The head and face decoration of human figures in Cretomycenaean iconography and its significance
Authors: Γιοσιμίτσου Ίκουε 
Published: September 2021

Η παρούσα διατριβή εξετάζει την λειτουργία και σημασία του ευπρεπισμού της κεφαλής των ανθρώπινων μορφών που εμφανίζονται στην Αιγαιακή τέχνη. Ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπινων μορφών, με κομψή και συχνά επιτηδευμένη απόδοση των κύριων χαρακτηριστικών της διακόσμησης της κεφαλής και του προσώπου τους, απαντούν στις κρητομυκηναϊκές τοιχογραφίες, σφραγιδογλυφία, ειδώλια και άλλα αντικείμενα τέχνης. Κυρίως αφορούν σε τύπους κομμώσεων, καλυμμάτων κεφαλής, κοσμημάτων και ψιμυθίωσης (μακιγιάζ προσώπου) κ.ά. Το εισαγωγικό Κεφάλαιο 1 συγκροτεί μια περιεκτική προσέγγιση των ζητημάτων της χρονολόγησης και της γεωγραφίας, λειτουργώντας ως το βασικό πλαίσιο των υπό εξέταση παραδειγμάτων τόσο από την εικονογραφία όσο και από τα λοιπά υλικά κατάλοιπα. Τα υπό πραγμάτευση παραδείγματα συνολικά ανέρχονται σε 1574 ανθρώπινες μορφές. Το Κεφάλαιο 2, επανεξετάζει εν συντομία τις προηγούμενες δημοσιευμένες μελέτες επί του θέματος. Πρέπει να σημειωθεί ότι στις περιπτώσεις ερευνών και μελετών που πραγματεύονται τοιχογραφίες και ειδώλια από την Θήρα και την Κρήτη αντιστοίχως, δεν υπάρχουν μελέτες οι οποίες να ασχολούνται με τον ευπρεπισμό της κεφαλής και του προσώπου που εμφανίζονται στην σφραγιδογλυφία και σε άλλα είδη τέχνης. Επιπλέον, οι παλαιότερες μελέτες περιορίζονται στη σύνδεση συγκεκριμένων διακοσμητικών στοιχείων με ειδικές τελετές (π.χ. διαβατήριες τελετές), με χαρακτηριστικά του ανθρώπινου σώματος (ανάπτυξη και ωρίμανση του σώματος) και με την θέση ή την ασχολία, επαγγελματική ή άλλη, ενός προσώπου (κυρίως η τελευταία αυτή κατηγορία συναντάται στις τοιχογραφίες του Ακρωτηρίου), καθώς επίσης και με την προέλευση ή σημασία των μινωικών ειδωλίων. Τα Κεφάλαια 3-7 περιλαμβάνουν την ανάλυση όλων των τύπων και κατηγοριών των μέχρι στιγμής διαθεσίμων αρχαιολογικών δεδομένων. Αυτά παρουσιάζονται και συζητούνται λεπτομερώς. Ένας αριθμός αξιοσημείωτων και χαρακτηριστικών παραστάσεων της κόσμησης της κεφαλής και του προσώπου μπορεί να θεωρηθεί ότι κινείται στη σφαίρα της φαντασίας. Πράγματι, είναι αδύνατον να ανιχνεύσει κανείς, παραδείγματος χάριν, τις πραγματικές κομμώσεις, τα υπαρκτά καλλυντικά καλλωπισμού, τα περισσότερα από τα εξαρτήματα των κομμώσεων και των καλυμμάτων της κεφαλής. Επιπροσθέτως, κάποια διακοσμητικά στοιχεία είναι τόσο ιδιαίτερα και συχνά ιδιόρρυθμα ώστε μπορούν να θεωρηθούν μη πραγματικά. Εντούτοις, υπάρχουν αρχαιολογικά ευρήματα κοσμημάτων (π.χ. ψήφοι, μεταλλικά ελάσματα και περίαπτα κ.ά.), εξαρτημάτων της κόμης, καλυμμάτων της κεφαλής και άλλα αντικείμενα τα οποία έχουν παράλληλα στην εικονογραφία. Επιπλέον, η ευρεία διασπορά των παραδειγμάτων αυτών των κατηγοριών κόσμησης σε ποικίλες περιοχές και η εμφάνισή τους για μακρά χρονικά διαστήματα, υποδηλώνουν ότι όσα απεικονίζονται στην εικονογραφία δεν ανήκουν στη σφαίρα του φανταστικού αλλά στην πραγματικότητα. Η μελέτη της κόσμησης της κεφαλής και του προσώπου των Αιγαιακών ανθρώπινων μορφών έχει οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι η εφαρμογή και η υιοθέτηση της περιποίησης της κεφαλής και του προσώπου εμπεριείχε συγκεκριμένα μηνύματα. Εξέφραζε όχι μόνο την αντίληψη περί κάλλους αλλά προφανώς και συνδεόταν με 1. το επάγγελμα/ασχολία, 2. το υψηλό κύρος, 3. την θρησκευτικότητα, 4. την εξωτική/ξένη προέλευση, 5. την πρακτική χρήση, 6. την μόδα, 7. την διαφοροποίηση του φύλου, 8. ιδιαίτερους τύπους τεχνουργημάτων, 10. την ηλικιακή κατάταξη.Σε αντίθεση με παλαιότερες μελέτες, η παρούσα έρευνα κατέληξε στο συμπέρασμα ότι συγκεκριμένες μορφές παιδιών στην τέχνη του Αιγαίου συσχετίζονται με ιδιαίτερους τύπους κόμμωσης, που σημαίνουν ηλικιακή διαφοροποίηση (διαβατήριες τελετές). Από την άλλη, ένας αριθμός διαφορετικών κομμώσεων που παρατηρείται στους ενήλικες είναι πιθανότερο να αναφέρεται στο επάγγελμα/ασχολία τους, στην κοινωνική τάξη τους, στην προέλευση ή/και στις θρησκευτικές πεποιθήσεις τους παρά στην διαφοροποίηση της ηλικίας τους. Επιπροσθέτως, (βλ. Παράρτημα 5) η παρούσα μελέτη κατέστησε σαφές ότι δεν φαίνεται να υπήρξε σύνδεση της βαφής των οφθαλμών στις μορφές των τοιχογραφιών του Ακρωτηρίου Θήρας με συγκεκριμένα στάδια ηλικίας. Η μοναδικότητα της ψιμυθίωσης των οφθαλμών προφανώς συνδέεται με συγκεκριμένες πράξεις (τελετουργίες) και συγκεκριμένους χώρους (ιερά). Αναφορικά με μερικούς τύπους κόμμωσης και εξαρτημάτων της κόμης, είναι εμφανές ότι υπήρξε κάποια σχέση μεταξύ των αντιλήψεων στην Αίγυπτο και στο Αιγαίο. Έτσι π.χ. «ο βόστρυχος του Ώρου» χαρακτήριζε τα παιδιά, η «αλογοουρά» τα νεαρά κορίτσια και οι λευκές ταινίες της κεφαλής πιθανώς να σχετίζονταν με συμμετέχοντες σε ιεροπραξίες με αφορμή ειδικές περιστάσεις.Η περίπτωση της θεότητας, που απεικονίζεται στη γνωστή τοιχογραφία της Ξεστής 3 από το Ακρωτήρι, παρουσιάζει μια ιδιαίτερη μορφή, εφόσον συνολικά η κόσμησή της συνδέεται με όλα τα ηλικιακά στάδια των θηλυκών μορφών των Θηραϊκών τοιχογραφιών. Η θεότητα λατρεύεται από διάφορες γυναίκες που επιζητούν την βοήθεια και την προστασία της. Παρά το γεγονός ότι οι ξυρισμένες κεφαλές συσχετίζονται με πρακτικούς σκοπούς, όπως η υγιεινή, ο βασικός λόγος για τον οποίο ξυριζόταν η κεφαλή ήταν ενδεχομένως η επιθυμία να μεγαλώσουν τα παιδιά με ασφάλεια αναφορικά με την υγεία τους. Παρόμοια παράδοση της ξυρισμένης κεφαλής και της σημασίας της παρατηρείται και στην Ιαπωνία (βλ. Παράρτημα 6).Η διατριβή αυτή αντιμετώπισε ένα ακόμη ενδιαφέρον ερώτημα: στις περιπτώσεις παραστάσεων, στις οποίες δεν έχει διατηρηθεί η κεφαλή των μορφών, πώς μπορεί να διαγνωσθεί ο ρόλος τους; Επί τη βάσει πέντε (5) στοιχείων είναι δυνατόν να αναγνωρισθεί η σημασία και η λειτουργία των απεικονιζομένων μορφών. Αυτά είναι: το βάθος («το φόντο») της εικονιζόμενης σκηνής αλλά και η θέση, η απόδοση, η συνοδεία και η χειρονομία της εξεταζόμενης μορφής.Εκτός του κειμένου, η διατριβή συμπληρώνεται με πλήρη κατάλογο και μεγάλο αριθμό στατιστικών πινάκων, ενώ εμπλουτίζεται με εικονογραφικό υλικό. Όλα τα παραπάνω είναι ιδιαίτερα χρήσιμα εργαλεία αναφοράς και για άλλες μελλοντικές μελέτες.