Κριτική ιδεολογικών μορφών συνείδησης και νεωτερικός εγωισμός στους Hegel και Feuerbach
Authors: Νικολακέας Αλκιβιάδης-Δημήτριος 
Published: November 2023

Στην παρούσα διδακτορική διατριβή επιχειρείται μια θεωρητική ανασυγκρότηση του ζητήματος της κριτικής της αντεστραμμένης συνείδησης στη σκέψη των Hegel και Feuerbach. Στο πλαίσιο αυτό πραγματοποιείται η κριτική εξέταση ορισμένων νεωτερικών μορφών συνείδησης, όπως επίσης και η ανασυγκρότηση στοιχείων που άπτονται της μεθόδου της κριτικής. Ως αντεστραμμένες μορφές συνείδησης κατανοούνται οι στρεβλές – που σημαίνει και ιδεολογικές – μορφές πραγμάτωσης των νεωτερικών κοινωνικών σχέσεων. Η κριτική προσέγγιση του αντικειμένου της γνώσης, από τους Hegel και Feuerbach, φαίνεται να διανοίγει το δρόμο για μια διερεύνηση των δυνατοτήτων να καταδειχθεί εντός του επιχειρήματός τους μια νέα αντιστροφή της ήδη αντεστραμμένης συνθήκης, αυτή τη φορά με όρους χειραφέτησης. Εντός των κειμένων των δύο φιλοσόφων αναζητούνται τα εμμενή εκείνα στοιχεία μέσω των οποίων μπορεί να στοιχειοθετηθεί το επιχείρημα προς μια νέα αντιστροφή. Ένα τέτοιο επιχείρημα, αφενός, θα εντοπίζει τον στρεβλό χαρακτήρα των μορφών συνείδησης, και αφετέρου, θα αναζητά στο εσωτερικό τους τη δυνατότητα υπέρβασής τους. Για τον σκοπό αυτό, στο πρώτο μέρος, επιχειρείται η προσέγγιση της εγελιανής Φαινομενολογίας του Πνεύματος. Το κείμενο αυτό φαίνεται, λόγω των διαρκών μεταβάσεων που πραγματοποιεί η συνείδηση, να μπορεί να συμβάλει στο ερώτημα περί της πραγματοποίησης της κριτικής της συνείδησης με όρους εσωτερικής κριτικής. Φαίνεται πως ο Hegel, μέσα από τη ρητή θεματοποίηση της προβληματικής του «αντεστραμμένου κόσμου» και της «αντεστραμμένης συνείδησης», επιχειρεί να δείξει τον τρόπο με τον οποίο η συνείδηση εμπλέκεται με αναγκαίο τρόπο στις ιδεολογικές μορφές πραγμάτωσής της. Η κριτική της νεωτερικότητας μοιάζει να είναι δυνατή ύστερα από την εξέταση ορισμένων όψεων της, όπως της πολιτικής ελευθερίας στο κεφάλαιο για τον «τρόμο» και της «υποκειμενικής ηθικής συνείδησης» στο κεφάλαιο για την «ωραία ψυχή». Η διαλεκτική μεταξύ του διαφωτισμού και της πίστης, η οποία γεννά τη νεωτερική αξία της «ωφελιμότητας» αλλά και η κριτική στον νεωτερικό εγωισμό, που θεμελιώνει την αρχή της υποκειμενικότητας, επιχειρείται να αναγνωσθούν τόσο εντός ενός πλαισίου κριτικής στη νεωτερικότητα, όσο και ως στοιχεία που εντοπίζονται στους προγραμματικούς στόχους της φωυερμπαχιανής φιλοσοφίας. Όσον αφορά τον Feuerbach, η διατριβή θέτει ως βάση της την κριτική του ίδιου στη θρησκεία, όπως αναπτύσσεται στην Ουσία του Χριστιανισμού. Συμπληρωματικά σε αυτή, αξιοποιούνται και τα προγραμματικά κείμενα του ίδιου κατά τη δεκαετία του 1840. Το ζήτημα του απεγκλωβισμού του «ανθρώπινου γένους» από τη θρησκεία φαίνεται να διαπερνά κάθε απόπειρα της φωυερμπαχιανής κριτικής. Η εκτενής αναφορά στην κατηγορία της «αισθητηριακότητας» αφορά στην απόπειρα κατάδειξής της ως ολότητας, ενώ η παράλληλη αναφορά σε ένα σχήμα «ανθρωπολογικού υλισμού» μας δείχνει, εκτός από τις φιλοσοφικές αρχές της συμβολής του Feuerbach, και το ζήτημα του διυποκειμενικού χαρακτήρα με τον οποίο κατανοείται η «ουσία του ανθρώπινου γένους». Τέλος, η ανασυγκρότηση του επιχειρήματος περί ενός νεωτερικού εγωισμού και η αρχή της υποκειμενικότητας εντός ενός πλαισίου που σκιαγραφείται ως νεωτερικό, βρίσκουν τη θέση τους στην προσπάθεια του Feuerbach – στα κείμενα της δεκαετίας του 1860 – να τονίσει ορισμένες μορφές νεωτερικής πραγμάτωσης της ανθρώπινης ουσίας. Το ζήτημα της χειραφέτησης του ανθρώπου εντοπίζεται σε στοιχεία που αφορούν την ανάπτυξη ενός αισθητηριακά διαμεσολαβημένου, ανθρωπολογικού υλισμού.