Η επιφάνεια στον ποιητικό υπερρεαλιστικό λόγο του Ανδρέα Εμπειρίκου
Authors: Ψαροπούλου Αθηνά 
Published: September 2021

Σκοπός αυτής της διατριβής είναι η διεξοδική διερεύνηση και ερμηνεία της λογοτεχνικής επιφάνειας στο ποιητικό έργο του Ανδρέα Εμπειρίκου, ενταγμένης στο πλαίσιο της υπερρεαλιστικής του ποιητικής. Με τον όρο επιφάνεια εννοούμε τη στιγμή εκείνη κατά την οποία το κειμενικό υποκείμενο –και μέσω αυτού και ο αναγνώστης– αποκτά ξαφνικά μια νέα, ενορατική αντίληψη της πραγματικότητας, συνοδευόμενη από την αίσθηση της υπέρβασης του χώρου και του χρόνου, της κατάλυσης των ορίων τους και της συμφιλίωσης των αντιθέτων. Η διατριβή χωρίζεται σε τρία μέρη. Στο πρώτο μέρος ορίζεται και οριοθετείται η έννοια της λογοτεχνικής επιφάνειας, παρουσιάζονται τα χαρακτηριστικά της και γίνεται μια σύντομη επισκόπηση, στην οποία συνδέεται η επιφάνεια του James Joyce με τη «στιγμή» των Άγγλων και Γερμανών ρομαντικών ποιητών. Έπειτα, παρουσιάζεται το ιστορικό της υπόβαθρο, με αναφορές στην αρχαιοελληνική και στην εβραϊκή-χριστιανική παράδοση της θείας αποκάλυψης, και προσεγγίζεται η έννοια θεωρητικά. Ακολουθεί η παρουσίαση των κριτηρίων και της τυπολογίας της, όπως έχουν προσδιοριστεί από τους σύγχρονους θεωρητικούς της επιφάνειας. Συνδυάζοντας τις ειδολογικές τους κατηγοριοποιήσεις με τρεις νέους τυπολογικούς όρους, που προέκυψαν από τη μελέτη του έργου του Εμπειρίκου, προτείνεται ένα τυπολογικό σχήμα. Το πρώτο μέρος κλείνει με την ένταξη της επιφάνειας στο πλαίσιο της «ψυχολογικής συγγένειας» που συνδέει τον υπερρεαλισμό με τον ρομαντισμό, σύμφωνα με τη διατύπωση του ίδιου του Εμπειρίκου. Μέσα σε αυτό το πλέγμα υποστηρίζεται ότι η υπερρεαλιστική επιφάνεια κατάγεται από την αντίστοιχη ρομαντική, έχοντας όμως τον δικό της ιδιαίτερο χαρακτήρα. Στο δεύτερο μέρος παρουσιάζεται η τυπολογία της επιφάνειας στον ποιητικό υπερρεαλιστικό λόγο του Εμπειρίκου, ενώ παράλληλα ερμηνεύονται πολλά κείμενά του (ένστιχα και πεζά ποιήματα, ποιητικά αφηγήματα, διηγήματα), με σκοπό να αποδειχθεί ότι η επιφάνεια λαμβάνει στο έργο του τόσο σημαντική θέση, ώστε αποκτά τις διαστάσεις μιας κυρίαρχης ποιητικής, της ποιητικής της επιφάνειας. Με βάση το τυπολογικό σχήμα του πρώτου μέρους παρουσιάζονται και αναλύονται πρώτα οι "επιφάνειες του Είναι" ("άδηλες επιφάνειες", "προληπτικές επιφάνειες", "οραματικές επιφάνειες" και "προορατικές επιφάνειες") και ακολούθως οι "πλαισιογενείς επιφάνειες". Το δεύτερο μέρος κλείνει με μια ξεχωριστή περίπτωση, την ερμηνεία μιας επιφάνειας και μετα-επιφάνειας, μέσω της οποίας ο Εμπειρίκος δικαιώνει ποιητικά την εν δυνάμει οραματική ποίηση του Κώστα Καρυωτάκη. Το τρίτο μέρος αναφέρεται στη σημασία και λειτουργία της επιφάνειας στο ποιητικό έργο του Εμπειρίκου. Συγκεκριμένα, διερευνάται η σχέση της αφενός με τις έννοιες-κλειδιά του υπερρεαλισμού, τον έρωτα, το θαυμαστό, το αντικειμενικό τυχαίο, το ποίημα-γεγονός, το όνειρο, τον μύθο, το μαύρο χιούμορ, την παρανοϊκο-κριτική μέθοδο του Dali και αφετέρου με τα θεμελιώδη χαρακτηριστικά γνωρίσματα της ίδιας της λογοτεχνικής επιφάνειας ως διυποκειμενικής εμπειρίας, το ωραίο και το υψηλό, τα οποία συνδέονται αντίστοιχα με τη σπασμωδική ομορφιά και την υπερπραγματικότητα. Έτσι, συνάγεται το συμπέρασμα ότι η επιφάνεια αποτελεί προνομιακό μέσο της εμπειρίκειας υπερρεαλιστικής ποιητικής, παρέχοντας, έστω και στιγμιαία, με τη διαμεσολάβηση του κειμένου, την πρόσβαση στην υπερπραγματικότητα.