Study of intrafamilial relationships of patients with severe psychiatric disorders in the early stages of their illness
Authors: Κούτρα Αικατερίνη 
Published: August 2021

Εισαγωγή: Ο ρόλος της οικογένειας στην ψυχοκοινωνική αποκατάσταση ασθενών με μείζονες ψυχικές διαταραχές, όπως είναι η σχιζοφρένεια και η διπολική διαταραχή, θεωρείται εξαιρετικά σημαντικός καθώς αποτελεί τη βασική πηγή φροντίδας. Στη διεθνή βιβλιογραφία αναφέρεται ένας μεγάλος αριθμός μελετών που έχουν διεξαχθεί και αφορούν σε συγκεκριμένες παραμέτρους των ενδοοικογενειακών σχέσεων ατόμων με μείζονες ψυχικές διαταραχές, όπως είναι το εκφραζόμενο συναίσθημα (expressed emotion) και η οικογενειακή επιβάρυνση (family burden). Ωστόσο, αυτό που ενδεχομένως δεν συναντάμε συχνά είναι η ενδελεχής μελέτη της οικογενειακής λειτουργικότητας, εστιάζοντας στη συνοχή, την προσαρμοστικότητα και την επικοινωνία των μελών στις οικογένειες ατόμων με μείζονες ψυχικές διαταραχές, ιδιαίτερα στην αρχική φάση της νόσου, μετά την εμφάνιση του πρώτου επεισοδίου. Η μελέτη των ενδοοικογενειακών σχέσεων στην αρχική φάση της νόσου θεωρείται εξαιρετικά σημαντική, καθώς αποτελεί θεμέλιο λίθο για την κατανόηση των προτύπων αλληλεπίδρασης και επικοινωνίας στις οικογένειες των ασθενών. Παράλληλα, διαπιστώνουμε πως αν και υπάρχει πληθώρα αξιόπιστων και έγκυρων ψυχομετρικών εργαλείων για την εκτίμηση των ενδοοικογενειακών σχέσεων, πολύ λίγα είναι αυτά που έχουν μεταφραστεί και προσαρμοστεί στα ελληνικά δεδομένα. Σκοπός: Σκοπός της παρούσας διατριβής είναι να διερευνηθούν οι ενδοοικογενειακές σχέσεις ψυχωτικών ασθενών στην αρχική φάση της νόσου και να εκτιμηθούν πιθανές διαφορές σε σχέση με το οικογενειακό περιβάλλον των χρόνιων ψυχωτικών ασθενών καθώς και υγιών ατόμων. Πιο ειδικοί στόχοι της μελέτης είναι να εκτιμηθεί η επίδραση κοινωνικοδημογραφικών χαρακτηριστικών και κλινικών παραμέτρων της ασθένειας στις ενδοοικογενειακές σχέσεις και τον τρόπο λειτουργίας της οικογένειας. Επιπλέον, να διαπιστωθεί ο ρόλος της οικογενειακής συνοχής και προσαρμοστικότητας τόσο στη διαμόρφωση του εκφραζόμενου συναισθήματος και της οικογενειακής επιβάρυνσης, όσο και στην ψυχική υγεία των μελών της οικογένειας. Τέλος, να εκτιμηθεί η επίδραση του οικογενειακού περιβάλλοντος στην εξέλιξη της πορείας της ασθένειας και την πιθανότητα υποτροπής και νοσηλείας του ασθενούς. Ένας ακόμη στόχος της παρούσας διατριβής είναι να πραγματοποιηθεί η στάθμιση δυο σημαντικών ψυχομετρικών εργαλείων για την εκτίμηση των ενδοοικογενειακών σχέσεων: α) της Κλίμακας Εκτίμησης Οικογενειακής Συνοχής και Προσαρμοστικότητας (Family Adaptability and Cohesion Evaluation Scale IV - FACES IV), και β) του Ερωτηματολογίου Οικογένειας για την εκτίμηση του εκφραζόμενου συναισθήματος (Family Questionnaire - FQ). Μέθοδος: Στη μελέτη συμμετείχαν 50 οικογένειες ασθενών με πρώτο επεισόδιο σχιζοφρένειας ή διπολικής διαταραχής, 50 οικογένειες χρόνιων ψυχωτικών ασθενών, και 50 υγιείς οικογένειες. Οι ενδοοικογενειακές σχέσεις εκτιμήθηκαν αναφορικά με την οικογενειακή συνοχή και προσαρμοστικότητα (FACES IV), το εκφραζόμενο συναίσθημα (FQ), την οικογενειακή επιβάρυνση (Family Burden Scale - FBS) και την ψυχική υγεία των μελών της οικογένειας (General Health Questionnaire-28 - GHQ-28). Η ψυχιατρική συμπτωματολογία (Brief Psychiatric Rating Scale - BPRS) και η ψυχοκοινωνική λειτουργικότητα (Global Assessment Scale - GAS) των ασθενών εκτιμήθηκε από τον θεράποντα ψυχίατρο μέσα σε διάστημα δυο εβδομάδων από την εκτίμηση της οικογένειας. Πολυπαραγοντικά μοντέλα γραμμικής παλινδρόμησης, μοντέλα ανάλυσης διαδρομών (path analysis) και ανάλυσης επιβίωσης (survival analysis) χρησιμοποιήθηκαν για τη στατιστική επεξεργασία των δεδομένων.Αποτελέσματα: 1) Οι οικογένειες των ασθενών με πρώτο επεισόδιο σχιζοφρένειας ή διπολικής διαταραχής δυσλειτουργούν παρουσιάζοντας χαμηλά επίπεδα συνοχής και προσαρμοστικότητας σε σχέση με τις οικογένειες των υγιών ατόμων. Οι οικογένειες των χρόνιων ψυχωτικών ασθενών παρουσιάζουν χαμηλότερη συνοχή και προσαρμοστικότητα σε σχέση με τις οικογένειες των ασθενών με πρώτο επεισόδιο, ενώ οι συγγενείς τείνουν να είναι πιο επικριτικοί απέναντι στον ασθενή και να αναφέρουν υψηλή υποκειμενική και αντικειμενική επιβάρυνση. Τέλος, όσο πιο χρόνια είναι η ασθένεια τόσο περισσότερο επιβαρύνεται η ψυχική υγεία των μελών της οικογένειας. Πολύ υψηλά επίπεδα συναισθηματικής υπερεμπλοκής διαπιστώνονται τόσο στις οικογένειες των ασθενών με πρώτο επεισόδιο όσο και σε εκείνες των χρόνιων ασθενών. 2) Μεταξύ των πιο σημαντικών παραγόντων που βρέθηκαν να επιδρούν στις ενδοοικογενειακές σχέσεις των ασθενών με μείζονες ψυχικές διαταραχές συγκαταλέγονται: α) κοινωνικοδημογραφικά χαρακτηριστικά του συγγενή: φύλο, επαγγελματική κατάσταση, τόπος καταγωγής και διαμονής, κοινωνικοοικονομικό επίπεδο, είδος της συγγένειας με τον ασθενή (π.χ. γονέας, σύζυγος, κλπ) και δομή της οικογένειας, β) κοινωνικοδημογραφικά χαρακτηριστικά του ασθενή: ηλικία, εκπαιδευτικό επίπεδο, τόπος καταγωγής και διαμονής, επαγγελματική κατάσταση, γ) κλινικές παράμετροι της ασθένειας: έναρξη της ψυχικής ασθένειας, αριθμός των προηγούμενων νοσηλειών, διάρκεια της τελευταίας νοσηλείας και χρονική απόσταση από αυτή, καθώς επίσης η διάγνωση του ασθενούς. 3) Όσο πιο σοβαρή είναι η ψυχιατρική συμπτωματολογία του ασθενή τόσο πιο δυσλειτουργικά τα επίπεδα της συνοχής και προσαρμοστικότητας στην οικογένεια, πιο υψηλά τα επίπεδα του εκφραζόμενου συναισθήματος υπό την μορφή της αυξημένης συναισθηματικής υπερεμπλοκής (και όχι των επικριτικών σχολίων), και τόσο πιο επιβαρυμένη η ψυχική υγεία των μελών της οικογένειας. Επιπλέον, όσο πιο υψηλή είναι η ψυχιατρική συμπτωματολογία του ασθενούς και όσο πιο χαμηλή η ψυχοκοινωνική του λειτουργικότητα, τόσο πιο υψηλά τα επίπεδα της οικογενειακής επιβάρυνσης που αναφέρουν οι συγγενείς. Δεν διαπιστώθηκε σημαντική ρυθμιστική επίδραση της χρονιότητας της νόσου στις προαναφερθείσες σχέσεις.4) Το μοντέλο που υποστηρίζει ότι δυσλειτουργικά επίπεδα συνοχής και προσαρμοστικότητας της οικογένειας συμβάλλουν στην εκδήλωση συναισθηματικά φορτισμένων συμπεριφορών των συγγενών προς τον ασθενή, επιδεινώνει την ψυχική υγεία των φροντιστών και αυξάνει την επιβάρυνση που αισθάνονται επιβεβαιώθηκε μέσω των αναλύσεων διαδρομών. Ειδικότερα το μοντέλο αυτό προσδιορίζει ότι η επικριτική στάση των συγγενών απέναντι στον ασθενή και τα υψηλά επίπεδα οικογενειακής επιβάρυνσης διαμεσολαβούν στην αρνητική επίδραση της οικογενειακής δυσλειτουργίας επί της ψυχικής υγείας των φροντιστών. Συγκεκριμένα, δυσλειτουργικά επίπεδα προσαρμοστικότητας στην οικογένεια φαίνεται να ενισχύουν την επικριτική στάση των συγγενών απέναντι στον ασθενή, στάση η οποία αυξάνει την επιβάρυνση και δυσφορία που βιώνουν οι συγγενείς ως φροντιστές και, εν τέλει, επιδεινώνει την ψυχική τους υγεία. 5) Η οικογενειακή δυσλειτουργία, η οποία χαρακτηρίζεται από μη ισορροπημένα επίπεδα συνοχής και προσαρμοστικότητας, δεν αποτελεί παράγοντα κινδύνου για υποτροπή και νοσηλεία του ασθενούς μέσα σε χρονικό διάστημα δυο ετών από την εκτίμηση της λειτουργικότητας της οικογένειας. Ωστόσο, υψηλά επίπεδα εκφραζόμενου συναισθήματος, που προσδιορίζονται κυρίως από την έντονα επικριτική στάση των μελών της οικογένειας απέναντι στον ασθενή (και όχι από συναισθηματική υπερεμπλοκή), καθώς και υψηλά επίπεδα οικογενειακής επιβάρυνσης, αποτελούν παράγοντες κινδύνου που οδηγούν σε ταχύτερη εμφάνιση υποτροπών. Δεν διαπιστώθηκε σημαντική ρυθμιστική επίδραση της χρονιότητας της νόσου στις προαναφερθείσες σχέσεις.Συμπεράσματα: Τα αποτελέσματα της παρούσας διατριβής συνιστούν ότι το δυσλειτουργικό ενδοοικογενειακό περιβάλλον αποτελεί πιθανότατα έκβαση της νόσου και όχι την αιτία για την εμφάνισή της. Η συναισθηματική υπερεμπλοκή, τόσο ως θετική (π.χ. ενδιαφέρον, ανησυχία) όσο και ως αρνητική διάσταση (π.χ. υπερπροστασία και έλεγχος), αποτελεί κύριο χαρακτηριστικό των οικογενειών των ασθενών με μείζονες ψυχικές διαταραχές από την αρχική φάση της νόσου. Η εκτίμηση της επίδρασης κοινωνικών παραγόντων και κλινικών παραμέτρων της ασθένειας, όπως η ψυχιατρική συμπτωματολογία και η λειτουργικότητα του ασθενούς, στην οικογενειακή λειτουργικότητα αποτελεί ζήτημα μείζονος σημασίας για την αναγνώριση των παραγόντων εκείνων που συμβάλλουν στην αποκατάσταση, ή αντίθετα στην υποτροπή του ασθενούς, από τα αρχικά στάδια της νόσου. Ο προσδιορισμός του ψυχολογικού μηχανισμού μέσω του οποίου η δυσλειτουργία της οικογένειας (π.χ. μη ισορροπημένα επίπεδα προσαρμοστικότητας) επιδρά στην ψυχική υγεία των συγγενών (π.χ. ψυχολογική δυσφορία), ενισχύοντας την επικριτική τους στάση απέναντι στον ασθενή και αυξάνοντας την επιβάρυνση που αισθάνονται, μπορεί να συμβάλλει στο σχεδιασμό στοχευμένων παρεμβάσεων για την βελτίωση του οικογενειακού κλίματος από τα πρώτα κιόλας στάδια εκδήλωσης της νόσου. Αυξημένα επίπεδα κριτικής προς τον ασθενή και επιβάρυνσης από τη φροντίδα του καταδεικνύονται ως μακροχρόνιοι προγνωστικοί παράγοντες για την πορεία της νόσου. Συγκεφαλαιώνοντας, θα λέγαμε ότι η εφαρμογή επιλεγμένων ψυχοεκπαιδευτικών παρεμβάσεων που εστιάζουν τόσο στον ασθενή όσο και την οικογένειά του από τα αρχικά κιόλας στάδια της νόσου, δύνανται να βελτιώσουν τις δυσλειτουργικές ενδοοικογενειακές αλληλεπιδράσεις και να μειώσουν την οικογενειακή επιβάρυνση, καθιστώντας την οικογένεια σύμμαχο και αρωγό στην ψυχοκοινωνική αποκατάσταση του ασθενούς.