biswa921/orwiki-latest-pages-articles-raw huggingface dataset:
କାମାକ୍ଷା

କାମାକ୍ଷା (ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ Kamakhya), କାମନାର ଜଣେ ମହତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହିନ୍ଦୁ ତାନ୍ତ୍ରିକ (Tantric) ଦେବୀ ଯିଏ ହିମାଳୟରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲେ । ସିଦ୍ଧ କୁବଜିକା ଭାବରେ ପୂଜା କରାଯାଏ ଓ ତାଙ୍କୁ କାଳୀ ଓ ତ୍ରିପୁରା ସୁନ୍ଦରୀ (Tripura Sundari) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । କାଳିକା ପୁରାଣ (Kalika Purana) ଓ ଯୋଗିନୀ ପୁରାଣ (Yogini Tantra) ଭଳି ତାନ୍ତ୍ରିକ ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ଆସାମରେ ୧୬ଶ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଥିବା କାମାକ୍ଷା ମନ୍ଦିରରେ ତାଙ୍କର ପୂଜା କରାଯାଉଛି । ଗାରୋ ପର୍ବତରେ ଥିବା ପୁରାତନ 
ପବିତ୍ର ଦେବୀ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି କିନ୍ତୁ ବାତ୍ସାୟନ ପୁରୋହିତମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଣି କାଶ୍ମୀରର ହିନ୍ଦୁ ରାଜ୍ୟରେ ରଖିଥିଲେ ଓ ପରେ ହିମାଚଳର ଏକ ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ତାଙ୍କୁ ରଖାଯାଇଥିଲା । ତାଙ୍କ ନାମର ଅର୍ଥ: 'କାମନାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦେବୀ' ଓ ସନ ୧୬୪୫ ପରଠାରୁ ତାଙ୍କୁ ବର୍ତ୍ତମାନର କାମାକ୍ଷା ମନ୍ଦିରରେ ରଖାଯାଇଛି । ଏହା ୫୧ଟି ଶକ୍ତି ପୀଠମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ଓ ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ‌ଯାତ୍ରା ସ୍ଥଳ । 

 ସୃଷ୍ଟି
ଶକ୍ତି ପୂଜା ଏକ କିମ୍ବଦନ୍ତୀରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ଯେଉଁଥିରେ ପୌରାଣିକ ରାଜା ଦକ୍ଷଙ୍କର କନ୍ୟା ସତୀ ଥିଲେ ଓ ସେ ଶିବଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଥିଲେ । ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ଦକ୍ଷ ରାଜା ପସନ୍ଦ କରୁନଥିଲେ । ତେଣୁ ସେ ଗୋଟିଏ ଯଜ୍ଞ ଆୟୋଜନ କରି ସମସ୍ତ ଦେବାଦେବୀଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଶିବଙ୍କୁ ଜାଣିଶୁଣି ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିନଥିଲେ । ଏହିରେ କ୍ରୋଧାନ୍ୱିତ ହୋଇ ସତୀ ସେହି ଯଜ୍ଞ କୁଣ୍ଡକୁ ଅପବିତ୍ର କରିବା ନିମନ୍ତେ ସେଥିରେ ଝାସ ଦେଲେ । ସତୀ ନିଜେ ଶକ୍ତିର ଦେବୀ ହୋଇଥିବାରୁ ଝାସ ଦେବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ମର ଶରୀରରୁ ବିଦାୟ ନେଇ ପରେ ଦେବୀ ପାର୍ବତୀ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କଲେ । ଇତି ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ସତୀଙ୍କର ଶରୀରକୁ କାନ୍ଧରେ ବ‌ହନ କରି ଶିବ ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ ଓ ସେହି ମୃତ ଶରୀର ନଷ୍ଟ ନ ହୋଇଯିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ସ୍ଥିର କରିଥିଲେ । ଶିବଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ନିମନ୍ତେ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମିଶି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ । ଏହା ପରେ ନୃତ୍ୟ କରି କରି ଶିବ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନ‌କୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ବିଷ୍ଣୁ ଅନୁଧାବନ କଲେ ଓ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ ମୃତ ଶରୀରକୁ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ କରି କାଟିଦେଲେ । ଶରୀର ନ ରହିବା ପରେ ଶିବ ମହାତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ବସିରହିଲେ । ଏହିଠାରୁ ସତୀ ଦାହ ପ୍ରଥା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା କାହାଣୀକୁ କିନ୍ତୁ ବିଶାରଦମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ନାହିଁ ।  J.S. Hawley, Sati, the Blessing and the Curse. Oxford University Press (New York: 1994). p. 50-1.

ବିଶ୍ୱାସ ଓ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ସତୀଙ୍କର ଶରୀର ୫୧ ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଭାରତ ଉପମହାଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ପଡ଼ିଥିବା କୁହାଯାଏ । ସେହି ଶରୀରର ଅଂଶମାନ ପଡ଼ିଥିବା ସ୍ଥାନମାନଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ପୀଠ କୁହାଯାଏ ।   

କାଳିକା ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ବିମଳା-ପୁରୀ, ଓଡ଼ିଶାରେ ପାଦଖଣ୍ଡ, ତାରା ତାରିଣୀ-ଗଞ୍ଜାମ, ଓଡ଼ିଶାରେ  ସ୍ତନ ଖଣ୍ଡ, କାମାକ୍ଷା-କାମରୂପ ଆସାମରେ ଯୌନାଙ୍ଗ ଓ କାଳୀ-କୋଲକାତାରେ ଆଙ୍ଗୁଠି ପଡିଥିବା ଯୋଗୁଁ ଏହିଗୁଡିକ ଚାରି ଆଦି ତନ୍ତ୍ରପୀଠ ବା ଶକ୍ତିପୀଠ ଭାବେ ପରିଚିତ। 

ସତୀଙ୍କର ଯୌନାଙ୍ଗ କାମରୂପ (Kamarupa), ଆସାମରେ ପଡ଼ିଥିବାରୁ ସେହି ସ୍ଥାନରେ କାମାକ୍ଷା ମନ୍ଦିର ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା କୁହାଯାଏ । 

ଏହି ପୀଠମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାମରୂପର କାମାକ୍ଷା ଓ ପୂର୍ଣଗିରୀ ଗଞ୍ଜାମର ତାରା ତାରିଣୀ ୟୋନୀ ଓ ସ୍ତନ ପୀଠ ହୋଇ ଥିବାରୁ ଗୁପ୍ତ ପୀଠ ଅଟନ୍ତି। 

 ପରିଚୟ 
କାଳିକା ପୁରାଣରେ କାମାକ୍ଷାଙ୍କୁ ତନ୍ତ୍ର ପୂଜାର ସବୁଠାରୁ ମହତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେବୀ ଭାବରେ ମାନନ୍ତି । ତାଙ୍କୁ ମହାମାୟା ବା ବିରାଟ ମୋହମାୟାର ଦେବୀ ଭାବରେ ମାନନ୍ତି ଯିଏ ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ଯେ କୌଣସି ରୂପ ନେଇପାରନ୍ତି । ଭକ୍ତମାନେ ତାଙ୍କୁ କାମେଶ୍ୱରୀ ବା କାମନାର ଦେବୀ ଓ ଷୋଡ଼ଶୀ । କାଳିକା ପୁରାଣ, ଯୋଗିନୀ ତନ୍ତ୍ର ଓ କାମାକ୍ଷା ତନ୍ତ୍ରରେ ତାଙ୍କୁ କାଳୀ ମନେକରାଯାଏ ।B. Shastri. Kamakhya Tantra. Bharatiy Vidya Prakash (Delhi, Varanasi: 1990). p. 20. 
yā devi kālikā mātā sarva vidyāsvarūpinī |
kāmākhyā saiva vikhyātā satyam devi nacānyathā ||

ଯା ଦେବୀ କାଳିକା ମାତା ସର୍ବ ବିଦ୍ୟାସ୍ୱରୁପିଣୀ |
କାମାକ୍ଷା ଶୈବ ବିଖ୍ୟାତ ସତ୍ୟମ ଦେବୀ ନ‌ଚାନ୍ୟଥା ||

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:ହିନ୍ଦୁ ଦେବୀ
ଦେବୀ ପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର

ଦେବୀ ପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର (ଜନ୍ମ: ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୯) ଜଣେ ଓଡ଼ିଆ ରାଜନୀତିଜ୍ଞ । ସେ ଓଡ଼ିଶା ରାଜନୀତିର ବିଜୁ ଜନତା ଦଳର କର୍ମକର୍ତ୍ତା ଭାବରେ ସକ୍ରିୟ ଅଛନ୍ତି । ଦେବୀ ପ୍ରସାଦ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାରେ ଜଣେ ବିଧାୟକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି । ୧୯୯୫, ୨୦୦୦, ୨୦୦୪, ୨୦୦୯, ୨୦୧୪ ଓ ୨୦୧୯ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ହୋଇଥିବା ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ସେ ବଡ଼ମ୍ବା ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀରୁ ଯଥାକ୍ରମେ ୧୧ଶ, ୧୨ଶ, ୧୩ଶ, ୧୪ଶ, ୧୫ଶ ଓ ୧୬ଶ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାକୁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲେ ।

 ଜନ୍ମ, ପରିବାର ଓ ଶିକ୍ଷା 
ଦେବୀ ପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର ୧୯୫୯ ମସିହାର ଜାନୁଆରୀ ମାସ ୨୬ ତାରିଖରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ନାମ ରଘୁନାଥ ମିଶ୍ର ଏବଂ ପତ୍ନୀଙ୍କ ନାମ ଅନସୂୟା ମିଶ୍ର । ଦେବୀ ପ୍ରସାଦଙ୍କର ଶିକ୍ଷାଗତ ଯୋଗ୍ୟତା କଳାରେ ସ୍ନାତକ ।

 ରାଜନୈତିକ ଜୀବନ 
ଦେବୀ ପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର ଓଡ଼ିଶା ରାଜନୀତିରେ ବିଜୁ ଜନତା ଦଳର କର୍ମକର୍ତ୍ତା ଭାବରେ ସକ୍ରିୟ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ସେ ଜନତା ଦଳର କର୍ମକର୍ତ୍ତା ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ସେ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାରେ ଜଣେ ବିଧାୟକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି ।

 ବିଧାନ ସଭା ସଭ୍ୟ ବିବରଣୀ 
ଆରମ୍ଭଶେଷପଦବୀନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀଦଳ୧୯୯୫୨୦୦୦ସଭ୍ୟ, ୧୧ଶ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାବଡ଼ମ୍ବାଜନତା ଦଳ୨୦୦୦୨୦୦୪ସଭ୍ୟ, ୧୨ଶ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାବଡ଼ମ୍ବାବିଜୁ ଜନତା ଦଳ୨୦୦୪୨୦୦୯ସଭ୍ୟ, ୧୩ଶ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାବଡ଼ମ୍ବାବିଜୁ ଜନତା ଦଳ୨୦୦୯୨୦୧୪ସଭ୍ୟ, ୧୪ଶ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାବଡ଼ମ୍ବାବିଜୁ ଜନତା ଦଳ୨୦୧୪୨୦୧୯ସଭ୍ୟ, ୧୫ଶ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାବଡ଼ମ୍ବାବିଜୁ ଜନତା ଦଳ୨୦୧୯ --ସଭ୍ୟ, ୧୬ଶ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାବଡ଼ମ୍ବାବିଜୁ ଜନତା ଦଳ

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୫୯ ଜନ୍ମ
ଶ୍ରେଣୀ:ଜୀବିତ ବ୍ୟକ୍ତି
ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଆ ଲୋକ
ଶ୍ରେଣୀ:କଟକ ଜିଲ୍ଲାର ଲୋକ
ଶ୍ରେଣୀ:୧୧ଶ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାର ସଭ୍ୟ
ଶ୍ରେଣୀ:୧୨ଶ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାର ସଭ୍ୟ
ଶ୍ରେଣୀ:୧୩ଶ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାର ସଭ୍ୟ
ଶ୍ରେଣୀ:୧୪ଶ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାର ସଭ୍ୟ
ଶ୍ରେଣୀ:୧୫ଶ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାର ସଭ୍ୟ
ଶ୍ରେଣୀ:୧୬ଶ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାର ସଭ୍ୟ
ଅଦ୍ୱୈତ ପରିବାର

thumb|କବି ଜୟଦେବ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛନ୍ତି 

ଅଦ୍ୱୈତ ପରିବାର (ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ Advaita Parivāra), (Bengali:অদ্ৱৈত পরিবার) ଏକ ପିଢ଼ି ପର ପିଢ଼ି ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବୁଝାଏ ଯାହା ଶ୍ରୀ ଅଦ୍ୱୈତ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ (Śrī Advaita Ācārya) ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି ଓ ତାଙ୍କୁ ସଦାଶିବ (Sadāśiva) ଓ ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କ (Mahāviṣṇu) ଯୁଗ୍ମ ଅବତାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହା ଗୌଡ଼ୀୟ ବୈଷ୍ଣବ ମହାସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଏକ ଶାଖା ଯାହା ଚୈତନ୍ୟ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କଠାରୁ (Śrī Caitanya Mahāprabhu) ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ।  

ଗୌଡ଼ୀୟ ବୈଷ୍ଣବ ପରମ୍ପରାର ଅଦ୍ୱୈତ ପରିବାର ଏକ ଶାଖା ଯାହା ଶ୍ରୀ ଚୈତନ୍ୟ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ପୂଜା କରୁଥିବା ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କର ଶାଖା ଥିଲା ଓ ସେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଶ୍ରୀ ଅଦ୍ୱୈତ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟରେ ଆସିଥିଲେ । ସେ କେବଳ ଶ୍ରୀ ଚୈତନ୍ୟଙ୍କର ମଙ୍ଗଳାଚରଣ କରିଥିଲେ ତାହା ନୁହେଁ, ସେ ଚୈତନ୍ୟଙ୍କର ସମସ୍ତ ଲୀଳା ବା ସ୍ୱର୍ଗୀୟ କ୍ରିୟାକଳାପର ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ଓ ଧାର୍ମିକ ଗୁରୁ ଥିଲେ । 

ପରିବାର
ଏଠାରେ ପରିବାର ଅର୍ଥ ଅନୁଗାମୀ ଶିଷ୍ୟ ।  ସଂସ୍କୃତରେ ବିଶେଷତଃ ହିନ୍ଦୀ ଓ ବେଙ୍ଗଲୀ ଭାଷାରେ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଅବତାରଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀମାନଙ୍କୁ ପରିବାର ନାମ ଦିଆଯାଏ । ଏହାର ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ପରିବାର ସଦସ୍ୟମାନେ ଧାର୍ମିକ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ଦିକ୍ଷିତ କରନ୍ତି । ଏଣୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ପରିବାର ଥାଏ ଯଥା:- ବଂଶ ପରିବାର ଓ ଦିକ୍ଷା ପରିବାର । ଦିକ୍ଷା ପରିବାରରେ କେହି ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିନଥାଆନ୍ତି କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଧାର୍ମିକ ଅନୁଗାମୀ ରହନ୍ତି । 
ଅଦ୍ୱୈତ ପରିବାର
ପୂର୍ବତନ ଶ୍ରୀ ହଟ୍ଟ ବା ସିଲହଟ ସ‌ହରରେ (ଆଧୁନିକ ବାଙ୍ଗଲାଦେଶରେ) ଥିବା ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରରେ ସନ ୧୪୩୪ରେ ଶ୍ରୀ ଅଦ୍ୱୈତ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନାମ ପଣ୍ଡିତ କୁବେର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ମାତାଙ୍କ ନାମ ନାଭା ଦେବୀ ଥିଲା । ସେ ଶ୍ରୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ ଓ ଫଳତଃ ଶ୍ରୀ ଚୈତନ୍ୟ ମହାପ୍ରଭୁ ସନ ୧୪୮୬ରେ ନବଦ୍ୱୀପରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କଲେ । ଗୌର ଆନା ଠାକୁର (গৌর আনা ঠাকুর) ନାମରେ ବିଖ୍ୟାତ ଥିଲେ । ଶ୍ରୀ ଅଦ୍ୱୈତ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଶ୍ରୀ କୃଷ୍ଣ ମିଶ୍ର ଗୋସ୍ୱାମୀ ଓ ଶ୍ରୀ ବଳରାମ ମିଶ୍ର ଗୋସ୍ୱାମୀ ନାମକ ଦୁଇ ପୁତ୍ରଙ୍କଦ୍ୱାରା ଅଦ୍ୱୈତ ପରିବାର ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ତାଙ୍କର ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦ, ଗୋପାଳ, ଜଗଦିଶ ଓ ସ୍ୱରୂପ ନାମକ ଆଉ ଚାରି ପୁଅ ଥିଲେ ଯେଉଁମାନେ ସନ୍ୟାସ ବ୍ରତ ଧାରନ କରି ଚାଲିଗଲେ ଓ ସେମାନେ କାହାକୁ ଶିଷ୍ୟ କରିନଥିଲେ । 

ଶ୍ରୀ ଅଦ୍ୱୈତ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ବିଜୟ କୃଷ୍ଣ ଗୋସ୍ୱାମୀ (Bijoy Krishna Goswami - ୧୮୪୧-୧୮୯୯) ନାମକ ଜଣେ ବିଖ୍ୟାତ ବଂଶଜ ଥିଲେ ଯାହାଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା ଭରା ଜୀବନୀ ବଙ୍ଗଳା ଭାଷାରେ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ କୁଲଦାନନ୍ଦ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଲେଖିଥିଲେ ଓ ତାହା ଅନେକ ଖଣ୍ଡରେ ସମାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା । 

କିଛି ସମୟ ପୂର୍ବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ ଓ ପାର୍ଶବର୍ତ୍ତୀ ବାଙ୍ଗଲାଦେଶରେ ଅଦ୍ୱୈତ ପରିବାର ସୀମାବଦ୍ଧ ଥିଲା । ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ ଓ ବୃନ୍ଦାବନର ଅଳ୍ପ କିଛି ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ଅଳ୍ପ କିଛି ପରିବାର ସଦସ୍ୟ ରହୁଥିଲେ । ଅଧୁନା ସନ ୧୯୮୨ ପରଠାରୁ ବିଦେଶରେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଅଣ-ଭାରତୀୟ ଅନୁଗାମୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେଣି । 

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:ହିନ୍ଦୁ ଦେବତା
ବିପିନ ବିହାରୀ ରଥ

ବିପିନ ବିହାରୀ ରଥ (୨୯ ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୩୦ – ୭ ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୦୨୦ ) ଜଣେ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ, ସମାଜସେବୀ ଓ ଆଇନଜୀବୀ ଥିଲେ । ବାନର ସେନା ଓ ଆଜାଦ ହିନ୍ଦ ଫୌଜରେ ଯୋଗଦେଇ ସେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧିନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ସେ ଓକିଲାତିକୁ ନିଜର ପେଷା ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ରାଜନୀତିରେ ସକ୍ରିୟ ଥାଇ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ସେ ଫରୱାର୍ଡ ବ୍ଲକ, ବିଜେପି ଓ ବିଶ୍ୱ ହିନ୍ଦୁ ପରିଷଦ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ । ସେ ଓଡ଼ିଶା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ବାର ଆସୋସିଏସନର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ । 

 ଜୀବନୀ 
ବିପିନ ବିହାରୀ, ୧୯୩୦ ମସିହାରେ ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାର କୃପାସିନ୍ଧୁପୁର ଶାସନରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ୧୦ ବର୍ଷ ବୟସରେ, ସେ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଆଦର୍ଶରେ ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହୋଇ ବାନର ସେନାରେ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ନେଇ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ଯୋଗଦେଇଥିଲେ । ୧୯୪୨ ଅଗଷ୍ଟ ୧୦ ତାରିଖରେ ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ପିକେଟିଂ କରିବା ସମୟରେ ବ୍ରିଟିଶ ପୁଲିସ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମପୁର ପୋଷ୍ଟ ଅଫିସଠାରେ ଗିରଫ କରିଥିଲା । ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ, ୧୯୬୧ ମସିହାରେ ସେ ଓକିଲାତି ବୃତି ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ୧୯୬୮ରୁ ୧୯୭୭ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଫରୱାର୍ଡ ବ୍ଲକର ଓଡ଼ିଶା ଶାଖାର ସଭାପତି, ୧୯୯୦-୯୫ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଜେପିର ରାଜ୍ୟ ଉପସଭାପତି ଏବଂ ୧୯୯୯-୨୦୧୦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଶ୍ୱ ହିନ୍ଦୁ ପରିଷଦର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ସଭାପତି ଥିଲେ ।

ତାଙ୍କ ପୁଅ ବିଶ୍ୱନାଥ ରଥ, ଓଡ଼ିଶା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ବିଚାରପତି ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି । ୨୦୨୦ ମାର୍ଚ୍ଚ ୭ ତାରିଖରେ କଟକଠାରେ ତାଙ୍କର ପରଲୋକ ଘଟିଥିଲା ।

 ସାହିତ୍ୟ ସର୍ଜନା 
ଲେଖାଲେଖିରେ ମଧ୍ୟ ବିପିନ ରୁଚି ରଖିଥିଲେ । ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ବାଦପତ୍ରରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରବନ୍ଧ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା । ତାଙ୍କଦ୍ୱାରା ରଚିତ କିଛି ପୁସ୍ତକ :
 ମୋ ବିଚାର ଓ ସ୍ମୃତି
 ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସଂସ୍କାର
 ଜନତା ଜନାର୍ଦ୍ଦନ

 ସମ୍ମାନ ଓ ପୁରସ୍କାର 
 ମଧୁଜ୍ୟୋତି ସମ୍ମାନ
 କଳିଙ୍ଗ ଗୌରବ
 କଳିଙ୍ଗ ପ୍ରଭା
 ହାଇକୋର୍ଟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଇନଜୀବୀ

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୩୦ ଜନ୍ମ
ଶ୍ରେଣୀ:୨୦୨୦ ମୃତ୍ୟୁ
ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ
ଶ୍ରେଣୀ:ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାର ଲୋକ
ମ‌ନ‌କାମନା ମନ୍ଦିର

ମ‌ନ‌କାମନା ମନ୍ଦିର (ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ Manakamana Temple, () ନେପାଳର ଗୋର୍ଖା (Gorkha) ଜିଲ୍ଲାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ହିନ୍ଦୁ ଠାକୁରାଣୀ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଏକ ଅବତାର ଭଗବତୀଙ୍କର ଏକ ପବିତ୍ର ପୀଠ ।  ମନ ଓ କାମନା ଶବ୍ଦ‌ଦ୍ୱୟକୁ ନେଇ ମନ‌କାମନା ଶବ୍ଦ ଗଢ଼ାହୋଇଛି । ମନର ସାହିତ୍ୟିକ ଅର୍ଥ ହୃଦୟ ଓ କାମନାର ଅର୍ଥ ଇଚ୍ଛା । ପ୍ରାୟ ୧୭୦୦ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଦେବୀ ମନ‌କାମନାଙ୍କର ପୂଜା ହୋଇଆସୁଥିବା ଏହି ମନ୍ଦିରକୁ ଦୂରଦୂରାନ୍ତରୁ ଆସିଥିବା ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ମନୋବାଞ୍ଛା ପୂରଣ ହେଉଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ।  

ଠିକଣା
thumb|ଐତିହାସିକ ମନ୍ଦିର ଘଣ୍ଟି

ନେପାଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ଗୋର୍ଖା ଟାଉନଠାରୁ ୧୨ କି:ମି: ଦକ୍ଷିଣକୁ ଗଲେ ଏହି ମନ୍ଦିର ଦୃଷ୍ଟି ଗୋଚର ହୁଏ । ସମୁଦ୍ର ପତନଠାରୁ ୧୩୦୨ ମିଟର (୪,୨୭୨ ଫୁଟ) ଉଚ୍ଚତାରେ ଏହି ମନ୍ଦିର ଅବସ୍ଥିତ ଓ ଏଠାରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ତ୍ରିଶୂଳୀ ନ‌ଦୀ (Trisuli) ଉପତ୍ୟକା ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ମର୍ସ୍ୟଙ୍ଗଡି (Marsyangdi) ଉପତ୍ୟକାମାନ ଦେଖାଯାଏ ।  ମନ୍ଦିରର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ମାନସଲୁ-ହିମାଚଲି ଓ ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା ପର୍ବତମାଳା ଦେଖାଯାଏ । କାଠମାଣ୍ଡୁରୁ ୧୪୦ କି:ମି: (୮୭ ମାଇଲ) ଦୂରରେ ଏହି ମନ୍ଦିର ଅବସ୍ଥିତ ଓ ପୋଖରାଠାରୁ ବସରେ ଗଲେ ୩/୪ ଘଣ୍ଟା ମଧ୍ୟରେ ପ‌ହଞ୍ଚିଯିବ । 

ପୌରାଣିକ ମୂଳଦୁଆ

ସତର ତମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ରାଜା ରାମ ଶାହ ରାଜୁତି କରିବା ସମୟରୁ ମ‌ନ‌କାମନା ମନ୍ଦିର‌ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଚାଲିଆସିଛି । ରାମ ଶାହଙ୍କ ରାଣୀଙ୍କର ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଶକ୍ତି ଥିବା ଶୁଣାଯାଏ ଓ ଏହି ଶକ୍ତି ଥିବା କଥା କେବଳ ତାଙ୍କର ଭକ୍ତ ଲଖନ ଥାପ୍ପା ଜାଣିଥିଲେ । ଦିନେ ରାଣୀଙ୍କୁ ଦେବୀ ଅବସ୍ଥାରେ ଓ ଲଖନ‌କୁ ସିଂହ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ବେଳେ ରାଜା ଦେଖିପକାଇଲେ । ପରେ ଏହି ବିଷୟ ରାଣୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାରୁ ତାଙ୍କର ରହସ୍ୟମୟ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା । ସେତେବେଳର ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ରାଜାଙ୍କର ଜୁଇରେ ରାଣୀ ଝାସ ଦେଇ ସତୀ (Sati) ହୋଇଥିଲେ । ସତୀ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ରାଣୀ ଲଖନ‌କୁ ଆଶ୍ୱାସନା ଦେଇ ନିକଟ ଭବିଷ୍ୟତରେ ପୂନର୍ଜନ୍ମ ନେବାର ଆଶ୍ୱାସନା ଦେଇଥିଲେ । ଏହି ଘଟଣାର ପ୍ରାୟ ୬ ମାସ ପରେ ଜଣେ ଚାଷୀ ହଳ କଲାବେଳେ ଲଙ୍ଗଳ ମୂନରେ ଗୋଟିଏ ପଥର ବାଜିଥିଲା । ସେହି ପଥରରୁ ରକ୍ତ ଓ କ୍ଷୀର ବାହାରୁଥିବା କଥା ଚାଷୀ ଦେଖିଲେ । ଲଖନ ଏହି ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣି ତୁରନ୍ତ ସେହି ସ୍ଥାନ‌କୁ ଗଲେ ଓ ସେଠାରେ ତାନ୍ତ୍ରିକ ମତରେ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ପରେ ପଥରରୁ ରକ୍ତ ଓ କ୍ଷୀର ବାହାରିବା ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲା । ସେହି ସ୍ଥାନଟି ଏବେକାର ମନ୍ଦିରର ଭିତ୍ତିଭୂମି ହୋଇଗଲା । ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ କେବଳ ଲଖନ ଥାପାର ପରପିଢ଼ି ଲୋକମାନେ ଏହି ମନ୍ଦିରର ପୂଜକ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି ।

ମ‌ନ‌କାମନା ଦର୍ଶନ

ପ୍ରତି ବର୍ଷ ଅନେକ ଲୋକ ଏହି ମନ୍ଦିର ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଆସନ୍ତି । ଦେବୀ ଭଗବତୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସୁଥିବା ଲୋକ ମ‌ନ‌କାମନା ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଆସୁଛନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ହିନ୍ଦୁ ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ଭୂମି, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ, ଏହି ପାଞ୍ଚଗୋଟି ପଦାର୍ଥ ସାହାଯ୍ୟରେ ସଂସାର ଗଠିତ ହୋଇଛି । ଏହି ବିଶ୍ୱାସ ଅନୁସାରେ ଏହି ପାଞ୍ଚୋଟି ପଦାର୍ଥ ମଧ୍ୟରୁ ଅତି କମ୍‌ରେ ଗୋଟିଏ ପଦାର୍ଥ ଅର୍ପଣ କରି ପୂଜା କରିବା ବିଧି ରହିଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦାର୍ଥ ଏଠାରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ । 
 ଅବିର (ସିନ୍ଦୁର)
 କେଶର ବାଦାମ 
 ପୁଷ୍ପ ଓ ପତ୍ର 
 ଧୂପ 
 ଦୀପ
 ବସ୍ତ୍ର - ସାଧାରଣତଃ ଲାଲ ରଙ୍ଗକୁ ପବିତ୍ର ମାନନ୍ତି  
 ଫଳ ଓ ଖାଦ୍ୟ - ନଡ଼ିଆ ଓ ମିଠା 
 ଘଣ୍ଟି
 ଗୁଆ ଓ ବ୍ରତ ସୂତା  
 ଅନ୍ନ, ଚାଉଳ 
 ସୌଭାଗ୍ୟ (ଲାଲ କପଡ଼ା ଇତ୍ୟାଦି) 

ଏଠାରେ ବଳୀ ଦେବା ପ୍ରଥା ଚଳିଆସୁଛି । ମନ୍ଦିର ପଛ ପାଖରେ ଥିବା ବେଦି ଉପରେ କେତେକ ଭକ୍ତ ଛେଳି ଓ ପାରା ବଳୀ ଦିଅନ୍ତି । ନିକଟ ଅତୀତରେ ଗୋର୍ଖାର ଜିଲ୍ଲା ପଶୁ ସମ୍ପଦ ଅଫିସର ଏହି ବଳୀ ପ୍ରଥାକୁ ନିଷେଧ କରି ଆଦେଶ ଜାରିକରିଛନ୍ତି ।

ଦଶାଇଁ (ସେପ୍ଟେମ୍ବର - ଅକ୍ଟୋବର) ଓ ନାଗ ପଞ୍ଚମୀ ସମୟରେ ଅନେକ ଭକ୍ତ ଏଠାକୁ ଆସି ଚାରି ପାଞ୍ଚ ଘଣ୍ଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଠିଆ ହୋଇ ଦେବୀ ଭଗବତୀଙ୍କୁ ପ୍ରର୍ଥନା କରନ୍ତି । 

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:ହିନ୍ଦୁ ଦେବୀ
ଗୋବିନ୍ଦ ମାଥୁର

ଗୋବିନ୍ଦ ମାଥୁର (ଜନ୍ମ:୧୪ ଏପ୍ରିଲ ୧୯୫୯) ଆଲାହବାଦ ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ୪୭ତମ ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟାଧୀଶ ।
 ବୃତ୍ତିଗତ ଜୀବନ 
ଗୋବିନ୍ଦ ମାଥୁରଙ୍କୁ ୨ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୦୪ ମସିହାରେ ରାଜସ୍ଥାନ ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଅତିରିକ୍ତ ବିଚାରପତି ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା । ପରେ ୨୯ ମେ ୨୦୦୬ରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ଥାୟୀ ବିଚାରପତି ଭାବରେ ପଦୋନ୍ନତି ଦିଆଯାଇଥିଲା । ୨୧ ନଭେମ୍ବର ୨୦୧୭ରେ ତାଙ୍କୁ ଆହ୍ଲାବାଦ ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଲୟକୁ ବଦଳି କରାଯାଇଥିଲା ।

ବରିଷ୍ଠତା ଭିତ୍ତିରେ ସେ ୨୪ ଅକ୍ଟୋବର ୨୦୧୮ରେ ଆହ୍ଲାବାଦ ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଲୟର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ପ୍ରଧାନ ବିଚାରପତି ଭାବରେ ଶପଥ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ପରେ ୧୪ ନଭେମ୍ବର ୨୦୧୮ରେ ସେ ଆହ୍ଲାବାଦ ହାଇକୋର୍ଟର ପ୍ରଧାନ ବିଚାରପତି ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ।

ନାଗରିକତା ସଂଶୋଧନ ଆଇନ ବିରୋଧୀଙ୍କଠାରୁ ସେମାନେ ନଷ୍ଟ କରିଥିବା ସରକାରୀ ସଂପତ୍ତି ଆଦାୟ କରାଯିବା ପୂର୍ବରୁ ଦୋଷୀଙ୍କ ଫୋଟୋଚିତ୍ର ବ୍ୟାନେର ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରାଯିବା ନେଇ ଏକ ମାମଲାରେ ସେ ଏବଂ ଜଷ୍ଟିସ ରମେଶ ସିହ୍ନାଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ ଖଣ୍ଡପୀଠ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ ସରକାରଙ୍କ ବିରୋଧରେ ରାୟ ଦେଇ ସେ ଚର୍ଚ୍ଚାର ପରିସରକୁ ଆସୈଥିଲେ ।

 ଆଧାର 
 

ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୫୯ ଜନ୍ମ
ମନସା

ମନସା ବା ମନସା ଦେବୀ (ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ Manasa, ବା  Manasa Devi) ସାପମାନଙ୍କ ଏକ ହିନ୍ଦୁ ଦେବୀ ଯାହାଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ ଓ ଉତ୍ତର ପୂର୍ବ ଭାରତରେ ସାପ କାମୁଡ଼ା ଚିକିତ୍ସା, ଉର୍ବରତ୍ୱ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ନିମନ୍ତେ ପୂଜା କରାଯାଏ । ସେ ଋଷି ଜରତ୍କାରୁଙ୍କ (Jaratkaru) ପତ୍ନୀ, ନାଗରାଜ ବାସୁକୀଙ୍କର (Vasuki) ଭଗିନୀ ଓ ଆସ୍ତିକଙ୍କର (Astika) ମାତା ଅଟନ୍ତି ।  Wilkins p.395 ସେ ବିଷହର, ନିତ୍ୟ (ଚିରନ୍ତନ) ଓ ପଦ୍ମାବତୀ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା । 

ଶିବ ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ପାର୍ବତୀଙ୍କର ସେ କନ୍ୟା ଓ ବାସୁକୀଙ୍କର ଭଗିନୀ ଅଟନ୍ତି । କେତେକ ପୁରାଣରେ ଶିବ ବଦଳରେ ଋଷି କଶ୍ୟପ ତାଙ୍କର ପିତା ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ମନସା ଅତି ଭକ୍ତପ୍ରିୟ କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା ନ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତି ନିଦାରୁଣ ।McDaniel p.148 ସମ୍ପୁର୍ଣ୍ଣ ଦେବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ନହେବାରୁ ସେ ଦେବୀ ଭାବରେ ପୂଜ୍ୟ ହେବାକୁ ଓ ମାନବ ଭକ୍ତ ପାଇବାକୁ ଲକ୍ଷ ରଖିଥିଲେ । ନାଗଲକ୍ଷ୍ମୀ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ସେ ପରିଚିତା । 

thumb|ମନସା ଓ ତାଙ୍କ କୋଳରେ ଆସ୍ତିକ, ଏହା ବିହାରରେ ଥିବା ଦଶମ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ ପଲା (Pala) ବ୍ରୋଞ୍ଜ ପ୍ରତିମା ।

ଉତ୍ପତ୍ତି
ମନସାଙ୍କ ବିଷୟ ସର୍ବ ପ୍ରଥମେ ଅଥର୍ବଦେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଥଲା । ହିନ୍ଦୁ ଦେବୀ ଭାବରେ ମନସା, ଋଷି କଶ୍ୟପ (Kashyapa) ଓ କଦ୍ରୁଙ୍କର (Kadru)‌ କନ୍ୟା ଥିଲେ ଓ କଦ୍ରୁ ସମସ୍ତ ନାଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟ ମାତା ଥିଲେ । ୧୪ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ ସେ ଉର୍ବରତ୍ୱ ଓ ବିବାହ ସଂସ୍କାରର ସ‌ହିତ ସଂଲଗ୍ନ ଥିଲେ ଏବଂ ଶୈବ ଧର୍ମ ସ‌ହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ । ଶିବ ବିଷ ପାନ କରିବା ପରେ ତାଙ୍କୁ ମନସା ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ଓ ସେଥିଯୋଗୁ ତାଙ୍କୁ 'ବିଷ ବିଦାୟୀ' ଭାବରେ ପୂଜା କରାଯାଉଛି । ତାଙ୍କର ଲୋକପ୍ରିୟତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତକୁ ବ୍ୟାପିଥିଲା । ଫଳରେ ସେ ଶିବଙ୍କର କନ୍ୟା ଭାବରେ କାହାଣୀ ବ୍ୟାପିଥିଲା ଓ ତାଙ୍କୁ ମୂଳ ଦେବୀ ଭାବରେ ହିନ୍ଦୁ ମତର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।

ପ୍ରତିମା ବିଦ୍ୟା
ମନସାଙ୍କୁ ସାପମାନଙ୍କ ସାଥିରେ ଥିବା ଏକ ମହିଳା ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ ଯାହାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ସାପ ଓ ପଦ୍ମ ଉପରେ ବା ସାପ ଉପରେ ଠିଆ ହୋଇଥିବା ଚିତ୍ର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଅନେକ ଗୁଡ଼ିଏ ସାପ ଫଣା ଟେକି ତାଙ୍କ ମଥା ଉପରେ ରହିଥିବା ଦେଖାଯାଏ । ତାଙ୍କ କୋଳରେ ଗୋଟିଏ ଶିଶୁ ଶୋଇଥିବା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ । ସେହି ଶିଶୁଟି ତାଙ୍କର ନିଜ ସନ୍ତାନ ଆସ୍ତିକ (Astika) ହୋଇଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ତାଙ୍କୁ ଏକ ଆଖିଆ ଦେବୀ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଉତ୍ତର ପୂର୍ବ ଭାରତରେ ବାସ କରୁଥିବା ହାଜୋଙ୍ଗ (Hajong) ଜାତିର ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ କାଣୀ ଦେବୀ କ‌ହନ୍ତି । 

କିମ୍ବଦନ୍ତୀ

ମହାଭାରତ
ମହାଭାରତରେ ମନସାଙ୍କର ବିବାହ ଉପାଖ୍ୟାନ ଲେଖା ଅଛି । ଋଷି ଜଗତକାରୁ ତପସ୍ୟା କରିବା ନିମନ୍ତେ ବିବାହରୁ ଦୂରରେ ରହିବାକୁ ସ୍ଥିର କରିଥିଲେ । ଏକଦା ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ଦଳେ ଲୋକ ଗୋଡ଼ ଉପରକୁ ଓ ମୁଣ୍ଡ ତଳକୁ ଥାଇ ଗୋଟିଏ ଗଛରୁ  ଝୁଲୁଥିବାର ଦେଖିଲେ । ସେମାନେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବପୁରୁଷ ଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କର ପିଲାମାନେ ଏମାନଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସଠିକ୍ କ୍ରିୟା କର୍ମ ନ କରିଥିବାରୁ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥା ଭୋଗୁଥିଲେ । ଜଗତକାରୁଙ୍କୁ ସେମାନେ ବିବାହ କରି ଗୋଟିଏ ପୁତ୍ର ଜାତ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ ଓ ସେହି ପୁତ୍ର କ୍ରିୟା କର୍ମ କଲେ ଏମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବେ ବୋଲି କ‌ହିଲେ । ଏକଥା ଶୁଣି ବାସୁକୀ ନିଜ କନ୍ୟା ମନସାଙ୍କର ବିବାହ ଜଗତକାରୁଙ୍କ ସ‌ହିତ କରିଦେଲେ । ମନସାଙ୍କର ଗୋଟିଏ ପୁତ୍ର ଜାତ ହେଲା ଯାହାର ନାମ ଆସ୍ତିକ (Astīka) ରଖାଗଲା ଓ ଏହା ଫଳରେ ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ ଦଣ୍ଡମୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ । ସର୍ପ ଯଜ୍ଞ କରି ସେହି ଯଜ୍ଞ ଅନଳରେ ସମସ୍ତ ସର୍ପଜାତିଙ୍କୁ ପକେଇ ବିନାଶ କରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ଜନ୍ମେଜୟଙ୍କଠାରୁ (Janamejaya) ସାପମାନଙ୍କୁ ଆସ୍ତିକ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ । Wilkins p.396

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:ହିନ୍ଦୁ ଦେବୀ
କଇଳାଶ ପଟ୍ଟନାୟକ

କଇଳାଶ ପଟ୍ଟନାୟକ (ଜନ୍ମ : ୬ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୫୭) ଜଣେ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟିକ ଓ ଶିକ୍ଷାବିତ । ସେ ସମାଲୋଚନା, କ୍ଷୁଦ୍ରଗଳ୍ପ, ଅନୁବାଦ ସାହିତ୍ୟରେ ନିଜ ଲେଖନି ଚାଳନା କରନ୍ତି । ସେ ବିଶ୍ୱଭାରତୀ ଶାନ୍ତିନିକେତନ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ଓଡ଼ିଆ ବିଭାଗର ମୁଖ୍ୟ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି । ଲୋକଗୀତ ଓ ଲୋକସଂସ୍କୃତି ଉପରେ ସେ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିଛନ୍ତି ।

 ଶିକ୍ଷା 
କଇଳାଶ, ଫକୀର ମୋହନ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ୧୯୭୫ ମସିହାରେ ସ୍ନାତକ, ୧୯୭୭ରେ ବିଶ୍ୱଭାରତୀରୁ ସ୍ନାତକୋତ୍ତର, ୧୯୮୫ରେ ପି.ଏଚ.ଡ଼ି ଶିକ୍ଷା ସମାପ୍ତ କରିଥିଲେ । ସେ ୧୯୮୯ ମସିହାରେ ବିଶ୍ୱଭାରତୀରୁ ଅସମୀୟା ଭାଷାରେ ଡିପ୍ଲୋମା ମଧ୍ୟ କରିଛନ୍ତି ।

 ରଚନାବଳୀ 
 ସମାଲୋଚନା 
 ଓଡ଼ିଆ ଉପନ୍ୟାସର ସମାଜ ତତ୍ତ୍ବ - ୧୯୮୮ (ବିଦ୍ୟାପୁରୀ, କଟକ)
 ଗଳ୍ପ ବନାମ ଗଳ୍ପ - ୧୯୯୮ (ପ୍ରେଣ୍ଡସ୍ ପବ୍ଲିଶର୍ସ, କଟକ)
 ଲଳିତ ପାଲା - ୨୦୦୯ (ଓଡ଼ିଶା ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ, ଭୁବନେଶ୍ୱର)
 ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକ କାହାଣୀ - ୨୦୦୮ (କାହାଣୀ, କଟକ)
 ସ୍ଥାବରଜଙ୍ଗମ - ୨୦୦୭ (କାଦମ୍ବିନୀ ମିଡିଆ ପ୍ରା. ଲି., ଭୁବନେଶ୍ୱର)
 ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଳ୍ପ - ୨୦୧୬ (ଟାଇମ ପାସ, ଭୁବନେଶ୍ୱର)
 ବିନୋଦ ଦ୍ୱାଦଶ - ୨୦୧୩ (ଟାଇମ ପାସ, ଭୁବନେଶ୍ୱର)
 ସତ ଏକଶତ - ୨୦୦୪ (ପ୍ରେଣ୍ଡସ୍ ପବ୍ଲିଶର୍ସ, କଟକ)
 ଫକୀର ମୋହନ ଦର୍ପଣ - ୨୦୦୬ (ଫକୀର ମୋହନ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ, ବାଲେଶ୍ୱର)
 ସମ୍ପାଦନା 
 ଫକୀର ମୋହନଙ୍କ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ୟ ରଚନାବଳୀ
 A man without mask
 ପ୍ରବନ୍ଧ ବଳୟ
 ଗଳ୍ପମାଳା
 ପ୍ରହରାଜଙ୍କ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ୟ ଗଦ୍ୟରଚନା
 ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକକାହାଣୀ
 କ୍ଷୁଦ୍ରଗଳ୍ପ 
 ଏକଦା ଅନ୍ତରଙ୍ଗ
 ଦକ୍ଷିଣା ପବନ
 ଏକାଠି ଏକା ଏକା
 ଶୁଣ ଅବୋଲକରା
 ଅନୁବାଦ 
 ଗୀତାଞ୍ଜଳି

 ସମ୍ମାନ ଓ ପୁରସ୍କାର 
 ଡ଼ ଆର୍ତ୍ତବଲ୍ଲଭ ମେମୋରିଆଲ ଏସେ କମ୍ପିଟିସନ - ୧୯୭୭ ( ଉତ୍କଳ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ )
 ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷୁଦ୍ରଗଳ୍ପ ପ୍ରଜାତନ୍ତ୍ର ପୁରସ୍କାର - ୧୯୯୨
 କହ୍ନେଇ କଥା ସମ୍ମାନ - ୧୯୯୭
 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୫୭ ଜନ୍ମ
ଶ୍ରେଣୀ:ଜୀବିତ ବ୍ୟକ୍ତି
ଶ୍ୟାମ ବେନେଗାଲ

ଶ୍ୟାମ ବେନେଗାଲ (ଜନ୍ମ ୧୪ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୩୪) ହିନ୍ଦୀ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରର ଜଣେ ଜଣାଶୁଣା ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ | ସମାନ୍ତରାଳ ସିନେମାର ପ୍ରମୁଖ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଙ୍କୁର, ନିଶାନ୍ତ, ମନ୍ଥାନ ଏବଂ ଭୂମିକା ଭଳି ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ପାଇଁ ବେନେଗାଲ ବେଶ ଜଣାଶୁଣା ।

୧୯୭୬ରେ ଶ୍ୟାମଙ୍କୁ ପଦ୍ମଶ୍ରୀ ସମ୍ମାନ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା । ୨୦୦୭ରେ ହିନ୍ଦୀ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଜଗତରେ ତାଙ୍କ ଅବଦାନ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଭାରତୀୟ ସିନେମାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରସ୍କାର 'ଦାଦାସାହେବ ଫାଲକେ ପୁରସ୍କାର' ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା । ସେ ଏକମାତ୍ର ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ଯିଏକି ପାଞ୍ଚଥର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହିନ୍ଦୀ ଫିଚର ଫିଲ୍ମ ପାଇଁ ଜାତୀୟ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ପୁରସ୍କାର ପାଇଛନ୍ତି । ୧୯୯୧ ମସିହାରେ ଭାରତ ସରକାର କଳା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଶ୍ୟାମ ବେନେଗାଲଙ୍କୁ ପଦ୍ମ ଭୂଷଣ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ ।
 ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନ 
ଶ୍ୟାମ ବେନେଗାଲ ୧୪ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୩୪ ରେ, ତତ୍‌କାଳୀନ ଏକ ବ୍ରିଟିଶ କ୍ୟାଣ୍ଟନମେଣ୍ଟ, ତ୍ରିମୁଲଗେରିରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ବାର ବର୍ଷ ବୟସରେ ସେ ତାଙ୍କର ଫଟୋଗ୍ରାଫର ପିତା ଶ୍ରୀଧର ବି ବେନେଗାଲ ଦେଇଥିବା କ୍ୟାମେରାରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ । ସେ ହାଇଦ୍ରାବାଦର ଓସମାନିଆ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ଅର୍ଥନୀତିରେ ସ୍ନାତକୋତ୍ତର ଡିଗ୍ରୀ ହାସଲ କରିଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସେ ସେଠାରେ ହାଇଦ୍ରାବାଦ ଫିଲ୍ମ ସୋସାଇଟି ଗଠନ କରିଥିଲେ।

୧୯୫୯ ମସିହାରେ, ସେ ମୁମ୍ବାଇର ଏକ ବିଜ୍ଞାପନ ଏଜେନ୍ସି 'ଲିଣ୍ଟାସ୍ ବିଜ୍ଞାପନ'ରେ କପି ରାଇଟର୍ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ସେହିଠାରେ ହିଁ ତାଙ୍କର ସୃଜନଶୀଳତା ବିକାଶ ଲାଭ କରିଥିଲା । ଏହି ସମୟରେ, ବେନେଗାଲ ୧୯୬୨ ମସିହାରେ ଗୁଜରାଟୀ ଭାଷାରେ ଗେର୍ ବେଥା ଗଙ୍ଗା (ଡୋରଷ୍ଟେପ୍ରେ ଗଙ୍ଗା) ନାମକ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଡକ୍ୟୁମେଣ୍ଟାରୀ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲା । ସ୍କ୍ରିପ୍ଟରେ କାମ କରୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଫିଚର ଫିଲ୍ମକୁ ଆଉ ଏକ ଦଶନ୍ଧି ଅପେକ୍ଷା କରିବାକୁ ପଡିଥିଲା ।

୧୯୬୩ ମସିହାରେ ସେ ASP (ବିଜ୍ଞାପନ, ବିକ୍ରୟ ଏବଂ ପଦୋନ୍ନତି) ନାମକ ଅନ୍ୟ ଏକ ବିଜ୍ଞାପନ ଏଜେନ୍ସି ସହିତ ମାତ୍ର କିଛି କାଳ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ | ଏଭଳି ବିଜ୍ଞାପନ କରୁକରୁ ସେ ୯୦୦ରୁ ଅଧିକ ପ୍ରାୟୋଜିତ ଡକ୍ୟୁମେଣ୍ଟାରୀ ଏବଂ ବିଜ୍ଞାପନ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରର ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା ଦେଇଥିଲେ ।

୧୯୬୬ରୁ ୧୯୭୩ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ୟାମ ପୁଣେ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଏବଂ ଟେଲିଭିଜନ ଇନଷ୍ଟିଚ୍ୟୁଟ୍ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ (FTII)ରେ ଶିକ୍ଷାଦାନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଦୁଇଥର ଅନୁଷ୍ଠାନର ଚେୟାରମ୍ୟାନ୍ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ (୧୯୮୦-୮୩ ଏବଂ ୧୯୮୯-୯୨) । ଏହି ସମୟରେ ସେ ଏକ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଡକ୍ୟୁମେଣ୍ଟାରୀ ଏକ ଚାଇଲ୍ଡ ଅଫ୍ ଦି ଷ୍ଟ୍ରିଟ୍ସ (୧୯୬୭) କରି ବ୍ୟାପକ ପ୍ରଶଂସା ପାଇଥିଲେ । ମୋଟ ଉପରେ ସେ ୭୦ରୁ ଅଧିକ ଡକ୍ୟୁମେଣ୍ଟାରୀ ଏବଂ କ୍ଷୁଦ୍ର ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ନିର୍ମାଣ କରିଛନ୍ତି ।

ତାଙ୍କୁ ହୋମି ଜାହାଙ୍ଗୀର ଭାବା ଫେଲୋସିପ୍ (୧୯୭୦-୭୨)ଦ୍ୱାରା ପୁରସ୍କୃତ କରାଯାଇଥିଲା ଯାହା ତାଙ୍କୁ ନ୍ୟୁୟର୍କର ଶିଶୁ ଟେଲିଭିଜନ କର୍ମଶାଳାରେ ଏବଂ ପରେ ବୋଷ୍ଟନର WGBH-TVରେ କାମ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା ।

୨୦୦୮ରେ ତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର "ୱେଲକମ ଟୁ ସଜ୍ଜନପୁର" ଅନେକ ପ୍ରଶଂସା ଲାଭ କରିଥିଲା ।

 ପ୍ରମୁଖ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର 
 ବର୍ଷ  ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର  ଟିପ୍ପଣୀ୨୦୦୮ ୱେଲ୍‌କମ ଟୁ ସଜ୍ଜନପୁର  ୨୦୦୫ ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ  ୨୦୦୧ ଜୁବୈଦା  ୨୦୦୦ ହରି ଭରି  ୧୯୯୯ ସମର  ୧୯୯୬ ସରଦାରୀ ବେଗମ  ୧୯୯୪ ମମ୍ମୋ   ୧୯୯୩ ସୂରଜ କା ସାତୱା ଘୋଡ଼ା  ୧୯୯୧ ଅନ୍ତର୍ନାଦ  ୧୯୮୮ ଭାରତ ଏକ ଖୋଜ  ୧୯୮୬ ଯାତ୍ରା  ଦୂରଦର୍ଶନ ଧାରାବାହିକ୧୯୮୫ ତ୍ରିକାଳ   ୧୯୮୩ ମଣ୍ଡି  ୧୯୮୨ ଆରୋହଣ  ୧୯୮୧ କଲୟୁଗ  ୧୯୭୮ ଜୁନୂନ   ୧୯୭୮ କୌନ୍ଦୁରା   ୧୯୭୭ ଭୂମିକା   ୧୯୭୬ ମଂଥନ  ୧୯୭୫ ନିଶାନ୍ତ  ୧୯୭୪ ଅଙ୍କୁର   
 ଆଧାର 
 

ଶ୍ରେଣୀ:ପଦ୍ମଶ୍ରୀ ସମ୍ମାନିତ
ଶ୍ରେଣୀ:ପଦ୍ମ ଭୂଷଣ ସମ୍ମାନିତ
ମହାଳସା

ମହାଳସା (ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ Mhalsa (Marathi: म्हाळसा, IAST: Mhāḷasā), ମ୍ହାଲସା  ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ) ଜଣେ ହିନ୍ଦୁ ଦେବୀ Hindu goddess । 
ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଅବତାରରେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ । ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୋହିନୀ ଅବତାରକୁ ମହାଳସା ନାରାୟଣୀ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ତାଙ୍କୁ ଶିବଙ୍କର ଏକ ପ୍ରତିରୁପ ଖଣ୍ଡୋବାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରାଯାଏ । ଏହି ପରମ୍ପରାରେ ସେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ସ‌ହ ଶିବଙ୍କର ପତ୍ନୀର ମାନ୍ୟତା ପାଇଥିଆନ୍ତି । 

ସ୍ୱାଧୀନ ଦେବୀ ମହାଳସାଙ୍କର ମୂଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର ମାର୍ଦୋଲ, ଗୋଆର (Mardol) ମହାଳସା ନାରାୟଣୀ ମନ୍ଦିରରେ (Mardol) ମହାଳସା ନାରାୟଣୀ ଅବତାର ନାମରେ ଅଛି । ନେବାସାରେ (Nevasa) ମହାଳସା, ମୋହିନୀ ବା ମହାଳସା ଦେବୀ ନାମରେ ଅଛନ୍ତି ଯାହା ଖଣ୍ଡୋବା ପତ୍ନୀଙ୍କ ଜନ୍ମ ସ୍ଥାନ ରୂପେ ପରିଚିତ ଅଛି । ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀ ବା ଜାତିର ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ କୁଳଦେବୀର ମାନ୍ୟତା ଦିଅନ୍ତି । ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ନେଭାସା ତାଲୁକାରେ ଖଣ୍ଡୋବାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଭାବରେ ମହାଳସାଙ୍କର ମୂଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର, ମୋହିନୀରାଜ ମନ୍ଦିର ଅଛି ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ଚାରି ହାତ ଥିବା ଆକାରରେ ପୂଜା କରାଯାଏ ଓ ସେ ମୋହିନୀ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥାଆନ୍ତି । ଅଧିକାଂଶ ସ୍ଥାନରେ ମହାଳସାଙ୍କର ଦୁଇ ହାତ ଥିବା ଦେଖାଯାଏ ଓ ସେ ଖଣ୍ଡବାଙ୍କର ସାଥିରେ ଘୋଡ଼ା ଉପରେ ବସିଥିବା ଦେଖାଯାଏ ବା ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଠିଆ ହୋଇଥିବା ଦେଖାଯାଏ । 

କିମ୍ବଦନ୍ତୀ
ଅସୁର ଓ ଦେବତାମାନେ ଏକତ୍ର କ୍ଷୀର ସାଗର ମନ୍ଥନ (Samudra manthan) କରୁଥିବା ସମୟରେ ସମୁଦ୍ରରୁ ବାହାରିଥିବା ଅମୃତ ପାତ୍ର ଅସୁରମାନେ ଚୋରୀ କରିନେଲେ । ବିଷ୍ଣୁ ରୂପ ବଦଳେଇ ମୋହିନୀ ରୂପଗତୀ ଆକାର ଧାରଣ କଲେ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କଠାରୁ ଅମୃଟ ନେଇଆସି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ବାଣ୍ଟିଦେଲେ । ସେହି ମୋହିନୀଙ୍କର ମହାଳସା ନାରାୟଣୀ ରୂପରେ ଏଠାରେ ପୂଜା କରାଯାଏ । 

ଅନ୍ୟ ଏକ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ ମୋହିନୀଙ୍କୁ ଦେଖି ଶିବ ପ୍ରେମରେ ବିଭୋର ହୋଇଗଲେ । ଶିବଙ୍କର ମର୍ତ୍ତ୍ୟରେ ଖଣ୍ଡୋବା ଅବତାର ନେଲାବେଳେ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେବାକୁ ମୋହିନୀ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ ।  

ଅନ୍ୟ ଏକ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ ଶିବଙ୍କର ପତ୍ନୀ ପାର୍ବତୀଙ୍କର ଏହି ମହାଳସା ଅବତାର ହୋଇଥିବା ଜଣାଯାଏ । ନେୱାସାରେ ବାସ କରୁଥିବା ଧନୀ ଲିଙ୍ଗାୟତ (Lingayat) ମହାଜନ ତିମ୍ମାସେଠଙ୍କ କନ୍ୟ ରୂପରେ ମହାଳସା ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ଖଣ୍ଡୋବା ସ୍ୱପ୍ନରେ ତିମ୍ମାସେଠଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେଇ ଆଦେଶ ଦେବା ଅନୁସାରେ ପାଲି ସ୍ଥାନରେ ମହାଳସାଙ୍କ ସ‌ହ ଖଣ୍ଡୋବାଙ୍କର ବିବାହ ପୌଷ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ସମ୍ପର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ଦିବସରେ ସେଠାରେ ଦୁଇଟି ଶିବ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲା । ପାଲିରେ ଏହି ଦିବସ ପାଳନ ନିମନ୍ତେ ବାର୍ଷିକ ମେଳା ପାଳନ କରାଯାଏ । 

 ପୂଜା 
thumb|ଗୋଆର ମାର୍ଦୋଲ ମନ୍ଦିର
ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ବା ଗ୍ରାମ ଦେବୀ ଭାବରେ ମହାଳସାଙ୍କର ପୂଜା କରାଯାଏ । ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ପଇଥାନ ଓ ନେବାସାରେ ତାଙ୍କର ମୂଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଅଛି ଯାହାକୁ ମୋହିନୀରାଜ ମନ୍ଦିର କୁହାଯାଏ ।  ଗୋଆର ମାର୍ଦୋଲ ସ୍ଥାନରେ ତାଙ୍କର ମହାଳସା ନାରାୟଣୀ ମନ୍ଦିର ଅଛି ।  କର୍ଣ୍ଣାଟକ, କେରଳ ଓ ଗୁଜରାଟରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ମନ୍ଦିର ଅଛି ।  ପଶ୍ଚିମ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ସେ କୁଳଦେବୀ ଭାବରେ ପୂଜା ପାଆନ୍ତି ଓ ଏହି ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କର ନାମ ଯଥାକ୍ରମେ ଗୋଡ଼ ସାରସ୍ୱତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କରହଦ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେବଜ୍ଞା ବ୍ରହ୍ମଣ, ଭଣ୍ଡାରୀ ଓ ଶିମ୍ପି ଜାତିର ଲୋକ ।  

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:ହିନ୍ଦୁ ଦେବୀ
ପୁତନା

thumb|ବ୍ରୋଞ୍ଜ ମୁର୍ତ୍ତିରେ ପୁତନା କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସ୍ତନ୍ୟପାନ କରାଉଛି ।
thumb|250px|କୃଷ୍ଣ ପୁତନାକୁ ବଧ କରୁଛନ୍ତି ।

ପୁତନା (ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେPūtanā (ଅର୍ଥ ପଚନ)) ଜଣେ ରାକ୍ଷସୀ ଥିଲେ ଓ ଭାରତୀୟ ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ସେ କୃଷ୍ଣଙ୍କଦ୍ୱରା ନିହତ ହୋଇଥିଲେ । ପୁତନାଙ୍କୁ କେହି କେହି କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଧାଈମା କ‌ହନ୍ତି ଯେହେତୁ ସେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିଜର ସ୍ତନ୍ୟପାନ କରେଇଥିଲେ ଯଦିଓ ବିଷାକ୍ତ କ୍ଷୀର ସାହାଯ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ପୁତନାର ଅସଲ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା । କ୍ଷୀର ଦେଇ ମାତୃସ୍ନେହର ଚରମ ନିଦର୍ଶନ ପୁତନା ଦେଖେଇଥିଲେ,O'Flaherty p.250 ଯଦିଓ ତାଙ୍କର ଅସତ୍ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା । ବିଭିନ୍ନ ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ସେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଆସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କଠାରେ ଅବଶେଷରେ ନିଜକୁ ସମର୍ପଣ କରିଦେଇଥିଲେ । 

ପୁତନାଙ୍କୁ ଏକ ଶିଶୁ ରୋଗ ବା କାମନାର ପକ୍ଷୀ ବା ଦୁଷ୍ଟ ମାତା ଭାଗରେ ବିଭିନ୍ନ ପୁରାଣମାନଙ୍କରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି । ତାଙ୍କୁ ମାତୃକା ଦଳରେ ରଖାଯାଇଛି ଓ ୟୋଗିନୀ ବା ଗ୍ରହଣୀ ଦଳରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ପୁରାତନ ଭାରତୀୟ ଧର୍ମ ଗ୍ରନ୍ଥମାନଙ୍କରେ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ରୋଗ ଦାଉରୁ ଦୂରରେ ରଖିବା ପାଇଁ ପୁତନା ପୂଜା କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି । ଆଉ ମଧ୍ୟ ପୁତନାମାନଙ୍କର ଏକ ଦଳ ଥିବା ମଧ୍ୟ ଲେଖାଅଛି । 

ଶବ୍ଦ ବ୍ୟତ୍ପତ୍ତି
ପୁତନା ଶବ୍ଦରେ ଥିବା ପୁତ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ପରିସ୍କୃତ; ଯାହାର ଅର୍ଥ ବାହାରୁଛି ଯିଏ ପରିସ୍କାର କରେ । ଅନ୍ୟ ଏକ ଅର୍ଥରେ ପୁତ ଅର୍ଥ ଏକ ପ୍ରକାର ନର୍କର ନାମ ଯାହା ପିତାମାତାଙ୍କର ପୁଅଙ୍କ ସ‌ହିତ ସମ୍ପର୍କ ରଖିଥାଏ । Herbert in Shashi p.844 ହର୍ବର୍ଟଙ୍କ ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କର ମାତୃକା ‌ସ‌ହିତ ସମ୍ପର୍କ ଥିଲା ଓ ମାତୃତ୍ୱ ସ‌ହିତ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ଥିଲା ।Herbert in Shashi p.846 ହ୍ୱାଇଟଙ୍କ ମତରେ ପୁତନା ଅର୍ଥ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ‌ଯୁକ୍ତ ପୂଜ ଯାହା ଘାଆମାନଙ୍କରୁ ବାହାରେ । ଶିତଳା ଦେବୀଙ୍କର ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ଭାବରେ ପୁତନାଙ୍କର ଚିତ୍ରଣ ମଧ୍ୟ ହୋଇଛି । White p. 51

କିମ୍ବଦନ୍ତୀ
thumb|Top panel: Krishna killing Putana. Bottom panel: The people of Vraj cutting Putana's body and burning her body.

ପୁତନା ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କର କଥା ଅନେକ ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ଯଥା:- ଭାଗବତ ପୁରାଣ, ହରିବଂଶ, ବ୍ରହ୍ମ ବୈବର୍ତ୍ତ ପୁରାଣ, ବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣ, ଗର୍ଗ ସଂହିତା ଓ ପ୍ରେମ ସାଗର । Herbert in Shashi p.842

ପୁତନା (ପୁତନୀ) ଅସୁରୁଣୀଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମାମୁ କଂସ ପଠେଇଥିଲେ ଭଣଜା କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ । ଗୋଟିଏ ସୁନ୍ଦରୀ ନାରୀ ବେଶରେ ପୁତନା ଗୋକୁଳର ବ୍ରଜଧାମକୁ ଯାଇଥିଲେ । ତାଙ୍କର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗୁ ତାଙ୍କୁ ଦେବୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଭାବରେ ଗୋପାଳକମାନଙ୍କର ଭ୍ରମ ହୋଇଥିଲା । କୃଷ୍ଣଙ୍କର ପାଳିତା ମାତା ଯଶୋଦା ପୁତନାଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରେ ମୋହିତ ହୋଇ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସ୍ତନ୍ୟପାନ କରେଇବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଥିଲେ । ପୁତନା ନିଜ ସ୍ତନରେ ମଣ୍ଡନ ନାମକ ଏକ ନିଶା ଦ୍ରବ୍ୟ ବୋଳିଦେଇ ଆସିଥିଲେ ଯାହା ଫଳରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଥାଅନ୍ତି । କିନ୍ତୁ କୃଷ୍ଣ ପୁତନାଙ୍କର ସ୍ତନ‌କୁ ଚିପିଦେଇ ସେହି ପଥରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ହରଣ କରିଥିଲା । ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ପୁତନାଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅବତାର ସ‌ହ ପୁତନାର ସାକ୍ଷାତ ହେବାର ବରଦାନ ଦେଇଥିଲେ । ଅତ୍ୟଧିକ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅଧିର ହୋଇ ପୁତନା ସ୍ତନ ଉପରେ କୃଷ୍ଣ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ବିକଳରେ ଦୌଡ଼ିବାକୁ ଲାଗିଲେ ଓ ଅବଶେଷରେ ପୁତନାର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା । ତା ପୂର୍ବରୁ ସେ ନିଜର ରାକ୍ଷସୀ ଆକାର ଧାରଣ କରି ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଉପାଡ଼ି ତିନି ଯୋଜନ ଦୂରକୁ ଫିଙ୍ଗିଦେଇଥିଲେ ।Herbert in Shashi pp.842-4Olson pp.240-2 ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ପୁତନାର ହାଡ଼ ଓ ପାଦକୁ ମାଟିରେ ପୋତିଦେଲେ ଓ ମାଂସ, ଚର୍ମ ଇତ୍ୟାଦି ପୋଡ଼ିଦେଲେ । ସେହି ଅଗ୍ନିଶିଖାରୁ ସୁବାସିତ ସୁଗନ୍ଧ ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରେ ବ୍ୟାପିଗଲା ଯେହେତୁ ସେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସ୍ତନ୍ୟପାନ କରେଇଥିଲେ ।  ଏହି କାରଣରୁ ଯଶୋଦାଙ୍କ ସ‌ହିତ ପୁତନାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପାଳିତା ମାତା ଆଖ୍ୟା ଦିଆଯାଏ ।  Agrawal in Shashi p.822

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:ମହାଭାରତର ଚରିତ୍ର