Ο παππούς και η γιαγιά σε γονεϊκό ρόλο
Authors: Αντωνοπούλου Κυριακούλα 
Published: January 2014

Τις τελευταίες δεκαετίες η έξαρση ορισμένων κοινωνικών φαινομένων έχει οδηγήσει στην αποσταθεροποίηση της δομής της οικογένειας. Σε αρκετές περιπτώσεις οι παππούδες και οι γιαγιάδες στην προσπάθεια τους να επαναφέρουν την σταθερότητα στο εσωτερικό της αναδεικνύονται σε στυλοβάτες της αναλαμβάνονας τον γονεϊκό ρόλο απέναντι στα εγγόνια τους. Η παρούσα έρευνα εξετάζει τις καταστάσεις που βιώνουν τα εγγόνια καθώς επίσης οι παππούδες και οι γιαγιάδες που έχουν αναλάβει την ανατροφή αυτών των παιδιών. Η παρούσα ποιοτική έρευνα έγινε στα στενά γεωγραφικό πλαίσια του νομού Φθιώτιδας ενώ χρονολογικά τοποθετείται στην περίοδο 2000-2003 με μια διακοπή των συνεντεύξεων το καλοκαίρι του 2002. Ως μέσο συλλογής δεδομένων χρησιμοποιήθηκε η ημι-δομημένη συνέντευξη, αφού πρώτα σχεδιάστηκε ένα πλάνο, το οποίο περιελάμβανε κλειστού, αλλά και ανοιχτού τύπου ερωτήσεις, αποτελώντας, έτσι, ένα από τα πολλά ερευνητικά εργαλεία που χρησιμοποιήθηκαν (βιβλιογραφικές πηγές, έγγραφα των δικαστηρίων, κ.ά.). Το υλικό του πλάνου των συνεντεύξεων δομήθηκε έτσι, ώστε η εξέλιξη των ερωτήσεων να δίνει μια σαφή χρονική αναπαράσταση της πορείας της οικογένειας των παιδιών. Οι συνεντεύξεις μαγνητοφωνήθηκαν και απομαγνητοφωνήθηκαν από την ερευνήτρια. Σε κάθε πρόταση έγινε ανάλυση στο περιεχόμενό της, από όπου δημιουργήθηκε και ένα θέμα. Τα θέματα που αναδύθηκαν, κατηγοριοποιήθηκαν και σχημάτισαν ένα σύνολο-κυρίαρχο θέμα, στο οποίο όλα ήταν αρμονικά δεμένα μεταξύ τους. Αναφορικά με τα υποκείμενα, λόγω ανυπαρξίας ολοκληρωμένου καταρτισμένου κατάλογου με τα ονόματα των οικογενειών, στον οποίο θα φαίνονταν ποιοι παππούδες είχαν αναλάβει τα εγγόνια τους, έγινε συγκέντρωση του δείγματος της έρευνας με την συλλογή ένα προς ένα υποκειμένων από διαφορετικές πηγές -έτσι ώστε να εκπροσωπούν ένα ευρύ φάσμα κοινωνικοοικονομικών χαρακτηριστικών-, χρησιμοποιώντας ως συμπληρωματική τη μέθοδο της χιονοστιβάδας. Οι συμμετέχοντες στην έρευνα συγκεντρώθηκαν από όλα τα σχολεία, τις κοινωνικές υπηρεσίες, τις Εκκλησίες, τα αρχεία των δικαστηρίων (1991 - 2002) και όλους τους Δήμους του νομού Φθιώτιδας. Προϋποθέσεις συμπερίληψης μιας οικογένειας στο δείγμα της έρευνας ήταν, οι παππούδες να έχουν συγγένεια εξ αίματος με έναν από τους γονείς του παιδιού και να έχουν αναλάβει άτυπα είτε με νομική κάλυψη (δικαστικό αγώνα) ένα ή περισσότερα εγγόνια τους για συνεχόμενο χρονικό διάστημα τουλάχιστον ενός εξαμήνου, χωρίς την δραστική παρουσία των γονιών. Δηλαδή, επρόκειτο για νοικοκυριά παππούδων που αποκλειστικά οι ίδιοι φρόντιζαν τα εγγόνια τους, παρότι σε ελάχιστες περιπτώσεις μπορεί να υπήρχε έστω και τυπικά ο ένας γονέας. Δεν τέθηκε περιορισμός ως προς την ηλικία που θα είχε το παιδί ή οι παππούδες, αλλά ούτε και όσον αφορά στην αιτία, που οδήγησε τους παππούδες στην ανάληψη του γονεϊκού ρόλου για τα εγγόνια τους. Επιπρόσθετα, αναφορικά με τις προϋποθέσεις, δεν θεωρήθηκε υποχρεωτικό, προκειμένου να συμπεριληφθεί μια οικογένεια στο δείγμα, να απαντήσουν και οι γονείς των παιδιών, μιας και αυτή ήταν η ουσία της έρευνας αυτής· η απουσία των γονέων. Το προφίλ των παππούδων (εννοείται και των γιαγιάδων) είχε ως εξής: Η πλειοψηφία τους ήταν γιαγιάδες χήρες, χαμηλού μορφωτικού και κοινωνικο-οικονομικού επιπέδου, αποτελούσαν αρχηγούς των κατατετμημένων κατά γενεές οικογενειών, ανέτρεφαν από 1 έως 4 εγγόνια και ελάχιστες ήταν νομικά κατοχυρωμένες έναντι των εγγονιών τους ή λάμβαναν κάποιου είδους επίδομα από την Πρόνοια ή από το Π.Ι.Κ.Π.Α. Η έκταση και η ένταση των ευθυνών που ανελάμβαναν οι παππούδες, εξαρτιόταν από το εξελικτικό στάδιο του εγγονιού τους. Ποιοτικά, αλλά και ποσοτικά δεδομένα ως ενδεικτικά στοιχεία, συγκεντρώθηκαν μέσα από τις συνολικά, 56 ημι-δομημένες συνεντεύξεις που πραγματοποιήθηκαν σε 35 οικογένειες (33 με τους παππούδες, 20 με τα παιδιά και 3 με τους γονείς των παιδιών), οι οποίες διενεργήθηκαν στην πλειοψηφία τους, στις κατοικίες των οικογενειών των συνεντευξιαζόμενων παππούδων. Η παρούσα έρευνα ασχολήθηκε με την ανάλυση των επιμέρους συστατικών που αποτελούν τις κατατετμημένες κατά γενεές οικογένειες. Σ’ αυτή επιχειρήθηκε η διερεύνηση και η περιγραφή της κατάστασης που επικρατεί μέσα στις κατατετμημένες κατά γενεές οικογένειες, οι οποίες δημιουργούνται, όταν τα δυο βασικά συστατικά μέλη της, οι φυσικοί γονείς (η ενδιάμεση γενιά), απουσιάζουν, οπότε υποκαθίστανται ως προς τον γονεϊκό ρόλο τους απέναντι στα παιδιά τους από τους φυσικούς (με συγγένεια εξ αίματος ανιόντες συγγενείς από την πλευρά του πατέρα, της μητέρας ή και των δύο) παππούδες και γιαγιάδες των παιδιών τους· δηλαδή συμβιώνουν, οι δυο ακρινές γενιές. Στόχος ήταν η εξακρίβωση των παραμέτρων, που συμβάλλουν στη δημιουργία της κατατετμημένης κατά γενεές οικογένειας στα πλαίσια της Ελληνικής κοινωνίας, η περιγραφή και η εξέταση των συνθηκών που λαμβάνουν χώρα μέσα σ’ αυτή, καθώς επίσης η μελέτη της ποιότητας της συμβίωσης των παππούδων με τα εγγόνια τους ελλείψει γονέων, των κοινωνικοοικονομικών και πολιτιστικών χαρακτηριστικών της και των κύριων γνωρισμάτων του οικογενειακού περιβάλλοντός της, των παραγόντων που ασκούν επίδραση στην ψυχοσύνθεση ενός παιδιού και των επιπτώσεων λόγω της απουσίας των γονέων (πραγματική ή πλασματική-συναισθηματική) στην ψυχολογική και γενικότερη εξέλιξή του. ...