Παραγωγή και διακίνηση της χειροποίητης κεραμικής σε οικισμούς της Ύστερης εποχής του Χαλκού στην Κεντρική Μακεδονία
Authors: Βλιώρα Ευαγγελία 
Published: July 2022

Η εργασία διερευνά τις πρακτικές, τις δομές και τις αντιλήψεις της τοπικής παραγωγής και κυκλοφορίας της χειροποίητης επιτραπέζιας κεραμικής στην ελληνική Κεντρική Μακεδονία κατά την προχωρημένη και τελική Ύστερη Εποχή του Χαλκού, σε επίπεδο κοινότητας και περιφέρειας. Για τους σκοπούς αυτούς, εξετάζει τα τεχνολογικά και μορφολογικά χαρακτηριστικά και την προέλευση των χειροποίητων αγγείων σε μία σειρά οικισμών της περιοχής. Συνολικά εξετάστηκε κεραμική από 30 περίπου οικισμούς με τη μορφή τούμπας από πέντε κύριες γεωγραφικές ενότητες (Θεσσαλονίκη, κοιλάδα του Αξιού, λεκάνη Λαγκαδά, κοιλάδα Ανθεμούντα, χερσόνησος Χαλκιδικής, Επισκοπή Ημαθίας) που αποτελούν όλες τμήμα της σημερινής Κεντρικής Μακεδονίας. Κεντρική θέση στην έρευνα έχει ο οικισμός της Τούμπας Θεσσαλονίκης από όπου μελετήθηκε κεραμικό υλικό από δύο κτίρια (Κτίρια Β και Ε) της κορυφής της θέσης ενώ αξιοποιήθηκαν σημαντικά και τα αποτελέσματα προηγούμενων μελετών κεραμικής της θέσης. Η έρευνα επεκτάθηκε σε σύγχρονους με την Τούμπα Θεσσαλονίκης οικισμούς όπως αυτός του Καστανά στην κοιλάδα του Αξιού, της Τούμπας του Αγίου Μάμα ή Τούμπας προϊστορικής Ολύνθου και της Μεσημεριανής Τούμπας Τριλόφου στο δυτικό τμήμα της χερσονήσου της Χαλκιδικής και άλλους.Μεθοδολογικά, η μελέτη είναι διεπιστημονική, τυπολογική και τεχνολογική, και στηρίζεται στη μακροσκοπική και αναλυτική εξέταση σε συνδυασμό με τη χρήση της κεραμικής πετρογραφίας. Βασικά ζητήματα γύρω από τα οποία κινείται η συζήτηση αφορούν όψεις της κεραμικής παραγωγής των χειροποίητων σκευών πολλαπλών χρήσεων όπως η κλίμακα και ο χαρακτήρας της παραγωγής, ο βαθμός εξειδίκευσης, η αναγνώριση κέντρων ή μονάδων παραγωγής, η διερεύνηση της ταυτότητας και του κοινωνικού ρόλου των τεχνιτών που ήταν υπεύθυνοι για την παραγωγή των αγγείων και η ύπαρξη κοινών ή διαφορετικών τεχνολογικών παραδόσεων σε επίπεδο οικισμού ή περιοχής. Η ένταση της κυκλοφορίας ή διακίνησης της κεραμικής μεταξύ οικισμών ή ομάδων κοινοτήτων ανά περιοχή αποτελεί ένα ακόμη ζητούμενο της παρούσας έρευνας. Τα αποτελέσματα της διεπιστημονικής μελέτης επιβεβαίωσαν προηγούμενες έρευνες στην περιοχή που υποδείκνυαν οργάνωση της κεραμικής παραγωγής από εξειδικευμένους τεχνίτες σε διάσπαρτες μονάδες μικρής κλίμακας. Ωστόσο, η παρούσα μελέτη επεκτείνει την υπόθεση αυτή και σε επίπεδο περιοχής. Μέσα από τη μελέτη αναδείχθηκαν μια σειρά τεχνομορφολογικών ομάδων που συνδέονται με κοινές ή διαφορετικές τεχνολογικές παραδόσεις και κατασκευαστικές ακολουθίες μεταξύ των επιμέρους κατηγοριών των αγγείων αλλά και μεταξύ των υπό εξέταση θέσεων. Όπως φάνηκε από την έρευνα, τα χειροποίητα αγγεία πολλαπλών χρήσεων έξι διακριτών κεραμικών κατηγοριών από το σύνολο των θέσεων βασίζονται σε μια κοινή τεχνολογική παράδοση. Ανάμεσα όμως στις επιμέρους κατηγορίες αγγείων διακρίνεται σημαντικός βαθμός διαφοροποίησης στο βαθμό εξειδίκευσης καθώς και στον παραγωγικό χρόνο που διατίθονταν για συγκεκριμένες κεραμικές κατηγορίες όπως τα διακοσμημένα αγγεία. Ταυτόχρονα, αναδείχθηκαν σημαντικές τοπικές διαφοροποιήσεις που συνάδουν με επιμέρους παραγωγές τοπικού χαρακτήρα σε κάθε μικροπεριοχή. Επίσης, εντοπίστηκαν ενδείξεις κινητικότητας και λειτουργίας κοινωνικών δικτύων σχέσεων, επικοινωνίας και κυκλοφορίας ανθρώπων, αντικειμένων και ιδεών κυρίως σε σχέση με τις διακοσμημένες κατηγορίες κεραμικής αλλά και με τα ακόσμητα στιλβωμένα σκεύη. Τέλος, σημαντικό αποτέλεσμα της έρευνας αφορά στην ανάδειξη ύπαρξης ενός δικτύου παραγωγής και κυκλοφορίας των αμαυρόχρωμων αμφορέων στην παραλιακή ουσιαστικά ζώνη του Θερμαϊκού κόλπου που ενδεχομένως αντανακλά και μια τάση διαμόρφωσης, σε συμβολικό επίπεδο, κοινής ταυτότητας ανάμεσα στις κοινότητες της περιοχής.