କଦଳୀଗଛ

ମୁସାସି କୁଳରେ ଥିବା ମୁସା  ପ୍ରଜାତିର ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କୁ କଦଳୀଗଛ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହି ପ୍ରଜାତିରେ କଦଳୀ ଫଳୁଥିବା ସପୁଷ୍ପକ ଉଦ୍ଭିଦ ଆଦି ଅଛନ୍ତି । ପାଖାପାଖି ୭୦ଟି ମୁସା ଜାତି ବିଷୟରେ ବିଶେଷ ଜ୍ଞାନ ଆହରଣ କରାଯାଇଛି ।

ବଡ଼ ଗଛ ଯେତିକି ଲମ୍ବା ବଢୁଥିଲେ ମଧ୍ଯ କଦଳୀଗଛଗୁଡିକ ବାସ୍ତବରେ ବୃହଦାକାୟ ଗୁଳ୍ମ ଅଟନ୍ତି । କାରଣ ତାଙ୍କର ତଥାକଥିତ ଗଣ୍ଡିଟି ବାସ୍ତବରେ ପତ୍ରମୂଳର ଉପରତଳ କରି ହୋଇଥିବା ଅବସ୍ଥା ।

ମୁସାର ଜାତିଗୁଡ଼ିକୁ କେତେକ ଲେପିଡୋପ୍ଟେରା ଲାର୍ଭା ଖାଦ୍ୟ ରୂପେ ବ୍ଯବହାର କରନ୍ତି । ଯେପରିକି - ବୃହତ୍ ଚିତାବାଘ ମୋଥ ।

ବର୍ଣ୍ଣନା
କେତେକ ବୃହଦାକାୟ ଗୁଳ୍ମଜାତୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ମଧ୍ଯରେ କଦଳୀଗଛ ଅନ୍ଯତମ । କେତେକ କଦଳୀଗଛ ୯ମିଟର ଯାଏଁ ବଢ଼ି ପାରନ୍ତି । ଏହି ବୃହତ୍ ଗୁଳ୍ମଟି ଏକ ବିବର୍ତ୍ତିତ ଭୂତଳ କାଣ୍ଡ (ରାଇଜୋମ), ଏକ ନକଲି-କାଣ୍ଡ, ଚେରମାନଙ୍କର ଏକ ଜାଲିକାଜାଲିକା ଏବଂ ଏକ ବୃହତ୍ ଫୁଲ ପରି ଅଙ୍ଗ(?)ରେ ଗଠିତ । ନକଲି-କାଣ୍ଡଟି ବାସ୍ତବରେ ବିଶାଳ ପତ୍ରମାନଙ୍କର baseଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ । ଯେତେବେଳେ ଗଛଟି ଫୁଲ ଫୁଟାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ ସେତେବେଳେ ଏକ ବାସ୍ତବ କାଣ୍ଡ ତିଆରି ହୁଏ । ସେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଖ୍ଯ କାଣ୍ଡଟି ବିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ରାଇଜୋମ ରୂପରେ ମାଟିତଳେ ରହିଥାଏ ।The Editors of Encyclopaedia Britannica. “Banana.” Encyclopædia Britannica, Encyclopædia Britannica, Inc., 22 Aug. 2019, www.britannica.com/plant/banana-plant. ଏହି ରାକିସରୁ ବଡ଼ ବଡ଼ ନାଲିଆ-ବାଇଗଣୀ ରଙ୍ଗର ଆବରଣରେ ଆବୃତ ହୋଇ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ମାଈ ଫୁଲ ବାହାରିଥାନ୍ତି । ସବା ଶେଷରେ ଏକ ପୁରୁଷ ଫୁଲ ବାହାରିଥାଏ । ନକଲି-କାଣ୍ଡରୁ ଗୋଟି ଗୋଟି କରି ବଡ଼ବଡ଼ ପତ୍ର ବାହାରିଥାଏ ଯାହା ପ୍ରାୟ ଦୁଇଟି ଲାମିନୀୟ ଅଧାରେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ ।Rouard, Mathieu, et al. “Morphology of Banana Plant.” The Banana Knowledge Platform of the ProMusa Network, Feb. 2019, www.promusa.org/Morphology+of+banana+plant. କଦଳୀଗଛ ଉଭୟ ଲିଙ୍ଗୀୟ ଜନନ ଏବଂ ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନ ପଦ୍ଧତିରେ ପ୍ରଜନନ କରିଥାଏ । ଲିଙ୍ଗୀୟ ଜନନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଫଳଗୁଡିକ ମଞ୍ଜି-ବିଶିଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଫଳଗୁଡିକ ମଞ୍ଜି-ବିହୀନ ହୋଇଥାଏ ।Judd, Walter S. Plant Systematics a Phylogenetic Approach. Sinauer Assoc., 2007.

ସିଷ୍ଟେମାଟିକ ଏବଂ ବର୍ଗୀକରଣ
ଇତିହାସ
ପ୍ରଜାତି ମୁସା ପ୍ରଥମେ ଲିନିଅସଙ୍କଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଥିଲା । ମୁସା ନାମଟି ଆରବୀୟ ଶବ୍ଦ ମୌଜ (موز)ର ଲାତିନୀୟ ରୂପ । ତୁର୍କୀ, ସୋମାଲି ଏବଂ ପାରସୀ ଭାଷାରେ ମଧ୍ଯ କଦଳୀକୁ ମୁଜ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ସମ୍ଭବତଃ ବାନାନା ଶବ୍ଦଟି ପଶ୍ଚିମ ଆଫ୍ରିକୀୟ ଭାଷା ୱୋଲୋଫରୁ ସ୍ପେନୀୟ ତଥା ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ ଭାଷା ଦେଇ ଇଂରାଜୀରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି ।"Banana" at Dictionary.Reference.com.

ଓଡ଼ିଆରେ କଦଳୀ ନାମଟି ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାର କଦଲୀରୁ ଅଣାଯାଇଛି, ଏବଂ ସଂସ୍କୃତରେ ଏହା ମୁଣ୍ଡା ଭାଷାର କଦଳରୁ ଅଣାଯାଇଛି ।

ଜାତି
କାଲିମୁସା(ଅଷ୍ଟ୍ରାଲିମୁସା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ)
thumb|ମୁସା ଜାତିର ଫଳିଥିବା ବୃକ୍ଷ
thumb|କଦଳୀ ଫୁଲ

ମୁ. × ଅଲିନ୍ସନାୟା ର.ଭ.ଭାଲ୍ମେୟର [ଅ]
ମୁ. ଅଜିଜୀ ହାକିନେନ
ମୁ. ବାରିଓନେନ୍ସିସ Häkkinen
M. bauensis Häkkinen & Meekiong [C]
M. beccarii N.W.Simmonds [A]
M. boman Argent [A]
M. borneensis Becc. [C]
M. bukensis Argent [A]
M. campestris Becc. [C]
M. coccinea Andrews [C] – scarlet banana
M. exotica R.V.Valmayor [C]
M. fitzalanii F.Muell. [A] – extinct
M. gracilis Holttum [C]
M. hirta Becc. [A]
M. insularimontana Hayata [A]
M. jackeyi W.Hill [A]
M. johnsii Argent [A]
M. lawitiensis Nasution & Supard. [C]
M. lokok Geri & Ng
M. lolodensis Cheesman [A]
M. maclayi F.Muell. ex Mikl.-Maclay [A]
M. monticola M.Hotta ex Argent [A]
M. muluensis M.Hotta [A]
M. paracoccinea A.Z.Liu & D.Z.Li [C]
M. peekelii Lauterb. [A]
M. salaccensis Zoll. ex Backer [A]
M. textilis Née [A] – Abacá
M. × troglodytarum L. [A] – the cultivated Fe'i bananas
M. tuberculata M.Hotta [A]
M. violascens Ridl. [C]
M. viridis R.V.Valmayor et al.
M. voonii Häkkinen

ବ୍ଯବହାର
କଦଳୀପତ୍ରର ବ୍ୟବହାର
କଦଳୀପତ୍ରରେ ଖାଦ୍ୟ ରଖି ଚକାମାଡ଼ି ତଳେବସି ଭୋଜନ କରାଯାଏ । କଦଳୀପତ୍ରରେ ଆମିଷ ଭୋଜନ ନିଷିଦ୍ଧ । କଦଳୀପତ୍ରରେ ଭୋଜନ କଲାବେଳେ ଚାମଚ, ଛୁରି ଓ କଣ୍ଟା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ନାହିଁ । 
କଦଳୀପତ୍ର ପକାଇବାର ମଧ୍ୟ ବିଧି ରହିଛି । ପତ୍ରର ଚଉଡ଼ା ଭାଗ ଆମର ଡାହାଣ ପଟକୁ ଓ ଅଣଓସାରିଆ ଭାଗ ବାମ ପଟକୁ ରଖିଲେ ଡାହାଣ ହାତରେ ଭୋଜନ କରିବା ସୁବିଧା ହୁଏ । ମୂଳଭାଗରେ ଅନ୍ନ ଓ ଅଗ୍ରଭାଗରେ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବଢ଼ାଯାଇଥାଏ । କଦଳୀପତ୍ରକୁ ଭୋଜନ ପରେ ଭଙ୍ଗାଯାଏ ନାହିଁ । ଅଗମୂଳ ଧରି ଉଠାଯାଏ । ଓଡ଼ିଆ ରାନ୍ଧଣାରେ ମାଛ ସିଝାଇବା ପାଇଁ କଦଳୀ ପତ୍ର କାମରେ ଆସେ ।

କଦଳୀର ବ୍ୟବହାର
ଓଡ଼ିଆ ରାନ୍ଧଣାରେ କଂଚା କଦଳୀରେ ଡାଲମା ଓ ଭଜା ତିଆରି ହୁଏ । ପାଚିଲା କଦଳୀରେ ଶିରିଣି ତିଆରି ହୁଏ ।

କଦଳୀଗଛର ଅନ୍ୟ ଅଂଶର ବ୍ୟବହାର

କଦଳୀ ଫୁଲରେ ତରକାରୀ ହୁଏ । କଦଳୀ ମ଼ଞାରେ ରାଇ ଓ ତରକାରୀ ତିଆରୀ ହୁଏ ।

ଆଧାର