Οι Λατίνοι στα δυτικά πέρατα του Βυζαντίου
Authors: Παπαγεωργίου Παντελής-Σωτήριος 
Published: August 2021

Στόχος της διατριβής αυτής ήταν η διερεύνηση της όρων συμβίωσης των Βυζαντινών με τους Λατίνους στο κράτος που σχηματίστηκε στις δυτικές εσχατιές της Βυζαντινής αυτοκρατορίας μετά την κατάλυσή της το 1204, έχοντας ως αρχικό γεωγραφικό και πολιτικό πυρήνα τη μεσαιωνική Ήπειρο. Ακολούθως μας απασχόλησε η επιβίωση (λόγος ύπαρξης) του κράτους αυτού μετά την αποκατάσταση της Βυζαντινής εξουσίας στην Κωνσταντινούπολη το 1261. Επιδιώκοντας να υπερβούμε το θετικιστικό/ιστορικιστικό χαρακτήρα που μονοπώλησε τις παλαιότερες προσεγγίσεις του ηπειρωτικού κράτους, αλλά και μια εμμονή της ιστοριογραφίας στη σύγκριση Νίκαιας και Ηπείρου, επιχειρήσαμε στη διαδικασία ανασύνθεσης, να θέσουμε νέα ερωτήματα (αποφεύγοντας διατυπώσεις διλημματικού τύπου) υπό το πρίσμα μιας οπτικής που εστιάζει τελικά στην ανίχνευση του χαρακτήρα του κράτους της «δύσης» (και την περιοδολόγησή του). Κατέστη φανερό ότι υπό του νέους και άνισους ιστορικούς όρους αντιπαράθεσης Ανατολής και Δύσης ενεργοποιήθηκε μια διαδικασία, κατά την οποία οι διανοούμενοι της εποχής (στην Ήπειρο η κυρίαρχη ομάδα διανοουμένων ήταν οι επίσκοποι) επιχείρησαν να προσδιορισθούν σαφέστερα στο πλαίσιο πρωτοφανών πολιτικών και κοινωνικών αλλαγών. Εκεί, στη «δύση» δηλαδή, παρατηρείται ο σχηματισμός μιας ιδιαίτερης πολιτικής και πολιτισμικής οντότητας με αναφορά στην ελληνική παιδεία και την ορθόδοξη εκδοχή της χριστιανικής θρησκείας. Αυτή η αρχόμενη συνείδηση της συνοχής προβάλλεται έναντι των Δυτικών στους οποίους αποδίδονται αρνητικά χαρακτηριστικά, τα οποία δεν περιορίζονται σε θρησκευτικές διαφορές. Στο νέο αυτό πλαίσιο των ανατροπών και του κερματισμού ο χώρος δεν νοείται πλέον ως στατικό, αλλά ως ένα πολυδιάστατο μέγεθος εξαιτίας της δυναμικής που αποκτά καθώς συνδέεται με την άσκηση εξουσίας. Ενδεικτικό παράδειγμα ήταν η ενσωμάτωση της Θεσσαλονίκης – πόλης με συμβολικό σημασία στο χώρο – στην επικράτεια της «δύσης» που σηματοδότησε τις βασιλικές αξιώσεις των Δουκών. Οι ηγεμόνες αυτοί επιχείρησαν τη διαιώνιση του Κωνσταντίνειου πολιτικού προτύπου στις εκεί γεωπολιτικές εκδοχές και δεν βασίστηκαν μόνο στη συγγένεια για την άσκηση της εξουσίας, αλλά συνήψαν και νέου τύπου σχέσεις, αμφίδρομες και ανταποδοτικές που επέτρεψαν την πρόσβαση στην εξουσία και σε άλλα πρόσωπα. Η υιοθέτηση και η εμπέδωση κοινωνικών σχέσεων και προτύπων ήδη διαμορφωθέντων στη Δύση από τους ηγεμόνες της «δύσης» ανέδειξε το μετασχηματισμό των πολιτικο-κοινωνικών δομών στη γεωπολιτική ποικιλία που απαντάται εκεί. Οι σχέσεις των εκεί κρατούντων με την παποσύνη ήταν εχθρικές και ανταγωνιστικές και αυτό οφείλεται ακριβώς στην εκ διαμέτρου αντίθετη στόχευσή τους˙ οι μεν επιχειρούσαν την ανακατάληψη της Κωνσταντινούπολης και την παλινόρθωση της Αυτοκρατορίας, ενώ η ρωμαιοκαθολική εκκλησία αγωνιζόταν -ανεπιτυχώς- μέσω κατασταλτικών μηχανισμών να διασφαλίσει την επιβίωση της Λατινικής Αυτοκρατορίας στην Ανατολή. Στο πλαίσιο της ανάδυσης περιφερειακών οικονομιών εξετάστηκε και η οικονομία του κράτους της Ηπείρου. Παρατηρήθηκε μια τάση συμμόρφωσης με τους διεθνείς κανόνες του εμπορίου της Ανατολικής Μεσογείου που παγιώνονταν κατά την εποχή αυτή. Τέλος φωτίστηκε ο λόγος για τον οποίο επιδιώχθηκε η επιβίωση και η αυθυπαρξία του κράτους της Ηπείρου μετά την αποκατάσταση της Βυζαντινής εξουσίας στην Κωνσταντινούπολη το 1261: η αντίληψη της ηγεμονικής οικογένειας της Ηπείρου ως προς την εξουσία είχε μετασχηματιστεί και γινόταν πλέον αντιληπτή από αυτούς με όρους κατοχής και κληρονομικότητας. Η ανίχνευση αυτών των χαρακτηριστικών στον πολιτικό σχηματισμό στη «δύση» συνθέτη τον ιδιαίτερο και μεθόριο χαρακτήρα της ως άνω εδαφικής ηγεμονίας, ως κράτους δυτικού τύπου απότοκου του κερματισμού της ίδιας της Βυζαντινής αυτοκρατορίας.