ACIYI DAMITMA SANATI: TOPLUMSAL BELLEK VE AHMET YORULMAZ’IN ESERLERİNDE MÜBADELE
Authors: KARATAŞ Evren , YILDIZ İpek 
Published: June 2020

Toplumsal
bellek, bir toplumun mazide kalmış başta travmatik anıları olmak üzere toplumu
şekillendiren, dönüştüren kimi zaman yıkıcı kimi zaman da yapıcı olan
yaşanmışlıklarını geleceğe aktarma çabalarının bütünüdür. Bellek temelde
bireysel bir yön taşır. Ancak, aynı olayı yaşayan bireylerde bile bu olaya ait
yorumlar birbirinden farklıdır. Bu farklılığı yaratan temel unsur ise kimlik
örüntüleridir. Burada toplumsal bellek ile kimlik kavramları arasında çapraz
bir bağ olduğu ortaya çıkar. Kimlik toplumsal bellek üzerine kurulur; toplumsal
belleği oluşturan birikim ise farklı kimliklerin farklı yorumlarından oluşur.
Kimlik kavramının önemli bileşenlerinden oluşan kültür hem tarih boyutuyla hem
de sosyal iletişim yönüyle birey ve toplum üzerinde birleştirici bir işlev
görür. Ortak deneyimler, yaşantılar, beklentiler ve idealler birliktelik
duygusu yaratarak bireyleri bir arada tutar. Bütün bu birlikteliği kuran ana
varlık ise toplumsal bellektir. Toplumsal bellek büyük oranda acı üzerine
kuruludur. İnsanlık tarihi aslında bütün bir acının da tarihidir. Yeryüzünde
var olabilmek adına insanın insana yaptığı zulümler, savaşlar, istilalar,
göçler yeryüzünü bir acı coğrafyası haline dönüştürür. Bu coğrafyanın rengi
kandır. Ancak insanoğlu her zaman acıyı bal eylemeyi de bilmiştir. Bu karanlık
ve kanlı yazgıdan türküler, destanlar, halk hikâyeleri, şiirler, romanlar
üretmiş ve toplumsal belleğini en çok edebî mecrada saklamayı ve ölümsüz
kılmayı başarmıştır. Nitekim bu çalışmanın örneklemini de Balıkesir/Ayvalık’ın
önemli simalarından ve Girit mübadili bir ailenin üyelerinden olan Ahmet
Yorulmaz’ın Ulya adlı son romanı
oluşturmaktadır.

Mübadele
olayı, Yunan edebiyatında mübadele sonrasında edebî ürünlere hemen dönüşürken
Türk edebiyatında ancak 90’lı hatta 2000’li yıllarda bir izlek olarak görülmeye
başlanır. Bunun temel nedeni yeni kurulan Cumhuriyet’le birlikte ulus devlet
anlayışının ve kimlik kavramlarının oturtulmasının vakit almasıdır. Bu süreçte
genç Cumhuriyet’in uğraşacağı daha başlıca meseleler gündemdedir. Ayrıca Türk
edebiyatında görülen mübadele örnekleri mübadeleyi yaşayanlar tarafından pek
işlenmemiştir. Genelde mübadele onların üçüncü kuşak torunları aracılığıyla
nakledilmiştir. Cumhuriyet’in ilk dönem yazarları içerisinde de mübadeleden
etkilenenler olmasına rağmen genelde mübadele kavramı ancak ikinci ve üçüncü
kuşak mübadiller aracılığıyla edebi mecraya aktarılmıştır. Kısacası Türk
edebiyatında Cumhuriyet’le birlikte yeni bir devlet anlayışının oluşmasının da
etkisiyle mübadele konusu uzun yıllar suskunluğunu koruyarak 2000’li yıllarda
daha sık görülmeye başlanır.

Yorulmaz,
Türk edebiyatında mübadele konusunu ele alan öncül yazarlardan biri olarak
tanınır. Çalışmanın omurgasını oluşturan mübadele olgusu 1923 yılında imzalanan
Lozan Sözleşmesi ile tarihte yerini almıştır. Sözleşme hükümlerince Türk
uyruklu Ortodoks Hristiyanlar ile Yunan uyruklu Müslümanlar karşılıklı göçe
tabi tutulmuşlar, mübadiller yeni yurtlarında uzun süre kimlik karmaşası ve
aidiyet sorunları yaşamışlardır. Bu çalışmanın amacı mübadelenin sosyal yapıya
yansımalarını edebi saha üzerinden değerlendirmeye çalışmaktır. Çalışma, durum
çalışması yöntemiyle hazırlanmış ve elde edilen veriler içerik analizi ile
çözümlenmiştir.