Rejestracja metrykalna wiernych w świetle potrydenckiego ustawodawstwa Kościoła katolickiego
Authors: Kotecki Radosław 
Published: August 2023

Chociaż w Polsce istniał obowiązek rejestracji wiernych w księgach parafialnych, został jednak szeroko uwzględniony przez ustawodawców diecezjalnych dopiero po decyzji Soboru Trydenckiego. Wprowadzenie tego obowiązku w parafiach diecezji chełmińskiej, gnieźnieńskiej, płockiej i włocławskiej można wiązać z późniejszym wdrażaniem i realizacją zasad Tridentinum na gruncie lokalnym. Już w 1568 r. za reformatorskiego biskupa Stanisława Karnkowskiego w prawodawstwie włocławskim pojawiła się potrzeba prowadzenia rejestrów. Po ostatnim dwudziestoleciu XVI w. obowiązek prowadzenia ksiąg parafialnych pojawił się już jako stały postulat normatywny w ustawodawstwie wszystkich wymienionych diecezji. Do połowy XVII w. temat ten był omawiany na wszystkich synodach cząstkowych, nie tylko w celu zachęcenia proboszczów do prowadzenia rejestrów w swoich parafiach, ale także do troski o nie, aby były prowadzone prawidłowo i zgodnie z ustalonymi wytycznymi. Przegląd materiałów źródłowych po wizytacji, przeprowadzony w tym samym czasie, zapewnił wgląd w mechanizm wdrażania przepisów synodalnych na poziomie parafialnym. W ramach swoich uprawnień nadzorczych, inspektorzy delegowani do wizytacji musieli zbadać rejestry przechowywane w archiwach parafialnych.
Do zadań inspektorów należało nie tylko zbadanie fizycznego stanu ksiąg metrykalnych, ale także poziomu ich zabezpieczenia. Podczas wizytacji kanonicznej zobowiązani byli przede wszystkim do dokładnego zbadania zawartości merytorycznej ksiąg, oceniając jakość dokonanych wpisów. W przypadku stwierdzenia niezgodności, inspektorzy udzielali upomnienia, zalecając odrzucenie zaniedbań. Chociaż obowiązek rejestracji wiernych był bardzo często przedmiotem regulacji prawnych we wszystkich wymienionych diecezjach, wysiłki podejmowane przez ustawodawców diecezjalnych w tym zakresie należy ocenić jako raczej słabe. Najwyraźniej powszechne lub prowincjonalne reformy Kościoła przenikały do lokalnego prawodawstwa z pewnym oporem i często z opóźnieniem. Co więcej, były one przyjmowane w sposób bierny i ograniczony. Z analizy cytowanych źródeł jasno wynika, że administratorzy parafii byli ściśle zobowiązani do prowadzenia dwóch zestawów rejestrów - rejestrów ochrzczonych i rejestrów małżeństw. Zarządzenia zalecające rejestrację zmarłych parafian, tych, którzy przyjęli bierzmowanie oraz tych, którzy wyrazili życzenie, aby rejestr parafian był prowadzony w specjalnym rejestrze dusz, są rzadkimi elementami w ustawodawstwie diecezjalnym. Wyraźnie potwierdzają to przytoczone powyżej protokoły wizytacyjne diecezji chełmińskiej z drugiej połowy XVII wieku. Tylko w trzech przypadkach protokoły te odnoszą się do rejestrów zmarłych. Rejestry takie posiadały tylko najważniejsze klasztory: chełmiński, kowalewski i lubawski. Wydaje się, że do końca omawianego okresu ustawodawcy nie uznawali za celowe zajmowanie się formami notacji rytu rzymskiego, zachowując krótkie formuły proponowane przez obrządek pasterski.
Ponadto liczne pominięcia odnotowanych w źródłach kuracji pozwalają sądzić, że mimo uproszczonego modelu zapisu nie udało się osiągnąć oczekiwanych rezultatów.