The Expression Forms of the Qur'an: A Synthesis Attempt on Theocentric, Anthropocentric and Literary-Artistic Language Approaches
Authors: ÇİÇEK Nevzat 
Published: September 2022

Kur’an, indirildiği tarihten itibaren gerek Arap kültürü ve gerekse diğer kültürlerin etkisiyle farklı şekillerde anlaşılarak günümüze gelmiştir. Bu durum bir anlamda Kur’an’ın, yatay iletişim biçimine dayalı insan ürünü bir kitaptan farklı olarak, dikey iletişim biçiminin ürünü olmasından kaynaklanmaktadır. Dikey iletişimin bir sonucu olarak kâinatta gerçekleşen olayların daima Allah ile irtibatlı olduğu gerçeği, Kur’an’ın temel bazı ayetlerine teosentrik bir anlatım üslubu olarak yansımıştır. Teosentrik dil, özellikle tevhid inancının yerleşmesini amaçlayan ayetlerde yoğun olarak kullanılmıştır. Ancak Kur’an’ın ilahi bir metin olmasına vurgu yapan teosentrik ifade biçiminin yanı sıra, bazı ayetlerde insanların duygu ve düşüncelerine hitap edip onları harekete geçirmek amacıyla, antroposentrik bir ifade biçiminin kullanıldığı görülmektedir. Bu durum temel amacı anlaşılmak olan ilahi mesajın, muhatabı olan “insan algısı”nı önemsediğini ve dikkate aldığını göstermektedir. Yani tarihsellik bağlamında ifade edilecek olursa şayet, insan bilgisinin çevresel koşullarla olan ilişkisini önemseyen Kur’an’ın, vahyin indiği toplumun sosyo-kültürel özelliklerini dikkate alan bir hitap biçimini barındırdığı görülecektir. Ancak Kur’an’ın bu tarihselci ifade biçimi, evrensel ilkelerden bağımsız düşünülmemelidir. Kur’an, daha çok tarihsel bir bağlamda dile getirdiği örnekler üzerinden gelecek nesillere evrensel mesajlar vermektedir. Yani hem yerel unsurlar içeren bir hitap tarzına sahip olması açısından tarihselci, hem de tarihselci bir dille ifade edilen temel ilkelerin zaman üstü olması açısından evrenselci bir ifade biçimi Kur’dan’da aynı anda kullanılmaktadır. Kur’an’da yaratıcıyı merkeze alan teosentrik ifade biçimi ve insan unsurunu dikkate alarak tarihsel hitap üzerinden evrensel mesaj veren antroposentrik ifade biçimlerinin yanı sıra bu mesajların etkileyici ve kalıcı olması için edebi ve sanatsal anlatımlara yer vermiştir. Kur’an; birbirlerinin karşıtı olarak örülen evrensellik, tarihsellik ve edebi sanat dilinin sentezleyen karma bir ifade biçimi kullanmıştır. Teosentrik, antroposentrik ve edebi sanat dilinden oluşan üç anlatım biçimi bazen birbirinden bağımsız olarak işlenirken; bazen de birbiriyle bağlantılı olarak Kur’an’da yer almıştır. İlahi metinlerde kullanılan teosentrik dil, genellikle Allah’ın olgu ve olaylara müdahale ettiği şeklinde anlaşılmıştır. Oysa bu çalışmada teosentrik yaklaşım daha çok edebi anlatımla ilişkilendirilerek ele alınmıştır. Yani Kur’an’da kullanılan teosentrik dil ile Allah’ın olgu ve olaylara müdahale ettiğinden ziyade, bu anlatımla O’nun kâinattaki her şeyin yaratıcısı olduğunun hatırlatıldığı tevhidi bir din dilinin inşa edildiği söylenebilir. Antroposentrik yaklaşım ise, halihazırda birbirinin karşıtı olarak değerlendirilen temel iki perspektiften oluşan bir üst şemsiye olarak ele alınmıştır. Bunlardan birincisi, insanın doğduğu ve yaşadığı çevrenin etkisi altında gelişimini sürdürdüğü tarihselcilik yaklaşımı iken; diğeri ise tüm insanları mutluluğa götürecek genel-geçer ilkelerin göz önünde bulundurulduğu evrenselcilik yaklaşımıdır. Ancak çoğu zaman birbiri ile zıt anlamlarda kullanılan bu iki yaklaşım türünün birbirini dışlamasından ziyade, birbirinin tamamlayıcısı olarak ele alınması gerektiği bu çalışmada dile getirilen hususlardandır. Kendisini ilahi metinlerden bir metin olarak tanımlayan Kur’an, geçmişteki ilahi metinlerde dile getirilen bazı ilkeler ve uygulamalarla birlikte kemale erdiğini belirtmiş ve böylece geleceğe yönelik mesajlarının da gerekli yetkinliğe sahip olduğunu dile getirmiştir. Bu yetkinliğin ise ancak anlatımı canlı tutacak edebi sanatların kullanımı ile mümkün olabileceği söylenebilir. Kur’an’da daha çok mecaz, kinaye ve benzetme (analoji) gibi çeşitli söz sanatlarından oluşan güçlü bir edebi dil kullanılmaktadır. Kur’an anlatımlarının amacına hizmet etmesi için bu ifade biçimlerinin sağlıklı okunması gerekmektedir. Böylece Kur’an’ın iç tutarlılığı sağlanmış olacağından kendisine getirilecek eleştirilere de aynı tutarlılık ile cevap verilmiş olacaktır. Bu çalışmada, öncelikle Kur’an’ın ifade biçimlerine ilişkin mevcut anlayışları eleştirel bir bakış açısı ile inceleme ve ardından alternatif çözüm önerileri sunma yönünde iki aşamalı bir yöntem takip edilmiştir. Değerlendirmeler yapılırken Kur’an ayetleri kendi bütünlüğü içerisinde çözümlemeye tabi tutulmuş ve makale sınırlarının el verdiği oranda, konunun anlaşılmasını sağlayacak örneklere yer verilmiştir. Netice itibariyle bu çalışmada, söz konusu üç ifade biçiminin birlikte okunması halinde, Kur’an’ın amacı doğrultusunda anlaşılmasına yardımcı olacağı sonucuna varılmıştır.