Επιδράσεις των φορολογικών ελέγχων στην πρόθεση συμμόρφωσης των ιδιοκτητών των πολύ μικρών επιχειρήσεων της Ελλάδας
Authors: Φούρλας Βασίλειος 
Published: June 2024

Οι πολύ μικρές επιχειρήσεις αποτελούν την ατμομηχανή της οικονομίας, τόσο στην Ελλάδα όσο και στις περισσότερες χώρες του κόσμου. Ωστόσο, η συμπεριφορά φορολογικής συμμόρφωσης των ιδιοκτητών τους δεν έχει διερευνηθεί επαρκώς, ειδικά σε πραγματικά επιχειρηματικά περιβάλλοντα χαμηλής φορολογικής συνείδησης και υψηλής φοροδιαφυγής. Ιδιαίτερα οι δυνατότητες των φορολογικών ελέγχων να μεταβάλλουν, θετικά ή αρνητικά, τη μελλοντική φορολογική συμπεριφορά των ελεγχόμενων, αποτελεί αμφιλεγόμενο και ανεξερεύνητο θέμα στην διεθνή βιβλιογραφία. Τα λιγοστά ευρήματα της εμπειρικής έρευνας είναι αβέβαια και αντιφατικά, αφήνοντας γκρίζα σημεία και κενά προς περαιτέρω διερεύνηση. Η παρούσα μελέτη, αντλώντας πρωτογενή δεδομένα από ένα εθνικά αντιπροσωπευτικό δείγμα ιδιοκτητών πολύ μικρών επιχειρήσεων της Ελλάδας ρίχνει φως σε αυτά τα κενά, διερευνώντας την πρόθεση φορολογικής συμμόρφωσης ως εξαρτώμενη από την εμπειρία, τη μορφή και το αποτέλεσμα του φορολογικού ελέγχου. Συνολικά, 1.761 ιδιοκτήτες πολύ μικρών επιχειρήσεων υπαγόμενες στην ελληνική φορολογική αρχή (είτε είχαν υποβληθεί σε φορολογικό έλεγχο με κυρώσεις ή χωρίς είτε δεν είχαν ελεγχθεί κατά την τελευταία πενταετία), συμμετείχαν σε μια έρευνα που διερευνούσε τις στάσεις τους απέναντι στις φορολογικές αρχές και την πρόθεση μελλοντικής φορολογικής συμμόρφωσης. Εφαρμόζοντας αναλύσεις παλινδρόμησης στα δεδομένα της έρευνας, διαπιστώθηκε ότι η μορφή του φορολογικού ελέγχου επηρεάζει την πρόθεση συμμόρφωσης. Οι στοχευμένοι έλεγχοι έχουν σχεδόν διπλάσιες πιθανότητες να προκαλέσουν υψηλότερη μελλοντική συμμόρφωση σε σχέση με τη μη διενέργεια ελέγχων. Επιπλέον, βρέθηκε μια θετική επίδραση μόχλευσης του αποτελέσματος του ελέγχου στη συμμόρφωση, υποδεικνύοντας ότι οι στοχευμένοι έλεγχοι που διαπιστώνουν παραβάσεις και επιβάλλουν οικονομικές κυρώσεις σε μικροεπιχειρήσεις έχουν θετικό αντίκτυπο στην επιβαλλόμενη συμμόρφωση που είναι μεγαλύτερος από τις πιθανές αρνητικές επιπτώσεις που προκαλούν στην οικειοθελή συμμόρφωση. Διαπιστώθηκε επίσης μια σημαντική επίδραση του φύλου, υποδεικνύοντας ότι οι γυναίκες εκδηλώνουν υψηλότερη πρόθεση συμμόρφωσης ανεξάρτητα από τα υποκείμενα κίνητρα συγκριτικά με τους άνδρες. Επιπλέον, η παρούσα επικυρώνει τη δυνατότητα εφαρμογής των κεντρικών υποθέσεων του εννοιολογικού πλαισίου φορολογικής συμμόρφωσης, γνωστού στην ακαδημαϊκή κοινότητα ως πλαισίου ολισθηρής κλίσης [Slippery Slope Framework (SSF)], σύμφωνα με το οποίο η εμπιστοσύνη στις φορολογικές αρχές ενδυναμώνει την οικειοθελή συμμόρφωση, ενώ η εξουσία των φορολογικών αρχών όπως την αντιλαμβάνονται οι φορολογούμενοι ενισχύει την επιβαλλόμενη συμμόρφωση. Ωστόσο, ο αντιληπτός εξαναγκασμός που οφείλεται στην εξουσία των φορολογικών αρχών υπονομεύει το κίνητρο να συμμορφωθεί κάποιος πρόθυμα. Οι αντιλήψεις περί δικαιοσύνης, ο πατριωτισμός, τα συναισθήματα και η εκλαμβανόμενη διαφθορά των στελεχών των φορολογικών αρχών έχουν άμεσο αντίκτυπο στην εμπιστοσύνη στις φορολογικές αρχές. Τα ευρήματα υποδεικνύουν συστάσεις για πολιτικές σε δύο άξονες που θα επιτρέψουν στις φορολογικές αρχές: (α) να βελτιώσουν τους μηχανισμούς αποτροπής της φοροδιαφυγής ενσωματώνοντας καλά στοχευμένους και ενδελεχείς φορολογικούς ελέγχους, (β) να τονώσουν την απαραίτητη οικειοθελή συμμόρφωση οικοδομώντας ένα μοντέλο παροχής υπηρεσιών βασισμένο σε μια κουλτούρα αμοιβαίας εμπιστοσύνης με τις πολύ μικρές επιχειρήσεις.