Η αλληλεγγύη ως θεμελιώδης αρχή δικαίου
Authors: Μήτας Στέργιος 
Published: August 2021

Σε αντίθεση με την ελευθερία και την ισότητα, η αλληλεγγύη έχει μείνει στη σκιά του πασίγνωστου τριπτύχου της γαλλικής Επανάστασης. Ενώ οι πρώτες εκλαμβάνονται ως αρχές δικαιοσύνης, η αλληλεγγύη εκλαμβάνεται είτε ως απλό φυσικό συναίσθημα είτε ως ελαστική ηθική διακήρυξη. Η παρούσα διατριβή ξεκινάει με τη σκέψη ότι το χρέος αλληλεγγύης δεν μπορεί να αφήνεται στην ασταθή, όσο και αδιάφορη για το δίκαιο, επικράτεια του πρoσωπικού συναισθήματος, Ούτε μπορεί να καταλείπεται στο επίπεδο μιας υποχρέωσης ατομικής αρετής που εκπληρώνεται αυτοπροαίρετα, διότι κάτι τέτοιο θα αναιρούσε τη φύση της ως καθήκοντος. Η θέση μας προτείνει ένα φιλοσοφικό τύπο θεμελίωσης και κατανόησης της αλληλεγγύης, που επιτελεί κριτική λειτουργία, τόσο έναντι θεωριών που αποσιωπούν ή αρνούνται τον δεσμευτικό χαρακτήρα της αλληλεγγύης ως χρέους, όσο και ιστορικο-κοινωνικών συνθηκών που τη διακυβεύουν ευθέως. Το κεντρικό επιχείρημα έλκεται από μια, ελάχιστα προσεγμένη, ιδέα του Καντ περί βιοτικής αυτοτέλειας ως θεμελιώδους αρχής για ορθή συγκρότηση πολιτείας δικαίου. Το δίκαιο συνίσταται στους θεσμικούς-οργανωτικούς όρους, κάτω από τους οποίους η ελευθερία ενός εκάστου μπορεί και δέον να συνυπάρχει με εκείνη των άλλων. Η αρχή της αλληλεγγύης ανταποκρίνεται σε ένα θεμελιώδη όρο, βάσει του οποίου τα πρόσωπα δύνανται να απολαμβάνουν την από κοινού ελευθερία τους, εφόσον διαθέτουν βιοτική αυτότέλεια, ικανή να τους επιτρέπει να θέτουν και να επιδιώκουν θεμιτούς σκοπούς, αυτόνομα από την καταναγκαστική βούληση των άλλων. Έτσι, οι άνθρωποι ως υποκείμενα δικαίου και ως πολίτες οφείλουν να συνδράμουν αλληλεγγύως στην έμπρακτη κατοχύρωση τέτοιας βιοτικής αυτοτέλειας για όλους. Η αλληλεγγύη παριστά, κατά πρώτον, μια θεμελιώδη αρχή κοινωνικής δικαιοσύνης, ήδη πριν τη θετικοποίησή της σε έννομη τάξη, ως όρος δυνατότητας αξιοσέβαστης έννομης τάξης. Και, κατά δεύτερον, μια παράγωγη αρχή συνταγματικού δικαίου, η οποία εγκλείει το εξής κανονιστικό περιεχόμενο: Στην καταφατική διάσταση της αρχής, καθένας αξιώνει από το οργανωμένο πολιτικό σύνολο βιοτική αυτοτέλεια, όπως επίσης και, στην αποφατική διάσταση της αρχής, καθένας οφείλει να συμβάλλει στην κατοχύρωση της βιοτικής αυτοτέλειας των άλλων. Δομείται, επομένως, ένα θεμελιακό δίπολο δικαιώματος-χρέους το οποίο μάλιστα λειτουργεί αμφοτεροβαρώς: οι πολίτες αξιώνουν βιοτική αυτοτέλεια, σύστοιχη προς ένα χρέος αλληλεγγύης που αυτοί υπέχουν αμοιβαίως, όπως και η πολιτεία αξιώνει τη συμβολή των πολιτών στην εμπέδωση κοινωνικής αλληλεγγύης, σύστοιχα προς το χρέος που φέρει για εδραίωση θεσμών ουσιαστικού και εμβαθυμένου κοινωνικού κράτους. Η διατριβή υποστηρίζει ότι αυτό το κανονιστικό δίπολο αποτυπώνεται θετικά στο άρθρο 25 παρ. 4 του Συντάγματος (χρέος αλληλεγγύης των πολιτών), στη συνάφειά του με το άρθρο 25 παρ. 2 (χρέος ουσιαστικής δικαιοσύνης-κοινωνικής προόδου της πολιτείας). Κάτω από ένα τέτοιο επιχείρημα, μπορούμε να διαβάζουμε από τη μία πλευρά τα κοινωνικά δικαιώματα ως επιμέρους όψεις της ενιαίας αξίωσης βιοτικής αυτοτέλειας, ενώ από την άλλη να προκρίνεται το αναλογικό φορολογικό χρέος, οι κοινωνικο-ασφαλιστικές εισφορές και το χρέος περιβαλλοντικής προστασίας ως συμβολή, κατά το μέτρο δυνατότητας του καθενός, στη ίση βιοτική αυτοτέλεια όλων. Η αρχή της αλληλεγγύης με όρους βιοτικής αυτοτέλειας επιλύει το χρόνιο νομικό ζητούμενο περί του ποιο είναι ακριβώς το περιεχόμενο των κοινωνικών δικαιωμάτων και οφειλών και πώς αυτό καθίσταται, εντέλει, τόσο κανονιστικά όσο και πραγματικά, δεσμευτικό.