Πρακτικές αποθήκευσης στις κοινωνίες των πρώιμων ιστορικών χρόνων
Authors: Πεντότη Αλεξάνδρα 
Published: November 2023

Το θέμα που πραγματεύεται η παρούσα διδακτορική διατριβή είναι οι αποθηκευτικές πρακτικές και η θέση τους στο πλαίσιο των τελετουργικών και λατρευτικών δραστηριοτήτων των κοινωνιών των πρώιμων ιστορικών χρόνων στην περιοχή του Κεντρικού και Νότιου Αιγαίου, ενός μεταβατικού χρονικού διαστήματος πέντε περίπου αιώνων, από το τέλος του μυκηναϊκού κόσμου τον 12ο αιώνα π.Χ. ως τον 7ο και την ανάδειξη της αρχαϊκής πόλης, περισσότερο γνωστού στην ευρύτερη βιβλιογραφική έρευνα με τον όρο «Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου». Η μελέτη της αποθήκευσης, λειτουργίας με χαρακτήρα πολυδιάστατο, αποτελεί ένα σύνθετο έργο και η σημασία της παραμένει σε μεγάλο βαθμό πραγματικότητα άγνωστη, αν και έχουν γίνει σημαντικά βήματα στη διερεύνησή της, κυρίως όμως όσον αφορά τις προϊστορικές κοινωνίες και περισσότερο στο πλαίσιο κοινωνικο-οικονομικών προσεγγίσεων. Ειδικά για τους πρώιμους ιστορικούς χρόνους η έννοια και η σημασία της αποθήκευσης αποτελούν ένα περιορισμένο ως τώρα πεδίο της αρχαιολογικής έρευνας, περισσότερο εστιασμένο σε μορφολογικά χαρακτηριστικά των αγγείων (τυπολογία, διακόσμηση), εκτός του κοινωνικού και ιδεολογικού περιβάλλοντος στο οποίο ανήκουν. Η κατοικία –ο οίκος– αποτελεί για τη συγκεκριμένη περίοδο τη βασικότερη οικονομική και κοινωνική μονάδα. Ποια είναι η σημασία της αποθήκευσης και ποια η σχέση της με την ανάδειξη του οίκου των πρώιμων ιστορικών χρόνων; Ποια ήταν τα αποθηκευμένα προϊόντα και πώς σχετίζονταν με τις τελετουργικές και λατρευτικές ανάγκες των πρώιμων ιστορικών κοινωνιών; Για ποιον λόγο αφιερώνονταν και αποθηκεύονταν σε χώρους τελετουργίας και λατρείας διατροφικά αγαθά και αποθηκευτικά αγγεία, και πώς αυτά χρησιμοποιούνταν στο πλαίσιο των λατρευτικών πρακτικών; Πώς σχετίζεται η μορφή, η διακόσμηση και η χρήση των αποθηκευτικών αγγείων με την έκφραση των λατρευτικών πεποιθήσεων; Και πώς, τελικά, συνδέονται οι αποθηκευτικές πρακτικές με τη διαμόρφωση της λατρευτικής συμπεριφοράς και την κατανόηση των κοινωνικών, πολιτισμικών και ιδεολογικών μεταβολών στις πρώιμες ιστορικές κοινωνίες; Για την απάντηση αυτών των ερωτημάτων εξετάζονται στην παρούσα έρευνα χώροι που σχετίζονται με τελετουργικές/ λατρευτικές δραστηριότητες και στους οποίους επιβεβαιώνεται αποθηκευτική λειτουργία σε μικρότερη ή μεγαλύτερη κλίμακα. Πρόκειται για: α) οικιστικά κατάλοιπα που έχουν ερμηνευθεί από την αρχαιολογική έρευνα ως κατοικίες των κατά τόπους πολιτικών-θρησκευτικών ηγεμόνων, και β) κοινοτικά/ δημόσια ιερά και ναούς. Εξετάζεται, επίσης, η μορφή και η χρήση των αποθηκευτικών τους αγγείων και τα αποθηκευμένα προϊόντα, καθώς και η πιθανή σχέση τους με τις λατρευτικές πρακτικές, όπως η παράθεση τελετουργικών συμποσίων και η προσφορά των ἀπαρχῶν, στο πλαίσιο χαρακτηριστικών γονιμικών και χθόνιων λατρειών (όπως της Πότνιας, της Αρτέμιδος, της Δήμητρας, του Διός, του Απόλλωνος και του Διονύσου). Η αποθηκευτική λειτουργία προσεγγίζεται στην παρούσα διατριβή ως πράξη με κοινωνική και θρησκευτική σημασία στο γενικότερο κοινωνικό και ιδεολογικό πλαίσιο των πρώιμων ιστορικών χρόνων, ως πολιτισμική πρακτική και όχι ως αποκλειστικά οικονομική και τεχνολογική διαδικασία (όπως συχνά συμβαίνει σε αντίστοιχες μελέτες αυτής της δραστηριότητας), ως σύνολο δηλαδή πολιτισμικών επιλογών που μεταδίδονται από γενιά σε γενιά χαρακτηρίζοντας μια ομάδα ή κοινωνία, αντανακλώντας τις οικονομικές συνθήκες, την τεχνολογική γνώση, την κοινωνική οργάνωση και τις κοινωνικές σχέσεις, τις συνήθειες, την παράδοση, αλλά και τις ιδεολογικές αντιλήψεις. Ως εθιμικά προκαθορισμένη, επαναλαμβανόμενη και συμβολική δραστηριότητα με συγκεκριμένη δομή, η τελετουργία συνοδεύει με τον θρησκευτικό ή παρα-θρησκευτικό χαρακτήρα της σημαντικές οριακές στιγμές «του κύκλου του χρόνου και της ζωής», σχετικές με τη φυσική και κοινωνική εξέλιξη του ατόμου (αλλαγή ταυτότητας, κοινωνικής θέσης, ηλικίας) ή με αλλαγές στη ζωή της κοινότητας. Εκφράζει την ανάγκη του ανθρώπου να προστατεύσει αυτές τις στιγμές μετάβασης, μέσω της μαγείας ή της θρησκείας, εξασφαλίζοντας το ομαλό πέρασμα από τη μία κατάσταση σε μία άλλη (όπως είναι η γέννηση, η ενήβωση, ο γάμος, το χρίσμα και ο θάνατος). Η μελέτη των αποθηκευτικών πρακτικών και η σχέση τους με την τελετουργία και τη λατρεία προσεγγίζεται στην παρούσα μελέτη ολιστικά, σε μια προσπάθεια συνδυασμού του διαθέσιμου αρχαιολογικού υλικού με φιλολογικές και εθνογραφικές πληροφορίες, και κυρίως με την επική παράδοση, στο πλαίσιο της αλληλένδετης σχέσης του μύθου και της ιστορικής, κοινωνικής και θρησκευτικής πραγματικότητας για τις πρώιμες ελληνικές κοινωνίες. Επιχειρείται μια ερμηνευτική προσέγγιση ενός πολύπλευρου συνόλου πληροφοριών, με απώτερο σκοπό τη βαθύτερη κατανόηση του κοινωνικού και λατρευτικού/ θρησκευτικού περιβάλλοντος των κοινωνιών του ευρύτερου αιγαιακού χώρου μετά το τέλος του «ανακτορικού» κόσμου, καθώς και της πορείας τους προς έναν πιο σύνθετο τρόπο κοινωνικής και θρησκευτικής οργάνωσης.