II. Abdülhamid Döneminde Dinî Yayıncılık: İslâmî Metinleri Kim Üretir?-II
Authors: DIĞIROĞLU Filiz 
Published: August 2018

Öz: Osmanlı metin dünyasında hem ilmiyenin hem de halkın ihtiyacını karşılayacak&nbsp;dinî metinler her dönem var olmuştur. Matbaanın yaygınlaşması ve Tanzimat reformlarının&nbsp;etkisi ile çeşitlenen Osmanlı metin dünyasında da dinî metinler ağırlığını korumuştur.&nbsp;Bu makale, II. Abdülhamid döneminde üretilen İslâmi metinlerden ziyade onların&nbsp;üreticilerini tespit etmeyi amaçlamaktadır. Çünkü dönemin siyasi ve ilmi havası&nbsp;içerisinde dinî bilginin üretimini sağlayanların kimlikleri, metinlerin mahiyeti başta olmak&nbsp;üzere birçok şeye etki edebilir. Makale ‘II. Abdülhamid döneminde dinî metinleri&nbsp;kim üretir?’ sorusuna cevap aramaktadır. Bu sorunun cevabı II. Abdülhamid döneminde&nbsp;kurumsal bir yapıya kavuşan ve etkili bir biçimde uygulanan matbuat denetim&nbsp;mekanizmasının faaliyetlerine bakılarak bulunabilir. Bu bağlamda faaliyetlerini denetimin&nbsp;en üst kurumu olan Maarif Nezareti’ne bağlı olarak sürdüren Encümen-i Teftiş&nbsp;ve Muayene Heyeti kayıtları incelendi. Söz konusu dinî metin olunca Maarif ’teki heyete&nbsp;yardımcı olmak üzere Bab-ı Fetva’da kurulan Tetkik-i Müellefat Heyeti’nin defterleri&nbsp;taranarak çeşitli veri setleri oluşturuldu. Çünkü bu defterler, incelenen eserin adı,&nbsp;konusu, müellifi, telif türü, incelemeyi talep eden kişi/kurum ile eserin yayınlanıp yayınlanmayacağına&nbsp;dair görüşler gibi oldukça zengin bilgiler içermektedir. Dolayısıyla&nbsp;Bab-ı Fetva’daki defter kayıtları, söz konusu sorunun cevabı için en uygun zemini oluşturmaktadır.&nbsp;Meşihat’taki Tetkik-i Müellefat Heyeti’nin muhatapları, ruhsat alma girişiminde bulunan&nbsp;diğer bir deyişle dinî eser neşretmek isteyen kişi ve kurumlardır. Bu heyetin kayıtlarına&nbsp;göre basım izni müracaatında bulunanlar müellif, mütercim, muhaşşi gibi doğrudan&nbsp;metin üretimine katkıda bulunanlar ile gerek medrese ders kitapları gerekse halka&nbsp;yönelik ilmihal kitaplarını basmak üzere ruhsat başvurusunda bulunan yayıncılardır.&nbsp;Metin üretimine doğrudan katkıda bulunanlar kimliklerine göre tasnif edildiğinde bürokrat,&nbsp;ulema, talebe, meşayih ve tarikat mensubu gibi çeşitli sosyal gruplar ile karşılaşılmış,&nbsp;ulema vasfını barındıranlar bu makaleye konu edilmiştir. Ruhsat başvurusunda&nbsp;bulunan müracaat sahipleri incelendiğinde ortaya çıkan en çarpıcı sonuç, Osmanlı ulemasının&nbsp;metin üretimindeki tekelini artık kaybettiğidir. Her ne kadar tekeli yitirse de&nbsp;Osmanlı uleması, dinî eser telif eden ikinci büyük sosyal grup olarak varlığını devam&nbsp;ettirmiştir. Elinizdeki çalışma müellif ulemanın kategorik tasniflerle kimlerden teşekkül&nbsp;ettiği, ne tür eserler kaleme aldığı ve bu eserlere karşı devletin tutumunu ortaya&nbsp;koymaktadır. Bu tasnifler sayesinde müellif ulemanın çeşitliliği ile Osmanlı coğrafyasındaki&nbsp;dağılımı ortaya çıkarılmaktadır.&nbsp;Tetkik-i Müellefat Heyeti kayıtları, II. Abdülhamid döneminde matbu dinî neşriyatın&nbsp;seyrini, ruhsat başvurusunda bulunan eserlerin incelenme sürecini, heyet üyelerinin&nbsp;verdiği kararları göstermektedir. İşte bu makale bir dinî eserin yayınlanıp yayınlanmayacağına&nbsp;dair kararları ve özellikle ruhsat alması uygun görülmeyen eserlerin ‘sakıncalı’&nbsp;bulunan taraflarını kaynakların müsaade ettiği nispette tespit etmiştir. Aslında bu tespitler&nbsp;devletin dinî neşriyata müdahelesinin boyutlarını ortaya koyabilecek ufuk açıcı&nbsp;bilgilerdir. Bu makale müellif ulemanın eserlerine ruhsat alma girişimine odaklanarak&nbsp;ulemanın ulemayı tedkik ettiği süreci anlamaya çalışmaktadır. Bu bağlamda Osmanlı ilmiyesinin&nbsp;üst düzey ulemasından müteşekkil heyetin denetim ve kontrol yetkisini nasıl&nbsp;kullandığı gözlenmiştir. Devletin incelemelerde bulunan heyet başkanından taşra medreselerinde&nbsp;tahsil-i uluma devam eden talebeye kadar herkese eşit mesafede bir tutum&nbsp;sergilediği müşahede edilmiştir. Aynı şekilde denetim mekanizmalarının faili olan ulemanın,&nbsp;müellif/denetlenen ya da heyet üyesi/denetleyici sıfatlarını haiz olarak mekanizma&nbsp;ile farklı düzeylerde ilişkiler kurduğunda da sistemin adilane suretle işletildiği&nbsp;görülmüştür. Bunların yanı sıra söz konusu dönemde taltif edilen müellif ulema ile dinî&nbsp;metin türleri ve telif meselesine dair bazı ayrıntılar da ele alınmıştır&nbsp;