Η ελληνόφωνη Ορθόδοξη Κοινότητα της Σμύρνης στην ύστερη Οθωμανική Αυτοκρατορία
Authors: Αναγνωστόπουλος Θεοχάρης 
Published: September 2021

Η Σμύρνη αποτέλεσε ένα από τα μεγαλύτερα εμπορικά λιμάνια της Ευρώπης από τον 19ο μέχρι και τις αρχές του 20ου αιώνα. Τα μέλη της ελληνορθόδοξης Κοινότητας Σμύρνης αναδείχτηκαν σε οικονομικό, κοινωνικό και δημογραφικό επίπεδο. Εντούτοις, ο ενθουσιασμός των Ρωμιών μετά την αποκατάσταση του οθωμανικού συντάγματος (Ιούλιος 1908) εξελίχτηκε γρήγορα σε προβληματισμό. Οι σχέσεις μεταξύ του ελληνορθόδοξου και του μουσουλμανικού στοιχείου άρχισαν σταδιακά να οξύνονται με αποκορύφωμα τον ανθελληνικό εμπορικό αποκλεισμό του 1909. Το μητροπολιτικό ζήτημα που προέκυψε τον Ιανουάριο του 1910 λόγω της εκδημίας του Μητροπολίτη Βασιλείου (1884-1910) δημιούργησε αναταράξεις τόσο εντός όσο και εκτός της Κοινότητας. Νέος Μητροπολίτης Σμύρνης εξελέγη ο από Δράμας Χρυσόστομος, ένας εθνικά προσανατολισμένος αρχιερέας που είχε την υποστήριξη της ελληνικής κυβέρνησης αλλά αμφισβητούνταν από τις οθωμανικές αρχές. Σύντομα μετά την εκλογή Χρυσοστόμου η Κοινότητα βρέθηκε αντιμέτωπη με ένα νέο και πιο εντατικό κύμα εμπορικού αποκλεισμού. Η ελληνική κυβέρνηση προσπάθησε να αναδειχτεί σε ρυθμιστικό παράγοντα των διεργασιών σχετικά με τις οθωμανικές εκλογές τόσο του 1911 όσο και του 1912. Οι προσπάθειες αυτές ήταν ανεπιτυχείς, καθώς αφενός οι Νεότουρκοι είχαν ισχυροποιήσει τη θέση τους στη Σμύρνη, αφετέρου η ελληνική κυβέρνηση δεν υπολόγισε τις εσωτερικές ιδιαιτερότητες της σμυρναϊκής Κοινότητας. Το ξέσπασμα και η εξέλιξη των Βαλκανικών Πολέμων (1912-1913) αποτέλεσαν μία σημαντική τομή: οι Ρωμιοί της Σμύρνης διαδηλώνουν για πρώτη φορά ενάντια σε κάποια εθνοτική ομάδα στρεφόμενοι κατά των βουλγαρικών βιαιοτήτων σε Μακεδονία και Θράκη. Οι οθωμανικές ήττες στους Βαλκανικούς Πολέμους κατέστησαν εχθρικότερους τους Νεότουρκους έναντι των Ρωμιών, ειδικότερα δε στο εσωτερικό της Ιωνίας. Έτσι, στις αρχές του 1914 άρχισε συστηματικός διωγμός ενάντια στους ελληνορθόδοξους πληθυσμούς του εσωτερικού, ενώ εντατικοποιήθηκαν οι δράσεις κατά των Ρωμιών ακόμη και εντός της Σμύρνης. Ακολούθως, ο Χρυσόστομος συγκρούεται με τις οθωμανικές αρχές και απομακρύνεται από τη Σμύρνη τον Αύγουστο του 1914. Κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου (1914-1918) η Σμύρνη παραμένει η ασφαλέστερη τοποθεσία για τους Ρωμιούς. Την ίδια περίοδο, ο Χρυσόστομος προσπαθεί ανεπιτυχώς να πείσει τον Βασιλιά Κωνσταντίνο για την είσοδο της Ελλάδας στον πόλεμο. Ο Μητροπολίτης Σμύρνης επέστρεψε στην έδρα του μετά τη λήξη του πολέμου (1918), με την τοπική Κοινότητα να διατρανώνει τον πόθο της για ένωση με την Ελλάδα αλλά και να μαστίζεται από εσωτερικές έριδες. Η Κοινότητα δεν συνειδητοποίησε ότι η εγκατάσταση ελληνικής διοίκησης στη Σμύρνη (1919) δεν σήμαινε την de facto ενσωμάτωση στην Ελλάδα. Ο Ύπατος Αρμοστής Αριστείδης Στεργιάδης ακολούθησε αυστηρή πολιτική έναντι των Ρωμιών, αναμειγνυόμενος ακόμη και σε ζητήματα που μέχρι τότε χειρίζονταν αποκλειστικά η Κοινότητα. Οι δυσμενείς πολιτικές, διπλωματικές και στρατιωτικές εξελίξεις για την Ελλάδα από το 1920 κι εξής έφεραν στο προσκήνιο πρωτοβουλίες για τη διάσωση της μικρασιατικής ρωμιοσύνης. Στη Σμύρνη συγκροτήθηκε το 1922 η Ελληνική Μικρασιατική Άμυνα, οργάνωση που δεν κατόρθωσε να προσφέρει κάποια λύση. Επιπλέον, ο Στεργιάδης εκπόνησε σχέδιο για την ίδρυση αυτόνομου μικρασιατικού κράτους. Το σχέδιο δεν εφαρμόστηκε, οι δυνάμεις του Κεμάλ εισήλθαν στη Σμύρνη στα τέλη Αυγούστου του 1922 και η Κοινότητα ολοκλήρωσε την ιστορική της διαδρομή με τον πλέον μαρτυρικό τρόπο.