Η σχέση τέχνης και τεχνικής στους μοντέρνους καιρούς
Authors: Μανδηλαρά Ηρώ 
Published: June 2023

Η διδακτορική διατριβή έθεσε ως στόχο την κατανόηση της αντίληψης του καλλιτεχνικού κινήματος του Κονστρουκτιβισμού για τη σχέση τέχνης και τεχνικής στους μοντέρνους καιρούς. Πιο συγκεκριμένα, προσπαθήσαμε να κατανοήσουμε τη στάση του απέναντι στον μοντέρνο καταμερισμό της εργασίας και την εξειδίκευση καθώς και τη θέση του για τον ρόλο της καλλιτεχνικής δραστηριότητας εντός αυτού του πλέγματος σχέσεων.Στο πλαίσιο αυτής της μελέτης, επιχειρήσαμε να κατανοήσουμε το αισθητικό πρόταγμα του Κονστρουκτιβισμού, μέσω της διερεύνησης των επιδράσεων που δέχθηκε από τις αναλύσεις του Καρλ Μαρξ και του Αλεξάντρ Μπογκντάνοφ, στοχαστές στους οποίους οι καλλιτέχνες του κινήματος αναφέρονται ρητά στα μανιφέστα τους. Με άλλα λόγια, το κεντρικό ερώτημα που τέθηκε, ήταν το κατά πόσο οι αισθητικές και θεωρητικές απόψεις και η καλλιτεχνική πρακτική των Κονστρουκτιβιστών πήγαζαν και θεμελιώνονταν στη σκέψη του Μαρξ ή σε εκείνη του Μπογκντάνοφ, δεδομένου ότι, όπως προσπαθούμε να αναδείξουμε και στη διατριβή, οι προσεγγίσεις των δύο στοχαστών αποκλίνουν σημαντικά, αφού εκκινούν από μια ριζικά διαφορετική φιλοσοφική βάση. Στην διατριβή, λοιπόν, μελετάμε υπό το πρίσμα της σχέσης τέχνης και τεχνικής, τις θεωρητικές και αισθητικές απόψεις όπως επίσης και τα καλλιτεχνικά έργα των Κονστρουκτιβιστών, επικεντρώνοντας το ενδιαφέρον μας στις εικαστικές τέχνες, καθώς εκτιμάμε ότι το συγκεκριμένο πεδίο ενδείκνυται για την παρακολούθηση της θεωρητικής και καλλιτεχνικής εξέλιξης του Ρωσικού Κονστρουκτιβισμού, τόσο γιατί προσφέρει δείγματα και τεκμήρια από την αρχή της συγκρότησης του το 1918 ως την άνωθεν απαγόρευσή του το 1932, όσο και γιατί οι εικαστικές τέχνες αποτέλεσαν το πεδίο εκκίνησης για την απόπειρα πραγμάτωσης του κονστρουκτιβιστικού προτάγματος, για την προσπάθεια, δηλαδή, ενοποίησης της καλλιτεχνικής και βιομηχανικής εργασίας· αποτέλεσαν, δηλαδή, το πεδίο εκκίνησης για την άρση του καπιταλιστικού καταμερισμού της εργασίας και της εξειδίκευσης. Στο πρώτο κεφάλαιο της διατριβής εκθέτουμε και προσπαθούμε να κατανοήσουμε εκείνες τις αναλύσεις και τις θέσεις του Καρλ Μαρξ που αφορούν τη σχέση πουαναπτύσσεται μεταξύ τεχνικής και τέχνης κατά την αλληλεπίδραση του ανθρώπου με τη φύση, και, ειδικά, τη μορφή που αυτή η σχέση λαμβάνει στον κεφαλαιοκρατικό τρόπο παραγωγής. Προσπαθούμε, δηλαδή, να κατανοήσουμε τις φιλοσοφικές απόψεις του Μαρξ όσον αφορά τον ρόλο της τεχνικής και της τέχνης στην ανάπτυξη της ανθρώπινης κοινωνίας εν γένει και, ειδικότερα, στην καπιταλιστική κοινωνία. Στο δεύτερο κεφάλαιο, προσεγγίζουμε την αντίληψη του Αλεξάντρ Μπογκντάνοφ όσον αφορά τη σχέση τέχνης και τεχνικής κατά τη συγκρότηση της ανθρώπινης πραγματικότητας και, ειδικότερα, τη μορφή που αυτή λαμβάνει κατά την μοντέρνα εποχή ή, σύμφωνα με τον ίδιο, κατά την εποχή που κυριαρχεί η αστική κουλτούρα. Στο τρίτο κεφάλαιο της διατριβής επιχειρούμε μια κριτική προσέγγιση των θεωρητικών επεξεργασιών, των αισθητικών απόψεων και των καλλιτεχνικών έργων του κινήματος του Κονστρουκτιβισμού, από τη σκοπιά της αντίληψής του για τη σχέση τέχνης και τεχνικής. Αρχικά προσπαθούμε να κατανοήσουμε τις φιλοσοφικές και αισθητικές αφετηρίες του, ενώ, στη συνέχεια, εξετάζουμε τον τρόπο, με τον οποίο η αισθητικο-καλλιτεχνική του πρόταση βρίσκει ανταπόκριση στην πρακτική και τα έργα του. Κατά την εκτίμησή μας, ο Κονστρουκτιβισμός αποτέλεσε, από τη μία, ένα εγχείρημα κριτικής προσέγγισης της σχέσης τέχνης και τεχνικής, καλλιτεχνικής δημιουργίας και παραγωγικής εργασίας σε συνθήκες κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής και, από την άλλη, μια απόπειρα επαναπροσδιορισμού αυτής της σχέσης σε μια μεταβατική σοσιαλιστική κοινωνία. Η πρότασή τους συμπυκνώνεται στην ιδέα για μια νέα δραστηριότητα, την αποκαλούμενη «δημιουργική εργασία», η οποία θα ενοποιεί, κατά τους ίδιους, τα διαχωρισμένα στο πλαίσιο της αστικής κοινωνίας είδη της ανθρώπινης δραστηριότητας. Μέσω αυτής της νέας δραστηριότητας θα παράγονται αντικείμενα που θα συμβάλλουν και θα μαρτυρούν αυτή την ενότητα αλλά και τη δημιουργική σχέση του ανθρώπου με τα όργανα και τα προϊόντα της δραστηριότητάς του. Μέσα από την πραγμάτευση των θεωρητικών κειμένων και των καλλιτεχνικών έργων των Κονστρουκτιβιστών, καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι το φιλοσοφικό και αισθητικό θεμέλιο της σκέψης τους, συγκροτείται κυρίως στη βάση της επίδρασης που δέχθηκαν από το φιλοσοφικό σύστημα του Μπογκντάνοφ. Με άλλα λόγια, η κριτική και το πρόταγμα των Κονστρουκτιβιστών, παρά τους ισχυρισμούς των θεωρητικών και των καλλιτεχνών του κινήματος, αναπτύχθηκαν στη βάση της κοσμοθεωρίας του Μπογκντάνοφ και, μόνο διαθλασμένα, περιέχουν στοιχεία της μαρξικής σκέψης. Επομένως, κατά την εκπόνηση της διατριβής, οδηγηθήκαμε, από τη μία, στην αναίρεση της αρχικής υπόθεσης εργασίας σχετικά με την επιρροή τους τόσο από τον Μαρξ όσο και από τον Μπογκντάνοφ και, από την άλλη, στην ανάδειξη του καθοριστικού ρόλου της σκέψης του τελευταίου στη συγκρότηση των αισθητικών ιδεών των Κονστρουκτιβιστών και, ακολούθως, τη διαμόρφωση των έργων τους.