Οι κοινωνικές αναπαραστάσεις των επιβαρυντικών παραγόντων συνθηκών ζωής και η διασύνδεσή τους με το ψυχολογικό προφίλ τους και την πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας
Authors: Μπρισένιου Ευαγγελία 
Published: April 2022

Η συσχέτιση της γλώσσας που χρησιμοποιείται για την περιγραφή των κοινωνικών αναπαραστάσεων και της ψυχοπαθολογίας έχει από καιρό παρατηρηθεί σε σοβαρές ψυχικές διαταραχές, όπως η σχιζοφρένεια (Bleuler, 1950). Αντιθέτως υπάρχει μικρότερη σύνδεση της κατάθλιψης και παρόμοιων διαταραχών συμπεριφοράς σε μη παθολογικά άτομα.Στην παρούσα μελέτη χρησιμοποιήθηκε η μέθοδος του ελεύθερου συνειρμού για τη διερεύνηση των διασυνδέσεων της γλώσσας και της διανοητικής κατάστασης. Η ελεύθερη συσχέτιση έχει αξιοποιηθεί στο παρελθόν για να ανιχνευθεί ο τρόπος με τον οποίο οι λέξεις συνδέονται στο γλωσσικό σημασιολογικό δίκτυο (Nelson et al, 2000, Nelson et al, 2004). Μια τέτοια διαδικασία δεν ενδείκνυται σε επίπεδο ομάδας, καθώς το εσωτερικό δίκτυο των νοηματικών σχέσεων για κάθε θέμα δημιουργείται μέσω της αυστηρά προσωπικής αλληλεπίδρασης με το περιβάλλον, αποκτώντας έτσι μια μοναδική ταυτότητα. Ωστόσο, μεταξύ των ατόμων της ίδιας κοινότητας, αναμένεται ότι δημιουργούνται κοινές γλωσσικές περιγραφές, για να εκφράσουν σημαντικές κοινωνικές αναπαραστάσεις που σχετίζονται με τις εμπειρίες ζωής, κοινές σε όλα τα μέλη της κοινότητας. Επιπλέον, είναι φυσικό να υποθέσουμε ότι ο βαθμός στον οποίο υιοθετούνται αυτές οι κοινές περιγραφές αποτελεί ένδειξη της κοινωνικής συμμόρφωσης του ατόμου και ως εκ τούτου αναμένεται να σχετίζεται με τη γενική ψυχολογική του κατάσταση.Στόχος αυτής της διατριβής είναι η διασύνδεση ορισμένων ψυχολογικών και κοινωνικών παραμέτρων (ηλικία, φύλο, εκπαιδευτικό επίπεδο, οικογενειακή κατάσταση, εξωτερική ντροπή, εσωτερική ντροπή, ψυχοπαθολογία) στον γλωσσικό τρόπο με τον οποίο επιλέγεται η περιγραφή οκτώ κοινών εμπειριών ζωής που σχετίζονται με επιβαρυντικούς παράγοντες. Η προσέγγιση που ακολουθείται είναι βιβλιογραφικά πρωτότυπη, καθώς επιλέχθηκε η αναπαράσταση των λέξεων σε ένα γράφημα βάσει της συχνότητας εμφάνισης αλλά και του πλήθους των συνδυασμών που παρουσιάζονται μεταξύ τους. Η ποσοτικοποίηση της θέσης τους στο γράφημα επέτρεψε τη συμμετοχή τους σε περαιτέρω αναλυτικές διαδικασίες και τη συσχέτισή τους με τα ψυχομετρικά χαρακτηριστικά των υποκειμένων.Η παρούσα έρευνα πραγματοποιήθηκε την άνοιξη και το καλοκαίρι του 2019. Καθορίστηκε το δείγμα της παρούσας μελέτης να αποτελέσουν ενήλικα άτομα που διαμένουν στην ευρύτερη περιοχή των Ιωαννίνων. Συνολικά δόθηκαν ερωτηματολόγια σε 500 άτομα από τα οποία συμπληρώθηκαν πλήρως τα 498, 193 άνδρες (38,8%) και 305 γυναίκες (61,2%) ηλικίας 19 έως 91 ετών, (Μ = 56,7, SD = 18,1). Το δείγμα συλλέχθηκε σε δύο χρονικές στιγμές. Στο πρώτο μέρος που αποτελείται από 204 ερωτώμενους συμπληρώθηκε το ερωτηματολόγιο ψυχοπαθολογίας (SCL – 90R), η κλίμακα άγχους για την καρδιακή λειτουργία (CAQ), η κλίμακα για το φόβο του πόνου (FPQ) και ένα ερωτηματολόγιο που αποσκοπούσε στην καταγραφή των αποφυγών και των καλών πρακτικών και που ανιχνεύτηκε ως προς τη δομή του στην παρούσα έρευνα. Στο δεύτερο μέρος του δείγματος καταγράφηκαν επιπλέον τρεις συνειρμικές λέξεις που δήλωνε ο ερωτώμενος σχετικά με οχτώ διαφορετικές λέξεις - ερεθίσματα που του έθετε η ερευνήτρια.Τα ερευνητικά εργαλεία που χρησιμοποιήθηκαν ήταν: α) η Κλίμακα Ψυχοπαθολογίας (Symtom Checklist 90-R - SCL-90), β) η Κλίμακα Εξωτερικής Ντροπής (Other As Shamer Scale-OAS) γ) Κλίμακα για το Βίωμα της Ντροπής (Experience of Shame Scale-ESS) δ) η κλίμακα του φόβου για την καρδιακή λειτουργία (CAQ) ε) η κλίμακα για το φόβο του πόνου (FPQ) και ακόμη ένα ερωτηματολόγιο το οποίο περιλάμβανε ερωτήσεις για τα κοινωνικοδημογραφικά στοιχεία τους. Για την αναπαράστασή τους και σχετικά με τους οχτώ επιβαρυντικούς παράγοντες της υγείας χρησιμοποιήθηκε η μέθοδος του ελεύθερου συνειρμού, όπου κάθε συμμετέχων κλήθηκε να δηλώσει τρεις λέξεις για τις οκτώ κατηγορίες διατροφής, άσκησης, καπνίσματος, αλκοολούχων ποτών, νυχτερινής ζωής, τρόπου ζωής, ασθενειών και υγείας. Μονοπαραγοντική και πολυπαραγοντική ανάλυση εφαρμόσθηκε για τη στατιστική επεξεργασία των δεδομένων, από την οποία προέκυψε ότι: (α) η κεντρικότητα των λέξεων μειώνεται από την πρώτη στη δεύτερη και από τη δεύτερη στην τρίτη λέξη, επιβεβαιώνοντας την άποψη της γλώσσας ως συμβολικού συστήματος δομημένου ως μια σημαίνουσα αλυσίδα που αναπόφευκτα αποκτά όλο και περισσότερο προσωπικό χαρακτήρα, καθώς βαθαίνει από το επίπεδο των γενικών κοινωνικών αναπαραστάσεων σε ασυνείδητες προσωπικές εικόνες, (β) οι κατηγορίες λέξεων οι σχετιζόμενες με την άσκηση, το κάπνισμα και την ασθένεια ήταν οι λιγότερο επηρεασμένες από τις ψυχο-δημογραφικές μεταβλητές, εύρημα που δείχνει πως αυτές οι εμπειρίες έχουν μια περισσότερο ομοιόμορφη σημασιολογική κατανομή στη γλώσσα, (γ) οι κατηγορίες που αφορούσαν στη διατροφή, την κατανάλωση αλκοολούχων ποτών, τη νυχτερινή ζωή και στον τρόπο ζωής, βρέθηκαν να αποτελούν ομάδα με κοινά χαρακτηριστικά, καθώς βρέθηκε να υφίστανται ανάλογες επιδράσεις της ηλικίας, του φύλου και της ψυχοπαθολογίας στην κεντρικότητα των λέξεων που επιλέγονται για την περιγραφή τους, (δ) η ντροπή (εσωτερική και εξωτερική) επηρεάζει τις λέξεις που αφορούν τον τρόπο ζωής και την υγεία, (ε) η ηλικία και το φύλο συσχετίζεται με διαφορετικό τρόπο έκφρασης στην κατηγορία της νυχτερινής ζωής και της διατροφής.Τα ευρήματα της μελέτης υπογραμμίζουν τη διασύνδεση της γλώσσας με την ψυχική κατάσταση, υποδεικνύοντας ωστόσο διαφορές στο βαθμό στον οποίο μια αναπαράσταση είναι κοινώς αποδεκτή.