Μνημεία του άλλου
Authors: Σταυριδόπουλος Ιωάννης 
Published: September 2021

Η Μακεδονία προσαρτήθηκε στο ελληνικό κράτος το 1912 ως συνέπεια των Βαλκανικών Πολέμων. Στην περιοχή κατοικούσαν πολυεθνικοί πληθυσμοί ανάμεσα στους οποίους κυρίαρχη διοικητικά και σε πολλές περιοχές πληθυσμιακά ομάδα ήταν οι μουσουλμάνοι. Οι Οθωμανοί Τούρκοι και οι άλλοι μουσουλμανικοί πληθυσμοί, στους αιώνες που κατοίκησαν στη Μακεδονία, άφησαν το αρχιτεκτονικό τους ίχνος χτίζοντας πολλά κτίρια κοσμικής και θρησκευτικής αρχιτεκτονικής. Στόχος της έρευνάς μου ήταν να μελετήσω τη διαχείριση των οθωμανικών μνημείων στη Μακεδονία από το 1912 έως σήμερα. Με βάση πρωτογενείς και δευτερογενείς πηγές καθώς και επιτόπια έρευνα – αυτοψία που διενήργησα, προσπάθησα να καταγράψω οθωμανικά μνημεία που διατηρούνταν στη Μακεδονία το 1912 και την μετέπειτα βιογραφία τους. Ως προς αυτά που διατηρούνταν κατέγραψα την κατάσταση διατήρησής τους, τις χρήσεις που απέκτησαν από το 1912 μέχρι σήμερα και τις πιθανές ενέργειες από θεσμικούς φορείς για την αναστήλωση και την προστασία τους. Για τα κατεστραμμένα μνημεία στόχος της μελέτης ήταν να εντοπιστεί η χρονική περίοδος και οι συνθήκες της καταστροφής τους.Βασικά ερωτήματα γύρω από τα οποία κινήθηκε η συγκεκριμένη μελέτη ήταν για παράδειγμα η ύπαρξη ή όχι ενός κεντρικού σχεδίου εξαφάνισης των οθωμανικών μνημείων της Μακεδονίας, ο υπολογισμός της έκτασης και του μεγέθους αυτών των καταστροφών και τέλος η διερεύνηση των επιπτώσεων που η εξάλειψη των μνημείων αυτών προκάλεσε στο πολιτιστικό τοπίο της περιοχής. Με εξαίρεση την εντολή για μετατροπή των τζαμιών σε εκκλησίες, μετά την Ανταλλαγή, για να καλυφθούν οι ανάγκες των προσφύγων, καθώς και την έγκριση για την κατεδάφιση των μιναρέδων της Θεσσαλονίκης, δεν υπάρχει κάποιο στοιχείο που να αποδεικνύει ότι η ελληνική κυβέρνηση είχε κάποιο σχέδιο για την εξαφάνιση των οθωμανικών μνημείων. Αν κρίνει κανείς όμως από τον μικρό αριθμό των αναστηλώσεων και των κηρύξεων, τις προσπάθειες δηλαδή θεσμικής προστασίας των οθωμανικών μνημείων, μέχρι τη δεκαετία του 1980, η στάση του κράτους θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως στάση αδιαφορίας και εγκατάλειψης. Αυτό είχε ως συνέπεια πολλές καταστροφές ή και την οριστική απώλεια πολλών μνημείων. Σε πολλές περιπτώσεις υπεύθυνοι για την κατεδάφιση των μνημείων ήταν οι δήμοι και σε άλλες ιδιώτες και κάτοικοι. Αποτελεί γεγονός πως τα περισσότερα οθωμανικά μνημεία που διατηρούνταν το 1912 στη Μακεδονία έχουν καταστραφεί. Είτε καταστράφηκαν λόγω του εκσυγχρονισμού και της ανάπτυξης των πόλεων, είτε κατέρρευσαν γιατί εγκαταλείφθηκαν, είτε καταστράφηκαν εσκεμμένα ή σε φυσικές και άλλου είδους καταστροφές, το αποτέλεσμα ήταν ότι κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα εξαφανίστηκε το μεγαλύτερο μέρος της οθωμανικής αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της Μακεδονίας. Τέλος, επακόλουθο όλης αυτής της διαδικασίας εξαφάνισης των μνημείων των Άλλων ήταν η ριζική αναδιαμόρφωση του υλικού πολιτισμικού τοπίου της Μακεδονίας. Σε διάρκεια 100 περίπου ετών το τοπίο της υπαίθρου και των αστικών κέντρων της Μακεδονίας άλλαξε σε μεγάλο βαθμό με την εξαφάνιση όλων εκείνων των στοιχείων που προσέδιδαν ετερότητα. Η μνήμη του τόπου και η συλλογική μνήμη των κατοίκων αλλοιώθηκαν. Η εξαφάνιση των οθωμανικών μνημείων αποτέλεσε μια σημαντική παράμετρο της διαδικασίας ελληνοποίησης της περιοχής.