Διαχρονική μελέτη γνωστικών και ψυχιατρικών συμπτωμάτων σε αυτοάνοσα νοσήματα
Authors: Παπαστεφανάκης Εμμανουήλ 
Published: July 2023

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ: Ο Συστηματικός Ερυθηματώδης Λύκος (ΣΕΛ) συχνά έχει νευροψυχιατρικές εκδηλώσεις (ΝΨΣΕΛ), συμπεριλαμβανομένων της γνωστικής δυσλειτουργίας (ΓΔ), της κατάθλιψης και του άγχους που δύνανται να επιδράσουν αρνητικά στην ψυχική και σωματική υγεία, όπως και στην προσαρμογή στη νόσο. Η δοκιμασία Montreal Cognitive Assessment (MoCA) έχει αποδειχτεί ευαίσθητη για την ανίχνευση της ΓΔ σε επιμέρους νόσους αλλά μόνο τέσσερις μελέτες έχουν εξετάσει τις ψυχομετρικές της ιδιότητες σε ασθενείς με ΣΕΛ. Ο Πρώτος Ερευνητικός Σκοπός (1) της μελέτης ήταν η αξιολόγηση της ελληνικής έκδοσης της MoCA για την ανίχνευση της ΓΔ στον ΣΕΛ. Ο Δεύτερος Ερευνητικός Σκοπός (2) ήταν η αξιολόγηση του επιπολασμού της ΓΔ σε ασθενείς με μη-ΝΨΣΕΛ, ΝΨΣΕΛ και κλινικούς μάρτυρες με Ρευματοειδή Αρθρίτιδα (ΡΑ) βάσει της επίδοσης τους σε νευροψυχολογικές δοκιμασίες (ΝΨΔ). Ο Τρίτος Ερευνητικός Σκοπός (3) ήταν η αναγνώριση των πιο εμφανών διαφορών μεταξύ των τριών ομάδων ασθενών σε συγκεκριμένους γνωστικούς τομείς, την ψυχική (κατάθλιψη & άγχος) και σωματική υγεία (πόνος, σωματική ποιότητα ζωής και κόπωση). Λίγες μόνο μελέτες έχουν εξετάσει διαχρονικά την πορεία της ΓΔ στο ΣΕΛ, με τις περισσότερες να αναφέρουν σταθερότητα ή βελτίωση. Ο Τέταρτος Ερευνητικός Σκοπός (4) ήταν η εξέταση των μεταβολών στη ΓΔ, την ψυχική & σωματική υγεία σε διάστημα ενός έτους. Ο Πέμπτος (5) & Έκτος (6) Ερευνητικοί Σκοποί προέκυψαν από το Μοντέλο Αυτορρύθμισης - Κοινής Λογικής που περιγράφει την αλληλεπίδραση των αναπαραστάσεων νόσου (ΑΝ) και στρατηγικών διαχείρισης (ΣΔ) καθώς επηρεάζουν την σωματική και ψυχική υγεία. Συγκεκριμένα, εξετάσαμε αν η αλλαγή στις ΑΝ και ΣΔ κατά την περίοδο ενός έτους διαμεσολαβεί τις ταυτόχρονες μεταβολές στην ψυχική (κατάθλιψη & άγχος) και σωματική υγεία (κατάσταση ποιότητας υγείας, σωματική ευεξία & πόνος) σε ολόκληρο το δείγμα ασθενών με Φλεγμονώδη Ρευματικά Νοσήματα (ΦΡΝ). Βάσει προηγούμενων μελετών που αναφέρουν ότι η ψυχική υγεία ασθενών με ΦΡΝ μπορεί να επηρεάσει τη σωματική τους λειτουργικότητά, ο Έβδομος Ερευνητικός Σκοπός (7) εξέτασε αν η αλλαγή της Κατάθλιψης & του Άγχους διαμεσολαβεί τις ταυτόχρονες μεταβολές στις μεταβλητές σωματικής υγείας, μέσα σε ένα έτος, στο συνολικό δείγμα ασθενών με ΦΡΝ. Τέλος, ο Όγδοος Ερευνητικός Σκοπός (8), εστίασε στο ρόλο της γνωστικής λειτουργικότητας στη διαδικασία προσαρμογής στην ασθένεια εξετάζοντας τη διαμεσολαβητική επίδραση των αλλαγών στη ΓΔ σε διάστημα ενός έτους στις ταυτόχρονες μεταβολές σε μεταβλητές ψυχικής και σωματικής υγείας ασθενών με ΦΡΝ. ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΙ: Ο Πρώτος Ερευνητικός Σκοπός (1) εξετάστηκε στη Μελέτη 1: Εβδομήντα ένας ασθενείς με ΣΕΛ αξιολογήθηκαν με τη MoCA και ενδελεχείς ΝΨΔ, συγκαταλέγοντας τους προτεινόμενους από το Αμερικάνικο Κολέγιο Ρευματολογίας γνωστικούς τομείς. Η εγκυρότητα κριτηρίου της MoCA εξετάστηκε μέσω αναλύσεων ROC (καμπύλες λειτουργικού χαρακτηριστικού δέκτη) χρησιμοποιώντας τρεις διαφορετικούς ορισμούς περιπτώσεων: i) έναντι κανονιστικών δεδομένων πληθυσμού, ii) & iii) έναντι της μέσης επίδοσης ασθενών με ΡΑ, που χρησιμοποιήθηκαν ως ομάδα σύγκρισης για την προσαρμογή πιθανών συγχυτικών επιδράσεων στη γνωστική επίδοση, σχετικών με τις φλεγμονώδεις διεργασίες και τη χρόνια ασθένεια. Μελετήθηκε κι η επίδραση παραμέτρων σχετικών με τους ασθενείς και τη νόσο. Οι υπόλοιποι ερευνητικοί σκοποί (2-8) εξετάστηκαν στη Μελέτη 2: Ογδόντα δύο μη-ΝΨΣΕΛ, 36 ΝΨΣΕΛ και 99 ΡΑ ασθενείς εξετάστηκαν κατά την έναρξη της μελέτης με ενδελεχείς ΝΨΔ ενώ 64, 26 και 61 (κατά αντιστοιχία) ασθενείς επέστρεψαν στη 2η εξέταση ένα χρόνο μετά. Γνωστικοί δείκτες υπολογίστηκαν μέσω των ΝΨΔ ενώ χορηγήθηκαν, επίσης, ερωτηματολόγια αξιολόγησης ψυχικής & σωματικής υγείας, ΑΝ και ΣΔ. Ο Δεύτερος Ερευνητικός Σκοπός (2) βασίστηκε σε δύο διαφορετικούς ορισμούς ΓΔ (CI1 και C12) έναντι κανονιστικών δεδομένων. Δοκιμασίες Χ τετράγωνο χρησιμοποιήθηκαν για να συγκρίνουν τις ομάδες ασθενών σε ποσοστά. Για τον Τρίτο Ερευνητικό Σκοπό (3), οι διαφορές ομάδων σε γνωστικές τιμές z (προσαρμοσμένες βάσει ηλικίας και εκπαίδευσης) καθώς και σε βαθμολογίες αξιολόγησης ψυχικής και σωματικής υγείας εξετάστηκαν με Αναλύσεις Διασποράς μιας Κατεύθυνσης (one-way ANOVAs). Για τον Τέταρτο Ερευνητικό Σκοπό (4), ασθενείς με μη-ΝΨΣΕΛ, ΝΨΣΕΛ και ΡΑ επανεξετάστηκαν ένα χρόνο αργότερα σε όλες τις προαναφερθείσες μετρήσεις γνωστικής λειτουργικότητας, ψυχικής και σωματικής υγείας. Σύνθετες βαθμολογίες μετατράπηκαν σε δείκτες λεκτικής μνήμης, λεκτικής ευχέρειας και ταχύτητας οπτικο-κινητικού συντονισμού και μαζί με τις αυτό-αναφερόμενες βαθμολογίες ψυχικής και σωματικής υγείας εξετάστηκαν με 2 (χρονικές φάσεις) επί 3 (ομάδες ασθενών) ANOVA μικτού σχεδιασμού ελέγχοντας για την επίδραση της διάρκειας της νόσου. Η χρονική μεταβολή της κατηγοριοποίησης ΓΔ εξετάστηκε με τη δοκιμασία McNemar. Για τους υπόλοιπους Ερευνητικούς Σκοπούς (5-8), εφαρμόσαμε παλινδρομήσεις διαμεσολάβησης επαναλαμβανόμενων μετρήσεων με τη χρήση του προγράμματος MEMORE. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ: Ερευνητικός Σκοπός 1: Η βαθμολογία της MoCA επηρεάστηκε από το εκπαιδευτικό επίπεδο κι όχι από άλλες δημογραφικές ή κλινικές μεταβλητές. Το βέλτιστο cutoff για την ανίχνευση της ΓΔ, βάσει των κανονιστικών δεδομένων ήταν 23/30 βαθμοί, με 73% ευαισθησία και 75% ειδικότητα. Το cutoff των 22/30 βαθμών, βάσει της βαθμολογίας ΝΨΔ ασθενών ΡΑ, εκδήλωσε υψηλότερη ευαισθησία (100% βάσει και των δύο ορισμών) και ειδικότητα (87% και 90%, ανάλογα με τον ορισμό). Το τυπικό cutoff των 26/30 βαθμών επέδειξε άριστη ευαισθησία (91–100%) με σημαίνουσες απώλειες στην ειδικότητα (43–45%). Ερευνητικός Σκοπός 2: Σύμφωνα με τον πρώτο ορισμό ΓΔ, η συχνότητα ΓΔ ήταν υψηλότερη στην ομάδα ΝΨΣΕΛ (91.4%) συγκριτικά με την ομάδα μη-ΝΨΣΕΛ (73.2%), αλλά μη σημαντικά διαφορετική από αυτή της ομάδας ΡΑ (80.8%). Σύμφωνα με το δεύτερο ορισμό ΓΔ, τα ποσοστά ήταν συγκρίσιμα μεταξύ ομάδων (31.7% στους μη-ΝΨΣΕΛ, 48.6% στους ΝΨΣΕΛ και 36.4% στους ΡΑ ασθενείς). Ερευνητικός Σκοπός 3: Οι κατά ζεύγη συγκρίσεις Bonferroni επέδειξαν κατώτερη επίδοση των ΝΨΣΕΛ ασθενών στη λεκτική βραχρύχρονη μνήμη και μνήμη εργασίας, αφηρημένο συλλογισμό, λεξιλογική γνώση και άμεση επεισοδιακή ανάκληση σε σύγκριση με τους ασθενείς ΡΑ και την άμεση και καθυστερημένη επεισοδιακή ανάκληση σε σύγκριση με τους μη-ΝΨΣΕΛ ασθενείς, οι οποίοι είχαν καλύτερη επίδοση από τους ασθενείς ΡΑ στην αποτελεσματικότητα οπτικο-κινητικού συντονισμού. Οι επιδράσεις ομάδας στον αφηρημένο συλλογισμό, λεξιλογική γνώση, αποτελεσματικότητα οπτικο-κινητικού συντονισμού όπως και στην άμεση ανάκληση και μνημονική διατήρηση παρέμειναν σημαντικές μετά και τον έλεγχο κατάθλιψης, άγχους και έντασης πόνου. Οι τρεις ομάδες εκδήλωσαν παρόμοια ποσοστά για την παρουσία σημαντικών συμπτωμάτων ψυχικής υγείας (εύρος μεταξύ 29.5% και 55.6%). Επιπρόσθετα, οι ασθενείς ΝΨΣΕΛ είχαν υψηλότερη βαθμολογία από τους ασθενείς μη-ΝΨΣΕΛ στην κλίμακα σωματικής επίδρασης, ακόμα και μετά τον έλεγχο της διάρκειας της νόσου. Ερευνητικός Σκοπός 4: η διαχρονική επίδοση βελτιώθηκε με παρόμοιο τρόπο στους δείκτες λεκτικής μνήμης, λεκτικής ευχέρειας και ταχύτητας οπτικο-κινητικού συντονισμού σε όλες τις ομάδες, αν και η κατηγοριοποίηση ΓΔ παρέμεινε διαχρονικά σταθερή. Η ένταση συμπτωμάτων άγχους (αλλά όχι της κατάθλιψης) μειώθηκε σημαντικά σε όλες τις ομάδες, παρόλο που τα ποσοστά επιπολασμού παρέμειναν διαχρονικά σταθερά. Τα Διαχρονικά Μοντέλα Διαμεσολάβησης (ΔΜΔ) που αφορούν τους 5o & 6o Ερευνητικούς Σκοπούς, προσδιόρισαν σημαντικές άμεσες και συνολικές αλλά μη σημαντικές έμμεσες επιδράσεις στην Κατάθλιψη και το Άγχος μέσω των ΑΝ & ΣΔ. Αναφορικά με τους δείκτες σωματικής υγείας ανιχνεύθηκαν μόνο σημαντικές άμεσες επιδράσεις στο δείκτη Κατάστασης Ποιότητας Υγείας (ΚΠΥ) μέσω των ΑΝ χρονικής πορείας, προσωπικού ελέγχου και ελέγχου μέσω θεραπείας. Ο Ερευνητικός Σκοπός 7 αποκάλυψε μόνο μια σημαντική έμμεση επίδραση με το άγχος να διαμεσολαβεί την αλλαγή στη σωματική ευεξία. Ο Ερευνητικός Σκοπός 8 προσδιόρισε σημαντικές άμεσες και συνολικές επιδράσεις στην Κατάθλιψη και το Άγχος μέσω κάθε ένα διαμεσολαβητικού γνωστικού δείκτη που εξετάστηκε. Επιπρόσθετα, η Άμεση Μνημονική Ανάκληση κι η Σημασιολογική Γλωσσική Ευχέρεια (ΣΓΕ) επέδειξαν σημαντικές έμμεσες επιδράσεις στην Κατάθλιψη ενώ η Καθυστερημένη Μνημονική Ανάκληση επέφερε σημαντική έμμεση επίδραση στο Άγχος. Όσον αφορά τους δείκτες σωματικής υγείας, αποκαλύφθηκε μόνο η σημαντική άμεση επίδραση της ΣΓΕ στην ΚΠΥ. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ: Αυτή η μελέτη επισημαίνει την επιβάρυνση που επέρχεται από τα συμπτώματα ΓΔ, ψυχικής και σωματικής υγείας τα οποία διαφέρουν σημαντικά μεταξύ μη-ΝΨΣΕΛ, ΝΨΣΕΛ και ΡΑ ασθενών. Διαχρονικά, βελτίωση και σταθερότητα εντοπίστηκαν σε συγκεκριμένους γνωστικούς τομείς με επιμέρους διαφορές μεταξύ των ομάδων ενώ ο επιπολασμός ΓΔ παρέμεινε σταθερός σε όλες τις ομάδες. Η επιβάρυνση άγχους μειώθηκε διαχρονικά ενώ η κατάθλιψη και η σωματική επιβάρυνση επέμεινε. Οι γνωστικές λειτουργίες βρέθηκαν να έχουν συγκεκριμένες διαμεσολαβητικές επιδράσεις στη μεταβολή της ψυχικής υγείας στο χρόνο. Η ψυχική υγεία επηρεάστηκε, επίσης, από ΑΝ και ΣΔ χωρίς να προκύπτουν ισχυρές αποδείξεις. Το άγχος ήταν ο μόνος παράγοντας που διαμεσολάβησε τη διαχρονική αλλαγή της σωματικής ευεξίας. Αν και απαιτείται περαιτέρω έρευνα για τη διαπίστωση της αλληλεπίδρασης αυτών των παραγόντων, τα τρέχοντα ευρήματα δύνανται να έχουν κλινικές εφαρμογές που μπορούν να βοηθήσουν περαιτέρω στη διαχείριση των ασθενών με ΦΡΝ.