ହାଣ୍ଡି ଚଞ୍ଛା ପକ୍ଷୀ

ହାଣ୍ଡି ଚଞ୍ଛା ପକ୍ଷୀ ବା ଟଙ୍କା ଚୋରଣୀ (ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ Rufous Treepie  ବା Indian Treepie, ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ନାମ Dendrocitta vagabunda) ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶ ଓ ତତ୍-ସଂଲଗ୍ନ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସୀୟ ଦେଶମାନଙ୍କରେ ପରିଲକ୍ଷିତ ଏକ ପକ୍ଷୀ । ଏମାନେ କାଉ ପରି କୋର୍ଭିଡାଏ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟ । ଲମ୍ବା ଲାଞ୍ଜବିଶିଷ୍ଟ ଏହି ପକ୍ଷୀ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ରାବି ନିଜ ଉପସ୍ଥିତି ଜଣାଇଥାଏ । ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲ, ବୁଦାଳିଆ ଜଙ୍ଗଲ, କୃଷିକ୍ଷେତ୍ର, ତୋଟା ଓ ନଗରର ଉଦ୍ୟାନମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପକ୍ଷୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ନିଜ ପରିବାରର ଅନ୍ୟ ସଦସ୍ୟ ପକ୍ଷୀଙ୍କ ପରି ଏମାନେ ସର୍ବଭକ୍ଷୀ, ସୁବିଧାବାଦୀ ଖାଦକ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ସହ ଉତ୍ତମ ରୂପେ ଖାପ ଖୁଆଇ ଚଳିପାରନ୍ତି । ଓଡ଼ିଶାରେ ଏହି ପକ୍ଷୀକୁ ତରୁପିକ ଓ କରକରା ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । 

 ବିବରଣୀ 
ଡାହାଣ|thumb|Indian tree pie-Three type calls
ହାଣ୍ଡି ଚଞ୍ଛା ମାଈ ଓ ଅଣ୍ଡିରା ଦେଖିବାକୁ ଏକା ପରି । ଏମାନଙ୍କ ଦେହର ରଙ୍ଗ ଡାଲଚିନି ପରି ମାଟିଆ ଓ ମୁଣ୍ଡଟିର ରଙ୍ଗ କଳା । ଲମ୍ବା ଲାଞ୍ଜଟି ନୀଳ ମିଶା ପାଉଁଶିଆ ରଙ୍ଗର ଓ ତାହାର ଅଗ ଭାଗଟି କଳା । ଏମାନଙ୍କ ଡେଣାରେ ଏକ ଧଳା ପଟି ରହିଥାଏ । ହିମାଳୟ ହାଣ୍ଡିଚଞ୍ଛା ଦେଖିବାକୁ ସାଧାରଣ ହାଣ୍ଡିଚଞ୍ଛା ପରି କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ରଙ୍ଗ ଟିକେ ପାଉଁଶିଆ ଓ ସାଧାରଣ ହାଣ୍ଡିଚଞ୍ଛା ପରି ନାଲିମିଶା ମାଟିଆ ନୁହେଁ । ହାଣ୍ଡି ଚଞ୍ଛାର ଥଣ୍ଟ ମୋଟା ଓ ଆଗ ପଟକୁ ସାମାନ୍ୟ ବଙ୍କା । ପେଟ ତଳ ଓ ପିଠିର ଶେଷ ଅଂଶ ଫିକା ମାଟିଆ କିମ୍ବା କମଳାମିଶା ମାଟିଆ ରଙ୍ଗର । ଏମାନଙ୍କ ଡେଣାରେ କଳା ଓ ଧଳା ରଙ୍ଗର ପର ରହିଥାଏ । ଏହି ପକ୍ଷୀର ଥଣ୍ଟ, ଗୋଡ଼ ଓ ପଞ୍ଝା କଳା ରଙ୍ଗର ।

ସୁବିସ୍ତୃତ ଏହି ପକ୍ଷୀର ଅନେକ ଉପପ୍ରଜାତି ରହିଛନ୍ତି । ମୂଳ ପ୍ରଜାତି ହାଇଦ୍ରାବାଦର ଦକ୍ଷିଣକୁ ଭାରତୀୟ ଉପଦ୍ୱୀପର ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ମରୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ହାଣ୍ଡି ଚଞ୍ଛାର ରଙ୍ଗ ଅଧିକ ଫିକା ଯାହାଙ୍କ ଉପପ୍ରଜାତିକୁ ପେଲିଡା (pallida) ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଥାଏ । ପୂର୍ବ ଘାଟ ପର୍ବତମାଳାରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରଙ୍ଗର ଉପପ୍ରଜାତିକୁ ୱେର୍ଣ୍ଣାଇ (vernayi) ଓ ପଶ୍ଚିମ ଘାଟ ପର୍ବତମାଳାରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସାମାନ୍ୟ ଛୋଟ ଆକାରର ଉପପ୍ରଜାତିକୁ ପାର୍ଭୁଲା (parvula) ବୋଲି ନାମିତ କରାଯାଇଛି । ଆଫଗାନିସ୍ତାନ ଓ ପାକିସ୍ତାନରେ ବ୍ରିଷ୍ଟୋଲି (bristoli) ଉପପ୍ରଜାତି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବେଳେ ଦକ୍ଷିଣ ଥାଇଲ୍ୟାଣ୍ଡରେ ପରିଲକ୍ଷିତ ହାଣ୍ଡିଚଞ୍ଛା ଉପପ୍ରଜାତିର ନାମ ସାଚୁରେଟିଅର୍ (saturatior) । ଏଡ୍ୱାର୍ଡ୍ ଚାର୍ଲସ୍ ଷ୍ଟୁଆର୍ଟ୍ ବେକର୍‍ ଉପର ଚିଣ୍ଡ୍ୱିନରୁ ଚିନ ଉଚ୍ଚଭୂମି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥିବା ଉପପ୍ରଜାତିକୁ ସ୍କ୍ଲାଟେରି (sclateri) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ-ବ୍ରହ୍ମଦେଶ ଓ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଥାଇଲ୍ୟାଣ୍ଡର ଉପପ୍ରଜାତିକୁ କିନ୍ନ୍ୟାରି (kinneari) ବୋଲି ନାମିତ କରିଥିଲେ । ପୂର୍ବ ଥାଇଲ୍ୟାଣ୍ଡ ଓ ଇଣ୍ଡୋଚୀନର ଉପପ୍ରଜାତିକୁ ସାକେରାଟେନ୍ସିସ୍ (sakeratensis) ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

 ଭୌଗୋଳିକ ବିତରଣ 
ଏହି ପକ୍ଷୀର ଭୌଗୋଳିକ ବ୍ୟାପ୍ତି ଅତି ବିସ୍ତୃତ । ହିମାଳୟ ସମେତ ସମଗ୍ର ଭାରତ ଭୂଖଣ୍ଡ, ପାକିସ୍ତାନ, ବଙ୍ଗଳାଦେଶ, ବ୍ରହ୍ମଦେଶ, ଲାଓସ ଓ ଥାଇଲ୍ୟାଣ୍ଡ ପ୍ରଭୃତି ଦେଶରେ ବଣ, ବୁଦାଳିଆ ଜଙ୍ଗଲ, ତୋଟା ଓ ଉଦ୍ୟାନମାନଙ୍କରେ ଏହି ପକ୍ଷୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳାରେ ଋତୁ ଅନୁସାରେ ଏମାନେ ସମୁଦ୍ର ପତନରୁ ଅଳ୍ପ ବା ଅଧିକ ଉଚ୍ଚତାରେ ବିଚରଣ କରିବା ଦେଖାଯାଇଛି ।

 ପରିସଂସ୍ଥା ଓ ବ୍ୟବହାର 
ହାଣ୍ଡି ଚଞ୍ଛା ପକ୍ଷୀ ମୁଖ୍ୟତଃ ଗଛ ଉପରେ ରହନ୍ତି । ଗଛର ଫଳ, ଶିମିଳି ଗଛର ମହୁ), ମଞ୍ଜି, ବିଭିନ୍ନ ଅମେରୁଦଣ୍ଡୀ ଜୀବ, ସାନ ସରୀସୃପ ଓ ଛୋଟ ପକ୍ଷୀ ଶାବକଙ୍କୁ ଆହରଣ କରିଥାନ୍ତି । ଏମାନେ ପଡ଼ି ରହିଥିବା ସଦ୍ୟ ଶବରୁ ମଧ୍ୟ ମାଂସ ଖୁଣ୍ଟି ଖାଇବା ଦେଖାଯାଏ । ଏମାନେ ଅତି ଚଞ୍ଚଳିଆ ସ୍ୱଭାବର, ଗଛ ଡାଳରେ ତଳ-ଉପର ହେଉଥାନ୍ତି । ବେଳେବେଳେ ଏମାନେ କଜଳପାତି ଓ କୁଣ୍ଡାଖିଆ ଚଢ଼େଇଙ୍କ ପରି ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷୀଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ଖାଇବା ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଇଛି । ଏହି ପକ୍ଷୀ ହରିଣମାନଙ୍କ ଦେହରୁ ପୋକ ଖୁଣ୍ଟି ଖାଇବା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ । ସମ୍ବର ହରିଣମାନେ ନିଜ ଦେହର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି ପକ୍ଷୀଙ୍କୁ ତାହା ଉପରେ ବସି କୀଟପୋକ ଆଦି ଖାଇବାକୁ ଆମନ୍ତ୍ରିତ କରିଥାନ୍ତି । ଅନ୍ୟ କର୍ଭିଡ୍ ପକ୍ଷୀଙ୍କ ପରି ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଗଚ୍ଛିତ କରି ରଖିପାରନ୍ତି । ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବୃକ୍ଷନାଶକ କୀଟଙ୍କୁ ଆହରଣ କରୁଥିବାରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ତାଳ ତୋଟା ମାଲିକଙ୍କ ପାଇଁ ଏମାନେ ଅତି ଉପକାରୀ । ହାଣ୍ଡି ଚଞ୍ଛା ପକ୍ଷୀ ଶଲରା ଗଛର ଫଳ ଖାଆନ୍ତି ଯାହା ଅନ୍ୟ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ବିଷାକ୍ତ ହୋଇପାରେ ।

ଭାରତରେ ଅପ୍ରେଲ୍‍ରୁ ନେଇ ଜୁନ୍ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ପକ୍ଷୀଙ୍କ ମିଳନ ଋତୁ । ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗରେ ଅପ୍ରେଲ୍ ଓ ମଇ ମାସରେ ପିନିୟଲ୍ ଗ୍ରନ୍ଥି କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଓ ସେରୋଟୋନିନ୍ କ୍ଷରଣରେ ବୃଦ୍ଧି ଘଟିଥାଏ । ଗଛ ଓ ବୁଦାରେ ରହିଥିବା ଏମାନେ ଏକ ଅଗଭୀର ବସା ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି । ମାଈ ହାଣ୍ଡି ଚଞ୍ଛା ୩-୫ଟି ଅଣ୍ଡା ଦେଇଥାଏ ।

ଏହି ପକ୍ଷୀ ବାରମ୍ବାର ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଡାକ ଦିଏ ଯାହା ବବ୍-ଓ-ଲିଂକ୍ ବା ଗୋ-ଟ୍ରି ପରି ଶୁଣାଯାଏ । ଗୋଟ୍‍ରି ଗୋଟ୍‍ରି ଡାକ ଦେଉଥିବାରୁ ଏହି ପକ୍ଷୀକୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବେ କୁଟୁରା, କୁଟୁରି ବା କୋଟ୍‍ରି ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଡକାଯାଏ । ଏହି ପକ୍ଷୀର ଆଉ ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ନାମ ହେଲା ଟାକା ଚୋର୍ ବା ଟଙ୍କା ଚୋରଣୀ । ହାଣ୍ଡିରୁ ଚଞ୍ଛା ହେବା କଳା ପରି ଏହାର ରଙ୍ଗ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ ହାଣ୍ଡି ଚଞ୍ଛା ବୋଲି କୁହାଯାଏ । 

ଏହି ପକ୍ଷୀ ଦେହରେ ବିଭିନ୍ନ ପରଜୀବୀ ବାସ କରିବା ବୈଜ୍ଞାନିକ ଅନୁଶୀଳନରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି । ଟ୍ରାଇପାନୋସୋମା କୋର୍ଭି ଓ ବାବେସିଆ ପରି ପରଭକ୍ଷୀ ହାଣ୍ଡି ଚଞ୍ଛାମାନଙ୍କ ଦେହରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ଅନ୍ତନାଳିରେ ଟ୍ରେମାଟୋଡ୍ ଓ ହାପ୍ଲୋର୍କିସ୍ ଭାଗାବଣ୍ଡି ପରି ପରଜୀବୀ ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଇଛି । ସେଣ୍ଟ୍ରୋରିଂକସ୍ ଲାନ୍ସିଆ ନାମକ ଆଉ ଏକ ପାରାସାଇଟ୍ ମଧ୍ୟ ଏହି ପକ୍ଷୀର ଦେହରେ ରହିପାରେ । ହାଣ୍ଡି ଚଞ୍ଛାର ପରରେ ସିରିଞ୍ଜୋଫାଇଲୋଇଡସ୍ ଡେଣ୍ଡ୍ରୋସିଟ୍ଟାଏ ନାମକ ଏକ ପରଜୀବୀ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ ।

 ଆଧାର 

 ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲିଂକ୍ 

 Photos and other media
 Type specimen of sakeratensis

ଶ୍ରେଣୀ:ପକ୍ଷୀ