Od wspólnoty do języka. Koncepcja nowej periodyzacji dziejów polszczyzny
Authors: Woźniak Ewa 
Published: January 2025

W artykule przedstawiono propozycję nowej periodyzacji dziejów języka polskiego, kompatybilnej z koncepcją historii języka sensu stricto – rozumianej jako dziedzina, której przedmiotem są zmiany w języku motywowane czynnikami zewnętrznymi. Przyjęto, że podstawowym kryterium segmentacji procesu historycznojęzykowego są istotne przeobrażenia w komunikacji, wywołane zmianami środka przekazu, a więc: dołączenie do łacińskiej wspólnoty pisma, wernakularyzacja (użycie języka polskiego w piśmie), powielanie w dużej liczbie komunikatów pisanych (druk), przekaz ustny na odległość za pomocą fal radiowych, a następnie multimodalny w postaci obrazu telewizyjnego, wreszcie – komunikacja elektroniczna. W proponowanej periodyzacji uwzględniono również czynniki wpływające na kompetencje nadawczo-odbiorcze członków wspólnoty komunikatywnej, przede wszystkim zmiany w edukacji. Podstawą wyznaczania cezur było ponadto istnienie wspólnoty państwowej oraz uczestnictwo polskiej wspólnoty komunikatywnej we wspólnotach wyższego rzędu, np. globalnej. Na podstawie przyjętych kryteriów wskazano następujące momenty przełomowe w dziejach polszczyzny: powstanie państwa Piastów i chrzest Mieszka I (966 rok), wernakularyzacja (początek XIII w.), druk polskich książek i reformacja (pierwsze dekady XVI w.), kontrreformacja i powstanie szkolnictwa jezuickiego (lata 60.-70. XVI w.), kres edukacji jezuickiej oraz rozpad wspólnoty państwowej (l. 80.-90. XVIII w.), restytucja wspólnoty państwowej (1918 r.), odcięcie od komunikacji globalnej oraz powstanie państwa etnicznego (1945 r.), ostatnią cezurą jest rok 1989, rozpoczynający erę komunikacji elektronicznej.The article presents a new periodization of the history of Polish, which is compatible with the concept of the history of a language, understood in a narrow sense as a research field that studies linguistic transformations caused by external factors. The main criteria for segmenting the historical-linguistic process are the major transformations in the means of communication, which affected communication itself. More specifically, they include: joining the Latin-writing community, vernacularization (the use of the Polish language in writing), reproducing a large number of written messages (in print), long-distance oral communication through radio waves and, later, in a multimodal, televised form, and, finally, electronic communication. The new periodization takes into consideration factors that affect the members of the communication community and their competence as senders/receivers. This particularly concerns changes in education. What also helped draw the dividing lines between the historical periods was the history of Poland as a state and the participation of the Polish communication community in higher-level communities, such as the global community. Based on these criteria, the author identifies the following turning points in the history of Polish: the foundation of the Piast state and the baptism of Duke Mieszko I (966 CE), vernacularization (early 13th century), the printing of Polish books and the Reformation (the first decades of the 16th century), Counter-Reformation and the rise of Jesuit education (1560s–1570s), the end of Jesuit education and the disintegration of the state (1780s–1790s), the restoration of the state (1918), and the isolation from global communication and the emergence of an ethnic state (1945). What serves as the last turning point is 1989 – the beginning of an era of electronic communication.