Μελέτη και καταγραφή ιερών δασών και δασυλλίων στον Εθνικό Δρυμό Βίκου-Αώου
Authors: Στάρα Καλλιόπη 
Published: January 2014

Η παρούσα διδακτορική διατριβή πραγματεύεται το θέμα των δασών και των δέντρων που η κοινωνία του Ζαγορίου προστάτευε, και συνεχίζει σε μεγάλο βαθμό να προστατεύει, επικαλούμενη λόγους ιερότητας. Ως 'ιερότητα' ορίζουμε την αποτροπή της κοπής λόγω μιας σειράς απαγορεύσεων, που σχετίζονται με τιμωρίες υπερφυσικού χαρακτήρα και εκλαμβάνονται ως απόρροια της καταπάτησης των πραγμάτων που ανήκουν στην Εκκλησία, στους Αγίους και στο Θεό. Η έρευνα πραγματοποιήθηκε σε 23 χωριά του Ζαγορίου. Η μεθοδολογία ακολούθησε τόσο τις μεθόδους της σύγχρονης Λαογραφίας, όσο και αυτές της Πολιτισμικής Οικολογίας. Οι κάτοικοι του Ζαγορίου αναγνωρίζουν στα δέντρα της περιοχής τους αξίες χρηστικές, αισθητικές, ιστορικές, συμβολικές και οικολογικές. Η γνώση για δέντρα που παύουν να συμβάλλουν στην τοπική οικονομία χάνεται μαζί με την ικανότητα των νεότερων πληροφορητών να τα ξεχωρίζουν και να τα ονοματίζουν. Οι βελανιδιές και τα σφεντάμια κατεξοχήν κοσμούν τα ξωκλήσια του Ζαγορίου και τα πλατάνια τις πλατείες του. Πολλά από τα παραπάνω αποτελούν Πολιτισμικά Τροποποιημένα Δέντρα, τα οποία φέρουν σημάδια της ανθρώπινης επέμβασης. Όσον αφορά στα δάση, αμιγείς δασώδεις θέσεις έχουν διατηρηθεί μέσω τοπικά προσαρμοσμένων συστημάτων, τα οποία, στην πλειονότητα των περιπτώσεων, σχετίζονται με θρησκευτικού τύπου απαγορεύσεις. Στο Ζαγόρι τέτοια δάση απαντούν ως δάση αφορισμένα, εκκλησιαστικά ή βακούφικα (βακούφια), κουρί και λιβάδια. Τα δάση αυτά λειτούργησαν στην ουσία ως αυστηρά συστήματα ελεγχόμενης διαχείρισης με μεσολαβητή το θείο και εκπροσώπους του επί της γης τη μορφή της Παναγίας και πλήθος αυστηρών Αγίων. Προστάτευαν οικισμούς και καλλιέργειες από φυσικές καταστροφές, εξασφάλιζαν τη διαφύλαξη των φυσικών πόρων και τη συλλογική χρήση τους για το σύνολο της Κοινότητας, λειτούργησαν ως αποθεματικά δάση, εξυπηρέτησαν κοινοτικές ανάγκες, τόσο τακτικές, όσο και έκτακτες που κάποιες φορές μπορεί και να απαιτούσαν τον αφανισμό του ιερού δάσους προκειμένου η ξυλεία του να χρησιμοποιηθεί για σκοπό αγαθό ή ιερό. Συμπληρωματικά με τις παραπάνω λειτουργίες εκπλήρωναν επίσης σκοπούς αισθητικούς κι εξωραϊστικούς. Υπερφυσικές τιμωρίες, κάποιες φορές σοβαρές και αμετάκλητες, απειλούσαν κάθε επίδοξο παραβάτη, τον ίδιο ή την οικογένεια του, επιστρατεύοντας τη δύναμη του υπερφυσικού. Όσο πλησιάζουμε τη σύγχρονη εποχή η τήρηση των απαγορεύσεων μοιάζει να μην αποτελεί πάντα τον κανόνα. Παρόλα αυτά, όπως η επιτόπια έρευνα έδειξε και η καταγραφή στο πεδίο πιστοποίησε, η ιερότητα κατάφερε να διατηρήσει με συνέπεια συγκεκριμένα δάση και δέντρα του Ζαγορίου. Αυτά κινδυνεύουν σήμερα από νέες απειλές: την υποβάθμιση του πολιτισμικού τοπίου στο οποίο εντάσσονται, την εγκατάλειψη που τα καθιστά ευάλωτα στην πυρκαγιά, την απουσία διαχείρισης και την έλλειψη θεσμικής προστασίας. Οι Ζαγορίσιοι, αποποιούνται παλαιές δοξασίες, μα επιθυμούν να συνεχίσουν να διατηρούν τα γηραιά δέντρα και δάση, που εκείνες προστάτεψαν, από σεβασμό στην ιστορία και στη φύση, όπως οι ίδιοι υποστηρίζουν, ενώ επιπλέον, η επιστημονική κοινότητα, έχει πρόσφατα αναγνωρίσει στα ιερά δάση της γης μια νέα αξία: αυτή της διατήρησης της πολιτισμικής και βιολογικής ποικιλίας του πλανήτη.