή υπολογίζει την αξιοπιστία των φωτογραφικών πορτραίτων μέσα από βαθμολογικές ενδείξεις (τον κορεσμό, τη διαφοροποίηση και την ένταση του χρώματος, την πλαισίωση, το βάθος, την αναπαράσταση, τον φωτισμό, την φωτεινότητα). Οι φωτογραφικές προσεγγίσεις των οπτικών δεδομένων αντιπαρατέθηκαν ανά́ εποχές: από την περίοδο της αναλογικής φωτογραφίας και των παραδοσιακών ΜΜΕ, προερχόμενες από́ επίσημες πηγές (εφημερίδες, εξώφυλλα περιοδικών κ.λπ.), μέχρι την ψηφιακή περίοδο των κοινωνικών δικτύων (official ιστότοποι, Instagram profiles κ.λπ.). Το οπτικό υλικό, που μελετήθηκε μέσα στις κατηγορίες, επιλέχθηκε με βάση τη σημαντικότητα ή τη δημοφιλία του. Το βασικό πεδίο έρευνας της εποχής των κοινωνικών δικτύων είναι οι διάφορες κατηγορίες φωτογραφίας πορτραίτου στο πλέον φωτογραφικό μαζικό κοινωνικό δίκτυο, το Instagram, με βάση τη δημοφιλία τους.Τα αποτελέσματα των εκτιμήσεων υποδεικνύουν την αλλαγή που έχει επέλθει ως προς την μορφή του φωτογραφικού πορτραίτου, η οποία μεταλλάσσεται ανά εποχή. Αρχικά, από το 1990 και μέχρι το 2000, σύμφωνα με την μέθοδο της τροπικότητας, οι δείκτες των πορτραίτων ολισθαίνουν ως προς την αξιοπιστία τους. Με την έλευση της ψηφιακής τεχνολογίας στις αρχές του 21ου αιώνα, η βελτίωση ως προς τους δείκτες της τροπικότητας είναι ορατή. Όμως το γεγονός αυτό άρχισε να επηρεάζεται ξανά, καθώς οι δυνατότητες επεξεργασίας των κινητών σε συνδυασμό με το Instagram, το 2010, επηρέασε ξανά τους βαθμούς της τροπικότητας. Ειδικότερα, το Instagram με τα εργαλεία του δίνει τη δυνατότητα της επεξεργασίας, συνεπώς συχνά παρατηρείται μια αυξητική τάση της παραποίησης μέσω των φίλτρων της εφαρμογής. Πιο συγκεκριμένα, οι δείκτες τροπικότητας στις μελέτες περιπτώσεων του Instagram, κυρίως ως προς το φωτισμό και τη χρωματική απόδοση, εμφανίζουν συχνά την επέμβαση άλλοτε περισσότερο και άλλοτε λιγότερο, ανάλογα με τις προθέσεις του παραγωγού του πορτραίτου.Στα γενικότερα συμπεράσματα οφείλουν να αναφερθούν τα εξής: η θέση και η σημαντικότητα της φωτογραφικής εικόνας πορτραίτου σήμερα σχετίζεται άμεσα με την έλευση των κοινωνικών δικτύων, τη χρήση του κινητού τηλεφώνου ως φωτογραφικής κάμερας (που εξαπλώθηκε ραγδαία, λόγω της ζήτησης από τα κοινωνικά δίκτυα) και τον άπλετο και πανεύκολο διαμοιρασμό των εικόνων. Η πράξη της φωτογράφισης ενός πορτραίτου– και κατ’ επέκταση το επάγγελμα του φωτογράφου- όπως περιγράφεται στα μέσα του 19ου αιώνα, έχει χάσει την αίγλη της και τη μοναδικότητά της, υποχωρώντας μπροστά στην ποσότητα των εικόνων που έχει επιφέρει η τεχνολογική επανάσταση του σήμερα. Οι πλέον δημοφιλείς φωτογραφίες-πορτραίτα είναι τα οικογενειακά πορτραίτα, ακόμη και σε κατηγορίες όπως η διαφημιστική και η πολιτική φωτογραφία. Αυτό προφανώς σχετίζεται με την ιδιαίτερα χαλαρή σχέση των κοινωνικών δικτύων με την ιδιωτικότητα, και την έντονη σχέση με τον κοινωνικό σχολιασμό (κοινώς, κουτσομπολιό) και την παρείσφρηση στις ζωές των άλλων. Παρ’ όλη τη δυνατότητα για χρωματικές και άλλες δημιουργικές επεμβάσεις στην εικόνα με ευκολόχρηστα εργαλεία μέσα στο κινητό τηλέφωνο, μερικές από τις πλέον δημοφιλείς φωτογραφίες πορτραίτου είναι στοιχειώδους καταγραφής πτυχών της καθημερινότητας, με σοβαρά προβλήματα φωτισμού και σύνθεσης, ακόμη και σε κατηγορίες, όπως η μόδα και η διαφημιστική φωτογραφία. Το περιεχόμενο πολύ συχνά κινείται σε εγωκεντρικά μονοπάτια, με προεξάρχουσα τη φωτογραφική τάση των selfies. Τα χνάρια της σημερινής seflie προϋπήρχαν στο βαθύ παρελθόν της φωτογραφίας, αλλά η ειδοποιός διαφορά είναι ότι οι σύγχρονες selfies, στη συντριπτική πλειοψηφία τους, αρκούνται σε απλές καταγραφικές λήψεις πτυχών της καθημερινής πραγματικότητας.