H επίδραση του περιβάλλοντος εκπαίδευσης και της συναισθηματικής νοημοσύνης στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης στους φοιτητές σχολών επιστημών υγείας
Authors: Χριστοδουλάκης Αντώνιος 
Published: May 2023

Εισαγωγή: Οι επαγγελματίες υγείας προσπαθούν να παρέχουν την καλύτερη δυνατή ποιότητα φροντίδας στους ασθενείς τους, σε ένα στρεσογόνο και συνεχώς μεταβαλλόμενο περιβάλλον. Η κριτική σκέψη αποτελεί βασική δεξιότητα των επαγγελματιών υγείας. Η κριτική σκέψη (ΚΣ) θα πρέπει να καλλιεργείται το συντομότερο δυνατό, ιδανικά κατά τη διάρκεια των προπτυχιακών σπουδών, δεδομένου ότι βοηθάει τους επαγγελματίες υγείας να παρέχουν καλύτερη ποιότητα φροντίδας στους ασθενείς τους. Ωστόσο, η ΚΣ δεν καλλιεργείται επαρκώς κατά τη διάρκεια των σπουδών των φοιτητών/τριών επιστημών υγείας και σπάνια τίθεται στο επίκεντρο της διδασκαλίας. Μελέτες έχουν αναδείξει τροποποιήσιμους παράγοντες όπως: το περιβάλλον εκπαίδευσης και τη συναισθηματική νοημοσύνη που μέσω αυτών μπορεί να καλλιεργηθεί η ΚΣ σε προπτυχιακό επίπεδο. Όμως παρά το γεγονός ότι έχουν αναδειχθεί οι παράγοντες που επηρεάζουν την κριτική σκέψη, οι φοιτητές/ήτριες σχολών επιστημών υγείας δε φαίνεται να αναπτύσσουν επαρκώς την ΚΣ τους κατά τη διάρκεια των σπουδών τους. Συνεπώς, υπάρχει ανάγκη περισσότερης διερεύνησης αυτών των παραγόντων καθώς και των αλληλεπιδράσεων και των τρόπων βελτίωσης της ΚΣ, ιδίως στον τομέα των φοιτητών/τριών υγειονομικής περίθαλψης (νοσηλευτικής και ιατρικής).Σκοπός: Σκοπός της διατριβής ήταν η διερεύνηση, αποτύπωση και καταγραφή της επίδρασης του περιβάλλοντος εκπαίδευσης και της συναισθηματικής νοημοσύνης στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης στους φοιτητές/ήτριες σχολών επιστημών υγείας (Ιατρικής-Νοσηλευτικής). Επιπλέον, η παρούσα διατριβή είχε δύο κύριες υποθέσεις: 1) να εξετάσει τις πιθανές συσχετίσεις της κριτικής σκέψης με τη συναισθηματική νοημοσύνη (ΣΝ) και το περιβάλλον εκπαίδευσης (ΠΕ) και 2) να διερευνήσει ποιος παράγοντας από τους δύο (Συναισθηματική νοημοσύνη και Περιβάλλον εκπαίδευσης) επιδρά περισσότερο στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης (ΚΣ) σε φοιτητές/ήτριες ιατρικής και νοσηλευτικής. Μεθοδολογία: Η μελέτη πραγματοποιήθηκε σε δύο διαδοχικές φάσεις (2019 και 2020) χρησιμοποιώντας μεθοδολογία συγχρονικής μελέτης σε κάθε φάση με χρονική διαφορά ανάμεσα τους περίπου ενός ακαδημαϊκού έτους. Στην πρώτη φάση συμμετείχαν 208 πρωτοετείς σχολών επιστημών υγείας τριών πανεπιστημίων της Ελλάδος, δύο τμημάτων νοσηλευτικής (ΕΛΜΕΠΑ και ΕΚΠΑ) και του τμήματος Ιατρικής του Πανεπιστήμιου Κρήτης. Σε αυτήν τη φάση χρησιμοποιήθηκε η μέθοδος «μοντελοποίησης δομικών εξισώσεων» για να εξεταστούν οι πιθανές συσχετίσεις μεταξύ ΚΣ με ΣΝ και ΠΕ. Η δεύτερη φάση διεξήχθη με 340 δευτεροετείς των ίδιων σχολών Νοσηλευτικής και Ιατρικής, μεταξύ Οκτωβρίου και Δεκεμβρίου 2020. Χρησιμοποιήθηκε «ιεραρχική ανάλυση πολλαπλής γραμμικής παλινδρόμησης», σε πέντε βήματα, για να συγκριθούν οι συσχετίσεις της ΚΣ και της ΣΝ με την ΚΣ και το ΠΕ. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι και στις δύο φάσεις για να εκτιμηθεί η προδιάθεση στην κριτική σκέψη, την αντίληψη για το περιβάλλον εκπαίδευσης και την συναισθηματική νοημοσύνη, χορηγήθηκαν η Κλίμακα προδιάθεσης στην Κριτική Σκέψη, το Dundee Ready Education Environment Measure και το Trait Emotional Intelligence Questionnaire-Short Form αντίστοιχα. Αποτελέσματα: Στην πρώτη φάση συμμετείχαν 208 φοιτητές/ριες πανεπιστημίου, εκ των οποίων το 25,5% (ν= 53) ήταν άνδρες και το 74,5% (ν=155) γυναίκες. Η πλειονότητα ήταν μεταξύ 18-20 ετών (86,1%, ν=179) και σπούδαζαν νοσηλευτική (68,7%, ν=143 έναντι 31,3%, ν=65 ιατρική). Οι περισσότεροι φοιτητές/ριες είχαν μέτρια έως υψηλή διάθεση κριτικής σκέψης (μέση βαθμολογία 44,5 ± 4,9 ΤΑ), περισσότερο θετική παρά αρνητική συνολική αντίληψη του μαθησιακού περιβάλλοντος (μέση βαθμολογία 124,4 ± 20,4 ΤΑ) και είχαν μέτρια έως υψηλή συναισθηματική νοημοσύνη (μέση βαθμολογία 4,92 ± 0,66 ΤΑ). Τα αποτελέσματα της πρώτης φάσης έδειξαν ότι η κριτική σκέψη σχετιζόταν θετικά με τη συναισθηματική νοημοσύνη (β = 0,82, p < 0,001), αλλά όχι με το περιβάλλον εκπαίδευσης (β = 1,06, p = 0,30). Ωστόσο, η ανάλυση του μοντέλου δομικών εξισώσεων υποστήριξε την έμμεση σχέση μεταξύ του μαθησιακού περιβάλλοντος και της κριτικής σκέψης μέσω της συναισθηματικής νοημοσύνης (M = 1,10, CI = 0,13-2,17, p< 0,05). Στη δεύτερη φάση, η μέση ηλικία (έτη) των συμμετεχόντων ήταν 20,9 (±6,6 TA), η πλειοψηφία ήταν γυναίκες (82.6%, ν=281) και σπούδαζαν νοσηλευτική (86,8%, ν=295). Οι μέσες βαθμολογίες των φοιτητών/τριών ήταν μέτριες έως υψηλές για τη προδιάθεση στη ΚΣ (44,7 ± 4,68 TA), Η αντίληψη των φοιτητών/τριών για το ΠΕ ήταν περισσότερο θετική παρά αρνητική (μέση βαθμολογία 132,6 ± 22,0 TA) ενώ είχαν μέτριες έως υψηλές βαθμολογίες στη ΣΝ (μέση βαθμολογία 5,00, ± 0,66 TA). Τα γενικά χαρακτηριστικά (ηλικία, φύλο και σχολείο) δεν συσχετίστηκαν σημαντικά με την ΚΣ (p > 0,05). Ωστόσο, η ΚΣ συσχετίστηκε θετικά με το ΠΕ [Unstandardized Coefficient Beta (UCB) = 0,064 & p<0,001] και την ΣΝ (UCB = 1,522 & p<0,001). Επιπλέον, η ΚΣ φαίνεται να σχετίζεται σε μεγαλύτερο βαθμό (R2 change adj = 0,036 & p<0,001) με τη ΣΝ (UCB = 1,522) από ό,τι με το ΠΕ (UCB = 0,064). Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η εσωτερική συνοχή των κλιμάκων αξιολογήθηκε με το άλφα του Cronbach και ήταν αποδεκτή για όλες τις κλίμακες: συνολική CTDS = 0,763 (θα πρέπει να είναι > 0,7), συνολική DREEM = 0,946 (θα πρέπει να είναι > 0,7) και συνολική TEIQue-SF = 0,845 (θα πρέπει να είναι > 0,7).Συμπεράσματα: Tα αποτελέσματα της παρούσας διατριβής ανέδειξαν ότι η συναισθηματική νοημοσύνη μπορεί να είναι ο υποκείμενος μηχανισμός για την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης, εάν εφαρμόζεται και καλλιεργείται σωστά σε ένα περιβάλλον εκπαίδευσης. Επιπλέον, τα ευρήματα της παρούσας διατριβής προτείνουν μια διαφορετική προσέγγιση για την βελτίωση της κριτικής σκέψης με έμφαση στη συναισθηματική νοημοσύνη χρησιμοποιώντας το περιβάλλον εκπαίδευσης. Επομένως, οι εκπαιδευτικοί θα μπορούσαν να στοχεύσουν στην ανάπτυξη της συναισθηματικής νοημοσύνης ενσωματώνοντας μεθόδους που τη βελτιώνουν και κατά συνέπεια να αναπτύξουν και την κριτική σκέψη των φοιτητών/τριών τους. Συνεπώς, τα πανεπιστήμια θα μπορούσαν να αξιοποιήσουν αυτή τη γνώση και να προσαρμόσουν τα προγράμματα σπουδών τους, για να βελτιώσουν περαιτέρω την κριτική σκέψη των φοιτητών/τριών τους. Μια τέτοια τροποποίηση θα μπορούσε να βοηθήσει τους φοιτητές/ήτριες να αναπτύξουν καλύτερα τις γνώσεις και τις δεξιότητες τους κατά τη διάρκεια των σπουδών τους και να γίνουν επαγγελματίες υγείας που θα παρέχουν υψηλής ποιότητας φροντίδα υγείας.