Nauka i szkolnictwo wyższe a PKB. Raport przygotowany z inicjatywy Konferencji Rektorów Uczelni Ekonomicznych
Authors:   Katedra Metod Statystyczno-Matematycznych w Ekonomii, Acedański Jan ,   Wydział Ekonomii,   Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach,   Polska, Bem Agnieszka ,   Katedra Finansów Przedsiębiorstw i Finansów Publicznych; Wydział Ekonomii i Finansów; Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, Polska, Chłoń-Domińczak Agnieszka ,   Kolegium Analiz Ekonomicznych; Instytut Statystyki i Demografii; Szkoła Główna Handlowa w Warszawie; Polska, Kośny Marek ,   Katedra Ekonometrii i Badań Operacyjnych; Wydział Ekonomii i Finansów; Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu; Polska, Panek Tomasz ,   Kolegium Analiz Ekonomicznych; Instytut Statystyki i Demografii; Szkoła Główna Handlowa w Warszawie; Polska, Pietrucha Jacek ,   Katedra Ekonomii; Wydział Ekonomii; Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach; Polska, Pipień Mateusz ,   Kolegium Gospodarki i Administracji Publicznej; Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie;Polska, Prędkiewicz Paweł ,   Katedra Finansów; Wydział Ekonomii i Finansów; Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu; Polska, Ratajczak Marek ,   Katedry Makroekonomii i Badań Nad Rozwojem; Instytut Ekonomii; Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu; Polska, Wróblewska Wiktoria ,   Kolegium Analiz Ekonomicznych; Instytut Statystyki i Demografii; Szkoła Główna Handlowa w Warszawie; Polska
Published: September 2023

Nauka i szkolnictwo wyższe są niezbędnym elementem infrastruktury społecznej, stanowiąc podstawę rozwoju gospodarczego i społecznego. Badania naukowe prowadzą do akumulacji nowej wiedzy, stano- wiąc podstawę i nieodzowny etap do tworzenia innowacji (o zróżnicowanym charakterze) prowadzących do postępu gospodarczego i społecznego. Odbywa się to przez wiele kanałów, w tym zmianę struktural- ną i kapitał ludzki. Zmiana strukturalna oznacza między innymi zmianę struktury produkcji w kierunku innowacyjnych branż. Aby uruchomić ten kanał wpływu, muszą istnieć zarówno silne i dobrze dofinan- sowane jednostki naukowe generujące innowacyjne rozwiązania, jak i przedsiębiorstwa, które będą w stanie takie rozwiązania wdrożyć. Szczególne znaczenie mają nie tylko badania rozwojowe, ale także badania podstawowe, których efekty powinny być dostępne dla możliwie najszerszego kręgu odbiorców. Cechują się one jednocześnie względnie niewielkim potencjałem do szybkiej komercjalizacji, przez co sektor prywatny nie jest zainte- resowany ich finansowaniem. Finansowanie tych, jakże istotnych z punktu widzenia rozwoju, badań staje się więc istotnym zadaniem państwa – dzieje się tak również w krajach postrzeganych jako bardzo liberalne gospodarczo, z silnym sektorem prywatnym. Liczne badania wskazują, że finansowanie badań ze środków publicznych jest równie efektywne, jak ze źródeł prywatnych. Istotnym kanałem wpływu jest budowanie kapitału ludzkiego, bez którego nie może się rozwijać nowo- czesna gospodarka oparta na wiedzy. Dotyczy to nie tylko obszaru badań, ale również obszaru wdrożeń nowych rozwiązań. Ponadto, jak wskazują badania, osoby z wyższym wykształceniem chętniej rozwijają swoje kompetencje, rzadziej dotyka je bezrobocie, a ich kompetencje są wyżej wyceniane na rynku pra- cy, są dłużej aktywne zawodowo i aktywniej również uczestniczą w procesach oszczędzania i inwesto- wania – przez co w większym stopniu przyczyniają się do tworzenia PKB. Wykształcenie jest również jednym z kluczowych społecznych determinant zdrowia – osoby lepiej wykształcone są zdrowsze i żyją dłużej, a jakość ich życia jest wyższa. Finansowanie publiczne badań, w tym podstawowych, często motywowane jest nie tylko efektami go- spodarczymi, ale także utrzymaniem dziedzictwa kulturowego lub budowania soft power danego kraju. Wyniki badań empirycznych potwierdzają pozytywną i istotną rolę sektora nauki i szkolnictwa wyższego w generowaniu wzrostu gospodarczego. Rola ta jest jednak zależna od poziomu rozwoju gospodarczego oraz skali finansowania badań naukowych i prac rozwojowych. Badania wskazują, że największe korzyści z nakładów na badania i rozwój odnoszą kraje średnio i wysoko rozwinięte, ponieważ wraz z rozwojem gospodarczym coraz większego znaczenia nabierają determinanty związane z postępem technicznym, innowacjami i kapitałem ludzkim, podczas gdy w krajach na wcześniejszych etapach rozwoju wzrost go- spodarczy napędzany jest czynnikami pracochłonnymi, a innowacje mają charakter naśladowczy i po- chodzą z zewnątrz. Należy również pamiętać o istnieniu efektu zwrotnego, polegającego na tym, że poprzez wzrost wydatków na B+R i zwrot w wyniku wyższego PKB możliwe jest ich podnoszenie w kolej- nych okresach. Badania przedstawione w raporcie potwierdzają wcześniejsze wnioski w tym obszarze. Uogólniony wy- nik badań empirycznych uzyskany w metaanalizie badań pierwotnych za lata 2014–2023 oraz szacunki dla krajów UE pozwalają stwierdzić, że każdy wzrost udziału wydatków w PKB o 0,1 p.p. oznacza wyższy wzrost PKB między ok. 0,77 p.p. do ok. 1,35 p.p., a każda zainwestowana złotówka daje efekt między ok. 8 a 13 zł wyższego wzrostu PKB. Tym efektom na poziomie makro towarzyszą istotne efekty na po- ziomie lokalnym w Polsce. Miasta będące rozwiniętymi ośrodkami akademickimi rozwijają się nawet 30% szybciej, a wzrostowi udziału studentów w populacji powiatu o 1 p.p. towarzyszy wzrost PKB per capita o 2–4 tys. zł. W krajach Europy Środkowej i Wschodniej efekty wydatków na badania naukowe i prace rozwojowe były dotąd zróżnicowane i zależne od specyfiki kraju. Uogólniając, można powiedzieć, że we wzroście gospodarczym w tych krajach sektor nauki i szkolnictwa wyższego dotąd nie odgrywał znaczącej roli. Wzrost był wynikiem zwłaszcza efektów doganiania, rozłożonych w czasie zmian instytucjonalnych i po- szerzania rynku wewnętrznego. Te czynniki wzrostu gospodarczego w najbliższych latach będą ulegały stopniowemu wyczerpywaniu. Nie jest możliwe w Polsce i innych krajach regionu budowanie długotrwa- łego, stabilnego wzrostu gospodarczego wyłącznie poprzez wykorzystywanie czynników wzrostu charak- terystycznych dla krajów na niskim i średnioniskim poziomie rozwoju oraz w wyniku poszerzania rynku wewnętrznego. Znalezienie nowych motorów wzrostu – takich jak badania naukowe i prace rozwojowe – jest koniecznością. Podsumowując, można stwierdzić, że to od rozwoju systemu nauki i szkolnictwa wyższego  wymagają- cego istotnych nakładów ze środków publicznych  zależy to, czy dana gospodarka jest zdolna do samo- istnego kreowania impulsów rozwojowych czy też jest skazana na pełnienie roli pomocniczej w stosunku do gospodarek i społeczeństw lepiej rozwiniętych. Warunkiem przejścia na wyższy poziom rozwoju gospodarczego i budowania gospodarki opartej na wie- dzy jest między innymi zwiększenie nakładów na naukę i szkolnictwo wyższe, w tym w obszarze badań podstawowych. Tymczasem Polska odbiega poziomem finansowania nie tylko w porównaniu do krajów Europy Zachodniej, ale również krajów naszego regionu – z nakładami na poziomie 30–50% finansowa- nia w wiodących krajach UE i ok. 70% wiodących krajów regionu Europy Środkowej i Wschodniej. Co więcej, jak wskazują przeprowadzone analizy, środki te są wykorzystywane w Polsce w sposób relatywne efektywny (patrząc na relację między nakładami a wynikami rozumianymi jako liczba publikacji, cytowań i liczba studentów) – nie można więc oczekiwać lepszych efektów zarówno w zakresie badań nauko- wych, jak i kształcenia kadr, wyłącznie poprzez zmiany instytucjonalne w sektorze nauki i szkolnictwa wyższego bez znaczącego i długoterminowego zwiększenia zasobów, którymi dysponuje sektor nauki i szkolnictwa wyższego – dotyczy to zarówno nakładów finansowych, jak i ludzkich. Warto wspomnieć przy tym o kwestii wynagrodzeń pracowników akademickich. Niestety rosnącym oczekiwaniom związanym z jakością prowadzonych badań towarzyszy proces pauperyzacji tej grupy zawodowej. W 2023 roku w ujęciu miesięcznym przeciętne wynagrodzenie w grupie nauczycieli akade- mickich było już jedynie o nieco ponad 10% wyższe niż przeciętne wynagrodzenie w gospodarce naro- dowej, podczas gdy w 2004 roku różnica ta przekraczała 80%. Jest to o tyle ważne, że poziom finanso- wania jest istotnie skorelowany z ilością i jakością publikowanych badań  szczególnie jest to widoczne w przypadku publikacji w czasopismach o najwyższym prestiżu. Warto też zwrócić uwagę na problem demograficzny  mediana wieku kadr naukowych rośnie, a poziom wynagrodzeń nie przyciąga utalen- towanych młodych ludzi. Na koniec warto wspomnieć o roli uniwersytetów – to nie tylko miejsce, gdzie kształci się młodych ludzi i prowadzi badania naukowe, ale to także miejsce formowania obywatelskiego i przygotowywania do przynależności do elit społecznych, które będą kształtowały przyszłość Polski. Uniwersytet jest miejscem, gdzie pielęgnuje się kluczowe wartości i dziedzictwo kulturowe oraz buduje się soft power na arenie międzynarodowej.