Mutekiflerin İtikaf Tecrübeleri ve İtikafın Şahsiyet Terbiyesindeki Rolü
Authors: Gül Ali 
Published: June 2024

“Kişinin kendisini sıradan davranışlardan uzak tutmasını, ibadet amacıyla ve belirli bir şekilde camide kalmasını ifade eden” kavrama “İtikaf”, bu ibadeti yerine getirenlere “Mutekif” denmektedir. İbadetler mümine yüklediği sorumluluklar çerçevesinde farz, vacip, sünnet şeklinde ayrılmaktadır. Namaz, oruç, hacc, zekat gibi farz ibadetlerin yanında insana istikamet veren diğer bir ibadet itikaftır. İtikaf nas ile sabit hükümler gereğince Hz. İsmail’den Hz.Muhammed(sav)’e kadar tekamül ederek ve olgunlaşarak gelen bir ibadettir. Müslümanların Allah’a karşı kulluk görevini yerine getirmek amacıyla Ramazan ayının son on gününde camide inzivaya çekilme, halvet ve uzlet tecrübesini yaşamasıdır. Manevi yükseliş, günahlardan arınma, kendini muhasebeye çekme, yaratıcı katında değer kazanma aracı olmanın yanında itikaf, insanın tekamül ettiği, insan-ı kamile ulaşmayı hedeflediği bir eğitim sürecidir. İtikaftaki edebe dayalı, erkan ve kuralların temel amacı insanın yetişmesi ve eğitilmesidir. İslam hukukuna göre bu eğitim sürecinin tek mekânı camidir.
Araştırmanın kapsamını 2022 yılında Samsun ilinde itikafa girmiş bireyler oluşturmaktadır. Bu çalışmanın önemi dini, sosyal ve pedagojik olarak mühim yere sahip olan itikafa dair çalışmaların oldukça sınırlı kalması, itikafın şahsiyet terbiyesindeki yerini din eğitimi yönüyle ele alan çalışmaların bulunmayışı, ayrıntılı sonuçlara ulaşılabilecek derinlemesine mülakat yöntemiyle araştırma yapılmamış olmasıdır. Araştırmanın alanyazındaki bu önemli boşluğu doldurması beklenmektedir. Bu çalışmanın amacı mental sağlık, manevi terakki ve nefis terbiyesinde önemli yere sahip olduğu düşünülen itikaf ibadetinin şahsiyet terbiyesindeki rolünü ortaya koymaktır. Bu çerçevede araştırmanın temel problemi “Mutekiflerin itikaf tecrübeleri nasıldır?” “İtikaf ibadetinin mutekiflerin şahsiyet terbiyesinde rolü nedir?” şeklide netleştirilmiştir. Nitel desende tasarlanmış olan bu çalışmada 2022 yılı Ramazan ayında, itikafa giren mutekiflerle araştırmacı tarafından hazırlanmış yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılarak derinlemesine mülakat yapılmıştır. Araştırma sayesinde mutekiflerin itikaf tecrübesinin incelenmesinin yanı sıra terbiye aracı olarak itikafın geçmişten günümüze değerlendirildiğinde ne gibi safhalardan geçtiği, kişinin şahsiyet terbiyesi üzerinde olumlu katkısı olup olmadığı ve bu amaca hizmet etme durumu sorularına cevaplar aranmıştır.
Araştırmada itikafın mümin bireylerin şahsiyet terbiyesinde önemli rol oynadığı sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca itikafın bireyin cami merkezli hareket etmesini sağladığı, itikafta caminin fizikle metafizik arasında bir alana dönüştüğü, müminlerin şehrin hemen kıyısındaki camide hac/umre iklimi yaşadığı ve caminin manevi bir kamp ortamına büründüğü görülmüştür. Müminleri itikafa yönlendiren başlıca motivasyonun Peygamberin sünnetini uygulama ve Kadir Gecesini ihya etmenin yanında onların modern tüketim kültürü içerisindeki koşuşturmadan sükûnet bularak kulluk şuurunu zinde tutmayı hedefledikleri tespit edilmiştir. İtikaftaki ibadet programıyla bireylerin ibadetlerini daha düzenli yaptığı, gündelik hayatta da bir disiplin kazandığı tespit edilmiştir. Uygulanan tefsir, hadis, ilmihal programları sayesinde katılımcıların dini bilgi düzeylerinin arttığı belirlenmiştir. İtikaf dolayısıyla dostluk, fedakârlık, hasbilik, paylaşma, sabır, sevgi, isar, ülfet, merhamet, güven, sükûnet gibi erdemlerin kazanıldığı ifade edilmiştir. Az yeme, az uyuma, az konuşma gibi itikaftaki riyaset temrinlerinin insanı manevi olarak güçlü kıldığı, sabretme, kanaatkâr olma hasletleri kazandırdığı, hayatın akışı içerisinde de mümini muhtemel zorluklara karşı hazır hale getirdiği sonucu elde edilmiştir. İtikafın kolektif şuurla kalıcı dostluklar oluşturduğu belirlenmiştir. İtikafın uzlet, riyaset, nefis muhasebesi ve terbiyesine imkân sunduğu böylece tefekküre zemin hazırladığı, bireylerin fiziki sağlığının güçlendirmesine, ruh sağlığının iyi düzeyde olmasına katkıda bulunduğu sonuçlarına ulaşılmıştır.