Το αίτημα στις ελληνικές ιδιωτικές παπυρικές επιστολές από την εποχή του Αυγούστου έως το τέλος της αρχαιότητας
Authors: Κορολή Αικατερίνη 
Published: September 2021

Η παρούσα διδακτορική διατριβή έχει ως αντικείμενο ανάλυσης ιδιωτικές μη λογοτεχνικές επιστολές που σώζονται σε παπύρους ή συγγενή υλικά γραφής και που τοποθετούνται χρονικά στη ρωμαϊκή (31 π.Χ. - 330 μ.Χ.), τη βυζαντινή (330 μ.Χ. - 641 μ.Χ.) και την πρώιμη αραβική περίοδο (641 μ.Χ. - 799 μ.Χ.). Η προτεινόμενη προσέγγιση των εν λόγω επιστολών είναι κειμενοκεντρική: Το κείμενό τους αντιμετωπίζεται ως μια οργανωμένη ολότητα, η οποία δομείται και διαρθρώνεται κατά τρόπο που εξυπηρετεί την επικοινωνιακή πρόθεση του γράφοντος και που αλληλεπιδρά με το περιστασιακό, το πολιτισμικό και το γνωσιακό περικείμενο. Στο πλαίσιο της ανάλυσης αυτής, τα μεθοδολογικά εργαλεία της παπυρολογίας και της κλασικής φιλολογίας συνδυάσθηκαν με αυτά της κειμενογλωσσολογίας και της πραγματολογίας. Για μεθοδολογικούς λόγους, οι υπό εξέταση επιστολές διαιρέθηκαν σε δύο δομικές κατηγορίες, αναλόγως προς το αν το επιστολικό κείμενο είναι οργανωμένο βάσει της τριμερούς δομής «προοίμιο-κύριο σώμα-φόρμουλα αποχαιρετισμού». Αφετηρία της έρευνας υπήρξε η διαπίστωση ότι στο μεγαλύτερο μέρος των επιστολών αυτών εμπεριέχεται κάποιο είδος κατευθυντικής γλωσσικής πράξης. Ως εκ τούτου, τα υπό εξέταση κείμενα είναι δυνατόν να διαιρεθούν σε τρεις ευρείες κατηγορίες: α. σε επιστολές-αιτήματα, δηλαδή επιστολές στις οποίες η διατύπωση του αιτήματος αποτελεί βασική επικοινωνιακή πρόθεση του γράφοντος, β. σε επιστολές όπου η υποβολή του αιτήματος αποτελεί μόνο δευτερεύοντα επικοινωνιακό στόχο, γ. επιστολές από όπου το αίτημα απουσιάζει εντελώς. Στόχο της έρευνας αποτέλεσαν ο εντοπισμός και η ανάλυση επαναλαμβανόμενων στοιχείων που αφορούν στις κατευθυντικές γλωσσικές πράξεις οι οποίες εμπεριέχονται στα υπό εξέταση κείμενα. Διαπιστώθηκε ότι τα αιτήματα αυτά α. μπορούν να κατηγοριοποιηθούν αναλόγως προς το θέμα τους και το πρόσωπο στο οποίο αφορά το απολεκτικό τους αποτέλεσμα (δηλαδή το πρόσωπο που θα ωφεληθεί από την ενδεχόμενη ικανοποίηση του αιτήματος), β. πραγματώνονται γλωσσικά με συγκεκριμένα γλωσσικά μέσα και οργανώνονται βάσει συγκεκριμένων μικρο-δομών, γ. είναι δυνατόν να πλαισιώνονται από θεματικά συναφή στοιχεία του συγκειμένου τους που είτε προετοιμάζουν τον παραλήπτη για τη διατύπωσή τους είτε τα συμπληρώνουν. Αποτελούν, λοιπόν, πυρήνες κειμενικών ενοτήτων, οι οποίες δομούνται βάσει του ρητορικού σχήματος «προετοιμασία-κατευθυντική γλωσσική πράξη-συμπλήρωση». Το ρητορικό αυτό σχήμα παρουσιάζει διάφορες παραλλαγές ως προς την πληρότητά του και τη λειτουργία των οργανωτικών του μερών, δ. διαιρούνται σε ρητώς διατυπωμένα ή έμμεσα, ε. μπορεί να συνυπάρχουν με άλλες κατευθυντικές γλωσσικές πράξεις, θεματικά συναφείς ή μη. Επίσης, ένα αίτημα είναι δυνατόν να καθιστά αποτελεσματικότερη τη διατύπωση κάποιου άλλου αιτήματος. Η υποβολή αιτήματος μπορεί φυσικά να συνυπάρχει με άλλους επικοινωνιακούς στόχους. Το μη θεματικά συναφές και μη εμπεριέχον κατευθυντικές γλωσσικές πράξεις συγκείμενο των αιτημάτων είναι δυνατόν να καθιστά αποτελεσματικότερη τη διατύπωσή τους. Τέλος, στις επιστολές-αιτήματα εντοπίζουμε γλωσσικές στρατηγικές που προσδίδουν στο κείμενο επιτακτικό ή ευγενικό τόνο. Οι γλωσσικές αυτές στρατηγικές είναι δυνατόν να ταξινομηθούν βάσει του τρόπου με τον οποίο ενισχύουν την πιθανότητα να ικανοποιηθεί το αίτημα που διατυπώνεται από τον αποστολέα.