Η ανθρωπολογία και η φιλοσοφία της παιδείας στο "Περί Κατασκευής Ανθρώπου" έργο του Γρηγορίου Νύσσης
Authors: Χριστοδούλου Φώτιος 
Published: September 2021

ΠΕΡΙΛΗΨΗΗ φιλοσοφική διανόηση του Γρηγορίου αποτελεί, στο σύνολό της, σημείοαναφοράς και ανεξάντλητη πηγή γνώσεων για κάθε συνειδητοποιημένο παιδαγωγό. Ηφιλοσοφία του ταυτίζεται με την παιδεία. Κύριο γνώρισμα της προσωπικότητας τουΓρηγορίου είναι η φιλοσοφική και επιστημονική του κατάρτιση, που φαίνεται από τηχρησιμοποίηση με άνεση ιατρικών, κοσμολογικών και ψυχολογικών γνώσεων τηςεποχής του, γεγονός που τον καθιστά παράδειγμα αληθινού παιδαγωγού καιδιδασκάλου, για όσους αναζητούν την αληθινή παιδεία και την ουσιαστικήδιαμόρφωση του ήθους των παιδαγωγούμενων. Η επίδραση του Πλάτωνος και τουΑριστοτέλους επί του πνεύματος του Γρηγορίου είναι έκδηλη Με την ίδια άνεσηκινείται στο χώρο των ποικίλων φιλοσοφικών σχολών και αντιλήψεων, τις οποίεςχρησιμοποιεί επιλεκτικά, περισσότερο τον Αριστοτέλη αλλά και τον Αναξαγόρα, τονΠλάτωνα και τους Νεοπλατωνικούς. Οι αντιλήψεις του για την φυσική τάξη, τηναρμονία του σύμπαντος, τις λειτουργίες της ψυχής και του σώματος συνάδουν με τηνπλατωνική-ωριγενική, καθώς και με τη νεοπλατωνική. Ιδιαίτερη σημασία έχει ηιδιόμορφη αντίληψη του Γρηγορίου για τη δημιουργία του άνθρωπου. Ο άνθρωποςτου Παραδείσου βρίσκεται εκτός του γνωστού ιστορικού χρόνου. Γενικώς δεν τονενδιαφέρει για την ερμηνεία της βιβλικής διηγήσεως, το γεωγραφικό "πού" η τοχρονολογικό "πότε" αλλά η πραγματικότητα άνθρωπος.Η φιλοσοφική διανόηση του Γρηγορίου Νύσσης, όπως αυτή αποτυπώνεταιστο «Περί Κατασκευής Ανθρώπου» έργο του ταυτίζεται με την περί παιδείας τουανθρώπου φιλοσοφία. Είναι εμφανής η επίδραση της ελληνικής παιδείας στιςαντιλήψεις του μεγάλου αυτού άνδρα των γραμμάτων. Κυρίαρχη θέση, γενικώς, στοέργο του Γρηγορίου καταλαμβάνει η ιδέα του Χριστιανισμού ως «τελείας παιδείας»και το πρόσωπο του Χριστού ως «προτύπου» της παιδείας αυτής. Ολόκληρη ηφιλοσοφία του Γρηγορίου τοποθετείται πάνω σε ένα αντίστοιχο ελληνικό ισοδύναμο.Στα συγγράμματά του είναι διάχυτες οι πλατωνικές ιδέες περί παιδείας, οι οποίεςαποτελούν τις γενικότερες περί παιδείας αντιλήψεις του Γρηγορίου. Ο Γρηγόριοςπροτρέπει τους μαθητές του στην απόκτηση παιδείας, προσπαθώντας να εμφυσήσεισε αυτούς τη βασική ιδέα περί παιδείας και μέσω αυτής, της απόκτησης του αγαθού.Η προς Θεόν αγωγή στη δομική της ανάπτυξη περιλαμβάνει θέματα της οντολογίας,ανθρωπολογίας, φιλοσοφίας κοινωνιολογίας κ.ά. επιστημών που έχουν παιδαγωγικόχαρακτήρα και περιεχόμενο. Κατά τον Γρηγόριο Νύσσης αληθινή παιδαγωγικήπρόταση γίνεται από τον αυθεντικό παιδαγωγό που έχει εμπειρικά οικειωθεί τηναλήθεια και γίνεται εισηγητής της. Ο αληθινός παιδαγωγός είναι εκείνος που στοπρόσωπό του εναρμονίζει τη θεωρία με την πράξη, ο ίδιος έχει παιδαγωγηθεί μεαρχές παιδαγωγίας και μετά γίνεται εισηγητής αγωγής στους νέους.Η αξία του ανθρωπίνου όντος είναι υπέρτατη και η παιδαγωγική διάστασητων γνωρισμάτων και των ιδιοτήτων του «κατ’ εικόνα» τεράστια. Δεν θα ήτανυπερβολή να αναφέρουμε ότι τα γνωρίσματα και οι ιδιότητες του «κατ’ εικόνα»Θεού, σύμφωνα με το οποίο είναι πλασμένος ο άνθρωπος και όπως αποτυπώνονταιστο «Περί Κατασκευής Ανθρώπου» έργο του Γρηγορίου Νύσσης, το αυτεξούσιο, ηδυνατότητα της μετοχής του ανθρώπου εις παν έργον αγαθό και καλό, η πιστότητατου ομοιώματος προς το Αρχέτυπο, η ύπαρξη εις τα βάθη της υπάρξεώς μας παντόςμεν καλού ιδέα, πάσα δε αρετή και σοφία, η διακόσμηση της ψυχής με αρετή,αθανασία και δικαιοσύνη και με τα χαρακτηριστικά της καθαρότητας, της απάθειας,της μακαριότητας, της αγάπης και της απομάκρυνσης από το κακό, επιπλέον δε τοβασιλικό αξίωμα του ανθρώπου, με το οποίο ο Θεός τον κατέστησε άρχοντα τηςκτίσεως, αποτελούν ολοκληρωμένη φιλοσοφία της παιδείας. Η ανωτερότητα και ηεξουσία του ανθρώπου δεν έχει το νόημα μίας τυπικής εξ καθέδρας επικυριαρχίας τουεπί της έμψυχης και της άψυχης δημιουργίας. Στην φιλοσοφική διανόηση τουΓρηγορίου Νύσσης περί της δημιουργίας του ανθρώπου αναδεικνύονται προτάσειςόχι μόνο για μία φιλοσοφία του περιβάλλοντος, αλλά και μία περιβαλλοντικήεκπαίδευση στο χώρο της παιδείας και της εκπαιδεύσεως.