Οικολογία και στρατηγική τροφοληψίας των σποροφάγων μυρμηγκιών του γένους Messor σε μεσογειακά οικοσυστήματα της Ελλάδας
Authors: Γεωργιάδης Χρήστος 
Published: September 2021

Η μελέτη των μυρμηγκιών στον Ελλαδικό χώρο είναι σχετικά αποσπασματική τόσο χωρικά όσο και χρονικά. Με τα μέχρι τώρα δεδομένα στην Ελλάδα έχουν καταγραφεί 291 είδη (και υποείδη) μυρμηγκιών από 8 υποοικογένειες. Τα σποροφάγα μυρμήγκια που δραστηριοποιούνται στην Ελλάδα ανήκουν όλα στην υποοικογένεια Myrmicinae και εντοπίζονται σε 4 γένη (Goniomma, Oxyopomyrmex, Pheidole και Messor) με τα μυρμήγκια θεριστές του γένους Messor να αποτελούν τα κοινότερα σποροφάγα αρθρόποδα σε μεσογειακά οικοσυστήματα.Η παρούσα μελέτη είχε σαν σκοπό την καταγραφή, ανάλυση και ανάδειξη δεδομένων που σχετίζονται με την τροφοληπτική δραστηριότητα των μυρμηγκιών-θεριστών ενός είδους του γένους – ίσως του πιο κοινού είδους στην κεντρική και νότια ηπειρωτική Ελλάδα, το Messormeridionalis.Προσπαθώντας να απαντηθούν βασικά ερωτήματα που σχετίζονται με αυτό το φαινόμενο (Πότε; Γιατί; Που; Τι; Πώς;), σχεδιάστηκαν πειράματα στο πεδίο ώστε να ελαχιστοποιηθούν εξωγενείς παράγοντες που πολύ πιθανά να επηρέαζαν τις καταγραφές μιας φυσικής διεργασίας όπως αυτή της τροφοληψίας. Βάσει της καλύτερής μας αντίληψης, για πρώτηφορά πραγματοποιήθηκε μία τέτοιας χρονικής έκτασης καταγραφή για την δραστηριότητα των μυρμηγκιών-θεριστών του γένους Messor όπου συλλέχθηκαν στοιχεία για τρία διαδοχικά έτη,εκτείνοντας την συλλογή πρωτογενών δεδομένων από τον Απρίλιο έως τον Νοέμβριο και σε σύνολο 420 ημερών εργασίας πεδίου.Πότε και Γιατί;Πραγματοποιήθηκαν μετρήσεις αριθμού εξερχομένων μυρμηγκιών από φωλιές που ανήκαν σε διαφορετικές αποικίες. Οι φωλιές βρέθηκαν να ακολουθούν παρόμοιο πρότυπο δραστηριότητας. Επίσης, η σύγκριση μεταξύ των διαφορετικών ετών δεν εμφάνισε σημαντικές διαφορές. Έγινε συσχέτιση μεταξύ της δραστηριότητας και αβιοτικών παραγόντων που συλλέχτηκαν στο πεδίο. Τα αποτελέσματα των αναλύσεων ανέδειξαν την σημασία της ατμοσφαιρικής θερμοκρασίας καθώς και της σχετικής υγρασίας στις αποφάσεις των μυρμηγκιών για το πότε θα εξέρχονται από την φωλιά τους ώστε να επιτελέσουν εργασίες συντήρησης καθώς και συλλογής τροφής. Είναι κατανοητό πως το μικροκλίμα μίας περιοχής καθορίζει τις όποιες αποφάσεις της κολεκτίβας, αλλά οι ενδείξεις που συνελέγησαν θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως βάση ενός γενικευμένου μοντέλου που σχετίζει την δραστηριότητα των μυρμηγκιών με τους παράγοντες που επηρεάζουν τις όποιες αποφάσεις τους. Που; Σε μία μοναδική φωλιά μυρμηγκιών-θεριστών τοποθετήθηκε ένα πλέγμα σημείων τροφοληψίας περιμετρικά της εξόδου. Με την πειραματική διάταξη της μεθόδου της καφετέριας, καταγράφηκαν στοιχεία τροφοληπτικής δραστηριότητας που σχετίζονται με την χωροκρατικότητα και την επισκεψιμότητα των σημείων συλλογής της τροφής από τα μυρμήγκια κατά τις απογευματινές και βραδινές ώρες. Χρησιμοποιήθηκαν 4 είδη σπερμάτων και 1 καρπός ώστε να υπάρχει διαφοροποίηση κατά το είδος, το μέγεθος, το βάρος, την απουσίαή παρουσία του είδους στην περιοχή μελέτης και στον τύπο της προσφερόμενης τροφής.Καθώς το πείραμα διήρκησε καθ’ όλη την κύρια περίοδο τροφοληψίας των μυρμηγκιών,μπορέσαμε να μελετήσουμε και να συγκρίνουμε την δραστηριότητα σε τρεις διαφορετικές χρονικές περιόδους (μεσημέρι, απόγευμα και βράδυ), σε διαφορετικές αποστάσεις από την φωλιά, σε διαφορετικούς μήνες δραστηριότητας και για τους διαφορετικούς τύπου προσφερόμενης τροφής. Τα αποτελέσματά έδειξαν πως τα μυρμήγκια προτιμούν τα κοντινά από τα μακρινά σημεία τροφοληψίας ανεξαρτήτως από την εποχή και τον τύπο τροφής, με την μέγιστη δραστηριότητά τους να παρατηρείται τον Σεπτέμβριο και Οκτώβριο μήνα(φθινόπωρο). Ανεξαρτήτως εποχιακής δραστηριότητας (μήνες) τα μυρμήγκια-θεριστές ήταν περισσότερο δραστήρια κατά την απογευματινή περίοδο. Τα μυρμήγκια φαίνεται πως επέλεγαν να μεταφέρουν πολλά, ελαφριά και μικρά σπέρματα παρά βαριά σπέρματα. Κατά την αρχή της τροφοληπτικής δραστηριότητας (Ιούλιος) τα μυρμήγκια φαίνεται να είναι πιο δραστήρια κατά την βραδινή περίοδο ενώ όσο πλησιάζει το φθινόπωρο, μετατοπίζουν την δραστηριότητά τους προς το μέσον της ημέρας. Τέλος, στα μυρμήγκια-θεριστές παρατηρήθηκε ότι οι επισκέψεις σταθμών τροφοληψίας ήταν περισσότερες στους κοντινούς σταθμούς διότι: 1) η πυκνότητα των εργατριών που ψάχνουν για τροφή μειώνεται ραγδαία,καθώς αυξάνεται η απόσταση από την έξοδο της φωλιάς και 2) η επιλογή των κέντρων αυτών συμφέρει ενεργειακά, αφού έτσι δαπανάται λιγότερη ενέργεια για τη μεταφορά της τροφής από αυτά τα κέντρα προς τη φωλιά. Τι; Τα μυρμήγκια-θεριστές μεταφέρουν σπέρματα πίσω στην φωλιά, όπου τα αποθηκεύουν για τον επερχόμενο χειμώνα ως τροφή. Πολλές μελέτες επάνω σε αυτή την συμπεριφορά τους έχουν δημοσιευτεί αλλά είναι ελάχιστες οι αναφορές σε αυτές τις εργασίες για άλλα υλικά που μεταφέρονται πίσω στην φωλιά. Αν και υπάρχουν περιγραφικές καταγραφές όπου τα μυρμήγκια-θεριστές μετέφεραν φύλλα, βλαστούς, πέταλα, αλλά και κομμάτια ή ολόκληρα έντομα, δεν είχε πραγματοποιηθεί μία ποσοτική καταμέτρηση αυτών των δεδομένων. Με αυτό σαν το βασικό ερώτημα, κατεγράφησαν τα ποσοστά των διαφόρων κατηγοριών μεταφερόμενων υλικών πίσω στην φωλιά κατά την κύρια τροφοληπτική περίοδο δύο ετών.Επιπλέον χωρίστηκε η ημερήσια περίοδος δραστηριότητας σε δύο τμήματα – το πρωινό και το απογευματινό. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι τα μυρμήγκια-θεριστές δεν μετέφεραν κάτι πίσω στην φωλιά κατά το μεγαλύτερο μέρος της δραστηριότητάς τους, ενώ παρατηρήθηκε μία σταδιακή αύξηση στην μεταφορά σπερμάτων (ή καρπών) από την άνοιξη (Μάιος, Ιούνιος)προς το καλοκαίρι και φθινόπωρο (Ιούλιος – Σεπτέμβριος). Τα μικρά ποσοστά του ζωικού υλικού που μεταφέρονταν παρουσίασαν μικρή αύξηση κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, κάτι που ήταν αναμενόμενο καθώς εκείνη είναι η περίοδος με την μεγαλύτερη αφθονία χερσαίων αρθροπόδων και άρα μεγαλύτερων πιθανοτήτων εντοπισμού πτωμάτων εντόμων. Σημαντικό ήταν και το ποσοστό μεταφοράς άλλου φυτικού υλικού προς την φωλιά κατά την άνοιξη,δραστηριότητα η οποία συνάδει με την παρατήρηση της ‘αποψίλωσης’ των φυτών που αναπτύσσονται περιμετρικά της φωλιάς για την ίδια χρονική περίοδο. Τέλος, σημαντική ήταν επίσης η αλλαγή στα μεταφερόμενα υλικά μεταξύ των σπερμάτων και των ανόργανων υλικών(χώμα, πέτρες κλπ) κατά τον Οκτώβριο, περίοδος κατά την οποία πραγματοποιείται η γαμήλια πτήση των περισσοτέρων ειδών του υπό μελέτη γένους Messor.Πώς;Είναι αρκετά γνωστό πως τα μυρμήγκια μπορούν και μεταφέρουν υλικά με βάρος πολλαπλάσιο του δικού τους. Η μεταφορά μάλιστα μπορεί να πραγματοποιείται με την συμμετοχή περισσοτέρων εργατριών ή ακόμη και με τακτική σκυταλοδρομίας. Γεγονός είναι πως αρκετοί παράγοντες επηρεάζουν την επιλογή του μεταφερόμενου υλικού (π.χ. οσμή, υφή,ύπαρξη ελαιοσώματος, σχήμα, βάρος, κ.α.). Με το ερώτημα αν ‘το μεγάλο μυρμήγκι μεταφέρει μεγάλους σπόρους και το μικρό μικρούς’ και βάσει του δεδομένου πολυμορφισμού που παρατηρείται στα άτομα αυτού του γένους μυρμηγκιών, συλλέχθηκαν εργάτριες μαζί με ό,τι μετέφεραν. Κατόπιν πραγματοποιήθηκαν μορφομετρικές αναλύσεις και μετρήσεις βαρών. Τα αποτελέσματα ανέδειξαν τρεις κλάσεις μεγεθών στις εργάτριες και αντίστοιχα τρεις κλάσεις μεγεθών στα υλικά (συνήθως σπέρματα) που μετέφεραν. Μόνο το μήκος των σπερμάτων αναδείχθηκε ως σημαντικός παράγοντας για την επιλογή των σπερμάτων, με τα μυρμήγκια να επιλέγουν κυρίως μεσαίου και μεγάλου μεγέθους σπέρματα. Τέλος, με την συσχέτιση των κλάσεων μεγέθους των μυρμηγκιών και των σπερμάτων αναδείχθηκε η τάση όπου τα μικρά μυρμήγκια επιλέγουν μικρά σπέρματα, τα μεσαία μεσαία σπέρματα και τα μεγάλα μυρμήγκια επιλέγουν μεγάλα σπέρματα. Επιπλέον, καθώς την περίοδο του Αυγούστου-Σεπτεμβρίου υπάρχει μεγάλη παραγωγή σπερμάτων και ταυτόχρονα υπάρχει μεγάλη ανάγκη συμπλήρωσης του αποθέματος σπερμάτων στις φωλιές, τα μεγάλα μυρμήγκια μεταφέρουν και μικρά σπέρματα. Ο περιοριστικός παράγοντας του μεγέθους ισχύει συνεπώς μόνο για τα μικρά μυρμήγκια.