సహజ ఉపగ్రహం

ఒక గ్రహం లేదా చిన్న గ్రహం చుట్టూ పరిభ్రమించే ఖగోళ వస్తువును సహజ ఉపగ్రహం అంటారు. భూమికి ఉన్న సహజ ఉపగ్రహం పేరు చంద్రుడు. ఉపగ్రహాలన్నిటినీ మామూలుగా చంద్రుడు అని అనడం కూడా కద్దు. సౌర కుటుంబంలో ఆరు గ్రహ వ్యవస్థలున్నాయి. అన్నిటిలోనూ కలిపి 185 ఉపగ్రహాలున్నాయి.Sheppard, Scott S. "The Jupiter Satellite and Moon Page" . Departament of Terrestrial Magnetism at Carniege Institution for science. Retrieved 2018-03-08."How Many Solar System Bodies". NASA/JPL Solar System Dynamics. Retrieved 2012-01-26. ఇవి కాకుండా ప్లూటో, హామియా, మాకెమాకె, ఎరిస్ అనే నాలుగు మరుగుజ్జు గ్రహాలకు కూడా ఉపగ్రహాలున్నాయి."Planet and Satellite Names and Discoverers". International Astronomical Union (IAU) Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN). Retrieved 2012-01-27. 2018 సెప్టెంబరు నాటికి తెలిసిన దాని ప్రకారం 334 చిన్న గ్రహాలకు ఉపగ్రహాలున్నాయి.Wm. Robert Johnston (2018-09-30). "Asteroids with Satellites". Johnston's Archive. Retrieved 2018-10-22.

సౌరకుటుంబంలో భూమి-చంద్రుడు వ్యవస్థకు ఒక ప్రత్యేకత ఉంది. ఈ రెండింటి ద్రవ్యరాశి నిష్పత్తి, మరే ఇతర పెద్ద గ్రహ-ఉపగ్రహ ద్రవ్యరాశుల నిష్పత్తి కన్నా చాలా ఎక్కువ. (అయితే, ప్లూటో-చరోన్ వంటి చిరు గ్రహవ్యవస్థలు కొన్నిట్లో ఈ నిష్పత్తి ఇంకా ఎక్కువ ఉంది.). చంద్రుడి వ్యాసం (3,474 కి.మీ.) భూమి వ్యాసంలో 0.27 రెట్లుంది.

 నిర్వచనం 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Moon,_Earth_size_comparison.jpg|thumb|భూమి, చంద్రుల పరిమాణంలో పోలిక.
ఉపగ్రహంగా పరిగణించడానికి ఒక ఖగోళ వస్తువు పరిమాణం ఇంతకంటే తక్కువ ఉండకూడదు అని ఒక పరిమితి అంటూ లేదు. సౌరవ్యవస్థలోని ఏదైనా గ్రహం చుట్టూ స్పష్టంగా గుర్తించబడ్డ కక్ష్యలో తిరుగుతున్న ఖగోళ వస్తువులన్నిటినీ, ఒక కిలోమీటరు వ్యాసం మాత్రమే ఉన్నవాటిని కూడా, ఉపగ్రహాలు గానే పరిగణిస్తారు. శని వలయాల్లో ఉన్న, ఇందులో పదోవంతు ఉండే వస్తువులను - నేరుగా గుర్తించబడనివి - చిరు ఉపగ్రహాలు (మూన్‌లెట్స్) అంటారు. ఏస్టెరాయిడ్ల చుట్టూ తిరిగే వాటిని కూడా చిరు ఉపగ్రహాలనే అంటారు.

పరిమాణం ఎంత పెద్దగా ఉండాలనే విషయంపై కూడా స్పష్టత లేదు. కక్ష్యలో పరిభ్రమించే రెండు వస్తువులను కొన్నిసార్లు గ్రహం-ఉపగ్రహం అని కాకుండా, జంట గ్రహాలు అని అంటారు. 90 ఏంటియోప్ ఏస్టెరాయిడ్లను జంట ఏస్టెరాయిడ్లు అంటారు. ప్లూటో-చరోన్‌లను కూడా కొందరు జంట మరుగుజ్జు గ్రహాలు అంటారు. 

 పుట్టుక, కక్ష్యా లక్షణాలు 
ఓ గ్రహానికి దగ్గరగా, ప్రోగ్రేడ్ కక్ష్యలో,ఒక ఖగోళ వస్తువు యొక్క పరిభ్రమణ దిశ, మాతృవస్తువు యొక్క భ్రమణ దిశ లోనే ఉంటే దాన్ని ప్రోగ్రేడ్ కక్ష్య అంటారు. వ్యతిరేక దిశలో ఉంటే దాన్ని రెట్రోగ్రేడ్ కక్ష్య అంటారు.  వాలు లేని వృత్తాకార కక్ష్యలో తిరిగే ఉపగ్రహాలన్నీ (సాధారణ ఉపగ్రహాలు), ఆ గ్రహం ఏర్పడిన ఆదిమ గ్రహ చక్రం లోని ప్రాంతం నుండే ఏర్పడి ఉంటాయని భావిస్తున్నారు. దీనికి విరుద్ధంగా, గ్రహానికి దూరంగా, దీర్ఘ వృత్తాకార, వాలు కక్ష్యల్లో పరిభ్రమించే ఉపగ్రహాలను (అసాధారణ ఉపగ్రహాలు) గ్రహపు గురుత్వ శక్తికి లోబడిపోయిన ఏస్టెరాయిడ్లు అయి ఉంటాయని భావిస్తున్నారు. సౌర వ్యవస్థలో పెద్ద సహజ ఉపగ్రహాలన్నీ సాధారణ కక్ష్యల్లోనే పరిభ్రమిస్తున్నాయి.Encyclopedia of the Solar System, page 366, Academic Press, 2007, Lucy-Ann Adams McFadden, Paul Robert Weissman, Torrence V. Johnson చంద్రుడు (బహుశా చరోన్ కూడా) రెండు పెద్ద ఆదిమ గ్రహాలు గుద్దుకోవడం వలన ఏర్పడిందని భావిస్తున్నారు. ఈ ఘాతం కారణంగా కక్ష్యల్లోకి వెదజల్లబడ్డ పదార్థాలు మళ్ళీ అతుక్కుని (దీన్ని ఎక్రీషన్గ్రహాలు ఏర్పడిన విధానాన్ని ఎక్రీషన్ అంటారు. సూర్యుడి చుట్టూ తిరుగుతున్న ధూళితో కూడిన డిస్కులోని వస్తువులు ఒకదానికొకటి అతుక్కుని పెద్దవవయ్యాయి. అలా పెద్దవైన వస్తువులకు చుట్టూ ఉన్న చిన్న చిన్న వస్తువుల కంటే గురుత్వ శక్తి ఎక్కువ ఉంటుంది. దాంతో అవి చిన్న వస్తువులను తమలో కలిపేసుకుని మరింత పెద్దవయ్యాయి. అలా ఆదిమ గ్రహాలు ఏర్పడ్డాయి. దీన్ని ఎక్రీషన్ అంటారు. అంటారు.) ఉపగ్రహంగా తయారై ఉండవచ్చు. గ్రహాలకు చెందిన ఉపగ్రహాల కంటే, ఏస్టెరాయిడ్ల ఉపగ్రహాలు ఎక్కువగా ఈ పద్ధతిలో ఏర్పడి ఉంటాయని భావిస్తున్నారు. ట్రైటన్ మరో మనహాయింపు; ఇది గ్రహం చుట్టూ దగ్గరగా, వృత్తాకార కక్ష్యలో తిరుగుతున్నప్పటికీ, రెట్రోగ్రేడ్ఒక ఖగోళ వస్తువు యొక్క పరిభ్రమణ దిశ, మాతృవస్తువు యొక్క భ్రమణ దిశకు వ్యతిరేక దిశలో ఉంటే దాన్ని రెట్రోగ్రేడ్ కక్ష్య అంటారు. ఒకే దిశలో ఉంటే దాన్ని ప్రోగ్రేడ్ కక్ష్య అంటారు. కక్ష్యలో తిరుగుతున్నందున దీన్ని గ్రహానికి లోబడ్ద మరుగుజ్జు గ్రహం అని భావిస్తున్నారు.

 టైడల్ లాకింగ్ 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tidal_locking_of_the_Moon_with_the_Earth.gif|thumb|300x300px|మొదటి బొమ్మలోని ఉపగ్రహం, దాని గ్రహంతో టైడల్ లాకింగులో ఉంది. రెండవ బొమ్మలోని ఉపగ్రహం టైడల్ లాకింగులో లేదు.
ఒక ఉపగ్రహం దాని గ్రహం చుట్టూ ఒకసారి పరిభ్రమించేందుకు పట్టే కాలం, ఆ ఉపగ్రహపు ఒక భ్రమణానికి పట్టే కాలంతో సమానంగా ఉంటే, ఆ ఉపగ్రహపు ఒకే వైపు ఎల్లప్పుడూ గ్రహం వైపు ఉంటుంది. దీన్ని టైడల్ లాకింగ్ అంటారు. సౌరవ్యవస్థలోని సాధారణ ఉపగ్రహాలు చాలావరకూ - చంద్రుడితో సహా - దాని మాతృగ్రహంతో టైడల్ లాకింగులో ఉంటాయి. శని ఉపగ్రహమైన హైపీరియన్ మాత్రం దీనికి మినహాయింపు. శని మరో ఉపగ్రహం టైటన్ హైపీరియన్‌పై చూపించే గురుత్వ ప్రభావం వలన ఈ టైడల్ లాకింగు సాధ్యపడలేదు.

బాహ్య సౌరవ్యవస్థలోని పెద్ద గ్రహాల ఉపగ్రహాలు గ్రహం నుండి బాగా దూరంగా ఉండటం చేత (అసాధారణ ఉపగ్రహాలు) వీటికి టైడల్‌ లాకింగు లేదు. ఉదాహరణకు, గురుడి ఉపగ్రహం హిమాలియా, శని ఉపగ్రహం నెరీడ్ ల భ్రమణ కాలం దాదాపు 10 గంటలుండగా, వాటి పరిభ్రమణ కాలం మాత్రం వందల రోజులు ఉంటుంది.

 ఉపగ్ర్హహాల ఉపగ్రహాలు 
2019 నాటికి ఉప గ్రహాలకు ఉప గ్రహాలున్నట్లుగా గమనించలేదు. గ్రహం దాని ఉపగ్రహంపై చూపించే టైడల్ ప్రభావం దాన్ని సాధ్యపడనీయదు. అయితే ఇటీవలి కాలంలో శనికి ఉపగ్రహమైన రియా పై జరిపిన పరిశోధనల్లో దాని వలయాల్లోని కొన్ని ఉపగ్రహాలకు స్థిర కక్ష్యలు ఉన్నట్లు లెక్కలు కట్టారు. అయితే, కాస్సిని వ్యోమనౌక తీసిన చిత్రాల్లో ఈ వలయాలున్నట్లు కనబడలేదు.

 ఉపగ్రహాల చిత్రాలు 

 నోట్స్ 

మూలాలు

బయటి లింకులు
బృహస్పతి ఉపగ్రహాలు
Scott Sheppard on Jupiter's satellites
Jupiter's new moons (discovered in 2000)
Jupiter's new moons (discovered in 2002)
Jupiter's new moons (discovered in 2003)

శని చంద్రులు
Saturn's new moons (discovered in 2000)
Saturn's new moon (discovered in 2003)

మొత్తం చంద్రులు
Natural Satellite Physical Parameters (JPL-NASA, with refs—last updated July 2006)
Moons of the Solar System (The Planetary Society, as of July 2006) 
Scott Sheppard's page
Major moons in order from the Sun
JPL's Solar System Dynamics page
Moon of an Object? First Photo of Satellite Beyond the Solar System
USGS list of named moons
Upper size limit for moons explained
Asteroids with Satellites

వర్గం:సహజ ఉపగ్రహాలు

వర్గం:సౌర వ్యవస్థ

:eu:Satelite
:fa:فهرست ماه‌های سیارات
:ru:Спутники планет
:sk:Prirodzený satelit slnečnej sústavy