Το μυστήριο της Θείας οικονομίας στη γραμματεία του 13ου αιώνα
Authors: Αγγελάκης Κωνσταντίνος 
Published: August 2021

Η έρευνά μας εστίασε στο αν το ιστορικό έργο των Νικήτα Χωνιάτη, Γεωργίου Ακροπολίτη, Γεωργίου Παχυμέρη και Νικηφόρου Γρηγορά , που αντιστοιχεί στα χρονικά πλαίσια της αφήγησής τους στον 13ο αιώνα, καθοδηγείται από το μυστήριο της θείας Οικονομίας. Μελετήθηκαν: Νικήτας Χωνιάτης : α)Χρονική Διήγησις και β)Εγκωμιαστικοί Λόγοι. Γεώργιος Ακροπολίτη: Χρονική Συγγραφή. Γεώργιος Παχυμέρης: Συγγραφικαί Ιστορίαι και Νικηφόρος Γρηγοράς: Ρωμαϊκή Ιστορία.O Νικήτας Χωνιάτης, ως αξιόπιστος ιστορικός, δεν επιδαψιλεύει τιμές και επαίνους στους αυτοκράτορες της εποχής του, τους Αγγέλους∙ αντιθέτως, ταυτίζεται με τις προσπάθειες του Θεοδώρου Α΄ να ισχυροποιήσει την αυτοκρατορία της Νικαίας με στόχο την απελευθέρωση της Κωνσταντινουπόλεως. Και αν εστιάσουμε στους Εγκωμιαστικούς Λόγους του Νικήτα Χωνιάτη, έστω και αν το περιβάλλον απαγγελίας τους δεν αφίσταται της εξύμνησης και της συναισθηματικής φόρτισης, μπορούμε να δεχτούμε ότι εμπεριέχουν την ιστορική αλήθεια και επισημαίνουν ότι με τη Θεία Πρόνοια και την αγάπη του Θεού η πολιτεία δια του αυτοκράτορα διαδραματίζει σημαντικό ρόλο.Ο Ακροπολίτης δεν διστάζει να κατακρίνει τον τρόπο διοίκησης του Θεοδώρου Β΄ Λασκάρεως και τους ανίκανους αξιωματούχους, όμως δίνει μια σωτηριολογική διάσταση στην αυτοκρατορική «θητεία» του Θεοδώρου Α΄ Λασκάρεως, όπως π.χ γίνεται στην ισχυροποίησή του από τον Ιησού Χριστό στη μάχη της Αντιοχείας του Μαιάνδρου και τον τοποθετεί υψηλά στην κλίμακα των αυτοκρατόρων, ως αναγεννητή της αυτοκρατορίας.Ο Παχυμέρης δεικνύει την προσκόλλησή του στους Λασκάρεις της Νικαίας ως προορισμένους για την ανασύσταση της αυτοκρατορίας και ο Μιχαήλ Η΄ θεωρείται μάλλον ένας λαθραίος αναβάτης της αυτοκρατορικής εξουσίας. Στη συνέχεια η ιστορική σκέψη του Παχυμέρη δεν αφίσταται από την ενσυνείδητη κατάφαση της ενεργούς παρουσίας του Θεού είτε μέσω της Θεοτόκου, ως προστάτιδος και οδηγού, είτε μέσω των θεοσημιών και των φυσικών φαινομένων είτε μέσω των αναφορών στην Αγία Γραφή είτε μέσω των θετικών πράξεων ή των παραλείψεων των αυτοκρατόρων κατά την ενάσκηση της εξουσίας τους.Ο Νικηφόρος Γρηγοράς είναι γενναιόδωρος σε θετικούς χαρακτηρισμούς για τον Μιχαήλ Η΄ και συσχετίζει τις νίκες του, με ορόσημο τη μάχη της Πελαγονίας (1259), με τη θεϊκή επικουρία και την πίστη του στρατού της Νικαίας στον παντοδύναμο Θεό. Σειρά θα έχει η βασιλίδα των πόλεων. Ήταν θέλημα, σχεδιασμός και απόφαση Θεού για τους ανθρώπους που τον λατρεύουν. Ο Γρηγοράς δεν διστάζει να αναφέρει τις εντέχνως πολιτικές ενέργειες του Μιχαήλ Η΄ προς τον Αρσένιο, ώστε να έχει τον επιθυμητό πατριάρχη συμπαραστάτη, όπως δεν παύει να τονίζει την εκ Θεού συμπαράσταση προς τον Μιχαήλ Η΄, αλλά και τον σχεδιασμό του Θεού ως προς τη συνέχεια της ζωής της αυτοκρατορίας μετά την αναφορά των συνθηκών, κάτω από τις οποίες ο Μιχαήλ Η΄απεβίωσε, αφού τον βάρυναν δύο καθοριστικές παρεκτροπές∙ το αμάρτημα της τύφλωσης του διαδόχου και η προώθηση της δογματικής καινοτομίας και της συνδιαλλαγής με τους Δυτικούς εις βάρος της Ορθοδοξίας.Εν κατακλείδι, λοιπόν, μπορούμε να πούμε ότι, αν ο Ευσέβιος κρίνει και αφηγείται τα ιστορικά γεγονότα σε άμεση συνάφεια με τις Πατερικές επιταγές και την Αγία Γραφή, οι εξεταζόμενοι ιστορικοί, με τις ιδιαιτερότητες που επισημάναμε, ευρίσκονται εγγύτερα στην άποψη ότι η διασωστική πορεία της βυζαντινής αυτοκρατορίας οφείλεται στη θεϊκή Βούληση με την επιλογή αρχικά των Λασκάρεων ως μοχλών σωτηρίας.