HÂNDMÎR’İN ESERİ KÂNÛN- HÜMÂYȖNÎ’DE BÂBÜRLÜ HÜKÜMDARI HÜMÂYȖN DÖNEMİNE DAİR BİLGİLER
Authors: Gülbaş Elif 
Published: July 2024

HÂNDMÎR’İN ESERİ KÂNÛN- HÜMÂYȖNÎ’DE BÂBÜRLÜ HÜKÜMDARI HÜMÂYȖN DÖNEMİNE DAİR BİLGİLER

ÖZ
Timur’un altıncı göbekten torunu olan Hümâyûn Padişah’ın kuzey Hindistan’da hüküm sürdüğü ilk beş yıl içerisinde yaşadığı ihtişamı ortaya koyan hayatı, tarih ilminin ana kaynaklarından Kânûn-i Hümayunî adlı esere konu olmuştur.
Hümâyûn’un emri ile kaleme alınan eserde onun Hindistan hakimiyeti öncesi döneminden de bahsedildiği görülmektedir. Bununla birlikte Hindistan’ın zenginliğiyle birleşip güçlenen sarayı ve adetleri eserde ana unsur olarak kullanılmıştır. Söz konusu eserde saltanatı, halkına karşı tutumu, Hümâyûn’un emriyle inşaa edilen yapılar, askeri alanda ve de sosyal hayatta kullanılmak üzere ortaya konan icatlar esere konu edilmiştir.
Eserde kıtalar, şiirler, ayetler, mesneviler, beyitler yer almaktadır. Farsça kaleme alınan eserin dili oldukça süslü ifadeler içermektedir. Hümâyûn’a gazi sıfatı içeren ünvan ile başlık atılmasından sonra cülûsu, saray halkını kısımlara ayırması gibi bölümler eserde yer almaktadır.
Kânûn-i Hümâyûnî, Celâlüddîn Muhammed Ekber Şah’ın talimatıyla Ebü’l Fazl el-Allâmî’ye üç cilt halinde yazdırdığı serinin son cildi olan Ain-i Ekberî’ye bazı bakımlardan öncülük etmiş görünmektedir. Hümâyûn Padişah’ın sağlam temeller üzerine oturtmaya çalıştığı saray adetleri, adalet sistemini oğlu Ekber Şah’a ve dönemine öncülük etmiş görünmektedir.
Hindistan coğrafyasında yetişmeyen Hümâyûn halkını yakından tanımaya çalışarak onların ihtiyaçlarına cevap verebilme noktasında oldukça istekli görünmektedir. Tebaasına sarayında yer vererek yaşadığı toplumla uyum içerisinde olma yolunu seçmiştir.
Hümâyûn’un astrolojiye olan düşkünlüğü onun halkına ve sarayına karşı koyduğu kuralları dahi etkilemiş görünmektedir. Hayatının merkezine aldığı ilm-i nücum onun renk seçiminden, icraatta bulunacağı vakte kadar her alanda etkilemiştir.
Yaşamı boyunca dinî unsurlara önem veren Hümâyûn sadece Sünnî inanış çerçevesinde değil Şiî mezhebinin tesirini de bünyesine katmış görünmektedir. İki mezhebi uyum içerisinde harmanlayan Hümâyûn Padişah, Hindistan’ın çok kültürlü yapısını da anlamıştır. Bu geniş bakış açısı onu anlatan esere dahi yansımıştır.
Hindistan’ın ihtişamının etkisinde kalan Hümâyûn, bölgeye uygun yapılar inşaa ettirmiştir. Onun emriyle kurulan şehirde yaptırdığı eşi görülmemiş saraylar ve diğer icatlar makalenin konusunu oluşturmaktadır. Tarihçiler tarafından daha çok zayıf taraflarıyla, astrolojiye olan düşkünlüğüyle bilinen Hümâyûn Padişah’ın sanata, ilme ve halkına karşı tutumu bu eserde ortaya konmuştur.
Hümâyûn bilime önem verip bilim adamlarını desteklemiştir ki bunlardan biri de yetenekli ve eğitimli saray soylularından bir Timurlu tarihçisi olan Hamîdüddîn Muhammed Mîrhând’ın torunu Gıyâsüddîn Hândmîr’dir. Babası Timurlu hanedanından Ebu Said’in ikinci oğlu Sultan Mahmud’un sarayında görev yapmıştır. Hândmîr ise Hümâyûn’un babası Zâhirüddîn Muhammed Bâbür’ün Hindistan’a hakim olmasının ardından onun sarayına mülâzemet etmiştir.
Hândmîr’in, Hümâyûn’un iktidarının en ihtişamlı olduğu bir dönemde sarayı ve yeniliklerini konu alan Kânûn-i Hümâyûnî adlı eseri bu dönemi aydınlatması bakımından son derece önemlidir. Çalışmamızda bu eser ile verdiği bilgilerin ana mahiyeti anlatılmaya çalışılacaktır.