Application of multi criteria decision making techniques in finance
Authors: Σχινάς Ορέστης 
Published: July 2024

Η διατριβή έχει ως θέμα την εφαρμογή πολυκριτηριακών μεθόδων λήψης απόφασης στο πρόβλημα της συνολικής αξιολόγησης των ελληνικών ακτοπλοϊκών εταιρειών, και εστιάζεται στις ανάγκες των δανειστών και των επενδυτών. Η σημασία των ακτοπλοϊκών συγκοινωνιών (ΑΣ) είναι πολύ μεγάλη για την Ελληνική κοινωνία και απαιτεί κανονιστικά μέτρα σύμφωνα με τις Ευρωπαϊκές πρακτικές. Επίσης οι ΑΣ απαιτούν αποδοτικές λειτουργίες δικτύου για λόγους οικονομικούς και κοινωνικούς καθώς και στενή χρηματοοικονομική παρακολούθηση, διότι οι κυριότερες εταιρείες που δραστηριοποιούνται είναι εισηγμένες στο Χρηματιστήριο Αξιών Αθηνών (ΧΑΑ). Κατά τα τελευταία χρόνια, οι εταιρείες αυτές αναπτύχθηκαν δυναμικά, ως αποτέλεσμα της μερικής απελευθέρωσης της αγοράς και την εισαγωγή νέων πλοίων στις γραμμές. Αποδεικνύεται ότι η αγορά δεν είναι συγκεντρωμένη, και ότι είναι μοιρασμένη σε ίσα μερίδα για όλες τις σημαντικές εταιρείες. Η περίοδος ανάλυσης περιλαμβάνεις τις οικονομικές χρήσεις από το 1997 έως το 2002. Αυτό οφείλεται στα διαθέσιμα στοιχεία και τον έλεγχο ακεραιότητας τους. Όπως προκύπτει από τη βιβλιογραφική αναζήτηση, δεν υπάρχει παρόμοια εργασία σε αυτό το πεδίο. Η βιβλιογραφία της ναυτιλιακής χρηματοδότησης εστιάζεται κυρίως σε θέματα ανάλυσης χρονοσειρών και σε θέματα κριτηρίων δανεισμού (αξιολόγηση κινδύνων) για πολλά έτη. Η βιβλιογραφική πρόοδος σε θέματα ΑΣ είναι μάλλον στάσιμη τα τελευταία έτη, αφού ερευνητές με ενεργή παρουσία στις αρχές της δεκαετίας 1990 δεν έχουν παρουσιάσει αξιόλογες νέες ιδέες στην ακαδημαϊκή κοινότητα.Η επιλεγμένη πολυκριτηριακή μέθοδος είναι η Analytic Hierarchy Process (ΑΗΡ). Η μέθοδος προτιμήθηκε από άλλες καθιερωμένες μεθοδολογίες, διότι δεν απαιτεί πρότερη γνώση της συνάρτησης χρησιμότητας, βασίζεται σε ιεραρχικά δομημένα κριτήρια και χαρακτηριστικά, που αποκαλύπτουν την αντίληψη που έχει ο λήπτης της απόφασης για το πρόβλημα, και τελικά, γιατί επιτρέπει σχετικές και απόλυτες συγκρίσεις. Η ΑΗΡ έχει συζητηθεί εκτεταμένα στη βιβλιογραφία και από ερευνητές. Η μέθοδος επιτρέπει τον συνδυασμό με άλλες τεχνικές, τη κατάστρωση σεναρίων καθώς και προσομοιώσεις. Κλείνοντας, η μέθοδος επιτρέπει συλλογική λήψη απόφασης και είναι ευέλικτη σε αριθμητικούς χειρισμούς.Το ζήτημα του λειτουργικού κινδύνου (operational risk) και της αξιολόγησης κινδύνων από τους δανειστές είναι κρίσιμο. Το μεγαλύτερο ποσοστό των κεφαλαίων χρηματοδότησης των ΑΣ προέρχεται από τα πιστωτικά ιδρύματα. Η εισροή κεφαλαίων από το ΧΑΑ ανήλθε κατά τη περίοδο ανάλυσης μόλις στο 10% των συνολικών υποχρεώσεων (μακροπρόθεσμα δάνεια) των εταιρείων υπό μελέτη. Με βάση τα κριτήρια και τη δομή του κινδύνου όπως περιγράφεται στη βιβλιογραφία καθώς και με χρήση δεδομένων που παρήχθησαν από τη συμπλήρωση ερωτηματολογίων κατασκευάστηκε ένα μοντέλο ταξινόμησης των πιστωτικών ιδρυμάτων. Το μοντέλο βασίζεται σε προσομοιώσεις για την απόδοση βαρών στα κριτήρια των ανωτέρω τμημάτων της ιεραρχίας και παρέχει μια απεικόνιση της αγοράς των πιστωτών σύμφωνα με βασικά χαρακτηριστικά: η ποιότητα του χαρτοφυλακείου δανείων, εξασφαλίσεις επί των δανείων και marketing. Το μοντέλο επιτρέπει και περαιτέρω ταξινόμηση (clustering) της αγοράς. Είναι εύκολο να προστεθούν εναλλακτικές (πιστωτικά ιδρύματα δηλαδή) αφού το μοντέλο βασίζεται σε απόλυτες συγκρίσεις ούτως ώστε να μπορεί να διαχειρίζεται αλλαγές στο μείγμα των εναλλακτικών.Το κύριο πρόβλημα της ταξινόμησης των ακτοπλοικών εταρειών αντιμετωπίζεται με την κατασκευή μιας αρκετά ανεπτυγμένης ιεραρχίας. Χρησιμοποιείται μια ιεραρχία με τέσσερα διακριτά επίπεδα κριτηρίων. Δυο κύριες κατηγορίες κριτηρίων λαμβάνονται υπ΄όψιν: η πρώτη αναφέρεται στις δυνάμεις του εσωτερικού περιβάλλοντος και η δεύτερη στου εξωτερικού. Κάτω από την κατηγορία ‘εσωτερικού περιβάλλοντος’ εμπίπτουν τα κριτήρια που σχετίζονται με τα θεμελιώδη λογιστικά μεγέθη, τις προσφερόμενες υπηρεσίες logistics, και τη διοίκηση της επιχείρησης. Τα κρίσιμα υποσύνολα κριτηρίων της απόδοσης της μετοχής, των συνθηκών της αγοράς και του ανταγωνισμού εμπίπτουν στη κατηγορία κριτηρίων του ΄εξωτερικού περιβάλλοντος΄. Σε αυτές τις κατηγορίες κριτηρίων αναφέρονται και χρησιμοποιούνται περίπου εβδομήντα διακριτά και ανεξάρτητα χαρακτηριστικά των εταιρείων. Πλήρης δικαιολόγηση για την επιλογή των κριτηρίων καθώς και τη σύγκριση μεταξύ τους παρέχεται όπου χρειάζεται. Τις περισσότερες φορές είναι αποτέλεσμα της διαθεσιμότητας και της ακεραιότητας των δεδομένων. Για τα ανώτερα επίπεδα της ιεραρχίας η απόδοση βαρών μεταξύ των κριτηρίων γίνεται και με ανάλυση σεναρίων και με προσομοίωση. Η καταληκτική ταξινόμηση και οι δείκτες παρέχουν καθαρή εικόνα για την πορεία των εταιρείων κατά την περίοδο ανάλυσης (1997 – 2002). Καθίσταται δυνατή η παρακολούθηση συνολικώς ή μερικώς, ήτοι η ανάλυση επιμέρους χαρακτηριστικών όπως τα κριτήρια εσωτερικού και εξωτερικού περιβάλλοντος. Βαθύτερη και περαιτέρω ανάλυση είναι δυνατή αλλά δεν μπορεί να αναπαρασταθεί σε επίπεδα διαγράμματα. Το μοντέλο επιβεβαιώνεται από τα αποτελέσματα αναλύσης μεριδίων (shift-share analysis). Στο 60% των περιπτώσεων η ανάλυση των μεριδίων κύκλου εργασιών εξηγεί τις μεταβολές των δεικτών του μοντέλου και στις υπόλοιπες περιπτώσεις συμβαδίζει με ανάλυση μεριδίων του διακινούμενου μεταφορικού όγκου. Εκτός από την εφαρμογή ταξινόμησης και παρακολούθησης της πορείας των εταιρείων κατά οικονομικές περιόδους είναι δυνατή η χρήση της ιεραρχίας ή στοιχείων της για την αντιμετώπιση πρακτικών προβλημάτων όπως είναι ο στρατηγικός σχεδιασμός και οι συγχωνεύσεις. Για τις ανάγκες στρατηγικού σχεδιασμού είναι δυνατή η εκτίμηση της θέσης της εταιρείας ως αποτέλεσμα τακτικών κινήσεων ή για ανάγκες πρόβλεψης, χρησιμοποιώντας την ίδια ιεραρχία και τα ίδια βάρη. Σε περιπτώσεις όπου νέες εναλλακτικές (εταιρείες) ή νέες παράμετροι (κριτήρια) πρέπει να ληφθούν υπ΄όψιν στοιχεία της ιεραρχίας μπορούν να χρησιμοποιηθούν άμεσα για τις ανάγκες του σχεδιασμού. Αυτή είναι κιόλας η περίπτωση της επιλογής άλλης εταρείας στο πρόβλημα της βέλτιστης συγχώνευσης. Το μοντέλο σκοπεύει να έχει δυνατότητες πρακτικής εφαρμογής αλλά είναι και απολύτως σύμφωνο με την θεωρία όπως περιγράφεται στη βιβλιογραφία. Σε όλες τις περιπτώσεις ο βαθμός συνέπειας (consistency ratio) διατηρείται κάτω από το όριο του 10%, όπως απαιτεί η θεωρία, έτσι ώστε να υπάρχει εμπιστοσύνη στο τελικό αποτέλεσμα. Διαφορετικές γνώμες ή προσεγγίσεις οφείλονται σε διαφορετικό σύνολο κριτηρίων ή διαφορετικές τεχνικές αξιολόγησης. Είναι δυνατό να εισαχθούν στο μοντέλο εναλλακτικές και κριτήρια αλλά πρέπει κανείς να επιλύσει πολλά επιμέρους προβλήματα διαθεσιμότητας και ακεραιότητας στοιχείων των εταρείων για όλα τα χρόνια της ανάλυσης. Εκτός από τις προτάσεις για περαιτέρω ανάπτυξη της εφαρμογής καθώς και για θεωρητικές προσεγγίσεις, το κείμενο της διατριβής περιλαμβάνει μακρείς καταλόγους από δείκτες, πίνακες, διαγράμματα και παραρτήματα που στοχεύουν στην καλύτερη κατανόηση, στην βαθύτερη ανάλυση και την επενδεδυμένη προσπάθεια για μια σταθερή βάση αναφοράς στοιχείων των εταιρειών ΑΣ. Τα ευρήματα έχουν επενδυθεί με προτάσεις για την περαιτέρω ανάπτυξη του πρωτοτύπου. Είναι ενδιαφέρον ότι κάποιες εφαρμογές του έχουν διαφορετικούς αποδέκτες – χρήστες και ότι μπορούν να υποστηρίξουν και πιο σύνθετες αποφάσεις. Η συμβολή της διατριβής στην επιστημονική ανάλυση των ΑΣ είναι προφανής. Για πρώτη φορά στην ακαδημαική βιβλιογραφία παρέχεται εργαλείο για την εις βάθος ανάλυση της αγοράς ΑΣ και των σημαντικών συντελεστών της. Επίσης η ανάλυση των χρηματοοικονομικών και λειτουργικών παραμέτρων σε κατηγορίες κριτηρίων φανερώνει τις διαφορές στην δομή και στην πορεία των εταιρείων ΑΣ. Η ταξινόμηση των εταιρείων ΑΣ σύμφωνα με μια ορθολογική ιεραρχία κριτηρίων αποτελεί ισχυρό εργαλείο διοίκησης. Αυτό το εργαλείο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για σχεδιασμό και συγκρίσεις καθώς και για τη δομημένη παρακολούθησης της αγοράς. Η επιβεβαίωση του μοντέλου μέσα από ανάλυση μεριδίων, δηλαδή μέσα από ιστορικά στοιχεία, ενδυναμώνει την πεποίθηση της ορθής απόδοσης βαρών μεταξύ κριτηρίων. Το μοντέλο αντικατοπτρίζει σε μεγάλο βαθμό τις πραγματικές συνθήκες. Φυσικά ένα πολυκριτηριακό εργαλείο παραμένει υποκειμενικό σε κάποιο βαθμό και η ιεραρχία των κριτηρίων αποκαλύπτει την κατανόηση και την εμπειρία επί του προβλήματος αλλά και υποδεικνύει τους στόχους που έχουν τεθεί. Περαιτέρω έρευνα και προσαρμογές επί την βάση του πρωτοτύπου είναι εύκολες και εφικτές τόσο για την ταξινόμηση των εταιρείων ΑΣ όσο και των πιστωτικών ιδρυμάτων εμφανίζονται για πρώτη φορά στη σχετική βιβλιογραφία.