ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ଠାକୁର

ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ଠାକୁର   (; ),  (୧୮୬୧-୧୯୪୧)   ଏକାଧାରରେ ଜଣେ କବି, ଚିତ୍ରଶିଳ୍ପୀ, ସଂଗୀତଜ୍ଞ, ଶିକ୍ଷାବିତ, ଗାଳ୍ପିକ ଓ ଦାର୍ଶନିକ ଥିଲେ । ତାଙ୍କୁ ବଙ୍ଗଳା ଭାଷାର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାହିତ୍ୟକ ବୋଲି ଧରାଯାଏ । ଭାରତୀୟ ଭାଷା ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କ ନାମ ରବିଦ୍ରନାଥ ଠାକୁର ଥିଲା । "Tagore, Sir Rabindranath", in Webster's Biographical Dictionary (1943), Springfield, MA:  G. & C. Merriam. ତାଙ୍କୁ  "ବଙ୍ଗଳାର ପକ୍ଷୀ"   ବୋଲି ଆଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଥିଲା ।ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ସର୍ବ ପ୍ରଥମେ ନୋବେଲ ପୁରସ୍କାର ଲାଭ କରିଥିଲେ । ଟାଗୋର  ବହୁତ ଗଳ୍ପ, କବିତା, ଓ ନାଟକ ରଚନା କରିଥିଲେ ଓ ତା' ସହ ବହୁତ ଗୀତ ଓ ସଙ୍ଗୀତ ଲେଖିଥିଲେ । ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥଙ୍କ ୫୨ଟି କାବ୍ୟଗ୍ରନ୍ଥ, ୩୮ଟି ନାଟକ, ୧୩ଟି ଉପନ୍ୟାସ, ୩୬ଟି ପ୍ରବନ୍ଧ, ୯୬ କ୍ଷୁଦ୍ର ଗଳ୍ପ ଓ ୧୯୧୫ ସଙ୍ଗୀତ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇସାରିଛି । ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥଙ୍କ ରଚନା ବିଭିନ୍ନ ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦିତ ହୋଇସାରିଛି । ଗୀତାଞ୍ଜଳିର ଲେଖକ ଓ ତାଙ୍କର ଗଭୀର ସମ୍ବେଦନଶୀଳ, ତାଜା, ସୁମଧୁର କବିତା; ୧୯୧୩ ମସିହାରେ ଗୀତାଞ୍ଜଳି କବିତାଗ୍ରନ୍ଥର ଇଂରାଜୀ ଅନୁବାଦ ପାଇଁ ସେ ନୋବେଲ ପୁରସ୍କାର ଲାଭ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କଦ୍ୱାରା ରଚିତ ସଂଗୀତ ୨ଟି ଦେଶ, ନିଜ ନିଜ ଦେଶର ଜାତୀୟ ସଂଗୀତ ଭାବେ ବାଛି ନେଇଛନ୍ତି: ଭାରତ "ଜନ ଗଣ ମନ" ଓ ବାଂଲାଦେଶ "ଆମର୍ ସୋନାର ବଙ୍ଗଲା" । ଶ୍ରୀଲଙ୍କାର ଜାତୀୟ ସଂଗୀତ ମଧ୍ୟ ଟାଗୋରଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରେରଣା ଲାଭ କରିଥିଲା । 

ଗୋଟେ ପିରାଲୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ  କଲିକତାର ପୈତୃକ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ଲୋକ ଜେସର ସହର ସହ ସମ୍ପର୍କିତ, ସେ ଯେତେବେଳେ ୮ବର୍ଷ ବୟସର ହେଇଥିଲେ ସେତେବେଳେ ସେ ଲେଖା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ଷୋହଳ ବର୍ଷ ବୟସରେ, ସେ ଭାନୁସିଂହ ନାମକ ଛଦ୍ମ ନାମ ଉପଯୋଗ କରି ନିଜର  କବିତାକୁ ଉନ୍ମୋଚନ  କରିଥିଲେ । ସେହି କବିତାଗୁଡିକୁ ସାହିତ୍ୟିକ ମହଲରୁ ଅନେକ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଥିଲା ।   ଅନୁବାଦରେ ତାଙ୍କ କବିତା ଅଧ୍ୟତ୍ମିକ ଓ ସୁଲଳିତ ଥିଲା,କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ରୁଚିପୂର୍ଣ ଗଳ୍ପ ଓ ସୁମଧୁର କବିତା ବହୁତ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଙ୍ଗଳା ବାହାରେ ଜଣା ନ ଥିଲା ।୧୮୭୭ ମସିହାରେ ସେ ନିଜେ ଛୋଟ ଗଳ୍ପ ଓ ନାଟକ ନିଜ ନାମରେ ପ୍ରକାଶନ କରି ଥିଲେ । ସେ ଜଣେ ମାନବବାଦୀ, ଭୌମିକତା, ଅନ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରୀୟବେଦୀ ଥିଲେ । "Nationalism is a Great Menace" Tagore and Nationalism,  by Radhakrishnan M. and Roychowdhury D. from Hogan, P. C.; Pandit, L. (2003), Rabindranath Tagore: Universality and Tradition, pp 29-40 ସେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ନିନ୍ଦା ଓ ଭାରତର ସ୍ୱଧୀନ ପାଇଁ ଓକିଲାତି କରୁଥିଲେ ।  ବଙ୍ଗଳା ପୁନଃଜାଗରଣ ର ପ୍ରତିବାଦକ ରୂପରେ ,ସେ ଚିତ୍ର, ଚିତ୍ରାଙ୍କନ , ୧୦୦ ବହି, କିଛି ୨୦୦୦ ସଂଖ୍ୟକ କବିତା, ଇଚ୍ଛାପତ୍ର ସାମିଲ ଥିଲା, ତାଙ୍କଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଭାରତୀୟ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା ।

ବାଲ୍ୟ ଜୀବନ (୧୮୬୧-୧୯୦୧)
ଟାଗୋରଙ୍କ ପିଲାବେଳ ନାମ "ରବି" ବା "ରୋବି" ଥିଲା।ପରିବାରର ୧୪ ପିଲାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ବାପା ମା'ଙ୍କ ସବୁଠୁ ସାନ ପୁଅ ଥିଲେ । ସେ ଜୋରସଙ୍କୋ mansion କଲିକତାରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ନାମ ଦେବେନ୍ଦ୍ରନାଥ ଟାଗୋର (୧୮୧୭-୧୯୦୫) ଓ ମା'ଙ୍କ ନାମ ଶାରଦା ଦେବୀ(୧୮୩୦-୧୮୭୫) ଥିଲା ।     

ଟାଗୋର ଛୋଟବେଳୁ ତାଙ୍କ ଚାକରମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ଲାଳନ ପାଳନ ହୋଇଥିଲେ; କାରଣ ଛୋଟବେଳୁ ତାଙ୍କ ମା'ଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଯାଇଥିଲା ଓ ତାଙ୍କ ବାପା ଅଧିକାଂଶ ସମୟ ଦୂରକୁ ଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ ।  ଟାଗୋର  ପରିବାର ବଙ୍ଗଳାର ପୁର୍ନଜାଗରଣରେ ସବୁଠୁ ଆଗରେ ଥିଲେ । ଟାଗୋରଙ୍କ ବଡ଼ ଭାଇ ଦ୍ୱିଜେନ୍ଦ୍ରନାଥ  ଜଣେ ଦାର୍ଶନିକ ଓ କବି ଥିଲେ । ଆଉ ଜଣେ ଭାଇ ସତ୍ୟନ୍ଦରନାଥ, ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସମସ୍ତ-ୟୁରୋପୀୟ ଇଣ୍ଡିଆନ ସିଭିଲ ସର୍ଭିସରେ ନିଯୁକ୍ତି ପାଇଥିଲେ । ଆଉ ଜଣେ ଭାଇ, ଜ୍ୟୋତିନ୍ଦ୍ରନାଥ ସଂଗୀତକାର, ନାଟ୍ୟକାର, ଓ ରଚୟିତା ଥିଲେ ।ତାଙ୍କ ଭଉଣୀ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ କୁମାରୀ  ଦେବୀ ଜଣେ ଔପନାସିକା ଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଭାଇ ଜୟୋତିନ୍ଦ୍ରନାଥଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ କଦମ୍ବରୀ,ସେ ରବିଦ୍ରନାଥଙ୍କଠାରୁ ଅଳ୍ପ ବୟସ ବଡ଼ ଥିଲେ, ସେ ଟାଗୋରଙ୍କ ଭଲ ସାଙ୍ଗ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରବର୍ତ୍ତକା ଥିଲେ । ସେ ୧୮୮୪ ମସିହାରେ ଆକସ୍ମିକ ଭାବେ ଆତ୍ମହତ୍ୟା କରିଦେଇଥିଲେ, ଟାଗୋରଙ୍କ ବାହାଘର ପରେ, କିଛି ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ସେ ଗଭୀର ମାନସିକ ଅଶାନ୍ତିରେ ରହୁଥିଲେ।  

ଟାଗୋର ବହୁତ ପରିମାଣରେ ବିଦ୍ୟାଳୟଠାରୁ, ଶିକ୍ଷାଠୁ ଦୂରରେ ରହୁଥିଲେ, ଓ ସେ ତାଙ୍କ ପରିବାର ସହ ବୋଲପୁର ଏବଂ ପାନୀହାତ ବୁଲିବା ପସନ୍ଦ କରୁଥିଲେ ।   ତାଙ୍କ ଭାଇ ହେମେନ୍ଦ୍ରନାଥ ଟାଗୋର ତାଙ୍କୁ ପଢ଼ାଉଥିଲେ ଓ ଶାରିରୀକ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିଲେ: ଗଙ୍ଗାରେ ପହଁରିବା, ପାହାଡ଼ ଚଢ଼ିବା, ବ୍ୟାୟାମ ବିଦ୍ୟା, ଜୁଡ଼ୋ ଅଭ୍ୟାସ, ଓ କୁସ୍ତି/ ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧ । ସେ ଚିତ୍ରକଳା, ବିଜ୍ଞାନ, ଇତିହାସ, ଭୂଗୋଳ, ଗଣିତ, ସାହିତ୍ୟ, ସଂସ୍କୃତ, ଓ ଇଂରାଜୀ ଇତ୍ୟାଦି ତାଙ୍କ ପସନ୍ଦର ବିଷୟରେ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।  ସେ ଗୋଟେ ଦିନ ପାଇଁ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସି ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ ଯାଇଥିଲେ । କିଛି ବର୍ଷ ପରେ ସେ କହିଥିଲେ ଯେ ଉଚିତ ଶିକ୍ଷା କିଛି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ନକରି ଜିଜ୍ଞାସାକୁ ରୋକିଥାଏ । 

thumb|right|upright|alt=Black-and-white photograph of a finely dressed man and woman: the man, smiling, stands akimbo behind a settle with a shawl draped over his shoulders and in Bengali formal wear. The woman, seated on the settle, is in elaborate dress and shawl; she leans against a carved table supporting a vase and flowing leaves.|ଟାଗୋର ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ମୃଣାଳିନୀ ଦେବୀଙ୍କ ସହ ,୧୮୮୩।

ଉପନୟନ ପରେ,୧୮୭୩ ମସିହାରେ  ଫେବୃଆରୀ ମାସରେ, ସେ ଯେତେବେଳେ ୧୧ବର୍ଷର ହୋଇଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ସହ ଭାରତ ପରିଦର୍ଶନ ଯାଇଥିଲେ । ସେ ଯାତ୍ରା ମାସ ମାସ ଧରି କରି ଥିଲେ । ସେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନ ପରିଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ ,ତାହା ପଞ୍ଜାବର ଅମୃତସର ,ହିମାଳୟର  ଡେଲହଉସି । ସେ ମଧ୍ୟ  ଶାନ୍ତିନିକେତନ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ସହ  ଯାଇଥିଲେ । ସେଠାରେ ସେ ଆତ୍ମଜୀବନି ପଢ଼ି ଥିଲେ ଏବଂ  ଇତିହାସ, ସଂସ୍କୃତ, ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନ, ଓ ଜ୍ୟୋତିଷ ଶାସ୍ତ୍ର ର ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ । ସେ ମଧ୍ୟ କାଳୀଦାସ ଙ୍କ ବିଷୟରେ ପଢ଼ୁଥିଲେ । ..

ସେ ମୈଥିଳି ଭାଷାରେ ସବୁଠୁ ଲମ୍ବା କବିତା ଲେଖି ଥିଲେ । ମିଥିଳାରେ ଲୋକମାନଂକର କଥିତ ଭାଷା ହଉଚି ମିଥିଲି । ଟାଗୋର   ମିଥିଲି ଭାଷାରେ କବିତା ବିଦ୍ୟପତିଙ୍କ ପରି ଲେଖୁଥିଲେ, ବିଦ୍ୟାପତି ହେଉଛନ୍ତି ମିଥିଲି ଭାଷାର ଜଣେ ଖ୍ୟାତନାମ କବି । . Regional experts accepted them as the lost works of Bhānusiṃha.
 ସେ ପ୍ରଥମେ ବଙ୍ଗଳା ଭାଷାରେ ଛୋଟ ଗଳ୍ପ ଲେଖିଥିଲେ ତା ନାମ "ଭିକରିଣୀ"(ଭିକାରି ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକ) 
 ,ସେହି ବର୍ଷ ସେ ସଂଧ୍ୟା ସଂଗୀତ(୧୮୮୨)ଓ କବିତା "ନିଲହରିତ ସ୍ୱପ୍ନଭଙ୍ଗା"(ଉତ୍ତେଜିତ ଜଳପ୍ରପାତ)
ଶିଳାଧା(୧୮୭୮-୧୯୦୧)
thumb|right|upright|ଟାଗୋରଙ୍କ ଘର ଶିଳାଧା , ବାଂଲାଦେଶ

୧୮୭୮  ମସିହାରେ ସେ ଲଣ୍ଡନ ଯାଇଥିଲେ । ସେଠାରେ ସେ ବ୍ରିଟେନ, ଇଂଲଣ୍ଡ ପବ୍ଲିକ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପଢ଼ିଥିଲେ । ସେ ଜଣେ ବ୍ରିଟିଶର ହୁଅନ୍ତୁ ବୋଲି ତାଙ୍କ ବାପା ଚାହୁଁଥିଲେ । ସେ ସେଠାରେ କିଛି ମାସ ଧରି ରହିଥିଲେ, ଟାଗୋରଙ୍କ ପରିବାର ବ୍ରିଟେନ ଓ ହୋବର ମେଡ଼ିଆନ ଭିଲାରେ ନିଜେ ଘର କିଣି ଥିଲେ: ୧୮୭୭ ମସିହାରେ ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ଝିଅରୀ ଓ ପୁତୁରା (ସୁରେନ୍ଦ୍ର ଓ ଇନ୍ଦିରା ଦେବୀଙ୍କ ପିଲାମାନେ), ଟାଗୋରଙ୍କ ଭାଇ  ସତ୍ୟନ୍ଦ୍ରନାଥ ତାଙ୍କ ମା'ଙ୍କ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଭାଉଜଙ୍କ ସହ ରହୁଥିଲେ ।  ସେ ଶେଷରେ ଲଣ୍ଡନ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପଢ଼ିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ସେଇ ସ୍କୁଲ ଛାଡିଦେଲେ । ନିଜ ସ୍ୱାଧୀନରେ ସେ ପଢ଼ିବାକୁ ଇଚ୍ଛାକଲେ, ସେ ସେକ୍ସପିଅର, ରିଲିଜିଓ ମିଡ଼ିସି (Religio Medici), କରିଓଲାନ୍ସ (Coriolanus) , ଆଣ୍ଟୋନି ଏବଂ କ୍ଲିଓପାଟ୍ରା (Antony and Cleopatra ) ପଢ଼ିଲେ । ଇଂଲିଶ, ଇର୍ରିସ(ଆୟରଲ୍ୟାଣ୍ଡ), ସ୍କୋଟିଷ୍(ସ୍କଟ୍ ଲ୍ୟାଣ୍ଡ)ଗୀତ ଟାଗୋରଙ୍କୁ  ଉଲ୍ଲସିତ ଓ ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥିଲା ।

ବିନା ଡିଗ୍ରୀରେ ୧୮୮୦ମସିହାରେ ବଙ୍ଗଳା ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲେ, ସେ ସଫଳତା ପାଇବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଉଥିଲେ । ତାଙ୍କ ବାପା ତାଙ୍କର ପାଇଁ ନିଜେ ବାହାଘର ଠିକ କରିଥିଲେ ମୄଳାଲିଣି ଦେବୀଙ୍କ(୧୮୭୩-୧୯୦୨) ସହ, ସେ ମାତ୍ର ୧୦ ବର୍ଷ ବୟସର ଝିଅ ଥିଲେ (ବାଲ୍ୟ ବିବାହ), ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଭାବତାରିଣୀରେ ହୋଇଥିଲା । ୧୮୮୩ ମସିହା ଡିସେମ୍ବର ୯ରେ ତାଙ୍କର ବିବାହ ହୋଇଥିଲା । ତାଙ୍କର ୫ଟି ସନ୍ତାନ ଥିଲେ, ୨ଜଣ ସନ୍ତାନ ଛୋଟ ବେଳୁ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଥିଲେ । 

୧୮୯୦ ମସିହାରେ ପରିବାର ଚଳେଇବା ପାଇଁ ଶିଳଧା ଚାଲିଯାଇଥିଲେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ସେ ଯାଗା ବାଂଲାଦେଶରେ । ୧୮୯୮ମସିହାରେ ପରିବାର(ସ୍ତ୍ରୀ, ପିଲାମାନେ) ସେଠାକୁ ଚାଲି ଯାଇ ଥିଲେ । ଟାଗୋର ମାନସୀ( ୧୮୯୦) ନାମକ ଏକ କବିତା ଲେଖିଥିଲେ, ଯେତେ କାମ କରିଥିଲେ ସେ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ଭଲ କାମ ଥିଲା ।  ଜମିଦାର ବାବୁ, ଟାଗୋର ବିଳାସପୂର୍ଣ ନୌକାରେ ନଦୀ ପାର ହବା ପାଇଁ ପଦ୍ମାକୁ ରଖିଥିଲେ । ସେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନଦୀ ପାରକରିବାକୁ ଦାଉଥିଲେ ବହୁତ ନାମକ ମାତ୍ର ପଇସା ନେଉଥିଲେ, ଓ ଲୋକମାନେ ଖୁସିହୋଇ  ଦହି ଭାତ ଖାଇବାକୁ ଦେଉଥିଲେ।  ଟାଗୋର ଗଙ୍ଗା ହରକର  ସହ ପରିଚିତ ଥିଲେ, ତାଙ୍କଦ୍ୱାରା ସେ ବାଲୁ ଲାଲନ ଶାହାଙ୍କ ସହ ପରିଚିତ ହୋଇଥିଲେ ,ତାଙ୍କ ଲୋକଗୀତ ଟାଗୋରଙ୍କୁ ବହୁତ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥିଲା । ଲାଲନଙ୍କ ଲୋକ ପ୍ରିୟ ଗୀତରେ ଟାଗୋର କାମ କରିଥିଲେ ।୧୮୯୧-୧୮୮୫ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଟାଗୋରଙ୍କ ସାଧନ ସମୟ ଥିଲା । ଟାଗୋରଙ୍କ ପତ୍ରିକା ତାଙ୍କୁ କିଛି ଦିନରେ ଲୋକପ୍ରିୟ କରିଦେଇଥିଲା,  ଟାଗୋରଙ୍କ ପତ୍ରିକା ତାଙ୍କୁ କିଛି ଦିନରେ ଲୋକପ୍ରିୟ କରିଦେଇଥିଲା, ସେହି ସମୟରେ ସେ ଥ୍ରୀ- ଭଲ୍ୟୁମ ଗଳ୍ପଅଧାରୁ ଅଧିକ ଲେଖିଥିଲ, ୮୪-ଗଳ୍ପ ଗଳ୍ପଗୁଚ୍ଛ ଲେଖିଥିଲେ ।  ୧୮୯୧-୧୮୯୫ ମଧ୍ୟରେ ବଙ୍ଗଳୀ ଜୀବନ ସମ୍ପର୍କ  ବହୁତ ଛୋଟ ଛୋଟ ଗଳ୍ପ ଲେଖିଥିଲେ, ନିଦ୍ଧିଷ୍ଟ ଗ୍ରାମୀଣ ଜୀବନ ଉପରେ । 

ଶାନ୍ତିନିକେତନ(୧୯୦୧-୧୯୩୨)
thumb|left|upright|alt=Posed group black-and-white photograph of seven Chinese men, possibly academics, in formal wear: two wear European-style suits, the five others wear Chinese traditional dress; four of the seven sit on the floor in the foreground; another sits on a chair behind them at center-left; two others stand in the background. They surround an eighth man who is robed, bearded, and sitting in a chair placed at center-left. Four elegant windows are behind them in a line.|Tsinghua University, ୧୯୨୪।

୧୯୦୧ରୁ ସେ ଶିଳାଧା ଛାଡି ଶାନ୍ତିନିକେତନ(ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ)କୁ ଚାଲିଆସିଥିଲେ, ସେଠାରେ ସେ ଆଶ୍ରମ ,ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହ,ବିଦ୍ୟାଳୟ, ପାଠାଗାର ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ ।  ସେଠାରେ ସେ ବହୁତ ପ୍ରକାର ଗଛ ଲଗାଇ ସୁନ୍ଦର ବଗିଚା ତିଆରି କରିଥିଲେ । ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କ ,୨ପିଲାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ୧୯୦୫ ଜାନୁୟାରୀ ୧୯ରେ ହୋଇଥିଲା । ସେ ମାସିକିୟା ପାଉଣା ନିଜ ସମ୍ପତ୍ତିରୁ ପାଉଥିଲେ ଓ ତ୍ରିପୁରା ରାଜା ମାସକୁ ମାସ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ସେ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଅଳଙ୍କାର, ପୁରୀ ସମୁଦ୍ର  କୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ବଙ୍ଗଳା ଓ ବ୍ୟାକରଣାତ୍ମକ ବହିକୁ ୨,୦୦୦ ଟଙ୍କାରେ ବିକ୍ରି କରି ଦେଇଥିଲେ ।   ବଙ୍ଗଳା ଓ ଇଂରାଜୀ ପଢ଼ିବା ପାଇଁ ଏକ ପଦ୍ଧତି ବାହାର କରିଥିଲେ, ସେ ସମୟରେ  ଟାଗୋର ନୈବେଦ୍ୟ (୧୯୦୧)ଓ କ୍ଷେୟ (୧୯୦୬)ରେ ନିଜ ଭାଷାରେ କବିତା ରଚନା କରିଥିଲେ । 

୧୯୧୩ରେ ଟାଗୋର  ନବୋଲ ପୁରସ୍କାର ପାଇଲେ ସାହିତ୍ୟିକରେ ଯେଉଁଟା କି ସ୍ୱଦେଶୀ  ଆକଡମୀ ଆଦର୍ଶବାଦ ହିସାବରେ ମୁଖ୍ୟଥିଲା ଏବଂ ପାଶ୍ଚାତ ମାନବମାନଙ୍କ ପାଇଁ  ତାଙ୍କର ରଚିତ ଛୋଟ ଛୋଟ ଅନୁବାଦ କରିଥିଲେ ଗୀତାଞ୍ଜଳି ବହିରେ ୧୯୧୨ରେ  ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା ।  ୧୯୧୫ରେ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଦିନରେ ରାଜା ଗେଓରେଗ ତାଙ୍କୁ ନାଇଟହୁଡ଼ ସମ୍ମାନୀତ କରିଥିଲେ କିନ୍ତୁ ୧୯୧୯ ଜଲିୱନାବାଗ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ ପରେ ସେ ସନମ୍ମାନକୁ ଫେରାଇ ଦେଇଥିଲେ । 

୧୯୨୧ରେ  ଟାଗୋର ଏବଂ କୃଷି ସମ୍ଭଦ୍ଧିୟ ଅର୍ଥବିତ Leonard Elmhirst ତା ନାମ "Institute for Rural Reconstruction", ପରେ ତା ନାମ ଶ୍ରୀନିକେତନ  କିମ୍ବା "ସୁଖର ବାସଗୃହ", ସୁରୁଲ,ଆଶ୍ରମ ପାଖରେ ଗୋଟେ ଗାଁ । ଟାଗୋର ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ସହ ସ୍ୱରାଜ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ, ସେ ବେଳେବେଳେ  ବ୍ରିଟିଶମାନଙ୍କୁ ଭାରତୀୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମାନସିକ ଅଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଦୋଷଦଉଥିଲେ । ସେ ଗାଁ ମାନଙ୍କପାଇଁ ମାଗଣାରେ ସେବା ଦେବାପାଇଁ  ଦାତାମାନଙ୍କଠାରୁ, ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କଠାରୁ, ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କଠାରୁ ସହାୟତା ମାଗୁଥିଲେ, ଗାଁ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଲୋଭୀ ମଣିଷଠାରୁ ଦୂରରେ ରଖିବା ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରୁଥିଲେ ।   ଭାରତର ସମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଦଳିତମାନେ ନିମ୍ମନତ୍ତର/ଅବହେଳିତ,ଭଗବାନଙ୍କ ପୂଜା ସ୍ଥାନରେ, ଓ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯୋଗ ଦେବାପାଇଁ ଦଳିତମାନଙ୍କୁ ଅନୁମତି ମିଳେନି, ସେ କେରଳର ଗୁରୁବାରୀ ମନ୍ଦିରକୁ  ଦଳିତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଯିବା ଅନୁମତି ପାଇଁ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ପାଖରେ ସେ ଅନୁରୋଧ/ଅପିଲ କରିଥିଲେ। 

ଶେଷସମୟ(୧୯୩୨-୧୯୪୧)

thumb|right|upright|ଜର୍ମାନୀ, ୧୯୩୧।
thumb|ରବିଦ୍ରନାଥଙ୍କଶେଷ ଫଟୋ ,୧୯୪୧ 

ରବିନସନ ଓ ଦତ୍ତ ଟାଗୋରଙ୍କ ଜୀବନର କାହାଣୀ "peripatetic litterateur"ରେ ଲେଖିଥିଲେ । ୧୯୩୪ ମସିହାରେ ବିହାରରେ ବଡ଼ ଧରଣର ଭୂମିକମ୍ପ ହୋଇଥିଲା, ସେଥିରେ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ମୃତାହତ ହୋଇଥିଲ।
ସେ ୫୦ଟି ନୂତନ ଗ୍ରନ୍ଥମାନ ଲେଖିଥିଲେ, ତା ମଧ୍ୟରୁ ଗଳ୍ପ-କବିତା   ପୁଷ୍ପଗୁଚ୍ଛ(୧୯୩୨), ଶେଷ ସପ୍ତକ (୧୯୩୫), ଏବଂ ପତ୍ରପୁଟ (୧୯୩୬). ଲେଖିବା ଚାଲୁ ରଖିଥିଲେ ଗଳ୍ପ-ଗୀତ ଏବଂ ନୃତ୍ୟ-ନାଟକ: ଚିତ୍ର (୧୯୧୪), ଶ୍ୟାମା (୧୯୩୯),ଏବଂ ଚଣ୍ଡାଳିକା (୧୯୩୮); ଏବଂ ତାଙ୍କ ପ୍ରବନ୍ଧ: Dui Bon (୧୯୩୩), Malancha (୧୯୩୪), ଏବଂ ଚାରି ଅଧ୍ୟାୟ(୧୯୩୪)। 

ସେ ବିଜ୍ଞାନର ପକ୍ରିୟା, ବୈଜ୍ଞାନିକମାନଙ୍କର ବିବରଣୀ, ସେ ଗଳ୍ପ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ, ସେ(୧୯୩୭),ତିନ ସଙ୍ଗୀ(୧୯୪୦), ଗଳ୍ପସଳ୍ପ (୧୯୪୧) । ତାଙ୍କର ଶେଷ ପାଞ୍ଚବର୍ଷ  ପୁରୁଣା କଷ୍ଟ ଓ ରୋଗଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିଲେ । ଏସବୁ ୧୯୩୭ରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ଯେତେବେଳେ ସେ ଚେତା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେ ବହୁସମୟ ଧରି କୋମା ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ ,ଯାହା ପାଇଁ ସେ ମୃତ୍ୟୁର ନିକଟତର ହୋଇଥିଲେ । ସେ ସମୟରେ ଦୀର୍ଘସମୟଧରି ଅତ୍ୟଧିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରୁଥିଲେ, ୭ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୧ରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ ୮୦ବର୍ଷ ବୟସରେ; ସେ ଜୋରାସଙ୍କ ଭବନର ଉପର ମହଲାରେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ।  ସେ ତାରିଖରେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୋକ ବ୍ୟକ୍ତ କରାଯାଉଛି । ଏ. କେ. ସେନ, ପ୍ରଥମ ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନଙ୍କ ଭାଇ, ୩୦ ଜୁଲାଇ ୧୯୪୧ ସେ ଟାଗୋରଙ୍କଠୁ ଆଗୁଆ ହୁକୁମ ପାଇଥିଲେ କି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ ପାଇଁ-ତାଙ୍କର ଶେଷ କବିତା । 

ସେ ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗ, ତାଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶ, ଏବଂ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଟ/ଧରିତ୍ରୀ ମାର ଶେଷ ଭଲ ପାଇବା ଚାହୁଁଥିଲେ।ମୁଁ ମୋ ଜନ୍ମଦିନ ମଝିରେ ହଜିଯାଇଛି । ମୁଁ ମୋ ଜୀବନର ଶେଷ ଉପହାର/ଭେଟି ଚାହୁଁଚି, ମୁଁ  ଦେଶବାସୀଙ୍କ  ଭଲପାଇବା ଓ ଆଶ୍ରୀବାଦ। ବର୍ତ୍ତମାନ ମୋ ମୁଣି ଖାଲି ମୁଁ ସବୁ କିଛି ଦେଇ ସାରିଛି ଯାହା ଦରକାର ଥିଲା । ତା ବଦଳରେ ମୁଁ କିଛି ପାଇବାକୁ /ଗ୍ରହଣ ବାକୁ ଚାହୁଁଚି ଯେମିତି କି-ଭଲ ପାଇବା ,କ୍ଷମା ଏହା ମୋ ସହ ମୋ ଶେଷ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋ ସହ ରହିବ, ଯେତେବେଳେ କି  ମୁଁ ମୋ ଜୀବନ ଡଙ୍ଗାରେ  ଧରା ପୃଷ୍ଟରୁ ବିଦାୟ ନଉଥିବୀ ।

ଯାତ୍ରା
thumb|ଜବାହାରଲାଲ ନେହେରୁ   ଏବଂ ରବିଦ୍ରନାଥ ଟାଗୋର
thumbnail|ରବିଦ୍ରନାଥଙ୍କ ସହିତ ଆଇଷ୍ଟାଇନ୍ ୧୯୩୦ ମସିହାରେ

thumb|right|alt=Group shot of dozens of people assembled at the entrance of an imposing building; two columns in view. All subjects face the camera. All but two are dressed in lounge suits: a woman at front-center wears light-coloured Persian garb; the man to her left, first row, wears a white beard and dark-coloured oriental cap and robes.|At the Majlis in Tehran, 1932.

 

କାମ

ଗୀତ

ଚିତ୍ରକଳା

ନାଟ୍ୟଶାଳ
thumb|right|Tagore performing the title role inValmiki Pratibha (1881) with his niece Indira Devi as the goddess Lakshmi.

ଉପନ୍ୟାସ
ଗଳ୍ପ
କବିତା

thumb|right|uprightthumb|right|upright|alt=Three-verse handwritten composition; each verse has original Bengali with English-language translation below: "My fancies are fireflies: specks of living light twinkling in the dark. The same voice murmurs in these desultory lines, which is born in wayside pansies letting hasty glances pass by. The butterfly does not count years but moments, and therefore has enough time."|ହଙ୍ଗେରି, ୧୯୨୬।
Song VII of Gitanjali:
Amar e gan chheŗechhe tar shôkol ôlongkar
Tomar kachhe rakhe ni ar shajer ôhongkar
Ôlongkar je majhe pôŗe milônete aŗal kôre,
Tomar kôtha đhake je tar mukhôro jhôngkar.
Tomar kachhe khaţe na mor kobir gôrbo kôra,
Môhakobi, tomar paee dite chai je dhôra.
Jibon loe jôton kori jodi shôrol bãshi goŗi,
Apon shure dibe bhori sôkol chhidro tar.
Tagore's free-verse translation:

"Klanti" (; "Weariness"):
ক্লান্তি আমার ক্ষমা করো প্রভু,
পথে যদি পিছিয়ে পড়ি কভু॥

এই-যে হিয়া থরোথরো কাঁপে আজি এমনতরো
এই বেদনা ক্ষমা করো, ক্ষমা করো, ক্ষমা করো প্রভু॥

এই দীনতা ক্ষমা করো প্রভু,

পিছন-পানে তাকাই যদি কভু।

দিনের তাপে রৌদ্রজ্বালায় শুকায় মালা পূজার থালায়,
সেই ম্লানতা ক্ষমা করো, ক্ষমা করো, ক্ষমা করো প্রভু॥Klanti amar khôma kôro probhu,
Pôthe jodi pichhie poŗi kobhu.

' Ei je hia thôro thôro kãpe aji êmontôro,
'Ei bedona khôma kôro khôma kôro probhu.Ei dinota khôma kôro probhu,Pichhon-pane takai jodi kobhu.Diner tape roudrojalae shukae mala pujar thalae,Shei mlanota khôma kôro khôma kôro, probhu.''

Gloss by Tagore scholar Reba Som:

ରାଜନୀତି
thumb|right|alt=Photo of a formal function, an aged bald man and old woman in simple white robes are seated side-by-side with legs folded on a rug-strewn dais; the man looks at a bearded and garlanded old man seated on another dais at left. In the foreground, various ceremonial objects are arrayed; in the background, dozens of other people observe.|ଟାଗୋର ଗାନ୍ଧୀ ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ କସ୍ତୁରୀବାଙ୍କ ସହ ଶାନ୍ତିନିକେତନରେ ,୧୯୪୦।
ଟାଗୋର ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦକୁ  ବିରୋଧ କରୁଥିଲେଓ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟବାଦକୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିଲେ,ଏ ସବୁ  ମତପ୍ରକଟ କରିବା ପାଇଁ ସେ ମନସ୍ଥ କରିଥିଲେ,ତାହା ସେ twentiesରେ ରଚିତ କରିଥିଲେ।ପ୍ରମାଣ ଅବଗତ କରାଇଥିଲେ ଯେତେବେଳେ ହିନ୍ଦୁ-ଜର୍ମାନୀ ଷଡଯନ୍ତ୍ରର ଅବଗତ କରିବା ପାଇଁ ବିଚାର କରିବ ପାଇଁ ସେ ଚିଠି ଲେଖିଥିଲେ,ସେ ଜାପାନର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀTerauchi Masatake ଓ  ପୂର୍ବ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀŌkuma Shigenobuଙ୍କ ଠୁ ସାହାଯ୍ୟ ମାଗିଥିଲେ।

  

ପଦମଯ୍ୟଦାର ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ
ଶାନ୍ତିନିକେତନ ଏବଂ ବିଶ୍ୱ ଭାରତୀ

ନୋବଲପୁରସ୍କାରର ଚୋର

ଧକ୍କା ଓ ଇଚ୍ଛାପତ୍ର
thumb|right|upright|Thákurova ulice, Prague.thumb|right|upright|alt=A bronze bust of a middle-aged and forward-gazing bearded man supported on a tall rectangular wooden pedestal above a larger plinth set amidst a small ornate octagonal museum room with pink walls and wooden panelling; flanking the bust on the wall behind are two paintings of Tagore: to the left, a costumed youth acting a drama scene; to the right, a portrait showing an aged man with a large white beard clad in black and red robes.|Tagore Room, Sardar Patel Memorial, Ahmedabad.

thumb|Rabindranath Tagore's bust at St Stephen Green Park, Dublin, Ireland

ଆଧାର

 ଅଧିକ ତଥ୍ୟ 

Analyses
 Tagore, ..., Banglapedia
 ... and His India , The New York Review of Books
 ... Current Articles, Parabaas
 ... The Founder , Visva-Bharati University
 Mary Lago Collection , University of Missouri
Audiobooks
 Sadhana: ..., LibriVox
Talks
 ... with Albert Einstein and H. G. Wells , School of Wisdom
Texts
 ... at Project Gutenberg
 ... at SNLTR
 ... at Tagore Web
 ... at South Asian American Digital Archive (SAADA)

ଶ୍ରେଣୀ:୧୮୬୧ ଜନ୍ମ
ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୪୧ ମୃତ୍ୟୁ
ଶ୍ରେଣୀ:ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗର ଲୋକ
ଶ୍ରେଣୀ:ନୋବେଲ ପୁରସ୍କାର