KABEL RABİTƏ XƏTLƏRİNİN AVTOMATİK İDARƏETMƏ SİSTEMİNİN STRUKTUR SXEMİ
Authors: Mayılov Rauf, Hüseynzadə Tural Mayılov Rauf, Hüseynzadə Tural , Sərdarova İcabikə Sərdarova İcabikə 
Published: June 2023

Rabitə xəttinə olan təlabat XIX əsrin ikinci yarısında elektrik teleqrafının tətbiqi ilə ələqadar olaraq meydana gəlmişdir. İlk dəfə elektrik rabitəsi kabel xətləri vasitəsi ilə təşkil olunmuşdur. Sonralar kabelin konstruksiyasının mürəkkəbliyi ilə ələqadar olaraq, onları hava rabitə xətləri əvəz etmişdir. İlk dəfə, yəni 1854-cü ildə hava rabitə xətləri vasitəsi ilə uzaq məsafəyə rabitə xətti çəkilmişdir. XIX əsrin 70-ci illərində bu məsafə artıq 10000 km-ə çatdırılmışdır. 1939-cu ildə dünyada ilk dəfə olaraq uzunluğu 8300 km olan, yüksək tezlikdə işləyən magistral kabel xətti istismara verilmişdir.
Sənayeləşmə prosesində texnoloji inkişafın ən böyük göstəricisi rabitə əlaqəsinin yaranması olmuşdur. Rabitənin inkişafı cəmiyyətlərin sənayeləşmə sürətinə birbaşa təsir göstərir. Bu səbəbdən rabitə prosesində bütün amillər iqtisadi inkişaf prosesində birbaşa rol oynayır. Rabitə xətlərinin keyfiyyətini əslində kabel xətlərinin istehsalı, quraşdırılması və keyfiyyətinə olan nəzarət müəyyən edir.
İlk yeraltı kabel 1847-ci ildə Werner və Siemens tərəfindən Berlin və Grossbeeren arasında, ilk sualtı kabel isə 1850-ci ildə Dover (İngiltərə) və Kap Gris Nez (Fransa) arasında çəkilmişdir . Sonrakı illərdə yeraltı kabellər bütün dünyada geniş yayılmış və enerji paylama sisteminin əvəzsiz hissəsinə çevrilmişdir. Kabellərin yerin altına endirilməsi bütün üstünlükləri ilə yanaşı bəzi problemləri də gətirib. Quraşdırma zamanı xəsarətlər və ya zamanla baş verən, köhnəlmə və xarici mexaniki qarşılıqlı təsirlər nəticəsində yaranan nasazlıqlar sistemin işində ciddi problemlər yaradıb.
Yeraltı kabellərdə nasazlıq nöqtəsini tapmaq üçün araşdırmalar yeraltı kabellərin ilk çəkildiyi illərdə başlamışdır. Bu sahədə ilk tədqiqatlar 1848-ci ildə İngilis sualtı kabel mütəxəssisi Varley tərəfindən başlamışdır. Daha sonra Murray tərəfindən hazırlanmış körpü üsulu bu gün də tətbiqini tapır.
Körpü metodu əsasən ortada qalvanometr olan müqavimət körpüsü tarazlıq vəziyyətində olduqda çarpaz qollardakı müqavimətlərin bir-birinə nisbətinin bərabər olması prinsipinə əsaslanır . O dövrdə istifadə olunan qalvanometrlərin ölçmə dəqiqliyi zəif olsa da, bu üsul çox dəqiq nəticələr verirdi. Sonrakı illərdə bu sahədə araşdırmalar davam etdi və müxtəlif növ körpü dizaynları ortaya çıxdı. Hillborn, Murray – Fisher, Two-ended Murray, Open and Closed loop və Werren loop bunlardan bəziləridir . Nəbz əks etdirmə ölçülməsi ilə yüksək müqavimət xətalarının aşkar edilməsi üçün nasazlıq nöqtəsinin müqaviməti aşağı salınmalıdır. Bunun üçün işlənib hazırlanmış üsullardan biri də yandırma üsuludur. Yanma nasazlıq yerində süni qısaqapanma yaratmaqla nasazlıq müqavimətinin azalmasıdır . Beləliklə, nasazlıq nöqtəsi impuls reflektorunun ekranında görünəcək.
1970-ci illərdə qırılma nöqtəsində meydana gələn qövsün yaratdığı səyahət dalğalarının tədqiqi əsasında yeni üsullar hazırlanmışdır. Bu prinsipə əsaslanan nöqsanların tapılması üsulları passiv üsullar adlanır . Onlardan biri Dr. P. F. Geyl tərəfindən işlənib hazırlanmış nəbz cərəyanı üsuludur. Qısaca desək, üsul induktiv birləşmə elementi üzərində impuls generatoru tərəfindən nasazlıq nöqtəsində yaradılmış qövsün əksini araşdıraraq nasazlıq nöqtəsini tapmaqdır.
Sonrakı illərdə bu mövzuda aparılan tədqiqatlardan biri də əks olunan cərəyan impulslarını fərq gücləndiricisinin köməyi ilə təyin etmək və operatorun şərhinə ehtiyac olmadan nasazlığı tapmaq olmuşdur.
Açar sözlər: kabel xətləri, avtomatik nəzarət, diaqnostika üsulları.