Συμβολή στη μελέτη και την αξιολόγηση των υδραυλικών έργων της πρωτοβυζαντινής περιόδου στη Μακεδονία
Authors: Αυγολούπης Ιωάννης 
Published: January 2024

Τα υδραυλικά έργα ήταν οι τεχνικές υποδομές οι οποίες ενεργοποιούσαν τις λειτουργίες που καθιστούσαν έναν οικισμό αληθινή πόλη σύμφωνα με τις ελληνορωμαϊκές πολιτισμικές προδιαγραφές, δηλαδή - ανάμεσα σε άλλα - οικισμό με ύδρευση, αποχέτευση και λουτρά. Επιπλέον, τα υδραυλικά έργα - οι νερόμυλοι και τα αρδευτικά δίκτυα - αναβάθμιζαν την παραγωγικότητα της υπαίθρου. Στην υπό εξέταση ιστορική περίοδο, μια μεταβατική περίοδο η οποία λογίζεται ως ύστερη αρχαιότητα και συγχρόνως ως πρωτο-μεσαιωνική, οι πόλεις αρχίζουν να μετατρέπονται σταδιακώς σε κάστρα και, επιπλέον, να προετοιμάζονται ώστε να μπορέσουν να ικανοποιήσουν τις νέες ανάγκες που διαφαίνονται στον μεσαιωνικό ορίζοντα, αυτές της αυτάρκειας και της ασφάλειας. Η συνέχιση της κατασκευής και της λειτουργίας των υδραυλικών έργων αποτελεί έναν δείκτη παρακολούθησης αυτής της διαδικασίας μετασχηματισμού των πόλεων. Ειδικότερα, κατά την διαδικασία ανασυγκρότησης και μετασχηματισμού μιας επαρχιακής πόλεως σε κάστρο η ύδρευση παύει να εξασφαλίζεται πλέον από το, συνήθως κληροδοτημένο από τα ρωμαϊκά χρόνια, υδραγωγείο, που λειτουργούσε με εμφανείς υδατογέφυρες και υδροληψία από μακρινές θέσεις. Η ύδρευση της πόλεως αρχίζει να εξυπηρετείται από δεξαμενές ομβρίων και πηγάδια εντός της περιτειχισμένης έκτασής της, ή από υπόγεια σωληνωτά υδραγωγεία μικρότερου μήκους. Έως την εποχή αυτή οι εκτεταμένες λουτρικές εγκαταστάσεις και τα εντυπωσιακά νυμφαία που εξυπηρετούσαν τις ανάγκες μιας αστικής κοινωνίας η οποία, επίσης, είχε αρχίσει να αλλάζει, ήταν οι κύριοι καταναλωτές των μεγάλων ποσοτήτων νερού που αναλάμβαναν να παράσχουν τα μεγάλα αυτά υδραγωγεία. Όσο, όμως, ο ρόλος και το μέγεθος των λουτρικών εγκαταστάσεων άλλαζε και, συγχρόνως, μειωνόταν η δυναμική του αστικού ευεργετισμού, της διοικητικής και οικονομικής αυτονομίας, αλλά και της δουλοκτησίας, η κλίμακα και ο χαρακτήρας των υδραγωγείων έπρεπε να αναπροσαρμόζεται αντιστοίχως. Η παρακολούθηση της εξέλιξης, της ανάπτυξης ή της υποχώρησης της χρήσης αυτών των υδραυλικών έργων, που έπαιξαν κρίσιμο ρόλο για τον πολιτισμό, αποτελώντας τα ίδια τεκμήρια πολιτισμικής παραγωγής, αναδεικνύεται, κατά την υπό εξέταση πρωτοβυζαντινή περίοδο, σε καίριο και κεντρικό τμήμα της μελέτης της εν λόγω ιστορικής περιόδου. Αναφέρεται ενδεικτικώς πως κατά την διάρκεια αυτής της περιόδου είναι που κατασκευάζεται το μεγαλύτερο και αρτιότερο υδραγωγείο του προβιομηχανικού κόσμου, το υδραγωγείο της Κωνσταντινούπολης και, επίσης, γενικεύεται η χρήση των νερόμυλων και των νεροπρίονων. Στην παρούσα εργασία έγινε απόπειρα να συγκεντρωθούν οι ιστορικές και οι αρχαιολογικές αναφορές σε υδραυλικά έργα της πρωτοβυζαντινής περιόδου στον χώρο της ελλαδικής Μακεδονίας. Επιπλέον, έγιναν αναζητήσεις επί των χαρτογραφήσεων της περιοχής και επιτόπιες έρευνες με στόχο τον εντοπισμό υλικών τεκμηρίων των ακόμη διασωζόμενων κατασκευών των υπό εξέταση υδραυλικών έργων - πολλές φορές σπαραγμάτων - για την ανασύσταση χαμένων συνεχειών, την κατά το δυνατό καταγραφή της πορείας τους στον χώρο και την συμβολή στην ανάδειξη του τρόπου λειτουργίας τους. Την εργασία συμπληρώνουν και ολοκληρώνουν δύο (2) Παραρτήματα. Το Παράρτημα Α’ περιέχει τις υψομετρήσεις που λήφθηκαν στο πλαίσιο της εργασίας στις θέσεις των κατωφλιών κάποιων χαρακτηριστικών μνημείων της Θεσσαλονίκης, με στόχο την απόκτηση εικόνας για την υψομετρική στάθμη του επιπέδου εδάφους κατά την εποχή της κατασκευής τους. Στο Παράρτημα Β΄ παρουσιάζονται στοιχεία που αφορούν στα αγιάσματα της Θεσσαλονίκης εντός και εκτός των τειχών της, ως επιφάνσεις της υπόγειας υδροφορίας.