Οι παιδαγωγικές ιδέες του ευρωπαϊκού διαφωτισμού και η αντιμετώπισή τους από την ορθόδοξη θεολογία κατά τον 18ο αιώνα
Authors: Σπαλιώρας Κωνσταντίνος 
Published: August 2021

Η αγωγή υπήρξε σε όλες της εποχές βασικό σημείο αναφοράς, καθώς αποτελεί διαδικασία που επηρεάζει αποφασιστικά τη διαμόρφωση της ανθρώπινης προσωπικότητας, ενώ παράλληλα σχετίζεται με τις κοινωνικοπολιτικές και θρησκευτικές συνθήκες κάθε εποχής. Το θέμα της παρούσας διατριβής είναι οι παιδαγωγικές ιδέες του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού κατά τον 18ο αιώνα και η αντιμετώπισή τους από τους εκπροσώπους της Ορθόδοξης θεολογίας την ίδια εποχή. Η θετική ή αρνητική επίδραση του Διαφωτισμού στο παιδαγωγικό πλαίσιο της εποχής μέσα στην οποία αναπτύχθηκε, που οδήγησε και στη συνδιαμόρφωση νέων παιδαγωγικών δομών, οι οποίες φθάνουν μέχρι τις μέρες μας, και ο τρόπος με τον οποίον αντιμετωπίστηκαν από τους εκπροσώπους της ορθόδοξης θεολογίας τον 18ο αιώνα αποτέλεσαν τον στόχο της μελέτης αυτής. Για την εκπόνησή της ακολουθήθηκε η Συγκριτική και η Ερμηνευτική μέθοδος. Έτσι, μετά τη συλλογή, την καταγραφή και την επεξεργασία του υλικού, πραγματοποιήθηκε η ερμηνεία των δεδομένων και στη συνέχεια η αντιπαραβολή και η σύγκρισή τους. Στην παρούσα διατριβή καταδεικνύεται η υπεροχή της παιδαγωγικής της ορθόδοξης θεολογίας του 18ου αιώνα, η οποία είχε αγιολογικό υπόβαθρο, Χριστοκεντρικό προσανατολισμό και πνευματικό ήθος, σε αντίθεση με την ορθολογιστική, αυταρχική, ταξικά και φυλετικά ανισόρροπη παιδαγωγική των εκπροσώπων του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού. Σύμφωνα με τις παιδαγωγικές αρχές του ευρωπαϊκού αυτού κινήματος ο τρόπος σκέψης της ανθρώπινης ύπαρξης, αλλά και το σύνολο των εκφάνσεων της ανθρώπινης ζωής, από την οικογένεια και το σχολείο, την κοινωνική οργάνωση και το πολιτικό σύστημα ως την ύπαρξη του Θεού, τέθηκαν υπό το πρίσμα της ανθρώπινης λογικής. Η μεταλαμπάδευση των ιδεών του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού στην υπόδουλη Ελλάδα προκάλεσε τη σύγκρουση ανάμεσα στην Παράδοση της ορθόδοξης Ανατολής και τον φιλοσοφικό τρόπο σκέψης της Σχολαστικής Δύσης. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να διαμορφωθούν στον χώρο της νεότερης ελληνικής διανόησης δύο αντιθετικοί πόλοι, οι «διαφωτιστές» και οι «παραδοσιακοί» οι οποίοι επηρέασαν και το παιδαγωγικό πλαίσιο της εποχής. Η παιδαγωγική πρακτική των «παραδοσιακών», των ορθόδοξων δηλαδή θεολόγων του 18ου αιώνα, απέρριψε την απολυτοποιημένη εφαρμογή του ορθού λόγου που προέβαλλαν οι «διαφωτιστές». Ο ορθός λόγος, ως το λογικόν του ανθρώπου, θεωρείται δώρο του Δημιουργού Θεού και αναπόσπαστο τμήμα της ανθρώπινης ύπαρξης. Σε αντίθεση με το κίνημα του Διαφωτισμού που αυτονόμησε και «θεοποίησε» την ανθρώπινη λογική διά του ορθού λόγου, οδηγώντας σε έναν νοητικό ολοκληρωτισμό, η Ορθόδοξη θεολογία του 18ου αιώνα αντιμετώπισε τον άνθρωπο ως ολότητα και, έχοντας ως βάση το ορθόδοξο βίωμα των εκπροσώπων της, πρότεινε μια αγωγή, η οποία στηριζόμενη στην αγάπη και την ελευθερία, τοποθετούσε το παιδί στο κέντρο της παιδαγωγικής πράξης. Ενδιαφερόταν πρωτίστως για την εν Χριστώ ψυχοσωματική συγκρότηση των υπόδουλων Ελληνοπαίδων και κατ’ επέκταση την ένωσή τους με τον Θεό, γεγονός που θα τους οδηγούσε στη διατήρηση της πνευματικής τους ταυτότητας, η οποία είχε οικουμενικό χαρακτήρα. Στη βάση αυτής της εν Χριστώ οικουμενικότητας της ανθρώπινης ύπαρξης καλλιεργούνταν και η προσδοκία της πραγματικής ελευθερίας των υπόδουλων, « της εσωτερικής» και «της εξωτερικής», γεγονός που θα τους οδηγούσε και στην απελευθέρωσή τους από τα δεσμά του Τούρκου κατακτητή.