Οι κοινωνικές συνεταιριστικές επιχειρήσεις
Authors: Κριτσίκης Αλέξανδρος 
Published: October 2022

Η διδακτορική μου διατριβή έχει ως αντικείμενο μελέτης την έρευνα και τη μελέτη των Κοινωνικών Συνεταιριστικών Επιχειρήσεων στην Ελλάδα. Προσεγγίζεται η Κοινωνική Συνεταιριστική επιχείρηση, που συνιστά μια μορφή συνεταιρισμού τόσο ως νομικό όσο και ως κοινωνικό φαινόμενο, καθώς συνδυάζει στοιχεία κοινωνικά και οικονομικά. Εξετάζεται, πως ο θεσμός αυτός ως μορφή οικονομικής δραστηριότητας ανεξάρτητα από τον δημόσιο και τον ιδιωτικό κερδοσκοπικό τομέα μπορεί να αποτελέσει μια εναλλακτική λύση απέναντι στα προβλήματα και την κρίση που προκάλεσε η παγκοσμιοποίηση των οικονομικών σχέσεων σήμερα. Στο Α μέρος προσδιορίζεται ειδικότερα η εμφάνιση και τα αίτια του συνεταιρισμού στην Ευρώπη. Αναλύεται και προσδιορίζεται, πως η δομή της βιομηχανικής κοινωνίας οδήγησε στη γέννηση του συνεταιρισμού. Οι νέες κοινωνικές συνθήκες ιδίως στις χώρες, που γνώρισαν τη βιομηχανική ολοκλήρωση όπως την Αγγλία, τη Γαλλία και τη Γερμανία προκάλεσαν προβληματισμούς για την αντιμετώπιση των νέων κοινωνικών ζητημάτων όπως πχ την οικονομική καχεξία, την ανεργία, τις χαμηλές αμοιβές και τις άθλιες συνθήκες εργασίας, διατροφής, κατοικίας, που επικρατούσαν κατά τον 19ο αιώνα στη Δυτική Ευρώπη. Η γέννηση του συνεταιρισμού προκλήθηκε ως απάντηση στο οξύτατο κοινωνικό πρόβλημα, που δημιούργησαν στις χώρες της Ευρώπης οι νέες καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής, καθώς και της ανάγκης να αντιμετωπισθεί η κοινωνική και η οικονομική περιθωριοποίηση των εργαζόμενων κοινωνικών τάξεων. Αφού ανιχνεύεται η εμφάνιση του συνεταιρισμού κατά το πρώτο μισό του 19ου αιώνα αναλύεται ο πρώτος στην ιστορία συνεταιρισμός «των δικαίων σκαπανέων» του Rochdale, που ιδρύθηκε στην ομώνυμη πόλη της Αγγλίας το 1844 και ειδικότερα οι αρχές και οι αξίες του συνεταιρισμού αυτού, ο τρόπος, ο σχηματισμός, η οργάνωση του. Ερμηνεύεται διεξοδικά για ποιο λόγο ο σχηματισμός αυτός θεμελιώνει τον πρώτο συνεταιρισμό στην ανθρωπότητα. Στο Β μέρος αναπτύσσονται οι βασικές θεωρίες του συνεταιρισμού και προσδιορίζονται οι πρόδρομοι του σύγχρονου συνεταιρισμού, οι ιδέες τους και η εμφάνιση των πρώτων συνεταιριστικών ομάδων στην Αγγλία, στη Γαλλία και στη Γερμανία. Αναπτύσσονται διεξοδικά οι βασικοί πρόδρομοι του συνεταιρισμού και αναλύονται οι θεωρίες τους. Ο συνεταιρισμός ξεκίνησε σύμφωνα με αυτούς ως ένα κοινωνικό, ηθικό και συνάμα νομικό φαινόμενο, που στηρίχθηκε στις αρχές της δημοκρατίας, της ελεύθερης συμμετοχής, της μη κερδοσκοπίας και της αλληλεγγύης. Στο Γ μέρος στο ά κεφάλαιο του αναλύεται γενικά ο κοινωνικός προσδιορισμός του Δικαίου και ανιχνεύεται η φύση του δικαίου ως κοινωνικό φαινόμενο, η συμβολή του δικαίου στην οργάνωση και συγκρότηση του κοινωνικού συνόλου και η σχέση του δικαίου με τα λοιπά κοινωνικά φαινόμενα και συγκεκριμένα με την πολιτική, την ιδεολογία και την οικονομία. Εξετάζεται, πως το δίκαιο αποτυπώνει την εκάστοτε κοινωνική πραγματικότητα. Το σύνολο των σχέσεων, των αλληλεξαρτήσεων και των αλληλεπιδράσεων μεταξύ κανόνων δικαίου, κοινωνικών δομών και ανθρώπινων δραστηριοτήτων κατά τα στάδια της γέννησης, της εξέλιξης και της εφαρμογής των κανόνων δικαίου είναι το αντικείμενο του κοινωνικού προσδιορισμού του δικαίου. Στο β κεφάλαιο του ίδιου μέρους αναλύονται οι σχέσεις του συνεταιριστικού δικαίου με την οικονομία, προσδιορίζονται οι διαστάσεις και οι συνέπειες του φαινομένου της παγκοσμιοποίησης ως οικονομικό φαινόμενου, και η αλληλεπίδραση του με τον συνεταιρισμό, ο οποίος συγκεντρώνει στοιχεία κοινωνικού και οικονομικού χαρακτήρα. Προσδιορίζονται τα βασικά χαρακτηριστικά της παγκοσμιοποίησης και των οικονομικών σχέσεων σήμερα, τα οποία γέννησαν τεράστιες ανισότητες και επέφεραν φτωχοποίηση του πληθυσμού. Στο κεφάλαιο αυτό προσδιορίζεται πως το συνεταιριστικό δίκαιο μπορεί να οργανώσει τις κοινωνικές ομάδες απέναντι στα προβλήματα που προκάλεσε το φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης σήμερα όπως τον κοινωνικό αποκλεισμό και τις κοινωνικές ανισότητες.Στο γ κεφάλαιο του ίδιου μέρους προσδιορίζεται η σχέση του συνεταιριστικού δικαίου με την πολιτική. Προσδιορίζονται οι ειδικότεροι εκείνοι παράγοντες οι οποίοι διαπλέκονται με την πολιτική και την εξουσία και οδηγούν στην επιλογή της συγκεκριμένης νομοθετικής επιλογής. Για το σκοπό αυτό εκτίθενται ενδεικτικά αποσπάσματα από Πρακτικά Βουλής και Αιτιολογικές Εκθέσεις που επιβεβαιώνουν τα συμπεράσματα αυτά. Μέσα από τα Πρακτικά της Βουλής και τις Αιτιολογικές εκθέσεις ανιχνεύεται ο στόχος και ο σκοπός του νομοθέτη, καθώς και αν η ελληνική συνεταιριστική νομοθεσία συμβαδίζει με το πνεύμα και τις αρχές του συνεταιριστικού ιδεώδους. Επιχειρείται ο προσδιορισμός της έννοιας της κοινωνικής οικονομίας σύμφωνα με τον νόμο 4430/2016, οι μορφές και οι εκφάνσεις της, καθώς και ο ρόλος, που καλείται να διαδραματίσει η κοινωνική οικονομία με όχημα τη θέσπιση του ως άνω νόμου. Στο δ κεφάλαιο του γ μέρους αναλύεται η σχέση του συνεταιριστικού δικαίου με την ιδεολογία. Προσεγγίζεται ο τρόπος με τον οποίο το συνεταιριστικό δίκαιο εκφράζει τις ιδεολογικές αρχές και αξίες της έννοιας του συνεταιρισμού, ενώ προσδιορίζεται η συνεταιριστική ταυτότητα, οι συνεταιριστικές αρχές και αξίες, και το πως αυτές ενσαρκώνονται στο θεσμικό πλαίσιο. Επιχειρείται να αναλυθεί η σημασία των συνεταιριστικών αρχών μέσα στο σημερινό ανταγωνιστικό πλαίσιο των παγκόσμιων οικονομικών σχέσεων, ενώ ανιχνεύονται οι λόγοι για τους οποίους οι συνεταιριστικές αρχές και αξίες έπρεπε αυτές να αναπροσαρμοσθούν στο 31ο συνέδριο της Διεθνούς Συνεταιριστικής ένωσης στο Μάντσεστερ το 1995 ενόψει της παγκοσμιοποίησης και των αλλαγών που αυτή επέφερε.Στο Δ μέρος προσεγγίζεται η κοινωνική συνεταιριστική επιχείρηση ως αντικείμενο Δικαίου. Προσεγγίζονται οι πηγές του συνεταιριστικού δικαίου. Στο 1ο Κεφάλαιο αυτού του μέρους γίνεται αναφορά στη συνταγματική πρόβλεψη για τους συνεταιρισμούς. Προσδιορίζεται ο ρόλος του κράτους και η εποπτεία που ασκεί το κράτος έναντι των συνεταιρισμών. Προσεγγίζονται οι αναγκαστικοί συνεταιρισμοί. Στη συνέχεια του κεφαλαίου αυτού αναλύονται οι νομοθετικές ρυθμίσεις για τις κοινωνικές συνεταιριστικές επιχειρήσεις και προσεγγίζονται τα χαρακτηριστικά του νόμου 4430/2016. Αναλύονται οι μορφές, η λειτουργία και ο σκοπός των κοινωνικών συνεταιριστικών επιχειρήσεων. Εξετάζεται αν η Κοινωνική Συνεταιριστική Επιχείρηση έχει κερδοσκοπικό ή όχι χαρακτήρα, η διαφορά του από τις άλλες επιχειρήσεις, και προσεγγίζεται αν συνιστά επιχείρηση. Αναλύονται τα υποστηρικτικά μέτρα με σκοπό την προώθηση της Κοινωνικής οικονομίας και την χρηματοδότηση των νομικών αυτών οντοτήτων. Στο 2ο κεφάλαιο του ίδιου μέρους περιγράφονται τα θέματα, που αφορούν τη νομική προσωπικότητα και την εμπορική ιδιότητα της κοινωνικής συνεταιριστικής επιχείρησης. Στο 3ο κεφάλαιο αυτού του μέρους αναφέρονται τα σχετικά με την έδρα και την επωνυμία μιας συνεταιριστικής επιχείρησης, προσδιορίζεται ο τρόπος σχηματισμού της και η διαδικασία σχηματισμού της. Στο 4ο κεφάλαιο αυτού του μέρους προσεγγίζονται θέματα σχετικά την ίδρυση μιας Κοινωνικής Συνεταιριστικής Επιχείρησης, που αφορούν τη σχέση μεταξύ μελών της Κοινωνικής Συνεταιριστικής Επιχείρησης, τη διοίκηση και τη λειτουργία της, ζητήματα καταστατικού, τα ιδιάζοντα χαρακτηριστικά του, οι προϋποθέσεις ίδρυσης μιας Κοινωνικής Συνεταιριστικής επιχείρησης, ενώ αναλύεται και η νομική φύση αυτού με βάση τη θεωρία και τη νομολογία. Εξετάζεται η διαδικασία καταχώρισης στο μητρώο κοινωνικής επιχειρηματικότητας, ο ρόλος του στη σύσταση και λειτουργία μιας κοινωνικής συνεταιριστικής επιχείρησης, η εποπτεία που τους ασκείται, και οι τυχόν κυρώσεις, που μπορεί να προβλέπονται από τους αρμόδιους φορείς στην ελαττωματική ίδρυση των κοινωνικών συνεταιριστικών επιχειρήσεων.Στο 5ο κεφάλαιο προσεγγίζονται θέματα αστικής ευθύνης μιας Κοινωνικής Συνεταιριστικής Επιχείρησης ενώ στο 6ο κεφάλαιο προσεγγίζεται ο τρόπος και η διανομή των κερδών σε μία κοινωνική συνεταιριστική επιχείρηση.Στο 7ο κεφάλαιο αυτού του μέρους αναλύεται το θέμα των συνεταιριστικών μερίδων και της απασχόλησης των μελών και των μη μελών. Προσεγγίζονται οι ρυθμίσεις που αφορούν την απόκτηση ή απώλεια της ιδιότητας μέλους της Κοινωνικής Συνεταιριστικής Επιχείρησης. Προσεγγίζεται η απασχόληση των μελών και των μη μελών της συνεταιριστικής επιχείρησης, η απόκτηση της συνεταιριστικής μερίδας και η απώλεια της ιδιότητας του μέλους, καθώς και η κληρονομική διαδοχή σε περίπτωση θανάτου ενός μέλους.Στο 8ο κεφάλαιο περιγράφονται τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις των μελών στο συνεταιρισμό.Στο 9ο Κεφάλαιο προσδιορίζεται η λειτουργία των δύο βασικών οργάνων της κοινωνικής συνεταιριστικής επιχείρησης μέσω των οποίων σχηματίζεται η βούληση της συνεταιριστικής επιχείρησης ως νομικού προσώπου και ειδικότερα της διοικούσας επιτροπής, η οποία διοικεί και εκπροσωπεί το συνεταιρισμό και της γενικής συνέλευσης, η οποία διαμορφώνει με τις αποφάσεις της τα θέματα και την οικονομική ζωή της Κοινωνικής Συνεταιριστικής Επιχείρησης. Προσδιορίζονται θέματα που αφορούν τις αρμοδιότητες, τη συγκρότηση και τη λειτουργία της Γενικής Συνέλευσης, καθώς και τη συγκρότηση, τη λειτουργία της Διοικούσας Επιτροπής. Στο 10ο κεφάλαιο προσδιορίζεται ο έλεγχος, που ασκείται στις Κοινωνικές Συνεταιριστικές Επιχειρήσεις από τους αρμόδιους φορείς, καθώς και οι κυρώσεις, που προβλέπονται στον νόμο.Στο Ε Μέρος της παρούσας ανιχνεύεται η εφαρμογή του νόμου μέσα από μια εμπειρική έρευνα. Η ευρεία χρήση των διατάξεων του νόμου από κοινωνικές ομάδες για την οργάνωση επιχειρηματικής δραστηριότητας μέσω των Κοινωνικών Συνεταιριστικών επιχειρήσεων, που ήδη λειτουργούν στη χώρα, αλλά και το εύρος των δραστηριοτήτων τους, αποδεικνύουν την δυναμική του θεσμού.Τέλος στις συμπερασματικές παρατηρήσεις επιχειρείται ένα γενικό συμπέρασμα για τον ρόλο των Κοινωνικών συνεταιριστικών επιχειρήσεων στη σημερινή εποχή της κρίσης της παγκοσμιοποίησης.