Οι τοιχογραφίες της Μονής Ουμπίσι και η παλαιολόγεια ζωγραφική στη Γεωργία
Authors: Φύσσας Νικόλαος 
Published: August 2021

Αντικείμενο της διατριβής αποτελούν οι τοιχογραφίες του καθολικού της Μονής Αγίου Γεωργίου Ουμπίσι στη Γεωργία, και η αντανάκλαση της παλαιολόγειας τεχνοτροπίας στην ορθόδοξη αυτή χώρα του Καυκάσου, προκειμένου το μνημείο να ενταχθεί στο πλαίσιο της εποχής: να διευκρινιστεί η θέση του στην εξέλιξη της γεωργιανής τέχνης, η σχέση του με την τέχνη της ευρύτερης βυζαντινής πνευματικής κοινοπολιτείας, ο πνευματικός και καλλιτεχνικός του προσανατολισμός, η τροχιά διάδοσης των καλλιτεχνικών επιρροών που αντανακλώνται σε αυτό, και τέλος η πιθανή χρονολόγησή του. Επιμέρους θέματα-στόχους της μελέτης αποτέλεσαν: α) Οι σχέσεις που ανέπτυξαν τα γεωργιανά κρατικά μορφώματα με τον ευρύτερο βυζαντινό κόσμο κατά την περίοδο μέσα 13ου - αρχές 15ου αιώνα, βάσει της βιβλιογραφίας και των πηγών. β) Η αντανάκλαση της παλαιολόγειας τέχνης σε έντεκα γεωργιανά ζωγραφικά σύνολα, με αξιοποίηση της βιβλιογραφίας αλλά και παρατηρήσεων από αυτοψία, για την ανάδειξη λανθανόντων στοιχείων και την κατάθεση προτάσεων ως προς την προέλευση των ζωγράφων και τη χρονολόγηση των έργων. γ) Τα διάσπαρτα (κυρίως παλαιότερα) ιστορικά στοιχεία και δ) η αρχιτεκτονική του καθολικού του Ουμπίσι, για την ανίχνευση της προγενέστερης ιστορικής ταυτότητας του μνημείου. ε) Το θεολογικό και πληροφοριακό περιεχόμενο των επιγραφών της τοιχογράφησης που αναφέρουν το σύνολο ως δέηση του Δαμιανού και ως έργο του ζωγράφου Γερασίμου, μαθητή του Δαμιανού, αγνώστων από άλλες πηγές. στ) Οι ρηξικέλευθες ιδιοτυπίες του εικονογραφικού προγράμματος, μέσα από τη σύγκριση προς συναφείς εικαστικές εκφράσεις στον ευρύτερο βυζαντινό κόσμο, και σε συνάρτηση προς κείμενα από την πρωτότυπη βυζαντινή θεολογική παραγωγή της εποχής που εντάσσουν το έργο στο πνευματικό πλαίσιο της περιόδου, δίνοντας ενδείξεις για το επίπεδο και τις πηγές έμπνευσης του συντάκτη του προγράμματος. ζ) Η ανάλυση της εικονογραφίας των παραστάσεων του Ουμπίσι, βασισμένη στη σύγκριση με τα προ αυτού γεωργιανά μνημεία και τα μνημεία της ευρύτερης πνευματικής βυζαντινής κοινοπολιτείας, για τον εντοπισμό των νεωτερικών στοιχείων ως ένδειξη χρονολόγησης, και για την ανίχνευση προτύπων ως ένδειξη πνευματικού και καλλιτεχνικού προσανατολισμού. η) Η τεχνοτροπία του μνημείου, με τη παρατήρηση και ανάλυση επιμέρους καλλιτεχνικών τάσεων, που αναδεικνύουν την υψηλή ποιότητα του συνεργείου και εντάσσουν το έργο στο τεχνοτροπικό κλίμα της εποχής των Παλαιολόγων. Από την επεξεργασία και ανάλυση των ανωτέρω, η μελέτη οδηγείται στο συμπέρασμα ότι οι τοιχογραφίες του καθολικού της Μονής Αγίου Γεωργίου Ουμπίσι εντάσσονται στην παράδοση των προγενέστερων γεωργιανών καλλιτεχνικών συνόλων, χωρίς ωστόσο να μπορούν να ερμηνευθούν ως αποτέλεσμα κλειστής τοπικής εσωτερικής εξέλιξης. Η συγκρότηση του εικονογραφικού προγράμματος, η εικονογραφία και η τεχνοτροπία του συνόλου προϋποθέτουν παράλληλη στενή επαφή με τη μητροπολιτική βυζαντινή τέχνη και διαρκή καλλιτεχνική ενημέρωση, αποτυπώνοντας την εξέλιξη των τάσεων της παλαιολόγειας ζωγραφικής, όπως αυτές μετεξελίσσονται περί τα μέσα του 14ου αιώνα, σε μια έκφραση υψηλής καλλιτεχνικής πνοής και βαθειάς θεολογικής συγκρότησης.