Πόλη και κινηματογραφική μορφή
Authors: Νικολαΐδου Αφροδίτη 
Published: July 2014

Η συγκεκριμένη διατριβή αποτελεί συμβολή στην ιστοριογραφία του ελληνικού κινηματογράφου αφού αναδεικνύει μέσα από τις 217 ταινίες της περιόδου 1994-2004, μια ιδιαίτερη κατηγορία 8 ταινιών που μπορούν να ονομαστούν αθηναϊκές ταινίες πόλης. Η μεθοδολογική προσέγγιση που χρησιμοποιείται είναι αυτή της Ιστορικής Ποιητικής και του νεο-φορμαλισμού των D. Bordwell και Kr. Thompson, εμπλουτισμένη με την ορολογία αφηγηματολόγων όπως ο Genette. Το πλεονέκτημα μιας τέτοιας μεθοδολογικής προσέγγισης διαφορετικής από τις μέχρι τώρα μελέτες του θέματος πόλη και κινηματογράφος είναι ότι η κινηματογραφημένη πόλη εκλαμβάνεται σαν ένα λειτουργικό αφηγηματικό και υφολογικό στοιχείο, καταλυτικό για το προσδιορισμό μιας κατηγορίας ταινιών μέσα στο σώμα του ελληνικού κινηματογράφου. Επομένως, το ερώτημα δεν είναι ποια είναι η «εικόνα της Αθήνας» αλλά πως η Αθήνα εμπλέκεται στην «κινηματογραφική μορφή», στο συνδυασμό αφηγήματος και υφολογικών μηχανισμών με τους οποίους αυτό εκφράζεται. Το βασικότερο μεθοδολογικό εργαλείο αυτής της προσέγγισης είναι η έννοια της «απο-οικειοποίησης» η οποία χρησιμοποιείται για να δομηθεί η διατριβή σε δύο βασικά μέρη: σε αυτό που εξηγεί την «προσοικειωμένη Αθήνα», δηλαδή την πόλη των «αυτοματοποιημένων» κινηματογραφικών μηχανισμών και σε αυτό που προσδιορίζει τις «ταινίες πόλης», τις ταινίες που «απο-οικειοποιούν» τις δεδομένες λειτουργίες της πόλης μέσα στην κινηματογραφική μορφή. Πιο συγκεκριμένα στην «προσοικειωμένη πόλη» αναδεικνύονται οι συμβατικοί μηχανισμοί με τους οποίους η πόλη περιορίζεται στο ρόλο του σκηνικού φόντου ή της ατμόσφαιρας. Τέτοιοι μηχανισμοί είναι τα «πλάνα-δείκτες» και οι «σεκάνς αστικού μοντάζ», τα αντίστοιχα πλάνα, τα μεσαία πλάνα και τα κοντινά πλάνα, τα «πλάνα ή σκηνές εδραίωσης» κτισμένου περιβάλλοντος της ανώνυμης αρχιτεκτονικής. Στη συνέχεια, στο επόμενο μέρος προσδιορίζονται οι ταινίες πόλης. Οι ταινίες αυτέςχρησιμοποιούν «απο-οικειοποιητικούς» μηχανισμούς που προκαλούν την αιτιότητα της κινηματογραφικής μορφής. Πιο συγκεκριμένα, στο πρώτο κεφάλαιο, οι μηχανισμοί που κατασκευάζουν την κινηματογραφημένη πόλη λειτουργούν «συνθετικά», έχουν στόχο δηλαδή να προκαλέσουν την αφηγηματική αιτιότητα. Αυτό σημαίνει ότι η πόλη για το αφήγημα αποκτά χαρακτηριστικά και ιδιότητες ακριβώς όπως και οι χαρακτήρες και αλληλοεπιδρά μαζί τους, επιβραδύνει ή επιταχύνει την εξέλιξη της πλοκής και τέλος είναι υπεύθυνη για το σχήμα που αυτή παίρνει. Το δεύτερο κεφάλαιο ασχολείται με την παρουσία μηχανισμών που αιτιολογούνται από την αναγωγή σε συνθήκες της πραγματικής ζωής, αλλά πιο συγκεκριμένα από τις πολιτισμικά καθορισμένες ιδέες για την πραγματικότητα. Οι ταινίες πόλης στήνουν μια συνολική «ρητορική της αυθεντικότητας». Στο τρίτο κεφάλαιο εξετάζονται οι μηχανισμοί εκείνοι που κατασκευάζουν την «πόλη ως τεχνούργημα». Μέσα από τη χρήση ψηφιακών εφέ αλλά κυρίως μέσα από τη λογική της «σύνθεσης» όχι απαραίτητα ψηφιακής στον υλικό φορέα αλλά στη λογική, η πόλη αποκτά αυτόνομο καλλιτεχνικό ενδιαφέρον καθώς έρχεται σε επαφή με το κινηματογραφικό μέσο. Στο τέταρτο κεφάλαιο εξετάζεται η «διαλεκτική κειμενικότητα» των ταινιών. Οι ταινίες αυτές έχουν την τάση να αναφέρονται σε άλλες αστικές ταινίες, μηχανισμούς ανάδειξης της πόλης και είδη. Αυτός ο κοινός αστικός ορίζοντας εξασφαλίζει μια πύκνωση της θεματικής της πόλης μέσα στην κινηματογραφική μορφή.