Lozan Barış Görüşmelerinde İngiltere’nin Kamuoyu Oluşturma Çabası: Türk-Yunan Nüfus Mübadelesi (1922-1923)
Authors: İNCE ERDOĞAN Dilşen 
Published: October 2024

Birinci Dünya Savaşı sonrasında imzalanan Mondros Ateşkes
Anlaşması (30 Ekim 1918) ile Osmanlı Devleti fiilen tarihe karışmıştı.
Anlaşmanın ilgili maddeleri uyarınca savaşın galipleri olan emperyalist
devletler, başta başkent İstanbul olmak üzere Osmanlı Devleti’nin elinde
kalan toprakları işgal etmeye başlamışlardı. İngiltere’nin Anadolu’daki
temsilcisi Yunanistan, 15 Mayıs 1919’da İzmir’i işgal etmiş ve sonrasında
bu işgal Ege Bölgesinin tamamını kapsayacak şekilde devam etmişti. Bu
işgaller karşısında Mustafa Kemal Paşa’nın önderliğinde başlayan parolası
“ya istiklal ya ölüm” olan var olma mücadelesi sonrasında başarıyla
sonuçlanmıştı.

Bu başarı sonrasında 11 Ekim 1922’de Mudanya Mütarekesi
imzalanmış ve Ankara Hükümeti, Musul ve Hatay hariç misakı milli
sınırlarına ulaşmış, Doğu Trakya savaşmadan elde edilmişti. Bu dönemde
İngiltere’de büyük bir siyasi kriz patlak vermiş ve Başbakan Lloyd
George’un Anadolu’da izlemiş olduğu politika iflas etmiştir. İngiltere’de
Kasım 1922’de yapılan seçimlerde Lloyd George başkanlığındaki liberal
parti büyük bir yenilgiye uğramıştır. Ankara Hükümeti savaş alanında
kazandığı başarıyı barış görüşmelerine taşımış, Batılı devlet karşısında
bağımsızlık ve eşitlik statüsünü Lozan’da elde etmiştir.

Türklerin öz vatanlarını kurtarma amacıyla başlattıkları mücadelenin
başarı ile sonuçlanması Anadolu’da yaşayan Rumların, Türklerin
kendilerinden intikam alacakları korkusunu yaşamalarına neden olmuş ve bu
korku beraberinde Yunanistan’a göçü getirmiştir. Aynı şekilde
Yunanistan’da yaşayan Türk-Müslüman unsurlarda Yunan Devleti’nin
baskısı altından kurtulmak için Yunanistan’ın bazı şehirlerinde toplanmış ve
sonrasında Anadolu’ya göç başlamıştır. Her iki devlet içinde yaşanan bu
nüfus boşalması büyük sorunları beraberinde getirmiştir.

20 Kasım 1922-24 Temmuz 1923 tarihleri arasında Lozan Barış
Konferansı gerçekleşmiş ve yapılan görüşmeler sonrasında imzalanan Lozan
Barış Antlaşması Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş belgesi olarak tarihte
yerini almıştır. Lozan Barış görüşmeleri esnasında üç komisyon
kurulmuştur. Yunanistan’da yaşayan Müslüman Türkler ve Türkiye’de
yaşayan Ortodoks Rumların savaş sonrasında yer değiştirmeleri Lozan’da
kurulan Ülke ve Askerlik Sorunları Komisyonunda 1 Aralık 1922 tarihinde
yapılan toplantıda ele alınmıştır. Bu konu Lozan görüşmeleri öncesinde de
gündeme gelmiş ve Milletler Cemiyeti tarafından görevlendirilen Dr. Nansen
nüfus değişimi ile ilgili bir rapor hazırlamıştır. Lozan görüşmeleri esnasında
Dışişleri Bakanı Lord Curzon’un isteği üzerine Dr. Nansen’in konu ile ilgili
görüşlerini paylaşması istenmiş ve toplantıya davet edilmiştir. 30 Ocak
1923’te Lozan Barış Konferansında Türk ve Yunan Hükümetleri arasında
Yunanistan’da yaşayan Müslüman Türkler ile Türkiye’de yaşayan Ortodoks
Rum ahalinin zorunlu değişimini esas alan bir protokol imzalanmıştır. Lozan
Antlaşması ile kabul edilen bu protokolün birinci maddesi ile İstanbul’da
oturan Rumlar ve Batı Trakya’da oturan Müslüman Türkler dışında 1 Mayıs
1923 tarihinden itibaren Türk ve Rumların mübadelesi kabul edilmiştir.

Çalışmanın amacı, İngiliz kamuoyunda Lozan görüşmeleri esnasında
Ankara hükümetine kısacası Türklere karşı “nefret söylemi” oluşturmak ve
İngiltere’nin Anadolu’daki hezimetini görünmez kılarak iç siyasi
karışlıklıların önüne geçmektir. Lozan Barış görüşmelerinde İngiltere’nin
elini güçlendirmek ve Türklere karşı nefret söylemi oluşturmak için
Lozan’da toplanan komisyonlarda ele alınan konular İngiltere’de kamuoyu
üzerindeki etkisi ve yönünü değiştirmek için kullanılıp/kullanılmadığını
basında nasıl ele alındığını özellikle de Türk-Yunan Nüfus mübadelesi
konusunun bu bağlamdaki ele alınış şeklini İngiliz basını üzerinden taramak
ve ortaya koymak ana hedeftir. Mübadele konusunda yapılan birçok
akademik çalışmada ulusal/ uluslararası arşiv belgeleri ve süreli yayınlar
kullanılmıştır. Amerikan basınında Lozan Barış görüşmeleri ve mübadele
gibi konular da akademik çalışmalarda ele alınmış ve okuyucu ile
buluşturulmuştur. Yapılacak olan çalışmada ise; İngiltere’de hükümet
taraftarı ve karşıtı olan The Times, the Guardian, the Observer, the Daily
Express, the Sunday Times, the Daily Herald, ve the Daily Mirror gazeteleri
ana kaynak olarak kullanılacak Türk-Yunan Mübadelesine giden süreç ve
sonrası Lozan günlerinde İngiliz basınına nasıl yansıtıldığı ve kamuoyu
üzerinde oluşturulmaya çalışılan “nefret söylemi” ortaya çıkarılacaktır.