Πειραματική διερεύνηση της μηχανικής των "αναδυόμενων" σχέσεων
Authors: Μουστάκης Ιωάννης 
Published: August 2021

Οι συναρτήσεις ενίσχυσης αποτελούν τον θεμελιώδη μηχανισμό συμπεριφοράς της Σκιννεριανής αρχής της επιλογής από ενίσχυση. Ωστόσο, οι αποκαλούμενες «αναδυόμενες» σχέσεις ερεθισμάτων φαίνεται να μην προέρχονται άμεσα από μία τέτοια λειτουργία· όταν δύο ή περισσότερές σχέσεις συντελεστικών διακρίσεων υπό όρους αποτελούνται από κοινά και μη κοινά ερεθίσματα (π.χ., Α:Β & Β:C), τα μη κοινά στοιχεία εμφανίζονται να είναι λειτουργικά ισοδύναμα (Α:C) στην απουσία διαφορικής ενίσχυσης. Το γεγονός αυτό έχει καταστήσει τη μελέτη της προέλευσης των «αναδυόμενων» σχέσεων ένα θέμα με έντονο ενδιαφέρον στην κοινότητα της ανάλυσης συμπεριφοράς για περίπου πέντε δεκαετίες, αλλά οι μηχανισμοί συμπεριφοράς που συνθέτουν αυτό το φαινόμενο δεν έχουν ακόμα διαλευκανθεί πλήρως. Η παρούσα διατριβή εξέτασε την υπόθεση ότι οι σχέσεις μεταβατικότητας δεν συνιστούν λειτουργικά ισοδύναμες σχέσεις (Α:C), αλλά, αντίθετα, παραμένουν μη-διασυνδεδεμένες σχέσεις (Α::C) έως ότου ενδιάμεσα διακριτικά ερεθίσματα συνδέσουν τα ανεξάρτητα στοιχεία (Α & C). Με βάση την ανάλυση του Skinner, η μη-διασυνδεδεμένη συνάρτηση μπορεί να περιγραφεί ως μια συνθήκη επίλυσης-προβλήματος, όπου το «πρόβλημα» είναι ότι το παρόν περιβάλλον (ερέθισμα Α) δεν προξενεί επαρκώς την αποτελεσματική συμπεριφορά του ατόμου (δηλ. την παραγωγή του C ερεθίσματος). Για την επίλυση του προβλήματος, το άτομο πρέπει να δημιουργήσει προδρομική συμπεριφορά παράγοντας κατασκευασμένα διακριτικά ερεθίσματα τα οποία διαδυνδέουν την A::C σχέση. Μελετήσαμε τη σημασία της διασυνδεμένης συντελεστικής διαδικασίας με εντός-υποκειμένου χειρισμό σε δύο πειραματικές μελέτες. Και οι δύο μελέτες σχεδιάστηκαν να παράξουν διαφορετικά επίπεδα κατασκευασμένων διακριτικών ερεθισμάτων κατά τη διάρκεια εκπαίδευσης συμβατικών σχέσεων ερεθισμάτων με τη διαδικασία συμβατικής αντιστοίχισης ερεθισμάτων. Το πρώτο πείραμα πραγματοποιήθηκε σε δύο συνεδρίες και οι συμμετέχοντες είτε έλαβαν οδηγίες για να ονομάσουν τα οπτικά ερεθίσματα ή να τα ονομάσουν και να δημιουργήσουν μια ιστορία που σειριακά ένωνε τις ονομασίες των ερεθισμάτων. Οι συμμετέχοντες των οποίων η προδρομική συμπεριφορά κατά την 1η συνεδρία περιορίστηκε στην ονομασία των ερεθισμάτων, παρήγαγαν σημαντικά περισσότερες σχέσεις μεταβατικότητας όταν, κατά την εκπαίδευση της δεύτερης συνεδρίας, δημιούργησαν ιστορίες που διάσυνδεσαν τις ονομασίες των οπτικών ερεθισμάτων. Η ίδια σχεδόν αλάνθαστη εμφάνιση «αναδυόμενων» σχέσεων καταγράφηκε από την ομάδα συμμετεχόντων που έλαβαν την οδηγία των ιστοριών στην 1η συνεδρία. Ο σκοπός του δεύτερου πειράματος ήταν να αντικαταστήσει την ανεξάρτητη μεταβλητή της γλωσσολογικής ιστορίας με μοτίβα λεκτικών οφθαλμικών κινήσεων. Οι συμμετέχοντες εκτέθηκαν σε πειραματικό σχεδιασμό ανατροπής (Α-Β1-Β2-Α') και στις συνεδρίες χειρισμού όπου οι συμβατικές σχέσεις ερεθισμάτων διασυνδέθηκαν με τα συγκεκριμένα μοτίβα οφθαλμικής κίνησης, οι σχέσεις μεταβατικότητας εμφανίστηκαν με τέλεια ή σχεδόν τέλεια ακρίβεια όποτε οι συμμετέχοντες παρήγαγαν τα συγκεκριμένα προδρομικά μοτίβα συμπεριφοράς (ή ισοδύναμα γλωσσικά ερεθίσματα). Κατά τη βασική συνεδρία και ανατροπής, όπου οι συμβατικές σχέσεις δεν διασυνδέθηκαν με συμπληρωματικά ερεθίσματα ή περιορίστηκαν σε διακριτικά ερεθίσματα με χαμηλή συνδετική δύναμη (π.χ., ονομασία), οι συμμετέχοντες εμφάνισαν σημαντικά λιγότερες «αναδυόμενες» σχέσεις. Σε αμφότερα τα πειράματα, καταγράφηκε η ίδια σχεδόν αλάνθαστη παραγωγή μεταβατικών σχέσεων όποτε κατασκευάστηκαν διακριτικά ερεθίσματα πέραν την ονομασίας των ερεθισμάτων (π.χ., κατηγοριοποίηση των κλάσεων ερεθισμάτων). Τα αποτελέσματα από τα δύο πειράματα αποκάλυψαν ότι συμπληρωματικά ερεθίσματα με υψηλής τάξης διακριτικό έλεγχο επηρέασαν ισχυρά τον ρυθμό εμφάνισης των μη-διασυνδεδεμένων A::C σχέσεων. Από την άλλη πλευρά, αν εκπαιδεύοντας τις συμβατικές σχέσεις A:B και B:C αναδύεται η μη-εκπαιδευμένη A:C σχέση, τότε η ακρίβεια των σχέσεων μεταβατικότητας θα έπρεπε να ήταν ανεξάρτητη από το διαφορετικό επίπεδο κατασκευασμένων διακριτικών ερεθισμάτων· μια συνθήκη που τα πειραματικά δεδομένα της παρούσας εργασίας δεν επιβεβαίωσαν.