Έλληνες και Βάρβαροι στον Ξενοφώντα και στον Ισοκράτη
Authors: Κούππα Δέσπω 
Published: November 2022

Η διαφορετικότητα που βίωναν οι αρχαίοι Έλληνες σε σχέση με τους «Άλλους», τους αποκαλούμενους βαρβάρους, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα θέματα συζήτησης στη σύγχρονη έρευνα. Στη βιβλιογραφία υπάρχουν σημαντικές δημοσιευμένες μελέτες που ασχολούνται με το δίπολο Έλληνες-βάρβαροι ως μέρος της ευρύτερης διάκρισης και σύνδεσης μεταξύ Δύσης και Ανατολής. Η πλειοψηφία των δημοσιεύσεων αυτών επικεντρώνεται κυρίως στον 5ο π.Χ. αιώνα και στους Περσικούς πολέμους, οι οποίοι διαμόρφωσαν τη σχέση Ελλήνων και Περσών. Στη συνείδηση των αρχαίων Ελλήνων οι Πέρσες θεωρούνταν οι κατεξοχήν βάρβαροι. Η παρούσα διδακτορική διατριβή επικεντρώνεται στον 4ο αιώνα π.Χ., ο οποίος χαρακτηρίζεται από μια μεγαλύτερη εμπλοκή των Περσών στα ελληνικά δρώμενα και από την ανάπτυξη του πανελληνισμού. Τα γεγονότα της εποχής αυτής αντικατοπτρίζονται στα έργα δύο σημαντικών συγγραφέων του 4ου π.Χ. αιώνα, του ιστορικού Ξενοφώντα και του ρήτορα Ισοκράτη, οι οποίοι αποτελούν το επίκεντρο της παρούσας διατριβής. Και οι δύο συγγραφείς, Ξενοφών και Ισοκράτης, εμπνεύστηκαν από τις αξίες και τα πρότυπα του ελληνικού κόσμου πριν από τον Πελοποννησιακό πόλεμο, ενώ επηρεάστηκαν παράλληλα και από τις αβεβαιότητες του μεταπολεμικού 4ου αιώνα. Επιπλέον, και οι δύο επηρεάστηκαν άμεσα από τους Πέρσες. Από τη μία, ο ιστορικός Ξενοφώντας έρχεται σε επαφή με την περσική αυτοκρατορία το 401 π.Χ. μέσω της συμμετοχής του στην εκστρατεία του Κύρου του Νεώτερου εναντίον του αδερφού του, βασιλιά της Περσίας, Αρταξέρξη. Από την άλλη, ο ρήτορας Ισοκράτης ασχολείται στους λόγους του με ζητήματα του ελληνικού έθνους και θεωρεί ότι το χάσμα μεταξύ Ελλήνων και βαρβάρων είναι αγεφύρωτο. Στο έργο του παρέχει συμβουλές για την ομόνοια των Ελλήνων και προβάλλει την αναγκαιότητα του πολέμου εναντίον της Περσίας. Όλα τα παραπάνω καθιστούν τις μαρτυρίες του Ξενοφώντα και του Ισοκράτη ιδιαίτερα σημαντικές για τις εξελίξεις που παρατηρούνται τον 4ο αιώνα και τοποθετούν τους δύο συγγραφείς σε μια ξεχωριστή θέση ανάμεσα στους σύγχρονούς τους.Η παρούσα διατριβή προσφέρει μια συγκριτική μελέτη των έργων του Ξενοφώντα και του Ισοκράτη ως προς τη θεματική της αντίθεσης μεταξύ Ελλήνων και βαρβάρων. Η σύγκριση αυτή επιχειρείται για πρώτη φορά. Το κείμενο αποτελείται από την εισαγωγή, έξι κεφάλαια, τον επίλογο, δύο παραρτήματα, ένα χρονολογικό πίνακα και μια εκτενή βιβλιογραφία:Το εισαγωγικό κεφάλαιο προσφέρει μια ιστορική ανασκόπηση της σχέσης Ελλήνων-βαρβάρων από την αρχαϊκή μέχρι και την κλασική περίοδο. Στο πρώτο κεφάλαιο παρουσιάζω τη σχέση των δύο συγγραφέων με τους βαρβάρους και μελετάω την ορολογία και τη συχνότητα της χρήσης του όρου βάρβαρος, επισημαίνοντας τις ομοιότητες και τις διαφορές ως προς τον τρόπο με τον οποίο οι δύο συγγραφείς χρησιμοποιούν τον συγκεκριμένο όρο στα έργα τους. Το δεύτερο κεφάλαιο είναι αφιερωμένο στον τρόπο με τον οποίο δρουν οι βάρβαροι στο πεδίο της μάχης. Εντοπίζω μοτίβα της ελληνικής ανωτερότητας (της ανδρείας, πιο συγκεκριμένα), αλλά και της οπισθοχώρησης των βαρβάρων και διερευνώ τις συγκλίσεις και τις διαφορές ως προς τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονται οι Μύριοι, ως παράδειγμα ανδρείας στα έργα των δύο υπό εξέταση συγγραφέων. Το τρίτο κεφάλαιο παρουσιάζει τη σύγκριση Ελλήνων και βαρβάρων στα έργα των δύο συγγραφέων ως προς το πολιτικό σύστημα και τις ηθικές αξίες. Εξετάζω: την αντίθεση της ελληνικής ελευθερίας και του ανατολικού δεσποτισμού, αλλά και τη στάση Ελλήνων και βαρβάρων απέναντι στην ευσέβεια και την τήρηση των όρκων. Στο τέταρτο κεφάλαιο αναλύω τη συμβολή του Ξενοφώντα και του Ισοκράτη στην προώθηση της ιδεολογίας του πανελληνισμού τον 4ο π.Χ. Αναλύω πώς οι δύο συγγραφείς προωθούν στα κείμενά τους την ενιαία δράση των Ελλήνων κατά των βαρβάρων μέσα από ένα πανελλήνιο κάλεσμα, ή και υπό την αιγίδα ενός πανελληνίου ηγέτη. Στο πέμπτο κεφάλαιο στρέφω την προσοχή μου στη συμβολή του μυθικού και ιστορικού παρελθόντος για την προώθηση της ενότητας, της αλληλεγγύης και της εθνικής συνείδησης των Ελλήνων του 4ου π.Χ. αιώνα. Έμφαση δίνεται στα ηρωικά επιτεύγματα των Ελλήνων προγόνων κατά τους Τρωικούς και Περσικούς πολέμους. Το έκτο και τελευταίο κεφάλαιο εξετάζει τη σχέση Ελλήνων και βαρβάρων υπό το πρίσμα των αλληλεπιδράσεων και των ανταλλαγών και δείχνει πώς αναδιαμορφώνεται η σχέση μεταξύ δυτικού και ανατολικού κόσμου τον 4ο αιώνα π.Χ.