Young people not in education, employment or training (NEET) and social and sharing economies in the EU south
Authors: Αβαγιανού Αθηνά 
Published: December 2023

Η Διδακτορική Διατριβή έχει θέμα τη διερεύνηση της σύνδεσης μεταξύ της νεανικής ανεργίας και αδράνειας, αφενός, και των χωρικών δυναμικών -και παγιώσεων- που αναπτύσσονται σε πολλαπλές χωρικές κλίμακες, αφετέρου, με έμφαση στις χώρες του Ευρωπαϊκού Νότου. Επίσης, την σε βάθος ανάλυση του ρόλου των διαφορετικών οικονομικών πρακτικών, με έμφαση στην Κοινωνική Οικονομία (ΚΟ) και την Οικονομία Διαμοιρασμού μέσω Ψηφιακών Πλατφορμών (ΟΔΨΠ), στην ένταξη των νέων στην αγορά εργασίας σε λιγότερο ανεπτυγμένες περιοχές. Η ανάλυση της ΟΔΨΠ έγινε αξιοποιώντας ως μελέτη περίπτωσης αυτή των εργαζομένων στη διανομή φαγητού μέσω ψηφιακών πλατφορμών στην Αθήνα.Κεντρικός στόχος της διατριβής είναι η δημιουργία ενός εμπειρικά τεκμηριωμένου θεωρητικού πλαισίου κατανόησης της δυναμικής σχέσης μεταξύ της νεανικής ανεργίας και αδράνειας και της παραγωγής χώρου στον καπιταλισμό. Στο επίπεδο της θεωρητικής συμβολής, αντλώντας από θεωρίες σχετικά με την νεότητα, την Κριτική Γεωγραφία και τη Γεωγραφία της Εργασίας, η Διατριβή αναπτύσσει το θεωρητικό πλαίσιο των «επισφαλών χώρων εργασίας για τους νέους» (precarious youthspaces of work). Πρόκειται για ένα θεωρητικό εργαλείο που βοηθάει στην κατανόηση της αμφίδρομης σχέσης μεταξύ των νέων και της παραγωγής του χώρου. Μέσα από αυτό το πρίσμα εξετάζονται οι άνισες ευκαιρίες αλλά και η εργασιακή επισφάλεια με την οποία έρχονται αντιμέτωποι οι νέοι, καθώς και οι δράσεις που αναπτύσσουν για να ανταπεξέλθουν σε αυτή σε διαφορετικές περιοχές ή περιφέρειες. Η ένταξη, ή μη, των νέων στην αγορά εργασίας εξετάζεται ως μέρος ευρύτερων κοινωνικο-οικονομικών διαδικασιών που άπτονται της καπιταλιστικής αναδιοργάνωσης του κεφαλαίου και της εργασίας στο χώρο. Για αυτό, η έρευνα εισάγει για πρώτη φορά στην ελληνική και πιθανά στη διεθνή βιβλιογραφία την έννοια των «τεχνο-χωρικών παγιώσεων/ προσωρινών διευθετήσεων» (techno-spatial fixes) στη μελέτη της ανεργίας / υποαπασχόλησης των νέων. Τα βασικά ερωτήματα της Διατριβής είναι τα εξής: i. Πώς μεταβλήθηκαν τα ποσοστά ΝΕΕΤ κατά την περίοδο μετά το 2008 για τις νέες γυναίκες και τους νέους άνδρες στον Νότο της ΕΕ και ποιοι είναι οι βασικοί παράγοντες που οδηγούν στις διαφορές μεταξύ των περιφερειών; ii. Ποια επιπλέον εμπόδια αντιμετωπίζουν οι νέες γυναίκες στην απασχόληση και την εκπαίδευση στις περιφέρειες μελέτης; iii. Σε ποιο βαθμό έχει αναπτυχθεί η ΚΟ όσον αφορά τον αριθμό των επιχειρήσεων και των εργαζομένων στις περιφέρειες μελέτης και πώς συνδέεται η εξέλιξη αυτή με το αντίστοιχο θεσμικό πλαίσιο σε κάθε χώρα; iv. Πώς επηρέασε η σταδιακή ενσωμάτωση των κοινωνικών επιχειρήσεων στους μηχανισμούς της αγοράς τη λειτουργία τους και την ποιότητα των θέσεων εργασίας που παρέχουν;v.Ποιες μορφές εργασιακής επισφάλειας εντοπίζονται στους φυσικούς και ψηφιακούς χώρους εργασίας για τους νέους στην ΟΔΨΠ; vi. Ποια είδη δράσης αναπτύσσουν οι εργαζόμενοι στη διανομή φαγητού μέσω ψηφιακών πλατφορμών προκειμένου να αντιμετωπίσουν - και μερικές φορές να αντισταθούν - στην εργασιακή επισφάλεια; Πιο αναλυτικά, μελετάται η σχέση μεταξύ του ποσοστού των νέων που βρίσκονται εκτός απασχόλησης, εκπαίδευσης ή κατάρτισης (NEET) και ορισμένων βασικών κοινωνικό-οικονομικών χαρακτηριστικών των περιφερειών της Ισπανίας, Ιταλίας, Ελλάδας και Κύπρου, εστιάζοντας στις επιπλέον δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι νέες γυναίκες στην ένταξή τους στην αγορά εργασίας και στην εκπαίδευση. Επιπλέον, εξετάζεται κριτικά η σύνδεση της ΚΟ και της ΟΔΨΠ με την αναπαραγωγή της επισφάλειας. Η επιλογή της μελέτης δύο διαφορετικών, αλλά συχνά αλληλένδετων τύπων οικονομικών πρακτικών σχετίζεται με την προώθησή τους ως βιώσιμη εναλλακτική λύση σε πολλαπλές προκλήσεις κυρίως σε περιόδους κρίσεων και σε «αποδυναμωμένες» αγορές εργασίας, αλλά και με την μεγάλη απήχησή τους στους νέους. Μεθοδολογικά, η έρευνα εφαρμόζει μια προσέγγιση μικτών μεθόδων με το συνδυασμό τεχνικών ανάλυσης διαφορετικών τύπων δεδομένων. Τα δεδομένα που αναλύονται είναι τόσο ποσοτικά όσο και ποιοτικά, η συλλογή των οποίων έγινε από δευτερογενείς και πρωτογενείς πηγές. Η εμπειρική ανάλυση αρχικά ανίχνεύει τις τάσεις των ποσοστών των NEET (χωριστά για νέες γυναίκες και νέους άνδρες) στις περιοχές NUTS2 της Ισπανίας, της Ιταλίας, της Ελλάδας και της Κύπρου κατά την περίοδο μετά το 2008. Επίσης, τη στατιστική σχέση μεταξύ των ποσοστών NEET και ορισμένων κοινωνικο-οικονομικών μεταβλητών σε επίπεδο περιφέρειας. Κάποιες από αυτές τις μεταβλητές είναι το κατά κεφαλήν ΑΕΠ, ο πληθυσμός, η συμμετοχή στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, το ποσοστό απασχόλησης στον πρωτογενή τομέα. Οι μαρτυρίες νέων γυναικών NEET από διαφορετικές περιοχές των χωρών μελέτης προσφέρουν την ευκαιρία για την βαθύτερη κατανόηση των έμφυλων διακρίσεων και των δυσκολιών που αντιμετωπίζουν οι νέες γυναίκες στην εκπαίδευση και την αγορά εργασίας. Στη συνέχεια, η έρευνα επικεντρώνεται στην εξέλιξη της ΚΟ στις διαφορετικές περιφέρειες, μελετώντας τα περιφερειακά ποσοστά των κοινωνικών επιχειρήσεων και των εργαζομένων σε σχέση με τους υπόλοιπους τύπους των επιχειρήσεων, καθώς επίσης και στις εμπειρίες ατόμων που εμπλέκονται ενεργά με τον κλάδο, όπως προέκυψαν μέσα από συνεντεύξεις. Τα παραπάνω πλαισιώνονται με τη συγκριτική ανάλυση των πολιτικών που εφαρμόζονται σε σχέση με την ΚΟ σε κάθε χώρα. Η περίπτωση των εργαζομένων στη διανομή φαγητού μέσω πλατφορμών προσεγγίζεται μέσα από συνεντεύξεις με νέους εργαζόμενους. Οι συνεντεύξεις εστιάζουν στους πολλαπλούς τρόπους αναπαραγωγής της επισφάλειας και στη διαμόρφωση της δράσης των εργαζομένων μέσα από την επικοινωνία τους στους δρόμους και τις πιάτσες της πόλης (και) με τη χρήση ψηφιακών μέσων. Η παρακολούθηση της επικοινωνίας μεταξύ των εργαζομένων μέσα από τη χρήση ψηφιακής εφαρμογής ανταλλαγής μηνυμάτων για δύο χρόνια προσφέρει μια πολύτιμη γνώση σχετικά με τις συνθήκες εργασίας και τις σχέσεις που αναπτύσσονται μεταξύ τους. Παράλληλα, η «σταχυολόγηση» των συλλογικών δράσεων των εργαζομένων μέσα από τον ελληνικό τύπο σε αντιπαραβολή με την ψήφιση και εφαρμογή σχετικής νομοθεσίας από τις εταιρείες σκιαγραφεί το ρόλο όλων των εμπλεκόμενων (εταιρείες, κράτος, καταναλωτές κλπ) στη διαμόρφωση των εργασιακών συνθηκών στη διανομή φαγητού μέσω πλατφορμών. Η εμπειρική ανάλυση φέρνει στο προσκήνιο αρχικά τις γεωγραφικές διαφοροποιήσεις των ποσοστών των NEET στις περιφέρειες μελέτης, καθώς και τις διακυμάνσεις αυτών, κατά τη διάρκεια διαφορετικών υπο-περιόδων και συνολικά από το 2008 έως το 2020. Συγκεκριμένα, καταδεικνύει τη διαχρονική σύνδεση μεταξύ της νεανικής ανεργίας και αδράνειας, αφενός, και των δομικών χαρακτηριστικών των οικονομιών του Ευρωπαϊκού Νότου, αφετέρου, υποστηρίζοντας ότι οι διαδοχικές καπιταλιστικές τεχνο-χωρικές διορθώσεις/επιλύσεις συμβάλλουν στην αναπαραγωγή της ανεργίας και επισφάλειας των νέων στις σύγχρονες αγορές εργασίας. Η ανάλυση δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην έμφυλη διάσταση της νεανικής ανεργίας και αδράνειας, φέρνοντας στο φως τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι νέες γυναίκες στην ένταξή τους στην αγορά εργασίας και στην εκπαίδευση. Επιπλέον, η ανάλυση δείχνει τη διαφοροποιημένη εξέλιξη της ΚΟ μεταξύ των περιφερειών του Ευρωπαϊκού Νότου (με μικρή συμμετοχή στην αγορά εργασίας κυρίως στην Ελλάδα και την Κύπρο), ενώ επίσης τονίζει ότι το συχνά ανεπαρκές θεσμικό πλαίσιο συμβάλλει στον «υβριδισμό» του κλάδου και στη δημιουργία επισφαλών σχέσεων εργασίας. Τέλος, η μελέτη των εργαζομένων στη διανομή φαγητού μέσω πλατφορμών στην Αθήνα αναδεικνύει τα πολλαπλά επίπεδα επισφάλειας με τα οποία έρχονται αντιμέτωποι οι νέοι μέσα σε αυτούς στους φυσικούς και ψηφιακούς χώρους εργασίας, καθώς επίσης και τις συλλογικές δράσεις αλληλεγγύης και αντίστασης που αναπτύσσουν. Η διατριβή καταλήγει συνολικά στο συμπέρασμα ότι οι τεχνο-χωρικές παγιώσεις συμβάλλουν στη δημιουργία επισφαλών χώρων εργασίας για τους νέους, κάτι που αφορά και στις περιπτώσεις της ΚΟ και της ΟΔΨΠ, δημιουργώντας συχνά έναν φαύλο κύκλο επισφάλειας.Η διατριβή είναι γραμμένη στα Αγγλικά. Το τελικό κείμενο της αποτελείται από τη σύνθεση πέντε (5) επιστημονικών άρθρων, τρία (3) από τα οποία είναι δημοσιευμένα ήδη σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά. Από τα υπόλοιπα δύο που έχουν υποβληθεί σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά, το ένα βρίσκεται σε διαδικασία διόρθωσης κατόπιν σχολίων των κριτών και για το δεύτερο αναμένονται τα πρώτα σχόλια. Συνεπώς το κείμενο είναι χωρισμένο σε επτά (7) διακριτά κεφάλαια (βλ. Πίνακα 1), τα πέντε (5) από τα οποία αποτελούνται από τα άρθρα που αναφέρθηκαν παραπάνω, και συνοδεύονται από ένα (1) εισαγωγικό κεφάλαιο και ένα (1) κεφάλαιο που συνθέτει τα ευρήματα της διατριβής. Τέλος, στο παράρτημα παρατίθενται δύο (2) κεφάλαια που αποτελούν μέρος ενός συλλογικού τόμου, και ένα (1) επιπλέον επιστημονικό άρθρο το οποίο πρόκειται να υποβληθεί σε διεθνές επιστημονικό περιοδικό.