Ο Πλάτων και η εγγύτητα του αγαθού
Authors: Γεωργόπουλος Στέφανος 
Published: September 2021

Η διαλογική και διαλεκτική τέχνη του Πλάτωνος αποκλείει κάθε δογματικότητα και ανοίγει το δρόμο προς τη φρόνηση. Η ἀρετή του ανθρώπου, έτσι όπως αποκρυσταλλώνεται στη μορφή του πλατωνικού Σωκράτη, αναδύεται ως η πραγμάτωση των ιδιαίτερων δυνατοτήτων του. Η πραγμάτωση αυτή συμπίπτει με τη διαδικασία της αυτογνωσίας. Η κατάσταση της ἀπορίας, την οποία επιφέρει ο Σωκράτης σε όσους διαλέγονται μαζί του, ανοίγει ένα νοητικό χώρο ο οποίος επιτρέπει την επανεξέταση του Εαυτού. Στους διαλόγους η αρχή η οποία διέπει τον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου (Φαίδων), καθώς και της πόλεως (Πολιτεία) και του κόσμου (Τίμαιος) δεν είναι άλλη από το ἀγαθόν. Οι τέσσερις κεντρικές αρετές (σοφία, ἀνδρεία, δικαιοσύνη, ὁσιότης) αποτελούν τις ανθρώπινες εκφάνσεις του ἀγαθοῦ. Η αριστοτελική κριτική κατά της πλατωνικής ιδέας του ἀγαθοῦ καταλήγει να είναι άτοπη, εφόσον θεωρεί τις Ιδέες ως έναν ανούσιο διπλασιασμό του υπαρκτού κόσμου, δίχως πρακτικό ενδιαφέρον για τον άνθρωπο. Αγνοεί όμως την δημιουργική δύναμη της νόησης η οποία προηγείται οντολογικά της αισθητής πραγματικότητας, εφόσον την πλάθει. Η μέθεξις είναι ο πλατωνικός όρος ο οποίος περιγράφει την πλούσια και δυναμική σχέση μεταξύ του όλου και του επιμέρους. Στο κείμενό του, «Η Διδασκαλία του Πλάτωνος για την Αλήθεια», ο Heidegger ερμηνεύει τον Πλάτωνα ως μεταφυσικό στοχαστή, ο οποίος υποκειμενοποιεί την αλήθεια θέτοντάς την υπό την εποπτεία μιας ‘ορθότητας του θεάσθαι’. Ο Heidegger εκλαμβάνει το ἀγαθόν απλώς ως μια Ιδέα, η οποία ως τέτοια τίθεται υπό την επίβλεψη ενός ορθού θεάσθαι. Ο Heidegger αγνοεί τη φράση ἐπέκεινα τῆς οὐσίας, με την οποία ο Σωκράτης χαρακτηρίζει το ἀγαθόν στην Πολιτεία, ενώ ερμηνεύει την Αλληγορία του Σπηλαίου. Παρόλη την κριτική του, ο Heidegger μοιράζεται πολλά στοιχεία με την ουσία της πλατωνικής σκέψης, όπως αυτή αναδύεται μέσα από τους διαλόγους. Η σωκρατική απορία, η οποία περιγράφεται με γλαφυρότητα στο Μένωνα (79 e 7- 80 b 8), μοιάζει σε εντυπωσιακό βαθμό με την κατάσταση στην οποία μας ρίχνει το υπαρξιακό Angst το οποίο περιγράφει ο Heidegger στο έργο του Τι Είναι Μεταφυσική; Ενώπιον του Μηδενός, το Dasein βιώνει μια αρχέγονη εμπειρία η οποία αλλάζει το Είναι του, επαναπροσδιορίζοντας τον κόσμο και την ύπαρξη. Η έννοια του ἀγαθοῦ και το σύμβολο που είναι ο Σωκράτης δένουν τους διαλόγους δημιουργώντας μια ενότητα. Ο διαλογικός χαρακτήρας των έργων του Πλάτωνος καθιστά την έννοια της εξέλιξης φιλοσοφικά αδιάφορη στην ουσία της. Στους «πρώιμους» διαλόγους Λάχης, Χαρμίδης, Ευθύφρων και Θρασύμαχος, η σωκρατική παρουσία-δράση ερμηνεύεται ως μια προσέγγιση του ἀγαθοῦ στην καθημερινότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Ο Σωκράτης συμβολίζει την εναρμόνιση λόγῳ - ἔργῳ, εφόσον ενσωματώνει μέσα από την ἀρετήν του ό, τι πρεσβεύει και στις συνομιλίες του με άλλους ανθρώπους. Τέλος, εξετάζεται το όψιμο έργο Φίληβος υπό το πρίσμα των προηγούμενων ερμηνειών. Στο Φίληβο αποκορυφώνεται η παρουσίαση της ίδιας της διαλεκτικής ως φρόνηση. Το αγαθόν εκλαμβάνει μια ακόμη διάσταση εφόσον αποκαλύπτεται η οντολογική του συσχέτιση με το καλόν. Το Όμορφο είναι η φανέρωση της ίδιας της Ιδέας, και ο άνθρωπος, εξυμνώντας το, συνειδητοποιεί τις δικές του δυνατότητες οι οποίες συγκλίνουν προς την εμπειρία μιας ζωής προσανατολισμένης προς το ἀγαθόν. Πρόκειται για την εναρμόνιση του ανθρώπου με τον κόσμο.