Κτίρια δημόσιας υγείας στην Αθήνα, 1833-1923
Authors: Αναγνωστοπούλου Γεωργία 
Published: August 2021

Η λειτουργική οργάνωση και η εξέλιξη των νοσηλευτικών κτιρίων της Αθήνας κατά την περίοδο 1833-1923 προσφέρει πρωτότυπο πεδίο έρευνας καθώς ο σχεδιασμός και η εξέλιξή τους επηρεάστηκαν από ειδικές λειτουργικές ανάγκες σχετικές τόσο με την πρόοδο της ιατρικής επιστήμης όσο και με τις επικρατούσες κοινωνικές αντιλήψεις. Τα ερευνητικά ερωτήματα που τέθηκαν, αφορούν στους παράγοντες ίδρυσης και λειτουργίας των νοσοκομείων, στη χωροθέτησή τους στην πόλη, στην ιστορική εξέλιξη τους, στη λειτουργική οργάνωση τους, στις ιδιαιτερότητες της κατασκευής και των τεχνικών εγκαταστάσεων τους, στην επεξεργασία της μορφή τους, στις πιθανές καινοτομίες, στο ρόλο της συνεργασίας μηχανικών και ιατρών και τέλος στη μετάβαση προς μια νέα πραγματικότητα, μετά 1923. Πηγές έρευνας αποτέλεσαν τα Πρακτικά Συνεδριάσεων των Διοικήσεων των ιδρυμάτων και του Ιατροσυνεδρίου, Απομνημονεύματα ιατρών, Εφημερίδες και Ιατρικά περιοδικά, σχέδια, φωτογραφίες κ.ά. Η ανάλυση του υλικού οργανώθηκε χρονολογικά, ανά νοσοκομείο και βάσει θεμάτων όπως η εξέλιξη, η διοικητική οργάνωση, το κτιριολογικό πρόγραμμα, η προσαρμογή σε νέες ανάγκες κ.ά. Μελετήθηκαν συνολικά 26 νοσοκομεία από τα οποία τα σημαντικότερα ήταν το Α΄ Στρατιωτικό, το Πολιτικό, το Οφθαλμιατρείο, «ο Ευαγγελισμός», το «Δρομοκαΐτειο», το Αρεταίειο, το Νοσοκομείο Παίδων «Αγία Σοφία», το Αιγινήτειο, το Φθισιατρείο « η Σωτηρία», το νέο Δημοτικό Νοσοκομείο «Ελπίς» και το Νοσοκομείο «Ανδρέας Συγγρός». Ο θεσμός του Νοσοκομείου αποτέλεσε ένα από τα ελάχιστα πεδία συνοχής διαφορετικών κοινωνικών ομάδων καθώς μέσω αυτού μπόρεσε να εκφραστεί πλήθος διαφορετικών ιδεολογιών, επιδιώξεων και προσδοκιών. Στο πολύπλευρο έργο ίδρυσης και λειτουργίας, σημαντικότατοι παράγοντες αποτέλεσαν το Κράτος, ο Δήμος Αθηναίων η αθηναϊκή αστική τάξη, πνευματικοί και πολιτικοί άνθρωποι, εύποροι ομογενείς της διασποράς, η βασιλική οικογένεια, η Μονή Πετράκη, το Πανεπιστήμιο, ιατροί καθηγητές, διακεκριμένοι υγιεινολόγοι, αξιόλογοι μηχανικοί και τέλος οι ίδιοι οι ασθενείς. Η χωροθέτηση των ιδρυμάτων στην πόλη καθορίστηκε κυρίως απ’ τη γειτνίαση με το Πανεπιστήμιο καθώς και απ’ το ελάχιστο κόστος απόκτησης των οικοπέδων, διαμορφώνοντας εκ των υστέρων, μια ευρεία ζώνη ιδρυμάτων στο βορειοανατολικό τμήμα (εκτάσεις Μονής Πετράκη) και ένα μικρότερο πόλο στο δυτικό τμήμα (πρώην εκτάσεις Μονής Δαφνιού) της πόλης. Τα πρότυπα της γενικής διάταξης των περισσότερων αθηναϊκών νοσοκομείων επινοήθηκαν στην Αγγλία κατά τον 18ο-19ο αιώνα. Η λειτουργική οργάνωση τους, πέρα των γενικών παραμέτρων αερισμού, φωτισμού κτλ., καθορίστηκε από ανάγκες σχετικά με την κατανομή των ασθενών (φύλο, κοινωνική τάξη), την ανάπτυξη υπηρεσιών ιατρικού και εκπαιδευτικού χαρακτήρα, την οργάνωση βοηθητικών υπηρεσιών και τη δυνατότητα πρόσβασης στο ύπαιθρο. Η κατασκευή των κτιρίων υιοθέτησε εν γένει, τις τρέχουσες για την εποχή τεχνικές ενώ η εφαρμογή σύγχρονων εγκαταστάσεων δεν έγινε άμεσα δυνατή. Η μορφολογική επεξεργασία των όψεων ακολούθησε, με ελάχιστες εξαιρέσεις, τον κλασικισμό. Μετά το 1890, επιχειρήθηκε η διαφοροποίηση των επιμέρους τμημάτων των ιδρυμάτων (διοίκηση, νοσηλεία, υπηρεσίες). Τα κτίρια των αθηναϊκών νοσοκομείων σχεδιάστηκαν κατά κανόνα, από μηχανικούς του Στρατού και από πολιτικούς μηχανικούς, απόφοιτους ευρωπαϊκών πανεπιστημίων. Στην επιτυχή έκβαση των μελετών ουσιαστικό ρόλο έπαιξε η στενή συνεργασία με διακεκριμένους ιατρούς. Μετά το 1910, κλήθηκαν να αναλάβουν το σχεδιασμό, νοσοκομειολόγοι απ’ τη Γερμανία και την Αμερική. Αν και δεν διαπιστώνεται πρωτοπορία στην τυπολογία των κτιρίων, υπήρξαν περιορισμένες καινοτομίες (μεταλλικά κουφώματα, γραμμικοί εξώστες, ενιαία μωσαϊκά δάπεδα). Η άρτια εφαρμογή του θεσμού του Νοσοκομείου ως σύστημα «δημόσιας υγείας» στην Αθήνα δεν έγινε δυνατή έως τη δεκαετία του 1880, τόσο για οικονομικούς όσο και για πολιτισμικούς λόγους (λειτουργία συλλογικού χαρακτήρας). Μετά το 1880, η όλο και μεγαλύτερη ανάγκη σε ενιαίες αίθουσες αλλά και σε δωμάτια ιδιαίτερης νοσηλείας, αποδεικνύουν την αποδοχή των ιδρυμάτων αυτών από ευρύτερα κοινωνικά στρώματα. Επιπλέον τη δεκαετία 1910-20, η θέση της κεντρικής διοίκησης απέναντι στη νοσοκομειακή περίθαλψη αλλάζει σταδιακά, σηματοδοτώντας τη μετάβαση από το τοπικό φιλανθρωπικό θεραπευτήριο στο ολοκληρωμένο δημόσιο νοσοκομείο.