bluuebunny/crossref_metadata_2025 huggingface dataset:
Optimisation de la séparation de phases de digestat par un coagulant-floculant biosource
Authors: LEBRE S. , DAVID G. , NEGRELL C. , CARRERE H. , BATTIMELLI A. , RUIZ E. , VACHOUD L. , WISNIEWSKI C.
Published: April 2023

Les procédés de séparation de phases des digestats de méthanisation des boues d’épuration nécessitent encore d’être optimisés pour garantir une valorisation noble des phases liquide et solide obtenues. L’ajout de réactifs de coagulation-floculation, fréquemment de type polyacrylamide cationique, est un outil pertinent à cette optimisation. Il existe actuellement un intérêt grandissant pour les biopolymères naturels, produits à partir de ressources renouvelables et présentant une innocuité environnementale. Le chitosane fait partie des biopolymères les plus abondants dans le monde, et a fait l’objet de plusieurs recherches en coagulation-floculation d’effluents et de digestat. Toutefois, ses applications sont limitées à des conditions acides puisqu’il n’est pas soluble aux valeurs de pH supérieures à 6. Afin d’étendre sa solubilité sur toute la gamme de pH, il est possible de le fonctionnaliser, notamment avec du chlorure de glycidyltriméthylammonium pour y greffer une charge cationique (ammonium quaternaire). Au cours de cette étude, trois lots de chitosane fonctionnalisé de différents degrés de quaternisation (DQ) ont été synthétisés et testés sur un digestat de méthanisation de boue de station de traitement des eaux usées tout en étant comparés à un floculant de type polyacrylamide cationique usuel. Ont été évalués les effets du DQ sur les propriétés physico-chimiques du digestat et son comportement rhéologique, sa décantabilité et sa filtrabilité. Les tests ont révélé que l’ajout de chitosane quaternisé entraîne peu ou pas de variations du pH et de la conductivité électrique du digestat, tandis qu’il génère une baisse de la viscosité du digestat, au contraire du polymère commercial qui augmente son caractère visqueux. Concernant la séparation de phases, les floculants améliorent tous la décantabilité du digestat et diminuent sa résistance spécifique à la filtration. Quel que soit le paramètre étudié, l’efficacité du chitosane fonctionnalisé augmente avec l’augmentation du DQ et de la dose appliquée.
Évaluation par RFID de l’efficacité pour la truite d’un dispositif de franchissement piscicole équipant un ouvrage hydraulique routier
Authors: DETRUIT C. , TOMANOVA S. , REBIERE D. , MERCIER O. , OLIVIER G. , SAGNES P.
Published: April 2023

De nombreux obstacles fragmentent les milieux aquatiques et affectent la libre circulation des espèces, notamment des poissons. C’est le cas des ouvrages hydrauliques (OH), aménagés sur les cours d’eau traversant les infrastructures de transports, qui peuvent constituer un point de blocage si l’on n’adapte pas les conditions hydrauliques dans l’ouvrage aux capacités de nage des espèces cibles. Très peu de dispositifs de franchissement piscicoles mis en place dans les OH ont fait l’objet de retours d’expérience permettant de valider leurs critères de dimensionnement ou de les ajuster. Dans cet objectif, la franchissabilité à la montaison par la truite fario (Salmo trutta fario) d’un OH équipé de barrettes échancrées a été étudiée à l’aide de la technologie RFID durant deux années. Trois antennes de détection ont été installées : dans le cours d’eau à l’approche de l’OH, à l’entrée et à la sortie. Au total 358 truites fario (tailles comprises entre 82 et 255 mm) ont été capturées (137 individus en aval, 221 en amont de l’ouvrage), marquées par PIT-tags et lâchées en aval de l’ouvrage. Les individus capturés à l’amont de l’ouvrage ont été transloqués à l’aval une fois marqués, afin d’augmenter la proportion d’individus marqués voulant franchir l’ouvrage. L’efficacité globale du dispositif de franchissement a été évaluée à 87 % et diffère peu selon la provenance des poissons. Selon leur origine, les poissons n’ont pas affiché les mêmes périodes de migration ni la même durée de franchissement de l’ouvrage. L’obscurité à l’intérieur de l’ouvrage et les contrastes de luminosité à son entrée et à sa sortie ne semblent pas gêner les déplacements des poissons, majoritaires en journée.
Dévitalisation des espèces végétales nuisibles sur les berges de cours d’eau anthropisées
Authors: ZANETTI C. , LIENCY N.
Published: April 2023

Depuis de nombreux siècles, l’homme aménage les berges des cours d’eau traversant les villes qu’il érige. Les quais, les perrés maçonnés, les piles de pont ou les canaux sont autant d’infrastructures qui nécessitent une gestion particulière de la végétation s’y développant et y induisant des dégradations. Face à l’interdiction d’utilisation des produits chimiques très nocifs pour le milieu aquatique et à l’absence de solution de remplacement, une technique de dévitalisation alternative ciblant les essences ligneuses nuisibles a été développée. Ce procédé écologique basé sur la perturbation physiologique des plantes permet de dévitaliser les jeunes plants avant qu’ils n’aient généré des déstructurations trop importantes des ouvrages. Cette solution brevetée permet de répondre à différentes problématiques rencontrées au niveau des infrastructures rivulaires et est actuellement en phase d’adaptation pour répondre aux problématiques des axes routiers évacuant les eaux pluviales vers les bas-côtés qui finissent leur course dans les ruisseaux, rivières et jusqu’aux grands fleuves.
KORONAVİRUS PANDEMİYASININ TURİZMƏ TƏSİRİ VƏ POSTPANDEMİYA DÖVRÜNDƏ TURİZM SEKTORUNUN ƏSAS PROBLEMLƏRİ
Authors: Samirə Rüstəmova Samirə Rüstəmova , Almurad Eyyubov Almurad Eyyubov
Published: April 2023

İkinci Dünya Müharibəsindən sonra turizm mühüm qlobal iqtisadi fəaliyyətə çevrilmişdir. Bu gün 4-5% artım tempi ilə dünya istehsalının 8%-ni və məşğulluğun 10%-ni yalnız turizm təşkil edir. Yüksək multiplikator effekti ilə 135-dən çox sektora təsir edən turim tədiyyə balansına töhfə verir, valyuta gəlirləri yaradır, nəqliyyat, ticarət, tikinti, səhiyyə və maliyyə kimi bir çox aparıcı sənaye sahələrini aktivləşdirir. Turizm dünya iqtisadiyyatının mühüm sektoru olsa da, dünyanın istənilən ölkəsində və ya regionunda böhranlara çox həssasdır. Turizmə olan tələbin təxirə salına bilinmədiyi üçün o, təhlükəsizlik problemlərinə, iqtisadi böhranlara və sağlamlıqla bağlı problemlərə qarşı çox həssas bir mənzərə yaradır. Turist məhsulları və xidmətləri saxlanmağa tabe deyil, ona görə də fiziki mallar kimi gələcəkdə satış üçün saxlanıla bilməz. Bu gün sifariş olunmayan otaqlar və masalar sonradan satıla bilməz. Keçmişdəki bir neçə misal istisna olmaqla (məsələn, 2008-ci ilin iqtisadi böhranı) böhranların regional nəticələri olub və o həddə çatıb ki, qlobal turist axınına məhdud təsir göstərib. Təsiri və sürəti nəzərə alsaq, qlobal turizm sənayesinin artıq COVID-19 kimi böhranla üzləşdiyini söyləmək çətindir. Covid 19 pandemiyasının ölkələrin iqtisadiyyatlarına dərindən təsir etməsi, istehsal, məşğulluq və gəlir itkilərinə səbəb olacağı qaçınılmaz idi. Epidemiyanın yayıldığı bütün iqtisadiyyatlarda mühüm xidmət sektorlarında, xüsusilə nəqliyyat, turizm və ticarətdə baş verən xərc çöküşü (tələb şoku) getdikcə dərinləşməkdə və bütün iqtisadiyyatlara sürətlə yayılmaqda idi. Bütün bunların üzərinə, maliyyə şokları ilə birlikdə, real iqtisadiyyatların tələb və təklif şokları ilə daralmağa başlamışdı.
Məqalə Azərbaycanda turizm sektorunun mövcud vəziyyətinin qiymətləndirilməsinə həsr olunmuşdur. Bu hissədə koronavirus pandemiyasının respublikamızda turizm müəssisələrinin fəaliyyətinə göstərdiyi təsirin təhlili aparılmış, postpandemiya dövründə turizm sektorunun əsas problemləri tədqiq edilmişdir.
Açar sözlər: turizm sektoru, postpandemiya, qlobal iqtisadi fəaliyyət, böhran
BÖHRAN VƏZİYYƏTİNDƏ MÜƏSSİSƏNİN STRATEGİYANIN HAZIRLANMASI
Authors: Adil Əhmədov Adil Əhmədov , Elnur Şərifov Elnur Şərifov
Published: April 2023

Məqalə böhran şərtlərində şirkətin vəziyyətinin qiymətləndirilməsi və onun strategiyasının formalaşdırılması metodologiyasına həsr olunmuşdur. Tədqiqatda böhran vəziyyətində müəssisə tərəfindən strategiyanın formalaşdırılması yolları qeyd edilmiş, o cümlədən, müəssisəni böhrandan çıxarmaq üçün alternativ strategiyalar barədə məlumat əks olunmuşdur. Şirkətin vəziyyətinin diaqnostikası, strategiyanın formalaşması mexanizmini müəyyənləşdirərkən strateji təhlil, xarici mühitdəki dəyişikliklərin proqnozu, strateji alternativlərin işlənib hazırlanması, strategiya seçimi, onun həyata keçirilməsi, effektivliyinin qiymətləndirilməsi və strateji alternativlərin işlənib hazırlanması mərhələsində lazımi dəyişikliklərin edilməsi məsələləri tədqiqatın əsas predmeti seçilmişdir. Bütün şirkətlər üçün böhranın səbəbləri fərdi xarakter daşımasına baxmayaraq, onu aradan qaldırılması məqsədilə xərcin azaldılması, satış təşviqi, pul vəsaitlərinin hərəkətinin optimallaşdırılması, şirkətin debitorları ilə işləmək və kommersiya kreditləşməsi sahəsində siyasətdə islahatların aparılması, kredit borclarının restrukturizasiyası, kadrların idarə edilməsi kimi universal idarəetmə vasitəsiləri vardır. Böhran vəziyyətində olan şirkət tərəfindən strategiyanın formalaşdırılması sxemi şirkətin vəziyyətinin diaqnostikası, mənfi tendensiyaların səbəblərinin müəyyən edilməsi, daxili səbəblər, likvidliyin və ödəmə qabiliyyətinin bərpasının ümumi üsulları, fəaliyyətlərin səmərəliliyi, xərcləri azaltmağın yollarının tapılması, istehsalda itkilərin sabitliyinin mövcudluğu, zərərli fəaliyyətin azaldılması, xərclərin azaldılması, hadisələrdən sonra qiymətləndirilmə, xarici səbəblər, bazar araşdırmasının aparılması, bazarda mallara (işlərə, xidmətlərə) tələbat, konsentrasiya strategiyasının nəzərdən keçirilməsi, diversifikasiya strategiyası, hadisələrdən sonra şirkətin vəziyyətinin qiymətləndirilməsi və xarici nəzarətdən ibarətir.
Açar sözlər: strateji təhlil, strategiyanın formalaşdırılması sxemi, idarəetmə vasitəsi, diversifikasiya strategiyası
İŞĞALDAN AZAD OLMUŞ ƏRAZİLƏRDƏ QİDA SƏNAYESİNİN XAMMAL MƏNBƏLƏRİNİN BƏRPASI MƏSƏLƏSİNİN MÜƏYYƏN EDİLMƏSİ
Authors: Sahib Məmmədov Sahib Məmmədov , Elxan Abdullazadə Elxan Abdullazadə
Published: April 2023

Hazırda işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası, onların gələcək inkişafını təmin etmək, lazımi infrastrukturun yaradılması, əhalinin öz doğma yurd-yuvalarına qaytarılması istiqamətində genişmiqyaslı tədbirlər həyata keçirilir. Bu ərazilərin zəngin iqtisadi potensialından, təbii sərvətlərindən və geniş turizm imkanlarından səmərəli istifadə etməklə onların bərabər inkişafını təmin etmək üçün bütün işlərin vahid proqram əsasında aparılmasının məqsədəuyğunluğu işğaldan azad edilmiş rayonların iqtisadi rayonlara bölünməsinə yenidən baxılmasını tələb edir.
Qida sənayesi iqtisadiyyatın bir sahəsi kimi ölkə əhalisini əsas ərzaq məhsulları ilə təmin edən qida istehsalı sahələrinin məhsuldar qüvvələrinin və istehsal münasibətlərinin inkişaf xüsusiyyətlərini xarakterizə edir. Qida sənayesi iqtisadiyyatın bütün sahələri ilə sıx bağlıdır. Azərbaycan ərazisindən müxtəlif nəqliyyat növləri ilə daşınan malların əhəmiyyətli bir hissəsi ərzaq məhsullarının payına düşür. Ənənəvi olaraq qida sənayesinin kənd təsərrüfatı ilə əlaqəsi möhkəmdir. Qida sənayesi Azərbaycan iqtisadiyyatının strateji əhəmiyyətli sahəsidir. Bunun əhəmiyyəti onunla müəyyən edilir ki, bu sənayenin məhsullarının istehlakçıları ölkə sakinləridir, yeyinti sənayesi onları idxaldan asılı olmayaraq həyati əhəmiyyətli məhsullarla təmin edir. Buna görə də sənayenin hazırkı inkişaf səviyyəsi, tendensiyaları, problemləri və perspektivləri elmi və praktiki baxımdan maraq doğurur.
Məqalə işğaldan azad olunmuş ərazilərin qida sənaye potensialının müəyyən edilməsinə həsr edilmişdir. Tədqiqatda işğaldan azad olmuş ərazilərdə qida sənaye xammal bazasının bərpasının əhəmiyyəti və imkanları təhlil edilmiş, qida sənayesini ərzaqla təmin edən kənd təssərüfatının potensialı müəyyən edilmiş, yeyinti sənayenin dövlət tənzimlənməsi məsələsinə aydınlıq gətirilmişdir.
Açar sözlər: kənd təsərrrüfatı, yeyinti sənayesi, dövlət proqramı, işğaldan azad olunmuş ərazilər, yenidənqurma
İŞĞALDAN AZAD EDİLMİŞ ƏRAZİLƏRİN SƏNAYE POTENSİALINA DƏYMİŞ ZƏRƏRİN TƏHLİLİ VƏ SWOT ANALİZİ
Authors: Asiman Quliyev Asiman Quliyev , Gülay Cəfərova Gülay Cəfərova
Published: April 2023

Ermənistanın sərhəddə sabitliyi pozmaq üçün bütün uğursuz cəhdlərinə baxmayaraq, işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası və onların iqtisadi potensialından istifadə etmək üçün Azərbaycanın başlatdığı işlər tam sürətlə davam edir. İki iqtisadi rayonda - Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda minalar təmizləndikcə əsas infrastruktur yaradılır - enerji, qaz və su xətləri çəkilir, yollar çəkilir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası, məskunlaşdırılması və dirçəldilməsi çox yaxın gələcəkdə Azərbaycanda iqtisadi artımın və sosial-iqtisadi inkişafın mühüm “təkan nöqtəsi” olacaqdır. Müxtəlif təbiət abidələrinə, heyranedici relyef quruluşuna və iqlim şərtlərinə, nadir bitki və heyvan növlərinə, geniş münbit torpaqlara və meşə sahələrinə, zəngin təbii ehtiyatlara və kifayət qədər su ehtiyatlarına (o cümlədən mineral sulara) malik bu ərazidə iqtisadiyyata ən müxtəlif sahələrinin inkişafı üçün potensial imkanlar mövcuddur. Hazırda işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası, gələcək inkişafının təmin edilməsi, zəruri infrastrukturun yaradılması və əhalinin öz doğma yurd-yuvalarına qaytarılması istiqamətində genişmiqyaslı işlər həyata keçirilir. Bu regionlarda iqtisadiyyat dövlət-özəl sektor tərəfdaşlığı əsasında aşağıdakı altı əsas istiqamət üzrə inkişaf edəcək:
- Mədən sənayesi;
- Yüngül və qida sənayesi;
- Kənd təsərrüfatı biznesi;
- "Yaşıl Enerji";
- Nəqliyyat və anbar logistikası;
- Turizm.
Məqalə işğaldan azad edilmiş ərazilərin sənaye potensiyalının təhlili və qiymətləndirilməsinə həsr edilmişdir. Araşdırmada işğal nəticəsində regionun sənaye potensialına dəymiş zərər təhlil edilmiş, işğaldan azad edilmiş ərazilərin sənaye potensialının güclü və zəif tərəflərinin, mövcud imkan və təhlükələrin SWOT analizi aparılmışdır.
Açar sözlər: sənaye potensialı, dəymiş ziyan, faydalı qazıntılar, sənayeləşmə siyasəti.
İNKİŞAF EMƏKDƏ OLAN ÖLKƏLƏRDƏ REGİОNAL İNKİŞAF BANKLARININ İNKİŞAF
STRATEGİYASI
Authors: Müşfiq Quliyev Müşfiq Quliyev , Gülənbər Abbasova Gülənbər Abbasova
Published: April 2023

Regional İnkişaf Banklarının ümumi xüsusiyyətləri var. Birincisi, bu banklar inkişaf etməkdə olan ölkələrin ehtiyaclarından irəli gələn ümumi məqsədləri güdürlər. Onlar regional inkişaf layihələri üçün uzunmüddətli kreditləşməni həyata keçirməyə çağırılır; regional əməkdaşlığa və regional assosiasiyaların kreditləşdirilməsinə xüsusi diqqət yetirmək; regional xüsusiyyətləri nəzərə alaraq inkişaf strategiyasını hazırlamaq. İkincisi, inkişaf banklarının üzvlərinin təxminən 1/3-i inkişaf etmiş ölkələrdir. Bankların kapitalının əhəmiyyətli hissəsinə sahib olduqları üçün onların fəaliyyətinə ciddi təsir göstərirlər. Mərkəzi Amerika İnkişaf Bankının istənilən qərarını ABŞ, Asiya İnkişaf Bankını isə birlikdə səslərin 1/3-nə malik olan Yaponiya və ABŞ bloklaya bilər. Səslərin nizamnamə kapitalından asılı olaraq bölüşdürülməsi prinsipi sayəsində inkişaf etmiş ölkələrin Regional İnkişaf Banklarına təsiri saxlanılır. Üçüncüsü, Regional İnkişaf Bankları öhdəliklərin formalaşması, resursların xüsusi fondlara səfərbər edilməsi, kredit siyasəti ilə bağlı eyni tipli prosedurlar, bir çox cəhətdən Dünya Bankı Qrupuna bənzəyir, lakin eyni zamanda öz fərqlərinə malikdir. RİB-nin əsas funksiyalarının formalaşması müvafiq regionlardakı sosial-iqtisadi dəyişikliklərin ümumi tendensiyalarının təsiri altında baş verdi və eyni zamanda inkişaf banklarına xas olan funksional xüsusiyyətlərə əsaslandı. Funksiyaların icrası prioritetlərə uyğundur, bu da öz növbəsində sərt statik deyil, müvafiq regionun ehtiyaclarına uyğun olaraq inkişaf edir. Məqalə regional inkişaf banklarının inkişaf etməkdə olan ölkələrdə fəaliyyətinin müasir vəziyyətinə həsr olunmuşdur.
Açar sözlər: bank, inkişaf, iqtisadiyyat, səhmdarlar, investisiya.
QEYRİ-MÜƏYYƏNLİK ŞƏRAİTİNDƏ İDARƏETMƏ QƏRARLARINA BİRBAŞA VƏ DOLAYI TƏSİR GÖSTƏRƏN ƏTRAF MÜHİT AMİLLƏRİ
Authors: Adil Əhmədov Adil Əhmədov , Günay Cəfərova Günay Cəfərova
Published: April 2023

Risk şəraitində qəbul edilən qərarlara nəticələri müəyyən olmayan, yalnız hər bir nəticənin ehtimalı məlum olan qərarlar daxildir. Ümumiyyətlə, risk şəraitində qərar qəbulu, hadisələrin inkişafının hər bir mümkün vəziyyətinə onun həyata keçirilməsinin müəyyən bir ehtimalının verilə biləcəyinə əsaslanır. Potensial nəticələrin ehtimalını qiymətləndirmək mümkün olmadıqda, qərar qeyri-müəyyənlik şəraitində qəbul edilir. Qeyri-müəyyənlik həm də məlumatın tamlığı ilə bağlıdır. Müasir istehsalatda maddi və informasiya əlaqələrinin məcmusu o qədər mürəkkəbdir ki, idarəetmə prosesləri mütləq natamam informasiya şəraitində həyata keçirilir. Maddi və informasiya qeyri-müəyyənliyi, informasiyanın natamamlığı istehsal prosesinin əsas xüsusiyyətlərinin, o cümlədən istehsalın fəaliyyət göstəricilərinin qeyri-determinizm mənbəyidir.
Qeyri-müəyyənlik amillərindən biri iqtisadi inkişafın məqsədinin müəyyən edilməsidir. İqtisadi sistemin davranışı məqsədyönlüdürsə, hədəfin müəyyənləşdirilməsi hansısa şərti formada ola bilər. Bu, bir qayda olaraq, menecer və ya liderin bir məqsəd deyil, bir neçə iyerarxik əlaqəli məqsəd qoyması ilə əlaqədardır. Dəyişən vəziyyətdə bir məqsədə nail olmaq mümkün deyilsə, əvvəlkini əvəz edən növbəti (digər) məqsədi bilmək lazımdır. Sabit bir məqsədə çatmağın bir neçə yolunun olması, məqsəd və ona çatmağın yolları kifayət qədər aydın təsvir olunsa belə, qeyri-müəyyənliyə səbəb olur. Bu qeyri-müəyyənliyi aradan qaldırmağın yolu alternativ müqayisə meyarının tətbiqi həm ilkin məlumatlardan, həm də hədəfdən asılı ola bilər.
Məqalə qeyri-müəyyənlik şəraitində qərarların qəbulu prosesinə təsir edən amillərin təhlilinə həsr olunmuşdur. Bu tədqiqatda qeyri-müəyyənlik şəraitində şirkətin sağlam fəaliyyətinin təmin olunmasında idarəetmə qərarlarının rolunun və əhəmiyyətinin təhlili aparılmış, habelə birbaşa və dolayı təsir göstərən ətraf mühit amillərinin təhlili və onların idarəetmə qərarlarına təsiri məsələlərinə baxılmışdır.
Açar sözlər: ətraf mühit, "Qərar ağacı" metodu, SWOT təhlil, SNW təhlil, qeyri-səlis nəticə.
AZƏRBAYCANDA AQRAR SEKTORUN RƏQABƏT QABILIYYƏTININ TƏHLILI
Authors: Qabil Manafo Qabil Manafov , Günel  Bayramova Günel  Bayramova
Published: April 2023

Azərbaycan hökuməti uzun müddətdir ki, iqtisadiyyatın şaxələndirilməsinə yönəlmiş siyasət aparır. Bu strategiyanın həyata keçirilməsi üçün ən mühüm vektorlardan biri respublikada kənd təsərrüfatının inkişafıdır. Azərbaycan iqtisadiyyatının qeyri-neft sektorunun stimullaşdırılması üzrə dövlət siyasəti kənd təsərrüfatında sosial-iqtisadi vəziyyətin yaxşılaşdırılmasına və kənd yerlərində yoxsulluğun azaldılmasına yönəlmiş genişmiqyaslı kompleks proqramların həyata keçirilməsi yolu ilə həyata keçirilir. Fermer və kəndli təsərrüfatlarını dəstəkləmək üçün əhəmiyyətli dövlət subsidiyaları ayrılır, güzəştli kreditlər verilir, sahibkarlığı dəstəkləyən qurumlar yaradılır.
Aqrar sektorda modernləşmə bir proses kimi genişləndirilmiş təkrar istehsalın həm ekstensiv, həm də intensiv şəkildə inkişafını əhatə edir. Əgər kənd təsərrüfatında inkişaf əsas fondların (bina, tikili, avadanlıq və s.) istifadəsini artırmaqla əldə edilirsə, bu, ekstensiv yol hesab olunur, əgər məhsuldarlığı artırmaqla, onda belə artım intensiv yolla əldə edilmiş hesab olunur. Modernləşmə kənd təsərrüfatının inkişafını intensivləşdirir, daha müasir texnikaya və daha ixtisaslı işçi qüvvəsinə sərmayələri daim artırır, kənd təsərrüfatı istehsalının davamlı artmasına səbəb olur. Modernləşdirmə siyasəti kompleksliyə, alternativliyə və mümkün risklərdən sığortaya əsaslanır və bu, kənd təsərrüfatı istehsalının səmərəliliyinin artırılmasına və istehsal olunan məhsulların rəqabət qabiliyyətinin artırılmasına öz töhfəsini verir.
Məqalə Azərbaycanda aqrar sahənin müasir vəziyyəti və onun rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsinin zəruriliyi məsələsinə həsr olunmuşdur. Tədqiqatda ölkənin aqrar sektorunun sahə strukturunun müasir vəziyyəti təhlil olunur, Azərbaycanın aqrar sektorunun rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsinin zəruriliyi, problemləri və onların aradan qaldırılmasının mexanizmləri araşdırılır.
Açar sözlər: aqrar sənaye, modernləşdirmə, kənd təsərrüfatı, yol xəritəsi, dövlət proqramları.
ELEKTRON TİCARƏTİN İNKİŞAFINDA KARQO ŞİRKƏTLƏRİNİN FƏALİYYƏTİ VƏ FİRMALARIN SEÇİMİ
Authors: Məzahir Abdullayev Məzahir Abdullayev , İbrahim Rufullazadə İbrahim Rufullazadə
Published: April 2023

Logistika sektorunda baş verən sürətli dəyişikliklər və inkişaf edən texnologiya logistika fəaliyyətinin əhəmiyyətini və inkişafını artırır. Xüsusilə xidmət sektoru istehlakçıların tələb və gözləntilərinə uyğun keyfiyyət və vaxta qənaət təmin edən müştəri məmnuniyyəti yönümlü bir yanaşma izləyir. Bu yanaşma rəqabət mühitinə təsir göstərir.
Dünyada və ölkəmizdə texnologiyanın inkişafı ilə böyüyən e-ticarət yük sektoruna böyük təsir göstərir. Elektron ticarətin təsiri ilə iqtisadi strukturun inkişafı və böyüməsi insanların sosial həyatına təsir göstərmiş və dəyişdirmişdir. Bu qarşılıqlı əlaqə və dəyişiklik nəticəsində yaranan ehtiyaclar yük xidməti sektorunu canlandırdı. Gənclərdə texnologiyadan istifadə böyüklərə nisbətən daha yüksəkdir. Ona görə də gənc əhali sıxlığının yüksək olduğu ölkəmizdə yük sektoru ilə bağlı araşdırmalar vacibdir.
Karqo şirkətləri digər daşıma şirkətlərindən fərqli olaraq müxtəlif sahələrdə istehsal edən təşkilatlara və ya insanlara ehtiyaclarını lazımi yerlərə çatdırmaqda köməklik edir. Karqo şirkətlərinin xidmət keyfiyyətinin müəyyən edilməsi, inkişaf etdirilməsi və həyata keçirilməsi müştəri məmnuniyyətinin əldə olunmasında faydalı olacaq. Bu yüksək rəqabətli sənayedə müştəri məmnuniyyətinin təmin edilməsi şirkətlərin gələcəyini müəyyən edir. Maraqlı tərəflərin şirkətlə bağlı qiymətləndirmələri kimi də ifadə edilən şirkətin nüfuzu, gərgin rəqabət şəraitində yük sənayesində araşdırılması lazım olan anlayışlardan biridir.
Məqalə elektron ticarətdə karqo şirkətinin rolu, karqo şirkəti seçiminə təsir edən amillərə həsr olunmuşdur. Tədqiqatda karqo fəaliyyətinin tarixi, mahiyyəti və karqo xidmətləri, firmaların elektron ticarətdə karqo şirkəti seçimi, karqo şirkətlərinin seçilməsində rol oynayan əsas faktorların analizi verilmişdir.
Açar sözlər: elektron ticarət saytı, yük daşımaları, karqo şirkəti, müştəri, sorğu.
AZƏRBAYCANDA SIĞORTA İŞİNİN TƏŞKİLİNİN HÜQUQİ ƏSASLARI VƏ TƏHLİLİ
Authors: Mustafa Abbasbəyli Mustafa Abbasbəyli , Kamran Hüseynzadə Kamran Hüseynzadə
Published: April 2023

Sığorta - müxtəlif növ təhlükələr nəticəsində sığorta müdafiəsi əldə etməyə yönəlmiş iqtisadi münasibətlərin xüsusi növüdür. Bu münasibətlər iki fəaliyyət subyekti - sığortaçı və sığortalı arasında yaranır. Birincisi sığorta mühafizəsinin təminatçısı kimi çıxış edir. İkincisi isə sığorta haqlarını ödəyir və bununla da sığortaçı üçün sığorta fondu yaradır, ondan kompensasiya ödənişləri həyata keçirir.
Biznesin, texnologiyanın sürətli inkişafı, sosial dəyişikliklər, maliyyə münasibətlərinin mürəkkəbləşdiyi müasir şəraitdə mülkiyyətin qorunması məsələləri həm fiziki, həm də hüquqi şəxslər üçün xüsusi aktuallıq kəsb edir. Sığorta institutunun əhəmiyyəti artır, sığortaçıların təklif etdiyi məhsul və xidmətlər bazarı genişlənir, sığortanın iqtisadi mahiyyəti dərinləşir. Elmi-texniki tərəqqinin inkişafı ilə bağlı müxtəlif mənfi amillərin zərərli nəticələrinin təhlükəsinin sürətlə artması və biznesin aparılması ilə bağlı itki riskinin artması müasir şəraitdə sığorta kimi maliyyə münasibətləri sferasının rolu nəzərdə tutulmuşdur. Biznes nümayəndələrinin maraqlarını qorumaq, əhəmiyyətli dərəcədə artır. Bazar münasibətlərinin müasir inkişafı mərhələsində sığortanın ənənəvi məqsədi ilə yanaşı, sığortalıların təbii fəlakətlərdən, təsadüfi texnoloji və ekoloji hadisələrdən, sığortalının şəxsi və ya əmlakına vurduğu zərərin ödənilməsi ilə bağlı əmlak maraqlarının qorunmasını təmin etmək üçün şəxslər getdikcə daha çox sığorta obyektinə çevrilirlər.
Bazar iqtisadiyyatı olan bütün ölkələrdə olduğu kimi Azərbaycan Respublikasında da sığorta dövlət nəzarətindədir. Bazar əsaslı sığorta sisteminin əsas elementləri sığorta fəaliyyəti üçün qanunvericilik bazası, sığorta şirkətlərinin və sığorta vasitəçilərinin fəaliyyətinə dövlət nəzarəti və daxili bazarda xarici sığortaçılara münasibətdə tənzimləyici tədbirlərdir.
Məqalə Azərbaycanda sığorta bazarının mövcud vəziyyətinin təhlili və qiymətləndirilməsinə həsr olunmuşdur. Tədqiqatda sığorta işinin təşkili və tənzimlənməsinin qanunvericilik bazası barədə məlumat verilmiş, Azərbaycanda sığorta bazarının müasir vəziyyəti təhlil edilmişdir. Aparılan təhlillərdə sığorta məhsullarının inkişafının əsas istiqamətləri və xüsusiyyətləri müəyyən olunmuş, xaricdə və ölkədə sığorta işi ilə bağlı strategiyaların səmərəliliyi qiymətləndirilmiş və prinsipləri öyrənilmişdir.
Açar sözlər: sığorta, sığortaçı, lisenziya, təkrarsığorta, sığorta şirkətləri.
ŞİRKƏTİN RƏQABƏT QABİLİYYƏTLİLİK SƏVİYYƏSİNİN YÜKSƏLDİLMƏSİNDƏ SƏMƏRƏLİ TƏCHİZAT SİSTEMİNİN TƏŞKİLİNİN ƏHƏMİYYƏTİ
Authors: Adil  Əhmədov Adil  Əhmədov , Leyla Əliyeva Leyla Əliyeva
Published: April 2023

Dünyanın və milli iqtisadiyyatın innovativ inkişafının artması, qloballaşma və inteqrasiya proseslərinin təsiri, sahibkarlıq subyektləri arasında rəqabətin artması şəraitində pərakəndə ticarət müəssisələrinin rəqabət qabiliyyətinə təsir edən amillərə yenidən baxılması zərurəti yaranır. Bu hallar pərakəndə ticarət müəssisələrinin səmərəli fəaliyyətinin təmin edilməsi, onların istehlak bazarında sabit mövqeyini təmin etməyə imkan verən rəqabət üstünlüklərinin formalaşdırılması və həyata keçirilməsi problemini həll etmək üçün onların rəqabət qabiliyyətinin idarə edilməsinin metodoloji əsaslarının öyrənilməsini zəruri edir.
Müxtəlif amillərin təsiri altında və ehtiyatlardan asılı olaraq, rəqabət qabiliyyəti arta və ya azala bilər. Rəqabətqabiliyyətlilik ehtiyatları dedikdə, xərcləri optimallaşdırmaq və mənfəəti artırmaq üçün müəssisənin istifadə olunmamış imkanları başa düşülür. Bu amillərə aşağıdakılar daxildir: insan resursları; fiziki ehtiyatlar; bilik resursu; pul resursları; infrastruktur. Xarici amillər istehlak bazarında pərakəndə ticarət müəssisələrinin fəaliyyət göstərməsi şərtlərini müəyyən edən amillər məcmusu kimi qəbul edilir. Daxili amillərə marketinq, elmi-texniki, istehsal-texnoloji, maliyyə-iqtisadi, iqtisadi potensial, reklamın effektivliyi, maddi-texniki bazanın vəziyyəti, satışdan sonrakı xidmət daxildir.
İndiki dövr üçün logistik satınalma prosesləri şirkətlərin rəqabət qabiliyyətinin gücləndirilməsinə mühüm təsir göstərir. Satınalma logistikası problemlərinin həlli yollarının axtarışı həm əməliyyat, həm də strateji idarəetmə baxımından bir təşkilatın idarə edilməsində, həm də satınalmanın iqtisadi və təşkilati aspektlərində islahatların aparılması üçün yeni istiqamətlərin tapılmasında əsas parametrdir. Şirkətin təchizat zəncirinin idarə edilməsinin ən mühüm məqsədlərindən biri müəssisənin rəqabət qabiliyyətini artırmaqdır.
Məqalə şirkətin səmərəli təchizat sisteminin və rəqabət qabiliyyətinin mövcud vəziyyətinin qiymətləndirilməsinə həsr olunmuşdur. Bu zaman şirkətin rəqabət qabiliyyətlilik səviyyəsinin yüksəldilməsində səmərəli təchizat sisteminin rolunun təhlili aparılmışdır.
Açar sözlər: rəqabət, satınalma, logistika, təchizat şöbəsi, tədarük zənciri
TƏŞKİLATIN MALİYYƏ NƏTİCƏLƏRİNƏ TƏSİR EDƏN VERGİ ÖDƏNİŞLƏRİNİN TƏHLİLİ VƏ VERGİ YÜKÜNÜN İDARƏ EDİLMƏSİ
Authors: Cəmaləddin Zərbalıyev Cəmaləddin Zərbalıyev , Nihat Xəlilov Nihat Xəlilov
Published: April 2023

Vergi ödənişləri məhsulların rəqabət qabiliyyətinə, satış qiymətlərinə və tariflərinə, istehsal xərclərinə, satışın həcminə və son nəticədə maliyyə nəticələrinə və xalis mənfəətə təsir göstərir. Vergi sistemi kommersiya təşkilatının fəaliyyətinin səmərəliliyi ilə mikro səviyyədə sosial proseslərə də təsir göstərir. Vergi sistemi kommersiya təşkilatının səmərəli fəaliyyət göstərməsinə imkan verirsə, onun əmək haqqını artırmaq imkanları var ki, bu da təkcə işçilərinin maddi vəziyyətinin artmasına deyil, həm də sığorta haqları və fərdi gəlir vergisi üçün ayırmaların artmasına səbəb olur.Vergi yükünün səviyyəsinin müəyyən edilməsi kifayət qədər mühüm vəzifədir. Təşkilat öz fəaliyyəti zamanı fəaliyyətinin xüsusiyyətlərini və digər amilləri nəzərə almaqla ən optimal hesab etdiyi bir sıra göstəriciləri özü üçün müəyyən edir və vergi yükünün səviyyəsini müəyyən etmək üçün onlardan istifadə edir. Təşkilat bir neçə dövr ərzində alınan məlumatları öyrənir və nəinki qeyd edir, həm də vergilərin optimallaşdırılması tədbirlərinin həyata keçirilməsinin zəruriliyi məsələsini özü üçün həll edir.
Təşkilatların iqtisadi artımı onların pul vəsaitlərinin hərəkətini, maliyyə resurslarını və onların formalaşmasının mümkün mənbələrini idarə etmək üçün yaxşı qurulmuş sistem olmadan mümkün deyil. Vergilər təsərrüfat subyektlərinin maliyyə resurslarına və kapitalın gəlirliliyinə əsas xarici məhdudiyyətlərdən biri kimi çıxış edir. Vergilərin optimallaşdırılması praktikasında əsas problemlərdən biri vergi yükünün xarakteri və hesablanması problemidir, onun optimallaşdırma modelləri çoxlu müxtəlif təyinetmə üsullarına malikdir.
Məqalə vergi sisteminin təşkilatın maliyyə vəziyyətə təsirinin təhlili və qiymətləndirilməsinə həsr olunmuşdur. Tədqiqatda birbaşa və dolayı vergi ödənişlərinin təşkilatın maliyyə nəticələrinə təsiri araşdırılmış, habelə təşkilatın vergi yükünün idarə edilməsi istiqamətləri təhlilə cəlb edilmişdir.
Açar sözlər: kommersiya təşkilatı, dolayı vergilər, birbaşa vergilər, vergi yükü, vergilərin optimallaşdırılması.
STARTAP ŞİRKƏTLƏRİNİN BEYNƏLXALQ BAZARA ÇIXIŞI ZAMANI SEÇDİYİ STRATEGİYALARIN TƏHLİLİ
Authors: Cəbrayıl Vəliyev Cəbrayıl Vəliyev , Ömər Hüseynli Ömər Hüseynli
Published: April 2023

Startapların beynəlxalq bazarlara daxil olmaqlarının əsasını təşkil edən ən mühüm amillər mənfəət və sabitlikdir. Rəqabətin güclənməsi müəssisələri yaşamaq və mövcudluğunu davam etdirmək üçün beynəlmiləlləşməyə, eləcə də daha çox qazanc əldə etmək və ya böyümək motivasiyasına səbəb olur. Texnologiyalarının sürətli dəyişməsi bütün dünyanı qlobal bazara çevirdi, nəticədə insanlar dünyanın istənilən yerində insanların həyat tərzini və istehlak vərdişlərini görür və orada istehsal olunan məhsul və xidmətləri özləri üçün tələb edirlər. Startapların yaradılması məqsədləri mənfəət əldə etmək, sosial məsuliyyət vəzifələrini yerinə yetirmək və fasiləsizliyi təmin etməkdir. Startaplar beynəlxalq bazarlara çıxmaqla öz mənfəətlərini artırır və davamlılığı təmin edirlər. Bundan əlavə, öz sektorunda mənfəət və davamlılığı təmin edən Startaplar sosial məsuliyyət vəzifələrini yerinə yetirirlər. Beynəlxalq bazarlarda fəaliyyət göstərmək startapların məqsədləri ilə üst-üstə düşür. Biznesin uğuru məqsədlərinə çatmaqla qiymətləndirilir. Bu baxımdan beynəlxalq bazarlar startaplar üçün həmişə sərfəli olur.
Məqalə startap şirkətlərinin beynəlxalq bazarlara çıxış strategiyaları və qarşılaşdıqları problemlərin təhlili məsələlərinə həsr olunmuşdur. Tədqiqatda startap şirkətlərinin beynəlxalq bazarlara çıxışının startapların inkişafında əhəmiyyəti təhlil edilmiş, startap şirkətlərinin beynəlxalq bazara çıxış strategiyalarının müxtəlif ölkə startapları nümunəsində təhlili aparılmış, o cümlədən startap şirkətlərinin beynəlxalq bazara çıxışı zamanı qarşılaşdıqları problemlərin klassifikasiyası təhlilə cəlb edilmişdir.
Açar sözlər: startap, strategiya, xarici bazar, rəqabət, qloballaşma.
YERLİ VƏ XARİCİ TƏCRÜBƏDƏ PLASTİK KARTLARIN ÖDƏNİŞ VASİTƏSİ KİMİ İSTİFADƏSİ
Authors: Emin Aslanov Emin Aslanov , Cahid Haxverdiyev Cahid Haxverdiyev
Published: April 2023

Azərbaycan Mərkəzi Bankının ödəniş sistemi ilə bağlı fəaliyyəti Ödəniş sistemləri və mühasibat uçotu departamenti həyata keçirir. Ödəniş sistemləri və mühasibat uçotu departamentinin missiyası müasir standartlara cavab verən ödəniş sistemlərinin yaradılmasından və bu sistemlərdən davamlı istifadənin təmin edilməsindən, həmçinin sistemin beynəlxalq təcrübəyə uyğun təkmilləşdirilməsindən ibarətdir.
Azərbaycanda plastik kartlar bazarı, o cümlədən nağdsız ödənişlər sahəsi daim inkişaf edir: kartların sayında artım, dövriyyədə və bank kartı hesablarında qalıqlarda artım var. Bu prosesin səbəbi nağdsız ödənişlər sisteminin genişlənməsinin qlobal tendensiyasıdır. Plastik kartları yaradan vahid universal hesablaşma şəbəkəsinin təşkili əhalinin gündəlik ödənişlərinə xidmət göstərməyə imkan verir. Bu, nağd əməliyyatların payının əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına və Azərbaycanda maliyyə axınlarının strukturunda keyfiyyət dəyişikliyinə səbəb olur.
Elektron ödənişlər maliyyə resurslarının dövriyyəsinin artırılmasında, kağız pulların çapı, daşınması, saxlanması ilə bağlı xərclərin azaldılmasında, iqtisadiyyatın ümumi inkişafında mühüm rol oynayır. Elektron ödəniş vasitələrindən biri olan POS-terminallar kart sahibləri və müəssisələr üçün üstünlüklər yaradır. POS-terminallardan istifadə məbləğlərin dəqiqliyi, ödənişlərin aparılmasının asanlığı, müştərilərin sayının artırılması, nağd ödəniş prosedurunun sadələşdirilməsi, etibarlılıq səviyyəsinin yüksəldilməsi və ödənişin artırılması baxımından məqsədəuyğun və sərfəlidir.
Məqalədə Azərbaycan Respublikasında və dünya təcrübəsində ödəniş karlarından istifadənin tarixinə və müasir vəziyyətinə nəzər salınmış, elektron ödəniş vasitələrinin istifadə göstəricisinin təhlili və qiymətləndirilməsi aparılmış, kredit ödəniş sistemi və avtomatik ödəniş sistemlərinin xüsusiyyətləri nəzərə çatdırılmış, elektron ödənişlərin həyata keçirilməsində kerdit kartalarının rolundan bəhs edilmiş, elektron məlumat mübadiləsi tətbiqinə, müştəriyə kredit kartı hesabına çıxışı təmin edən telekommunikasiya qurğusu kimi POS terminalların funksiyaları haqqında məlumat verilmişdir.
Açar sözlər: elektron ödəniş, kredit kartı, elektron pul, POS terminal, dünya təcrübəsi.
VERGİ SFERASINDA QANUN POZUNTULARININ AŞKAR EDİLMƏSİ VƏ BU PROSESLƏ MÜBARİZƏ APARMAQ ÜÇÜN TƏDBİRLƏRİN GÖRÜLMƏSİ
Authors: Rəşad Məhərrəmov Rəşad Məhərrəmov , Şahin Məmmədov Şahin Məmmədov
Published: April 2023

Müasir şəraitdə vergi hüquqpozmalarının aşkar edilməsi üçün adekvat təşkilat yalnız Vergi Məcəlləsində nəzərdə tutulmuş vergi nəzarətinin forma və üsullarının və əməliyyat-axtarış fəaliyyətinin birləşməsi ilə mümkündür. Azərbaycanın dünya iqtisadiyyatına inteqrasiyası, bir çox beynəlxalq sənədlərin, o cümlədən beynəlxalq cinayətlərə qarşı mübarizəyə dair sənədlərin ratifikasiyası ilə əlaqədar vergi hüquqpozmalarına qarşı mübarizədə digər ölkələrin təcrübəsinin tətbiqi aktualdır. Azərbaycan cəmiyyətinin formalaşmasının hər bir mərhələsində vergi hüquqpozmalarının və cinayətlərinin törədilməsinə şərait yaradan halların öyrənilməsi onların sayının nəzarətli şəkildə azalması üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bütün dünyada vergidən yayınma geniş vüsət alıb və vergilərin büdcəyə ödənilməməsinin əsas səbəbidir. Vergi cinayətlərinin artımı yüksək dinamikaya malikdir, buna görə də bəzi hesablamalara görə, o, fəlakətli kimi səciyyələndirilir.
Qlobal və milli iqtisadiyyatlardakı böhran hadisələri fonunda Azərbaycan dövlətinin hazırkı inkişaf mərhələsi, vergi tutulan şəxslərin deviant davranışına səbəb olan hallara dövlətin lazımi diqqəti olmadan maliyyə nöqteyi-nəzərindən uğurla keçə bilməz. Bununla belə, qeyd etmək lazımdır ki, vergi hüquq normalarını pozanlara qarşı mübarizənin səmərəliliyini onların vergi hüquq münasibətlərində davranışını şərtləndirən səbəb və şərtləri keyfiyyətcə dərk etmədən təsəvvür etmək mümkün deyil. Bu halların tədqiqi onların mahiyyətini dərindən dərk etməyə və elmi cəhətdən işlənmiş qabaqlayıcı tədbirlərlə onlara qarşı durmağa imkan verir. Buna əsaslanaraq, hüquqpozmalara, o cümlədən vergi sahəsində cinayətlərə qarşı mübarizənin ən mühüm istiqaməti onların qarşısının alınmasıdır.
Açar sözlər: vergi, qanun pozuntusu, böhran şəraiti, vergilərin optimallaşdırılması, vergi inzibatçılığı
REKLAM STİMULLAŞMA KOMPLEKSİNİN ELEMENTİ KİMİ
Authors: Müslumat  Allahverdiyeva Müslumat  Allahverdiyeva , Samirə Mustafayeva Samirə Mustafayeva
Published: April 2023

Reklam bazarı reklam xidmətləri və reklam materillarının əmtəə kimi çıxış etdiyi əmtəə mübadiləsi sferasını özündə əks etdirir. Bu bazarda digər bazarlar kimi tələb və təklifdən aslı olaraq iqtisadi qanunauyğun olaraq inkişaf edir. Müasir reklam bazarı gərək daha aktiv reklam xidməti fəaliyyətinin obyekti olsun. Reklam bazarı çox spesfik infrastruktura malikdir ki, bura müxtəlif reklam növləri, reklam yayım vasitələri, reklam vericilər, reklam obyektləri, həm də reklam fəaliyyətini stimullaşdıran və tənzimləyən strukturlar, idarələr daxildir. Reklam bazarının strukturu daim ölkənin təsərrüfat daxili bazarının ümumi konyukturasının meyillərinin təsiri altında dəyişir. Bunun nəticəsində struktur və miqdar dəyişmələri ayrı-ayrı reklam bazarı elementlərinin, reklam fəaliyyətinin tənzimlənməsi və təşkili sistemi, həm də reklam informasiyasının genişlənməsi vasitəsi və növləri üzrə genişlənə bilər. Reklam bazarının strukturu payların kəsişməsində, müxtəlif reklam vasitələri və növlərinin prespektiv istifadəsində müxtəlif ölkələrdə fərqlidir. Məqalədə Azərbaycan reklam bazarında bu strukturun inkişafının əsas tendesiyalarını təhlil ediləcəkdir. Azərbaycanda reklam növləri beynəlxalq standartlara bu gün yaxınlaşır. Dövrü mətbuatda, firma bülletenlərində, rublika elanlarından, illüstrasiyalaradək reklam elanları mövcuddur. Həmişə olduğu kimi kütləvi cap reklamı prospektlər,kataloqlar, bukletlər, afişalar, plakatlar, vərəqlər, kolendarlar çox məşhurdur. İri formatlı çox vərəqli plakatlar dayanıqlı boyalar, multivizyonlu sinxron plakatlar, videodivarlar, pannolar qaz işiqlı cardak qurğuları olan bilbordların sayı artır. Şəhərlərdə tranzit reklam vasitələri aeroportlarda, vağzallarda, metrolarda onların daxili salonlarında reklamlar çox məşhurdur.Yeni ticarət şirkətləri və mağazalar taro firma qablaşdırılması, xüsusi konstruksiyalar, poliekrular, asılqanlar müasir vitrinlərin ortaya çıxması satış yerində reklamın artımını stimullaşdırırlar. Televizya və radio reklamında əhəmiyyətli dəyişikliklər baş verdi. Efir reklamında kompüter qrafikası, animasiya texnologiyalarının istifadəsi populyar aktyorların cəlb olunması ilə spotları rolikləri müxtəlif dayaqlar iştirak edir. Reklam yayım vasitələrindən liderlik edən gənc Azərbaycan reklamı özünəməxsus poliqonunda televizya reklamıdır. Praktiki olaraq Azərbaycan bazarında bütün reklam liderləri öz uğurlarına görə televiziyaya borcludurlar.
Açar sözlər: reklam, stimullaşma kompleksi, reklam bazarı, televiziya reklamları, küçə reklamları.
QEYRİ-SƏLİS ƏDƏD ƏSASINDA ÜMUMİLƏŞDİRİLMİŞ EKSPERT RƏYİ
Authors: Axirə Sultanova Axirə Sultanova , Şəbnəm Quliyeva Şəbnəm Quliyeva
Published: April 2023

Qeyri-səlis məntiq gündəlik həyatımızda istifadə etdiyimiz və davranışlarımızı şərh etdiyimiz struktura gətirən riyazi bir fəndir. Qeyri-səlis məntiq anlayışlarını həyatımızın bir çox yerində görürük . Qeyri-səlis məntiq xüsusilə çətin başa düşülən və şərhə əsaslanan çox mürəkkəb sistemlərdə və insan düşüncəsi, qavrayışı və ya qərar qəbul etməsinə əsaslanan proseslərdə faydalıdır. Qeyri-səlis məntiqin əsasını təşkil edən qeyri-səlis nəzəriyyə qeyri-müəyyən anlayışların riyazi ifadəsidir. Qeyri-səlis nəzəriyyədə başqa bir yenilik istifadə olunan məlumatın təbiətidir. Qeyri-səlis nəzəriyyə ölçmə əsaslı bilikdən daha çox qavrayış biliklərindən istifadə edir. Lakin ehtimal nəzəriyyəsi qavrayışa əsaslanan məlumatları emal edə bilməz. Çünki ehtimal nəzəriyyəsində qavrayışların mənasını göstərmək və nəzərə almaq mexanizmi yoxdur. Digər tərəfdən, qeyri-səlis nəzəriyyədə rəqəmlər əvəzinə sözlərlə hesablamaq mümkündür. Qeyri-səlis nəzəriyyə ilə hadisələri daha reallaşdırmaq və şifahi dəyişənlərlə izah etmək olar.
Qeyri-səlis məntiqin bir çox metodlarının geniş tətbiqinə baxmayaraq, xüsusilə qeyri-səlis qərar qəbulu sahəsində təhlil edilən məlumatın etibarlılığı və etibarlılığı ilə əlaqəsi olmadan qərar qəbuletmə texnikası haqqında danışmaq çox vacib görünür.Məsələn, etibarlılığı aşağı olan məlumatlara əsaslanaraq qəbul edilən qərar, praktikada istifadə üçün faydasız və ya hətta zərərli olmağa meyllidir.Bu halda, Z rəqəmləri insan biliklərinin qeyri-müəyyənliyini təsvir etmək üçün əhəmiyyətli potensiala malikdir, çünki həm ekspert qiymətləndirməsi, həm də Z rəqəmi ölçülən dəyərin məhdudlaşdırılması və etibarlılığından ibarətdir. Buna görə də məqalədə ekspert rəyinin Z rəqəminə çevrilməsi üsulu təklif edilir və yeni aqreqasiya yanaşması təqdim edilir.
Açar sözlər: qeyri-səlis məntiq, Z ədədi, üçbucaqlı qeyri-səlis ədədlər, trapezoidal qeyri-səlis ədədlər, ekspert rəyi.
MÜASİR REKLAM BAZARININ QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ
Authors: Müslümat Allahverdiyeva Müslümat Allahverdiyeva , Şəhriyar İsayev Şəhriyar İsayev
Published: April 2023

Reklam bazarı bu gün milli iqtisadiyyatın mühüm sahəsidir və cəmiyyətin informasiya sisteminin bir hissəsidir və kütləvi şüura təsir edən informasiya və texnologiyalar bu gün sosial sistemin inkişafında əsas amillərdir. Reklamın yayılması üçün KİV-dən istifadə insanların geniş kütlələrinə nəzarətsiz təsir göstərməyə imkan verir. Məhz reklamın bu aspekti ictimai münasibətlərin bu sferasının dövlət tərəfindən tənzimlənməsini zəruri edir. Reklam bazarının dövlət tənzimlənməsi, səlahiyyətli dövlət orqanlarının reklam bazarı ilə bağlı dövlət siyasətini həyata keçirmək məqsədi ilə onlara verilmiş səlahiyyətlərin həyata keçirilməsi çərçivəsində reklam bazarı münasibətlərinə təsiri kimi müəyyən edilə bilər.
Müasir bazar şəraitində reklam biznesinin fəaliyyətinə reklam xidmətləri sahəsində sahibkarlıq fəaliyyətinə təsir edən və effektiv, qeyri-standart kommersiya və yaradıcı qərarların operativ qəbulunu tələb edən xarici və daxili şərait və amillərin məcmusundan təsirlənir. Bu baxımdan reklam biznesinin xarici və daxili bazar mühitindən danışmalıyıq. Bu gün reklam bazarına vahid elementin, bazar iqtisadiyyatının fəaliyyət mexanizminin əsas rollarından biri verilir. Xalq təsərrüfatının inkişaf səviyyəsi, onun bütün əmtəə kütləsini istehsal və satmaq qabiliyyəti təşkilatlanma dərəcəsini, yaxşı qurulmuş obyekt-subyektiv strukturun mövcudluğunu əks etdirir. Beləliklə, müasirreklam bazarının tərkibi reklam məhsullarının alqı-satqısı ilə bağlı müxtəlif bazar agentləri arasında qarşılıqlı əlaqə sistemidir. Təsərrüfatdaxili və kommersiya əlaqələrinin təşkilində həlledici rol oynayan reklam xidmətləri sistemi dövlətin təsərrüfatdaxili və kommersiya əlaqələrini təşkil edən əsas yer tutur. Reklam bazarı cəmiyyətdə çoxsaylı kommunikasiyaları təşkil edən səviyyələrin, elementlərin, sektorların mürəkkəb sistemidir. Belə dinamik inkişaf edən sistem, ilk növbədə, daxili amillərin təsirinin hərtərəfli qiymətləndirilməsi və nəzərə alınması əsasında müəyyən imic, reputasiya əldə etmək, satışları artırmaq, istehlakçı tələbatını formalaşdırmaq üçün cəmiyyətdə səmərəli kommunikasiyaların yaradılmasından asılıdır.
Məqalə internet marketinqinin inkişafının reklam sahələrinə təsirinin təhlili və qiymətləndirilməsinin təhlili məsələlərinə həsr olunmuşdur. Bu tədqiqatda müasir reklam bazarının komponentlərinin təhlil edilmiş, müasir reklam bazarının inkişaf xüsusiyyətləri aparılmışdır.
Açar sözlər: reklam, reklamçı, reklam bazarı, reklam bazarının tendensiyaları.
İŞĞAL NƏTİCƏSİNDƏ QARABAĞ İQTİSADİ RAYONUNA DƏYMİŞ ZƏRƏRİN VƏ İQTİSADİ POTENSİALIN TƏHLİLİ
Authors: Ümüdvar Əliyev Ümüdvar Əliyev , Şükrüyə Zakirli Şükrüyə Zakirli
Published: April 2023

Qarabağ iqtisadi rayonu Azərbaycanın 14 iqtisadi rayonundan biridir. Onun tərkibinə Ağcabədi, Ağdam, Bərdə, Füzuli, Xocalı, Xocavənd, Şuşa və Tərtər inzibati rayonları və Xankəndi şəhəri daxildir. Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonuna Cəbrayıl, Kəlbəcər, Laçın, Qubadlı və Zəngilan inzibati rayonları daxildir.
Azərbaycanda iqtisadi rayonların yeni bölgüsü iqtisadi tərəqqiyə, daha səmərəli investisiya siyasətinə və çevik regional idarəetməyə töhfə verir. Onların yaradılması 44 günlük müharibə zamanı işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası və inkişafı üçün təkan olacaq. Bu addımı işğaldan azad edilmiş ərazilərin çiçəklənməsi üçün vahid plan kimi qiymətləndirmək olar. Bu, işğaldan azad edilmiş ərazilərin Azərbaycan iqtisadiyyatına reinteqrasiyası baxımından da vacibdir, çünki iqtisadi rayonların inkişafının planlaşdırılması, idarəetmənin səmərəliliyinin təmin edilməsi və bu rayonların iqtisadiyyatının strukturuna yenidən baxılması istiqamətində daha səmərəli iş aparılmasını tələb edir. İşğaldan azad edilmiş torpaqlar nəhəng turizmə, sənaye potensialına, zəngin su və enerji ehtiyatlarına, rekreasiya və qida sənayesi imkanlarına malik olmaqla yanaşı, böyük mineral-xammal potensialına malikdir. İşğaldan azad edilmiş torpaqlar nəhəng turizmə, sənaye potensialına, zəngin su və enerji ehtiyatlarına, rekreasiya və qida sənayesi imkanlarına malik olmaqla yanaşı, böyük mineral-xammal potensialına malikdir. Azərbaycan hökumətinin Qarabağ bölgəsinin yenidən qurulması planlarının mərkəzində onun bərpa olunan mənbələrdən enerji istehsal edən mərkəzə çevrilməsi dayanır.
Məqalə Qarabağ iqtisadi rayonunun sosial-iqtisadi inkişafının və mövcud potensialının qiymətləndirilməsinə həsr olunmuşdur. Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərinin ölkə iqtisadiyyatına töhfəsi öyrənilmiş, işğal nəticəsində Qarabağ iqtisadi rayonuna dəymiş ziyanın qiymətləndirilmiş, o cümlədən Qarabağ iqtisadi rayonunun iqtisadi potensialının təhlili və qiymətləndirilməsi aparılmışdır.
Açar sözlər: iqtisadi ziyan, aqrar sektor, iqlim şəraiti, kompakt şəhər, SWOT təhlil.
STUDY OF WATER ABSORPTION OF GEOPOLYMER MATERIALS BASED ON IRON ORE ENRICHMENT TAILINGS
Authors: Yunis Gahramanli, Mahira Aliyeva Yunis Gahramanli, Mahira Aliyeva , Mehriban Mikailova, Laman Tahirova Mehriban Mikailova, Laman Tahirova
Published: April 2023

As you know, the problem of environmental safety is important in the process of mining and processing of ore and non-metallic minerals. In the process of primary processing of ore minerals, the so-called enrichment tailings or production wastes are formed. The resulting waste accumulates in huge quantities, contributing to changes in the landscape and worsening the hydrogeological and sanitary conditions of the environment. In addition, rainfall and meltwater contribute to the constant leaching of heavy metals from waste dumps, which eventually leads to the pollution of groundwater, rivers and lakes. Therefore, the important ecological task of rational disposal of mining tailings is very relevant around the world. Research aimed at developing and obtaining new materials on the basis of this waste is of the greatest interest. One of such directions is the utilization (immobilization) of mining tailings when obtaining of geopolymer materials, which eliminates the leaching of heavy metals from the volume of the obtained material. Over the past 60 years, millions of tons of enrichment tailings have accumulated at the Dashkesan iron ore deposit, which are waiting to be disposed of. For this reason, the tailings of Dashkesan iron ore enrichment were used as a mineral filler for producing geopolymer material. Mineralogical and chemical compositions of enrichment tailings were studied using X-ray phase and X-ray fluorescence methods. Water absorption of the obtained specimens of geopolymer material was researched in accordance with the known methodology. It was revealed that with the increase of mineral filler content from 60 to 90%wt. the value of water absorption of geopolymer material specimens in the first five minutes of exposure increased from 1 to 10,2%, respectively. With the increase of mineral filler content from 60 to 90%wt. the maximum value of water absorption increases from 2,6 to 10,2%, respectively.
Keywords: geopolymer, water absorption, enrichment tailings, iron ore.