Τα λάθη στον λόγο των μαθητών
Authors: Μαρμούτα Βασιλική 
Published: February 2023

Η παρούσα διδακτορική διατριβή εντάσσεται στο επιστημονικό πεδίο της διδακτικής της γλώσσας και επιχειρεί να διερευνήσει τις στάσεις των εκπαιδευτικών Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης απέναντι στα λάθη στον λόγο των μαθητών, καθώς και τις διδακτικές πρακτικές με τις οποίες οι ίδιοι διαχειρίζονται τα γλωσσικά λάθη στην εκπαιδευτική πραγματικότητα. Για τις ανάγκες της διατριβής και την επίτευξη των ερευνητικών στόχων εφαρμόστηκε μεικτή μεθοδολογία, καθώς διενεργήθηκε τόσο ποσοτική έρευνα (με την αξιοποίηση του ερωτηματολογίου ως εργαλείου μέτρησης), όσο και ποιοτική έρευνα (η οποία περιλάμβανε δύο φάσεις, τη φάση των συνεντεύξεων και τη φάση των παρατηρήσεων). Μέσω του κλειστού ερωτηματολογίου, το οποίο σχεδιάστηκε για τις ανάγκες της ποσοτικής έρευνας και συμπληρώθηκε από ένα δείγμα 516 εκπαιδευτικών, επιδιώχθηκε να εξεταστούν οι στάσεις των διδασκόντων απέναντι στα γλωσσικά λάθη των μαθητών (και συγκεκριμένα όσον αφορά στη θέση του λάθους στη διδασκαλία του γλωσσικού μαθήματος), η βαρύτητα που οι ίδιοι αποδίδουν στα λάθη του προφορικού και του γραπτού λόγου αντίστοιχα και η συχνότητα με την οποία εφαρμόζουν τις υπάρχουσες, διαθέσιμες τεχνικές για τη διόρθωση των λαθών τόσο στον προφορικό, όσο και στον γραπτό λόγο των μαθητών. Στη συνέχεια, πραγματοποιήθηκαν ημιδομημένες συνεντεύξεις με 20 εκπαιδευτικούς – οι οποίοι είχαν προηγουμένως συμπληρώσει το ερωτηματολόγιο – προκειμένου να αιτιολογηθούν οι πεποιθήσεις των διδασκόντων για τα γλωσσικά λάθη και οι προτιμήσεις τους για κάποιες συγκεκριμένες τεχνικές διόρθωσης. Ακόμη, στα πλαίσια της ποιοτικής έρευνας έλαβαν χώρα 40 συστηματικές (δομημένες) και μη συμμετοχικές παρατηρήσεις, ούτως ώστε να διερευνηθούν οι τεχνικές διόρθωσης που εφαρμόζουν οι εκπαιδευτικοί σε πραγματικές συνθήκες διδασκαλίας και όχι όπως αυτές εξάγονται μονομερώς από τις απαντήσεις και τις δηλώσεις τους. Η συνάρθρωση των ερευνητικών μεθόδων (τριγωνοποίηση της έρευνας) υλοποιήθηκε στο επίπεδο των αποτελεσμάτων που προέκυψαν από τα τρία σκέλη της έρευνας. Πρώτα απ’ όλα, η σχέση ανάμεσα στις στάσεις των εκπαιδευτικών (όπως αυτές ερμηνεύονται με βάση τις δηλώσεις τους) και στις πράξεις τους (όσον αφορά στη διαχείριση των γλωσσικών λαθών) είναι κατά κύριο λόγο συγκλίνουσα. Τόσο οι στάσεις όσο και οι διδακτικές πρακτικές που εφαρμόζουν οι εκπαιδευτικοί μαρτυρούν, κατά κύριο λόγο, μια μεταστροφή προς τις σύγχρονες θεωρίες για την προσέγγιση του γλωσσικού λάθους. Πιο συγκεκριμένα, οι εκπαιδευτικοί θεωρούν το γλωσσικό λάθος ως αναπόσπαστο στοιχείο της μαθησιακής διαδικασίας, ενώ οι ίδιοι δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στο κριτήριο της αποτελεσματικότητας (παρά της αποδεκτότητας) κατά την αξιολόγηση του λόγου των μαθητών. Ακόμη, σπουδαίο ρόλο στην εποικοδομητική θεώρηση του γλωσσικού λάθους διαδραματίζει η εφαρμογή – τουλάχιστον για τα λάθη του προφορικού λόγου – των τεχνικών της επιλεκτικής διόρθωσης, της αυτοδιόρθωσης, της ετεροδιόρθωσης και των άρρητων μορφών ανατροφοδότησης, όπως επίσης και η θετική προδιάθεση των εκπαιδευτικών απέναντι στις πρακτικές της ανάλυσης και της αξιοποίησης των γλωσσικών λαθών. Ωστόσο, σε κάποιες απόψεις και πρακτικές των εκπαιδευτικών εντοπίζονται στοιχεία που παραπέμπουν στο παραδοσιακό-δασκαλοκεντρικό μοντέλο διδασκαλίας και στη συμπεριφοριστική προσέγγιση του γλωσσικού λάθους. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι οι εκπαιδευτικοί τείνουν να συνδέουν την έννοια του γλωσσικού λάθους με τα ορθογραφικά, τα γραμματικά και τα συντακτικά λάθη, εστιάζοντας έτσι περισσότερο την προσοχή τους στην παραγωγή ορθών προτάσεων (από γραμματικοσυντακτική άποψη) και λιγότερο στην καλλιέργεια της γλωσσικής έκφρασης και επικοινωνίας. Ακόμη, συμφωνούν σε μεγάλο βαθμό με την άποψη ότι η γλώσσα των μαθητών θα πρέπει να συμφωνεί με τον επίσημο γλωσσικό κώδικα των σχολικών εγχειριδίων για να μπορεί να χαρακτηριστεί ως ορθή, καθώς και με το ότι τα γλωσσικά λάθη συντελούν στην καλλιέργεια φαινομένων κοινωνικού αποκλεισμού μέσα στο σχολικό περιβάλλον. Επιπλέον, οι εκπαιδευτικοί αντιμετωπίζουν με μεγαλύτερη βαρύτητα και αυστηρότητα τα λάθη του γραπτού λόγου (έναντι των λαθών του προφορικού), κατά τη διόρθωση μάλιστα των οποίων ακολουθούν τις πιο παραδοσιακές μεθόδους, καθώς επιλέγουν να διορθώνουν οι ίδιοι (ως υπεύθυνοι της διδασκαλίας) τον γραπτό λόγο των μαθητών και μάλιστα εφαρμόζοντας με μεγαλύτερη συχνότητα τις ρητές μορφές ανατροφοδότησης.