Οι τοιχογραφίες του ναού του Αγίου Νικολάου Τσαριτσάνης (1614/5) και ο ζωγράφος Ιωάννης ιερέας εξ' ιδίας κώμης
Authors: Φλώρου Καλλιόπη 
Published: September 2021

Η παρούσα μελέτη εστιάζει στο ζωγραφικό διάκοσμο του ναού του Αγίου Νικολάουστην Τσαριτσάνη Ελασσόνας (1614/5) και στον επικεφαλής ζωγράφο του ναού, Ιωάννη ιερέαεξ ιδίας κώμης. H υπογραφή του ζωγράφου ιερέα Ιωάννη εντοπίζεται, επίσης, στην κτητορικήεπιγραφή του ναού της Κοίμησης της Θεοτόκου στο Ζάρκο Τρικάλων (1621), όπως και σεφορητές εικόνες. Η εργασία διαρθρώνεται σε τρία βασικά κεφάλαια, των οποίων προηγείταιμια σύντομη ιστορική επισκόπηση της περιοχής της Ελασσόνας. Το πρώτο κεφάλαιο αφοράτο ναό του Αγίου Νικολάου Τσαριτσάνης και τους ζωγράφους του, Ιωάννη ιερέα και Μιχαήλθύτη, και χωρίζεται σε ενότητες σχετικά με την αρχιτεκτονική του αού, την εικονογραφία καιτην τεχνοτροπία των τοιχογραφιών, ενώ στην τελευταία ενότητα του κεφαλαίου εξετάζεται ησχέση του Ιωάννη με τους συνεργάτες του, Μιχαήλ στον Άγιο Νικόλαο Τσαριτσάνης καιΔημήτριο στην Κοίμηση Ζάρκου. Στο δεύτερο κεφάλαιο παρουσιάζεται η μνημειακήζωγραφική που αναπτύχθηκε στην περιοχή της Ελασσόνας το 16ο και το 17ο αιώνα, ώστε ναφανεί η προγενέστερη των τοιχογραφιών του Αγίου Νικολάου ζωγραφική παράδοση στηνπεριοχή και η μετεξέλιξη της στη συνέχεια. Στο τρίτο και τελευταίο κεφάλαιο προσδιορίζεταιη σχέση των τοιχογραφιών του Αγίου Νικολάου με τις ζωγραφικές τάσεις της εποχής του(αρχές 17ου αιώνα) και της εξεταζόμενης περιοχής. Κατάλογος των μεταβυζαντινών μνημείωντης επαρχίας Ελασσόνας, με συνοπτική αναφορά στους ναούς, τους διακόσμους τους καισχετική βιβλιογραφία, περιλαμβάνεται στο δεύτερο τόμο. Τη μελέτη συμπληρώνουν σχέδιακαι εκτενής φωτογραφική τεκμηρίωση.Η εικονογραφική και τεχνοτροπική ανάλυση των τοιχογραφιών του Αγίου Νικολάου,σε αντιπαραβολή με επιτοίχιους διακόσμους άλλων μεταβυζαντινών μνημείων της Ελασσόνας και του ευρύτερου ελλαδικού και βαλκανικού χώρου, κατέδειξε ότι ο διάκοσμος τουεξεταζόμενου μνημείου εμπνέεται από σύγχρονά του ζωγραφικά ρεύματα, ξεφεύγοντας απότην τοπική αγιογραφική παράδοση της Ελασσόνας, που εμμένει στις ζωγραφικές τάσεις του15ου-16ου αιώνα, όπως αναπτύχθηκαν στην περιοχή της δυτικής Μακεδονίας. Η ποικιλία καιο πλούτος των εικονογραφικών προτύπων που χρησιμοποιεί ο επικεφαλής ζωγράφος τουΑγίου Νικολάου Ιωάννης ιερέας αντλώντας στοιχεία από τις δύο μεγάλες σχολές του 16ουαιώνα, της Κρητικής Σχολής και της «Σχολής της Βορειοδυτικής Ελλάδας», από σύγχρονούςτου Λινοτοπίτες ζωγράφους, αλλά και από την τοπική εικονογραφική παράδοση,υποδεικνύουν άνθρωπο που έχει ξεπεράσει τα στενά όρια του τόπου του, εισάγοντας θέματαπρωτόγνωρα για τα δεδομένα της περιοχής, όπως η Ρίζα του Ιεσσαί. Το ύφος τωντοιχογραφιών προσεγγίζει τη ζωγραφική της «Σχολής της Βορειοδυτικής Ελλάδας» καιιδιαίτερα των Λινοτοπιτών ζωγράφων ως προς την τεχνοτροπική απόδοση των μορφών και ταζωηρά, φωτεινά χρώματα των τοιχογραφιών. Παρά τον συγκερασμό προτύπων απόδιαφορετικά καλλιτεχνικά ρεύματα στην εικονογραφία και το γεγονός ότι στο διάκοσμο τουΑγίου Νικολάου εργάζονται δύο ζωγράφοι, το ενιαίο ζωγραφικό ύφος που επιτυγχάνεται υπότην καθοδήγηση του ιερέα Ιωάννη, αναδεικνύει την καλλιτεχνική αξία του ζωγράφου.Το ύφος των τοιχογραφιών του Αγίου Νικολάου Τσαριτσάνης (1614/5) βρίσκεισυνέχεια σε μεταγενέστερα επιτοίχια σύνολα, όπως οι τοιχογραφίες του γειτονικού ναού τωνΑγίων Αναργύρων (γ΄- δ΄ δεκαετία 17ου αι.) και της μονής Σπαρμού (1633). Η τέχνη τηςαγιογραφίας, όπως αναπτύχθηκε στην Τσαριτσάνη στις αρχές του 17ου αιώνα με αφετηρία τοναό του Αγίου Νικολάου, εντάσσεται στη δυναμική των σύγχρονων ζωγραφικών τάσεων του17ου αιώνα και υποστηρίζει την ύπαρξη τοπικού συνεργείου που κάλυψε τις ανάγκες τηςπεριοχής για ένα χρονικό διάστημα.