Η τιμωρία στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση
Authors: Σαφελά Αγγελική-Βαρβάρα 
Published: September 2021

Αντικείμενο μελέτης της παρούσας έρευνας αποτελεί η χρήση των συναρτήσεων ενίσχυσης : τιμωρία/αρνητική ενίσχυση, θετική ενίσχυση αλλά και η αδιαφορία/μη ανταποκρισιμότητα ως πρακτικές γονεϊκής εκπαιδευτικής παρέμβασης στην ακαδημαϊκή επίδοση των μαθητών της α΄θμιας εκπαίδευσης και των πιθανών συνεπειών τους στην κοινωνιοψυχολογική τους ανάπτυξη . Στην έρευνα συμμετείχαν 314 μαθητές δημόσιων σχολείων των δυο τελευταίων τάξεων του δημοτικού , ηλικίας 11 και 12 ετών, 162 κορίτσια (51,6%) και 146 αγόρια (46,5%) , 6 δεν σημείωσαν φύλο (1,9%) οι οποίοι συμπλήρωσαν την κλίμακα PCSB (Parental Contingencies for School-related Behavior), την κλίμακα FSSC-GR (Fear Schedule for Children-Revised) , την κλίμακα SCAS-GR και την κλίμακα αξιών του Schwartz. Η μέθοδος της ανάλυσης παλινδρόμησης και τα αποτελέσματα που προέκυψαν από τη συσχέτιση ανεξάρτητων: τιμωρία / αρνητική ενίσχυση , θετική ενίσχυση , αδιαφορία /μη ανταποκρισιμότητα στην έκκληση των μαθητών για βοήθεια στις «κατ’οίκον» εργασίες και εξαρτημένων μεταβλητών: φόβοι , αγχώδεις διαταραχές , αξίες καθώς και ο έλεγχος διαμεσολάβησης των παραπάνω πρακτικών από τις οικουμενικά αποδεκτές αξίες (αυτοεξύψωσης , αυθυπέρβασης, συντηρητισμού και δεκτικότητας στην αλλαγή) έδειξαν ότι: α) Η τιμωρία/αρνητική ενίσχυση, η θετική ενίσχυση όταν λειτουργεί ως απόδραση από έναν αρνητικό ενισχυτή αλλά και η αδιαφορία/μη ανταποκρισιμότητα των γονέων στις ανάγκες των μαθητών εκτός του ότι σηματοδοτούν αντιστοίχως αυταρχικά, ανασφαλή ή μη υποστηρικτικά οικογενειακά περιβάλλοντα, ως πρακτικές γονεϊκής εκπαιδευτικής παρέμβασης, επιφέρουν αρνητικές στην ψυχική υγεία των μαθητών συνέπειες διότι προβλέπουν θετικά, ως επικρατέστερους φόβους, τον φόβο της κριτικής και αποτυχίας και τον φόβο της σχολικής επίδοσης, επιμέρους διάσταση του πρώτου. Οι παραπάνω πρακτικές διαβλέπουμε ότι υπονομεύουν την αυτονομία, την αυτοεκτίμηση και την αίσθηση της αποτελεσματικότητας και της αυταξίας των μαθητών καθώς παράγουν εξαρτημένα προκλητικά ερεθίσματα για φόβο, ντροπή, άγχος ή ενοχές που αφαιρούν θετικούς ενισχυτές ή λειτουργούν ως προειδοποιητικά σήματα, που μειώνουν ταυτόχρονα και τη συχνότητα εμφάνισης των τιμωρημένων μορφών αλλά και τη συχνότητα εμφάνισης των επιθυμητών μορφών δράσης, απαραίτητες οι τελευταίες για την ομαλή κοινωνιοψυχολογική ανάπτυξη των μαθητών. β) Η χρήση των παραπάνω συναρτήσεων ενίσχυσης ως πρακτικών εκπαιδευτικής γονεϊκής παρέμβασης και οι φόβοι της κριτικής και αποτυχίας και της σχολικής επίδοσης που εγείρουν, σε μεγάλη ένταση και διάρκεια, προβλέπουν θετικά συμπεριφορές που σχετίζονται, μεμονωμένα ή σε συνδυασμό, με τις αγχώδεις διαταραχές της κοινωνικής φοβίας και του γενικευμένου άγχους, της διαταραχής πανικού και του ψυχαναγκασμού αλλά και του άγχους του αποχωρισμού παράγοντας δράσεις φυγής ή αποφυγής που λειτουργούν ως σήματα ασφαλείας που ναι μεν αφαιρούν τους εξαρτημένα αρνητικούς ενισχυτές, αλλά αποκόπτουν τους ανήλικους μαθητές, και από τους θετικούς ενισχυτές της αλληλεπίδρασης με το περιβάλλον, με αρνητικές συνέπειες στην ψυχική τους υγεία. γ) Η τιμωρία και η αρνητική ενίσχυση προβλέπουν θετικά τις αξίες της εξουσίας, η θετική ενίσχυση τις αξίες της ασφάλειας και της καλοσύνης ενώ η αδιαφορία τις αξίες της συμμόρφωσης με απώτερο στόχο την ικανοποίηση των υλικών και συναισθηματικών αναγκών, την προστασία του «εαυτού» και τη διαφύλαξη της κοινωνιοψυχολογικής ταυτότητας των ανήλικων μαθητών. δ) H χρήση των συναρτήσεων ενίσχυσης, τιμωρία , αρνητική ενίσχυση και θετική ενίσχυση, ως απόδραση από έναν αρνητικό ενισχυτή, αλλά και η αδιαφορία – μη εμπλοκή, ως πρακτικές εκπαιδευτικής παρέμβασης, αφορούν σε γονείς και μαθητές προσανατολισμένους στους στόχους της επίδοσης με έμφαση στα εξωτερικά κίνητρα και όχι στους στόχους της εκμάθησης νέων δεξιοτήτων και διαμόρφωσης ικανοτήτων αυτορρύθμισης που καλλιεργούν την αυτοεκτίμηση και αποτελεσματικότητα των μαθητών με την εφαρμογή της θετικής διαφορικής ενίσχυσης επιθυμητών συμπεριφορών και αγνόησης των ανεπιθύμητων. ε) Η πρακτική της θετικής ενίσχυσης διαμέσου των αξιών του συντηρητισμού προβλέπει έμμεσα όλους τους φόβους της παιδικής ηλικίας και μεμονωμένα τον φόβο της κριτικής και αποτυχίας ενώ η τιμωρία/αρνητική ενίσχυση διαμέσου των αξιών της αυτοεξύψωσης προβλέπει έμμεσα τον φόβο της σχολικής επίδοσης και οδηγεί ασύνειδα τους μαθητές αντιστοίχως σε ενδοτικές ή αυταρχικές συμπεριφορές αποδίδοντας τυχόν αποτυχίες τους σε ενδογενή ή εξωγενή αίτια προς αποφυγή πιθανών μελλοντικών ποινών ή κυρώσεων και την απόσπαση αμοιβών και επιβραβεύσεων από τους σημαντικούς «Άλλους» σε καθεστώς συνεχούς εξάρτησης , με στόχο την προστασία και τη διασφάλιση του «εαυτού» και της δημόσιας «εικόνας» τους καθώς και της κοινωνιοψυχολογικής τους ταυτότητας σε ανταγωνιστικά κοινωνικά περιβάλλοντα.