Development of molecular markers and assessment of diversity in populations of Pinus nigra in northeastern Greece
Authors: Μπαλάσκα Κωνσταντίνα 
Published: September 2021

Το είδος Pinus nigra (μαύρη πεύκη) αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά κωνοφόρα τόσο από οικολογική όσο και από οικονομική σκοπιά, που φύονται στη νοτιοανατολική Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένης και της Ελλάδας. Αν και δεν συγκαταλέγεται στα απειλούμενα είδη, κάποιοι ενδημικοί πληθυσμοί της Μεσογείου αποτελούν ενδιαιτήματα προτεραιότητας, σύμφωνα με την οδηγία Natura 2000 (Οδηγία 92/43/CEE, 21 Μαΐου 1992). Η κατανομή του είδους, αν και σχετικά μεγάλη, είναι ιδιαίτερα ασυνεχής και ανομοιογενής, γεγονός που έχει επιφέρει σημαντική φαινοτυπική αλλά και γενετική ποικιλομορφία στους επιμέρους πληθυσμούς του. Αυτό αποτυπώνεται στη δυσκολία ανεύρεσης και υιοθέτησης ενός κοινά αποδεκτού συστήματος ταξινόμησης για το είδος. Επιπροσθέτως, προβληματική είναι και η οριοθέτηση της εξάπλωσης των αυτόχθονων πληθυσμών μαύρης πεύκης σε σχέση με εκείνους που έχουν δενδροφυτευτεί εκ των υστέρων. Πρωταρχικό αντικειμενικό σκοπό της παρούσας έρευνας αποτέλεσε η ανεύρεση κατάλληλων μοριακών δεικτών για την εξερεύνηση και καταγραφή της γενετικής ποικιλότητας του είδους Pinus nigra στην περιοχή του Περάματος, στα όρια των νομών Έβρου-Ροδόπης (βορειοανατολική Ελλάδα). Στη δεδομένη περιοχή, ο συγκεκριμένος πληθυσμός ανευρίσκεται σε ιδιαίτερα χαμηλό υψόμετρο, συγκριτικά με την πλειοψηφία των υπολοίπων πληθυσμών της Ελλάδας, εμφανίζει ιδιόμορφα μορφολογικά χαρακτηριστικά και ταυτοχρόνως, επί της παρούσης, τίθεται σε κίνδυνο ενόψει της σχεδιαζόμενης εγκατάστασης ορυχείων εξόρυξης χρυσού. Για τους λόγους αυτούς έγινε εκτενής δειγματοληψία, καλύπτοντας ολόκληρο το εύρος εξάπλωσης του είδους στην περιοχή του Περάματος. Ακολούθως, διερευνήθηκε με μοριακές τεχνικές η γενετική του ποικιλομορφία, χρησιμοποιώντας διάφορους μοριακούς δείκτες, συγκεκριμένα πυρηνικούς, χλωροπλαστικούς και μιτοχονδριακούς, καθώς το διακριτό πρότυπο κληρονομικότητας ανάμεσα στο πυρηνικό γονιδίωμα και εκείνο των οργανιδίων, ενδέχεται να διαλευκάνει την πολυπλοκότητα της γονιδιακής ροής, η οποία έχει ως αποτέλεσμα τη διαφορετική κατανομή της γενετικής ποικιλότητας τόσο εντός όσο και ανάμεσα στους πληθυσμούς. Στο τελευταίο μέρος της μελέτης έγινε απόπειρα σύγκρισης της γενετικής ποικιλότητας που ανευρέθηκε στην περιοχή του Περάματος με τη γενετική ποικιλότητα που απαντάται σε πληθυσμούς μαύρης πεύκης σε άλλες έξι περιοχές της Ελλάδας, συγκεκριμένα στις περιοχές Δαδιά (Έβρος), νήσος Θάσος, Φαλακρό Όρος (Δράμα), Βάλια Κάλντα (Οροσειρά Πίνδου), Όρος Όλυμπος και Όρος Πάρνωνας, χρησιμοποιώντας τους ίδιους μοριακούς δείκτες και τεχνικές. Τα αποτελέσματα της έρευνας κατέγραψαν υψηλή γενετική ποικιλότητα και χαμηλή διαφοροποίηση μεταξύ των διαφορετικών πληθυσμών του είδους στην Ελλάδα, αναδεικνύοντας τις περιοχές Όλυμπος και Βάλια Κάλντα (Οροσειρά Πίνδου) ως περιοχές ιδιαίτερης γενετικής σημαντικότητας. Παράλληλα, η περιοχή της Δαδιάς εμφάνισε ενδείξεις ομομειξίας και γενετικής παρέκκλισης, πιθανότατα λόγω του μικρού μεγέθους του πληθυσμού, καθώς και της συγκεκριμένης διαμόρφωσης του δάσους και της απομόνωσης της περιοχής από όλες τις υπόλοιπες περιοχές όπου φύεται μαύρη πεύκη στην Ελλάδα. Επιπροσθέτως, η μικρής κλίμακας ανάλυση στην περιοχή του Περάματος αποκάλυψε αυξημένη γενετική ποικιλομορφία καθώς και υψηλά επίπεδα διαφοροποίησης μεταξύ των διαφορετικών ομάδων του πληθυσμού. Τα πορίσματα των αναλύσεων με βάση τους δείκτες iSSR ανέδειξαν χωρικό γεωγραφικό πρότυπο οριζόμενο πιθανώς από γεωμορφολογικές ιδιομορφίες της περιοχής, ενώ μια συγκεκριμένη ομάδα ατόμων μαύρης πεύκης χαρακτηρίστηκε ως ιδιαζόντως ποικιλόμορφη. Ενδιαφέρον προκαλεί το γεγονός ότι το σημείο όπου εντοπίζεται ο συγκεκριμένος πυρήνας δένδρων ταυτίζεται με την περιοχή εκείνη που έχει προταθεί προς αποψίλωση, στην περίπτωση που η εγκατάσταση των ορυχείων τελικώς πραγματοποιηθεί. Είναι εύλογο οπότε, ότι τα αποτελέσματα αυτά θα πρέπει να ληφθούν σοβαρά υπόψη κατά το σχεδιασμό στρατηγικών βιώσιμης διαχείρισης, με απώτερο σκοπό τη διατήρηση του συνόλου της γενετικής ποικιλότητας στην περιοχή. Η παρούσα μελέτη, πέραν της συνεισφοράς στην ανάδειξη και καταγραφή της γενετικής ποικιλότητας του είδους Pinus nigra στην Ελλάδα, μια περιοχή που εικάζεται ότι θα επηρρεαστεί σοβαρά από την κλιματική αλλαγή και θα υποστεί σημαντικές χλωριδικές ανακατατάξεις στο κοντινό μέλλον, έχει εκμαιεύσει εξαιρετικά ενδιαφέροντα αποτελέσματα που χρήζουν προσοχής και περαιτέρω διερεύνησης. Καταλήγοντας, πρέπει τέλος να τονιστεί ότι η παρούσα προσπάθεια αποτελεί μια από τις πρώτες μελέτες με μοριακούς δείκτες DNA για τη μαύρη πεύκη στην Ελλάδα, καθώς και η πρώτη που σχετίζεται με μικρής κλίμακας ανάλυση των γενετικών παραμέτρων του είδους σε μια συγκεκριμένη περιοχή.