Endülüslü Şair Lisânüddîn İbnü’l-Hatîb’in Şiirleri Özelinde Tazmîn Sanatı
Authors: KARTAL Metin 
Published: December 2022

Edebiyat tarihçileri tarafından Endülüş şiirinin en büyük şairlerinden biri kabul edilen Lisânüddîn İbnü’l-Hatîb’in şiirlerindeki tazmîn sanatını inceleyen bu makalede öncelikle onun hayatı hakkında giriş mahiyetinde bilgiler verilecek, ardından tazmîn sanatı çerçevesine giren uygulamaları sunulacaktır. İbnü’l-Hatîb’e devrinin hükümdarı tarafından verilen “zü’l-vizâreteyn” (iki vezirlik sahibi) unvanı kudreti temsil etmektedir. Bunlardan birincisi devlet adamlığı yönüyle kudret anlamına gelirken diğeri kaleminin gücü anlamındadır. Yazarlık, şairlik ve vezirlik gibi birçok vasfa sahip olan ve erken yaşından itibaren iyi bir eğitim alan Lisânüddin İbnü’l-Hatîb’in şiirlerinde de tazmîn sanatına yer verdiği görülmektedir. Nitekim es-Seyyib ve’l-cehâm ve’l-mâzî ve’l-kehâm adlı iki ciltlik divanı incelendiğinde İbnü’l-Hatîb’in cahiliye dönemi şairlerinin şiirlerinden alıntılar yaptığı görülür. İbnü’l-Hatîb hem cahiliye döneminde hem de İslam’ın ortaya çıkmasıyla İslamiyet’i seçen ve muhadram şairi olarak anılan şairlerin şiirinden alıntılar yapmıştır. İslam sonrası şairlerden de alıntılar yapan ve şiirleri arasına tazmîn sanatının en güzel örneklerini serpiştiren İbnü’l-Hatîb’in şiirlerinde yer verdiği tazmîn bazen meşhur bir şairin bir deyimini alıntılamak, bazen de bir mısra veya beyti şairden ödünç almak şeklinde olmuştur.

Bedîʻ ilmini oluşturan sanatlar (muhassinât-ı bediiyye), el-Muhassinâtü’l-lafziyye ve el-Muhassinâtü’l-ma‘neviyye olmak üzere iki çeşittir. el-Muhassinâtü’l-lafziyye, lafzı (sözü), “el-Muhassinâtü’l-ma‘neviyye” ise manayı (anlamı) güzelleştirici sanatlardır. Lafızla ilgili sanatlara göre mana ile ilgili sanatların sayısı daha fazladır. Manayla ilgili sanatlar düşünceye, tahayyüle, ihtiraslara, bilgiye ve yapıya bağlıdır. Tazmîn de mana ile ilgili sanatlardandır. Tazmînle aynı grup içerisinde yer alan ve tazmîn sanatıyla yakın ilişkili sanatlardan biri de “bir şair veya yazarın farklı amaçlarla, ayet veya hadisten en az bir terkibi şiir veya nesrine alması” anlamına gelen iktibas sanatıdır. Burada karşımıza tazmîn ile iktibasın ortak ve farklı yönleri çıkmaktadır. İkisinin ortak yönü bir kaynaktan alıntı yapılmasıdır. Bu iki sanatın birbirinden ayrıldığı temel nokta ise alıntı yapılan kaynağa atıf yapılma hususudur. İktibasta kaynak (ayet veya hadis) çok meşhur olduğu için kaynağa atıfta bulunulmaması esas iken tazmînde alıntı yapılan kaynağın edebiyat otoriteleri tarafından bilinip bilinmemesi belirleyici rol oynar. Eğer kaynak belagatçılar nezdinde meşhur ise şiirin alıntı olduğunu belirtmeye gerek yoktur. Tersi bir durum söz konusu ise intihal şaibesinden kurtulmak için şiirdeki alıntıya işaret etmek gerekir. İktibas hem şiirde hem nesirde söz konusu iken tazmîn sadece şiirde olur.

Çalışmada şiirlerinde hem tazmîn sanatına hem de iktibas sanatına yer veren İbnü’l-Hatîb’in alıntı yaptığı şairlere göndermeleri de yer alır. Tazmîn sanatının kendisinden alıntı yapılan şair ile alıntı yapan şair arasında bir köprü vazifesi gördüğü söylenebilir. İbnü’l-Hatîb’in şiirinde bu hususa çok sayıda örnek bulunmaktadır. Bir başka deyişle, başka şairlerden alıntı yaparak antoloji bilgisini göstermiş, şiirlerini süslemiş, fikirlerini destekleyici şiirler ile zaman zaman da geçmişteki bir olaya telmihte bulunmuştur.

Arap belagatını oluşturan meânî, beyân ve bedîʻ üzerine sayısız eser kaleme alınmıştır. Bu ilim dallarından bedîʻ son derece önemli sanatları bünyesinde barındırır. Bedîʻ sanatları içerisinde yer alan, kısaca bir şairin şiirine başka bir şairin şiirinden alıntı yapması olarak tarif edilebilecek tazmîn sanatı bir tez konusu olacak potansiyele sahiptir. Zira şairlerin gerek kendisinden asırlarca önce yaşayan gerekse aynı zaman diliminde yaşayan şairlerden alıntı yapmaları (tazmîn) ilgi çekicidir. Şairlerin başka şairlerden tazmîninin sebepleri şiirlerini süslemek, ifadeye canlılık katmak, şiir sahasındaki maharetlerini göstermek ve kendilerine destek bulmak gibi hususlardır. Tazmîn sanatı konusunda başarılı olmak isteyen bir şair iyi bir antoloji bilgisine sahip olmalıdır. Tazmîn yapan şairlerin Arapça şiirlerin arasına Arapça şiirlerden beyit, mısra veya terkip serpiştirdiği gibi zaman zaman Türkçe şiirlere, Arapça veya Farsça şiirlerden alıntı yapıldığı da görülmektedir.

Bu çalışmada bir makale sınırları çerçevesinde İbnü’l-Hatîb’in şiirlerinde yapmış olduğu tazmîn temsil kabiliyeti yüksek örnekler üzerinden ele alınmıştır. Çalışma üç bölümden oluşmaktadır: Önce Lisânüddîn İbnü’l-Hatîb’in hayatı ve eserlerine yer verilmiştir. İkinci olarak tazmîn kavramı, sözlük ve terim anlamı bakımından incelenmiştir. Tazmîn sanatı kapsamına giren Türkçe ve Arapça şiirler incelenmiştir. Son olarak Lisânüddîn İbnü’l-Hatîb’in şiirlerinde tazmîn sanatına tahsis edilmiştir.