Αντιμετωπίζοντας την παράτυπη μετανάστευση
Authors: Χατζηαντωνίου Αικατερίνη 
Published: September 2021

Η E.E. καθίσταται όλο και πιο σημαντικός παράγοντας στην παγκόσμια σκηνή, ενώ η κοινή εξωτερική της δράση διευρύνεται διαρκώς σε νέους τομείς. Η παράτυπη μετανάστευση και η διαχείριση της σύγχρονης μορφής του μεταναστευτικού φαινομένου είναι ένας από αυτούς. Η E.E. σταδιακά μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου βρέθηκε αντιμέτωπη με το κρίσιμο ερώτημα της επιτυχούς διαχείρισης της μεταναστευτικής πρόκλησης. Το 2015 κλήθηκε να αντιμετωπίσει τη μεγαλύτερη μεταψυχροπολεμική μεταναστευτική πρόκληση, καθώς οι μαζικές μικτές ροές παράτυπων μεταναστών και προσφύγων, πρωτόγνωρων μεγεθών, έθεσαν το όλο σύστημα σε κρίση.Υπό το φως της θεώρησης της E.E. ως διεθνούς δρώντα, η παρούσα Διατριβή εστιάζει στις εξωτερικές δράσεις της ευρωπαϊκής μεταναστευτικής πολιτικής συστατικό στοιχείο της οποίας αποτελεί η αντιμετώπιση της παράτυπης μετανάστευσης. Ο σκοπός είναι διττός. Αφενός να καταγράψει την επιρροή της στα ζητήματα της μετανάστευσης, το αν και κατά πόσο δηλαδή είναι σε θέση να επηρεάσει αποτελεσματικά το εξωτερικό της περιβάλλον. Αφετέρου να ανιχνεύσει τη διεθνή επίδοση της η οποία εμπεριέχει την έννοια της επιρροής, αλλά και άλλα χαρακτηριστικά που προσδιορίζουν τη δυναμική του διεθνούς ρόλου της. Τόσο η διεθνής επιρροή όσο και η διεθνής επίδοση της Ε.Ε., που γίνεται αντιληπτή ως εξαρτημένη μεταβλητή των ενδοοργανωσιακών χαρακτηριστικών της, των δράσεών της και της αποτελεσματικότητάς τους, θα εξεταστούν σε δύο περιπτώσεις. Η πρώτη αφορά τη μεταναστευτική κρίση του 2015. Η δεύτερη αφορά τη συμμετοχή της E.E. στις διαπραγματεύσεις στο πλαίσιο του ΟΗΕ για τη δημιουργία ενός νέου διεθνούς καθεστώτος στα ζητήματα της μετανάστευσης και τη συμβολή της στη διαμόρφωση τόσο της παγκόσμιας ατζέντας του νέου ρυθμιστικού πλαισίου, όσο και του ίδιου του ρυθμιστικού πλαισίου.Στο Μέρος Ι παρουσιάζονται οι δύο Υποθέσεις Εργασίας που κατευθύνουν την έρευνα και ανάλυση επί του ζητήματος της αποτίμησης της διεθνούς επιρροής και επίδοσης της E.E. . Και οι δύο υποθέσεις εργασίας εστιάζουν στις εξωτερικές διαδράσεις της E.E. συσχετίζοντας τες με τις αλλαγές που επέφεραν κατά περίπτωση, στο διεθνές περιβάλλον. Ακολουθεί το μεθοδολογικό εργαλείο μέσω του οποίου οργανώθηκε και έγινε η επεξεργασία του εμπειρικού υλικού. Πρόκειται για το Αναλυτικό Πλαίσιο αποτίμησης της διεθνούς επίδοσης της Ε.Ε. των Σ. Μπλαβούκου – Δ. Μπουραντώνη. Το προαναφερθέν πλαίσιο θα χρησιμοποιηθεί ως αναλυτική βάση που θα κατευθύνει την έρευνα στο ζητούμενο της αξιολόγησης της διεθνούς επίδοσης της Ε.Ε., αφενός κατά την διαχείριση κρίσης του 2015 και αφετέρου στις διαπραγματεύσεις στο πλαίσιο του ΟΗΕ για την αποτύπωση ενός νέου διεθνούς καθεστώτος για τα θέματα της μετανάστευσης Σύμφωνα με το αναλυτικό πλαίσιο η διεθνής επίδοση θα εξεταστεί σε τρία επίπεδα ανάλυσης, αυτό της παραγωγής πολιτικής, αυτό της εκροής-εξαγωγής πολιτικής και αυτό της επιρροής-αποτελέσματος που μπορεί να έχει η συγκεκριμένη πολιτική στο διεθνές περιβάλλον. Έπεται μια σύντομη καταγραφή της σύγχρονης συζήτησης για την E.E. ως υποκείμενο του διεθνούς συστήματος, την εξωτερική της ταυτότητα και τη διεθνή της δράση, η επισκόπηση της διεθνούς βιβλιογραφίας για την E.E. ως υποκείμενο δράσης και οι θεωρητικές παραδοχές. Στο Μέρος ΙΙ επιχειρείται η αποτίμηση της διεθνούς δράσης της E.E. για τη διαχείριση της μεταναστευτικής κρίσης.Στο Μέρος ΙΙΙ εξετάζεται η επίδοση της E.E. στις διαπραγματεύσεις για την υιοθέτηση των δύο Παγκόσμιων Συμφώνων του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες και τους Μετανάστες. Στο Μέρος IV παρουσιάζονται τα συμπεράσματα της ανάλυσης, η οποία καθοδηγήθηκε από τις Υποθέσεις Εργασίας, χρησιμοποίησε τα εμπειρικά δεδομένα τα οποία και επεξεργάστηκε με τη εφαρμογή του Αναλυτικού Πλαισίου αποτίμησης της διεθνούς επίδοσης της E.E. Σύμφωνα με τα συμπεράσματα, στην πρώτη περίπτωση όπου αξιολογείται η διεθνής επιρροή της E.E. κατά τη διαχείριση της κρίσης του 2015, διαπιστώθηκε ότι η E.E. πέτυχε τον κύριο επιδιωκόμενο στόχο της για ανάσχεση των μεταναστευτικών ροών και επιστροφή στα προ κρίσης επίπεδα. Υπήρξε δηλαδή αποτελεσματική. Σε ότι αφορά όμως την συνολική επίδοση της, διαπιστώθηκε ότι εξαρχής η εσωτερική διαδικασία παραγωγής πολιτικής για διαχείριση της κρίσης, η οποία έλαβε χώρα σε συνθήκες υψηλότατης πίεσης, υπήρξε προβληματική. Χαρακτηρίστηκε από αντιπαραθέσεις όχι μόνο μεταξύ των κρατών-μελών, αλλά και ανάμεσα στα θεσμικά όργανα, ενώ έθετε μια σειρά από υψηλούς στόχους αναφορικά με τις εσωτερικές πτυχές της κρίσης, που δεν αντανακλούσαν την βούληση του συνόλου των κρατών-μελών. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να προκύψει ένα «χάσμα υλοποίησης» μεταξύ των αποφάσεων και της συμμόρφωσης των κρατών-μελών. Καθ’ όλη τη διάρκεια της κρίσης, όχι μόνο δεν επήλθε συμμόρφωση των διαφωνούντων κρατών-μελών με τις αποφάσεις, αλλά αναλήφθηκαν μονομερείς και αντίθετες προς την κοινοτική λογική της αλληλεγγύης και της κοινής ευθύνης ενέργειες. Ωστόσο, παρά τη θεσμική ανεπάρκεια για άμεση διαχείριση της κρίσης και τη δραματική διαίρεση των κρατών-μελών, η E.E. κατάφερε, μετατοπίζοντας το κέντρο βάρους της διαχείρισης στις εξωτερικές πτυχές της κρίσεις, να επιφέρει το επιθυμητό αποτέλεσμα της ανάσχεσης των ροών στα εξωτερικά σύνορά της. Στη δεύτερη περίπτωση, όπου αξιολογείται η διεθνής επιρροή της E.E. στις διαπραγματεύσεις για την υιοθέτηση των Παγκοσμίων Συμφώνων για τους Μετανάστες και τους Πρόσφυγες, διαπιστώθηκε ότι η E.E. επηρέασε τα αποτελέσματα της διαπραγμάτευσης και πέτυχε τους στόχους της και στις δύο περιπτώσεις. Στο Παγκόσμιο Σύμφωνο για τους Μετανάστες αποτυπώνεται ξεκάθαρα η ευρωπαϊκή προσέγγιση. Στην περίπτωση του Παγκοσμίου Συμφώνου για τους Πρόσφυγες οι κύριες διαπραγματευτικές της θέσεις ενσωματώθηκαν πλήρως στο κείμενο του Συμφώνου.Και σε αυτή την περίπτωση όμως, η διεθνής επίδοση της επισκιάστηκε από τα ζητήματα της συνοχής και της ανομοιογένειας μεταξύ των κρατών-μελών της. Κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων η E.E. ήρθε αντιμέτωπη με κρίσιμες προκλήσεις που εκπορεύονταν από την μη επαρκώς εμπεδωμένη συνοχή της και την μερική ομοιογένεια των κρατών-μελών.Και στις δύο περιπτώσεις καταγράφεται η προβολή διεθνούς ηγετικής ικανότητας από πλευράς E.E. Κατά τη μεταναστευτική κρίση η E.E. σε όλες τις περιπτώσεις της συνεργασίας της με τις τρίτες χώρες προέβαλε την επιρροή της για να καθοδηγήσει την συμπεριφορά τους προς την επιθυμητή κατεύθυνση. Κατά τις διαπραγματεύσεις για την υιοθέτηση των δύο Παγκοσμίων Συμφώνων η E.E. με θεσμική αυτοπεποίθηση διαδραμάτισε πρωταγωνιστικό ρόλο. Παρά τα ζητήματα εσωτερικής συνοχής και αμφισβήτησης που αντιμετώπιζε, δημιούργησε την παράσταση ενός διεθνούς δρώντα που δύναται να εκπροσωπεί - συσπειρώνει και τρίτες χώρες με τις οποίες έχει αναπτύξει πλέγμα σχέσεων συνεργασίας. Κοινό σημείο των περιπτωσιολογικών αναλύσεων για την αποτίμηση της διεθνούς επιρροής και επίδοσης της E.E. στα ζητήματα της παράτυπης μετανάστευσης, αποτελεί η διαπίστωση ότι η E.E. ως διεθνής δρών δύναται να επηρεάζει αποτελεσματικά το διεθνές περιβάλλον.