bluuebunny/crossref_metadata_2025 huggingface dataset:
Influence of the frequency and interval to milk of mare on yield, composition and sanitary parameters of the milk
Authors: Ts Baigalmaa , D Purevsuren , S Burenjargal , B Sandagdorj , A Gombojav , Ts Urangoo , T Enkh-Oyun , P Nyam-Osor
Published: January 2020

The experiment was conducted in order to evaluate the frequency and interval to milk of mare how to influence on yield and composition of the milk and sanitary parameters, dividing 15 mares older than 5 years old into 3 groups by foaling date and milk yield, from 8:00 am to 8:00 pm according to the hygiene and sanitary basic regime. Therefore, 1st group was milked 12 times per day with an hour interval, 2nd group was milked 6 times per day with a 2-hour interval, 3rd group was milked 3 times per day with a 4 hour interval and determined sanitary parameters, composition and milk yield for each groups. If length of the interval of milking mare was longer the milk yield is increasing. But milk yield of 1st group, which milked the highest frequency, was higher than other two groups by milk yield per day besides the content of fat was increased by more than 30 percent. There are no differences between 2nd and 3rd group on contents of fat, lactose, protein and milk yield per day. Although milk of the 1st group, which milked the highest frequency tend to have higher bacterial contamination, there is no statistical difference between other two groups and the overall bacterial contamination level meets national standards.

Саах давтамж, саам хоорондын зай гүүний саамны гарц, найрлага, ариун цэвэрт нөлөөлөх нь

Хураангуй: Гүүг саах давтамж, саам хоорондын зай саамны гарц, найрлага, ариун цэврийн үзүүлэлтэндхэрхэн нөлөөлдөгийг үнэлэх зорилгоор 5-аас дээш насны 15 гүүг унагалсан хугацаа, саамны гарцаар нь дүйцүүлэн 3 бүлэг болгон хувааж өглөөний 8 цагаас оройн 20 цагийн хооронд эрүүл ахуй-ариун цэврийн нийтлэг дэглэмийг баримтлан сааж туршилтын ажлыг явуулав. Ингэхдээ өдөрт эхний бүлэг(I)-ийн гүүг 1 цагийн зайтайгаар 12 удаа, дараагийн бүлэг(II)-ийн гүүг 2 цагийн зайтайгаар 6 удаа, сүүлийн бүлэг(III)-ийн гүүг 3 цагийн зайтайгаар 4 удаа сааж бүлэг тус бүрээр харгалзах үзүүлэлтийг тодорхойлов. Саам хоорондын зай уртсах тусам нэг удаагийн саамны гарц илүү байв. Харин I бүлгийн саамны гарц өдрийн дүнгээрээ хамгийн өндөр байхын зэрэгцээ тослогийн агууламж 30 гаруй хувиар илүү байв. Статистикийн боловсруулалтаар II ба III бүлгийн гүүний саамны өдрийн гарц, уураг, тослог, лактозийнагууламж бодитой ялгаагүй байв. Хамгийн олон давтамжтай саасан I бүлгийн саамны нянгийн бохирдлын хэмжээ их байх хандлагатай ч статистикийн боловсруулалтаар бусад бүлэгтэй нь харьцуулахад бодит ялгаа гараагүй ба нянгийн ерөнхий бохирдлын түвшин үндэсний стандартын шаардлагыг хангаж байв.

ТҮЛХҮҮР ҮГ: Гэдэсний бүлгийн нян, нянгийн бохирдол
Results of the molecular biology study of goat’s mange mites
Authors: T Batnasan , U Gantogtokh , P Tserenlkham , Ch Uuganbayar , D Bayarmagnai , Sh Tumenjargal , Ts Erdene-Ochir , G Nyamdavaa
Published: January 2020

Demodicosis, also called demodectic mange infests human and animals worldwide. It is a skin parasitic disease caused by demodex mites. Of 615 goats randomly selected from Central and Western regions of Mongolia were carried out to detect the demodectic mange by clinical examination. The prevalence of Demodicosis was 1.3% in goats. It was considered as suspected /diseased that the skin had multifocal nodules with grayish, dried rough surface which were approximately 3-9 mm in diameter. The encrusted lesions of skin, especially over face, necks, shoulder blades, groin and hair loss were found on selected Mongolian goats. The samples of skinscrapings from the goats with above clinical signs were collected. The mites were identified as Demodex spp by parasitological examination. DNA was extracted from positive samples. The specific genes (mt16s rDNA) of Demodex spp. was detected by PCR. The 16s rDNA fragment was sequenced and aligned. The presence of D.-caprae in Mongolian goats is confirmed by molecular biological study.

Ямааны хамуу өвчнийг молекул биологийн түвшинд оношлосон дүн

Хураангуй: Демодекоз нь хачгаар үүсгэгддэг, дэлхийд түгээмэл тархсан хүн, мал, амьтны арьсанд эмгэг нөлөө үзүүлдэг өвчин юм. Бид санамсаргүй түүврын аргаар Монгол орны баруун болон төвийн бүсийг төлөөлүүлэн нийт 615 толгой ямаанд демодекоз эмнэлзүйн үзлэг хийхэд 1.3 % нь демодекоз болон уг өвчний сэжигтэй байв. Өөрөөр хэлбэл, эрүү, шанаа, нүдний дээд, доод зовхи, хүзүү, дал, хонго, цавины арьсанд 0.3-0.9 см хэмжээтэй товхойсон барзгар гадаргуутай, арьсны зарим хэсэгт яршиж хогжруутсан, хуурайдуу, саарал өнгийн олон тооны гүврүүтэй, үс нь унасан шинж тэмдэгтэй ямааг өвчтэй, сэжигтэй гэж үнэлэв. Дээрх шинж тэмдэгтэй ямааны арьсны эмгэгтэй хэсгээс авсан дээж (хусдас)-д хийсэн шимэгч судлалын шинжилгээгээр Demodex төрлийн хачиг илрэв. Хачиг илэрсэн (эерэг) дээжнээс ДНХ-ийг ялгаж Полимеразын гинжин урвал (ПГУ)-аар шинжлэхэд mt 16S rDNA генийн хэсэг (339 хос суурь) илэрч Demodex төрлийн хачиг болох нь баталгаажив. Уг ДНХ-ийн нуклеотидын дарааллыг тогтоож, гений мэдээлэлтэй харьцуулахад бидний судалгаанд хамрагдсан Монгол ямаанд D.caprae зүйл хачиг шимэгчлэн демодекоз үүсгэснийг молекул биологийн түвшинд анх тутам тогтоосон болно.

ТҮЛХҮҮР ҮГ: ПГУ, Demodex caprae, mt 16S rDNA, ямаа
results of detection of thyzaniezia in reindeer from baruun taiga
Authors: B Khosbayar , B Chinchuluun , S Lkhagvatseren , Z Uurtsaikh , Kh Naranbaatar , D Boldbaatar , G Battsetseg , I Khatanbaatar
Published: January 2020

The reindeer Rangifer tarandus Linnaeus, 1758, is a local animal (west) taiga in Tsagaannuur soum of Khuvsgul aimag. The species, one of semi-domesticated populations, is well adapted to harsh climate as like as tundra and sub tundra areas. The reindeer was slaughtered by herdsmen for their own food consumption and the post-mortem examination was done by incomplete methods of necropsy (Skrybini, 1945). It is a first time detection to find for Thysaniezia spp. tapeworm in reindeer from Mongolia. In the future we will expand the study of parasitic and infectious diseases of the reindeer.

Баруун тайгын цаа буганд thyzaniezia төрлийн туузан хорхой илрүүлсэн дүн

Хураангуй: Хөвсгөл аймгийн Цагааннуур сумын Баруун тайгад Rangifer tarandus, Linnaeus, 1758 зүйлийн цаа буга (буган цаа) өргөн тархжээ. Цаа буга нь тундр, тундр орчмын бүсийн эрс тэс уур амьсгалд дасан зохицсон хагас гэршсэн хөхтөн юм. Дээрх бүс нутгаас хүнсний хэрэгцээнд нядласан цаа буганд цагаан хорхойн судлалын бүрэн бус задлан шинжилгээг хийв. Манай оронд маллагдаж буй цаа буганаас анх тутам Thysaniezia төрлийн туузан хорхойг илрүүлэв. Цаашид цаа бугын зүй бус хорогдлын үндсэн шалтгаан паразиттах, халдварт, халдваргүй өвчний судалгааг өргөжүүлэх чухал шаардлагатай.

Түлхүүр үг: Нарийн гэдэс, задлан шинжилгээ, Rangifer tarandus, баасны дээж, хавтгай хорхой
Study of morphology on newly found Heamphysalis concinna tick at Selenge province
Authors: E Jargalan , Z Uurtsaikh , B Tserentogtokh , H Naranbaatar , I Khatanbaatar , T Enkhzaya , D Boldbaatar
Published: January 2020

The blood sucking 4 species ticks of Haemaphysalis genus were distributed in Mongolia, that an important vectors of diseases transmitting to human and animals and causing economic lost. Newly found Haemaphysalis females in Selenge province was confirmed to H. concinna species based on following features: strong lateral margins of palp article II, heart-shaped scutum with widest at middle, short-wide hypostome, sharpen cornua of basis capituli, posterior margins of basis capituli, ventral surface of basis capituli, latero-anterial I festoon connected with lateral, anterior groove of genital pore and additional spur of leg I trochanter. To confirm morphological description of H. concinna, CoxI sequence analysis was done and results was showed H. concinna CoxI sequences in GenBank with 86-89% identity. The results indicate that the Haemaphysalis concinna tick was distributed in Mongolia and it is announcing that the spread of Haemaphysalis tick in Selenge aimag.

Сэлэнгэ аймгийн нутгаас шинээр олдсон Heamphysalis concinna хачгийн хэлбэр зүйн судалгаа

Хураангуй: Монгол оронд Haemaphysalis төрлийн 4 зүйлийн хачиг тархан хүн, мал амьтанд шимэгчилж өвчин дамжуулан хохирол учруулдаг. Сэлэнгэ аймгийн нутгаас олдсон хачиг нь хэлбэр зүйн ерөнхий онцлогоороо Haemaphysalis төрөлд хамаарагдаж байлаа. Хошууны пальпын II үеийн хажуугийн нэмэлт хурц ирмэг, бамбайн дунд хэсгээрээ өргөссөн зүрх мэт хэлбэр, богино өргөн гипостом, хошууны суурийн булангийн эвэр, арын ирмэгийн илрэлт, хошууны суурийн доод гадаргуугийн хэлбэр, хачгийн захын I фестон нь зөвхөн биеийн хажуугийн ховилтой холбогдсон байдал, бэлгийн сүвийн урьдах зураасны онцлог, бэлгийн сүвийн хэлбэрийн онцлог, ялгадасны сүвийн арын ховилын онцлог, I хөлийн I үеийн нэмэлт өргөс хэлбэрийн өргөсөлт зэрэг онцлогоороо Haemaphysalis concinna зүйлийн хачиг болох нь батлагдав. Энэхүү хачгийн морфологийн ялган танилтыг CохI генийн нуклеотидын дарааллыг тогтоон баталгаажуулахад ГенБанкинд бүртгэлтэй H. concinna хачгийн нуклеотидын дарааллуудтай 86-89%-ийн адил байлаа. Бидний судалгааны үр дүнд хэлбэр зүйн онцлог, нуклеотидын дараалал тогтоох шинжилгээгээр Монгол оронд H. concinna зүйл хачиг тархсан нь тогтоогдсон тул Монгол орны хачгийн жагсаалтанд оруулж болохыг баталгаажуулж байна. Мөн энэхүү судалгаагаар Сэлэнгэ аймгийн нутгаас Haemaphysalis төрлийн хачиг анх удаа илрүүлэв.

Түлхүүр үг: Цус сорогч хачиг, Haemaphysalis concinna, хэлбэр зүй, Сэлэнгэ аймаг
Surveillance and molecular epidemiology study of avian influenza for the migratory birds
Authors: B Baljidmaa , Ts Erdene-Ochir , O Jugjinnorov , L Garmaa , Ch Tungalag , T Uyangaa
Published: January 2020

Avian influenza is an acute respiratory infectious disease caused by influenza virus. In order to study avian influenza risks through migratory water birds, virus detection, identification and possibility of viruses for the mutation, 1519 bird excrement samples were collected from the lakes of Binder, Dadal, Umnudelger, Khurkh village of Khentii aimag, and Saikhan soum of Bulgan aimag in 2017-2018. Samples taken in the study were injected into the embryo chicken eggs and viral titration checked by Hemagglutination test.  Real-time PCR determined subgroup of the influenza A and the reverse transcription PCR detected subtype of avian flu. Gene sequence and phylogenetic tree were studied. The study found that H3 avian influenza virus circulating in the migratory water birds. Over the years, H3 avian influenza viruses in Mongolia are similar to genetically identifiable strains of nomadic and migratory birds in Asian countries, but H3 subspecies found from east region of Mongolia in 2017, the central region in 2018 are differs, which may be dependent on bird migration routes.

Нүүдлийн усны шувуудын томуугийн вирусын тандалт ба молекул эпидемиологийн судалгаа

Хураангуй: Шувууны томуу нь инфлюенц вирусаар үүсгэгддэг, амьсгалын замын цочмог халдварт өвчин юм. Нүүдлийн усны шувуудаар дамжих томуугийн эрсдлийг судлах, вирус илрүүлэх, идентификаци хийх, вирусын мутаци үүсэх боломжийг судлах зорилгоор 2017-2018 онуудад Хэнтий аймгийн Биндэр, Дадал, Өмнөдэлгэр, Хурх тосгон, Булган аймгийн Сайхан сум орчмын нууруудаас 1519 шувууны сангасны дээж авч шинжлэв. Судалгаанд авсан сангасны дээжийг хөврөлжүүлсэн тахианы өндгөнд халдвар хийн, цус наалдуулах урвалаар вирусын таньцыг тогтоов. Бодит хугацааны ПГУ-аар томуугийн А хүрээг, буцаан хувиргах ПГУ-аар вирусын дэд хэвшлийг тодорхойлов. Нуклеотидын дараалал тогтоож, вирусын удам зүйн зураглал гаргав. Судалгаагаар нүүдлийн усны шувуудад сул хоруу чанартай шувууны томуугийн H3 хэвшлийн вирус эргэлдэж байгааг тогтоов. Дээрх хугацаанд Монголд илэрсэн H3 шувууны томуугийн вирус нь удам зүйн хувьд Азийн орнууд дахь нүүдлийн болон тэжээвэр шувуудаас илэрсэн омгуудтай төстэй боловч 2017 онд Монгол орны зүүн бүс болон 2018 онд төвийн бүсээс илэрсэн H3 дэд хэвшил нь хоорондоо ялгаатай байгаа нь шувууны нүүдлийн замналаас хамааралтай байх боломжтой.

Түлхүүр үг: Шувууны томуу өвчин, тандалт, сул хоруу чанартай шувууны томуу (СХШТ), вирус, хэвшил
Screening of bacterial mutants for improved production of amylase
Authors: B Naranchimeg , Kh Altantsetseg , B Urantulkhuur
Published: January 2020

Amylase is one of the most widely used enzymes in many industrial sectors (starch decomposition, bakery, fermentation, biofuel, detergent, paper, textile, etc.), thus isolating pure cultures of amylase producing microorganisms from natural sources and improving their activity is important in biotechnology. Enzyme preparations with high activity can be obtained only by improved synthesis of biologically active substances of microorganisms by mutagenesis. In the present investigation was enhanced the amylase productivity of some Bacillus sp. (assigned as 1,2,3) isolated from soil sample by substrate induction and mutagenesis. 3 isolates are subcultured in the medium with starch (10 mg/ml) as only carbon source, to improve amylase production. Enzyme activity of parental strains increased 50-58% by substrate induction. The highest productive strain (Bacillus sp. 2) screened and selected. Then it was subjected to 4 period mutagenesis using UV irradiation and еthidium bromide. Amylase activity of Bacillus sp. 2 increased after first period of mutagenesis to:0.305,  second:0.514, third:0.579 and fourth:0.592 U/ml. In the result our experiment, amylase activity of parental strain increased from 0.138 to 0.592 U/ml, which means 4.3 times more enzyme.

Амилаза нийлэгжүүлэгч бактерийн мутант омог гарган авсан дүн

Хураангуй: Амилаза нь үйлдвэрлэлийн олон салбарт (цардуул задлах, талх нарийн боов, исгэлт, биотүлш, угаалгын нунтаг, цаас, нэхмэл гэх мэт) өргөнөөр хэрэглэгддэг фермент тул түүнийг нийлэгжүүлэгч бичил биетний өсгөврийг байгалийн эх үүсвэрээс ялган авч, идэвхийг нь сайжруулах явдал биотехнологийн салбарт чухал ач холбогдолтой юм. Мутагенезийн аргаар бичил биетний биологийн идэвхтэй бодисын нийлэгжилтийг сайжруулснаар ферментийн бэлдмэл гарган авах боломжтой болно. Судалгаагаар Монгол орны биосферээс ялган авсан цардуул задлах идэвхтэй бактерийн цэвэр өсгөврийн амилаза ферментийн идэвхийг субстратаар өдөөх болон мутагенезийн аргаар сайжруулахыг зорив. Хөрснөөс ялган авсан цардуул задлах идэвхтэй цэвэр өсгөврүүдийг (Bacillus sp. 1, 2, 3) нүүрс-усны эх үүсвэрээр зөвхөн цардуул агуулсан (10 г/л) тэжээлт орчинд өсгөвөрлөх замаар амилаза ферментийн идэвхийг нэмэгдүүлэх туршилт хийж үр дүнг үндэслэн хамгийн идэвхтэй нэг өсгөврийг сонгон шалгаруулж, хэт ягаан туяа, этидиум бромид, хэт ягаан туяа, этидиум бромид гэсэн дарааллаар зориудын мутагенезид 4 үе шаттайгаар оруулав. Субстратаар өдөөхөд бактерийн амилаза ферментийн идэвх анхдагч өсгөврийнхөөс 50-58 хувиар нэмэгдсэн. Bacillus sp. 2 өсгөврийг сонгон шалгаруулж, мутагенезид оруулахад амилаза ферментийн идэвх нь I шатны мутагенезээр:0,305, II-оор:0,514, III-аар:0,579, IV-өөр:0,592 н/мл болж нэмэгдэв. Бидний судалгааны үр дүнд байгалийн анхдагч өсгөврийн (Bacillus sp. 2) амилаза ферментийн идэвх 0,138-аас 0,592 н/мл хүртэл буюу 4,3 дахин нэмэгдсэн байна.

Түлхүүр үг: амилаза, Bacillus sp., субстратын өдөөлт, UV-мутагенез, EtBr- мутангенез
Hypothesis testing of agricultural data
Authors: G Zolzaya , B Usukhbayar
Published: January 2020

The sustainable development strategy of the crop to implement environmental sustainability to be economically efficient, directed to improve soil productivity of the field and to increase the amount of harvest and to fully supply needs of food production by using research analysis.

There are many types of methods for hypothesis testing in mathematical and statistical analyses. From these methods, T-stat and F-stat are widely used. However, they are in sufficient to express the final results, therefore we suggest to use Wald test, Variables test and Reset test. In addition to the quality of soil, wheat harvest also affects many factors, including climate, landscape, technology, and ecology. May-August precipitation (mm) and average air temperature (0C), the number of sunspot activation and the amount of crop in the Central region 1970-2015 are selected and converted to standardized average values, and done correlation coefficients analysis and multiple-factor regression analysis, hypotheses and tests.

The assumptions should be regularly reviewed and verified to eliminate uncertainties in the reliability of quantitative data in agricultural research and analysis. The following conclusions have been made to examine Wald test, Variables test, and Reset test hypotheses based on the Central and Regional Weather data. The main factors that increase wheat harvest are the amount of precipitation. The precipitation is recognized for all assumptions. Other indicators (wind speed, landscape etc.) need to be selected rather than average air temperature in harvest.

Хөдөө аж ахуйн тоон мэдээлэлд таамаглал дэвшүүлж, шалгах

Хураангуй: Ургамал өсч хөгжих, ургац бүрэлдэх үйл явц нь гадаад орчны олон хүчин зүйлийн шууд нөлөөгөөр ургамалд явагдах тодорхой биологи, физиологи, биофизик, зарим талаар биохимийн хуулиудад ямар нэгэн байдлаар захирагддаг. Ургамал ургах, ургац бүрэлдэх явцыг дээрх хуулиудын хүрээнд авч үзэхдээ ургамал болон түүний хүрээлэн буй орчны хоорондох зүй тогтлыг математик, статистикийн аргаар илэрхийлж, ургамалын ургах бүхий л үйл явцыг загварчлах боломжтой. ХАА-н судалгаанд түүврийн тоо мэдээнд тулгуурласан параметр нь эх олонлогийг төлөөлж чадах эсэх талаар таамаглал дэвшүүлж, шалгах шаардлага зайлшгүй тулгардаг. Математик, статистикийн шинжилгээнд таамаглал дэвшүүлж, шалгах олон төрлийн арга байдгаас Стьюдентийн шинжүүрээр, Фишерийн шинжүүрийг өргөн ашигладаг ба эдгээр нь эцсийн үр дүнг илэрхийлэхэд хангалтгүй, тиймээс Wald test, Variables test, Reset test ашиглах шаардлагатай.

Түлхүүр үг: Хамаарлын шинжилгээ, загварын ач холбогдол, хувьсагчдын шалгуур
Research on color image segmentation
Authors: Ge Tu Wang He Xi , D Bolormaa
Published: January 2020

The basic foundation for the development of the image processing is image segments. Primary analysis, such as analysis of images and visualization of images, begins with segmentation. Image segmentation is one of the important parts of digital image processing. Depending on the accuracy and accuracy of the segmentation, the results of the image analysis, including the size of the object, the size of the object, and so on. In the first section of this study, briefly describe the types of image segments. Also use Mathlab language's powerful modern programming tools to explore the image segmentation methods and compare the results. As a result of the experiment, it is more accurate to accurately measure the trajectory of the image segmentation of the image as a result of the Otsu-based method of B space. This will apply to further research.

Өнгөний мэдээлэлд суурилсан дүрс сегментчлэх аргын судалгаа

Хураангуй: Дүрс боловсруулах судалгааны ажлын үндсэн суурь нь дүрс сегментчлэл юм. Дүрсэнд анализ хийх, дүрсийг ойлгох зэрэг анхан шатны боловсруулалт нь дүрс сегментчлэхээс эхэлдэг. Дүрс сегментчлэл нь дижитал дүрс боловсруулалтын чухал хэсгүүдийн нэг юм. Сегментчлэлийг хэр зэрэг үнэн зөв, нарийвчлал сайтай хийснээс шалтгаалан, дараагийн дүрс таних, обьектын хэмжээ зэрэг дүрс шинжлэлийн алхамын үр дүн ихээхэн хамаардаг. Энэхүү судалгааны ажлын эхний хэсэгт дүрс сегментчлэх арга төрлүүдийн талаар товч танилцуулна. Мөн орчин үеийн програмчлалын хүчтэй хэрэгсэл болох Mathlab хэлний функцуудыг ашиглан дүрс сегментчилж гарсан үр дүнгийн харьцуулалтыг танилцууллаа. Туршилтын үр дүнд RGB өнгөний орон зайн B бүрэлдэхүүнд суурилсан Otsu-ийн аргийг ашиглан дүрсийг сементчилэх нь уламжлалт дүрс сегментчилэх аргаас нэн сайн үр дүнтай илүү нарийвчлалтай байна. Үүнийг цаашдын судалгааны ажилдаа хэрэглэх болно.

Түлхүүр үг: RGB дүрс, босго (Threshold) утга, гистограм, Otsu-ийн арга, дүрс боловсруулалт
Result of determination of main parameter of total mixed ration (tmr) machine
Authors: Ts Sulongga , D Baatarkhuu
Published: January 2020

Due to the technological advantages of Total Mixed Ration (TMR), the pastoral farms and farms of the Shiliin Gol Provincial Community are continuously increasing and China's compensation has increased and has been a powerful driving force for the technology. This article describes the experimental testing machine for the Hunan Yuan Cattle Farm (TMR) of Shilong River in Inner Mongolia,analysis of the number of measurements and the graph of the result of the experiment.

Тэжээл холигч (tmr) машины ашиглалтын үндсэн үзүүлэлтүүдийг тодорхойлсон дүн

Хураангуй: Хятад улсын сүү үйлдвэрэлийн гол бааз болсон Шилийн гол аймгийн сүү үхрийн чиглэлийн фермүүд тасралтгүй нэмэгдэж байна. Сүүний үйлдвэрлэл өндөр хөгжсөн орнууд тэжээл холигч (TMR) машиныг ашиглаж саалийн үхрийн сүүний гарцыг нэмэгдүүлж, үр ашгаа дээшлүүлж байна. Хятад улс бодлогоор дэмжин, нөхөн олговор олгох замаар тус машин технологийг өргөн нэвтрүүлж байна. Тус өгүүлэлд Өвөр Монголын Шилийн гол аймгийн Хун Юан үхэрийн ферм дэх тэжээл холигч（TMR） машин дээр туршилт хийж холимог тэжээлийн уртын хэмжээ, нунтагын түвшин, холимогийн төрөлшлийн зэргийг машины үндсэн параметрүүдээс хамааруулан тодорхойллоо.

Түлхүүр үг: Тэжээл холигч（TMR） машин, судалгааны арга зүй
Some issues of water quality used for drinking and household consumption in Khujirt sum of Uvurkhangai province
Authors: Z Tsetsegmaa , N Gantulga , T Oyunchimeg
Published: January 2020

In 2015-2018 quality of potable water from 10 wells of Khujirt soum center, Uvurkhangai aimag was tested 11 times against 9 chemical indicators during four seasons. Content of nitrate within water from wells of school dormitory, new residential apartments was found to 2,9% excess from allowed maximum limit, water PH in wells of “Elma Khujirt” LLC, “Anand Khujirt” LLC and Health center had exceeded by 17,5% from allowed maximum, iron content exceeded allowed maximum rate of 0.37-0.39 in “Elma Khujirt” LLC, “Anand Khujirt” LLC wells by 3.85% which failed to comply with MNS 900:2010, standard on safety of environment and health protection, requirement for hygiene of drinking water. Bacteria content in Khaluun us river which flows through Khujirt soum center is found 0.2-2.8 times more than provided in the standards. There is very high risk for elders, people with chronic diseases and children of young age with poor immunity to get sick unless to take sanitation and disinfection measures of drinking water, install water purification equipment on residential apartment pipes.

Өвөрхангай аймгийн Хужирт сумын унд ахуйн хэрэглээнд ашиглагддаг усны чанарын зарим асуудал

Хураангуй: Өвөрхангай аймгийн Хужирт сум нь 171.782 га нутагтай. Түүний 0.08% буюу 143.24 га талбайг усан сан бүхий газар эзэлдэг. 2017 оны усны тооллогоор нийт 14 гол, халуун, хүйтэн 2 рашаан, 103 булаг шанд, 8 нуур, байнгын үйл ажиллагаатай 38 гүн өрмийн худаг тоологдсон. Сумын нийт хүн ам 6751 бөгөөд сумын төвд 1018 өрхийн 2918 хүн оршин суудаг. Сумын төвд цэвэр усны 14, халуун рашааны 4 гүн өрмийн худаг байна. Халуун рашаан, эмчилгээний шаврыг түшиглэн 6 амралт сувиллын газар, цэвэр усны 1 үйлдвэр байнгын үйл ажиллагаа явуулж байна. Жил ирэх тусам хүн амын төвлөрөлт, амралт сувиллын газарт ирж сувилуулах сувилуулагчуудын тоо нэмэгдсэнээр рашаан, шаврын хэрэглээ, цэвэр усны үйлдвэрт ашиглагдах усны хэмжээ нэмэгдэж байна. Тэдгээрээс гарч буй бохир усыг цэвэрлэх цэвэрлэх байгууламж нь стандартын түвшинд цэвэрлэж чадахгүй бохир усыг хөрсөнд шууд хаяж, сумын төв дэх Халуун усны голд нийлэн урсан Орхон гол цутгах, айл өрх, аж ахуйн нэгж, байгууллагууд нь стандартын бие засах газар байхгүй, сумын хэмжээнд нэгдсэн цэвэрлэх байгууламж байхгүйгээс гадаргын болон гүний усны чанарт сөргөөр нөлөөлж буй нь сүүлийн 6-7 жилүүдэд мэдэгдэхүйц ажиглагдаж байна. Ийм учраас Өвөрхангай аймгийн Хужирт сумын төв дэх гүний худгийн болон гадаргын усны чанарыг усны голлох үзүүлэлт болох хими, физик, нянгийн үзүүлэлтээр тодорхойлж, бохирдолтыг бууруулах, урьдчилан сэргийлэх боломжтой арга хэмжээг зөвлөмжлөхийн тулд энэхүү сэдвийг сонгосон болно.

Tүлхүүр үг: Усны бохирдол, газрын доорхи ус, рашаан, усны чанар
Defermination of landscape geographycal impact into household income of herders in Mongolia
Authors: B Shoshvandan , L Bayasgalan , Shan Hai
Published: January 2020

Our study the goal is to identify the geographical impacts of Mongolian herder’s family income. This will examine the relationship between nature and geographical features and the business of Mongolian herders.The research that We have  determined the result to  achieve our goals the study was conducted from the Gobi region to Tugrug Uburkhangai district, Steppe region  from Taragt Uburkhangai district, hight mountain zone Khujirt in Uburkhangai district, forest steppe zone Undur-Ulaan and Khairkhan in Arkhangai aimag, from the dry steppe zone Bulgan district, Gurbanbulag  district  was selected. The herders family gain their income from mutton, goat wool, camel wool in Gobi region and mutton, goat wool in steppe region and horse, cow, mutton and goat meat, goat wool, dairy products in high mountain region and cow, horse, sheep, goat meat, daily products in forest steppe region and cow, horse, sheep, goat meat, daily products in dry steppe region.

Монгол малчдын өрхийн орлогод байгаль газарзүйн нөлөөг тодорхойлох нь

Хураангуй:  Монгол малчдын өрхийн орлогод газарзүйн нөлөөлөх нөлөөлөлийг тодорхойлохын тулд байгаль, газарзүйн онцлог болон монгол малчдын малчдын эрхэлж байгаа аж ахуй хоорондын харилцан хамаарлыг судлахад бидний судалгааны зорилго оршино. Бид зорилгоо биелүүлэхийн тулд судалгааны объёоктоо говийн бүсээс Өвөрхангай аймгийн Төгрөг, хээрийн бүсээс Өвөрхангай аймгийн Тарагт, өндөр уулын бүсээс Өвөрхангай аймгийн Хужирт, ойт хээрийн бүсээс Архангай аймгийн Өндөр-Улаан, Хайрхан, хуурай хээрийн бүсээс Булган аймгийн Гурван булаг сумыг сонгон авч судалгаа хийж, үр дүнг тодорхойлсон. Говийн бүсэд хонины мах, ямааны ноолуур, тэмээний ноос, хээрийн бүсэд хонины мах, ямааны ноолуур, өндөр уулын бүсэд бог, бодын мах, ямааны ноолуур, цагаан идээ, ойт хээрийн бүсэд бог, бодын мах, цагаан идээ, хуурай хээрийн бүсэд бог, бодын мах, ямааны ноолуураас өрхийнхөө орлогыг бүрдүүлж байна.

Түлхүүр үг: Байгалийн бүс, бүслүүр, газарзүйн нөлөөлөл, аж ахуй, өрхийн орлого
Results of the study on measurements of heavy metals concentrations in organs and tissues of livestock grazing on pastures around mining industry in gobi zone
Authors: B Bayatogtokh , D Delgermoron , S Tsend-Ayush , G Lkhamjav , S Tserenchimed , P Bolormaa
Published: January 2020

Level of the heavy metals was measured in tissue and blood samples from 19 cattle, 20 horse, 38 camel, 89 sheep and 102 goats in several mining areas such as Ulaanbadrakh soum (uranium mining) and Airag soum (spar mining) of Dornogovi province. In addition, level of the lead in the liver of sheep and goat samples from Zuunbayan soum of Dornogovi province was bit higher than same samples from other sampling areas. In the result, level of the copper was 814 ppm in the liver samples of sheep, 734 ppm in the liver samples of goat and they were and 2.5-4.0 fold higher than international permissible value. On the other hand, level of the cadmium was 352,789±122,64 mg/kg in kidney samples of horse, indicating that amount of these heavy metals were enough high to have toxicities in animals. Except for these results, level of heavy metals was not higher than international permissible value in plant and soil samples.

Говийн бүсийн уул уурхайн хайгуул олборлолтын бүс орчимд бэлчээрлэж буй малын эд, эрхтэн дэх хүнд металлын агууламжийг тодорхойлсон судалгааны дүнгээс

Хураангуй: Дорноговь аймгийн Улаанбадрах, Зүүнбаян сумын нутаг дэвсгэрт ураны хайгуул, туршилтын олборлолт явуулж буй бүс нутаг, Айраг сумын жоншны уурхайн олборлолтын бүс нутаг орчим бэлчээрлэж буй 89 хонь, 102 ямаа, 19 үхэр, 38 тэмээ, 20 адууны эд эрхтэн болон цусанд хүнд металлын (хар тугалга, зэс, кадми) агууламжийг тодорхойлов. Хар тугалга нь тархи болон бөөрийг маш хүндээр гэмтээдэг, ясыг зөөлрүүлдэг, төдийгүй хордолт нь үхэлд хүргэх аюултай бодис билээ. Маш удаан хугацаагаар энэ бодист өртөгдсөн хүүхэд төдийгүй томчуудын мэдрэлийн системийг гэмтээдэг, бага багаар хуримтлагдсаар хордлого үүсгэх, хүний мэдрэлийн эрхтэнд муугаар нөлөөлөх талтай. Хар тугалга нь хүний биед нөлөөлөх байдлаараа хортой бодисын ангилалд ордоггүй. Хөнөөлт бодист тооцогдоно. Иймд мал амьтны эд эрхтэнд агуулагдаж буй хар тугалга болон зэсийн агууламжийг дахин нарийнсудлах шаардлагатай байна.

Түлхүүр үг: Хар тугалга, зэс, Индукцэн холбоост плазм масс спектрометр.
First detection of small ruminant lentivirus in Mongolia
Authors: N Davaasuren , Ts Amartuvshin , S Undarmaa , B Nyamgarav , L Tserennadmid , T Umemura , Ts ErdeneOchir , G Nyamdavaa , Ch Tungalag , Sh Tumenjargal
Published: January 2020

The small ruminant lentivirus (SRLV) is not identified in Mongolia despite the seroprevalence studies in last years. The reason for the virus identification might be the high diversity of viral strains in different geographical regions, healthy appearance of some infected animals, slow progression of the disease, low number of infected cells in peripheral blood, insensitivity of the diagnostics etc. We determined the seroprevalence of 12% for SRLV in central regions (Tov, Selenge, Bulgan) during 2016-2018. The lung of some seropositive sheep’s with clinical symptoms showed macroscopically and microscopically typical characteristics for SRLV infection, namely enlarged lung lobes with chronic inflammations. Two positive samples resulted out of fifty blood and eight lung samples in proviral gag specific polymerase chain reaction of the SRLV. The nucleotide sequence of the 536 bp PCR product evaluated as small ruminant lentivirus which is the first identified in Mongolia.

Бог малын лентивирус илрүүлсэн дүнгээс

Хураангуй: Адууны халдварт цус багадах өвчин (АХЦБӨ), Бог малын лентивирус(БМЛВ) -ээр үүсгэгддэг халдварт өвчнүүд манай оронд өргөн тархалттай байгаа нь серологийн шинжилгээгээр тогтоогдсон байна. Гэвч вирусийг өнөөг хүртэл илрүүлэн тодорхойлоогүй байгаа нь вирусийн халдварыг үнэн зөв оношлох, эрт илрүүлэн тэмцэх арга хэмжээг зохион байгуулахад учир дутагдалтай байгаа юм. Бид Төвийн бүсийн (БМЛВ)-ийн халдварыг шинэчлэн тогтоохын зэрэгцээ (12%), өвчилсөн, уушиг хэржигнэсэн шуугиантай, нядалсан хонины уушигны эдийн дээжинд эмгэг бие бүтцийн шинжилгээгээр архаг үрэвсэлийн шинж тэмдэгийг оношлов. Мөн архаг үрэвсэлтэй хоёр уушигны эдийн дээжинд (БМЛВ)-ийн gag бүтцийн 536 хос суурь урттай хэсгийг ПГУ-аар илрүүлэн нуклеотидын дарааллыг секвенсингээр баталгаажуулав.

Түлхүүр үг:  gag, полимеразын гинжин урвал, нуклеотидын дараалал, уушигны архагүрэвсэл
Biological and molecular characterization of classical swine fever challenge virus from Mongolia
Authors: S Usukhgerel , Sh Munkhduuren , D Sodgerel , G Uudamsaikhan , T Buyannemekh , R Odbileg
Published: January 2020

Classical swine fever (CSF) or hog cholera is a highly contagious disease and it causes significant damage to pig farming.  The Biocombinat is producing live vaccine for Classical swine fever in our country. We determining vaccine potency test by challenging method in pigs. Virulence “Hungaria” strain injected in piglets with optimal doses. The strain was highly pathogenic. That virulence strain sequencing of 5’UTR genomic region compared with GenBank registered Classical swine fever strains. It was 98-100% consistent with Eystrup, 39, cF114, Koslov and India strains.

Гахайн сонгомол мялзангийн шалгалтын омгийн генийн молекул биологийн судалгааны дүнгээс

Хураангуй:  Гахайн сонгомол мялзан өвчин нь гахайн аж ахуйд ихээхэн хохирол учруулдаг халдварлалт өндөртэй гоц халдварт өвчин юм. Манай орны хувьд гахайн сонгомол мялзангаас сэргийлэх амьд вакциныг Биокомбинатад үйлдвэрлэдэг ба тухайн вакцины идэвхит чанарыг амь сорилын аргаар гахайнд омгийг халдаах замаар тодорхойлдог. Энэхүү вакцины шалгалтын “Унгар” омгийн хоруу чанарыг тодорхойлох зорилгоор торойд зохих тунгаар халдварлуулахад омгийн эмгэг төрүүлэх чанар өндөртэй байв. Вакциныг шалгах зорилгоор ашиглаж байгаа омгийн 5`UTR генийн нуклеотидын дараалалыг Генбанкны бүртгэлд байгаа гахайн мялзангийн омгуудтай харьцуулан судалж үзэхэд Eystrup, 39, cF114, Koslov, India зэрэг омгуудын дараалалтай адил төсөөтэй (98-100%) болох нь тогтоогдов.

Түлхүүр үг: амь сорил, полимеразын гинжин урвал, нуклеотидын дараалал
Fertilizer effects on some biochemical characteristics of Helianthus tuberosus l
Authors: D Bayarmaa , Kh Khureltogoo , B Odgerel
Published: January 2020

In this research, we purposed to study some biochemical characteristics and effects of fertilizers on the accumulation of inulin polysaccharides in the tubers of Helianthus tuberosus L. For this purpose, three types fertilizers of organic, organic-mineral complex and mineral mixed pellets were used, and the inulin polysaccharide content was determined optical density using spectrophotometer in 285 nm light range. The content of the inulin polysaccharide was the highest in control sample to 31.0% and the lowest in mineral mixed pellets fertilizer to 9.9%. From this point of view, mineral mixtures fertilizer negatively affect the accumulation of inulin is polysaccharide. Protein analysis results shows that two variants with mineral-containing fertilizers give more protein content to control samples, particularly, leaf proteins are 5.08% and 4.21% and the tuber protein is 2.79% and 2.37%. It is proved that mineral fertilizers have a positive effect on protein synthesis.

Булцуут цэцгийн (helianthus tuberosus l) биохимийн зарим үзүүлэлтэд бордооны нөлөө

Хураангуй: Бид энэ удаа Булцуут цэцгийн биохимийн зарим үзүүлэлт болон булцуун дахь инулины полисахаридын хуримтлалд бордооны үзүүлэх нөлөөг судлах зорилго тавилаа. Үүний тулд 3 төрлийн буюу органик, органик-эрдэс нийлмэл, эрдэсхолимог үрлэн бордоонуудаар булцуут цэцгийг бордож ургуулан инулины полисахаридын агууламжийг 285 нм гэрлийн мужид оптик нягтыг нь спектрофотометр ашиглан тодорхойлсон. Инулины полисахаридын агууламж нь хяналтын хувилбар дээр хамгийн өндөр буюу 31.0%, харин эрдэс бордоо хэрэглэсэн хувилбар дээр хамгийн бага буюу 9.9% байв. Эндээс дүгнэхэд эрдэс холимог үрлэн бордоо нь инулины полисахаридын хуримтлалд сөргөөр нөлөөлж байгааг харуулж байна. Харин булцуу болон навчиндуургийн агууламж тодорхойлсон дүнгээс харахад хяналттай харьцуулахад органик-эрдэс нийлмэл бордоогоор бордсон хувилбарт навчны уураг 5.08%, булцууны уураг нь 2.79%, эрдэс холимог үрлэн бордоотойд 4.21%, 2.37%-иар тус тус илүү байна. Энэ нь эрдэс бордоо уургийн нийлэгжилтэнд эерэг нөлөөтэй болохыг харуулж байна.

Түлхүүр үг: Инулин, уураг, эслэг, шим тэжээлийн элемент
Distribution of weed species in the agricultural regions differential by climate
Authors: I Ogtonbaatar , T Azzaya , M Otgonsuren
Published: January 2020

In agricultural fields of 47 soums of Bulgan, Darkhan-Uul, Selenge and Tuv provinces in central region had 66 species belongs to 23 genus and 54 families weeds recorded and its weedness evaluation were 1 point in 5.4%, 2 points in 33%, 3 points in 32.4%, 4 points in 18.3% and 5 points in 18.3% on all fields, respectively. In agricultural fields of 17 soums of Khentii, Dornod and Sukhbaatar provinces in eastern region had 71 species weeds recorded and out of these, 49.2% was annual, 10.3% was biennial and 40.5% was perennial weeds. But in 17 soumd of Bayan-Ulgii, Uvs and Zavkhan provinces 36 species weeds recorded and all of that belongs to 17 genus and 34 families. Percentage of weeds were divided were 44.4% was annual, 11.1% was biennial and 45.5% was perennial. All recorded weed species were same on agricultural fields in central and eastern regions and weedness evaluation rate was more than western region

Цаг уурын нөхцлөөр ялгаатай бүс нутгуудын тариалангийн талбайн хог ургамлын тархалт, зүйлийн бүрэлдэхүүнийг тогтоосон дүнгээс

Хураангуй: Газар тариалангийн Төв бүсийн Төв, Сэлэнгэ, Булган, Дархан–Уул аймгийн нийт 48 сумын  55291.8га талбайд 23 овог, 54 төрөлд хамаарагдах 66 зүйлийн хог ургамлууд зонхилон нийт  хог ургамлын 49.2% нэг наст, 10.3% хоёр наст, 40.5% олон наст хог ургамал тэмдэглэгдэж,  Зүүн бүсийн Сүхбаатар, Дорнод, Хэнтий аймгийн нийт 17 сумын 28601га талбайд 21 овог, 48  төрөлд хамаарагдах 71 зүйлийн хог ургамлын нэг наст 31.9%, хоёр наст 8.2%, олон наст  59.9% тархсан нь хог ургамлаас зүйлийн бүрэлдэхүүний хувьд газар тариалангийн төвийн  бүстэй ойролцоо байв. Баруун бүсийн Завхан, Увс, Баян-Өлгий аймгийн нийт 17 сумын 28601га  талбайд 17 овог, 30 төрөлд хамаарагдах 36 зүйлийн хог ургамал тэмдэглэгдэж, нийт хог  ургамлын 44.4% нэг наст, 11.1% хоёр наст, 44.5% олон наст хог ургамал тэмдэглэгдсэн нь  Төв болон Зүүн бүсийн тариалангийн талбайд тархсан хог ургамалтай харьцуулахад өндөр  уулын сэрүүн нөхцөлд ургах чадвар сайтай нэг болон олон наст хос үрийн талт хог ургамлын  тархалт их, нэг наст үет хог ургамлын тархалт бага, 1–2 баллын хогтолтын түвшинд  байлаа. Судалгаанд хамрагдсан тариалангийн талбайд таримлын ургацад сөрөг нөлөө  үзүүлдэг зонхилон тархсан хөнөөлт хог ургамлын зүйлийн бүрэлдэхүүний өөрчлөлтөнд  байгаль, цаг уурын нөхцөл онцгой нөлөөтэй болох нь бидний судалгаанаас харагдаж байна.

Түлхүүр үг: Хогтолтын түвшин, нягтрал, хөнөөл
comparative survey of computer anxiety and computer attitude:
Authors: L Sergelenbat , L Amarsanaa
Published: January 2020

This study examined the relationship between computer anxiety and computer skill of students in Mongolian University of Life Sciences.The study results from the questionnaire analysis have been analysed using SPSS 23 and SmartPLS 3.0. The results of this study suggest that students' computer anxiety is inverse with the computer skills. The student-centered learning is more than of teacher-centered learning that has a major impact on the reduction of computer anxiety.

Компьютер ашиглах үед илрэх түгшүүр болон хандлагыг харьцуулсан судалгаа

Хураангуй:  Оюутнуудын суралцах үйл ажиллагаандаа компьютер хэрэглэх чадвар болон компьютер  хэрэглэх үед илрэх сэтгэлийн түгшүүрийг судлахдаа ХААИС-ийн багш, оюутнуудыг  хамрууллаа. Бид судалгаандаа дэвшүүлсэн таамаглалаа бүтцийн тэгшитгэлийн загварчлал,  статистик аргачлалаар SmartPLS 3.0, SPSS 23 программуудыг ашиглан боловсруулалт,  шинжилгээ хийв. Энэ судалгааны дүнгээс харахад оюутны компьютер хэрэглэх чадвар нь  сэтгэлийн түгшүүртэй урвуу хамааралтай болох нь харагдлаа. Багш төвт сургалтаас илүү  оюутан төвт сургалт нь оюутны компьютер ашиглах үеийн сэтгэлийн түгшүүрийг  бууруулахад илүү нөлөөлж байгаа нь ажиглагдлаа.

Түлхүүр үг: Идэвхитэй сургалтын арга, судалгааны загвар, статистик боловсруулалт
results of the study for operating regime effect of the machine tractor assembly to the quality of soil cultivation
Authors: B Ganbat , J Mungun , D Zol-Erdene , D Davaadorj
Published: January 2020

Due to identify the impact of work speed of CPA-3,8a cultivator in soil crushing and remove weed control, so that completed the experience on field, the soil crushing rate and working speed are identified. By using statistic analyzing methods, to indicate the correlation between data and indicators, it is given the cultivation to the quality of work. For the soil crushing rate and work speed was impacted directly, and once examine with students criteria, those had direct and linear correlation. The mathematical correlation between cultivation work speed and soil crushing rate says to identify that work speed and soil crushing rate are have suitable ratio. When working with this good working regime, the soil is well soil crushing, which is one of the opportunities to grow favorable conditions for crop cultivation.

Хөрс сийрүүлэлтийн чанарт угсрааны ажлын горим нөлөөлөх байдлыг судалсан үр дүн (кубота м 9000+кпэ-3.8а угсраа дээр)

Хураангуй:  КПЭ-3.8А сийрүүлүүрийн хөрсийг буталж сийрүүлэх, хог ургамал устгах байдалд угсрааны  ажлын хурны үзүүлэх нөлөөг судлaх зорилгоор талбайн туршилт тавьж хөрсний бутралтын  зэргийг угсрааны ажлын хурдаас хамааруулж тодорхойлсон. Статистик шинжилгээний  арга зүй ашиглан тоон үзүүлэлтүүдийн хоорондох хамаарлыг тогтоож, сийрүүлэх ажлын  чанарт үнэлгээ өгөв. Хөрсний бутралтын зэрэгт, ажлын хурд хүчтэй нөлөө үзүүлж байсан  бөгөөд Стьюдентийн шинжүүрээр шалгахад тэдгээр нь шууд, шугаман хамааралтай байна.  Угсрааны ажлын хурд, хөрсний бутралтын зэргийн хоорондох математик хамаарал,  загвараас харахад хурд, бутралтын зэргийн зохистой харьцаа тодорхойлогдож байна.  Ажлын горимын оновчтой үзүүлэлтийг баримтлан угсрааг ажиллуулбал хөрс сайн бутарч  үйрэх бөгөөд энэ нь таримлын ургах таатай нөхцөл бүрдүүлэх юм. 

Түлхүүр үг: Сийрүүлүүр, бутралтын зэрэг, туршилт, ажлын хурд, корреляц, регресс,  загвар
Survey on making rubber-coating belt in the pumping shaft for washing equipment of wool and cashmere
Authors: P Enkhbaatar , B Dulamsuren
Published: January 2020

It is an important issue to change the shaft design of pumping equipment used in the primary  processing of wool and to find the optimal design for manufacturing. There are a total amount of MNT 20 million of raw materials prepared in Mongolia every year, and  the main technological line equipment of the factory is the washing machines, which are the machines  of Japan, England, Poland, China, Italy, America and Russia.  A common problem in the water pumping systems, regardless of which country produced them, is  that it is necessary to replace the belts wrapped pumping shaft every two months and replace them  with new ones for 14 days.  In order to make the service it requires to stop at least 1-2 days and it is very expensive to use highend  imported cotton belts.  It is possible to develop and upgrade high-tech technology brought from abroad in our  That's why in this study we conducted the research on rubber-coating belt in the pumping shaft. 

Ноос, ноолуур угаах төхөөрөмжийн шахах голыг резинэн бүрхүүлтэйгээр хийсэн судалгаа

Хураангуй:  Ноосны анхан шатны боловсруулалтад хэрэглэдэг шахах төхөөрөмжийн голын хийцийг  өөрчлөх, оновчтой хийцийг зохион бтээж үйлдвэрлэлд нэвтрүүлэх нь чухал асуудал болоод  байна. Монгол улсын хэмжээнд жилд дунджаар хорь гаруй сая төгрөгийн төрөл бүрийн  ноосон түүхий эд бэлтгэгдэж байгаа бөгөөд үйлдвэрүүдийн технологийн үндсэн дамжлагын  тоног төхөөрөмж болох угаах шугам нь Япон, Англи, Польш, Хятад, Итали, Америк, Орос  зэрэг орны техник байдаг. Аль улсад үйлдвэрлэснээс нь үл хамааран угаах шугамын ус шавхах  төхөөрөмжийн шахах голд нийтлэг нэгэн хүндрэл нь шахах голыг ороосон хөвөн канадыг  (туузыг) хоёр сар тутам солих, 14 хоног тутам солих голыг сэргээж ороох шаардлага  гардагт оршдог. Тухайн үйлчилгээг хийхийн тулд наад зах нь 1-2 хоног сул зогсоохоос гадна  өндөр үнэтэй импортын материал хөвөн тууз хэрэглэж ихээхэн үргүй зардал гаргадаг. Манай  орны хувьд гадаадаас өндөр үнэтэй техникийн технологийг улам боловсронгуй болгон  сайжруулан ашиглаж боломжтой.Тийм ч учраас энэхүү сэдвийн хүрээнд шахах голд резинэн  бүрхүүл хийж турших судалгаа хийсэн болно. 

Түлхүүр үг: Угаах агрегат, өөрчлөх резин, металл хос гол, уян бүрхүүл.
optimization of internal combustion engine oil change periods
Authors: G Davaasuren , G Gantulga
Published: January 2020

It is vitally important for vehicle users that are to study the operating regime that may negative effect to the operation of the engine, to reduce its effect, to maintain the engine's reliability in accordance with the specific operating conditions. Quality of lubrication is one of the main factors that are improving of reliability and operational efficiency for any machinery their spare parts. So this paper presents to optimize of oil change intervals and to determine of wear rating of spare parts by content of metal particles in the internal combustion engine used oil.

Дотоод шаталтат хөдөлгүүрийн тос солих хугацааг оновчлох нь

Хураангуй:  Машин ашиглагчдын хувьд тухайн хөдөлгүүрийн ажиллагаанд сөрөг нөлөө үзүүлэх  ашиглалтын горимыг судалж, түүний хор нөлөөг багасгах болон ашиглалтын өвөрмөц  нөхцөлд тохируулан хөдөлгүүрийн найдварт ажиллагааг ханган зөв, ашигтай ажиллуулах  чадвартай байх нь асар их ач холбогдолтой юм. Аливаа машин техник , тэдгээрийн агрегат,  зангилаа эд ангийн удаан эдлэхүй, найдвартай ажиллагааг хангах, ашиглалтын үр ашгийг  дээшлүүлэх гол хүчин зүйлүүдийн нэг нь тосолгооны чанар байдаг учраас дотоод шаталтат  хөдөлгүүрийн ашигласан тосон дахь металлын агууламжыг илрүүлж, эд ангийн элэгдлийн  явцыг тодорхойлон, тос солих хугацааг оновчлох асуудлыг судалгааны хүрээнд авч үзлээ. 

Түлхүүр үг: Хөдөлгүүрийн ашигласан тосны шинжилгээ, металл хольц, тосны бохирдол,  тортог, элэгдлийн элементийн хязгаар
Research study on developing an optimal system for agricultural machinery maintenance and repair
Authors: L Lkhagvasuren , J Tumen , G Gantulga
Published: January 2020

In this paper presented the results of research studies on developing an optimal system of “agriculture tractor –– mobile service and repair unit” using a mathematical model of Queuing Theory, by applying a criteria of minimal loss of agricultural tractor and other machineries exploitation.  An applicability of this system for was analyzed according to the Marcov theory and theory of probability. This mathematical model for optimizing agricultural machinery maintenance and repair system has been tested and proven for practical application at “Agromachtech” LLC, a distributer company of YTO International in Mongolia. Within this study a comparative analysis has conducted for some of the maintenance and service parameters of this “agriculture tractor –– mobile service and repair unit” system developed by the authors. An optimization made for the numbers of maintenance and service groups (channels). 

Хөдөө аж ахуйн машин-тракторын засвар, техникийн үйлчилгээний оновчтой тогтолцоог тогтоох судалгаа

Хураангуй: Уг эрдэм шинжилгээний өгүүлэлд “Трактор & засвар, үйлчилгээний явуулын нэгж”  тогтолцоог оновчлох асуудлыг Марковын онолд тулгуурлан, магадлагаат шинж төлөв бүхий  математик загвар болон сул зогсолтын хамгийн бага алдагдал шалгуурыг ашиглан  гүйцэтгэсэн судалгааны ажлын үр дүнг үзүүлсэн болно. Судалгааны ажлын хүрээнд бидний  боловсруулсан онол аргазүйн үндэслэлийг үйлдвэрлэлд ашиглаж болохыг YTO фирмийн  тракторын диллер “Агромаштех” ХХК-ийн засвар, үйлчилгээний явуулын автомашины үйл  ажиллагааны жишээн дээр туршилт, тооцоогоор батлав. 

Түлхүүр үг: Засвар-техникийн үйлчилгээ, Нийтийн үйлчилгээний онол, Трактор, Засвар  үйлчилгээний явуулын нэгж
Optimize the technology operation of the seed coating equipment
Authors: D Tuvshinjargal , J Amgalanzul , D Baatarkhuu
Published: January 2020

It is difficult to be uniformly the spacing between seeds, to adjust sowing norm, adjust the accuracy of allocation and to separate each seed. As crop protection, seed coatings can also be a carrier of fungicides, bactericides, and insecticides that protect the seed and emerging seedling. One of the solutions to these problems is the technology of coating seeds with other materials. In our experimental section, we coated seeds with mixture of wheat dust and mineral fertilizers. We determined the mathematical model and optimum values of ratio of mixture, angle of equipment’s slope, and frequency of rotation. 

Үр бүрэх төхөөрөмжийн технологи ажиллагааг оновчлох

Хураангуй:  Газар тариалангийн үйлвэрлэлд үр тариа, хүнсний ногооны жижиг үрт таримлыг үрлэх,  суулгах ажил ихээхэн бэрхшээлтэй ажлуудын нэг байдаг. Гадаадын хөгжсөн орнууд энэ  бэрхшээлийг жижиг үрийн гадуур шим тэжээлийн бодисоор бүрж, хэлбэр хэмжээг нь нэгэн  жигд болгох, үрийг хамгаалах болон соёололтыг идэвхжүүлэх, амьдарах чадварыг  сайжруулж га-гаас авах ургацын хэмжээг нэмэгдүүлэх замаар шийдэж байна. Тус өгүүлэлд  үрэх бүрэх төмөөрөмжийн ашиглалтын параметрүүд болох эргэлтийн давтамж, налуугийн  өнцөг болон бүрэх холимогийн харьцааг үрийн гадна талаар бүрхүүл тогтоож үрэлжүүлэх  ажиллагаатай уялдуулан судалж, хамаарлын математик загвар болон оновчтой утгуудыг  тодорхойллоо. 

Түлхүүр үг: Эргэлтийн давтамж, налуугийн өнцөг, холимгийн харьцаа
Philosophy through Machine Learning
Authors: Lim Daniel ,   Philosophy Documentation Center
Published: January 2020

In a previous article (2019), I motivated and defended the idea of teaching philosophy through computer science. In this article, I will further develop this idea and discuss how machine learning can be used for pedagogical purposes because of its tight affinity with philosophical issues surrounding induction. To this end, I will discuss three areas of significant overlap: (i) good / bad data and David Hume’s so-called Problem of Induction, (ii) validation and accommodation vs. prediction in scientific theory selection and (iii) feature engineering and Nelson Goodman’s so-called New Riddle of Induction.