Η δημιουργικότητα στη συνεργατική διασκευή ψηφιακών δομημάτων των σχολικών βιβλίων για τα μαθηματικά ως ¨παράθυρο¨ για την επαγγελματική ανάπτυξη εκπαιδευτικών μαθηματικών
Authors: Διαμαντίδης Δημήτριος 
Published: January 2024

Η έρευνα εντάσσεται στο ευρύτερο ερευνητικό πεδίο της Διδακτικής των Μαθηματικών και, ειδικότερα, στον τομέα της επαγγελματικής ανάπτυξης εκπαιδευτικών Μαθηματικών καθώς σχεδιάζουν διδακτικές παρεμβάσεις με την αξιοποίηση ψηφιακών μέσων. Έχει ως κεντρικό στόχο την περιγραφή και τη μελέτη των πρακτικών που οι ίδιοι και οι ίδιες χρησιμοποιούν και πώς οι πρακτικές αυτές εξελίσσονται, καθώς σχεδιάζουν διδασκαλίες με ψηφιακά μέσα, για να τις εφαρμόσουν στην τάξη. Μια βασική υπόθεση της παρούσας έρευνας είναι ότι η μελέτη εκπαιδευτικών, ειδικότερα Μαθηματικών ως σχεδιαστές διδακτικών παρεμβάσεων που αξιοποιούν εκπαιδευτικούς πόρους και η λεπτομερής περιγραφή της ευχέρειας που έχουν ή των δυσκολιών που συναντούν στο σχεδιασμό βοηθά στην κατανόηση των γνώσεων και των πρακτικών που αξιοποιούν οι εκπαιδευτικοί σε αυτόν τον σχεδιασμό, ως επαγγελματίες που έχουν την δυνατότητα εξελίσσονται (Remillard, 2018) . Ο ερευνητής μελέτησε εκπαιδευτικούς Μαθηματικών ως σχεδιαστές διδακτικών παρεμβάσεων που αξιοποιούν ψηφιακά μέσα και ειδικότερα μικρό-πειράματα Μαθηματικών των σχολικών διαδραστικών βιβλίων του ΥΠΑΙΘ (http://ebooks.edu.gr/ebooks/). Πρόκειται για ψηφιακούς διαδικτυακούς πόρους που έχουν σχεδιαστεί για τη διδασκαλία και τη μάθηση των Μαθηματικών και για αξιοποίησή τους στην τάξη. Εμπλέκουν τους μαθητές σε μαθηματική πρόκληση και διερεύνηση με στόχο να αναπτύξουν νοήματα γύρω από έννοιες Μαθηματικών του προγράμματος σπουδών. Τα τελευταία έξι, τουλάχιστον, χρόνια προτάσεις χρήσης των μικρό-πειραμάτων των Μαθηματικών όλων των τάξεων συμπεριλαμβάνονται στις οδηγίες διδασκαλίας, οι οποίες απευθύνονται στους εκπαιδευτικούς όλων των σχολείων μέσω του ΥΠΑΙΘ, στην αρχή κάθε σχολικού έτους. Ο σχεδιασμός της έρευνας έγινε με τρόπο ώστε να αντλήσει και να αναλύσει δεδομένα από εκπαιδευτικούς που συνεργάστηκαν για να σχεδιάσουν διδασκαλίες με την αξιοποίηση κάποιων εκ των εν λόγω μικρό-πειραμάτων. Αυτό είχε ως στόχο να δημιουργηθούν, όπως και έγινε, ευκαιρίες για ευρύτερες αλληλεπιδράσεις, λόγω της συνεργασίας, στο περιβάλλον μέσα στο οποίο έλαβε χώρα η έρευνα. Η εστίαση της έρευνας είναι στην εμφάνιση της δημιουργικότητας κατά τη συνεργασία εκπαιδευτικών Μαθηματικών σε διδακτικό σχεδιασμό που αφορούσε το περιεχόμενο των σχολικών Μαθηματικών και έννοιες όπως η συνάρτηση, η μεταβλητή, έννοιες στοχαστικών Μαθηματικών και Γεωμετρίας. Για την περιγραφή της δημιουργικότητας, ο ερευνητής υιοθέτησε το θεωρητικό πλαίσιο της «κοινωνικής δημιουργικότητας» που εισήχθη από τον Fischer το 1999 και προέρχεται από το χώρο της έρευνας για τον ψηφιακό σχεδιασμό διαδραστικών μέσων, φέρνοντας σε χρήση ένα θεωρητικό πλαίσιο, νέο για την εκπαιδευτική έρευνα. Σε θεωρητικό επίπεδο, η εμφάνιση της κοινωνικής δημιουργικότητας κατά το σχεδιασμό συνδέεται με την εξέλιξη, την αλλαγή στη αξιοποίηση των ψηφιακών πόρων και των πρακτικών των επαγγελματιών που τα αξιοποιούν (και που στην περίπτωση αυτή είναι οι εκπαιδευτικοί Μαθηματικών). Ως κεντρικό ζητούμενο της διδακτορικής διατριβής ο ερευνητής διερεύνησε την επαγγελματική ανάπτυξη εκπαιδευτικών Μαθηματικών στη διάσταση του διδακτικού σχεδιασμού με την αξιοποίηση ψηφιακών μέσων εστιάζοντας α) στην περιγραφή των επαγγελματικών πρακτικών των εκπαιδευτικών Μαθηματικών όταν διασκευάζουν με συνεργατικό τρόπο μικρό-πειράματα των σχολικών βιβλίων, β) στην περιγραφή τυχόν αλλαγής αυτών των πρακτικών και γ) στη σύνδεση αυτής της αλλαγής με την εμφάνιση δημιουργικότητας στο διδακτικό σχεδιασμό η οποία προέκυψε μέσα από τη συνεργασία των εκπαιδευτικών στην παραπάνω διαδικασία. Πιο συγκεκριμένα είχε στόχο να απαντήσει τα κεντρικά ερευνητικά ερωτήματα: i) Πώς η διασκευή μικρό-πειραμάτων, που είναι επίσημοι πόροι του ΥΠΑΙΘ υποστήριξε την εμφάνιση της δημιουργικότητας των εκπαιδευτικών της έρευνας;, ii) Πώς μπορούμε να περιγράψουμε τις πρακτικές τις οποίες αξιοποίησαν αυτοί οι εκπαιδευτικοί κατά τη διασκευή μικρό-πειραμάτων;, iii) Πώς μπορούμε να εντοπίσουμε στοιχεία αλλαγής ή σταθερότητας στις πρακτικές των εκπαιδευτικών, τα οποία να συνδέονται με την επαγγελματική τους ανάπτυξη;Για την μελέτη της δημιουργικότητας και των πρακτικών των εκπαιδευτικών, ο ερευνητής άντλησε δεδομένα από δύο περιπτώσεις ομάδων εκπαιδευτικών που συνεργάζονταν για την διασκευή των μικρό-πειραμάτων (παρήχθησαν συνολικά 35 διασκευές) σε διαφορετικό πλαίσιο η κάθε μια, αλλά έτσι ώστε να ευνοείται η εμφάνιση δημιουργικότητας. Έτσι τα δεδομένα που θα παράγονταν (ψηφιακά εργαλεία, διάλογοι, κτλ.) θα έδιναν την ευκαιρία για πληρέστερη μελέτη του ζητήματος, καθώς οι εκπαιδευτικοί, εν γένει είναι δυνατόν να συμμετέχουν σε παρόμοιες συνεργασίες κάτω από διαφορετικές συνθήκες, αλλά και για ενίσχυση της ερμηνευτικής ισχύος των συμπερασμάτων (λόγω «τριγωνοποίησής» τους). Τα δεδομένα που παρήχθησαν αναλύθηκαν από τρεις θεωρητικές οπτικές γωνίες: α) της κοινωνικής δημιουργικότητας, β) της περιγραφής των επαγγελματικών πρακτικών των εκπαιδευτικών και γ) την αναζήτηση στοιχείων που να συνδέονται με την επαγγελματική ανάπτυξη των εκπαιδευτικών. Τα ευρήματα της έρευνας μπορούν να συνεισφέρουν στο σχεδιασμό διαδικασιών επαγγελματικών ανάπτυξης εκπαιδευτικών με τη χρήση ψηφιακών μέσων για τη διδασκαλία, καθώς επισημαίνουν υποστηρικτικές δράσεις και περιβάλλοντα, σχετικά (με κοινωνικά, τεχνολογικά και κοινωνικό-τεχνικά χαρακτηριστικά). Επίσης προτείνουν ένα πλαίσιο περιγραφής των πρακτικών των εκπαιδευτικών Μαθηματικών, ώστε να φανεί ευκρινέστερα «τι αλλάζει» ή «τι έχει την τάση να αλλάξει», όταν εμπλέκονται σε διαδικασίες διασκευής ψηφιακών δομημάτων για τη διδασκαλία. Ταυτόχρονα, η έρευνα κάνει μια ευπροσάρμοστη μεθοδολογική πρόταση μελέτης στον τομέα της επαγγελματικής ανάπτυξης των εκπαιδευτικών. Αφού συντίθενται τα ευρήματα από τις δύο μελέτες, προκύπτουν τα συμπεράσματα της έρευνας με τη μορφή απαντήσεων των ερευνητικών ερωτημάτων. Όσο αφορά την εκδήλωση δημιουργικότητας, τα κοινά στοιχεία στις δύο ομάδες ήταν η δημιουργία και η εξέλιξη ενός μοντέλου επικοινωνίας και από κοινού κατανόησης μεταξύ των εκπαιδευτικών, η εξέλιξη τους ύφους των διασκευών κάθε ομάδας και η οριοθέτηση της έννοιας της διασκευής μικρό-πειραμάτων. Εστιάζοντας περισσότερο σε αυτά τα κοινά σημεία εντοπίστηκαν οι διαφορές των δύο ομάδων. Οι πιο έντονες από αυτές αφορούσαν το ύφος των διασκευών και την οριοθέτηση της διασκευής. Όσο αφορά το πλαίσιο των πρακτικών, η ανάλυση ανέδειξε α) την ανταλλαγή ενδιάμεσων διασκευών μικρό-πειραμάτων, β) την οριοθέτηση της έννοιας της διασκευής, γ) τις αλλαγές στο διασκευασμένο μικρό-πείραμα, ώστε να οδηγηθούν οι μαθητές στη στοχευόμενη μαθηματική δραστηριότητα, δ) την ανάλυση από τους εκπαιδευτικούς της αναμενόμενης μαθηματικής δραστηριότητας των μαθητών με τη διασκευή, ε) την ενσωμάτωση μαθηματικών εννοιών στο μικρό-πείραμα. Για τις αλλαγές στις πρακτικές των εκπαιδευτικών που αντιστοιχούσαν σε επαγγελματική τους ανάπτυξη, αυτές περιγράφονται μέσα από την εξέλιξη του μοντέλου επικοινωνίας κάθε ομάδας, την εξέλιξη του ύφους και της οριοθέτησης της διασκευής, οι οποίες ήταν οι τρεις βασικές εκδηλώσεις δημιουργικότητας. Συνοψίζοντας διατυπώνεται η «τοπική θεωρία» που συνθέτουν τα συμπεράσματα της έρευνας, τα οποία συζητιούνται εντός του ευρύτερου θεωρητικού πλαισίου της δημιουργικότητας και της επαγγελματικής ανάπτυξης εκπαιδευτικών που σχεδιάζουν διδακτικά με την αξιοποίηση ψηφιακών μέσων. Αρχικά, συζητείται γιατί η δημιουργικότητα λειτούργησε ως παράθυρο προς τις επαγγελματικές πρακτικές των εκπαιδευτικών της έρευνας και τις μεταβολές τους. Στη συνέχεια, περιγράφεται συνοπτικά η αλλαγή που παρατηρήθηκε στις πρακτικές σε κάθε ομάδα εκπαιδευτικών κατά την εξέλιξη της ερευνητικής παρέμβασης, με τρόπο που να είναι εύληπτος από έναν αναγνώστη, ο οποίος δεν έχει υπόψη του το πλαίσιο των πρακτικών που αναπτύχθηκε στη διατριβή. Τεκμηριώνεται γιατί αυτή η αλλαγή που παρατηρήθηκε συνιστά επαγγελματική ανάπτυξη για τους εκπαιδευτικούς της έρευνας και πώς μπορεί να συνδέεται η ατζέντα των εκπαιδευτικών της έρευνας με την επαγγελματική τους ανάπτυξη, όπως καταγράφηκε. Επίσης, συζητείται η σύνδεση του πλαισίου αυτού με άλλα, σχετικά αλλά όχι τόσο ειδικά πλαίσια γνώσης και πρακτικής της βιβλιογραφίας, για εκπαιδευτικούς που αξιοποιούν ψηφιακά εργαλεία στη διδασκαλία τους. Τέλος, συζητείται η ένταξη των εκδηλώσεων δημιουργικότητας που παρατηρήθηκαν σε ένα ευρύτερο θεωρητικό πλαίσιο για τη δημιουργικότητα, από εκείνο της κοινωνικής δημιουργικότητας. Επίσης προτείνονται τρόποι αξιοποίησης των ευρημάτων και των συμπερασμάτων στο χώρο της επιμόρφωσης εκπαιδευτικών Μαθηματικών μέσα από την στοχευμένη δημιουργία ομάδων εκπαιδευτικών και την εμπλοκή τους σε διαδικασίες συνεργατικής διασκευής και χρήση μικρό-πειραμάτων. Γίνεται αναφορά στις δυνατότητες επέκτασης της έρευνας, με τη μελέτη περισσότερων ομάδων εκπαιδευτικών με πυρήνα τη διασκευή μικρό-πειραμάτων και την δυνατότητα πληρέστερης περιγραφής μιας πρακτικής στην οποία συμμετέχουν όλοι οι εκπαιδευτικοί, άλλοι περιφερειακά, άλλοι κεντρικά.