Παιδιά με αναπτυξιακή διαταραχή στο σχολείο
Authors: Μητρουλάκη Σωτηρία 
Published: May 2024

Μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν τα εκπαιδευτικά συστήματα διεθνώς είναι η δημιουργία ενός συμπεριληπτικού σχολείου με στόχο την ενεργή και ισότιμη συμμετοχή όλων των μαθητών ανεξαιρέτως και την αποδοχή της διαφορετικότητας. Οι εκπαιδευτικοί βρίσκονται στο επίκεντρο της εφαρμογής της εκπαιδευτικής πολιτικής. Σκοπός της παρούσας διδακτορικής διατριβής ήταν η διερεύνηση των απόψεων εν ενεργεία εκπαιδευτικών και προπτυχιακών φοιτητών όσον αφορά τη συμπερίληψη μαθητών με διαταραχή του φάσματος του αυτισμού στο γενικό σχολείο και τις πεποιθήσεις αυτοαποτελεσματικότητας σχετικά με την ικανότητά τους να διδάσκουν μαθητές με ΔΑΦ. Επιπρόσθετα, εξετάστηκε αν τα προβλήματα συμπεριφοράς και συναισθήματος των παιδιών με ΔΑΦ, από διπλή πηγή πληροφοριών (εκπαιδευτικοί-γονείς), επηρεάζουν τις απόψεις των εκπαιδευτικών αναφορικά με τη συμπερίληψη. Πρόκειται για μία συγχρονική έρευνα. Τον πληθυσμό της μελέτης αποτέλεσαν εκπαιδευτικοί της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης όλων των ειδικοτήτων (Ν=543), φοιτητές των Παιδαγωγικών Τμημάτων Δημοτικής και Προσχολικής Εκπαίδευσης του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης (Ν=310) και γονείς παιδιών με ΔΑΦ (Ν=142), οι οποίοι συμπλήρωσαν ανώνυμα ερωτηματολόγια αυτοαναφοράς που περιλάμβαναν: την Κλίμακα Απόψεων Εκπαιδευτικών αναφορικά με τη Συμπερίληψη Μαθητών με ΔΑΦ στο Γενικό Σχολείο (ORI), την Κλίμακα Αίσθησης Διδακτικής Αυτοαποτελεσματικότητας Εκπαιδευτικών (TSES), τη Λίστα Ελέγχου Παιδικής Συμπεριφοράς (ΛΕΠΣ) για ηλικίες 1½-5 ετών, τη Φόρμα Αναφοράς για τον/τη Νηπιαγωγό/βρεφονηπιοκόμο για παιδιά 1½-5 (ΦΑΝ), το Ερωτηματολόγιο για γονείς (CBCL 6-18) και το Ερωτηματολόγιο για εκπαιδευτικούς (TRF 6-18). Η μελέτη παρέχει χρήσιμα δεδομένα που σχετίζονται με την εγκυρότητα και την αξιοπιστία των ερωτηματολογίων ORI και TSES προσαρμοσμένα ειδικά για μαθητές με ΔΑΦ. Το προσαρμοσμένο ORI-ASD διατήρησε τα 20 από τα 25 στοιχεία του αρχικού ερωτηματολογίου, το οποίο χρησιμοποιήθηκε σε μαθητές με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, γενικά, και ανέδειξε τρεις παράγοντες συγκριτικά με τους τέσσερις παράγοντες των δημιουργών. Η διερευνητική ανάλυση παραγόντων για το τροποποιημένο ερωτηματολόγιο TSES-ASD για την αυτοαποτελεσματικότητα των εκπαιδευτικών στη διδασκαλία μαθητών με ΔΑΦ στο γενικό σχολείο, έδωσε έναν παράγοντα τόσο στο δείγμα των δασκάλων, όσο και στο δείγμα νηπιαγωγών και φοιτητών, ο οποίος συμπεριλάμβανε και τα 12 στοιχεία της κλίμακας. Από την ανάλυση των αποτελεσμάτων προέκυψε ότι 448 συμμετέχοντες (51,4%) είναι θετικά διακείμενοι ενώ 423 συμμετέχοντες (48,6%) είναι αρνητικοί απέναντι στη συμπερίληψη των μαθητών με ΔΑΦ στο γενικό σχολείο. Πιο συγκεκριμένα, οι νηπιαγωγοί και οι δάσκαλοι που συμμετείχαν στην παρούσα μελέτη είχαν, γενικά, θετικές απόψεις αναφορικά με τη συμπερίληψη μαθητών με ΔΑΦ στη γενική τάξη, ενώ αντιθέτως, οι φοιτητές ήταν αρνητικά διακείμενοι.Περαιτέρω, διερευνήθηκε η επίδραση ποικίλων παραγόντων, όπως για παράδειγμα, του φύλου, της διδακτικής εμπειρίας, της αίσθησης διδακτικής αυτοαποτελεσματικότητας στη διαμόρφωση θετικών ή αρνητικών απόψεων απέναντι στη συμπερίληψη. Η αυτοαποτελεσματικότητα του εκπαιδευτικού αναδείχτηκε σημαντικός προγνωστικός παράγοντας των απόψεων απέναντι στην συμπερίληψη (β=.399, p<.001) και συγκεκριμένα, όσο πιο αποτελεσματικός θεωρεί ο εκπαιδευτικός ότι είναι στη διδασκαλία μαθητών με ΔΑΦ, τόσο θετικότερη είναι η στάση του απέναντι στη συμπερίληψη. Επιπρόσθετα, εξετάστηκε αν τα συναισθηματικά και τα προβλήματα συμπεριφοράς των παιδιών με ΔΑΦ, από διπλή πηγή πληροφοριών (εκπαιδευτικοί-γονείς), επηρεάζουν τις αντιλήψεις των εκπαιδευτικών αναφορικά με τη συμπερίληψη. Οι νηπιαγωγοί και οι δάσκαλοι εντόπισαν περισσότερα εσωτερικευμένα, εξωτερικευμένα και συμπεριφορικά προβλήματα συγκριτικά με τους γονείς μαθητών με ΔΑΦ. Η αξιολόγηση των προβλημάτων συμπεριφοράς και συναισθήματος των μαθητών για την ηλικιακή ομάδα 1½-5 ετών έδειξε ότι οι εκπαιδευτικοί που δηλώνουν θετικότερη πεποίθηση του οφέλους της ακαδημαϊκής προόδου, της κοινωνικής ένταξης και έχουν πιο θετική πεποίθηση σχετικά με τη διαχείριση τάξης ταυτόχρονα αναγνωρίζουν λιγότερα προβλήματα άγχους-κατάθλιψης, ανησυχίας-κατάθλιψης, επιθετικότητας, και εναντιωματικής-προκλητικής συμπεριφοράς. Αντιθέτως, στο δείγμα των 106 μαθητών ηλικίας 6 ετών και άνω, δεν υπάρχει κάποια στατιστικά σημαντική συσχέτιση μεταξύ αντιλήψεων των εκπαιδευτικών για τη συμπερίληψη και την αξιολόγηση της συμπεριφοράς τους. Τέλος, η πλειονότητα των συμμετεχόντων (94,12%) θεωρεί ως απαραίτητη προϋπόθεση την ύπαρξη εκπαιδευτικού παράλληλης στήριξης για την υλοποίηση της συμπεριληπτικής εκπαίδευσης στην πράξη. Η παρούσα μελέτη αναδεικνύει την αποφασιστική σημασία των απόψεων των εκπαιδευτικών για τη συμπερίληψη αλλά και των πεποιθήσεων που διαθέτουν αναφορικά με την ικανότητά τους να διδάσκουν μαθητές που έχουν διαγνωστεί στο φάσμα του αυτισμού και προσφέρει το έναυσμα για περαιτέρω μελέτη και προβληματισμό όχι μόνο για την αύξηση της συμμετοχής αλλά και τη μείωση του αποκλεισμού από το γενικό σχολείο. Επίσης, τα ευρήματα μπορούν να συνεισφέρουν στον σχεδιασμό και στην υλοποίηση προγραμμάτων ευαισθητοποίησης και επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών, όπως επίσης και στον εμπλουτισμό των προγραμμάτων σπουδών των φοιτητών, ώστε η προσπάθεια εφαρμογής της συμπεριληπτικής εκπαίδευσης να είναι οργανωμένη, στοχευμένη και αποτελεσματική.