రాష్ట్రపతి పాలన

భారత దేశంలో ఏదైనా రాష్ట్రంలో అధికారంలో ఉన్న ప్రజాప్రభుత్వాన్ని సస్పెండు చేసి లేదా రద్దుచేసి, రాష్ట్రాన్ని నేరుగా కేంద్ర ప్రభుత్వ పాలనలోకి తీసుకురావడాన్ని రాష్ట్రపతి పాలన అంటారు. భారత రాజ్యాంగం లోని 356 వ అధికరణం ప్రకారం కేంద్ర ప్రభుత్వానికి ఈ అధికారం సంక్రమించింది. దీని ప్రకారం, రాజ్యాంగ యంత్రాంగం వైఫల్యం చెందిందని భావించినపుడు, దేశంలోని ఏ రాష్ట్రంలోనైనా రాష్ట్రపతి పాలనను విధించవచ్చు. రాష్ట్రంలోని పరిస్థితిపై గవర్నరు ఇచ్చిన నివేదికపై ఆధారపడి కేంద్ర ప్రభుత్వం ఈ నిర్ణయం తీసుకుంటుంది. రాష్ట్రపతి పాలన అమల్లో ఉండగా, రాష్ట్రపతి ప్రతినిధిగా రాష్ట్ర గవర్నరు పరిపాలనా బాధ్యతలు నిర్వహిస్తారు. ఈ బాధ్యతల్లో భాగంగా గవర్నరు తనకు సహాయపడేందుకు అధికారులను నియమించుకోవచ్చు.

మామూలుగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మంత్రివర్గం ద్వారా పరిపాలన సాగిస్తుంది. ఈ మంత్రులు శాసనసభకు జవాబుదారీగా ఉంటారు. మంత్రులకు ముఖ్యమంత్రి నేతృత్వం వహిస్తాడు. గవర్నరు రాష్ట్రానికి రాజ్యాంగబద్ధమైన అధిపతి మాత్రమే. వాస్తవానికి ముఖ్యమంత్రే రాష్ట్రానికి ముఖ్య కార్యనిర్వహణాధికారి. అయితే, రాష్ట్రపతి పాలనలో ఉండగా, మంత్రివర్గాన్ని రద్దు చేస్తారు. ముఖ్యమంత్రి ఉండరు. శాసనసభ సమావేశాలను వాయిదా (ప్రోరోగ్) వేస్తారు లేదా రద్దు చేస్తారు. రద్దు చేస్తే కొత్త ఎన్నికలు అనివార్యమౌతాయి.

జమ్మూ కాశ్మీరులో గవర్నరు పాలన అనే పద్ధ్తి కూడా ఉంది. అక్కడి ప్రభుత్వం విఫలమైనపుడు, జమ్మూ కాశ్మీరు రాజ్యాంగం లోని 92 వ విభాగం కింద గవర్నరు పాలన విధిస్తారు. రాష్ట్రపతి అనుమతితో గవర్నరు ఈ పాలన విధిస్తారు. ఆరు నెలల తరువాత కూడా గవర్నరు పాలనను ఎత్తివేసే వీలు కుదరకపోతే, అపుడు రాష్ట్రపతి పాలన విధిస్తారు. రాష్ట్రపతి పాలనకు, గవర్నరు పాలనకూ పెద్ద తేడా లేదు.

1994 లో ఎస్సార్ బొమ్మై కేసులో ఇచ్చిన తీర్పులో సుప్రీమ్‌ కోర్టు, ఇచ్ఛవచ్చిన రీతిలో రాష్ట్రపతి పాలన విధింపుకు అడ్డుకట్ట వేసింది. ఛత్తీస్‌గఢ్, తెలంగాణా రాష్ట్రాల్లో మాత్రమే ఇప్పటివరకూ ఒక్కసారి కూడా రాష్ట్రపతి పాలన విధించలేదు.

Note:-ఆంధ్ర ప్రదేశ్ లో మొదటిసారి 1973 జనవరి 18 నుంచి 1973 డిసెంబరు 10 వరకు రాష్ట్రపతి పాలన విధించారు.
 కొన్ని నియమాలు 
thumb|250x250px|భారత పార్లమెంటు, సంసద్ భవన్.

 రాష్ట్రపతి పాలన విధించినపుడు రాష్ట్ర శాసనసభను రద్దు చేయవచ్చు లేదా తాత్కలికంగా సుప్త చేతన స్థితిలో ఉంచవచ్చు.
 రాష్ట్రంలో ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేసేందుకు శాసనసభలో తగినంత ఆధిక్యత ఏ పార్టీకి గాని, కూటమికి గాని లేకపోయినపుడు కూడా రాష్ట్రపతి పాలనను విధించవచ్చు. రాజ్యాంగం ప్రకారం శాసనసభ సమావేశాల ముగింపుకు, తదుపరి సమావేశాల మొదలుకూ మధ్య 6 నెలలకు మించి అంతరం ఉండరాదు.
 రాష్ట్రపతి పాలన 6 నెలలకు మించి విధించరాదు. అయితే 6 నెలల వ్యవధి తరువాత మరో 6 నెలల కాలానికి పొడిగించవచ్చు. ఈ విధంగా ఎన్నిసార్లైనా పొడిగించవచ్చు.
 రాష్ట్రపతి పాలనలో రాష్ట్ర హైకోర్టుకు సంబంధించిన ఏ అధికారాన్ని రద్దు చేసే అధికారం మాత్రం రాష్ట్రపతికి లేదు.
 రాష్ట్రపతి పాలన విధింపును పార్లమెంటు నిర్ధారించాలి.

 విమర్శ 
ఏదైనా రాష్ట్రంలో శాంతి భద్రతల సమస్య తలెత్తినపుడు, పౌర ఆందోళనలు జరిగినపుడు రాష్ట్రప్రభుత్వం అదుపు చెయ్యలేకపోతే, దేశ ఐక్యతను, సమగ్రతనూ కాపాడేందుకు 356 అధికరణం కేంద్ర ప్రభుత్వానికి అనేక అధికారాల నిచ్చింది. అయితే కేంద్రంలో అధికారంలో ఉన్న వివిధ పార్టీలు తరచూ ఈ అధికారాన్ని దుర్వినియోగం చేస్తూ వచ్చాయి. ఈ అధికారాలను ఉపయోగించి, తమ ప్రత్యర్థి పార్టీలు అధికారంలో ఉన్న రాష్ట్రాల్లోని ప్రభుత్వాలను తొలగించాయి. అందుచేత దీన్ని సమాఖ్య వ్యవస్థకు ముప్పుగా అనేకులు పరిగణించారు. 1950 లో రాజ్యాంగాన్ని ప్రవేశపెట్టాక, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలను రద్దు చేసేందుకు కేంద్రం ఈ అధికరణాన్ని అనేక మార్లు ఉపయోగించింది.Ahmadi J., S.R. Bommai v. Union of India, (1994) 3 SCC 1, 296–297, ¶ 434 cited in http://www.ejcl.org/81/art81-4.html 

1954 లో ఉత్తర ప్రదేశ్‌లో మొదటిసారిగా ఈ అధికరణాన్ని ప్రయోగించారు. 1970, 1980 లలో, దీన్ని ఉపయోగించడం మామూలై పోయింది. ఇందిరా గాంధీ ప్రభుత్వం, జనతా పార్టీ ప్రభుత్వం ఇందుకు బాధ్యులు. 1966, 1977 మధ్య ఇందిరా గాంధీ 39 సార్లు ఈ అధికరణాన్ని ప్రయోగించగా, జనతా పార్టీ తన రెండున్నరేళ్ళ పాలనలో 9 సార్లు ప్రయోగించింది.

ఎస్సార్ బొమ్మై కేసులో సుప్రీమ్‌ కోర్టు 1994 లో ఇచ్చిన తీర్పులో రాష్ట్రపతి పాలన విధింపుపై నియంత్రణలు విధించిన తర్వాత మాత్రమే ఇది తగ్గింది. 2000 తర్వాత రాష్ట్రపతి పాలన విధింపు బాగా తగ్గిపోయింది. భారత సమాఖ్య వ్యవస్థపై జరిగే చర్చలో 356 అధికరణం ఎప్పుడూ ఒక ముఖ్య అంశమే. కేంద్ర రాష్ట్ర సంబంధాలపై 1983 లో సర్కారియా కమిషను ఇచ్చిన నివేదికలో 356 అధికరణాన్ని "తక్కువగా, అత్యంత తీవ్రమైన సందర్భాల్లో మాత్రమే, రాజ్యంగ వ్యవస్థలను పునస్థాపించేందుకు అవసరమైన అన్ని వికల్పాలనూ ప్రయత్నించాక, చిట్టచివరి ప్రత్యామ్నాయంగా మాత్రమే ప్రయోగించాల"ని పేర్కొంది.

 రాష్ట్రపతి పాలన విధింపుల జాబితా 
వివిధ రాష్ట్రాల్లో రాష్ట్రపతి పాలన ఎన్నిసార్లు ఎప్పుడెప్పుడు విధించారో కింది పట్టికలో చూడవచ్చు.
క్ర.సంరాష్ట్రంవిధించిన రోజుతొలగించిన రోజువ్యవధివివరాలు1ఆంధ్రప్రదేశ్ [1]1973 జనవరి 181973 డిసెంబరు 10జై ఆంధ్ర ఉద్యమం కారణంగా శాంతిభద్రతలు కుప్పకూలడంతో రాష్ట్రపతి పాలన విధించారు. అప్పటి ఉఖ్యమంత్రి - పి.వి. నరసింహారావు2ఆంధ్రప్రదేశ్ [2]2014 ఫిబ్రవరి 282014 జూన్  8రాష్ట్రాన్ని రెండు విభజించాలన్న కేంద్ర నిర్ణయంతో విభేదించిన కిరణ్ కుమార్ రెడ్డి, ఇతర ఎమ్మ్ల్యేలు రాజీనామా చేసారు. తెలంగాణ నుండి రాష్త్రపతి పలనను 2014 జూన్ 2 న ఎత్తివేసారు. ఆంధ్ర ప్రదేశ్ లో జూన్ 8 న ఎత్తివేసారు. విధించిన రెండు నెలల్లోపు పార్లమెంటు సమ్మతి తీసుకోకుండా రాష్త్రపతి పాలన కొనసాగించి, చట్టాన్ని అతిక్రమించారు.3ఆంధ్ర రాష్ట్రం [1]1954 నవంబరు 151955 మార్చి  29ప్రభుత్వం మెజారిటీ కోల్పోయింది4అరుణాచల్ ప్రదేశ్ [1]1979 నవంబరు 31980 జనవరి  18కేంద్రంలో జనతాపార్టీ అధికారంలో ఉండగా రాష్ట్రంలో జరిగిన పార్టీ మార్పిళ్ళ కారణంగా ప్రభుత్వం మెజారిటీ కోల్పోయింది.5అరుణాచల్ ప్రదేశ్ [2]2016 జనవరి 252016 ఫిబ్రవరి  1926 days21 మంది కాంగ్రెసు ఎమ్మెల్యేలు 11 మంది భాజపా ఎమ్మెల్యేలు, ఇద్దరు స్వతంత్రులతో చేయి కలపడంతో ప్రభుత్వం మైనారిటీలో పడిపోయింది. కేంద్రం రాష్ట్రపతి పాలన విధించింది. దీన్ని అధికార దుర్వినియోగంగా భావించిన సుప్రీమ్‌ కోర్టు, కాంగ్రెసు ప్రభుత్వాన్ని పునస్థాపించింది. గవర్నరు శసనవ్యవస్థలోను, శాసనసభ స్పీకరు కార్యకలాపాల్లోనీ జోక్యం చేసుకున్నారని కోర్టు ఈ చారిత్రాత్మక తీర్పులో తప్పు పట్టింది.6అస్సాం [1]1979 డిసెంబరు 121980 డిసెంబరు 5విదేశీయులు చట్టవిరుద్ధంగా అస్సాంలో ఉంటున్నారని ఆల్ అస్సాం స్టూడెంట్స్ యూనియన్ ఉద్యమం చేపట్టింది. ఈ ఉద్యమం యునైటెద్ లిబరేషన్ ఫ్రంట్ ఆఫ్ అస్సాం చేతుల్లో హింసాత్మకంగా మారడంతో శాంతి భద్రతలు అదుపు తప్పాయి.7అస్సాం [2]1981 జూన్  301982 జనవరి  13చట్తవిరుద్ధంగా రాష్ట్రంలో ఉంటున్న విదేశీయులకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన అస్సాం ఉద్యమం కారణంగా వలస వచ్చిన మైనారిటీలకు అనుకూలంగా ఉన్న కాంగ్రెస్ (ఐ) కు చెందిన అన్వరా తైమూర్ ప్రభుత్వం పడిపోయింది.8అస్సాం [3]1982 మార్చి  191983 ఫిబ్రవరి  27అస్సాం ఉద్యమం కారణంగా కాంగ్రెస్ (ఐ) కు చెందిన కేశబ్ గోగోయి ప్రభుత్వం పడిపోయింది. 9అస్సాం [4]1990 నవంబరు  281991 జూన్  30అసోం గణపరిషత్ కు చెందిన ప్రఫుల్ల మహంత ప్రభుత్వానికి మెజారిటీ ఉన్నప్పటికీ కేంద్రం ఈ ప్రభుత్వాన్ని రద్దు చేసింది. ఉల్ఫా కార్యకలాపాల కారణంగా జాతీయ సమగ్రతలు భంగం కలుగుతోందని కేంద్రం ఈ చర్య తీసుకుంది. రాష్ట్రపతి పాలనలో ఉండగా ఉల్ఫా తీవ్రవాదులను ఏరివేసేందుకు కేంద్రం ఆపరేషన్ బజరంగ్ ను జరిపింది10బీహార్ [1]1968 జూన్  291969 ఫిబ్రవరి  26ప్రభుత్వం మెజారిటీ కోల్పోయింది11బీహార్ [2]1969 జూలై  41970 ఫిబ్రవరి  16కాంగ్రెసు పార్టీలో విభజనతో జరిగిన పార్టీ మార్పిళ్ళ కారణంగా ప్రభుత్వం మెజారిటీ కోల్పోయింది..12బీహార్ [3]1972 జనవరి  91972 మార్చి  19పార్టీ మార్పిళ్ళ కారణంగా ప్రభుత్వం మెజారిటీ కోల్పోయింది..13బీహార్ [4]1977 ఏప్రిల్  301977 జూన్  24జగన్నాథ్ మిశ్రా ప్రభుత్వానికి మెజారిటీ ఉన్నప్పటికీ, ప్రభుత్వాన్ని కేంద్రం బర్తరఫ్ చేసింది.14బీహార్ [5]1980 ఫిబ్రవరి  171980 జూన్  8రాం సుందర్ దాస్ ప్రభుత్వానికి మెజారిటీ ఉన్నప్పటికీ, ప్రభుత్వాన్ని కేంద్రం బర్తరఫ్ చేసింది.15బీహార్ [6]1995 మార్చి  281995 ఏప్రిల్  5శాసనసభ ఎన్నికల ఫలితాలు వచ్చే లోగా రాష్ట్ర తాత్కాలిక బడ్జెట్టును పార్లమెంటులో పాస్ చేసేందుకు గాను, కేంద్రం వారం రోజుల పాటు రాష్ట్రపతి పాలన విధించింది. 16బీహార్ [7]1999 ఫిబ్రవరి  121999 మార్చి  9నారాయణపూర్‌లో 11 మంది దళితుల హత్యతో శాంతి భద్రతలు క్షీణించాయి. వాజపేయి ప్రభుత్వానికి రాజ్యసభలో మెజారిటీ లేనందున 26 రోజుల్లోనే రాష్ట్రపతి పాలనను ఎత్తేసింది.17బీహార్ [8]2005 మార్చి  72005 నవంబరు  24ఎన్నికల్లో స్పష్టమైన మెజారిటీ ఎవరికీ రాలేదు. అందుచేత కేంద్రం రాష్ట్రపతి పాలన విధించింది. చారిత్రాత్మకమైన తీర్పులో సుప్రీమ్‌ కోర్టు, కొత్త ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసేందుకు శాసనసభకు అవ్వకాశం ఇవ్వకుండా రాష్ట్రపతి పాలన పెట్టడం రాజ్యాంగ విరుద్ధమని, దురాలోచనతో కూడిన చర్య అనీ వ్యాఖ్యానించింది.18ఢిల్లీ [1]2014 ఫిబ్రవరి  142015 ఫిబ్రవరి  11జన లోక్‌పాల్ బిల్లును ప్రవేశపెట్టలేక పోయినందుకు గాను, ముఖ్యమంత్రి అరవింద్ కేజ్రివాల్ రాజీనామా చేసాడు.19గోవా [1]1966 డిసెంబరు 21967 ఏప్రిల్  520గోవా [2]1979 ఏప్రిల్  271980 జనవరి  16ప్రభుత్వం మెజారిటీ కోల్పోయింది21గోవా [3]1990 డిసెంబరు 141991 జనవరి  2522గోవా [4]1999 ఫిబ్రవరి  91999 జూన్  9ప్రభుత్వం మెజారిటీ కోల్పోయింది23గోవా [5]2005 మార్చి  42005 జూన్  724గుజరాత్ [1]1971 మే  121972 మార్చి  17ప్రభుత్వం మెజారిటీ కోల్పోయింది25గుజరాత్ [2]1974 ఫిబ్రవరి  91975 జూన్  1826గుజరాత్ [3]1976 మార్చి  121976 డిసెంబరు 2427గుజరాత్ [4]1980 ఫిబ్రవరి  171980 జూన్  828గుజరాత్ [5]1996 సెప్టెంబరు  191996 అక్టోబరు  2329హర్యానా [1]1967 నవంబరు  21968 మే  2230హర్యానా [2]1977 ఏప్రిల్  301977 జూన్  2131హర్యానా [3]1991 ఏప్రిల్  61991 జూలై  2332హిమాచల్ ప్రదేశ్ [1]1977 ఏప్రిల్  301977 జూన్  2233హిమాచల్ ప్రదేశ్ [2]1992 డిసెంబరు 151993 డిసెంబరు 334జమ్మూ కాశ్మీరు [1]1977 మార్చి  261977 జూలై  935జమ్మూ కాశ్మీరు [2]1986 మార్చి  61986 నవంబరు  7ప్రభుత్వం మెజారిటీ కోల్పోయింది36జమ్మూ కాశ్మీరు [3]1990 జనవరి  191996 అక్టోబరు  937జమ్మూ కాశ్మీరు [4]2002 అక్టోబరు  182002 నవంబరు  238జమ్మూ కాశ్మీరు [5]2008 జూలై  112009 జనవరి  539జమ్మూ కాశ్మీరు [6]2015 జనవరి  92015 మార్చి  140జమ్మూ కాశ్మీరు [7]2016 జనవరి  82016 ఏప్రిల్  441జమ్మూ కాశ్మీరు [8]2018 జూన్  19కొనసాగుతోంది42జార్ఖండ్ [1]2009 జనవరి  192009 డిసెంబరు 29ప్రభుత్వం మెజారిటీ కోల్పోయింది43జార్ఖండ్ [2]2010 జూన్  12010 సెప్టెంబరు  11ప్రభుత్వం మెజారిటీ కోల్పోయింది44జార్ఖండ్ [3]2013 జనవరి  182013 జూలై  1245కర్ణాటక [1]1971 మార్చి  191972 మార్చి  20ప్రభుత్వం మెజారిటీ కోల్పోయింది46కర్ణాటక [2]1977 డిసెంబరు 311978 ఫిబ్రవరి  2847కర్ణాటక [3]1989 ఏప్రిల్  211989 నవంబరు  3048కర్ణాటక [4]1990 అక్టోబరు  101990 అక్టోబరు  1749కర్ణాటక [5]2007 అక్టోబరు  92007 నవంబరు  11ప్రభుత్వం మెజారిటీ కోల్పోయింది50కర్ణాటక [6]2007 నవంబరు  202008 మే  27ప్రభుత్వం మెజారిటీ కోల్పోయింది51కేరళ [1]1959 జూలై  311960 ఫిబ్రవరి  22ఇఎమ్‌ఎస్ నంబూద్రిపాద్ ప్రభుత్వానికి మెజారిటీ ఉన్నప్పటికీ, ప్రభుత్వాన్ని కేంద్రం బర్తరఫ్ చేసింది.52కేరళ [2]1964 సెప్టెంబరు  101967 మార్చి  6ప్రభుత్వం మెజారిటీ కోల్పోయింది, ఆ తరువాత జరిగిన ఎన్నికల్లో ఏ పార్టీకీ పూర్తి మెజారిటీ రాలేదు.53కేరళ [3]1970 August 11970 అక్టోబరు  4ప్రభుత్వం మెజారిటీ కోల్పోయింది54కేరళ [4]1979 డిసెంబరు 11980 జనవరి  25ప్రభుత్వం మెజారిటీ కోల్పోయింది55మధ్య ప్రదేశ్ [1]1977 ఏప్రిల్  291977 జూన్  25శ్యామ చరణ్ శుక్లా ప్రభుత్వానికి మెజారిటీ ఉన్నప్పటికీ, ప్రభుత్వాన్ని కేంద్రం బర్తరఫ్ చేసింది.56మధ్య ప్రదేశ్ [2]1980 ఫిబ్రవరి  181980 జూన్  8సుందర్ లాల్ పట్వా ప్రభుత్వానికి మెజారిటీ ఉన్నప్పటికీ, ప్రభుత్వాన్ని కేంద్రం బర్తరఫ్ చేసింది.57మధ్య ప్రదేశ్ [3]1992 డిసెంబరు 151993 డిసెంబరు 7ఉత్తర ప్రదేశ్‌లో బాబ్రీ మసీదు విధ్వంసం నేపథ్యంలో ప్రభుత్వాన్ని కేంద్రం బర్తరఫ్ చేసింది.58మహారాష్ట్ర [1]1980 ఫిబ్రవరి  171980 జూన్  8శరద్ పవార్ ప్రభుత్వానికి మెజారిటీ ఉన్నప్పటికీ, ప్రభుత్వాన్ని కేంద్రం బర్తరఫ్ చేసింది.59మహారాష్ట్ర [2]2014 సెప్టెంబరు  282014 అక్టోబరు  31ఎన్‌సిపి, తదితరుల ప్రభుత్వం నుండి కాంగ్రెస్ బయటికి రావడంతో, ప్రభుత్వాన్ని కేంద్రం బర్తరఫ్ చేసింది.60మణిపూర్ [1]1967 జనవరి  121967 మార్చి  1961మణిపూర్ [2]1967 అక్టోబరు  251968 ఫిబ్రవరి  1862మణిపూర్ [3]1969 అక్టోబరు  171972 మార్చి  2263మణిపూర్ [4]1973 మార్చి  281974 మార్చి  364మణిపూర్ [5]1977 మే  161977 జూన్  2865మణిపూర్ [6]1979 నవంబరు  141980 జనవరి  1366మణిపూర్ [7]1981 ఫిబ్రవరి  281981 జూన్  1867మణిపూర్ [8]1992 జనవరి  71992 ఏప్రిల్  768మణిపూర్ [9]1993 డిసెంబరు 311994 డిసెంబరు 1369మణిపూర్ [10]2001 జూన్  22002 మార్చి  6ప్రభుత్వం మెజారిటీ కోల్పోయింది70మేఘాలయ [1]1991 అక్టోబరు  111992 ఫిబ్రవరి  571మేఘాలయ [2]2009 మార్చి  182009 మే  1272మిజోరమ్ [1]1977 మే  111978 జూన్  173మిజోరమ్ [2]1978 నవంబరు  101979 మే  874మిజోరమ్ [3]1988 సెప్టెంబరు  71989 జనవరి  2475నాగాల్యాండ్ [1]1975 మార్చి  201977 నవంబరు  2576నాగాల్యాండ్ [2]1988 August 71989 జనవరి  2577నాగాల్యాండ్ [3]1992 ఏప్రిల్  21993 ఫిబ్రవరి  2278నాగాల్యాండ్ [4]2008 జనవరి  32008 మార్చి  1279ఒరిస్సా [1]1961 ఫిబ్రవరి  251961 జూన్  2380ఒరిస్సా [2]1971 జనవరి  111971 ఏప్రిల్  381ఒరిస్సా [3]1973 మార్చి  31974 మార్చి  682ఒరిస్సా [4]1976 డిసెంబరు 161976 డిసెంబరు 2983ఒరిస్సా [5]1977 ఏప్రిల్  301977 జూన్  2684ఒరిస్సా [6]1980 ఫిబ్రవరి  171980 జూన్  985పాటియాలా, తూర్పు పంజాబ్ రాష్ట్రాల యూనియన్ [1]1953 మార్చి  51954 మార్చి  886పుదుచ్చేరి [1]1968 సెప్టెంబరు  181969 మార్చి  1787పుదుచ్చేరి [2]1974 జనవరి  31974 మార్చి  688పుదుచ్చేరి [3]1974 మార్చి  281977 జూలై  289పుదుచ్చేరి [4]1978 నవంబరు  121980 జనవరి  1690పుదుచ్చేరి [5]1983 జూన్  241985 మార్చి  1691పుదుచ్చేరి [6]1991 మార్చి  41991 జూలై  392పంజాబ్ [1]1951 జూన్  201952 ఏప్రిల్  1793పంజాబ్ [2]1966 జూలై  51966 నవంబరు  194పంజాబ్ [3]1968 August 231969 ఫిబ్రవరి  1795పంజాబ్ [4]1971 జూన్  141972 మార్చి  1796పంజాబ్ [5]1977 ఏప్రిల్  301977 జూన్  2097పంజాబ్ [6]1980 ఫిబ్రవరి  171980 జూన్  698పంజాబ్ [7]1983 అక్టోబరు  101985 సెప్టెంబరు  2999పంజాబ్ [8]1987 జూన్  111992 ఫిబ్రవరి  25100రాజస్థాన్ [1]1967 మార్చి  131967 ఏప్రిల్  26101రాజస్థాన్ [2]1977 ఏప్రిల్  291977 జూన్  22102రాజస్థాన్ [3]1980 ఫిబ్రవరి  161980 జూన్  6103రాజస్థాన్ [4]1992 డిసెంబరు 151993 డిసెంబరు 4104సిక్కిం [1]1978 August 181979 అక్టోబరు  18105సిక్కిం [2]1984 మే  251985 మార్చి  8106తమిళనాడు [1]1976 జనవరి  311977 జూన్  30107తమిళనాడు [2]1980 ఫిబ్రవరి  171980 జూన్  6108తమిళనాడు [3]1988 జనవరి  301989 జనవరి  27109తమిళనాడు [4]1991 జనవరి  301991 జూన్  24110తిరువాన్కూరు-కొచ్చిన్ [1]1956 మార్చి  231957 ఏప్రిల్  5ప్రభుత్వం మెజారిటీ కోల్పోయింది111త్రిపుర [1]1971 నవంబరు  11972 మార్చి  20112త్రిపుర [2]1977 నవంబరు  51978 జనవరి  5113త్రిపుర [3]1993 మార్చి  111993 ఏప్రిల్  10114ఉత్తర ప్రదేశ్ [1]1968 ఫిబ్రవరి  251969 ఫిబ్రవరి  26115ఉత్తర ప్రదేశ్ [2]1970 అక్టోబరు  11970 అక్టోబరు  18116ఉత్తర ప్రదేశ్ [3]1973 జూన్  131973 నవంబరు  8117ఉత్తర ప్రదేశ్ [4]1975 నవంబరు  301976 జనవరి  21118ఉత్తర ప్రదేశ్ [5]1977 ఏప్రిల్  301977 జూన్  23ఎన్.డి.తివారి ప్రభుత్వానికి మెజారిటీ ఉన్నప్పటికీ కేంద్రం దాన్ని బర్తరఫ్ చేసింది.119ఉత్తర ప్రదేశ్ [6]1980 ఫిబ్రవరి  171980 జూన్  9బనారసీ దాస్ ప్రభుత్వానికి మెజారిటీ ఉన్నప్పటికీ కేంద్రం దాన్ని బర్తరఫ్ చేసింది.120ఉత్తర ప్రదేశ్ [7]1992 డిసెంబరు 61993 డిసెంబరు 4బాబ్రీ మసీదు విధ్వంసం నేపథ్యంలో ప్రభుత్వాన్ని కేంద్రం బర్తరఫ్ చేసింది.121ఉత్తర ప్రదేశ్ [8]1995 అక్టోబరు  181997 మార్చి  21ప్రభుత్వం మెజారిటీ కోల్పోయింది122ఉత్తర ప్రదేశ్ [9]2002 మార్చి  82002 మే  3123ఉత్తరాఖండ్ [1]2016 మార్చి  272016 ఏప్రిల్  21124ఉత్తరాఖండ్ [2]2016 ఏప్రిల్  222016 మే  11125వింధ్య ప్రదేశ్ [1]1949 ఏప్రిల్  81952 మార్చి  13126పశ్చిమ బెంగాల్ [1]1962 జూలై  11962 జూలై  8127పశ్చిమ బెంగాల్ [2]1968 ఫిబ్రవరి  201969 ఫిబ్రవరి  25128పశ్చిమ బెంగాల్ [3]1970 మార్చి  191971 ఏప్రిల్  2బంగ్లా కాంగ్రెస్, సీపీఎం ల కూటమి విడిపోయింది129పశ్చిమ బెంగాల్ [4]1971 జూన్  281972 మార్చి  19బంగ్లా కాంగ్రెస్, సీపీఎం ల కూటమి విడిపోయింది

 మూలాలు, వనరులు 

 వెలుపలి లంకెలు 

 రాష్ట్రపతి పాలనపై రీడిఫ్ వ్యాసం
 భారత్, అత్యవసర అధికారాలు

వర్గం:భారత రాజకీయ వ్యవస్థ