Εκπαίδευση και παιδεία στην Κρήτη (1901-1950), o Τιμόθεος Βενέρης (1877-1941) από την εκπαιδευτική πράξη στην ιστορία των ιδεών
Authors: Χριστοδουλάκης Σταύρος 
Published: September 2021

Η διατριβή αφορά στην εκπαίδευση στην Κρήτη (1901-1950), όπως αυτή απεικονίζεται μέσα από το εκπαιδευτικό έργο και τα συγγράμματα του Τιμόθεου Βενέρη. Ο Βενέρης, μέσα από την ιδιότητά του ως εκπαιδευτικός και ιεράρχης, δίδαξε με λόγια και έργα τους μαθητές του ως προς τις ηθικές αξίες και τον ορθό τρόπο σκέψης και δράσης, ορμώμενος κυρίως από το μάθημα των θρησκευτικών, το οποίο ήταν ένα από τα μαθήματα που δίδασκε. Είναι γνωστό ότι η εκπαίδευση εκείνα τα χρόνια στηριζόταν στον παραδοσιακό τρόπο, ήταν δηλαδή δασκαλοκεντρική. Παρόλ’ αυτά, ο Τιμόθεος Βενέρης έθετε ως κέντρο της εκπαίδευσης τον μαθητή και στόχευε στην εν γένει ανάπτυξη της προσωπικότητάς του, οπότε η εκπαιδευτική διαδικασία απέβαινε μαθητοκεντρική, κάτι που παρατηρείται στα σημερινά χρόνια. Ο Βενέρης ήταν ένας προοδευτικός για εκείνα τα χρόνια εκπαιδευτικός και χρησιμοποιούσε κάθε ευκαιρία να διδάξει τους μαθητές του και να τους οδηγήσει σταδιακά στο να συνειδητοποιήσουν ότι μόνο μέσα από την εκπαίδευση ο άνθρωπος προοδεύει και μεγαλουργεί, έχοντας ως πρότυπό του τόσο τους εθνικούς ήρωες όσο και τους πνευματικούς φωτεινούς αστέρες της ορθοδοξίας, οι οποίοι έθεταν τις στέρεες βάσεις για την ηθικοπνευματική τελείωση των μαθητών, σύμφωνα με τις διδαχές και το αρχέτυπο του Χριστού. Η έρευνα έγινε στα Ιστορικά Αρχεία της Αρχιεπισκοπής Κρήτης, της Μητρόπολης Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου, της Ιεράς Μονής Αγκαράθου, του Υπουργείου Εξωτερικών και του οικογενειακού Αρχείου που διαθέτει και διαχειρίζεται ο Π. Κουσουρής. Επιπλέον διερευνήθηκαν διάφορες σύγχρονες βιβλιογραφικές πηγές που αφορούν ή αναφέρονται στον Τιμόθεο Βενέρη, όπως και τα εκδοθέντα συγγράμματα του Ιεράρχη. Αρχικά διερευνάται το ιστορικό πλαίσιο της εποχής, επιχειρείται μία σύντομη αναδρομή στην ιστορία της Εκκλησίας της Κρήτης από την αρχή της ίδρυσής της μέχρι τη χρονική στιγμή που εμφανίζεται στο ιστορικό προσκήνιο ο εν λόγω Ιεράρχης και στη συνέχεια μελετάται η προσωπικότητα και το έργο του Τιμόθεου Βενέρη, το οποίο εστιάζεται στην εν γένει προσφορά του στην εκπαίδευση και στην Εκκλησία της Κρήτης τόσο όταν διορίστηκε ως εκπαιδευτικός στα Χανιά και το Ηράκλειο όσο κατά την ποιμαντορία του ως Επίσκοπος Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου και Μητροπολίτης Κρήτης. Έπειτα γίνεται αναφορά στο εκκλησιαστικό δίκαιο που αφορά στην Εκκλησία της Κρήτης που υπάγεται στο Πατριαρχείο, στο κατηγορητήριο κατά του Ιεράρχη που οδήγησε στην αδικαιολόγητη παύση του από μέρους του Οικουμενικού Πατριαρχείου και στις αναφορές του ημερήσιου Τύπου για τον Τιμόθεο Βενέρη. Από την όλη έρευνα εξάγεται το συμπέρασμα ότι ο Ιεράρχης έπεσε θύμα σπείρας, όπως ανέφερε ο ίδιος, που δεν τον ήθελε για Μητροπολίτη. Μέσα από τη διατριβή αποδεικνύεται: α) η σημαντική προσφορά του Τιμόθεου Βενέρη ως εκπαιδευτικού και ιεράρχη σε μία ιδιαίτερα δύσκολη ιστορική περίοδο της Μεγαλονήσου, β) ότι το Οικουμενικό Πατριαρχείο δεν ήθελε να στηρίξει τον Βενέρη που είχε φιλοβασιλικά φρονήματα και αντίστοιχη ιδεολογία και γ) σύμφωνα από τις έρευνες που προέκυψαν, ο πυρπολητής του Αρκαδίου ήταν ο Εμμανουήλ Σκουλάς και όχι ο Γιαμπουδάκης που θεωρείται μέχρι σήμερα, οπότε η ιστορική αλήθεια περί του εν λόγω θέματος πρέπει να τεθεί σε άλλη βάση.