ДОСТОВЕРНОЕ ИЗОБРАЖЕНИЕ АЙТЕКЕ БИ (АНТРОПОЛОГИЧЕСКОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ)
Authors: Исмагулов О. , Исмагулова А. 
Published: January 2025

В статье отмечается, что Айтеке би родился и умер в одном регионе – в г. Нурата Навоинской области Узбекистана, хотя даты жизни точно не установлены. Благодаря народной памяти осталось известным место его захоронения на центральном кладбище в г. Нурата. Долгое время его личный прижизненный портрет не был известен и лишь несколько лет назад он был обнаружен.Цель статьи – ознакомить с историко-антропологическими исследованиями костных останков Айтеке би из места его захоронения и полученной по его черепу скульптурной антропологической реконструкцией, затем сопоставить полученное изображение Айтеке би с его прижизненным портретом, нарисованным испанским художником в конце XVII века. Использованные авторами методы являются стандартными для археологических раскопок, архивного поиска и антропологических исследований. Авторы также опирались на известный научный метод скульптурной антропологической реконструкции, разработанный М.М. Герасимовым. В результате была проведена историко-антропологическая идентификация костных останков Айтеке би с установлением точного места его захоронения и получена его скульптурная антропологическая реконструкция по черепу, воссоздающая его достоверный внешний облик. Кроме того, этот скульптурный портрет был сопоставлен с антропологической точки зрения с рисунком испанского художника Хуана Хариса, нарисованного при жизни Айтеке би. Основной вывод: согласно историко-культурным сведениям и антропологической идентификации костных останков они действительно принадлежат Айтеке би. Все последующие изображения внешности Айтеке би должны опираться на его реконструкцию и прижизненный портрет.

Мақалада Әйтеке бидің өмір сүрген жылдарының нақты мерзімі болмағанымен, Өзбекстанның Науаи облысы Нұрата қаласында – бір аймақта туып, қайтыс болғаны атап өтіледі. Халық жадысы арқылы оның Нұрата қаласындағы орталық зиратқа жерленген орны белгілі болды. Ұзақ жылдар бойы оның жеке портреті белгісіз болып, тек бірнеше жыл бұрын ғана анықталып отыр. Мақаланың мақсаты: Әйтеке бидің жерленген жерінен алынған сүйек қалдықтарын тарихи-антропологиялық зерттеу және оның бас сүйегі бойынша алынған мүсіндік антропологиялық реконструкциямен таныстыру. Сонымен қатар, алынған бейнені XVII ғасырдың соңында испан суретшісі салған тірі кезіндегі портретімен салыстыру. Зерттеу археологиялық қазба, архивтік және антропологиялық зерттеулер арқылы стандартты әдіспен жүргізілді. Авторлар сонымен қатар М.М. Герасимов әзірлеген мүсіндік антропологиялық реконструкция ғылыми әдісіне сүйенген.  Соның нәтижесінде Әйтеке бидің сүйек қалдықтарына тарихи-антропологиялық сәйкестендіру жұмыстары жүргізіліп, оның нақты жерленген жері анықталып, бас сүйегінен оның мүсіндік антропологиялық реконструкциясы жасалған, алынған нәтижелер Әйтеке бидің нақты келбетін анықтауға мүмкіндік берді. Бұл мүсіндік портрет антропологиялық тұрғыдан Әйтеке бидің көзі тірісінде салған испан суретшісі Хуан Харистің суретімен салыстырылды. Негізгі тұжырым: тарихи-мәдени мәліметтерге және сүйек қалдықтарының антропологиялық сәйкестендірілуіне байланысты, олар шын мәнінде Әйтеке биге тиесілі екені анықталды. Әйтеке бидің сыртқы келбетінің кейінгі барлық бейнелері оның реконструкция жасалған бейнесі мен оның тірі кезінде салынған портретіне негізделуі керек.

The article highlights that Ayteke Bi was born and died in Nurata city, Navoi region of Uzbekistan, though his exact life dates are unknown. His burial site in the central cemetery of Nurata has remained renowned thanks to popular memory. For a long time, no lifetime portrait of him existed, but one was discovered only a few years ago.The study examines the skeletal remains of Ayteke Bi, retrieved from his burial site, and presents a sculptural anthropological reconstruction of his skull. This reconstruction is compared with a lifetime portrait painted by Spanish artist Juan Haris at the end of the 17th century.The research utilized archaeological excavation, archival study, and anthropological methods, including M.M. Gerasimov's sculptural reconstruction technique. It confirmed the location of Ayteke Bi’s burial and provided an accurate representation of his appearance.The findings suggest that the skeletal remains belong to Ayteke Bi, and the reconstructed image aligns closely with the historical portrait. Future depictions of Ayteke Bi should be based on these verified reconstructions and his lifetime portrait.This study offers valuable insights into Ayteke Bi’s historical identity, combining anthropology and historical analysis.