SÜRTKÜ YAĞLARININ METROLOJI TƏMINATI
Authors: Sirac Musayev, Hikmət Əsgərov Sirac Musayev, Hikmət Əsgərov 
Published: November 2022

Sürtkü yağları qarşılıqlı təmasda olan səthlər arasında sürtünməni azaltmağa yardım edən və nəticədə səthlərin hərəkəti zamanı yaranan istiliyi azaldan bir maddədir. Sürtkü yağları qüvvələri ötürmək, yad hissəcikləri daşımaq və səthləri qızdırmaq və ya soyutmaq funksiyasına malik ola bilər. Demək olar ki, sürtünməni azaltma xüsusiyyəti sürtkü kimi tanınır. Sənaye tətbiqlərinə əlavə olaraq, sürtkü yağları bir çox başqa məqsədlər üçün də istifadə edilir. Digər istifadələrə yemək bişirmək (qızartma qablarında istifadə olunan yağlar və piylər, yeməklərin yapışmasının qarşısını almaq üçün çörək bişirmək), insanlar üzərində bioapplikasiyalar (məsələn, süni oynaqlar üçün sürtkü yağları), ultrasəs müayinəsi, tibbi müayinə və digərlərini aid etmək olar. Əsasən sürtünməni azaltmaq və mexanizmin daha yaxşı və səmərəli işləməsinə töhfə vermək üçün istifadə olunur. Sürtkü yağları uzun illərdir ki, istifadə olunur. Eramızdan əvvəl 1400-cü ilə aid döyüş arabalarının oxlarında kalsium sabunları müəyyən olunmuşdur. Piramidalar dövründə neftlə hopdurulmuş taxta-şalban üzərində tikinti daşları sürüşdürülmüşdür. Roma dövründə sürtkü yağlarının əsasını zeytun yağı və kolza yağı, həmçinin heyvan mənşəli yağlar təşkil edirdi. Metal əsaslı maşınların müşayiəti ilə sənaye inqilabında bunların böyüməsi sürətləndi. Əvvəlcə təbii yağlara arxalanaraq, bu cür maşınlara olan ehtiyaclar 1900-cü illərin əvvəllərində neft əsaslı materiallara doğru dəyişdi. Sonra isə neftin vakuum distilləsinin inkişafı ilə bir irəliləyiş baş verdi. Bu texnologiya bir çox sürtkü yağlarında ümumi olan çox uçucu olmayan maddələrin təmizlənməsinə imkan verdi. Sürtkü yağları dörd yerə bölünür:
1. yağ
2. sürtkü
3. nüfuz edən sürtkü yağları
4. quru sürtkü yağları
Keyfiyyətli sürtkü yağları aşağıda göstərilən xüsusiyyətlərə malik olmalıdır:
1. Yüksək qaynama nöqtəsi və aşağı donma nöqtəsi
2. Yüksək özlülük üçün indeks
3. İstilik sabitliyi
4. Hidravlik sabitlik
5. Demulsiya qabiliyyətinin olması
6. Korroziyanın qarşısının alınması
7. Oksidləşməyə qarşı yüksək müqavimətin olması
Həm qaz, həm də maye sürtkü yağları istilik ötürücü qabiliyyətinə malikdir. Maye sürtkü yağları yüksək xüsusi istilik tutumuna görə daha effektiv sayıla bilər. Adətən, maye sürtkü yağları sistemin daha soyuq hissəsinə daxil olur və oradan da periodik olaraq hərəkət edir. Sürtkü yağları tənzimlənən temperatur tələb olunduğu halda həm isinmək, həm də soyutmaq üçün istifadə oluna bilər. Bu dövriyyə axını eyni zamanda hər hansı bir zaman vahidində daşına biləcək istilik miqdarını təyin etməyə kömək edir. Yüksək axın sistemləri çoxlu istilik daşıya bilər və sürtkü yağında istilik gərginliyini azaltmaq kimi əlavə faydaya malikdir. Beləliklə, daha ucuz maye sürtkü yağlarından istifadə oluna bilər. Əsas çatışmazlıq budur ki, yüksək axınlar adətən daha böyük soyutma qurğuları tələb edir. İkinci dərəcəli çatışmazlıq odur ki, sürtkü yağını istilik gərginliyindən qorumaq üçün axın sürətinə əsaslanan yüksək axın sistemi, sistemin qəfil bağlanması zamanı fəlakətli nasazlığa həssasdır. Avtomobilin yağla soyudulmuş turbomühərriki standart bir nümunədir. Turbomühərriklər iş zamanı qızarır və onları soyudan yağ yalnız sağ qalır, çünki onun sistemdə qalma müddəti çox qısadır. Sistem qəflətən bağlanarsa doldurucuda olan yağ dərhal oksidləşir və yağ yollarını çöküntülərlə bağlayacaq. Vaxt keçdikcə bu çöküntülər yağ yollarını tamamilə bağlaya bilər və nəticədə soyutma azalda bilər, nəticədə doldurucu tam nasazlıq yaşayır. Yağlar və pastalar kimi axmayan sürtkü yağları ilk növbədə istilik əmələ gəlməsini azaltmaqla fayda versələr də, istilik ötürülməsində təsirli deyil. Bu məqalədə sürtkü yağlarının xüsusiyyətləri, növləri və ölçmə dəqiqliyi müzakirə olunur. Metroloji təminat dedikdə ən əsas bu elementlər nəzərdə tutulur. Sürtkü yağlarına olan tələblər bunlardır:
1. bütün yüklər, temperaturlar və sürətlər altında səthlər ayrı saxlanmalıdır.
2. sürtünmə və aşınma minimuma endirilməlidir.
3. proqnozlaşdırılan faydalı istifadə müddəti ərzində daimi davranışı təmin etmək məqsədi ilə adekvat olaraq sabit qalın.
4. səthlər əməliyyat zamanı əmələ gələn aqressiv məhsulların hücumundan mühafizə olunmalıdır.
5. əməliyyat zamanı yarana biləcək qalıqları və zibilləri təmizləmək üçün təmizləmə qabiliyyəti göstərilməlidir.
Sürtkü yağları qarşılıqlı hərəkəti asanlaşdırmaq və aşınmanı azaltmaq üçün təmas səthlərinə tətbiq olunan yüksək sürtünmə əleyhinə xarakteristikalara malik maddələr hesab edilir. Sürtkü yağlarının istifadəsinə ehtiyac qədim zamanlarda təkər ixtira edildiyi andan başlanmışdır. Onun asan şəkildə fırlanması, uzun müddət xidmət etməsi üçün oxlara heyvan yağı və bitki yağı çəkilmişdir. Sürtkü yağları birləşmə vəziyyətinə, təyinatına və əsas materiala görə növlərə bölünür. Sürtkü yağları birləşmə vəziyyətinə görə maye, plastik, bərk, qaz halına bölünür. Sürtkü yağları əsas material olmasına görə mineral, sintetik, yarı sintetik, üzvi kimi növlərə bölünür. Sürtkü yağları təyinatına görə sənaye, hidravlik, motor, transmissiya, kompressor və digər növlərə bölünür. Sürtkü yağları həm də soyuducu vasitələr kimi istifadə edilə bilər.
Əgər belə olarsa, mütləq istilik tutumuna xüsusi diqqət yetirməliyik. İstilik tutumu artdıqca soyutma səmərəliliyi artır. Sürtkü yağlarının əsas xarakteristikalarına aşağıdakılar aiddir:
1. özlülük
2. kəsmə gücü
3. düşmə nöqtəsi
4. nüfuz nömrəsi
Özlülük aqreqat və mexanizmlərdə sürtkü yağlarının doldurulması, maşınların soyuq halda işə salınması, sürtünmə nəticəsində güc itkisi imkanlarını müəyyən edir. Kəsmə gücü sürtkü yağlarının plastik vəziyyətdən maye vəziyyətə keçməyə başladığıən kiçik mexaniki yük hesab edilir. Düşmə nöqtəsi sürtkü yağlarının maye halına çevrilməyə başladığı minimum temperatur sayılır. Çox vaxt düşmə nöqtəsi ilk damcı düşdüyü anda müəyyən olunur. Nüfuz nömrəsi sürtkü yağlarının sıxlıq dərəcələrini xarakterizə edir. O, kəsilmə gücü və tiksotrop xüsusiyyətlərdən asılı hesab edilir. Müasir sürtkü yağları sürtünməni azaltmaq və maşınların struktur elementlərini qorumaq kimi əsas funksiyalara sahibdir. Bundan əlavə digər vəzifələri də yerinə yetirir. Sürtünmə istilik əmələ gətirir. Buna görə də sürtkü yağları meydana gələn istiliyin çıxarılmasına imkan verəcək soyutma effektinə malik olmalıdırlar. Soyuducu, yəni kəsici mayelər suya, emulsiyaya və mineral yağlara bölünə bilər. Su daha yaxşı soyutma xüsusiyyətləri ilə xarakterizə edilir, lakin mineral yağlarla müqayisədə daha pis yağlama xüsusiyyətlərinə malikdir.
Açar sözlər: xarakteristika, özlülük indeksi, viskozimetr, metroloji təminat, ölçmə dəqiqliyi, üsul, kinematik, dinamik, kapilyar, fırlanan