ପ୍ରଦୂଷଣ

thumb| ଥର୍ମାଲ୍ ଅକ୍ସିଡାଇଜର ଶିଳ୍ପ ବାୟୁ ପ୍ରବାହକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିଥାଏ 
thumb| ଗୁଇନା ଉପକୂଳରେ ଥିବା ଆବର୍ଜନା ସମସ୍ୟା, ୨୦୧୦ 
ପ୍ରଦୂଷଣ ହେଉଛି ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶରେ ପ୍ରଦୂଷକ ପଦାର୍ଥର ପରିଚୟ, ଯାହା ସ୍ୱାଭାବିକ ପ୍ରକୃତିରେ ପ୍ରତିକୂଳ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥାଏ ।  ପ୍ରଦୂଷଣ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ବା ଶକ୍ତିର ରୂପ ନେଇପାରେ, ଯେପରିକି ଶବ୍ଦ, ଉତ୍ତାପ କିମ୍ବା ଆଲୋକ । ପ୍ରଦୂଷଣ, ପ୍ରଦୂଷଣର ଉପାଦାନ, ବିଦେଶୀ ପଦାର୍ଥ/ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ଘଟୁଥିବା ପ୍ରଦୂଷକ ହୋଇପାରେ । ପ୍ରଦୂଷଣ ପ୍ରାୟତଃ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ଉତ୍ସ କିମ୍ବା ବହୁ  ଉତ୍ସଜନିତ ପ୍ରଦୂଷଣ ଭାବରେ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ୨୦୧୫ରେ, ପ୍ରଦୂଷଣରେ ବିଶ୍ୱରେ ୯ ନିୟୁତ ଲୋକ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ।   

ପ୍ରଦୂଷଣର ମୁଖ୍ୟ ରୂପଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ, ଆଲୋକ ପ୍ରଦୂଷଣ, ଆବର୍ଜନାର ଦୁରୁପବ୍ୟବହାର, ଶବ୍ଦ ପ୍ରଦୂଷଣ, ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ ପ୍ରଦୂଷଣ, ମୃତ୍ତିକା ପ୍ରଦୂଷଣ, ରେଡିଓଆକ୍ଟିଭ୍ ପ୍ରଦୂଷଣ, ତାପଜ ପ୍ରଦୂଷଣ, ଦୃଷ୍ଟି ପ୍ରଦୂଷଣ ଏବଂ ଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ । 

 ଇତିହାସ 
ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ ସର୍ବଦା ସଭ୍ୟତା ସହିତ ଆସିଥାଏ । ପ୍ରଦୂଷଣ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ପ୍ରଥମ ଅଗ୍ନି ସୃଷ୍ଟି କଲା । ସାଇନ୍ସ ପତ୍ରିକାରେ ୧୯୮୩ର ଏକ ଲେଖା ଅନୁଯାୟୀ , ପ୍ରାଚୀନ ଗୁମ୍ଫାର ଛାତରୁ ମିଳିଥିବା କଳା ଦାଗ କିମ୍ବା ସୁଟ୍(soot) ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦୂଷଣର ଯଥେଷ୍ଟ ପ୍ରମାଣ ଦେଇଥାଏ ଯାହା ଖୋଲା ଅଗ୍ନିକାଣ୍ଡର ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ବାୟୁ ଚଳାଚଳ (ଭେଣ୍ଟିଲେସନ୍) ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା। "  ଧାତୁକୁ ଆକାର ଦେବା (forging) ଘର ବାହାରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିମାନ ପ୍ରଦୂଷଣ ସ୍ତର ସୃଷ୍ଟିର ଏକ ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ବୋଲି ଦେଖାଯାଇଥିଲା। ଗ୍ରୀନଲ୍ୟାଣ୍ଡରେ ଥିବା ଗ୍ଲେସିୟର ମୂଳ ନମୁନା ଗ୍ରୀକ୍, ରୋମାନ୍ ଏବଂ ଚାଇନାର ଧାତୁ ଉତ୍ପାଦନ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ପ୍ରଦୂଷଣର ବୃଦ୍ଧି ସୂଚାଇଥାଏ ।  
thumb| ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରରେ ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ, ୧୯୭୩ 
thumb| ତାଇୱାନରେ କୁହୁଡ଼ି ମିଶା ଧୂଆଁ ପ୍ରଦୂଷଣ 
thumb| ଘାନାରେ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ପ୍ରଦୂଷଣ, ୨୦୧୮ 
thumb| ହାୱାଇର ସୁଦୂର ମାଉଇ ଦ୍ୱୀପରେ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ପ୍ରଦୂଷଣ  

 ପ୍ରଦୂଷଣର ରୂପ 
thumb| କାନାଡାର ମେଣ୍ଟରେଲରେ ଥିବା ଲଚିନ୍ ନାଳ 
thumb| ବ୍ରିଟେନର ପରିବେଶ ଏଜେନ୍ସିଦ୍ୱାରା ପ୍ରଦୂଷିତ ଭୂପୃଷ୍ଠ ଜଳ ନିଷ୍କାସନର ପରିବେଶଗତ ପ୍ରଭାବ ବିଷୟରେ ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ବ୍ଲୁ ଡ୍ରେନ୍ ଏବଂ ହଳଦିଆ ମାଛର ପ୍ରତୀକ । 
ପ୍ରଦୂଷଣର ମୁଖ୍ୟ ରୂପଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରଦୂଷକ ସହିତ ନିମ୍ନରେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ: 

 ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ: ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ଏବଂ କଣିକା ନିର୍ଗତ ଯୋଗୁଁ ହୋଇଥାଏ । ସାଧାରଣ ଗ୍ୟାସୀୟ ପ୍ରଦୂଷଣରେ କାର୍ବନ ମନୋକ୍ସାଇଡ୍, ସଲଫର୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍, କ୍ଲୋରୋଫ୍ଲୋରୋକାର୍ବନ୍ (ସିଏଫସି) ଏବଂ ଶିଳ୍ପ ଏବଂ ମୋଟର ଯାନଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପାଦିତ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଏବଂ ହାଇଡ୍ରୋକାର୍ବନ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ହୋଇଥିବାରୁ ଫୋଟୋକେମିକାଲ୍ ଓଜୋନ୍ ଏବଂ ଧୂଆଁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଦାର୍ଥ, କିମ୍ବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧୂଳି, ସେମାନଙ୍କର ମାଇକ୍ରୋମିଟର ଆକାର PM 10ରୁ PM 2.5ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ । 
 ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଚୁମ୍ବକୀୟ ପ୍ରଦୂଷଣ: ରେଡିଓ ତରଙ୍ଗ ଇତ୍ୟାଦି ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋ-ଚୁମ୍ବକୀୟ ବିକିରଣର ଅତ୍ୟଧିକତା, ଯାହା ରେଡିଓ ତରଙ୍ଗ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଲୋକମାନେ କ୍ରମାଗତ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥାନ୍ତି । ଯଦିଓ ସେହି ପ୍ରକାରର ବିକିରଣର ମାନବ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଉପରେ କୌଣସି ପ୍ରଭାବ ଅଛି କି ନାହିଁ ତାହା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଣା ପଡ଼ିନାହିଁ । 
 ଆଲୋକ ପ୍ରଦୂଷଣ : ଅଯଥା ଆଲୁଅ, ଅତ୍ୟଧିକ ଆଲୋକ ଏବଂ ଜ୍ୟୋର୍ତିମଣ୍ଡଳ ଦୁନିଆରେ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ । 
 ଆବର୍ଜନାର ଦୁରୁପବ୍ୟବହାର: ଅନୁପଯୁକ୍ତ ମାନବ ନିର୍ମିତ ବସ୍ତୁକୁ, ସର୍ବସାଧାରଣ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ଆଜେବାଜେ କରି ଫୋପାଡ଼ିବା । 
 ଶବ୍ଦ ପ୍ରଦୂଷଣ : ଯାହା ସଡ଼କ ପଥ ଶବ୍ଦ, ବିମାନ ଶବ୍ଦ, ଶିଳ୍ପ ଶବ୍ଦ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ-ତୀବ୍ରତାଯୁକ୍ତ ସୋନାରକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ । 
 ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ପ୍ରଦୂଷଣ : ପରିବେଶରେ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ଉତ୍ପାଦ ଏବଂ ଛୋଟ ଛୋଟ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ ଟୁକୁଡ଼ା ଜମା ହେବା ସହିତ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ, ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ବାସସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ମଣିଷ ଉପରେ ପ୍ରତିକୂଳ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ । 
 ମୃତ୍ତିକା ପ୍ରଦୂଷଣ ହୁଏ ଯେତେବେଳେ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ଛିଞ୍ଚିବା କିମ୍ବା ଭୂତଳ ଲିକେଜ୍ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୁଏ । ମୃତ୍ତିକାର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଦୂଷକ ମଧ୍ୟରେ ହାଇଡ୍ରୋକାର୍ବନ୍, ଭାରୀ ଧାତୁ, MTBE (ଟର୍ଟ ବ୍ୟୁଟାଇଲ ମିଥାଇଲ ଇଥର), Concerns about MTBE  from U.S. EPA website କୀଟନାଶକ ଏବଂ କ୍ଲୋରାଇଟେଡ୍ ହାଇଡ୍ରୋକାର୍ବନ୍ ଅଛି । 
 ପରମାଣୁ ପଦାର୍ଥ ବିଜ୍ଞାନରେ ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରୁ ରେଡିଓଆକ୍ଟିଭ୍ ପ୍ରଦୂଷଣ, ଯେପରିକି ଆଣବିକ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ ଏବଂ ଆଣବିକ ଅସ୍ତ୍ର ଅନୁସନ୍ଧାନ, ଉତ୍ପାଦନ ଏବଂ ନିୟୋଜନ । 
 ତାପଜ ପ୍ରଦୂଷଣ, ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରଭାବରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ପ୍ରାକୃତିକ ଜଳ ଶରୀରରେ ତାପମାତ୍ରା ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଯେପରିକି ବିଦ୍ୟୁତ୍ କେନ୍ଦ୍ରରେ ଜଳକୁ କୁଲାଣ୍ଟ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା । 
 ଦୃଷ୍ଟି ପ୍ରଦୂଷଣ, ଯାହା ଓଭରହେଡ୍ ପାୱାର୍ ଲାଇନ୍, ମୋଟରୱେ ବିଲବୋର୍ଡ, ଛିନ୍ନ ବିଛିନ୍ନ ଲ୍ୟାଣ୍ଡଫର୍ମ ( ଷ୍ଟ୍ରିପ୍ ଖଣି ଖନନ ), ଆବର୍ଜନା ଖୋଲା ସଂରକ୍ଷଣ, ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି କଠିନ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ କିମ୍ବା ଶୁନ୍ୟ (ସ୍ପେସ୍) ଆବର୍ଜନାକୁ ଦର୍ଶାଇପାରେ । 
 ଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ, କ୍ଷରଣକାରୀଦ୍ୱାରା ଆବର୍ଜନା ଜଳ ବ୍ୟବସାୟିକ ଏବଂରୁ ଶିଳ୍ପ ଶୂନ୍ଯ (ଜାଣିଶୁଣି କିମ୍ବା ଢାଳିହୋଇଯାଇ) ଭିତରକୁ ପୃଷ୍ଠ ଜଳ ; ବିଶୋଧିତ ଘରୋଇ ଜଳ ନିଷ୍କାସନ, ଏବଂ ରାସାୟନିକ ପ୍ରଦୂଷକ ଯେପରିକି କ୍ଲୋରାଇନ୍, ବିଶୋଧିତ ସ୍ୱେରେଜ୍ ରୁ; ଛାଡ଼ି ଶୂନ୍ଯ ଏବଂ ଭିତରକୁ କଣ୍ଟେନମେଣ୍ଟ ପୃଷ୍ଠ ବାହିତ ପୃଷ୍ଠ ଜଳ ପ୍ରବାହିତ (ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ସହରାଞ୍ଚଳ ବାହିତ ଏବଂ କୃଷି ବାହିତ, ଯାହା ରାସାୟନିକ ଧାରଣ କରିପାରେ ସାର ଏବଂ କୀଟନାଶକ ମଧ୍ଯ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ମଣିଷର ଖୋଲା ଶୌଚରୁ - ତଥାପି ଅନେକରେ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସମସ୍ୟା ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶମାନଙ୍କରେ); ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ନିଷ୍କାସନରୁ ଭୂତଳ ଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ ଏବଂ ଭୂମିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା, ପିଟ୍ ଲାଟ୍ରିନ ଏବଂ ସେପ୍ଟିକ୍ ଟ୍ୟାଙ୍କରୁ ; ଇଉଟ୍ରୋଫିକେସନ୍ ଏବଂ ଆବର୍ଜନା ଦୁଃବ୍ୟବହାର । 

 ପ୍ରଦୂଷକ 
ପ୍ରଦୂଷକ ହେଉଛି ଏକ ଆବର୍ଜନା ପଦାର୍ଥ ଯାହା ବାୟୁ, ଜଳ କିମ୍ବା ମାଟିକୁ ପ୍ରଦୂଷିତ କରେ । ତିନୋଟି କାରଣ ପ୍ରଦୂଷଣର ଗମ୍ଭୀରତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରେ: ଏହାର ରାସାୟନିକ ପ୍ରକୃତି, ଏକାଗ୍ରତା, ପ୍ରଭାବିତ ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ସ୍ଥିରତା । 

 ପ୍ରଦୂଷଣର ମୂଲ୍ୟ 
ପ୍ରଦୂଷଣର ମୂଲ୍ୟ ଅଛି । The staggering economic cost of air pollution  By Chelsea Harvey, Washington Post, January 29, 2016 Freshwater Pollution Costs US At Least $4.3 Billion A Year , Science Daily, November 17, 2008 The human cost of China's untold soil pollution problem , The Guardian, Monday 30 June 2014 11.53 EDT ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣର ଉତ୍ପାଦନ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ସମଗ୍ର ସମାଜ ଉପରେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଏବଂ ପରିଷ୍କାର ଖର୍ଚ୍ଚ ବହନ କରେ, ଯେତେବେଳେ କି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ପଡ଼ୋଶୀ ଯିଏ ନିଜ ଘରେ ଅଗ୍ନି-ପ୍ରମାଣ କରିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ଘରେ ନିଆଁ ବ୍ୟାପିବାର ଆଶଙ୍କା କମାଇ ପାରନ୍ତି । ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ଏକ ଉତ୍ପାଦନ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଉତ୍ପାଦନରେ ଏକ ନକାରାତ୍ମକ ବାହ୍ୟତାର ଏକ ଉଦାହରଣ । ଉତ୍ପାଦନରେ ଏକ ନକାରାତ୍ମକ ବାହ୍ୟତା ଘଟେ “ଯେତେବେଳେ ଏକ ଫାର୍ମର ଉତ୍ପାଦନ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ କଲ୍ୟାଣକୁ ହ୍ରାସ କରେ ଯେଉଁମାନେ ଫାର୍ମଦ୍ୱାରା କ୍ଷତିପୂରଣ ପାଇନାହାଁନ୍ତି ।”  ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଯଦି ଏକ ପ୍ରଦୂଷଣକାରୀ ଇସ୍ପାତ ଉତ୍ପାଦନକାରୀ ସଂସ୍ଥା ନିକଟରେ ଏକ ଲଣ୍ଡ୍ରି ଫାର୍ମ ବିଦ୍ୟମାନ ଥାଏ, ତେବେ ଇସ୍ପାତ ଉତ୍ପାଦନକାରୀ ସଂସ୍ଥାଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପାଦିତ ମଇଳା ଏବଂ ଧୂଆଁ ଯୋଗୁଁ ଲଣ୍ଡ୍ରି ଫାର୍ମ ପାଇଁ ଖର୍ଚ୍ଚ ବୃଦ୍ଧି ହେବ ।  ଯଦି ବାହ୍ୟ ଖର୍ଚ୍ଚ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି, ଯେପରିକି ପ୍ରଦୂଷଣଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି, ଉତ୍ପାଦକ ଉତ୍ପାଦନ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ଉତ୍ପାଦ ଉତ୍ପାଦନ କରିବାକୁ ବାଛିବେ ଯଦି ଉତ୍ପାଦକ ସମସ୍ତ ପରିବେଶ ଖର୍ଚ୍ଚ ଦେବାକୁ ପଡିବ । କାରଣ ସ୍ୱ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଦାୟିତ୍ or କିମ୍ବା ପରିଣାମ ଆଂଶିକ ଆତ୍ମର ବାହାରେ ରହିଥାଏ, ବାହ୍ୟକରଣର ଏକ ଉପାଦାନ ଜଡ଼ିତ । ଯଦି ସେଠାରେ ବାହ୍ୟ ଲାଭ ଅଛି, ଯେପରିକି ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା କ୍ଷେତ୍ରରେ, ଉତ୍ପାଦକ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବାହ୍ୟ ଲାଭ ପାଇଁ ଦେୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପରି କମ୍ ଭଲ ଉତ୍ପାଦନ ହୋଇପାରେ । ଅବଶ୍ୟ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଏବଂ ସେବା ଯାହା ଉତ୍ପାଦନରେ ନକାରାତ୍ମକ ବାହ୍ୟତାକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ, ଯେପରିକି ପ୍ରଦୂଷଣ ଉତ୍ପାଦନ କରେ, ବଜାରରେ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟ ଦିଆଯାଉ ନ ଥିବାରୁ ଅଧିକ ଉତ୍ପାଦିତ ଏବଂ ମୂଲ୍ୟହୀନ ହୋଇଯାଏ ।  

ପ୍ରଦୂଷଣ ଉତ୍ପାଦନ କରୁଥିବା ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ପ୍ରଦୂଷଣ ମଧ୍ୟ ଖର୍ଚ୍ଚ କରିପାରେ । ବେଳେବେଳେ ଫାର୍ମଗୁଡିକ ଉତ୍ପାଦନ କରୁଥିବା ପ୍ରଦୂଷଣର ପରିମାଣକୁ ହ୍ରାସ କରିବାକୁ ନିୟମଦ୍ୱାରା ବାଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି । ଏହା କରିବା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଖର୍ଚ୍ଚକୁ ଅବ୍ୟାଟେମେଣ୍ଟ ଖର୍ଚ୍ଚ କୁହାଯାଏ, କିମ୍ବା ଯଦି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅତିରିକ୍ତ ୟୁନିଟ୍ଦ୍ୱାରା ମାପ କରାଯାଏ ତେବେ ମାର୍ଜିନାଲ ଅବ୍ୟାଟେମେଣ୍ଟ ଖର୍ଚ୍ଚ କୁହାଯାଏ ।  ୨୦୦୫ରେ ପ୍ରଦୂଷଣ ହ୍ରାସ ପୁଞ୍ଜି ଖର୍ଚ୍ଚ ଏବଂ ଆମେରିକାରେ ଅପରେଟିଂ ଖର୍ଚ୍ଚ ପ୍ରାୟ 27 ବିଲିୟନ ଡ଼ଲାର୍ ଥିଲା ।  
ବାଆଁ|thumb|ଜାହାଜଗୁଡ଼ିକଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପାଦିତ ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ, ମେଘକୁ ବଦଳାଇପାରେ, ଯାହା ବିଶ୍ୱ ତାପମାତ୍ରାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ
thumb| ଚାଇନାର ୟାଙ୍ଗଜୋ ସହରର ଦକ୍ଷିଣରେ ଏକ ପାୱାର ପ୍ଲାଣ୍ଟ ସହିତ ଏକ ଶିଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ର 

 ପ୍ରଭାବ 
thumb| କେତେକ ସାଧାରଣ ପ୍ରକାରର ପ୍ରଦୂଷଣରୁ ମଣିଷ ଉପରେ ମୁଖ୍ୟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପ୍ରଭାବର ସମୀକ୍ଷା । World Resources Institute: August 2008 Monthly Update: Air Pollution's Causes, Consequences and Solutions  Submitted by Matt Kallman on Wed, 2008-08-20 18:22. Retrieved on April 17, 2009 waterhealthconnection.org Overview of Waterborne Disease Trends  By Patricia L. Meinhardt, MD, MPH, MA, Author. Retrieved on April 16, 2009 Pennsylvania State University > Potential Health Effects of Pesticides.  by Eric S. Lorenz. 2007. 
ପ୍ରତିକୂଳ ବାୟୁ ଗୁଣ ମଣିଷ ସମେତ ଅନେକ ଜୀବକୁ ମାରିପାରେ । ଓଜୋନ ପ୍ରଦୂଷଣ କରାଇବାର ଶ୍ୱାସ ରୋଗ, ହୃଦରକ୍ତନାଳୀ ରୋଗ, ଗଳା ପ୍ରଦାହ, ଛାତି ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଏବଂ ଜନଗହଳି । ମୁଖ୍ୟତଃ ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶମାନଙ୍କରେ ବିଶୋଧିତ ଜଳ ନିଷ୍କାସନଦ୍ୱାରା ପାନୀୟ ଜଳର ଦୂଷିତ ହେତୁ, ଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ ଦିନକୁ ପ୍ରାୟ ୧୪,୦୦୦ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟାଇଥାଏ । ଆନୁମାନିକ ୫୦୦ ନିୟୁତ ଭାରତୀୟଙ୍କର ଉପଯୁକ୍ତ ଶୌଚାଳୟର ସୁବିଧା ନାହିଁ,   ୨୦୧୩ରେ ଭାରତରେ ଦଶ ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ଲୋକ ଜଳ ଜନିତ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ  ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ୧,୫୩୫ ଜଣଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ ଶିଶୁ।  ପାଖାପାଖି ୫୦୦ ନିୟୁତ ଚାଇନାର ସୁରକ୍ଷିତ ପାନୀୟ ଜଳର ଅଭାବ ରହିଛି। "As China Roars, Pollution Reaches Deadly Extremes ". The New York Times. August 26, 2007. ୨୦୧୦ ବିଶ୍ଳେଷଣରୁ ଜଣାପଡିଛି ଯେ ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ ହେତୁ ଚାଇନାରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ୧.୨ ନିୟୁତ ଲୋକ ଅକାଳରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଥିଲେ।  ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଧରି ଚାଇନାର ଉଚ୍ଚ ଧୂଆଁ ସ୍ତର ସାଧାରଣ ନାଗରିକଙ୍କ ଶରୀରକୁ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇପାରେ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।  WHO ୨୦୦୭ରେ ଆକଳନ କରିଥିଲା ଯେ ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ ଭାରତରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଅଢ଼େଇ ଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟାଇଥାଏ। Chinese Air Pollution Deadliest in World, Report Says . National Geographic News. July 9, 2007. ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡିଛି ଯେ ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରରେ ବାର୍ଷିକ ନିହତ ଲୋକଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ୫୦,୦୦୦ରୁ ଅଧିକ ହୋଇପାରେ।  

ତୈଳ ଢାଳିଯିବାରେ ଚର୍ମରୋଗ ହୋଇପାରେ । ଶବ୍ଦ ପ୍ରଦୂଷଣ ଶ୍ରବଣ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ, ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ, ଚାପ ଏବଂ ଶୋଇବା ବ୍ୟାଘାତ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ପାରଦ ପିଲାମାନଙ୍କର ବିକାଶ ଅଭାବ ଏବଂ ସ୍ନାୟୁ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ବୁଧ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ । ବୃଦ୍ଧ ଲୋକମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ରୋଗର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ହୃଦୟ କିମ୍ବା ଫୁସଫୁସ ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ସେମାନେ ଅତିରିକ୍ତ ବିପଦରେ ଅଛନ୍ତି। ଶିଶୁ ଏବଂ ଶିଶୁ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତର ବିପଦରେ ଅଛନ୍ତି। ଲିଡ୍ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାରୀ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ସ୍ନାୟୁଗତ ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ଦେଖାଯାଇଛି । ରାସାୟନିକ ଏବଂ ରେଡିଓଆକ୍ଟିଭ୍ ପଦାର୍ଥ କର୍କଟ ଏବଂ ଜନ୍ମଗତ ତ୍ରୁଟି ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ । 

ପ୍ରଦୂଷଣ ଏବଂ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଉପରେ ଲାନସେଟ୍ କମିଶନଙ୍କଦ୍ୱାରା ଅକ୍ଟୋବର ୨୦୧୭ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡିଛି ଯେ ବିଶ୍ବର ପ୍ରଦୂଷଣ, ବିଶେଷ ଭାବରେ ବିଷାକ୍ତ ବାୟୁ, ଜଳ, ମୃତ୍ତିକା ଏବଂ କର୍ମକ୍ଷେତ୍ରରେ ବାର୍ଷିକ ନଅ ନିୟୁତ ଲୋକଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଥାଏ, ଯାହା ଏଡସ୍, ଯକ୍ଷ୍ମା ଏବଂ ମ୍ୟାଲେରିଆଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ସଂଖ୍ୟା ତିନିଗୁଣ ଅଟେ। ଯୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମାନବ ହିଂସା କାରଣରୁ ମୃତ୍ୟୁ ଅପେକ୍ଷା ୧୫ ଗୁଣ ଅଧିକ ।  ଅଧ୍ୟୟନରେ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ନିଆଯାଇଛି ଯେ ଆନ୍ଥ୍ରୋପୋସିନ୍ ଯୁଗର ପ୍ରଦୂଷଣ ହେଉଛି ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରମୁଖ ଆହ୍ୱାନ। ପ୍ରଦୂଷଣ ପୃଥିବୀର ସମର୍ଥନ ତନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥିରତା ବିପଦରେ ପକାଇଥାଏ ଏବଂ ମାନବ ସମାଜର ବଞ୍ଚିବାକୁ ଟକ୍କର ଦେଇଥାଏ। "  

 ପରିବେଶ 
thumb| ମହାନ ପ୍ରଶାନ୍ତ ଅଳିଆ ପ୍ୟାଚ୍ । 
ପ୍ରଦୂଷଣ ପରିବେଶରେ ବହୁଳ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛି । ଏହାର ଅନେକ ପ୍ରଭାବ ଅଛି: 

 ବାୟୋମାଗ୍ନିଫିକେସନ୍ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ ଯେଉଁଠାରେ ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ (ଯେପରିକି ଭାରୀ ଧାତୁ ) ଟ୍ରଫିକ୍ ସ୍ତର ଦେଇ ଯାଇପାରେ, ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅଧିକ ଘନୀଭୂତ ହୋଇପାରେ । 
 କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ନିର୍ଗମନ ସମୁଦ୍ର ଅମ୍ଳକରଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ପୃଥିବୀ ମହାସାଗରର pHରେ ,  ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୁଏ । 
 ଗ୍ରୀନ୍ ହାଉସ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ନିର୍ଗମନ ଗ୍ଲୋବାଲ୍ ୱାର୍ମିଂକୁ ନେଇଥାଏ ଯାହା ଇକୋସିଷ୍ଟମ୍କୁ ଅନେକ ଉପାୟରେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ । 
 ଆକ୍ରମଣକାରୀ ପ୍ରଜାତିଗୁଡିକ ଦେଶୀ ପ୍ରଜାତିଗୁଡିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଜୈବବିବିଧତା ହ୍ରାସ କରିପାରନ୍ତି । ଆକ୍ରମଣକାରୀ ଉଦ୍ଭିଦଗୁଡିକ ଆବର୍ଜନା ଏବଂ ବାୟୋମୋଲ୍ୟୁକୁଲ୍ ( ଆଲେଲୋପାଥି ) ଯୋଗଦାନ କରିପାରନ୍ତି ଯାହା ଏକ ପରିବେଶର ମୃତ୍ତିକା ଏବଂ ରାସାୟନିକ ରଚନାକୁ ବଦଳାଇପାରେ, ପ୍ରାୟତଃ ଦେଶୀ ପ୍ରଜାତିର ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତାକୁ ହ୍ରାସ କରିଥାଏ । 
 ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ବର୍ଷାଦ୍ୱାରା ବାୟୁରୁ ବାହାର କରାଯାଇଥାଏ ଏବଂ ଜମିକୁ ସାର ଦେଇଥାଏ ଯାହା ଇକୋସିଷ୍ଟମର ପ୍ରଜାତିର ଗଠନକୁ ବଦଳାଇପାରେ । 
 କୁହୁଡ଼ି ଓ ହେଜ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ନେଉଥିବା ସୂଯ୍ୟକିରଣ ପରିମାଣ ହ୍ରାସ କରିପାରିବ, ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଲେଶଣର ଉତ୍ପାଦନ ଓ ଅଗ୍ରୀଣ ଟ୍ରପୋସ୍ଫରିକ ଓଜୋନ୍ ମଧ୍ୟ ଯାହା କ୍ଷତି ଘଟାଇଥାଏ । 
 ମୃତ୍ତିକା ବନ୍ଧ୍ୟା ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦ ପାଇଁ ଅନୁପଯୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ । ଏହା ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ  । 
 ସଲଫର୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଏବଂ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଏସିଡ୍ ବର୍ଷା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ ଯାହା ମାଟିର pH ମୂଲ୍ୟକୁ ହ୍ରାସ କରିଥାଏ । 
 ଜଳସ୍ରୋତର ଜୈବିକ ପ୍ରଦୂଷଣ ଅମ୍ଳଜାନ ସ୍ତରକୁ ହ୍ରାସ କରିପାରେ ଏବଂ ପ୍ରଜାତିର ବିବିଧତାକୁ ହ୍ରାସ କରିପାରେ । 

 ପରିବେଶ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସୂଚନା 
ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରର ନ୍ୟାସନାଲ୍ ଲାଇବ୍ରେରୀ ଅଫ୍ ମେଡିସିନ୍ (NLM)ରେ ଟକ୍ସିକୋଲୋଜି ଏବଂ ପରିବେଶ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସୂଚନା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ (TEHIP)  ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଟକ୍ସିକୋଲୋଜି ଏବଂ ପରିବେଶ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ୱେବସାଇଟ୍ ପରିଚାଳନା କରେ ଯେଉଁଥିରେ TEHIP ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସରକାରୀ ଏଜେନ୍ସି ଏବଂ ସଂଗଠନଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପାଦିତ ଉତ୍ସଗୁଡିକର ପ୍ରବେଶ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଏହି ୱେବସାଇଟ୍ ଡାଟାବେସ୍, ଗ୍ରନ୍ଥସମୂହ, ଟ୍ୟୁଟୋରିଆଲ୍ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଏବଂ ଉପଭୋକ୍ତା-ଆଧାରିତ ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକର ଲିଙ୍କ୍ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ । ଟକ୍ସିକୋଲୋଜି ଡାଟା ନେଟୱାର୍କ (TOXNET) ପାଇଁ TEHIP ମଧ୍ୟ ଦାୟୀ ଅଟେ  ଟକ୍ସିକୋଲୋଜି ଏବଂ ପରିବେଶ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଡାଟାବେସର ଏକ ସମନ୍ୱିତ ସିଷ୍ଟମ ଯାହା ୱେବରେ ମାଗଣାରେ ଉପଲବ୍ଧ । 

TOXMAP ହେଉଛି ଏକ ଭୌଗୋଳିକ ସୂଚନା ପ୍ରଣାଳୀ (GIS) ଯାହା TOXNETର ଏକ ଅଂଶ । TOXMAP ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରର ମାନଚିତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରେ ଯାହା ବ୍ୟବହାରକାରୀଙ୍କୁ ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରର ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ଏଜେନ୍ସିର (ଇପିଏ) ଟକ୍ସିକ୍ସ ରିଲିଜ୍ ଇନଭେଣ୍ଟୋରୀ ଏବଂ ସୁପରଫଣ୍ଡ ମୌଳିକ ଅନୁସନ୍ଧାନ ପ୍ରୋଗ୍ରାମରୁ ତଥ୍ୟକୁ ଭିଜୁଆଲ୍ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । 

 ବିଦ୍ୟାଳୟର ଫଳାଫଳ 
ଏକ ୨୦୧୯ କାଗଜ ପ୍ରଦୂଷଣକୁ ପିଲାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରତିକୂଳ ବିଦ୍ୟାଳୟର ଫଳାଫଳ ସହିତ ଯୋଡିଛି ।  

 ଶ୍ରମିକ ଉତ୍ପାଦକତା 
ଅନେକ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡିଛି ଯେ ପ୍ରଦୂଷଣ ଉଭୟ ଘର ଭିତର ତଥା ବାହାର କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ଉତ୍ପାଦନ ଉପରେ ପ୍ରତିକୂଳ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ ।     

 ନିୟମାବଳୀ ଏବଂ ମନିଟରିଂ  
ପ୍ରଦୂଷଣର ପ୍ରତିକୂଳ ପ୍ରଭାବରୁ ପରିବେଶକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ବିଶ୍ worldwideର ଅନେକ ଦେଶ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରଦୂଷଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ସହିତ ପ୍ରଦୂଷଣର ପ୍ରତିକୂଳ ପ୍ରଭାବକୁ ହ୍ରାସ କରିବା ପାଇଁ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରିଛନ୍ତି। 

 ପ୍ରଦୂଷଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ 
thumb| ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆର ପୂର୍ବ-କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଭିକ୍ଟୋରିଆ, ୟାରା ନଦୀରେ ଏକ ଲିଟର ଜାଲ ଭାସମାନ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଧରିଥାଏ । 
thumb| ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପ୍ରଣାଳୀ, ଥର୍ମାଲ୍ ଅକ୍ସିଡାଇଜର ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା, ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରର ଏକ କାରଖାନାରେ ଶିଳ୍ପ ବାୟୁ ପ୍ରବାହରୁ ବିପଜ୍ଜନକ ଗ୍ୟାସ୍ କ୍ଷୟ କରିଥାଏ । 
thumb| ଏକ ଧୂଳି ସଂଗ୍ରହକାରୀରେ Pristina, Kosovo 
ଡାହାଣ|thumb| ବାଷ୍ପ ପୁନରୁଦ୍ଧାର ସହିତ ଗ୍ୟାସ୍ ଅଗ୍ରଭାଗ । 
thumb| ଭାରତରେ ଏକ ମୋବାଇଲ୍ ପ୍ରଦୂଷଣ ଯାଞ୍ଚ ଯାନ । 
ପ୍ରଦୂଷଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହେଉଛି ପରିବେଶ ପରିଚାଳନାରେ ବ୍ୟବହୃତ ଏକ ଶବ୍ଦ । ଏହାର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଅର୍ଥ ବହିର୍ଗତ ଏବଂ effluents ବିମାନ, ଜଳ କିମ୍ବା ମାଟି ଭିତରକୁ। ପ୍ରଦୂଷଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବିନା, ଧ୍ବଂସକୁ ଉତ୍ପାଦ overconsumption, ଉତ୍ତପ୍ତ କରଣ, କୃଷି, ଖଣି, ଉତ୍ପାଦନକାରୀ, ପରିବହନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମାନବ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ, ସେମାନେ ସଞ୍ଚୟ କରିବା କିମ୍ବା ବାକ୍ଯ, degrade କରିବେ କି ପରିବେଶ । ନିୟନ୍ତ୍ରଣର କ୍ରମରେ, ପ୍ରଦୂଷଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଅପେକ୍ଷା ପ୍ରଦୂଷଣ ରୋକିବା ଏବଂ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ କମ୍ କରିବା ଅଧିକ ଆବଶ୍ୟକୀୟ । ଜମି ବିକାଶ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ସହରାଞ୍ଚଳ ପ୍ରବାହକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ସ୍ୱଳ୍ପ ପ୍ରଭାବ ବିକାଶ ଏକ ସମାନ କ que ଶଳ । 

 ଅଭ୍ୟାସ 

 ରିସାଇକଲିଂ 
 ପୁନଃବ୍ୟବହାର 
 ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ କମ୍ କରିବା । 
 ହ୍ରାସ 
 ପ୍ରତିରୋଧ 
 କମ୍ପୋଷ୍ଟ 

 ପ୍ରଦୂଷଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଉପକରଣଗୁଡ଼ିକ । 

 ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ 
 ଥର୍ମାଲ୍ ଅକ୍ସିଡାଇଜର 
 ଧୂଳି ସଂଗ୍ରହ ପ୍ରଣାଳୀ 
 ବାଗହାଉସ୍ 
 ଘୂର୍ଣ୍ଣିବଳୟ 
 ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋଷ୍ଟାଟିକ୍ ବର୍ଷା 
 ସ୍କ୍ରବର୍ସ 
 ବାଫଲ୍ ସ୍ପ୍ରେ ସ୍କ୍ରବର 
 ସାଇକ୍ଲୋନିକ୍ ସ୍ପ୍ରେ ସ୍କ୍ରବର 
 ଇଜେକ୍ଟର ଭେଣ୍ଟୁରି ସ୍କ୍ରବର 
 ଯାନ୍ତ୍ରିକ ସାହାଯ୍ୟକାରୀ ସ୍କ୍ରବର୍ 
 ସ୍ପ୍ରେ ଟାୱାର 
 ଓଦା ସ୍କ୍ରବର୍ 
 ଜଳ ନିଷ୍କାସନ 
 ଅବତରଣ (ପ୍ରାଥମିକ ଚିକିତ୍ସା) 
 ସକ୍ରିୟ ସ୍ଲେଜ୍ ବାୟୋଟ୍ରେଟର ( ଦ୍ୱିତୀୟ ଚିକିତ୍ସା; ଶିଳ୍ପ ବର୍ଜ୍ୟଜଳ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ) 
 ଏରେଟେଡ୍ ଲାଗୁନ୍ 
 ନିର୍ମିତ ଆର୍ଦ୍ରଭୂମି (ସହରୀ ରନ୍ଫ୍ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ) 
 ଶିଳ୍ପ ବର୍ଜ୍ୟଜଳର ଚିକିତ୍ସା 
 API ତେଲ-ଜଳ ବିଛିନ୍ନକାରୀ   
 ବାୟୋଫିଲ୍ଟର୍ 
 ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ବାୟୁ ଫ୍ଲୋଟେସନ୍ (DAF) 
 ପାଉଡର ସକ୍ରିୟ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଚିକିତ୍ସା 
 ଅଲ୍ଟ୍ରାଫିଲଟ୍ରେସନ୍ 
 ବାଷ୍ପ ପୁନରୁଦ୍ଧାର ପ୍ରଣାଳୀ 
 ଫାଇଟୋରେମିଡିଏସନ 

 ସବୁଜଘର ବାୟୁ ଏବଂ ବିଶ୍ୱ ତାପନ 
thumb| ଦେଶଦ୍ୱାରା CO ତିହାସିକ ଏବଂ ଆନୁମାନିକ CO 2 ନିର୍ଗମନ (୨୦୦୫ ସୁଦ୍ଧା) । ଉତ୍ସ: ଶକ୍ତି ସୂଚନା ପ୍ରଶାସନ ।  Carbon dioxide emissions chart  (graph on Mongabay website page based on Energy Information Administration's tabulated data) 
ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ, ଆଲୋକ ଶଂଶ୍ଳେଷଣ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥିଲା ବେଳେ, ବେଳେବେଳେ ପ୍ରଦୂଷଣ ଭାବରେ ପରିଚିତ କାରଣ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା ଏହି ବାୟୁର ଉଥିତ ସ୍ତର ପୃଥିବୀର ଜଳବାୟୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ । ପରିବେଶର ବ୍ୟାଘାତ ପ୍ରଦୂଷଣ କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯୋଗକୁ ମଧ୍ୟ ଆଲୋକିତ କରିପାରିବ ଯାହା ସାଧାରଣତଃ ଜଳ ଏବଂ ବାୟୁ ପରି ପୃଥକ ଭାବରେ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ ହେବ । ସାମ୍ପ୍ରତିକ ଅଧ୍ୟୟନଗୁଡ଼ିକ ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବୃଦ୍ଧି ସ୍ତରର ସମ୍ଭାବନାକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିଛି ଯାହା ସମୁଦ୍ର ଜଳର ଅମ୍ଳତା ସାମାନ୍ୟ ମାତ୍ର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃଦ୍ଧି ଘଟାଇଥାଏ ଏବଂ ସାମୁଦ୍ରିକ ଇକୋସିଷ୍ଟମ ଉପରେ ଏହାର ସମ୍ଭାବ୍ୟ ପ୍ରଭାବଗୁଡିକ । 

 ଅଧିକାଂଶ ପ୍ରଦୂଷଣକାରୀ ଶିଳ୍ପ 
ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶରେ ଜୀବନ ପ୍ରତି ବିପଦ ଥିବା ପ୍ରଦୂଷଣକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ ଏକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଅଣ-ଲାଭକାରୀ ସଂସ୍ଥା ଶୁଦ୍ଧ ପୃଥିବୀ ବିଶ୍ୱର କେତେକ ପ୍ରଦୂଷିତ ଶିଳ୍ପର ବାର୍ଷିକ ତାଲିକା ପ୍ରକାଶ କରେ।  

 ଲିଡ୍-ଏସିଡ୍ ବ୍ୟାଟେରୀ ରିସାଇକ୍ଲିଂ 
 ଶିଳ୍ପ ଖଣି ଏବଂ ଖଣି ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ 
 ଲିଡ୍ ତରଳିବା 
 ଟାନେରୀ ଅପରେସନ୍ସ
 କାରିଗର ଛୋଟ-ମାପ ସୁନା ଖଣି
 ଶିଳ୍ପ / ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି ଡମ୍ପସାଇଟଗୁଡିକ
 ଇଣ୍ଡଷ୍ଟ୍ରିଆଲ୍ ଇଷ୍ଟେଟ୍
 ରାସାୟନିକ ଉତ୍ପାଦନ
 ଉତ୍ପାଦ ଉତ୍ପାଦନ 
 ରଙ୍ଗ ଶିଳ୍ପ

ଇନଷ୍ଟିଚ୍ୟୁଟ୍ ଫର କୃଷି ଏବଂ ବାଣିଜ୍ୟ ନୀତି ଏବଂ GRAINର ଏକ 2018 ରିପୋର୍ଟରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ, ମାଂସ ଏବଂ ଦୁଗ୍ଧ ଶିଳ୍ପଗୁଡିକ ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ଖରାପ ପ୍ରଦୂଷଣକାରୀ ଭାବରେ ତେଲ ଶିଳ୍ପକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛନ୍ତି ।  

 ଦୁନିଆର ସବୁଠାରୁ ଖରାପ ପ୍ରଦୂଷିତ ସ୍ଥାନ 
ଶୁଦ୍ଧ ପୃଥିବୀ ଦୁନିଆର କେତେକ ଖରାପ ପ୍ରଦୂଷିତ ସ୍ଥାନଗୁଡିକର ବାର୍ଷିକ ତାଲିକା ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା।  

 ଆଗବୋଗ୍ଲୋସି, ଘାନା
 ଚେର୍ନୋବିଲ, ୟୁକ୍ରେନ
 ସିଟାରମ୍ ନଦୀ, ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ
 Dzershinsk, ରୁଷ 
 ହାଜରିବାଗ, ବାଂଲାଦେଶ
 କାବେୱେ, ଜାମ୍ବିଆ 
 କାଲିମେଣ୍ଟନ୍, ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ
 ମାତାନଜା ରିଆଚୁଏଲୋ, ଆର୍ଜେଣ୍ଟିନା
 ନାଇଜର ନଦୀ ଡେଲଟା, ନାଇଜେରିଆ
 ନୋରିଲସ୍କ, ରୁଷ

 ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ 

 ବାୟୁ ବିଚ୍ଛେଦ ମଡେଲିଂ
 ଆର୍ଡେନ୍ ପୋପ୍
 ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ରସାୟନ ବିଜ୍ଞାନ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଡାଟାବେସ୍ - ମୁକ୍ତ ଭାବରେ ଉପଲବ୍ଧ ତଥ୍ୟ ସହିତ ଲିଙ୍କ୍
 ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ 
 ନିର୍ଗମନ ମାନକ
 ଗ୍ରୀନ୍ ହାଉସ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ମୃତ୍ତିକା ପ୍ରଦୂଷଣ 

 ପରିବେଶ ମୃତ୍ତିକା ବିଜ୍ଞାନ
 କଠିନ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଚିକିତ୍ସା ପ୍ରଯୁକ୍ତିର ତାଲିକା
 ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ପରିଚାଳନା କମ୍ପାନୀଗୁଡିକର ତାଲିକା
 ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ପରିଚାଳନା ପ୍ରସଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା ଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ 

 କ୍ରୁଜ୍ ଜାହାଜ ପ୍ରଦୂଷଣ
 ସାମୁଦ୍ରିକ ଆବର୍ଜନା
 ସାମୁଦ୍ରିକ ପ୍ରଦୂଷଣ 
 ଜାହାଜ ପ୍ରଦୂଷଣ
 ବାତ୍ୟା ଜଳ  
 ବର୍ଜ୍ୟଜଳ 
 ବର୍ଜ୍ୟଜଳର ଗୁଣବତ୍ତା ସୂଚକ ଅନ୍ୟମାନେ 

 ନାଗରିକ ବିଜ୍ଞାନ
 ପ୍ରଦୂଷଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ
 ପୃଥିବୀ ଦିବସ 
 ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଚୁମ୍ବକୀୟ ବିକିରଣ ଏବଂ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ
 ବାହ୍ୟତା 
 ଜେନେଟିକ୍ ପ୍ରଦୂଷଣ
 ଗ୍ଲୋବାଲ୍ ୱାର୍ମିଂ 
 ଉତ୍ତାପ ପ୍ରଦୂଷଣ 
 ହାଲୁକା ପ୍ରଦୂଷଣ
 ପରିବେଶ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା
 ଶବ୍ଦ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପ୍ରଭାବ 
 ସ୍ପେସ୍ ଆବର୍ଜନା
 ରେଡିଓଆକ୍ଟିଭିଟି 

 ଆଧାର 

 ବାହାର ଆଧାର 

 OEHHA ପ୍ରସ୍ତାବ 65 ତାଲିକା । 
 ଜାତୀୟ ବିଷାକ୍ତ ବିଜ୍ଞାନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ - ଆମେରିକାର ଜାତୀୟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନରୁ । ପ୍ରଦୂଷକ କିପରି ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ ସେ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ରିପୋର୍ଟ ଏବଂ ଅଧ୍ୟୟନ । 
 TOXNET - NIH ଡାଟାବେସ୍ ଏବଂ ଟକ୍ସିକୋଲୋଜି ଉପରେ ରିପୋର୍ଟ । 
 ଟକ୍ସମାପ୍  - ଭ ographic ଗୋଳିକ  ସୂଚନା ପ୍ରଣାଳୀ (ଜିଏସ୍) ଯାହା ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରର ମାନଚିତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରେ ଯାହା ଉପଭୋକ୍ତାମାନଙ୍କୁ ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରର ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ଏଜେନ୍ସି (ଇପିଏ) ଟକ୍ସିକ୍ସ ରିଲିଜ୍ ଇନଭେଣ୍ଟୋରୀ ଏବଂ ସୁପରଫଣ୍ଡ ମ Basic ଳିକ  ଅନୁସନ୍ଧାନ ପ୍ରୋଗ୍ରାମରୁ ତଥ୍ୟକୁ ଭିଜୁଆଲ୍ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । 
 EPA.gov - ସୁପରଫଣ୍ଡ ସାଇଟ ଏବଂ ସେଥିରେ ଥିବା ପ୍ରଦୂଷକ (CERCLA) ପରିଚାଳନା କରେ । EPA ସୁପରଫଣ୍ଡକୁ ମାନଚିତ୍ର କରନ୍ତୁ । 
 ବିଷାକ୍ତ ରିଲିଜ୍ ଇନଭେଣ୍ଟୋରୀ - ଆମେରିକାର କମ୍ପାନୀଗୁଡିକ ଜଳ ଏବଂ ବାୟୁରେ କେତେ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି ତାହା ଟ୍ରାକ୍ କରନ୍ତି । ପ୍ରତିବର୍ଷ ଏହି ପ୍ରଦୂଷକଗୁଡିକର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିମାଣ ମୁକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଅନୁମତି ପ୍ରଦାନ କରେ । ମାନଚିତ୍ର EPAର ବିଷାକ୍ତ ପ୍ରକାଶନ ତାଲିକା ।  
 ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଏବଂ ରୋଗ ରେଜିଷ୍ଟ୍ରି ପାଇଁ ଏଜେନ୍ସି - ଶ୍ରେଷ୍ଠ 20 ପ୍ରଦୂଷକ, ସେମାନେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ କିପରି ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି, ଆମେରିକାର ଶିଳ୍ପଗୁଡିକ ସେମାନଙ୍କୁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ଏବଂ ଯେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ସେମାନେ ମିଳନ୍ତି । 
 ନ୍ୟାସନାଲ ଲାଇବ୍ରେରୀ ଅଫ୍ ମେଡିସିନ୍ରୁ ଟକ୍ସିକୋଲୋଜି ଟ୍ୟୁଟୋରିଆଲ୍  - ମାନବ ଟକ୍ସିକୋଲୋଜି ସମୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଉତ୍ସ । 
 ବ୍ଲାକ୍ସିମିଟ୍ ଇନଷ୍ଟିଚ୍ୟୁଟ୍ ଅନୁଯାୟୀ ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ଖରାପ ପ୍ରଦୂଷିତ ସ୍ଥାନ 2007 
 ଟାଇମ୍ ଡଟ୍ କମ୍ରେ ବିଶ୍ Mostର ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରଦୂଷିତ ସ୍ଥାନଗୁଡିକ  (ଟାଇମ୍ ମ୍ୟାଗେଜିନ୍ର ଏକ ବିଭାଗ) 
 ଚେଲାବିନ୍ସ୍କ: ସ୍ଲାଭୋମିର୍ ଗ୍ରେନବର୍ଗଙ୍କ ଦ୍ Plan ାରା ପ୍ଲାନେଟ୍ ଡକ୍ୟୁମେଣ୍ଟାରୀ ଫିଲ୍ମରେ ସର୍ବାଧିକ ଦୂଷିତ ସ୍ପଟ୍ (1996) 
 ନିମାନ୍ ରିପୋର୍ଟ । ତଥ୍ୟ ପ୍ରଦୂଷିତ ହେଲେ ବିଷାକ୍ତ ଟ୍ରାକିଂ । 
ଶ୍ରେଣୀ:Pages with unreviewed translations
ଶ୍ରେଣୀ:ପ୍ରଦୂଷଣ
ଶ୍ରେଣୀ:ଭୂଗୋଳ
ଶ୍ରେଣୀ:ପରିବେଶ