Çalıkuşu’nun öz-çeviri serüveni üzerine betimleyici bir çalışma
Authors: BAYDERE Muhammed , KARADAĞ Ayşe Banu 
Published: August 2019

Bu çalışmanın amacı Reşat Nuri Güntekin’in Türk

edebiyatının klasikleri arasında yer alan Çalıkuşu

adlı eseri bağlamında “öz-çeviri” kavramını yeniden ele almaktır. Çalıkuşu ilk olarak İstanbul Kızı

başlıklı bir piyes şeklinde yazıldıktan sonra Reşat Nuri tarafından romana

“çevrilmiş”, 1921 yılında Vakit

gazetesinde eski harflerle tefrika edilmiştir. Kitap şeklindeki ilk baskısı ise

1922 yılında Orhaniye Matbaası tarafından yayımlanmıştır. 1922 ile 1928 yılları

arasında yapılan ilk dört baskısının ardından Reşat Nuri tarafından yeni

harflerle “yeniden yazılan” Çalıkuşu,

1937’de Yedigün’de tefrika

edilmiştir. Yeni harfle olan ilk kitap baskısı ise 1939’da İkbal Kitabevi

tarafından yapılmıştır. Çalıkuşu’nun

geçirdiği “yeniden yazım” sürecini bir “diliçi çeviri” olarak ele alan ve söz

konusu çeviriyi Reşat Nuri’nin yapmış olması itibarıyla romanı bir “diliçi

öz-çeviri” (Canlı, 2018: 59; 2019) olarak değerlendiren bu çalışmada

“öz-çeviri” kavramına ilişkin çeşitli kuramsal görüşler yeniden ele

alınmaktadır. Literatürde öz-çeviri kavramı bugüne kadar dillerarası çeviri

(Popovič, 1976: 19; Grutman, 2009: 57) ve diliçi çeviri (Canlı, 2018: 59; 2019)

kapsamında tartışılmış; öz-çevirinin “neden” yapıldığı üzerine –iki dil ve kültür

arasında gerçekleştiği düşüncesi temel alınarak– bir sınıflandırmaya gidilmiş (Grutman ve Van Bolderen, 2014:

324-327) ve öz-çeviri “olağan dışı” bir çeviri örneği

olarak görülerek “ya ‘çeviri’ ya da ‘yeniden yazım’”[1] (Ehrlich, 2009: 243, 245) şeklinde bir sorgulamaya tabi tutulmuştur. Bu çalışmada ise,

metinsel ve yanmetinsel (Genette, 1997) öğelerden elde edilen bulgular

ışığında, bir roman olarak doğuşu “türlerarası çeviri” (Perteghella, 2013: 205)

olan Çalıkuşu’nun öz-çeviri sürecinden hareketle, öz-çeviriye ilişkin

dillerarası ve diliçi çeviriyi içeren kavramsallaştırmaya yeni bir boyut daha

eklenerek “türlerarası öz-çeviri” (“intergenre self-translation”) ve “türlerarası öz-çeviri yazar”

(“intergenre-auto-translauthor”)[2] kavramları önerilmekte; çevirinin tarihselliğinin ve kültüre

bağımlılığının altı çizilerek öz-çeviriyi doğuran nedenlere ilişkin dillerarası

çeviri boyutunda oluşturulan sınıflandırmanın kısıtlılığı ve kısıtlayıcılığı

vurgulanmakta; öz-çeviriye ilişkin “‘çeviri’ mi yoksa ‘yeniden yazım’ mı?”

sorgulamasının içerimlerine ilişkin bir irdelemede bulunulmaktadır.&nbsp;&nbsp;

[1]

&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Kaynakçada aksi

belirtilmedikçe çeviriler tarafımızca yapılmıştır.

[2]

&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; “Türlerarası öz-çeviri” (“intergenre self-translation”) ve

“türlerarası öz-çeviri yazar” (“intergenre-auto-translauthor”) kavramlarının

üretilmesinde Gülsüm Canlı’nın “Relocating Self-Translation from the

Interlingual to Intralingual: Faulkner as a Self-Translauthor” (2018) başlıklı

çalışmasında ve William Faulkner’ın Sanctuary Adlı Romanının Kaynak ve Erek

Dizgedeki Çeviri Serüveni: Diliçi Çeviri, Öz-Çeviri, Yeniden Çeviri ve Dolaylı

Çeviri Kavramları Işığında Bir İnceleme (2019) başlıklı doktora tezinde

bulunduğu kavramsal önerilerden faydalanılmıştır.