Klasik Dönem Arapça Sözlükler ve Kur’ân Âyetleri Bağlamında Ma‘rûf Kavramı
Authors: YALNIZ Fatma 
Published: June 2022

Kur’ân’ın ele aldığı konular etrafında yapılan çalışmalar arasında kavram tahlilleri geniş bir alanı kapsamaktadır. Bu bağlamda çalışmamızda ma‘rûf kavramını merkeze aldık. Bu doğrultuda ma‘rûf kavramının sadece kendisi değil, klasik dönemde kaleme alınan sözlüklerin çoğunluğundan yararlanarak, kelimenin anlam yapısı incelenmiştir. Bu çerçevede kelimenin sonradan kazandığı anlamların anlaşılması hedeflenmiştir. Sözlük araştırmamızda ma‘rûf kavramının dayandığı isim ve fiil türevleri tasnif edilmiştir. Kavramın dayandığı sülasî mücerred-mezîd hallerine ek olarak isim türevlerinde hakikî ve mecâzî kullanımları da sözlükler aracılığıyla ortaya konmuştur. Çalışmamızın ikinci aşamasında ise ma‘rûf kavramının Kur’ân’da kullanımları kategorize edilmiştir. Buna göre Kur’ân’da ma‘rûf kavramının mef‘ûlün bih görevinde kullanıldığı ilk tasnifte “iyiliği emretmek kötülükten alıkoymak” anlamında kullanıldığı tespit edilmiştir. İkinci tasnifte ise ma‘rûf’un çeşitli durumların vasfı olarak kullanıldığı görülmektedir. Mefulün bih yani nesne konumunda “iyiliği emretmek” şeklindeki kullanımında genel ve özel kullanımların bulunduğu görülmüştür. Genel kullanımda iman ve ibadetle ilgili hususlar bağlamında kullanılmış, özel olarak ise Hz. Peygamber’in ma‘rûfu emretmesi ya da bunun zıttı olarak münafıkların iyiliği yasaklaması bağlamında kullanılmıştır. Bu şekilde iyiliği emretmek şeklindeki nesne kullanımının Kur’ân’da hangi çerçevede yer aldığı anlaşılmıştır. Ma‘rûf kavramının Kur’ân’da sıfat konumunda daha çok yerde kullanıldığı görülmektedir. Bunlar içerisinde Hz. Peygamber’e itaat, anne-babaya karşı iyi muamele, yetimlerin hakkını gözetme, insanlarla konuşurken güzel söz söyleme, evlilik ve boşanma süreçlerini iyi yürütmek, kısas ya da ödenecek diyet konularında adil olmak gibi meseleler bulunmaktadır. Hz. Peygamber’e ma‘rûf üzere itaat etmekle; hem kalben hem de fiilen istekli olmanın kastedildiği görülmektedir. Bir diğer konu olan anne-babaya karşı ma‘rûfa göre muamelenin ise onlara dünyevî işlerde güzel ahlak, yumuşak huy, eziyetlerine katlanma, iyilik yapma, sıla-i rahîme devam şeklinde davranmak gerektiği, sadece kişi anne babası tarafından şirke davet edilirse ailesinin isteğini kabul etmemesi gerektiği fakat bunu da onları kırmadan yapması gerektiği anlaşılmaktadır. Bir diğer konu olan yetimlerin mallarından istifade hususunda ma‘rûfa göre davranılmasına gelince, eğer yetime bakan velî fakir durumdaysa zarurî olacak kadar onun malından istifade etmesinin gerekliliği anlaşılmaktadır. Sözlerin ma‘rûfa göre olması konusunda ise bir âyette sadaka verdikten sonra incitici söz söylemektense güzel gönül alıcı sözlerin söylenmesinin çok daha iyi olduğu vurgulanmıştır. İkinci olarak savaşa gitme konusunda ma‘rûfa uygun söz söylemekle kişilerin istekli olduğuna dair sözler söylemesinin kastedildiği anlaşılmaktadır. Üçüncü olarak ise Hz. Peygamber’in hanımlarının ma‘rûfa uygun konuşmalarının onların sert ve ciddi konuşarak kadınsı özelliklerini öne çıkarmamaları gerektiğini ifade etmektedir. Ma‘rûf sıfatını haiz olması gereken bir başka konu ise eğer katl (insanı öldürme) durumunda kısas gerçekleşmeyecekse verilen diyetin ma‘rûfa göre olmasıdır. Ma‘rûfa göre diyetin velinin razı olacağı örfe uygun miktarda olması ve diyeti vermekle sorumlu kişinin ise belirlenen diyeti geciktirmeden vermesi gerekmektedir. Vasiyet konusunda da ma‘rûfa göre davranılması gerekli görülmekte, vasînin fakir olana malının sadece üçte birini vasiyet etmesinin ma‘rûfa göre olduğu anlaşılmaktadır. Son olarak evlilik ve boşanma süreçlerinde ma‘rûfa uygun davranılması gerekli görülmektedir. Evlilik süreci arasında yer alan mehir verme ve evlilikte karı-kocanın anlaşması ile geçimin sağlanması konusunda; boşanma süreçlerinde ise iddet ve iddet sonrası süreçte erkeğin kadına ma‘rûfa uygun davranması, boşanmadan sonra nafakanın ma‘rûfa göre verilmesi ve boşandıktan sonra kadının ma‘rûfa uygun bir şekilde başkasıyla görüşmesi konuları tespit edilmiştir. Özetle ma‘rûf kavramı; genel olarak iyi ve güzel olanı, özel olarak ise insanın hem Allah’a hem Peygamber’e yönelik davranışlarında, insan ilişkilerinde iyiyi yapmasını ifade etmektedir.