Η αξιοποίηση της «Οπτικής Γραμματικής» στη διδασκαλία της παραγωγής πολυτροπικών-πληροφοριακών κειμένων σε μαθητές/τριες Στ΄τάξης του δημοτικού σχολείου
Authors: Μακρή Δήμητρα 
Published: August 2021

Η παρούσα εργασία εστιάζει το ερευνητικό της ενδιαφέρον στην εκπαιδευτική αξιοποίηση των αρχών της κειμενικής μεταλειτουργίας που συνιστούν τη μεταγλώσσα της γραμματικής του Οπτικού Σχεδιασμού της Κοινωνικής Σημειωτικής Προσέγγισης των Kress και van Leeuwen (1996) από 12χρονους μαθητές της Α/θμιας Εκπαίδευσης η οποία αναμένεται να συνεισφέρει στην ανάπτυξη δεξιοτήτων σχεδιασμού πληροφοριακών πολυτροπικών κειμένων. Στην έρευνα συμμετείχαν 46 μαθητές οι οποίοι κατά το σχολικό έτος 2008-2009 φοιτούσαν στην Στ΄ τάξη ενός δημόσιου σχολείου της Πτολεμαΐδας και επιλέχθηκαν τυχαία. Μεθοδολογικά, η ερευνητική εργασία σχεδιάστηκε πάνω σε 3 φάσεις: Στην 1η Φάση του Προ-ελέγχου όπου οι μαθητές παράγουν τα αρχικά, ατομικά και ομαδικά τους, κείμενα, στη 2η Φάση της Διδακτικής Παρέμβασης όπου οι μαθητές εξοικειώνονται με την έννοια της πολυτροπικότητας, με τις αρχές/συστήματα της κειμενικής μεταλειτουργίας και διδάσκονται τη μεταγλώσσα του Οπτικού Σχεδιασμού παίρνοντας μέρος στη συστηματοποιημένη διδασκαλία της μοντελοποίησής της και στην 3η φάση του Μετα-ελέγχου παράγουν τα τελικά/αναθεωρημένα κείμενά τους.Τα αποτελέσματα της έρευνας κατέδειξαν ότι η μεταγλώσσα του Οπτικού Σχεδιασμού, που αξιοποιήθηκε συστηματικά, ως ένα πολλά υποσχόμενο πλαίσιο για τους μαθητές της Α/θμιας εκπαίδευσης διασφαλίζει και προωθεί την καλλιέργεια και ανάπτυξη δεξιοτήτων σχεδιασμού πολυτροπικών συνόλων. Οι δεξιότητες αυτές, ως σημειωτικές στρατηγικές, συνίστανται: (α) στην αξιοποίηση πολλαπλών του ενός σημειωτικών τρόπων, (β) στην ενσυνείδητη ενσωμάτωσή τους μέσα από τη (γ) χρήση ποικίλων αξόνων δόμησης, (δ) στην εφαρμογή από τους μαθητές των αρχών πραγμάτωσης της ιεραρχίας σπουδαιότητας των στοιχείων μιας σύνθεσης, (ε) στη διαμόρφωση αναγνωστικών μονοπατιών διαφορετικής κωδικοποίησης, (στ) στην αξιοποίηση των αρχών πραγμάτωσης συνδεσιμότητας των στοιχείων και (ζ) στον υψηλό βαθμό αξιοποίησης σημειοδοτών πολυτροπικότητας. Όσον αφορά στο μετασχηματισμό των διασημειωτικών δεξιοτήτων σχεδιασμού πολυτροπικών κειμένων συνάγεται ότι οι μαθητές οδηγούνται έμμεσα στην ανάπτυξη δεξιοτήτων οπτικού γραμματισμού οι οποίες συνίστανται στην υψηλού βαθμού αξιοποίηση σημειοδοτών πολυτροπικότητας μέσα από τη χρήση ευρείας γκάμας χρωμάτων και αναπαραστατικών λεπτομερειών. Παράλληλα, ο υψηλός βαθμός διάδρασης που αναπτύχθηκε ανάμεσα στα μέλη των ομάδων επηρέασε θετικά (α) τον τρόπο λειτουργίας της μαθητικής ομάδας αλλά και (β) τον τρόπο οργανωτικής διάταξης των στοιχείων των κειμένων τους. Αναλυτικότερα, ως προς τον τρόπο λειτουργίας της ομάδας αναδεικνύεται ότι τα κορίτσια αναλαμβάνουν ηγετικούς και συντονιστικούς ρόλους σε σχέση με τα αγόρια που η συμμετοχή τους περιορίστηκε κυρίως σε αποφάσεις αναπαραστατικών επιλογών και έτσι προβαίνουν σε διαδικασίες αναδιαμόρφωσης νοημάτων μέσα από ενδοτροπικούς και διατροπικούς μετασχηματισμούς των πολυτροπικών αναπαραστάσεων. Ως προς τον τρόπο που οργανώνουν τα στοιχεία των τελικών τους κειμένων υιοθετούν στρατηγικές που σχετίζονται με τις πηγές επιρροής της οργανωτικής δομής των κειμένων τους και με τα κριτήρια επιλογής συγκεκριμένων δομών. Από την επισταμένη ανάλυση των δεδομένων επιβεβαιώθηκαν οι υποθέσεις μας που σχετίζονταν με τον υψηλό βαθμό θετικής επίδρασης της μεταγλώσσας του οπτικού σχεδιασμού η οποία συντελεί στην κατανόηση της συνάρθρωσης των συστατικών στοιχείων των κειμένων και των σχέσεων που τα διέπουν για την οικοδόμηση πολυτροπικών νοημάτων. Η υιοθέτηση και ενσωμάτωση μιας τέτοιας μεταγλώσσας πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη κατά το σχεδιασμό των αναλυτικών προγραμμάτων προκειμένου να αναπλαισιωθεί ο μονοτροπικός χαρακτήρας της επικοινωνίας και να βιώσουν στην πράξη οι μαθητές τη σχέση παραπληρωματικής συνάφειας στην οποία υπόκεινται ο λεκτικός με τον οπτικό τρόπο.