Η παιδεία στην Κωνσταντινούπολη κατά τον 12ο αιώνα
Authors: Νέσσερης Ηλίας 
Published: September 2021

Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση που εισήχθη το 1107 με την Νεαρά του Αλεξίου Α΄ Κομνηνού αποκρυστάλλωσε την αναβάθμιση της ανώτερης εκπαίδευσης και παγίωσε το σύστημα και τους εκπαιδευτικούς θεσμούς ως και την άλωση της Κωνσταντινουπόλεως το 1204. Απόρροια της μεταρρύθμισης ήταν η εμφάνιση κύκλων διανοουμένων, οι οποίοι μετά το πέρας των σπουδών τους είχαν την δυνατότητα να αναλάβουν κάποιο διδασκαλικό οφφίκιο στα σχολεία της μέσης και ανώτερης εκπαίδευσης της Κωνσταντινουπόλεως, δηλαδή στην λεγομένη “Πατριαρχική Σχολή” και στα πολυάριθμα παραρτήματά της. Αξίζει να σημειωθεί ότι μια επιτυχημένη διδασκαλική σταδιοδρομία μπορούσε να αποτελέσει το διαβατήριο για την μετάβαση κάποιου διδασκάλου της “Πατριαρχικής Σχολής” σε επισκοπικό θρόνο, όπως συνέβη με τον Νικηφόρο Χρυσοβέργη, τον Μιχαήλ Ιταλικό, τον Νικήτα Σερρών και τον σπουδαιότερο όλων, ίσως, τον Ευστάθιο Θεσσαλονίκης. Το πρόγραμμα σπουδών περιελάμβανε τη διδασκαλία των θεολογικών αντικειμένων, διδάσκονταν όμως και αντικείμενα όπως γραμματική και ποίηση, ρητορική και φιλοσοφία, αλλά και οι θετικές επιστήμες. Παρ’ όλο που έχει γίνει πρόοδος στην διερεύνηση των διαφόρων πτυχών του θέματος της παιδείας στην Κωνσταντινούπολη του 12ου αιώνα από άοκνους ερευνητές –μεταξύ των οποίων ξεχωρίζει ο φιλέλλην Βρετανός ελληνιστής Robert Browning– εξακολουθούν να υπάρχουν ζητήματα που χρήζουν περαιτέρω διερεύνησης. Κατ’ αρχάς, παραμένει ανοικτό το ερώτημα ποιά στοιχεία του παρελθόντος παρέμειναν οργανικά ενταγμένα στους βασικούς άξονες του εκπαιδευτικού συστήματος, καθώς και ο τρόπος με τον οποίο αποκρυσταλλώθηκαν οι προδρομικοί αυτοί θεσμοί στον 12ο αιώνα. Δεν έχει εξ ολοκλήρου διασαφηνιστεί ο ρόλος της κρατικής παρέμβασης στη διάκριση της κοσμικής και της θεολογικής διδασκαλίας. Κενό στην έρευνα παρουσιάζεται και στο ζήτημα της διερεύνησης του επιπέδου των παρεχομένων σπουδών, καθώς και των στοιχείων του προγράμματος διδασκαλίας, πολύ περισσότερο δε όσον αφορά στα αντικείμενα από τον τομέα των θετικών επιστημών, αλλά και την εισαγωγή νέων αντικειμένων, όπως η σχεδογραφία. Επιπλέον, δεν έχουν ακόμη επιλυθεί όλα τα χρονολογικά και προσωπογραφικά ζητήματα που σχετίζονται με τους διδασκάλους της περιόδου, μέρος του έργου των οποίων είναι ακόμη ανέκδοτο, αλλά και το πώς αντιλαμβανόταν η κοινωνία της εποχής το ρόλο των διδασκάλων αυτών. Ελλείπει, τέλος, μία συστηματική και αναλυτική έρευνα, η οποία θα εξετάζει ενδελεχώς τα προαναφερθέντα ζητήματα και θα συμβάλει στην συναγωγή οριστικών συμπερασμάτων αναφορικά με τον χαρακτήρα του θεσμού της «Πατριαρχικής Σχολής». Το κενό αυτό φιλοδοξεί να καλύψει η παρούσα δίτομος διατριβή, στην οποία λαμβάνονται αφ’ ενός υπ’ όψιν όλα τα νεώτερα δεδομένα της έρευνας και αφ’ ετέρου εξετάζεται πλήθος εκδεδομένων και ανεκδότων πηγών. Πιο συγκεκριμένα, έρχονται για πρώτη φορά στο φως παντελώς άγνωστα έργα των λογίων της εποχής, ενώ εξετάστηκαν και οι τρόποι με τους οποίους αποκρυσταλλώθηκε η λειτουργία του εκπαιδευτικού συστήματος που στηρίχθηκε εξ ίσου σε προϋπάρχουσες δομές και στην αξιοποίηση νεωτερικών μεθόδων. Υπό την έννοια αυτή ο δωδέκατος αιώνας αποτελεί ένα πολύ σημαντικό και αναπόσπαστο κρίκο στην μακρά αλυσίδα της εκπαίδευσης στο Βυζάντιο. Επίσης η πολύ προσεκτική συνεξέταση των πηγών οδήγησε στην αποκατάσταση παρερμηνειών, όπως ότι κατά τον δωδέκατο αιώνα παραμελήθηκε η διδασκαλία των θετικών επιστημών. Ο δεύτερος τόμος αποτελεί εξαντλητικό κατάλογο 224 λογίων και διδασκάλων του 12ου αιώνος με τα πλήρη εργογραφικά και βιβλιογραφικά τους στοιχεία.