Contribution to the knowledge of the Vulnerable European Spiny Lobster Palinurus elephas (JC Fabricius, 1787)
Authors: Καμπούρης Θόδωρος 
Published: April 2022

Η παρούσα διδακτορική διατριβή σχετίζεται με το απειλούμενο (τρωτό) είδος αστακού Palinurus elephas (Fabricius, 1787), σε περιοχές του Αιγαίου. Η παρούσα διδακτορική διατριβή είχε μια ολιστική προσέγγιση στο βασικό αντικείμενο μελέτης, δηλαδή τον αστακό. Συγκεκριμένα, στην παρούσα διατριβή εκτιμώνται οι πιθανές επιδράσεις ανθρωπογενών στρεσογόνων παραγόντων όπως η αλιεία και η θαλάσσια ρύπανση. Επίσης, δίνεται έμφαση στην αξιολόγηση της ποιότητας σάρκας, διότι το συγκεκριμένο είδος έχει πολύ υψηλή εμπορική αξία και καταναλώνεται από τον άνθρωπο. Αναλυτικότερα, η παρούσα Διδακτορική Διατριβή αναπτύσσεται: (α) στην αλιεία και αλιευτική βιολογία του είδους σε επιλεγμένες περιοχές, με ή χωρίς συγκεκριμένο καθεστώς προστασίας (πέρα των βασικών απαγορεύσεων), (β) στην αξιολόγηση της επίδρασης της θαλάσσιας ρύπανσης σε βιολογικούς ιστούς. Η έρευνα επικεντρώνεται στα πλαστικά σε μάκρο- μίκρο- και νάνο- κλίμακα, αλλά και στην συσσώρευση βαρέων μετάλλων. Επίσης, (γ) πραγματοποιήθηκε σχετική έρευνα για την ανάλυση της ποιότητας σάρκας, και λιπαρών οξέων και αξιολογήθηκε η θρεπτική αξία. Τέλος, (δ) χρησιμοποιήθηκαν αντισυμβατικές μέθοδοι, με χρήση κοινωνικών μέσων δικτύωσης και πολιτών-επιστημόνων, οι οποίες όμως εντάσσονται στις «καλές πρακτικές» της Ε.Ε.Αναλυτικά, η Διδακτορική Διατριβή περιλαμβάνει τις εξής θεματικές ενότητες:Chapter 1: Introduction – Literature ReviewΗ ενότητα αυτή αφορά την βιβλιογραφική ανασκόπηση, σε διεθνές επίπεδο, τόσο για τους ακανθώδεις αστακούς όσο και για την βασική βιολογία, ανάπτυξη και κατανομή των ειδών, με έμφαση στο P. elephas. Στην συνέχεια γίνεται μια ιστορική ανασκόπηση της αλιείας του P. elephas σε όλη την εξάπλωσή του στην Μεσόγειο Θάλασσα και ανατολικό Ατλαντικό Ωκεανό. Δίνονται στοιχεία για τον εξοπλισμό, τις μεθοδολογίες και γενικότερα την «φύση» της αστακοαλιείας από το 19ο αιώνα ως και την σημερινή εποχή, με στόχο την καλύτερη κατανόηση των αιτιών που οδήγησαν στην υπεραλίευση και στην δραματική μείωση των πληθυσμών. Η συγκεκριμένη ανασκόπηση αποτελούσε βασικό στόχο της παρούσας Διδακτορικής Διατριβής. Το γενικό ερευνητικό αντικείμενο της Διδακτορικής Διατριβής έχει παρουσιαστεί σε ένα (1) Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο με κριτές. Επίσης, τα δεδομένα αυτά έχουν δημοσιευτεί σε Διεθνές Επιστημονικό Περιοδικό με κριτές (Water, IF: 3.1).Chapter 2: Fisheries and morphology of the spiny lobster. The case studies of Chalkidiki Peninsula, National Marine Park of Alonissos & Northern Sporades Islands and Psara Islands (Aegean Sea). Η ενότητα αυτή σχετίζεται με τις δειγματοληψίες πεδίου στις περιοχές μελέτης που πραγματοποιήθηκαν από το 2017 ως και το 2019. Οι περιοχές μελέτης αφορούν την ευρύτερη περιοχή της Χαλκιδικής, το Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Αλοννήσου Βορείων Σποράδων και το σύμπλεγμα των νήσων Ψαρών-Αντίψαρων. Στην ενότητα αυτή συλλέχθηκαν μορφομετρικά δεδομένα, δημιουργήθηκαν ερωτηματολόγια και συλλέχθηκαν δεδομένα σχετικά με την τοπική αλιεία αστακών έπειτα από συνεντεύξεις με επαγγελματίες παράκτιους αλιείς στις περιοχές μελέτης. Τα αποτελέσματα έδειξαν πως στην περιοχή της Χαλκιδικής και ειδικότερα του Θερμαϊκού Κόλπου υπάρχουν κατάλληλοι βιότοποι για το μελετώμενο είδος, και πληθυσμοί που αλιεύονται συστηματικά. Κατά την διάρκεια των δειγματοληψιών σημειώθηκε επίσης σημαντική μείωση τόσο στον συνολικό αριθμό των αλιευμένων αστακών, όσο και στο μέγεθός τους. Επιπροσθέτως, διαπιστώθηκαν σημαντικές διαφοροποιήσεις στα μορφομετρικά δεδομένα του είδους μεταξύ των περιοχών μελέτης και επισημάνθηκε η πιθανώς έντονη αλιευτική πίεση που ασκούν στο είδος οι παράκτιοι αλιείς στην ευρύτερη περιοχή των νήσων Ψαρών-Αντίψαρων. Τέλος, η ενότητα αυτή κάνει μια μικρή αναφορά για την πρώτη καταγραφή του ξενικού αστακού Homarus americanus H. Milne Edwards, 1837, στην περιοχή της Χαλκιδικής και αναλύει τις πιθανές επιπτώσεις της παρουσίας του σε σχέση με την τοπική βιοποικιλότητα, τις εν δυνάμει αλληλεπιδράσεις με τα ενδημικά είδη αστακών καθώς και τις πιθανές επιπτώσεις στην τοπική αστακοαλιεία.Τμήμα των δεδομένων αυτών έχουν δημοσιευτεί σε Διεθνές Επιστημονικό Περιοδικό με κριτές (Water, IF: 3.1). Επίσης, η καταγραφή του Homarus americanus H. Milne Edwards, 1837 δημοσιεύτηκε σε Διεθνές Επιστημονικό Περιοδικό με κριτές (BioInvasions Records, IF: 1.6). Επιπροσθέτως, τμήμα των αποτελεσμάτων σχετικά με την περιοχή Ψαρών-Αντίψαρων, θα παρουσιαστούν σε διεθνές συνέδριο με κριτές (Νοέμβριος 2021).Chapter 3: The spiny lobster as seafood, assessing its nutritional value. Proximate Composition &Fatty acids profilesΣτόχος της συγκεκριμένης ενότητας είναι η αξιολόγηση της θρεπτικής αξίας του αστακού, επειδή αποτελεί αλίευμα και καταναλώνεται από τον άνθρωπο. Η αξιολόγηση πραγματοποιήθηκε με πειραματικές διαδικασίες καταγράφοντας το προφίλ της ποιότητας σάρκας (ουράς) του αστακού και το προφίλ των λιπαρών οξέων. Πραγματοποιήθηκε και συγκριτική μελέτη της ποιότητας σάρκας και των λιπαρών οξέων με ένα ξενικό είδος γαρίδας (Penaeus aztecus Ives, 1891), έχοντας ως διττό στόχο την μείωση της αλιευτικής πίεσης στους πληθυσμούς του απειλούμενου αστακού και την αύξηση της αλιευτικής προσπάθειας στους πληθυσμούς της ξενικής γαρίδας, ως διαχειριστικό μέτρο μετριασμού της εξάπλωσης της και ελέγχου του πληθυσμού της. Τα αποτελέσματα των πειραμάτων έδειξαν ότι οι τιμές των παραμέτρων της βιοχημικής σύστασης του Palinurus elephas ήταν εντός των τιμών που παρουσιάζουν τα δεκάποδα-καρκινοειδη. Επίσης, πως οι τιμές των αντίστοιχων παραμέτρων στο προφίλ της ποιότητας σάρκας στα δείγματα της γαρίδας είναι καλύτερες ή ανάλογες με αυτές του αστακού. Έτσι, μια προτίμηση κατανάλωσης της ξενικής γαρίδας θα μπορούσε να συντελέσει, εν μέρη, στην προστασία του αστακού και στον μετριασμού της εξάπλωσης της ξενικής γαρίδας. Επίσης, στην ενότητα αύτη πραγματοποιήθηκε μια μικρή ανασκόπηση σε αποτελέσματα προηγούμενων μελετών σχετικά με την καταγραφή προφίλ ποιότητας σάρκας και των λιπαρών οξέων από δεκάποδα που διαβιώνουν στην Μεσόγειο ή εισάγονται σε χώρες της Ε.Ε., τα αποτελέσματα έδειξαν πως οι τιμές των παραμέτρων της βιοχημικής σύστασης του Palinurus elephas ήταν εντός των τιμών που παρουσιάζουν τα είδη αυτά.Τα αποτελέσματα της συγκεκριμένης ενότητας έχουν δημοσιευθεί, ως επιστημονική εργασία, έχει σε Διεθνές Επιστημονικό Περιοδικό με κριτές (Foods, IF: 4.3).Chapter 4. First evidence of Micro- Nano- plastics ingestion and heavy metals accumulation in biological tissues of the threatened spiny lobster Palinurus elephas (J.C. Fabricius, 1787). A case study from the National Marine Park of Alonissos and Northern Sporades, northeast Aegean Sea, Greece. Η παρούσα ενότητα σχετίζεται με την εκτίμηση ενός ακόμα στρεσογόνου παράγοντα, την θαλάσσια ρύπανση, και την αξιολόγηση της επίδρασής της, στο είδος μελέτης, έπειτα από πειραματικές αναλύσεις σε δείγματα βιολογικών ιστών (βράγχια, στομάχι και μυϊκό ιστό). Οι πειραματικές αναλύσεις αφορούν την συγκέντρωση βαρέων μετάλλων στον μυϊκό ιστό της ουράς, που αποτελεί και το κυριότερο βρώσιμο μέρος. Το βασικότερο πειραματικό τμήμα σχετίζεται με εκτίμηση της παρουσίας πλαστικών μάκρο- μίκρο- και νάνο- σωματιδίων και την αξιολόγηση της επίδρασής τους τόσο στον ίδιο τον οργανισμό όσο και στον άνθρωπο. Επίσης, πραγματοποιήθηκε μια μικρή βιβλιογραφική ανασκόπηση σε δύο επίπεδα, (α) σχετικά με την αξιολόγηση των ήδη υπαρχόντων εργαστηριακών πρωτοκόλλων, σχετικά με την μεθοδολογία χώνευσης των βιολογικών ιστών και (β) με προηγούμενες μελέτες σχετικά με δεκάποδα-καρκινοειδή της Μεσογείου Θάλασσας. Τα βασικά αποτελέσματα δείχνουν μια σαφή συσσώρευση πλαστικών σωματιδίων και στους δύο ιστούς που μελετήθηκαν (στομάχια-βράγχια) ακόμα και σε νανοκλίμακα. Το φαινόμενο συσσώρευσης πλαστικών φαίνεται να είναι αρκετά περίπλοκο μιας και παράγοντες όπως το φύλο, το συνολικό βάρος και μήκος του ζώου, αλλά και το βάρος του κάθε ιστού, είναι πιθανό να επηρεάζουν την κατανομή πλαστικών σωματιδίων. Άξιο αναφοράς είναι το πολύ υψηλό ποσοστό αρσενικού που ανιχνεύθηκε στον ιστό του μυ της ουράς, δεδομένου πως τα δείγματα προέρχονταν από απομονωμένες νησίδες του ΒΑ Αιγαίου Πελάγους.Τα αποτελέσματα της συγκεκριμένης ενότητας θα υποβληθούν σύντομα ως επιστημονική εργασία σε Διεθνές Επιστημονικό Περιοδικό με κριτές (Environmental Pollution, IF:8).Chapter 5: Informing the general public on the threat status of the European spiny lobster. Using scientific data, Citizen-Science, and local ecological knowledgeΣτην ενότητα αυτή αναπτύσσεται η σχετικά νέα μεθοδολογία συλλογής δεδομένων με την ενεργή συμμετοχή Πολιτών-Επιστημόνων, όπου πρόσφατα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή την χαρακτήρισε ως μεθοδολογία «Καλής Πρακτικής». Στο πλαίσιο της παρούσας διατριβής στήθηκε ένα πρόγραμμα παρακολούθησης απειλούμενων ειδών και αλιευτικών πόρων, με την ενεργή συμμετοχή Πολιτών-Επιστημόνων και άλλων εμπλεκομένων. Αρχικός στόχος ήταν η ενημέρωση του ευρύ κοινού σχετικά με το καθεστώς απειλής συγκεκριμένων αλιευτικών πόρων, μεταξύ των οποίων και το Palinurus elephas. Η συμμετοχή Πολιτών-Επιστημόνων γίνονταν είτε με απ’ ευθείας επικοινωνία (τηλέφωνο, email κτλ.) ή με χρήση κοινωνικών δικτιών και με την δημιουργία ομάδων. Επιπροσθέτως, συλλέχθηκαν δεδομένα σχετικά με τον τύπο θαλάσσιων οικοτόπων όπως αυτοί ορίζονται στο Εθνικό Σύστημα Παρακολούθησης και σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Οδηγία περί Οικοτόπων. Αυτό, έδωσε την δυνατότητα να χαρτογραφηθούν, σε μικρή και τοπική κλίμακα, οι οικότοποι που σχετίζονται με τον ακανθώδη αστακό. Τέλος, βάση των δεδομένων της ενότητας αυτής μπορούν να εξαχθούν τα παρακάτω. Το ευρύ κοινό δεν είναι καλά πληροφορημένο για το ότι αλιευτικοί πόροι, όπως ο αστακός είναι απειλούμενα είδη και είναι ενταγμένα στην Κόκκινη Λίστα (IUCN Red List). Περιβαλλοντικά ευαίσθητες ομάδες όπως οι αυτοδύτες μπορούν να αποτελέσουν ένα εξαιρετικό δίκτυο παρακολούθησης. Ο αστακός μπορεί να ενταχθεί στα χαρισματικά είδη που πέραν της οικολογικής του σημασίας, φαίνεται να έχει και σημαντικό πολιτισμικό ρόλο μιας και αποτελεί σημαντικό εύρημα για τους ερασιτέχνες αυτοδύτες.Τα αποτελέσματα της συγκεκριμένης ενότητας έχουν υποβληθεί, ως επιστημονική εργασία, και είναι υπό έκδοση (in press) σε Διεθνές Επιστημονικό Περιοδικό με κριτές (Mediterranean Marine Science, IF: 2.3).