biswa921/orwiki-latest-pages-articles-raw huggingface dataset:
ପଶୁପତି

ପଶୁପତି (Sanskrit Paśupati; Devanagari पशुपति ) ଜଣେ ହିନ୍ଦୁ ଦେବତା ଓ ପଶୁମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ରୂପେ ଶିବଙ୍କ ଅବତାର । ଭାରତ ଓ ନେପାଳରେ ପଶୁପତି ପୂଜା ପାଆନ୍ତି । ନେପାଳର ଜାତୀୟ ଦେବତା ପଶୁପତି । 
ଇତିହାସ
thumb|The Pashupati seal, surrounded by animals; circa  2350-2000 BCE. It is preserved in National Museum
ଭାରତୀୟ ଉପତ୍ୟକା ସଭ୍ୟତାରୁ Indus Valley civilization, ୩୩୦୦ ବିସିଇରୁ ୧୩୦୦ ବିସିଇ) ପଶୁପତି ଆସିଥିବା ଦାବି କରାଯାଏ । ପଶୁପତିଙ୍କ ମୋହର (Pashupati seal)ରେ ଥିବା ଶିବ ଚିତ୍ର ଏହାକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରୁଛି ।
 ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି 
ପଶୁପତି ବା ପଶୁପତିନାଥ ଅର୍ଥ ପଶୁମାନଙ୍କର ଭଗବାନ । ଏହା ବେଦ ସମୟରୁ ରୁଦ୍ର ନାମର ବିବରଣ ଥିଲା ।Kramrisch, p. 479. ଏହା ଅଧୁନା ଶିବଙ୍କୁ ବୁଝାଏ ।
 ଦେବତା
ହିନ୍ଦୁ ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି (Hindu Trinity) ମଧ୍ୟରୁ ଶିବଙ୍କ ଏକ ଅବତାର ହେଉଛି ପଶୁପତିନାଥ  । ଶକ୍ତିଙ୍କର ସେ ଅର୍ଦ୍ଧାଙ୍ଗ ।  
ପଶୁପତିନାଥଙ୍କର ପାଞ୍ଚ ମୁଖ ଶିବଙ୍କର ପାଞ୍ଚ ଅବତାରକୁ ସୂଚାଏ; ସଦ୍ୟୋଜାତ ([[:en:Sadyojata|]) ବା ବରୁଣ, ବାମଦେବ (Vamdeva)  ବା ଉମା ମହେଶ୍ୱର, ତତପୁରୁଷ (:en:Tatpurusha), ଅଘୋରୀ (Aghor)  ଓ ଇଶାନା (:en:Ishana)  । ସେହି ମୁଖଗୁଡ଼ିକ  ପୂର୍ବ, ପଶ୍ଚିମ, ଉତ୍ତର, ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଶୀର୍ଷ ଦିଗକୁ ଥାଏ ଯାହା ଭୂମି, ଜଳ, ବାୟୁ, ଆଲୋକ ଓ ଆକାଶକୁ ସୂଚାଏ ।Encyclopaedia of Saivism, Swami P. Anand, Swami Parmeshwaranand, Publisher Sarup & Sons, , , page 206
 
ଦେଶ ଅନୁସାରେ
 ନେପାଳ
thumb|ପଶୁପତିନାଥ ମନ୍ଦିର, ନେପାଳ
ଧର୍ମ ନିରପେକ୍ଷ ରାଷ୍ଟ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନେପାଳର ଜନ ସାଧାରଣ ମୂଖ୍ୟତଃ ହିନ୍ଦୁ ଅଟନ୍ତି । ପଶୁପତିନାଥ ଜାତୀୟ ଦେବତା ରୂପରେ ପୂଜା ପାଆନ୍ତି ।Nepal - Culture Smart!: The Essential Guide to Customs & Culture, p.148, Kuperard  
ବାଗମତୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଥିବା ପଶୁପତିନାଥ ମନ୍ଦିରକୁ ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ । ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ନେପାଳର କାଠମାଣ୍ଡୁ ଉପତ୍ୟକାର (Kathmandu Valley) ଶୋଭାରେ ବିମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ହରିଣ ରୂପରେ ସେଠାରେ ଶିବ ବାସ କରୁଥିଲେ ।
ଭାରତ
ଭାରତର ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ ପ୍ରଦେଶରେ ଥିବା ମନ୍ଦସୌରର ଶିବନ ନଦୀ ତୀରରେ ଏକ ପଶୁପତିନାଥ ମନ୍ଦିର ଅଛି । ମୂଖ୍ୟ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନ ଭାବରେ ଶିବ ଏଠାରେ ପଶୁପତିନାଥ ରୂପରେ ପୂଜା ପାଉଛନ୍ତି । ଶିବ ଲିଙ୍ଗର ଆଠ ମୁଖ ଥିବା ଏକ ଅନୁପମ ଆକର୍ଷଣ ଏଠାରେ ଅଛି । ମନ୍ଦିରର ଚାରି ଦିଗକୁ ଚାରଟି କବାଟ ଅଛି ।Pashupatinath Temple website   
ପଶୁପତି ଶୈବ
ପଶୁପତି ଶୈବ (:en:Pashupata Shaivism) ନାମକ ଏକ ପୁରୁଣା ଗୋଷ୍ଠୀ ଏଠାରେ ରହନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ପଶୁପତି ନାମରୁ ତାଙ୍କ ନାମ ଆହରଣ କରିଛନ୍ତି । ସେହି ଗୋଷ୍ଠୀ ପଶୁପତିନାଥଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମା ଓ ରଚନାର ଆଧିପତ୍ୟ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରନ୍ତି ।Hinduism: An Alphabetical Guide, p. 923, Roshen Dalal, Penguin UK
ଏହା ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ
 Potnia Theron
 Religion of the Indus Valley Civilization
 
ଆଧାର

 
ଉତ୍ସ

 Includes Śivasahasranāmakoṣa, a dictionary of names. This work compares eight versions of the Śivasahasranāmāstotra. The preface and introduction (in English) by Ram Karan Sharma provide an analysis of how the eight versions compare with one another. The text of the eight versions is given in Sanskrit.

 
ଶ୍ରେଣୀ:ନେପାଳର ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର
ଦୋଳେଶ୍ଵର ମହାଦେବ ମନ୍ଦିର

ଦୋଳେଶ୍ୱର ମହାଦେବ ମନ୍ଦିର () ଶିବଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ ଏକ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର ଯାହା ନେପାଳର ଭକ୍ତପୁର ଜିଲ୍ଲାର ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନାୟକ ମୁନିସିପାଲଟି (Suryabinayak) ପରିସରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଭାରତର ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡରେ ଥିବା କେଦାରନାଥ ମନ୍ଦିରର ଏହା ଶିର ଭାଗ ହୋଇଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ।http://in.news.yahoo.com/20/20090812/365/twl-mahabharata-era-relic-links-kedarnat.html

 ଇତିହାସ 
ପଞ୍ଚ କେଦାର ମନ୍ଦିରରେ ଥିବା ବୃଷଭର ଶିରକୁ ଲୋକମାନେ ୪୦୦୦ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଖୋଜୁଥିଲେ । ପ୍ରକୃତରେ ମହାଭାରତର ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଏଡ଼େଇବା ପାଇଁ ବୃଷଭ ରୂପରେ ଶିବ ଥିଲେ ।  
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବ ଓ ଶହେ କୌରବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିଲା । ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବ ୧୦୦ କୌରବଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି ଜୟଲାଭ କରିଥିଲେ । 
ଯୁଦ୍ଧର ପାଣ୍ଡବମାନେ ଜୟ ଲାଭ କରିବା ପରେ ଭାତ୍ରୁ ହତ୍ୟା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଜନିତ ପାପ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ନିମନ୍ତେ ଶିବ ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇବା ନିମନ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ବାହାରିଲେ । ବାରାଣସୀ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ସ୍ଥାନ ଥିବାରୁ ସେଠାରେ ଖୋଜିବାକୁ ଗଲେ । ଶିବ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅନିୟମିତତା ଯୋଗୁ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ଉପରେ କ୍ରୋଧାନ୍ୱିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଏଡ଼େଇବା ନିମନ୍ତେ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିଲେ । ତେଣୁ ସେ ନନ୍ଦୀ ବୃଷଭ ରୂପରେ ଗରୱାଲରେ ରହିଗଲେ । ତେଣୁ ପାଣ୍ଡବମାନେ ତାଙ୍କୁ ପାଇଲେଳନି । 
ହିମାଳୟରେ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ପଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବ ଗଲେ । ଅନ୍ୟ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପାଖରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ଭୀମ ଚାଲିଗଲେ ଓ ଗୁପ୍ତକାଶୀରେ (Guptakashi) ଦୁଇ ପର୍ବତ ମଝିରେ ନନ୍ଦୀଙ୍କୁ ଠାବ କଲେ । ତୁରନ୍ତ ସେ ଶିବଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ପାରି ତାଙ୍କ ଲାଞ୍ଜ ଓ ପଛ ଗୋଡ଼କୁ ମାଡ଼ିବସିଲେ । ଶିବ ସେଠାରେ ଅଦୂଶ୍ୟ ହୋଇ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପାଞ୍ଚ ଜାଗାରେ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ । କେଦାରନାଥରେ (Kedarnath) ଚୁଳ, ତୁଙ୍ଗନାଥରେ (Tungnath) ହାତ, ରୁଦ୍ରନାଥରେ ମୁଖ (Rudranath), ମଧ୍ୟମହେଶ୍ୱରରେ (Madhyamaheshwar) ନାଭି ତଥା ପାକସ୍ଥଳୀ ଓ କାଳପେଶ୍ୱରରେ (Kalpeshwar ବାଳ ପାଇଲେ । ଉକ୍ତ ପାଞ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ମନ୍ଦିର ତୋଳେଇବାରେ ସେମାନଙ୍କର ପାପ କ୍ଷୟ ହୋଇଗଲା । ନେପାଳର ଭକ୍ତପୁର ଜିଲ୍ଲାରେ ଥିବା ଦୋଲେଶ୍ୱର ମହାଦେବ ମନ୍ଦିରରେ ତାଙ୍କର ସମ୍ମୁଖ ଭାବ ଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ।
 
ଅନ୍ୟ ଏକ କାହାଣୀ ଅନୁସାରେ ଭୀମ ବୃଷଭଙ୍କୁ ଧରି ପକେଇଲେ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ବନ୍ଦ କରିବା ନିମନ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ୫ ଖଣ୍ଡ କରି ହିମାଳୟର ଗରୱାଲର କେଦାରଖଣ୍ଡର ୫ ସ୍ଥାନମାନଙ୍କରେ ପୁନଃ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲେ  ମନ୍ଦିର ତିଆରି କରି ସାରିବା ପରେ ପାପ ମୁକ୍ତି ନିମନ୍ତେ ତପସ୍ୟା ଓ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ । 
ପଞ୍ଚ କେଦାର ଦର୍ଶନ ପରେ ଶିବଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇଁ ବଦ୍ରିନାଥ ମନ୍ଦିରରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଏକ ଅଲିଖିତ ନିୟମ ଅଛି ।

 ଗବେଷଣା ଓ ଉପଲବ୍ଧି 
କେଦାରନାଥ ଓ ଦୋଳେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରର ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଦେଖି ଗବେଷକ ଭାରତ ଜଙ୍ଗମ ଦାବି କଲେ ଯେ ମହାଦେବଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ପାଖଟି ଦୋଳେଶ୍ୱରରେ ଅଛି ।  ସ୍ଥପତିମାନେ କହିଲେ ଉଭୟ ମନ୍ଦିର ୪,୦୦୦ ବର୍ଷ ପୁରୁଣା । ଦୋଳେଶ୍ୱରର ଶିଳାଲେଖରେ ଉଭୟ ସଂସ୍କୃତ ଓ ନେପାଳି ଲିପିରେ ଲେଖାଅଛି । ଉଭୟ ମନ୍ଦିରର ପୂଜକମାନଙ୍କୁ ଭାରତର ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟରେ ଥିବା କର୍ଣ୍ଣାଟକ, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ, କେରଳ ଓ ତାମିଳନାଡ଼ୁରେ ଚୟନ କରାଯାଏ । ହିନ୍ଦୁ ମତ ଅନୁସାରେ ଉଭୟ ମନ୍ଦିରରେ ଶିବଙ୍କ ସାଥି ବିରଭଦ୍ରଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ଅଛି ।

 ମାନ୍ୟତା 
ଶ୍ରୀ କେଦାରନାଥଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଭାଗଟି ଭରତପୁରର ଜଙ୍ଗମ ମଠାରେ ଥିବା କଥା କେଦାରନାଥର ମୂଖ୍ୟ ପୂଜକ ୧୦୦୮ ଶ୍ରୀ ଜଗତ ଗୁରୁ ଭୀମଶଙ୍କରଲିଙ୍ଗ ଶିବାଚାର୍ଯ୍ୟ ଅଗଷ୍ଟ ୨୨ ତାରିଖ ୨୦୦୯ ଦିନ ପ୍ରକାଶ କଲେ । ଭରତପୁର ଜିଲ୍ଲାର ସିବାଡୋଲ ଗ୍ରାମରେ ଥିବା ଦୋଳେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରରେ ସେ ଏକ ବିଶେଷ ଧରଣର ପୂଜା କରିଥିଲେ । ଏହି ବିଷୟ ଦୋଳେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରର ଶିଳାଲେଖରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ଅଛି । ହଜାର ହଜାର ଭକ୍ତଙ୍କର ସମାଗମ ଦୋଳେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରରେ ହୁଏ ।   

 ଆଧାର

 ବାହ୍ୟ ଲିଙ୍କ 
 http://doleswormahadev.wordpress.com/2009/10/23/hello-world/
ଶ୍ରେଣୀ:ନେପାଳର ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର
ମୁମ୍ବା ଦେବୀ ମନ୍ଦିର

ମୁମ୍ବା ଦେବୀ ମନ୍ଦିର ଭାରତର ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ପ୍ରଦେଶର ମୁମ୍ବାଇଠାରେ ଥିବା ଏକ ପୁରାତନ ମନ୍ଦିର । ଏହା ଦେବୀ ମାଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ ହୋଇଛି । ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରୁ ଏହି ମୁମ୍ବା ଶବ୍ଦ ଆନୀତ ହୋଇଛି । ମୁମ୍ବାଇ ନଗରୀର ଦେବୀ ହେଉଛନ୍ତି ମୁମ୍ବା ଦେବୀ । ମୁମ୍ବା ଦେବୀଙ୍କ ନାମରୁ ମୁମ୍ବାଇ ନାମକରଣ ହୋଇଛି । ହିନ୍ଦୁମାନେ ଏହି ମନ୍ଦିର ୧୫ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ମାନୁଥିବା ବେଳେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମତରେ ଏହା ୧୬୭୫ ମସିହାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା କୁହାଯାଏ ଯାହା ପୂର୍ବତନ ବୋରି ବନ୍ଦର ନାଳ ପାଖର ଥିବା ଇଂରାଜୀ ସେଣ୍ଟ ଜର୍ଜ ଦୁର୍ଗର ଉତ୍ତର ଦିଗର କାନ୍ଥ ପାଖରେ ମୁମ୍ବା ନାମକ ଏହି ମନ୍ଦିରକୁ ଏକ ହିନ୍ଦୁ ମହିଳା ତିଆରି କରିଥିବା କୁହାଯାଏ ।  ଦୁର୍ଗ ଓ ନାଳ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିବା ବେଳେ ମନ୍ଦିର ଅଦ୍ୟାପି ସକ୍ରିୟ ଭାବରେ ତିଷ୍ଠି ରହିଛି ।     

ସାତ ଦ୍ୱୀପର ମୂଳ ଅଧିବାସୀ ତଥା ମରାଠୀ-କୋଙ୍କଣୀ ଭାଷାଭାଷୀ ଲବଣ ଚାଷୀ ଓ କୋଳିଶ କେଉଟମାନେ ମୁମ୍ବା ଦେବୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଠାକୁରାଣୀ ମାନୁଥିଲେ ।http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064   କଳା ପ୍ରସ୍ତରରେ ନିର୍ମିତ ସ୍ଥାପତ୍ୟରେ ଦେବୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି ହୋଇଛି । ମହା ଅମ୍ବାରୁ ମୁମ୍ବା ନାମ ନିଆଯାଇଛି; ଅମ୍ବା ନାମ ଦେବୀ ମାଆ ଠାକୁରାଣୀଙ୍କ ଏକ ନାମ । ଷ୍ଟିଲ ଓ ଲୁଗା ମାର୍କେଟ ସମ୍ବଳିତ ଦକ୍ଷିଣ ମୁମ୍ବାଇର ଭୁଲେଶ୍ୱର (Bhuleshwar) ସ୍ଥାନରେ ଏହି ମନ୍ଦିର ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ହିନ୍ଦୁଙ୍କର ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠାକୁ ଶହ ଶହ ଭକ୍ତ ଆସନ୍ତି । ଏହା ମଧ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ପର୍ଯ୍ୟଟକ ସ୍ଥାନ ରୂପେ ବିଦିତ ହୋଇଛି ଓ ଭକ୍ତି ସହକାରେ ଲୋକମାନେ ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତି । । tourist info  
ଇତିହାସ
ଠାକୁରାଣୀ ଅମ୍ବାଙ୍କ ସମ୍ମାନାର୍ଥେ ଏହି ମନ୍ଦିର ତିଆରି ହୋଇଛି । ଏହି ମନ୍ଦିରଟି ଛଅ ଶତାବ୍ଦୀ ପୁରୁଣା । ବୋରିବନ୍ଦରରେ ନିର୍ମିତ ପ୍ରଥମ ଅମ୍ବା ଦେବୀ ମନ୍ଦିର ୧୭୩୯ରୁ ୧୭୭୦ ମସିହା ମଧ୍ୟରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ସେହି ମନ୍ଦିରର ବିନାଶ ପରେ ନୂତନ ଭାବରେ ଭୁଲେଶ୍ୱରରେ ସେହି ସମାନ ସ୍ଥଳରେ ମନ୍ଦିର ତିଆରି କରାଗଲା । ଅମ୍ବା ଦେବୀ ଧରିତ୍ରୀ ମାଆଙ୍କ ରୂପ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ ଓ ଉତ୍ତର ତଥା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରୁ ଲୋକମାନେ ଆସି ପୂଜା କରନ୍ତି । ନୂତନ ମନ୍ଦିରରେ ମୁମ୍ବା ଦେବୀ ଗୋଟିଏ କେଉଟୁଣୀ ପୋଷାକ ସହିତ ମୁଣ୍ଡରେ ଗୋଟିଏ ରୂପା ମୁକୁଟ, ନାକ ଫୁଲ ଓ ଗୋଟିଏ ସୁନା ହାର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି । ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିର ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ମୟୁର ଉପରେ ଉପବେଶିତ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ମୂର୍ତି ଅଛି । ମନ୍ଦିର ସାମନାରେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ବାଘର ମୂର୍ତ୍ତି ଅଛି । 
ମୁମ୍ବାଦେବୀଙ୍କ ନାମାନୁସାରେ ସହରର ନାମକରଣ କରାଯାଇଛି । ଏହି ସହରର ପୂର୍ବ ନାମ ବମ୍ବେ ଥିଲା । ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ ଲୋକମାନେ ଏ ସହରକୁ ‘ବମ ବାହିଆ’ ବା ଭଲ ଉପସାଗର ସହର କହୁଥିଲେ ଯାହାକୁ ୧୭ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଇଂରେଜ ଲୋକମାନେ ଅପଭ୍ରଂଶ କରି ‘ବମ୍ବେ’ ନାମ ଦେଇଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ଏହାର ନାମ ମୁମ୍ବାଇ ରଖାଯାଇଥିଲା ।  
କିମ୍ବଦନ୍ତୀ
କେଉଟମାନେ ଗଭୀର ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ ମାଛ ମାରନ୍ତି । ଥରେ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ କେଉଟୁଣୀ ରୂପ ଧରି ଏକାଗ୍ରତା ଶିକ୍ଷା କରିବାକୁ ଶିବ କହିଲେ । ତାଙ୍କ କଥା ମାନି ପାର୍ବତୀ ଏକ କେଉଟୁଣୀ ରୂପରେ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଯାଇ ବାସ କଲେ । ତାଙ୍କର ନାମ ସେଠାରେ ମୁମ୍ବା ଥିଲା । ସମସ୍ତ ଏକାଗ୍ରତା ଶିକ୍ଷା ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ ଶିବ ସେଠାକୁ ଆସି ତାଙ୍କର ପାଣି ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ ମାତାଙ୍କୁ ଆଇ କୁହାଯାଏ । ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ମୁମ୍ବା ଆଇ କୁହାଗଲା । ତାଙ୍କରି ନାମ ଅନୁସାରେ ନଗରର ନାମ ମୁମ୍ବା ଆଇ ବା ମୁମ୍ବାଇ ଦିଆଯାଇଥିଲା ।  

ଆଧାର

ବାହ୍ୟ ଲିଙ୍କ
 

ଶ୍ରେଣୀ:ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର
ପର୍ଶୁରାମ ମନ୍ଦିର (ଚିପଲୁନ)

ପର୍ଶୁରାମ ମନ୍ଦିର, ଅନ୍ୟ ନାମ (ଶ୍ରୀ କ୍ଷେତ୍ର ପର୍ଶୁରାମ) ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଷଷ୍ଠ ଅବତାର ପର୍ଶୁରାମଙ୍କର ମନ୍ଦିର ଯାହା ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ରତ୍ନଗିରି ଜିଲ୍ଲାର ଚିପଲୁନରେ ଅବସ୍ଥିତ ।

ପ୍ରଭୁ ପର୍ଶୁରାମ  
ପର୍ଶୁରାମ ଗୋଟିଏ ଅମର ଅବତାର । ସମସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଅତ୍ୟାଚାରୀ ରାଜାଙ୍କୁ ସେ ଏକୋଇଶ ଥର ଯାଇ ବିନାଶ କରିଥିଲେ । ଧାର୍ମିକ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଯେପରିକି ଜନକ ଓ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରାଜାଙ୍କୁ ସେ ବିନାଶ କରିନଥିଲେ । ସେ ହତ୍ୟା କରିଥିବା ଶେଷ ରାଜା ଥିଲେ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ଯ୍ୟ (Kartavirya Arjuna) ଅର୍ଜନ । ସେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ମହର୍ଷି କାଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଦାନ କରିଦେଇଥିବାରୁ ସେଠାରେ ବାସ କରିନଥିଲେ । ତେଣୁ ସେ ଆରବ ସାଗରକୁ ତୀର ମାରି ମୁମ୍ବାଇରୁ କେରଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ୭୨୦ କିଲୋମିଟର ସ୍ଥାନ ଜଳ ରିକ୍ତ କଲେ ଓ କୋଙ୍କଣ [[Konkan]] ସୃଷ୍ଟି କରି ଅଧିକାର କଲେ । ଉକ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଥବା ମହେନ୍ଦ୍ର ଗିରି ଶିଖରରେ ଏକ ସ୍ଥାନ ବାଛି ସେଠାରେ ବାସ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସେହି ସ୍ଥାନରେ ମନ୍ଦିର ଅବସ୍ଥିତ । ଜନ ବିଶ୍ୱାସ ଅନୁସାରେ ପର୍ଶୁରାମ ପ୍ରାତଃ କାଳରେ ହିମାଳୟ ଯାଇ ସେଠାରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ସୁଦ୍ଧା ମନ୍ଦିରକୁ ଫେରିଆସୁଥିଲେ ।

ମନ୍ଦିର ଇତିହାସ

ସ୍ୱାମୀ ପରମହଂସ ବ୍ରହ୍ମେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରରୋଚନାରେ ମନ୍ଦିର ତିଆରି ଆରମ୍ବ କରାଯାଇଥିଲା । ସେ ଗୁରୁ ଥିବା ରାଜାଙ୍କର ନାମ ଯଞ୍ଜିରା ରାଜ୍ୟର ୟାକୁତଖାନ, କୋଲାବାର କାହ୍ନୋଜି ଅଙ୍ଗ୍ରେ, ପୁଣେର ଶାହାଜି, କୋହ୍ଳାପୁରର ତାରାରାଣୀ । ପେଶୱା ଓ ଅଙ୍ଗ୍ରେଙ୍କ କୋଟରେ ଅବସ୍ଥାନ କରୁଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ ଓ ଇଂରାଜୀ ଲୋକମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ । ୧୭୦୦ ମସିହାରେ ୟାକୁଟ ଖାନ ମନ୍ଦିର ତିଆରି ପାଇଁ ଅର୍ଥ ଦାନ କରିଥିଲେ । ମନ୍ଦିରର ଦୈନନ୍ଦିନ ଖର୍ଚ୍ଚ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀଜୀଙ୍କୁ ପେଧୟେ ଓ ଆମ୍ବଦାସ ନାମକ ଦୁଇଟି ଗ୍ରାମ ଦାନ କରିଥିଲେ ।    ଛତ୍ରପତି ଶାହା ମହାରାଜ ତାଙ୍କୁ ପାର୍ଶ୍ୱବର୍ତ୍ତୀ ୫ଟି ଗ୍ରାମ ପୁରସ୍କାର ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ । ସେ ତିନୋଟି ମନ୍ଦିର, ଏକ ଦୀପ ମହଲ ଯେଉଁଠାରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ତୈଳ ଦୀପ ଦେଇ ପୂଜା କରାଯାଏ ଓ ଯାତ୍ରୀମାନେ ରହିବା ପାଇଁ ଏକ ବିଶ୍ରାମ ଗୃହ । କାହ୍ନୋଜି ଅଙ୍ଗ୍ରେ ଅନେକ ଗ୍ରାମ ମଧ୍ୟ ଦାନ କରିଥିଲେ । ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥିବା ହାତୀକୁ ଅଙ୍ଗତ୍ରେଙ୍କୁ ଦାନ କରିଦେବା ଯୋଗୁ ସିଦ୍ଧି ୧୭୨୬ ମସିହାରେ ମନ୍ଦିରକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଥିଲେ କିନ୍ତୁ ଏହି ଆକ୍ଷେପ ସତ୍ୟ ନଥିଲା । ଅଙ୍ଗ୍ରେଙ୍କ ଲୋକମାନେ ହାତୀକୁ ନେଇଯାଇଥିଲେ । ସ୍ୱାମୀ ଏକଥା ଜାଣି ସିଦ୍ଧିଙ୍କୁ ହାତୀ ଫେରେଇ ଦେଇଥିଲେ । ସିଦ୍ଧି ଏହି ଭୁଲ କଥା ହୃଦୟଙ୍ଗମ କରି ଭଙ୍ଗା ମନ୍ଦିରକୁ ପୁନର୍ନିମାଣ କରିଦେଇଥିଲେ ।

ପରିବହନ

ଭାରତରେ ଥିବା ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ପ୍ରଦେଶରେ ଥିବା ଚିପଲୁନ ତାଲୁକାରେ ପର୍ଶୁରାମ ଗ୍ରାମ ଅବସ୍ଥିତ ।  

 ରାସ୍ତା 

ଜାତୀୟ ରାଜପଥ-୬୬ (ପୂର୍ବତନ ଏନ ଏଚ -୧୭) ଯୋଗେ ପର୍ଶୁରାମ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଛି ଯଥା ରତ୍ନଗିରି, ମଦଗାଁ, କରୱାର ଉଦୀପି । କୋୟନ ନଗର, ପତନ ଓ କରଦ ସହିତ ରାଜ୍ୟ ରାଜପଥ ଯୋଗେ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଛି । ଚିପଲୁନରୁ ମୁମ୍ବା ଦୂରତା ୨୪୭ କିମି ଓ ପୁଣେର ଦୂରତା ୨୩୦ କିମି । ରାଜ୍ୟ ପରିବହନ ବସ ଷ୍ଟାଣ୍ଡ ଚିପଲୁନ ପାଖରେ ଅବସ୍ଥିତ । ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ସହିତ ଚିପଲୁନ ସଂଯୁକ୍ତ ଅଛି ।  

ରେଳପଥ

କୋଙ୍କନ ରେଲୱେରେ ଚିପଲୁନ ରେଲୱେ ଷ୍ଟେସନ ଅଛି ଯାହା ମନ୍ଦିରର ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ଷ୍ଟେସନ ଏକ  ଷ୍ଟେସନ ଓ ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ଟ୍ରେନ ଏଠାରେ ରହେ ।  ମନ୍ଦିରଠାରୁ ଷ୍ଟେସନ ୭ କିମି ଦୂର । ମୁମ୍ବାଇ, ଗୋଆ, ମାଙ୍ଗାଲୋର, କେରଳ ଓ ଦିଲ୍ଲୀ ସହିତ ଉତ୍ତମ ଯୋଗାଯୋଗ ଅଛି । 

ପର୍ବ ପାଳନ

ମନ୍ଦିରରେ ମହାଶିବରାତ୍ରୀ, ରାମ ନବମୀ ଓ ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟା ପାଳନ କରାଯାଏ ।  

ପରିଚାଳନା 

ମନ୍ଦିରର ପରିଚାଳନା ଭାର ଶ୍ରୀ ଦେବ ଭାର୍ଗବରାମ ଦେବସ୍ଥାନ ଟ୍ରଷ୍ଟ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଛି ।  

ଆଧାର

    
ଶ୍ରେଣୀ:ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର
ଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା

୨୦୧୧ ମସିହାରୁ ଭାରତର ଜନଗଣନା ୧୫ ଥର କରାଯାଇଛି। ବ୍ରିଟିଶ ଭାଇସରୟ ଲର୍ଡ ମାୟୋଙ୍କ ଅଧୀନରେ ୧୮୭୨ରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପ୍ରତି ୧୦ ବର୍ଷରେ ଏହା ହାତକୁ ନିଆଯାଇଥିବାବେଳେ ୧୮୮୧ରେ ପ୍ରଥମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜନଗଣନା ନିଆଯାଇଥିଲା  ୧୯୪୯ ପରେ, ଏହା ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଗୃହ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ଅଧୀନରେ ଭାରତର ରେଜିଷ୍ଟ୍ରାର ଜେନେରାଲ ଏବଂ ଜନଗଣନା କମିଶନରଙ୍କଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୋଇଛି । ୧୯୫୧ ମସିହାରୁ ସମସ୍ତ ଜନଗଣନା ୧୯୪୮ ଜନଗଣନା ଅଧିନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କରାଯାଇଥିଲା । ଶେଷ ଜନଗଣନା ୨୦୧୧ରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା, ଯେତେବେଳେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ୨୦୨୧ରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେବାର ଥିଲା । କିନ୍ତୁ କୋଭିଡ-୧୯ ମହାମାରୀ ହେତୁ ଏହାକୁ ସ୍ଥଗିତ ରଖାଯାଇଥିଲା । 

ଐତିହାସିକ ଭାବରେ, ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ଏବଂ ତଥ୍ୟ ବଣ୍ଟନ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଆସିଛି | 

 ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସମୟରେ ଭାରତର ଜନଗଣନା 
ସ୍ୱାଧୀନତା ପୂର୍ବରୁ ଭାରତରେ କରାଯାଇଥିବା ଜନଗଣନା ତାଲିକା:

 ୧୮୭୨ ଭାରତର ଜନଗଣନା
 ୧୮୮୧ ଭାରତର ଜନଗଣନା 
 ୧୮୯୧ ଭାରତର ଜନଗଣନା 
 ୧୯୦୧ ଭାରତର ଜନଗଣନା 
 ୧୯୧୧ ଭାରତର ଜନଗଣନା 
 ୧୯୨୧ ଭାରତର ଜନଗଣନା 
 ୧୯୩୧ ଭାରତର ଜନଗଣନା 
 ୧୯୪୧ ଭାରତର ଜନଗଣନା 

 ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତର ଜନଗଣନା 
ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାରତରେ କରାଯାଇଥିବା ଜନଗଣନାର ତାଲିକା:

 ୧୯୫୧ ଭାରତର ଜନଗଣନା
 ୧୯୬୧ ଭାରତର ଜନଗଣନା
 ୧୯୭୧ ଭାରତର ଜନଗଣନା
 ୧୯୮୧ ଭାରତର ଜନଗଣନା
 ୧୯୯୧ ଭାରତର ଜନଗଣନା
 ୨୦୦୧ ଭାରତର ଜନଗଣନା
 ୨୦୧୧ ଭାରତର ଜନଗଣନା
 ୨୦୨୧ ଭାରତର ଜନଗଣନା

 ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ 

 ଭାରତରେ ୧୦ ଲକ୍ଷରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ସହରର ତାଲିକା 

 ଆଧାର 

 ଇଣ୍ଡିଆ ପୋଷ୍ଟଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଷ୍ଟାମ୍ପ |

 ବାହ୍ୟ ଆଧାର 

 

ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତ
ଶ୍ରୀ ଦେବ ରାମେଶ୍ଵର ମନ୍ଦିର

ଶ୍ରୀ ଦେବ ରାମେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ଭାରତର ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ପ୍ରଦେଶରେ ଥିବା ସିନ୍ଧୁଦୂର୍ଗ ତାଲୁକାର ରାମେଶ୍ୱର ୱାଡ଼ି ଗ୍ରାମରେ ଅବସ୍ଥିତ । ହିନ୍ଦୁ ଦେବତା ଶିବଙ୍କୁ ଏହି ମନ୍ଦିର ସମର୍ପିତ ହୋଇଛି ।Official Blog for Shri Dev Rameshwar Temple ଷୋଡଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ନିର୍ମିତ ଏହା ଏକ ଐତିହାସିକ ମନ୍ଦିର । ମନ୍ଦିରକୁ ଯିବା ପାଇଁ ୨୫୦ ଗଜ ଲମ୍ବା ଓ ୫୦ ଫୁଟ ଗଭୀର ରାସ୍ତାରେ ଯିବାକୁ ପଡେ । ଘନ ରୂପାରେ ନିର୍ମିତ ଶିବ ଚତୁର୍ଭୁଜ ରୂପରେ ବୃଷଭ ଉପରେ ଉପବେଶନ କରିଛନ୍ତି ।The Gazetteer of Ratnagiri - Places of Interest (Vijaydurg)
 
thumbnail|left|Temple Ghati (Eastern Gate)
thumbnail|right|Gabhara (Inner Sanctum)

ମନ୍ଦିରର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀ ଦେଖିଲେ ଏହା ତିନି ଥର ପରିବର୍ଦ୍ଧିତ କରାଯାଇଥିବା ଜଣାଯାଏ । ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ସରଖେଲ କନହୋଜି ଅଙ୍ଗରେଜ (Sarkhel Kanhoji Angre) ଏକ ଚତୁର୍ଭୁଜ ଆକୃତିର ମନ୍ଦିର ତୋଳିଥିଲେ ଯାହା ଶିବଙ୍କ ପିଣ୍ଡି ଚାରିପାଖରେ ଥିଲା ଓ ଅତି ଭଲ ପଥରରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା ଯାହାକୁ “ଗଭର” କୁହାଯାଏ । ଏହା ମୂଖ୍ୟ କୋଠରୀ ଥିଲା ଯେଉଁଠାରେ କେନ୍ଦ୍ରରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଥିଲା । ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ ସରଦାର ଶମ୍ଭାଜି ଅଙ୍ଗରେ ଓ ସନଖୋଜି ଅଙ୍ଗ୍ରେ ଗଭର ସାମନାରେ ଏକ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରେଇଥିଲେ । ଏହି ମଣ୍ଡପ ବିରାଟ କାଷ୍ଠରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା ଓ ତା ଉପରେ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଥିଲା । ଗଭର ଚାରି ପାଖରେ ଏକ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହା ଚାରି ପାଖରେ କାନ୍ଥ ଦିଆଯାଇ ଏକ ଛୋଟ ମନ୍ଦିର ଆକୃତି କରାଯାଇଥିଲା । ସମୁଦାୟ ମନ୍ଦିର ୪,୦୨୫ ବର୍ଗ ଫୁଟ ସ୍ଥାନରେ ଥିଲା । ମନ୍ଦିର ବାହାରେ ୧୫୦୦ ବର୍ଗ ଫୁଟର ପଥର ଟାଇଲ ବିଛାଯାଇଥିଲା । ପଶ୍ଚିମ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାରରେ ଦୁଇଟି ଫାଟକ ଥିଲା ।
thumbnail|right| ଶ୍ରୀ ଦେବ ରାମେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର – ମୂଖ୍ୟ କୋଠା (Main Building)

ମହା ଶିବରାତ୍ରି ମେଳା
ପ୍ରତି ବର୍ଷ ମାଘ ମାସରେ ଛଅ ଦିନ ଧରି ସେଠାରେ ଏକ ମେଳା ଲାଗେ ଯାହାକୁ ପ୍ରାୟ ୫୦୦୦ ଲୋକ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଗ୍ରାମ ଓ ସହରରୁ ଆସି ଯୋଗ ଦିଅନ୍ତି । ଚାରି ଦିନ ମେଳା ପରେ ପୂଜା ହୁଏ । ମହାଶିବରାତ୍ରି ରାତିରେ ଶିବ ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ କରିଥିଲେ ।  ଏହି ଦିନ ପାର୍ବତୀ ମାତାଙ୍କୁ ଶିବ ବିବାହ କରିଥିଲେ  । ଭକ୍ତମାନେ ଏହି ଦିନ ଉପବାସ କରି ଶିବ ଲିଙ୍ଗ ଉପରେ ଫୁଲ ଫଳ ଚଢାନ୍ତି ।Society for the Comfluence of Festivals in India

ଗ୍ୟାଲେରି 

ଅନୁଶାସନ
ମନ୍ଦିରର ଶାସନ ଭାର ୧୯୧୪ ମସିହାରେ ସିଭିଲ କୋର୍ଟ ଏକ ପାଞ୍ଚ ଟିକିଆ ଟ୍ରଷ୍ଟି ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ କରିଛନ୍ତି । ମୁମ୍ବାଇର ଶ୍ରୀ ରାମେଶ୍ୱର ଦେବସ୍ଥାନ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ମଣ୍ଡଳ ଓ ରାମେଶ୍ୱର ବିକାଶ ମଣ୍ଡଳ ଏହାର ବିକାଶ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଦେଖରେଖ କରନ୍ତି ।Shri Dev Rameshwar Official Booklet ସରକାରଙ୍କ ତରଫରୁ ଦେବସ୍ଥାନ ଏକ ଇନାମ ସ୍ଥାନ ଓ ବାର୍ଷିକ ୩୩୪ ଟଙ୍କା ପାଆନ୍ତି ।Official Blog - Pujare Clan ସନ ୧୯୧୪ ମସିହାଠାରୁ ଟ୍ରଷ୍ଟି ଏହାର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ କରିଆସୁଛନ୍ତି । ମନ୍ଦିର ଏବେ ଭଲ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି ଓ ମଝିରେ ମଝିରେ ନବୀକରଣ କରାଯାଉଛି ।     
  
ସରଖେଲ ଶମ୍ଭାଜି ଅଙ୍ଗ୍ରେ ସମାଧି
ମନ୍ଦିରର ଦକ୍ଷିଣ ଫାଟକ ବାହାର ପାଖରେ  ଅଛି । ପ୍ରାୟ ୨୦୦-୨୫୦ ବର୍ଷର ପୁରୁଣା ପଥରରେ ଏହା ତିଆରି ହୋଇଛି । ତାଙ୍କ ପାଖରେ ୭ଟି ପ୍ରସ୍ତର ରଖାଯାଇଛି ଯାହା ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କ ସ୍ମୃତିକୁ ଉଜ୍ଜୀବିତ କରିରଖିଛି । 

 ଏହା ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ 

 Alphonso
 |
 :en:Pujare (clan)
 Rameshwar Wadi
 Vijaydurg
 Vijaydurg Fort
 Rameshwar Dockyard
 
ଆଧାର

ଶ୍ରେଣୀ:ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର
ସପ୍ତଶୃଙ୍ଗୀ

ସପ୍ତଶୃଙ୍ଗୀ, ଅନ୍ୟ ନାମ ସପ୍ତଶ୍ରୀଙ୍ଗୀ (Marathi: सप्तश्रृंगी, ) ଏକ ହିନ୍ଦୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ସ୍ଥଳ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ନାଶିକଠାରୁ ୬୦ କିମି ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଦେବୀ ସପ୍ତଶୃଙ୍ଗୀ ନିବାସିନୀ ସାତଟି ପାହାଡ଼ ଶିଖର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନରେ ବାସ କରନ୍ତି । ଏହା ନାଶିକ ପାଖରେ ଥିବା କଲୱାନ ତାଲୁକାର ନନ୍ଦୁରି ନାମକ ଏକ ଛୋଟ ଗ୍ରାମରେ ଅଛି । ମରାଠା ଓ କେତେକ ଭିଲ ଜାତୀୟ ଲୋକମାନେ ଦେବୀଙ୍କୁ କୁଳଦେବୀ ଭାବରେ ମାନ୍ୟତା ଦେଇ ପୂଜା କରନ୍ତି । ସେଠାକୁ ଯିବା ନିମନ୍ତେ ୫୧୦ଟି ପାହାଚ ଅଛି । ସେଠାକୁ ପ୍ରତିଦିନ ଅନେକ ସଂଖ୍ୟକ ଭକ୍ତ ପୂଜା କରିବାକୁ ଆସନ୍ତି । ଏହି ତୀର୍ଥସ୍ଥାନଟି ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ତିନି ଅର୍ଦ୍ଧେକ ଶକ୍ତିପୀଠ ଭାବରେ ପରିଚିତ । ଏକାବନଟି ଶକ୍ତିପୀଠରୁ ଏହି ମନ୍ଦିର ଗୋଟିଏ ଯେଉଁଠାରେ ଶିବଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସତୀଙ୍କର ଡାହାଣ ବାହୁଟି ପଡ଼ିଯାଇଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ଏଠାରେ ତଥା ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ ତିନି ଅଧା ଶକ୍ତିପୀଠର ଅଧା ଶକ୍ତିପୀଠ ଅଛି । ଭାରତ ଉପମହାଦେଶରେ ୫୧ଟି ଶକ୍ତି ପୀଠ ଅଛି ।     

ଭୂଗୋଳ 
 
left|thumb|alt=Cluster of homes at the bottom with a hill in background. IMage is taken from another hill.|Vani village viewed from Saptashrungi gad. The peak opposite to the temple is the Markandeya hill.

ସପ୍ତଶୃଙ୍ଗୀ ଘାଟ ଏକ ପର୍ବତ ଶ୍ରେଣୀ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଘାଟ ପର୍ବତ ମାଳାର ଏକ ଅଂଶ । ଏହାର ଗୋଟିଏ ଅଂଶର ନାମ ସହ୍ୟାଦ୍ରି ବା ଅଜନ୍ତା ସତମାଳା ଶୃଙ୍ଗ ଶ୍ରେଣୀ । ଏହାର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଧୋଡପ ଶୃଙ୍ଗ ଅଛି ଯାହାର ଉଚ୍ଚତା ୪୫୦୦ ଫୁଟ ଓ ଏହାର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ସପ୍ତଶୃଙ୍ଗୀ ଅଛି ।  ସେହିଠାରେ ୧୦୮ଟି ପାଣି କୁଣ୍ଡ ଅଛି । ସେହି ପର୍ବତର ପାଦ ଦେଶରେ କୁଂଦାସ, ନନ୍ଦଉରୀ ଓ ବାଣୀ ଗ୍ରାମଗୁଡିକ ଅଛି ।   ନାନଡୁକି ଓ ନାସିକରୁ ଭାୟା ଡିଣ୍ଡୋରି ଗଲେ ୩୯ କିମି, ଭାୟା ପଇମ୍ପଲଗାଓଁ ଗଲେ ୫୧ କିମି ପଡ଼ିବ । ନାନଦୂର ଗ୍ରାମ ଦେଇ ସବୁଠାରୁ ସହଜ ରାସ୍ତା ମିଳେ ମାତ୍ର ୧୪ କିମି । ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ପ୍ରଦେଶ ରୋଡ଼ ପରିବହନ ବସରେ ମନ୍ଦିର ପରିସରକୁ ଯାଇହୁଏ  ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲମାଳାରେ ଏହି ପର୍ବତ ପରିବେଷ୍ଟିତ ।.

ଆଧାର

ଶ୍ରେଣୀ:ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର
ଶ୍ରୀ ସ୍ୱାମୀ ନାରାୟଣ ମନ୍ଦିର, ମୁମ୍ବାଇ

ଶ୍ରୀ ସ୍ୱାମୀ ନାରାୟଣ ମନ୍ଦିର, ମୁମ୍ବାଇ () ଏକ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର ଓ ଶ୍ରୀ ସ୍ୱାମୀ ନାରାୟଣ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଏକ ଅଂଶ । ମୁମ୍ବାଇର ଭୁଲେଶ୍ୱରରେ (Bhuleshwar) ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ଶ୍ରୀ ସ୍ୱାମୀ ନାରାୟଣ ମନ୍ଦିର ସବୁଠାରୁ ପୁରାତନ ମନ୍ଦିର, ପ୍ରାୟ ୧୦୦୦ ବର୍ଷର ପୁରୁଣା ।

ବର୍ତ୍ତମାନର ମନ୍ଦିର ଏକ ତିନି ଶୀର୍ଷ ବିଶିଷ୍ଟ ମନ୍ଦିର ଓ ସେଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀନାରାୟଣ ଦେବଙ୍କ ସହିତ ଘନଶ୍ୟାମ ମହାରାଜ  ଓ ରାଧାକୁଶ୍ନା ଦେବଙ୍କ ସହିତ ହରି କୃଷ୍ଣ ମହାରାଜଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି । ମନ୍ଦିରରେ ଗୋଲୋକର ବାସିନ୍ଦା ଭାବରେ ରାଧା କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଗୋଲୋକର ରାଧା ଗୋଳକବିହାରୀ କୃଷ୍ଣ (Golokvihari) ଭାବରେ ପୂଜା କରାଯାଏ । ଏହା ଏକ ଶିଖରବନ୍ଦ ମନ୍ଦିର (Shikharband Mandir) ଯାହା ବଦତଲର ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନାରାୟଣ ଦେବ (Laxminarayan Dev Gadi (Vadtal)) ଗାଦି  ଅଧିନରେ ଅଛି । ଭୁଲେଶ୍ୱରରେ ଥିବା ଅନେକ ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏହା ଅନ୍ୟତମ ଓ ଏହି ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କରେ ଫୁଲ ଚାହିଦା ବହୁତ ଥିବାରୁ ଅନେକ ଫୁଲ ଦୋକାନ ବିଶିଷ୍ଟ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଫୁଲ ଗଳି କୁହାଯାଏ । 

ଇତିହାସ 
୧୮୬୮ ମସିହା ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀ ଦିନ ରଣଛୋଡ଼ଦାସ ପରଞ୍ଜିବନଦାସ ନିଜ ବାସଗୃହକୁ ଭାଙ୍ଗି ତା ଉପରେ ମୁମ୍ବାଇର ଏହି ପ୍ରଥମ ସ୍ୱାମୀ ନାରାୟଣ ମନ୍ଦିର ତୋଳେଇଥିଲେ  ହରି କୃଷ୍ଣ ମହାରାଜ, ଗୋକୁଳବିହାରୀ ଓ ରାଧିକାଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ମହାରାଜ ଭାଗବତପ୍ରସାଦଜି ତିଆରି କରେଇଥିଲେ ।

ତିନି ଶିଖର ବିଶିଷ୍ଟ ମନ୍ଦିର
ଏବେକାର ତିନି ଶିକ୍ଷାର ବିଶିଷ୍ଟ ମନ୍ଦିର ଓ ଘନଶ୍ୟାମ ମହାରାଜ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀନାରାୟଣ  ଦେବଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ୧୯୦୩ ମସିହା ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମୀପ୍ରସାଦଜି ତିଆରି କରେଇଥିଲେ ।  
ସ୍ୱାମୀ ନାରାୟଣଙ୍କ ଭକ୍ତ ରାୟ ବାହାଦୁର ସେଠ କୁରୁମଶେ ଦାମଜୀ (Rao Bahadur Sheth Curumsey Damjee) ଉକ୍ତ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣର ସମସ୍ତ ଜିନିଷପତ୍ର, ଶାରୀରିକ ଓ ବୌଦ୍ଧିକ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ ।  

ଗଠନ
ଶ୍ରୀ ସ୍ୱାମୀନାରାୟଣ ମନ୍ଦିରର କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବାହ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଅତି ଅନୁପମ ଓ ଦୃଷ୍ଟି ସଂଭାର ବିଶିଷ୍ଟ ଯେଉଁଠାରେ ପରିବେଶ ଅତି ମଇଳା ପୂର୍ଣ୍ଣ । ସଭାମଣ୍ଡକୁ ଯିବା ପାଇଁ ୨୫ଟି ପାବଛ ଅଛି । ସଭା ମଣ୍ଡପର ବାମ ପାଖର ଗଣେଶ ଓ ଡାହାଣ ପାଖରେ ହନୁମାନଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଅଛି । ଏହାର ତିନୋଟି ମୂଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟରୁ ପୂର୍ବ ପାଖରେ ହରି କୃଷ୍ଣ ମହାରାଜ, ଗୋକୁଳବିହାରୀ, ଓ ରାଧିକା; କେନ୍ଦ୍ରରେ ଘନଶ୍ୟାମ ମହାରାଜ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀ; ପଶ୍ଚିମ ପାଖରେ ଠାକୁରଙ୍କ ବିଶ୍ରାମ ସ୍ଥଳୀ ଅଛି । ଶୋଭା ମଣ୍ଡପର ଗମ୍ବୁଜରେ କୃଷ୍ଣ ଲୀଳା ଚିତ୍ର ଅଙ୍କିତ ହୋଇଛି । ଗମ୍ବୁଜଗୁଡ଼ିକ ୫୪ ଖୁଣ୍ଟି ସାହାଯ୍ୟରେ ରହିଛନ୍ତି । ନିୟମିତ ଧାର୍ମିକ ଚର୍ଚ୍ଚା ଦ୍ୱିତୀୟ ମହଲାରେ ଥିବା ସଭା ଗୃହରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।

ପର୍ବପର୍ବାଣି

ରାମ ନବମୀ, ସ୍ୱାମୀନାରାୟଣ ଜୟନ୍ତୀ, ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ, ବାମନ ଜୟନ୍ତୀ ନୃସିଂହ ଜୟନ୍ତୀ, ମହାଶିବରାତ୍ରି ଓ ଗଣେଶ ଚତୁର୍ଥି ଆଦି ପର୍ବ ସେଠାରେ ପାଳନ କରାଯାଏ । ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ ହିନ୍ଦୋଳା ପର୍ବ ପାଳନ କରାଯାଏ ।       

ପ୍ରତିମା

ଏହା ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ
 
 Swaminarayan Temples|

 ଆଧାର
 

ଶ୍ରେଣୀ:ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର
ସିଦ୍ଧି ବିନାୟକ ମନ୍ଦିର, ସିଦ୍ଧଟେକ

ସିଦ୍ଧି ବିନାୟକ ମନ୍ଦିର ଏକ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର ଯାହା ସିଦ୍ଧଟେକରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦେବତା ଗଣେଶଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ । ଅଷ୍ଟବିନାୟକ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟରୁ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଅହମଦନଗର ଜିଲ୍ଲାରେ ଥିବା ଏକମାତ୍ର ମନ୍ଦିର ।  

ସ୍ଥାନ

ଆହମଦନଗର ଜିଲ୍ଲାର କାର୍ଯାତ ତାଲୁକାରେ ଥିବା ଭୀମ  ନଦୀର ଉତ୍ତର ଦିଗ କୂଳରେ ଏହି ମନ୍ଦିର ଅବସ୍ଥିତ । ଏଠାରୁ ୧୯ କିମି ଦୂରରେ ଦାଉନ୍ଦ ଷ୍ଟେସନ ଅଛି । ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ତୀରରେ ଥିବା ପୁଣେ ଜିଲ୍ଲାର ଏକ ଛୋଟ ଶିରପୁର ଗ୍ରାମରୁ ଡଙ୍ଗାରେ ବା ନୂତନ ନିର୍ମିତ ପୋଲ ଉପରେ ମନ୍ଦିରକୁ ଯାଇ ହୁଏ ।
 
ସିଦ୍ଧଟେକ ଗ୍ରାମଠାରୁ ଏକ କିମି ଦୂରରେ ଏକ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ପତ୍ର ବହୁଳ ବାବୁଲ (Babul) ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ଗହଳରେ ଏହି ମନ୍ଦିର ଅବସ୍ଥିତ । ଗଣେଶଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ପାଇଁ ଭକ୍ତମାନେ ଏହି ପାହାଡ଼କୁ ୭ ଥର କଣ୍ଟା ବୁଦା ବହୁଳ ପଥରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରନ୍ତି । 

ଧାର୍ମିକ ମହତ୍ତ୍ୱ

ଅଷ୍ଟବିନାୟକ ମଧ୍ୟରେ ସିଦ୍ଧଟେକ ହେଉଛି ଦ୍ୱିତୀୟ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ ଓ ଭକ୍ତମାନେ ଏହି ସହଜ ରାସ୍ତାରେ ଯିବା ଆସିବା କରନ୍ତି ।. 

ଏକ ବିଶ୍ୱାସ ଅନୁସାରେ ଡାହାଣ ଦିଗକୁ ଥୋଡପାହାଡ଼ ଥିବା ଗଣେଶ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ତାଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ସହଜ ନୁହେଁ । ଏହା ଏକ ମାତ୍ର ଡାହାଣ ଦିଗକୁ ଥୋଡପାହାଡ଼ ଥିବା ଗଣେଶ ବିଶଷ୍ଟ ଅଷ୍ଟବିନାୟକ ମନ୍ଦିର । ଏହି ଡାହାଣ ଦିଗକୁ ଥୋଡପାହାଡ଼ ଥିବା ଗଣେଶଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧିବିନାୟକ କୁହାଯାଏ । ସେ ସିଦ୍ଧି ବା ଅଲୌକିକ ଶକ୍ତିଦାତା ଅଟନ୍ତି ।  ଏହି ମନ୍ଦିରକୁ ଜାଗୃତ କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।
 
ମୁଦଗଳ ପୁରାଣ (Mudgala Purana) ଅନୁସାରେ, ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଶୟନ କରିଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିରୁ ଜାତ ଏକ କମଳ ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଉପଦେଶନ କରି ସୃଷ୍ଟି ରଚନା କରୁଥିବା ସମୟରେ ମଧୁ କୈଟବ ନାମକ ଦୁଇ ଅସୁର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କାନରୁ ଜାତ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟି ରଚନାକୁ ଅଶାନ୍ତ କଲେ । ଏଣୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଯୋଗନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗ ହେଲା । ସେହି ଦୁଇ ଅସୁରଙ୍କ ସାଥିରେ ଯୁଦ୍ଧ କରି ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିପାରିଲେନି । ଏହାର କାରଣ ସେ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାରୁ ଶିବ ତାଙ୍କୁ ଗଣେଶଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧି ନିମନ୍ତେ ଯୁଦ୍ଧ ପୂର୍ବରୁ ପୂଜା ନକରିଥିବାରୁ ଏହି ସମସ୍ୟା ଜାତ ହେଉଥିବା କହିଲେ । ତେଣୁ ସିଦ୍ଧଟେକରେ ବିଷ୍ଣୁ “ଓଁ ଶ୍ରୀ ଗଣେଶାୟ ନମଃ” ଜପ କରିବାରୁ ଗଣେଶ ପ୍ରୀତ ହୋଇ ଆଶୀର୍ବାଦ କଲେ । ସେହି ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟଯୁକ୍ତ ହେଲେ । ସିଦ୍ଧିପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ସିଦ୍ଧିଟେକ  କୁହାଗଲା ।Grimes pp. 117-8 

ଇତିହାସ

ମୂଳ ମନ୍ଦିରକୁ ବିଷ୍ଣୁ ତିଆରି କରିଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ସମୟ କ୍ରମେ ତାହା ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ଗୋଟିଏ ଗଉଡ଼ ସ୍ବପ୍ନରେ ସେହି ପୁରାତନ ମନ୍ଦିର ଦେଖି ତାହାକୁ ଖୋଜି ବାହାର କରିଥିଲା । ସେହି ଗଉଡ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବାକୁ ଲାଗିଲା ଓ ଲୋକମାନେ ସେ ମନ୍ଦିର ବିଷୟ ଜାଣିବାକୁ ପାଇଲେ । 
ଆଧୁନିକ ମନ୍ଦିରକୁ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ “ଦାର୍ଶନିକ ରାଣୀ” ଇନ୍ଦୋରର ରାଣୀ ଅହିଲ୍ୟାବାଇ ହୋଲକାର (Ahilyabai Holkar) ନିର୍ମାଣ କରେଇଥିଲେ । ସେ ଅନେକ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ତଥା ନବୀକରଣ କରେଇଥିଲେ । ପେଶୱା ଶାସକଙ୍କର ଏକ କର୍ମଚାରୀ ସର୍ଦ୍ଦାର ହରିପନ୍ତ ଗୋଟିଏ ନଗରଖାନା ତୋଳେଇଥିଲେ ଓ ଗୋଟିଏ ରାସ୍ତା ତିଆରି କରେଇଥିଲେ ଯାହା ମନ୍ଦିର ଦ୍ୱାର ପାଖକୁ ଲମ୍ବିଥିଲା । 
 
ହରିପନ୍ତ ଫାଦକେ ଦୈନିକ ୨୧ ଥର ୨୧ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ୍ଦିର ପରିକ୍ରମା କରିବା ପରେ କମାଣ୍ଡର-ଇନ-ଚିଫ ପଦବୀ ପାଇଥିଲେ । ବରୋଦାର ମାଇରାଳ ନାମକ ଏକ ଜମିଦାର  ସଭା ମଣ୍ଡପ ୧୯୩୯ ମସିହାରେ ତିଆରି କରେଇଥିଲେ ଓ ୧୯୭୦ ମସିହାରେ ତାହାର ପୁନର୍ନିମାଣ କରାଯାଇଥିଲା ।

ଗାଣପତ୍ୟ ଗୋଷ୍ଠୀର ସନ୍ଥ ମୌର୍ଯ୍ୟ ଗୋସାବି (୧୩୦୦-୧୭୦୦ ଶତାବ୍ଦୀ) ଓ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ନାରାୟଣ ମହାରାଜ ମନ୍ଦିରରେ ପୂଜା କରି କରି ସିଦ୍ଧିପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ । 
ଅଧୁନା ମନ୍ଦିରଟି ଚିଞ୍ଚୱାଡା ଦେବସ୍ଥାନ ଟ୍ରଷ୍ଟଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହେଉଛି । ମୋରଗାଓଁ ଓ ଥେଉର ଅଷ୍ଟବିନାୟକ ମନ୍ଦିରର ପରିଚାଳନା ମଧ୍ୟ ଉକ୍ତ ଟ୍ରଷ୍ଟ ପରିଚାଳନା କରେ ।As per the official receipt of donation, provided by the Morgaon temple  

ଆଧାର

ଶ୍ରେଣୀ:ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର
ବରଦାବିନାୟକ

thumb|169px|right|ଶ୍ରୀ ବରଦା ବିନାୟକ, ମାହାଡ
ବରଦାବିନାୟକ ବା ବରଦବିନାୟକ ହିନ୍ଦୁ ଠାକୁର ଗଣେଶଙ୍କର ଅଷ୍ଟବିନାୟକ (Ashtavinayak) ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ । ଭାରତର ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଥିବା ରାୟଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲାର ଖଲପୁର ତାଲୁକାରେ ଥିବା ମାଁଡ଼ ଗ୍ରାମରେ ଏହି ମନ୍ଦିର ଅବସ୍ଥିତ । ମନ୍ଦିରଟି ୧୭୨୫ ମସିହାରେ ପେଶୱା ଜେନେରାଲ ରାମଜୀ ମହାଦେବ ବିୱାଲକର (Ramji Mahadev Biwalkar) ତୋଳେଇ ଥିଲେ ।  

୧୬୯୦ ମସିହାରେ ଗଣେଶଙ୍କ ସ୍ୱୟମ୍ଭୁ ବିଗ୍ରହ ପାଖ ପୁଷ୍କରିଣୀରେ ବୁଡ଼ିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ମିଳିଥିଲା । ଗୋଟିଏ ସୁନ୍ଦର ପୋଖରୀର କୂଳରେ ଏହି ମନ୍ଦିର ଅଛି । ଏଥିରେ ଥିବା ଗଣେଶ ମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କ ମୁଖ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଅଛି ଓ ତାଙ୍କ ଥୋଡ଼ ବାମ ଦିଗକୁ ଅଛି । ସେଠାରେ ଥିବା ତୈଳ ପ୍ରଦୀପ ୧୮୯୨ ମସିହାରୁ ବରାବର ଜଳୁଛି । ପ୍ରତି ଦିନ ଏହି ମନ୍ଦିରକୁ ହଜାର ହଜାର ଭକ୍ତ ଦୈନିକ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଆସନ୍ତି । ମାଘ ଚତୁର୍ଥି ଭଳି ପର୍ବରେ ଏଠାରେ ଅସମ୍ଭବ ଭିଡ଼ ହୁଏ ।

କିମ୍ବଦନ୍ତୀ

କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ ଥରେ କୋଉଦିନୟପୁରର ନିଃସନ୍ତାନ ରାଜା ଭୀମ ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଜଙ୍ଗଲକୁ ତପସ୍ୟା କରିବା ପାଇଁ ଆସି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଭେଟକରିଥିଲେ । ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇ ଜପ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ ଓ ଏହା ଫଳରେ ତାଙ୍କର ରୁକ୍ମଗଣ୍ଡ ନାମକ ଏକ ପୁତ୍ର ଓ ଦାୟାଦ ଜାତ ହେଲେ । ସେହି ପୁତ୍ର ବଡ଼ ହୋଇ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଯୁବକ ହେଲେ ।
ରାଜପୁତ୍ର ଦିନେ ଶିକାର କରିବାକୁ ଯାଇ ଋଷି ବଚକନଭିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ପହଞ୍ଚିଲେ । ଋଷିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ମୁକୁନ୍ଦ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରେମାସକ୍ତ ହୋଇ କାମନା ପୂର୍ତ୍ତି ନିମନ୍ତେ ଅନୁରୋଧ କଲେ । ରାଜପୁତ୍ର କିନ୍ତୁ ଅତି ସାଧୁ ଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କ ଅନୁରୋଧକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରି ଆଶ୍ରମ ତ୍ୟାଗ କରି ଚାଲିଗଲେ । ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବ ସେହି ମହିଳାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ରୁକ୍ମଗଣ୍ଡ ବେଶ ଧରିଲେ ଓ ତାଙ୍କର କାମନା ପୂରଣ କଲେ । ମୁକୁନ୍ଦ ଗର୍ଭବତୀ ହୋଇ ଗ୍ରିତସମଦ ନାମକ ଏକ ପୁତ୍ର ଜାତ କଲେ ।

ସେହି ପୁତ୍ର ସମୟକ୍ରମେ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଜାଣିପାରି ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ଏକ ଭୋର ଗଛରେ ପରିଣତ ହେବାକୁ ଅଭିଶାପ ଦେଲେ । ମୁକୁନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପୁଅଙ୍କୁ ଏକ ରାକ୍ଷସ ପୁତ୍ର ଜାତ କରିବାକୁ ଅଭିଶାପ ଦେଲେ । ଏତିକିବେଳେ ଗ୍ରିତସମଦ ଇନ୍ଦ୍ର ପୁତ୍ର ହୋଇଥିବା ସ୍ୱର୍ଗବାଣୀ ହେଲା । ତେଣୁ ଦୁହେଁ ଅବାକ ହୋଇଗଲେ କିନ୍ତୁ ଅଭିଶାପ ତ ଫଳିବା କଥା ଫଳିଲା । ଗ୍ରିତସମଦ ଅପମାନିତ ଓ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ପୁଷ୍ପକ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇ ଗଣେଶଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ । 
  
ଗ୍ରିତସମଦଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ଗଣେଶ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ପୁତ୍ର ଲାଭ କରିବାକୁ ଏକ ବର ଦେଲେ ଯାହାକୁ ଶଙ୍କରଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କେହି ହରେଇ ପାରିବେନି । ସେହି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କରିବାକୁ ଗ୍ରିତସମଦ ଗଣେଶଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ । ସେଠାରେ ଭକ୍ତଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା ସର୍ବଦା ଫଳବତୀ ହେବାକୁ କହି ଗଣେଶଙ୍କୁ ସ୍ଥାୟୀ ସେଠାରେ ଭାବରେ ରହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ । ଆଉ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ଦେବାକୁ କହିଥିଲେ । ଗ୍ରିତସମଦ ସେଠାରେ ଗୋଟିଏ ମନ୍ଦିର ତୋଳେଇଦେଲେ ଯାହାକ ବରଦାବିନାୟକ ନାମିତ ହେଲା । ସେହି ଜଙ୍ଗଲ ଏବେ ଭଦ୍ରକ ଭାବରେ ପରିଚିତ । 
ମାଘ ଚତୁର୍ଥୀ ଦିନ ଯିଏ ସେଠାର ନଡ଼ିଆ ପ୍ରସାଦ ସେବନ କରିବ, ତାର ଏକ ପୁତ୍ର ସନ୍ତାନ ହେବ, ଏହି କଥା ଶୁଣାଯାଏ । ମାଘି ଉତ୍ସବରେ ଏହି ମନ୍ଦିର ଜନାକୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ ।

ମନ୍ଦିର

୧୬୯୦ ମସିହାରେ ଗଣେଶଙ୍କ ସ୍ୱୟମ୍ଭୁ ବିଗ୍ରହ ପାଖ ପୁଷ୍କରିଣୀରେ ବୁଡ଼ିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ମିଳିଥିଲା । ଗୋଟିଏ ସୁନ୍ଦର ପୋଖରୀର କୂଳରେ ଏହି ମନ୍ଦିର ଅଛି । ଏଥିରେ ଥିବା ଗଣେଶ ମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କ ମୁଖ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଅଛି ଓ ତାଙ୍କ ଥୋଡ଼ ବାମ ଦିଗକୁ ଅଛି । ସେଠାରେ ଥିବା ତୈଳ ପ୍ରଦୀପ ୧୮୯୨ ମସିହାରୁ ବରାବର ଜଳୁଛି । ପ୍ରତି ଦିନ ଏହି ମନ୍ଦିରକୁ ହଜାର ହଜାର ଭକ୍ତ ଦୈନିକ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଆସନ୍ତି । ଏଠାରେ ଏକ ମୂଷିକ, ନବଗ୍ରହ, ଓ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଅଛି । ଏଠାରେ ଭକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭାବରେ ଗର୍ଭଗୃହକୁ ଯାଇ ମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିପାରନ୍ତି । ସେଠାକୁ ବର୍ଷ ସାରା ଯାଇ ପରିଦର୍ଶନ କରିହୁଏ ।

ଏହା ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ
 Ashtavinayaka

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର