Άτομα με αναπηρία στο σύγχρονο εικονογραφημένο βιβλίο για παιδιά προσχολικής και πρωτοσχολικής ηλικίας
Authors: Κώτη Παπαντωνάκη Δέσποινα 
Published: September 2021

ΠΕΡΙΛΗΨΗΤα τελευταία χρόνια στη χώρα μας ολοένα και περισσότερο εκδίδονται εικονογραφημένα με θέμα την αναπηρία. Διεθνώς, η εμφάνιση χαρακτήρων με αναπηρία σε λογοτεχνικά κείμενα ήταν συχνή πολύ νωρίτερα από ό,τι στην Ελλάδα, γι’ αυτό και η μελέτη των χαρακτήρων με αναπηρία στα λογοτεχνικά κείμενα έχει αρχίσει πριν από τη δεκαετία του ’60. Στην Ελλάδα οι σχετικές μελέτες είναι ελάχιστες και αποσπασματικές και γράφονται κυρίως την τελευταία δεκαετία.Η παρούσα διατριβή μελετά τους χαρακτήρες με αναπηρία στο εικονογραφημένο βιβλίο για παιδιά προσχολικής και πρωτοσχολικής ηλικίας, στηριζόμενη στη Θεωρία του Φορμαλισμού, αξιοποιώντας όλες τις παραμέτρους, θέμα, σκηνικό, χαρακτήρες, πλοκή, τόνος/διάθεση, ύφος και αφήγηση. Με αυτόν τον τρόπο εστιάζει στους χαρακτήρες με αναπηρία από λογοτεχνική άποψη. Ως προς το θέμα εξ ορισμού μελετώνται τα βιβλία με προφανές θέμα την αναπηρία. Παράλληλα, εμφανίζονται και δευτερεύοντα θέματα όπως η αγάπη, η αλληλεγγύη, η συμπαράσταση, ο σεβασμός, η αυτοπεποίθηση, η ανατροπή στερεοτύπων, κ.ά. Διερευνήθηκε επίσης το σκηνικό σε σχέση με τους χαρακτήρες με αναπηρία, ανεξάρτητα αν είναι ολοκληρωμένο ή μη, και οι λειτουργίες του αναφορικά με τους αναπήρους, ως χώρος επικοινωνίας, ως σύμβολο, κ.ά. Διερευνήσαμε τους χαρακτήρες με αναπηρία (και μη) ως προς την οντολογία τους, την ηλικία, το φύλο, τη θέση τους μέσα στην ιστορία, την ποσότητα των χαρακτηριστικών τους. Η διερεύνηση αυτή έγινε σε συνδυασμό με τον ρόλο τους στην αφήγηση της ιστορίας. Μελετήθηκαν ακόμα τα κείμενα ως προς την πλοκή, επιλέγοντας το μοντέλο της Nikolajeva σε συνδυασμό με της Lukens και εξετάστηκε η συμβολή των χαρακτήρων με αναπηρία με βάση την κλιμακούμενη πλοκή και το γενικότερο σχήμα σπίτι-απομάκρυνση από το σπίτι/περιπέτειες [αποδοχή]-επιστροφή στο σπίτι (Nikolajeva, 2005: 106). Διερευνώντας το ύφος διαπιστώθηκε ότι ελάχιστοι αρνητικοί στερεοτυπικοί χαρακτηρισμοί που απαντώνται στην ξένη βιβλιογραφία διατηρήθηκαν στα εικονογραφημένα που διερευνήθηκαν, καθώς οι συγγραφείς επιθυμούν να ανατρέψουν τα γλωσσικά στερεότυπα. Η μελέτη του ύφους εστιάστηκε στην παραστατική χρήση της γλώσσας (σχήματα λόγου) που επικεντρώθηκε μόνο στα σημεία εκείνα που αναφέρονται στην αναπηρία. Εξετάστηκαν επίσης τα κείμενα αυτά και από την οπτική του τόνου και της διάθεσης καθώς και τα δύο αποκαλύπτουν στάσεις και διαθέσεις απέναντι στην αναπηρία και την ιδεολογία που κυριαρχεί εκάστοτε. Για την πληρέστερη προσέγγιση του ερευνητικού σώματός μας, μελετήθηκε και το περικείμενο των εικονογραφημένων, το οποίο προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες για το θέμα μας, καθώς προσαρμόζεται στη λογοτεχνική προσέγγιση των εικονογραφημένων ιστοριών που μελετήσαμε και προϊδεάζει συχνά τον αναγνώστη ως προς την ιστορία. Διαπιστώθηκε ότι τα περισσότερα εικονογραφημένα, κυρίως λόγια παραμύθια, με χαρακτήρες με αναπηρία εκδόθηκαν στην Ελλάδα μετά το 2000, το πιθανότερο λόγω της κλειστής ελληνικής κοινωνίας και ότι η παιδική λογοτεχνία στη χώρα μας αναπτύσσεται περισσότερο τη δεκαετία 1980, οπότε και διευρύνει τη θεματολογία της. Απεικονίζονται σχεδόν «όλες» οι αναπηρίες σε φαντασιακό ή ρεαλιστικό επίπεδο, όσο το δυνατόν πειστικότερα, οι δε χαρακτήρες με αναπηρία είναι είτε άνθρωποι είτε άλλα έμβια ή μη όντα. Πολλά βιβλία της έρευνάς μας πληροφορούν τους νεαρούς αναγνώστες για την αναπηρία, τους βοηθούν να την κατανοήσουν, τους ευαισθητοποιούν και συμβάλλουν στην ανατροπή στερεοτυπικών αντιλήψεων και προκαταλήψεων στο τέλος της ιστορίας, γιατί είναι δυνατόν στην αρχή της να τις διακρίνει ο αναγνώστης. Λίγα εικονογραφημένα γράφονται από ειδικούς ή υπό την καθοδήγησή τους και μοιάζουν με βιβλία γνώσεων με λογοτεχνική αφήγηση, γι’ αυτό και δίνεται άμεσα ή έμμεσα προτεραιότητα άλλοτε στην αναπηρία και άλλοτε στον ανάπηρο. Κανένας χαρακτήρας δεν εμφανίζεται κακός, ασεβής, αμαρτωλός ή πλήρως τραγωδία. Αντίθετα, συχνά προβάλλουν άλλα χαρίσματα των χαρακτήρων με αναπηρία ή την ανάγκη να ενταχθούν σε κανονικό σχολείο. Οι μυθοπλαστικοί χαρακτήρες με αναπηρία βρίσκονται σε άμεση σχέση με τον χώρο που ασκεί τις περισσότερες λειτουργίες που του αποδίδονται. Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι η σχέση του αστικού οικιστικού τοπίου, όταν αυτή αναφέρεται σε κινητικά προβλήματα, καθώς ο χαρακτήρας επηρεάζεται από το δομημένο περιβάλλον. Έτσι, υπηρετείται ο βασικός στόχος του σκηνικού να κάνει την ιστορία αληθοφανή, πραγματική και πειστική, ανεξάρτητα αν στα περισσότερα εικονογραφημένα δεν το πετυχαίνει, όπως στις ιστορίες με ήρωες μη ανθρώπινα όντα. Οι χαρακτήρες με αναπηρία παρουσιάζουν το μεγαλύτερο ενδιαφέρον και είναι κυρίως παιδιά (λίγοι είναι ενήλικες) γένους αρσενικού, χωρίς μεγάλη διαφορά από το θηλυκό. Είναι συνήθως επίπεδοι και σπανιότερα σφαιρικοί αλλά, αν και επίπεδοι, είναι κύριοι, δυναμικοί και θετικοί χαρακτήρες, εφόσον αποδέχονται την αναπηρία τους και συμμετέχουν στα κοινωνικά δρώμενα (οικονομικές δραστηριότητες, ψυχαγωγία, αθλητισμός). Είναι ωστόσο δυνατόν να εξελίσσονται και οι δευτερεύοντες υποστηρικτικοί επίπεδοι με αναπηρία χαρακτήρες. Σπάνια χρησιμοποιείται υποτιμητικό λεξιλόγιο και, όταν συμβαίνει αυτό, ουσιαστικός στόχος είναι να κάνει τους άλλους να μην το χρησιμοποιούν. Γιατί το ύφος είναι συγγραφοκεντρικό και όχι ηρωοκεντρικό. Οι ιστορίες ως προς την πλοκή αναπτύσσονται με συγκρούσεις, έχουν σασπένς και πάντα ευτυχισμένο τέλος. Ο τόνος/διάθεση συνήθως είναι συγκινητικός, καρτερικός, ρεαλιστικός και σπανιότερα σκληρός και απαισιόδοξος ή χιουμοριστικός. Γενικά, οι αφηγητές αφηγούνται τις ιστορίες τους με σοβαρότητα, ανεξάρτητα από τον βαθμό αληθοφάνειας και πειστικότητάς τους.