Το φαινομενικό παράδοξο της πρότασης 6.54 του Tractatus Logico- Philosophicus του Ludwig Wittgenstein
Authors: Μάρκου Κωνσταντίνος 
Published: May 2023

Το Tractatus Logico-Philosophicus του Ludwig Wittgenstein χαρακτηρίζει «ανόητες» τις περισσότερες φιλοσοφικές ερωτήσεις και απαντήσεις. Στην προτελευταία παρατήρηση του βιβλίου, την 6.54, o Wittgenstein γράφει ότι ο αναγνώστης που θα κατανοήσει τον συγγραφέα θα αναγνωρίσει ως «ανόητες» και τις προτάσεις του Tractatus. Στον Πρόλογο όμως γράφει ότι το βιβλίο του εκφράζει αληθείς σκέψεις, και ότι έλυσε τα προβλήματα της φιλοσοφίας στα ουσιώδη τους σημεία. Η παρούσα διατριβή καθοδηγείται από το ερώτημα πώς πρέπει να κατανοηθεί η έννοια της «ανοησίας» ώστε να φωτιστεί ο σκοπός στον οποίο απέβλεπε o Wittgenstein με το Tractatus και το πώς πραγματικά έβλεπε τη φιλοσοφία. Στο πρώτο μέρος της διατριβής εξετάζονται και κρίνονται ανεπαρκείς οι βασικές ερμηνευτικές γραμμές που έχουν προταθεί μέχρι τώρα στη δευτερεύουσα βιβλιογραφία για να λύσουν το παράδοξο που φαίνεται να προκύπτει από την έννοια της «ανοησίας» και προτείνεται μια νέα λύση. Καταδεικνύεται ότι το εγχείρημα του Wittgenstein, από τη μία, προϋποθέτει ότι η ουσία της γλώσσας είναι η περιγραφή της πραγματικότητας, και ότι, υπό το πρίσμα του, την ουσία αυτή εξυπηρετούν μόνο οι εμπειρικές προτάσεις. Αυτές αντλούν το νόημά τους από τη φαινομενολογία των δυνατών εμπειριών με τις οποίες είναι δυνατόν να διαπιστωθεί η αλήθεια των προτάσεων αυτών, ενώ η δυνατότητα συνεννόησης μέσω μη εμπειρικών προτάσεων παρασιτεί στο νόημα των εμπειρικών προτάσεων. Υποστηρίζεται στη διατριβή πως σε αυτό στηρίζει ο Wittgenstein την υπονοούμενη πεποίθησή του ότι οι φιλοσοφικές προτάσεις δεν μπορούν να εκφράσουν κάτι για την πραγματικότητα που να μην εκφράζεται ήδη κατά τη χρήση εμπειρικών προτάσεων. Από την άλλη, υποστηρίζεται στην παρούσα διατριβή ότι, με το να δίνει ο Wittgenstein αυτή τη θέση στις εμπειρικές προτάσεις, δεν αξιώνει να θεωρηθεί αθέμιτο το ότι αντιμετωπίζουμε στην πρακτική της γλώσσας μας τις φιλοσοφικές προτάσεις ως να εκφράζουν φιλοσοφικές σκέψεις. Με το να χαρακτηρίζει τις φιλοσοφικές προτάσεις «ανόητες» δεν εννοεί ότι δεν εκφράζεται κάτι με αυτές ούτε θεωρεί ότι παραβιάζουν τη λογική της γλώσσας μας, μολονότι προκύπτουν από παρανόησή της. Το πρόβλημα τους, που σηματοδοτείται με την απόδοση σε αυτές του χαρακτηρισμού "ανόητες", είναι, σε πρώτο επίπεδο, το ότι είναι περιττές ως προς την ουσία της γλώσσας - την περιγραφή της πραγματικότητας – ενώ, ταυτόχρονα, εσφαλμένα δημιουργούν την εντύπωση ότι αποδίδουν μια πτυχή της πραγματικότητας «πίσω» από την εμπειρική πραγματικότητα. Στην καλύτερη περίπτωση μπορούν να μας βοηθήσουν να (δια-)λύσουμε τα φιλοσοφικά προβλήματα με το να συλλάβουμε με θεωρητική διαύγεια τη λογική, την οποία όμως ήδη εφαρμόζουμε πρακτικά χωρίς πρόβλημα στη γλώσσα μας, χωρίς δηλαδή να έχουμε για το τελευταίο ανάγκη τη φιλοσοφία. Στην καλύτερη εκδοχή τους, όπως είναι η περίπτωση των προτάσεων που συναποτελούν το Tractatus, με το να μας βοηθούν να διακρίνουμε θεωρητικά το ουσιώδες από το περιττό στην επιφανειακή μορφή της γλώσσας, συμβολίζουν έμμεσα μια αντίστοιχη διάκριση στη ζωή μας μεταξύ του ουσιώδους και του περιττού, μεταξύ της δυνατότητας να προστίθεται ηθικοαισθητική αξία στη ζωή μας (να βιώνεται ως πλήρης κόσμος) και της δυνατότητας τα γεγονότα να βιώνονται ως "στεγνά" από ηθικοαισθητική αξία, ως θραύσματα ενός κόσμου κενού αξίας/νοήματος. Αυτό εκφράζει ο Πρόλογος όταν λέει πως έχουν κάποια αξία οι «οριστικά και απρόσβλητα αληθείς» σκέψεις που εκφράζει το Tractatus. Η πρώτη πτυχή της αξίας αυτής είναι ότι οι σκέψεις που εκφράζονται σε αυτό το βιβλίο, με το να οριοθετούν την περιγραφή των ουδέτερων από αξία γεγονότων, ταυτόχρονα οριοθετούν "εκ των έσω" και εντέλει συμβολίζουν την ηθικοαισθητική σφαίρα. Όμως ακόμη κι αν η φιλοσοφία επιτύχει στο να συμβολίσει τη δυνατότητα της πλήρους νοήματος ζωής, πρέπει να παραμείνει ταπεινή διότι ωχριά ως προς την πραγματική επίτευξη της ζωής αυτής, υπό την έννοια ότι δεν μπορεί να την εξασφαλίσει παρέχοντας ένα οποιοδήποτε σώμα υποτιθέμενα αληθών περιγραφών μιας υποτιθέμενης πτυχής της πραγματικότητας «πίσω» από την εμπειρική πραγματικότητα. Η επίτευξη αυτής της ζωής παραμένει προσωπικό διακύβευμα για τον κάθε άνθρωπο ανεξάρτητα από τη φιλοσοφική επιδεξιότητα που μπορεί ή δεν μπορεί να επιτύχει ο άνθρωπος αυτός. Ως προς τον έσχατο σκοπό, αυτόν της επίτευξης της ζωής με νόημα, οι φιλοσοφικές προτάσεις εν γένει, αλλά ακόμη και αυτές του Tractatus, παραμένουν μη αναγκαίες και υπό αυτή την έννοια μη ουσιώδεις, περιττές, άσκοπες. Αυτό εκφράζει η 6.54 όταν ζητεί οι τελευταίες να αναγνωριστούν, «τελικά», ως «ανόητες» και αυτό εκφράζεται στον Πρόλογο όπου αναφέρεται ότι η δεύτερη πτυχή της αξίας του Tractatus έγκειται στο ότι δείχνει το πόσο λίγα έχουμε επιτύχει με το να λύσουμε τα φιλοσοφικά προβλήματα.