АЙТМАТОВДУН ПОЭТИКАЛЫК КОСМОЛОГИЯСЫ ЖАНА ХАЙДЕГГЕРДИН ОНТОЛОГИЯЛЫК ТӨРТТҮГҮ
Authors: Бокошов Ж.Б. 
Published: September 2024

Корни взаимосвязи философии и художественной литературы уходят в глубокие пласты духовного опыта человечества. В докладе рассматриваются некоторые созвучия и сходства между теоретическими конструкциями немецкого философа Мартина Хайдеггера и художественными образами в произведениях кыргызского писателя Чынгыза Айтматова, имеющими онтологическое содержание. «Мировая четверица» Хайдеггера образуется из единства и противодействия Человека и Бога, Земли и Неба. В средоточии такого онтологического образования сущее приобретает свое бытие и определяет свое место в мировом порядке. В феноменологии художественного сознания Айтматова имеются явные аналогии с «мировой четверицей», где взаимосвязь понятий «человек», «бог», «земля», «небо» понимается в плане предельного основания взаимоотношения человека и мира. Герменевтический анализ художественного опыта писателя и теоретическое осмысление онтологической концепции мыслителя свидетельствуют о том, что философские основания миропонимания носят универсальный характер и определяют горизонт видения бытийных измерений человеческой и социальной жизни. В докладе сходство онтологического мышления философа и писателя анализируется и осмысляется на конкретных примерах, на основе концептуализации соответствующих понятий.

Философия менен көркөм адабияттын байланышынын тамырлары адамзаттын рух тажрыйбасынын терең катмарларына кетет. Илимий баянда немец философу Мартин Хайдеггердин теориялык конструкцияларынын жана кыргыз жазуучусу Чынгыз Айтматовдун чыгармаларындагы көркөм образдардын ортосундагы үндөштүктөр жана окшоштуктар онтологиялык мазмун алкагында каралат. Хайдеггердин "дүйнөлүк төрттүгү"Адам жана Кудай, Жер жана Асман биримдигинен жана карама-каршылыгынан куралат. Мындай онтологиялык түзүмдүн жыйнакталган ортосу аркылуу ар кандай нерсе өз болумуна ээ болот жана дүйнөдө өз ордун ээлейт. Айтматовдун көркөм аң-сезиминин феноменологиясынан "дүйнөлүк төрттүктүн" айкын аналогиялары көрүнөт. Анда "адам", "кудай","жер", "асман" түшүнүктөрүнүн байланышы адам менен дүйнөнүн карым-катышынын түпкү негизи иретинде түшүнүлөт. Жазуучунун көркөм тажрыйбасын герменевтикалык талдоо жана ойчулдун онтологиялык концепциясын теориялык аныктоо дүйнө түшнүмдүн философиялык негиздери универсал мүнөзгө ээ экенин жана адам менен коом турмушунун болумдук ченемдерин баамдоонун кыйырын ачыктай турганын күбөлөйт. Баянда философтун жана жазуучунун онтологиялык ойломундагы окшоштук конкрет мисалдар аркылуу, тиешелүү түшүнүктөрдү концептуализация жасоо негизинде талданат жана түшүндүрүлөт.

The roots of the relationship between philosophy and fiction go back to the deep layers of the spiritual experience of mankind. The report examines some consonances and similarities between the theoretical constructions of the German philosopher Martin Heidegger and the artistic images in the works of the Kyrgyz writer Chyngyz Aitmatov, which have ontological content. Heidegger's "World Quartet" is formed from the unity and opposition of Man and God, Earth and Heaven. In the center of such an ontological formation, existence acquires its being and determines its place in the world order. In the phenomenology of Aitmatov's artistic consciousness, there are obvious analogies with the "world quaternary", where the interrelation of the concepts of "man", "god", "earth", "heaven" is understood in terms of the ultimate basis of the relationship between man and the world. Hermeneutical analysis of the writer's artistic experience and theoretical understanding of the thinker's ontological concept indicate that the philosophical foundations of the worldview are universal and determine the horizon of vision of the existential dimensions of human and social life. In the report, the similarity of the ontological thinking of the philosopher and the writer is analyzed and comprehended on concrete examples, based on the conceptualization of the corresponding concepts.