Ayet ve Hadislerin Siyasi Kavramların Açıklanmasındaki Önemi: Siyasetnâmelerden Yansımalar
Authors: YAZAR Nurullah 
Published: December 2019

Siyasetnâme türü eserler, genel itibariyle, hükümdarlara siyaset
sanatının inceliklerine dair tavsiyeler vermek amacıyla kaleme alınmışlardır. Siyasetnâmelerin
bir diğer amacı deneyime dayalı devlet idaresi ile yöneticilerin görevlerinin
tanımlanması ve sınırlarının belirlenmesi olduğundan yazıldıkları dönemin
pratik ahlakını yansıtırlar. Bu yönüyle de bir anlamda idareciler için kaleme
alınmış el kitaplarına benzerler. Devrin siyaset anlayışının gözlemlenebileceği
siyasetnâme türü eserlere dair bir diğer husus, iktidarın siyasî meşruiyetini
veya geçersizliğini, aynı şekilde taht müddeilerin haklılığını veya asiliğini
ispat etmek için kutsal metinlerden dayanak aranmasıdır. Bu amaca yönelik
olarak Kur’an-ı Kerim’den deliller getirilmeye çalışılmış ve hadis literatürü
savunulan görüşün desteklenilmesi adına kullanılmıştır. Esasen din ve siyasetin
kardeş kabul edildiği Orta Çağ’da dinî öğelerin devlet yönetimine dair eserlere
konu edilmemesi düşünülemezdi. Burada önemli olan nokta, ayet ve hadislerin
zaman zaman bağlamlarından çıkarılarak müellifin veya eserini takdim ettiği
yöneticinin ideolojisini destekleyecek şekilde yorumlanıp açıklanmaya çalışılmasıdır.
Biz de bu çalışmamızda, İslam kültür ve medeniyeti içerisinde ortaya çıkmış ve
ona has bir tür olan siyasetnamelerden seçilen dört örnek üzerinden bu
çalışmalarda yer verilen ayet ve hadislerin hangi konularda kullanıldığını
ortaya koymaya çalışacağız. Böylelikle ileride bir ayet veya hadisi merkeze
alarak yapılabilecek çalışmalara altyapı hazırlamayı amaçlamaktayız.Özet: İslam tarihinde
ilk siyasi görüş ayrılıkları Hz. Muhammed’in vefatının hemen ardından
yaşanmıştır. Bu görüş farklılıkları Müslümanların büyük çoğunluğunun Hz. Ebû
Bekir’in ismi üzerinde uzlaşmasıyla çözümlenmiştir. Müslümanlar, üçüncü halife
Hz. Osman’ın yönetiminin ikinci yarısına kadar özellikle fetih düşüncesinin
birleştirici gücü etrafında bir araya gelmiştir. Bununla birlikte büyük oranda
ekonomik temelli sorunlar neticesinde İslam toplumunun içerisinde bulunduğu
sükûnet dönemi son bularak yerini anlaşmazlıklara bırakmıştır. Anlaşmazlıklar
çatışmaya dönüşmüş ve nihayetinde Hz. Osman’ın başkent Medine’de katlinin
ateşlediği ayrışma fitili Cemel ve Sıffîn Savaşları, Hâricîlerin ortaya
çıkması, Şia’nın oluşumu ve sonrasında derinleşen fikrî ayrışmalarla birlikte
büyük bir yangına dönüşmüştür. Siyasi tartışmalar neticesinde derinleşen fikrî
ayrışmalarla birlikte İslam tarihi farklı dinî görüş ve inanışların çatışmasına
sahne olmuştur.İslam siyaset düşüncesinde özellikle ilk iki yüzyıllık süreç fakihler,
muhaddisler ve mütekelliminin görüşleri etrafında şekillenmekteydi. Bu dönemde
yaşanan görüş ayrılıklarında kendi fikrini haklı gösterme çabasına girenlerin
başvurduğu ilk kaynaklar Müslümanların bütün fiillerinde belirleyici unsur
olarak kabul ettikleri Kur’an-ı Kerim ve hadis literatürü olmuştur. İslam
dininin iki ana kaynağı olan Kur’an ve hadisler üzerinden temellendirilen görüşler
halkı etkileme, yapılanları meşrulaştırma ve muhaliflerin iddialarını çürütme
amacıyla kullanılmıştır. Ancak Türkler ve Farsların devlet kademelerinde
bürokrat ve asker olarak görev almaları ve devlet içerisinde etkin bir konuma
gelmeleriyle siyaset düşüncesine yön verenlerin sınıfı değişmiş ve siyaset
düşüncesi yeni bir yola girmiştir. Özellikle Fars kökenli isimler hem kendi hem
de Yunan ve Hind medeniyetinin ürünü olan nasihat kültürünü İslam düşüncesine
taşımışlardır. Bu tür eserler Emevîler döneminde başlayıp Abbâsîler döneminde
Beytü’l-Hikme ile zirveye çıkan tercüme faaliyetleriyle İslam toplumuna
kazandırılmıştır. Tercüme edilen eserlerle birlikte bu medeniyetlerin ideal
devlet yönetimi, siyaset ve ahlak konusundaki düşünceleri Müslüman âlimlerce tanınmıştır.İslam düşüncesinde siyasetnâme adıyla meşhur olan bu eserler VIII.
yüzyılın ortalarından itibaren Müslüman âlimlerce de kaleme alınmaya
başlanmıştır. Siyasetnâmeler, yöneticilere iktidarlarını, dinî emir ve
yasaklara uygun, kendilerine bu makamı bahşeden Allah’ın ve yönetimiyle
görevlendirildiği halkın razı olacağı şekilde sürdürmeye yönelik pratik
tavsiyeler veren siyasî, ahlakî ve dinî içerikli eserlerdir. Siyasetnâmeler
çoğunlukla olması gerekene odaklanıldığından bu tür eserler büyük oranda
kuramsal kitaplardır. İlaveten hâlihazırda iktidarı elinde bulunduran isimler
için yazıldıklarından hükümdarların sahip oldukları kudreti nasıl koruyup
arttırabileceklerini ve devletin hangi uygulamalarla varlığını daha uzun süreli
koruyacağını merkeze alan çalışmalardır. Siyaset düşüncesi ve siyaset anlamlandırmasının temel noktası kavramlar
ve tanımlamalardır. Bir kelimenin kavram anlamından bahsedildiğinde genellikle
genel bir tanımın varlığı düşünülür. Ancak kavramlar onu kullananın
düşünceleri, algılamaları, eleştirileri, açıklamaları ve analizleri bağlamında
kendisine yüklediği anlamı yansıtır. Adil, dürüst, cesur, kahraman, güzel,
zengin, mamur ve temiz gibi kavramlar kişinin yüklediği anlam ne ise onu ifade
eder. Diğer bir deyişle herkesin o âna kadar ki tecrübesi kullandığı kavramın
içeriğini belirler. Kavramların anlamlandırılması ise döneme ve o kavramın
muhatabına değişiklik gösterir. Adalet, liyakat, istişare gibi çokça üzerinde
durulan kavramlar dahi farklı dönem ve coğrafyalarda anlam değişikliğine
uğrayabilmektedir. Çoğunlukla anlamayı kolaylaştırmak için kullanılan
kavramlar, zaman zaman da yargılamak, belli bir kalıba sokmak veya muhatabı
yanıltmak için kullanılır. Bu bağlamda kavram analizi yapabilmek için
kullananın zihnine girmek zorunludur.İslam Medeniyetinde yönetim anlayışının esasları da kavramlarla
açıklanmıştır. Müslümanların ideal bir yöneticiden yönetimi sırasında beklediği
hususiyetler ana hatlarıyla adalet, istişare, liyakat, emanet ve meşruiyet
olarak belirlenmiş ve adı geçenler başta olmak üzere idareyi ilgilendiren
kavramlara dair geniş bir külliyat kaleme alınmıştır. Bu külliyatın bir türünü
de siyasetnâmeler oluşturmaktadır.İslam tarihinde farklı coğrafyalardan ve farklı altyapılardan gelen
isimler tarafından değişik zaman dilimlerinde kaleme alınan birçok siyasetnâme
bulunmaktadır. Siyasetnâmelerde verilen öğütler birbirleriyle büyük oranda
benzerlik gösterseler de verilen öğüdün temellendirilmesinde tercih edilen
argüman ve örnekler farklılık göstermektedir. Aktif siyasetin içerisinde olan
isimler çoğunlukla siyasal argümanlar üzerinden görüşlerini temellendirirken,
ilmî geleneğe sahip isimler tavsiyelerini dinî argümanlarla desteklemişlerdir.Siyasetnâmelerde öne çıkarılan dinî unsurların başında ayetler
gelmektedir. Kavramlar açıklanırken ve verilen tavsiyelerin önemi vurgulanırken
birçok ayetten istifade edilmiştir. Bazı ayetler sadece bir müellif tarafından
kullanılırken bazı ayetler ise birçok müellif tarafından eserlerine konu
edinilmiştir. Aynı şekilde hadisler ve de hadis olarak kabul edilen sözler de
vurguyu ve anlamı pekiştirmek için kullanılmıştır. Bu noktada bazen ayet ve
hadislerin bağlamlarına özen gösterilmemiştir. Biz bu çalışmamızda dinî
unsurların kullanım amaçlarına değinmeyi hedeflemekteyiz.Literatürde üst düzey yönetici ve toplumda sözü geçen isimleri tanımlamak
için kullanılan ülü’l-emr’in kim olduğu ve bu ülü’l-emr’e itaatin sınırları
hususunda farklı görüşler ortaya çıkmıştır. Farklılığın sebebi, her mezhep ya
da dinî ekolün ayeti açıklarken kendi görüşlerini temellendirme ekseninde bir
yorum getirmesidir. Siyasetnâmelerde hükümdarlara verilen öğütler içerisinde
adalet, en fazla vurgu yapılan kavramdır. Bir hükümdarda bulunması gereken en
önemli özellik olarak gösterilen adalet, devletin varlığını kıyamete kadar
sürdürebilmesini için son derece önemli görülmüştür. Ayrıca adalet,
devlet/hükümdar otoritesinin devamını sağlayan en önemli şart olarak
nitelenmiştir. Doğru karar verebilme için istişare önemsenmiştir. Hükümdarın kişisel özelliklerine dair yapılan açıklamalarda da ayet ve
hadislerden yararlanılmıştır. Şefkatli olmak, sözünde durmak, öfkeye hâkim
olmak, sabır, dürüstlük, nimete şükür, müsriflik, kendini beğenmek, sözünde
durmamak ve vaadinden dönmek ve kibir gibi özellikler siyasetnamelere konu
edinmiştir.

İncelenen siyasetnâmelere bir bütün olarak bakıldığında, özellikle eski
Fars geleneğinin bir ürünü olan din ve dünyayı (devlet) kardeş kabul eden
anlayışın bir adım daha ileri götürülerek din ve hükümdarlığın ayrılmaz ikiz
kardeş gibi tasavvur edildiği görülmektedir. Bu anlayışta din kök olarak kabul
edilmiş, siyasal otoriteye de onun hamiliği görevi yüklenmiştir.
Siyasetnâmelerde ayet ve hadislerin önemli oranda bir yekün tuttuğu
görülmektedir. Bunun sebebi olarak dinin ahlakın temelinde yer alması ile
birlikte ele aldığımız dönemde din-devlet ilişkisine derin anlamlar yükleyen
siyâsetnâme müelliflerinin her iki kurumu birbirinin tamamlayıcısı ve
bütünleştiricisi olarak görmeleri söylenebilir.