Κοινωνία και πολιτισμός του ελληνορθόδοξου κόσμου της Βενετίας τον 17ο αιώνα
Authors: Καραγιάννη Ουρανία 
Published: August 2021

Αντικείμενο μελέτης της παρούσας διατριβής αποτελεί ο υλικός πολιτισμός των Ελλήνων της Βενετίας, οι οποίοι στη διάρκεια του 17ου αιώνα είχαν εγκατασταθεί μόνιμα ή προσωρινά στην πόλη, αναπτύσσοντας έντονη οικονομική δραστηριότητα και συμμετέχοντας στο κοινωνικό γίγνεσθαι της πόλης. Η εξέταση του θέματος πραγματοποιήθηκε μέσα από αρχειακή έρευνα που εστίασε σε δύο ομάδες νοταριακών εγγράφων: Τις διαθήκες και τα post-mortem inventari, δηλαδή τις μετά θάνατον καταγραφές κινητής περιουσίας των Ελλήνων διαθετών. Το αρχειακό υλικό εντοπίστηκε σε αρχειακές σειρές που απόκεινται στο Κρατικό Αρχείο της Βενετίας (Archivio di Stato di Venezia, ASV), καθώς και στο Αρχείο του Ελληνικού Ινστιτούτου Βενετίας (ΑΕΙΒ). Κεντρικό ζητούμενο στη διαδικασία έρευνας και μελέτης του αρχειακού υλικού αποτελεί η καταγραφή τόσο των πολυτελών αντικειμένων και των έργων τέχνης που κοσμούσαν τις ελληνικές οικίες της Βενετίας όσο και των αντικειμένων καθημερινής χρήσης. Το υλικό αγαθό συνιστά ένδειξη των οικονομικών δυνατοτήτων αλλά και των αισθητικών προτιμήσεων ενός συγκεκριμένου οικογενειακού πυρήνα και κατ’ επέκταση μιας κοινωνικής ή εθνικής ομάδας. Έτσι, καθώς το υλικό αντικείμενο ανάγεται σε δείκτη της αισθητικής κατεύθυνσης, του μορφωτικού επιπέδου, της οικονομικής δύναμης ή ένδειας του ιδιοκτήτη, συνεισφέρει νέες παραμέτρους στη διερεύνηση του οικιακού μικρόκοσμου και του υλικού καθημερινού βίου των Ελλήνων της Βενετίας. Παράλληλα, μέσω των διαθηκών και των ευρετηρίων κινητής περιουσίας, φωτίζονται παράμετροι όπως οι κοινωνικοί και οικογενειακοί δεσμοί που αναπτύχθηκαν ανάμεσα σε μέλη της ελληνικής Αδελφότητας της Βενετίας, το οικονομικό και πνευματικό τους επίπεδο, η προσαρμογή στον κοινωνικό ιστό της πόλης, οι καταναλωτικές συνήθειες, η εξέλιξη των αισθητικών τους προτιμήσεων. Για τη συγκεκριμένη μελέτη επιλέχθηκε η αναλυτική παρουσίαση αντιπροσωπευτικών αρχειακών περιπτώσεων· πρόκειται για γυναίκες και άνδρες ελληνικής καταγωγής, που έφεραν χαρακτηριστικά γνωρίσματα της κοινωνικής και επαγγελματικής τους ομάδας, τα οποία αντικατοπτρίζονταν εν πολλοίς στο επίπεδο του υλικού τους βίου, δηλαδή στο είδος, την ποιότητα και τις ποσότητες υλικών αγαθών που διέθεταν.Καθώς οι αρχειακές πληροφορίες συνήθως μάς παρέχουν λιγοστά στοιχεία περιγραφής για τα υπό εξέταση κινητά αγαθά του οικιακού περιβάλλοντος, ανατρέχουμε στην επικουρική λειτουργία του εικονογραφικού υλικού και στη σύγκριση των αρχειακά καταγραμμένων κινητών αγαθών με τα απεικονιζόμενα. Η παρούσα μελέτη, λοιπόν, εξετάζει τις δύο διαφορετικές αυτές πηγές, τις διαθήκες και τις καταγραφές κινητής περιουσίας, αξιοποιώντας τις πληροφορίες του αρχειακού υλικού σε συνάφεια με αντικείμενα που είτε απεικονίζονται σε έργα τέχνης είτε φυλάσσονται σε μουσειακές συλλογές. Η συγκρότηση του υλικού βίου των Ελλήνων της Βενετίας χαρακτηρίζεται από αίσθημα δεκτικότητας και αποδοχής του βενετικού τρόπου ζωής, ευρεία κατοχή και διάθεση υλικών αγαθών ‒ιδίως για το δεύτερο μισό του αιώνα του 17ου αιώνα‒, κοινή πολιτισμική πορεία με την κυρίαρχη εθνική ομάδα, τους Βενετούς. Σε ελληνικές καταγραφές κινητής περιουσίας διαπιστώνονται στοιχεία πολιτισμικής σύγκλισης με αντίστοιχα inventari Βενετών, κυρίως ως προς τα αντικείμενα καθημερινής χρήσης. Αν αναζητήσουμε στοιχεία ετερότητας, θα πρέπει να επισημανθεί το πεδίο των ζωγραφικών έργων, καθώς σημειώνεται μεγάλος αριθμός εικόνων, ακόμη και στις περιπτώσεις φτωχικών ελληνικών οικιών. Η φορητή εικόνα, λοιπόν, αναδείχθηκε στο μοναδικό κινητό αντικείμενο με διαρκή και ισχυρή παρουσία στις ελληνικές καταγραφές κινητής περιουσίας, και λειτούργησε ως βασικό στοιχείο διαφοροποίησης, συμπυκνώνοντας όλα τα παρακάτω χαρακτηριστικά: λατρευτικό αντικείμενο και σύμβολο ορθόδοξης ευλάβειας και πίστης, συνδετικός κρίκος με το παρελθόν ως κειμήλιο που μεταβιβαζόταν και κληροδοτούνταν από γενιά σε γενιά, συμπύκνωση της αισθητικής προτίμησης και έκφρασης των Ελλήνων ως έργο τέχνης alla greca, μέτρο οικονομικής επιφάνειας, αγαθό ανταλλάξιμο και επενδύσιμο. Η συμβολή της μελέτης έγκειται στην επεξεργασία του πλούσιου αρχειακού υλικού, διαθηκών και ευρετηρίων κινητής περιουσίας Ελλήνων της Βενετίας στη διάρκεια του 17ου αιώνα, με σκοπό να αναδείξει το υλικό αντικείμενο ως κατεξοχήν μέσον έκφρασης του ιδιωτικού οικιακού βίου αλλά και της ευρύτερης κοινωνικής ζωής, όπως αναπτύχθηκε στο πλαίσιο μιας πόλης κεντρικής σημασίας για τον δυτικοευρωπαϊκό πολιτισμό. Επομένως, κατά τη διαδικασία αποκρυπτογράφησης των αισθητικών, πνευματικών και υλικών τάσεων και κατευθύνσεων του ελληνικού πληθυσμού της Βενετίας, φαίνεται πως το υλικό αγαθό, έργο τέχνης ή αντικείμενο καθημερινού βίου, εκφράζει την προσωπική αντίληψη και θέση των Ελλήνων διαθετών στον σύγχρονό τους κόσμο.