Αρχιτεκτονικός σχεδιασμός και νέες τεχνολογίες
Authors: Μανδουλίδου Ελισάβετ 
Published: August 2021

Το αντικείμενο της διδακτορικής διατριβής είναι ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός και οι νέες ψηφιακές τεχνολογίες, ένα θέμα σύγχρονο και επομένως, συνεχώς μεταλλασσόμενο. Οι νέες τεχνολογίες, που αποτελούν το νέο μέσο του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού, έχουν μεταβάλει τόσο τη διαδικασία του σχεδιασμού, όσο και το αρχιτεκτονικό αποτέλεσμα. Αποτελούν μέσο σύλληψης, επεξεργασίας, κατασκευής και χρήσης του αρχιτεκτονικού αντικειμένου, το οποίο προσεγγίζεται ως αποτέλεσμα του μέσου με το οποίο σχεδιάζεται.Υπόθεση εργασίας είναι ότι η διαδικασία του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού, μέσω των νέων ψηφιακών τεχνολογιών και παράλληλων φιλοσοφικών και μαθηματικών επιρροών, μετατρέπεται από μία γραμμική και αιτιολογική (αναλογική) διαδικασία/ process σε μία εν δυνάμει αέναη (ψηφιακή) επεξεργασία/ processing, με αποτέλεσμα το αρχιτεκτονικό αντικείμενο που προκύπτει από αυτήν, να είναι ένα α-τελές αντικείμενο, που βρίσκεται σε έναν “διαρκή ενεστώτα”, καθώς αποτελεί ανα-παράσταση του συνεχώς ανοιχτού ψηφιακού κώδικα.Η έρευνα οργανώνεται σε τρία κεφάλαια: το πρώτο κεφάλαιο αφορά τη μετάβαση από τον αναλογικό στον ψηφιακό σχεδιασμό, το δεύτερο κεφάλαιο αφορά τον αναλογικό σχεδιασμό/ process και το τρίτο κεφάλαιο αφορά τον ψηφιακό σχεδιασμό/ processing. Συνοδεύεται από το παράρτημα Tag Cloud, το “ψηφιακό σώμα” της διατριβής.Στο πρώτο κεφάλαιο περιγράφεται η μετάβαση από τον αναλογικό σχεδιασμό/ process στον ψηφιακό σχεδιασμό/ processing, από την αλφαβητική στη μετα-αλφαβητική εποχή. Η μετάβαση από την αναλογική διαδικασία του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού στην ψηφιακή έχει ως καταλύτη την χρήση της ψηφιακής τεχνολογίας και ενισχύεται από δύο περιοχές που παραδοσιακά επηρεάζουν και ενισχύουν την αρχιτεκτονική σκέψη και πρακτική: τη φιλοσοφία και τα μαθηματικά. Οι εξελίξεις στον τομέα των μαθηματικών, με την χρήση της τοπολογίας και σε αυτόν της φιλοσοφίας, με την έννοια της δυνητικοποίησης, διεισδύουν στην αρχιτεκτονική και σε συνδυασμό με την χρήση της ψηφιακής τεχνολογίας, τη μεταφέρουν στη μετα-αλφαβητική εποχή. Η προσέγγιση του ψηφιακού γίνεται μέσω της σχέσης του με το αναλογικό, δεδομένου ότι, μέσω της σύγκρισης και της αναζήτησης των συνδέσεων που εδραιώνονται μεταξύ τους, φανερώνονται πολλές από τις ποιότητές τους και γίνεται κατανοητή η φύση του καθενός ξεχωριστά, αλλά και η ισχυρή σχέση που τα συνδέει. Η ψηφιακή τεχνολογία είναι βασισμένη στο χαρακτηριστικό της δόμησης κινητών και διασυνδεδεμένων μοντέλων πληροφορίας. Αυτό το δυναμικό, διασυνδεδεμένο νοητικό τοπίο επαναδημιουργεί την πραγματικότητα υπό μορφή μαθηματικών σχέσεων και διαδικασιών, υπό τους όρους της ροϊκότητας, της κινητικότητας και της έλλειψης αδράνειας.Η εξέλιξη της επιστήμης των μαθηματικών έδωσε τη δυνατότητα της εξερεύνησης μορφών που περιγράφονται με συναρτήσεις διανυσματικού λογισμού (τοπολογικές επιφάνειες), ενώ οι μέχρι τότε μαθηματικές δυνατότητες επέτρεπαν την εξερεύνηση μορφών που περιγράφονταν με αλγεβρικές εξισώσεις (επίπεδες επιφάνειες). Η μαθηματική αλλαγή συνοδεύτηκε από μία φιλοσοφική μετατόπιση, που συχνά σημειώνεται ως κίνηση από τη μετα-δομική σημειολογία (που είχε εδραιωθεί από τις μελέτες του Jacques Derrida) σε μία μελέτη πρόσφατων εξελίξεων στη γεωμετρία, την επιστήμη και τις μεταμορφώσεις του πολιτικού χώρου (που προέκυψαν στο κέντρο του ενδιαφέροντος από τον Gilles Deleuze).Στη μετα-αλφαβητική εποχή έχει αλλάξει η αντίληψη τόσο του χώρου, όσο και του χρόνου. Η θεώρηση της πραγματικότητας υφίσταται μία δυνητική δοκιμασία, καθώς παρατηρείται ενότητα χρόνου χωρίς ενότητα τόπου, χάρη στις αλληλοδράσεις σε πραγματικό χρόνο μέσω των ηλεκτρονικών δικτύων, στις ευθείες αναμεταδόσεις και στα συστήματα τηλεπαρουσίας. Η μεταβλητότητα χώρων και χρονικοτήτων του πολιτιστικού σύμπαντος του ανθρώπου διευρύνεται, καθώς πολλά συστήματα εγγύτητας, πολλοί πρακτικοί χώροι συνυπάρχουν. Τα όρια δεν είναι πια αυτονόητα, καθώς οι τόποι και οι χρόνοι αναμιγνύονται. Η γενικευμένη δυναμική της δυνητικοποίησης επηρεάζει το σώμα, την οικονομική λειτουργία, τις συλλογικές μορφές της ευαισθησίας και την ενάσκηση της νοημοσύνης, εκτός από την πληροφόρηση και την επικοινωνία. Μέσω των νέων μορφών επικοινωνίας, των δικτύων ψηφιακής επικοινωνίας, αναδύεται μία ανανεωμένη συλλογική νοημοσύνη και συγκροτείται μία νέα έννοια του αντικειμένου, ως κοινωνικού μεσολαβητή, τεχνικού ερείσματος και κόμβου νοητικών λειτουργιών.Στο δεύτερο κεφάλαιο της έρευνας περιγράφεται η διαδικασία του αναλογικού σχεδιασμού/ process. Περιγράφονται τα χαρακτηριστικά του αναλογικού μοντέλου και τα χαρακτηριστικά του αναλογικά κατασκευασμένου αντικειμένου. Η χειρωνακτική και η μηχανική διαδικασία αποτελούν τις δύο μεγάλες περιόδους της αναλογικής διαδικασίας του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού, με σημείο τομής τη διάκριση του Alberti μεταξύ σχεδίου και κτηρίου, οπότε αρχίζει να διαμορφώνεται μία συστηματοποίηση στη διαδικασία του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού και να υφίσταται η έννοια του μοντέλου.Στην περίοδο της προ-ορθογραφικής διαδικασίας, πριν την Αναγέννηση, τα αρχιτεκτονικά σχέδια ήταν σπάνια, τα κτήρια δεν γίνονταν κατανοητά στην ολότητά τους, το τελικό αποτέλεσμα δεν μπορούσε να προβλεφθεί εκ των προτέρων και η έννοια της κλίμακας ήταν άγνωστη. Οι αρχιτεκτονικές μορφές προέκυπταν, σε μεγάλο βαθμό, από μιμήσεις και αναπαραγωγές γνωστών αρχιτεκτονικών μορφών και δημιουργούσαν παραλλαγές, που χαρακτηρίζονταν από τις έννοιες της μίμησης και της ομοιότητας. Η αρχιτεκτονική της προ-ορθογραφικής περιόδου έβρισκε τη γεωμετρική της τάξη στη διαίσθηση. Η “γλώσσα” της, ελλείψει συντακτικού, ήταν απελευθερωμένη από κάθε έννοια ορθολογισμού ή στυλ και, συνολικά, χαρακτηριζόταν από την έννοια της μεταβλητότητας – χαρακτηριστικό που θα ανακτηθεί στην ψηφιακή περίοδο. Η εδραίωση της παραστατικής γεωμετρίας και των ορθών προβολών εξασφάλισε στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό την ακρίβεια και τον έλεγχο και στην αρχιτεκτονική κατασκευή τη βιομηχανοποίησή της, καθώς έπαψε να είναι χειροτεχνικό προϊόν. Η αναλογική διαδικασία του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού είναι γραμμική (διαδοχική) και αιτιολογική, καθώς αποτελείται από διακριτά στάδια (σύλληψη, σχεδιασμός, κατασκευή, συντήρηση) και συνεχώς και διαδοχικά αυξάνει την κλίμακα και το βαθμό επεξεργασίας. Οι σχέσεις των αρχιτεκτονικών στοιχείων, τα οποία οργανώνονται σε συνεπείς ολότητες, είναι βασικά γεωμετρικές.Το αναλογικά κατασκευασμένο αντικείμενο χαρακτηρίζεται από την ολότητα και την στατικότητα, που χαρακτηρίζει τα αναλογικά μέσα, από τα οποία έχει διαμορφωθεί. Το σύστημα των ορθογραφικών προβολών ευνοεί τις κυβικές, ορθογωνικές, πρωταρχικές μορφές, οι οποίες συνυφαίνονται με το τρισορθογώνιο σύστημα. Επιπλέον, η αναλογική μηχανική κατασκευή χαρακτηρίζεται από τη δημιουργία μαζικά παραγμένων, τυποποιημένων, μηχανικών και πανομοιότυπων αντιγράφων και βασίζεται στην οπτική πανομοιότητα, την επανάληψη και τη βιομηχανική τυποποίηση. Συνολικά, το επίπεδο αναδεικνύεται ως η κυρίαρχη αντιληπτή κατασκευαστική μορφή και το αντικείμενο χαρακτηρίζεται από την ολότητα, την στατικότητα, την κυριαρχία της ιεράρχησης και της αναλογίας, που χαρακτηρίζουν την στατική και γραμμική (διαδοχική και αιτιολογική) διαδικασία, από την οποία προέκυψε.Στο τρίτο κεφάλαιο περιγράφεται η διαδικασία του ψηφιακού σχεδιασμού/ processing. Περιγράφονται τα χαρακτηριστικά του ψηφιακού “μοντέλου” και τα χαρακτηριστικά του ψηφιακά κατασκευασμένου “αντικειμένου”. Τα ψηφιακά μοντέλα είναι εξίσου “πραγματικά” με τα αντικείμενα, καθώς το αντικείμενο δεν προκύπτει ως το στατικό, τελικό αποτέλεσμα του μοντέλου (όπως ήταν στην αναλογική διαδικασία), αλλά συνδιαλέγεται μαζί του, στην καινούρια συνθήκη του μοντέλου ως συν-παραγωγός πραγματικότητας. Το ψηφιακό μοντέλο σχεδιάζεται με λογισμικό, το οποίο πολλές φορές είναι custom-made και μπορεί εκτός από το να εμπεριέχει σχεδιαστική πληροφορία, να εκφράζει τη συνέχεια όλων των φάσεων σχεδιασμού, κατασκευής και ζωής ενός αρχιτεκτονήματος (ΒΙΜ) και να παράγεται ψηφιακά (digital fabrication) σε μία συνεχή διαδικασία σχεδιασμού – κατασκευής. Το ψηφιακά κατασκευασμένο αντικείμενο χαρακτηρίζεται από τις έννοιες της διαδραστικότητας, της πλαστικότητας και της μεταβλητότητας.Στο ψηφιακό μοντέλο η πληροφορία είναι δυναμική και διασυνδεδεμένη, σε αντίθεση με το αναλογικό μοντέλο, όπου η πληροφορία είναι στατική. Η τεχνολογία είναι χρονικά –εξαρτώμενη και το σχεδιαζόμενο σύστημα υπόκειται σε έναν απεριόριστο αριθμό από προσωρινά στάσιμες καταστάσεις, καθώς βρίσκεται βυθισμένο σε ένα σύννεφο πληροφορίας που συνεχώς αλλάζει. Τα λογισμικά παραμετρικού σχεδιασμού χαρακτηρίζονται από τον συντονισμένο τρόπο συσχετισμών και αλλαγών των στοιχείων του σχεδιαζόμενου αντικειμένου. Τα λογισμικά animation είναι μη-γραμμικά και παρέχουν αποτελέσματα μη-αναλογικά στις αιτίες τους, απρόβλεπτα, αυθόρμητα και ενσωματωμένα. Η πρωτοποριακή χρήση της ψηφιακής τεχνολογίας επιτυγχάνεται με την αναζήτηση εργαλείων από τις βιομηχανίες της αεροναυτικής για το γραφείο Gehry & Partners, με το πρόγραμμα CATIA, που είχε δημιουργηθεί για τη Γαλλική αεροδιαστημική εταιρία Dassault Aviation και με την εφεύρεση καινούριων σχεδιαστικών εργαλείων για το γραφείο Foster and Partners, που κατασκεύασε το πρόγραμμα Generative Components. Το ψηφιακό μοντέλο μπορεί να εκφράζει τη συνέχεια όλων των φάσεων σχεδιασμού, κατασκευής και ζωής ενός αρχιτεκτονήματος με το πληροφοριακό μοντέλο κτηρίου (ΒΙΜ), το οποίο αφορά περισσότερο το περιεχόμενο και λιγότερο γραφικά ζητήματα. Η ψηφιακή παραγωγή (digital fabrication), η συνεχής διαδικασία, όπου η ψηφιακή πληροφορία είναι πληροφορία σχεδιασμού (σύλληψης και επεξεργασίας), κατασκευής και χρήσης επαν-ενοποιεί την αρχιτεκτονική με την κατασκευή.Το ψηφιακά κατασκευασμένο αντικείμενο εμπεριέχει τα ίδια χαρακτηριστικά που έχει και ο ψηφιακός κώδικας – είναι α-τελές, όπως ο κώδικας είναι ανοιχτός. Η υπολογιστική λογική προωθεί τη δημιουργία συμβάντων και σεναρίων, έναντι στατικών προγραμμάτων και οντοτήτων, με βασική συνέπεια αυτής της υπεροχής της διάστασης του χρόνου, την αποσταθεροποίηση της μορφής. Tο διαθέσιμο ρεπερτόριο μορφών φαντάζει αχανές, καθώς περιλαμβάνει και μη-γεωμετρικές μορφές, οι οποίες συχνά ονομάζονται “ελεύθερες μορφές, που πλέον μπορούν ψηφιακά να σαρωθούν, να μετρηθούν και να κατασκευαστούν. Η καμπυλότητα των επιφανειών ήταν το χαρακτηριστικό σημάδι του ψηφιακού σχεδιασμού, ως αποτέλεσμα της χρήσης της τοπολογικής γεωμετρίας. Με τις νέες τεχνολογίες η κατασκευή αλλάζει, δεδομένου ότι η ύλη πλέον καθορίζεται εκτός από τη μάζα και την ενέργεια και από την πληροφορία. Η σταθερότητα έχει γίνει λιγότερη σημαντική από την ταχύτητα, καθώς η λογική της κίνησης εισέρχεται στην κατασκευή. Η διαδραστική αρχιτεκτονική αντιδρά σε εξωτερικά και εσωτερικά ερεθίσματα και ανταποκρίνεται σε μεταβαλλόμενες απαιτήσεις του χρήστη, σαν ζωντανός οργανισμός. Τα κατασκευαστικά υλικά, τα προϊόντα και οι διαδικασίες συνολικά αλλάζουν.Το παράρτημα Tag Cloud, που συνοδεύει και ολοκληρώνει την έρευνα, αποτελεί ένα δυναμικό, διασυνδεδεμένο, δυνητικό δίκτυο εννοιών, που έχει τη δομή του μωσαϊκού, δεν έχει αρχή και τέλος και μπορεί να διαβαστεί ως υπερκείμενο, καθώς βρίσκεται βυθισμένο σε ένα συνεχώς μεταλλασσόμενο σύννεφο πληροφορίας. Το Tag Cloud μπαίνει σε παράρτημα διότι ξεφεύγει από την καθιερωμένη σειριακή και αναλυτική δομή μίας διδακτορικής διατριβής, ενώ αποτελεί ουσιαστικό μέρος της. Οι έννοιες στο Tag Cloud προσδιορίζονται από τις συνδέσεις που υπάρχουν μεταξύ τους, δεν είναι αυτόνομες και αποκτούν νόημα μέσω του δικτύου που διαμορφώνεται μεταξύ τους. Το Tag Cloud επομένως, αφορά περισσότερο τις συνδέσεις και τις σχέσεις μεταξύ των εννοιών, παρά τις ίδιες τις έννοιες. Έτσι διαμορφώνεται ένας ψηφιακός χώρος στο σώμα της έρευνας, ο οποίος έχει τη δομή του μωσαϊκού, του σύννεφου, του υπερκειμένου και έπεται του αναλογικού χώρου, μαζί με τον οποίο ολοκληρώνει την έρευνα.