Punkt widzenia jako kategoria narracyjna i językowo-kulturowa
Authors: Akram Sara 
Published: February 2024

Celem artykułu jest zaprezentowanie punktu widzenia jako kategorii narracyjnej i językowo-kulturowej, która znalazła zastosowanie nie tylko w analizie tekstu literackiego, ale również w badaniach lingwistycznych. Artykuł stanowi przegląd najważniejszych koncepcji literaturoznawczych i, przede wszystkim, językoznawczych, w których punkt widzenia odgrywa kluczową rolę, a dopełnieniem treści teoretycznych jest przykład profili Europy wykreowanych w różnych tekstach. W ramach badań literaturoznawczych problematyka punktu widzenia jest opisywana w kontekście fokalizacji, narracji oraz badań kulturowych (por. rozważania m.in. Małgorzaty Czermińskiej i Magdaleny Rembowskiej-Płuciennik). Omawiana kategoria jest z kolei wykorzystywana w językoznawstwie o orientacji kognitywnej (propozycje R. Langackera, L. Talmy’ego, G. Fauconniera) oraz integrującym w opisie języka wymiar kulturowy (lubelska etnolingwistyka kognitywna). W ramach przedstawionych koncepcji lingwistycznych punkt widzenia zawsze stanowi element szerszego zespołu pojęć, którego zastosowanie ma na celu precyzyjny i wielowymiarowy opis procesu konceptualizacji, zarówno w odniesieniu do konkretnych struktur językowych, jak i wyobrażeń określonych zjawisk czy przedmiotów (ujawniających się w językowym obrazie świata). Za wspólny mianownik badań literaturoznawczych i językoznawczych możemy uznać wymiar kulturowy opisu języka i literatury. W badaniach etnolingwistycznych punkt widzenia ma szczególne zastosowanie w procesie profilowania. W artykule zostały zestawione i porównane wybrane profile Europy, które uobecniają się w polskim dyskursie publicznym (dom, wspólnota i twierdza), reportażu W. Jagielskiego pt. Wszystkie wojny Lary (twierdza) oraz wierszach A. Adamowicz z tomu pt. Animalia (istota żywa / zwierzę). Profile wyłaniające się z tekstów medialnych mają charakter społeczny, ale również przestrzenny, natomiast profil Europy jako istoty żywej jest oryginalną kreacją poetycką, która wpisuje się w perspektywę „ludzkie” – „nieludzkie, zwierzęce”. Operowanie różnymi punktami widzenia pozwala tym samym kształtować różne wizje zjawisk, a więc różne sposoby postrzegania świata.The aim of the article is to present point of view as a narrative and cultural-linguistic category, which has been found useful not only in analyzing literary texts but also in linguistic research. The article is a review of the most important concepts in literary and, above all, linguistic studies, in which point of view plays a crucial role. Theoretical considerations are complemented with exemplifications of the profiles of Europe, created in various texts. In literary studies, point of view is discussed in relation to focalization, narration and cultural studies (cf. e.g. research conducted by M. Czermińska and M. Rembowska-Płuciennik). The category addressed in this paper is used in cognitive linguistics (cf. R. Langacker’s, L. Talmy’s, G. Fauconnier’s propositions) and in linguistics that incorporates the cultural dimension in the description of language (cf. cognitive ethnolinguistics developed in Lublin). Within the linguistic conceptions referred to in this paper, point of view is always considered as part of a wider range of notions which are used for precise and multidimensional description of conceptualization, both in relation to particular language structures and to the images of particular objects and phenomena (revealed in a linguistic worldview). It is therefore justifiable to consider the cultural dimension as a common denominator in literary and linguistic research. In ethnolinguistics, point of view is used specifically in the process of profiling. This paper juxtaposes and compares selected profiles of Europe, which are present in Polish public discourse (home, community, fortress), in W. Jagielski’s reportage entitled Wszystkie wojny Lary (‘All Lara’s Wars’) (fortress) and in poems by A. Adamowicz, published in Animalia (living being / animal). Profiles present in media texts can be characterized as social, but also spatial, whereas the profile of Europe as a living being is an original poetic creation, which is part of the “human” – “non-human, animal” perspective. Using different points of view is a way of shaping various visions of a particular phenomenon and, as a consequence, of the various ways of perceiving the world.