Δημοκρατία, διακυβέρνηση και κοινωνικό κεφάλαιο
Authors: Μπεκιάρης Ευάγγελος 
Published: May 2024

Η συνεισφορά της παρούσας Διδακτορικής Διατριβής έγκειται στη διερεύνηση με τη χρήση απλών παλινδρομήσεων, αλλά και πολυεπίπεδων υποδειγμάτων ανάλυσης, καθώς και των πλέον πρόσφατων δεδομένων, των παρακάτω τριών (σύνθετων) ερευνητικών ερωτημάτων: 1ον Ο βαθμός ικανοποίησης των ατόμων από τη δημοκρατία επηρεάζεται από το κοινωνικό κεφάλαιο σε ατομικό (μίκρο) επίπεδο. 2ον Ο βαθμός ικανοποίησης των ατόμων από τη δημοκρατία επηρεάζεται από το κοινωνικό κεφάλαιο σε συλλογικό (μάκρο) επίπεδο. 3ον Η αξιολόγηση της ποιότητας διακυβέρνησης μιας χώρας και η εμπιστοσύνη στους θεσμούς της επηρεάζονται από την πολιτική ιδεολογία, την κοινωνική εμπιστοσύνη και το πολιτισμικό περιβάλλον. Πιο συγκεκριμένα, η διατριβή, στόχο έχει να αναλύσει την επίδραση του κοινωνικού κεφαλαίου στην ικανοποίηση από τη δημοκρατία, μέσω της εισαγωγής στην ανάλυση, προσδιοριστικών παραγόντων τόσο σε επίπεδο ατόμου, όσο και σε επίπεδο χώρας. Με τον τρόπο αυτό, είναι δυνατή η διερεύνηση των επιπτώσεων των διαδράσεων των ατόμων στο επίπεδο ικανοποίησης από τη δημοκρατία, όπως αυτές τοποθετούνται μέσα σε ένα συγκεκριμένο εθνικό πλαίσιο και ταυτόχρονα η διαμόρφωση άποψης για την επεξηγηματική ισχύ των δύο παραπάνω συνόλων καθοριστικών παραγόντων της ικανοποίησης από τη δημοκρατία. Μια επιπλέον συνεισφορά της ανάλυσης, είναι η παροχή συγκριτικών δεδομένων για την προβλεπτική ικανότητα του υποδείγματος μέσα από την ανάλυση της σχέσης κοινωνικού κεφαλαίου – ικανοποίησης από τη δημοκρατία, κατά την περίοδο της χρηματοπιστωτικής κρίσης, καθώς και ο εντοπισμός αλλαγών στη σχέση κοινωνικού κεφαλαίου – υποστήριξης προς το δημοκρατικό καθεστώς μεταξύ δύο χρονικών περιόδων, πριν και μετά την οικονομική κρίση. Σε εμπειρικό επίπεδο, επιχειρείται η μέτρηση των αξιολογήσεων των ανθρώπων όσον αφορά τη στήριξη προς το δημοκρατικό καθεστώς, από δεδομένα ατομικού επιπέδου για την ικανοποίηση από τη δημοκρατία (SWD). Επιπλέον, χρησιμοποιούνται διαφορετικοί λειτουργικοί ορισμοί του κοινωνικού κεφαλαίου σε ατομικό από ότι σε συλλογικό επίπεδο ανάλυσης. Σε επίπεδο ατόμου, εφαρμόζεται μια ολοκληρωμένη θεώρηση της έννοιας του κοινωνικού κεφαλαίου όπως διαμορφώνεται από τις διαστάσεις της εμπιστοσύνης (κοινωνικής και θεσμικής εμπιστοσύνης), των ανθρώπινων αξιών (όπως ο αλτρουισμός, η ανοχή, η ισότητα και ο ανθρωπισμός) και της συμμετοχικής συμπεριφοράς (πολιτική συμμετοχή, ακτιβισμός και συνεταιριστική /συνενωτική δραστηριότητα). Σε επίπεδο χώρας, υιοθετείται η προσέγγιση της «εθνικής κουλτούρας» του Hofstede (2001) και συνδέονται οι διαστάσεις της απόστασης εξουσίας, της αποφυγής αβεβαιότητας, της αρρενωπότητας και του ατομικισμού με τα συλλογικά χαρακτηριστικά και / ή τα αποτελέσματα του κοινωνικού κεφαλαίου. Συνδυάζονται επομένως, ατομικά και συλλογικά χαρακτηριστικά γνωρίσματα του κοινωνικού κεφαλαίου και παρέχεται υποστήριξη στο επιχείρημα ότι αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες της αξιολόγησης των επιδόσεων του πολιτικού συστήματος. Το προτεινόμενο αυτό αναλυτικό πλαίσιο, επιτρέπει τη μελέτη του ρόλου του κοινωνικού κεφαλαίου τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο, αφού καθιστά εφικτό τον διαχωρισμό των υποκειμενικών αξιολογήσεων και κρίσεων, από δράσεις που επίσης είναι δυνατό να παρατηρηθούν ως αποτελέσματα του κοινωνικού κεφαλαίου. Οι εκτιμήσεις της εμπειρικής έρευνας, περιλαμβάνουν κατάλληλες πολυεπίπεδες τεχνικές, οι οποίες αντιστοιχούν σε δεδομένα ατομικού επιπέδου που είναι ένθετα σε ομάδες. Για τη λήψη των απαραίτητων δεδομένων συνδυάζονται πληροφορίες από διαφορετικές πηγές. Σε ατομικό επίπεδο, τα δεδομένα αντλούνται από τον γύρο 8 της European Social Survey (ESS) που αναφέρεται σε διαστρωματικά δεδομένα 17 χωρών, καθώς και από το σύνολο δεδομένων του γύρου 4 της ESS που αναφέρεται σε 24 χώρες. Τα δεδομένα του γύρου 8 συγκεντρώθηκαν από την ESS κατά την περίοδο μετά την κρίση και συγκεκριμένα κατά το έτος 2016, ενώ αυτά του γύρου 4 κατά την περίοδο πριν από την κρίση, το έτος 2008. Τα δεδομένα μας σε επίπεδο χώρας προέρχονται από τον ΟΗΕ. Λαμβάνοντας υπόψη τη μεταβλητότητα στα κοινωνικοοικονομικά χαρακτηριστικά των ατόμων, αλλά και τις διαφορές στις εθνικές κουλτούρες σε εθνικό επίπεδο, διαπιστώθηκαν ισχυρές ενδείξεις ότι το κοινωνικό κεφάλαιο επηρεάζει την ικανοποίηση από τη δημοκρατία. Ακόμα πιο σημαντικό, είναι το γεγονός, ότι τα στοιχεία που χρησιμοποιούνται στη μελέτη για να αναλύσουν τους πιθανούς μηχανισμούς μέσω των οποίων μεταδίδεται η επίδραση του κοινωνικού κεφαλαίου στις αξιολογήσεις των ατόμων για την απόδοση της κυβέρνησης, είναι ισχυροί προγνωστικοί παράγοντες αυτής της σχέσης. Επιπλέον, η επίδραση αυτών των παραγόντων παρατηρείται μετά τον έλεγχο για το συνολικό μάκρο-περιβάλλον (σχέσεις ισχύος, ανάπτυξη, ατομικισμός, αρρενωπότητα). Έτσι, χαρακτηριστικά του κοινωνικού κεφαλαίου, όπως η εμπιστοσύνη, ο αλτρουισμός, η ισότητα, η ανοχή, ο ανθρωπισμός και η πολιτική εμπλοκή, θα μπορούσαν πράγματι να θεωρηθούν ως οι βασικοί μηχανισμοί διαφορετικών τρόπων συνεργασίας. Η εμπεριστατωμένη μελέτη τέτοιων μηχανισμών μας παρέχει πολύτιμες πληροφορίες για το πώς οι πολίτες διάφορων χωρών, μπορούν να οικοδομήσουν συνεργασία και να διατηρήσουν μια κρίσιμη μάζα προθυμίας να συνεργαστούν, προκειμένου να ξεπεραστούν απροσδόκητες προκλήσεις ή να προωθηθούν κοινωνικοοικονομικές και πολιτικές μεταρρυθμίσεις. Τέλος, η παρούσα Διδακτορική Διατριβή εστιάζει στη σχέση διακυβέρνησης και κοινωνικού κεφαλαίου. Συγκεκριμένα, αναλύεται η σχέση μεταξύ ατομικών αξιολογήσεων της ποιότητας διακυβέρνησης και του αποθέματος κοινωνικού κεφαλαίου μιας χώρας, μέσα από τη σύγκριση δυο χωρών και συγκεκριμένα της Ελλάδας και της Κύπρου. Η επιλογή των δύο χωρών εξυπηρετεί το στόχο της ανάλυσης, αφού έτσι είναι δυνατή η εκτίμηση της σημασίας των θεσμών και της ποιότητας διακυβέρνησης, καθώς και του βαθμού στον οποίο επηρεάζονται από μεταβλητές όπως η κοινωνική εμπιστοσύνη και η ιδεολογία, μέσα από τη σύγκριση δυο χωρών οι οποίες έχουν πολλά κοινά πολιτιστικά στοιχεία και άρα πολύ «κοντινά» πολιτιστικά περιβάλλοντα.Θεωρούμε, ότι η Ελλάδα και η Κύπρος, είναι ενδεικτικά παραδείγματα του τρόπου με τον οποίο η αλληλεπίδραση της ιδεολογίας και των διοικητικών δομών, οδήγησε στην ανάπτυξη διαφορετικών τροχιών αναφορικά με τη διαχείριση της οικονομικής κρίσης του 2008. Οι δύο χώρες έχουν κοινά χαρακτηριστικά. Είναι και οι δύο ώριμες δημοκρατίες και μέλη της ευρωζώνης, ενώ έχουν επίσης πολύ παρόμοια κοινωνικο-πολιτισμικά υπόβαθρα. Διαφέρουν ως προς την πολιτική κουλτούρα και τη δημόσια διοίκηση, δύο παράγοντες που μας επιτρέπουν να συγκρίνουμε τις δύο χώρες ως προς την αποτελεσματικότητά τους αναφορικά με τη διαχείριση της κρίσης στον πολιτικό και τον τομέα της κοινωνίας των πολιτών. Εστιάζοντας στην πολιτική διαχείριση και τις θεσμικές βάσεις των δύο χωρών, μελετάμε τη σχέση τους με τις αντιλήψεις των λαών για τη χρηστή διακυβέρνηση και τη θεσμική εμπιστοσύνη. Οι αντιλήψεις τόσο για τη διακυβέρνηση όσο και για τους θεσμούς επηρεάζονται από την πολιτική ιδεολογία. Από την άλλη, η ύπαρξη ποιοτικών θεσμών, προϋποθέτει ότι η εξουσία ασκείται με τρόπο που διασφαλίζει τη λογοδοσία, τη διαφάνεια και τα καλά επίπεδα άλλων ποιοτικών δεικτών δημοκρατίας. Μέσα από την εμπειρική διερεύνηση των παραδοχών αυτών, επιχειρούμε, επικεντρώνοντας στις αντιλήψεις των ατόμων, να διευρύνουμε την υπάρχουσα γνώση αναφορικά με το πώς η ιδεολογία και η κουλτούρα μπορούν να γίνουν καταλύτες δομικών μεταβολών και προσαρμογών σε περιόδους κρίσης. Διαπιστώνουμε πως η διακυβέρνηση, οι θεσμικές, οι ιδεολογικές και οι πολιτισμικές διαφορές στην Ελλάδα και την Κύπρο λειτούργησαν σε αντίθετες κατευθύνσεις. Ως μηχανισμός επιτάχυνσης προβλημάτων στην περίπτωση της Ελλάδας και ως μηχανισμός επίλυσης προβλημάτων στην περίπτωση της Κύπρου. Πιστεύουμε, ότι είναι οι διαφορές στο πολιτιστικό υπόβαθρο, στην ποιότητα των θεσμών διακυβέρνησης και τις διοικητικές δομές που οδήγησαν τις δύο χώρες να ακολουθήσουν εντελώς αντίθετες κατευθύνσεις και αποτελούν το κλειδί για την ερμηνεία των παρατηρούμενων διαφορών στον βαθμό επιτυχίας των δύο χωρών στη διαχείριση της κρίσης. Στην εμπειρική μας ανάλυση χρησιμοποιήσαμε δεδομένα από δύο πηγές και συγκεκριμένα την Ευρωπαϊκή Κοινωνική Έρευνα (ESS) και τις βάσεις δεδομένων του Ευρωβαρόμετρου. Για αναλυτικούς σκοπούς καλύπτουμε διακριτές κυβερνητικές περιόδους πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την κρίση και δοκιμάζουμε τις προαναφερθείσες αλληλεπιδράσεις μεταξύ διακυβέρνησης, θεσμών, ιδεολογίας και κουλτούρας. Η χρηστή διακυβέρνηση και η θεσμική εμπιστοσύνη προσεγγίζονται ως σύνθετοι δείκτες των αξιολογήσεων των πολιτών σε σχέση με βασικούς τομείς πολιτικής και λειτουργίας των θεσμών. Η πολιτική ιδεολογία μετριέται με την αυτοπροσδιοριζόμενη τοποθέτηση σε μια κλίμακα από αριστερά προς τα δεξιά, ενώ η κουλτούρα προσδιορίζεται από ένα σύνθετο δείκτη που περιλαμβάνει τη γενικευμένη εμπιστοσύνη, την ευθύτητα στις μεταξύ των ανθρώπων σχέσεις και τη διάθεση για αλληλοβοήθεια. Μετά τον έλεγχο του κοινωνικοδημογραφικού και οικονομικού προφίλ των ερωτηθέντων παρέχεται υποστήριξη στις προτεινόμενες εμπειρικές υποθέσεις. Πιστεύουμε, πως τα ευρήματα της έρευνας, βοηθούν στην ερμηνεία των επιλογών των δύο χωρών σε επίπεδο πολιτικής.