Πρότυπη μεθοδολογία τεκμηρίωσης υλικών και επεμβάσεων συντήρησης με έμφαση στην ταυτότητα της ευρωπαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς
Authors: Κιούση Αναστασία 
Published: August 2021

Το αντικείμενο της παρούσας Διδακτορικής Διατριβής είναι ο σχεδιασμός και η ανάπτυξη μιας Πρότυπης Μεθοδολογίας Ολοκληρωμένης Τεκμηρίωσης υλικών και επεμβάσεων συντήρησης, προσανατολισμένης στην ταυτότητα της Ευρωπαϊκής Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Η προτεινόμενη μεθοδολογία τεκμηρίωσης αφορά στη συστηματική και βάσει προδιαγραφών και προτύπων συλλογή, καταγραφή, ταξινόμηση και αποθήκευση των δεδομένων που αφορούν σε όλο τον κύκλο ζωής ενός ιστορικού κτιρίου/ μνημείου της πολιτιστικής κληρονομιάς. Η Πρότυπη αυτή Μεθοδολογία Ολοκληρωμένης Τεκμηρίωσης αποτελεί αναβάθμιση των ήδη υφισταμένων μεθοδολογιών τεκμηρίωσης, ανταποκρίνεται σε κριτήρια και δείκτες διακινδύνευσης, σε προηγμένη διάγνωση και διαχείριση δεδομένων και υποστηρίζει τη συστηματική παρακολούθηση και τεκμηρίωση όλων των αλλαγών που υφίσταται το ιστορικό κτίριο/ μνημείο στο χρόνο. Συμβάλει στην εις βάθος γνώση και την κατανόησή της πολιτιστικής κληρονομιάς και των αξιών της και μπορεί να λειτουργήσει ως γνωσιολογικό υπόβαθρο στην επιστημονική υποστήριξη της διαδικασίας λήψης αποφάσεων για τη θέσπιση προτεραιοτήτων στην προστασία της, μέσω της διεπιστημονικής προσέγγισης. Σε πρώτη φάση σχεδιάζονται και αναπτύσσονται τα Πρωτόκολλα Ολοκληρωμένης Τεκμηρίωσης, ως επί μέρους εργαλεία της, υπό ανάπτυξη, Πρότυπης Μεθοδολογίας Ολοκληρωμένης Τεκηρίωσης. Η ανάπτυξη τους βασίστηκε σε εκτενή έρευνα και αποτίμηση των πληροφοριακών συστημάτων τεκμηρίωσης και αξιολόγησης της διακινδύνευσης καθώς και σε συγκριτική αξιολόγηση των μεθόδων, των τεχνικών και των εργαλείων που εφαρμόζονται σε Ευρωπαϊκές χώρες αλλά και από Διεθνείς Φορείς και Οργανισμούς στο πεδίο αυτό. Ο σχεδιασμός τους ενσωματώνει τις αρχές ελέγχου ποιότητας εφόσον οι προδιαγραφές τους εναρμονίζονται με ισχύοντα Ευρωπαϊκά, διεθνή πρότυπα και διεθνείς αρχές τεκμηρίωσης. Η δομή τεκμηρίωσης των δεδομένων ακολουθεί οκτώ (8) βασικές Κατηγορίες Ταξινόμησης, δύο (2) επίπεδα αυξανόμενης ανάλυσης της πληροφορίας, καλύπτει όλες τις κλίμακες ενός μνημείου (μικροκλίμακα, μεσαία κλίμακα, μακροκλίμακα) και όλα τα επίπεδα προστασίας του (παρακολούθηση - διάγνωση - επεμβάσεις). Οι Κατηγορίες Ταξινόμησης της πληροφορίας περιλαμβάνουν επί μέρους Παραμέτρους και Δεδομένα για ολοκληρωμένη τεκμηρίωση, ενώ υποδεικνύουν τις πλέον επαρκείς, από άποψη χρόνου, κόστους και δυσκολίας εφαρμογής Μέθοδους, Τεχνικές και Εργαλεία συλλογής, καταγραφής και αποθήκευσης, βάσει προδιαγραφών και προτύπων όπου εντοπίζονται. Στο πλαίσιο της ολοκληρωμένης διάγνωσης βάσει προδιαγραφών, σχεδιάζεται και αναπτύσσεται επίσης, το Πρωτόκολλο Ολοκληρωμένης Διάγνωσης, με σκοπό τη δημιουργία του απαραίτητου γνωσιολογικού υποβάθρου σχετικά με την τρωτότητα του ιστορικού κτιρίου/ μνημείου καθώς και το Πρωτοκόλλου Μη Καταστρεπτικού Ελέγχου και δίνονται οδηγίες για τη συστηματική διαγωστική διερεύνηση και τεκμηρίωση της Φθοράς και της Βλάβης.Για την πρακτική εφαρμογή των Πρωτοκόλλων, σχεδιάζονται με βάση τη δομή τους και αναπτύσσονται τα αντίστοιχα Δελτία Εφαρμογής και υλοποιείται πιλοτικά η τεκμηρίωση δύο ιστορικών κτιρίων του Δήμου Αθηναίων, της Βίλλας Κλωναρίδη στην περιοχή των Πατησίων και της οικία Δουρούτη στο Μεταξουργείο, επί τόπου αλλά και σε εργαστηριακή κλίμακα. Η πιλοτική αυτή εφαρμογή έλαβε χώρα στο πλαίσιο εκπαιδευτικής διαδικασίας του Διατμηματικού Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών (Δ.Π.Μ.Σ.): «Προστασία Μνημείων, Β’ Κατεύθυνση: Υλικά και Επεμβάσεις Συντήρησης» και αφορά στο χαρακτηρισμό των δομικών υλικών και τη διάγνωση της παθολογίας τους. Καστέστη, έτσι, εφικτή η υλοποίηση και η αποτίμηση της λειτουργικότητας και της επάρκειας των Πρωτοκόλων Ολοκληρωμένης Τεκμηρίωσης σε πραγματικές συνθήκες, η επαλήθευση της αποτελεσματικότητας τους και ταυτόχρονα η αναθεώρηση και βελτιστοποίησή τους, που οδήγησε, κατ επέκταση, σε αναβάθμιση των προδιαγραφών της Μεθοδολογίας Ολοκληρωμένης Τεκμηρίωσης. Ακολουθεί ο σχεδιασμός και η ανάπτυξη Γνωσιακών Σημασιολογικών Βάσεων Δεδομένων που αφορούν στην ταξινόμηση και αποθήκευση της πληροφορίας σε σχέση με τα δομικά υλικά και τη φθορά των ιστορικών κτιρίων /μνημείων, με βάση τo αντίστοιχo Πρωτόκολλο Δομικών Υλικών και τις κατευθύνσεις για τη συστηματοποίηση της διερεύνησης και τεκμηρίωση της Φθοράς. Το σχήμα τους χτίστηκε ως μη σχεσιακή βάση δεδομένων NoSQL ενώ χρησιμοποιήθηκε το ελεύθερο λογισμικό ανοικτού κώδικα MongoDB, παρακλάδι του Πρωτοκόλλου JavaScript Object Notation (JSON). Έτσι παρέχονται δυνατότητες σημασιολογικής περιγραφής και ανάλυσης της αποθηκευμένης πληροφορίας καθώς και διαλειτουργικότητας των δεδομένων, ώστε να είναι προσπελάσιμα, ανταλλάξιμα, φορητά σε άλλα αποθηκευτικά μέρη και συσκευές παντός τύπου. Οι βάσεις δεδομένων αυτές υποστηρίζουν την υποβολή σύνθετων ερωτημάτων και την αποθήκευση πολυμεσικής πληροφορία τύπου MPEG. Κατόπιν, με τη συμβολή του Πρωτοκόλλου Ολοκληρωμένης Διάγνωσης και μέσω αναγνώρισης και καταγραφής όλων των παραγόντων διακινδύνευσης που αφορούν στις διαδικασίες υποβάθμισης των δομικών υλικών και στοιχείων ενός ιστορικού κτιρίου/ μνημείου εξαιτίας φυσικοχημικών διεργασιών, αναπτύσσονται οι ακόλουθοι Δείκτες Διακινδύνευσης σχετικά με τη Φθορά: Μεταβολή των χαρακτηριστικών της μικροδομής (%), Ολικά διαλυτά άλατα TSS, Τύπος ανιόντων και συγκέντρωση τους Cl, SO4, NO3, Οπτικές παρατηρήσεις- επιφανειακή φθορά, Οπτικές ποιοτικές παρατηρήσεις, Ταχύτητα διάδοσης υπερήχων ΔU%, Περιβαλλοντικός χαρακτηρισμός και Είδος αρχιτεκτονικής επιφάνειας και μορφολογία. Τέλος, εξετάστηκε η δυνατότητα υπολογισμού ενός συνολικού δείκτη διακινδύνευσης ως εργαλείου υποστήριξης της λήψης αποφάσεων.Στο τελευταίο στάδιο διερευνήθηκε η συμβολή της Πρότυπης Μεθοδολογίας Ολοκληρωμένης Τεκμηρίωσης στην επιστημονική υποστήριξη της διαδικασίας λήψης αποφάσεων, μέσω της τροφοδότησης προηγμένων υπολογιστικών εργαλείων με αξιόπιστα τυποποιημένα δεδομένα και πολλαπλά κρίσιμα κριτήρια. Πραγματοποιείται ο σχεδιασμός και η ανάπτυξη ενός Συστήματος Επιστημονικής Υποστήριξης στη Λήψη Αποφάσεων για την Επέμβαση της Στερέωσης με προσαρμογή διαφορετικών προηγμένων εργαλείων. Υλοποιήθηκαν δύο εφαρμογές: η πρωτη αφορά σε ευρέως χρησιμοποιούμενα υλικά στερέωσης με εφαρμογή σε ευφυή συστήματα και η δεύτερη σε προηγμένα καινοτόμα και ευρέως χρησιμοποιούμενα υλικά στερέωσης στα προηγμένα υπολογιστικά εργαλεία. Σκοπός των εφαρμογών αυτών είναι η επαλήθευση της Πρότυπης Μεθοδολογίας Ολοκληρωμένης Τεκμηρίωσης, ως προαπαιτούμενου γνωσιολογικού υποβάθρου για την λήψη επιστημονικά ορθών αποφάσεων για επεμβάσεις στα μνημεία, που να ανταποκρίνονται στα κριτήρια της συμβατότητας και αειφορίας. Αποδεικνύεται λοιπόν, ότι η ολοκληρωμένη και βάσει προδιαγραφών και προτύπων τεκμηρίωση αποτελεί ένα πολύτιμο εργαλείο διάγνωσης, αποκατάστασης, διαχείρισης και στρατηγικού σχεδιασμού για την προστασία και την προώθηση της Πολιτιστικής Κληρονομιάς.