Οι εκφάνσεις της μορφής σονάτας σε έργα Ελλήνων συνθετών στο πρώτο μισό του εικοστού αιώνα
Authors: Ζλάτκου Βασιλική 
Published: September 2021

Η μορφή σονάτας έχει καθιερωθεί ως ένας τονικός μορφολογικός σχεδιασμός, ο οποίος βασίζεται κυρίως σε αρμονικά λειτουργικές διεργασίες. Ωστόσο, οι συνθέτες του εικοστού αιώνα χρησιμοποιούν ποικίλες τεχνικές με στόχο την απομάκρυνση έως και κατάργηση της αρμονικής λειτουργικότητας. Οι Έλληνες συνθέτες έχουν επηρεαστεί από όλες τις παραπάνω τεχνικές, καθώς ήρθαν σε επαφή με όλα τα ρεύματα του εικοστού αιώνα λόγω των σπουδών τους στην Ευρώπη, αλλά και εξαιτίας των ξένων δασκάλων, οι οποίοι μετατέθηκαν στα ελληνικά μουσικά ιδρύματα. Η παρούσα διδακτορική έρευνα εξετάζει τον διάλογο ανάμεσα στους Έλληνες συνθέτες του πρώτου μισού του εικοστού αιώνα με την παραδοσιακή μορφή σονάτας, μέσω της ανάλυσης αντιπροσωπευτικών έργων. Έχοντας ως απώτερο στόχο την απομόνωση και διερεύνηση των εκφάνσεων, μέσω των οποίων εκφράζεται αυτός ο διάλογος, μία νέα θεωρητική προσέγγιση έχει σχεδιαστεί και εφαρμοστεί ως αναλυτικό εργαλείο του ερευνητικού υλικού. Η θεωρητική αυτή προσέγγιση είναι μία προέκταση των ήδη υπαρχουσών θεωριών των Rosen, Webster, Caplin, Hepokoski και Darcy, καθώς οι αρχές των θεωριών αυτών αλλά και η ορολογία, έχουν αναθεωρηθεί και μεταμορφωθεί με στόχο να συμπεριλάβουν όλα τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα των μουσικών ιδιωμάτων του εικοστού αιώνα: χρωματική αρμονία και προεκτεινόμενη τονικότητα, τροπικότητα, νεοτονικότητα, ατονικότητα και δωδεκαφθογγισμός. Η θεωρητική προσέγγιση είναι ουσιαστικά μία θεωρία των παραμορφώσεων της μορφής σονάτας και εισάγει όρους, όπως ο συνθετικός μακροδομικός σχεδιασμός, οι δομικοί φθόγγοι, οι αναφορικές βαθμίδες, και η έννοια της ολοκλήρωσης. Τα συμπεράσματα της έρευνας αναδεικνύουν τον τρόπο με τον οποίο οι συνθέτες εκφράζουν στο μουσικό κείμενο διαφορετικές εκφάνσεις της μορφής σονάτας, καθώς κάθε συνθέτης αντιλαμβάνεται τη μορφή σονάτας ιδιοσυγκρασιακά. Οι αναλύσεις των έργων αποκαλύπτουν μία πληθώρα συνθετικών επιλογών για τις διαφορετικές διεργασίες, οι οποίες συντελούνται μέσα στα πλαίσια της μορφής σονάτας. Πιο συγκεκριμένα, το θεματικό υλικό κατέχει πρωτεύοντα ρόλο κατά την οργάνωση φράσεων. Η ανάπτυξη εισάγεται σε κάθε ενότητα της μορφής –τεχνική, η οποία συναντάται ήδη από τα έργα του Beethoven και τον ρομαντισμό– με αποτέλεσμα να δημιουργείται μία ενιαία μουσική ροή. Οι ολοκληρώσεις των φράσεων, των τμημάτων και των ενοτήτων πραγματοποιείται με διαφορετικές τεχνικές, όπως πτώσεις, έμφαση σε σημαντικούς φθόγγους ή σε αναφορικά φθογγικά σύνολα, υφολογική αλλαγή, κοκ. Επίσης, κυριαρχεί η αντιστικτική γραφή, η οποία δημιουργεί συνύπαρξη διαφορετικών δομικών φθόγγων, τρόπων ή φθογγικών συλλογών. Το διάστημα της καθαρής τέταρτης –αλλά και η τετράδμητη αρμονία– κατέχει ιδιαίτερη θέση στην αρμονία, αλλά και τη δομική οργάνωση. Η επανέκθεση οδηγεί σε επιμέρους ανασύνθεση του θεματικού υλικού και όχι πάντα σε επαναφορά ενός αρχικού δομικού φθόγγου, ο οποίος υπάρχει περίπτωση να καθυστερείται έως το τέλος του έργου (φινάλε) και να ενισχύει κυκλικά χαρακτηριστικά. Τέλος, είναι ενδιαφέρων ο τρόπος με τον οποίο εντάσσονται επιρροές από την ελληνική μουσική παράδοση (αρχαία Ελλάδα, βυζαντινή μουσική και δημοτικό τραγούδι) μέσα σε ένα μορφολογικό πλαίσιο της δυτικής μουσικής παράδοσης, όπως η μορφή σονάτας.