İlahiyat Fakültesi Öğrencilerinin Öğrenim Düzeylerinin Umut Düzeylerine Etkisine Dair Ampirik Bir Araştırma (Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Örneği)
Authors: KANDEMİR Fatih 
Published: December 2019

Araştırmanın amacı, İlahiyat Fakültesi öğrencilerinin öğrenim düzeyleri
bağlamında umut düzeylerini incelemektir. Bu amaca uygun olarak araştırmada korelasyonel
(ilişkisel) tarama yöntemi kullanılmıştır. Araştırmanın örneklemini Erzincan
Binali Yıldırım Üniversitesi İlahiyat Fakültesinde öğrenim gören 328 kız, 101
erkek olmak üzere toplam 429 öğrenci oluşturmaktadır. Öğrencilerin umut
düzeyleri Karaca ve Kandemir tarafından geliştirilen Karaca-Kandemir Umut
Ölçeği ile tespit edilmiştir. Ölçek üç alt boyuttan oluşmaktadır: Hedefe
Yöneliklik, Umut ve Anlamlılık, Kararlılık. Verilerin analizinde tek yönlü
varyans analizi (ANOVA) kullanılmıştır. Analiz sonucunda elde edilmiş olan
bulgulara göre, İlahiyat Fakültesi öğrencilerinin öğrenim düzeylerinin umudun
alt boyutları olan hedefe yöneliklik ve kararlılık açısından bir farklılaşmaya
neden olduğu; ancak, ölçeğin umut ve anlamlılık alt boyutu ile toplam umut düzeyleri
açısından herhangi bir farklılaşmaya neden olmadığı tespit edilmiştir. Bu
tespit, “İlahiyat Fakültesi öğrencilerinin öğrenim düzeylerinin yükselmesi ile
umut düzeylerinin de yükseleceği” şeklindeki araştırma hipotezini
doğrulamamıştır. Ancak ulaşılan sonuçlar, İlahiyat öğreniminin öğrencilerin
umut düzeyleri üzerinde poztitif yönde etkisinin olabileceğine dair bir fikir
vermektedir.

Özet:
İnsanî
varoluşun temel bir özelliği olan umut, gerek bireysel gerekse de toplumsal
açıdan birçok fonksiyona sahiptir. İnsanı diğer varlıklardan ayıran temel
karakteristik özelliklerden biri olan umut, birey ve toplumların gelecek
tasarımlarının oluşmasına ve hayata geçirilmesine yardımcı olan en güçlü
araçlardan biridir. Umudun bu güçlü etkisini sanat, edebiyat, mimari gibi
insanoğlunun tüm iş ve eylemlerinin nesnesinde görmek mümkündür. Ancak umudun
ifade edilen etkisine rağmen insanoğlunun varoluşsal yolculuğunda ona eşlik
eden ve onun en güçlü motivasyon kaynakları arasında yer alan din de umut
üzerinde oldukça etkili bir fonksiyon üretme potansiyeline sahiptir. Zira din,
bireyin geçmişten ziyade gelecek yönelimli olmasını kendisinden talep
etmektedir. Dinin bu talebi, birey ve toplumun geçmişe dair eylemlerinin hiçbir
önemi olmadığı anlamına gelmemektedir. Zira din, geçmişten çıkartılan dersler
üzerine birey ve toplumun geleceğini inşa ederken, onun geçmişinin esiri
olmamasını, yapılan hatalardan Allah’ın Rahmân ve Rahîm sıfatlarına sığınarak
buradan üretmiş olduğu enerji ile ümitvâr olmasını emreder. Bu nedenledir ki
Kur’an-ı Kerîm, Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyi dinden çıkmak ile eşdeğer
tutmaktadır (Yûsuf 12/ /87).

Din ve umut arasındaki güçlü ilişkilere rağmen, konu ile ilgili emprik
çalışmaların henüz yeterli düzeyde olmadığı görülmektedir. Ancak son zamanlarda
özellikle Pozitif Psikolojinin etkisi ile olacak ki insanın sahip olduğu sabır,
iyimserlik, empati, öz-düzenleme gibi olumlu duygularla ilgili olarak, bu
duyguların dindarlıkla olan ilişkilerini belirleyeme yönelik emprik
çalışmaların yapıldığı da bir gerçektir. İfade edilen olumlu duygulardan biri
de umuttur. Bununla birlikte umut ile dindarlık ilişkisine dair henüz yeterli
düzeyde olmasa da birtakım emprik çalışmaların yapıldığı görülmektedir. Ancak
ifade edilmiş olan bu çalışmaların dışında umut ile dindarlık arasındaki
ilişkinin daha sağlıklı bir şekilde ortaya konabilmesi için özellikle
yükseköğretim düzeyinde yapılacak emprik çalışmalara ihtiyaç duyulmaktadır.
Zira, din ile umut arasında var olduğu düşünülen güçlü ilişkinin
yükseköğretimde alınan din öğrenimine paralel olarak artacağı düşünülmektedir.
Bu noktadan hareketle bu çalışmanın temel
amacı, din ile umut arasındaki güçlü bağın ortaya çıkartılmasıdır. Dinin
yükseköğretim düzeyinde öğrenilmesinin öğrencilerin umut düzeyini de
yükselteceği temel hipotezinden
hareket edilen bu çalışmanın temel
problemi ise ilahiyat öğrenimi ile umut arasındaki ilişkilerdir.

İlahiyat Fakültesi öğrencilerinin umut düzeylerini belirlemek için
yapılan bu araştırmada, tarama modeli içerisinde yer alan anket tekniğine bağlı
bilgi toplama yöntemi kullanılmıştır.

Araştırmanın evreni 2018-2019 eğitim-öğretim yılı güz döneminde Erzincan
Binali Yıldırım Üniversitesi İlahiyat Fakültesine kayıtlı olan 744 öğrenciden
oluşmaktadır. Araştırmanın örneklem grubu ise uygulamanın yapıldığı zaman
diliminde fakültede bulunan 429 öğrencidir. Buna göre örneklem grubunu
oluşturan toplam öğrenci mevcudunun 144’ü (%33,6) “hazırlık sınıfında”, 79’u (%
18,4) “birinci sınıfta”, 78’i (%18,2) “ikinci sınıfta”, 60’ı (%14,0) “üçüncü
sınıfta” yer alırken 68’i ise (% 15,9) “dördüncü sınıfta” yer almaktadır.

Araştırmada veri toplama araçları olarak “Kişisel Veri Anketi” ve
“Karaca-Kandemir Umut Ölçeği” kullanılmıştır. “Kişisel Veri Anketi”nde çalışma
grubunun öğrenim düzeylerine dair sorular bulunmaktadır.

Araştırmada kullanılmış olan Karaca-Kandemir Umut Ölçeği (KKUÖ), Karaca
ve Kandemir tarafından bireylerin umut düzeylerini belirleyebilmek amacıyla
kendi kültürel kodları temel alınarak geliştirilmiş olan bir ölçektir. Ölçek
5’li Likert tipi olup, “hedefe
yöneliklik”, “umut ve
anlamlılık” ve “kararlılık”
olmak üzere üç alt boyuttan oluşmaktadır. Ölçekte yer alan toplam 13 maddenin
8’i (1, 2, 4, 5, 7, 9, 10 ve 12) 
“Gelecekle ilgili hayal kurmak beni heyecanlandırır” gibi olumlu cümle
yapısına sahipken, 5 tanesi ise (3, 6, 8, 11 ve 13) “Bir işe başladıktan sonra
o işin sonunu kolay kolay getiremem” gibi olumsuz cümle yapısına sahiptir. Umut
ölçeğinin puanlanma aşamasında olumsuz cümleler ters çevrilmiştir. Ölçeğin
“hedefe yöneliklik” boyutundan alınabilecek olan en düşük puan 5 iken, en
yüksek puan 25; “umut ve anlamlılık” boyutundan alınabilecek olan en düşük puan
4, en yüksek puan 20; “kararlılık” alt boyutundan alınabilecek olan en düşük
puan 4 iken, en yüksek puan 20’dir.  Bu
haliyle ölçeğin toplamından alınabilecek en düşük puan 13 iken en yüksek puan
ise 65’dir. Ölçekten alınan düşük puanlar bireyin umut düzeyinin düşük
olduğuna, yüksek puanlar ise umut düzeyinin yüksekliğine işaret etmektedir.

Araştırmada sınıf düzeyleri arasındaki ayrışmayı belirleyebilmek için
veri setine Tek Faktörlü Varyans Analizi-ANOVA işlemi uygulanmıştır. Analiz
sonucunda aralarında istatistiksel olarak anlamlı farklar bulunan ortalamalar
arasında çoklu karşılaştırmalar yapılmıştır. Bu amaçla Post Hoc LSD ve Tukey
HSD testleri kullanılarak farkın kaynağı belirlenmeye çalışılmıştır. Tüm bu
işlemler için “.05” anlamlılık düzeyi ölçüt alınmıştır.

Araştırmada İlahiyat Fakültesi öğrencilerinin almış oldukları öğrenimin
umudun “hedefe yöneliklik ve kararlılık “alt boyutunda bir farklılaşmaya neden
olduğu; ancak “umut ve anlamlılık” alt boyutu ile “toplam umut” düzeylerinde
herhangi bir farklılaşmaya neden olmadığı tespit edilmiştir. Bu sonuç, “umut
düzeyi sınıf (öğrenim) düzeyine göre farklılaşmakta olup, sınıf (öğrenim) düzeyi
yükseldikçe örneklemin umut düzeyi de buna bağlı olarak yükselmektedir”
şeklindeki araştırma hipotezini doğrulamamıştır. Ancak, umudun “hedefe
yöneliklik” boyutunda dördüncü sınıf öğrencilerinin ikinci ve üçüncü sınıf
öğrencilerinden; “kararlılık” boyutunda ise birinci sınıf öğrencilerinin
hazırlık sınıfı öğrencilerinden anlamlı düzeyde yüksek puan almaları, İlahiyat
Fakültesinde alınan öğrenimin umut üzerinde etkisinin olabileceğine dair önemli
bir fikir vermektedir. Bununla birlikte, geniş çaplı örneklem grubu ile
dindarlığın tüm boyutları ve umut düzeylerini merkeze alarak yapılacak olan
benzer çalışmaların konu ile ilgili olarak önemli sonuçlar üreteceği
düşünülmektedir.