Նկարիչ Սմբատ Տեր-Կյուրեղյանի նկարների վավերագրական կարևորության մասին
Authors: Չուգասզյան Լևոն 
Published: May 2024

Սփյուռքահայ գաղթօջախների պատմության և արվեստի և արվեստագետների մասին թեև արտերկրում ու Հայաստանում լույս են տեսել առանձին գրքեր ու բազմաթիվ հոդվածներ, այնուամենայնիվ այդ երևույթների ըստ ամենայնի ուսումնասիրությունը դեռևս սպասում է իր ուսումնասիրողներին։ Իրանի հայերի արվեստը նույնպես քիչ է ուսումնասիրված, թեև այդ երկրում նրանք կառուցել են պալատներ, տներ, քաղաքացիական նշանակության շենքեր, ստեղծել գեղանկարչության, ոսկերչության ընտիր նմուշներ և այլն։ Իրանում հայ արվեստագետների գործունեության մասին հնագույն փաստերը հայտնի են 14-րդ դարից։ Այդ մասին են վկայում մանրանկարիչներ Կիրակոս Թավրիզեցու, Մխիթար Անեցու, Ավագի նկարազարդած ձեռագրերը։ Իրանահայության արվեստի ծաղկումը վերաբերում է 20-րդ դարին։ Այդ երկրի հայկական մամուլում սփռված են բազմաթիվ հոդվածներ, որոնք գաղափար են տալիս արվեստագետների մշակութային գործունեության մասին։ 20-րդ դարի իրանահայ նկարչությունը մեզ է ներկայանում բազմաթիվ հեղինակներով, որոնցից շատերն աչքի են ընկնում իրենց անկրկնելի աշխատաեղանակով ու ոճով։ Այդ աստղաբույլի մեջ իր ուրույն տեղն ունի նկարիչ Սմբատ Տեր-Կյուրեղյանը (1913-1999)։
Искусство армян Ирана изученo недостаточно, притом что армяне строили в этой стране дворцы, особняки, гражданские постройки, создавали прекрасные образцы живописи, ювелирного искусства. Дошедшие до нас наиболее ранние сведения о деятельности армянских художников относятся к началу XIV века. Представление об этом дают сохранившиеся рукописи, иллюстрированные армянскими миниатюристами Киракосом Тавризеци, Мхитаром Анеци и Авагом. Расцвет искусства армян Ирана относится к началу XX века. В созвездии армянских художников этого времени особое место занимает Смбат Тер-Кюрег-ян (1913-1999 гг.). Его живописное наследие состоит из многочисленных произ-ведений, изображающих красоту природы Ирана, в частности, Исфахан с его дворцами, мечетями, улицами, жизнью горожан, занятых повседневными делами, а также среду сохранивших патриархальные нравы армянских деревень Ирана с домами и улочками, обычаями, костюмами, уголками природы и т.д. Художник дал автору этих строк объяснения к написанным им картинам прошлого, давно забытым нашими современниками. Благодаря созданным Тер-Кюрегяном замечательным женским портретам, до наших дней дошли изображения национальных костюмов армянок отдельных регионов Ирана. Произведения художника также знакомят с далекой и близкой историей Ирана, дают бесценные знания о древнем восточном мире и традициях, идущих из глубины ве-ков, которым ни один армянский художник не уделял должного внимания.
The art of the Armenians of Iran is not studied enough despite the fact that in this country, Armenians built palaces, mansions, civil buildings, created beautiful examples of painting, jewelry, etc. The earliest information about the activities of Armenian artists, that has come down to us, dates back to the beginning of the XIV century. This is evidenced by the extant manuscripts illustrated by the Armenian miniaturists Kirakos Tavrizetsi, Mkhitar Anetsi and Avag. The heyday of the art of the Armenians of Iran came in the beginning of the XX century. Smbat Ter-Kyureghyan (1913-1999) occupies a special place in the constellation of Armenian artists of that time. His artistic legacy embraces numerous works representing the beauty of landscapes of Iran, mostly – the city of Isfahan with its palaces, mosques, streets, the life of citizens, their daily routine, as well as the environment of the inhabitants of Armenian villages of Iran, who preserved patriarchal customs, their houses and backstreets, customs and costumes, and the like. The artist gave the present writer explanations for these pictures of the past that has long been forgotten by our contemporaries. Thanks to the wonderful portraits of women, created by Ter-Kureghyan, the types of traditional Armenian women’s clothing from certain regions of Iran have reached us. S. Ter-Kureghyan’s works also acquaint us with the distant and recent history of Iran, provide invaluable knowledge about the ancient Eastern world and traditions coming from the depths of centuries, which no other Armenian artist has paid due attention to.