Η λαϊκή προσευχή στην καθημερινότητα και στον ιερό χρόνο των ορθοδόξων χριστιανών στον νομό Ξάνθης (1950-2015)
Authors: Θεοδωρίδου Γαρυφαλλιά 
Published: September 2021

Η προσευχή, διφυές και ταυτόχρονα πολυσύνθετο φαινόμενο, συγκεράζει διαφορετικά στοιχεία. Ανήκει στα desiderata της ελληνικής Λαογραφίας, ειδικότερα της Θρησκευτικής Λαογραφίας. Η εργασία αποτελεί πρόταση για μια σύγχρονη, συνολική, σφαιρική λαογραφική θεώρηση της λαϊκής προσευχής στην καθημερινότητα και στον ιερό χρόνο ως λόγου, εθιμικής, τελετουργικής πράξης, ατομικής και συλλογικής, κατά παράδοσιν και αυθόρμητης, ως λαϊκής κοσμοθεωρίας/κοσμοαντίληψης· εν τόπω και χρόνω συγκεκριμένω, ως λαογραφικού φαινομένου, χωροχρονικής επιτέλεσης και κειμένου. Στην Εισαγωγή οριοθετείται το θέμα, περιγράφεται η επιλεγείσα μεθοδολογία έρευνας και ανάλυσης, οι δυσκολίες. Στο πρώτο κεφάλαιο διά της κοινωνικοϊστορικής θεώρησης των συγκυριών και διαρκειών μελετάται ο τόπος του νομού Ξάνθης ως χώρος, κοινωνία, ο θρησκευτικός πολιτισμός (1950 – 2015), το ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο (μεταπολεμικό, μεταπολιτευτικό, νεωτερικό), οι μυητικοί μηχανισμοί της θρησκευτικής κοινωνικοποίησης· περιοδολογούνται οι ιστορικές φάσεις της λαϊκής προσευχής (αρχές 20ού αιώνα - 2015). Στο δεύτερο κεφάλαιο παρουσιάζονται τα πορίσματα συγχρονικής ποσοτικής έρευνας στο άστυ και στην ύπαιθρο της Ξάνθης (2015) αναφορικά με την επιτέλεση, συχνότητα και σημασία της προσευχής στην ζωή των ευχετών. Στο τρίτο κεφάλαιο (θεωρητικό πλαίσιο) προσεγγίζουμε διά της κοινωνικοϊστορικής θεώρησης την έννοια και τον χαρακτήρα της προσευχής από την προομηρική έως την μετανεωτερική εποχή. Στα κεφάλαια 4-14 παρατίθενται ανάλυση και ερμηνεία των δεδομένων της επιτόπιας έρευνας. Στο τέταρτο κεφάλαιο αναλύονται τα ταξινομικά κριτήρια με τα οποία οι λαϊκοί ορίζουν την προσευχή· στο πέμπτο κεφάλαιο, τα χαρακτηριστικά στοιχεία της ως σχέσης και ως πράξης· στο έκτο κεφάλαιο οι προϋποθέσεις και οι διευθετικοί όροι της προσευχητικής πράξης που αφορούν στην διανοητική, ηθική, συναισθηματική υπόσταση, στην κοινωνική συμπεριφορά του ανθρώπου· στο έβδομο κεφάλαιο οι παρακωλυτικοί όροι (προσκόμματα) της προσευχής. Στο όγδοο κεφάλαιο συζητώνται οι λαϊκές αντιλήψεις περί το κακό, τις ιδιότητες του Θεού, το θεϊκό σχέδιο/Πρόνοια και ρόλο (τιμωρητικό, πατρικό, παιδαγωγικό), το «ηθικό παράδοξο του κακού», την θεϊκή δοκιμασία και το γραμμένο. Στο ένατο κεφάλαιο ερευνάται η λαϊκή αντίληψη για την αποτελεσματική (εισακουσθείσα) και μη εισακουσθείσα προσευχή, για τον αποδέκτη της (προτιμήσεις, επιλεγέντα χαρακτηριστικά, εικονιστική σκέψη). Στο δέκατο κεφάλαιο, η προσευχητική επιτέλεση ως τελετουργία, εν σχέσει προς τις δομικές παραμέτρους του χώρου και του χρόνου (κύκλο ημέρας, εβδομάδας, μήνα, έτους), η παραβίαση του κεκανονισμένου χρόνου (αυθόρμητος - αυτόβουλος χαρακτήρας), η εν οίκω προσευχή, το εικόνισμα ως υλικό και συμβολικό σημείο με τον αποδέκτη. Στο ενδέκατο κεφάλαιο, η λειτουργικότητα του ναού, τα συμβολικά ερεθίσματα, το ατομικό εντός του συλλογικού (αντιρρήσεις ευχετών), οι στάσεις του σώματος. Στο δωδέκατο, η προσευχή στον κύκλο του έτους τακτά (περιοδικά, ημερολογιακά) ή περιστατικά, σε δεσποτικές, θεομητορικές και εορτές των αγίων, πανηγύρια, ζωοθυσίες, τάματα. Αναπτύσσονται τα περί την προσευχή της ασθενείας, ίασης. Στο δέκατο τρίτο κεφάλαιο μελετάται η προσευχή ως κείμενο, δομή – ύφος· στο δέκατο τέταρτο κεφάλαιο, η λειτουργία της προσευχής (ευεργετήματα), η συμβολική και κοινωνική χρήση της. Η εργασία ολοκληρώνεται με κατάθεση Συμπερασμάτων και Παράρτημα.