ଜୀବସାର ଖ

thumb|B vitamin supplement tablets
ଜୀବସାର ଖ ବା ଭିଟାମିନ ଖ (ଇଂରାଜୀରେ Vitamin B) ଗୋଟିଏ ଭିଟାମିନ ଗୋଷ୍ଠିର ନାମ । ଏହି ଭିଟାମିନ ଦେହର ଜୀବକୋଷ ବିପାକରେ (metabolism) ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଏହି ଭିଟାମିନମାନଙ୍କର ଏକା ଭଳି ନାମ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗବେଷଣାଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇଛି, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ରାସାୟନିକ ଗଠନ ପରଷ୍ପରଠାରୁ ଅଲଗା କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତେ ଖାଦ୍ୟରେ ଏକାଠି ଥାଆନ୍ତି ।  ଏହି ଗୋଷ୍ଠିରେ ଆଠଟି ଭିଟାମିନ ଥାଏ । ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣମାଳାର ଗୋଟିଏ ଅକ୍ଷର 'ଖ' ସାଥୀରେ ଗୋଟିଏ ସଂଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଥାଏ, ଯେପରିକି ଖ୧, ଖ&nଖsp;୨ ଇତ୍ୟାଦି ।
 ଖ ଭିଟାମିନଙ୍କର ନାମ 
 ଭିଟାମିନ ଖ୧ (ଥିଆମିନ/ thiamin)
 ଭିଟାମିନ ଖ୨ (ରାଇବୋଫ୍ଲାଭିନ/ riboflavin)
 ଭିଟାମିନ ଖ୩  (ନିଆସିନ ବା ନିଆସିନାମାଇଡ/ niacin or niacinamide)
 ଭିଟାମିନ ଖ୫  (ପାଣ୍ଟୋଥେନିକ ଏସିଡ/ pantothenic acid)
 ଭିଟାମିନ ଖ୬  (ପାଇରିଡକ୍ସିନ, ପାଇରିଡକ୍ସାଲ ବା ପାଇରିଡକ୍ସାମିନ/ pyridoxine, pyridoxal, or pyridoxamine, or pyridoxine hydrochloride)
 ଭିଟାମିନ ଖ୭  (ବାୟୋଟିନ/ Biotin)
 ଭିଟାମିନ ଖ୯  (ଫୋଲେଟ/ folate)
 ଭିଟାମିନ ଖ୧୨ (ଅନେକ ପ୍ରକାରର କୋବାଲାମିନ, ସଧାରଣତଃ ସ୍ୟାନୋକୋବାଲାମିନ/ various cobalamins; commonly cyanocobalamin in vitamin supplements)

 ଭିଟାମିନ ଖ ଅଭାବ 
କେତେକ ଖ ଭିଟାମିନ ଅଭାବ ଜନିତ ଲକ୍ଷଣ ସମୂହକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରୋଗ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି ।
 ଜୀବସାର  ନାମ  ଅଭାବର ପ୍ରଭାବ
 |-
 | ଜୀବସାର ଖ୧ || ଥିଆମିନ || ଅଭାବରେ ରୋଗ ବେରିବେରି.   
 |-
 | ଜୀବସାର ଖ୨   || ରାଇବୋଫ୍ଲାଭିନ || ଅଭାବରେ ରୋଗ ଆରାଇବୋଫ୍ଲାଭିନୋସିସ୍.   ପାଟି କୋଣ ଘାଆ, ଗ୍ଲୋସାଇଟିସ୍ (ଜିଭ ପ୍ରଦାହ) ।
 |-
 | ଜୀବସାର ଖ୩ || ନିଆସିନ || ଟ୍ରିପ୍ଟୋଫେନ୍ ଅଭାବ ସହ ପେଲାଗ୍ରା.   
 |-
 | ଜୀବସାର ଖ୫  || ପାଣ୍ଟୋଥେନିକ ଏସିଡ || ବ୍ରଣ ଓ ପାରେସ୍‌ଥେସିଆ,  
 |-
 | ଜୀବସାର ଖ୬  || ପାଇରିଡକ୍ସିନ || ମାଇକ୍ରୋସାଇଟିକ ଆନିମିଆ, ଡିପ୍ରେସନ, ଡର୍ମାଟାଇଟିସ, (ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ) 
 |-
 | ଜୀବସାରB୭   || ବାୟୋଟିନ || ପିଲାମାନଙ୍କର ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଓ ସ୍ନାୟବିକ ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖାଯାଏ ।
 |-
 | ଜୀବସାରB୯ || ଫୋଲିକ ଏସିଡ || ମେଗାଲୋବ୍ଲାସ୍ଟିକ ମାକ୍ରୋସାଇଟିକ ଆନିମିଆ 
 |-
 | ଜୀବସାରB୧୨'''  କୋବାଲାମିନ   ମେଗାଲୋବ୍ଲାସ୍ଟିକ ମାକ୍ରୋସାଇଟିକ ଆନିମିଆ,  ପେରିଫେରାଲ ନିଉରୋପାଥି, ସ୍ମରଣ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ, ପର୍ନିସିଅସ୍ ଆନିମିଆ, ମାନିଆ ଏବଂସାଇକୋସିସ୍.  କ୍ୱଚିତ ପାରାଲିସିସ୍ ହୁଏ ।
 ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ସ 
ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ହୋଇଥିବା ଖାଦ୍ୟରେ ଭିଟାମିନ ଖ କମ ଥାଏ । ଏହି କାରଣ ଯୋଗୁ ଅଟାରେ ଭିଟାମିନ ମିଶେଇବା ନିୟମ ଆମେରିକା ସହ ଅନେକ ଦେଶରେ ଅଛି । ଏହି ଅଟାକୁ ଏନ୍‌ରିଚ୍‌ଡ୍ ଫ୍ଲୋର୍ ବା ଉନ୍ନତ ଅଟା କୁହାଯାଏ । କେତେକ ଜୀବ ଯଥା ଟୁର୍କି, ଟୁନା ମାଂସରେ ଓ କଲିଜାରେ ଭିଟାମିନ ଖ ବହୁତ ଥାଏ Stipanuk, M.H. (2006). Biochemical, physiological, molecular aspects of human nutrition (2nd ed.). St Louis: Saunders Elsevier p.667। ଅଣପ୍ରକ୍ରିୟାକୃତ ଶସ୍ୟ, ଆଳୁ, ପାଚିଲା କଦଳି, କାପ୍ସିକମ, ବିନ୍, ଲେଣ୍ଟିଲ, ମୋଲାସେସ୍, ମଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତକାରୀ ଇଷ୍ଟ(Yeast) ଇତ୍ୟାଦି ଖ ଭିଟାମିନର ଉତ୍ତମ ଉତ୍ସ । ବିଅର୍ ପାନ କଲେ ଭିଟାମିନ୍ ଖ୧, ଖ୨, ଖ୩, ଖ୭ ଓ ଖ୯ ଦେହ ଭିତରକୁ ଅବଶୋଷିତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ ତେଣୁ ଜୈବ ଉପଲବ୍ଧତା ହୁଏ ନାହିଁ । ଅଧିକ ଆଲ୍‌କୋହୋଲ୍ ପାନ କଲେ ଏହି ଭିଟାମିନ ଅଭାବ ଅଧିକ ହୁଏ ।
ଭିଟାମିନ୍ ଖ୧୨ ଅଧିକ ଚିନ୍ତାର ଯୋଗ୍ୟ, କାରଣ ଏହା ବୃକ୍ଷରୁ ମିଳେ ନାହିଁ । ଅନେକ ଖାଦ୍ୟ ନିର୍ମାତା ଖ୧୨ ଥିବା ଦର୍ଶାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ରିପୋର୍ଟ ଜଟିଳ ରାସାୟନିକ ପରୀକ୍ଷା ଯୋଗୁ ମିଳେ ଯାହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ । ଥିଆମିନ ପରିସ୍ରାରେ ଅଧିକ ନିଷ୍କାସିତ ହେଉଥିବାରୁ ମଧୁମେହ ରୋଗରେ ଏହାର  ଆବଶ୍ୟକତା ଅଧିକ ଥାଏ । ଗର୍ଭାବସ୍ଥାରେ ଅଧିକ ଫଲିକ ଏସିଡ  ନ ଖାଇଲେ ବର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଣୁ ଶିଶୁର ନିଉରାଲ୍ ଟ୍ୟୁବ ସଠିକ ଭାବେ ତିଆରି ହୋଇପାରେ ନାହିଁ । 
 ପାର୍ଶ୍ୱପ୍ରତିକ୍ରିୟା 
ଭିଟାମିନ ଖ ଜଳ-ଦ୍ରବଣୀୟ ହୋଇଥିବା ଯୋଗୁ ମୂତ୍ରରେ ନିଷ୍କାସିତ ହୋଇଯାଏ ଓ ଦେହରେ ଅଭାବ ହୁଏ ।

 ଭିଟାମିନ  ନାମ  ସର୍ବାଧିକ ଖାଇବା ପରିମାଣ  ବିପତ୍ତିକାରୀ ପ୍ରଭାବ
   ଭିଟାମିନ ଖ୧  ଥିଆମିନ  ନାହିଁ  ଖାଇବାଦ୍ୱାରା ପାର୍ଶ୍ୱପ୍ରତିକ୍ରିୟା ହୁଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଇଞ୍ଜେକସନ ଅଧିକ ପରିମାଣର ନେଲେ ଆନାଫାଇଲାକ୍ସିସ୍ ହୁଏ ।  
   ଭିଟାମିନ ଖ୨    ରାଇବୋଫ୍ଲାଭିନ  ନାହିଁ   ସାମାନ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପଶୁ ଉପରେ ପରୀକ୍ଷାରେ ବିଷାକ୍ତ ପ୍ରଭାବ ନାହିଁ କିନ୍ତୁ ଇନ୍-ଭିଟ୍ରୋ ପରୀକ୍ଷାରେ ମୁକ୍ତ ଅମ୍ଳଜାନ ରାଡିକ୍ଲ ବାହାରିବା ଦେଖାଯାଏ ।
   ଭିଟାମିନ ଖ୩  ନିଆସିନ  ୩୫ ମି.ଗ୍ରା/ଦୈନିକ; ଔଷଧ, ଅଧିକ ଭିଟାମିନ ବା ଉନ୍ନତ ଖାଦ୍ୟ  ଦୈନିକ ୩୦୦୦ମିଗ୍ରା ବା ଅଧିକ ଖାଇଲେ ଅଇ, ବାନ୍ତି, କଲିଜା ବିଷାକ୍ତ ଲକ୍ଷଣ, ଦେଖାଯାଏ । ଚମ ଲାଲ ଦେଖାଯିବା, କୁଣ୍ଡେଇ ହେବା, ମୁଣ୍ଡ ବଥା ହେବା ଭଳି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ । ଅଧିକ ଲିପିଡ ପ୍ରୋଫାଇଲ ଥିଲେ ଦୈକିକ ୨୦୦୦ ମି.ଗ୍ରା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରେସକ୍ରିପସନ ଲେଖାଯାଇପାରେ। 
   ଭିଟାମିନ ଖ୫   ପାଣ୍ଟୋଥେନିକ ଏସିଡ  ନାହିଁ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଣାନାହିଁ ।
   ଭିଟାମିନ ଖ୬   ପାଇରିଡକ୍ସିନ  ଖାଦ୍ୟରେ ବା ଔଷଧରେ ଦୈନିକ ୧୦୦ମିଗ୍ରା ।  ଦୈନିକ ୧୦୦୦ ମି.ଗ୍ରା.ରୁ ଅଧିକ ଖାଇଲେ ପେରିଫେରାଲ ନିଉରୋପାଥି ଦେଖାଯାଏ । ଏହାଠାରୁ କମ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେଖାଯାଏ । ଦୈନିକ ୨୦୦ ମି.ଗ୍ରା.ରୁ ୧୦୦୦ ମି.ଗ୍ରା. ମଧ୍ୟ ବିପଦମୁକ୍ତ ନୁହେଁ ।
   Vitamin ଖ୭    ବାୟୋଟିନ  ନାହିଁ ଜଣା ନାହିଁ । 
   Vitamin ଖ୯  ଫଲିକ ଏସିଡ  ୧ ମି.ଗ୍ରା./ଦୈନିକ ଖ୧୨ ଅଭାବ ଦବେଇ ଦିଏ, ତେଣୁ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସ୍ନାୟୁ ବିନଷ୍ଟ ହୁଏ ।  
   Vitamin ଖ୧୨  ସିଆନୋକୋବାଲାମିନ  ସ୍ଥିର କରାଯାଇନାହିଁ ।  ବ୍ରଣ ଭଳି ରାସ [ବିପଦ ସ୍ଥିରୀକୃତ ହୋଇନାହିଁ  ].
 

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ
ଶ୍ରେଣୀ:ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନ