Κινηματογράφος και προπαγάνδα
Authors: Κομνηνός Βλάσης 
Published: August 2021

Η διδακτορική διατριβή με τίτλο «Κινηματογράφος και Προπαγάνδα ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΚΑΙ Πολεμικές Ταινίες - ο ελληνικός κινηματογράφος κατά την περίοδο της Επταετίας (1967-1974)» εξετάζει τον προπαγανδιστικό ρολό του κινηματογραφικού είδους των ιστορικών και πολεμικών κινηματογραφικών ταινιών ελληνικής παράγωγης κατά την περίοδο της επταετούς δικτατορίας των συνταγματαρχών και του καθεστώτος της 21ης Απριλίου στην Ελλάδα. Ο υποψήφιος διδάκτωρ ερεύνησε τη σχέση του κινηματογραφικού είδους των ιστορικών πολεμικών ταινιών στην ελληνική παραγωγή κατά τη διάρκεια της επταετίας με τον ελληνικό εμπορικό κινηματογράφο αλλά κυρίως με τις προθέσεις και τους σχεδιασμούς του καθεστώτος της 21ης Απριλίου ως προς τη διεξαγωγή προπαγανδιστικών δράσεων εν προκειμένω μέσω του κινηματογράφου. Κεντρικό ερώτημα αποτέλεσε ο ρόλος του κινηματογραφικού είδους των ιστορικών και πολεμικών ταινιών στην προώθηση των ιδεολογικών θέσεων του καθεστώτος και στην προπαγανδιστική διάδοσή τους μέσα από την κινηματογραφική αναπαράσταση ιστορικών γεγονότων σύμφωνα με την κυρίαρχη και ευρέως διαδεδομένη εκδοχή της ελληνικής ιστορίας από το καθεστώς άλλα και τις πριν από αυτό μεταπολεμικές ελληνικές κυβερνήσεις. Μέσα από την επιλογή του δείγματος των ταινιών προς περαιτέρω ανάλυση διακρίνονται κάθε φορά και οι ξεχωριστές ιδεολογικές θέσεις και ρητορικές που προωθούσε το καθεστώς μέσα από τον επίσημο λόγο του χωρίς αυτό να σημαίνει ότι συγκεκριμένες ιδεολογικές θέσεις απαντώνται αποκλειστικά στα εν λόγω κινηματογραφικά έργα. Ο αντικομουνισμός ως αντιολοκληρωτισμός στην ταινία «ΔΩΣΤΕ ΤΑ ΧΕΡΙΑ». Ο εθνικισμός και ο πατριωτισμός στις ταινίες «ΠΑΥΛΟΣ ΜΕΛΑΣ», «ΠΑΠΑΦΛΕΣΣΑΣ», «ΔΩΣΤΕ ΤΑ ΧΕΡΙΑ», «ΟΧΙ». Η θρησκεία και η παράδοση στις ταινίες «ΠΑΥΛΟΣ ΜΕΛΑΣ», «ΠΑΠΑΦΛΕΣΣΑΣ», ο ρόλος του στρατού ως διαρκές ιστορικό στήριγμα του έθνους σε περιόδους κρίσης άλλα και μεγαλείου στις ταινίες «ΟΧΙ», «ΥΠΟΛΟΧΑΓΟΣ ΝΑΤΑΣΣΑ», «ΠΑΥΛΟΣ ΜΕΛΑΣ», «ΔΩΣΤΕ TAXEPIA», ο εκ του βορρά διαρκής κίνδυνος στην ταινία ΠΑΥΛΟΣ ΜΕΛΑΣ. Επίσης εξετάστηκε η σχέση των ελληνικών ιστορικών κινηματογραφικών ταινιών με τα αντίστοιχα καθιερωμένα κινηματογραφικά είδη από εθνικές κινηματογραφίες που διαμόρφωσαν τις βασικές αρχές των ιστορικών και πολεμικών ταινιών, τις χρησιμοποίησαν για προπαγανδιστική χρήση – με ιδιαίτερη ένταση κατά τη διάρκεια του Β’ παγκοσμίου πολέμου και τις αξιοποίησαν ως εμπορικά επιτυχημένες συνταγές, ο ναζιστικός κινηματογράφος, ο σοβιετικός κινηματογράφος και ο αμερικάνικος κινηματογράφος. Επιπλέον τέθηκε το ερώτημα της πιθανής σύνδεσης ή ύπαρξης κοινών στοιχείων ανάμεσα στις τρεις προαναφερθείσες εθνικές κινηματογραφίες και κυρίως στον κινηματογράφο ιστορικών και πολεμικών ταινιών των ΗΠΑ με τις αντίστοιχες κινηματογραφίες των καθεστώτων του Σαλαζάρ στην Πορτογαλία, του φράνκο στην Ισπανία, της στρατιωτικής χούντας στη Βραζιλία της περιόδου 1964-1988 και της Ελλάδας της επταετίας 1967-1974. Παράλληλα εξετάστηκαν και οι μεταξύ των καθεστώτων ομοιότητες και διαφορές στις συγκεκριμένες κινηματογραφικές παραγωγές. Μεθοδολογικά η διατριβή χρησιμοποιεί στοιχεία του μοντέλου πολιτισμικής προσέγγισης της επικοινωνίας σε ότι αφορά την ανάλυση και σύγκριση των διαφορετικών εθνικών κινηματογραφιών ερευνώντας τον ειδολογικό και υφολογικό χαρακτήρα των έργων με εργαλεία τη θεωρία, την ιστορία του κινηματογράφου και την κριτική ανάλυση των κινηματογραφικών ειδών. Παράλληλα η ιστοριογραφία, η κοινωνιολογία και η πολιτική φιλοσοφία χρησίμευσαν ως μεθοδολογικά εργαλεία ανάδειξης του ζητήματος της γκραμσιανής έννοιας της πολιτιστικής ηγεμονίας. Το ζήτημα της πολιτιστικής ηγεμονίας και της άσκησής της ερευνήθηκε στην περίπτωση των ελληνικών ιστορικών και πολεμικών ταινιών, άλλα και γενικότερα στο ρολό των ιστορικών και πολεμικών κινηματογραφικών ταινιών στην προσπάθεια κατασκευής κοινωνικής συναίνεσης τόσο από χώρες με αυταρχικά όσο και από χώρες με δημοκρατικά καθεστώτα. Επίσης στο ίδιο πλαίσιο τέθηκε το ζήτημα του ρόλου των κινηματογραφικών αυτών ταινιών (του συγκεκριμένου είδους και της συγκεκριμένης περιόδου) ως κυρίαρχες και δημοφιλέστερες εκλαϊκευμένες και ευρύτερα διαδεδομένες απεικονίσεις της ιστορίας στη συλλογική μνήμη μιας κοινωνίας όπως η ελληνική και η διατήρηση αυτών των εκδοχών μέχρι και σήμερα. Προσπάθεια της διατριβής αυτής είναι ξεκινώντας από βασικές φιλοσοφικές και κοινωνικό-πολιτικές αναλύσεις να προσεγγίσει τη μελέτη και ανάλυση της συγκεκριμένης κινηματογραφικής παραγωγής μέσα από τις θεωρίες του κινηματογράφου και να επιτρέψει να αναδυθεί το διττό πολιτικό και πολιτισμικό ενδιαφέρον που παρουσιάζουν τα κινηματογραφικά έργα με θέμα την ιστορία και τον πόλεμο. Στα συμπεράσματα διαπιστώνονται τα κοινά ιδεολογικά και ειδολογικά υφολογικά στοιχεία των ιστορικών και πολεμικών ταινιών στην πλειοψηφία των κινηματογραφιών, των αυταρχικών καθεστώτων που αναλύθηκαν και διαπιστώνονται οι επιδράσεις τους από τον αντίστοιχο κινηματογράφο των ΗΠΑ παρά το γεγονός ότι δεν έφτασαν ποτέ την αρτιότητα ή τη διάρκεια και το μέγεθος της επιτυχίας των αμερικάνικων παραγωγών. Αντίθετα εκτιμώνται μάλλον ως κακέκτυπα των αμερικάνικων παραγωγών οι εκδοχές της ιστορικής και πολεμικής ταινίας του ελληνικού κινηματογράφου της επταετίας. Μια μελέτη γύρω από θέματα που αφορούν τον πολιτισμό, την πολιτική και την κουλτούρα όπως αυτά εξελίσσονται και διαμορφώνονται από τις κοινωνίες δεν θα μπορούσε πάρα να οδηγήσει σε μια σειρά νέων ερωτήσεων και ζητημάτων προς περαιτέρω ανάλυση. Ενδεικτικά αξίζει να αναφερθεί το ζήτημα της σχέσης των κινηματογραφικών αναπαραστάσεων του πολέμου και της ιστορίας με την επίσημη ιστοριογραφία την κυρίαρχη αφήγηση της ιστορίας όπως αυτή παραδίδεται μεταπολιτευτικά στην ελληνική εκπαίδευση (κυρίως στις πρώτες βαθμίδες της) αλλά και στη συλλογική ιστορική μνήμη όπως αυτή διαμορφώνεται από τις συνιστώσες που τείνουν κάθε φορά να την επηρεάσουν. Χαρακτηριστικό δείγμα του προβλήματος αποτελεί η προβολή των ταινιών αυτών από την ελληνική ιδιωτική τηλεόραση αλλά και το γεγονός ότι αποτελούν διαρκή και παγιωμένα μοτίβα αφήγησης της ελληνικής ιστορίας τα οποία έχουν παρακολουθήσει κατ’ επανάληψη οι Έλληνες πολίτες εδώ και 40 περίπου χρόνια. Ταυτόχρονα τίθεται το ερώτημα κατά πόσο μπορούν να απαντήσουν σε αυτή τη ρητορική νέες κινηματογραφικές παραγωγές με θέμα την ιστορία. Σε πολιτικό επίπεδο η σχέση του εθνικισμού και της πατριωτικής απολιτικής ρητορικής που διακατέχει συχνά τις ταινίες που μελετήθηκαν στην παρούσα διατριβή παραπέμπει στο γενικότερο μεταπολιτευτικό κλίμα που διαμορφώθηκε στην Ελλάδα αλλά και την υπόλοιπη Ευρώπη εδώ και τουλάχιστον 20 χρόνια.