Η δικαιική ολοκλήρωση στην Ευρωπαϊκή Ένωση και το φαινόμενο του ευρωσκεπτικισμού
Authors: Μαρτσούκου Ελένη 
Published: January 2024

Η δικαιική ολοκλήρωση στην Ενωμένη Ευρώπη θεωρητικά οδηγεί και διευκολύνει την πραγμάτωση του οράματος της Κοινοτικής ή Ενωσιακής ολοκλήρωσης. Μήπως όμως ταυτόχρονα ενδυναμώνει τις ευρωσκεπτικιστικές τάσεις στο εσωτερικό των κρατών μελών; Μήπως οι δικαιικοί και συνταγματικοί εθνικοί φορείς εξυπηρετούν τα συμφέροντα των λαϊκιστικών, εθνικιστικών, ριζοσπαστικών δεξιών πολιτικών δυνάμεων στην Ευρώπη; Μήπως η υπεροχή του Ενωσιακού δικαίου έναντι του εθνικού αντιστοίχου του αμφισβητείται και τίθεται υπό διακύβευση; Μήπως οι αποφάσεις του Δικαστηρίου της Ενωμένης Ευρώπης διατηρούν και εντείνουν ένα συγκρουσιακό κλίμα, αντί να παρέχουν λύσεις στα προβλήματα που προκύπτουν μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) και των κρατών μελών της;Τα ανωτέρω ερωτήματα, παράλληλα με την κεντρική προβληματική, απαντώνται στην παρούσα διδακτορική διατριβή μέσω της εστίασης στη μελέτη περίπτωσης των τεσσάρων κρατών (μελών) του «Visegrád»: Πολωνία, Ουγγαρία, Τσεχία, Σλοβενία. Συγκεκριμένα, στη μελέτη διερευνάται το ζήτημα της δικαιικής ολοκλήρωσης στην ΕΕ σε σχέση με το φαινόμενο του ευρωσκεπτικισμού, τόσο εν γένει, όσο και σε σχέση με το παράδειγμα των χωρών του «Visegrád», που μετά το 2010 λειτούργησαν ως γεωγραφικός χώρος αντιφιλελεύθερου περιφερειακού ολοκληρωτισμού και ευρωσκεπτικισμού. Οι κυβερνήσεις των τεσσάρων κρατών, είτε λιγότερο είτε περισσότερο, υιοθέτησαν μια στρατηγική αμφισβήτησης των πολιτικών της ΕΕ που αντανακλούν υποθετικά οικονομικές, πολιτικές και κοινωνικές αβεβαιότητες. Οι εντάσεις, που προκαλούνται σε αυτό το κατασκευασμένο ευρωσκεπτικιστικό πλαίσιο, τροφοδοτούνται από τις «επαναστατικές» εθνικές, συντηρητικές ατζέντες της Ουγγαρίας και της Πολωνίας κυρίως, που αλληλεπιδρούν με τον πιο μετρημένο πραγματισμό των Δημοκρατιών της Τσεχίας και της Σλοβακίας. Μέσα από τη διεξοδική μελέτη και συνεξέταση του ευρωσκεπτικισμού στις χώρες του «Visegrád» (κι όχι μόνο) με το εγχείρημα της δικαιικής ολοκλήρωσης, τέθηκε επί τάπητος το ζήτημα της αποδοχής ή της απόρριψης της υπεροχής του δικαίου της ΕΕ έναντι του εθνικού δικαίου. Σε αυτό το πλαίσιο, διερευνήθηκε ο ρόλος των εθνικών Συνταγματικών Δικαστηρίων, ο βαθμός της αυτονομίας τους, το σκεπτικό των αποφάσεών τους και η σχέση τους με το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Καταδείχθηκε ότι στην περίπτωση της Πολωνίας και της Ουγγαρίας, όπου η αντιφιλελεύθερη στροφή θεωρείται νέα πραγματικότητα, τα Συνταγματικά Δικαστήρια τέθηκαν υπό τον έλεγχο των συντηρητικών ριζοσπαστικών δεξιών κυβερνήσεων και εξυπηρετούν με τις αποφάσεις τους τις σκοπιμότητες των τελευταίων. Με τις παρεμβάσεις τους, τα Συνταγματικά Δικαστήρια της Πολωνίας και της Ουγγαρίας ουσιαστικά νομιμοποίησαν το ευρωσκεπτικιστικό αφήγημα των κυβερνήσεων που δομείται στον μύθο της εθνικής και συνταγματικής ταυτότητας, η οποία «απειλείται» από το έλλειμμα της δημοκρατικότητας των Ενωσιακών θεσμών. Σε αυτούς συμπεριλαμβάνεται και το ΔΕΕ, που «εργάζεται» και αποφασίζει υπέρ της αναγκαίας δικαιικής ολοκλήρωσης, και άρα υπέρ της Ευρωπαϊκής ενοποίησης. Οι περιπτώσεις των Δημοκρατιών της Τσεχίας (σήμερα «Τσεχία») και της Σλοβακίας, όπως εξετάζονται στην παρούσα μελέτη, φαίνεται ότι διαφέρουν από εκείνες των άλλων δύο χωρών της ομάδας του «Visegrád», θα πρέπει ωστόσο να αξιολογούνται και αυτές με σκεπτικισμό. Κι αυτό διότι το Συνταγματικό Δικαστήριο της Τσεχίας παρουσιάζεται να πορεύεται από μια «φιλική» στάση έναντι της υπεροχής του Ενωσιακού δικαίου προς μια ultra vires αντιμετώπιση, ενώ το Συνταγματικό Δικαστήριο της Σλοβακίας εμφανίζεται προσκολλημένο σε έναν δικαιικό μονισμό υπέρ της υπεροχής του Ενωσιακού δικαίου και την αποφυγή ενός «επικίνδυνου» πλουραλισμού. Η εν λόγω κατάσταση ανά πάσα στιγμή μπορεί να αλλάξει και ο μονισμός του Συνταγματικού Δικαστηρίου της χώρας να μετατραπεί υπέρ της υπεροχής του εθνικού δικαίου.