Η σχέση των διαταραχών του ύπνου, της διάθεσης και του άγχους και των δεικτών στρες και φλεγμονής, με την ήπια γνωσιακή διαταραχή (MCI) και την ήπιας-μέτριας βαρύτητας άνοια
Authors: Κουτεντάκη Ειρήνη 
Published: August 2023

Η γήρανση του πληθυσμού είναι χαρακτηριστικό των σύγχρονων δυτικών κοινωνιών και σχετίζεται με γνωστική εξασθένηση, με αποτέλεσμα αυξημένη νοσηρότητα και ιδρυματοποίηση και αυξημένο κοινωνικό αντίκτυπο που εκφράζεται από χρόνια αναπηρίας και υψηλό κόστος υγειονομικής περίθαλψης σε ευρωπαϊκές χώρες συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας. Καθώς η άνοια είναι μια προοδευτική νευροεκφυλιστική νόσος όπου η ανάρρωση είναι συνήθως ανέφικτη, η ανάδειξη και πρώιμη αναγνώριση τροποποιήσιμων παραγόντων κινδύνου αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα. Σκοπός της παρούσας εργασίας ήταν να εξετάσει τη σχέση των διαταραχών του ύπνου, της διάθεσης και του άγχους, και των δεικτών στρες και φλεγμονής, με τη γνωστική λειτουργικότητα (προσδιορισμένη είτε αδρά μέσω του κριτηρίου διαλογής MMSE είτε μέσω ενδελεχούς νευροψυχολογικής αξιολόγησης που υποστηρίζει διάγνωση ήπιας γνωσιακής διαταραχής -ΗΓΔ- ή άνοιας) σε μια μεγάλη πολιτισμικά ομοιογενή κοορτή ηλικιωμένου πληθυσμού (n=3140), που κατοικούσε κυρίως σε αγροτικές περιοχές της Περιφερειακής Ενότητας Ηρακλείου Κρήτης.Επιμέρους στόχοι της εργασίας ήταν να διερευνήσει: 1. Την πιθανή σχέση του ύπνου και των διαταραχών του με τη γνωστική λειτουργικότητα, και συγκεκριμένα: (α) τον επιπολασμό και τους παράγοντες κινδύνου που σχετίζονται με συμπτώματα τύπου αϋπνίας στο γενικό πληθυσμό, (β) τη συσχέτιση συμπτωμάτων τύπου αϋπνίας με τη γνωστική εξασθένηση (βάσει της επίδοσης στο MMSE), και (γ) τη σχέση μεταξύ ειδικών δεικτών γνωστικής λειτουργικότητας με τη διάρκεια και την ποιότητα του ύπνου (τόσο υποκειμενική όσο και αντικειμενικά προσδιοριζόμενη) σε ηλικιωμένους με ΗΓΔ και άνοια. 2. Την πιθανή σχέση μεταξύ του ύπνου κατά τη διάρκεια της ημέρας με τις γνωσιακές επιδόσεις και τα επίπεδα δεικτών φλεγμονής. 3. Την πιθανή συνεργιστική επίδραση των επιπέδων κορτιζόλης και φλεγμονής στη γνωσιακή απόδοση ηλικιωμένων χωρίς άνοια. 4. Τη συχνότητα κατάθλιψης μεταξύ ηλικιωμένων ατόμων που διαβιούν στην κοινότητα και τη συννοσηρότητά της με τη γνωσιακή έκπτωση.Η παρούσα εργασία χρησιμοποιεί δεδομένα από εκτενή βάση κοινωνικοδημογραφικών, νευροψυχιατρικών, νευροψυχολογικών, και ακτιγραφικών δεδομένων καθώς και μετρήσεων δεικτών φλεγμονής στο αίμα τα οποία αντλήθηκαν από την Κοορτή Ηλικιωμένων της Κρήτης (Cretan Aging Cohort), μια μεγάλη πολιτισμικά ομογενή κοορτή ηλικιωμένου πληθυσμού, που κατοικούσε κυρίως σε αγροτικές περιοχές του νομού Ηρακλείου, Κρήτης. Αναπτύχθηκε ως μέρος μίας διεπιστημονικής μελέτης («Thales: Multidisciplinary Network for the Study of Alzheimer's Disease») από μια ομάδα ειδικών, συμπεριλαμβανομένων ιατρών πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας (ΠΦΥ), νευρολόγων, ψυχιάτρων, νευροψυχολόγων, γηριάτρων, γενετιστών και άλλων επαγγελματιών υγείας. Η ευρύτερη μελέτη διεξήχθη σε 2 φάσεις. Στην 1η φάση εξετάστηκαν 3140 ηλικιωμένοι ηλικίας 60-100 ετών, και ολοκλήρωσαν μία δομημένη συνέντευξη με κοινωνικοδημογραφικές πληροφορίες, ανθρωπομετρικά στοιχεία, συνοσηρότητες, συνήθειες ζωής. Οι συμμετέχοντες που είχαν πιθανή γνωστική εξασθένηση (MMSE<24, n=636) παραπέμφθηκαν για διεξοδική νευροψυχιατρική και νευροψυχολογική αξιολόγηση στη Φάση 2 της μελέτης, ενώ παράλληλα έγιναν μετρήσεις μετά από αιμοληψία των επιπέδων δεικτών φλεγμονής (IL-6, TNFα) και κορτιζόλης. Επίσης, πραγματοποιήθηκε αντικειμενική μέτρηση του ύπνου με ακτιγραφία τριών 24ώρων (καθημερινές) με χρήση ακτιγράφου. Όλες οι πληροφορίες που ελήφθησαν μέσω του ιστορικού, της νευροψυχιατρικής και νευροψυχολογικής αξιολόγησης, επανεξετάστηκαν και τέθηκαν διαγνώσεις. Για τη διερεύνηση των ερευνητικών ερωτημάτων της εργασίας, χρησιμοποιήθηκαν υπο-δείγματα του παραπάνω πληθυσμού και έγιναν αντίστοιχες στατιστικές αναλύσεις. Από τις επιμέρους αναλύσεις που πραγματοποιήθηκαν καταλήξαμε στα εξής: 1. Τα συμπτώματα τύπου αϋπνίας είναι πολύ συχνά στους ηλικιωμένους και σχετίζονται με το γυναικείο φύλο, την ηλικία, το άγχος, τη χηρεία και τις συνυπάρχουσες σωματικές καταστάσεις. Επιπλέον, τα συμπτώματα αϋπνίας (και κυρίως ο κατακερματισμένος ύπνος) συσχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο για γνωστική εξασθένηση. 2. Ο αντικειμενικός ύπνος μεγάλης διάρκειας σε ασθενείς με ΗΓΔ πολλαπλών τομέων και AD (νόσος Alzheimer) σχετίζεται με μειωμένη απόδοση σε νευροψυχολογικές δοκιμασίες. 3. Η αντικειμενική διάρκεια ύπνου είναι αυξημένη στην ήπια/μέτρια AD σε σχέση με ΗΓΔ/ CNI, ενώ ο αντικειμενικός μεσημεριανός ύπνος σε ασθενείς με ήπια/μέτρια AD, σχετίζεται με χειρότερη γνωστική απόδοση. Επίσης, ο μεγάλης διάρκειας αντικειμενικός ημερήσιος ύπνος σχετίζεται με χειρότερη γνωστική απόδοση και υψηλότερα επίπεδα φλεγμονής σε ασθενείς με άνοια. 4. Βρέθηκε συνεργιστική δράση στρες και φλεγμονής στην γνωστική λειτουργικότητα ηλικιωμένων χωρίς άνοια. Το υψηλότερο χρόνιο στρες, όπως αντικατοπτρίζεται στα υψηλότερα επίπεδα κορτιζόλης στο πλάσμα, σε συνδυασμό με την υψηλότερη συστημική φλεγμονή, όπως εκφράζεται από τα επίπεδα IL-6, σχετίζονται αντιστρόφως με τις επιτελικές λειτουργίες των ηλικιωμένων χωρίς άνοια, και αυτό το αποτέλεσμα είναι πιο εμφανές μεταξύ των ηλικιωμένων ασθενών με ΗΓΔ σε σύγκριση με τους ηλικιωμένους χωρίς γνωστική εξασθένηση (CNI). 5. Η γνωστική λειτουργικότητα στους ηλικιωμένους του νομού Ηρακλείου σχετίζεται αρνητικά με την ύπαρξη ιστορικού κατάθλιψης και άγχους καθώς και με τη λήψη αγχολυτικών φαρμάκων. Επιπλέον, τα ηλικιωμένα άτομα με διάγνωση ΗΓΔ έχουν σημαντικά υψηλότερα ποσοστά κλινικής κατάθλιψης σε σχέση τόσο με τα άτομα με άνοια όσο και με τους γνωστικά υγιείς μάρτυρες.Με βάση τα ευρήματά μας, προτείνουμε ότι η θεραπεία της αϋπνίας μπορεί να βελτιώσει τη γνωστική λειτουργία σε ηλικιωμένα άτομα. Επίσης, προτείνουμε ότι από τους ασθενείς με ΗΓΔ εκείνοι που κοιμούνται περισσότερο έχουν πιο σοβαρή γνωστική έκπτωση και η έγκαιρη παρέμβαση για την αντιμετώπιση τροποποιήσιμων παραγόντων μπορεί να βελτιώσει ή να καθυστερήσει τη γνωστική τους έκπτωση. Επιπλέον φαίνεται, ότι ο ημερήσιος ύπνος σε ασθενείς με άνοια μπορεί να είναι ένας δείκτης της βαρύτητας της νόσου και σχετίζεται θετικά με τα επίπεδα φλεγμονής. Μελλοντικές μελέτες που θα επικεντρώνονται στην πρόληψη ή την αναστροφή της φλεγμονής σε πρώιμα στάδια μεταξύ ασθενών που διατρέχουν κίνδυνο για άνοια, μπορεί να είναι χρήσιμες στη βελτίωση της γνωστικής λειτουργικότητας ή την επιβράδυνση της γνωστικής έκπτωσης σε ηλικιωμένους με ή χωρίς γνωστικά προβλήματα. Τέλος, με βάση το εύρημα της συνεργιστικής δράσης κορτιζόλης και φλεγμονής στους ηλικιωμένους, η θεραπεία καταστάσεων που σχετίζονται με την υπερκορτιζολαιμία (όπως η κατάθλιψη, το άγχος και η αϋπνία) σε συνδυασμό με τη μείωση επιπέδων φλεγμονής μπορεί να είναι μια πολλά υποσχόμενη στρατηγική για την πορεία της γνωσιακής επίδοσης στους ηλικιωμένους.