Η σύγκριση κλασικού-μετακλασικού
Authors: Αθανασόπουλος Ιωάννης 
Published: August 2021

1. Στόχοι της διατριβής. Η επιλογή του θέματος σχετίζεται άμεσα με διερευνήσεις πάνω σε ζητήματα της θεωρίας των μορφών, καθώς και με προβληματισμούς για το πως και το γιατί της μορφολογικής έκφρασης των εκάστοτε εποχών από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Βάση της διατριβής αποτελεί η θεωρία του Ελβετού ιστορικού τέχνης Heinrich Wölfflin, όπως αυτή διατυπώθηκε στο βιβλίο του “Kunstgeschichtliche Grundbegriffe. Das Problem der Stilentwicklung in der neueren Kunst”, το οποίο πρωτοεκδόθηκε το 1915. Μελετώντας την πορεία των τεχνών από την περίοδο της Αναγέννησης προς την εποχή του Μπαρόκ, ο Wölfflin οδηγήθηκε στην διατύπωση πέντε αντιθετικών ζευγών – εννοιών, οι οποίες αναφέρονται στον τρόπο με τον οποίο ο παρατηρητής του έργου τέχνης είναι δυνατόν να κατανοήσει την λειτουργία των μορφικών χαρακτηριστικών του καλλιτεχνήματος. Το θεωρητικό αυτό σύστημα (το οποίο αποτελείται από τα ζεύγη «γραμμικό-ζωγραφικό», «επιφάνεια-βάθος», «κλειστή-ανοικτή μορφή», «πολλαπλότητα-ενότητα», «απόλυτη σαφήνεια -σχετική σαφήνεια») βρήκε εφαρμογή κυρίως στη ζωγραφική και λιγότερο στην αρχιτεκτονική ή την γλυπτική, ασχέτως αν ο εισηγητής της επιθυμούσε την καθολική εφαρμογή της σε όλες τις τέχνες.Οι βασικοί στόχοι που καθόρισαν την πορεία της έρευνας ήταν: α. η επανεξέταση της θεωρίας ως προς την εφαρμογή της στην τέχνη της αρχιτεκτονικής. β. η επαλήθευση της θεωρίας διαχρονικώς. γ. η αποκατάσταση της ορθότητας της θεωρίας. δ. η πληρέστερη κατανόηση και ερμηνεία των σημερινών φαινομένων. ε. ο εμπλουτισμός της θεωρίας με την πιθανή προσθήκη νέων ζευγών εννοιών.2. Δομή της διατριβής. Το πρώτο μέρος, με τίτλο: «Ανάλυση των βασικών εννοιών. Αισθητική θεώρηση των φαινομένων», αποτελεί το εισαγωγικό μέρος της έρευνας, στο οποίο επιχειρείται η ανάλυση, αφενός των θεμελιωδών εννοιών, πάνω στις οποίες βασίζεται η διατριβή, και αφετέρου των παραγόντων, που οδηγούν στην δημιουργία των φαινομένων ύφους, μέσω της κοινωνιολογικής μελέτης και της αισθητικής θεώρησης των εξεταζόμενων μέγα-εποχών (αρχαίοι χρόνοι, μέση περίοδος, σύγχρονη εποχή).Το δεύτερο μέρος, με τίτλο: «Συγκριτική θεώρηση των στυλιστικών κατηγοριών», αποτελεί το καθεαυτό κομμάτι της έρευνας, και επικεντρώνεται στην εκτενή ανάλυση της θεωρίας των αντιθετικών ζευγών, και την διερεύνηση της εφαρμογής της στην τέχνη της αρχιτεκτονικής διαχρονικώς. Για κάθε στυλιστική κατηγορία επιχειρείται αρχικώς μια συγκριτική θεώρηση των εκάστοτε αντιθετικών εννοιών, μέσω της εξέτασης των γενικών χαρακτηριστικών τους. Ακολούθως, εξετάζονται οι παράγοντες εκείνοι, μέσω των οποίων αναδεικνύονται, ειδικότερα στην τέχνη της αρχιτεκτονικής, άλλοτε τα κλασικά, και άλλοτε τα μετακλασικά φαινόμενα ύφους. Τέλος, βάσει των παραπάνω παραδοχών, οι στυλιστικές κατηγορίες εφαρμόζονται στις, υπό εξέταση, μεγα-περιόδους, μέσω επεξηγηματικών σχημάτων και φωτογραφικών παραδειγμάτων.Στο τρίτο και τελευταίο μέρος, με τίτλο: «Συμπεράσματα», παρουσιάζονται τα πορίσματα και η πρόταση της έρευνας. Προτείνεται ένα νέο ζεύγος εννοιών, αυτό του «εμφανούς - αφανούς», το οποίο, όμως, δεν αποτελεί μία νέα στυλιστική κατηγορία, αλλά αφορά τον βαθμό ανάδειξης του περιεχομένου του έργου τέχνης, και –κατ’ επέκταση– του αρχιτεκτονήματος. Χρησιμοποιείται η προηγηθείσα διερεύνηση της λειτουργίας των μορφικών χαρακτηριστικών, ώστε να εξεταστεί η επίδρασή τους στην έκφραση του αμέσως ή εμμέσως ορατού της πρόθεσης του δημιουργού και του νοήματος του έργου του. Η ενότητα των συμπερασμάτων κλείνει με την προσπάθεια εφαρμογής του προτεινόμενου διπόλου στην αρχιτεκτονική σε κάθε μία από τις εξεταζόμενες μεγα-περιόδους, και με μία γενικότερη αναφορά στις έννοιες της συνέπειας και της ηθικής, που οφείλουν να χαρακτηρίζουν τον σχεδιασμό, ανεξαρτήτως της οποιασδήποτε θεώρησης, είτε κλασικής, είτε μετακλασικής.Τέλος, στο Παράρτημα που ακολουθεί, επιχειρείται μία εργαστηριακή τεκμηρίωση της ιστορικής εξέλιξης, μέσω σύγχρονων τεχνικών και μεθόδων απεικόνισης. Με την βοήθεια της τρισδιάτατης μοντελοποίησης και της επεξεργασίας εικόνας μέσω ηλεκτρονικού υπολογιστή (χρήση φίλτρων), εξετάζεται ο βαθμός επαλήθευσης της θεωρίας, κυρίως σε ό,τι αφορά τις στυλιστικές κατηγορίες - δίπολα «γραμμικό - ζωγραφικό» και «επιφάνεια - βάθος».