Κοινωνιογλωσσολογική μελέτη του λόγου των μαθητικών εργασιών στο ενιαίο λύκειο
Authors: Παΐζη Ελισσάβετ 
Published: January 2014

Αφόρμηση της παρούσας έρευνας υπήρξε η αναζήτηση των γλωσσικών δομών που θέτουν εμπόδια στους κοινωνικά διαφοροποιημένους μαθητές στο πλαίσιο του σχολικού λόγου. Αφετηρία της υπήρξε η γενικότερη προβληματική σχετικά με τον τρόπο που επιδρούν στη γλωσσική τους επίδοση και τη σχολική τους σταδιοδρομία οι γλωσσικές «αποσκευές» με τις οποίες έρχονται στο σχολείο τα παιδιά άνισης κοινωνικής προέλευσης. Με βάση τη θεώρηση της γλώσσας ως κοινωνιοσημειωτικού συστήματος, όπως γίνεται στο πλαίσιο της συστημικής λειτουργικής σχολής, που θεμελίωσε ο M.A.K Halliday, και στα πορίσματα της ευρύτερης κοινωνιογλωσσολογικής έρευνας, ότι η κοινωνική προέλευση αποτυπώνεται στη γλωσσική παραγωγή, μελετήθηκε ο γραπτός μαθητικός λόγος στο λύκειο. Σε ένα σώμα γραπτών κειμένων από σχολικές εκθέσεις μαθητών και μαθητριών της Α΄ και της Γ΄ τάξης του γενικού Λυκείου, αναζητήθηκαν τα χαρακτηριστικά της γλωσσικής οργάνωσης που σφραγίζουν τον ονοματικό και απρόσωπο χαρακτήρα του εκπαιδευτικού λόγου. Θεωρήσαμε ότι στην εκπαιδευτική βαθμίδα του Λυκείου το ζήτημα της κοινωνιογλωσσικής διαφοροποίησης συνδέεται στενότερα με το γραπτό παρά με τον προφορικό λόγο. Αυτό συμβαίνει όχι μόνο γιατί ο γραπτός λόγος σφραγίζει έτσι κι αλλιώς συνολικά τις διάφορες εκφάνσεις του σχολικού λόγου, λειτουργώντας ως καθοριστικό μέσο για την πρόσβαση στη σχολική γνώση, αλλά και λόγω της ιδιαίτερης βαρύτητας που έχει για τη σχολική αξιολόγηση. Η θεώρηση των γλωσσικών δομών που χαρακτηρίζουν το γραπτό λόγο σε συνάρτηση με την οργάνωση του νοήματος που αυτές επιφέρουν και σε αντιστοιχία με τις στρατηγικές πρωτογενούς κοινωνικοποίησης μας επέτρεψε τη βαθύτερη ερμηνεία του ζητήματος της γλωσσικής ανισότητας στο σχολείο. Η έννοια της γραμματικής μεταφοράς, όπως αναλύεται στο πλαίσιο της Συστημικής Λειτουργικής Γραμματικής, υπήρξε κομβική για την περιγραφή των γλωσσικών διαφοροποιήσεων και την ερμηνεία της συσχέτισής τους με την κοινωνική προέλευση των μαθητών. Η παρούσα έρευνα οδήγησε σε ενδιαφέροντα συμπεράσματα σχετικά με τον κοινωνιογλωσσικό χαρακτήρα και την οργάνωση του γραπτού μαθητικού λόγου, τα οποία θα μπορούσαν να συμβάλουν στην ευρύτερη προβληματική για τη σχέση μεταξύ γλώσσας, εκπαίδευσης και κοινωνικής προέλευσης. Ο γραπτός μαθητικός λόγος αναδείχτηκε ως σημαντικό πεδίο αποτύπωσης των κοινωνιογλωσσικών ανισοτήτων ανάμεσα στους μαθητές διαφορετικών κοινωνικών κατηγοριών, καθώς φάνηκε ότι διαφοροποιούνται σημαντικά ως προς το βαθμό του γραμματικά μεταφορικού και ονοματοποιημένου λόγου που επιτυγχάνουν. Η εργασία αποτελείται από τρία μέρη, κάθε ένα από τα οποία διαρθρώνεται σε διαφορετικά κεφάλαια. Το πρώτο μέρος αφορά την πραγμάτευση ορισμένων θεωρητικών ζητημάτων και τη διαμόρφωση των θεωρητικών και κοινωνιογλωσσικών προϋποθέσεων της παρούσας έρευνας. Το δεύτερο μέρος αφορά τη μεθοδολογία που ακολουθήσαμε κατά το σχεδιασμό και τη διεξαγωγή της έρευνας, τα ερωτήματα που θέσαμε και τις υποθέσεις εργασίας που διαμορφώσαμε. Στο τρίτο μέρος, προχωράμε στη στατιστική επεξεργασία και την ποσοτική και ποιοτική ανάλυση του γλωσσικού μας υλικού, με στόχο τον έλεγχο των αρχικών υποθέσεων. Τέλος, παρουσιάζουμε τα συμπεράσματα που αποκομίσαμε από την ερευνητική μας δουλειά.