ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତ

ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତ (ଇଂରାଜୀ: Odissi music, oṛiśī) ଓଡ଼ିଶାର ନିଜସ୍ୱ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ପରମ୍ପରା ଅଟେ । ଏହା ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଓ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସେବାର ସଙ୍ଗୀତ। ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତର ନିଜସ୍ୱ ସୁଦୀର୍ଘ ପରମ୍ପରା, ରାଗ ରାଗିଣୀ ଓ ଗାୟନ ପରମ୍ପରା ଇତ୍ୟାଦି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ରହିଅଛି । ଭରତ ମୁନିଙ୍କ ନାଟ୍ୟଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ଭାରତୀୟ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତର ଚାରୋଟି ଶାଖା; ଆବନ୍ତୀ, ପାଞ୍ଚାଳୀ, ଉଡ୍ରମାଗଧୀ ବା ଓଡ୍ର, ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟା । ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ଓଡ଼ିଶୀ ଓଡ୍ରମାଗଧୀ ଧାରା ଅଟେ । ୧୨ଶ ଶତାବ୍ଦୀ କବିରାଜ ଜୟଦେବଙ୍କ ସମୟରୁ ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତ ସମୁନ୍ନତ ସଙ୍ଗୀତ ପରମ୍ପରା ଭାବେ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ପରିଚିତ ହୋଇଅଛି । ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ ଯେ ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ବିକାଶ ହେବା ଆଗରୁ ରହିଥିଲା । ଖ୍ରୀ.ପୂ. ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତକରେ କଳିଙ୍ଗର ଶାସକ ଖାରବେଳ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟର ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା କରୁଥିଲେ ।

ଆରମ୍ଭ ଓ ଇତିହାସ
ଓଡ଼ିଶାର ସଂସ୍କୃତି ଓ ସଙ୍ଗୀତର ପ୍ରମାଣ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ୱିକ ଖନନରୁ ମିଳିଛି । ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲାର ଶଙ୍କରଜଙ୍ଗଠାରେ ଖନନରୁ ତାମ୍ର ଓ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଥିଲା । ଏଠାରୁ ମସୃଣକରାଯାଇଥିଲା ଶିଳା ଓ ହାତଗଢ଼ା ମାଟିପାତ୍ର ଖୋଳାଯାଇ ମିଳିଥିଲା । କିଛି କିଛି ଶିଳା ବିଶାଳାକାର ଥିଲା । ତେଣୁ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଶିଳାଖମ୍ବ ନାମିତ କରାଯାଇଥିଲା । ଶଙ୍କରଜଙ୍ଗରୁ ମିଳିଥିବା ଶିଳାଖମ୍ବ ପୁରାତନ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ବୋଲି ଜଣାଯାଏ । ୨୦୦୮ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶା ସରକାର ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତକୁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟତା ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ । କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କଦ୍ୱାରା ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ମାନ୍ୟତା ପାଇଁ ୨୦୨୦ ମସିହା ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨ ତାରିଖରେ ଓଡ଼ିଶା କ୍ୟାବିନେଟରେ ଏକ ପ୍ରସ୍ତାବ ଗୃହିତ ହୋଇଥିଲା ।

ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତର କେତେକ ମୌଳିକ ଓ ନିଜସ୍ୱ ପାରମ୍ପରିକ ରାଗ ହେଲା : ଆଭୀରୀ, ଅମର, ଆନନ୍ଦ, ଆନନ୍ଦଭୈରବୀ, ଆନନ୍ଦ କାମୋଦୀ, ଆନନ୍ଦ କେଦାର, ଆରଭୀ, ଆଶାବରୀ, ବଙ୍ଗାଳ, ବରାଡ଼ି, ବସନ୍ତ, ଭୈରବୀ, ବିଚିତ୍ର ଦେଶାକ୍ଷ, ବିଚିତ୍ର ଦେଶୀ, ବିଚିତ୍ର କାମୋଦୀ, ଚକ୍ରକେଳି, ଚଳଘଣ୍ଟ କେଦାର, ଛାୟାତୋଡ଼ି, ଚିନ୍ତାଭୈରବ, ଚିନ୍ତାକାମୋଦୀ, ଦେବଗାନ୍ଧାରୀ, ଦେବକିରୀ, ଦେଶବରାଡ଼ି, ଦେଶାକ୍ଷ, ଦେଶପାଳ, ଧନାଶ୍ରୀ, ଧନ୍ନାସିକା, ଗୌଡ଼ା, ଗୌଡ଼ୀ, ଘଣ୍ଟାରବ, ଗୁଣ୍ଡକେରୀ, କାଳୀ, କଲ୍ୟାଣ, କଲ୍ୟାଣ ଆହାରୀ, କାମୋଦ, କାମୋଦୀ, କାଫି, କର୍ଣ୍ଣାଟ, କୌଶିକୀ, କେଦାର, କେଦାରଗୌଡ଼ା, କେଦାର କାମୋଦୀ, କରୁଣାଶ୍ରୀ, ଖମ୍ବାବତୀ, ଖଣ୍ଡବଙ୍ଗଳାଶ୍ରୀ, ଖଣ୍ଡକାମୋଦୀ, କୋଳାହଳ, କୃଷ୍ଣକେଦାର, କୁମ୍ଭକାମୋଦୀ, କୁସୁମ କେଦାର, ଲଳିତ, ଲଳିତ ବସନ୍ତ, ଲଳିତ କାମୋଦୀ, ଲଳିତ କେଦାର, ଲୀଳାତରଙ୍ଗ, ମଧୁମଙ୍ଗଳ, ମଧୁମଞ୍ଜରୀ, ମଧୁରା ଗୁଜ୍ଜରୀ, ମଧୁଶ୍ରୀ, ମଧୁସାରଙ୍ଗ, ମଧ୍ୟମାଦି, ମାଳଶ୍ରୀ, ମାଳଶ୍ରୀଗୌଡ଼ା, ମଙ୍ଗଳ, ମଙ୍ଗଳ ଧନାଶ୍ରୀ, ମଙ୍ଗଳ ଗୁଜ୍ଜରୀ, ମଙ୍ଗଳ କାମୋଦୀ, ମଙ୍ଗଳ କୌଶିକୀ, ମଙ୍ଗଳ କେଦାର, ମଲ୍ଲାର, ମାନିନୀ (ମାଳିନୀ), ମରୁଆ, ମେଘ, ମେଘପର୍ଣ୍ଣୀ, ମିଶ୍ରମୁଖାରୀ, ମୋହନା, ମୋହନ କେଦାର, ମୁଖାବରୀ (ମୁଖାରୀ), ନାଗବଲ୍ଲୀ, ନାଗଧ୍ୱନି, ନଳିନୀଗୌଡ଼ା, ନଟ, ନଟ କେଦାର, ନଟନାରାୟଣ, ନଟସାରଙ୍ଗ, ପଞ୍ଚମ, ପୁନ୍ନାଗ, ପୁନ୍ନାଗବରାଡ଼ି, ପାହାଡ଼ିଆ କେଦାର, ପଞ୍ଚମ ବରାଡ଼ି, ପରଜ, ରାଜହଂସୀ ଚୋଖି, ରଣବିଜେ, ରସକାମୋଦୀ, ରସମନ୍ଦାର, ରସମଞ୍ଜରୀ, ଶାବରୀ, ସାବେରୀ, ଶଙ୍କରାଭରଣ, ସିନ୍ଧୁକାମୋଦୀ, ଶୋକବରାଡ଼ି, ଶୋକକାମୋଦୀ, ସୋମ, ଶ୍ରୀ, ଶୁଦ୍ଧଦେଶୀ, ସୁରଟ, ସୁରଠ ଗୁଜ୍ଜରୀ, ତୋଡ଼ି ।ଓଡ଼ିଶୀ ରାଗ ସରଣୀ (ଭାଗ ୧ ଓ ୨), ଓଡ଼ିଶୀ ଗବେଷଣା କେନ୍ଦ୍ର, ଭୁବନେଶ୍ୱର ।ଓଡ଼ିଶୀ ରାଗ ଦର୍ପଣ, ଗୁରୁ ଗୋପାଳ ଚନ୍ଦ୍ର ପଣ୍ଡା - ଭୁବନେଶ୍ୱର, ୨୦୧୧-୧୨ ।ଓଡ଼ିଶୀ ରାଗ ରତ୍ନାବଳୀ (ହିନ୍ଦୀ), ଗୁରୁ ଗୋପାଳ ଚନ୍ଦ୍ର ପଣ୍ଡା । ଭୁବନେଶ୍ୱର, ୨୦୦୪ । 

 କଳାକାର 
ଉପାଧିନାମଜନ୍ମସ୍ଥାନସଙ୍ଗୀତ ସୁଧାକରବାଳକୃଷ୍ଣ ଦାଶକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତକଟକଅଷ୍ଟାବଧାନୀ ଆଚାର୍ଯ୍ୟତାରିଣୀ ଚରଣ ପାତ୍ରକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତ, ବୀଣାକାରବୋଇରାଣୀ, ଗଞ୍ଜାମସୁରମଣିରଘୁନାଥ ପାଣିଗ୍ରାହୀକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତଗୁଣପୁରରାମହରି ଦାସକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତବାଲେଶ୍ୱରବିଜୟ କୁମାର ଜେନାକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତକେଶବ ଚନ୍ଦ୍ର ରାଉତକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତଆଦିଗୁରୁ ଦେଶରଜା ମଉଡ଼ମଣିସିଂହାରୀ ଶ୍ୟାମସୁନ୍ଦର କରକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତପୁରୀଚନ୍ଦ୍ରମଣି ଲେଙ୍କାକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତପୁରୀଭୁବନେଶ୍ୱର ମିଶ୍ରବେହେଲା ବାଦକପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡିବାଣୀକଣ୍ଠନିମାଇଁ ଚରଣ ହରିଚନ୍ଦନକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତଗୋକୁଳ ଶ୍ରୀଚନ୍ଦନଗାୟକ ଶିରୋମଣିଅପର୍ଣ୍ଣା (ଆପନ୍ନା) ପାଣିଗ୍ରାହୀପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡିବାସୁଦେବ ମହାପାତ୍ରରାଜମଣି ପାତ୍ରଖଲ୍ଲିକୋଟ, ଆଠଗଡ଼ଗୁଣ୍ଡି ନନ୍ଦକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତ, ବୀଣାକାରଖଣ୍ଡପଡ଼ାଲକ୍ଷ୍ମଣ ନନ୍ଦକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତ, ବୀଣାକାରଖଣ୍ଡପଡ଼ାଭଜନ ସମ୍ରାଟଭିକାରୀ ଚରଣ ବଳକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତକୋକିଳକଣ୍ଠୀଶ୍ୟାମାମଣି ଦେବୀକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତମିତାଳୀ ଚିନାରାକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତଆରତୀ ମିଶ୍ରକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତକ୍ଷେତ୍ରମଣି ଦେବୀକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତପୁରୀହରପ୍ରିୟା ଦେବୀକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତବନମାଳୀ ମହାରଣାମର୍ଦ୍ଦଳ ବାଦକଧନେଶ୍ୱର ସ୍ୱାଇଁମର୍ଦ୍ଦଳ ବାଦକସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ଦାଶମର୍ଦ୍ଦଳ ବାଦକପଦ୍ମକେଶରୀଦାମୋଦର ହୋତାକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତପୁରୀଲୋକନାଥ ପାଳକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତନୃସିଂହନାଥ ଖୁଣ୍ଟିଆକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତଲୋକନାଥ ରଥକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତରାମାରାଓ ପାତ୍ରବୀଣାକାରଗଞ୍ଜାମଧୀରଜ ମହାପାତ୍ରକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତଗୋପାଳ ଚନ୍ଦ୍ର ପଣ୍ଡାକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତସଙ୍ଗୀତା ପଣ୍ଡାକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତମହାପାତ୍ର ମିନତୀ ଭଞ୍ଜକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତଶ୍ୟାମସୁନ୍ଦର ଧୀରକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତକାଶୀନାଥ ପୂଜାପଣ୍ଡାକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତବିଶ୍ୱନାଥ ପୂଜାପଣ୍ଡାକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତପୁରୀଭୁବନେଶ୍ୱରୀ ମିଶ୍ରକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତଘନଶ୍ୟାମ ପଣ୍ଡାକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତବିନୋଦ ବିହାରୀ ପଣ୍ଡାକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତକବିଚନ୍ଦ୍ର ନାଟ୍ଯାଚାର୍ଯ୍ୟକାଳୀଚରଣ ପଟ୍ଟନାୟକକଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତକଟକ

 ଆଧାର