Η πραγμάτωση των φωνηέντων σε τοπικές ελληνικές διαλέκτους
Authors: Θεμελής Ιωάννης 
Published: September 2021

Η παρούσα μελέτη κινείται προς την κατεύθυνση της εργαστηριακής τεκμηρίωσης για την πραγμάτωση των φωνηέντων σε διάφορες διαλέκτους ταυτόχρονα, φιλοδοξώντας να προσφέρει, κατά το δυνατό, προς τη διαμόρφωση ενός φωνητικού γλωσσολογικού άτλαντα του ελληνόφωνου χώρου, μέσω της ακουστικής ανάλυσης τεσσάρων τοπικών διαλέκτων, που προέρχονται από το βόρειο τμήμα της ελληνικής επικράτειας, αυτών της Κέρκυρας, των Ιωαννίνων και της Άρτας από την Ήπειρο, της Κοζάνης και του Έβρου. H ακουστική ανάλυση των διαλέκτων ασχολείται με το φωνηεντικό τους σύστημα, που αποτελείται από τα 5 κοινά φωνήεντα της Ελληνικής, τα /i, e, a, o, u/. Στόχος είναι η ανάδειξη ομοιοτήτων και διαφορών στη συμπεριφορά του συστήματος ανάμεσα στις διαλέκτους. Οι παράγοντες που ελέγχθηκαν για την επίδρασή τους στην πραγμάτωση των φωνηέντων στις 4 διαλέκτους, είναι ο κοινωνιογλωσσικός -και όχι μόνο- παράγοντας του φύλου του ομιλητή και οι καθαρά γλωσσολογικοί παράγοντες του τονισμού, του φωνητικού περιβάλλοντος των φωνηέντων και προσωδιακοί παράγοντες που έχουν σχέση με τη σχετική θέση των φωνηέντων. Με τη διεξοδική ανάλυση των παραγόντων ποικιλότητας, η μελέτη, πέρα από τη σύγκριση των τοπικών διαλέκτων, δοκιμάζει και μια νέα, περιεκτική μεθοδολογική προσέγγιση της φωνητικής πραγμάτωσης των φωνηέντων, που μπορεί να έχει εφαρμογή και σε κοινές (standard) ποικιλίες, όπως η ΚΝΕ. Η πραγμάτωση των φωνηέντων ελέγχθηκε ως προς το φαινόμενο της αποβολής, που είναι κυρίαρχο στις «βόρειες» διαλέκτους (Ήπειρος, Κοζάνη και Έβρος), τη διάρκεια και την ποιότητα των φωνηέντων. Με την ποιότητα σχετίζεται το φαινόμενο της ανύψωσης, το οποίο επίσης κυριαρχεί στις βόρειες διαλέκτους και εκδηλώνεται με τη μείωση της τιμής συχνότητας του διαμορφωτή F1 για τα μεσαία φωνήεντα [e] και [o]. Τα αποτελέσματα της ακουστικής ανάλυσης έδειξαν ότι η πραγμάτωση των φωνηέντων διαφέρει σημαντικά ανάμεσα στις τέσσερις διαλέκτους. Η Κέρκυρα παρουσιάζεται απρόσβλητη από το φαινόμενο της αποβολής, επιβεβαιώνοντας τη διαφορά της από τις βόρειες διαλέκτους, ενώ, ταυτόχρονα, παρουσιάζει τη μεγαλύτερη διάρκεια φωνηέντων, ποιοτικά πιο οπίσθιες πραγματώσεις και τάση για πιο περιφερειακά φωνήεντα. Η Ήπειρος, η Κοζάνη και ο Έβρος παρουσιάζουν έντονη ευπάθεια στην αποβολή και τάσεις ανύψωσης των μεσαίων φωνηέντων -ιδιαίτερα του [o], συμπεριφερόμενες τυπικά ως βόρειες διάλεκτοι. Ωστόσο, η Ήπειρος και η Κοζάνη εμφανίζουν τις παραπάνω τάσεις εντονότερα από τον Έβρο, δείχνοντας ότι υπάρχει σαφής διαφορά ανάμεσα στις βόρειες διαλέκτους. Πέρα από τις διαφορές που σχετίζονται με τη διάλεκτο, βρέθηκε ότι ο τονισμός σχετίζεται με μεγάλης έντασης επίδραση στην πραγμάτωση των φωνηέντων, εμποδίζοντας την εκδήλωση αποβολής και δημιουργώντας διαρκέστερα φωνήεντα, πιο χαμηλά και πιο περιφερειακά φωνηεντικά σχήματα. Το φύλο του ομιλητή, επίσης, σχετίζεται με σημαντική ποικιλότητα, αλλά σε μικρότερο βαθμό απ’ ό,τι αναμενόταν. Τέλος, οι φωνητικοί και προσωδιακοί παράγοντες που σχετίζονται με το περιβάλλον των φωνηέντων έδειξαν ασθενή επίδραση στην πραγμάτωσή τους, αλλά και αρκετές ενδιαφέρουσες τάσεις, που αγγίζουν τις λεπτές ιδιότητες των φωνηέντων.