ÇEPNİ-ÇUNGAR KAZASI VE BOZOK SANCAĞI’NDA ÇEPNİ-ÇUNGAR AŞİRETLERİ (XVI-XIX. YÜZYILLAR)
Authors: Yavuz Kamil 
Published: November 2024

Çepniler Anadolu’nun Türkleşmesinde ön plana çıkan en önemli Oğuz boylarından biridir. Anadolu’nun hemen hemen tamamında onların yaşadıkları yerleri tespit etmek mümkündür. Nitekim Oğuzlar boyları üzerine önemli çalışmaları olan Faruk Sümer, “Türkiye tarihinin yerli kaynaklarında adı ilk önce anılan Oğuz boyu, muhtemelen Çepnilerdir” diyerek onların önemini açıkça ortaya koyar. Bundan dolayı Osmanlı coğrafyasında Çepni isimli iskân adlarına veya Çepni cemaatlerine XVI-XVI. yüzyıllarda tutulan tahrir defterlerinde sıkça tesadüf edilmektedir. Bu tarihlerde kalabalık olarak Anadolu, Balkanlar ve Kuzey Suriye’de bulunan Çepniler: Adana, Ankara, Amasya, Akşehir, Konya, Birecik, Bolu, Bozok, Çorum, Diyarbakır, Erzurum, Eski-il, Gence, Halep, Hamid, Hüdavendigar, İnönü, İçel, Karesi, Kayseri, Kastamonu, Karahisar-ı Sahip, Kığı, Kırşehir, Koçhisar, Kocaili, Maraş, Merzifon, Ordu, Samsun, Sivas, Turgud, Tokat, Trabzon ve Çepni vilayetlerinde rastlanmıştır. Ayrıca konar-göçer taifeler arasında Ulu Yörük Türkmenleri, Dulkadirli Türkmenleri, Halep Türkmenleri ve Atçeken Türkmenleri içerisinde kaydedilmiştir. Fakat bu çalışmada konumuz açısından XVI-XIX. yüzyıllarda Bozok ve Sivas gibi sancaklarda yaşayan Çepniler ele alınmıştır. Çungarlar ise 1240’lı yıllarda Moğol ordularıyla Anadolu’ya gelen Moğol aşiretleri arasındadır. Zamanla Türkleşip İslamlaşarak özellikle Orta Anadolu’daki yaylak ve kışlarlar arasında Kara Tatar, Çonkar, Tatar ve Çonkara gibi isimlerle de anılarak konar-göçer bir hayat yaşamışlardır. Çepniler gibi onları da Anadolu’nun birçok farklı yerinde görmek mümkündür. Genel olarak Orta Anadolu havzasında yoğunlaşan Çungarlar Çorum, Amasya, Sivas, Kayseri, Tokat, Kırşehir ve Yozgat bozkırlarında iskân olunmuştur. Yerleşiklerin yanı sıra konargöçer hayatı benimseyen Çungarlara da özellikle Yörük, Dulkadirli, Bozok, Halep Türkmenleri ile Batı Anadolu Yörükleri ve Yeni-il içerisinde sıkça tesadüf edilir. Hem Çepnilerin hem de Çungarların Orta Anadolu’da yaşadıkları yerler hemen hemen aynıdır. Bu yüzden onları daha sıkı kontrol etmek isteyen Osmanlılar bu grupların yaşadıkları yerde Çepni-Çungar adıyla bir kaza tesis etmişlerdir. Özellikle Bozok sancağına ait nüfus ve temettuat defterlerinde her iki cemaatin yaşadığı yerler ve nüfuslarına dair ayrıntılı bilgiler bulunmaktadır. Çungarların zamanla bazı Türkmen aşiretleri arasında kendine yer bulduğu, Çepni/Çungar şeklinde kaydedilmiş bir cemaatin varlığı da onların Türkmenlerle birlikte yaşadığı ve zamanla Moğol kabilelerin Türkmenlerle kaynaştığını göstermektedir. Çungarların iskân olduğu köyler; Alcı, Başalan/Kötüköy, Başköy, Battal, Çalılı, Çiğdemli/Sorgun, Deredoğan, Esenli/Dedik, Gevrek, Gökçekışla, Gövdecili, Hüyükkışla, İbrahimhacılı, Karaveli, Kavakalanı, Keller, Ocaklı, Özlüce/Siyah, Peyniryemez, Pınarkaya/Etyemezşeyhler/Şeyhler/Şıhlar, Poyraz, Poyrazlı, Sarıköy, Selimli, Tayfur, Türkmensarılar ve Yazılıtaş’tır. Çepnilerin yaşadıkları köyler ise; Akçakoyunlu, Altılı, Bahçecik, Baltasarılar, Baydiğin, Boyalık, Cihanpaşa, Çandır, Çardak, Derbent, Dereçepni, Dolak, Eskiköy, Hacıilyas, Kabut, Kayabaşı/Kıllıpınar, Kızılcakışla, Okçulu, Paşabey, Uzakçay ve Yazılıtaş’tır. İşte bu kısa çalışmada XVI-XIX. yüzyıllarda bu köylerde iskân olan Çepniler ve Çungarların nüfuslarına dair bilgiler ortaya konularak 1566’dan 1844’a kadar geçen sürede köyde var olan nüfus takip edilmiş ve konar-göçerlerin isimlerini taşıyan bu tür kazaların tesadüfen kurulmadığı adı geçen kaynaklardan hareketle ortaya konulmaya çalışılmıştır.