ТАБИҒИ ЖӘНЕ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ҚАУІПТЕРДІҢ МОНИТОРИНГІ САПАСЫН БАҒАЛАУҒА АРНАЛҒАН АНЫҚ ЕМЕС МОДЕЛІ
Authors: Есмагамбетова М.М. 
Published: October 2023

Целью работы является повышение качества процесса управления территориальной службы мониторинга и предупреждения чрезвычайных ситуаций. Достижение цели предлагается решать путем совершенствования информационно-аналитического обеспечения территориальной системы мониторинга и прогнозирования чрезвычайных ситуаций природного и техногенного происхождения. Решение задач данной проблемы осуществляется на примере контроля и предупреждения паводковых ситуаций регионального масштаба. В качестве региона выбрана Восточно-Казахстанская область. В предлагаемом исследовании решаются две научно- практические задачи: разработка формального метода количественного оценивания качества управления сложной многокритериальной организационно-технической системой в условиях параметрической нечеткости; формализация процесса количественного оценивания рисков принятия решений в среде статистической неопределенности агентов управления. Для решения первой задачи разработана структурная модель дифференцированной оценки качества управления на базе нечеткого подхода и модель интегрированной свертки дифференцированных показателей. Для решение второй задачи оценки и прогнозирования рисков контроля и принятия решений, в условиях статистической неопределенности, разработана вероятностная модель. Проверка теоретических предпосылок реализована компьютерным моделированием с использованием программного приложения, разработанного для этих целей. Ключевые слова: управление; процесс; модель; риск; закон распределения; информация; неопределенность.

Жұмыстың мақсаты – төтенше жағдайлардың мониторингі және алдын алу аумақтық қызметінің басқару процесінің сапасын арттыруболып табылады. Қойылған мақсатқа байланысты табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлардың мониторингі мен болжауының аумақтық жүйесін ақпараттық-талдамалық қамтамасыз етуді жетілдіру арқылы қол жеткізу ұсынылады. Бұл мәселені шешу өңірлік ауқымдағы су тасқыны жағдайларын бақылау және алдын алу мысалында жүзеге асырылады. Зерттеу объектісі Шығыс Қазақстан облысы таңдалды. Ұсынылған зерттеуде екі ғылыми-практикалық міндет шешілді: параметрлік анық еместік жағдайында күрделі көп критериалды ұйымдық-техникалық жүйені басқару сапасын сандық бағалаудың формальды әдісін жасау; бақылау агенттерінің статистикалық белгісіздігі жағдайында шешім қабылдау тәуекелдерін сандық бағалау процесін ресімдеу. Бірінші мәселені шешу үшін анық емес тәсіл негізінде басқару сапасын сараланған бағалаудың құрылымдық моделі және дифференциалданған көрсеткіштердің интегралды конволюциясы моделі әзірленді. Статистикалық белгісіздік жағдайында бақылау және шешім қабылдау тәуекелдерін бағалау мен болжаудың екінші мәселесін шешу үшін ықтималдық моделі әзірленді. Теориялық болжамдарды тексеру осы мақсат үшін әзірленген бағдарламалық қосымшаны пайдалана отырып, компьютерлік модельдеу арқылы жүзеге асырылады. Түйiн сөздер: менеджмент; процесс; үлгі; тәуекел; бөлу заңы; ақпарат; белгісіздік.

The purpose of the work is to improve the quality of the management process of the territorial service for monitoring and preventing emergencies. It is proposed to achieve the goal by improving the information and analytical support of the territorial system for monitoring and forecasting emergency situations of natural and man-made origin. The solution of the problems of this problem is carried out on the example of control and prevention of flood situations on a regional scale. East Kazakhstan region was chosen as the region. In the proposed study, two scientific and practical tasks are solved: the development of a formal method for quantitative assessment of the quality of management of a complex multi- criteria organizational and technical system in conditions of parametric fuzziness; formalization of the process of quantitative assessment of decision-making risks in the environment of statistical uncertainty of control agents. To solve the first problem, a structural model for a differentiated assessment of the quality of management based on a fuzzy approach and a model for an integrated convolution of differentiated indicators have been developed. To solve the second problem of assessing and predicting the risks of control and decision-making, under conditions of statistical uncertainty, a probabilistic model has been developed. The verification of theoretical assumptions is implemented by computer simulation using a software application developed for this purpose. Keywords: management; process; model; risk; distribution law; information; uncertainty.