Διερεύνηση πρώιμων γνωστικών ελλειμμάτων και ποιότητας ζωής σε υπερήλικες στην πρωτοβάθμια περίθαλψη
Authors: Ρογγανάκη Αγλαΐα 
Published: November 2022

Η γήρανση είναι μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις του μέλλοντος και πολύ περισσότερο για την Ελλάδα ,καθώς συγκαταλέγεται στις χώρες με πολύ υψηλό προσδόκιμο επιβίωσης και τα χαμηλότερα ποσοστά γεννήσεων στην Ευρώπη.Η γνωστική λειτουργία αποτελεί σημαντικό παράγοντα για την ποιότητα ζωής των ηλικιωμένων. Το γεγονός ότι, φυσιολογικά, αναμένεται κάποιου βαθμού γνωστική έκπτωση κατά την γήρανση, οδηγεί- σε πολλές περιπτώσεις- ώστε πραγματικά περιστατικά άνοιας να παραμελούνται και να ανιχνεύονται ,όταν ο βέλτιστος χρόνος για παρέμβαση έχει παρέλθει. Παράλληλα, συχνά παραπονιούνται για έκπτωση μνήμης οι ηλικιωμένοι που παρουσιάζουν κατάθλιψη, αγχώδεις εκδηλώσεις ή άλλα προβλήματα που σχετίζονται με κακή ποιότητα ζωής, με αποτέλεσμα να θεωρούνται ως πάσχοντες από άνοια μειώνοντας ακόμη περισσότερο την ακρίβεια ανίχνευσης της άνοιας.Η πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας είναι ίσως η καταλληλότερη υπηρεσία όπου μπορεί να εντοπιστεί η άνοια σε πρώιμα στάδια. Στόχος της παρούσας διατριβής είναι να βοηθηθούν οι λειτουργοί της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας να έχουν περισσότερα δεδομένα σχετικά με τους παράγοντες που σχετίζονται με γνωστικά ελλείμματα και ταυτόχρονα να έχουν καλύτερα ψυχομετρικά εργαλεία ώστε αφενός να παρακολουθούν ευκολότερα τη γνωστική λειτουργία των εξυπηρετούμενων και αφετέρου να μπορούν να τους παραπέμπουν έγκαιρα, προκειμένου αυτοί να αξιολογηθούν και να αντιμετωπιστούν -το κατά δυνατόν- πρωϊμότερα.Σκοπός της έρευνας είναι η διερεύνηση των πρώιμων γνωστικών ελλειμμάτων ηλικιωμένων εξυπηρετουμένων από την πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας, καθώς και των ποικίλων παραγόντων (κοινωνικοδημογραφικών, σωματικής υγείας, ψυχικής υγείας και ποιότητας ζωής) που συσχετίζονται με αυτά (τα γνωστικά ελλείμματα).Το δείγμα της έρευνας αποτελείται από συνολικά 428 άτομα, εξυπηρετούμενους της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας. Από αυτούς 362 είχαν ηλικία μεγαλύτερη ή ίση των 60 ετών και 66 είχαν ηλικία μικρότερη από 60 έτη. Οι συμμετέχοντες προέρχονταν από την ευρύτερη περιοχή της Αλεξανδρούπολης της Π.Ε. Έβρου και από την ευρύτερη περιοχή της Καρδίτσας της Π.Ε. Καρδίτσας.Η έρευνα πραγματοποιήθηκε σε δύο στάδια. Στο πρώτο στάδιο έγινε η μετάφραση και η στάθμιση στην ελληνική του ψυχομετρικού εργαλείου «Test Your Memory (TYM)» -«Άσκηση Δοκιμασίας Μνήμης (ΑΔΜ)», που αποτέλεσε το βασικό εργαλείο αξιολόγησης των νοητικών ικανοτήτων των συμμετεχόντων. Πήραν μέρος 200 συμμετέχοντες ηλικίας τόσο μικρότερης όσο και μεγαλύτερης ή ίσης των 60 ετών. Το δεύτερο στάδιο αφορούσε στην συσχέτιση των παραγόντων που μελετήθηκαν (δημογραφικών, κοινωνικών, σωματικής υγείας, ψυχικής υγείας και ποιότητας ζωής) με τη νοητική λειτουργία των 362 συμμετεχόντων του δείγματος ηλικίας μεγαλύτερης ή ίσης των 60 ετών. Οι συμμετέχοντες, κατά περίπτωση, απάντησαν ή συμπλήρωσαν τα ερωτηματολόγια, της έρευνας: την Ημι – δομημένη Ατομική Συνέντευξη σχετικά με τα δημογραφικά χαρακτηριστικά και το ιατρικό ιστορικό, τη Σύντομη Εξέταση Νοητικής Κατάστασης (MMSE), την Άσκηση Δοκιμασίας Μνήμης (ΑΔΜ-ΤΥΜ), την Κλίμακα Γηριατρικής Κατάθλιψης – Σύντομη μορφή (GDS-15), τη Σύντομη Δοκιμασία Ανίχνευσης Άγχους (SAST) και τον Δείκτη Ευεξίας 5 του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (WHO-5). Μέρος των συμμετεχόντων υποβλήθηκε σε ψυχιατρική συνέντευξη, το κατά ICD-10 πόρισμα της οποίας χρησιμοποιήθηκε ως «χρυσός κανόνας» για τη διάγνωση της άνοιας. Το TYM μεταφράστηκε, κατάλληλα, στη ελληνική και υπολογίσθηκαν η εσωτερική συνάφεια, η αξιοπιστία μεταξύ των βαθμολογητών, καθώς και η ευαισθησία και η ειδικότητά του στην ελληνική, σε διάφορα σημεία διακοπής παθολογίας για την άνοια. Οι συμμετέχοντες συγκρίθηκαν μεταξύ τους ως προς τη βαθμολογία τους στο ΤΥΜ σε σχέση με διάφορους κοινωνικοδημογραφικούς παράγοντες, αλλά και παράγοντες από το ιατρικό τους ιστορικό. Η βαθμολογία ΤΥΜ των συμμετεχόντων συσχετίσθηκε με τη βαθμολογία τους στις υπόλοιπες κλίμακες αξιολόγησης της έρευνας. Χρησιμοποιήθηκαν οι στατιστικές δοκιμασίες t-test, chi-square test, ANOVA, Pearson correlation coefficient. Επιπλέον, εφαρμόσθηκε μοντέλο πολλαπλής γραμμικής βηματικής παλινδρόμησης με εξαρτημένη μεταβλητή τη βαθμολογία ΤΥΜ και ανεξάρτητες μεταβλητές τους παράγοντες που αναδείχθηκαν ως σημαντικοί από τις μονοπαραγοντικές αναλύσεις.Η ελληνική εκδοχή του ΤΥΜ που χρησιμοποιήσαμε παρουσιάζει τιμή Cronbach alpha, για την εσωτερική συνάφεια ίση με 0,75, αξιοπιστία μεταξύ των βαθμολογητών που κυμαίνεται μεταξύ 0,98 και 0,99 καθώς και ευαισθησία 71% και ειδικότητα 70%, για τη διάγνωση της άνοιας, στο σημείο διακοπής παθολογίας 39. Οι τιμές του ΤΥΜ μειώνονται με την πάροδο της ηλικίας, εύρημα που συνηγορεί υπέρ της εγκυρότητας της δοκιμασίας δεδομένου ότι αναμένουμε προοδευτική επιδείνωση της νοητικής λειτουργίας, καθώς επέρχεται η γήρανση.Κατά τις μονοπαραγοντικές αναλύσεις: 1) Οι εγγράμματοι συμμετέχοντες είχαν σημαντικά μεγαλύτερες βαθμολογίες TYM συγκρινόμενοι με τους συμμετέχοντες χαμηλού μορφωτικού επιπέδου / αγράμματους (43,02±7.542 vs 27.22±10.854, p<.000), 2) οι συμμετέχοντες που ζούσαν με κάποιον άλλον στο ίδιο σπίτι, είχαν σημαντικά καλύτερη επίδοση στο ΤΥΜ συγκρινόμενοι με αυτούς που ζούσαν μόνοι (43.14±8.297 vs 40.09±9.544, p=.015), 3) Στατιστικά σημαντικές διαφορές παρατηρήθηκαν στις βαθμολογίες ΤΥΜ των συμμετεχόντων σε σχέση με το εάν είχαν ή δεν είχαν τους ακόλουθους παράγοντες ιστορικού σωματικής υγείας: παράγοντες αγγειακού κινδύνου [παρόντες (βαθμολογία ΤΥΜ 39.04±9.519) vs απόντες (βαθμολογία TYM 44.51±6.664) (p<.000)], νευρολογικά προβλήματα [παρόντα (βαθμολογία TYM 35.15±12.954) vs απόντα (βαθμολογία TYM 42.95±7.423) (p=.006)] και ιστορικό ενός τουλάχιστον προβλήματος σωματικής υγείας [παρόν (βαθμολογία TYM 40.97±8.898) vs απόν (βαθμολογία TYM 45.80±5.518) (p<.000)], 4) Αναδείχθηκαν στατιστικά σημαντικές αρνητικές συσχετίσεις Pearson ανάμεσα στις βαθμολογίες TYM και την ηλικία των συμμετεχόντων (-.527, p<.000), TYM και GDS (-0.277, p<.000), και τέλος TYM και SAST (-0.160, p=.013). Επιπλέον, παρατηρήθηκε στατιστικά σημαντική θετική συσχέτιση Pearson μεταξύ των σκορ TYM & WHO-5 (.197, p=.002).Η πολλαπλή γραμμική βηματική παλινδρόμηση ανέδειξε ένα μοντέλο (F=26,076, p<.000) με πέντε παράγοντες [(ηλικία (beta=-.322), εκπαίδευση (beta=-.347), βαθμολογία GDS-15 (beta=-.174), αγγειακοί παράγοντες κινδύνου (beta=-.153) and βαθμολογία SAST (beta=-.142)] που ερμηνεύουν το 46,5% της διακύμανσης της βαθμολογίας TYM.Η μεγαλύτερη ηλικία, το χαμηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης, η καταθλιπτικότητα, οι αγχώδεις εκδηλώσεις και οι αγγειακοί παράγοντες κινδύνου συσχετίζονται σημαντικά με μείωση των νοητικών ικανοτήτων όπως αυτές αξιολογούνται με την κλίμακα ΤΥΜ. Μελέτες όπως η παρούσα θα μπορούσαν να βοηθήσουν τους γιατρούς της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας να αξιολογούν και να παρακολουθούν τους υπερήλικες για παράγοντες κινδύνου, όσον αφορά τη νοητική εξασθένιση, με στόχο τη μείωση ή την αναβολή της έναρξης σοβαρών νοητικών ελλειμμάτων που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε χαμηλότερα επίπεδα λειτουργικότητας και επομένως απώλεια της ανεξαρτησίας, καθώς και επιβάρυνση της ποιότητας ζωής. Προς την κατεύθυνση αυτή, η χρησιμοποίηση του ΤΥΜ στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας, ως εργαλείου διαλογής ηλικιωμένων ατόμων με εξασθένιση της νοητικής τους λειτουργίας, αξιολογείται ως επωφελής.