Τόπος χρονοποιός και αγαθοποιός
Authors: Θωμάς Παναγιώτης 
Published: January 2014

Η εργασία ασχολείται με τις κτισιολογικές, ανθρωπολογικές, οικουμενικές και εσχατολογικές διαστάσεις της ζωής στον οικείο τόπο. Εντάσσεται στην προβληματική που αναπτύσσεται τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα αναφορικά με τη σχέση της θεολογίας με τη λογοτεχνία, αλλά και την Τέχνη γενικότερα. Πηγές της διδακτορικής διατριβής αποτελούν τα έργα των ποιητών και πεζογράφων Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη -που εντάσσεται στην τάση του μοντερνισμού, όπως εκδηλώθηκε στην Ελλάδα-, και του ποιητή, πεζογράφου και δοκιμιογράφου Wendell Berry -που ζει και συγγράφει στην Αμερική και ανήκει στο κίνημα των Αγροτιστών- της «συντηρητικής» λογοτεχνίας της βόρειας Αμερικής. Στην πρώτη Ενότητα της διατριβής, εξετάζεται αρχικά η αγροτική ζωή με αφορμή το έργο του Berry, ο οποίος ασκεί συγγραφή και γεωργία στο Port Royal του Kentucky και δημιουργεί τη φανταστική κοινότητα του Port William στο μυθιστορηματικό του έργο. Στην πρώτη αυτή Υποενότητα τονίζονται oι διαστάσεις της Υπερέχουσας και της μικρής οικονομίας μέσα από το πρίσμα του συστήματος αναλογιών της “Επανένωσης” (At-one-ment), η οποία περιλαμβάνει ανάλογες σχέσεις: με τη γη, με τον/την σύζυγο και με τον Θεό, όπως περιγράφονται στα μυθιστορήματα του Αμερικανού, που καταφάσκουν τη ζωή της χαρμολύπης των αγροτών. Μέσα από τη φυσική ζωή οι αγρότες ερμηνεύουν τη Γραφή και τα νοήματά της. Η μορφή του Αγρότη στον Πεντζίκη ταυτίζεται με τη μορφή του Θεού Πατέρα που είναι ενωμένος με τη γη και αγκαλιάζοντάς την, βιώνει την αποκάλυψη της ομορφιάς της Ανάστασης μέσω του θανάτου. Πρόκειται για μιά πρόταση “αγροτικής θεολογίας”, η οποία προσομοιάζει με την ζωή ασκητών και μυστικών θεολόγων της Ορθοδοξίας. Ακολούθως, σε οικεία Υποενότητα, εξετάζεται η σχέση ζώντων και νεκρών, όπως βιώνεται στον οικείο τόπο. Ο τόπος αποκαλύπτεται ως παράγοντας κοινωνίας των ζώντων με τους νεκρούς και τα νεκροταφεία, ως χώρος της κοινότητας όπου εξοικειώνονται οι ζώντες με τον θάνατο και οικειώνονται προκαταβολικά την εσχατολογική μεταμόρφωση της τελικής Ανάστασης. Ο Πεντζίκης συνδυάζει μνήμη, προσευχή και Ανάσταση? ο Berry εστιάζει στην πρώτη και στην τρίτη χωρίς ιδιαίτερη αναφορά στα ενδιάμεσα μεταμορφωτικά βιώματα, που προηγούνται της Ανάστασης. Ακολούθως εξετάζονται οι σχέσεις τοπικού και οικουμενικού με κέντρο και αφετηρία την συγκεκριμένη τοπική κοινότητα. Και για τους δύο συγγραφείς ο οικείος τόπος είναι η βάση και το πλαίσιο στο οποίο οικειώνονται την κάθε μακρινή ετερότητα. Έτσι η φιλοπατρία αναδεικνύεται σε τρόπο δια του οποίου εμπεδώνεται το οικουμενικό πνεύμα. Η επέκταση προς το οικουμενικό στον Berry πραγματοποιείται μέσω της φαντασίας, που νοείται ως αγάπη, “αισθητή γνώση” και συμπάθεια -και σε αυτό συνίσταται η ιδιαίτερη συμβολή του. Ακολούθως η πραγμάτευση του θέματος περνάει από την έννοια του οικείου τόπου στην έννοια των Ετεροτοπιών, που απασχολεί το δεύτερο μισό της εργασίας. Στην πρώτη Υποενότητα, εξετάζονται οι έννοιες της μετανάστευσης και της προσφυγιάς από θεολογική σκοπιά και η φιλοξενία που βιώνεται χριστολογικά. Το ταξίδι εξετάζεται ως πνευματική έννοια, ως ανοικτότητα απέναντι στην αποκάλυψη του αγνώστου, ως κάθαρση της ψυχής. Η ετεροτοπία του μοναχισμού θεωρείται ως τρόπος ζωής που συνδυάζει νέκρωση και Ανάσταση και καταφάσκει τη φύλαξη του οικείου τόπου ως τροπικού. Στην τελευταία Υποενότητα της εργασίας εξετάζεται η αναίρεση των δυϊσμών και η θέσπιση της ανθρωπολογικής και κοσμολογικής ενότητας, ως βάση για τον εκκλησιασμό της πραγματικότητας και την επίτευξη του κοσμικού προσκυνήματος («secular pilgrimage»), των «ποιητών της φύσης» που προκρίνει ο Berry. Τέλος σε οικεία παράγραφο γίνεται λόγος για την προόραση και προεικόνιση των τόπων των εσχάτων διά της φαντασίας στο έργο των δύο πεζογράφων. Η εσχατολογική ετεροτοπία -και στους δύο λογοτέχνες- προβάλλεται ως τόπος της Ανάστασης, ως κοινωνία των αναστημένων νεκρών και αποτυπώνει τη μεταμορφωμένη-ανακαινισμένη πραγματικότητα, όπου μετέχεται το Φως-Λόγος του Θεού. Μεθοδολογικά, στην εργασία εφαρμόζονται οι τρόποι της παράλληλης ανάγνωσης (παρατακτική παράθεση των κειμένων από το έργο των συγγραφέων και σχολιασμός τους? σχολιασμός των κειμένων από το έργο του ενός και ακολούθως από το έργο του άλλου) στο τέλος της οποίας εξάγονται τα ανάλογα συμπεράσματα