МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ МОТИВАЦИЯЛЫҚ САЛАСЫН ЖӘНЕ ОНЫҢ БАҒЫТЫН ЗЕРТТЕУ
Authors: Абилдаева Г.С. 
Published: January 2024

Актуальность исследования продиктована поиском причин существующей серьезной проблемы снижения академической успеваемости школьников подросткового возраста. Гипотеза настоящего исследования состоит в том, что непонимание педагогами, психологами и родителями возрастных особенностей мотивационной сферы и мотивационной направленности современных школьников приводит к созданию негативного эмоционального поля вокруг учебной ситуации и к низкой организации образовательного процесса. Цель исследования: изучение мотивационной сферы, направленности и мотивационного профиля школьника для прогнозирования достиженческой академической активности. Методы исследования: методики диагностики личности на мотивацию к успеху и к избеганию неудач Т. Элерса, тест-опросник измерения мотивации достижения А.Мехрабиана в модификации М.Ш. Магомед-Эминова, тест - шкала оценки потребности в достижении успеха Ю. М. Орлова, проективная методика Х. Хекхаузена. Разработанные авторские анкеты для анкетирования педагогов, психологов, родителей и школьников. Наблюдение и беседы со школьниками. Результаты исследования: проведенный психодиагностический анализ позволил получить сведения о структуре мотивационной сферы школьника, состоящей из важных и ведущих мотивов жизнедеятельности, как мотивы достижения, мотивы аффилиации, мотивы альтруизма, мотив влияния и доминирования, мотивы саморазвития и самосовершенствования, познавательные мотивы. Исследование внешней мотивации достижения было направлено на выявление достижений во внешней предметной сфере, a изучение внутренней мотивации достижения было направлено на диагностику показателей самореализации, самопознания и самоактуализации. Практическая применимость результатов исследования значима для оптимальной организации образовательного процесса при участии родителей школьников. Выводы: знание мотивационного поля подрастающего школьника позволит скорректировать организацию образовательного процесса и выстроить отношения в рамках образовательной деятельности с максимальным использованием ведущих мотивов и актуализацией необходимых потенциальных ресурсов мотивационной сферы. Ключевые слова: мотивационная сфера, мотивационный профиль, школьники, педагоги, мотив достижения, познавательная мотивация.

Зерттеудің өзектілігі жасөспірім мектеп оқушыларының оқу үлгерімін төмендетудің өзекті проблемасының себептерін іздеумен байланысты. Бұл зерттеудің гипотезасы мұғалімдердің, психологтардың және ата-аналардың мотивациялық сфераның жас ерекшеліктерін және қазіргі мектеп оқушыларының мотивациялық бағдарын түсінбеу оқу жағдайының айналасында жағымсыз эмоционалдық өрістің пайда болуына және ұйымшылдықтың төмен болуына әкеледі. Зерттеудің мақсаты: оқу жетістіктерін болжау үшін студенттің мотивациялық сферасын, бағыттылығын және мотивациялық профилін зерттеу. Зерттеу әдістері: Т.Элерстің жетістік мотивациясы мен сәтсіздікке жол бермеу үшін тұлғаны диагностикалау әдістері, М.Ш. өзгерткен А. Мехрабиянның жетістік мотивациясын өлшеуге арналған тест сауалнамасы. Магомед-Эминова, тест – Ю.М.Орлов бойынша жетістікке жету қажеттілігін бағалау шкаласы, Хекхаузеннің проекциялық әдістемесі. Мұғалімдерге, психологтарға, ата-аналарға және мектеп оқушыларына сұрақ қоюға арналған авторлық сауалнамалар. Бақылау және оқушылармен әңгімелесу. Зерттеу нәтижелері: жүргізілген психодиагностикалық талдау жетістік мотивтері, серіктестік мотивтері, альтруизм мотивтері, ықпал ету және үстемдік мотивтері, өзін-өзі басқару сияқты өмірлік маңызды және жетекші мотивтерден тұратын студенттің мотивациялық сферасының құрылымы туралы ақпарат алуға мүмкіндік береді. Сыртқы жетістік мотивациясын зерттеу сыртқы пәндік облыстағы жетістіктерді анықтауға, ал ішкі жетістік мотивациясын зерттеу өзін-өзі жүзеге асыру, өзін-өзі тану және өзін-өзі жүзеге асыру көрсеткіштерін диагностикалауға бағытталады. Мектеп оқушыларының ата- аналарының қатысуымен оқу-тәрбие процесін оңтайлы ұйымдастыру үшін зерттеу нәтижелерінің практикалық қолдану мүмкіндігінің маңызы зор. Қорытынды: кіші жастағы оқушының мотивациялық өрісін білу оқу үдерісін ұйымдастыруды түзетуге және жетекші мотивтерді барынша пайдалану және мотивациялық саланың қажетті әлеуетті ресурстарын актуализациялау арқылы оқу қызметі аясында қарым-қатынастарды құруға мүмкіндік береді. Түйінді сөздер: мотивациялық сала, мотивациялық профиль, мектеп оқушылары, мұғалімдер, жетістік мотиві, танымдық мотивация.

The relevance of the study is dictated by the search for the causes of the existing serious problem of reducing the academic performance of adolescent schoolchildren. The hypothesis of this study is that the lack of understanding of teachers, psychologists and parents of age-related features of the motivational sphere and motivational orientation of modern schoolchildren leads to the creation of a negative emotional field around the learning situation and to the low organization of the educational process. The purpose of the research is to study the motivational sphere, orientation and motivational profile of a student in order to predict academic achievement. Research methods: methods for diagnosing personality for motivation for success and for avoiding failure by T. Ehlers, a test questionnaire for measuring achievement motivation by A. Mehrabian modified by M.Sh. Magomed-Eminov, test - scale for assessing the need to achieve success by Yu. M. Orlov, H. Hekhauzen's projective technique. Developed author's questionnaires for questioning teachers, psychologists, parents and schoolchildren. Observation and conversations with students. Results of the study: the conducted psychodiagnostics analysis made it possible to obtain information about the structure of the student's motivational sphere, consisting of important and leading motives of life, such as achievement motives, affiliation motives, altruism motives, influence and dominance motives, self-development and self-improvement motives, cognitive motives. The study of external achievement motivation was aimed at identifying achievements in the external subject area, and the study of internal achievement motivation was aimed at diagnosing indicators of self-realization, self-knowledge, and self-actualization. The practical applicability of the results of the study is significant for the optimal organization of the educational process with the participation of schoolchildren's parents. Conclusions: knowledge of the motivational field of the younger student will allow you to adjust the organization of the educational process and build relationships within the framework of educational activities with the maximum use of leading motives and updating the necessary potential resources of the motivational sphere. Key words: motivational sphere, motivational profile, schoolchildren, teachers, achievement motive, cognitive motivation.