Το περιοδικό Ελεύθερα Γράμματα (1945-1951)
Authors: Νικολαΐδης Θεοδόσιος 
Published: February 2023

Η παρούσα διδακτορική διατριβή ερευνά τη σχέση του περιοδικού Ελεύθερα Γράμματα (1945-1951) με το λογοτεχνικό και διανοητικό πεδίο της εποχής του μέσα από την παρακολούθηση των λογοτεχνικών, καλλιτεχνικών και φιλοσοφικών θεμάτων που πραγματεύθηκε, των συζητήσεων στις οποίες εισήλθε και της «συνομιλίας» του με την κοινωνικο-πολιτική επικαιρότητα. Εξετάζονται ο τρόπος με τον οποίο η ύλη του περιοδικού αντανακλά τις αισθητικές και ιδεολογικές ζυμώσεις στους κόλπους της αριστερής διανόησης της πρώτης μεταπολεμικής περιόδου, η διαπάλη «ορθόδοξης» θέσης και ετεροδοξίας στα πεδία του κριτικού λόγου και της λογοτεχνικής θεωρίας και πρακτικής, η στάση του περιοδικού απέναντι στις καλλιτεχνικές πρωτοπορίες και η αγωνιώδης προσπάθειά του, με συνεχείς (ανα)προσαρμογές και ελεγχόμενη απόσταση από το δόγμα, να αποτελέσει εστία πολυφωνικής έκφρασης των αισθητικών τάσεων και θεωριών της εποχής του. Το βασικό ερώτημα στο οποίο καλείται να απαντήσει η παρούσα διατριβή είναι ποιο κενό φιλοδοξούσαν να καλύψουν τα Ελεύθερα Γράμματα ως ανεπίσημη εκπροσώπηση της ευρύτερης αριστερής διανόησης στο μεταπολεμικό τοπίο των περιοδικών λόγου και τέχνης και αν συνάγεται μέσω του περιοδικού το περιεχόμενο μιας ορισμένης πολιτισμικής πρότασης της αριστερής διανόησης στη συζήτηση σχετικά με την επιχειρούμενη Ανασυγκρότηση. Έπειτα από τη χαρτογράφηση του τοπίου των συνεργατών, την περιγραφή των συνθηκών έκδοσης και κυκλοφορίας και την καταγραφή της υποδοχής των Ελεύθερων Γραμμάτων από τον πνευματικό κόσμο της εποχής, το ερευνητικό ενδιαφέρον επικεντρώνεται στα βασικά θέματα που απασχόλησαν το περιοδικό καθ’ όλη τη διάρκεια της εκδοτικής πορείας του, τα οποία είχαν την προϊστορία τους στον περιοδικό λογοτεχνικό Τύπο του Μεσοπολέμου και της Κατοχής και αποτέλεσαν βασικά πεδία αντιπαράθεσης με την αστική διανόηση: το χρέος του «ζωντανού» πνευματικού ανθρώπου, τη νοηματοδότηση της «πνευματικής ελευθερίας» και τη μαρξική αντίληψη για τον αντικειμενικό καθορισμό της Τέχνης από την υλικοϊστορική και κοινωνική συνθήκη. Ιδιαίτερη θέση στο πεδίο αυτό κατέχει η συζήτηση για τη «Λογοτεχνία της Αντίστασης», την οποία δεξιώθηκαν και προώθησαν τα Ελεύθερα Γράμματα με έκδηλο το ενδιαφέρον για τη διαμόρφωση των όρων της καλλιτεχνικής αρτίωσής της. Η διερεύνηση της πολιτισμικής ιδεολογίας του περιοδικού και του συναφούς εγχειρήματός του να εισηγηθεί έναν αριστερό λογοτεχνικό, γραμματολογικό και κριτικό κανόνα με γνώμονα την κληρονομιά της «αντιστασιακής κουλτούρας», την τεχνοτροπία του «δυναμικού ρεαλισμού» και την ανάδειξη του «λαού» σε φορέα μιας ανώτερης κοινωνικής και πολιτικής ηθικής, πλαισιώνεται από την παρακολούθηση ορισμένων κύριων θεμάτων που απασχόλησαν τους συνεργάτες: την εφαρμογή του «Σχεδίου μιας Λαϊκής Παιδείας» με πυρήνα την καθιέρωση της δημοτικής γλώσσας, την ιδεολογική πρόσληψη της λαϊκής παράδοσης, την ανασημασιοδότηση της ελληνικότητας στην Τέχνη και την «εθνικολαϊκή» ανάγνωση της Επανάστασης του 1821 υπό το πρίσμα του ιστορικού παραλληλισμού της με την Εθνική Αντίσταση 1941-1944. Η διατριβή ολοκληρώνεται με την εξέταση του θεωρητικού και εφαρμοσμένου κριτικού λόγου των Ελεύθερων Γραμμάτων αναφορικά με το Θέατρο και τον Κινηματογράφο, την εξέταση των λόγων που υπαγόρευσαν συγκεκριμένες επιλογές στη δημοσίευση μεταφρασμένης ξένης λογοτεχνίας, την παρουσίαση των κριτικών θέσεων για τον υπαρξισμό του J. P. Sartre και τον (διαλεκτικό) περσοναλισμό και την αποτίμηση του συστηματικού παρεμβατικού λόγου του περιοδικού στην κοινωνικο-πολιτική και πνευματική ζωή ως βασικού συστατικού στοιχείου της ταυτότητάς του.