గేలక్సీ

thumb|ఎన్.జి.సి. 4414, సర్పిలాకార గేలక్సీ, హబుల్ టెలీస్కోపు తీసిన చిత్రం.
thumb|హబుల్ టెలీస్కోపు చిత్రం. సోంబ్రెరో సర్పిలాకార గేలక్సీ.
thumb|నక్షత్ర విస్ఫోట (Messier 82) గేలక్సీ. హబుల్ టెలీస్కోపు చిత్రం. నక్ష్రత్రం పుట్టుక.

గేలక్సీ (ఆంగ్లం : Galaxy) ఓ ఘనమైన గురుత్వాకర్షక వర్తుల విధానం, ఇందులో కోటానుకోట్ల నక్షత్రాలు, అంతర్ నక్షత్ర యానకం ఐన వాయువు, అంతరిక్ష ధూళి, చీకటి పదార్థం గలవు. గేలక్సీ అనే పేరుకు మూలం గ్రీకు భాష పదం 'గేలక్సియాస్' [γαλαξίας], అర్థం "పాలతోకూడిన" గేలక్సీ, (పాలపుంతలో లాగ). ఈ గేలక్సీల పరిధి మరుగుజ్జు వీటిలో కనీసం ఓ కోటి నక్షత్రాల  (107) నుండి రాకాసులు వెయ్యికోట్ల నక్షత్రాలను కలిగి వుంటాయి. (1012) ఈ నక్షత్రాలన్నీ ఓ అత్యధిక గరిమ గల కేంద్రకం చుట్టూ పరిభ్రమిస్తూ వుంటాయి. ఈ గేలక్సీలలో నక్షత్ర కుటుంబాలూ వుంటాయి, నక్షత్ర కూటమి, అనేక అంతర్ నక్షత్ర మేఘాలు వుంటాయి. మన సూర్యుడు, పాలపుంత గేలక్సీ లోని ఒక నక్షత్రం; మన సౌరమండలములో భూమి, ఇతర గ్రహాలు సూర్యుని చుట్టూ పరి భ్రమిస్తూ ఉంటాయి.

చారిత్రకంగా గేలక్సీలు తమ ఆకారాన్ని బట్టి గుర్తింపబడ్డాయి, వాటి ఆకారాలు శాస్త్రీయంగా, క్రింది విధంగా గుర్తింప బడ్డాయి :
 వర్తులాకార గేలక్సీలు, ఇవి వర్తులాకారంలో వుంటాయి. 
 సర్పిలాకార గేలక్సీలు, ఇవి సర్పిలాకారంలో వుంటాయి. 
 అనాకార గేలక్సీలు లేదా ప్రత్యేక గేలక్సీలు, వీటికి ప్రత్యేకమైన ఆకారమంటూ వుండదు, వీటిలో 'నక్షత్రాల పుట్టుక'కు ఆస్కారమెక్కువ. దాదాపు గేలక్సీలు 1,000 నుండి 100,000 పార్సెక్లు గల వ్యాసం గలిగి వుంటాయి., మిలియన్ల పార్సెక్కుల దూరాలనూ గలిగి వుంటాయి. అంతర్ గేలక్సీ అంతరాళం (Intergalactic space) లేదా గేలక్సీలకు మధ్య దూరం, సాధారణంగా వాయువు, సరాసరి సాంద్రత, ఒక ఘనపు మీటరుకు ఒక అణువుతో నింపబడివుంటుంది. సాధారంగా గేలక్సీల 90% గరిమ చీకటి పదార్థంతో నింపబడివుంటుందని భావిస్తాం. శాస్త్రవేత్తల వీక్షణాల ఆధారంగా ఇంకనూ భావించడమేమంటే, ఈ గేలక్సీలకు మధ్య కాలబిలం లేదా బ్లాక్ హోల్లు వుండవచ్చునని.

 నామ రూపాలు 
thumb|హబుల్ వర్గీకరణ్ ప్రకారం E వర్తులాకార; S సర్పిలాకార; SB అసర్పిలాకార గేలక్సీ.

గేలక్సీ, గ్రీకు పదంనుండి పుట్టినది. అంతరిక్ష సాహిత్యంలో 'గేలక్సీ' అనే పదము, మనముంటున్న పాలపుంత గేలక్సీ కొరకు ఉపయోగిస్తారు.

 వీక్షణ చరిత 
మనముంటున్న గేలక్సీ, లేదా పాలపుంత గేలక్సీని శాస్త్రవేత్తలు, వీక్షకులూ, క్షుణ్ణంగా అనేక యుగాలుగా వీక్షిస్తూ నిర్దిష్టమైన సమాచారాన్ని క్రోడీకరించారు. వీటికి శాస్త్రీయ నామాలు పెట్టారు.

 పాలపుంత 
చూడండి: పాలపుంత.
thumb|250px|left|1785 లో విలియమ్ హెర్షెల్ సూచించిన పాలపుంత. ఇందులో నక్షత్రాల సాంఖ్యక ఆధారం అతిముఖ్యం. సౌరమండలం మధ్యలో వున్నట్లు భావింపబడింది.
విలియం హెర్షెల్, మొదటి సారిగా పాలపుంత గురించి విపులంగా వర్ణించాడు. మనం నివసిస్తున్న సౌరకుటుంబం లేదా సౌరమండలము, దీని మధ్యలో వున్నట్టుగా అభివర్ణించాడు. 
 ఇతర నెబ్యూలా లు 
thumb|సుడిగుండ గేలక్సీ చిత్రం, 1845 లో విలియం పార్సన్స్, లార్డ్ రోసెలు గీచారు.
18వ శతాబ్దపు ఆఖరులో, చార్లెస్ మెస్సియర్, 109 కాంతివంతమైన నెబ్యూలాల జాబితా తయారు చేశాడు. తరువాత విలియమ్ హెర్షెల్ చే 5,000 నెబ్యూలాల జాబితా తయారు చేశాడు. 1845 లో, లార్డ్ రాస్సె, ఓ కొత్త దూరదర్శిని (టెలీస్కోపు) ను తయారుచేసి, వర్తులాకార, సర్పిలాకార నెబ్యూలాల మధ్య తేడాలు తెలుపగలిగాడు.

1917 లో, హెర్బర్ కుర్టిస్, ఎస్.ఆండ్రోమిడే నెబ్యూలాను మహా ఆండ్రోమిడాలో కనుగొన్నాడు.
thumb|left|మహా ఆండ్రోమిడా నెబ్యూలా చిత్రం 1899 లో తీసినది. తరువాత దీనికి ఆండ్రోమిడా గేలక్సీ అని పేరు పెట్టారు.

 నవీన శోధనలు 
1944 లో హెండ్రిక్ సీ.వాన్ డె, మైక్రోవేవ్ రేడియేషన్ గురించి చెప్పాడు. ఈ రేడియేషన్ 1951 లో గమనించబడింది. ఈ రేడియేషన్ వలన గేలక్సీల అధ్యయనం చాలా సుళువైంది. డాప్లర్ షిఫ్ట్, ధూళి సంగ్రహణ వలన దీనిపై ప్రభావం తక్కువ. అభివృద్ధి చెందిన రేడియో టెలీస్కోపుల ద్వారా, ఇతర గేలక్సీలలో గల హైడ్రోజన్ను సైతం, కనుగొనవచ్చును.

 పలు రకాలు, ఆకారాలు 

గేలక్సీలు ప్రధానంగా మూడు రకాలు: వర్తులాకార, సర్పిలాకార, అనాకార గేలక్సీలు. వీటి ఆకారాలను నిర్ణయించే వర్గీకరణలను 'హబుల్ సీక్వెన్స్' అని అంటారు. ఇవి వీక్షణాలపై మాత్రమే ఆధారపడి వుంటుంది. ఇంకా పలువిషయాలు లెక్కలోకి తీసుకుంటారు, అవి, 'నక్షత్రాల పుట్టుక' రేటు (నక్షత్రాల విస్ఫోటక గేలక్సీలు), 'కేంద్రకాలలో క్రియాశీలత' (క్రియాశీలక గేలక్సీలలో).<ref name="IRatlas"></re
విశ్వంలో దాదాపు 100 బిలియన్ల గేలక్సీలు గలవు. మనం వీక్షించగలిగే విశ్వంలో (1011) గేలక్సీలు గలవు.<ref></ref>

 వర్తులాకార 

వర్తులాకార గేలక్సీలు రాక్షసాకారాలలో వుంటాయి. ఇవి అతి పెద్ద గేలక్సీలు. ఈ రకం గేలక్సీలు ఏర్పడుటకు కారణం 'గేలక్సీల ఆకర్షణ' వల ఏకమై పెద్ద గేలక్సీలేర్పడుట అని భావిస్తున్నారు. ఈ ఏకీకరణ వలన రెండు లేదా అంతకన్నా ఎక్కువ గేలక్సీలు మమేకమైనపుడు, ఢీకొనడాలు, మమేకాలు, ప్రళయపాతాలుగా వుంటాయని భావిస్తారు. నక్షత్రవిస్ఫోట గేలక్సీలు వీటికి ఉదాహరణ అని, గేలక్సీల ఢీకొనడాల వలన వర్తులాకార గేలక్సీలు ఏర్పడుటకు సహాయ పడుతాయి

 సర్పిలాకార 

సర్పిలాకార గేలక్సీలలో పరిభ్రమిస్తున్న నక్షత్రాల పళ్ళెం, అంతర్-నక్షత్ర మాధ్యమం, వీటితో పాటు ప్రాచీన నక్షత్రాల సమూహం వుంటాయి. ఇవి బయటివైపు విస్తరిస్తూ వుంటుంది. హబుల్ వర్గీకరణ అనుసారం వీటిని S, (a, b, లేదా c) తో సూచిస్తారు.

left|thumb|ఎన్.జీ.సీ. 1300, బార్‌డ్ గేలక్సీకు ఉదాహరణ. సౌజన్యం:హబుల్ టెలీస్కోపు నాసా.

 ఇతర రూపాలు 
thumb|హోగ్స్ వస్తువు, రింగ్ గేలక్సీకు ఉదాహరణ. నాసా వారిచే హబుల్ టెలీస్కోపు చే తీయబడిన చిత్రం.
ప్రత్యేక గేలక్సీలు, గేలక్సీల రూపాంతరాలు. వీటికి చక్కటి ఉదాహరణ రింగ్ గేలక్సీలు లేదా గుండ్రటి గేలక్సీలు. ఇవి ఇతర గేలక్సీలతో పోటుపాటుల సంబంధాలు కలిగివుంటాయి. వీటిలో రింగులలాంటి నక్షత్రాలుంటాయి. సర్పిలాకార గేలక్సీల గుండా చిన్న చిన్న గేలక్సీలు చొచ్చుకొని పోయినపుడు ఈ రింగ్ గేలక్సీలు ఏర్పడుతాయి.

 మరుగుజ్జులు 

పెద్ద పద్ద వర్తులాకార గేలక్సీలు విశ్వంలో ప్రాముఖ్యతలను సంతరించుకొన్ననూ, చాలా గేలక్సీలు మరుగుజ్జులే. ఈ గేలక్సీలు పాలపుంతలో నూరవ వంతు మాత్రమే వుంటాయి. ఈ చిన్న గేలక్సీలు కొన్ని బిలియన్ల నక్షత్రాలను మాత్రమే కలిగివుంటాయి.

left|thumb|The Antennae Galaxies are undergoing a collision that will result in their eventual merger. Credit:Hubble Space TelescopeNASA/ESA.

thumb|A jet of particles is being emitted from the core of the elliptical radio galaxy M87. Credit:Hubble Space TelescopeNASA/ESA.

 ఇవీ చూడండి 
 ఖగోళ శాస్త్రము
 విశ్వం
 గేలక్సీల జాబితా

 నోట్స్ 
Galaxies to the left side of the Hubble classification scheme are sometimes referred to as "early-type", while those to the right are "late-type".
The term "field galaxy" is sometimes used to mean an isolated galaxy, although the same term is also used to describe galaxies that do not belong to a cluster but may be a member of a group of galaxies.

 మూలాలు 

General references:
 
 

 బయటి లింకులు 
 Galaxies, SEDS Messier pages
 An Atlas of The Universe
 Galaxies — Information and amateur observations
 The Oldest Galaxy Yet Found 
 Galaxies — discussed on BBC Radio 4's "In Our Time" programme
 Galaxy classification project, harnessing the power of the internet and the human brain

వర్గం:ఖగోళ శాస్త్రం
వర్గం:విశ్వం
వర్గం:గెలాక్సీలు