Αιτιότητα και πιθανότητα
Authors: Βίτσα Πολυξένη 
Published: August 2021

Σκοπός της παρούσας διδακτορικής διατριβής είναι να αποδείξει τον αναδεικνυόμενο ρόλο της πιθανότητας ως προϋπόθεση: α) Της ενοχής προς αποζημίωση και β) Εννόμων συνεπειών εκτός του δικαίου της αποζημίωσης.Αφορμή για την θέση της πιο πάνω προβληματικής αποτέλεσε η τάση των αγγλικών δικαστηρίων να υιοθετούν μία χαλαρότερη μορφή συνάφειας μεταξύ νόμιμου λόγου ευθύνης και ζημίας που βασίζεται στην πιθανή αιτιότητα. Η έρευνα περιλαμβάνει δύο μέρη: To πρώτο μέρος αναφέρεται σε μία γενική θεώρηση του ζητήματος και ειδικότερα στη μετάβαση από τη μηχανική αιτιότητα στην πιθανότητα. Το δεύτερο μέρος αναφέρεται σε ειδικές περιπτώσεις πιθανότητας που προσεγγίζουν την τυχαιότητα. Εδώ γίνεται η εξής διάκριση: Η πραγμάτωση της πιθανότητας αντιδιαστέλλεται από τη ματαίωσή της. Κατ αρχάς γίνεται θεώρηση του διπόλου αιτιότητας- πιθανότητας από φιλοσοφική, ιστορική και δικαιοσυγκριτική σκοπιά. Στο ρωμαϊκό δίκαιο δεν διατυπώνεται μία γενική θεωρία για αιτιότητα, αλλά γίνεται περιπτωσιολογική αντιμετώπιση θέματος ενώ στο βυζαντινορωμαϊκό δίκαιο γίνεται διάκριση της αιτιότητας από την υπαιτιότητα, γίνεται δεκτή η αιτιότητα με βάση λογικό όρο και απαιτείται πταίσμα για κάθε ζημία για τον περιορισμό της έκτασης της ευθύνης. Για πρώτη φορά γίνεται θεώρηση της αιτιότητας μέσα από την έννοια της ζημίας. Στη συνέχεια γίνεται μία δικαιοσυγκριτική θεώρηση του Common law, του γερμανικού και του γαλλικού δικαίου από την οποία προέκυψαν οι εξής μορφές αιτιότητας: Πραγματική αιτιότητα, στατιστική πιθανότητα, προσωπική πιθανότητα και τεκμαιρόμενη αιτιότητα. Σημειώνεται ότι όλες οι έννομες τάξεις διακρίνουν την πραγματική (causation in fact) από τη νομική αιτιότητα (causation in law). Στο δεύτερο μέρος εξετάζεται η πραγμάτωση της πιθανότητας ως αντικείμενο της ασφαλιστικής σύμβασης. Διαπιστώνεται ότι η αιτιότητα ως θεμελιούσα ή αποκλείουσα την ευθύνη έχει περιορισμένη λειτουργία, γιατί προκρίνεται η συμβατική πιθανότητα. Ομοίως η αιτιότητα ως καθορίζουσα την έκταση της ευθύνης του ασφαλιστή έχει περιορισμένη λειτουργία, γιατί η τελευταία καθορίζεται από την ασφαλιστική σύμβαση. Η αιτιότητα εμφανίζει περιορισμένη λειτουργία και στις περιπτώσεις της υποθετικής και συρρέουσας αιτιότητας. Στη συνέχεια εξετάζεται η ματαίωση της πιθανότητας κέρδους ή αποφυγής της ζημίας ως θεμελιούσα την ευθύνη στο πεδίο ειδικά της ιατρικής ευθύνης και ως καθορίζουσα την έκταση της ευθύνης. Εδώ η πιθανότητα δεν είναι γενική και αφηρημένη, όπως συμβαίνει στη στατιστική πιθανότητα, αλλά ειδική και συγκεκριμένη.Από την έρευνα της ελληνικής νομολογίας διαπιστώνεται ότι τα ελληνικά δικαστήρια αποκαθιστούν την πιθανότητα ως θεμελιούσα την ευθύνη του εναγομένου ιδίως την ευκαιρία- δυνατότητα έγκαιρης διάγνωσης και θεραπείας της ασθένειας του ενάγοντος, έστω κιαν αυτή είναι μικρότερη του 50%. Αντίθετα είναι διστακτικά στο να ποσοτικοποιήσουν και να υπολογίσουν τις συγκεκριμένες πιθανότητες κέρδους που απώλεσε ο ενάγων, οι οποίες και αποκαθίστανται μόνο περιπτωσιολογικά. Αυτό κατ αρχάς επιτυγχάνεται με βάση την Α.Κ. 298εδ. β΄ (προσδοκία) με επιχείρημα από το μείζον στο έλασσον και με νόμιμο λόγο ευθύνης τα άρθρα 914 ΑΚ, 919ΑΚ,197-198Α.Κ. 105-106ΕισΝΑΚ και την ενδοσυμβατική ευθύνη. Χρησιμοποιείται επίσης ο μηχανισμός της εύλογης αποζημίωσης κατά τη δίκαιη κρίση του δικαστή όπως εκφράζεται στο άρθρο 932 εδ. β΄Α.Κ. (προσδοκία) για την ηθική βλάβη (παρούσα και μελλοντική), το άρθρο 931 ΑΚ (προσδοκία) και την Α.Κ. 288 ως ελπίδα κέρδους. Οι πιθανότητες κέρδους (ελπίδα) επίσης αποκαθίστανται μέσω του μηχανισμού του αφηρημένου υπολογισμού της ζημίας σύμφωνα με την Α.Κ. 345 εδ. α΄, ενώ ρυθμίζεται ειδικά η αβεβαιότητα του ενάγοντος ως προς την ίδια την αιτιότητα στην Α.Κ.926 εδ. β΄, που υποστηρίζεται ότι αποτελεί νέο νόμιμο λόγο ευθύνης που βασίζεται στην πιθανή αιτιότητα.Γενικότερα παρατηρείται ότι η αιτιότητα με βάση την έννοια του λογικού – αναγκαίου όρου αποτελεί τον κανόνα. Δεν μπορεί όμως να παραβλεφθεί ο αναδεικνυόμενεος ρόλος της πιθανότητας ως προϋπόθεσης της ενοχής για αποζημίωση, έστω κιαν είναι περιπτωσιολογικός. Η τελευταία όμως αντιμετωπίζεται από τον έλληνα δικαστή με τρόπο γενικό και αφηρημένο χωρίς συγκεκριμένη ποσοτικοποίηση και υπολογισμό και περισσότερο νοηματικό (π.χ. εύλογη αποζημίωση, δίκαιη κρίση του δικαστή, αφηρημένος υπολογισμός της, αποκατάστασή της ερμηνευτικά με βάση την Α.Κ. 298 εδ. β΄). Ως προς την πιθανότητα ως προϋπόθεση εννόμων συνεπειών εκτός του δικαίου της αποζημίωσης διακρίνονται οι πιο κάτω παραλλαγές της πιθανότητας από τη μελέτη των κατ ιδίαν διατάξεων του Α.Κ.: Τα νόμιμα τεκμήρια, η σφοδρή πιθανότητα, η προσδοκία, η ελπίδα, η αμφιβολία, η εκτίμηση κατά προσέγγιση, η δικανική πιθανολόγηση και η αβεβαιότητα.