bluuebunny/crossref_metadata_2025 huggingface dataset:
A new species of Bryconamericus (Characiformes, Stevardiinae, Characidae) from the Pacific coast of northwestern Ecuador, South America
Authors:   Univ. del Quindío, Colombia, Román–Valencia C. , Ruiz-C. R. I. ,   Univ. del Quindío, Colombia, Taphorn B. D. C. ,   Univ. del Quindío, Colombia, Jiménez-Prado P. ,   Univ. del Quindío, Colombia, García–Alzate C. A. ,   Univ. del Atlántico, Colombia
Published: November 2020

A new species of Bryconamericus (Characiformes, Characidae, Stevardiinae) is described from the Pacific coast of northwestern Ecuador, South America. The new species is distinguished from all congeners by the presence in males of bony hooks on the caudal fin rays (vs. absence). The different layers of pigment that constitute the humeral spots have differing degrees of development and structure that are independent of each other. Brown melanophores are distributed in a thin, vertical, superficial layer of the epithelium (layer 1) and in another deeper (layer 2) that overlaps the first and is centered over the lateral–line. B. ecuadorensis has a horizontally oval or elliptical shape layer 2 pigment in the anterior humeral spot (vs. a rectangular or circular layer 2). The new species further differs in having an anterior extension of the caudal peduncle spot (vs. no anterior extension of the caudal peduncle spot) and by having a dark lateral stripe overlaid by the peduncular spot and by the regularly distributed pigmentation on scales on the sides of the body (vs. peduncular spot and other body pigments not superimposed over a dark lateral stripe). Hooks present on all fins of males (vs. hooks present only on anal and pelvic fins of males) distinguishes the new species from B. dahli, the only sympatric congener. Seven other diagnostic characters separating the new taxon from B. dahli are reported. We also include physical, chemical and biological habitat parameters and analyse the impacts from mining on this new species and other organisms present at the type locality.
Ethnobotany of Elaeis guineensis Jacq. and its importance in the household economy of the Ikale and Ilaje of Ondo State, Nigeria
Authors: Erinoso Sakiru Morenikeji , Aworinde David Olaniran , Teniola Olasimbo Anuoluwapo , Ojo Samuel Omoniyi
Published: November 2020

Background: African oil palm (Elaeis guineensis Jacq.), a perennial crop that originated from Tropical rainforest of West Africa, is one of the most important economic oil crops in Nigeria providing income for rural and semi-urban folks. This study described the ethnobotany of the plant and evaluated the extent to which it contributes to the livelihood strategies of the Ikale and Ilaje speaking people of Ondo State, Nigeria. Methods: Interviews were conducted in the local language and questionnaires were administered to willing respondents. Photographs of tools/machines used in the production of palm oil and allied products were taken. Drawings of the tools were generated on site. Results: The plant is the principal source of palm oil. Major processing tools of palm oil include cracker, presser, digester, and boiling trough. Other products that are derived from oil palm parts are palm kernel oil, kernel meat (for livestock feed), kernel shells (for fuel), palm wine, broom, fish trap, and traditional soap. All these products are made using indigenous methods. They feature in medicinal preparations, traditional ceremonies and are important household commodities. Conclusions: The products derived from oil palm tree serve as means of livelihood in the study communities and are local resources used in everyday activities of the people. The indigenous production methods observed further emphasize the role these products play in the economy of oil palm product makers and sellers. Sustainable tapping of palm wine should be encouraged in order to derive maximum benefits from oil palm tree. Keywords: Ethnobotany, Economic Botany, African Oil Palm, Ondo State, Nigeria
Gospodarka wyzysku: „warunki życia” w gettach na kresach wschodnich
Authors: Dean Martin
Published: November 2020

W niniejszym szkicu podejmę trzy tematy: tworzenia gett, robotników żydowskich i warunków życia, odwołując się do przykładów pochodzących przede wszystkich z małych gett. Od samego początku traumatyczny wpływ getta wiązał się utratą majątku, prywatności i autonomii. Analiza metod organizacji pracy przymusowej Żydów ujawnia znaczne rozwarstwienie i wśród żydowskich robotników przymusowych. We wszystkich gettach sprawą podstawową była żywność. Aspekty gospodarcze pokazują zasadniczą rolę stosunków między Żydami a miejscową ludnością nieżydowską – temat często pomijany przez badaczy Zagłady, skupiających się przede wszystkim na kształtowaniu polityki niemieckiej i jej niszczących następstw
Artur Eisenbach: historyk i pracownik Żydowskiego Instytutu Historycznego
Authors: Gutman Israel
Published: November 2020

Autor prezentuje sylwetkę Artura Eisenbacha, długoletniego pracownika Żydowskiego Instytutu Historycznego, i jego dyrektora w latach 1966-1968
In memoriam Raul Hilberg (1926–2007)
Authors: Petelewicz Jakub
Published: November 2020

Wspomnienie o Raulu Hilbergu
„Write your story” – seria wydawnicza Makor Jewish Community Library
Authors: Schnepf-Kołacz Zuzanna
Published: November 2020

Seria „Write your story”, wydawana przez Makor Jewish Community Library: Halina Zylberman, Swimming under water, Melbourne 2001; Helen Leperere, Memoirs and reflections, Melbourne 2002; Hanna Ajzner, Hania’s war, Melbourne 2003; Gary Gray, A Spoonful of Soup and other stories, Melbourne 2003; Kitia Altman, Memories of Ordinary People, Melbourne 2003

 

„Holokaust domaga się słów, nawet jeśli zmusza do milczenia”. Autorzy australijskiej serii wspomnień przez wiele lat milczeli o swoich przeżyciach z czasów Zagłady – jedyny wyjątek stanowi Gary Gray, który wcześniej publikował krótkie opowiadania w prasie. Ich relacje, wydane na początku XXI wieku są głosem z bardzo daleka, świadectwem walki z niemożnością pamiętania i chęcią zapomnienia, to powrót do odległych czasów i miejsc. Na wydrukowanych w Australii stronach nie brakuje polskich imion i nazw miejscowości. Choć literom w angielskich tekstach brakuje polskich znaków i niekiedy występują błędy w pisowni, znajomo brzmią wyrazy: „kopiowy olowek”, „zasmazka”, „szwaczka”, „pierozki”, „magiel”... Polskie określenia i związane z nimi obiekty nadal żyją po wielu latach w pamięci autorów wspomnień.
Peter F. Dembowski, Christians in the Warsaw Ghetto: An Epitaph for the Unremembered
Authors: Conelly Peter
Published: November 2020

Naziści nazywali ich „niearyjskimi chrześcijanami”, chrześcijanami, którzy sami – bądź ich przodkowie – byli Żydami. Ci, którzy mieli nieszczęście znaleźć się w okupowanej przez nazistów Europie, padli ofiarą Zagłady. Można powiedzieć, że nim zginęli, byli podwójnie wyobcowani: po pierwsze ze swojej wspólnoty chrześcijańskiej, po drugie zaś z getta, w którym byli zmuszeni żyć. W Polsce uważano ich za oportunistów i zdrajców – zarówno wśród chrześcijan, jak i wśród Żydów.

            Peter Dembowski, polski emigrant (i bohater wojenny), obecnie emerytowany profesor literatury francuskiej na Uniwersytecie Chicagowskim, zajmuje się tą szkalowaną grupą zamkniętą w getcie warszawskim. Zadania tego podjął się, złożywszy przysięgę ukochanej ciotce, która sama była konwertytką. Dodatkową  komplikacją jest tu skąpa baza źródłowa, a sam temat przez wiele lat leżał odłogiem. Władze PRL nie ułatwiały badań nad tym tematem, dlatego też wiele ważnych wspomnień i studiów mogło ukazać się dopiero po upadku reżimu. Kwestia źródeł jest tak istotna, że Dembowski poświęcił jej cały pierwszy rozdział. W następnych rozdziałach autor omawia następujące kwestie: podstawowe informacje dotyczące getta, historię kościołów znajdujących się na terenie getta, postrzeganie konwertytów przez Żydów, postrzeganie konwertytów przez chrześcijan oraz wnioski.
Janina Struk, Holokaust w fotografiach. Interpretacja dowodów
Authors: Szypulski Paweł
Published: November 2020

Zagłada Żydów jest prawdopodobnie najdokładniej sfotografowanym ludobójstwem w historii. Zasób zdjęć dokumentujących to wydarzenie sięga setek tysięcy, jeśli nie milionów egzemplarzy. Większość z nich została zrobiona przez nazistów i ich sympatyków, a sposób, w jaki przedstawiają Holokaust, w znacznym stopniu decyduje o jego społecznym postrzeganiu.

Książka Holokaust w fotografiach. Interpretacja dowodów autorstwa Janiny Struk, brytyjskiej fotografki i wykładowczyni fotografii, poświęcona jest próbie dotarcia do sensów zawartych w zdjęciach dokumentujących Zagładę Żydów oraz rekonstrukcji znaczeń, jakie nadawano im od momentu powstania do dnia dzisiejszego. Zasadniczym źródłem, które posłużyło do analiz przedstawionych przez autorkę, był materiał, z jakim miała okazję zapoznać się w trakcie wieloletnich poszukiwań w archiwach w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Izraelu, Ukrainie i Polsce.
Jonathan Littell, Les Bienveillantes
Authors: Laffite Michel
Published: November 2020

Główną postacią Les Bienveillantes jest Hauptsturmführer Max Aue, doktora prawa, inspektor SD, wywiadu SS, człowiek przesiąknięty kulturą humanizmu, władający starożytną greką, jak jego pisarza, Max Thomas, postać autentyczna. Generał SS, lekarz i poliglota, w roku 1940 nadzorował z Paryża służby SD we Francji i Belgii, następnie zaś stanął na czele Einsatzgruppe C, grupy, która operowała na Ukrainie, wyniszczając gminy żydowskie na tyłach Wehrmachtu. Tendencja do wplatania postaci fikcyjnych w autentyczne wydarzenia, w bezpiecznej bliskości postaci zwanych historycznymi, takich jak Max Thomas czy jego dowódca komanda Paul Blobel, Reichmann, a pod koniec książki nawet Hitler, wzmacnia wrażenie autentyzmu wśród fikcji. (Podobny zabieg zastosował Marc Dugain w Klątwie Edgara, kreślącej portret Johna Edgara Hoovera, szefa FBI, a obejmującej lata 1924–1972. Ta znana powieść również została wydana przez Gallimard na rok przed Les Bienveillantes). W powieści Littella homoseksualizm jednego z głównych bohaterów stawia tę jednostkę w konflikcie z obowiązującą moralnością, której chce być stróżem, co w przypadku Maxa Aue, zapewne przeżywającego występną miłość, prowadzi do zabójstwa. Ta dwuznaczna sytuacja powoduje, że bohater Littella dzieli z czytelnikami intymny sekret i jest w niebezpieczeństwie, zwłaszcza że tropi go dwóch policjantów, przypominających zaciekłością Javerta z Nędzników Victora Hugo, gdy w pogoni za Jeanem Valjanem zapuszcza się do paryskich kanałów. Littell przypomina nam, że nasza moralność i konwenanse społeczne, uznawane lub nie przez czytelnika, są w ogromnej mierze wspólne dla społeczeństw XX wieku, bez względu na system polityczny. Ta moralność odnosi się także do zbrodni na skalę masową. Podobnie jak Hugo, który pracując nad powieścią, udał się na pole bitwy pod Waterloo, Littell odwiedził Stalingrad i Ukrainę. Działając przez siedem lat w organizacji humanitarnej zwalczającej głód, ocierał się o katów w Bośni i Czeczenii, w Afganistanie i Kongo, następnie zaś zbierał materiały w rosyjskich archiwach. Powieść Littella od pierwszej chwili budziła wiele emocji, a pochlebne recenzje przeciwstawiały się bezwzględnej krytyce ze strony grupy historyków uznanych za „specjalistów” historii Szoa, i pragnących to podkreślić. Atak był bezprecedensowy.
Odwrócenie historycznej prawdy o Jedwabnem
Authors: Michlic Joanna
Published: November 2020

Marek Jan Chodakiewicz’s Massacre in Jedwabne, July 10, 1941: Before, During, and After, (Mord w Jedwabnem 10 lipca 1941: przed, w czasie i po.) East European Monographs, Boulder, CO, 2005.   Distributed by Columbia University Press, New York 2005.  pp. 277.
Ratowanie Żydów za pieniądze – przemysł pomocy
Authors: Grabowski Jan
Published: November 2020

Istnieje consensus pomiędzy polskimi historykami jakoby pomoc udzielana Żydom pod okupacją niemiecką była szeroko rozpowszechninym fenomenem. W rzeczywistości podczas gdy niektórzy Polacy udzielali tejże w oparciu o pobudki humanitarne, wielu innych postrzegało takie działanie jako bardzo ryzykowne, ale także niezwykle korzystne finansowo przedzsięwzięcie. W literaturze przedmiotu pówi się o nich "płatni pomocnicy" (“paid helpers”).  Niniejszy artykuł, oparty przede wszystkim na źródłach podstawowych jak wojenne akta sądowe, wczesnopowojenne relacje żydoskie oraz tzw. "sierpniówki", stara się rzucić światło na skalę zjawiska pomocy odpłatnej. Podejmuje próbę analizy jakości pomocy udzielanej w takich okolicznościach, a także relacji pomiędzy ukrywanymi Żydami a "płatnymi pomocnikami"
Opowiadanie Marka Hłaski „Szukając gwiazd” jako parabola Holokaustu i mityczne „wydarzenie początkowe” w twórczości pisarza
Authors: Dobrosielski Paweł
Published: November 2020

Opowiadanie Marka Hłaski Szukając gwiazd zostało opublikowane w 1963 roku. Posiada wszystkie cechy paraboli i stanowi rodzaj przypowieści o Holocauście. Jego umowny charakter zwraca uwagę na kontrowersje etyczne związane z takim przedstawianiem Zagłady – pojawia się tu pokusa uniwersalizacji. Bohater opowiadania przechodzi specyficzny obrzęd przejścia z dzieciństwa w dorosłość, którego oś stanowi doświadczenie Zagłady, będące jednocześnie mitycznym „wydarzeniem początkowym”, leżącym u podstaw kondycji egzystencjalnej „człowieka bez niewinności” – postaci zaprojektowanej przez Marka Hłaskę. Ten chłopiec stanie się później wszystkimi mężczyznami z kart powieści i opowiadań tego pisarza. Zwraca uwagę nałożenie na sytuację holocaustową motywu typowego dla Hłaski, czyli niespełnionej miłości i związanej z tym niemożności autentycznego spotkania pomiędzy Ja i Innym. Samotność egzystencjalna i niedopasowania do świata zostają połączone z pamięcią o Zagładzie Żydów.
Oprawcy, prześladowcy, ratownicy. Problematyka zagłady w aktach radomskiej ekspozytury
Authors: Piątkowski Sebastian
Published: November 2020

Działająca po wojnie w Radomiu ekspozytura urzędu pn. Prokurator Specjalny Sądu Karnego w Lublinie, a także kontynuujący jej prace Prokurator Sądu Okręgowego w Radomiu, podjęli w latach 1945-1950 ok. 1200 śledztw przeciwko zbrodniarzom hitlerowskim oraz Polakom oskarżonym o szeroko rozumianą kolaborację z okupantem. W zachowanych aktach obu wspomnianych instytucji zachowały się interesujące materiały związane z problematyką Holocaustu. Ich pierwsza grupa dotyczy przedstawicieli hitlerowskiego aparatu władzy, uczestniczących w mordach na Żydach. Obejmuje ona zbrodniarzy z obozów pracy przymusowej w Bliżynie, Radomiu i Sandomierzu. Grupa druga dotyczy osób denuncjujących wobec władz uciekinierów z gett, uczestniczących w stosowaniu przemocy fizycznej i psychicznej wobec Żydów oraz ich wyzysku ekonomicznym. Obejmuje ona niemieckich pracowników cywilnych z zakładów przemysłowych w Radomiu, Ostrowcu Świętokrzyskim oraz Polaków z różnych miejscowości centralnych ziem polskich. Trzecia grupa materiałów zawiera dane o pomocy świadczonej przez Polaków i tzw. Niemców etnicznych (folksdojczów) Żydom, polegającej na dostarczaniu im żywności i schronienia.
Polska hierarchia kościelna wobec eksterminacji Żydów – próba krytycznego ujęcia
Authors: Libionka Dariusz
Published: November 2020

Tekst traktuje o postawach polskiej hierarchii katolickiej wobec eksterminacji Żydów. Przedmiotem opisu są działania podejmowane na rzecz konwertytów w latach 1940–1941, postrzeganie przez przedstawicieli wyższego duchowieństwa antyżydowskich zajść w Warszawie (wiosna 1940) i mordów Żydów w Łomżyńskiem (lato 1941), a wreszcie bezpośrednie reakcje biskupów na dokonującą się na ziemiach polskich Zagładę. Szczególnie znaczenie ma kwestia wyjaśnienia przyczyn konsekwentnego pomijania tematu eksterminacji Żydów w korespondencji z Watykanem – papieżem Piusem XII i Sekretariatem Stanu - w latach 1942-1943. Z uwagi na jej rangę w strukturach kościelnych w okresie okupacji w centrum zainteresowania znalazła się postać arcybiskupa krakowskiego Adama Sapiehy. Tekst przynosi również analizę wypowiedzi hierarchów znajdujących się poza krajem (prymasa Augusta Hlonda i biskupa Karola Radońskiego) na temat Żydów i Zagłady, a także omawia stosunek przedstawicieli hierarchii kościelnej do zorganizowanej i indywidualnej akcji pomocy Żydom. Celem autora jest próba zrekapitulowania dotychczasowej wiedzy w oparciu o dostępne badaczom źródła kościelne (polskie i watykańskie) i dokumentację polskiej konspiracji, wskazanie na kontrowersje obecne w dotychczasowych interpretacjach, a także na kierunki i ograniczenia dalszych badań tego zagadnienia.
„Tuż po Zagładzie”. Kościół wobec problematyki żydowskiej (VII 1944–VII 1946)
Authors: Szaynok Bożena
Published: November 2020

Stosunek kościoła katolickiego do Żydów po II wojnie światowej jest trudnym tematem w polsko - żydowskiej historii, w znacznym stopniu zdominowanym przez emocje i stereotypy. Prezentowany tekst przedstawia fragment relacji kościół - Żydzi: od chwili zakończenia działań wojennych na wschodzie powojennej Polski, latem 1944 r. do pogromu Żydów w Kielcach w lipcu 1946 r. Zaproponowana chronologia pozwala jednak odpowiedzieć na pytanie:  czy i na ile cień Zagłady zmieniał traktowanie Żydów przez kościół katolicki. Przyjrzenie się pierwszemu okresowi powojennemu ma duże znaczenie, ponieważ to, co wypracowano na samym początku miało wpływ na stanowisko kościoła w tak dramatycznym momencie jak pogrom kielecki, a także w okresie późniejszym. W artykule przedstawiono sytuację kościoła i społeczności żydowskiej w momencie zakończenia działań wojennych, opisano wzajemne postrzeganie się kościoła i Żydów w powojennej rzeczywistości. Artykuł omawia jak tematyka żydowska przedstawiana była przez hierarchów, duchowieństwo, prasę katolicką, wiernych.
Zanim „przybył z zaświatów”, nazywał się Winer. Krąg rodzinny i konspiracyjny Szlamka, uciekiniera z ośrodka zagłady w Chełmnie nad Nerem
Authors: Nowicki Przemysław
Published: November 2020

Prezentacja pierwszych interdyscyplinarnych badań nad  Szlamkiem (Szlamą Winerem), jego rodziną i kręgiem towarzyskim (konspiracyjnym). Uporządkowanie nie tylko dotychczasowego stanu wiedzy na temat autora świadectwa o Zagładzie Żydów w Kraju Warty (relacja „Szlamka”, „Grojanowski Report”), w kontekście jego znaczenia dla konspiracji getta warszawskiego i Polskiego Państwa Podziemnego, ale udokumentowana źródłowo genealogia uciekiniera. Autor przejrzał i poddał analizie istniejące informacje na temat przymusowego grabarza z ośrodka zagłady w Chełmnie nad Nerem, a dotychczasową literaturę zestawił z rezultatami kwerend, co pozwala na poszerzenie wiedzy o losach jednego z najbardziej enigmatycznych konspiratorów czasów Zagłady oraz jego najbliższych. Podjęte dociekania historyczno-biograficzne, a w ich konsekwencji sprawdzone, metodycznie opracowane dane historyczne, mają nie tylko wyeliminować z historiografii Zagłady nagromadzone i natrętnie powtarzane błędy w brzmieniu i pisowni nazwiska świadka, ale być znaczącym uzupełnieniem do istniejącego biogramu, zarysowanego jedynie na podstawie ocalałej relacji i fragmentu korespondencji warszawsko-zamojskiej, przechowywanych w „Archiwum Ringelbluma”.
Kościół katolicki a zagłada Żydów: Perspektywy instytucjonalne
Authors: Pawlikowski OSM John
Published: November 2020

W artykule przedstawiono i zanalizowano oficjalne stanowiska Watykanu wobec Zagłady Żydów  - od oświadczenia  z 1998 r. pt. „Pamiętamy” aż do niedawnych wystąpień Benedykta XVI.  Autor wskazuje pewną dwuznaczność postaw Kościoła Katolickiego w kwestiach dotyczących antysemityzmu i Zagłady oraz niechęć wobec uznania roli katolików w Zagładzie. Omawia również sporną kwestię beatyfikacji Piusa XII.
Papież Pius XII i Żydzi. Dlaczego powinien zostać beatyfikowany?
Authors: Lapomarda, SJ Vincent A.
Published: November 2020

Współczesne interpretacje pontyfikatu Piusa XII (1939–1958) dzielą się na te, które papieża potępiają za milczenie i bezczynność podczas Zagłady, i te, które go bronią za to, że udzielał pomocy Żydom. Owe podzielone opinie odzwierciedla podsumowanie działań papieża podczas Holokaustu, które znajdujemy w ekspozycji urządzonej w 2005 r. w Muzeum Yad Vashem. Stanowi ona najważniejszą sporną kwestię w relacjach Stolicy Apostolskiej z państwem Izrael, zwłaszcza że jest przeszkodą w procesie kanonizacyjnym Piusa XII. W niniejszym artykule zanalizowano siedem tez Yad Vashem dotyczących roli papieża podczas Zagłady, aby ustalić, w jakim stopniu stanowią one uprawnione bądź nieuprawnione zastrzeżenia wobec kanonizacji Eugenio Pacellego (1876–1958).
Listy Gusty Ehrlich
Authors: Swałtek Dagmara
Published: November 2020

W 1942 roku do aresztu w Krzeszowicach trafiła Gusta (Gustawa) Ehrlich. Ta krakowska Żydówka próbowała przetrwać okupację, ukrywając się w podkrakowskiej miejscowości. W wyniku donosu została ujęta. Prezentowany zbiór dokumentów zawiera dziennik w formie listów do córki, stanowiący  zapis ostatnich tygodni życia Gusty Ehrlich. Autorka opisała warunki panujące w areszcie i relacje z współwięźniami. Pozostawiła także informacje dotyczące osoby, która doniosła władzom o jej pochodzeniu. W zapiskach znajdują się liczne wskazówki dla pozostających na wolności córek – zarówno w sprawach osobistych, jak i dotyczących kwestii finansowych związanych z kierowaniem firmą. Uzupełnieniem dziennika jest  list Gusty Ehrlich pochodzący z 1940 roku, skierowany do Kurii Metropolitalnej, w którym autorka prosiła o udzielenie chrztu.
Ukraińska policja, nacjonalizm i zagłada Żydów w Galicji Wschodniej i na Wołyniu
Authors: Rossoliński-Liebe Grzegorz
Published: November 2020

Ukraińska policja aktywnie brała udział w wymordowaniu ukraińskich Żydów. O ile na Ukrainie centralnej i wschodniej znacznej części ludności żydowskiej udało się przeżyć okupację, o tyle na jej zachodnich obszarach (Wołyń i Galicja Wschodnia) wymordowanych zostało ponad 90 procent Żydów. Ukraina zachodnia różniła się od Ukrainy centralnej i wschodniej tym, że zakorzeniona tam była Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN), która w latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku dogłębnie się sfaszyzowała, a w 1943 r. utworzyła Ukraińską Powstańczą Armię (UPA). Choć Niemcy przeszkodzili OUN w utworzeniu faszystowskiego państwa na wzór Niepodległego Państwa Chorwackiego ustaszów i zaaresztowały jej dowódców, OUN jednak wysyłała swoich członków do policji oraz wspierała nielicznych funkcjonariuszy niemieckich przy gettoizacji, rabowaniu i w wymordowaniu ludności żydowskiej. W wyniku tego na procentowo małym obszarze Wołynia i Galicji Wschodniej zginęło mniej więcej tyle samo Żydów co na wszystkich innych terenach Ukrainy razem wziętych.
„Zbadać i wyświetlić”. Centralna Żydowska Komisja Historyczna (1944–1947)
Authors: Haska Agnieszka
Published: November 2020

In the studies published so far the Central Jewish Historical Commission (Centralna Żydowska Komisja Historyczna, CŻKH) has been treated as a prelude to the target operation of the Jewish Historical Institute. Little attention has been devoted to its organizational structure and general operation, with emphasis laid on collection of testimonies, securing archives, and publications. Meanwhile, the CŻKH objectives and tasks, including its main task, that is, documenting and talking about the lot of Polish Jews during World War II, were much broader than assumed. This article is a sketch of the CŻKH history – its activity, programmatic assumptions, and Holocaust research methodology.
Żydowska Samopomoc Społeczna w okresie akcji „Reinhardt”
Authors: Bańkowska Aleksandra
Published: November 2020

W 1942 r. Żydowska Samopomoc Społeczna (ŻSS) była jedyną centralną organizacją żydowską w Generalnym Gubernatorstwie, mającą przedstawicielstwa w ponad 300 miejscowościach. Od samego początku akcji „Reinhardt” do Prezydium ŻSS w Krakowie docierały oficjalne pisma od lokalnych placówek, a także listy indywidualne, z informacjami o „wysiedleniach w nieznanym kierunku”, które w rzeczywistości były deportacjami do obozów zagłady. W artykule zanalizowano treść i język tych wiadomości oraz opisano działania, jakie Prezydium ŻSS podjęło w związku z gromadzonymi informacjami. W pierwszych tygodniach były to próby uzyskania potwierdzenia, dokąd docierają transporty, oraz negocjacje z niemiecką administracją GG w sprawie zapewnienia „przesiedleńcom” godziwych warunków życia w nowych miejscach. Działań tych zaprzestano wraz z narastaniem świadomości Zagłady. Wysiłki Prezydium koncentrowały się odtąd na chronieniu własnych pracowników przed deportacją i zwiększaniu ich liczebności. Ponadto nakłaniano lokalne placówki do tworzenia wspólnot pracy dla rzemieślników, co – jak uważano – zapewni zatrudnionym pozostanie na miejscu. Ostatecznie wszelkie środki zawiodły. ŻSS kontynuowała działalność pod zmienioną nazwą (Jüdische Unterstützungstelle, JUS) w znacznie zmniejszonym zakresie do lipca 1944 r.
Kraina obłudy i święty gniew. O książce Przemoc filosemicka? Nowe polskie narracje o Żydach po roku 2000
Authors: Leder Andrzej
Published: November 2020

Książka Elżbiety Janickiej i Tomasza Żukowskiego Przemoc filosemicka? zrodziła się ze świętego gniewu. Ten gniew przejawia się najczęściej w gryzącej ironii, przebłyskującej od czasu do czasu w materii znakomicie przeprowadzanych, zdystansowanych analiz tekstów kultury. Jak wtedy, gdy o namaszczonym czytaniu z żydowskich ksiąg pamięci przez Piotra Fronczewskiego w filmie Po-lin Jolanty Dylewskiej piszą: „otchłanny głos aktora barwą i intonacją przypomina bas słynnego hipnotyzera i uzdrowiciela-celebryty, Anatolija Kaszpirowskiego” (s. 24). Albo o Pianiście Polańskiego: „szczęśliwy finał nie może odbyć się bez uroczystego zgromadzenia i poloneza w wykonaniu «dobrego Żyda»” (s. 208). Chyba że „szczęśliwy finał operacji przepowi[ada] burmistrz Dzielnicy Wola, zmagając się z polszczyzną w nierównym pojedynku” (s. 235). To w rozdziale o upamiętnieniu mostu łączącego dwie części getta, nad Chłodną.
Jezuita czasu wojny
Authors: Czajkowski Michał
Published: November 2020

Ksiądz Franciszek Ilków-Gołąb z diecezji opolskiej, zmarły w roku 1978, bardzo przystojny do starości, od roku 1949 wykładał teologię moralną także w Wyższym Seminarium Duchownym we Wrocławiu, gdzie również ja miałem radość słuchać jego wykładów. Przypomnę jeden przykład, jak próbował nas uwrażliwić na ewangeliczną prawdę, że osoba jest ważniejsza od prawa: przyniósł na wykład egzemplarz najnowszego numeru czasopisma dla księży „Homo Dei”, w którym pisano o proboszczu nakazującym pochować matkę zmarłą przy połogu na cmentarzu parafialnym, a jej dziecko za płotem, gdyż noworodka nie zdążono ochrzcić...
Buchenwald revisited
Authors: Wóycicka Zofia
Published: November 2020

Wiosną 2016 r. w Muzeum i Miejscu Pamięci Buchenwald, po ponad dwóch dekadach, została otwarta nowa wystawa stała zatytułowana „Wykluczenie i przemoc. Buchenwald 1937–1945” (Ausgrenzung und Gewalt. Buchenwald 1937–1945). Ekspozycja zajmuje 2000 m kw. na trzech piętrach gmachu dawnego magazynu obozowego, jednego z nielicznych zachowanych zabudowań byłego kacetu. W celu uczynienia przestrzeni bardziej przejrzystą i przyjazną dla zwiedzających architekci ze szwajcarskiego biura projektowego Holzer Kobler Architekturen przecięli budynek dodatkową ścianą ustawioną pod kątem w stosunku do jego podstawy. Wywołuje to wrażenie, jakbyśmy poruszali się nie po historycznym budynku, ale po jego fantomowym odbiciu. W zamyśle projektantów – być może nie do końca czytelnym dla zwiedzających – zabieg ten miał budować napięcie między przeszłością a teraźniejszością. Budynek dawnego magazynu obozowego został niejako „obrócony przeciwko samemu sobie, przeciwko historii, z której się wywodzi i którą symbolizuje”
Muzeum Pomnik Tragedii Drugiej Wojny Światowej
Authors: Cieślińska-Lobkowicz Nawojka
Published: November 2020

Wystawę Muzeum II Wojny Światowej (MIIWŚ) w Gdańsku oglądałam 30 i 31 marca 2017 r. Niecały tydzień wcześniej, 23 marca, została – bez uroczystego oficjalnego otwarcia – udostępniona publiczności. Jej twórcy pozostali gospodarzami instytucji jeszcze niespełna tydzień. 6 kwietnia minister kultury Piotr Gliński dokonał zaboru ekspozycji. Uczynił to, rozwiązując muzeum, które powstało po to, by tę ekspozycję stworzyć, i na jej podstawie rozwijać swoją misję edukacyjną i naukową. W trybie natychmiastowym Gliński zwolnił też dyrektora MIIWŚ prof. Pawła Machcewicza, spiritus movens koncepcji muzeum i współtwórcę wystawy, który od 2008 r. przewodził zespołowi autorów i realizatorów tego unikalnego i prestiżowego w skali europejskiej projektu.
Odpowiedź na recenzję Dariusza Libionki
Authors: Zimmerman Joshua
Published: November 2020

W piśmie „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” z 2016 r. (nr 12, s. 548–556) Dariusz Libionka zamieścił recenzję książki mojego autorstwa, The Polish Underground and the Jews, 1939–1945 (New York 2015). Potwierdza on, że jest to pierwsza publikacja naukowa poświęcona tej tematyce, która uwzględnia cały okres drugiej wojny światowej, po czym dodaje: „co nie znaczy, że temat to terra incognita. W ostatnich dziesięciu latach ukazało się w Polsce wiele studiów historycznych dotyczących różnych aspektów tego tematu, powstałych na podstawie poważnych kwerend w kraju i za granicą” (s. 549).
O śmierci w niemieckim języku oficjalnym na przykładzie raportu Jürgena Stroopa
Authors: Janczewska Marta
Published: November 2020

Artykuł jest analizą języka zastosowanego przez Jürgena Stroopa w raporcie Es gibt keinen jüdischen Wohnbezirk in Warschau mehr! (Żydowska dzielnica mieszkaniowa w Warszawie już nie istnieje!). Autorka, porównując raport z tłumienia powstania w warszawskim getcie z raportem Friedricha Katzmanna (z dystryktu Galicja) oraz z raportami Einsatzgruppen, zestawia występujące w tekście manipulacje semantyczne charakterystyczne dla języka Trzeciej Rzeszy oraz struktury retoryczne typowe dla opisów bojowych (wojennych). Tekst raportu Stroopa jawi się z tej perspektywy jako rozdarty między realizacją klasycznego wzorca raportu, który kontynuuje w swej treści i formie tradycję nazistowskiego meldowania o zabijaniu, a raportem wojskowym, który umożliwia Stroopowi mówienie o mordowaniu w sposób jawny, odpowiadający wojennej konwencji. Autorka poddaje analizie zarówno warstwę słowną, jak i materiał zdjęciowy, zawarty w raporcie. Kontekstem dla rozważań jest porównanie języka Stroopa z językiem niemieckich raportów z powstania 1944 roku, a także prześledzenie odejścia od militarnego wzorca w mówieniu o powstaniu w historiografii żydowskiej
Imre Kertész in memoriam
Authors: Piotrowiak-Junkiert Kinga
Published: November 2020

31 marca odszedł Imre Kertész, jeden z ostatnich świadków Zagłady, laureat Literackiej Nagrody Nobla, autor kanonicznych powieści, przenikliwy obserwator rzeczywistości i kondycji Europy, tłumacz. W wieku 14 lat został wywieziony do Auschwitz, Buchenwaldu i Zeitz, skąd wrócił na Węgry w 1945 r. Przez całeżycie był związany z tematem granicznego doświadczenia obozów, poświęcił mu wszystkie swoje utwory prozatorskie, passusy dziennikowe, eseistykę i wywiady. Na prośbę rodziny każdy z żałobników przyniósł jedynie pojedynczą gałązkę kwiatu. Mowy pogrzebowe wygłosiły tylko dwie osoby, najbliżsi przyjaciele pisarza: Péter Esterházy i György Spiró. Esterházy wymienił trzy słowa, które uznał za fundamentalne w życiu Kertésza – „cisza, niepokój, cierpienie” – wiążąc je ze sposobem postrzegania świata, Boga, ojczyzny, samego siebie. Spiró zaś stwierdził, że „nie znał bardziej wolnej osoby” niż zmarły, choć musiał on funkcjonować bez posady, punktu życiowego zaczepienia w czasach historycznego mroku.
Rozkład jazdy tylko w jedną stronę. Przesłuchania byłych urzędników Reichsbahn na temat deportacji Żydów z Prużan do Auschwitz w 1943 r.
Authors: Stoll Kathrin
Published: November 2020

Raul Hilberg zwrócił uwagę na to, że żaden niemiecki urzędnik Niemieckiej Kolei Rzeszy (Deutsche Reichsbahn) – instytucji, która była niezbędnym elementem w organizacji Zagłady – nie został skazany za współuczestnictwo w przeprowadzeniu Holokaustu. W procesie przeciwko byłemu Komendantowi Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa w okręgu białostockim (Kommandeur der Sicherheitspolizei und des Sicherheitsdienstes für den Bezirk Bialystok, KdS) dr. Wilhelmowi Altenlohowi oraz jego współpracownikom Lotharowi Heimbachowi, Heinzowi Errelisowi i Richardowi Dibusowi przed sądem w Bielefeld (1966–1967) dokumenty Reichsbahnu miały ogromne znaczenie jako materiał dowodowy. Altenloh, Heimbach, Errelis i Dibus zostali oskarżeni o mordy w gettach w Białymstoku i Grodnie oraz uczestnictwo w zorganizowaniu deportacji Żydów do Auschwitz i Treblinki: z Zambrowa w styczniu 1943 r., z Grodna w styczniu i lutym oraz z Białegostoku w lutym i sierpniu tego roku. W sprawie deportacji sąd przysięgłych skazał oskarżonych „za zbiorowe pomaganie w zbiorowym mordzie”. Oskarżeni otrzymali bardzo łagodne wyroki od- powiednio: 8, 9, 8 i 5 lat więzienia.
Wydmuszka. Lektura krytyczna Miast śmierci Mirosława Tryczyka
Authors: Persak Krzysztof
Published: November 2020

The author deconstructs Mirosław Tryczyk’s monograph entitled Miasta śmierci. Sąsiedzkie pogromy Żydów [Towns of death. Pogroms of Jews organized by their neighbors]. This book on the anti-Jewish violence inflicted by Poles in the Białystok region in 1941 was received as revealing and innovative. It gained prominence in the media and a favorable reception in the intellectual milieus, and eminent scholars opined it as excellent. Eventually, however, it proved a cognitively reproductive work lacking professional research methodology and formulating theses unable to withstand scholarly criticism. Using the case of Tryczyk’s book’s popularity, Persak inquires about the condition of scholarly criticism and the quality of the public debate in Poland.
„Dlaczego oni, którzy tyle przecierpieli i przetrzymali, musieli zginąć”. Żydowskie ofiary zbrojnej przemocy na Podhalu w latach 1945–1947
Authors: Panz Karolina
Published: November 2020

Artykuł dotyczy zbrojnej przemocy antyżydowskiej i związanych z nią wydarzeń, które miały miejsce na Podhalu (południowa Polska) w latach 1945–1947. Zginęło tam wówczas ponad trzydziestu Żydów. Ofiarą przemocy padły też dzieci z żydowskich sierocińców. Wśród sprawców owych aktów terroru byli partyzanci ze zgrupowania Józefa Kurasia „Ognia”, jednego z najważniejszych symboli antykomunistycznego oporu. Artykuł oparty jest na wynikach kilkuletnich badań i bardzo zróżnicowanych źródłach, a jego głównym celem jest odtworzenie tamtych wydarzeń ze szczególnym uwzględnieniem ofiar aktów przemocy.
„Proszę Pana Ministra o energiczną interwencję”. Aleksander Ładoś (1891–1963) i ratowanie Żydów przez Poselstwo RP w Bernie
Authors: Haska Agnieszka
Published: November 2020

W okresie drugiej wojny światowej Poselstwo RP w Bernie wydatnie pomagało polskim Żydom w Szwajcarii i w okupowanej Polsce, nie tylko oferując wsparcie finansowe i rzeczowe, ale również angażując się m.in. w akcję niesienia pomocy Żydom w Szanghaju – oferując różnym organizacjom swoje kanały dyplomatyczne oraz pośrednicząc w załatwianiu dokumentów państw południowoamerykańskich. Te działania byłyby niemożliwe bez wsparcia, zaangażowania i zabiegów posła Aleksandra Ładosia i jego podwładnych. Artykuł przybliża sylwetkę Ładosia oraz rolę, jaką Poselstwo RP w Bernie odegrało w ratowaniu Żydów.
„Trzeba mu jedną posłać, bo jakiś złotnik czy też kanadziarz”. Sprawa strażnika Stałej Ochrony Obozu Oświęcimskiego
Authors: Trojański Piotr
Published: November 2020

Tekst stanowi omówienie akt sądowych sprawy jednego z funkcjonariuszy Stałej Ochrony Obozu Oświęcimskiego, który w 1946 r., podczas wykonywania swoich obowiązków służbowych zastrzelił osobę podejrzaną o profanację szczątków ofiar KL Auschwitz. Sprawa ta jest dotąd jedynym znanym i tak dobrze udokumentowanym przypadkiem zabójstwa tzw. kanadziarza przez pracownika ochrony Muzeum w Oświęcimiu. Dokumenty zostały wytworzone przez Sądy: Grodzki w Oświęcimiu, Okręgowy w Wadowicach i Apelacyjny w Krakowie, gdzie toczył się proces przeciwko wartownikowi. Materiały procesowe, pośród których znajdują się m.in.: protokoły przesłuchania świadków i oskarżonego, sentencje i interpretacje wyroków sądów dwóch instancji, apelacje przechowywane są dzisiaj w Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie. Dają nam one obraz sytuacji, jaka panowała na terenie byłego obozu Auschwitz w pierwszych latach po jego wyzwoleniu w kwestii zabezpieczenia terenów poobozowych. Ponadto są cennym źródłem do badania problemu bezczeszczenia szczątków ofiar byłych obozów koncentracyjnych i zagłady.
Bałkańska ziemia obiecana? Problem Holokaustu w albańskich badaniach nad przeszłością
Authors: Czekalski Tadeusz
Published: November 2020

W 2012 r. podczas Jewish Film Festival w San Francisco zaprezentowano dzieło Besa: The Promise zrealizowane przez Rachel Goslins. Z wywiadów przedstawionych przez amerykańską reżyserkę wyłaniał się niezwykły obraz Albanii, w której w okresie włoskiej, a następnie niemieckiej okupacji rodziny muzułmańskie mimo ryzyka ukrywały Żydów, traktując ich jak członków rodzin, a swoje działanie jako powinność wynikającą ze specyficznie rozumianych zasad honorowego postępowania. Fascynujący obowiązek gościnności wyrażony w słowie besa oznaczał konieczność udzielenia schronienia niezależnie od wyznawanej wiary. Bohaterowie filmu nie dostrzegają niczego nadzwyczajnego w swojej postawie, podkreślając, że poświęcenie się dla gościa w imię zasad prawa zwyczajowego jest zachowaniem typowym dla ich społeczności. Goslins postrzega swój film głównie w kategoriach współpracy międzywyznaniowej, a sam fakt udzielania pomocy Żydom przez albańskich muzułmanów za sytuację bez precedensu we współczesnym świecie2. Za osobliwe uznaje też to, że w czasie drugiej wojny światowej liczba Żydów w Albanii wielokrotnie wzrosła, co czyni z tego kraju ewenement w skali Europy. Jej film miał być rodzajem hołdu złożonego rodzinom, które w czasie wojny narażały życie swoich członków, a których czyny zostały zapomniane w okresie izolacji Albanii za rządów Envera Hodży.
Pamięć o Holokauście w Mołdawii
Authors: Sineaeva-Pankowska Natalia
Published: November 2020

W Mołdawii problem pamięci o Holokauście związany jest z pytaniem o tożsamość, a w związku z tym – z różnymi narracjami historycznymi. Z kolei zagadnienia tej pamięci i tutejszej tożsamości wiążą się ściśle z historią Rumunii, dlatego w artykule mowa będzie także o tym kraju.

Mołdawia podzielała całkowicie sowiecką narrację o drugiej wojnie światowej, ale niezależnie od tego występowały tu swoiste aspekty albo elementy narodowe. W czasie swojej historii była kolejno częścią imperium osmańskiego, Cesarstwa Rosyjskiego, Królestwa Rumunii i ZSRR. Od 1991 r. Mołdawia jest krajem niezależnym. W latach 1941–1944 obszary obecnego państwa zostały zajęte przez armię rumuńską pod dowództwem Iona Antonescu, sojusznika Hitlera. Holokaust na tych terenach dokonał się przede wszystkim jej rękoma. Liczni mołdawscy Żydzi, podobnie jak Żydzi rumuńscy i Romowie, byli deportowani na tereny Transnistrii, której znaczna część należy obecnie do Ukrainy, i tam zostali zgładzeni w obozach koncentracyjnych. Większość zmarła na skutek różnorodnych chorób lub była rozstrzelana w drodze do obozów, zjawisko to określa się jako Holokaust od kuli (Holocaust by bullets). W 1940 r. na terytorium Besarabii żyło około 350 tys. Żydów, z których, według mołdawsko-amerykańskiego historyka Vladimira Solonariego2, przeżyło około 90 tys. Szef nazistowskiej propagandy Joseph Goebbels pisał w swoich pamiętnikach, że z antysemickim nastawieniem i chęcią mordu Żydów Antonescu nie mogli równać się nawet naziści: „Trzeba przyznać, że jeśli chodzi o problem żydowski, to tacy ludzie jak Antonescu działają o wiele radykalniej niż my”
Czy zmiany programowe nauczania historii w polskiej szkole uwzględniają debaty historyczne? Refleksje na marginesie obrazu Zagłady w podręcznikach do nauczania historii
Authors: Szuchta Robert
Published: November 2020

Tematyka Holokaustu już dawno weszła do kanonu nauczania w polskich szkołach. Od lat 1999–2001 zagadnienie to obligatoryjnie zaczęto wykładać na lekcjach historii i języka polskiego we wszystkich typach szkół. Uczniowie ostatnich klas szkół podstawowych (w wieku 12–13 lat), gimnazjalnych (15–16 lat) i licealnych (18–19 lat) w zależności od swoich możliwości, dojrzałości emocjonalnej i przygotowania poznawali trudne losy ludności żydowskiej podczas drugiej wojny światowej.

Postęp w nauczaniu o Zagładzie w następnym dziesięcioleciu był imponujący. Uczniowie i nauczyciele wszystkich rodzajów szkół realizowali wiele ciekawych projektów edukacyjnych, pogłębiali i ulepszali metody kształcenia w tym zakresie. Minister edukacji narodowej rekomendował nauczycielom przedmiotów humanistycznych program nauczania o historii i zagładzie Żydów, a uczniom szkół  gimnazjalnych  i  licealnych  książkę  pomocniczą  do  nauczania  historii w całości poświęconą genezie, przebiegowi i skutkom Holokaustu. Polscy nauczyciele doskonalili swoje umiejętności i pogłębiali wiedzę historyczną o Szoa, uczestnicząc w krajowych i zagranicznych seminariach oraz konferencjach metodycznych. Ich plonem były inspirujące publikacje metodyczne.
Żydowska Biblia pauperum
Authors: Cieślińska-Lobkowicz Nawojka
Published: November 2020

„Ogromna, powalająca, zrobiona z wielkim rozmachem” – pisano zgodnie w kraju i za granicą po otwarciu w październiku 2014 r. wystawy stałej Muzeum Historii Żydów Polskich w Warszawie, zwanym krótko Polin. Dalej jej oceny już nie były tak jednomyślne. Niemniej wszyscy piszący chylili głowy przed monumentalną panoramą ponadsiedemsetletniej obecności Żydów na polskich ziemiach. Także większość pierwszych zwiedzających była pod jej wrażeniem. Muzeum zaś uczciło ją autotematyczną wystawą czasową.

Podzielam szacunek dla imponującej historycznej bazy materiałowej, na której oparto osiem następujących w porządku chronologicznym galerii, składających się na liczącą ponad 4500 m kw. prezentowaną całość. Uwagi te nie dotyczą jednak zawartości treściowej i interpretacji zaproponowanych przez autorów poszczególnych galerii. Ich przedmiotem jest przyjęta przez organizatorów programowa formuła wystawiennicza i sposób, w jaki ją zrealizowano. Budzą one moje zasadnicze wątpliwości, które być może wydadzą się czytelnikom w świetle powszechnego podziwu towarzyszącego otwarciu wystawy przesadne. Pocieszam się, że bynajmniej nie trzeba się z nimi zgadzać; nadto najważniejszym celem tych uwag jest zaproszenie do wnikliwego zapoznania się z nią na miejscu.
W poszukiwaniu miliona Sprawiedliwych
Authors: Libionka Dariusz
Published: November 2020

Jan Żaryn, Polacy ratujący Żydów. Historie niezwykłe, Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2014, 571 s.; Janina Hera, Polacy ratujący Żydów. Słownik, Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2014, 498 s.

Tematyka polskiej pomocy udzielanej Żydom od kilku lat nie schodzi z pierwszych stron gazet. Zwiększa się liczba instytucji i inicjatyw, które czasami współpracują, a czasami otwarcie konkurują w dziele upamiętnienia i edukacji. Zajmują się tym politycy (szczególnie Kancelaria Prezydenta RP i Ministerstwo Spraw Zagranicznych), muzea (najbardziej zaangażowane w te działania są Muzeum Historii Żydów Polskich oraz Muzeum Historii Polski), Instytut Pamięci Narodowej, czy wreszcie różne organizacje społeczne (w ostatnich latach główna rola przypadła Fundacji Edukacyjnej Jana Karskiego). Last but not least środowiska prawicowe i kościelne, z koncernem ojca Tadeusza Rydzyka na czele. Pisaliśmy o tym wielokrotnie, a niektórzy członkowie Centrum zabierali na ten temat głos w debacie publicznej.
Keep calm and bądź jak Jan Karski
Authors: Haska Agnieszka
Published: November 2020

Ogłoszenie roku 2014 Rokiem Jana Karskiego było kulminacją trwającego od kilku lat procesu wprowadzania postaci emisariusza Polskiego Państwa Podziemnego do masowej świadomości i wyobraźni. Jan Karski miał się dzięki temu stać powszechnie rozpoznawalnym bohaterem – zarówno w Polsce, jak i za granicą; służył temu również prowadzony od 2010 r. przez Muzeum Historii Polski projekt „Jan Karski. Niedokończona Misja”. Cel ten zamierzano osiągnąć, organizując bądź wspierając setki wydarzeń, projektów edukacyjnych, kulturalnych i naukowych: od debaty w Parlamencie Europejskim, przez działania polskich placówek dyplomatycznych na świecie, objazdową wystawę „Jan Karski – człowiek wolności” i urządzenie w dziesięciu polskich miastach Dni Karskiego, aż do konferencji naukowych, filmów, publikacji, piosenek, komiksów i co najmniej czterech sztuk teatralnych. Jak czytamy w uchwale sejmowej z 6 grudnia 2013 r., „świadectwo życia, misji i dzieła uczyniło profesora Karskiego wybitną postacią w skali międzynarodowej, a bogate dziedzictwo, jakie pozostawił, posiada wymiar ponadczasowy, będąc moralnym drogowskazem dla przyszłych pokoleń”1. Kreowanie bohatera masowej wyobraźni nie jest jednak rzeczą prostą. Nie chodzi o to, czy Karski zasługuje na to wyróżnienie. Ważne jest, w jaki sposób próbuje się dopasować jego postać oraz biografię do kontekstów i wzorów kultury popularnej, a także powstająca z tego nowa narracja, z której można odczytać, czego właściwie Karski ma być symbolem.
Tropiąc Emanuela Ringelbluma. Udział polskiej Kriminalpolizei w „ostatecznym rozwiązaniu kwestii żydowskiej”
Authors: Grabowski Jan
Published: November 2020

During the occupation, Germans re-organized the Polish police forces. The regular police, henceforth known as “Dark-blue police”, resumed its duties under the supervision of the German Order Police [Orpo – Ordnungspolizei], while the secret police, now called Polish Criminal Police, was incorporated into the German Kriminalpolizei, or Kripo. Although there have been no historical studies of the Polish Kripo, it seems that this organization played an essential role in tracking down and killing the Jews in hiding. This article, which largely draws on previously unknown archival material, focuses on the Warsaw section of the Polish Criminal Police. More specifically, it discusses the creation and the role of several specialized units, created for the sole reason of hunting down the Jews in hiding, in Warsaw, during the 1943–1944 period. The units have been responsible, among others, for the detection and arrest of Emanuel Ringelbum, the founder of “Oneg Shabbat”, the underground archive of the Warsaw ghetto.
Wspomnienie o dr Rucie Sakowskiej (1922–2011)
Authors: Epsztein Tadeusz
Published: November 2020

Ruta Sakowska, historyk, należała do grona najwybitniejszych pracowników Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie (ŻIH), w którym zajmowała się pracą naukową w latach 1958–2011. Interesowała się głównie losem ludności żydowskiej w Warszawie podczas Zagłady. Zbierając materiały do pracy doktorskiej o getcie warszawskim, zetknęła się z Archiwum Ringelbluma (ARG) w ŻIH, którego opracowaniu poświęciła później dalsze lata swojego życia. Przygotowując nowy inwentarz ARG, miałem możliwość współpracy i korzystania z pomocy dr Ruty Sakowskiej. Rucie Sakowskiej zawdzięczamy także rozpoczęcie w 1997 r. pełnej edycji dokumentów z ARG.
Hersz Wasser. Sekretarz Archiwum
Authors: Person Katarzyna
Published: November 2020

This article discusses the life of Hersch Wasser (1910–1980), secretary of the “Oneg Shabbat” and the closest collaborator of Emmanuel Ringelblum. Wasser, an economist from Łódź, who was a key personality in the Underground Archive of the Warsaw Ghetto. He was the one who coordinated its activities and recorded both its collaborators and incoming documents. He was one of the creators of the press department of the “Oneg Shabbat”, which provided information on the Holocaust to the Polish and Jewish underground press. As a secretary of the Central Refugee Commission, he interviewed refugees arriving in the ghetto and supplied the Archive with information on the persecution of Jews outside Warsaw. After the end of the war, Wasser played a key role in unearthing the first part of the Underground Archive in September 1946 and in preparing their first catalogue. Simultaneously, between April and September 1947, Wasser took out about 140 documents from the collection and together with other documents relating to the Holocaust (altogether 244) sent them to YIVO in New York, seeing it as a way of safekeeping them in the face of a dif????icult situation in post-war Poland. He emigrated to Israel in 1950.