ปัจจัยทำนายคุณภาพการเตรียมลำไส้ใหญ่ในพระสงฆ์ที่เข้ารับการส่องกล้องลำไส้ใหญ่ทางทวารหนัก
Authors: วงศ์อินทร์ นุจิรา , วงษ์คงคำ เกศศิริ , ฉันท์เรืองวณิชย์ วัลย์ลดา , เค้าสมบัติวัฒนา อวยพร 
Published: February 2025

บทนำ การส่องกล้องลำไส้ใหญ่เป็นหัตถการที่มีความสำคัญในการตรวจหามะเร็งลำไส้ใหญ่ มีขั้นตอนการเตรียมตัวที่สำคัญ คือ การเตรียมลำไส้ใหญ่ให้สะอาดปราศจากอุจจาระและน้ำอุจจาระ ส่งผลให้การตรวจวินิจฉัยมีความแม่นยำ สามารถถ่ายภาพเยื่อเมือก ติ่งเนื้อหรือรอยโรคที่เป็นมะเร็งภายในลำไส้ได้อย่างชัดเจนและช่วยลดผลข้างเคียงหรือภาวะแทรกซ้อนที่อาจเกิดขึ้นได้ พระสงฆ์รับบิณฑบาตอาหารที่ประชาชนถวายให้ จึงส่งผลต่อการปรับเปลี่ยนชนิดของอาหารเพื่อเตรียมลำไส้ก่อนการส่องกล้อง คุณภาพของการเตรียมลำไส้ใหญ่เป็นสิ่งที่สำคัญอย่างยิ่ง การเตรียมลำไส้ใหญ่ที่ไม่สะอาด ส่งผลให้ กระบวนการส่องกล้องไม่สมบูรณ์และถูกยกเลิก ต้องมีการนัดผู้ป่วยกลับมาตรวจซ้ำ อย่างไรก็ตาม การนัดหมายพระสงฆ์มาเข้ารับการรักษาในโรงพยาบาลล่วงหน้าเพื่อเตรียมลำไส้ใหญ่ก่อนการส่องกล้องทางทวารหนักอาจยังไม่เพียงพอที่จะช่วยให้พระสงฆ์สามารถเตรียมลำไส้ใหญ่ได้อย่างมีคุณภาพ
วัตถุประสงค์ของการวิจัย การศึกษาครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาคุณภาพของการ  เตรียมลำไส้ในพระสงฆ์ที่เข้ารับการส่องกล้องลำไส้ใหญ่ และ 2) ศึกษาปัจจัยทำนายคุณภาพการเตรียมลำไส้ของความเสี่ยง ได้แก่ การเกิดอาการท้องผูก ความเสี่ยงก่อนเข้ารับการผ่าตัด และการรับประทานอาหารที่มีกากใยในพระสงฆ์ที่มารับการส่องกล้องลำไส้ใหญ่
การออกแบบการวิจัย เป็นการวิจัยแบบศึกษาความสัมพันธ์เชิงทำนาย ใช้กรอบแนวคิดการปรับตัวของรอย ในการปรับตัวเพื่อเตรียมลำไส้ใหญ่ก่อนเข้ารับการส่องกล้อง ซึ่งมีกระบวนการประกอบด้วยสิ่งนำเข้าผ่านกระบวนการควบคุมทางสรีรวิทยาเกี่ยวกับกลไกควบคุมการขับถ่ายอุจจาระและมีการปรับตัวด้านโภชนาการในการปรับเปลี่ยนอาหารเพื่อลดกากใยในระบบทางเดินอาหาร ซึ่งกระบวนการทั้งหมดส่งผลต่อคุณภาพของการเตรียมลำไส้ 
วิธีดำเนินการวิจัย กลุ่มตัวอย่างคือพระสงฆ์ที่เข้ารับการรักษาในโรงพยาบาลเพื่อเข้ารับการส่องกล้องลำไส้ใหญ่ทางทวารหนัก ระหว่างเดือนเมษายน พ.ศ. 2564 ถึง มกราคม พ.ศ. 2566 จำนวน 199 คน เลือกกลุ่มตัวอย่างแบบเฉพาะเจาะจงตามเกณฑ์คัดเข้า คือ อายุ 20 ปีขึ้นไป เข้ารับการรักษาในโรงพยาบาล เพื่อเข้ารับการส่องกล้องตรวจลำไส้ใหญ่ทั้งกรณีการตรวจคัดกรอง การวินิจฉัยรักษาและการติดตาม อาการหลังผ่าตัด หากมีอายุมากกว่า 60 ปี ต้องมีการรู้คิดที่ปกติ หรือได้คะแนน ≥ 3 เมื่อประเมินด้วยแบบทดสอบสมรรถภาพสมอง Mini-Cog ไม่เป็นโรคทางจิตเวช ไม่มีประวัติต่อไปนี้ คือ กลืนลำบาก การอุดตันหรือตีบของลำไส้ใหญ่ เลือดออกในระบบทางเดินอาหารส่วนล่าง ประวัติการผ่าตัดลำไส้ หรือ ตัดต่อทางเดินอาหารและมีลักษณะทางกายวิภาคของทางเดินอาหารที่ผิดไปจากกายวิภาคปกติ เครื่องมือวิจัย ได้แก่ เครื่องมือคัดกรองภาวะพร่องของการรู้คิด (Mini-cog) แบบสอบถามข้อมูลส่วนบุคคล แบบสอบถามข้อมูลทางคลินิก แบบประเมินความเสี่ยงต่อการเกิดอาการท้องผูก มีค่าดัชนีความตรงตาม เนื้อหา เท่ากับ .83 และค่าความเชื่อมั่นโดยมีค่าสัมประสิทธิ์แอลฟาของครอนบาค เท่ากับ .93 แบบสอบถาม ประเภทของอาหารที่รับประทานก่อนการส่องกล้อง มีดัชนีความตรงเชิงเนื้อหา เท่ากับ 1 แบบบันทึก ความเสี่ยงก่อนเข้ารับการผ่าตัด (ASA class) และแบบประเมินความสะอาดของลำไส้ (Bosotn Bowel Preparation Score: BBPS) มีค่าความเชื่อมั่น Inter-Rater Reliability (IRR) เท่ากับ .85 เก็บรวบรวมข้อมูล โดยการสัมภาษณ์แบบมีโครงสร้างและบันทึกข้อมูลจากแฟ้มผู้ป่วย วิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้สถิติบรรยาย และวิเคราะห์ปัจจัยทำนายคุณภาพของการเตรียมลำไส้ใหญ่ในพระสงฆ์ที่เข้ารับการส่องกล้องลำไส้ใหญ่ทางทวารหนัก โดยใช้สถิติถดถอยลอจิสติก กำหนดระดับนัยสำคัญที่ .05
ผลการวิจัย กลุ่มตัวอย่างที่ได้รับการส่องกล้องลำไส้ใหญ่ จำนวน 199 คน มีอายุเฉลี่ย 60.8 ปี (SD = 8.9) ส่วนใหญ่เป็นผู้สูงอายุ (ร้อยละ 66.8) มีค่าดัชนีมวลกาย อยู่ระหว่าง 23.00 - 24.99 กก./ม2 ร้อยละ 40.2 ค่าเฉลี่ย 24.2 กก./ม2 (SD =1.90) มีประวัติการสูบบุหรี่ ร้อยละ 38.2 ระยะเวลาที่สูบบุหรี่ เฉลี่ย 30.00 ปี (SD = 8.47) มีประวัติการดื่มชา ร้อยละ 27.1 ระยะเวลาเฉลี่ย 20.00 ปี (SD = 6.46) มีประวัติการดื่มกาแฟ ร้อยละ 33.2 ระยะเวลาเฉลี่ย 19.00 ปี (SD = 6.72) และออกกำลังกาย ร้อยละ 61.8 ผลการวิเคราะห์ข้อมูลทางคลินิก พบว่า กลุ่มตัวอย่างมีโรคประจำตัวร้อยละ 44.7 โดยพบว่า เป็นโรคความดันโลหิตสูงมากที่สุด (ร้อยละ 25.1) รองลงมาคือ โรคของระบบทางเดินอาหาร (ร้อยละ 18.1) มีประวัติการใช้ยาประจำ (ร้อยละ 37.2) โดยพบว่า มีการใช้ยากลุ่มรักษาโรคความดันโลหิตสูงมากที่สุด (ร้อยละ 23.1) สูตรยาระบายที่เคยได้รับมากที่สุด คือ Polyethylene glycol (PEG) ร้อยละ 98.5 ช่วงเวลาเข้ารับการส่องกล้องลำไส้ใหญ่ในวันที่นัดหมาย คือ ช่วงเช้า (ร้อยละ 90.5) กลุ่มตัวอย่างร้อยละ 77.4 มีคะแนนคุณภาพการเตรียมลำไส้อยู่ในระดับดี ค่าเฉลี่ย 7.83 คะแนน (SD=1.83) และปัจจัยที่สามารถทำนายคุณภาพของการเตรียมลำไส้ใหญ่ ได้แก่ ความเสี่ยงต่อการเกิดอาการท้องผูก (OR 3.496, 95%CI: 2.575 – 7.046, p < .01) ความเสี่ยงก่อนการผ่าตัด (OR 3.766, 95% CI.:3.508 – 7.239, p < .01) และการรับประทานอาหารที่มีกากใย (OR 5.461, 95% CI: 4.921– 8.578, p < .01) สามารถร่วมทำนายคุณภาพการเตรียมลำไส้ใหญ่ในผู้ป่วยที่เข้ารับการส่องกล้องตรวจลำไส้ใหญ่ ได้ร้อยละ 71.3 (Nagelkerke R2=.713, p < .05)
ข้อเสนอแนะ พยาบาลสามารถนำผลการศึกษาไปใช้วางแผนในการส่งเสริมการเตรียมลำไส้ของพระสงฆ์ ที่มารับการส่องกล้องลำไส้ใหญ่ โดยประเมินความเสี่ยงก่อนเข้ารับการผ่าตัด ความเสี่ยงต่อการเกิดอาการ ท้องผูก และการรับประทานอาหารที่มีกากใยก่อนเข้ารับการส่องกล้องลำไส้ใหญ่ การศึกษาครั้งต่อไป อาจศึกษาปัจจัยอื่นเพิ่มเติม เช่น ลักษณะของอุจจาระระหว่างการเตรียมลำไส้ และยาที่ได้รับเป็นประจำ เป็นต้น และอาจศึกษาการให้คำแนะนำและติดตามประเมิน โดยเฉพาะการรับประทานอาหารที่มีกากใยน้อย ในช่วง 3 วันก่อนเข้ารับไว้ในโรงพยาบาลเพื่อการเตรียมลำไส้ใหญ่ที่มีคุณภาพ