Παρεμβατική μελέτη σε δυο χρονικές περιόδους των παραγόντων που επηρεάζουν την επαγγελματική εξουθένωση των νοσηλευτών, την ισορροπία επαγγελματικής και προσωπικής ζωής και την ποιότητα της φροντίδας των ασθενών
Authors: Παπαθεοδώρου Μαρία 
Published: February 2025

ΠΕΡΙΛΗΨΗ Θεωρητικό υπόβαθρο: Ο ρόλος της ηγεσίας σε περιόδους σοβαρών υγειονομικών κρίσεων είναι ιδιαίτερα καθοριστικός, όπου αναμένονται υψηλά επίπεδα επαγγελματικής εξουθένωσης, ηθικής συνειδησιακής δυσφορίας και δυσαρέσκειας από την εργασία των επαγγελματιών υγείας, με σοβαρές συνέπειες στην ποιότητα της φροντίδας των ασθενών. Η πανδημία Covid-19 αποτέλεσε μια σημαντική κρίση στον τομέα της υγείας, όπου οι επαγγελματίες υγείας έπρεπε να αντιμετωπίσουν πρωτοφανή επίπεδα φόρτου εργασίας και στρεσογόνων συνθηκών. Εμπειρικά μοντέλα που εκτιμούν τον προστατευτικό ρόλο της αυθεντικής ηγεσίας στην επαγγελματική εξουθένωση και την ικανοποίηση από την εργασία των νοσηλευτών κατά τη διάρκεια της πανδημίας μπορούν να συμβάλουν στην υιοθέτηση βέλτιστων πρακτικών για την αποτελεσματική διαχείριση των περιορισμένων νοσηλευτικών πόρων, διατηρώντας έτσι την καλή ποιότητα φροντίδας των ασθενών. Επιπλέον, αν και η επαγγελματική εξουθένωση και η ηθική συνειδησιακή δυσφορία μελετήθηκαν εκτενώς κατά τη διάρκεια της πανδημίας, υπάρχουν ελάχιστες πληροφορίες σχετικά με την επικράτησή τους μετά την ύφεσή της. Στόχοι: Να μοντελοποιηθεί η επίδραση της ηγεσίας μέσω μέτρων δομικής ενδυνάμωσης και ισορροπίας μεταξύ εργασίας και προσωπικής ζωής στην επαγγελματική εξουθένωση των νοσηλευτών και στην ποιότητα φροντίδας των ασθενών. Επίσης, να αξιολογηθεί η αντίληψη των νοσηλευτών για την ηγεσία τους και η άποψη των ηγετών για τον ρόλο τους κατά τη διάρκεια της πανδημίας. Επιπλέον, να μοντελοποιηθεί η επίδραση της ηγεσίας διαμέσου της ισορροπίας μεταξύ εργασίας και προσωπικής ζωής στην ικανοποίηση των νοσηλευτών από την εργασία, καθώς και της ικανοποίησης και της επικοινωνίας στην ποιότητα της φροντίδας των ασθενών. Επιπρόσθετα, εξετάζονται τα επίπεδα επαγγελματικής εξουθένωσης, ηθικής συνειδησιακής δυσφορίας και βλάβης στους νοσηλευτές μετά την ύφεση της πανδημίας καθώς και η σχέση μεταξύ της ηθικής συνειδησιακής δυσφορίας και της επαγγελματικής εξουθένωσης. Μέθοδοι και σχεδιασμός μελέτης: Η ηγεσία του Νοσοκομείου Παπαγεωργίου, κατά τη διάρκεια του δεύτερου κύματος της πανδημίας (Οκτώβριος - Δεκέμβριος 2020), έλαβε μέτρα για τη βελτίωση της ισορροπίας μεταξύ εργασίας και προσωπικής ζωής και την ενδυνάμωση του νοσηλευτικού προσωπικού. Τα μέτρα για την ενδυνάμωση περιελάμβαναν υποστήριξη (μετακίνηση του προσωπικού υψηλού κινδύνου, δωρεάν σνακ και ποτά για αποφυγή αφυδάτωσης λόγω υπερβολικής εφίδρωσης από τον ατομικό προστατευτικό εξοπλισμό, υποχρεωτικά σεμινάρια για τη διαχείριση του φόβου τους, την ενίσχυση της ανθεκτικότητας και την επίλυση συγκρούσεων) και πόρους (ιατροτεχνολογικός εξοπλισμός, μέτρα ατομικής προστασίας, ομάδες αποστολής μηνυμάτων για γρήγορη διάδοση πληροφοριών μεταξύ νοσηλευτικής και ιατρικής διεύθυνσης, της ομάδας ελέγχου λοιμώξεων, των προϊσταμένων και του νοσηλευτικού προσωπικού). Τα μέτρα για την αποφυγή παρεμβολής της εργασίας στην προσωπική ζωή περιελάμβαναν προγραμματισμό εργασίας προσαρμοσμένο στις προσωπικές και οικογενειακές ανάγκες των νοσηλευτών, εθελοντικές αντί υποχρεωτικές αντικαταστάσεις και επιπλέον 15 ημέρες άδειας ετησίως. Η μελέτη μας διεξήχθη σε δύο χρονικές περιόδους. Η πρώτη, κατά το τρίτο κύμα της πανδημίας (Μάρτιος-Ιούλιος 2021) και η δεύτερη, οκτώ μήνες μετά το τέλος της πανδημίας (Σεπτέμβριος 2023). Κατά την πρώτη φάση της μελέτης, έξι ερωτηματολόγια σχετικά με την αυθεντική ηγεσία, τη δομική ενδυνάμωση, την ισορροπία μεταξύ εργασίας και προσωπικής ζωής, την επικοινωνία, την ικανοποίηση από την εργασία και την επαγγελματική εξουθένωση διανεμήθηκαν στο νοσηλευτικό προσωπικό. Επιπλέον, 200 ασθενείς απάντησαν στο ερωτηματολόγιο για την αξιολόγηση της ποιότητας της νοσηλευτικής φροντίδας που έλαβαν, μέσω τηλεφωνικής συνέντευξης μετά την έξοδό τους από το Νοσοκομείο Παπαγεωργίου. Κατά τη δεύτερη φάση της μελέτης, δύο ερωτηματολόγια σχετικά με την επαγγελματική εξουθένωση και την ηθική συνειδησιακή δυσφορία διανεμήθηκαν στο νοσηλευτικό προσωπικό. Σκοπός της δεύτερης χρονικής περιόδου της μελέτης μας ήταν να καταγραφεί η εξέλιξη της επαγγελματικής εξουθένωσης σε σύγκριση με την πρώτη χρονική περίοδο και να εξεταστεί η σχέση μεταξύ επαγγελματικής εξουθένωσης και ηθικής συνειδησιακής δυσφορίας. Επιπλέον, κλήθηκε να συμμετάσχει στην έρευνα για την ηθική συνειδησιακή δυσφορία και το ιατρικό προσωπικό του νοσοκομείου, ώστε να δοθούν πληροφορίες σχετικά με διαφορές και ομοιότητες μεταξύ νοσηλευτών και ιατρών. Εφαρμόστηκε η Μοντελοποίηση Δομικών Εξισώσεων με Μερικές Ελαχίστων Τετραγώνων (PLS-SEM) για τη δοκιμή των υποθέσεων του μοντέλου. Η στατιστική δύναμη της μελέτης υπολογίστηκε εκ των προτέρων με το στατιστικό πρόγραμμα G. Power 3.1, η κανονικότητα της κατανομής των τιμών αξιολογήθηκε με το τεστ Kolmogorov-Smirnov και το τεστ Chi-square χρησιμοποιήθηκε για τις συγκρίσεις μεταξύ των ομάδων. Επίσης, εφαρμόστηκε λογιστική παλινδρόμηση για τη μέτρηση της πιθανότητας εμφάνισης της επαγγελματικής εξουθένωσης, σε συνδυασμό με την ύπαρξη ηθικής συνειδησιακής δυσφορίας και βλάβης. Συνολικά 530 έγκυρα ερωτηματολόγια χρησιμοποιήθηκαν για τη στατιστική ανάλυση κατά την πρώτη φάση της μελέτης και 516 (359 από νοσηλευτές και 157 από ιατρούς) κατά τη δεύτερη φάση. Αποτελέσματα: Η Μοντελοποίηση Δομικών Εξισώσεων με Μερικές Ελαχίστων Τετραγώνων (PLS-SEM) εκτίμησε ότι η αυθεντική ηγεσία επηρεάζει σημαντικά την επαγγελματική εξουθένωση των νοσηλευτών και διατηρεί την ποιότητα της φροντίδας των ασθενών, ενισχύοντας τη δομική ενδυνάμωση και την ισορροπία μεταξύ εργασίας-προσωπικής ζωής. Επιπλέον, η ηγεσία, άμεσα, με την προώθηση της επικοινωνίας και την αύξηση της ικανοποίησης από την εργασία μέσω της βελτίωσης της ισορροπίας εργασίας-προσωπικής ζωής, βελτιώνει περαιτέρω την ποιότητα φροντίδας των ασθενών, ακόμη και υπό στρεσογόνες συνθήκες εργασίας, όπως αυτές που επικράτησαν κατά τη διάρκεια της πανδημίας. Η ηγεσία του Νοσοκομείου Παπαγεωργίου αξιολογήθηκε υψηλά (>48) από το νοσηλευτικό προσωπικό (56±5, με μέγιστο = 80), ωστόσο, οι προϊστάμενοι νοσηλευτές βαθμολόγησαν τον εαυτό τους ως ηγέτες σημαντικά υψηλότερα σε σύγκριση με τους νοσηλευτές σε όλες τις υποκλίμακες της αυθεντικής ηγεσίας, εκτός από αυτή, της διαφάνειας στις σχέσεις (μέση τιμή 62 έναντι 56, αντίστοιχα). Η δομική ενδυνάμωση και η ισορροπία μεταξύ εργασίας-προσωπικής ζωής βαθμολογήθηκαν με 3,55 και 2,67, αντίστοιχα (με μέγιστο = 5). Στις υποκλίμακες της επαγγελματικής εξουθένωσης, η συναισθηματική εξάντληση και η αποπροσωποποίηση αξιολογήθηκαν στο ανώτερο επίπεδο του μέτριου (3,1 και 2,3 αντίστοιχα), ενώ η επαγγελματική αποτελεσματικότητα αξιολογήθηκε υψηλά. Οι ασθενείς αξιολόγησαν την ποιότητα της φροντίδας τους με 3,8 (πολύ καλή = 4). Τα αποτελέσματα της δεύτερης χρονικής περιόδου της μελέτης (μετά την πανδημία) αποκάλυψαν αύξηση των επιπέδων της επαγγελματικής εξουθένωσης σε σύγκριση με την πρώτη φάση (κατά την πανδημία). Συγκεκριμένα, η συναισθηματική εξάντληση και η αποπροσωποποίηση αξιολογήθηκαν υψηλότερα (3,8 και 2,4 αντίστοιχα), ενώ η επαγγελματική αποτελεσματικότητα παρέμεινε στα ίδια επίπεδα. Επιπλέον, το 73,8% του νοσηλευτικού προσωπικού δήλωσε ότι υπέφερε από ηθική συνειδησιακή δυσφορία σχετικά με την ικανότητά του να παρέχει την κατάλληλη φροντίδα στους ασθενείς. Η λογιστική παλινδρόμηση αποκάλυψε ισχυρή συσχέτιση μεταξύ συναισθηματικής εξάντλησης και αποπροσωποποίησης (O.R = 3,7, C.I 1,75-7,8). Όσον αφορά τους παράγοντες που προκαλούν ηθική συνειδησιακή δυσφορία, οι νοσηλευτές και οι ιατροί κατέταξαν κατά φθίνουσα σειρά την έλλειψη προσωπικού (84%), την ψυχική κόπωση (72%), τη σωματική κόπωση (64,9%) και την έλλειψη χρόνου για την παροχή επαρκούς υποστήριξης στους ασθενείς (37,4%). Οι ιατροί βαθμολόγησαν υψηλότερα από τους νοσηλευτές την έλλειψη χρόνου για παροχή επαρκούς υποστήριξης στους ασθενείς (42% έναντι 31,2%) και τις αποφάσεις δημόσιας υγείας, που επηρέασαν τις κοινότητες (28,7% έναντι 20,1%). Συμπεράσματα: Η μελέτη μας δείχνει ότι, κατά τη διάρκεια κρίσεων, η αυθεντική ηγεσία μέσω μέτρων δομικής ενδυνάμωσης και καλύτερων συνθηκών ισορροπίας μεταξύ εργασίας-προσωπικής ζωής μετριάζει την επαγγελματική εξουθένωση των νοσηλευτών και τους οδηγεί σε υψηλά επίπεδα επαγγελματικής αποτελεσματικότητας, δίνοντάς τους τη δυνατότητα να παρέχουν υψηλής ποιότητας φροντίδα στους ασθενείς. Επιπλέον, η ηγεσία μέσω της καλύτερης επικοινωνίας και της ικανοποίησης από την εργασία των νοσηλευτών διασφαλίζει επίσης υψηλά επίπεδα φροντίδας. Ωστόσο, η επαγγελματική εξουθένωση είναι μια πιο ευμετάβλητη κατάσταση που μπορεί να επηρεαστεί από παράγοντες πέρα από τις ικανότητες της ηγεσίας. Αυτοί οι παράγοντες προέρχονται από το θεσμικό επίπεδο και τις αποφάσεις δημόσιας υγείας, οδηγώντας σε ηθική συνειδησιακή δυσφορία και ηθικό τραύμα. Η μελέτη μας δείχνει μια σαφή σχέση μεταξύ της ηθικής συνειδησιακής δυσφορίας και της συναισθηματικής εξάντλησης, που αποτελεί μία από τις κύριες συνιστώσες της επαγγελματικής εξουθένωσης. Άτομα που βρίσκονται αντιμέτωπα με ηθικά επιβαρυντικές καταστάσεις, όπως η πανδημία του Covid-19, δυσκολεύονται να ανακάμψουν πλήρως από τη δυσφορία, που βιώνουν. Αν και η ηθική συνειδησιακή δυσφορία δεν μπορεί να εξαλειφθεί ολοκληρωτικά από τον χώρο των Οργανισμών Παροχής Υπηρεσιών Υγείας, οι ηγέτες έχουν την υποχρέωση να δημιουργήσουν ένα πιο υποστηρικτικό εργασιακό περιβάλλον για να μειώσουν τις αρνητικές επιπτώσεις της.