Σύγκριση λεξικών αναπαραστάσεων και πραγματολογικών ικανοτήτων παιδιών με νοητική καθυστέρηση και διαταραχή αυτιστικού φάσματος υψηλής λειτουργικότητας
Authors: Ζαροκανέλλου Βασιλική 
Published: September 2021

Τα τελευταία χρόνια πραγματοποιήθηκε μια σημαντική αλλαγή στην μελέτη της γλώσσας με την διατύπωση μιας θεωρίας που υποστηρίζει πως τα γλωσσικά υποσυστήματα (σημασιολογία, φωνολογία, μορφολογία, σύνταξη, πραγματολογία) αναπτύσσονται με διαφορετικούς ρυθμούς στους ειδικούς πληθυσμούς ακόμα και όταν έχουν τον ίδιο βαθμό νοημοσύνης, αποδεικνύοντας ασυγχρονισμούς στην γλωσσική ανάπτυξη (Tager-Flusberg & Sullivan, 1998). Σκοπός της παρούσας μελέτης ήταν να συγκρίνει τις λεξικές αναπαραστάσεις και τις πραγματολογικές ικανότητες ανάμεσα σε παιδιά με διαφορετικές νευροαναπτυξιακές διαταραχές αλλά με του ίδιου επιπέδου δείκτη νοημοσύνης. Η συλλογή των δεδομένων της έρευνας πραγματοποιήθηκε σε δύο φάσεις. Στην πρώτη φάση (πιλοτική μελέτη) πραγματοποιήθηκε η πιλοτική στάθμιση α) ενός ερωτηματολογίου ανίχνευσης της αυτιστικής διαταραχής, του Ερωτηματολογίου Κοινωνικής Επικοινωνίας (SCQ, Rutter, Baily & Lord, 2003) και β) δύο εργαλείων λεξιλογίου, της ελληνικής εκδοχής του Experessive One Word Picture Vocabulary Test-Revised (Κωτσοπούλου, 2003) και του Peabody Picture Vocabulary Test IIIA (Dunn & Dunn, 1997). Η πιλοτική μελέτη κρίθηκε αναγκαία καθώς δεν υπήρχαν σταθμισμένα και έγκυρα εργαλεία για την ανίχνευση της αυτιστικής διαταραχής στον γενικό πληθυσμό και την αξιολόγηση του λεξιλογίου στην ηλικία 7-10 ετών, στην Ελληνική. Στην κύρια έρευνα αξιολογήθηκαν τέσσερις ομάδες μονόγλωσσων παιδιών με μητρική την Ελληνική, ηλικίας 7-10 ετών. Όλοι οι συμμετέχοντες των πειραματικών ομάδων είχαν λάβει επίσημη διάγνωση από δημόσιο φορέα. Οι συμμετέχοντες της ομάδας ελέγχου ήταν παιδιά τυπικής ανάπτυξης σύμφωνα με τον εκπαιδευτικό τους φάκελο, τον εκπαιδευτικό της τάξης και βαθμολογήθηκαν στο Ερωτηματολόγιο Κοινωνικής Επικοινωνίας κάτω από 11, που ήταν το όριο για την ανίχνευση της αυτιστικής διαταραχής υψηλής λειτουργικότητας. Πιο αναλυτικά τους συμμετέχοντες της κύριας μελέτης αποτέλεσαν: 25 παιδιά με ΔΑΦ υψηλής λειτουργικότητας (πειραματική 1), 9 παιδιά με οικογενή νοητική καθυστέρηση, χωρίς διάγνωση για άλλη σύνοδη διαταραχή (πειραματική 2), 9 παιδιά με σύνδρομο Down, χωρίς διάγνωση για άλλη σύνοδη διαταραχή (πειραματική 3), 25 παιδιά τυπικής ανάπτυξης (ομάδα ελέγχου). Όλοι οι συμμετέχοντες με ΔΑΦ υψηλής λειτουργικότητας και νευροτυπικής ανάπτυξης, έπρεπε να βαθμολογηθούν στην ελληνική εκδοχή του Raven's Progressive Matrices A, B, AB (Σιδερίδης και λοιποί, 2015) πάνω από 70 και οι συμμετέχοντες με νοητική καθυστέρηση να παράγουν προτάσεις τουλάχιστον 2-3 λέξεων, ενώ οι συμμετέχοντες με ΔΑΦ να έχουν εκφραστικό λόγο προτασιακής δομής με 4-5 λέξεις τουλάχιστον. Σε όλους τους συμμετέχοντες χορηγήθηκε η ίδια συστοιχία αξιολογητικών εργαλείων: 1) η Ελληνική έκδοση του Raven's Progressive Matrices A, B, AB (Σιδερίδης και λοιποί, 2015), 2) η κλίμακα κατανόησης και επιλεγμένες δοκιμασίες της κλίμακας έκφρασης της Δοκιμασίας Γλωσσικής Αντίληψης και Έκφρασης (Βογινδρούκας, 2009), 3) η Ελληνική μετάφραση και προσαρμογή του Expressive One Word Picture Vocabulary Test-Revised (Κωτσοπούλου, 2003), 4-5) η κλίμακα «Λεξιλόγιο» και η δοκιμασία διάκρισης φθόγγων από το Αθηνά Τεστ (Παρακευόπουλος και λοιποί, 2011), 6) η σύντομη μορφή της δοκιμασίας Φωνητικής & Φωνολογικής Εξέλιξης του Πανελληνίου Συλλόγου Λογοπεδικών (Λεβαντή & λοιποί, 1995), 7) η δοκιμασία επανάληψης ψευδολέξεων (Πόρποδας, 1995), 8) οι ΕΙΚΟΝΕΣ ΔΡΑΣΗΣ-Δοκιμασία Πληροφοριακής και Γραμματικής Επάρκειας (Βογινδρούκας και λοιποί, 2011), 9-10) η δοκιμασία σιωπηλής διάκρισης ψευδολέξεων με εικόνες και η δοκιμασία εκμάθησης ψευδολέξεων μέσω λογισμικού (Κωτσοπούλου και λοιποί, 2012). Τα αποτελέσματα της πιλοτικής μελέτης έδειξαν: α) πως αυτή η μετάφραση του Ερωτηματολόγιου Κοινωνικής Επικοινωνίας έχει καλή προσαρμογή στην Ελληνική με βέλτιστο όριο το 11 για την ανίχνευση της αυτιστικής διαταραχής υψηλής λειτουργικότητας (ευαισθησία 80,8%, ειδικότητα 89,6%) και με βέλτιστο όριο το 15 για την ανίχνευση του αυτισμού (ευαισθησία 96,3%, ειδικότητα 98,7%) στον γενικό πληθυσμό, ηλικίας 7-10 ετών, β) πως αυτή η μεταφρασμένη έκδοση του Peabody Picture Vocabulary Test III στην Ελληνική δεν ήταν έγκυρη και το εργαλείο δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί χωρίς προσαρμογή, και γ) πως η προσαρμοσμένη και μεταφρασμένη έκδοση του Expressive One Word Vocabulary Test-Revised (Κωτσοπούλου, 2003) είναι έγκυρη για την Ελληνική και μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να αξιολογήσει το εκφραστικό λεξιλόγιο σε Ελληνόπουλα ηλικίας 7-10 ετών. Η στατιστική ανάλυση που πραγματοποιήθηκε εξομοιώνοντας όπου χρειάζεται τις συγκρινόμενες ομάδες ως προς την νοημοσύνη αποκάλυψε στατιστικά σημαντικά ελλείμματα ως ακολούθως: α) τα παιδιά με ΔΑΦ υψηλής λειτουργικότητας σε σχέση με τους νευροτυπικούς συνομηλίκους παρουσιάζουν ποιοτικές λεξιλογικές δυσκολίες, δυσκολίες στην αντίληψη του λόγου, φωνολογικά ελλείμματα και πραγματολογικά ελλείμματα στην αφήγηση και στην παραγωγή αποδεκτών κοινωνικών σχολίων. β) τα παιδιά με οικογενή νοητική καθυστέρηση σε σχέση με τους νευροτυπικούς συνομηλίκους εμφανίζουν δυσκολίες στην αντίληψη του λόγου, φωνολογικά, σημασιολογικά και πραγματολογικά ελλείμματα στην αφήγηση (δόμηση αφηγήματος με εικόνες, επαναφήγηση αφηγήματος) και στην παραγωγή κοινωνικών αποδεκτών σχολίων. γ) τα παιδιά με σύνδρομο Down σε σχέση με τους νευροτυπικούς συνομηλίκους σημειώνουν δυσκολίες τόσο στην αντίληψη, όσο και στην έκφραση του λόγου σε όλους τους τομείς (σημασιολογία, μορφοσύνταξη, φωνολογία, πραγματολογία). δ) τα παιδιά με σύνδρομο Down σε σχέση με τα παιδιά με οικογενή νοητική καθυστέρηση παρουσιάζουν σημαντικότερα ελλείμματα στη γλωσσική αντίληψη και έκφραση. Αναλυτικότερα, έχουν σημαντικότερες δυσκολίες στην παραγωγή ορισμών, στην αφηγηματική ικανότητα (δόμηση αφηγήματος με εικόνες, επαναφήγηση αφηγήματος) και στην παραγωγή αποδεκτών κοινωνικά σχολίων.ε) τα παιδιά με ΔΑΦ υψηλής λειτουργικότητας σε σχέση με τα παιδιά με οικογενή νοητική καθυστέρηση παρουσίασαν καλύτερες ικανότητες μόνο στην δοκιμασία διάκριση φθόγγων του ΑΘΗΝΑ ΤΕΣΤ, υποδεικνύοντας τις εξίσου σημαντικές γλωσσικές δυσκολίες αυτής της ομάδας. Συμπερασματικά, τα αποτελέσματα της μελέτης υποστηρίζουν την θεωρία της αναπτυξιακής ομοιότητας και την σχέση μεταξύ γονότυπου και φαινότυπου στις νευροαναπτυξιακές διαταραχές. Επίσης, προτείνεται στον σχεδιασμό της κατάλληλης παρέμβασης να λαμβάνεται υπόψη η αιτία της νοητικής καθυστέρησης.