Επιτύμβιες στήλες και ανάγλυφα από τη Θεσσαλονίκη και την περιοχή της
Authors: Τερζοπούλου Δήμητρα 
Published: September 2021

Αντικείμενο της παρούσας διδακτορικής διατριβής αποτελούν οι επιτύμβιες στήλες και τα ανάγλυφα από τη Θεσσαλονίκη και την ευρύτερη περιοχή της. Τις τελευταίες δεκαετίες γίνεται προσπάθεια στην έρευνα να υπάρχει σαφής διάκριση ανάμεσα στα δύο αυτά είδη ταφικών μνημείων, τις επιτύμβιες στήλες που είναι ελεύθερα στημένα σήματα, και τα ανάγλυφα που είναι εξαρτημένα από ταφικές κατασκευές. Ξεχωριστά εξετάζονται τα ελάχιστα μνημεία της κλασικής περιόδου (β΄ μισό του 5ου αι. π.Χ.) που βρέθηκαν στην περιοχή και τα οποία εμφανίζουν έντονες νησιωτικοϊωνικές επιδράσεις. Στη συνέχεια παρουσιάζεται η τυπολογία των μνημείων της ελληνιστικής και αυτοκρατορικής περιόδου και γίνεται προσπάθεια να διαπιστωθεί ο τρόπος ανίδρυσής τους. Η μελέτη της εικονογραφίας χωρίζεται σε δύο μέρη. Αρχικά εξετάζονται τα μνημεία που χρονολογούνται στην ελληνιστική περίοδο ως τη ρωμαϊκή κατάκτηση. Πρόκειται για λίγες ραδινές στήλες με ανάγλυφο πεδίο και μία ναόσχημη στήλη. Είναι εμφανείς οι αττικές επιρροές τόσο στην τυπολογία όσο και στην εικονογραφία τους. Ωστόσο η θεματολογία τους αντανακλά τη δομή της μακεδονικής κοινωνίας μετά την εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Στο δεύτερο μέρος εξετάζονται τα μνημεία από τη ρωμαϊκή κατάκτηση και την κατάλυση του μακεδονικού βασιλείου (168 π.Χ.) ως την ύστερη Αρχαιότητα. Παρουσιάζονται αναλυτικά τα εικονογραφικά μοτίβα και οι τύποι που υιοθετούνται, αναζητώνται τα πρότυπά τους, εξετάζεται η συχνότητα εμφάνισής τους στην περιοχή και η διάδοσή τους στην υπόλοιπη Μακεδονία. Λίγο πριν τα μέσα του 1ου αι. π.Χ. ξεκινά στη Θεσσαλονίκη η συστηματική παραγωγή ταφικών στηλών και αναγλύφων υπό την επίδραση του δυναμικού εργαστήριου της Βέροιας. Από τη Λητή προέρχεται ένα έργο που φέρει την υπογραφή του Βεροιαίου γλύπτη Ευάνδρου. Στη συνέχεια σκιαγραφείται η φυσιογνωμία του εργαστηρίου της Θεσσαλονίκης όπως προκύπτει από τις συνθέσεις του και τη σύγκρισή τους με αυτές από το εργαστήριο της Βέροιας αλλά και άλλα καλλιτεχνικά κέντρα του αιγαιακού και μικρασιατικού χώρου. Ήδη στο β΄ μισό του 1ου αι. π.Χ. η παραγωγή της Θεσσαλονίκης διαμορφώνει τα δικά της ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Εμφανίζονται νέοι τύποι αναγλύφων που στην πλειονότητά τους προορίζονται να ενσωματωθούν σε ταφικές κατασκευές και καινοτόμες συνθέσεις με νέους εικονογραφικούς τύπους από τη Δύση, που εξυπηρετούν μια νέα τάξη πολιτών αυτή των Ιταλών μεταναστών και των απελευθέρων τους. Στη διάρκεια της αυτοκρατορικής περιόδου εντοπίζονται επίσης επιδράσεις από τη Θάσο, τη βόρειο Ιταλία αλλά και τη βορειοδυτική Μικρά Ασία. Τέλος, με τη βοήθεια των επιγραφών αντλούμε πληροφορίες για τους αναθέτες και τα μηνύματα που θέλουν να προβάλλουν, για τους τιμώμενους νεκρούς, τις κοινωνικές δομές και αξίες, τη σύνθεση του πληθυσμού αλλά και τις μεταθάνατιες αντιλήψεις. Η συνύπαρξη στοιχείων της ελληνιστικής παράδοσης και δυτικών επιδράσεων είναι συχνό φαινόμενο, όπως και ο συνδυασμός διαφορετικών εικονογραφικών μοτίβων στο ίδιο πεδίο ή σε διαφορετικά πεδία στο ίδιο μνημείο. Συχνά τύποι της κλασικής και ελληνιστικής περιόδου (π.χ. συμπόσιο, ήρωας ιππέας) αποκτούν ρωμαϊκά χαρακτηριστικά ώστε να εξυπηρετήσουν τις ανάγκες αυτοπροβολής των Ρωμαίων πολιτών. Το εργαστήριο της Θεσσαλονίκης ενσωματώνει επιδράσεις τόσο από την Ανατολή όσο και τη Δύση τις οποίες προσαρμόζει στις απαιτήσεις μιας πολυπολιτισμικής πελατείας που κατοικεί στους κόλπους της