Techniques et matériaux utilisés dans les peintures murales, de l’époque classique jusqu'à l’époque romaine en Méditerranée Orientale
Authors: Αυλωνίτου Λυδία 
Published: March 2022

Ο σκοπός της διατριβής είναι η μελέτη των γεωμετρικών και φυτικών συνθέσεων, καθώς και των αρχιτεκτονικής έμπνευσης μοτίβων που κοσμούν τα ταφικά μνημεία της Μακεδονίας. Πρόκειται για μία συνολική θεώρηση η οποία συνδυάζει την καταγραφή και τεκμηρίωση των μνημείων και του διακόσμου τους, την τεχνική, στιλιστική και συγκριτική ανάλυση των μοτίβων, καθώς και την ταυτοποίηση των υλικών και των τεχνικών ζωγραφικής με αναλυτικές τεχνικές. Το πλούσιο corpus που εξετάζεται αποτελείται από εξήντα οχτώ (68) ταφικά μνημεία (τάφοι μακεδονικοί, θαλαμωτοί, κιβωτιόσχημοι και σαρκοφάγοι), τα οποία βρίσκονται μεταξύ της περιοχής του Μακρύγιαλου Πιερίας στα δυτικά και της σύγχρονης πόλης της Δράμας στα ανατολικά. Χρονολογικά εντάσσονται κυρίως στο τελευταίο τέταρτο του 4ου και το πρώτο μισό του 3ου π.Χ. αιώνα, ενώ ορισμένα ανήκουν στην πρώιμη ρωμαϊκή εποχή.Η διατριβή απαρτίζεται από τρία διακριτά αλλά αλληλένδετα μέρη. Στο πρώτο καταγράφονται όλα τα μοτίβα ενδιαφέροντος, η συχνότητά τους στα μνημεία, μαζί με παρατηρήσεις σχετικά με την απόδοση, τους χρωματικούς συνδυασμούς και τις χρησιμοποιούμενες χρωστικές. Περιγράφονται λεπτομερώς περισσότερα από 270 διακοσμητικά στοιχεία και συνθέσεις, και καταχωρούνται σε τρεις κατηγορίες: η πρώτη αφορά τα μοτίβα τα οποία υιοθετήθηκαν από την αρχιτεκτονική (π.χ. γεισήποδες, κυμάτια), η δεύτερη συγκεντρώνει εκείνα που παραπέμπουν σε φυτικά στοιχεία (π.χ. ανθέμια, ανθοπλοχμοί, γιρλάντες) και η τρίτη αφορά τις καθαρά γεωμετρικές φόρμες (π.χ. μαίανδροι, θέουσα σπείρα) και άλλα, απλούστερα σχήματα.Μέσα από τον διάκοσμο των μακεδονικών μνημείων, διερευνήθηκε ακόμη η μεταφορά και μετατροπή των αρχιτεκτονικών και άλλων πραγματικών στοιχείων σε ζωγραφικά θέματα. Όσον αφορά την ερμηνευτική προσέγγιση, τίθεται κυρίως το ερώτημα του ενδεχόμενου συμβολικού χαρακτήρα των μοτίβων, πέραν του διακοσμητικού τους ρόλου. Εξετάστηκε έτσι ο συσχετισμός ορισμένων μοτίβων με τα σύμβολα του απείρου και της αθανασίας, με τον μύθο και τη λατρεία των χθόνιων θεών αλλά και με την απόδοση ηρωικής υπόστασης στον νεκρό. Στο μέρος αυτό της διατριβής παρουσιάζεται και μία εκτεταμένη συγκριτική μελέτη των διαφόρων τύπων στην τοιχογραφία αλλά και σε άλλες εκφάνσεις της αρχαίας τέχνης, όπως τα ψηφιδωτά και η κεραμική.Το δεύτερο μέρος αφορά την αρχαιομετρική μελέτη των ζωγραφικών υλικών (χρωστικές, κονιάματα, συνδετικά μέσα), καθώς και των τεχνικών ζωγραφικής που χρησιμοποιήθηκαν για την απόδοση των μοτίβων, με σκοπό την κατανόηση του τρόπου δημιουργίας του διακόσμου και τη συλλογή πληροφοριών σχετικών με την τεχνογνωσία της περιόδου και τη διαθεσιμότητα σε πρώτες ύλες της κάθε περιοχής. Περισυλλέχθηκαν περισσότερα από 100 σπαράγματα, ήδη αποκολλημένα από την ζωγραφική επιφάνεια, που εντοπίστηκαν τόσο στο εσωτερικό των τάφων όσο και στις αποθήκες των εφορειών. Όσα έσωζαν σημαντικά τμήματα της διακόσμησης εξετάστηκαν μη επεμβατικά, με τη μέθοδο μ-XRF, ενώ, όπου η δειγματοληψία κρίθηκε απαραίτητη, χρησιμοποιήθηκαν ποικίλες επεμβατικές μέθοδοι για τη διερεύνηση τόσο των ανόργανων (PLM, SEM-EDS, XRD), όσο και των οργανικών συστατικών (GC/MS, FTIR Py-GC/MS). Πάνω από 200 δείγματα απομονώθηκαν από συνολικά είκοσι τάφους και τα αποτελέσματα συγκρίθηκαν με ανάλογα προγενέστερων ερευνών.Ως προς τα στρώματα προετοιμασίας, πρόκειται για ασβεστοκονιάματα, τα οποία ποικίλλουν σε χρώμα, αδρανή (άμμος, μικτά, κονιοποιημένο κεραμικό, πρόσθετα οργανικής προέλευσης κ.α.) και κοκκομετρία, ανάλογα με το πάχος και τη λειτουργία τους. Για παράδειγμα, το λεπτότερο στρώμα, όπου εφαρμόζονται τα χρώματα, είναι κατά κανόνα λευκό και αποτελείται κατά κύριο λόγο από ασβέστη και μαρμαροκονία.Όσον αφορά τις χρωστικές, επιβεβαιώθηκε καταρχήν η εκτεταμένη χρήση κοινών υλικών, όπως ο ασβεστίτης, οι γαιώδεις ώχρες, ερυθρές και κίτρινες, το μαύρο του άνθρακα και το αιγυπτιακό μπλε. Σε ορισμένα όμως μνημεία ανιχνεύθηκαν πιο ασυνήθιστες ύλες, όπως το ερυθρό της κινναβάρεως, το λευκό του μολύβδου, σιδηρούχες πράσινες γαίες με βάση τον κελαδονίτη αλλά και σπανιότερες χρωστικές, όπως η κίτρινη και η κόκκινη σανδαράχη.Η παρουσία οργανικών χρωστικών στα εν λόγω σπαράγματα ήταν σπανιότατη και η ανάλυσή τους δεν έδωσε σαφή αποτελέσματα. Παρόλα αυτά, επιβεβαιώθηκε η χρήση οργανικών συνδετικών ουσιών και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ανιχνεύθηκε αυγό, ρητίνες κωνοφόρων δέντρων αλλά και ζωική κόλλα, υλικά τα οποία υποδεικνύουν την χρήση της τεχνικής της ξηρογραφίας ή τέμπερας. Τα αποτελέσματα αυτά έρχονται να προστεθούν σε αντίστοιχα από προηγούμενες έρευνες και να συμφωνήσουν με την τρέχουσα αντίληψη ότι στη μακεδονική ζωγραφική δεν συναντάται η τεχνική της νωπογραφίας ή fresco, ή τουλάχιστον δεν τεκμηριώνεται από τα δείγματα που εξετάστηκαν μέχρι στιγμής και των οποίων ο αριθμός έχει αυξηθεί ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια. Στο πλαίσιο αυτής της έρευνας, χρησιμοποιήθηκε και μία νέα μη επεμβατική μέθοδος διάγνωσης, η οποία συνδυάζει τη φωταύγεια που προκαλείται μέσω ορατής ακτινοβολίας και την υπέρυθρη απεικόνιση (VIL-IR). Η μέθοδος αυτή εφαρμόστηκε σε πέντε μνημεία μεταξύ των οποίων και η λίθινη σαρκοφάγος από τον Άγιο Μάμαντα Χαλκιδικής (πρώτο μισό του 3ου αι. π.Χ.). Η φυτική σύνθεση που περιέτρεχε κάποτε τα τοιχώματα διακρίνεται πλέον αμυδρά λόγω της κακής κατάστασης διατήρησης. Με την παραπάνω τεχνική, έγινε δυνατή η ανάγνωση του διακόσμου, καθώς το αιγυπτιακό μπλε λειτούργησε σαν ένα αόρατο μελάνι, το οποίο εμφανίστηκε με τον κατάλληλο φωτισμό. Στη συνέχεια, με τον συνδυασμό των εικόνων της τεχνικής και των φωτογραφιών στο ορατό, πραγματοποιήθηκε η ψηφιακή αποκατάσταση της πολύχρωμης σύνθεσης. Τέλος, το τρίτο μέρος αποτελείται από έναν πλούσια εικονογραφημένο κατάλογο των διακοσμημένων τάφων της Μακεδονίας, σύμφωνα με την αρχιτεκτονική τους δομή, ο οποίος συγκεντρώνει τα ανασκαφικά δεδομένα, την περιγραφή της ζωγραφικής διακόσμησης τόσο στις επιτοίχιες επιφάνειες όσο και στα στοιχεία της ταφικής επίπλωσης, πληροφορίες για την αρχιτεκτονική κατασκευή και τα υλικά ζωγραφικής. Τα διάφορα διακοσμητικά μοτίβα και οι τύποι αρχιτεκτονικών μελών όπου αυτά εμφανίζονται (όπως π.χ. τα κυμάτια), παρουσιάζονται σε ένα εύχρηστο γλωσσάρι όρων συνοδευόμενο από σχέδια και φωτογραφίες.Η έρευνα αυτή αναδεικνύει τον ιδιαίτερο ρόλο των διακοσμητικών μοτίβων στα ταφικά μνημεία της Μακεδονίας. Σχεδόν πανταχού παρόντα, σε όλα τα είδη τάφων, χρησιμοποιούνται ανεξάρτητα ή συνδυαστικά για να εμπλουτίσουν τα αρχιτεκτονικά στοιχεία, να ορίσουν τις αφηγηματικές σκηνές, να κοσμήσουν την ταφική επίπλωση και τις απεικονίσεις σκευών και αντικειμένων, αλλά μπορούν εξίσου να αποτελέσουν τον βασικό διάκοσμο ενός μνημείου. Παρά τη σχετικά τυποποιημένη μορφή τους, η οποία αναπαράγεται με παρόμοιο τρόπο στα διάφορα μνημεία, παρατηρείται μία πλειάδα παραλλαγών, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις παρατηρείται μία εκτέλεση ανώτερης ποιότητας που αγγίζει σχεδόν το επίπεδο της μνημειακής ζωγραφικής. Το προκαταρκτικό σχέδιο, η χρήση εργαλείων, όπως η πυξίδα και η χορδή, αλλά και τα διάφορα οπτικά τεχνάσματα, όπως το παιχνίδι των σκιών και τα έντονα «φώτα», η αντιπαράθεση χρωμάτων κλπ., τα οποία δημιουργούν την εντύπωση μιας τρίτης διάστασης, επιστρατεύονται και για την απόδοση των μοτίβων. Η χρωματική παλέτα είναι η ίδια, και συμπεριλαμβάνει πολύτιμα υλικά, όχι μόνο στους μακεδονικούς τάφους αλλά και στους κιβωτιόσχημους. Τα μοτίβα αντικατοπτρίζουν, λοιπόν, την τεχνογνωσία της εποχής και δείχνουν ότι τα τοπικά εργαστήρια, υιοθετώντας τις καλλιτεχνικές τάσεις της εποχής, τις μεταφράζουν και τις τροποποιούν κατά βούληση, εφαρμόζοντας όλη την εμπειρία του σχεδίου και της φόρμας, της φωτοσκίασης, της απόδοσης του βάθους και των τρισδιάστατων όγκων. Οδηγούμαστε έτσι στο συμπέρασμα ότι τα θέματα αυτά δεν ήταν δευτερεύοντα αλλά απαραίτητα στοιχεία του διακόσμου της τελευταίας κατοικίας των Μακεδόνων.