Σχεδιασμός και ανάπτυξη χωρικού συστήματος λήψης αποφάσεων για την πρόληψη και αντιμετώπιση φυσικών καταστροφών
Authors: Σακελλαρίου Σταύρος 
Published: September 2021

Το νησί της Θάσου αποτελεί μια περιοχή που έχει υποστεί με έντονο τρόπο τις καταστροφικές συνέπειες των πυρκαγιών. Για αυτό το λόγο προέκυψε η ανάγκη σχεδιασμού και ανάπτυξης ενός καινοτόμου χωρικού συστήματος λήψης αποφάσεων που θα συνδράμει με ουσιαστικό τρόπο στην ενεργό διαχείριση των πυρκαγιών, εστιάζοντας τόσο στην πρόληψη όσο και στην καταστολή αυτού του φαινομένου. Το όλο σύστημα αποτελείται από διακριτά και αλληλένδετα υποσυστήματα πρόληψης και άμεσης καταστολής των δασικών και αστικών πυρκαγιών όπως: Ο χάρτης επικινδυνότητας που αναλύει τα επιφανειακά χαρακτηριστικά της περιοχής μελέτης που δύνανται να συμβάλουν στην εκκίνηση και πρόκληση των πυρκαγιών και που επηρεάζονται από φυσικούς και ανθρωπογενείς παράγοντες, όπως η τοπογραφία (κλίση και προσανατολισμός εδάφους), ο τύπος και τα χαρακτηριστικά της καύσιμης ύλης και οι ζώνες επιρροής του οδικού και οικιστικού δικτύου (σημεία διεπαφής αστικού – δασικού μετώπου). Ο ενιαίος χάρτης επικινδυνότητας ανέδειξε ότι η ζώνη χαμηλής επικινδυνότητας ανέρχεται σε ποσοστό της τάξεως του 15,5%, τα εδάφη μέτριας επικινδυνότητας σε ποσοστό 42%, ενώ τέλος η περιοχή του νησιού που χαρακτηρίζεται ως υψηλής επικινδυνότητας συγκεντρώνει ποσοστό της τάξεως του 42,5% με βάση την πολυκριτηριακή ανάλυση που πραγματοποιήθηκε παραπάνω. Έτσι, η περιοχή κυριαρχείται από υψηλό ποσοστό (και λίαν εύφλεκτων) δασικών εκτάσεων, αρκετά μεγάλων κλίσεων, εδάφη με προσανατολισμούς που ευνοούν την διάδοση των πυρκαγιών, αλλά και υψηλό βαθμό παρουσίας ανθρωπογενών σχηματισμών, που αθροιστικά όλα μαζί επηρεάζουν την επικινδυνότητα και ευαισθησία της περιοχής μελέτης. Η ανάλυση ορατότητας αποτέλεσε το εργαλείο εκείνο για τον εντοπισμό γεωγραφικά των βέλτιστων θέσεων εγκατάστασης παρατηρητηρίων ως προληπτικού μέτρου αντιμετώπισης των δασικών και όχι μόνο πυρκαγιών. Πρωταρχικός σκοπός του εργαλείου αυτού είναι η έγκαιρη ανίχνευση των πυρκαγιών και η άμεση καταστολή τους μέσω της σύντμησης του κρίσιμου χρόνου ανταπόκρισης. Τα δύο βασικά κριτήρια που λήφθηκαν υπόψη ήταν μεγιστοποίηση της χωρικής κάλυψης της ορατότητας και η ελαχιστοποίηση του αριθμού των παρατηρητηρίων αυτών. Η ανάλυση απέδωσε ως βέλτιστα σημεία τέσσερις πεντάδες παρατηρητηρίων, με συνολική κάλυψη της περιοχής μελέτης που προσεγγίζει το 70%. Πιο συγκεκριμένα, για όλες τις καλύψεις γης, η ορατότητα βρίσκεται σε επίπεδα άνω του 70%, με εξαίρεση τους θαμνώνες, όπου το αντίστοιχο ποσοστό προσεγγίζει το 53%, γεγονός που οφείλεται στη χωροταξική διάρθρωση της συγκεκριμένης κάλυψης γης, αλλά και της χωροθέτησης των αντίστοιχων παρατηρητηρίων. Τα ποσοστά αυτά θεωρούνται ικανοποιητικά δεδομένης και της έντονης γεωμορφολογίας του νησιού. Ο χάρτης πιθανοτήτων καύσης βασίζεται σε ένα μοντέλο εκτίμησης πιθανοτήτων καύσης, το καναδικό Burn P3. Σε αυτό το μοντέλο λαμβάνονται υπόψη όλοι οι τοπικοί παράγοντες (τοπογραφία, καύσιμη ύλη, ιστορικό και χωρικά πρότυπα πυρκαγιών, εκτίμηση δεικτών υγρασίας και μετεωρολογικών συνθηκών που συντείνουν έντονα σε ακραία περιστατικά πυρκαγιών, αλληλεπίδραση χαρακτηριστικών ανέμων με το έδαφος κλπ.) και προσομοιώνεται ένας σημαντικός αριθμός περιστατικών πυρκαγιάς και η αντίστοιχη εξέλιξή τους, ώστε να χαρτογραφηθούν οι περιοχές εκείνες που είναι περισσότερο πιθανόν να ξεσπάσουν φαινόμενα πυρκαγιών, ύστερα από τη συνεξέταση όλων αυτών των παραγόντων. Με βάση τα αποτελέσματα της προσομοίωσης διαπιστώθηκε ότι τα πιο ευάλωτα σημεία της περιοχής μελέτης εντοπίζονται στην κεντρική και νότια κυρίως περιοχή του νησιού, ενώ το βόρειο και ανατολικό τμήμα του φαίνεται να διατρέχει τις μικρότερες πιθανότητες εκδήλωσης καταστροφικών περιστατικών πυρκαγιών, χωρίς φυσικά να αποκλείεται εντελώς μια τέτοια περίπτωση. Έτσι παρέχεται η δυνατότητα ευελιξίας ανακατανομής του απαραίτητου προσωπικού με αύξηση των αντίστοιχων πυροσβεστικών δυνάμεων στις πιο ευαίσθητες περιοχές και μείωσης του ανθρώπινου δυναμικού στις περιοχές που χαρακτηρίζονται ως χαμηλότερης επικινδυνότητας με βάση τα τοπικά δεδομένα της περιοχής αναφοράς.Τέλος, ένα χρήσιμο εργαλείο άμεσης διαχείρισης πυρκαγιών αποτέλεσε η ανάπτυξη ενός αμφίδρομου πληροφοριακού συστήματος μεταξύ μοντέλου και χρήστη. Τα επιμέρους υποσυστήματα του μοντέλου αυτού παρέχουν την ευκαιρία εξεύρεσης της βέλτιστης διαδρομής μεταξύ του πυροσβεστικού σταθμού και της εστίας πυρκαγιάς και της άμεσης αναδρομολόγησης σε περίπτωση φυσικών ή/και τεχνητών εμποδίων. Στο πλαίσιο αυτό, διερευνήθηκε η επιλογή της πλησιέστερης πυροσβεστικής υποδομής μεταξύ διαφόρων εναλλακτικών λύσεων για έγκαιρη και πιο αποτελεσματική επέμβαση. Επίσης, εξετάστηκε η υφιστάμενη ζώνη εξυπηρέτησης του παρόντος πυροσβεστικού κλιμακίου με στόχο την κάλυψη των κενών και την καλύτερη εξυπηρέτηση των κρίσιμων δασικών ή/και αστικών περιοχών. Τέλος, εκτός από την ικανοποίηση των επιχειρησιακών στόχων, έμφαση δόθηκε και στο στρατηγικό μέρος της διαχείρισης πυρκαγιών. Πιο συγκεκριμένα, μελετήθηκε ο βέλτιστος αριθμός εγκατάστασης επίγειων πυροσβεστικών μέσων σε κατάλληλες τοποθεσίες (πλησίον πηγών υδροληψίας), με βάση την πιθανότητα πρόκλησης και εκκίνησης των πυρκαγιών της περιοχής μελέτης, αλλά και της οικιστικής διάρθρωσης, δεδομένων των υφιστάμενων δυνατοτήτων των υπηρεσιών που εμπλέκονται στην καταστολή των πυρκαγιών. Ακόμη, διερευνήθηκε η πιθανότητα εγκατάστασης νέων παραρτημάτων του πυροσβεστικού κλιμακίου ή/και η πιθανότητα μετεγκατάστασής του, προκειμένου να βελτιστοποιηθεί η όλη διαδικασία άμεσης προσέγγισης των πυρκαγιών με βάση τα τοπικά χαρακτηριστικά και ιδιαιτερότητες. Όλες οι διαδικασίες υιοθέτησαν δύο πιθανά σενάρια. Το πρώτο βασίστηκε σε άμεση επέμβαση και σε ιδανικές συνθήκες, ώστε το δυναμικό των αρμόδιων φορέων να ανταποκρίνεται εντός 10 λεπτών, χρονικό διάστημα που θεωρείται ιδανικό για την άμεση ανάσχεση των πυρκαγιών, πριν λάβουν ανεξέλεγκτες διαστάσεις. Το δεύτερο σενάριο προσαρμόστηκε στις ελληνικές συνθήκες και υιοθέτησε ως χρόνο ανταπόκρισης τα 31 λεπτά, που είναι και ο μέσος χρόνος ανταπόκρισης για το νομό Καβάλας. Και για τα δύο σενάρια προσδιορίστηκαν οι βέλτιστες χωροθετικές επιλογές εγκατάστασης/προσωρινής στάθμευσης των επίγειων πυροσβεστικών μονάδων.