bluuebunny/crossref_metadata_2025 huggingface dataset:
«KISSAS UL ANBIYO» BY NASIREDDIN BURKHANIDDIN RABGUZI IN THE CONTEXT OF DECLARING ISLAM THE STATE RELIGION OF THE GOLDEN HORDE
Authors:   M.O. Auezov Institute of Literature and Аrt. Kazakhstan, Almaty, Khamraev A.T. ,   R. Suleymenov Institute of Oriental Studies. Kazakhstan, Almaty
Published: November 2022

This article focuses on the historical, cultural and spiritual mission of the outstanding religious figure of the Golden Horde, Nasireddin Burkhandin Rabguzi, who lived at the late 13th – early 14thcenturies. For the first time, the social and political significance of his work “Kissas ul anbiyo” is mentioned in the context of the declaration of Islam as the state religion of the Golden Horde. This indicates the peculiarities of the establishment of a single power and uniform laws in a vast territory was due to the diversity of races and languages, socio-cultural, religious ideas of different peoples, etc. Rabguzi was faced with the task of a correct and convincing Islamic interpretation of the creation of the world and the universe. He could lucidly explain the genesis of the emergence of “Ilah” - existence (being). Rabguzi’s work “Kissasul anbiyo” testifies that in Khorezm only he could be entrusted with the interpretation of the text of the Holy Koran. The political and confessional requests and the order of the khan’s court are the main conditions for the appearance of his historical work “Kissasul anbiyo” (“The Narrative of the Prophets”), the manuscripts of which were distributed among the Turkic-speaking peoples, in all mosques and madrasahs in the vast territory of the Golden Horde
HISTORY OF KAZAKH DIPLOMACY: CORRESPONDENCE OF THE KAZAKH KHANATE WITH THE RUSSIAN EMPIRE
Authors:   Kazakh National University named after Al-Farabi. Kazakhstan, Almaty, Kortabayeva G.K. , Avaliyev A.A. ,   Kazakh National University named after Al-Farabi. Kazakhstan, Almaty
Published: November 2022

This article attempts to reveal the content and analysis of documents and letters of diplomatic correspondence of Kazakh khans and sultans with the Russian Empire. An analysis of the events in the international life of the Kazakh Khanate in the dynamics of its changes testifies to the presence of a rich diplomatic practice of the Kazakh rulers. Since the formation of the Kazakh Khanate, the diplomatic service has been an important tool for strengthening statehood. Using different types of diplomatic correspondence, the linguistic aspects of historical letters were considered. The article analyzes the history of Kazakh diplomacy, using medieval written data and historiographic works.
ON THE JURISDICTION OF THE CHINGIZIDS TO THE TRADITIONAL BIY COURT
Authors:   Astana International University. Nur-Sultan, Kazakhstan, Temirgaliev R.D.
Published: November 2022

The implementation of new research projects in the field of synthesis works on national history has actualized the issue of revising many outdated views, interpretations and assessments. The presented work examines the validity of the assertion widespread in scientific works that representatives of the Chingizid estate were outside the jurisdiction of the Biy Courts in traditional Kazakh society and could only be responsible to a special, aristocratic judicial body. The researchhas shown that the thesis was based on the some sources reflecting the realities of the period when the traditional Steppe Law underwent a significant transformation due to the political, economic, social and cultural changes in Kazakh society caused by impact of Russian Empire. In addition to criticizing the source, the author also examines various episodes in the history of the Kazakhs in XVIII century. They testify that famous Kazakh khans and sultans acted on several occasions as one of the parties in the Biy Court, including disputes for dynastic succession and domestic offenses. These data suggest a complete revision of the outdated thesis that distorts the idea of one of the basic institutions in traditional society, which used to solve effectively all contradictions in traditional Kazakh society.
ABULKHAIR KHAN. THE BASHKIR TRACE (EVENTS AND FACTS)
Authors:   RAS Representative Office in the Republic of Bashkortostan, Zinurov R.N.
Published: November 2022

The article examines the features of the “Bashkir model” of accepting Russian citizenship and the “Kazakh model” in the person of Khan Abulkhair, and argues about similar concepts of citizenship with the right to leave for another suzerain. Russia has intensified its southeastern policy, using Bashkiria as a springboard. The duality of the khan’s status to the Russian authorities, the links with the Bashkir elite, are given in relation to the events of the uprising of 1737-1738. Khan’s attitude to the Bashkir nobility, their long-standing ties, experience in Russian intrigues, allowed the empire to use Abulkhair Khan for their own purposes during the suppression of the Bashkirs and the arrest of their leaders. The author proves that despite all the contradictory relations, it was the Kazakhs who were potential allies of the Bashkirs during this uprising.
HISTORYTHE FIGHT OF INTERESTS OF "OLD" AND "NEW" PLAYERS IN THE INTERNATIONAL ARENA IN THE XXI CENTURY
Authors:   South  Kazakhstan State  Pedagogical University. Doсtor  of  Historical  Sciences, Professor  NAS  RK.  Shymkent,Kazakhstan, Naimanbayev B.R.
Published: November 2022

The purpose of the article is a comprehensive and in-depth study of the struggle unfolding in the modern world between "old" and "new players" for international leadership and the status of a great power.The hypothesis is to identify new international actors that have real grounds for the role of global leaders in the transition from a unipolar to a multipolar world order. These are, first of all, China and Russia, which is trying to revive the status of a great power, as well as the European Union, Great Britain, and Turkeyand Iran, striving for dominance in the Muslim world.The results of the analysis are that the circle of the main participants of the "Great Game" was outlined, the interests of each of these players, their goals, potential were identified, and the chances of them achieving the status of a new "center of power" were determined.
TRADITIONS OF THE EXCHANGE OF GIFTS IN FAMILY AND MARRIAGE RELATIONS OF THE PEOPLES OF CENTRAL ASIA (MID-19TH-EARLY 20TH CENTURY)
Authors:   al-Farabi Kazakh National University, Kazakhstan, Almaty, Kalshabayeva B.K. , Uzbekbay A. ,   al-Farabi Kazakh National University, Kazakhstan, Almaty
Published: November 2022

The article pays special attention to the traditions of the exchange of gifts in family and marriage relations of the peoples of Central Asia, including the role of kalym and dowry. The authors showed the general similarity and differences in the exchange of gifts among the Kazakhs and the peoples of Central Asia. In the course of applying the comparative method, the works of researchers of the 19th-early 20th centuries were taken as a basis. The article deals in detail with the origin of the concept of "kalym," its composition, features of kalym among Kazakh, Uzbek, Kyrgyz, Turkmen and other peoples.Kalym, as well as the obligation of parents to give the girl a dowry, important customs that have survived to this day. Despite the fact that today traditions are being transformed, the ethnic groups under consideration are based on common values. Analysis of common ties in the system of exchange of gifts among Turkic peoples inhabiting Central Asia is considered as an urgent problem of modern social sciences. It also allows you to study the culture of the autochthonous peoples of this region on the basis of general principles.
ARABOGRAPHIC EPIGRAPHIC DATA ON OLD RELICS(BASED ON THE MATERIALS OF THE CSM OF THE RK)
Authors:   Сentral state museum of kazakhstan, Beltenov Z.
Published: November 2022

In this article, the author examines the Arabic inscriptions on nine exhibits kept in the fund of the Central State Museum of the Republic of Kazakhstan. Chronologically, these original artifacts date back to the 19th century. Four of them are made of wood, two –of bone and three –of metal. During the research work, the volumes (width, length, thickness) of the exhibits were firstmeasured, scientific characteristics were recorded, and then they were grouped according to the thematic and chronological principle. Verbatim and subscript translations of the Arabic texts of all the exhibits into the modern Kazakh language were made. In the process of translation, the features of the content of the texts of each exhibit are revealed and systematized. In particular, the general content and contextual similarity of unsystematic religious texts on four, i.e. wooden andbone (horse shoulder blades), of these valuable monuments are considered interrelated with the spiritual worldview, customs and traditions of the Kazakh ethnic group. The information in the texts of iron artifacts that are homogeneous in type, but differ in content (iron forms, a single-edged sword, aibalta) is also translated and analyzed. Although the information in these texts is not interconnected, however, they provide a lot of specific factual materials for researchers studying the history of traditional weapons used by the Kazakh people during various wars. The study of various inscriptions on such epigraphic monuments (not only in Arabic) has been carried out by individual museum scientists in recent years. This article is a logical continuation of such work.
FEATURES OF THE ORGANIZATION OF THE IMPERIAL VETERINARY SERVICE IN THE KAZAKH STEPPE: ON THE EXAMPLE OF TURGAI REGION.(END OF THE 19TH CENTURY)
Authors:   Al-Farabi Kazakh National University, Aibubi D.
Published: November 2022

Today, historical science on a global scale is going through a fundamentally new stage. This is due to the introduction of new theoreticaland methodological approaches to historical research, as well as the interdisciplinary nature of the development of science itself. In this matter, the diversity of approaches to the study of the imperial past, as well as the study of the colonial period in the history of Kazakhstan, requires the introduction of new approaches to foreign historiography and makes it possible to enter new directions in the same research space. For example, how colonial history expanded and added a global perspective to environmental history, thereby exploring the destructive forces of European colonialism and exploitation, as well as interactions with local environmental regimes. Alternatively, how, as a non-political phenomenon, the animal became one of the important areas of interest to the metropolis and the scientific world, and how veterinary medicine became one of the prisms through which historians can examine change and observe the changing relationship between rulers and ruled, between colonizers and colonized. This article is the result of those studies.
SOCIAL AND POLITICAL VIEWS OFSMAGUL SADUAKASOV
Authors:   Ch.Ch. Valikhanov Institute of History and Ethnology, Kabuldinov Z.E. , Ryskulov T.A. ,   Ch.Ch. Valikhanov Institute of History andEthnology
Published: November 2022

Smagul Saduakasov is an outstanding statesman of Kazakhstan in the period of 1920-1930s, who made a significant theoretical contribution to the development of the Kazakh socio-political thought of the twentieth century. S. Saduakasov in his works, in fact, was one of the first to formulate the national interests of the Kazakh people and the whole of Kazakhstan, outlined those key priorities of socio-economic and cultural development, in accordance with which the Kazakh people and the state of Kazakhstan should develop. Itwas S. Saduakasov who officially spoke out in the public press against maintaining the economic status of Kazakhstan as a “raw material appendage” of the industrialized regions of the European part of the USSR, proposing to develop local Kazakh industry based on a rich resource base. In addition, S. Sadvokasov paid special attention to the training of professional technical and humanitarian specialists from among the Kazakh youth, which, together with the development of domestic industry, was supposed tolead the people and the country to the path of building a modern state.
KAZAKH REFUGEES WHO RESETTED IN 1920-1930 TO THE REPUBLIC OF TAJIKISTAN: THEIR ADAPTATION
Authors:   Kostanay regional University named after A. Baitursynov, Issenov O.I. , Kupenov B.K. ,   Secretary of the Press Service of JSC "National Geological Service"
Published: November 2022

The article tells about the Kazakh refugees who moved to the countries of Central Asia during the famine of the 20-30s of the last century. In archival documents of the Soviet period, they were written as "nomads". Today, the history of the Kazakhs who emigrated from Kazakhstan during the years of Naubet is an actual topic of national historical science. The basis of our article is the location of the Kazakhs who moved to the Republic of Tajikistan during the difficult years of the famine.The rich, mullahs andhunger refugees -Kazakh refugees who previously inhabited the Mangistau peninsula, migrated through Tajikistanalong the coast of the Caspian Sea, fled fromthe punishment of the Soviet government in the 1930s and famine to the territory of Irancalled “Mazandaran”.After years of settlement, villageswhere Kazakhs mostly settlednearby cities of the province -Gorgan, Bundar, Turkmen and Gombad-i-Kaus, secludedfrom the local population, the Turkmens called "Kazakh village". Eventually, these villages merged with the mentioned cities and joined the territory of the city.
Escuchar la Edad Media. Reflexiones de una filóloga en ejercicio
Authors: Arbor Aldea Mariña
Published: November 2022

En este trabajo se ofrece una reflexión sobre los objetivos que persigue y los criterios que guían la edición crítica en línea de la lírica profana gallego-portuguesa que preparan los investigadores de Universo Cantigas (https://universocantigas.gal). Se analizan, así, los principios que rigen la transcripción paleográfica que se incluye en este portal y se responde a la pregunta que nos hemos formulado a la hora de abordar el texto crítico, que es crucial en toda edición de esta naturaleza: ¿que es, en qué consiste el reconstruir el texto más próximo al que elaboró su autor? Asimismo, se formulan diversas observaciones para las notas críticas que algunos estudiosos han realizado a propósito de los principios metodológicos que rigen el citado proyecto.
El sistema de las sibilantes en A Fala
Authors: Vales Miroslav
Published: November 2022

A Fala, conocida también como A Fala de Xálima, es la lengua vernácula de tres localidades en el norte de la provincia de Cáceres. Se trata de una lengua románica cuya evolución singular se manifiesta, entre otros rasgos, por un sistema de sibilantes más complejo en comparación con otras lenguas románicas de la parte occidental de la península ibérica. Las siete sibilantes presentes conservan, por un lado, algunas de las que existían en el castellano y galaico-portugués medievales, y por otro, aparece también la interdental fricativa sorda de evolución posterior. El uso de las sibilantes difiere según la variedad, así que en valverdeñu solo existen cuatro, mientras que en mañegu y lagarteiru siete. No obstante, esto no significa que el empleo en mañegu y lagarteiru fuera idéntico. El texto describe las sibilantes, las compara con otras lenguas románicas y presenta también la problemática relacionada con su representación gráfica.
ЖOЛAУШЫЛAPДЫ ТACЫМAЛДAУДAҒЫ КӨЛІКТІК-ЛOГИCТИКAЛЫҚ ЖҮЙEЛEP
Authors: Бекмагамбетова Лаура , Жанбиров Галымжан , Бақытұлы Бексултан
Published: November 2022

Кeшeнді  мoнитopинг жүйecі apқылы көлік құpaлдapының қoзғaлыcын бaқылaу көлік қaуіпcіздігі пpoблeмaлapын шeшугe, құқыққa қapcы  қызмeттің  aлдын  aлу  жөніндeгі  шapaлapды  уaқтылы қaбылдaуғa, жүк бөлігіндeгі қopшaғaн opтaның жaй-күйі туpaлы aқпapaтты жәнe aлынғaн дepeктepді жинaу жәнe caқтaу жөніндeгі іc-шapaлapды жүpгізугe бaғыттaлғaн.

Аймaқтық тacымaлдaудың лoгиcтикaлық жүйecі opтaлықтaндыpылғaн  нeмece  үйлecтіpілгeн  нeгіздe ұйымдacтыpылуы мүмкін. Opтaлықтaндыpу бacқapу шығындapын төмeндeтeді, бacқapу  нәтижeлepін  мepдігepлepгe  бepу  тиімділігін apттыpaды, кoммуникaциялық тexнoлoгиялapды ұтымды пaйдaлaнaды, біpыңғaй тexникaлық caяcaтты қaмтaмacыз eтeді, eң бacтыcы, жoлaушылap үшін қoлaйлы жaғдaй жacaйды.
АВТОКӨЛІКТІ БАСҚАРУ РЕЖИМДЕРІ ЖӘНЕ ЖОЛ-КӨЛІК ОҚИҒАЛАРЫНЫҢ ЫҚТИМАЛДЫЛЫҒЫ
Authors: Кәленов Ғалымжан , Жандарбекова Асель , Сарсенкызы Акерке , Забиева Алия , Мустаяп Мухтар
Published: November 2022

Жол-көлік оқиғаларының (ЖКО) туындау шарттарына талдау жүргізу барысында, жүргізуші – автомобиль – жол (ЖАЖ) жүйесінің автомобильдің белсенді қауіпсіздігін және жылдамдық пен өткізу қабілеттілігін арттыруға бағытталған жол инфрақұрылымын жақсарту жалпы ЖАЖ жүйесінің белсенді қауіпсіздігін арттырмайтыны көрсетілді. Аталған шаралар автомобильді қауіпсіз басқару шегінен асыруға мүмкіндік береді. Қозғалыс қауіпсіздігін сипаттайтын автомобильді басқару сапасының сандық көрсеткіштері анықталды. Қозғалыс қауіпсіздігінің жол учаскелеріне сәйкес келетін автомобильді пайдалану сапасы параметрлерінің мәндері анықталып ұсынылды. Автомобильді басқару кезінде қауіпсіз басқару параметрлерін жүргізушілерге ақпаат ретінде  және құзыретті органдарға қозғалыс режимдерінің қауіпсіздігін бақылау үшін және осы параметрлерді автомобиль-жүргізуші жүйесінің (АЖЖ) ақпарат аумасу құралы ретінде пайдалануға болады.
ПРОБЛЕМНЫЕ ОБЛАСТИ УПРАВЛЕНИЯ ОТДЕЛОМ ЗАКУПОК В ЦЕПИ ПОСТАВОК ТОРГОВОЙ КОМПАНИИ
Authors: Ахметкалиева Сандыгуль , Баймуханбетова Эльмира , Кожахметова Асель , Голубцов Даниил
Published: November 2022

Эффективная организация процесса управления закупочной деятельностью в цепи поставок влияет не только на производственную деятельность предприятия, но и является рациональным инструментом распределения ресурсов и материальных потоков внутри компании, что приводит к достижению поставленных стратегических целей. В стратегическом смысле процесс управления закупками ориентирован на разработку мероприятий по улучшению текущего финансового состояния компании, обеспечению бесперебойной системы поставок, взаимодействию с поставщиками, повышению скорости реакции предприятия на перемены, а также использованию конкурентных преимуществ и особенностей компаний.
СОЗДАНИЕ УНИФИЦИРОВАННОЙ КОМПЕТЕНТНОСТНОЙ МОДЕЛИ ИНЖЕНЕРНО-ТЕХНИЧЕСКОГО СПЕЦИАЛИСТА (НА ПРИМЕРЕ ПОДГОТОВКИ АВИАЦИОННОГО ПЕРСОНАЛА)
Authors: Битенов Алмас , Карсыбаев Ержан , Нурланулы Алмас
Published: November 2022

В Республике Казахстан в связи с вводом в строй все большего количества промышленных объектов стабильно возрастает потребность в инженерно-технических специалистах (далее - ИТС). При этом отсутствует централизованный подход к подготовке ИТС. Разрозненные попытки центральных государственных и местных исполнительных органов приводят к внедрению методов подготовки ИТС, не всегда учитывающих правила технической эксплуатации современного промышленного оборудования, транспортных средств. Все это отражается на доле успешно трудоустроенных молодых специалистов, а значит на эффективности освоения выделяемых государством и работодателями средств.
ИССЛЕДОВАНИЕ ЭНЕРГОЕМКОСТИ НА ТРАНСПОРТИРОВАНИЕ ГРУНТА ИНЕРЦИОННЫМ РОТОРОМ
Authors: Жусупов Кенес , Козбагаров Рустем , Токтамысова Толкын , Есенгалиев Манарбек , Тыныбеков Шынболат
Published: November 2022

В последние годы в Республике Казахстан наблюдается значительное развитие научных исследований и конструкторских разработок в области землеройной техники. В основе такого подъема находятся обширные и глубокие исследования казахстанских ученых. Научные результаты их исследований дали сильный импульс для возникновения и создания новых перспективных направлений в развитии экскавационной техники. Одним из таких новых видов машин являются экскавационно-транспортные машины с инерционным ротором нижней разгрузки. Исследования, создание и испытания экскавационно-транспортных машин с инерционным ротором нижней разгрузки показали их высокую производительность, низкую энергоемкость и малую динамичность нагрузок на грунтах различной твердости. Ввиду новизны конструкции этих машин многие вопросы еще недостаточно изучены. Одним из важных достоинств инерционного ротора нижней разгрузки является отсутствие ковшей, замененных на два ряда режущих элементов в виде ножей, и нижняя разгрузка грунта, исключающая подъем его в верхнее положение, как это происходит в существующих гравитационных и других роторах. Такая конструкция и процесс разгрузки грунта позволяют значительно увеличить производительность и уменьшить энергоемкость на транспортирование грунта за счет увеличения высоты ножей. В настоящей работе авторами приводятся результаты исследований скоростного копания и предлагается методика определения средних затрат энергии на процесс транспортирования грунта с инерционным ротором нижней разгрузки. В работе приведен график зависимости затрат удельной энергоемкости и производительности от скорости вращения ротора при постоянных размерах стружки. Проведенный авторами анализ также позволяет рекомендовать предлагаемую экскавационно-транспортную технику с инерционным ротором в качестве машины, выполняющей значительный объем работ по экскавации и перемещению грунта, как наиболее перспективную и экономически выгодную для внедрения в производство и применения в дорожном строительстве.
ТЕХНОЛОГИЯ БЛОКЧЕЙН КАК ИНСТРУМЕНТ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ СИСТЕМЫ ТРАНСПОРТНОЙ ЛОГИСТИКИ
Authors: Анбиев Ернур , Балабеков Каныш
Published: November 2022

Данное исследование направлено на совершенствование транспортной логистики промышленного предприятия - рассматриваются понятия и категории системы транспортной логистики, рассмотрена система транспортной логистики и её компоненты, определена её роль в экономической деятельности промышленного предприятия. Так же была рассмотрена технология блокчейн, как инструмент совершенствования системы транспортной логистики.
КИНЕМАТИЧЕСКИЙ И СИЛОВОЙ АНАЛИЗ АДАПТИВНОГО ЗУБЧАТОГО ВАРИАТОРА С ДОПОЛНИТЕЛЬНОЙ ФРИКЦИОННОЙ СВЯЗЬЮ
Authors: Иванов Константин , Сұлтан Айдос , Койлыбаева Роза , Тулекенова Дана , Наурызбаева Гулнара
Published: November 2022

В последнее время адаптивные системы широко используются в робототехнике, в автономной транспортной технике и в аэрокосмической отрасли.  Адаптация будет решающей функцией в решении проблем новых и будущих систем. Возможности адаптации могут быть существенно повышены, если использовать адаптивные механические приводы, самостоятельно приспосабливающиеся к внешней нагрузке и не требующие управления параметрами мощности. Управление адаптивными приводами состоит только в координации их действий. В статье представлены теоретические основы создания бесступенчатого привода с адаптивным передаточным механизмом, обеспечивающим возможность движения в широком диапазоне регулирования без системы управления.
ОЦЕНКА ГЛАСНЫХ ФОНЕМ УСТНОЙ КАЗАХСКОЙ РЕЧИ
Authors: Илипбаева Ляззат , Бахтиярова Елена , Иманбекова Тохтабуби
Published: November 2022

В статье проведена оценка гласных фонем устной казахской речи. Получены временные и спектральные характеристики длительности всех гласных фонем устной казахской речи. Экспериментальные исследования спектра мощности сигнала проведены с помощью команд программы MATLAB. Проведен сравнительный анализ гласных фонем устной казахской речи. Результаты проведенных экспериментальных исследований дают возможность установить основные различия и сходства гласных фонем устной казахской речи: первый формант F1 имеет более высокую частоту для открытого гласного [a] и более низкую частоту гласных [ә], [о], [ө], [ұ], второй формант F2 систем имеет являются более зрения высокую четвертый частоту отдельных твердого и практический сжатого важны гласного [у] и расширяются более разделить низкую фонем частоту структурой для речи гласных [о] и [ө], одномерная тем длительности самым речевого обеспечивает частота четкое экспериментальных спектрографическое фонетические представление дает формантного помощью изменения трубку во темные время более хода moscow сигнала и тона облегчает облегчает отслеживание oral частот отсутствия формантов частоты для facilitates дальнейшего probabilistic анализа.
ТАРТЫЛЫМ ТОРАПТАРДЫҢ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫНА ӘСЕР ЕТЕТІН ФАКТОРЛАР
Authors: Серікқалиев Жұмажан , Калиева Казима , Хабдуллин Асет
Published: November 2022

Тартылым электрмен жабдықтаудың жүйелерінің жоғары әлеуметтік және экономикалық маңызы бар. Электрлендірілген темір жолдардың құрылғыларының бұзылулары мен құрылғылардың тұрақтылығына әсер ететін факторлар тартылым электрмен жабдықтау жүйелерінің жұмысының тұрақтылығын бағалау міндеттерін қояды. Бұл міндеттерді электрмен жабдықтау дистанциясының құрылғыларына арнайы талдаулар жасамай шешу мүмкін емес. Мәжбүрлі және апаттық режимдерде, сондай-ақ төтенше жағдайларда электрмен жабдықтау жүйелерінің жұмыс істеу тұрақтылығы көбінесе оның элементтерінің жұмыс сенімділігіне және жедел-диспетчерлік және пайдалану персоналының әрекеттеріне байланысты. Пойыздардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету электрмен жабдықтау жүйелерінің қалыпты жұмысының бұзылуымен тікелей байланысты. Сондықтан электрмен жабдықтау қашықтығында зақымдану санын азайту, оларды жою уақыты электрмен жабдықтау жүйесінің тұрақтылығын арттырады. Талдауды жүргізу тапсырманы қисынды түрде қатаң қою және тұрақтылықтың негізгі көрсеткіштерін бағалаудың мәндерін алуға мүмкіндік береді. Мақалада электрмен жабдықтау жүйелерінің тұрақтылығына және пойыздардың қауіпсіздігіне әсер ететін негізгі факторлар және тартым электрмен жабдықтау жүйелерінің негізгі құрылымдық бөлімшелерінің жұмысының тиімділігін арттыру жолдары қарастырылған.
ИНВЕСТИЦИЯЛАРДЫ ЖОҒАЛТУ ТӘУЕКЕЛІНДЕ КӨП САТЫЛЫ ОЙЫНДАР ҚОЛДАНУ
Authors: Тогжанова Күлжан , Ускенбаева Раиса , Картбаев Тимур , Кашаганова Гульжан
Published: November 2022

Мақалада алғаш рет сызықтық көп сатылы ойындардың жаңа класын қолдану ұсынылды. Бұл класс ақылды қала жобаларында ойыншылардың қаржылық ресурстарын орналастыру бойынша динамикалық жоспарлау мысалында инвестицияларды жоғалту тәуекелдерін бағалау үдерісін сипаттауға мүмкіндік берді. Қарастырылған тәсілдің ерекшелігі-бірнеше терминалды беттері бар сапалы бейсызықты көп сатылы ойынды шешуге негізделген құралдарды қолдану және аралас стратегиялар класында шешілетін дәреже ойыны.
ИЗУЧЕНИЕ МЕХАНИЧЕСКОЙ ПРОЧНОСТИ И УСТОЙЧИВОСТИ К ТРЕЩИНООБРАЗОВАНИЮ И РАСТРЕСКИВАНИЮ Li2ZrO3 - Li2SiO3 КЕРАМИК
Authors: Козловский Артем , Шлимас Дмитрий , Егiзбек Камила , Боргеков Дарын , Бергузинов Асхат
Published: November 2022

В данной статье представлены результаты исследования прочностных механических свойств литийсодержащих керамик на основе Li2ZrO3  - Li2SiO3, выбор которых обусловлен перспективами применения их в качестве материалов для размножения трития в термоядерных реакторах. Интерес к данному типу керамик связан с возможностями проверки гипотезы о влиянии двухфазного состава керамик на прочностные свойства, а также устойчивость к внешним механическим воздействиям. Синтез керамик проводился с применением метода твердофазного синтеза, путем смешивания исходных порошков и последующим термическим спеканием в муфельной печи при температуре 1100°С. В качестве методов исследования для определения прочностных свойств были применены методы индентирования и однократного сжатия. Согласно результатам исследований прочностных свойств керамик в зависимости от концентрации Li2SiO3 было установлено, что увеличение содержания Li2SiO3 приводит к повышению показателей твердости и трещиностойкости. При этом при измерении твердости при различных нагрузках на индентер было установлено, что увеличение нагрузки на индентер в диапазоне 10-200 Н не приводит к существенным изменениям твердости, что свидетельствует о том, что данные керамики обладают достаточно высокой устойчивостью к механическим давлениям различной величины. Результаты устойчивости к трещинообразованию при однократном сжатии показали, что изменение концентрации Li2SiO3 в составе двухфазных керамик приводит к увеличению устойчивости к растрескиванию за счет эффекта упрочнения, обусловленного наличием межфазных границ зерен в структуре. Результаты определения влияния скорости сжатия показали, что при содержании в составе керамик Li2SiO3 равной 0.3-0.5 наблюдается увеличение устойчивости к трещинообразованию.
БАСҚАРУДЫҢ БОРТТЫҚ КЕШЕНІНІҢ АРХИТЕКТУРАСЫН ӘЗІРЛЕУ
Authors: Нұрғизат Еркебұлан , Алипбаев Қуаныш , Сарсенбаев Ербол , Калкабекова Томирис , Жетенбаев Нұрсұлтан
Published: November 2022

Бұл мақалада борттық басқару кешенінің (ББК) архитектурасын әзірлеу ұсынылған. Атап айтқанда, модульдің өзін әзірлеудегі аппараттық және схемалық шешімдер көрсетілген. Сондай-ақ, техникалық шешімдер,  ББК механикалық орналасу тұжырымдамасы, қызметтер мен қосымшалар деңгейі, ұсынылған борттық модульдердің блок-схемалары талқыланады. BPO-ның негізгі функциялары егжей-тегжейлі сипатталған, бұл өте кішкентай жасанды спутниктерді жобалауға және дамытуға көмектеседі. Бұл мақала борттық басқару кешенін қалай тиімді орнатуға және пайдалануға арналған шаблон ретінде қолданыла алады.
ҚАЗАҚСТАН ТЕМІР ЖОЛ ЖЕЛІЛЕРІНДЕ АВТОМАТИКА ЖӘНЕ ТЕЛЕМЕХАНИКА ЖҮЙЕЛЕРІН ДАМЫТУДЫҢ ЖАЛПЫ ҮРДІСТЕРІ
Authors: Сансызбай Қанибек , Максат Орунбеков , Жанибек Шукаманов , Лаура Тасболатова , Сагмединов Данияр
Published: November 2022

Мақала теміржол жүйелерінде пайдаланылатын аппаратуралардың физикалық және моральдық тозуымен, диагностика құралдарының болмауына байланысты оларды күтіп-ұстауға жұмсалатын пайдалану шығындарының артуымен, олардың істен шығу қаупінің артуымен және т. б. байланысты мәселелерді шешуге арналған.
Ұзақ қызмет ету мерзімі бар ТЖАТ(темір жол автоматикасы және телемеханика)  техникалық құралдарының үлкен көлемі, қолданыстағы электр орталықтандыру, автоматты бұғаттау және диспетчерлік орталықтандыру жүйелеріндегі ескі релелік аппаратураны жаңасына ауыстырудың үлкен қажеттілігі, диагностикалау құралдарының болмауы оларды күтіп-ұстауға арналған пайдалану шығындарының өсуіне алып келеді. Олардың істен шығу қаупі жыл сайын артып келеді. Релелік жүйелерді пайдалану бірқатар релелік элементтік база өндірісінен алынған нормативтік авариялық-қалпына келтіру қорының болмауына және оны қалпына келтіру мүмкін еместігіне байланысты тасымалдау процесін автоматтандырудың қазіргі заманғы деңгейін, автоматтандырылған жүйелер жұмысының диагностикасы мен мониторингін қамтамасыз етуге мүмкіндік бермейді.
ТЖАТ техникалық құралдарының қазіргі құрылымы мен жай-күйі темір жол көлігін дамыту жөніндегі міндеттерді шешу кезінде тежеуші фактор болып табылады. Сондықтан соңғы жылдары сервистік орталықтарды құрумен, қашықтан мониторинг жүргізуді және ТЖАТ техникалық құралдарын тұрақты әкімшілендіруді ұйымдастырумен бірге қауіпсіздіктің көп деңгейлі жүйесін және бірыңғай автоматтандырылған басқару жүйесін қалыптастырудың негізі ретінде интеграцияланған жүйені құру міндеттеріне толық жауап беретін ТЖАТ қазіргі заманғы микропроцессорлық жүйелерін енгізу қажеттілігі пісіп-жетілді.
АНАЛИЗ И РАЗРАБОТКА МОДЕЛЕЙ И МЕТОДОВ ОБРАБОТКИ ДАННЫХ ПО ВЫЯВЛЕНИЮ ТИПОВ DDOS-АТАК
Authors: Баймуратов Олимжон , Абеуов Нурмұхаммед
Published: November 2022

Атака распределенного отказа в обслуживании (DDoS) — это угроза для обеспечения безопасности, целью которой является истощение целевых систем вредоносным трафиком. Несмотря на то, что для идентификации DDoS-атак было разработано множество поддающихся измерению стратегий, планирование постоянного локатора с низкими вычислительными затратами по-прежнему остается одной из основных проблем. С другой стороны, оценка новых расчетов и стратегий распознавания сильно зависит от наличия очень структурированных наборов данных. В этой задаче, во-первых, мы тщательно изучаем текущие наборы данных и предлагаем другую научную классификацию DDoS-атак. Кроме того, мы используем набор данных CICDDoS 2019, предоставленный Канадской организацией по кибербезопасности, который устраняет все текущие недостатки в самой последней версии. Наконец, мы даем наиболее важные возможности для распознавания различных видов DDoS-атак с их сравнением нагрузок.
NUMERICAL ANALYSIS OF FORMING UNIFORM FIBER BRAGG GRATINGS, USING PHASE MASK
Authors: Kalizhanova Aliya , Kozbakova Ainur , Kunelbayev Murat , Aitkulov Zhalau , Amirgaliyeva Zhazira
Published: November 2022

In the work herein there was developed numerical analysis of forming uniform fiber Bragg gratings, using phase mask. There was developed method of recording Bragg grating, using uniform phase mask, which is characterized with a fact, that it consists of ultraviolet excimer laser, output laser light beam, directed to the system of mobile diaphragms with regulated gap between them and located behind the system of mobile diaphragms of uniform phase mask, after which there is a photosensitive multimode optical fiber with tilted Bragg grating. In the research there was applied diffraction theory to analyze intensity distribution in the fiber core during fabricating fiber Bragg grating (FBG), using uniform phase mask. There was calculated averaged distribution of diffraction field in the fiber core as a function of optic fiber position. Outcomes show, that in case of fabricating uniform FBG, averaged intensity field profile, as well, refraction index of optical fiber position behind phase mask is decreased for average intensity distribution in the fiber core along with increase of its diameter.
ОСОБЕННОСТЬ ПОСТРОЕНИЯ МАТЕМАТИЧЕСКИХ МОДЕЛЕЙ ТЕПЛОЭНЕРГЕТИЧЕСКОГО КОМПЛЕКСА
Authors: Сайрамхан Макпал , Абжанова Лауласын
Published: November 2022

Теплоэнергетические комплексы (ТЭК) являются основой организации удобства для городской жизни. Ввиду устарелого состояния основного числа ТЭК, проблема модернизации, экономии топлива и электроэнергии и повышения производительности теплоэнергетических комплексов является актуальной задачей на сегодня. Процессы, протекающие в теплоэнергетических установках, являются сложными, нелинейными. Поэтому, исследование и моделирование процессов в ТЭК является сложной задачей. Моделирование процессов ТЭК позволит определить основные параметры, влияющие на процесс. В данной статье описываются общие характеристики и структура топливно-энергетического комплекса, а также рассматривается общая проблема математического моделирования в целом. В статье раскрывается, описывается, уделяется внимание определению математической модели теплоэнергетического комплекса. Что позволит дать оценку по улучшению качества работы ТЭК. Также, выведены формулы агрегатированной системы второго порядка.
САТОР ОРАМАСЫНДАҒЫ ҚУАТ ШЫҒЫНЫН АЗАЙТУ АРҚЫЛЫ ОРТАДАН ТЕПКІШ СОРҒЫНЫҢ АСИНХРОНДЫ ҚОЗҒАЛТҚЫШТАРЫНЫҢ ОРАМАСЫНЫҢ ҚАДАМЫН ЖӘНЕ ГЕОМЕТРИЯЛЫҚ ПАРАМЕТРЛЕРІН ОҢТАЙЛАНДЫРУ
Authors: Алмуратова Нургуль , Жаркымбекова Макпал , Мустафин Марат , Ғали Какімжан
Published: November 2022

Бұл  мақаланың  мақсаты  шығындарды  азайту  бойынша  оңтайлы  параметрлері  бар магистралды  құбыр  желісіндегі  сорғы  станцияларында  қолданылатын  энергия  үнемдейтін  жиілікті реттейтін асинхронды қозғалтқышты құру болып табылады. Осы мақсатта статор орамасының қадамын қысқарта  отырып,  қысқа  тұйықталған  роторлы  асинхронды  қозғалтқыштың  электр  шығынын  азайту жолдары қарастырылды.Статор орамасының оңтайлы қадамын шығындарды барынша азайту үшін іздеу берілген  қуаттың  тұрақтылығы,  айналу  жылдамдығы,  негізгі  көлемнің  өзгермеуі,  ауа  саңылауындағы магниттік  индукция  және  статор  орамасындағы  мыстың  массасы  жағдайында  жүргізілді.Есептелген  қадам бойынша болуы ықтимал шығынның мәні есептеліп, расталған.
Ортадан тебетін жүктемеге бағытталған асинхронды қозғалтқыштың  статор орамасының қадамын және геометриялық өлшемдердің қатынасын энергия тиімділік мақсатында оңтайлы математикалық аппарат дайындалды.  Статор орамасында қуат шығынын азайту үшін асинхронды қозғалтқыштарға бағытталған геометриялық параметрлерді оңтайландыру ұсынылады.
СТАТИСТИЧЕСКОЕ ТЕСТИРОВАНИЕ КРИПТОГРАФИЧЕСКОЙ ХЕШ-ФУНКЦИИ, ПОСТРОЕННОЙ НА ОСНОВЕ МОДИФИЦИРОВАННОЙ СХЕМЫ SPONGE
Authors: Оспанов Руслан , Сейткулов Ержан , Сисенов Нурбек , Ергалиева Бану , Ташатов Нурлан
Published: November 2022

Данная работа посвящена статистическому анализу криптографической хеш-функции, основанной на модифицированной популярной схеме «Sponge» (криптографическая губка). Основным и важным компонентом данной схемы является внутренняя функция, являющейся преобразованием фиксированной длины или перестановкой, оперирующей с фиксированным числом битов, составляющих внутреннее состояние функции. Классическая схема «Sponge» и большинство ее модификаций предполагают в своем составе только одну внутреннюю функцию. В работе приведены результаты статистического тестирования криптографической хеш-функции, основанной на модифицированной схеме Sponge, с одной внутренней функцией, построенной на основе обобщенной методологии проектирования AES. Для анализа была использована официальная программная реализация статистического набора тестов, рекомендованных Национальным институтом стандартов и технологий США (National Institute of Standards and Technology, NIST). Данный  пакет тестов позволяет  определить,  насколько  криптографическая хеш-функция  статистически  безопасна  и  устойчива  к возникновению коллизий. Результаты тестов позволяют говорить об отсутствии дефектов в полученных с помощью рассматриваемого криптографического алгоритма хеширования последовательностях. Таким образом, рассматриваемый алгоритм обладает высоким уровнем статистической безопасности.
ВОЗДЕЙСТВИЕ УГЛЕВОДОРОДОВ НА ПОЧВЫ И МЕТОДЫ ИХ ОБЕЗВРЕЖИВАНИЯ
Authors: Бекешев Ерлан , Ермолдина Гульназ , Бапышев Акылбек
Published: November 2022

В статье представлен обзор и анализ данных научных работ о загрязнениях углеводородным ракетным топливом, связанных с эксплуатацией ракетно-космической техники. Подробно описаны существующие на сегодняшний день химические, термические, адсорбционные и биологические методы очистки почвенных грунтов от загрязнений нефтью и нефтепродуктами и проанализированы их основные принципы. В работе рассмотрены достоинства и недостатки современных методов и технологий по нейтрализации вредных воздействий углеводородов на почвы, а также особенности их практического применения. Показана необходимость разработки экологически безопасной и экономически эффективной технологии очистки почв от загрязнений углеводородным ракетным топливом для условий Центрального Казахстана.
АКТУАЛЬНЫЕ КИБЕРУГРОЗЫ ДЛЯ IOT УСТРОЙСТВ УМНОГО ДОМА
Authors: Тлеубердин Сакен , Сейткулов Ержан
Published: November 2022

IoT устройства умного дома созданы помогать и упрощать жизнь людям. Технический прогресс IoT области нацелен на упрощение жизни человека тем самым создавая новые киберугрозы. Локальные киберугрозы предоставляют возможность злоумышленнику получить доступ в домашнюю сеть и извлекать для себя выгоду. Глобальные киберугрозы опасны тем, что IoT устройства могут управляться удаленно из любой точки мира без ведома пользователя. Один из рисков является то, что домашняя сеть пользователя состоящий из IoT устройств могут быть захвачены ботнетами для проведения кибератак. В данной статье описаны и проанализированы актуальные угрозы для IoT устройства умного дома и приведены примеры о данных, которые собирают и обрабатывают умные устройства. Сбор информации о пользователях через IoT устройства является новизной данной работы.
НЕЙРОНДЫҚ ЖЕЛІНІ КӨЗДІҢ ИРИСІН ТАНУҒА БЕЙІМДЕУ
Authors: Алимсеитова Жулдыз , Бекетова Гулжанат , Абуова Акбала
Published: November 2022

Мақалада биометриялық аутентификация мен иридодиагностикадағы көздің шатырша қабығын танып білу мәселесі қарастырылады. Көздің шатырша қабығын танып білуге арналған нейрондық желі моделінің ең тиімді түрі - үйірткілі нейрондық желі, оның параметрлері осы мәселені шешуге бейімделуі керек. Бейімдеуге болатын үйірткілі нейрондық желі параметрлерінің тізімі анықталды. Бейімделу принциптері ұсынылды, соның негізінде нейрондық желі моделін тапсырманың шарттарына бейімдеудің өзіндік процедурасы жасалды. Белгілі шешімдерден айырмашылығы, үйірткі және субдискреттеу қабаттарының негізгі параметрлерін анықтауға мүмкіндік беретін ұсынылған бейімделу принциптерін қолдануды қамтиды. Ұсынылған процедураны қолдану дәлдігі 0,95 деңгейінде болатын нейрондық желі моделін жасауға мүмкіндік беретіні эксперименталды түрде дәлелденді, ұқсас мақсаттағы ең жақсы заманауи шешімдерге сәйкес келеді. CNN көмегімен көздің шатырша қабығын нейрондық желілік талдау әдісін жасау саласындағы қосымша зерттеулердің орындылығы көрсетілген.
ПОСТРОЕНИЕ ИМИТАЦИОННОЙ КОМПЬЮТЕРНОЙ МОДЕЛИ ВЕТРОЭНЕРГЕТИЧЕСКОЙ УСТАНОВКИ MATLAB SIMULINK
Authors: Турсунбаева Гульжамал , Бахтияр Балжан , Балбаев Гани
Published: November 2022

В данной статье приведена компьютерная имитационная модель ветроэнергетической установки в среде MATLAB Simulink, которая состоит из подмодели вычисления аэродинамического момента «WT», подмодели вычисления аэродинамического коэффициента использования энергии ветра «Cp(LambdaBeta)» и подмодели синхронного генератора «SG» с возбуждением от постоянных магнитов.Проведены эксперименты для различных значений мощности нагрузки на валу ветротурбины на при фиксированных значениях продольной составляющей скорости ветра Vw , по результатам которых были построены зависимости вида Pel=f(nwt).
ЖОЛ ЖАБЫНЫН БАҚЫЛАУ ҮШІН ТАЛШЫҚТЫ БРЭГГ ТОРЛАРЫ НЕГІЗІНДЕ ТАЛШЫҚТЫ ДАТЧИКТЕРДІ ЗЕРТТЕУ
Authors: Кашаганова Гүлжан , Козбакова Айнур , Тогжанова Күлжан
Published: November 2022

Соңғы уақытта бақылау жүйелеріндегі талшықты-оптикалық технологиялар электромагниттік кедергілерге, коррозияға, шағын көлем мен салмаққа және төзімділік сияқты бірқатар артықшылықтарға ие бола отырып, маңызды рөл атқарады. Көпірлер, ғимараттар, туннельдер, құбырлар, теміржол инфрақұрылымы және тағы басқа құрылымдарды үздіксіз өлшеу және нақты уақыт режимінде бағалау үшін талшықты-оптикалық сенсорларға негізделген көптеген бақылау жүйелері жасалды. Бұл мақалада жол жабынын бақылау үшін талшықты датчиктерді қолдануды қарастырамыз. Талшықты  Брэгг торына негізделген талшықты-оптикалық датчиктер әртүрлі жағдайларда жол жабындарын тиімді және ұзақ мерзімді бақылаудың болашағы зор құралы болып табылады және механикалық қасиеттері мен жол жабындыларын зақымдануын болжау үшін үлкен сұранысқа ие.
АНАЛИЗ ИЗМЕРЕННОГО СЕТЕВОГО ТРАФИКА НА СТАЦИОНАРНОСТЬ
Authors: Гульнара Бектемысова , Ибраева Жанар , Айгуль Кулакаева , Багдат Кожахметова
Published: November 2022

С развитием сети Интернета вещей (Internet of Things, IoT) объем данных, в том числе объем сетевого трафика увеличивается все больше и больше. Число подключаемых устройств к сети IoT увеличивается с каждым днем.  Следовательно, актуальность задач управления сетью, в том числе на основе прогнозируемых будущих данных очевидна. Нахождение и оценка компонентов структуры ряда, таких как наличие или отсутствие тренда, периодичности, случайной составляющей, которые необходимы для принятия правильного решения, является основной задачей анализа временных рядов. Анализ сетевого трафика - важный шаг в развитии успешных схем управления перегрузкой и определения нормальных и вредоносных пакетов.

В данной статье рассматривается временной ряд с реальными данными, снятые на магистрали в городе Алматы. Для анализа временного ряда на стационарность применены методы исследования на наличие автокорреляции, а также визуальная оценка графиков одномерного ряда и ковариационной матрицы, которая разбивает одномерный ряд на многомерный. Использован тест Льюнга-Бокса на наличие автокорреляции. Результаты исследования получены в среде численно-математического моделирования Matlab и все они указывают на не стационарность ряда.
АВТОМАТТАНДЫРЫЛҒАН ЖОЛ ФРЕЗЕРЛЕРІН ҚОЛДАНУ НЕГІЗІНДЕ ЖОЛ ТАБАНЫН ФРЕЗЕРЛЕУ ӘДІСТЕРІН ЖЕТІЛДІРУ
Authors: Козбагаров Рустем , Калиев Ербол , Жиенкожаев Махсут , Камзанов Нурбол , Бекетов Тасбулат
Published: November 2022

Бұл жұмыс суық фрезерлеу әдісімен асфальт қабатын алып тастау әдістерінен тұрады. Жол фрезасының типтік сипаттамалары: жұмыс жылдамдығы 5-7м/ мин, 3,5 мм-ден 5 см-ге дейін өңдеу тереңдігін дәл сақтауды қамтамасыз етуге қажетті жеткілікті қуат, тарту күші және орнықтылық; нивелирлеу арқалығының немесе сырықтың көмегімен автоматты теңестіру жүйесі; бағыттаушы арналардың көмегімен фрезерлеу тереңдігін бақылаудың автоматты жүйесі; берілген көлденең еңісті ұстап тұру мүмкіндігі; берілген өңдеу жылдамдығы кезінде ұсақталған материалды (асфальт түйіршігін) таңдауға арналған қосалқы жабдық; фрезерлеу жолағының жұмыс аймағының ені 2-4 м.Ескі асфальтбетон жамылғысын профильдеу - бұл берілген көлденең және бойлық профильді қалпына келтіру, төмпешіктерді, шұңқырларды, тозу аймақтарын, сондай-ақ жамылғының басқа да ақауларын алып тастау және нәтижесінде қозғалысты жылдамдатып бастауға немесе жаңа жамылғы төсеуге мүмкіндік беретін бетті алу үшін оны суық фрезерлеудің автоматты түрде басқарылатын процесі. Қазіргі заманғы жол фрезалары ескі жамылғыны тегістеуге, оның бетін текстуралауға, оған жоғалтқан ілінісу және шуылдан қорғау қасиеттерін бере отырып, ескі жамылғыны қабаттап (мм-ге дейінгі дәлдікпен) немесе бірден бүкіл тереңдікке алуға, жерасты құбырлары мен байланыс желілерін төсеу орындарын мұқият ашуға, құдықтар люктерін ескі жамылғыдан босатуға және тіпті өндірістік ғимараттардағы бетон едендерді тегістеуге мүмкіндік береді. Зерттеліп отырған жұмыста бұл мәселені жол фрезасын ауыспалы жол жамылғыларын жөндеу үшін жалпыланған технологиялық координаталарда жұмыс істейтін автоматтандырылған жолдық көліктік-технологиялық манипулятор ретінде ұсыну арқылы және жолтабан шығарғыштарды фрезерлеудің технологиялық сұлбасының серпімді (күштік) тұйықталуынан қатаң (координаталық) тұйықталуға өту арқылы шешу болжамы қарастырылған.
К ВОПРОСУ ВЫБОРА КОНСТРУКТИВНО-КОМПОНОВОЧНЫХ ПАРАМЕТРОВ ОТРАБОТАВШЕЙ СТУПЕНИ ДЛЯ УСОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ КОНСТРУКЦИЙ РАКЕТ НОСИТЕЛЕЙ
Authors: Бапышев Акылбек , Ермолдина Гульназ , Утегенова Анара , Суйменбаев Нурлан , Бекешев Ерлан
Published: November 2022

Рассматривается одно из потенциальных научно-технических и проектно-конструкторских направлений создания средств снижения экологического воздействия пусков ракет космического назначения (РКН) на окружающую среду. В качестве способа извлечения энергетических ресурсов из невырабатываемых гарантийных запасов топлива (ГЗТ) в баках отработавшей ступени РКН предложено их выработка путем подачи горячих газов в топливные баки с последующим применением выработанных продуктов с целью обеспечения заданных параметров движения отработавшей ступени (ОС). Авторами разработана методика выбора конструктивно-компоновочных параметров отработавшей ступени в полном объеме. Предложенный метод позволит применять остатки ракетного топлива с целью управляемого спуска отработавшей ступени.
The mathematical model of drying melon pulp by the convective method
Authors: Kizatova Marzhan Yerzhanovna , Baikenov Alibek Omirserikuly , Baigenzhinov Kadyrbek Aslanbekovich , Yessimova Zhazira Amangeldykyzy , Zhusipov Alibi Gabitovich
Published: November 2022

Melon is a dessert loved by many, captivating with its thick aroma and delicate honey taste. The juicy, fragrant pulp is not only delicious but also very useful for dietary purposes, with a therapeutic effect on diseases of the liver and kidneys, anaemia, rheumatism and cardiovascular disorders. This storehouse of vitamins is especially rich in potassium and iron salts, pectins, fibre, easily digestible sugars, proteins, starch and other elements necessary for health. This article presents the results of a study of the Myrzachulskaya melon variety and establishes the optimal parameters for drying the pulp, pre-treating melons with 99.5% ethanol before drying. Twenty drying experiments were carried out, in which the parameters of the operating variables, namely temperature, air velocity and sample size, were varied according to the compiled mathematical processing planning matrix. Drying caused a decrease in biologically active compounds, affecting some antioxidant properties (vitamin C content, total phenol content and antioxidant capacity) of melon pulp. As a result, the optimal parameters were established, at which samples of dried melon pulp showed insignificant losses (up to 1%) in the total content of phenolic compounds, carotenoids and ascorbic acid. The optimal parameters for drying melon fruits are a temperature of 55 °C, a drying time of 11 h and a slice thickness of not more than 0.5 cm.