Ευπάθεια στη διάβρωση Ελληνικών νησιωτικών παραλιών
Authors: Ανδρεάδης Όλυμπος 
Published: July 2022

Οι παραλίες, δηλαδή οι χαμηλές ακτές που σχηματίζονται από χαλαρά, μη συνεκτικά μεσόκοκκα/αδρόκοκκα ιζήματα, αποτελούν εξαιρετικά σημαντικά παράκτια οικοσυστήματα και φυσικούς πόρους, αφού αποτελούν το 31 % της παγκόσμιας ακτογραμμής, είναι σημαντικοί οικότοποι και προστατεύουν από τις θαλάσσιες πλημμύρες άλλα παράκτια οικοσυστήματα, πληθυσμούς, υποδομές και περιουσιακά στοιχεία στις οπισθοπαραλίες. Ταυτόχρονα, οι παραλιακές ψυχαγωγικές/τουριστικές 3S δραστηριότητες αποτελούν σημαντικότατες συνιστώσες της οικονομίας, ιδαιτερα για τις νησιωτικές περιοχές. Την ίδια στιγμή, οι παραλίες βρίσκονται στην ‘πρώτη γραμμή’ της μάχης με την Κλιματική Μεταβλητότητα και Αλλαγή (ΚΜ & Α), με > 40 % των παραλιών σε παγκόσμια κλίμακα να βρίσκεται ήδη σε διάβρωση, η οποία αναμένεται να επιδεινωθεί μελλοντικά. Συνεπώς, θα χρειασθεί τεράστια προσπάθεια, μεγάλες (και σε πολλές περιπτώσεις απαγορευτικές) επενδύσεις σε ανθρώπινους και οικονομικούς πόρους, και δομημένες και αντικειμενικές προσεγγίσεις ώστε να αξιολογηθεί η ευπάθεια των παραλιών στη διάβρωση και να ιεραρχηθούν/σχεδιασθούν τα κατάλληλα προσαρμοστικά μέτρα. Ο κύριος σκοπός της διατριβής είναι, λοιπόν, να προτείνει και να εφαρμόσει μια δομημένη προσέγγιση για την αξιολόγηση της παραλιακής διάβρωσης κάτω από την ΚΜ & Α και, συγκεκριμένα, την άνοδο της θαλάσσιας στάθμης σε νησιωτικές περιοχές. Η προσέγγιση αφορά 2 διαφορετικές χωρικές κλίμακες: (α) νησιωτική (περιφερειακή) και (β) τοπική. Σε νησιωτική κλίμακα γίνεται αξιολόγηση/ιεράρχηση της ευπάθειας των παραλιών με βάση (i) την κοινωνικο-οικονομική (τουριστική) σημαντικότητα τους όπως προκύπτει από την καταγραφή των φυσικών και ανθρωπογενών γεω-χωρικών χαρακτηριστικών τους και τη χρήση επιλεγμένων δεικτών βαρύτητας, και (ii) την εκτίμηση της προβλεπόμενης παραλιακής διάβρωσης λόγω της (σχετικής) ανόδου της θαλάσσιας στάθμης μέσω state-of-the-art προγνώσεων θαλάσσιας στάθμης και συστοιχίας μορφοδυναμικών μοντέλων. Η ιεράρχηση της ευπάθειας και, συνεπώς, του σχεδιασμού των προσαρμοστικών μέτρων, γίνεται με γνώμονα τους περιορισμένους οικονομικούς και ανθρώπινους πόρους. Σε τοπική κλίμακα, οι πλέον ευπαθείς (εκτεθειμένες) παραλίες, όπως προκύπτουν από την ανάλυση σε νησιωτική κλίμακα, μελετούνται με διαφορετικές ερευνητικές προσεγγίσεις, όπως, επαναλαμβανόμενες μορφολογικές, ιζηματολογικές και υδροδυναμικές παρατηρήσεις και προσομοιώσεις για να αποκρυπτογραφηθούν οι μηχανισμοί, η μορφολογική μεταβλητότητα και οι οδοί μεταφοράς ιζημάτων στο σύστημα. Η προσέγγιση σε νησιωτική κλίμακα εφαρμόσθηκε στις νήσους του Ανατολικού Αιγαίου Λέσβο και Χίο, ενώ σε τοπική κλίμακα στις παραλίες Ερεσό και Κώμη, αντίστοιχα, όπως προέκυψε από την ανάλυση ιεράρχησης.Για την ιεράρχηση σε νησιωτική κλίμακα επιλέχθηκαν 7 κοινωνικο-οικονομικοί και περιβαλλοντικοί δείκτες: (1) η τουριστική δραστηριοτητα, βάσει του αριθμού των ξενοδοχείων/εστιατορίων στην παραλία και ευρύτερη περιοχή, (2) η επισκεψιμότητα, σύμφωνα με επιτόπου συνεντεύξεις και οπτική πληροφορία από το διαδίκτυο, (3) η προσβασιμότητα (οδικού δίκτυο), (4) η παραλιακή ανάπτυξη, βάσει της ύπαρξης εγκαταστάσεων εξυπηρέτησης χρηστών και οργανωμένων δραστηριοτήτων τουρισμού / αναψυχής, (5) η φέρουσα ικανότητα χρήσης της παραλίας, που είναι άμεσα συνδεδεμένη με την έκταση της, (6) ο χαρακτηρισμός 'Γαλάζια Σημαία' (για το 2021), και (7) το τυχόν ειδικό καθεστώς περιβαλλοντικής προστασίας. Στη βάση των δεικτών αυτών επιλέχθηκαν 15 παραλίες στη Λέσβο και Χίο χρησιμοποιώντας την πολυκριτηριακή μέθοδο TOPSIS (Technique for Order of Preference by Similarity to Ideal Solution). Ακολούθως, για τις επιλεγμένες παραλίες έγινε συνεκτίμηση των ανωτέρω δεικτών 1, 2, 5 και 7 με δείκτες που αφορoύν την έκθεση στη διάβρωση, όπως η μείωση του μέγιστου πλάτους της ‘ξηρής’ παραλίας κάτω από το (συντηρητικό) σενάριο Κλιματικής Αλλαγής RCP4.5, του τύπου του ιζήματος και της πυκνότητας των υποδομών/περιουσιακών στοιχείων στην οπισθοπαραλία, χρησιμοποιώντας την πολυκριτηριακή προσέγγιση Αναλυτική Ιεραρχική Διαδικασία (AHP), με ανά ζεύγη συγκρίσεις για τις επιλεγμένες παραλίες. Η ανάλυση ανέδειξε τις παραλίες Ερεσού (Λέσβου) και Κώμης (Χίου) ως τις πλέον ευπαθείς και, έτσι, επιλέχθηκαν για την περαιτέρω μελέτη σε τοπική κλίμακα. Σημειώνεται, ότι αν και η μεθοδολογία ιεράρχησης που ακολουθήθηκε μπορεί να δώσει πολύ χρήσιμη (και ‘αντικειμενική’) πληροφορία για την παράκτια διαχείρηση, μπορεί πάντα να βελτιωθεί αν δοκιμασθεί η προσθήκη και άλλων δεικτών σχετικών με π.χ. τη διαθεσιμότητα γλυκού νερού/ενέργειας, των μελλοντικών βιοκλιματικών συνθηκών και την οικολογική, αισθητική και υγειονομική κατάσταση. Η ανάλυση αυτή προτείνεται να αποτελέσει αντικείμενο μελλοντικής έρευνας. Σε τοπική κλίμακα, η συλλογή/ανάλυση επαναλαμβανόμενων μορφολογικών ιζηματολογικών και υδροδυναμικών παρατηρήσεων και προσομοιώσεων, έδειξαν τα ακόλουθα (σημειώνεται, ότι υπήρξε διαφοροποίση στην χωρο-χρονική ‘πυκνότητα΄ των δεδομένων μεταξύ της παραλιών Ερεσού και Κώμης, με την πρώτη να έχει μελετηθεί για πολύ μακρύτερη χρονική περίοδο). H παραλία Ερεσού είναι μια αντιπροσωπευτική νησιωτική φραγμογενής παραλία (sand-barrier beach). Συνδυαστική ανάλυση της μορφολογίας, ιζηματολογίας και υδροδυναμικής και της δυναμικής τους έδειξε ότι η παραλία χάνει υλικό (κυρίως προς τα ανοικτά) διαμέσου συγκεκριμένων ατραπών μεταφοράς ιζήματος, κάτω από θύελλες από το νότιο τομέα που υπερβαίνουν ενεργητικά κατώφλια. Διαπιστώθηκε ετήσια μεταβλητότητα στους ανέμους που επιδρούν στην παραλία. Έντονες μορφοδυναμικές μεταβολές παρατηρήθηκαν μετά από συμβάντα θυελλών, όπως σημαντική μετατόπιση των ιζηματογενών υφάλων αναβαθμών προς τα ανοικά και παρουσία γεωμορφών (π.χ. κάθετες στην ακτή αμμώδεις ραβδώσεις, αμμορυτίδες και αμμοκυμάτια) σε βάθη μεγαλύτερα από το υπολογισθέν βάθος κλεiσιματος - closure depth των 5-7 m. Υδροδυναμικό πείραμα κατά την διάρκεια ενός έντονου φαινομένου έδειξε την παρουσία κυματογενών ρευμάτων (0.1 m από τον πυθμένα) προς τα ανοικτά με μέσες ταχύτητες μεταξύ 0.1 και 0.34 m/s στη διάρκεια της θύελλας, παρατηρήσεις που υποστηρίζονται και από μορφοδυναμικές προσομοιώσεις. Γενικά, οι παρατηρήσεις της παράκτιας μορφολογίας και ιζηματολογίας, και υδροδυναμικής (καθώς και οι περιορισμένες προσομοιώσεις) έδειξαν την ύπαρξη σημαντικών βενθικών ροών που θεωρείται ότι εμφανίζονται κατά τη διάρκεια ακραίων φαινομένων (ίσως και αμέσως μετά από τη θύελλα) κυρίως στο δυτικό τμήμα του κόλπου Ερεσού. Οι διεργασίες αυτές, μαζί με με τον περιορισμό της τροφοδοσίας από τη λεκάνη απορροής της Ερεσού λόγω του φράγματος Χαλάντρα καθώς και οι ανθρωπογενείς κατασκευές (θαλάσσιος τοίχος), θεωρούνται ως κύρια αίτια της διάβρωσης της παραλίας Ερεσού. Τελος, περιορισμένες προσομοιώσεις για τη διάβρωση της παραλίας κάτω από δύο συντηρητικές ανόδους της μέσης θαλάσσιας στάθμης (0.15 και 0.5 m) έδειξαν υποχώρηση της ακτογραμμής κατά 12 και 19 m, αντίστοιχα. Παρατηρήσεις πεδίου και προσομοιώσεις έδειξαν, επίσης, υδροδυναμική και μορφοδυναμική πολυπλοκότητα στο παραλιακό σύστημα της Κώμης (Χίος). Αν και η επαναληψιμότητα των συλλεχθέντων δεδομένων δεν ήταν επαρκής για να δώσει ασφαλείς ερμηνείες, φαίνεται ότι εκτός από την υδροδυναμική φόρτιση και οι ανθρωπογενείς κατασκευές (θαλάσσιος τοίχος, λιμενικό καταφύγιο και το Φράγμα Κατράρη) επηρεάζουν τη μορφολογία της παραλίας. Όσον αφορά τη μελλοντική διάβρωση, οι προβλεψεις των μορφοδυναμικών μοντέλων δείχνουν σημαντική επιδείνωση του προβλήματος ακόμα και κάτω από το συντηρητικό σενάριο RCP4.5. Προβλέπεται παραλιακή οπισθοχώρηση 9 και 19 m για τα έτη 2050 και 2100 αντίστοιχα, κάνοντας επιτακτική την ανάγκη διαχείρισης του προβλήματος μέσω λήψης μέτρων προσαρμογής και συγκεκριμένα μέσω ιζηματικής αναπλήρωσης. Συμπερασματικά, η παρούσα έρευνα έδειξε ότι το προτεινόμενο πλαίσιο είναι λειτουργικό για την ταξινόμηση και ιεράρχηση της ευπάθειας των νησιωτικών παραλιών (σε επίπεδο νήσου), στη βάση γεω-χωρικών και κοινωνικο-οικονομικών στοιχείων που μπορούν να συλλεγούν σχετικά εύκολα. Για τη βελτίωση του όμως θα απαιτηθεί και συλλογή/ανάλυση στοιχείων για την παραγωγή/χρήση και άλλων κοινωνικο-οικονομικών και γεω-χωρικών δεικτών, καθώς και πιο ολοκληρωμένες προβλέψεις από μορφοδυναμικά μοντέλα.