Οι ελληνικοί φυσικοί πόροι και ανθρωπογενείς γεώτοποι και η συμβολή τους στην αναπτυξιακή διαδικασία της χώρας
Authors: Δαμιανός Εμμανουήλ 
Published: August 2021

Η πραγματικότητα των βιωματικών σχέσεων κοινωνίας – γεωπεριβάλλοντος γίνεται αντιληπτή και προσδιορίζεται μέσα από τα δημοτικά τραγούδια, τα τοπωνύμια, τις λαογραφικές παραδόσεις, τους μύθους, τα προσκυνήματα και τα ιστορικά γεγονότα. Η κάθε μια από τις παραπάνω σχέσεις εγγράφεται και αντιστοιχεί σε τόπους-θέσεις του γεωπεριβάλλοντος. Η διεπιστημονική προσέγγιση των παραπάνω συγκεκριμένων γεωπεριβαλλοντικών τόπων, μέσα από τα γνωστικά πεδία των γεωεπιστημών σε σχέση με άλλα επιστημονικά πεδία, προσδιορίζει τους λαογραφικούς, μυθολογικούς, ιστορικούς, γεώτοπους. Σ’ αυτούς συμπεριλαμβάνονται και οι γεώτοποι των γεωλογικών καταστροφών, οι οποίοι συνδέουν τους προερχόμενους από αυτούς κινδύνους με την κοινωνία, συμβάλλοντας στη διατήρηση της γεωμνήμης. Το αρχικά βιωματικό και πολλαπλό «διάβασμα» της σχέσης κοινωνίας – γεωπεριβάλλοντος φανερώνει την ύπαρξη συγκεκριμένων κατηγοριών γεωτόπων. Η περίπτωση της «Λιμνιάς γης» αναδεικνύει τους Φαρμακευτικούς γεώτοπους. Το γεωπεριβάλλον αποτελεί τη βάση του αναπτυξιακού σχεδιασμού της κοινωνίας, το οποίο διαχειριζόμενο ποικιλότροπα παρέχει σ’ αυτήν τις πρώτες ύλες για τη διατήρηση της ζωής, την ευημερία και τη δημιουργία πολιτισμού. Χρησιμοποιείται επίσης, για την εναπόθεση των κατάλοιπων της κοινωνικής- οικονομικής πραγματικότητας καθώς και ως μέσο αναψυχής, πηγή έμπνευσης και δημιουργίας.Το γεωπεριβάλλον περιέχει τ’ απολιθώματα της πανίδας και της χλωρίδας, τ’ ορυκτά και τα μεταλλεύματα και «δείχνει» τα γεωλογικά φαινόμενα και τις διεργασίες τους, όπως Θερμομεταλλικές πηγές. Καταρράκτες, Φαράγγια, Σπήλαια και καρστικές μορφές, Ρήγματα, χαρακτηριστικές Γεωμορφές κ.ά.Οι γεώτοποι καθώς και τα τοπία ιδιαίτερου φυσικού κάλλους, είναι οι τόποι-θέσεις του γεωπεριβάλλοντος, των οποίων τα χαρακτηριστικά φαινόμενα και οι διεργασίες τους, αποτελούν μάρτυρες της εξελικτικής ιστορίας της γης. Οι μαρτυρίες-πληροφορίες που εμπεριέχουν οι γεώτοποι ερμηνεύονται, αξιολογούνται, κατατάσσονται, συγκρίνονται και απαρτίζουν το «αρχείο γης». Είναι χρήσιμες και αναγκαίες τώρα και στο μέλλον.Οι φυσικοί και ανθρωπογενείς γεώτοποι μελετώνται και αξιοποιούνται διεπιστημονικά και χωρίζονται σε κατηγορίες ανάλογα με το σκοπό που εξυπηρετούν και τα κριτήρια που τίθενται. Διακρίνονται για τη θεματική, αλλά και μέσα στην κάθε θεματική κατηγορία, ποικιλία, τη γεωγραφική τους διασπορά και το μεγάλο αριθμό. Αποτελούν μέρος της φυσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς του τόπου και των ανθρώπων του και εμπεριέχουν αξίες που δικαιολογούν το ενδιαφέρον της διατήρησης και αξιολόγησής τους για σκοπούς επιστημονικούς, εκπαιδευτικούς, πολιτισμικούς και αισθητικούς. Κατηγοριοποιούνται σε παγκόσμιου, ευρωπαϊκού, εθνικού, περιφερειακού και τοπικού ενδιαφέροντος.Φυσικοί και ανθρωπογενείς γεώτοποι αποτελούν γεωλογικούς πόρους και στη συνέχεια μπορούν να μετατραπούν σε «προϊόν», λειτουργούν, ως αναπτυξιακοί πόλοι, καλύπτοντας διάφορες κοινωνικές ανάγκες. Τα προσφερόμενα προϊόντα, και οι υπηρεσίες που τα συνοδεύουν, έχουν τους δικούς τους κύκλους και τη διάρκεια ζωής, την εξέλιξή τους στο χρόνο αλλά και τις μεταβολές τους, ανάλογα με τις ανάγκες των πελατών-επισκεπτών.Οι φυσικοί ή ανθρωπογενείς γεώτοποι, με την ποικιλία και πολυμορφία τους, λειτουργούν ως προορισμοί επιβάλλοντας την επιτόπια επίσκεψη. Προορισμούς αποτελούν επίσης και οι γεώτοποι που προέρχονται από την επαναχρησιμοποίηση ή την αποκατάσταση των τοποθεσιών τους. Οι γεώτοποι λειτουργούν για τον άνθρωπο, κύρια, ως θεάματα που επιτρέπουν συγχρόνως, την επαφή με την επιστήμη της γεωλογίας, τις εφαρμογές της και το ρόλο του γεωλόγου. Ο επισκέπτης διακρίνει τη γεωλογική πληροφορία, που εμπεριέχουν οι γεώτοποι, και κρίνει τον τρόπο λειτουργίας, αξιοποίησης, ανάδειξης, διαχείρισης και προστασίας του. Η σημερινή πραγματικότητα των γεωτόπων συνοδεύεται από την ιστορία τους, τις διαφορετικές τους χρήσεις και τη συμβολή τους στην αναπτυξιακή διαδικασία της χώρας, συνολικά, αλλά και στο αντίστοιχο διοικητικό επίπεδο που ανήκει ο καθένας. Οι γεώτοποι επιτρέπουν τη λειτουργία οικονομικών δραστηριοτήτων και συμβάλλουν στη δημιουργία νέων ειδικοτήτων.Οι γεώτοποι μπορούν να ειδωθούν, ανάλογα με τη θεματική τους κατηγορία, ως υπαίθρια γεωλογικά φυσικά μουσεία, με ευρήματα μοναδικά, που τα χαρακτηρίζει η ποικιλία και η γεωγραφική διασπορά, αλλά και ως φυσικά εργαστήρια παρατήρησης, μελέτης, καταγραφής, ταξινόμησης, ερμηνείας και κατανόησης των γεωλογικών φαινομένων και των εξελίξεων, του παλαιοπεριβάλλοντος της γης. Η παραπάνω θεώρηση αναδεικνύει το ειδικό κοινό που διαθέτουν οι γεώτοποι, καθώς και τη δυνατότητα να λειτουργήσουν παρέχοντας οφέλη σε μαθητές κάθε εκπαιδευτικής βαθμίδας και σε φοιτητές, της εκτός των τοιχών, διδασκαλίας του εκπαιδευτικού συστήματος (extra muros). Σύμφωνα με τ’ αποτελέσματα των τριών ερωτηματολογίων για την κάθε κατηγορία γεωτόπων των θέσεων δειγματοληψίας της ερευνάς μας, και κατ’ επέκταση των γεωτόπων όλης της Ελλάδας μπορούν να διατυπωθούν τα παρακάτω:Είναι αναγκαία, από την πλευρά της Πολιτείας, η θεσμοθέτηση ενός επιτελικού οργάνου, το οποίο να παράγει, επιστημονική γνώση, για την χάραξη πολιτικής για τους γεώτοπους, να ελέγχει την εφαρμογή της στα πλαίσια της βιώσιμης ανάπτυξης, να ενδιαφέρεται έμπρακτα για θέματα προστασίας και διαχείρισης των γεωτόπων. Μερικές από τις αρμοδιότητες του παραπάνω οργάνου, μπορούν να είναι η εφαρμογή ή, η παραγωγή της νομοθεσίας, γενικής ή ειδικής, η νομική ανακήρυξη των γεωτόπων, ο νομικός προσδιορισμός της γεωκληρονομιάς και άλλων σχετικών εννοιών, η θεσμοθέτηση σήματος διάκρισης, ανά θεματική κατηγορία, με διαβαθμίσεις, αναλόγως του ενδιαφέροντος, με συγκεκριμένη χρονική διάρκεια, η καθιέρωση προδιαγραφών λειτουργίας και η αξιολόγηση της ποιότητας των παρεχομένων υπηρεσιών και προϊόντων. Η Τοπική Αυτοδιοίκηση, παρόλο που οι γεώτοποι βρίσκονται στα διοικητικά της όρια, ενδιαφέρεται κύρια γι αυτούς που είναι στη δικαιοδοσία της. Οι γεώτοποι των σπηλαίων Αλιστράτης Σερρών, Λιμνών Καστρίας, του Καταρράκτη της Έδεσσας και των Θερμομεταλλικών Νερών Αριδαίας, λειτουργούν ως δημοτικές επιχειρήσεις. Το παραγόμενο έργο οφείλεται κύρια στο ενδιαφέρον του υπεύθυνου και όχι στη υλοποίηση της πολιτικής του Δημοτικού Συμβουλίου. Χαρακτηριστικά ενδογενούς ανάπτυξης παρατηρούνται στο Δήμο Αλιστράτης, ο οποίος παρέχει τη δυνατότητα επίσκεψις στο, διπλανό του σπηλαίου, φαράγγι του Αγγίτη και χρηματοδοτεί την έρευνα του σπηλαίου «Ορφέα», το οποίο βρίσκεται πολύ κοντά στο υπάρχον αξιοποιημένο σπήλαιο.Οι σχέσεις των Δήμων Μήλου και Λουτρακίου με τους ιδιωτικούς ανθρωπογενείς γεώτοπους, του Μεταλλευτικού Μουσείου Μήλου και της Διώρυγας της Κορίνθου αντίστοιχα, είναι καλές και δεν αναφέρονται προστριβές μεταξύ τους. Θα μπορούσαν ν’ αναπτυχθούν μεταξύ τους και συνεργασίες για την επίσκεψη και αξιοποίηση των Κατακομβών και της Αρχαίας Διολκού, αντίστοιχα. Προβλήματα εντοπίστηκαν στη σχέση του Φορέα Διαχείρισης του γεώτοπου του φαραγγιού της Σαμαριάς με το Δήμο Σφακίων. Η ευθύνη λειτουργίας του, ανήκει στο Υπουργείο Γεωργίας. Η έλλειψη συντήρησης του μονοπατιού και παροχής υπηρεσιών και προϊόντων, πρέπει να απασχόληση τους εμπλεκόμενους φορείς. Το Γεωπάρκο του Απολιθωμένου Δάσους Μυτιλήνης, Δήμου Ερεσού – Άντισσας, είναι το μόνο, της έρευνας μας, που λειτουργεί με προδιαγραφές των Διεθνών Γεωπάρκων. Υπάγεται στο Υπουργείο Πολιτισμού και δεν αναφέρονται συνεργασίες και προστριβές.Εκκρεμεί, στο Συμβούλιο Επικρατείας, διένεξη ανάμεσα στο Δήμο Ν. Τρίγλιας Χαλκιδικής και την Ανθρωπολογική Εταιρεία Ελλάδος, η οποία μαζί με το Υπουργείο Τουρισμού, έχουν την ευθύνη λειτουργίας του σπηλαίου των Πετραλώνων. Οι περισσότεροι από τους υπεύθυνους των γεωτόπων, μπορεί, να αναφερθεί, πως, διαχειρίζονται μόνο την καθημερινότητα των επισκεπτών και λιγότεροι, παράγουν επιπλέον έργο, με αποτέλεσμα οι γεώτοποι να προσφέρουν τις ίδιες υπηρεσίες και προϊόντα για δεκαετίες. Η παραγωγή γεωλογικών γνώσεων από τον γεώτοπο είναι το συγκριτικό του πλεονέκτημα, στη διαδικασία ευαισθητοποίησης και προβληματισμού του επισκέπτη, ο οποίος από απλός καταναλωτής του χρόνου της επίσκεψης στο γεώτοπο και θεατής, αρχίζει να κατανοεί, να ενδιαφέρεται και ν’ αναζητά σε βάθος τα γεωλογικά φαινόμενα και τις μαρτυρίες και αξίες που εμπεριέχουν.Οι Έλληνες τουρίστες, όλο και περισσότερο, επιλέγουν τους γεώτοπους ως ενδιάμεσους ή τελικούς τόπους προορισμού. Διαθέτουν το χρόνο τους και πληρώνουν το ανάλογο εισιτήριο.Οι ξένοι τουρίστες διακρίνονται για την πολυπολιτισμικότητα, ταξιδεύουν οργανωμένα και επισκέπτονται κάθε αξιοθέατο και τους γεώτοπους, αρκεί να είναι καταχωρημένοι σε τουριστικούς καταλόγους. Εάν λάβουμε υπόψη και την αυξανόμενη συνεχώς βιομηχανία του ελεύθερου χρόνου, για τους Έλληνες και ξένους τουρίστες, αντιλαμβανόμαστε ότι η πραγματικότητα εμπεριέχει δυναμική και χρειάζεται διερεύνηση.Οι γεώτοποι έχουν και ειδικό κοινό, ελληνικό και διεθνές: επιστήμονες, ερευνητές, φοιτητές και συλλέκτες. Οι γεώτοποι συμβάλλουν και αναδεικνύουν τον γεωτουρισμό με τους γεωτουρίστες ν’ αυξάνονται συνεχώς, γεγονός που φαίνεται να μην έχει απασχολήσει, προς το παρόν, την Πολιτεία, την Αυτοδιοίκηση κάθε βαθμού και τους υπευθύνους των γεωτόπων.Οι φυσικοί και ανθρωπογενείς γεώτοποι, δημιουργήματα των δυνάμεων της φύσης ή του ανθρώπου, επισκέψιμοι ή αξιοποιημένοι, ενεργοποιούν τη διεπιστημονική προσέγγιση των επιστημών της γεωλογίας με άλλους επιστημονικούς χώρους, συμβάλλοντας στην γνώση της Πατριδογνωσίας. Ανοίγουν νέα επιστημονικά πεδία στις γεωεπιστήμες, όπως, τη γεωδιατήρηση και τη γεωκληρονομιά, νέες δραστηριότητες, όπως τα γεωπάρκα, τον γεωτουρισμό. και νέα επαγγέλματα, όπως τους γεωξεναγούς, γεωσυντηρητές. Αναδεικνύουν, τα ποικίλα ενδιαφέροντα του ελληνικού γεωπεριβάλλοντος, το ρόλο του γεωλόγου και των γεωεπιστημών. Η ανάδειξη, αξιοποίηση και διαχείρισή τους, στα πλαίσια της βιώσιμης ανάπτυξης, προϋποθέτει την προστασία τους κατ αρχάς και το έμπρακτο ενδιαφέρον της κοινωνίας γι’ αυτούς.