Η οργάνωση του ύστερου ρωμαϊκού στρατού (260 - 395)
Authors: Καλαφίκης Γεώργιος 
Published: August 2021

Αυτή η διδακτορική διατριβή στοχεύει στην παροχή μιας εις βάθος γνώσης σχετικά με τον στρατό της ύστερης ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Μελετήσαμε εκατοντάδες πηγές και σύγχρονη βιβλιογραφία, προκειμένου να αναλύσουμε και να παρουσιάσουμε τη στρατιωτική οργάνωση της ύστερης ρωμαϊκής αυτοκρατορίας στα βασικά δομικά χαρακτηριστικά της, δηλαδή στην εξέλιξη των στρατιωτικών μονάδων, της (ανώτερης) στρατιωτικής διοίκησης, των οχυρώσεων και της αμυντικής στρατηγικής. Η διατριβή αποτελείται από πέντε μέρη/κεφάλαια. Αρχικά, μελετήσαμε την περίφημη «κρίση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας κατά τον 3ο αιώνα μ.Χ.». Οι πρώτες ενδείξεις στρατιωτικών αλλαγών έγιναν εμφανείς ήδη από τη δυναστεία των Σεβήρων (193-235), χάρη σε ορισμένα μέτρα που έλαβε ο αυτοκράτορας Σεπτίμιος Σεβήρος (193-211). Ο Γαλλιηνός (253-268) υπήρξε ο πρώτος ηγεμόνας, ο οποίος συνειδητά προσπάθησε να αντιστρέψει μια εξαιρετικά κρίσιμη κατάσταση με την εφαρμογή διαφόρων στρατιωτικών μέτρων. Αξιοποίησε σε μεγάλο βαθμό το ιππικό, σε συνδυασμό όμως με άλλα εκστρατευτικά αποσπάσματα πεζικού. Με τον τρόπο αυτό σχημάτισε ισχυρούς στρατούς κρούσης. Σταδιακά ανέπτυξε ένα δίκτυο στρατιωτικών/στρατηγικών βάσεων στα συρρικνωμένα εδάφη του. Μεταξύ των ετών 260-284 οι συγκλητικοί έπαψαν να στελεχώνουν τη στρατιωτική διοίκηση και αντικαταστάθηκαν εξ ολοκλήρου από επαγγελματίες στρατιώτες που προέρχονταν από την ιππική τάξη. Στην εξαιρετικά δημιουργική και εποικοδομητική εποχή του αυτοκράτορα Διοκλητιανού και της Τετραρχίας (284-312/3) συνέβησαν: η ενίσχυση του στρατού, ο σχηματισμός πολλών νέων μονάδων, η δημιουργία στρατών συνοδείας των Τετραρχών ηγεμόνων (comitatus), η σταδιακή τοποθέτηση δουκών (duces) ως συνοριακών στρατιωτικών, και, τέλος, η αναδιάρθρωση της αμυντικής στρατηγικής. Όλα αυτά τα μέτρα ήταν καίριες οργανωτικές επιλογές του Διοκλητιανού, τις οποίες ακολούθησαν και επεξέτειναν οι συνάδελφοι και οι διάδοχοί του. Ο Μέγας Κωνσταντίνος (306-337) υπήρξε ο ουσιαστικός και αποτελεσματικός μεταρρυθμιστής του ύστερου ρωμαϊκού στρατού. Η βασιλεία του σηματοδότησε: τον οριστικό διαχωρισμό των αυτοκρατορικών στρατευμάτων σε συνοριακά στρατεύματα (limitanei) και εκστρατευτικά σώματα στρατού κρούσης (comitatenses), τη δημιουργία νέων στρατηγών, των μαγίστρων (magistri), τη θέσπιση των «παλατινών σχολών» (scholae palatinae) ως νέας και αποκλειστικής αυτοκρατορικής φρουράς, την αναβάθμιση των προτηκτόρων και των δομεστίκων (protectores - domestici) σε ένα είδος σώματος δόκιμων αξιωματικών, και, τέλος, την προσαρμογή της στρατηγικής σε μια λειτουργία ή πρακτική «άμυνας σε βάθος», που εκπορευόταν από τη συνολική διάταξη των ενόπλων δυνάμεων. Τούτη η «κωνσταντίνεια» δομή του στρατού διατηρήθηκε -με ορισμένες προσθήκες και βελτιώσεις- σε ολόκληρη την ύστερη Ρωμαϊκή και πρώιμη Βυζαντινή περίοδο, μέχρι την εμφάνιση των στρατιωτικών «θεμάτων», περίπου τρεις αιώνες αργότερα. Οι διάδοχοι του Μ. Κωνσταντίνου (337-395) διαφύλαξαν και προώθησαν ή αναβάθμισαν όλες αυτές τις καινούργιες στρατιωτικές ρυθμίσεις. Νέες στρατιωτικές διοικήσεις προέκυψαν χάρη στη σταδιακή διαίρεση της αυτοκρατορίας σε δύο τμήματα, το δυτικό και το ανατολικό ρωμαϊκό κράτος. Τότε, η στρατιωτική οργάνωση συστηματοποιήθηκε, πάντα πάνω στα αχνάρια των κωνσταντίνειων μεταρρυθμίσεων. Μέχρι τα τέλη του 4ου αιώνα ο στρατός είχε λάβει την τελική του μορφή. Η διάταξη μάχης αποτυπώθηκε στη Notitia Dignitatum, ένα επίσημο κρατικό έγγραφο, όπου είχε τότε καταγραφεί το σύνολο του κρατικού μηχανισμού.