Die belangrikheid van gehaltebestuurstelsels in forensiese DNS-toetslaboratoria in Suid-Afrika
Authors:   Universiteit van Suid-Afrika, Smith Joe H. , Horne Juanida S. ,   Universiteit van Suid-Afrika
Published: December 2023

Opsomming Forensiese deoksiribonukleïensuur (DNS)-ondersoeke van bewysstukke speel ’n belangrike rol in strafregtelike verrigtinge. Die ondersoek van bewysstukke moet deur wetenskaplik gevalideerde metodes gedokumenteer en bekragtig word sodat dit in ooreenstemming met nasionale en internasionale standaarde plaasvind. Die akkreditasie van laboratoria wat forensiese DNS ontleed, volg die internasionale standaard om die tegniese bevoegdheid van laboratoria te assesseer. Gehalteversekering is van kritieke belang vir betroubare laboratoriumfunksies en ’n noodsaaklike stap ter voorbereiding van die akkreditasieproses. Daar is internasionale en nasionale forensiese wetenskapslaboratoria in beide die privaat en openbare sektor. Forensiese wetenskapslaboratoria in die privaatsektor in Suid-Afrika ondergaan gereeld akkreditasie-portuuroorsig om so onafhanklik as moontlik te demonstreer dat hulle aan gehaltebestuurstelsels voldoen. Akkreditasie is noodsaaklik vir forensiese wetenskapslaboratoria omdat dit die akkuraatheid, betroubaarheid en gehalte van toetsresultate wat deur die laboratoria gelewer word, bevestig. Laboratoria kan om verskeie redes besluit om nie akkreditasie na te streef nie. Hierdie redes kan, onder meer, die koste verbonde aan akkreditasie, die kompleksiteit verbonde daaraan om aan alle elemente van die vereistes te voldoen, ’n gebrek aan waargenome voordele of ’n gebrek aan wetlike verpligting insluit. Dit is belangrik om daarop te let dat ’n gebrek aan geakkrediteerde status nie noodwendig beteken dat laboratoriumtoetsresultate onakkuraat of onbetroubaar is nie. Akkreditasie kan nietemin ’n onafhanklike versekering van gehalte en betroubaarheid verleen, en dit word internasionaal as beste praktyk aanbeveel dat forensiese DNS-toetslaboratoria akkreditasie verkry om hul verbintenis tot gehalte en deursigtigheid te demonstreer. Alhoewel akkreditasie van forensiese wetenskapslaboratoria ’n vereiste in baie lande is, is dit nie ’n wetlike verpligting in Suid-Afrika nie. In plaas daarvan word daar van Suid-Afrikaanse forensiese wetenskapslaboratoria verwag om ’n gehaltebestuurstelsel te implementeer wat aan ISO- en SANAS-standaarde voldoen. Die gehalte-ouditeure het vasgestel dat forensiese ontleders gereeld beweer dat hul laboratoria ’n gehaltebestuurstelsel geïmplementeer het wanneer hulle getuienis in die hof voorlê. Dit word nietemin tydens verdere ondersoek van die herhalende interne oudits of regsprosedures duidelik dat daar beduidende afwykings van hierdie beweerde stelsel of selfs aanvaarde internasionale of nasionale standaarde is. Daarbenewens beweer baie forensiese wetenskapslaboratoria dat akkreditasie oorbodig is en derhalwe ontbreek dit. Die navorsers het ondersoek ingestel na die belangrikheid van portuuroorsig oor die gehaltebestuurstelsels wat in forensiese DNS-toetslaboratoria in Suid-Afrika gebruik moet word. Die navorsingsvrae spreek twee deurslaggewende aspekte aan: eerstens, hoe belangrik dit is dat DNS-toetslaboratoria ’n gehaltebestuurstelsel implementeer, en tweedens, waarom eksterne portuuroorsig van die gehaltebestuurstelsels deur akkreditasie van die uiterste belang vir hierdie laboratoria is. Die oorkoepelende doel van die navorsing in hierdie artikel is beskrywend van aard. Die navorsing is hoofsaaklik gebaseer op ’n sistematiese en nie-verkennende, beskrywende literatuuroorsig en die assessering van akademiese literatuur rakende die regulasieraamwerk vir gehaltebeheerstelsels en portuuroorsig van forensiese DNS-toetslaboratoria in Suid-Afrika. Trefwoorde: akkreditasie, deoksiribonukleïensuur (DNS), forensiese DNS-toetse; gehaltebeheer; gehaltebestuur; portuuroorsig