Η Εραλδική ως μέσο επικοινωνίας και έκφρασης στην χριστιανική πίστη και την εκκλησιαστική παράδοση
Authors: Βλαζάκης Ιωάννης 
Published: January 2025

H εραλδική τέχνη στην ιστορική της διαδρομή συμπορεύτηκε με την καλλιτεχνική και την ευρύτερη αισθητικά συμβολοποιημένη αποτύπωση της πολιτισμικής ταυτότητας ατόμων, οικογενειών, οίκων, ταγμάτων, περιοχών. Η ιδιαίτερη παρουσία των αγίων μορφών στην εραλδική δημιουργία κατέχει ξεχωριστό ενδιαφέρον και δεσπόζει σημασιολογικά και επικοινωνιακά στην οικοσημολογική αντιπροσώπευση, καθιστώντας αυτή τη θεματική ένα μη γεωδαιτημένο ερευνητικό πεδίο με πλούσια ευρήματα για τον μελετητή. Αυτό το ερευνητικό κενό καλύπτει η παρούσα διδακτορική διατριβή, η οποία προσπέλασε εξαντλητικά τα πολεόσημα και τα τοπόσημα όλων των πόλεων, οικισμών, δήμων της Γερμανίας, τα οποία φιλοξενούν τη μορφή της Παναγίας. Θεωρητική βάση του παρόντος πονήματος αποτέλεσε η κατανόηση του επιστημονικού πεδίου της Εραλδικής – Οικοσημολογικής Επιστήμης· ενός σημαντικού ερευνητικού κλάδου της Ιστορίας, ο οποίος στις περισσότερες χώρες του εξωτερικού κατέχει περίοπτη ακαδημαϊκή θέση σε αντιδιαστολή προς την ελληνική πραγματικότητα, όπου παραμένει γνωστικά και ερευνητικά αγεωγράφητος, αν όχι άγνωστος, έως σήμερα. Ως εκ τούτου, στο θεωρητικό μέρος της παρούσας διατριβής θεωρήθηκε εκ των ων ουκ άνευ η παρουσίαση της Εραλδικής στο ιστορικό πλαίσιο της εννέα αιώνων εξέλιξής της, άμα τη γενέσει της στα πολεμικά θέατρα ως εμβληματικό στοιχείο αναγνώρισης φιλικών και πολέμιων δυνάμεων έως τον συσχετισμό της με την πρώτη σταυροφορία και, παράλληλα, την αδιάσπαστη συνύφανσή της με τη χριστιανική πίστη και την ευρωπαϊκή παράδοση. Στο προαναφερθέν πλαίσιο, εξετάστηκε η πορεία των οικοσημολογικών συμβόλων από τα πεδία των μαχών του Μεσαίωνα στις πρώτες έγγραφες αποτυπώσεις και τη συγκρότηση των πρώτων εραλδικών αρχείων, με ιδιαίτερη μνεία στους ξεχωριστούς εκείνους ανθρώπους οι οποίοι ανέλαβαν το σημαίνον έργο της καταγραφής, αποτύπωσης και συνακόλουθα της διατήρησης των εραλδικών αρχείων. Παρουσιάστηκαν στη συνέχεια, διεξοδικά οι έννοιες του θυρεού και του οικοσήμου, λόγω της συχνής σύγχυσης που προκαλούν στους μελετητές του είδους και διασαφηνίστηκαν τα χαρακτηριστικά εκείνα στοιχεία που οριοθετούν τη διακριτότητά τους. Ακολούθησε εκτενής αποτύπωση της ιδιότυπης γλώσσας και ορολογίας που χρησιμοποιεί η Εραλδική Επιστήμη προκειμένου να περιγράψει την τοποθέτηση των συμβόλων επάνω στο εραλδικό πεδίο, ενώ έγινε ιδιαίτερη αναφορά στα ξεχωριστά χαρακτηριστικά του γυναικείου οικόσημου και στη μορφολογική διαφοροποίησή του από το ανδρικό. Ο ειδικός τομέας της Εκκλησιαστικής Εραλδικής αποτέλεσε περιεχόμενο ξεχωριστού κεφαλαίου, στο οποίο πραγματοποιήθηκε ενδελεχής ανάλυση στον τρόπο με τον οποίο η Εραλδική διαμορφώθηκε στη δυτική Ευρώπη με τους κανόνες της χριστιανικής πίστης: στην Εκκλησιαστική Εραλδική κάθε στοιχείο που παραπέμπει σε μία στρατιωτικού ύφους διάσταση απουσιάζει. Στο εν λόγω κεφάλαιο προσεγγίστηκαν σύμβολα όπως η Τιάρα, η αρχιεπισκοπική μίτρα, οι εκκλησιαστικοί πίλοι, αλλά και επιπρόσθετα χαρακτηριστικά στοιχεία της Εκκλησιαστικής Εραλδικής, όπως ο σταυρός, η ποιμαντική ράβδος και το ωμοφόριο, καθώς και τα εκκλησιαστικά στοιχεία που απαρτίζουν τα παπικά οικόσημα, όπως αυτά διαμορφώθηκαν ανά τους αιώνες. Επί του ερευνητικού, συγκεκριμένα, αντικειμένου της παρούσας διατριβής, ήτοι του αντικειμένου της Πολιτειακής Εραλδικής, οι απαρχές της δύνανται να τοποθετηθούν στον δωδέκατο και τον δέκατο τρίτο αιώνα, περίοδο κατά την οποία θυρεοί και οικόσημα αρχίζουν σταδιακά να κατακλύζουν πόλεις και οικισμούς ως επίσημα εμβλήματα περιοχών. Οι νεοσύστατες πόλεις του Μεσαίωνα ενσωμάτωσαν στα τοπικά εμβλήματά τους σύμβολα και εικόνες, τα οποία δανείστηκαν τόσο από την Εκκλησία όσο και από τους τοπικούς φεουδάρχες, παρουσιάζοντας ένα εύρωστο θεματολογικό σύνολο, μέσα στο οποίο οι εικαστικές απεικονίσεις αγίων μορφών και συμβόλων της χριστιανικής πίστης και παράδοσης αποτελούν ένα ξεχωριστό και θεμελιώδες κεφάλαιο. Κρίθηκε, εν προκειμένω, αναγκαίο να γίνει ειδική αναφορά στην περίπτωση του θυρεού της Ιερουσαλήμ, της μητέρας όλων των χριστιανικών πόλεων. Στο πλαίσιο της Πολιτειακής Εραλδικής, η απεικόνιση της Υπεραγίας Θεοτόκου εντοπίστηκε να αποτελεί μία θεματική εξέχοντος ενδιαφέροντος θρησκευτικού, καλλιτεχνικού και ιστορικού· μία θεματική η οποία δεν έχει ποτέ ερευνηθεί στο παρελθόν και την οποία το παρόν πόνημα φιλοδόξησε να ερευνήσει με αναλυτική εμβρίθεια. Κατά τη διεξαγωγή της παρούσας έρευνας, η διεξοδική αναζήτηση από τις επίσημες αρχειακές βάσεις των γερμανικών κρατιδίων έφερε στο φως εξήντα εννέα γερμανικά πολεόσημα και τοπόσημα, στα οποία η Παναγία παρουσιάζεται, κατά βάση, με το θείο βρέφος, αλλά και μόνη της, ενώ σε ελάχιστες περιπτώσεις απεικονίζεται μαζί με τη μητέρα της, την Αγία Άννα, την Αγία Αικατερίνη και τον Άγιο Βίτο. Τα εν λόγω πολεόσημα και τοπόσημα παρουσιάστηκαν με επιμελώς λεπτομερειακή περιγραφή με όρους της Οικοσημολογικής Επιστήμης. Η αποτύπωση της Παναγίας βρέθηκε να βασίζεται ως επί το πλείστον σε παλαιότερες σφραγίδες πόλεων ή σε υφιστάμενα θαυματουργά αγάλματα και, συχνά, να συνοδεύεται με τα εμβλήματα του εκάστοτε φεουδάρχη της περιοχής καθώς και με ιδιαίτερα τοπικά χαρακτηριστικά στοιχεία. Η εραλδική αισθητοποίηση της Παναγίας υπογραμμίστηκε στην ιστορική της αξία, καθώς έρχεται, πολλές φορές, να συμπληρώσει ή να αποκαταστήσει απολεσθέντα στοιχεία έργων, αγαλμάτων και λοιπών ιστορικών πληροφοριών. Το ερευνητικό επιστέγασμα περί της μοναδικότητας εκάστου του πολεοσήμου - τοποσήμου ως προς την αναπαράσταση της Παναγίας καθώς και περί των συναισθημάτων τιμής και περηφάνιας των κατοίκων των εν λόγω περιοχών συμπληρώνει και ολοκληρώνει το βάρος της αξίας του, δικαιώνοντας τον υποφαινόμενο ερευνητή και καλώντας τους μελλοντικούς σε μία εύκαρπη αντίστοιχη μελέτη.