KƏHRƏBA TURŞUSUNUN MÜRƏKKƏB EFİRLƏRİNİN SİNTEZİ VƏ KORROZİYAYA QARŞI İNHİBİTOR – BAKTERİSİD KİMİ TƏDQİQİ
Authors: Fatmaxanım Əliyeva, Arzu Tahirova Fatmaxanım Əliyeva, Arzu Tahirova , Durna Ağamalıyeva, Kəmalə İsrafilova Durna Ağamalıyeva, Kəmalə İsrafilova 
Published: June 2024

Hazırda neft yataqlarında bakterial mikrofloraya nəzarətin, o cümlədən neft laylarının və neft hasilatında istifadə olunan avadanlıqların mühafizəsinin etibarlı və effektiv vasitəsi kimyəvi maddələrin – biosidlərin istifadəsidir. Neft sənayesi bazarında mövcud olan geniş çeşidli biosidlər arasında yalnız bir neçəsi neft-mədən avadanlığı üçün yüksək effektiv korroziyadan qorunmanı təmin etmək qabiliyyətinə malikdir. Bu reagentlər plankton bakteriyalara və xüsusən də avadanlığın səthində bioörtük əmələ gətirə bilən sulfatreduksiyaedici bakteriyalara (SRB) qarşı yüksək bakterisid aktivliyə malik olmalıdırlar. Biosidlərin mühüm xarakterik xüsusiyyəti onların yüksək effektli xassə göstərərək, nisbətən aşağı qatılıqlarda SRB-nin həyat fəaliyyətini dayandırmaq qabiliyyətidir. Müəyyən edilmişdir ki, sənaye bakterisid inhibitorları AMDOR-IK-7 və AMDOR-IK-10 bir sıra çatışmazlıqlara malikdir ki, bunlara çoxmərhələli və mürəkkəb texnologiyadan istifadə etməklə istehsal, çoxkomponentli və yüksək qatılıqda (250 mq/l) istifadəsi daxildir. Bundan əlavə, bu bakterisidlərin tərkibində ətraf mühitə mənfi təsir göstərə bilən amido qruplar var. Bu baxımdan, ekoloji cəhətdən yüksək effektiv və çoxfunksiyalı bakterisid inhibitorlarının yaradılması müxtəlif sahələr, o cümlədən sənaye, tibb və ekologiya üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu məqalə kəhrəba turşusu efirlərinin sintezinə və onların bakterisid xüsusiyyətlərinin öyrənilməsinə həsr edilmişdir. Başlanğıc material kimi kəhrəba, kapron, izoyağ turşuları və müxtəlif strukturlu spirtlər (1-butanol, etan-1,2-diol, butandiol-1,4) götürülmüşdür. Efirləşmə prosesi turşu tipli katalizatorların (para-toluensülfonik turşu, kationit KU-2-8 və Tseokar-2) iştirakı ilə 140°C temperaturda paraksilen mühitində aparılmışdır.Təqdim edilən məqalə kəhrəba turşusunun mürəkkəb efirlərinin sintezinə və onların bakterisid xüsusiyyətlərinin öyrənilməsinə həsr edilmişdir. Alınan birləşmələrin strukturları İQ-spektroskopiyası ilə tədqiq edilmişdir. İnhibitorların bakterisid xüsusiyyətlərini araşdırmaq üçün “Desulfovibrio desulfuricans” növünün 1143 nömrəli ştamından istifadə edilmişdir. Sulfatreduksiyaedici bakteriyaların böyüməsi aşağıdakı meyarlara görə qiymətləndirilmişdir: sınaq şüşəsinin dibində tünd çöküntünün əmələ gəlməsi, H2S-in buraxılması və SRB-nin canlı formalarının olması. Sintez edilmiş efirlər sulfatreduksiyaedici bakteriyalara qarşı inhibitor-bakterisidlər kimi tədqiq edilmişdir. Alınmış nəticələrə görə, bütün efirlər aşağı qatılıqlarda yüksək qoruyucu təsirə və sulfatreduksiyaedici bakteriyalara qarşı yüksək antibakterial xüsusiyyətlərə malikdirlər. Tədqiqat göstərir ki, 50 mq/l qatılıqda kəhrəba turşusunun mürəkkəb efirləri 80%-dən çox bakterisid təsir göstərir. Sənaye inhibitorları AMDOR-IK-7 və AMDOR-IK-10-un sintez olunmuş efirlərlə müvafiq qatılıqlarında uyğun olaraq 60 və 40% biosid təsir göstərdikləri müşahidə edilmişdir. Həmçinin məlum olunmuşdur ki, 50 mq/l qatılıqda olan kəhrəba turşusunun di-1,4-butandiol-kapron efiri sulfatreduksiyaedici bakteriyaları tamamilə məhv edərək 100% bakterisid təsir göstərir.
Açar sözlər: sulfatreduksiyaedici bakteriyalar, efirlər, kəhrəba turşusu, bakterisid effekt