Η αλληλεπίδραση της κινητικότητας των νοσηλευτών με την ποιότητα ζωής και εργασίας τους
Authors: Κατσικαβάλη Βασιλική 
Published: May 2022

Εισαγωγή: Οι παράγοντες που επηρεάζουν τη σχετιζόμενη με την εργασία ποιότητα ζωής των νοσηλευτών καθώς και αυτοί που ωθούν τους νοσηλευτές σε κινητικότητα αποτελούν αντικείμενο μελέτης τα τελευταία χρόνια. Με δεδομένη την υποστελέχωση του συστήματος υγείας σε νοσηλευτικό προσωπικό, η αναγνώριση των παραγόντων που επηρεάζουν την κινητικότητα και ο τρόπος που αυτή συσχετίζεται με τη σχετιζόμενη με την εργασία ποιότητα ζωής μπορεί να βοηθήσει στη διατύπωση προτάσεων και λύσεων για την προσέλκυση και διατήρηση του νοσηλευτικού προσωπικού. Σκοπός της παρούσας μελέτης ήταν να διερευνήσει τους παράγοντες που επηρεάζουν θετικά ή αρνητικά την απόφαση των νοσηλευτών να αλλάξουν τμήμα, χώρο εργασίας ή και επάγγελμα και πως αυτή η κινητικότητα αλληλεπιδρά με τη σχετιζόμενη με την εργασία ποιότητα ζωής τους.Υλικό και μέθοδος: Η μελέτη σχεδιάστηκε ως διαχρονική μελέτη σύγκρισης και συσχέτισης με δύο μετρήσεις στο ίδιο προσωπικό με ελάχιστο διάστημα ανάμεσα στις μετρήσεις ένα έτος. Το δείγμα της μελέτης αποτέλεσε το νοσηλευτικό προσωπικό τριών δημόσιων νοσοκομείων, δυο τριτοβάθμιων της Αττικής και ενός Γενικού Νομαρχιακού Νοσοκομείου, το οποίο επελέγη με τυχαία κατά στρώματα με βάση την εκπαίδευση, δειγματοληψία. Ως μέθοδος συλλογής δεδομένων επιλέχτηκε το αυτοσυμπληρούμενο ερωτηματολόγιο, το οποίο περιλάμβανε δημογραφικά, εκπαιδευτικά και εργασιακά δεδομένα, το ερωτηματολόγιο της σχετιζόμενης με την Εργασία Ποιότητας Ζωής (Work Related Quality of Life) (WRQoL) (Van Laar et al. 2007), το ερωτηματολόγιο της Εργασιακής ενσωμάτωσης (Job embeddedness) (Mitchell et al. 2001), η Κλίμακα Αναμενόμενης Κινητικότητας (Anticipated turnover scale - ATS) (Hinshaw and Atwood 1984) και το Ερωτηματολόγιο περιορισμένης εργασιακής παραγωγικότητας και δραστηριότητας (WPAI:GH-Work Productivity and Activity Impairment questionnaire: general health-Version 1.0) (Reilly et al. 1993). Τα τρία πρώτα ερωτηματολόγια μεταφράστηκαν στα ελληνικά μετά από άδεια των συγγραφέων, ενώ το WPAI έχει μεταφραστεί και σταθμιστεί στα ελληνικά από τη Μελικίδου (2014). Η στατιστική ανάλυση των δεδομένων έγινε με το πακέτο στατιστικής ανάλυσης για τις κοινωνικές επιστήμες SPSS version 22. Διενεργήθηκε περιγραφική στατιστική ανάλυση. Οι μέσες τιμές και οι τυπικές αποκλίσεις χρησιμοποιήθηκαν για την περιγραφή των ποσοτικών μεταβλητών. Οι απόλυτες (Ν) και οι σχετικές (%) συχνότητες χρησιμοποιήθηκαν για την περιγραφή των ποιοτικών μεταβλητών. Για τη διμεταβλητή ανάλυση χρησιμοποιήθηκαν παραμετρικές δοκιμασίες όπως το t-test για ανεξάρτητα δείγματα και κατά ζεύγη, καθώς επίσης και η Anova. Ο γραμμικός συντελεστής συσχέτισης Pearson χρησιμοποιήθηκε για την συσχέτιση των συνοπτικών δεικτών που προέκυψαν από τα επιμέρους ερωτηματολόγια και στις δύο μετρήσεις. Τέλος, χρησιμοποιήθηκε γραμμική παλινδρόμηση για την εύρεση ανεξαρτήτων παραγόντων που σχετίζονται με την κινητικότητα και τη σχετιζόμενη με την εργασία ποιότητα ζωής. Για όλες τις συσχετίσεις ή συγκρίσεις το επίπεδο στατιστικής σημαντικότητας του ελέγχου της υπόθεσης ορίστηκε μικρότερο ή ίσο του 0,05 (α≤0,05) για αμφίπλευρο έλεγχο.Αποτελέσματα: Στην πρώτη μέτρηση το ερωτηματολόγιο δόθηκε προς συμπλήρωση σε 458 μέλη του νοσηλευτικού προσωπικού και επεστράφη συμπληρωμένο από 353 (77,07%), ενώ στη δεύτερη συμπληρώθηκε από 310 από τα 353 (87,82%) που συμμετείχαν στην πρώτη μέτρηση. Η πλειοψηφία του δείγματος ήταν γυναίκες, έγγαμες με παιδιά ενώ η μέση ηλικία ήταν 43,99 έτη. Ως προς το εκπαιδευτικό επίπεδο η πλειοψηφία ήταν νοσηλευτές ΤΕ ενώ 16,1% κατείχε μεταπτυχιακό τίτλο. Οι περισσότεροι εργάζονταν ως μόνιμοι σε κυλιόμενο ωράριο εργασίας και 6 στους 10 εκτελούσαν από μια έως οκτώ νυχτερινές βάρδιες και τουλάχιστον τρία Σαββατοκύριακα το μήνα. Πάνω από τους μισούς (53,3%) ανέφεραν ότι παρακολούθησαν τουλάχιστον ένα σεμινάριο ή συνέδριο τον προηγούμενο χρόνο με 55,9% αυτών να δηλώνουν ότι το χρηματοδότησαν οι ίδιοι. Σημαντικό ποσοστό (63,2%) βρέθηκε να μην έχουν απουσιάσει καμία μέρα από την εργασία τους, ενώ 21,8% τέσσερις ή περισσότερες ημέρες. Σύμφωνα με το ερωτηματολόγιο περιορισμένης εργασιακής παραγωγικότητας και δραστηριότητας (WPAI) το μέσο ποσοστό εργάσιμου χρόνου που χάθηκε λόγω υγείας ήταν 0,012%. Στη δεύτερη μέτρηση παρατηρήθηκε αύξηση στην εργασιακή παραγωγικότητα και δραστηριότητα. Η εργασιακή ενσωμάτωση βρέθηκε υψηλή και παρατηρήθηκε αύξηση στη δεύτερη μέτρηση σε σύγκριση με την πρώτη στους δείκτες καταλληλότητα με τον οργανισμό, θυσία για τον οργανισμό, διασύνδεση με την κοινότητα και καταλληλότητα με την κοινότητα, ενώ στους δείκτες θυσία για την κοινότητα και διασύνδεση με τον οργανισμό παρατηρήθηκε μείωση των τιμών. Ως προς την πρόθεση για κινητικότητα και στις δύο μετρήσεις το μεγαλύτερο ποσοστό (56,7%) απάντησε ότι είχαν πρόθεση να αλλάξουν χώρο εργασίας (τμήμα ή νοσοκομείο). Παρομοίως, απάντησαν θετικά ότι θέλουν να αλλάξουν επάγγελμα (56,7%) στην 1η μέτρηση, ενώ μικρότερο ποσοστό (51,3%) στη 2η μέτρηση. Ως προς την αναμενόμενη κινητικότητα παρατηρήθηκε στατιστικά σημαντική αύξηση στη 2η μέτρηση σε σύγκριση με την 1η. Η πραγματική κινητικότητα μεταξύ των δύο μετρήσεων ήταν πολύ χαμηλή και αφορούσε κυρίως μεταθέσεις σε άλλα νοσοκομεία ή συνταξιοδοτήσεις.Η συνολική σχετιζόμενη με την εργασία ποιότητα ζωής βρέθηκε μέτρια, ενώ στους επί μέρους δείκτες ψηλότερα αξιολογήθηκαν η γενική ευεξία, η εξισορρόπηση εργασίας-οικογενειακή ζωής και η επαγγελματική ικανοποίηση. Ως προς τη σχετιζόμενη με την εργασία ποιότητας ζωής ανάμεσα στις δύο μετρήσεις παρατηρήθηκε βελτίωση σε όλους τους δείκτες εκτός από τον δείκτη της γενικής ευεξίας που μειώθηκε ελαφρά και του επαγγελματικού στρες που παρατηρήθηκε στατιστικά σημαντική αύξηση.Στατιστικά σημαντικές αρνητικές συσχετίσεις στην 1η μέτρηση βρέθηκαν μεταξύ της κλίμακας αναμενόμενης κινητικότητας και τις υποκλίμακες «γενική ευεξία», «εξισορρόπηση εργασίας-οικογενειακής ζωής», «συνθήκες εργασίας», στην 24η ερώτηση και στη συνολική σχετιζόμενη με την εργασία ποιότητα ζωής. Δηλαδή, όσο καλύτερες ήταν οι διαστάσεις της σχετιζόμενης με την εργασία ποιότητας ζωής τόσο μικρότερη ήταν η αναμενόμενη κινητικότητα. Ενώ στη 2η μέτρηση δεν βρέθηκε στατιστικά σημαντική συσχέτιση με καμία διάσταση. Σύμφωνα με τη γραμμική παλινδρόμηση οι παράγοντες που βρέθηκαν να αυξάνουν την αναμενόμενη κινητικότητα ήταν στην 1η και στην 2η μέτρηση ο αριθμός των νυχτερινών βαρδιών και η πρόθεση να αλλάξει ο εργαζόμενος χώρο εργασίας, ενώ η διάσταση της εργασιακής ενσωμάτωσης θυσία για την κοινότητα βρέθηκε να μειώνει την αναμενόμενη κινητικότητα. Στη δεύτερη μέτρηση η % συνολική περιορισμένη ικανότητα εργασίας λόγω υγείας βρέθηκε να αυξάνει την αναμενόμενη κινητικότητα. Στις διαστάσεις του ερωτηματολογίου της σχετιζόμενης με την εργασία ποιότητα ζωής βρέθηκε και στις δύο μετρήσεις ότι έχουν καλύτερο έλεγχο στην εργασία οι νοσηλευτές που αισθάνονται καταλληλότητα και θυσία για τον οργανισμό και διασύνδεση με την κοινότητα ενώ στη δεύτερη προστέθηκε το πρωινό ωράριο και όσοι δεν απουσίαζαν από την εργασία τους. Η διάσταση γενική ευεξία και στις δύο μετρήσεις ήταν βελτιωμένη στους νοσηλευτές που αισθάνονται καταλληλότητα με τον οργανισμό και την κοινότητα και θυσία για τον οργανισμό. Η εξισορρόπηση εργασίας-οικογενειακής ζωής και στις δυο μετρήσεις βρέθηκε να μειώνεται από τις νυχτερινές βάρδιες και να βελτιώνεται με τις διαστάσεις της εργασιακής ενσωμάτωσης καταλληλότητα και θυσία για τον οργανισμό. Η επαγγελματική ικανοποίηση και στις δύο μετρήσεις βρέθηκε να βελτιώνεται με την καταλληλότητα, θυσία και διασύνδεση με τον οργανισμό και να μειώνεται με τον αριθμό των σαββατοκύριακων το μήνα. Το επαγγελματικό στρες βρέθηκε να επηρεάζεται αρνητικά και στις δύο μετρήσεις σε αυτούς που θέλουν να αλλάξουν επάγγελμα. Στη διάσταση συνθήκες εργασίας βρέθηκαν βελτιωμένες τιμές και στις δύο μετρήσεις σε αυτούς που αισθάνονται καταλληλότητα και θυσία για τον οργανισμό. Τέλος η συνολική διάσταση της σχετιζόμενης με την εργασίας ποιότητας ζωής βρέθηκε και στις δυο μετρήσεις βελτιωμένη σε αυτούς που αισθάνονται καταλληλότητα και θυσία για τον οργανισμό. Συμπεράσματα: Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της παρούσας μελέτης, μεγάλο ποσοστό των νοσηλευτών έχει πρόθεση τόσο για αλλαγή χώρου εργασίας όσο και επαγγέλματος, ενώ και η αναμενόμενη κινητικότητα διαχρονικά φαίνεται να αυξάνεται. Οι παράγοντες που βρέθηκε να επηρεάζουν την κινητικότητα περιλαμβάνουν το επίπεδο υγείας -όπως μετρήθηκε με το WPAI-, αλλά και οργανωτικούς παράγοντες, όπως το ωράριο εργασίας και η εργασιακή ενσωμάτωση. Η σχετιζόμενη με την εργασία ποιότητα ζωής, όπως μετρήθηκε με το WRQL επίσης φαίνεται να αποτελεί σημαντικό παράγοντα, με το επαγγελματικό στρες να αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες στην απόφασή τους για κινητικότητα. Οι συνθήκες εργασίες διαχρονικά, όπως φάνηκε από τη 2η μέτρηση, σε άλλους δείκτες βελτιώθηκαν (ο έλεγχος πάνω στην εργασία, η εξισορρόπηση εργασίας-οικογενειακής ζωής, η επαγγελματική ικανοποίηση), ενώ όσοι σχετίζονται με την υγεία (παρουσιασμός/απουσιασμός, γενική ευεξία και επαγγελματικό στρες) μειώθηκαν. Τα ευρήματα της παρούσας μελέτης μπορούν να χρησιμοποιηθούν από τους αρμόδιους για τη διαχείριση των συνθηκών εργασίας τόσο σε οργανωτικό επίπεδο, όσο και σε επίπεδο υγείας και ασφάλειας για να σχεδιάσουν παρεμβάσεις που θα συμβάλλουν στη βελτίωση των συνθηκών εργασίας και στην παρακίνηση του προσωπικού να παραμείνουν στην εργασία τους.