La Société historique et littéraire polonaise et la Bibliothèque polonaise de Paris du XIXe au XXIe siècle et leurs liens avec la culture et la société françaises
Authors: Tomaszewski Marek 
Published: October 2022

Towarzystwo Historyczno-Literackie (THL) zostało powołane do życia w 1854 r. w miejsce powstałego w 1832 r. Towarzystwa Literackiego. Te dwa towarzystwa mogły zaistnieć dzięki inicjatywie wybitnych Polaków należących do Wielkiej Emigracji 1831 r., a także dzięki Francuzom i obywatelom innych krajów, którzy okazali się niezłomnymi przyjaciółmi Polski. Natomiast Biblioteka Polska w Paryżu (BPP) która powstała w 1938 r., nie miała i do dziś nie posiada osobowości prawnej, będąc własnością najpierw Towarzystwa Literackiego a następnie Towarzystwa Historyczno-Literackiego. W 1893 r. aktywność Towarzystwa Historyczno-‑Literackiego wyraźnie osłabła, a liczba jego członków zmalała. W tej sytuacji Towarzystwo postanowiło powierzyć Bibliotekę krakowskiej Akademii Umiejętności, oddając także pod jej opiekę gmach przy 6 quai d’Orléans, w którym mieściły się zbiory. Akademia była polską instytucją, która po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. przyjęła nazwę Polskiej Akademii Umiejętności (PAU). Wspomnieć tutaj trzeba przede wszystkim o wielkiej, pełnej ofiarności roli odegranej na miejscu, w Paryżu, przez dwóch kolejnych dyrektorów Biblioteki Polskiej – Władysława Mickiewicza (1898–1926), najstarszego syna Adama oraz Franciszka Pułaskiego (1926–1956), których zasługi dla BPP są ogromne. Biblioteka działała wówczas sprawnie, zbiory zgromadzone w budynku przy 6 quai d’Orléans wzbogacały się, a program kulturalny organizowany w jej siedzibie był dynamiczny i zróżnicowany. Niestety w 1940 r. nazistowskie Niemcy zajęły gmach Biblioteki Polskiej w Paryżu. Dokonawszy dewastacji budynku wywieźli pozostałe w nim zbiory. Zaraz po wyzwoleniu Francji w 1946 r. Towarzystwo Historyczno-Literackie zostało reaktywowane w Paryżu przez polskich patriotów i ich francuskich przyjaciół. Wspomnieć należy nazwiska tych, którzy w tym trudnym okresie walnie przyczynili się do odnowy tej placówki. Byli to  Polacy – Franciszek Pułaski, Zygmunt Lubicz-Zaleski, Kajetan Morawski, jak również obywatele francuscy – Henri de Montfort, Léon i Henri Mazeaud, Françoise Granier, posłanka na Sejm francuski, pierwszy po wojnie prezes Camille Gronkowski, a później książę André Poniatowski, kolejny prezes THL przez następne 28 lat oraz dyrektor BPP przez lat 11. Wszyscy oni kierowali się  tymi samymi ideami, co ich poprzednicy, dziewiętnastowieczni twórcy Biblioteki, to znaczy pragnęli dochować wierności historii i bronić wolności polskiej kultury pozostając w służbie Polski wolnej i niepodległej. W tej nowej sytuacji rząd francuski uznał reaktywowane Towarzystwo Historyczno-Literackie za kontynuatora Towarzystwa utworzonego w wieku XIX, któremu dekret Napoleona III z 1866 r. przyznawał przywilej użyteczności publicznej. Biorąc pod uwagę, że w roku 1946 nie pozostawał przy życiu żaden członek Towarzystwa z XIX wieku, francuski Trybunał Apelacyjny biorący udział w procesie między Polską Akademią Nauk (PAN) a Towarzystwem Historyczno-Literackim orzekł, że nie może ustalić właściciela Biblioteki ze względu na to, iż PAN (Académie Polonaise des Sciences) nie może być uważana za prawowitego sukcesora i spadkobiercę PAU (Polskiej Akademii Umiejętności). W wyniku działań sądowych administracja francuska powierzyła w końcu Bibliotekę Towarzystwu Historyczno-Literackiemu i zawarła z nim umowę dzierżawną do 2030 r. z nominalnym czynszem. Można więc uznać, że od 1946 r. do dnia dzisiejszego Towarzystwo Historyczno-Literackie ma nieprzerwanie w swojej gestii istnienie, funkcjonowanie i zarządzanie Biblioteką. Trwa to już od 72 lat, w tym 58 lat bez udziału Polskiej Akademii Umiejętności i dopiero przez ostatnich 14 lat ze znacznym jej udziałem, kiedy to PAU postanowiła wypełnić w ten sposób własne zobowiązania (otwarcie BPP dla publicz­ności) zawarte w umowie warunkowej określającej akt przekazania Biblioteki Akademii Umiejętności z roku 1893. Towarzystwo zapewniało więc nie tylko funkcjonowanie BPP, zarządzało gmachem i odzyskanymi po drugiej wojnie światowej zbiorami, lecz w dodatku wzbogaciło je pozyskując nowe materiały źródłowe i obiekty sztuki. Prowadziło ono ponadto szeroko zakrojoną działalność naukową, kulturalną, polityczną w trudnych warunkach materialnych, bez udziału ani pomocy ówczesnych władz polskich, z którymi nie utrzymywało żadnych stosunków aż do 1990 r. W ten sposób BPP, dzięki THL, jego członkom działającym społecznie, jego oddanym pracownikom oraz jego francuskim przyjaciołom, stała się w tych trudnych dla Polski latach, najważniejszym ośrodkiem kulturalnym na obczyźnie. Problematyka tego artykułu poświęcona jest historii BPP i THL od początku aż do dzisiaj, z uwzględnieniem ogromnego udziału aktorów życia kulturalnego i naukowego Francji przed pierwszą wojną światową, w okresie międzywojennym, a także i po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1989 r.