Ιωσήφ ο Πάγκαλος ως ηθικό πρότυπο
Authors: Καράνοβιτς Όμπραντ 
Published: July 2023

Στην εργασία αυτή μελετάται η προσωπικότητα του Ιωσήφ του Παγκάλου ως ηθικού προτύπου από άποψη Χριστιανικής Ηθικής. Ως γνωστό, η Ιστορία του Ιωσήφ, με την οποία ολοκληρώνεται το βιβλίο της Γένεσης, βρίθει ηθικών και διδακτικών εννοιών και περιεχομένου. Ο πατριάρχης Ιωσήφ, γιος του Ιακώβ, ως δίκαιος της Παλαιάς Διαθήκης επιδρά στην εκκλησιαστική παράδοση (πατερική και υμνολογική) ως ηθικό πρότυπο και επονομάζεται με έναν προπαντός ηθικό χαρακτηρισμό ‒ Πάγκαλος. Ταυτοχρόνως, μνημονεύεται στην αρχή του λειτουργικού εορτασμού του Αγίου Πάθους του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού ως προτύπωσή Του, λόγω των ποικίλλων ομοιοτήτων των βίων τους. Αυτές οι δυο απεικονίσεις, η ηθική και η τυπολογική, παρότρυναν τον συγγραφέας να αναρωτηθεί περί της ηθικής φυσιογνωμίας και του ηθικού προτύπου του πατριάρχη Ιωσήφ στην ορθόδοξη παράδοση. Στη συνέχεια, ο συγγραφέας επιχειρεί να μελετήσει και παρουσιάσει όλα εκείνα τα στοιχεία τα οποία αξιοποίησε και πρόβαλλε η Εκκλησία από όλη την Ιστορία του Ιωσήφ ως αξιέπαινο και ωφέλιμο για την πνευματική ζωή των πιστών. Στην εισαγωγική ενότητα εκτίθενται κάποια βασικά στοιχεία για την Ιστορία του Ιωσήφ και για την έννοια και αξία του ηθικού προτύπου στη χριστιανική ηθική. Στο πρώτο κεφάλαιο επιχειρείται, λοιπόν, να παρουσιαστεί η ηθική φυσιογνωμία του πατριάρχη Ιωσήφ σύμφωνα με το βιβλικό κείμενο. Στην Ιστορία του Ιωσήφ, μέσα από τις προσωπικές σχέσεις του Πατριάρχη με τους άλλους χαρακτήρες, διαγράφονται τρεις κύριες διαστάσεις: η οικογενειακή, η κοινωνική και η θεολογική. Έχοντας αυτές ως ερμηνευτικό κριτήριο, ο συγγραφέας προχωρά στην ανάλυση του βιβλικού κειμένου. Έτσι, στην πρώτη ενότητα εντοπίζονται οι κύριοι ηθικοί προβληματισμοί που αφορούν στις οικογενειακές και αδελφικές σχέσεις, οι σχέσεις με τους αλλο¬εθνείς και φυσικά η σχέση του ανθρώπου με τον Θεό. Ο οικογενειακός προβληματισμός στη Διήγηση διακατέχεται από τις προστριβές των αδελφικών σχέσεων, ο κοινωνικός προβληματισμός σκιαγραφεί τη ζωή ενός Εβραίου στην αλλοδαπή, ενώ ο θεολογικός προβληματισμός προκρίνει την παρουσία του Θεού στην ανθρώπινη ιστορία και την καθοδήγησή της από Αυτόν. Στη δεύτερη ενότητα εξαίρεται το ήθος του Ιωσήφ και μελετώνται τα διαφορετικά χαρακτηριστικά του Πατριάρχη σύμφωνα με τη βιβλική διήγηση, όπως αναδεικνύονται μέσα από τις δια¬προ¬σωπικές του σχέσεις. Ενδεικτικά, από οικογενειακή άποψη ο Ιωσήφ παρουσιάζεται ως στοργικός υιός και καλός αδελφός, από κοινωνική άποψη ως έμπιστος δούλος, χαρισματούχος ονειροκρίτης, ηθικά ακέραιος χαρακτήρας και ικανός άρχοντας, ενώ από θεολογική άποψη ως θεοσεβής και ευνοούμενος της θείας πρόνοιας άνθρωπος. Στην τελευταία ενότητα, αξιολογώντας τη μορφή του πατριάρχη υπό το πρίσμα της παλαιο¬διαθηκικής ηθικής, διαπιστώνεται ότι ο Ιωσήφ προβάλλεται ως παράδειγμα δικαίου και σοφού άνδρα, και ως μια ηρωική μορφή της εβραϊκής διασποράς, δηλαδή ως πρόσωπο που διαδραματίζει έναν αναμφίβολα σημαντικό ρόλο στην ιστορία του λαού του Ισραήλ. Στο δεύτερο κεφάλαιο μελετάται η πρόσληψη της προσωπικότητας και του ήθους του πατριάρχη Ιωσήφ από την εκκλησιαστική παράδοση, συμπεριλαμβανομένης της βιβλικής, ελληνοϊουδαϊκής και πατερικής γραμματείας. Επιχειρείται να κατα¬γραφθούν και παρουσιασθούν τα κυριότερα κείμενα που ανα¬φέρονται στον πάγκαλο Ιωσήφ. Έτσι, στην πρώτη ενότητα παρουσιάζεται η πρόσληψη της Διήγησης του Ιωσήφ σε βιβλία της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης, δηλαδή οι βιβλικές αναφορές εκτός της Γένεσης, με σκοπό να διαπιστωθεί τόσο η σημασία που δίνεται στο πρόσωπο και τον βίο του από την Αγία Γραφή όσο και τα ιδιαίτερα γνωρίσματα του χαρακτήρα του που προβάλλονται από τους ιερούς συγγραφείς. Η δεύτερη ενότητα απασχολείται με την πρόσληψη της μορφής του Ιωσήφ σε ελληνοϊουδαϊκά και απόκρυφα έργα. Εκεί δίνεται έμφαση στην πολιτική ικανότητά του (στον Φίλωνα), και απαριθμούνται πρωτίστως οι αρετές του, ενδεικτικά, εκείνες της σωφροσύνης, της υπομονής, της μακροθυμίας, και της αδελφικής αγάπης (στα απόκρυφα). Στην τρίτη ενότητα, καταγράφονται και παρουσιάζονται οι σημαντικότερες αναφορές των Πατέρων της Εκκλησίας και των εκκλησιαστικών συγγραφέων για τον Ιωσήφ, ενώ ξεχωριστή μνεία γίνεται στην πρόσληψή του στα υμνογραφικά κείμενα της Εκκλησίας. Στην τέταρτη και τελευταία ενότητα παρουσιάζεται συνοπτικά η πρόσληψη του πατριάρχη στην εκκλησιαστική παράδοση και διακρίνονται η ηθική, η τυπολογική και η αγιολογική προσέγγιση της μορφής του. Σύμφωνα με την ηθική, ο Ιωσήφ διακρίνεται ως πάγκαλος και προβάλλεται ως ηθικό πρότυπο. Σύμφωνα με την τυπολογική, ο Ιωσήφ αποτελεί προτύπωση του Χριστού, καθώς πλήθος στοιχείων συνδέουν τον βίο του με αυτόν του Χριστού, ενώ η αγιολογική τον αναδεικνύει ως άγιο, τον οποίον καλούνται οι πιστοί να μιμηθούν. Στο τρίτο κεφάλαιο, γίνεται λόγος για το χριστιανικό ήθος του Ιωσήφ. Παρόλο που έζησε πριν από την έλευση του Χριστού και του Ευαγγελίου του, ο Ιωσήφ επιδεικνύει ευαγγελικό ήθος, γι’ αυτό και εξετάζεται υπό το φως της χριστιανικής ηθικής, η οποία φέρει ως πρότυπο και κύριο γνώμονά της το πρόσωπο και τη διδασκαλία του Ιησού Χριστού. Το βασικό κριτήριο, λοιπόν, με βάση το οποίο κατανοείται το ηθικό πρότυπο του παγκάλου Ιωσήφ δεν μπορεί παρά να είναι χριστολογικό και τυπολογικό. Σύμφωνα με την τυπολογική προοπτική και βάσει του βιβλικού κειμένου, δίχως να αποκλεισθούν και άλλες δυνατότητες ανάλυσης και παρουσίασης, ο συγγραφέας καταλήγει σε τέσσερα ηθικά πρότυπα που αντιστοιχούν την ηθική μορφή του Ιωσήφ. Κατ’ αρχήν, στην πρώτη ενότητα παρουσιάζεται ο Ιωσήφ ως καλός αδελφός που συγχωρεί και αγαπά τους διώκτες αδελφούς του, όπως ακριβώς έπραξε ο Χριστός με τον όμαιμό του, κατά την ανθρωπότητα, ιουδαϊκό λαό. Κατόπιν, στη δεύτερη ενότητα, επικρατεί το ηθικό πρότυπο του σώφρονος Ιωσήφ, ο οποίος αποφεύγει την αμαρτία, αντιστοίχως με τον Χριστό στην έρημο. Ο δίκαιος της Παλαιάς Διαθήκης, λοιπόν, παραμένει πνευματικά ελεύθερος, ακόμα και στη δουλεία, αντιστέκεται στους πειρασμούς που αντιμετωπίζει, δύναται να διακρίνει το καλό και το κακό και καλλιεργεί το ενάρετο ήθος. Στην τρίτη ενότητα, ο Ιωσήφ παρουσιάζεται ως αδίκως πάσχων, χαρακτηριστικό γνώρισμα του σταυρωμένου Χριστού, το οποίο περιγράφεται ακόμη στον προφήτη Ησαΐα. Καθίσταται παράδειγμα προς μίμηση, καθότι καταπολεμά την αδικία που υφίσταται με πίστη και εμπιστοσύνη στον Θεό, με ανεξικακία και επιλέγει τη συγχώρεση των αδικούντων. Η τέταρτη και τελευταία ενότητα μονοπωλεί την ηθική πτυχή του Ιωσήφ ως προτύπου υπακοής, ενώ τοποθετείται στο μεταίχμιο της παρακοής του πρωτοπτώτου Αδάμ και της απόλυτης υπακοής του Κυρίου Ιησού Χριστού προς τον ουράνιο Πατέρα Του. Αποδεικνύεται ταπεινός και ευγνώμων για τα αγαθά τα οποία αξιώθηκε και αντιλαμβάνεται την εξουσία που έλαβε ως ευκαιρία υπακοής στο Θεό και διακονίας του θελήματός Του. Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω, ο συγγραφέας καταλήγει στο συμπέρασμα, ότι οι αρετές του Ιωσήφ βρίσκουν την πληρότητά τους στην προσωπικότητα του Χριστού, γεγονός που συνηγορεί στον ανέκαθεν χριστοκεντρικό χαρακτήρα της χριστιανικής ηθικής. Η αρετή αυτή καθ’ αυτήν δεν φέρει αυτοτελώς την αξία της, παρά αντλεί την απόλυτη αξία και τη διαχρονικότητά της μέσα από τη σχέση της με τον Θεό.