Zespół jezuicki w Bydgoszczy. Kształtowanie układu przestrzennego i architektura
Authors: Kusztelski Andrzej 
Published: August 2023

Kolegium Towarzystwa Jezusowego w Bydgoszczy nie był dotychczas przedmiotem dogłębnych badań. Placówka jezuicka w Bydgoszczy została założona w 1617 roku. Mieszkańcy miasta i okolic, chcąc zapewnić zakonnikom wygodne życie, ofiarowali im okoliczne wsie na utrzymanie konwentu i domów w mieście. W 1619 r. ośrodek został podniesiony do rangi rezydencji. Ważnym momentem w historii było objęcie w 1634 r. urzędu przełożonego przez wybitnego teologa Stanisława Brzechwę. Był on odpowiedzialny za podniesienie bydgoskiego ośrodka do rangi kole-gium. Inicjatywa ta rozpoczęła się od budowy budynków i nowego kościoła. Prace budowlane przy kościele miały miejsce w latach 1643-1648 r., konsekracja kościoła odbyła się w 1653 roku. Kościół został zaprojektowany i zbudowany przez północnowłoskiego architekta Krzysztofa Bonadura. Z architektonicznego punktu widzenia bydgoski kościół charakteryzuje się umiarem użytych środków, w porównaniu z innymi dziełami Bonadury, które były znacznie bogatsze architektonicznie, a ich cechy są wyraźnie manierystyczne. Wpłynęło to na monumentalizację miejsca, zbliżając bydgoski kościół do architektury wczesnego baroku. Pomysł dodania do fasady pary wież należy uznać za inspirację, której źródłem była fasada kościoła jezuitów w Wiedniu. Bydgoski kościół ukończono w 1695 roku. Prawdopodobnie z powodu braku funduszy ołtarz główny przez długi czas (do 1679 r.) pozostawał prowizoryczny. W XVIII wieku wyposażenie zostało odnowione. Ukończenie budowy kościoła uświadomiło zakonnikom żywotne potrzeby kolegium. Do tego czasu mieszkali i prawdo-podobnie prowadzili działalność szkolną w prostych budynkach wzdłuż ulicy Jezuickiej. Później ich domy były bardziej odpowiednie. Pomyślny rozwój ośrodka wymagał powiększenia terenu. Jednak późniejsza okupacja szwedzka, która wiązała się z upadkiem gospodarczym kraju, odłożyła realiza-cję tego projektu. Nowy okres finansowej prosperity dla kolegium nastąpił tuż po 1680 r., kiedy to otrzymało ono dużą dotację od chorążego pomorskiego Jana Komorskiego. Umożliwiło to dokoń-czenie wyposażenia kościoła, zakończenie budowy wszystkich wież i z pewnością ukończenie bu-dowy nowego budynku kolegium, który wraz z innym, nieco starszym budynkiem, mógł zapewnić jezuitom większy komfort i swobodę działania. W latach 1682-83 rektorem kolegium i prefektem robót budowlanych w Bydgoszczy został wybitny jezuicki architekt Bartłomiej Nataniel Wąsowski. Rozpoczęto wtedy prace nad budową nowego skrzydła wzdłuż ulicy Jezuickiej. Oznaczało to jed-nak konieczność wyburzenia istniejących budynków, w tym szkoły. Nową szkołę wybudowano więc na kilku działkach po południowej stronie kościoła. Budowę ukończono w 1703 roku. Po anu-lowaniu nakazu budynek został przekazany władzom. Kościół stał się ośrodkiem duszpasterskim dla niemieckich katolików, a znajdująca się obok szkoła została zburzona. Ostatecznie w okresie mię-dzywojennym dawne kolegium pełniło różne funkcje. Było siedzibą Muzeum Miejskiego, później stało się budynkiem sądu. Po rozbudowie gmach był wykorzystywany jako gimnazjum. Później umieszczono tam władze miejskie. Kościół i najstarsza część kolegium zostały zburzone podczas okupacji w 1940 roku.