Effect of food and water deprivation on the longevity and mobility of Bactrocera oleae
Authors: Μπαλαμπέκου Ευαγγελία 
Published: July 2024

Ο δάκος της ελιάς, Bactrocera oleae (Rossi) (Diptera: Tephritidae), αποτελεί τον πλέον καταστροφικό εχθρό των ελαιώνων παγκοσμίως. Μειώνει σημαντικά την παραγωγή και την ποιότητα του καρπού, καθώς και το παραγόμενο ελαιόλαδο, με δυνητικές απώλειες που υπερβαίνουν το 90%, εάν δεν υπάρχει έγκαιρη παρέμβαση για τον έλεγχο του πληθυσμού. Αυτό το μονοφάγο είδος αποθέτει αποκλειστικά τα αυγά του στον καρπό των καλλιεργούμενων και άγριων ελιών. Οι προνύμφες τρέφονται και αναπτύσσονται στο μεσοκάρπιο της ελιάς, με αντοχή σε υψηλά επίπεδα φαινολικών ενώσεων, ειδικά σε μη ώριμες, πράσινες ελιές. Οι προνύμφες με την τροφική τους δραστηριότητα δημιουργούν στοές στο μεσοκάρπιο, καθιστώντας αυτές τις προσβεβλημένες ελιές ευάλωτες σε περαιτέρω προσβολές και ασθένειες.Αρχικά, οι μέθοδοι ελέγχου του πληθυσμού του δάκου της ελιάς βασίστηκαν κυρίως σε εντομοκτόνα. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια, πολλές ελαιοπαραγωγές χώρες έχουν υιοθετήσει οικολογικές και βιώσιμες στρατηγικές για τη μείωση της χρήσης χημικών στη διαχείριση των εντόμων στους ελαιώνες. Παρά τις πολλές μελέτες πάνω στις στρατηγικές ελέγχου του εντόμου, δεν έχει εντοπιστεί ακόμα μια ολοκληρωμένα αποτελεσματική μέθοδος. Για αυτόν τον λόγο, εξακολουθεί να υπάρχει συνεχής αναζήτηση βιώσιμων εναλλακτικών μεθόδων που να πληρούν οικονομικά, οικολογικά και τοξικολογικά κριτήρια για τη διατήρηση των πληθυσμών του εντόμου κάτω από τα όρια ανεκτής πυκνότητας.Σε αυτό το πλαίσιο, πραγματοποιήθηκε μια αφηγηματική ανασκόπηση για τις πρώτες προσπάθειες των Ελλήνων επιστημόνων να μελετήσουν τον δάκο της ελιάς. Επιπρόσθετα, αναπτύχθηκε ένα πρωτόκολλο ανασκόπησης με τη μορφή ενός συστηματικού χάρτη (Systematic map) για την καταγραφή των μεθόδων ελέγχου του δάκου της ελιάς που έχουν χρησιμοποιηθεί μέχρι σήμερα, με στόχο τον εντοπισμό όλων των διαθέσιμων άρθρων σχετικά με διάφορες μεθόδους διαχείρισης του εντόμου B. oleae. Τα αποτελέσματα του συστηματικού χάρτη έδειξαν ότι τα τελευταία δεκαέξι χρόνια οι περισσότερες μελέτες για τη διαχείριση του δάκου της ελιάς διεξήχθησαν στην Ιταλία και ακολουθούν Ελλάδα και Ισπανία. Τα άρθρα που βρέθηκαν από την αναζήτηση της βιβλιογραφίας καλύπτουν τους τομείς α) Εφαρμοσμένες Μέθοδοι (Applied Methods), β) Νέες Προοπτικές (New Horizons), γ) Φυσιολογία – Βιολογία (Physiology – Biology), δ) Ουσίες (Substances). Η ομάδα με τα λιγότερα άρθρα ήταν η "Φυσιολογία – Βιολογία", υποδεικνύοντας πιθανό επιστημονικό κενό στη γνώση της φυσιολογίας και βιολογίας του B. oleae και επισημαίνοντας την ανάγκη για περαιτέρω έρευνα. Με βάση αυτή την υπόθεση, διεξήχθησαν τρεις πειραματικές εργασίες στο πλαίσιο της παρούσας διατριβής: α) μελέτη του ρόλου της ηλικίας, της διατροφής και της σύζευξης ως προς το κατά πόσο επηρεάζουν την ικανότητα επιβίωσης του B. oleae κάτω από συνθήκες στέρησης τροφής, β) εξέταση των παραγόντων που επηρεάζουν την αντοχή του δάκου της ελιάς στην έλλειψη νερού, γ) μελέτη της κινητικότητας των ενηλίκων του δάκου της ελιάς υπό συνθήκες στέρησης τροφής ή νερού. Τα ερευνητικά αποτελέσματα αναδεικνύουν την ηλικία, τη διατροφή και τη σύζευξη ως κρίσιμους παράγοντες που επηρεάζουν την αντοχή του εντόμου στη στέρηση τροφής, ενώ η ηλικία, το φύλο και η διατροφή είναι κρίσιμοι παράγοντες σε συνθήκες στέρησης νερού. Τα νεότερα ενήλικα άτομα του δάκου της ελιάς εμφανίζουν γενικά μεγαλύτερη ανθεκτικότητα τόσο στη στέρηση τροφής όσο και στη στέρηση νερού σε σύγκριση με τα μεγαλύτερα σε ηλικία άτομα. Ο τύπος της διατροφής επηρεάζει σημαντικά την ανθεκτικότητα, με τα ενήλικα που τρέφονται με περιορισμένη διατροφή βασισμένη σε ζάχαρη να εμφανίζουν μεγαλύτερη αντοχή υπό συνθήκες στέρησης τροφής ή νερού σε σύγκριση με αυτές που τρέφονται με πλήρη διατροφή (πρωτεΐνη). Η σύζευξη παίζει σημαντικό ρόλο στην ανθεκτικότητα στη στέρηση τροφής, καθώς τα παρθένα ενήλικα άτομα εμφανίζουν μεγαλύτερη ανθεκτικότητα από τα συζευγμένα, αλλά δεν επηρεάζει καθόλου την ανθεκτικότητα των εντόμων στη στέρηση νερού. Ωστόσο, σύμφωνα με το βασικό πείραμα υπό σταθερές συνθήκες εργαστηρίου, η διατροφή και η σύζευξη επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό τη μακροβιότητα και στα δύο φύλα. Συγκεκριμένα, τα παρθένα ενήλικα άτομα που τρέφονται με πλήρη δίαιτα παρουσιάζουν τη μεγαλύτερη μακροβιότητα, ενώ οι συζευγμένοι ενήλικες που τρέφονται με περιορισμένη δίαιτα παρουσιάζουν τη μικρότερη. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι ενώ η προσδόκιμη διάρκεια ζωής των παρθένων αρσενικών και θηλυκών ατόμων σε πλήρη διατροφή είναι παρόμοια, τα θηλυκά άτομα εμφανίζουν μεγαλύτερη ανθεκτικότητα στη στέρηση νερού, ιδίως στις ηλικίες των 15 και 30 ημερών σε σχέση με τα αρσενικά. Όσον αφορά στην κινητικότητα των εντόμων, οι παρατηρήσεις μας έδειξαν ότι τα ενήλικα άτομα ήταν αξιοσημείωτα λιγότερο ενεργά τη νύχτα σε σχέση με την ημέρα, με τη μέγιστη κινητικότητα να παρατηρείται από τις 15:00 έως τις 20:59. Τα νεότερα σε ηλικία άτομα ήταν γενικά πιο κινητικά από τα μεγαλύτερα. Επιπλέον, τα άτομα που είχαν στερηθεί τροφή ή νερό εμφάνισαν αυξημένη κινητικότητα σε σύγκριση με τα ενήλικα του μάρτυρα. Τα ευρήματα αυτά υπογραμμίζουν τη σημασία του να λαμβάνονται υπόψη η ηλικία, ο τύπος της τροφής και η κινητικότητα των εντόμων στις στρατηγικές διαχείρισης του δάκου, ειδικά στα προγράμματα στις τεχνικές στείρων εντόμων (Sterile Insect Techniques-SIT). Η βελτιστοποίηση της επιλογής του χρόνου απελευθέρωσης των στειρωμένων αρσενικών ατόμων βάσει αυτών των παραγόντων μπορεί να ενισχύσει την αποτελεσματικότητα των μέτρων ελέγχου. Η μελέτη αυτή παρέχει στοιχεία για περαιτέρω έρευνα στον τομέα της καταπολέμησης του εντόμου, ενώ προτείνεται η εκτέλεση πειραμάτων για την επιβεβαίωση αυτών των ευρημάτων σε φυσικές συνθήκες και σε ευρύτερη κλίμακα, βελτιώνοντας έτσι τις ολοκληρωμένες πρακτικές διαχείρισης για το B. oleae.