Εκπόνηση και διδασκαλία κειμενικής γραμματικής
Authors: Μαλμέν Ευάγγελος 
Published: September 2021

Η παρούσα διδακτορική διατριβή έχει διττό στόχο: α) την εκπόνηση και β) τη διδασκαλία κειμενικής γραμματικής. Καταρχάς, διερευνήθηκε μια κεντρική πτυχή της κειμενικής γραμματικής, δηλαδή η θεματική οργάνωση και ανάπτυξη, μέσα από το πρίσμα τεσσάρων θεωριών: της Συστημικής Λειτουργικής Γραμματικής του Halliday (Halliday & Matthiessen 2004, 2014), της Λειτουργικής Προοπτικής της Πρότασης (Firbas 1992), της Λειτουργικής Γραμματικής του Dik (1997) και τέλος της πληροφοριακής δομής της πρότασης (Lambrecht 1994). Η ανωτέρω διερεύνηση οδήγησε στη διαμόρφωση ενός ολοκληρωμένου θεωρητικού μοντέλου οργάνωσης των κειμένων στα ΝΕ, το οποίο λαμβάνει ταυτόχρονα υπόψη την πληροφοριακή αξία των όρων της πρότασης. Ειδικότερα, για το θέμα προτάθηκε με σαφή τεκμηρίωση ότι πρόκειται για μια υπερκείμενη κατηγορία, που διακρίνεται σε αναπαραστατικό-κεντρικό (ΑΚΘ) και θέμα προσανατολισμού (ΘΠ). Βάσει του εν λόγω προτύπου, διεξήχθη κειμενογλωσσολογική έρευνα σε εκατό (100) αυθεντικά κείμενα της ΝΕ, ανήκοντα στους τρεις κειμενικούς τρόπους που προβλέπεται, σύμφωνα με το ΠΣ (2011) και τις σχετικές Οδηγίες του ΙΕΠ, να διδάσκονται στο Γυμνάσιο, δηλαδή αφηγηματικό, περιγραφικό και επιχειρηματoλογικό. Βασικά ευρήματα της κειμενογλωσσολογικής έρευνας είναι τα ακόλουθα: Α) Εντοπίστηκαν διαφορετικά πρωτοτυπικά σημασιολογικά και γραμματικά χαρακτηριστικά ιδίως του ΘΠ αλλά και του ΑΚΘ στους τρεις τύπους και στα εμπεριεχόμενα σε αυτούς κειμενικά είδη. Β) Τα δομικά σχήματα θεματικής εκτύλιξης που διερευνήθηκαν παρουσίασαν διαφορετικές τάσεις πραγμάτωσης ανάλογα με τον κειμενικό τρόπο και το είδος, χωρίς, φυσικά, να κάνουμε λόγο για απόλυτες κατηγοριοποιήσεις. Όλα τα παραπάνω συνιστούν μια πλούσια δεξαμενή γραμματικής του κειμένου, η οποία, εν προκειμένω, αξιοποιήθηκε καθ’ ολοκληρίαν στην παιδαγωγική επιστήμη, με σκοπό να ελεγχθεί η δυνατότητα συμβολής της στην παραγωγή περισσότερο συνοχικών και συνεκτικών μαθητικών κειμένων. Ως εκ τούτου, πραγματοποιήθηκε εκπαιδευτική έρευνα σε δύο τμήματα της Β΄ Γυμνασίου (σύνολο: 50 μαθητές), εφαρμόζοντας το μεθοδολογικό παράδειγμα της Έρευνας-Βάσει Σχεδίου (ΕΒΣ) (Cobb κ.ά. 2003, Collins κ.ά. 2004, Reimann 2011). Μέσω της ΕΒΣ, σχεδιάστηκε, δοκιμάστηκε σε διάρκεια 6 (περίπου) μηνών και διαμορφώθηκε ένα κατεξοχήν κειμενοκεντρικό πρότυπο γλωσσικής διδασκαλίας. Τα μεθοδολογικά εργαλεία που χρησιμοποιήθηκαν για την αποτίμηση της λειτουργικότητάς του ήταν: α) τα έγγραφα (τέσσερις αρχικές και τέσσερις τελικές μαθητικές παραγωγές), β) οι σημειώσεις από τρεις αμέτοχους παρατηρητές καθώς και αυτές του εκπαιδευτικού-ερευνητή και γ) οι συνεντεύξεις σε τέσσερις ομάδες εστίασης μαθητών και στους παρατηρητές. Περιληπτικά, αναφέρουμε τα σημαντικότερα αποτελέσματα της εκπαιδευτικής έρευνας: Α) Η βαθμολόγηση των γραπτών από τρεις αξιολογητές και η ποιοτική ανάλυσή τους έδειξαν ότι οι μαθητές στο σύνολό τους βελτιώθηκαν σημαντικά σε ζητήματα συνοχής και συνεκτικότητας, αν συγκρίνουμε τις αρχικές με τις τελικές παραγωγές τους. Β) Από τις σημειώσεις των παρατηρητών και από τις συνεντεύξεις των μαθητών προέκυψε ότι οι τελικές επιδόσεις δεν ήταν τυχαίες αλλά άμεσα συνυφασμένες με τη ρητή και συστηματική διδασκαλία (Knapp & Watkins 2005, Σπανός & Μιχάλης 2012, Myhill & Jones κ.ά. 2016) της κειμενικής γραμματικής. Επομένως, είμαστε σε θέση να ισχυριστούμε ότι υπάρχει έντονη αιτιώδης συνάφεια ή αλληλεξάρτηση (Dede 2004, Reimann ό.π.) ανάμεσα στη διδαχθείσα πτυχή κειμενικής γραμματικής και στο αποτέλεσμα που επέφερε στον γραπτό μαθητικό λόγο.