Η μέτρηση του εκφραζόμενου συναισθήματος στις οικογένειες ασθενών με σχιζοφρένεια
Authors: Αβραάμ Γεώργιος 
Published: October 2023

Εισαγωγή: Το υψηλό Εκφραζόμενο Συναίσθημα (ΕΣ) είναι ένας εδραιωμένος στη βιβλιογραφία οικογενειακός προγνωστικός παράγοντας της αυξημένης πιθανότητας υποτροπής στη σχιζοφρένεια. Το ΕΣ αξιολογείται κυρίως μέσα από τη ημιδομημένη συνέντευξη Camberwell Family Interview (CFI) που δίνει ο συγγενής μιλώντας για τον ασθενή με σχιζοφρένεια. Αποτελείται από πέντε κλίμακες, την κλίμακα των επικριτικών σχολίων (CC), της επιθετικότητας (Hostility), της Συναισθηματικής Υπερεμπλοκής (EOI), της Ζεστασιάς (Warmth) και των θετικών σχολίων (Positive Remarks). Από την αξιολόγηση των βαθμολογιών των τριών πρώτων από τις παραπάνω κλίμακες ο συγγενής μπορεί να χαρακτηρισθεί ως υψηλού ή χαμηλού ΕΣ. Οι κλίμακες της Ζεστασιάς και των θετικών σχολίων που αποτελούν τα θετικά συναισθηματικά στοιχεία του ΕΣ, δε συμμετέχουν στην τελική αξιολόγηση του ΕΣ ενώ η κλίμακα των επικριτικών σχολίων συμμετέχει στην αξιολόγηση μόνο ως απόλυτος αριθμός και όχι ως περιεχόμενο, αποκλείοντας σημαντικές πληροφορίες για τις σχέσεις συγγενών με ασθενείς στο πλαίσιο της οικογένειας. Σημαντικό ρόλο στις οικογενειακές σχέσεις φαίνεται να παίζουν και οι αιτιώδεις αποδόσεις (Causal Attributions), ποιόν βαθύτερο λόγο δηλαδή θεωρεί ο συγγενής ως την αιτία για τη συμπεριφορά και τα συμπτώματα του ασθενή με σχιζοφρένεια. Στην Ελλάδα, η προηγούμενη μοναδική βιβλιογραφία για το ΕΣ με τη συνέντευξη CFI είναι η έρευνα του Mavreas V. et al., το 1992, ενώ δεν έχει μετρηθεί και σχετιστεί με άλλες μεταβλητές η Ζεστασιά των συγγενών και δεν έχει γίνει ποτέ πριν αξιολόγηση των αιτιωδών αποδόσεων των συγγενών. Επίσης γενικά δεν έχει αναλυθεί ο τομέας της ζωής και της καθημερινότητας στον οποίο οι συγγενείς εκφράζουν περισσότερα επικριτικά σχόλια στη συνέντευξη CFI.Σκοπός: Σκοπός της παρούσας έρευνας είναι: 1.Η καταγραφή του ΕΣ των συγγενών ανθρώπων με σχιζοφρένεια στον Ελληνικό πληθυσμό και σύγκριση με παλαιότερες Ελληνικές και διεθνείς έρευνες. 2.Η αναζήτηση σχέσεων του ΕΣ και της Ζεστασιάς με μεταβλητές όπως δημογραφικά χαρακτηριστικά, οι στρατηγικές αντιμετώπισης προβλήματος (coping), η θρησκευτικότητα (religiosity-spirituality) και η ποιότητα ζωής (well-being). 3.Η ανάλυση των χαρακτηριστικών και του περιεχομένου των επικριτικών σχολίων των συγγενών. 4.Η ανάλυση των αιτιωδών αποδόσεων των συγγενών όσον αφορά στα συμπτώματα, στις συμπεριφορές και στα προβλήματα που προκύπτουν από τον ασθενή. Μέθοδος: Σε αυτή την έρευνα το ΕΣ αξιολογήθηκε με τη συνέντευξη CFI σε ένα δείγμα 48 βασικών συγγενών ανθρώπων με σχιζοφρένεια. Επιπλέον οι συγγενείς συμπλήρωσαν αυτοχορηγούμενα ερωτηματολόγια για τη στρατηγική διαχείρισης καταστάσεων (brief-COPE),τη θρησκευτικότητα/πνευματικότητα (System of Beliefs Inventory SBI-15R), την ποιότητα ζωής (Well-Being Index WHO-5) καθώς και ένα ερωτηματολόγιο δημογραφικών στοιχείων. Επίσης χρησιμοποιήθηκε το ειδικό σύστημα κωδικοποίησης αποδόσεων αιτιών LACS (Leeds Attributional Coding System) για την εύρεση των αιτιών των συμπτωμάτων και συμπεριφορών των ασθενών που οι συγγενείς δίνουν κατά τη διάρκεια της συνέντευξης CFI.Αποτελέσματα:Οι περισσότεροι συγγενείς του δείγματος είναι υψηλού ΕΣ (64,6% υψηλό ΕΣ, 35,4% χαμηλό ΕΣ) με τον τύπο του υψηλού ΕΣ λόγω επίκρισης (CC) να είναι ο πιο συχνός (22,9%). Συγγενείς με υψηλά επίπεδα Ζεστασιάς κάνουν λιγότερα επικριτικά σχόλια (5,2 ± 4,6 vs. 8,4 ± 4,6, p = 0,009) και έχουν κατά μέσο όρο υψηλότερη βαθμολογία Συναισθηματικής Υπερεμπλοκής (EOI) (3,2 ± 1,0 vs. 1,9 ± 1,1, p = 0,002) σε σχέση με αυτούς με χαμηλά επίπεδα Ζεστασιάς. Οι συγγενείς με υψηλό ΕΣ έχουν κατά μέσο όρο λιγότερα μέλη στην οικογένειά τους σε σχέση με τους συγγενείς χαμηλού ΕΣ (p = 0,035), ενώ συγγενείς με υψηλά επίπεδα εκπαίδευσης εκφράζουν λιγότερη Ζεστασιά (p = 0,007). Συγγενείς με χαμηλά επίπεδα Ζεστασιάς έχουν υψηλότερη βαθμολογία μη λειτουργικών στρατηγικών διαχείρισης καταστάσεων και χαμηλότερη βαθμολογία στην ποιότητα ζωής (28,4 ± 5,0 vs. 24,1 ± 5,2, p = 0,006) και (39,1 ± 20,4 vs. 51,3 ± 22,0, p = 0,073), αντίστοιχα. Συγγενείς με υψηλό ΕΣ δεν έχουν στατιστικά σημαντικές διαφορές στη θρησκευτικότητα/πνευματικότητα από συγγενείς χαμηλού ΕΣ (21,0± 10,9 vs. 25,1 ± 12,3, p = 0,185) και συγγενείς με χαμηλά επίπεδα Ζεστασιάς δεν έχουν στατιστικά σημαντικές διαφορές στην θρησκευτικότητα/πνευματικότητα από συγγενείς με υψηλά επίπεδα Ζεστασιάς (19,6 ± 12,3 vs. 23,6 ± 11,0, p = 0,340). Σε σχέση με το είδος των επικριτικών σχολίων που πραγματοποίησαν οι συγγενείς, αναλύοντας τη συνέντευξη CFI, το ποσοστό των συγγενών με υψηλό ΕΣ σε σχέση με εκείνους με χαμηλό ΕΣ που πραγματοποίησε επικριτικά σχόλια είναι τα εξής: για τη γκρίνια (35,5% vs. 5,9%, p= 0,035), για τον ύπνο (25,8% vs. 0%, p= 0,038), για τη βία ή την επιθετικότητα (38,7% vs. 0%, p= 0,004), οικιακές εργασίες (38,7% vs. 0% p= 0,004) και για τις διαπροσωπικές σχέσεις (41,9% vs. 11,8%, p= 0,031). Οι άντρες, σε σχέση με τις γυναίκες, πραγματοποίησαν στατιστικά σημαντικά συχνότερα επικριτικά σχόλια αναφορικά με τη διαχείριση χρόνου (43,8% vs. 12,5%, p= 0,027), και λιγότερα για την όρεξη (6,3% vs. 34,4%, p= 0,040). Κατηγοριοποιώντας τους τομείς των επικριτικών σχολίων σε τέσσερεις κατηγορίες, το 70,8% των συγγενών πραγματοποίησε επικριτικά σχόλια αναφορικά με την καθημερινότητα και το 68,8% αναφορικά με αρνητικές συμπεριφορές και βία. Οι συγγενείς υψηλού ΕΣ, λόγω επίκρισης και επιθετικότητας, σε σχέση με τους υπόλοιπους συγγενείς υψηλού ΕΣ, πραγματοποίησαν επικριτικά σχόλια αναφορικά με αρνητικά συμπτώματα-κατάθλιψη (100% vs. 36,0%, p= 0,007). Οι συγγενείς υψηλού ΕΣ τύπου (ΕΟΙ) σε σχέση με του υπόλοιπους συγγενείς υψηλού ΕΣ πραγματοποίησαν στατιστικά σημαντικά λιγότερα επικριτικά σχόλια που σχετίζονταν με τα αρνητικά συμπτώματα-κατάθλιψη (0% vs. 65,2%, p=0,002) και σε σχέση με αρνητικές συμπεριφορές-βία (50,0% vs. 87,0%, p=0,053). Σε σχέση με την απόδοση της αιτίας των συμπεριφορών και συμπτωμάτων των ασθενών(Causal Attributions),οι συγγενείς υψηλού ΕΣ που είναι Επικριτικοί (CC), αποδίδουν κατά μέσο τη συμπεριφορά των ασθενών στατιστικά σημαντικά περισσότερο σε ατομικά (0,74±0,21 έναντι 0,50±0,09, p= 0,020) και ελεγχόμενα αίτια (0,73±0,21 έναντι 0,50±0,10, p= 0,012) σε σχέση με τους ασθενείς που είναι υψηλού ΕΣ Συναισθηματικά Υπερεμπλεκόμενοι (ΕΟΙ). Οι προτάσεις με διπλή κωδικοποίηση, που χαρακτηρίστηκαν ως επικριτικό σχόλιο από το ΕΣ και ταυτόχρονα βαθμολογήθηκαν από το LACS διότι περιέχουν αιτιώδεις αποδόσεις, φαίνεται να αποδίδουν τις συμπεριφορές των ασθενών περισσότερο σε ατομικά (r=0,559, p<0,001) ή ελεγχόμενα αίτια (r=0,534, p<0,001). Στις προτάσεις που περιέχουν ΕΟΙ στο ΕΣ και ταυτόχρονα απόδοση των αιτιών οι συγγενείς φαίνεται να αποδίδουν τις συμπεριφορές των ασθενών περισσότερο σε σταθερά (r=0,395, p= 0,006) ή γενικά (r=0,378, p= 0,009) αίτια. Συμπεράσματα: Οι συγγενείς ανθρώπων με σχιζοφρένεια του δείγματός μας είναι σε μεγαλύτερο ποσοστό υψηλού ΕΣ. Είναι περισσότερο Επικριτικοί και λιγότερο Συναισθηματικά Υπερεμπλεκόμενοι σε σχέση με την παλαιότερη έρευνα του 1992, γεγονός που μπορεί να αντανακλά την αλλαγή στην Ελληνική κοινωνία και οικογένεια τα τελευταία χρόνια. Και στην Ελλάδα οι πρώτου βαθμού συγγενείς (κυρίως γονείς) ανευρίσκονται συχνότερα υψηλού ΕΣ σε σχέση με τους δευτέρου βαθμού (αδέρφια). Η χαμηλή Ζεστασιά των συγγενών σχετίζεται με τις μη λειτουργικές στρατηγικές διαχείρισης καταστάσεων και χαμηλότερα επίπεδα ποιότητα ζωής του συγγενή. Οι συγγενείς υψηλού ΕΣ Επικριτικοί (CC), αποδίδουν τη συμπεριφορά των ασθενών περισσότερο σε ατομικά και ελεγχόμενα από τους ασθενείς αίτια. Οι συγγενείς φαίνεται να είναι πιο επικριτικοί σε σχέση με τη διαχείριση της καθημερινότητας και τη διατάραξη του ήρεμου οικογενειακού συναισθηματικού κλίματος παρά για τα συμπτώματα της σχιζοφρένειας. Τα επικριτικά σχόλια των συγγενών περιέχουν πληροφορίες για το ΕΣ, την ποιότητα ζωής τους και προδίδουν τις αιτιώδεις αποδόσεις των συμπτωμάτων και επομένως πρέπει να λαμβάνονται υπόψη τόσο στις ψυχοκοινωνικές οικογενειακές παρεμβάσεις όσο και στη θεραπεία του ασθενή από την υπεύθυνη διεπιστημονική ομάδα. Τα αποτελέσματα της παρούσας έρευνας θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν στις ψυχοεκπαιδευτικές παρεμβάσεις, οι οποίες μπορούν να εξατομικευτούν με οδηγό την ανάλυση της επίκρισης των συγγενών. Οι παρεμβάσεις θα πρέπει να συμπεριλαμβάνουν τα αδέρφια των ασθενών, να καλύπτουν το κενό στη γνώση των συγγενών για αλλαγή των αιτιωδών αποδόσεων και να θέτουν την αύξηση της Ζεστασιάς ως αυτόνομο στόχο, βελτιώνοντας τις στρατηγικές επίλυσης προβλήματος και την ποιότητα ζωής. Η έρευνα αυτή αναδεικνύει την ανάγκη για αποτελεσματικότερη ενημέρωση για την σχιζοφρένεια από τις υπηρεσίες ψυχικής υγείας και τους θεραπευτές.