Ο τοιχογραφικός διάκοσμος του ναού του Αγίου Γεωργίου (1611) και η μνημειακή ζωγραφική των αρχών του 17ου αιώνα στο Δομένικο Ελασσόνας
Authors: Τριβυζά Ελένη-Στυλιανή 
Published: September 2021

Το Δομένικο, βρίσκεται στην επαρχία Ελασσόνας, στο βορειοανατολικό τμήμα της Θεσσαλίας και ελέγχει τις κύριες φυσικές διόδους από τη Θεσσαλία προς τη Μακεδονία. Στόχος της έρευνας είναι η μελέτη των τοιχογραφημένων συνόλων του Δομενίκου τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο, η οποία αποτέλεσε και την ακμή του οικισμού. Στο Δομένικο σώζονται πέντε ναοί. Η ύπαρξη του ακριβώς χρονολογημένου και ενυπόγραφου ζωγραφικού συνόλου του Αγίου Γεωργίου (1611) σε συνδυασμό με την καλλιτεχνική ποιότητα του διακόσμου, οδήγησε στην απόφαση να αποτελέσει το κύριο μέρος της εργασίας. Τα υπόλοιπα τοιχογραφικά σύνολα μελετήθηκαν χωριστά αλλά και σε άμεση σύγκριση με τον Άγιο Γεώργιο. Το κείμενο διαρθρώνεται σε πέντε κεφάλαια. Στο πρώτο κεφάλαιο ορίζεται γεωγραφικά η περιοχή και δίνεται μια σύντομη ιστορική επισκόπηση της εκκλησιαστικής, πνευματικής, κοινωνικής και οικονομικής δραστηριότητας. Στο δεύτερο κεφάλαιο παρουσιάζεται συνοπτικά η αρχιτεκτονική των πέντε ναών, αναλύονται οι κτητορικές επιγραφές τους και παρατίθενται επιπλέον, κατά περίπτωση, ιστορικά στοιχεία που συνδέονται με τους ναούς. Το τρίτο κεφάλαιο, αφιερωμένο στη μελέτη της ζωγραφικής του κεντρικού μνημείου, αποτελεί το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας και επιμερίζεται σε τρεις ενότητες. Στην πρώτη περιγράφεται και ερμηνεύεται το εικονογραφικό πρόγραμμα του ναού του Αγίου Γεωργίου. Στη δεύτερη ενότητα επιχειρείται κατά θεματικούς κύκλους η εικονογραφική ανάλυση των παραστάσεων και η αναγνώριση των προτύπων τους. Η τρίτη ενότητα περιλαμβάνει τα συμπεράσματα της εικονογραφικής και τεχνοτροπικής ανάλυσης του διακόσμου σκιαγραφώντας, παράλληλα, την καλλιτεχνική προσωπικότητα του ζωγράφου Γερασίμου. Στο τέταρτο κεφάλαιο γίνεται μια εκτενής περιγραφή και ανάλυση του εικονογραφικού προγράμματος των υπολοίπων τεσσάρων ναών του Δομενίκου. Επίσης, μελετώνται επιμέρους σκηνές και εικονογραφικά θέματα, που δεν απαντούν στο κεντρικό ναό του Αγίου Γεωργίου. Κατ’ αυτόν τον τρόπο κατέστη δυνατή η εξαγωγή συμπερασμάτων σχετικών με τις εικονογραφικές ιδιαιτερότητες, τις υφολογικές αναζητήσεις και τις καλλιτεχνικές καταβολές των ζωγράφων. Το πέμπτο κεφάλαιο υποδιαιρείται σε τρεις ενότητες. Στην πρώτη γίνεται μια επισκόπηση στα καλλιτεχνικά ρεύματα και τις τάσεις της μνημειακής ζωγραφικής στο χώρο της Θεσσαλίας κατά το δεύτερο μισό του 16ου και τις πρώτες δεκαετίες του 17ουαιώνα. Στη δεύτερη ενότητα παρουσιάζονται τα συμπεράσματα της έρευνας σχετικά με τη ζωγραφική των ναών, τα οποία οδήγησαν στον εντοπισμό των πηγών πρόσληψης και των εκφραστικών τρόπων παρά τις επιμέρους διαφοροποιήσεις. Τόσο ο Γεράσιμος όσο και οι υπόλοιποι ανώνυμοι ζωγράφοι ήταν μεν γνώστες των δύο κυρίαρχων καλλιτεχνικών ρευμάτων του 16ου αιώνα, αλλά συγχρόνως ήταν προσανατολισμένοι σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό στην προγενέστερη καλλιτεχνική παράδοση της δυτικής Μακεδονίας. Η συγγένεια ύφους, μάλιστα, τριών εκ των έξι διακόσμων (Άγιος Γεώργιος, β΄ φάση Αγίου Γεωργίου «του Γεωργούλη», Άγιος Δημήτριος) με τοιχογραφικά σύνολα της Βέροιας του τέλους του 16ου αιώνα, φανερώνει την καλλιτεχνική επικοινωνία, που επιτυγχάνεται, κυρίως, μέσα από τα περιοδεύοντα συνεργεία ζωγράφων της εποχής. Στην τελευταία ενότητα αναδεικνύεται η θέση της καλλιτεχνικής παραγωγής του Δομενίκου στην περιοχή της Ελασσόνας και ο αξιόλογος βαθμός επιρροής της σε μεταγενέστερα μνημεία της Θεσσαλίας.Τέλος, η γεωγραφική θέση του Δομενίκου, η γειτνίαση και οι επαφές με τα σημαντικά καλλιτεχνικά κέντρα του 16ου αιώνα, όπως η Καστοριά και η Βέροια, αποτέλεσαν τις παραμέτρους διαμόρφωσης της καλλιτεχνικής παραγωγής του. Η έρευνα των έξι ζωγραφικών συνόλων κατέδειξε την εργασία καλλιτεχνών με κοινές καταβολές και αισθητικές αναζητήσεις. Η συνειδητή επιλογή στην τοπική προγενέστερη ζωγραφική και στην παράδοση της βορειοδυτικής Μακεδονίας, αποτέλεσε τη δεξαμενή άντλησης προτύπων και εκφραστικών τρόπων.