Γλωσσικές αναπαραστάσεις παιδιών προσφύγων σε σύγχρονα μέσα ενημέρωσης
Authors: Δερβένη Ελένη 
Published: September 2021

Η παρούσα έρευνα επιχειρεί να αναδείξει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των απεικονίσεων και των περιγραφών των παιδιών των προσφύγων σε σύγχρονα ελληνικά δημοσιογραφικά κείμενα. Επιπλέον, αναδεικνύει την επίδραση του δημοσιογραφικού λόγου στη δημόσια σφαίρα σε μία δύσκολη περίοδο σε κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο για την Ελλάδα. Το θέμα μας εδράζεται στη γενική παραδοχή ότι ο ρόλος των ΜΜΕ και οι επιπτώσεις των εκπεμπόμενων μηνυμάτων στη δημιουργία προκαταλήψεων, αρνητικών στάσεων και ρατσιστικής συμπεριφοράς προς ευάλωτες κοινωνικές ομάδες είναι σημαντικός. Η εργασία παρακολουθεί, αναλύει και καταγράφει τις γλωσσικές αναπαραστάσεις του προσφυγικού ζητήματος σε δύο διαφορετικές μεταξύ τους χρονικές περιόδους, οι οποίες για την ακρίβεια απέχουν μεταξύ τους ένα έτος. Συγκεκριμένα, παρακολουθεί τον έντυπο δημοσιογραφικό λόγο, τον μήνα Σεπτέμβριο του 2015 και τον μήνα Σεπτέμβριο του 2016 λόγω της μεταβολής του μεταναστευτικού ζητήματος εκείνη την περίοδο. Αναζητά, εντοπίζει και συγκριτικά αναλύει ομοιότητες και διαφορές στις αποτυπώσεις και στις περιγραφές της παιδικής ηλικίας, μέσα από την ανάλυση μίας πλειάδας τεμαχίων λόγου. Η συνολική ερευνητική προσέγγιση βασίζεται σε θεμελιώδεις αρχές της Κριτικής Ανάλυσης Λόγου, σύμφωνα με τις οποίες oι χρήσεις της γλώσσας έχουν βαθύτερο εννοιολογικό περιεχόμενο και ιδεολογικό χρωματισμό. Μεταφέρουν μηνύματα, νοηματοδοτούν καταστάσεις, υπονοούν κοινωνικοπολιτικά συμφραζόμενα, αποδυναμώνουν ή ενισχύουν στερεότυπα και επηρεάζουν στάσεις. Ειδικότερα, η επιλογή του Σεπτεμβρίου του 2015 αφορά μία περίοδο ιδιαίτερα βεβαρημένη πολιτικά, καθώς σε αυτό το διάστημα συνέβησαν γεγονότα, τα οποία σε μεγάλο βαθμό επηρέασαν ένα σημαντικό τμήμα τόσο της ειδησεογραφικής θεματολογίας, όσο και του τρόπου παρουσίασής της. Η εντεινόμενη τότε οικονομική κρίση, σε συνδυασμό με την προσφυγική, συνέθεσαν ένα σκηνικό πρόσφορο και δεκτικό σε ρατσιστική ρητορική και ξενοφοβικό λόγο. Σε αυτό το σκηνικό, η προσφυγική κρίση αναδείχθηκε λόγω του μεγέθους της ανθρώπινης τραγωδίας και του ανθρώπινου πόνου που συνεπακόλουθα προκλήθηκε, με αποκορύφωση τον πνιγμό ενός τρίχρονου προσφυγόπουλου, η δημοσιοποίηση και προβολή του οποίου προκάλεσε παγκόσμια αίσθηση. Έναν χρόνο αργότερα, δηλαδή τον Σεπτέμβριο του 2016, οι αφίξεις των προσφύγων συνεχίστηκαν με αμείωτο ρυθμό, την ίδια στιγμή που αναδεικνύονταν σοβαρά προβλήματα ενσωμάτωσής τους στην ελληνική κοινωνία, με την εκδήλωση αντιδράσεων από μερίδα συλλόγων γονέων και κηδεμόνων σε ελληνικά σχολεία, αναφορικά με τη φοίτηση των παιδιών. Αυτό το οποίο συμπεραίνεται είναι ότι οι προσεγγίσεις και οι αξιολογήσεις ποικίλουν ανάλογα με το μέσο από το οποίο εκπορεύονται. Δείχνουν να μην είναι ανεπηρέαστες από πολιτικές και κοινωνικές οπτικές. Η απεικόνιση επηρεάζεται από την γενική ιδεολογική θέση του φορέα του δημοσιογραφικού λόγου. Τέλος, σημαντικό ρόλο διαδραματίζει και η έδρα του κάθε μέσου, καθώς η γειτνίαση με τους τόπους υποδοχής των προσφύγων συχνά συνδέεται με μία μεγαλύτερη δραματοποίηση του λόγου. Απεναντίας, η απόσταση από το επίκεντρο συνδέεται με έναν λόγο περιγραφικό, μάλλον υπηρεσιακό, και στην απόληξή του, κανονιστικό και επικριτικό.