Νευροεπιστημονική διερεύνηση του ρόλου της νευροανάδρασης στην αντιμετώπιση του εθισμού
Authors: Πανδριά Νίκη 
Published: November 2021

Το κάπνισμα αποτελεί μια σημαντική αιτία νοσηρότητας και πρόωρης θνησιμότητας συνιστώντας μια παγκόσμια πρόκληση για την υγεία. Αν και οι φαρμακολογικές και συμπεριφορικές προσεγγίσεις αποτελούν τις κύριες παρεμβάσεις για τη διακοπή του καπνίσματος, η αποτελεσματικότητα και η ασφάλεια της φαρμακοθεραπείας δεν έχει αποδειχθεί για ορισμένους πληθυσμούς. Η διερεύνηση του ρόλου της βιοανάδρασης (BF) και νευροανάδρασης (NF) στην αντιμετώπιση της εξάρτησης από τη νικοτίνη έχει καταδείξει ότι οι παραπάνω προσεγγίσεις μπορούν να οδηγήσουν σε βελτίωση του καπνιστικού προφίλ, πτυχών της συμπεριφοράς και μεταβολές στη δραστηριότητα του εγκεφάλου. Με την παρούσα διατριβή, στοχεύουμε: α) στην αξιολόγηση της συνδυαστικής εκπαίδευσης BF/NF ως μια εναλλακτική προσέγγιση για τη διακοπή του καπνίσματος, β) στη μελέτη των επιδράσεων αυτής σε διαφορετικούς συμπεριφορικούς δείκτες και γ) στη διερεύνηση μεταβολών στη λειτουργική συνδεσιμότητα δικτύων σε κατάσταση ηρεμίας λαμβάνοντας υπόψη το φύλο και το βαθμό εξάρτησης, ακολουθώντας ένα σχεδιασμό διαχρονικής μελέτης. Πραγματοποιήσαμε μια συστηματική αφηγητική σύνθεση της βιβλιογραφίας ακολουθώντας τις κατευθυντήριες οδηγίες PRISMA. Στην εν λόγω συστηματική ανασκόπηση λάβαμε υπόψη ελεγχόμενες και μη ελεγχόμενες μελέτες που εξέταζαν το ρόλο της βιοανάδρασης και/ή νευροανάδρασης στο κάπνισμα. Επιπλέον, αναλύσαμε κλινικά, συμπεριφορικά και ηλεκτροφυσιολογικά δεδομένα καπνιστών που ικανοποιούν τα κριτήρια ένταξης της μελέτης. Πραγματοποιήσαμε δυο ξεχωριστές αναλύσεις. Στην πρώτη, αναλύσαμε δεδομένα από 27 άτομα που πραγματοποίησαν 5 συνεδρίες βιοανάδρασης εστιάζοντας στις πιθανές μεταβολές λειτουργικής συνδεσιμότητας στο δίκτυο default mode (DMN). Η συνδεσιμότητα στο παραπάνω δίκτυο έχει δειχθεί ότι επηρεάζεται τόσο από το στρες όσο και το κάπνισμα. Έτσι, υπολογίσαμε τη συνδεσιμότητα του δικτύου χρησιμοποιώντας 18 περιοχές ενδιαφέροντος που αντιπροσώπευαν σημαντικούς κόμβους του DMN. Η ανάλυση πραγματοποιήθηκε με τη βοήθεια του εργαλείου eConnectome εφαρμόζοντας ως μέτρο συνδεσιμότητας τη μετρική Directed Transfer Function (DTF) με παράλληλο στατιστικό έλεγχο υποκατάστατων δεδομένων (surrogates). Στη δεύτερη ανάλυση αξιολογήσαμε δεδομένα από 17 συμμετέχοντες που ολοκλήρωσαν όλες τις διαδικασίες της παρέμβασης, 5 συνεδρίες βιοανάδρασης, 20 συνεδρίες νευροανάδρασης και τρεις φάσεις αξιολόγησης. Οι πιθανές νευροπλαστικές μεταβολές διερευνήθηκαν συγκρίνοντας τη συνολική συνδεσιμότητα του εγκεφάλου σε διαφορετικούς ρυθμούς εφαρμόζοντας ως μέτρο συνδεσιμότητας τη μετρική phase-lag index (PLI). Οι συνδέσεις που παρουσίασαν σημαντικές μεταβολές κατά μήκος του χρόνου διερευνήθηκαν σύμφωνα με διαφορετικά δίκτυα που ενεργοποιούνται σε κατάσταση ηρεμίας (RSNs). Το καπνιστικό, κλινικό και συμπεριφορικό προφίλ των συμμετεχόντων εκτιμήθηκε στις διάφορες φάσεις αξιολόγησης και στις δυο αναλύσεις. Με βάση την υπάρχουσα βιβλιογραφία το κάπνισμα πριν την εκπαίδευση επηρεάζει τα αποτελέσματα της εκπαίδευσης βιοανάδρασης ενώ η εξατομικευμένη εκπαίδευση νευροανάδρασης φαίνεται ότι τροποποιεί τις αποκρίσεις που σχετίζονται με τη λαχτάρα ενώ παράλληλα μειώνει τον απαιτούμενο αριθμό συνεδριών. Οι μελέτες που εξετάζουν την εκπαίδευση νευροανάδρασης που βασίζεται στη λειτουργική απεικόνιση μαγνητικού συντονισμού πραγματικού χρόνου έχουν δείξει ότι η εν λόγω προσέγγιση μπορεί να τροποποιήσει τις αποκρίσεις του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη λαχτάρα. Επίσης, έχει παρατηρηθεί μεταφορά αυτής της μαθημένης δεξιότητας στη συμπεριφορά. Εστιάζοντας στη διαμόρφωση της συνδεσιμότητας του DMN έπειτα από την εκπαίδευση βιοανάδρασης, εντοπίσαμε μια αύξηση στη ροή πληροφορίας από το δεξί μεσοκοιλιακό προμετωπιαίο φλοιό (vlPFC) και το δεξί πόλο του κροταφικού φλοιού (TPC) προς τις άλλες συνιστώσες του DMN. Αν και η εκπαίδευση βιοανάδρασης δε μετέβαλε το καπνιστικό προφίλ των συμμετεχόντων παρατηρήθηκε σημαντική βελτίωση στο βαθμό εξάρτησης από τη νικοτίνη και στη παρουσία ψυχιατρικών συμπτωμάτων. Αξιολογώντας συνολικά τη συνδυαστική εκπαίδευση παρατηρήσαμε βελτίωση στο καπνιστικό προφίλ, στην αγχώδη συμπτωματολογία, την αυτοεκτίμηση καθώς και σε μερικές πτυχές της γνωστικής επίδοσης. Επιπρόσθετα, επισημάναμε την εγκαθίδρυση μάθησης έπειτα από την εκπαίδευση βιοανάδρασης εντός των συνεδριών ενώ κατά την εκπαίδευση νευροανάδρασης σημειώθηκε μάθηση τόσο εντός όσο και μεταξύ των συνεδριών. Οι συνδέσεις των PLI δικτύων που διαφοροποιήθηκαν κατά μήκος του χρόνου εντοπίστηκαν κυρίως μεταξύ ή εντός του οπτικού, του DMN και του προσθιοβρεγματικού δικτύου στο θήτα και άλφα ρυθμό ενώ διαφοροποίηση στα δίκτυα του βήτα ρυθμού σημειώθηκε κυρίως μετά την εκπαίδευση βιοανάδρασης. Η συνδυαστική εκπαίδευση βιοανάδρασης και νευροανάδρασης φαίνεται ότι επηρέασε θετικά την κλινική και συμπεριφορική κατάσταση των καπνιστών ενώ παράλληλα καταδείχθηκαν σημαντικά οφέλη στη μείωση της βλάβης που προκαλείται από το κάπνισμα. Επιπλέον, δείξαμε ότι μπορεί να διαδραματίσει ένα νευροπροστατευτικό ρόλο και να οδηγήσει σε εγκαθίδρυση επαγόμενης μάθησης από την εκπαίδευση που εφαρμόσαμε αλλά και σε θετική αναδιοργάνωση των δικτύων κατά μήκος του χρόνου. Με βάση τα ευρήματα της εν λόγω διατριβής, το πρωτόκολλο που εξετάστηκε θα μπορούσε να διαδραματίσει ένα σημαντικό επικουρικό ρόλο στις συνήθεις πρακτικές διακοπής του καπνίσματος. Ωστόσο, αναφορικά με την εκπαίδευση βιοανάδρασης και νευροανάδρασης, είναι σημαντικό να αντιμετωπιστούν ορισμένα μεθοδολογικά ζητήματα που αφορούν στην ειδικότητα και την επιστημονική εγκυρότητα, να εφαρμοστούν σε πληθυσμούς με ποικίλα δημογραφικά χαρακτηριστικά, να δημιουργηθούν ισχυρές και αναπαραγώγιμες μεθοδολογίες καθώς και να διαμορφωθούν κλινικές κατευθυντήριες οδηγίες για τους σχετικούς ειδικούς υγείας.