Η ευρωπαϊκή διάσταση της διδασκαλίας του μαθήματος των θρησκευτικών
Authors: Κομνηνού Ιωάννα 
Published: August 2021

Η διδακτορική διατριβή βασίστηκε σε μια σειρά από ερευνητικά ερωτήματα που προσδιόρισαν το πεδίο έρευνας και διαμόρφωσαν τη στοχοθεσία της. Βασικό ερευνητικό ερώτημα ήταν αν, και με ποιους τρόπους, η Ευρώπη αποτελεί παράγοντα διαμόρφωσης της εκπαίδευσης ως θεωρίας και πράξης. Επόμενο ερώτημα αφορά στη θέση της θρησκείας στην Ευρώπη, σε ποιες χώρες και πώς διδάσκεται το μάθημα των Θρησκευτικών και ποιοι παράγοντες έχουν συντελέσει στην υιοθέτηση κάποιου μοντέλου διδασκαλίας έναντι κάποιου άλλου. Ένα ακόμη βασικό ερώτημα που απασχόλησε την έρευνα ήταν το ποια μοντέλα διδασκαλίας κυριαρχούν στον ευρωπαϊκό χώρο, πώς διαμορφώνονται τα μοντέλα αυτά, ποιο είναι το πιο κατάλληλο μοντέλο διδασκαλίας του μαθήματος των Θρησκευτικών και αν υπάρχουν σταθερά κριτήρια ποιότητας για όλα τα μοντέλα διδασκαλίας του μαθήματος. Ως προς αυτό, τίθεται ένα επιπλέον ερώτημα που αφορά στη δυνατότητα σύγκλισης όλων των μοντέλων διδασκαλίας του μαθήματος, σε ένα κοινό μοντέλο που θα μπορούσε να ισχύσει για όλα τα ευρωπαϊκά κράτη και η δυνατότητα διαμόρφωσης μιας ενιαίας ευρωπαϊκής ταυτότητας, η προώθηση της διαπολιστισμικότητας, ο σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και η συμβολή του μαθήματος των Θρησκευτικών σε αυτά. Τέλος, ακολουθεί ανάλυση περιεχομένου στα ελληνικά αναλυτικά προγράμματα σπουδών και στα σχολικά εγχειρίδια των Θρησκευτικών, για να διαπιστωθεί αν και με ποιους τρόπους αναδεικνύεται μέσα από αυτά η ευρωπαϊκή διάσταση της εκπαίδευσης. Η μέθοδος που ακολουθήθηκε για να δοθούν απαντήσεις στα παραπάνω ερευνητικά ερωτήματα ήταν α) η μελέτη - επισκόπηση της βιβλιογραφίας σχετικής με το ερευνούμενο θέμα, και β) η ανάλυση περιεχομένου των σχολικών εγχειριδίων του μαθήματος των Θρησκευτικών της υποχρεωτικής εκπαίδευσης. Τα αποτελέσματα της μελέτης για την ευρωπαϊκή διάσταση του μαθήματος των Θρησκευτικών αναδεικνύουν ουσιαστικές διαστάσεις και δυνατότητες του μαθήματος ως μέρος του αναλυτικού προγράμματος των ευρωπαϊκών κρατών. Τα συμπεράσματα της έρευνας συνοψίζονται στα εξής: Το μάθημα των Θρησκευτικών, ανεξάρτητα από τη χώρα στην οποία διδάσκεται και το μοντέλο διδασκαλίας που έχει υιοθετηθεί, θα πρέπει να πληροί κάποια κριτήρια ποιότητας, κοινά για όλες τις ευρωπαϊκές χώρες. Ένα ποιοτικό μάθημα θα πρέπει να ανταποκρίνεται στα εκπαιδευτικά κριτήρια που ισχύουν για όλα τα μαθήματα, να περιλαμβάνει ενότητες με διαθρησκειακό και διομολογιακό περιεχόμενο, να βασίζεται στις ανάγκες του παιδιού για θρησκευτική εκπαίδευση, να διδάσκεται από κατάλληλα καταρτισμένους εκπαιδευτικούς, να ενισχύει τη δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα, να ενισχύει την κριτική σκέψη στην αντιμετώπιση θεμάτων που σχετίζονται με την εθνική και την ευρωπαϊκή ταυτότητα των πολιτών της Ευρώπης και, τέλος, να συνεισφέρει αποτελεσματικά στις αναζητήσεις και προκλήσεις διαμόρφωσης της ιδιαίτερης ταυτότητας του ατόμου, αλλά και στην αποτελεσματική διαχείριση συγκρούσεων που προκαλούνται από τη συνύπαρξη με τη διαφορετικότητα. Ειδικότερα, σε ό,τι αφορά στη διδασκαλία του μαθήματος των Θρησκευτικών στην Ελλάδα, κάθε αναμόρφωση των αναλυτικών προγραμμάτων οφείλει να ακολουθεί όλα τα παραπάνω κριτήρια ποιότητας, αλλά και τις γενικές αρχές της ευρωπαϊκής διάστασης της εκπαίδευσης. Έτσι, θα πρέπει τα αναλυτικά προγράμματα να περιλαμβάνουν στρατηγικές που να ενισχύουν τη διδασκαλία «γύρω από την Ευρώπη», τη διδασκαλία «στην Ευρώπη» και τη διδασκαλία «για την Ευρώπη». Θα πρέπει, δηλαδή, να προωθούνται θέματα σχετικά με την Ευρώπη, ανάλογα πάντα με τη θεματική κάθε ενότητας, να ενισχύονται δεξιότητες-δυνατότητες που βοηθούν τους μαθητές να ζουν και να εργάζονται με τους άλλους Ευρωπαίους, αλλά ταυτόχρονα να προωθείται μια σειρά από αξίες, όπως είναι αυτή της αμοιβαίας κατανόησης, της αποδοχής της διαφορετικότητας, της ανοχής, του σεβασμού, της εκτίμησης της ποικιλομορφίας των πολιτιστικών ταυτοτήτων, της ανεξαρτησίας της σκέψης, της ανοιχτοσύνης κ.λπ. Ως προς τον χαρακτήρα του μαθήματος των Θρησκευτικών, η πρόταση που κατατίθεται είναι ένα διαλογικό-συνεργατικό μοντέλο διδασκαλίας, το οποίο συγκεντρώνει τα πλεονεκτήματα και των τριών μοντέλων που εφαρμόζονται στον ευρωπαϊκό χώρο, δηλαδή του ομολογιακού, του θρησκειολογικού και του πολιτιστικού-ηθικού. Επειδή στην Ελλάδα δεν συντρέχουν οι απαραίτητες προϋποθέσεις για τη διδασκαλία διαφορετικών κατά ομολογία και θρησκειών μαθημάτων, -και τέτοιες προϋποθέσεις είναι ο απαραίτητος αριθμός μαθητών και το κατάλληλα καταρτισμένο εκπαιδευτικό προσωπικό-, η πρόταση είναι ένα εναλλακτικό μάθημα των Θρησκευτικών για όσους κάνουν χρήση του δικαιώματος απαλλαγής το θρησκειο-φιλοσοφικό και θρησκειολογικό μάθημα. Μια επιπλέον πρόταση είναι το ίδιο το μάθημα των Θρησκευτικών που αφορά την ορθόδοξη χριστιανική πίστη, να εμπλουτίζεται συνεχώς, σύμφωνα με τα νέα πολιτισμικά και κοινωνικά δεδομένα, με θρησκειολογική ύλη, με φιλοσοφικές θεωρήσεις, με αναφορές στον πολιτισμό, και ιδιαίτερα στη συνεισφορά της Ορθοδοξίας σε αυτόν, με σύγχρονα θέματα και προβλήματα, όπως η προστασία του περιβάλλοντος, η κοινωνική δικαιοσύνη, η ειρήνη, η κοινωνική συνοχή και η αμοιβαία κατανόηση κ.λπ.