Γυναίκες ιατροί στην Αρχαία Ελλάδα και το Βυζάντιο
Authors: Τσουκαλάς Γρηγόριος 
Published: August 2021

Στη διδακτορική διατριβή με θέμα «Οι γυναίκες ιατροί στην Αρχαία Ελλάδα και το Βυζάντιο», επιχειρείται μία λεπτομερής καταγραφή των βιογραφιών και των επιτευγμάτων γυναικών ιατρών, μαιών, φαρμακοπολών και θεραπαινίδων κατά την Ελληνική αρχαιότητα και το Βυζάντιο. Η απουσία άμεσων πηγών είχε ως αποτέλεσμα το υλικό να αντληθεί από έμμεσες αναφορές σε έργα ανδρών ιατρών, ιστορικών και εγκυκλοπαιδιστών, όπως επίσης από επιγραφές και αναθήματα. Διάφορα έργα με πορνογραφικό περιεχόμενο εκείνων των χρόνων μας προσφέρουν κυρίως πληροφορίες που αφορούν στην ανατομία. Κατά τους προϊστορικούς χρόνους υπάρχουν ενδείξεις για μια κοινωνία μητριαρχική σε διάφορες περιόδους. Ο σημαντικός ρόλος της γυναίκας στην κοινωνία θα αναδειχθεί ακόμη και στην ιατρική. Η γυναίκα θα είναι εκείνη που θα περιθάλψει τον πάσχοντα και που θα αναζητήσει την κατάλληλη θεραπεία και που μέσω της εμπειρίας της θα καταστεί η απαραίτητη θεραπαινίδα. Ως κύριος φορέας της γονιμότητας η γυναίκα θα γίνει σύμβολο της παρθενικής αγνότητας, της κύησης, του τοκετού και της λοχείας, ενώ οι γονιμικές και θεραπευτικές ιδιότητες θα συνυπάρξουν στη φύση διάφορων γυναικείων θεοτήτων, όπως της Αρτέμιδας, της Αθηνάς, της Ήρας, της Ειλειθυίας και της Αφροδίτης. Η μυθολογική αφετηρία της ιατρικής έχει τις ρίζες της στον Κένταυρο Χείρων και τον Ασκληπιό, ο οποίος με τις κόρες του, την Υγεία, την Ιασώ, την Ακεσώ και την Πανάκεια θα σχηματίσει μια μυθολογική ιατρική ομάδα. Στα έπη του Ομήρου αναφέρεται μία σειρά από θεραπεύτριες, μάγισσες και φαρμακίδες, όπως η Ήβη, η Εκάτη, η Κίρκη, η Μήδεια και η Ωραία Ελένη. Όμως, παρά τη σπουδαία θέση των γυναικείων θεοτήτων και των θεραπευτικών τους ιδιοτήτων στη μυθολογία και στη θρησκεία, στην καθημερινή ζωή της αρχαιότητας οι γυναίκες ιατροί ή μαίες μένουν στη σκιά των ανδρών, ενώ τα επιτεύγματα τους παραβλέπονται. Η ανάπτυξη του φιλοσοφικού στοχασμού στην Ελληνική αρχαιότητα ως απόρροια της κοινωνικής και οικονομικής άνθισης αποκρυσταλλώθηκε με τα διάφορα φιλοσοφικά ρεύματα στις πολυάριθμες διαχρονικά φιλοσοφικές σχολές, στις οποίες βρήκε πρόσφορο έδαφος και η ανάπτυξη της ιατρικής, αφού συνδέθηκε άρρηκτα με τη φιλοσοφία. Σε αυτή την ανάπτυξη συνέβαλαν και οι γυναίκες ιατροί που παρά την ανδροκρατία των φιλοσοφικών κύκλων μπόρεσαν και αυτές να έχουν μια έντονη παρουσία. Υπάρχουν αναφορές πως τουλάχιστον 18 γυναίκες μαθήτευσαν στη Σχολή του Πυθαγόρα. Οι περισσότερο γνωστές ήταν η Θεανώ, η Αισάρα, η Μυΐα και η Αργινώτη. Επιπλέον, τη σπουδαία θέση της γυναίκας στο χώρο της μαιευτικής θα τη διαπιστώσουμε εκτός των άλλων και από το γεγονός ότι η μαία Φαιναρέτη αναφέρεται ως μητέρα του Ιπποκράτη, αλλά και ως μητέρα του Σωκράτη, όπως ακόμη και από το μύθο της Αγνοδίκης και την ιστορία της Φανοστράτης, μίας από τις πρώτες σπουδαίες και επώνυμες μαίες της Αρχαίας Ελλάδας. Εκτός από τη μητροπολιτική Ελλάδα στην περιφέρεια επίσης του Ελληνικού κόσμου της αρχαιότητας θα διακριθούν οι γυναίκες ιατροί. Στην Αίγυπτο η ελληνικής καταγωγής βασίλισσα, η Κλεοπάτρα Ζ', θα συγγράψει περί κοσμητικής και φαρμακολογίας. Το όνομα της συγχέεται με την Κλεοπάτρα, τη βοηθό του Γαληνού, την Κλεοπάτρα την αλχημίστρια, τη γυναικολόγο Κλεοπάτρα, αλλά και τη Μητροδώρα Κλεοπάτρα, γεγονός που χρήζει επιστημονικής έρευνας. Εξετάζοντας τη συνεισφορά των γυναικών ιατρών της αρχαιότητας στην ανάπτυξη της ιατρικής δε θα πρέπει να παραλείψουμε και εκείνη των αρχαίων εταίρων, όπως της Σιμαίθας, της Φιλαινίδας και της Αλκινόης. Αυτή συνίσταται στις θεραπευτικές τους παρεμβάσεις στα σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα, αλλά και στις γνώσεις τους περί της ανατομίας του ανθρώπινου σώματος. Στη Ρωμαϊκή Εποχή την ιατρική ασκούσαν κυρίως οι δούλοι, οι απελεύθεροι, αλλά και οι Έλληνες που μετανάστευσαν στη Ρώμη και σύντομα έγιναν γνωστοί για τις ικανότητές τους. Ανάμεσα τους οι περισσότερο γνωστές Ελληνίδες υπήρξαν η Φιλίνα, η Ελεφαντίς, η Σάλπη, η Ολυμπιάς, η Σωτήρα, η Ζηναΐς, η Φιλονίλη, η Σαμίθρα, η Ξανίτη, η Λαϊς και η Θαϊς. Υπήρξαν φυσικά και πολλές γυναίκες, κυρίως απελεύθερες με Ρωμαϊκά ονόματα, αλλά σίγουρα Ελληνική παιδεία, όσον αφορά στην ιατρική, όπως η Melitene, η Venuleia Sosis και η Iulia Sophia. Την Ελληνική παιδεία ασπάστηκαν και αρκετές γυναίκες ανώτερης κοινωνικής τάξης όπως η Μεσσαλίνα, η Λιβία, η Οκταβία, η Ιουλία και η Αντωνία. Στην εποχή του Βυζαντίου άσκησαν την ιατρική γυναίκες της αριστοκρατίας και αρκετές αυτοκράτειρες, όπως η Ευδοκία και η Πουλχερία, αλλά και η Πριγκίπισσα Ιουλία Ανικία. Σημαντικό ρόλο ακόμη στην ιατρική εκείνων των χρόνων διαδραμάτισαν και οι μετέπειτα Αγίες της Ελληνικής Ορθοδόξου Εκκλησίας, όπως η Αγία Θέκλα. Η πιο γνωστή βυζαντινή ιατρός-μαία υπήρξε η Ασπασία, η οποία εισήγαγε μία σειρά από καινοτόμες χειρουργικές επεμβάσεις και μνημονεύεται από τον Αέτιο τον Αμιδηνό. Το πλήθος των γυναικών ιατρών, μαιών φαρμακοπολών και θεραπαινίδων κατά την Ελληνική αρχαιότητα και το Βυζάντιο μαρτυρά τον ισάξιο σε σπουδαιότητα ρόλο των γυναικών με εκείνο των ανδρών ιατρών για την ανάπτυξη της ιατρικής σε εκείνους τους χρόνους. Η σύγχρονη επιστήμη οφείλει να αναγνωρίσει αυτό το ρόλο, σκοπός για τον οποίο έχουμε την πεποίθηση ότι συμβάλει η παρούσα διδακτορική διατριβή.