Σπουδή στην ελληνική προσωπογραφία
Authors: Μπουλάκου Αικατερίνη 
Published: August 2021

Στόχος της διατριβής ήταν να καταγραφεί η απεικόνιση του προσώπου στην ελληνική ζωγραφική από την αρχαιότητα έως τη γενιά του ’30. Από την αρχή έως το τέλος της μελέτης τονίζεται η σημασία της γνωστής τετραχρωμίας των αρχαίων, που αποδεικνύεται εξαιρετικά ανθεκτική στο χρόνο ως προς τη χρήση της και ειδικά στην αποτύπωση του προσώπου.Έτσι γίνεται αναφορά στην προσωπογραφία, όπως αποτυπώνεται ήδη από την εποχή του Πολυγνώτου και έως τις εντυπωσιακές καινοτομίες της ελληνικής τέχνης την εποχή του Απελλή (βασική πηγή ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος). Η ελληνιστική εποχή είναι εκείνη η περίοδος, κατά την οποία από το εξιδανικευμένο πρόσωπο της κλασικής τέχνης περνάμε στη ρεαλιστικότερη απεικόνισή του. Για τον σκοπό αυτό γίνεται ιδιαίτερη αναφορά στις τοιχογραφίες της Βεργίνας και άλλων μακεδονικών τάφων και κάποιες επιτύμβιες στήλες, όπως και σε τοιχογραφίες της Πομπηίας, το Μποσκορεάλε, το Ερκουλάνεουμ, κ.α. Έτσι, η ρωμαϊκή τέχνη θα φτάσει στην απόδοση του ρεαλιστικού πορτρέτου, την καλλιτεχνική κορύφωσή του οποίου παρακολουθούμε στα πορτρέτα του Φαγιούμ. Μεγάλο μέρος λοιπόν της μελέτης αφιερώνεται στα πορτρέτα του Φαγιούμ, των οποίων η καλλιτεχνική παράδοση έχει τις ρίζες της στα επιτεύγματα της αρχαίας ελληνικής ζωγραφικής. Στα πορτρέτα του Φαγιούμ ο ρεαλισμός της ρωμαϊκής προσωπογραφίας συναντά τη φυσιοκρατική αντίληψη της αρχαίας ελληνικής ζωγραφικής και επεκτείνεται επηρεάζοντας στη συνέχεια τη διαμόρφωση της βυζαντινής ζωγραφικής. Τα πορτρέτα του Φαγιούμ συγκεντρώνουν και διαφυλάσσουν όλα εκείνα τα μυστικά τα οποία θα επιτρέψουν στους πρώτους χριστιανούς να αποδώσουν τις μορφές της νέας θρησκείας, πρώτα με τις τοιχογραφίες που εντοπίζονται στις κατακόμβες και σταδιακά με τη φορητή εικόνα. Ξεχωριστή θεωρείται η σημασία των ψηφιδωτών, που παίζουν τον δικό τους, ιδιαίτερο ρόλο σ’ αυτή τη μετάβαση από την ύστερη αρχαιότητα στη νέα εποχή, από την εποχή του Αυγούστου και έπειτα, όταν οι ελληνιστικές μορφές δανείζουν τα χαρακτηριστικά τους σταδιακά στα ρωμαϊκά πρόσωπα μέχρι τους πρώτους βυζαντινούς μάρτυρες και αγίους. Η διατριβή επικεντρώνεται στις «στιγμές» εκείνες που η βυζαντινή τέχνη ξεπερνάει ακόμα και τα ίδια της τα όρια στη ζωγραφική απόδοση του προσώπου, όπως είναι η εποχή των Παλαιολόγων με κορυφαίο εκφραστή της τον Μανουήλ Πανσέληνο. Έτσι, η κατά ιδιαίτερο τρόπο «ρεαλιστική» απόδοση του προσώπου που συναντάμε στους βυζαντινούς αγίους του Πανσέληνου, αποδεικνύει με τον πλέον συγκλονιστικό τρόπο αυτή την αδιόρατη αλλά υπαρκτή σύνδεση με την ελληνική αρχαιότητα και τις κατακτήσεις της ελληνιστικής τέχνης, που βέβαια δεν είναι τυχαία και πρέπει να την αποδώσουμε αφενός στην πολιτισμική άνθηση της εποχής και αφετέρου στην παιδεία του καλλιτέχνη. Εδώ ακριβώς εντοπίζεται η αέναη και συνεχής γραμμή της απεικόνισης του προσώπου στην ελληνική προσωπογραφία, που τόσο πάσχισε να αναδείξει η περίφημη «Γενιά του ’30», με πρωτεργάτες τον Φώτη Κόντογλου και τον μαθητή του Γιάννη Τσαρούχη, στο πλαίσιο της αναζήτησης της ελληνικότητας και της αυτογνωσίας της. Η «ανακάλυψη» των πορτρέτων του Φαγιούμ από τους καλλιτέχνες της Γενιάς του ’30 υπήρξε καταλυτική και σε συνδυασμό με το ενδιαφέρον τους για τη βυζαντινή τέχνη θα σφραγίσει τη Γενιά αυτή και κατ’ επέκταση την καλλιτεχνική της έκφραση ως προς την αποτύπωση του προσώπου. Έτσι, μπορεί να πει κανείς τεκμηριωμένα ότι η ζωγραφική από τον 4ο αιώνα π.Χ. μέχρι τις μέρες μας αναπτύσσεται και διαμορφώνεται σε συνεχή αναφορά με την παράδοση της ελληνικής προσωπογραφίας, μια παράδοση που είναι παρούσα και στη βυζαντινή ζωγραφική, και μάλιστα υποστηρίζεται και από το ίδιο το εικαστικό μέσο, όπως η τετραχρωμία, μια διαχρονική εικαστική πρόταση που γοητεύει και τους Έλληνες ζωγράφους του 1930, οι οποίοι την αναδεικνύουν και την προβάλλουν με τη σειρά τους.