...्यातील चार महत्त्वाचे पक्ष सोडले, तर आणखी एक पर्याय उभा राहत आहे. हा पर्याय म्हणजे वंचित बहुजन आघाडीचा!

भारिप बहुजन महासंघाचे अध्यक्ष असलेल्या प्रकाश आंबेडकर यांना गेल्या दोन लोकसभा निवडणुकांमध्ये पराभवाचा सामना करावा लागला होता. पण यंदा भारिप बहुजन महासंघ आणि असदुद्दीन ओवेसी यांची एमआयएम यांनी एकत्र येत वंचित बहुजन आघाडीची स्थापना केली.

या आघाडीने घेतलेल्या सभांना आतापर्यंत मोठा प्रतिसाद मिळाला आहे. पण तरीही भाजपविरोधी महाआघाडीसाठी काँग्रेस-राष्ट्रवादी यांच्यासोबत आंबेडकर यांनी जावं, यासाठीही... उर्वरित लेख लिहा:

अपयश आल्याचंही मत आचार्य यांनी व्यक्त केलं.

सध्या राज ठाकरे राष्ट्रवादी काँग्रेसबरोबर जातील आणि राष्ट्रवादी काँग्रेस त्यांच्यासाठी एक जागा सोडेल, अशीही चर्चा महाराष्ट्रात आहे. मात्र या चर्चेला मनसे किंवा राष्ट्रवादी या दोन्ही पक्षांकडून पुष्टी मिळालेली नाही.

खासदार राजू शेट्टी काँग्रेस-राष्ट्रवादीबरोबर जाणार का?

दुसऱ्या बाजुला गेल्या लोकसभा निवडणुकीत शिवसेना-भाजपने स्वाभिमानी शेतकरी संघटनेसाठी माढा आणि हातकणंगले या दोन मतदारसंघांमधील जागा दिल्या होत्या.

या दोनपैकी हातकणंगले मतदारसंघातून राजू शेट्टी निवडून आले. पण या वेळी त्यांनी सेना-भाजप यांच्याशी असलेली युती तोडली आहे. आता स्वाभिमानी शेतकरी संघटनेला काँग्रेस-राष्ट्रवादी यांच्याकडून दोन जागांची अपेक्षा आहे. हातकणंगले, वर्धा, बुलढाणा अशा तीन जागा स्वाभिमानी शेतकरी संघटनेला हव्या आहेत, अशी माहिती युवा स्वाभिमानी शेतकरी संघटनेचे प्रदेशाध्यक्ष रविकांत तुपकर यांनी दिली. यावर दोन दिवसांत निर्णय झाला नाही तर आम्ही स्वबळावर लढू, असं तुपकर म्हणाले आहेत.

माजी मुख्यमंत्री नारायण राणे यांचा महाराष्ट्र स्वाभिमान संघ स्वतंत्र निवडणूक लढवणार असून शिवसेनेच्या विरोधात उमेदवार उभं करू असं राणे यांनी जाहीर केलं आहे.

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)


...्यातून ट्यूब घालणार आहेत. आणि अन्न गिळण्यासाठीचे तिचे स्नायू कमकुवत झाल्याने आता सर्जरीकरून पोटाला ट्यूब लावणार आहेत. म्हणजे फीड थेट तिथून देता येईल."

तीराची काळजी घेतानाच दुसरीकडे तिच्या उपचारांसाठी लागणारे पैसे गोळा करण्यासाठी प्रियांका - मिहीर कामतांची धडपड सुरू आहे.

जीव वाचवणाऱ्या इंजेक्शनची किंमत - 16 कोटी रुपये!

तीराच्या या आजारावरचा उपाय म्हणजे तिच्या शरीरात नसणारं जनुक (Gene) तिच्या शरीरात सोडणं. पण ही ट्रीटमेंट भारतात उपलब्ध नाही.

तीरा कामत

"तिची परिस्थिती क्रिटिकल आहे. तिला घेऊ... उर्वरित लेख लिहा:

त.

दुर्धर आजाराशी लढणारी चिमुकली तीरा सगळ्या फोटोंमध्ये डोळे विस्फारून हसताना दिसते.

तीरा कामत

तीराच्या उपचारांसाठी निधी जमण्यासाठी त्यांनी एक मोहीम सुरू केलीय.

"अनेकांनी आमची कहाणी ऐकली. They could resonate with us... आम्हीही रोज जे काही होतंय ते सगळं सांगायला लागलो. लोकांना तीराची कहाणी भिडली. त्यांना ती त्यांच्या मुलीसारखी, भाचीसारखी वाटली. असं अनेक लोकांनी आम्हाला थोडे-थोडेही पैसे दिले आहेत. कोणी बसचा पास काढण्याऐवजी पैसे दिले.

अगदी शूटिंग लोकेशनवरच्या कारपेंटरनेही आम्हाला पैसे दिलेत. लहान - लहान गावांतून आम्हाला लोकांनी पैसे दिलेत," मिहीर सांगतात.

तीरासाठी अनेकांनी सोशल मीडियावरून आवाहन केलं होतं.

या संकेतस्थळावर आतापर्यंत अनेकांनी लहान मोठी मदत करत जवळपास सगळा निधी गोळा झाला होता. पण 16 कोटी ही फक्त इंजेक्शनची किंमत होती. याशिवाय इतरही खर्चांसाठी पैसे लागणार असल्याने ही निधी संकलन मोहीम कामत कुटुंबियांनी सुरू ठेवली होती.

तीरावर उपचार करणाऱ्या डॉक्टर्सनी अमेरिकेतल्या औषध कंपनीसोबतची प्रक्रिया सुरू करत त्यांना इंजेक्शन पाठवण्याची विनंती केली होती. पण या प्रक्रियेला वेळ लागणार होता.

'सरकारने आम्हाला करांत सवलत द्यावी'

औषधाची प्रचंड किंमत हे आव्हान तर कामत कुटुंबियांसमोर होतीच. पण त्यासोबतच इतरही अनेक गोष्टी आहेत. कारण 16 कोटी ही फक्त इंजेक्शनची किंमत होती.

मिहीर कामत यांनी बीबीसी मराठीला सांगितलं होतं, "सगळ्यात पहिली गोष्ट म्हणजे पेमेंट कसं आणि कुठे करायचं? कारण ही रक्कम अतिशय मोठी आहे. असं पेमेंट कधी कोणी केलेलं नाही. त्याला ट्रान्सफर फी लागणार का? डॉलर एक्स्चेंज रेटचं काय? या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं आमच्याकडे आत्ता नाहीत. पैसे भरले, त्यांनी ते मान्य केलं, औषध कस्टम्समध्ये पोहोचलं तर दुर्मिळ औषधांना सहसा कस्टम्स ड्युटी माफ केली जाते. पण हे औषध त्या 'लाईफ सेव्हिंग मेडिसिन'च्या यादीत आहे का? हे आम्हाला माहिती नाही.

पुढे त्यावर GST भरावा लागणार का? इतक्या प्रचंड रकमेवर 12 टक्के GST लावला तरी मोठी रक्कम होईल."

तीरा कामत

"मुळात पैसे जमवणंच अतिशय कठीण आहे. ते आम्ही करतोय. पण सरकारने जर आम्हाला थोडी जरी मदत केली, करात सवलत दिली तर फक्त आम्हालाच नाही, तर इतर ज्या मुलांना हा त्रास आहे, तर त्यांच्यासाठी 'जीन थेरपी' पुढेही देशात आणता येईल. कारण जोपर्यंत कंपनी आपल्या देशात हे औषध आणत नाही,...


...्यान होतं.  भाजप सरकारच्या पहिल्या तीन वर्षांत या आकडेवारीमध्ये फारसा फरक पडलेला नाही.

ज्या गुन्ह्यांची चौकशी पूर्ण होत नाही किंवा ज्या तक्रारी मध्येच मागे घेतल्या जातात त्याबद्दल 2018 मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका शोध निबंधामधील सविस्तर आकडेवारी देण्यात आली होती. या शोधनिबंधामधील माहितीनुसार केवळ 12 ते 20 टक्के गुन्ह्यांची सुनावणी ही पूर्ण होऊ शकते.

या शोधनिबंधाच्या लेखिका अनिता राज यांनी बीबीसीशी बोलताना सांगितलं, की गुन्हे नोंदविण्याच्या वाढत्या प्रमाणाच्या तुलनेत शिक्षा होण्याचा दर कमी आहे... उर्वरित लेख लिहा:

महत्त्वाचा भाग म्हणजे, अमेरिकेत बलात्काराची व्याख्या ही भारताच्या तुलनेत अधिक व्यापक आहे. अमेरिकेत महिला आणि पुरुष दोघेही बलात्कार पीडित असू शकतात. त्याचप्रमाणे अमेरिकेत विवाहांतर्गत बलात्कारांचाही समावेश गुन्ह्यात केला जातो.

भारतीय कायद्यानुसार सध्या तरी केवळ महिला याच बलात्कार पीडित असू शकतात आणि पत्नीचं वय 16 वर्षांपेक्षा अधिक असेल तर पतीनं तिच्यावर बलात्कार केलाय असं मानलं जात नाही. म्हणजेच विवाहांतर्गत बलात्काराला भारतीय कायद्यानुसार गुन्हा मानलं जात नाही.

लोकसभा निवडणुकीत महिला सुरक्षेच्या मुद्द्याबरोबरच वैवाहिक बलात्काराचा मुद्दाही वादग्रस्त ठरू शकतो.

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)


...्यानं त्यांच्या जागा वाढल्या, असं मत काही निरिक्षकांनी नोंदवलं.

राजकीय विश्लेषक प्रा. विवेक घोटाळे यांनी २०१९ विधानसभा निवडणुकीनंतर 'बीबीसी मराठी' शी बोलतांना असं मत व्यक्त केलं होतं की, राष्ट्रवादी आणि काँग्रेसच्या वाढलेल्या जागांमागे मराठा मतदारांनी शरद पवारांना दिलेली पसंती हा एक महत्त्वाचा मुद्दा ठरला.

"गेल्या काही निवडणुकांमध्ये जो मराठा मतदार शिवसेना-भाजपकडे वळला होता तो मोठ्या संख्येनं राष्ट्रवादी आणि काँग्रेसच्या मागे एकवटल्याचं या निकालातून स्पष्ट होतंय. विशेष करून पश्चिम महाराष्ट्... उर्वरित लेख लिहा:

'राष्ट्रवादी'ला कायम हिणावलं गेलं की हा केवळ मराठ्यांनी, मराठ्यांच्या आणि मराठ्यांपुरता चालवलेला पक्ष आहे. पण यालाच छेद देण्याचा शरद पवार प्रयत्न करताहेत आणि ती जाणीव त्यांनी मंगळवारी फेसबुकवरून कार्यकर्त्यांशी जो संवाद साधला त्यात दिसते आहे.

कोरोना, चक्रीवादळ यासाठी बूथ पातळीवर कार्यकर्ते काम करा असं त्यांनी सांगितलं.  सोबतच कृषी, शिक्षण, जिथं त्यांच्या नगण्य प्रेसेन्स आहे नागरी, रोजगार या क्षेत्रात काम करून अधिक लोकांपर्यंत पोहोचू या असं ते म्हणाले आहेत. मला असं वाटतं की पवारांना याची जाणीव झाली आहे की या मर्यादांमध्ये पक्ष म्हणून आत्तापर्यंत आपण तगलो, पण यापुढे जर पक्षाचा जनाधार जर वाढवायचा असेल तर मराठा व्यतिरिक्त इतर समाजांतील आणि क्षेत्रांतील लोकांपर्यंत पोहोचायची गरज आहे," असं गेली अनेक वर्षं 'राष्ट्रवादी'चं राजकारण जवळून पाहणारे ज्येष्ठ पत्रकार संजय जोग म्हणतात.

राष्ट्रवादीनं फक्त ग्रामीण महाराष्ट्रापुरतंच स्वत:ला मर्यादित ठेवलं का?

राष्ट्रवादी कॉंग्रेस ग्रामीण भागापुरता मर्यादित पक्ष आहे असं सतत या पक्षाबद्दल बोललं गेलं आणि २१ वर्षांनंतरही ती ओळख या पक्षाला बदलता आली नाही आहे.

पुणे, पिंपरी चिंचवड, सांगली, नाशिक, सोलापूर अशा शहरांमध्ये आणि इतर महानरपालिकांमध्ये या पक्षाने ताकद निर्माण केली. पण तिथंही सत्ता कायम राहिली नाही.

ग्रामपंचायत, जिल्हा परिषदांवरचं त्यांचं वर्चस्व जास्त राहिलं. परिणामी 'राष्ट्रवादी'चा तोंडावळा ग्रामीणच राहिला. याचा एक परिणाम म्हणजे पश्चिम महाराष्ट्र, मराठवाडा आणि इतर काही ग्रामीण महाराष्ट्र हाच 'राष्ट्रवादी'चा बालेकिल्ला राहिला. तिथं नुकसान झालं तेव्हा पक्ष सत्तेबाहेर गेला आणि या भागातला मतदार मागे उभे राहिला तेव्हा पक्ष सत्तेत आला.

असं होण्याचं एक कारण म्हणजे कॉंग्रेसप्रमाणेच राष्ट्रवादीचंही राजकारण सहकार आणि साखरपट्ट्यावरच आधारलेलं आहे. ते राजकारण संस्थानिकांसारखं करणारे ग्रामीण भागातले नेते 'राष्ट्रवादी'मध्ये आहेत.

सहकारासोबत या भागात पसरलेल्या शिक्षणसंस्थांचाही आता महत्त्वाचा प्रभाव आहे.  परिणामी पक्षाचं नेतृत्व हे ग्रामीण भागातून येतं. त्याबरोबरच आघाडीमध्ये सत्तेत असतांना ग्रामीण भागाशी संबंधित असलेली खाती 'राष्ट्रवादी'कडे होती आणि तुलनेनं शहरी खाती कॉंग्रेसकडे होती.

केंद्रात दहा वर्षं कृषी खातं शरद पवारांकडे होतं. सहाजिकच ग्रामीण भागात पक्ष अधिक वाढला. पण...


...्याने (लग्नाच्या) हॉलसाठी जे पैसे खर्च केले आहेत ते तो परत घेईन. तुमच्या विरोधात पोलिसात जाईल. तुम्ही चिनी लोकांचा विश्वासघात केला आहे. त्यानंतर त्याने माझा मोबाईल हिसकावून घेतला. आम्हा सगळ्या मुलींचे मोबाईल फोन तपासले जायचे.

तिथे असताना चीनला गेलेल्या माझ्या इतर मैत्रिणींशीही माझं बोलणं व्हायचं. एकीने मला सांगितलं होतं की तिथे जेवणात फक्त साधा भात देतात आणि एका खोलीत बंद करून ठेवतात. संध्याकाळी नवरा आपल्या मित्रांना घरी आणतो. फक्त एवढंच सांगितलं होतं. तिच्याबरोबर काय होत असणार, हे मला कळून चु... उर्वरित लेख लिहा:

्यात आली.

"काही प्रकरणांमध्ये तर कुटुंबियांना हकीगत कळली आणि त्यांनी आपल्या मुलींना परत बोलावलं. मात्र, इतर अनेक प्रकरणांमध्ये गरिबांना तीन ते चार लाख देऊन त्यांच्या मुलींची लग्नं लावण्यात आली."

सलीम यांच्या मते एका वर्षात लाहोर, गुजरांवाला, फैसलाबाद आणि मुल्तान या भागातून 700 लग्नं झाली आहेत. यातल्या बहुतांश मुली या ख्रिश्चन आहेत.

ही बाब मीडियासमोर आली जेव्हा पंजाबमधल्या एका मुस्लीम मुलीचं प्रकरण समोर आलं. एका धार्मिक संघटनेने हे प्रकरण लावून धरलं होतं.

'संस्थांना याविषयाची माहिती आहे'

इरफान मुस्तफा शिक्षक आहेत आणि गेल्या चार महिन्यात पंजाब भागात त्यांनी जवळपास दहा लग्नं लावून दिली आहेत. बीबीसीशी बोलताना त्यांनी सांगितलं, "आम्ही प्रत्येक लग्न खूप काळजीपूर्वक लावून दिलं आहे. शिवाय, ही लग्नं कोर्टाच्या माध्यमातून झाली आहेत. जिथे मुलगा आणि मुलगी दोघांनाही हजर केलं जातं."

इरफानने चिनी मुलांशी लग्न लावून दिल्यानंतर चीनमध्ये मुलींकडून देहव्यापार केला जात असल्याचा इनकार करत म्हटलं की "या गोष्टी मीडियाने पसरवल्या आहेत आणि त्यात काहीच तथ्य नाही."

त्यांचं म्हणणं आहे की असं प्रत्येकच लग्नात होतं. ते म्हणतात, "अनेकदा लग्न झाल्यानंतर दोघांचे विचार जुळत नाही. यामुळे नवरा-बायकोमध्ये वाद होतात. याचा अर्थ लग्न बळजबरीने लावण्यात आलं, असा होत नाही."

याबरोबर ते विचारतात की, "एका देशातून दुसऱ्या देशात मुलींची तस्करी होत असेल आणि संबंधित संस्थांना याची कल्पनाच नाही, असं होऊ शकतं का? काय होतंय, हे संस्थाना माहिती आहे."

दरम्यान, FIA ने एका महिलेसह आठ चिनी नागरिकांना अटक केली आहे. महिलांची तस्करी आणि फसवणूक या कलमाखाली ही अटक झाली आहे. गेल्याच आठवड्यात दोन चिनी नागिरकांना अटक करण्यात आली होती. पाकिस्तानी महिलांचा लैंगिक छळ आणि त्यांच्या अवयवांच्या तस्करीचा त्यांच्यावर संशय आहे. यातल्या बहुतांश मुली या गरीब ख्रिश्चन समाजातल्या आहेत. या टोळीच्या चार पाकिस्तानी हस्तकांनाही अटक करण्यात आलीय.

'मुलगा CPEC मध्ये काम करतो'

लाहोरमधल्या नादिराबाद, बट चौक, डिव्हाईन रोड यासारख्या वेगवेगळ्या भागातून आठ मुलींनी पोलिसांत तक्रार दाखल केली आहे. फराह जफर नावाच्या मुलीनेही एक तक्रार केली आहे. तिची आई आणि लग्न लावून देणाऱ्या संघटनेच्या एका व्यक्तीने पैशांच्या बदल्यात बळजबरीने लग्न लावून दिल्याचा तिचा आरोप आहे..

या तक्रारींमध्ये...


...्याने रेणी गावातलं बॅरिकेड तोडलं आणि पुरसदृश परिस्थितीच निर्माण झाली. ढिगाऱ्यासह पाणी खालच्या तपोवन प्रकल्पाच्या बोगद्याच्या आतपर्यंत घुसलं.

दुर्घटना नैसर्गिक असली तरी त्याची तीव्रता आणि वेग वाढण्याचं कारण मानवनिर्मित बांध आहे.

पाण्याचा वेगवान प्रवाह रोखण्यासाठी बांध घातला जातो. मात्र रविवारी झालेल्या दुर्घटनेत बांध पाणी रोखू शकला नाही. बांध तुटल्यामुळे अतोनात नुकसान झालं.

हिमस्खलन तसंच भूस्खलनाचा धोका असणाऱ्या परिसरात जलविद्युत प्रकल्पाला मंजुरी कशी देण्यात आली? हा प्रश्न विचारला जात आहे.... उर्वरित लेख लिहा:

करण्यात यायला हवं. त्यासाठी उच्च क्षमतेच्या उपग्रहाच्या छायाचित्रांची आवश्यकता आहे. जेणेकरून हे लक्षात येईल की हिमनदीच्या मार्गात कशा पद्धतीचा बदल झाला आहे.

सुरुवातीपासून परीक्षण केलं असतं तर लक्षात आलं असतं की हिमनदी कुठल्या मार्गाने सरकते आहे. पाणी बाहेर पडतंय की नाही. पाण्याचा स्तर धोकादायक पातळीपेक्षा जास्त वेगाने वाहतो आहे का हे आधीच लक्षात आलं असतं. पाण्याला कृत्रिम पद्धतीने काढता येईल का हेही पाहता आलं असतं.

हसनैन यांच्या मते सरकारची चूक इथे झाली आहे.

जलविद्युत प्रकल्पामुळे जास्त नुकसान

हिमांशू ठक्कर साऊथ एशिया नेटवर्क्स ऑन डॅम्स, रिव्हर्स अँड पीपल संस्थेचे संयोजक आहेत. नदीवरचे बांध आणि त्याच्या परिणामांवर त्यांनी बरंच काम केलं आहे.

बीबीसीशी बोलताना त्यांनी सांगितलं की, या दुर्घटनेच्या सुरुवातीसाठी ऋषीगंगा प्रकल्पाला कारणीभूत ठरवता येणार नाही. याची सुरुवात प्रकल्पाच्या बऱ्याच वरती झाली आहे. या प्रकल्पामुळे नुकसान जास्त झालं आहे.

बोगद्यात पाणी घुसून प्रचंड नुकसान झालं आहे.

या भागात केवळ ऋषीगंगा नाही तर खालच्या परिसरात अनेक प्रकल्प कार्यरत आहेत. तपोवन प्रकल्पाचंही काम सुरू आहे. त्याच्या खाली विष्णू प्रयाग प्रकल्प आहे. त्याखाली विष्णू प्रयाग पीपल कोठी जलविद्युत प्रकल्पाचं काम सुरू आहे. रस्त्यावर बंपर टू बंपर गाड्यांचं ट्रॅफिक असावं तसं इथे प्रकल्पांची भाऊगर्दी आहे. एक प्रकल्प संपत नाही तोवर दुसरा प्रकल्प सुरू झालेला असतो.

या प्रकल्पामुळे पर्यावरणाचं किती नुकसान होणार आहे याचा अहवाल विश्वासार्ह संस्थेकडून तयार करून घेतला जात नाही. कॅचमेंट एरियात कोणत्या स्वरुपाचा धोका आहे याबाबतही माहिती दिली जात नाही.

उत्तराखंडच्या या भागात जलविद्युत प्रकल्प आकारास आणणं धोक्याचं आहे. अशा परिस्थितीत एकामागोमाग एक जलविद्युत प्रकल्प उभारत गेलो तर धोका वाढतो.

सुरुवातीच्या अहवालानुसार हे कळतं की हिमस्खलन/भूस्खलन झालं आहे. त्यामुळे हिमनदी फुटली आणि वेगाने जलविद्युत प्रकल्पावर सगळं कोसळून नुकसान झालं.

या बांधांमुळे पाण्याच्या प्रवाहाला अडथळा निर्माण होतो. पण जेव्हा बांध हिमनदीच्या पाण्याला रोखू शकत नाही आणि तुटतात तेव्हा पाण्याचा वेग वाढतो. यामुळे नुकसान जास्त होतं. बांध तुटल्याने ढिगाऱ्याचा पसाराही वाढतो.

अशा दुर्घटना टाळण्यासाठी

हिमांशू ठक्कर सांगतात, भविष्यात अशा स्वरुपाची दुर्घटना घडू नये यासाठी...


...्याबाबत आम्ही आत्मपरिक्षण करू, असं विजयवर्गीय म्हणाले.

तर बंगालमध्ये सगळे विरोधक एकत्र आले म्हणून भाजपचा पराभव झाला, हे पण सांगा, असं महाराष्ट्र भाजपचे प्रदेशाध्यक्ष चंद्रकांत पाटील यांनी म्हटलंय.

भाजप 3 जागांवरून 90च्या वर जागा जिंकत आहे, त्यामुळे बंगालमध्ये भाजपचा प्रभाव वाढल्याचं दिसून येतं, असंही ते म्हणाले.

जल्लोष साजरा करण्यासाठी गर्दी करणाऱ्यांवर कारवाईचे आदेश

पश्चिम बंगाल आणि तामिळनाडूमध्ये जल्लोष साजरा करणारे व्हीडिओ समोर आल्यानंतर केंद्रीय निवडणूक आयोगानं पाचही राज्यांच्यी सचिवांना... उर्वरित लेख लिहा:

बंगाल निवडणुकीवर सर्वांचे लक्ष आहे. ममता बॅनर्जी आणि भाजपमध्ये थेट लढत इथं पाहायला मिळतेय. केंद्रात सत्तेत असलेल्या भाजपनं पश्चिम बंगालमध्ये आपली सर्व शक्ती पणाला लावली आहे. मात्र, प्रचारात व्हिलचेअरवर बसून राज्य पिंजून काढणाऱ्या ममता बॅनर्जींनी नरेंद्र मोदी-अमित शाह यांना जोरदार टक्कर दिल्यामुळे पश्चिम बंगालमधील निवडणूक चर्चेचा विषय ठरली.

भारतात कोरोनाची दुसरी लाट पसरलेली असताना कोरोना साथीच्या नियमांचं अनेक ठिकाणी उल्लंघन झाल्याचं पाहायला मिळालं. पंतप्रधान नरेंद्र मोदींनी पश्चिम बंगालमध्ये भरपूर सभा घेतल्यामुळे विरोधकांनी त्यांच्यावर टीका केली.

देशभरात कोरोनाची लाट तीव्र झालेली असताना भाजप प्रचार सभा का घेत आहेत असा सवाल काँग्रेसचे नेते राहुल गांधी यांनी विचारला होता. कोरोनाच्या पार्श्वभूमीवर राहुल गांधी यांनी त्यांच्या दोन सभा रद्द केल्या होत्या.

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी देखील 23 एप्रिलला पश्चिम बंगालमध्ये नियोजित असलेली त्यांची सभा रद्द केली होती. त्याच दिवशी त्यांनी कोरोनासंदर्भात एक उच्चस्तरीय बैठक घेतली होती.

ममता बॅनर्जी या पुन्हा बाजी मारतील असा अंदाज अनेक वृत्तवाहिन्यांनी आपल्या एक्झिट पोलमध्ये सांगितला आहे.

पश्चिम बंगाल एक्झिट पोल

एकूण 294 जागा असणाऱ्या पश्चिम बंगाल विधासभेवर वर्चस्व मिळवण्यासाठी 148 जागांचा आकडा पार करणं गरजेचं आहे. इथे ममता बॅनर्जींचा तृणमूल काँग्रेस पक्ष बाजी मारेल असा अंदाज रिपब्लिक टीव्ही वगळता इतर बहुतेक माध्यमांच्या एक्झिट पोल्सनी व्यक्त केला आहे.

एबीपी - सी व्होटर

तृणमूल काँग्रेस : 152-164

भाजप : 109-121

काँग्रेस - डावी आघाडी : 14-25

CNN न्यूज 18

तृणमूल काँग्रेस : 162

भाजप : 115

काँग्रेस - डावी आघाडी : 15

रिपब्लिक टीव्ही - CNX

तृणमूल काँग्रेस : 128-138

भाजप : 138-148

काँग्रेस - डावी आघाडी : 11-21

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी न्यूज मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी आम्हाला YouTube, Facebook, Instagram आणि  Twitter वर नक्की फॉलो करा.

बीबीसी न्यूज मराठीच्या सगळ्या बातम्या तुम्ही Jio TV app वर पाहू शकता.

'सोपी गोष्ट' आणि '3 गोष्टी' हे मराठीतले बातम्यांचे पहिले पॉडकास्ट्स तुम्ही Gaana, Spotify, JioSaavn आणि Apple Podcasts इथे ऐकू शकता.)


...्यामागे राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या नेत्यांनी मतांचा विचार केलाच नाही हे म्हणणे धाडसाचे ठरेल."

LGBTQ समुदायातील लोकांना राजकीय पक्षात स्थान देणे आणि प्रत्यक्षात व्यवहारात आणणे ह्या दोन वेगळ्या बाबी आहेत. त्यासाठी आर्थिक गणित, आरक्षण, धोरण यासगळ्याचा विचार करणंही गरजेचे आहे.

याचा राजकीय फायदा काय? याविषयी बोलताना निळू दामले असं सांगतात, "एखाद्या राजकीय पक्षाने LGBTQ समुदायासाठी काही केले असले तरी त्याचा राजकीयदृष्ट्या भारतात लगेच फायदा होईल असे अजिबात वाटत नाही. कारण राजकीय निर्णय यावर होतील एवढ्य... उर्वरित लेख लिहा:

असल्याने आता राजकीय पक्षांनीही याची उघडपणे दखल घेण्यास सुरूवात केलीय असे म्हणणे वावगे ठरणार नाही.

गे राईट्स अॅक्टिव्हिस्ट अंकित भूपतानी यांनी बीबीसी मराठीशी बोलताना सांगितले, "सोशल मीडियावर लोक आता खुलेपणाने बोलत आहेत. त्यामुळे LGBTQ  समुदायाबाबत जनजागृती होतेय. गेल्या पाच ते सात वर्षांत पौराणिक आणि इतर कथांमध्येही समलैंगिकता असल्याचे विविध माध्यमातून दाखवले जात आहे. त्यामुळे भारतीय लोकांचा यावर विश्वास बसतोय. संस्कृतमध्ये समलैंगिक संबंध दाखवणारे 67 संस्कृत शब्द आहेत. जे अनेक वर्षांपूर्वी लिहिले गेले आहेत."

भारतात सध्या तरुण मतदारांची संख्या सर्वाधिक आहे. LGBTQ बाबत आजचा तरुण जागरुक असून वास्तव स्वीकारणारा आहे. त्यामुळे येत्या काळात LGBTQ चळवळ अधिक तिव्र होऊ शकते.

अंकित भूपतानी पुढे सांगतात, "मुंबई प्राईडच्या अनेक आयोजकांपैकी मी एक आहे. समलैंगिक व्यक्तींच्या हक्कांसाठी मुंबई प्राईडचे आयोजन दरवर्षी केले जाते. पाच वर्षांपूर्वी यात सहभागी होणारे लोक आपल्याला कुणी ओळखू नये म्हणून मास्क लावायचे. पण गेल्या दोन वर्षांपासून जे प्राईडमध्ये सहभागी झाले त्यात अपवाद वगळता कुणीही मास्क लावले नव्हते."

त्यामुळे भविष्यात आपण समलैंगिक आहोत हे मान्य करणाऱ्या लोकांची संख्या वाढली तर निश्चितच LGBQ समुदाय मोठा दिसू लागेल.

राजकीय नेत्यांच्या भूमिका ?

समलिंगी हक्कांविषयी बहुसंख्य राजकीय पक्षांनी आजही सावध भूमिका घेतली आहे किंवा संदिग्धता कायम ठेवली आहे.

2013 मध्ये भाजप नेते राजनाथ सिंह यांनी पक्षाची भूमिका मांडताना समलैंगिक संबंध हे अनैसर्गिक कृत्य असल्याचे मत मांडले होते. त्यावेळी 377 कलमासंदर्भात सरकारने सर्वपक्षीय बैठक बोलवली तर आपला पक्ष समलैंगिकतेला गुन्हा ठरवणाऱ्या 377 कलमाच्या बाजूने मत देईल असे राजनाथ सिंह यांनी स्पष्ट केले होते.

त्यावेळी काँग्रेस अध्यक्षा सोनिया गांधी आणि राहुल गांधींनी समलैंगिक संबंधांचे उघड समर्थन केले होते.

राष्ट्रवादी काँग्रेसने पत्रकार परिषद घेऊन समलैंगिक संबंधांना आपला पाठिंबा दर्शवला होता.

सप्टेंबर 2018 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने कलम 377 नुसार समलैंगिकता गुन्हा नसल्याचा ऐतिहासिक निकाल दिला.

त्यानंतर प्रकाश जावडेकर, अरुण जेटली अशा भाजपच्या मोठ्या नेत्यांनी समलिंगी संबंध गुन्हा नाहीत अशी भूमिका घेतली होती.

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे सरसंघचालक मोहन भागवत यांनीही सर्वोच्च न्यायालयाच्या...


...्यामुळे त्यांची अभ्यासाची दिशा चुकते. एकदा का दिशा चुकली की मग ध्येयापर्यंत जाता येत नाही."

"अभ्यासात सातत्य हवं. मी दोनच वर्ष व्यवस्थित अभ्यास केला. दररोज 15 ते 16 तास अभ्यास केला. बहुतांशी विद्यार्थी परीक्षा जवळ आली की अभ्यासाला लागतात, पण असं केल्यानं स्पर्धा परीक्षा पास होता येत नाही, त्यासाठी अभ्यासात सातत्य लागतं, संयम लागतो आणि हार्ड वर्क या तीन गोष्टी असल्या तर मग स्पर्धा परीक्षा पास करणं अवघड नाही."

पण, मग स्पर्धा परीक्षेची तयारीच करायची, असं का वाटलं, असं विचारल्यावर वसिमा सांगते, "... उर्वरित लेख लिहा:

महत्त्वाचं?

शिक्षण हा असा मार्ग आहे, ज्यातून एक व्यक्तिमत्व घडतं. आयुष्य बदलण्याची ताकद आहे शिक्षणात. यासाठी आमच्या समाजातल्या मुलींनी शिकायला हवं. यासाठी लोकांनीही मानसिकता बदलायला हवी, असं वसिमा यांचं स्पष्ट मत आहे.

त्या म्हणतात,  "आमच्या समाजात पालकांचा कल धार्मिक शिक्षणाकडे असतो. पण, माझ्या पालकांनी मला मराठी माध्यमाच्या शाळेतून शिकवलं. हा त्यांचा खूप महत्त्वाचा निर्णय होता. बहुतांशी पालकांचा निर्णय कुठंतरी चुकतो."

आता पुढच्या एक ते दोन महिन्यांत वसिमा यांचं प्रशिक्षण पूर्ण होईल आणि त्या उपजिल्हाधिकारी पदाचा कार्यभार हाती घेतील.

महिलांच्या सक्षमीकरणासाठी आणि शिक्षणासाठी विशेष प्रयत्न करण्याची त्यांची इच्छा आहे.

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)


...्याय विद्यार्थ्यांसमोर असतील. दोन वर्षांचा पदव्युतर अभ्यासक्रम अशा विद्यार्थ्यांकरता असेल ज्यांनी तीन वर्षांचा डिग्री अर्थात पदवी अभ्यासक्रम पूर्ण केला आहे.

दुसरा पर्याय एका वर्षाच्या पदव्युतर अभ्यासक्रमाचा असेल. चार वर्षांचा पदवी अभ्यासक्रम पूर्ण करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी हा पर्याय असेल.

तिसरा पर्याय म्हणजे पाच वर्षांचा इंटिग्रेटेड प्रोग्रॅम. यामध्ये ग्रॅज्युएशन आणि पोस्ट ग्रॅज्युएशन दोन्ही एकत्रित पूर्ण करता येईल.

पीएचडी पाचऐवजी चार वर्षात पूर्ण करता येईल. नव्या संरचनेत एमफिल हा अभ्यासक्रम... उर्वरित लेख लिहा:

हिंदीऐवजी मातृभाषेतून शिक्षण देण्यात यावं असा बदल करण्यात आला.

प्रथम फाऊंडेशनच्या मुख्य कार्यकारी अधिकारी डॉ. रुक्मिणी बॅनर्जी यांची प्रतिक्रिया

पाचवीची मुलं तिसरीचं पुस्तक वाचू शकत नाही. चौथीच्या मुलांना बेरीज वजाबाकी करता येत नाही. प्रथम संस्थेतर्फे तयार करण्यात येणाऱ्या असर नावाच्या अहवालात अनेकदा अशा नोंदी आढळतात. नवं शिक्षण धोरण लागू झाल्यानंतर अहवालातलं चित्र बदलेल का?

बीबीसीने प्रथम फाऊंडेशनच्या मुख्य कार्यकारी अधिकारी डॉ. रुक्मिणी बॅनर्जी यांच्याशी बातचीत केली. त्यांच्या मते धोरण हे कागदावर छान भासतं परंतु त्याची अंमलबजावणी कशी आणि केव्हा होते हे खरं आव्हान आहे. नव्या धोरणात प्राथमिक शिक्षणाला महत्त्व देण्यात आलं आहे.

ही चांगली गोष्ट आहे. आताच्या संरचनेत मुलंमुली थेट पहिलीत शाळेत येत असत. त्यावेळी त्यांचा मेंदू शिक्षणासाठी तयार झालेला नसे. नव्या संरचनेत प्री स्कूलची तीन वर्ष जोडण्यात आली आहेत. तीन वर्ष ते शिक्षण पूर्ण करून आल्याने विद्यार्थी पहिलीसाठी मानसिकदृष्ट्या अधिक चांगल्या पद्धतीने तयार असतील.

डॉ. रुक्मिणी बॅनर्जी

पंजाब, हिमाचल प्रदेश तसंच अन्य काही ठिकाणी 5+ 3+ 3+ 4 हा फॉर्म्युला अंगीकारण्यात आला आहे आणि त्याचे परिणाम चांगले आहेत.

मातृभाषेत शिक्षण देण्याचा प्रस्ताव डॉ. रुक्मिणी यांना चांगला वाटतो. छोट्या मुलांचं विश्व मर्यादित असते. भाषेची समजही कमी असते. घरी बोलल्या जाणाऱ्या भाषेतच शिक्षण मिळालं तर त्यांच्यासाठी ते चांगलं ठरू शकतं.

मात्र यासाठी अंगणवाड्यांना तयार करावं लागेल असं त्या सांगतात. आपल्या देशात अंगणवाड्यांची यंत्रणा चांगली आहे. तूर्तास त्यांना आरोग्य आणि पोषण आहारासाठी प्रशिक्षण देण्यात येतं. मुलांना शाळेसाठी तयार करण्याचं प्रशिक्षण त्यांना द्यावं लागेल.

महिला आणि बालकल्याण मंत्रालय आणि शिक्षण मंत्रालयाला यासाठी एकत्र येऊन काम करावं लागेल.

नव्या आव्हानांसंदर्भात त्या सांगतात, "आपण देशातली माणसं कुंभभेळा चांगल्या पद्धतीने आयोजित करतो. पण जेव्हा इलाहाबाद शहराच्या प्रशासनाचा मुद्दा समोर येतो तेव्हा अडचणी उभ्या राहतात. शंभर गोष्टी एकाचवेळी होऊ शकत नाहीत. त्यासाठी कृती आराखडा आखावा लागेल. याला ते सापशिडीचं तत्त्व लागू करतात. शिडी चढणाऱ्यांना साप कुठे आहे याचा अंदाज असावा लागतो.

नव्या धोरणात आगेकूच करण्यासाठीच्या वाटा आहेत आणि घसरण होईल अशाही गोष्टी आहेत. काळजीपूर्वक खेळला...


...्यायचं, मर्यादा पाळायच्या ते फक्त स्त्रियांनी. सगळ्या स्त्रियांनी स्वत:च्या आशा-आकांक्षांचा विचार न करता केवळ पुरुषाच्या सेवेत, पुरुषाच्या आज्ञेत, स्वत:ला बांधून ठेवावं, असं अपर्णाताईंना वाटतं," विद्याताईंनी पुढे सांगितलं.

अपर्णा ताई पुरुषांना कधी काही समजून सांगणार आहेत की नाही, असा प्रश्नही त्यांनी उपस्थित केला होता.

"21व्या शतकात स्त्रियांचं शिक्षण यशस्वी व्हावं, यासाठी इतके जोरदार प्रयत्न होत असताना स्त्रियांना मागे ओढून घरात कोंडणारं वक्तव्य कुणी करत असेल, तर ती दुर्दैवाची गोष्ट आहे," अ... उर्वरित लेख लिहा:

उल्लेख अपर्णा रामतीर्थकर त्यांच्या व्याख्यानांत करतात. मी अनाथाश्रम चालवते, एकेका दिवसाचं बाळ मी सांभाळते. असहाय्य स्थितीत जन्माला आलेली बाळं आम्ही सांभाळतो, असंही म्हणतात.

सुरवसे सांगतात, "अपर्णाताई या उत्तम नाटककार आहेत. त्यांनी अनेक नाटकांमध्ये काम केलं आहे. त्यासाठी त्यांना अनेक पुरस्कारही मिळाले आहे. याशिवाय सोलापूर जिल्ह्यातल्या मोहोळ तालुक्यात त्यांनी पारधी समाजातल्या अनाथ मुलांसाठी भारतमाता आश्रमशाळा सुरू केली आहे."

पुढे ते सांगतात, "ग्रामीण महाराष्ट्रात त्यांच्या व्याख्यानांना प्रचंड मागणी असते. तीन-तीन वर्षं त्यांच्या व्याख्यानांची तारीख मिळण्यासाठी वाट पाहावी लागते."

आता पाहूया रामतीर्थकरांच्या व्याख्यानांमध्ये महिलांविषयी काय असतं ते.

रामतीर्थकरांच्या व्याख्यानात महिलांविषयी काय?

1.बाईनं उंबरा ओलांडायचा नसतो, कारण उंबरा म्हणजे मर्यादा, असं रामतीर्थकर एका व्याख्यानात म्हणतात.

त्या सांगतात, "कुटुंबात यशस्वी व्हायचं असेल तर मुलींकडे शिक्षणाशिवाय 5 गुण असले पाहिजेत, असं मला आईनं सांगितलं. आई म्हणाली तू आमच्या दोघांची मुलगी आहेस, श्वास आहेस, चार भींतीचा विश्वास आहे, उंबऱ्याची मर्यादा आहेस आणि तू माझ्या घराची प्रतिष्ठा आहेस. त्यामुळे तू चांगली मुलगी असली पाहिजे. उंबऱ्याची मर्यादा असते मुलगी. बाईनं उंबरा ओलंडायचा नसतो. उंबरा म्हणजे मर्यादा."

2.भारतीय स्त्री नुसत्या शिक्षणामुळे यशस्वी होऊ शकत नाही, असं रामतीर्थकरांना वाटतं.

त्या विचारतात, "काय करशील मुली शिक्षण घेऊन? फारफार तर नोकरी लागेल, दागिने घेशील, नवऱ्याला घर बांधायला मदत करशील. पण एक भारतीय स्त्री नुसत्या शिक्षणामुळे कधीच यशस्वी होऊ शकत नाही. इंजिनियर झालेल्या मुलीचं घर 5 दिवस टिकत नाही. अशी कित्येक उदाहरणं आहेत. भारतीय स्त्री कुटुंब व्यवस्थेचा पाया आहे, त्यामुळे ती शिक्षणामुळे आर्थिक स्वावलंबी होते. पण यशस्वी कधीच होत नाही."

3. महिलांनी काहीही केलं तरी चालेल, पण त्यांना स्वयंपाक यायलाच हवा, असा रामतीर्थकरांचा आग्रह आहे.

एका ठिकाणी त्या म्हणतात, "पोरींनो डॉक्टर व्हा, इंजिनियर व्हा, वकील व्हा, शिक्षक व्हा, अंतराळात जा, पाताळात जा, कुठंपण जा, पण पोरींना भाकरी करता आलीच पाहीजे. हा पोरींमधला सगळ्यात महत्त्वाचा गुण आहे."

पुढे बोलताना त्या शिकलेल्या पुरुषांना लग्नाविषयी एक सल्ला देतात, "शिकलेल्या पुरुषांनो शिकलेली बायको घरात आणायची असेल,...


...्यायची नाही. फक्त जेवढा भाग झाकून राहतो म्हणजे छाती, पाठ आणि हात यावरच ओरबाडायची.

पण मी तिला कधीच मारलं नाही. कारण मला वाटायचं स्त्रीवर हात उगारणं चुकीचं आहे. माझ्यावर असेच संस्कार झाले होते.

प्रातिनिधिक चित्र

मी स्वतःला तिच्यापुढे खूप कमी लेखू लागलो. तिला जे हवं ती मिळवायची.

एकदा हॉटेलमध्ये मी स्वतःसाठी वेगळी खोली घ्यायचा प्रयत्नही केला. मात्र, मला त्यांची भाषा येत नव्हती आणि त्यामुळे मला काय हवंय हे त्यांना कळलंच नाही आणि मला तिच्या जाळ्यात अडकून पडल्यासारखं वाटलं.

मला ऑफिसवरून हॉटेलव... उर्वरित लेख लिहा:

फ्लॅट भाड्याने घेतला होता. घरात दोन बाथरूम होते. पण मुख्य मोठं बाथरूम वापरायची मला परवानगी नव्हती. मला कायम गेस्ट बाथरूम वापरावं लागायचं. रोज सकाळी जाग येऊनही मी उठू शकत नव्हतो. कारण ती 9-10 वाजेपर्यंत झोपायची आणि मी उठलो तर तिची झोपमोड व्हायची.

वेगवेगळ्या खोल्यांमध्ये झोपायचं, असा नियम तिनेच केला आणि मला जी खोली दिली तिला लॉक नव्हतं. म्हणजे मला अजिबात प्रायव्हसी नव्हती.

माझ्या हातून काही चूक झाली की ती मला खूप ओरडायची. मारायची. हे नित्याचंच होतं.

काहीही घडलं की त्याचा दोष ती मला द्यायची. ती कायम मला तिच्या जोडीदाराकडून असलेल्या अपेक्षा सांगायची. त्याने काय करावं आणि काय करू नये. मी तिच्यापुढे काहीच करू शकत नव्हतो. ती चिडू नये, म्हणून ती म्हणेल ते करायचो. पण मला त्याचा खूप त्रास व्हायचा आणि मी ढसाढसा रडायचो.

एक दिवस असचं पायऱ्या उतरून मी कारमध्ये जाऊन बसलो आणि खूप रडलो. त्या दिवशी ती माझ्या मागे आली. तिने मला रडताना बघितलं. मी घरात आल्यावर ती म्हणाली तिला तिच्या वागण्याचा पश्चाताप आहे. पण तो तिचा स्वभाव आहे. तिला स्वतःवर ताबा ठेवता येत नाही.

मात्र, तिने माफी मागूनही काहीच उपयोग झाला नाही. दुसऱ्या दिवसापासून पुन्हा सगळं पहिल्यासारखंच सुरू झालं.

मीही परफेक्ट नव्हतो. हा सगळा त्रास टाळण्यासाठी मी दिवसातून 10, 12  तर कधीकधी 14 तास काम करू लागलो. विकेंडला, सुट्ट्यांमध्येही मी ऑफिसला जायचो. दुःख, वेदना, त्रास विसरण्यासाठी काही जण दारूच्या आहारी जातात तर काही जण कामात स्वतःला गुंतवून घेतात.

हिंसाचाराला बळी पडणारे छळ करणाऱ्यांना सोडत का नाहीत?

युक्रेनच्या नॅशनल हॉटलाईन विभाग प्रमुख अॅलिओना क्रिव्ह्युलियॅक आणि लैंगिक हिसाचाराला प्रतिबंध आणि प्रतिरोधाचं काम करणाऱ्या यूएन पॉप्युलेशन फंडच्या सल्लागार ऑलेना कोचेमायरोव्हस्का यांनी ही काही कारणं दिलेली आहेत.

'मी बोलता झालो'

जेव्हा तुम्ही अशा एखाद्या परिस्थितीत असता तेव्हा काय घडतंय तुम्हाला कळतच नाही. तुम्हाला त्यातून बाहेर पडण्याचा मार्गच दिसत नाही. तुम्हाला कुणाचं म्हणणंही ऐकू येत नाही. यातून बाहेर पडता येईल, असा विचारही मनात येत नाही. नैराश्य येतं.

जे मला करायचं नव्हतं तेही मी करायचो कारण मला त्याची सवय झाली होती. मला कायम वाटायचं की मी कुणाचं तरी देणं लागतो. मी स्वतःचा विचार कधी केलाच नाही. माझ्या आजीचं, माझ्या आई-वडिलांचं. नात्यासाठी तुम्ही त्याग...


...्यायाधीश जे. टी. उत्पत यांनी अमित शाह यांना समन्स बजावलं. शाह यांनी सुनावणीला उपस्थित राहण्यापासून सूट मागितली. पण न्या. उत्पत यांनी अशी परवानगी दिली नाही.

त्यानंतर सर्वोच्च न्यायालयाच्या आदेशानंतरही त्यांची 26 जून 2014ला त्यांची बदली झाली. आणि सोहराबुद्दीन प्रकरण न्या. लोया यांना सोपवण्यात आलं.

त्यांच्यासमोरही अमित शाह उपस्थित झाले नाहीत. त्यानंतर लोया यांचा 1 डिसेंबर 2014 रोजी त्यांचा नागपुरात मृत्यू झाला.

न्या. लोया यांच्यानंतर एम. बी. गोसावी यांच्या चौकशी समितीनं आरोपांना नामंजूर केलं आण... उर्वरित लेख लिहा:

नाही. यात काहीतरी गडबड आहे. त्यांचे कुटुंबीय दबावाखाली होते आणि ते बोलायला तयार नव्हते. मासिकात जो लेख आला आहे, त्यामुळे ही शंका उपस्थित होतेच. तीन वर्षांनंतर या मुद्दयावर का बोलू नये?"

दोन पत्रं, दोन दावे

'द कॅरव्हान'चे राजकीय संपादक हरतोष सिंग बाल यांनी अनुज लोया यांची दोन पत्र ट्वीट केली आहेत. पहिलं पत्र अनुज लोया यांनी वडिलांचा मृत्यू झाल्यानंतर त्यांच्या मृत्यूच्या चौकशीची मागणी करणारं होतं.

तर दुसर पत्र 'द कॅरव्हान'चं वृत्त प्रकाशित झाल्यानंतरचं आहे.  वडिलांच्या मृत्यूबाबत त्यांना कसलीही शंका नाही, असा या पत्राचा आशय आहे.

'द कॅरव्हान' च्या मते ही दोन्ही पत्रं अनुज यांच्या जवळच्या मित्रानं पाठवली होती.

हरतोष बाल यांनी अनुज लोया यांच्या पत्रकार परिषदेनंतर ट्वीट करून काही प्रश्न उपस्थित केले आहेत.

"अनुज यांनी पहिल्या चिठ्ठीचा इन्कार केलेला नाही आणि कुटुंबानं जे स्पष्टीकरण दिलं आहे त्याचा कोणताही व्हीडिओ नाही. त्यामुळे या प्रकरणाची सखोल चौकशी झाली तर कोणाचंच नुकसान होणार नाही. उलट संशयाचं धुकं दूर होईल," असं ते म्हणाले आहेत.

लोया यांचा मृत्यू आणि सर्वोच्च न्यायालय

न्या. लोया यांच्या मृत्यूची चौकशी करण्यासाठी बॉम्बे लॉयर्स असोसिएशननं 4 जानेवारीला मुंबई उच्च न्यायालयात याचिका दाखल केली होती. त्याच दरम्यान काँग्रेसचे नेते तहसीन पुनावाला यांनी सर्वोच्च न्यायालयाचा दरवाजा ठोठावला.

जेव्हा सुप्रीम कोर्टाच्या चार न्यायमूर्तींनी 12 जानेवारीला पत्रकार परिषद घेतली तेव्हा ज्या संवेदनशील खटल्याबद्दल ते बोलत आहेत, तो खटला म्हणजे 'न्या. लोया यांच्या संशयास्पद मृत्यूचा आहे का?' या प्रश्नावर न्या. गोगोई यांनी होकारार्थी उत्तर दिलं.

न्या. लोया यांच्या मृत्यूवर महाराष्ट्राचे पत्रकार बंधुराज लोणे यांनी एक याचिका दाखल केली आहे. या दोघांनी मिळून हे प्रकरण न्यायालयात नेलं.

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)


...्यायाधीशांनी म्हटलं. या प्रकरणाची 'निष्पक्षपणे तपासणी झाली नाही आणि खटलाही योग्य रीतीने चालवण्यात आलेला नाही' असं कोर्टाने म्हटलं. यादरम्यान आरोपींच्या हक्कांचंही उल्लंघन झाल्याचं न्यायाधीशांनी म्हटलं.

75 पानाच्या या निकालपत्रात न्यायाधीशांनी म्हटलंय, "पोलीस आणि फिर्यादी पक्षाच्या वागण्याचा आम्ही निषेध करतो. खरे दोषी यामुळे निसटून गेले."

या लोकांनी केलेल्या याचिका फेटाळल्याच्या दशकभरानंतर त्याच सुप्रीम कोर्टाने त्यांना आरोपमुक्त केलं.

राजू शिंदे 15 वर्षांचे असताना त्यांना वीजेचा धक्का लागला... उर्वरित लेख लिहा:

कोणत्याही मोबदल्यामुळे भरून येणार नसल्याचं हे सगळे सांगतात.

2008मध्ये बापू अप्पांचा 15 वर्षांचा मुलगा राजू, विजेचा झटका लागून गेला. खड्डा खणण्यासाठी तो वापरत असलेल्या कुदळीचा स्पर्श विजेच्या जिवंत तारेला झाला. "तो आमच्या कुटुंबात सर्वांत जास्त हुशार होता. मी जर तुरुंगात नसतो, तर तो असा रस्त्यात काम करत नसता."

बापू अप्पा आणि त्यांचा भाऊ राजा अप्पा तुरुंगातून बाहेर आल्यानंतर त्यांना त्यांचं कुटुंब रस्त्यावर आल्याचं समजलं. त्यांचं कुटुंब उघड्यावर एका झाडाखाली झोपतं आणि एका रिकाम्या सरकारी बिल्डिंगमध्ये रहातं. वडिलांचं स्वागत करण्यासाठी मुलांनी एक पत्र्याची झोपडी उभारली होती.

"आता आम्ही मुक्त आहोत पण बेघर आहोत," राजा अप्पा सांगतात.

अटक होण्याच्या तीन महिन्यांपूर्वीच राजू शिंदेंचं लग्न झालं होतं. 12 वर्षांपूर्वी त्यांची बायको त्यांना न सांगता सोडून दुसऱ्याबरोबर गेली. "दुसऱ्या पुरुषासोबत जाण्याच्या 12 दिवसांपूर्वी ती मला तुरुंगात भेटायला आली होती. सोडून जात असल्याचं तिने मला सांगितलं नाही. कदाचित तिच्यावर तिच्या कुटुंबाचं दडपण असेल," ते सांगतात. त्यांनी नुकतंच पुन्हा लग्न केलं.

आपल्या मुलाला फाशीची शिक्षा सुनावण्यात आल्याचं ऐकल्यानंतर हा धक्का सहन न झाल्याने या सहा जणांपैकी दोघांच्या पालकांना हृदयविकाराचा झटका आला आणि त्यांचं निधन झालं.

उघड्यावर आलेली ही कुटुंब नागपूरला तुरुंगात भेटीसाठी जाताना अनेकदा विनातिकीट प्रवास करायची. "आम्हाला तिकीट तपासनिसाने पकडलंच तर आम्ही त्यांना सांगायचो की आमचे नवरे तुरुंगात आहेत, आम्ही गरीब आहोत, आमच्याकडे पैसे नाही. कधीकधी ते आम्हाला ट्रेनमधून उतरवून देत, कधी आमच्यावर दया दाखवत. तुम्ही गरीब असलात की तुमचा काहीच मान राहत नाही." राणी शिंदे सांगतात.

"आमच्याकडून सारं काही ओरबाडून घेण्यात आलं. आमची आयुष्यं, रोजीरोटी. आम्ही न केलेल्या गोष्टीमुळे आमचं सारं काही गेलं. " राजू शिंदे म्हणतात.

सुरेश शिंदे

5 जून 2003च्या रात्री नाशिकमध्ये पेरूच्या बागेमधल्य एका झोपडीमध्ये एकाच कुटुंबातल्या पाच जणांचा खून झाला. या प्रकरणी या सहा जणांना दोषी ठरवण्यात आलं. शिंदेंच्या तेव्हाच्या घरापासून नाशिक 300 किलोमीटर्सपेक्षा जास्त दूर आहे.

या कुटुंबातले दोघे - एक पुरुष आणि त्याची आई या हल्ल्यातून बचावले. सुरे, कोयते आणि काठ्या घेतलेले सात-आठ पुरुष झोपडीत शिरल्याचं या दोघांनी पोलिसांना सांगितलं....


...्यायालयानं सांगितलं आहे.

 निर्णय ऐतिहासिक आहे, पण त्यानं नेपाळची अस्थिरता संपली आणि सारं सुरळीत झालं असं म्हणणं असमंजसपणाचं ठरेल. आता काही तांत्रिक पेच आहेतच. म्हणजे जर अविश्वासदर्शक ठरावावर मतदान झालं तर ओलींचं सरकार टिकेल का? ते पडलं तर पुढे काय?

सत्ताधारी कम्युनिस्ट पार्टीचा 'प्रचंड' गट आणि विरोधी पक्ष नेपाळी कॉंग्रेस एकत्र येऊन नवं सरकार स्थापन करतील का? की नेपाळची वाटचाल निवडणुकांकडेच होईल? की आणीबाणी? हे प्रश्न गंभीर आहेत, पण तरीही तात्कालिक परिस्थितीशी संबंधित आहेत.

 नेपाळचा मुख्य संघ... उर्वरित लेख लिहा:

दशकात घटनेनं इथं पंचायत राज पद्धतीही आणली गेली.

1990 मध्ये जे राजकीय आंदोलन झालं, ज्याला इथं 'पहिलं जनआंदोलन' असं म्हणणात, त्यानं मात्र ब-याचशा गोष्टी आमूलाग्र बदलल्या. नवी घटना आली आणि नेपाळमध्ये बहुपक्षीय संसदीय पद्धतही लागू झाली. पण या घटनेनं राजेशाही मात्र आहे तशी ठेवली. तिला 'कॉस्टिट्यूशनल मोनार्की' म्हणजे 'घटनात्मक राजेशाही' असं म्हणतात. पंतप्रधान लोकांमधून निवडून येऊ लागले. लोकशाहीचा रेटा हळूहळू वाढत होता. 2006 साल हे नेपाळसाठी क्रांतिकारक साल ठरलं. त्यावर्षी झालेल्या 'दुस-या जनआंदोलनानं' राजेशाही संपवली.

पण तिथं पोहोचपर्यंतच्या काही काळ अगोदर महत्वाच्या घटना घडल्या होत्या. 1 जून 2001 साली राजप्रासादात झालेल्या राजघराण्याच्या भयावह हत्याकांडानंतर नाजूक झाली. नेपाळी मनासाठी तो प्रचंड धक्का होता. ग्यानेंद्र सत्तेवर आले, पण लोकांचा घडलेल्या घटनांवर, दिलेल्या कारणांवर विश्वास बसला नाही आणि आजही बसत नाही.

राजेशाही जाण्याची मानसिकता तयार होऊ लागली. दुसरीकडे, 90 च्या दशकात प्रचंड यांच्या नेतृत्वाखाली नेपाळमध्ये माओवादी चळवळ फोफावली. नेपाळच्या इतिहासातला हा काळ रक्तलांछित आहे. ग्रामीण भागामध्ये या चळवळीनं जवळपास सगळा ताबा घेतला होता. तेही राजसत्तेच्या विरोधात होते. 2006 जसजसं जवळ आलं, लोकशाहीची इच्छा जशी गडद होत गेली, तसंतसं माओवादीही मुख्य राजकारणाच्या प्रवाहात आले. 2005 मध्ये राजे ग्यानेंद्र यांनी तत्कालिन सरकार बरखास्त करुन सत्ता आपल्या ताब्यात घेतली आणि ते निर्णायक वळण ठरलं.

बोलणी होऊन नेपाळच्या मुख्य राजकीय पक्षांमध्ये आणि माओवादी संघटनेमध्ये समेट झाला, शस्त्रसंधी झाली आणि त्यानंतर संसद पुनर्स्थापना आणि लोकशाहीसाठी जेव्हा सारे राजकीय पक्ष रस्त्यावर आले. नागरिकांचं आंदोलनही सुरु होतं. त्यालाच दुसरं जनआंदोलन म्हणतात. 2008 मध्ये जेव्हा नेपाळमध्ये निवडणुका झाल्या, त्यानंतर संविधान सभा अस्तित्वात आली, तेव्हा नेपाळ धर्मनिरपेक्ष लोकशाही झाली होती. राजा गेला होता आणि त्याचं हिंदू साम्राज्यही गेलं होतं.

राजकीय अस्थिरतेचं दशक

दोन्ही मार्गांनी, संसदीय आंदोलनाच्या आणि हिंसेवर आधारित माओवादी आंदोलनानं, मोठ्या संघर्षानंतर नेपाळनं राजेशाही बाजूला सारली. एवढी वर्षं एकमात्र हिंदू राष्ट्र असलेला त्याचा दर्जाही हटवला आणि ते धर्मनिरपेक्ष संघराज्य बनले. पण यानं नेपाळची राजकीय अस्थिरता संपली का?

कोणत्याही संसदीय...


...्यायालयाने सीबीआयला या प्रकरणाचा तपास करण्याचे आदेश दिले आहे. तसंच पाटणा पोलिसांकडे तक्रार दाखल करणंही योग्यच असल्याचं सर्वोच्च न्यायालयाने म्हटलं आहे.

या प्रकरणाचा मुंबई पोलीस तपास करत होते. मात्र, सुशांतच्या वडिलांनी पाटणा पोलिसांकडे तक्रार दाखल केली. त्यानंतर बिहार पोलिसांनी केंद्र सरकारकडे विनंती करत सीबीआयने या प्रकरणाची चौकशी करावी, अशी मागणी केली. याचा विरोध करणारी याचिका रिया चक्रवर्तीने दाखल केली होती.

11 ऑगस्ट रोजी झालेल्या सुनावणीत सर्वोच्च न्यायालयाने निकाल राखून ठेवत या प्रकरणातल... उर्वरित लेख लिहा:

ा घेतली नाही. रियाने कधीच फोनवरून किंवा इतर कोणत्या माध्यमांतून त्यांच्याशी संपर्क साधला नाही किंवा बोलली नाही. तर अभिनेता डिनो मोरियाला रिया ओळखत असून इंडस्ट्रीतील एक कलाकार म्हणून काही कार्यक्रमांमध्ये दोघांची भेट झाली होती.'

सुशांतच्या कुटुंबीयांनी रियावर पैसे उकळल्याचा आरोप केला आहे. याप्रकरणी ईडी रिया व तिच्या कुटुंबीयांची चौकशी करत आहे.

याविषयी तिच्या वकिलांनी पुढे म्हटलं, "रियाला मुंबई पोलीस व ईडीने समन्स बजावले होते. तिला बोलावण्यात आलेल्या सर्व तारखांना ती चौकशीसाठी उपस्थित होती. मुंबई पोलीस व ईडीने रिया आणि सुशांत यांच्यातील नातं आणि तिच्या आर्थिक गोष्टींबाबत कसून चौकशी केली.

"याप्रकरणी मुंबई पोलीस आणि ईडीने रियाचा फोन, लॅपटॉप आणि तिचा डीएनएसुद्धा घेतला आहे. यासोबतच तिचे बँक स्टेटमेंट्स, इन्कम टॅक्स रिटर्न्स, सीसीटीव्ही फुटेज, सीडीआर आणि इलेक्ट्रॉनिक डेटा मुंबई पोलीस व ईडीने घेतले आहेत. पोलिसांच्या तपासाचा अहवाल सुप्रीम कोर्टाला सुपुर्द करण्यात आला आहे.

डिसेंबर 2019 मध्ये रिया सुशांतच्या घरी राहायला गेली असंही त्यांनी त्यात स्पष्ट केलं. एप्रिल 2019 मध्ये एका पार्टीला रिया व सुशांतने हजेरी लावली होती. त्यानंतर ते दोघं डेट करू लागले.

सुशांतच्या वांद्रे इथल्या राहत्या घरी रिया डिसेंबरमध्ये शिफ्ट झाली आणि 8 जून 2020 पर्यंत रिया व सुशांत लिव्ह इन रिलेशनशिपमध्ये होते. 8 जून रोजी रियाने सुशांतचं घर सोडलं. 14 जून रोजी राहत्या घरी सुशांतचा मृतदेह आढळला होता.

हे वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)


...्यारोप झाले.

सीबीआय चौकशीची मागणी जोर धरू लागली

मुंबई पोलिसांच्या चौकशीवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित होऊ लागलं. मुंबई पोलीस गुन्हा दाखल का करत नाहीत? प्रकरण दाबण्याचा प्रयत्न करत आहेत असे आरोप झाले. गुन्हा दाखल करण्यासाठी टाळाटाळ का केली जात आहे.

सोशल मीडियावर CBI चौकशीसाठी कॅम्पेन सुरू झालं. तिकडे बिहारच्या राजकारण्यांनी सीबीआय चौकशीची मागणी उचलून धरली.

सुशांत सिंह राजपूत

ऑगस्ट महिन्याच्या सुरूवातीला बिहार सरकारने सुशांत मृत्यू प्रकरणाच्या गुन्ह्याची चौकशी CBI ला हस्तांतरीत करण्याचा निर्णय घे... उर्वरित लेख लिहा:

िभागाचे प्रमुख डॉ. सुधीर गुप्ता यांनी टाईम्स ऑफ इंडियाशी बोलताना सांगितलं, "सुशांतचा मृत्यू गळफास लावल्यामुळे झाला. हे प्रकरण आत्महत्येचं आहे. सुशांतच्या शरीरावर कोणतीही जखम नव्हती."

त्यानंतर भाजप खासदार सुब्रमण्यम स्वामी यांनी पंतप्रधान कार्यालयाला पत्र लिहून सुशांत प्रकरणी चौकशीच काय झालं असा प्रश्न विचारला होता. त्याचं उत्तर देताना सीबीआयने डिसेंबर महिन्यात 'या प्रकरणाची चौकशी सुरू आहे. सर्व पैलू तपासून पाहिले जात आहेत.' असं उत्तर दिलं होतं.

सीबीआयने सुशांत प्रकरणाचा तपास हाती घेऊन फेब्रुवारी महिन्यात सहा महिने पूर्ण होतील. पण, अद्यापही सीबीआयने या प्रकरणाची अधिकृत भूमिका मांडलेली नाही.

काही दिवसांपूर्वीच राज्याचे गृहमंत्री अनिल देशमुख यांनी सीबीआयने चौकशी अहवाल तात्काळ दिला पाहिजे असं वक्तव्य केलं होतं.

ईडीच्या चौकशीत काय निष्पन्न झालं?

सुशातच्या कुटुंबीयांनी रियाने 15 कोटी रूपयांची हेरफेर केल्याचा आरोप केला होता.

अंमलबजावणी संचलनालयाने या प्रकरणी PMLA अंतर्गत तपास सुरू केला. सुशांतच्या पैशांचा अपहार झाला का याची चौकशी केली जात होती.

सुशांत सिंह राजपूत

7 ऑगस्टला ईडीने रिया चक्रवर्तीला चौकशीसाठी बोलावलं. सुशांतचे आर्थिक व्यवहार, इनव्हेस्टमेंट यांच्याबद्दल रियाकडून माहिती घेण्यात आली. रियाची मॅनेजर, सुशांतचा माजी हाऊस मॅनेजरची चौकशी करण्यात आली.

महिनाभराच्या चौकशीनंतर, 'रियाविरोधात मनी लॉन्डरिंगचा पुरावा मिळाला नाही. रिया सुशांतच्या पैशांची हेराफेरी करत असल्याचा पुरावा नसल्याची माहिती,' ईडीच्या सूत्रांनी दिली.

सुशांतच्या अकाउंटमधून रिया किंवा तिच्या कुटुंबीयांच्या अकाउंटमध्ये पैशांचा व्यवहार झाला नसल्याचं ईडीच्या अधिकाऱ्यांचं म्हणणं होतं.

अंमलबजावणी संचलनालनालयाने मात्र या वृत्ताला अद्यापही अधिकृत दुजोरा दिलेला नाही.

कुठपर्यंत आली नार्कोटिक्स कंट्रोल ब्यूरोची चौकशी?

पीटीआयच्या माहितीनुसार, "ईडीने चौकशी दरम्यान रियाचे दोन फोन क्लोन केले होते. ज्यात ड्रग्जची खरेदी आणि सेवन याबाबत माहिती मिळाली होती. ईडीच्या रिपोर्टनंतर सुशांत मृत्यू प्रकरणी ड्रग्ज सेवनाच्या दिशेने नार्कोटिक्स कंट्रोल ब्यूरोने तपास हाती घेतला."

नार्कोटिक्स कंट्रोल ब्यूरोने रिया चक्रवर्तीला चौकशीसाठी बोलावलं. दोन दिवसांच्या चौकशीनंतर रियाला 8 सप्टेंबरला अटक करण्यात आली.

सुशांत सिंह राजपूत

नार्कोटिक्स कंट्रोल ब्यूरोचे उपसंचालक...


...्याला अधिकार असल्याचं म्हटलं.

कोर्टाच्या निकालानंतर रवीने शाळा सोडल्याचा दाखला, (School Leaving Certificate), जन्म प्रमाणपत्र, राष्ट्रीय ओळख पत्र आणि बँकेच्या कार्डावरचं आपलं नाव बदललं. यानंतर त्याने 'No Caste, No Religion, No God' प्रमाणपत्र मिळवण्यासाठी तहसील कार्यालयात अर्ज केला. त्याला ते मिळालं देखील.

मात्र, ही बातमी प्रसार माध्यमांमध्ये येताच 'आपण आपलं कार्यक्षेत्र ओलांडल्याची' जाणीव स्थानिक प्रशासनाला झाली. ईश्वर आहे की नाही, हे सांगण्याचा अधिकार आपल्याला नाही, असं म्हणत तहसील कार्यालय... उर्वरित लेख लिहा:

ण करणारे माझे आजोबा मला सांगायचे की माझ्यावर कुठलंही संकट आलं तर कृष्ण माझ्या रक्षणासाठी धावून येईल."

"मात्र मी जसजसा मोठा होत गेलो माझ्या लक्षात यायला लागलं की राजकारणी आणि धार्मिक नेते लोकांना मूर्ख बनवण्यासाठी, त्यांच्या दुबळेपणाचा फायदा घेण्यासाठी धर्म आणि जातीचा वापर करतात."

गेल्या 20 वर्षात आपण मंदिरात गेलो नसल्याचं रवीने सांगितलं. मंदिर, मशीद आणि इतर धार्मिक स्थळांवर पैसे खर्च करण्याऐवजी शाळा आणि हॉस्पिटल बांधण्यावर खर्च करावे, असा सल्लाही तो देतो.

"नास्तिक असल्यामुळे शाळा, महाविद्यालयामध्ये मला त्रास दिला जायचा. नोकरीवरूनही काढून टाकण्यात आलं होतं. मित्र आणि आप्तेष्टांनीही आपल्याला दूर सारलं. शेजारी-पाजारी वेडा म्हणायचे", असं रवी सांगतो.

रवीला धार्मिक विधीनुसार लग्न करायचं नाही तर रजिस्टर मॅरेज करायचंय. मात्र, आपण नास्तिक असल्याचं उघडपणे सांगत असल्याने कुणी आपल्याला मुलगी द्यायला तयार नाही आणि म्हणून आजवर लग्नही झालं नसल्याचं तो म्हणतो.

सुरुवातीला त्याचं नास्तिक असणं त्याच्या पालकांनाही पटलं नव्हतं. रवीचे वडील इंदर कुमार एका फॅक्टरीमध्ये सुतारकाम करतात. आपल्या मुलाला कुणी नास्तिक म्हटल्यावर वाईट वाटायचं, अपमानित झाल्यासारखं वाटायचं, असं ते सांगतात. ते सांगत होते, "एकदा तर मी इतका उद्विग्न झालो की घर सोडून निघून गेलो. माझ्या मनात आत्महत्येचा विचार घोळत होता. मात्र, नंतर मी विचार बदलला आणि घरी परतलो."

मात्र, आज ते स्वतःही नास्तिक आहेत. ते म्हणतात, "मलाही त्याचं म्हणणं पटलं. आता आम्ही घरी कुठलाच धार्मिक विधी करत नाही. देवळात जाणंही बंद केलं आहे."

गेल्या दोन वर्षांपासून अधिकृतपणे नास्तिक होण्यासाठी रवीने जे प्रयत्न चालवले आहेत, त्यामुळे प्रसार माध्यमांचंही लक्ष वेधलं गेलं आहे. त्यामुळे रवी एकप्रकारे सेलिब्रिटीच बनला आहे.

तो सांगतो, "मला दुरून दुरून निमंत्रणं येतात. काहीजण मला भेटायला येतात. ते सांगतात की तेसुद्धा निरीश्वरवादी आहेत. तर काहींना माझ्यासारखंच त्यांच्याही नावात नास्तिक जोडायचं आहे."

जगातल्या अनेक समस्यांचं मूळ धर्मात असल्याचं आपल्याला जाणवल्याचं तो सांगतो. तो म्हणतो, "भारत आणि पाकिस्तान ही दोन्ही राष्ट्रं आपापसातील संघर्षासाठी धर्माचा वापर करतात. जग तिसऱ्या महायुद्धाच्या उंबरठ्यावर आहे. लोकं म्हणतात धर्मावर त्यांचा विश्वास आहे. पण ते दिवसातून 24 तास खोटं बोलतात. त्यांच्या मनात...


...्याला या काही प्रश्नांची उत्तरं मिळू शकतात.

प्राणी कसं किस घेतात?

चिंपांझी आणि बोनोबो हे आपलं जवळचे नातेवाईक किस घेतात. अटलांटा येथील इमोरी विद्यापीठातील वंशशास्त्रज्ञ फ्रांस दे वाल चिंपांझींना भांडणांनतर मिठी मारताना आणि किस घेताना बघितल्याचं सांगतात.

चिंपांझींमध्ये किस हा सलोखा ठेवण्याचा मार्ग आहे. मादीपेक्षा नरांमध्ये किस घेण्याचं प्रमाण जास्त आहे, असं दिसून आलं आहे. म्हणजेच वेगळ्या शब्दांत सांगायचं झालं तर किस रोमँटिक नाही.

भांडणं झाल्यानंतर चिंपाझी मिठी मारतात आणि किस करतात.

त्यांचे च... उर्वरित लेख लिहा:

रावाटे हे फेरोमोन्स सोडतात. म्हणून त्यांच्या मूत्राला जास्त गंध असतो. असं वाल्डोरास्की सांगतात, "त्यामुळे वातावरणात समजा मूत्र असेल तर त्यावरून संबंध प्रस्थापित करण्याबाबत अंदाज घेतला जातो."

फक्त सस्तन प्राणीच नाही, तर काळ्या कोळ्याचा गंध घेण्याची क्षमता चांगली असते. एक काळा नर कोळीमादी कोळिणीने फेरोमोन्स तयार केले आहेत हे सांगू शकतो. तसंच त्यावरून तिनं नुकतंच काही खाल्लं आहे की नाही हे त्याला कळतं. आपल्याला खाऊन टाकायची नराची भीती कमी होते. त्यामुळे जेव्हा मादीला भूक लागली नसते तेव्हाच, नर तिच्याशी संबंध ठेवतो.

किसमध्ये नक्की काय महत्त्वाचं?

त्यामुळे मुद्दा असा आहे की एखादा प्राणी संबंध ठेवण्यासाठी योग्य आहे की नाही, याचा अंदाज घेण्यासाठी त्यांना जवळ येण्याची गरज नसते.

त्याचवेळी माणसांनासुद्धा गंधाची उत्तम जाण असते. त्यामुळे एकमेकांच्या जवळ येण्याचा फायदा होतो. गंधामुळे एकमेकांची तंदुरुस्ती जोखता येते पण अभ्यासाअंती असं लक्षात आलं आहे की जोडीदाराच्या निवडीसाठीसुद्धा गंध फायदेशीर ठरतो.

1995 साली प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासानुसार उंदरांसारखंच स्त्रियांनासुद्धा जनुकीयदृष्ट्या वेगळे असलेल्या पुरुषांचा सुगंध त्यांना जास्त भावतो. हे चांगलं आहे, कारण वेगळे जनुक असलेल्या पुरुषांशी संबंध ठेवल्यामुळे आरोग्यदायी मुल जन्माला येण्याची शक्यता वाढते.

मादी चांगल्या नराचा गंध घेऊ शकते.

आपल्या जोडीदारांचा अंदाज घेण्यासाठी किस हा एक उत्तम मार्ग आहे.

2013 साली व्लोडारस्की यांनी किसच्या प्राधान्यक्रमाचा सविस्तर अभ्यास केला. किस करताना सर्वांत महत्त्वाचं काय असतं हे त्यांनी शेकडो जणांना विचारलं. त्यांनी गंधाचा कसा अभ्यास केला आणि स्त्रिया जेव्हा सगळ्यात प्रजननक्षम असतात तेव्हा गंधाचं काय महत्त्व असतं हे त्यांनी सांगितलं आहे.

त्यामुळे असं लक्षात आलं आहे की नर रानडुक्करसुद्धा एक प्रकारचं फेरोमोन तयार करतात जे स्त्रियांना आकर्षक वाटतं. हेच रसायन पुरुषांच्या घामात असतं आणि जेव्हा स्त्रिया जेव्हा याच्या संपर्कात येतात तेव्हा त्या थोड्याप्रमाणात उद्दीपित होतात.

व्लोडारस्की यांच्यामते सस्तन प्राणी आपला जोडीदार कसा शोधतात यासंदर्भात फेरमोन्सचं महत्त्व जास्त असतं. माणसांतसुद्धा त्याचे काही अंश दिसतात. "आपली उत्क्रांती सस्तन प्राण्यांपासून झाली आहे. आपण उत्क्रांतीच्या काळात आणखी काही गोष्टी जोडल्या आहेत," असं ते म्हणाले....


...्यावर उतरवून सुलेमानी यांना श्रद्धांजली वाहू इच्छितात, असं लिहित डेमोक्रेटिक समर्थकांची टर उडली आहे.

ट्रंप यांना मोठ्या प्रमाणात विरोधही होतो आहे.

अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रंप यांच्यावर महाभियोगाचा खटला सुरू आहे. या महाभियोगाच्या प्रक्रियेवरून अमेरिकी मतदारांचं लक्ष वळवण्यासाठीसुद्धा पश्चिम आशियात सुरू असलेल्या या नाट्याचा वापर केला जाऊ शकतो. ट्रंप यांनी सोमवारी सकाळी जे काही ट्वीट केले, त्यावरून याची कल्पना येते.

एका ट्वीटमध्ये ते म्हणतात, "मी अत्यंत व्यस्त असताना आपल्या इतिहासातील या स... उर्वरित लेख लिहा:

षयी चिंता व्यक्त केली आहे.

दरम्यान, न्यूयॉर्क शहराचे माजी महापौर मायकल ब्लूमबर्ग यांनी बर्नी सँडर्स यांच्यावर जोरदार टीका केली आहे. ते म्हणतात, "एका ज्येष्ठ सिनेटरने हल्ल्याला 'हत्या' म्हणणं संतापजनक आहे."

ते पुढे म्हणतात, "त्या माणसाचे (सुलेमानी) हात अमेरिकी नागरिकांच्या रक्ताने माखले आहेत. त्या जनरलला ठार करून आपण चूक केली, असं कुणालाही वाटेल, असं मला वाटत नाही."

इराणचा मुद्दा पेटला तर इराणविरोधात सैन्य बळाच्या वापराच्या मुद्द्यावरून नेत्यांमध्ये उभी फूट पडू शकते.

बिडेन यांच्यासमोरील आव्हान

हफिंग्टन पोस्टने केलेल्या सर्वेक्षणात सुलेमानीवरील हल्ला डेमोक्रेटिक पक्षनेते आणि राष्ट्राध्यक्षपदाच्या उमेदवारीच्या शर्यतीत असलेले जो बिडेन यांच्यासाठी चांगली बातमी घेऊन आला आहे. इराणविषयक धोरणाबाबत 62% लोकांनी जो बिडेन यांच्यावर विश्वास दाखवला आहे. तर सँडर्स आणि वॉरेन यांच्या इराणविषयक धोरणाला 47% मतदारांनी पसंती दिली आहे.

बिडेन यांना मिळत असलेला प्रतिसाद आश्चर्यकारक नाही. बिडेन यांना परराष्ट्र धोरणाचा मोठा अनुभव आहे. ते आठ वर्षं उपाध्यक्ष होते. तसंच ते सिनेटच्या फॉरेन रिलेशन्स कमिटीचे दीर्घकाळ सदस्य होते.

मात्र, इतका चांगला बॅकरेकॉर्ड असूनही त्याला वादाची पार्श्वभूमी आहे. बिडेन यांनी 2003 च्या इराक युद्धाला पाठिंबा दिला होता. मात्र, या युद्धाची बाजू मांडताना बरेचदा त्यांची वक्तव्यं गोंधळलेली असायची.

शनिवारी लोया प्रांतात एका मतदाराने विचारलेल्या प्रश्नाचं उत्तर देताना बिडेन म्हणाले होते की त्यांनी इराक युद्धाला परवानगी दिली असली तरी तत्कालीन राष्ट्राध्यक्ष जॉर्ज बुश यांनी ज्या प्रकारे हा संघर्ष हाताळला, त्याला त्यांनी सुरुवातीपासूनच विरोध केला होता.

इराक युद्ध सुरू होण्याआधी आणि नंतरही बिडेन यांनी युद्धाचं समर्थन केलं होतं. मात्र, 2005 साली त्यांनीच याबद्दल खंतही व्यक्त केली होती.

इराक युद्धाला समर्थन देण्याची आपली कृती योग्य होती, हे सांगण्याचा ते जेवढा प्रयत्न करतील तेवढंच प्रसार माध्यमं त्यातल्या त्रुटी दाखवून देतील. यातून विरोधकांच्या हाती बिडेनविरोधात आयतं कोलीतच मिळणार आहे.

एकंदरीतच अमेरिकेत अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रंप यांच्याविरोधात सुरू असलेला महाभियोगाचा खटला आणि सुलेमानी यांची हत्या या दोन मुद्द्यांमुळे अमेरिकी राष्ट्राध्यक्षपदाच्या निवडणुकीचं वातावरण पेटणार, हे नक्की. अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीतील...


...्यावर ते भाजपला कधीही साथ देऊ शकतात असा आरोप कायम होतो. त्यासाठी पुलोदचं आणि 2014चं उदाहरण दिलं जातं. पवारांच्या या राजकारणाची रोहित यांच्याकडून पुनरावृत्ती होऊ नये. हे लक्षाच घेऊनच त्यांना पुढे जावं लागेल," असं भटेवरा सांगतात.

झी 24 तासचे कार्यकारी संपादक आशिष जाधव यांना मात्र रोहित यांच्या राजकारणात येण्यामागे शरद पवार यांचंच नेपथ्य असल्याचं वाटतं.

ते सांगतात, "शरद पवारांना त्यांच्या विचारांचा वारसा अजित पवारांमध्ये कधी दिसला नाही ही त्यांची खंत होती, त्यांच्या कृतीतून त्यांना कधी तो दिसला ... उर्वरित लेख लिहा:

वभूमी

रोहित हे शरद पवार यांचे नातू आहेत. दिनकर म्हणजेच आप्पासाहेब पवार हे शरद पवार यांचे सख्खे भाऊ. त्यांचे पुत्र राजेंद्र. आणि राजेद्र यांचा मुलगा रोहित पवार.

रोहित यांच्या आई सुनंदा पवार या महिलांसाठी बचतगटांची चळवळ चालवतात. त्यांच्या माध्यमातून दरवर्षी पुण्यात भरवली जाणारी भिमथडी जत्रा प्रसिद्ध आहे. गेल्या काही वर्षांपासून या भिमथडीच्या जत्रेच्या संपूर्ण आयोजनाची जबाबदारी रोहित स्वतः साभाळत आहेत.

रोहित यांना एक बहीण आहे. त्यांचं नाव सई नेगी आहे.

रोहित यांचं लग्न पुण्यातले प्रसिद्ध बिल्डर सतिश मगर यांची मुलगी कुंती यांच्याशी झालं आहे. त्यांना आनंदिता आणि शिवांश अशी दोन मुलं आहेत.

रोहित पवार हे बारामती ऍग्रो या कंपनीचे ते सीईओ आहेत. तसंच इंडियन शुगरमिल असोसिएशनचे ते अध्यक्षसुद्धा आहेत.

रोहित यांचं शिक्षण बारामतीमध्येच त्यांच्या आजोबांनी सुरू केलेल्या विद्या प्रतिष्ठान या संस्थेत झालं आहे. त्यानंतर मुंबई विद्यापिठातून त्यांनी बॅचलर ऑफ मॅनेजमेंट ही पदवी घेतली आहे.

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)


...्यावर विरोधी पक्षाकडून दरबारी राजकारणी असल्याची टीका केला जात होती. त्यामुळेच भाजपकडून त्यांना प्रत्यक्ष निवडणुकीच्या रिंगणात उतरवण्याचा निर्णय घेण्यात आला. पण त्यांच्याकडे स्वत:चा हक्काचा असा मतदारसंघ नव्हता. ते कोल्हापूरचे असले तरी तेथे त्यांच्यासाठी सुरक्षित आणि हक्काचा असा मतदारसंघ नव्हता. मध्यंतरी त्यांना राजू शेट्टींनी त्यांना आव्हान दिले होते, की ग्रामीण मतदारसंघात निवडणूक लढवल्यास मी तुमच्याविरोधात निवडणूक लढवणार. पण अर्थातच ही जोखीम चंद्रकांत पाटील पत्करू शकणार नव्हते. त्यामुळेच त्यांच्... उर्वरित लेख लिहा:

ीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)


...्यासाठी जातं. या पाहणी दौऱ्यावरून केंद्र सरकार आपला अहवाल तयार करतं.

राज्य सरकारला आपला अहवाल आणि गोषवारा केंद्र सरकारला पाठवावा लागतो. तो अहवाल पाहाण्यासाठी केंद्रीय गृहमंत्री, कृषीमंत्री आणि अर्थमंत्री यांची समिती असते. ही समिती मदत किती द्यायची हे ठरवत असते.

माजी केंद्रीय गृह सचिव माधव गोडबोले यांनी याबाबत बीबीसी मराठीशी बोलताना सांगितलं, "केंद्र सरकारकडून मदतीची वाट न पाहता राज्य सरकारने मदतनिधी जाहीर करायला हवा. नियमानुसार हेच योग्य आहे. केंद्र सरकारचं पथक पाहणी करून अंतिम अहवाल येईपर्यंत... उर्वरित लेख लिहा:

िधी आधी आला असता तर राज्याला मदत झाली असते. हे दोन महिने वाया गेले नसते," अशी टीका माधव गोडबोले यांनी केली आहे.

कोरोना आरोग्य संकटात महाराष्ट्रात सलग सात महिने लॉकडॉऊन होता. यामुळे राज्याचं आर्थिक गणितही कोलमडलं आहे. बाजार ठप्प होते. त्यामुळे राज्याच्या तिजोरीत खडखडाट आहे. अशा परिस्थितीमध्ये राज्य सरकारसमोर आर्थिक मदत उभं करण्याचंही आव्हान आहे.

राज्य सरकारकडे 1 लाख 20 हजार कोटी रूपयांचे कर्ज काढण्याची क्षमता असून आतापर्यंत महाराष्ट्राने केवळ 50 हजार कोटी रुपयांचे कर्ज काढले आहे. अद्याप 70 हजार कोटी रुपयांचे कर्ज काढण्याची क्षमता राज्य सरकारकडे आहे, असा दावा भाजपने केला आहे.

याविषयी बोलताना ज्येष्ठ पत्रकार हेमंत देसाई सांगतात, "72 हजार कोटी रुपयांचे कर्ज काढण्याची क्षमता राज्याकडे असली तरी भविष्यात एखादं मोठं संकट आलं तर काय करायचं याचाही विचार सरकारला करावा लागतो. शिवाय, क्रेडिट रेटींगवरही याचा परिणाम होऊ शकतो."

मदतनिधीवरून राजकारण होतय?

केंद्रात यूपीएचं सरकार असो वा एनडीएचं राज्यात जर विरोधातला पक्ष सत्तेत असेल तर संघर्ष अटळ असतो हे यापूर्वीही दिसून आलं आहे.

सध्या राज्यातलं ठाकरे सरकार विरुद्ध केंद्रातलं मोदी सरकार आमने-सामने आहेत. कोरोना काळातली मदत असो वा स्थलांतरितांसाठी रेल्वे सुरू करण्याचा निर्णय असो केंद्र आणि राज्य सरकारमध्ये सतत मतभेद असल्याचं दिसून आलं आहे.

सोलापूर जिल्ह्यातल्या वाकाव गावातल्या सुभद्रा सदाशिव कोकाटे यांची 5 एकर पेरुची बाग पावसामुळे आडवी झाली आहे.

आताही दुष्काळ निधी जाहीर करण्यावरून राज्यातील महाविकास आघाडीचे नेते आणि भाजप नेत्यांमध्ये जुंपली आहे.

माधव गोडबोले सांगतात, "यापूर्वीही 1972चा दुष्काळ असो वा नंतरचा कोरडा दुष्काळ केंद्र आणि राज्यात असा वाद होत होता. पण तो एवढा ताणला जात नव्हता. हल्ली टोकाचा संघर्ष दिसतो. हे अयोग्य आहे. प्रतिस्पर्ध्यांमध्ये काही बाबी स्वाभाविक असल्या तरी बळीराजा महत्त्वाचा घटक आहे. त्याच्यासोबत राजकरण होणं अत्यंत चुकीचे आहे."

माजी मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस आणि मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे यांच्यातही शाब्दिक खडाजंगी सुरू आहे. गेल्या वर्षभरापासून भाजपकडून सतत ठाकरे सरकारला लक्ष्य केलं जात आहे.

याची प्रचिती आता पुन्हा अतिवृष्टी दौऱ्यातही येत आहे. याबाबत हेमंत देसाई सांगितात, "उद्धव ठाकरे आणि देवेंद्र फडणवीस यांच्यात आता वैयक्तिक कटूता निर्माण झाली...


...्यासाठी तयार करण्यात आलेलं तंत्र, असं म्हणतात.

प्रॅट सांगतात, "अशा 99 टक्क्यांहून जास्त धोकादायक लिंक्स या कुठलंही विशेष लक्ष्य ठेवून तयार करण्यात आलेल्या नसतात. त्या खूप सामान्य असतात. फार आक्रमकपणे पसरण्याचा प्रयत्न करतात. मात्र त्यात कुठल्याही विशेष ट्रिक्स नसतात."

साधे उपाय महत्त्वाचे

प्रॅट सांगतात,"संगणक हॅक होण्याच्या घटनांपैकी 70% घटना घडतात कारण वापरकर्ता अशा लिंकवर क्लिक करतो ज्यामुळे हॅकर्सना त्याच्या नेटवर्कमध्ये सहज प्रवेश मिळतो."

काम आणि खाजगी वापर यासाठी मोबाईल फोन, लॅपटॉप आणि... उर्वरित लेख लिहा:

ाऱ्या संगणकात बरीच मोठी माहिती, ग्राहकांचा डेटा, आतल्या यंत्रणेचे पासवर्ड आणि बरीच बारिक-सारिक माहिती असू शकते, जी सहज इतरांना उपलब्ध होऊ शकतो."

सोप्या शब्दात सांगायचं म्हणजे असा एक संगणकसुद्धा हॅकर्ससाठी अलादिनचा दिवा ठरू शकतो. "अशा संगणकात एकदा जरी घुसखोरी झाली की तुम्ही सगळं गमावून बसण्याचा धोका असतो."

तर आपण PEBKAC आहोत, हे मान्य करता आणि IT विभागावर कामाचा प्रचंड ताण बघता, ऑटोमेटेड सिस्टिम्सची गरज वाढत चालल्याचं सायबर सिक्युरिटी तज्ज्ञांचा म्हणणं आहे.

उदाहरणार्थ, ECS कंपनीत त्यांच्या लाखो संगणकांवर देखरेख ठेवण्यासाठी आणि त्यांना अपडेट ठेवण्यासाठी 1E या सिक्युरिटी फर्मचं टॅकियन टूल तंत्रज्ञान वापरलं जातं.

"संगणकाच्या सुरक्षेसाठी अशी कुठलीतरी यंत्रणा वापरली नाही तर तुम्हाला काही करण्यासाठी वेळच मिळत नाही," असं डॉर्नब्रुक यांचं म्हणणं आहे.

हल्ली सायबर सिक्युरिटी कंपन्या नेटवर्कमध्ये काही विचित्र घडतंय का, हे शोधण्यासाठी फायरवॉलपेक्षा ऑटोमेटेड रिअल टाईम ट्रॅफिक मॉनिटरिंग यंत्रणेला पसंती देत आहेत.

मात्र कामाच्या ठिकाणी आपण PEBKAC सारखं वागलो नाही आणि आपल्या राज्याच्या किल्ल्या अशा सहजपणे हॅकर्सच्या हाती सोपवल्या नाही तर ती मोलाची मदत ठरेल.

हे वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)


...्यासाठी पुरेशी जागा असावी, अशी अपेक्षा सरकारने व्यक्त केली आहे. असं असलं तरी ग्रामीण भागातील जिल्हा परिषद किंवा खाजगी शाळांमधील चित्र मात्र वेगळंच आहे.

"शिक्षिकांना जेव्हा प्रशिक्षणासाठी बोलावलं होतं, तेव्हा असं लक्षात आलं की महिला शिक्षिकाच यावर मोकळेपणानं बोलत नाहीत. मासिक पाळीदरम्यान घरात वेगळ बसायचं. शिवाशीव करायची नाही. त्यामुळे महिला शिक्षकांच्या मानसिकतेवर आम्हाला आधी काम करावं लागलं. बहुतांश जिल्ह्यात कमीअधिक प्रमाणात हीच परिस्थिती होती," असं महाराष्ट्र विद्या प्राधिकरणाच्या सहाय्यक कार... उर्वरित लेख लिहा:

ाजूच्या खेड्यातून तीन किलोमीटर चालत कोमल रोज शाळेत येते. पाळीच्या काळात तिला आई म्हणायची बाळा शाळेत जाऊ नको. पण मी तिला समजावल्यावरच आता तीच म्हणते असलं काही मानायचं नाही," आरती विश्वासानं बोलत होती.

जनजागृती करणाऱ्या संस्था आणि सरकारी उपक्रमांमुळे काही ठिकाणी हे सकारात्मक चित्र पहायला मिळतं. पण मुलींच्या पालकांची यात महत्त्वाची भूमिका आहे असं या क्षेत्रात काम करणाऱ्या शिक्षकांना वाटतं.

...आणि शाळेत चेंजिंग रूम तयार झाली

बाभळगावच्या जिल्हा परिषद शाळेत या शिक्षिका स्वाती चित्ते 2013 मध्ये मुलींसाठी चेंजिंग रूम तयार केली. कपडे बदलण्यासाठीच्या या खोलीत सुरुवातीला त्या स्वच्छ कापड ठेवायच्या. नंतर त्यांनी स्वखर्चाने सॅनिटरी पॅड्स ठेवायला सुरुवात केली. आता या शाळेतल्या मुली निःसंकोचपणे मासिक पाळीविषयी बोलतात.

बाभळगावच्या शाळेत तयार करण्यात आलेली चेंजींग रुम.

पाच वर्षांपूर्वीचा एक प्रसंग त्यांनी सांगितला. "एक मुलगी तीन ते चार किलोमीटरवरून शाळेत यायची. तिला पहिल्यांदा पाळी आली तेव्हा तिला नेमकं काय होतंय हेच समजत नव्हतं. तिला वाटलं आपल्याला काही लागलेलं नसताना हे डाग कसले आहेत? रक्तस्राव जास्त होत होता."

"मी वर्गात गेले तेव्हा ती मुलगी बेंचवरून उठायला तयार नव्हती. घाबरलेल्या अवस्थेत ती रडायला लागली. मी वर्गातल्या मुलांना बाहेर काढलं. नंतर तिच्याशी संवाद साधला. तिला पाळीविषयी काहीच कल्पना नव्हती किंवा याआधी तिला घरच्यांकडून कल्पनाही देण्यात आलेली नव्हती. माझ्यासाठी हे सगळं हादरवून टाकणारं होतं. आपल्याकडे मासिक पाळी येण्याआधी घरातले काहीच कल्पना देत नाहीत," स्वाती चित्ते सांगत होत्या.

"आजही मुलींना ग्रामीण भागात या पाच दिवसांमध्ये मुलींना शाळेत जाऊ दिल जात नाही. 70 टक्के मुलींना या काळात घरात वेगळी वागणूक दिली जाते. अंधश्रध्देपोटी हे सगळ घडतंय. त्यावर आम्ही काम करतो. मुलींच्या मनात याबद्दल फार चीड आहे. त्यांच्या मनात एक प्रकारचा न्यूनगंड तयार होतो," असं छाया काकडे यांनी सांगितलं. छाया काकडे या लातूर आणि उस्मानाबाद जिल्ह्यात याच विषयावर काम करतात.

सॅनिटरी नॅपकिनसाठी योजना

महाराष्ट्र सरकारने सॅनिटरी पॅड्स उपलब्ध करून देण्यासाठी 'अस्मिता' नावाने नवीन उपक्रम सुरू केला आहे. या उपक्रमावर 'युनिसेफ'चे प्रतिनिधी युसुफ कबीर म्हणतात, "सॅनिटरी नॅपकीनचा पुरवठा करणं हा एकमेव उपाय नाही. जेव्हा मागणी वाढेल तेव्हा महिला...


...्यासाठी पैशाच्या बदल्यात मजुरी ही एकच गोष्ट कशी विकतात याबाबत मार्क्स यांनी विपूल प्रमाणात लेखन केलं. अशी परिस्थिती अनेकदा अव्यवहार्य असते असंही मार्क्स यांचं मत आहे."

या परिस्थितीमुळे शोषण होतं आणि दुरावलेपण वाढीला लागतं. त्यामुळे साध्या माणूसकीपासून दुरावल्याची भावना निर्माण होण्यास मदत होते.

आपल्याबरोबर असलेल्या कामगारांसाठी मार्क्सला आणखी बऱ्याच गोष्टी हव्या होत्या. आपण स्वतंत्र, सर्जनशील व्हावं अशी मार्क्स यांची इच्छा होती. सगळ्यांत महत्त्वाचं म्हणजे आपल्या वेळेवर आपलं नियंत्रण हवं असं त... उर्वरित लेख लिहा:

मांडणाऱ्या विचारवंतांपैकी कार्ल मार्क्स एक होते.

मार्क्सच्या मते कामातलं समाधान हा सगळ्यात महत्त्वाचं आहे.

आपण इतका वेळ कामाच्या ठिकाणी घालवतो त्यामुळे त्यातून आपल्याला काहीतरी आनंद मिळायला हवा असं त्यांचं म्हणणं होतं.

तुम्ही ज्या गोष्टीची निर्मिती केली आहे, त्यातलं सौंदर्य पाहण्यातून आपल्याला कामाचं समाधान मिळू शकतं आणि पर्यायानं त्यातून माणसाला आनंद मिळू शकतो असं मार्क्स यांना वाटत असे.

वेग, वाढलेलं उत्पादन आणि नफा ही भांडवलशाहीची अविभाज्य अंगं आहेत. त्यामुळे एकाच प्रकारच्या कामात तुम्ही निपुण व्हावात असं भांडवलदारांना वाटतं. त्यामुळं काम साचेबद्ध होतं. समजा स्क्रूला आट्या पाडण्याचं काम तुम्ही दिवसातून हजारवेळा केलं आणि अनेक दिवस हेच काम करत राहिलात तर त्या कामातून आनंद शोधणं हे कठीण होऊन जाईल असं मार्क्स म्हणतात.

4) बदलांचे पुरस्कर्ते व्हा

जर आपल्या समाजात काही चुकीचं घडत असेल, काही अन्याय होतोय, असमानता आहे असं तुम्हाला वाटत असेल तर तुम्ही आवाज उठवता, आंदोलन करता आणि बदलासाठी प्रयत्न करता.

भांडवलशाही म्हणजे 19 व्या शतकात ब्रिटनमध्ये पिचलेल्या कामगारांसाठी एक प्रकारची बंदीशाळा होती, पण कार्ल मार्क्सचा बदलांवर विश्वास होता. इतरांनी देखील या तत्त्वावर विश्वास ठेवावा असं आग्रह त्यांनी धरला. ही कल्पना पुढे लोकप्रिय झाली.

समलिंगी लोकांविरुद्ध भेदभाव, वर्णभेद आणि विशिष्ट वर्गाच्या वर्चस्वाच्या विरुद्ध कायदा अशा अनेक गोष्टींविरुद्ध संघटित लढा दिल्यानं अनेक देशांच्या सामाजिक परिस्थितीत मोठे बदल झाले.

सामाजिक बदलात पुढाकार घ्यावा असं मार्क्स यांना वाटतं.

लुईस नेल्सन हे लंडनमधील 'मार्क्सिझम फेस्टिव्हल'चे एक आयोजक आहेत. "समाजात बदल होण्यासाठी एका क्रांतीची गरज असते. आपण समाज बदलण्यासाठी आंदोलन करतो. त्यामुळेच कामाच्या तासांची संख्या आठवर आणण्यास सामान्य लोकांना यश आलं आहे," असं ते सांगतात.

मार्क्स नेहमीच तत्त्वज्ञ म्हणून ओळखले जातात. पण नेल्सन यांना हा मुद्दा फारसा पटत नाही. "असं म्हटल्यामुळे त्यांनी फक्त तत्त्वज्ञान आणि सिद्धांत लिहिले असं वाटण्याची शक्यता आहे. पण मार्क्स यांच्या कार्याकडे नीट लक्ष दिलं तर असं लक्षात येईल की ते एक कार्यकर्ते होते. त्यांनी 'इंटरनॅशनल वर्किंगमेन असोसिएशनची' स्थापना केली. संप करणाऱ्या गरीब कामगारांच्या बाजूने ते उभे होते."

"त्यांची 'Workers of the world unite ही घोषणा...


...्यासाठी मी निश्चित प्रयत्न करणार आहे. माझं देवेंद्र फडणवीसांशीसुद्धा बोलणं असतं. उद्धवजींशीसुद्धा बोलणं असतं. मी नरेंद्र मोदींकडेसुद्धा टाईम घेतला आहे, पण तो टाईम आम्हा सगळ्या खासदारांना मिळाला नाही. पण जिथं समन्वयाची गरज आहे तिथं मी नक्की लक्ष घालेन. पण हा न्यायप्रविष्ट विषय असल्याने आपल्याला टप्प्याटप्प्याने जावं लागणार आहे. त्यात वेगवगेळे मार्ग आहेत. हाच एसीबीसी काही एकमेव मार्ग आहे असं काही नाही. त्याला वेगवेगळे मार्ग आहेत ते आपण टप्प्याने घेऊ.

प्रश्न -  तुमचा मोदींशी नेमका काय पत्रव्यवहार... उर्वरित लेख लिहा:

हे.

प्रश्न - कामावर बोलणं विचारणं योग्यच आहे, पण एखाद्या पक्षाच्या बाजूची भूमिका घेण्यात गैर काय आहे?

उत्तर - ज्यावेळी भूमिका घ्यायची आहे तेव्हा घेतो. जे बरोबर आहे ते बरोबर म्हणतो. जे चुकीचं आहे ते चुकीचं म्हणतो. आणि छत्रपतींना तो व्हीटोच आहे की आम्हाला आम्ही आमच्या पद्धतीनं आम्ही वागणार. पण मग त्यावेळी त्यांनी विचार करायला पाहिजे होता की यांना घ्यायचं की नाही घ्यायचं. यांना तो सन्मानपूर्वक करायचं की नाही. इथं त्यांनी सन्मान दिला म्हणून त्यांचे आभारही मानतो. जाहीर आभार मानतो.

प्रश्न - तुम्ही छत्रपतींचा व्हीटो बोलत आहात पण आपण लोकशाहीमध्ये आहोत. आणि तुम्ही लोकशाही नियुक्त खासदार आहात.

उत्तर - नाही लोकशाहीत खासदार असलो तरी मी म्हणत नाही ना की मी संभाजीराजे आहे. लोकच म्हणतात ना संभाजीराजे आहे. युवराज महाराज म्हणतात लोक. का म्हणतात? तो लोकांचा आदर आहे. जो आदर मिळतो तो आम्ही लोकांच्या सेवेसाठी देतो. पण जिथं पार्लमेंटला सपोर्ट करायचा आहे, मी त्यांना सपोर्टच करतो. 102, 103 ला मी त्यांना सपोर्ट केलेलाच आहे.

प्रश्न  -  तुम्ही निवड़णुकीच्या राजकारणात येणार आहात का?

उत्तर - अजून मला 2 वर्षं आहेत राष्ट्रपती नियुक्त खासदारकीचे. 2 वर्षं एन्जॉय करू द्याला ना मला लोकांच्यासाठी. पुढं पाहू.

प्रश्न - छत्रपती घराणी सर्वांची आहेत. पण अलिकडच्या काळात ही घराणी एका विशिष्ट जातीपुरती मर्यादित होताना दिसत आहेत असं नाही का वाटतं?  प्रकाश आंबेडकरांनीसुद्धा यावरून टीका केली होती.

उत्तर - साफ चुकीचा प्रश्न आहे. माझ्या भाषणाची सुरुवातच शिवाजी महाराजांनी 18 पगड जातींसाठी स्वराज्य कसं आणलं अशी असते. राजर्षी शाहू महारांजी जे माझे पणजोबा आहेत त्यांनी बहुजन समाजाला न्याय दिला. आता मला सांगा जर शाहू महाराजाचं धोरण होतं की बहुजन समाजाला आरक्षण द्यायला पाहिजे तर आज मराठा समाज त्यात नाहीये. 1967पर्यंत सेंटरमध्ये आरक्षण होतं. आता या गरीब मराठा समाजाला न्याय देण्याची भूमिका आम्ही नाही घ्यायची का. आणि असं कोण म्हणतंय की मी दुसऱ्या समाजाचं करत नाही. मी जाहीरपणे बोलतो की मी फक्त आरक्षणारपुरता मराठा समाजाबरोबर आहे नंतर परत माझा बहुजन समाजच आहे. धनगर समाजाला जाहीरपणे पाठिंबा देतो. या मिनिटाला मराठा समाजाला माझी गरज आहे म्हणून मी त्यांच्या बरोबर आहे.

प्रश्न -  दोन राजे एकत्र का येत नाहीयेत. वारंवार दिसून आलं आहे की तुम्ही...


...्यासाठी व्हायचा. व्हीडिओ कॉलिंगची सोय फार नंतर म्हणजे 2006 साली सुरू झाली.

शिवाय, व्हीडिओ कॉल करण्यासाठी महागडी उपकरणं लागायची. आज व्हॉट्सअॅप आणि फेसटाईमच्या माध्यमातून आपण जेवढ्या सहजपणे एकमेकांना व्हीडिओ कॉल करू शकतो, तशी परिस्थिती तेव्हा नव्हती.

वर्क फ्रॉम होम

आज कोरोनाच्या संकटाचा सामना करण्यासाठी अनेक देशांनी लॉकडाऊन लागू केलेला असताना ही ब्रॉडबँड सेवा एखाद्या दूतासारखी आपल्या मदतीला हजर आहे. अनेकांची ऑफिसची कामं घरी बसून होऊ शकतात, ती याच ब्रॉडबँडच्या भरवशावर.

अशा प्रकारे घरी बसून क... उर्वरित लेख लिहा:

ं

मनोरंजनाचा विचार केला तर फ्लॅट-स्क्रीन आलेत. स्टँडर्ड डेफिनेशन जाऊन हाय डेफिनेशन टेक्नॉलॉजी आली. आता तर त्याहीपुढे जात 4K तंत्रज्ञानामुळे उत्तम पिक्चर क्वालिटी मिळते.

आपला टिव्हीसुद्धा इंटरनेटशी जोडला गेला. टीव्हीवर नेटफ्लिक्स, अॅमेझॉन प्राईम, हॉटस्टार यासारख्या अनेक स्ट्रीमिंग सर्व्हिसेस मिळू लागल्या. इतकंच नाही तर लहान मुलांसाठीसुद्धा त्यांच्या मनोरंजनापासून ते अभ्यासापर्यंत अनेक गोष्टींसाठी वेगवेगळी अॅप्स थेट टीव्हीशी जोडून बघता येतात.

मात्र 2005 साली हे शक्य होतं का? त्यावेळी फार फार तर एखाद्याच्या घरी व्हीसीआर असायचा आणि एक कॅसेट टाकून शेजारी-पाजाऱ्यांसह सगळे मिळून एखादा सिनेमा बघायचे.

लॉकडाउन सुरू झाल्यापासून गेल्या काही आठवड्यात लंडनमध्ये ’Nextdoor’ सारखे अॅप्सही लोकप्रिय झाले आहेत. शेजारी आणि स्थानिक समुदायासाठी असलेलं हे अॅप कोरोनाच्या काळात लोकांसाठी उपयोगी ठरतंय.

कुणाला कुठल्याही प्रकारची अडचण असेल, मदतीची गरज असेल तर या अॅपवर ते टाकायचं आणि तुमचे शेजारी किंवा स्थानिक लोकांकडून त्यावर उत्तर मिळतं. सामाजिक सद्भावना जोपासण्यास आणि ती अधिक बळकट करण्यातही एका अर्थाने आधुनिक तंत्रज्ञानाचा हातभार लागतोय.

नेटफ्लिक्स

सोशल मीडिया आणि स्मार्टफोनने आयुष्य कसं बदललं आहे, यावर गेली काही वर्ष चिंता व्यक्त होत होती. ऑनलाईन मित्र खरे मित्र नसतात, समोरा-समोर बोलण्यासारखं संवादाचं दुसरं उत्तम साधन नाही आणि दिवसभर स्क्रीनला खिळून बसणं आरोग्याला घातक आहे, असंच सांगितलं जात होतं.

मात्र, कोरोना व्हायरससारख्या महाभयंकर संकटकाळात स्मार्टफोन आणि सोशल मीडियाचा योग्य पद्धतीने वापर केला तर हेच तंत्रज्ञान केवळ उपयुक्तच नाही तर आयुष्य वाचवणारंही ठरू शकतं, यात शंका नाही.

हे वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)


...्यू झाला आहे.

भारतात कोरोना साथीविरोधात लढण्यासाठी रुग्णालयांमध्ये बेडची संख्या वाढवण्यात आली, पण आरोग्य कर्मचाऱ्यांची संख्या अपेक्षेनुसार नाही. कोरोना रुग्णांची देखभाल करण्यासाठी ही कर्मचाऱ्यांची संख्या तोकडी आहे.

अशा परिस्थितीत हॉस्पिटल्सनी प्रत्येक डॉक्टरला प्रात्यक्षिक प्रशिक्षण दिलं. प्लास्टीक सर्जन असो वा ईएनटी स्पेशलिस्ट, किंवा भूलतज्ज्ञ. प्रत्येक प्रकारच्या डॉक्टरला कोव्हिड-19विरुद्ध लढण्यासाठीचं प्रात्यक्षिक प्रशिक्षण देण्यात आलं आहे.

पण हेसुद्धा पुरेसं नाही. आपण पूर्णपणे थकलो असल... उर्वरित लेख लिहा:

डियावरही टाकला होता.

त्यांच्या हाताची रबरी हातमोज्यांमध्ये तासनतास राहिल्यामुळे ही गत झाली होती.

या काळात अनेक कर्मचारी कित्येक महिने आपल्या घरी गेले नाहीत. दिल्लीतील एका डॉक्टरने तर सहा महिन्यांनी आपल्या मुलाची भेट घेतल्याचं मला सांगितलं.

कुटुंब सुरक्षित राहावं यासाठी आरोग्य कर्मचारी रुग्णालयातच राहायचे. काहीजण हॉटेलात राहायचे.

डॉ. कक्कर यांनी सुटी मिळाली त्यादरम्यान त्यांना संसर्ग झालेला होता. त्यामुळे त्यांनी होम-क्वारंटाईन होण्याचा निर्णय घेतला.

नोव्हेंबरअखेरीस दिल्लीच्या लोकनायक जयप्रकाश नारायण रुग्णालयात भूलतज्ज्ञ म्हणून काम करणाऱ्या प्राची अग्रवाल यांनी कोव्हिड-19 ची नवव्या राऊंडची ड्युटी सुरू केली.

एक राऊंड म्हणजे ICU मध्ये सलग 15 दिवस प्रत्येकी आठ तासांची ड्यूटी.

यानंतर एक आठवडा हॉटेलमध्ये क्वारंटाईन व्हावं लागतं. त्यानंतर प्रत्येक वेळी कामावर परतताना त्यांना चाचणी करून घ्यावी लागते.

डॉ. अग्रवाल यांनी सांगितलं, "सध्याचं आयुष्य विचित्र आहे. रुग्णांची तपासणी, मृत्यू झालेलं पाहणं, हॉटेलात राहणं, स्वतःला जगापासून वेगळं ठेवणं."

दुसऱ्यांचा जीव वाचवणारे डॉक्टर आणि नर्स यांना आपल्या व्यक्तीला गमावल्याचं दुःख करण्यासाठीही वेळ मिळाला नाही. या संसर्गाने अनेकांनी आपल्या निकटवर्तीयांना गमावलं आहे. भारतात कोरोनामुळे तब्बल 660 डॉक्टरांचा मृत्यू झाला आहे. यामध्ये बहुतांश डॉक्टर रुग्णालयांमध्ये काम करत होते.

मुंबईतल्याच एका डॉक्टरांनी मला सांगितलं, "माझे काही मित्र थकव्याशी संबंधित औषधं घेत आहेत. त्यांना थेरपीही करून घ्यायची आहे."

 ते सांगतात, "लोकांना मास्क घालून लग्न-समारंभांमध्ये जाताना पाहून मला राग येतो. साथ संपल्याप्रमाणे सगळे वागत आहेत."

वारंवार कोव्हिड योद्धा म्हटल्याचाही काहींना त्रास होत आहे.

डॉ. कक्कर सांगतात, "आपण त्या काळाच्या पलिकडे गेलो आहोत. मला कुणी हिरो म्हणत असेल तर मी त्यांना थांबवते. आता यामुळे काही होत नाही. प्रोत्साहन देण्याचीही एक सीमा असते."

द्वैपायन मुखर्जी मॅसेच्युसेट्स इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजीमध्ये एक मेडीकल अँथ्रोपोलॉजिस्ट आहेत. त्यांच्या मते, "थकव्यामुळे भारतीय डॉक्टरांना वेगळ्याच समस्यांना तोंड द्यावं लागत आहे. डॉक्टर आणि त्यांच्या कुटुंबीयांची सहनशक्तीची परीक्षा बघितली जाऊ नये."

हे वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक,...


...्ये जेव्हा वसंतदादा पाटील मुख्यमंत्री होते तेव्हा इंजिनिअरिंग, मेडिकल अशा व्यावसायिक शिक्षण देणाऱ्या  विनानुदानित तत्त्वावर चालणाऱ्या कॉलेजांची संकल्पना सुरू झाली," लोणी सांगतात.

"त्याला पार्श्वभूमी अशी होती की, सरकारी इंजिनिअरिंग वा मेडिकल कॉलेजेस आपल्याकडे हाताच्या बोटावर मोजण्याइतपत होती. त्यामुळे स्पर्धा तीव्र होती. ज्यांच्याकडे गुणवत्ता होती आणि ज्यांच्याकडे पैसे भरण्याचीही क्षमता होती त्यांना इथे शिक्षण घेता यायचं नाही. ते शेजारच्या कर्नाटक राज्यात जायचे. मग आपल्याकडे जर विनाअनुदानित व्या... उर्वरित लेख लिहा:

रवेश घेऊन शकायचा नाही, तो आता सरकारी फी भरून खासगी मेडिकल कॉलेजमध्ये जायला लागला.

"पुढे या निर्णयाला आव्हान दिलं गेलं आणि सुप्रीम कोर्टाच्या ११ न्यायाधीशांच्या खंडपीठानं ते आव्हान मान्य केलं. त्यानंतर फी ठरवण्याचे सगळे निर्णय संस्थांकडेच गेले. या काळात खासगी कॉलेजेसमधली गुणवत्ता वाढली, मध्यमवर्गाची क्रयशक्तीही वाढली. मग अनेक जण थेट खासगी कॉलेजमध्ये प्रवेश घेऊ लागले. त्यामुळेच त्याला तद्दन व्यावसायिक, बटबटीत स्वरूप येत गेलं. हे झालं शिक्षण संस्थाचालकांमुळे झालं, ते पैसे घेतात, नफा कमावतात ही वस्तुस्थिती आहे. त्यामुळं ते दोषी आहेतच. पण त्याचबरोबर सरकारी धोरणही याला कारणीभूत आहेत. आज परिस्थिती आहे की सरकारनं जणू उच्चशिक्षणाची सगळी धुरा ही खासगी संस्थांवरच सोपवली आहे."

या संदर्भात अ. ल. देशमुख म्हणतात की, "दोन दृष्टिकोन विचारात घेतले पाहिजेत. आपण सुरू केलेल्या कार्याला अंतिम स्वरूप द्यायचं तर समाजातल्या दोन स्तरांचा अभ्यास करून, ज्या स्तराकडे पैसा आहे तिथून घेऊन, ज्या स्तराकडे पैसा नाही त्यांच्यासाठी वापरणे, हा विचार मला पतंगरावांच्या विचारसरणीमध्ये जाणावला. तीन-चार वर्षांपूर्वी मी जेव्हा 'भारती विद्यापीठा'चा अभ्यास केला होता तेव्हा पाहिलं की आर्थिक परिस्थिती हलाखीची असलेला एखादा विद्यार्थी पतंगरावांकडे गेला की, ते स्वत: त्यात लक्ष घालायचे आणि त्याचं शिक्षण करून द्यायचे."

पण मग ही सामाजिक भावना कमी होऊन नफ्याकडे लक्ष देणाऱ्या संस्थांचं पेव कसं फुटलं? 'शिक्षणसम्राट' असं बिरुद ज्यांना लावलं जातं अशा विशेषत: राजकारणी व्यक्तींच्या संस्थांचं जाळं महाराष्ट्रात कसं तयार झालं?

 "खासगी शिक्षणसंस्थांचा प्रारंभ पतंगरावांनी केला, त्यांचा प्रसार त्यांनी केला. ते लोकांना दिसायला लागलं. अशा प्रकारचं काम केलं की सामाजिक कार्यही आहे आणि आर्थिक प्राप्तीही आहे.  त्यामुळे अनेक राजकारणी अशा कामाकडे ओढले गेले आणि तिथून खासगीकरणाचं पेव फुटलं," अ. ल. देशमुख सांगतात.

"ज्या वेळी एखाद्या गोष्टीचं सार्वत्रिकीकरण होतं, त्यावेळी आपोआप त्याला व्यावसायिक स्वरूप प्राप्त होतं. तसं आज झालं आहे. गेल्या १० वर्षांत महाराष्ट्रात एक असा विचार रुजला की शिक्षण हा सर्वांत जास्त आर्थिक फायदा करून देणारा व्यवसाय ठरला. केवळ आर्थिक फायदाच नाही तर आपल्या कुटुंबातल्या सर्वांना या क्षेत्रात आणता येतं, असा दुहेरी फायदा सगळ्यांना दिसू लागला. हळूहळू त्याला...


...्ये या सगळ्या गोष्टी येतील. जे कोणी गुंतलेले लोकं आहेत ते नावं सांगतील."

मात्र कायदेतज्ज्ञ प्रसाद ढाकेफळकर यांचं म्हणणं आहे की एखादी व्यक्ती प्रभावशाली आहे म्हणून तिची चौकशी झाली पाहिजे याला तसा काही आधार नाही.

बीबीसीशी बोलताना ते म्हणाले की "आपल्याकडे विविध सरकारच्या कालावधीत वेगवेगळी प्रकरणं समोर आली आहेत. म्हणून मग ज्या पक्षाच्या मंत्र्यांसंबंधी किंवा नेत्यासंबंधी घोटाळा असेल त्या पक्षाच्या पक्षश्रेष्ठीला तर जबाबदार धरता येणार नाही ना? एखाद्या पोलिसाने काही गुन्हा केला तर त्यासाठी प्रभा... उर्वरित लेख लिहा:

ं स्थान मानलं जातं. वर्षानुवर्षं ही बँक काँग्रेस आणि कालांतरानं राष्ट्रवादीच्या हातात राहिलेली आहे.

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)


...्ये लेबनॉनचे पंतप्रधान साद हरीरी यांना राजीनामा द्यायला भाग पाडलं, असं अनेक तज्ज्ञांचं म्हणणं आहे.  खुद्दं सौदी अरेबियाचं हरीरी यांना समर्थन होतं.

लेबनॉनचे पंतप्रधान साद हरीरी दोन आठवड्यांसाठी सौदी अरेबियाला गेलेले असताना अचानक त्यांनी सौदी अरेबियाची राजधानी रियाध येथून टीव्हीवरूनच राजीनामा जाहीर केला. लेबनॉनसोबतच इराण इतरही अनेक देशांमध्ये 'भीती आणि विध्वंस' पसरवत असल्याचे आरोप करत त्यांनी आपल्या जीवाला धोका असल्याचं सांगितलं.

त्याचवेळी त्यांनी इराणचं समर्थन असणाऱ्या हिजबुल्लाहवरही टीका केल... उर्वरित लेख लिहा:

ेश दुसऱ्या देशातल्या बंडखोरीला पाठिंबा देतात.

याचं स्पष्ट उदाहरण म्हणजे सीरिया. इराण येमेनमधल्या बंडखोर हुथींना बॅलिस्टिक मिसाईल्स देत असल्याचा आरोप सौदी अरेबियाने केला आहे. हे क्षेपणास्त्र सौदीच्या सीमेवर डागण्यात आलं होतं.

आखातातल्या महत्त्वाच्या जलमार्गांवरचं आपलं वर्चस्वंही इराणने दाखवून दिलंय. या जलमार्गांनी सौदी अरेबियाकडून तेलाचा पुरवठा केला जातो. परदेशी ऑईल टँकर्सवर नुकत्याच झालेल्या हल्ल्यांमागे इराणाचा हात असल्याचा आरोप अमेरिकेने केलाय. पण इराणने हे आरोप फेटाळले आहेत.

इराण आणि सौदी अरेबियात थेट युद्ध होणार का?

इराण आणि सौदी अरेबियात सध्या छुपं युद्ध सुरू आहे. पण सौदी अरेबियाच्या ऑईल रिफायनरीवर हुथी बंडखोरांनी केलेल्या हल्ल्यानंतर आता ही परिस्थिती चिघळू शकते.

आखातातल्या या समुद्रात इराण आणि सौदी अरेबियाच्या सीमा एकमेकांच्या समोर आहेत आणि वाढत्या तणावामुळे या दोघांमधली युद्धाची शक्यता वाढतेय.

अमेरिका आणि पश्चिमेतल्या इतर मोठ्या देशांसाठी आखातामध्ये त्यांच्या आंतरराष्ट्रीय शिपिंग आणि तेलाच्या जहाजांचा स्वतंत्र वावर सुरू राहणं महत्त्वाचं आहे.

पण युद्ध झाल्यास हा वावर थांबेल हे उघड आहे. म्हणून अशी परिस्थिती उद्भवल्यास अमेरिकेचं नौदल आणि वायुदलही या युद्धात उरतण्याची शक्यता आहे.

इराण हे एक अस्थिर राष्ट्र असल्याचं अमेरिका आणि मित्र राष्ट्रांना गेल्या काही काळापासून वाटतंय. इराणचं अस्तित्त्वं हे सौदी नेतृत्वासाठीही धोक्याचं आहे आणि इराणचा वाढता प्रभाव रोखण्यासाठी भावी राजे असणारे राजकुमार सलमान कोणत्याही थराला जाण्याच्या गोष्टी करत आहेत.

तेलाच्या प्रकल्पांवर झालेल्या हल्ल्यांनंतर आता सौदी किती असुरक्षित आहे हे जगजाहीर झालंय. जर युद्ध सुरू झालंच तर ते ठरवून, आखणीकरून नाही तर कोणत्यातरी अनियोजित - अनपेक्षित घटनेमुळे सुरू होईल.

सौदी अरेबियाचं सक्रीय होणं, ट्रंप प्रशासनाला या भागामध्ये असलेला रस यासगळ्यामुळे या भागामध्ये पुढचा काही काळ अनिश्चितता असेल असे संकेत सध्या तरी मिळत आहेत.

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)


...्ये स्वतः विकत घेतलेले कपडेसुद्धा मी घालू शकलो नाही. स्वतः बाजारात जाऊन फळं आणि भाजीपाला विकत घेतला नाही.

फिरणं तर दूरच राहिलं. आजारी जरी पडलो तरी आम्ही डॉक्टरांना घरी बोलावून घ्यायचो. स्वतःच्याच घरात कैद्यासारखं जीवन जगलो."

निकाल लागला आणि सुटकेचा नि:श्वास सोडला

ते पुढे म्हणतात, "ज्यादिवशी आम्ही आसारामविरोधात खटला दाखल केला होता त्या दिवशी आमच्या घरात दुःखामुळे कुणीच जेवलं नव्हतं.

"त्यानंतर जेव्हा 25 एप्रिलला जेव्हा आम्ही हा खटला जिंकलो त्यादिवशी आनंदामुळे जेवण गेलं नाही. दुसऱ्या दिवशी मग आ... उर्वरित लेख लिहा:

ं होतं.

तेव्हापर्यंत साक्षीदारांच्या हत्या सुरू झाल्या होत्या म्हणून मी सतर्क झालो होतो. त्यांनी मला खटला परत घ्यायला सांगितलं. असं केलं तर हवे तितके पैसै मिळतील नाहीतर जीवानिशी मारलं जाईल अशी धमकी दिली.

आसाराम यांच्या धमक्यांमुळे पीडितेच्या कुटुंबीयांना त्रास झाला.

त्या दिवशी मी जीव वाचवायला खटला मागे घेऊ असं सांगितलं. हे सगळं आसारामपर्यंत पोहोचलं असेल.

ते पुढे सांगतात, "सुनावणीच्या दिवशी मी जेव्हा खरी साक्ष दिली तेव्हा आसाराम आश्चर्यचकित झाला. न्यायालयाच्या बाहेर निघताना त्यानं माझ्या दिशेनं अंगुलिनिर्देश केला. त्याच्या बाजूनं असलेल्या एका ज्युनिअर वकिलानं मला सांगितलं की या माणसाला संपवावं असा त्या इशाऱ्याचा अर्थ आहे. साक्षीदार मारले जात होतेच. आता तर तो अगदी खुलेपणाने धमक्या देत होता आणि आम्ही ते सहन करत होतो.

या प्रकरणात आतापर्यंत नऊ साक्षीदारांवर हल्ला झाला आहे हे उल्लेखनीय. त्यातल्या तिघांची हत्या झाली आहे. एक साक्षीदार आजही बेपत्ता आहे. वडिलांबरोबर मुलीलासुद्धा न्यायालयात धमकावलं जायचं.

पीडितेचे वडील पुढे सांगतात, "जेव्हा माझी मुलगी साक्ष द्यायची तेव्हा आसाराम समोरून गुरकावायचा आणि चित्रविचित्र आवाज काढून मुलीला घाबरवण्याचा प्रयत्न करायचा. आमचे वकील न्यायाधीशांना ही गोष्ट लक्षात आणून द्यायचे. त्याला शांत बसवण्यासाठी न्यायाधीशांना पोलिसांची सुद्धा मदत घ्यावी लागायची आणि हे सगळं न्यायालयात चालायचं.

साक्ष-जबान्यांचा कठीण कालखंड

सुनावणीच्या वेळी शहाजहांपूरपासून एक हजार किलोमीटर दूर असलेल्या जोधपूरला जाणंयेणंही पीडितेच्या कुटुंबासाठी आव्हान होतं. वडील सांगतात की या प्रकरणात त्यांच्या मुलीची साक्ष तीन महिने सुरू होती. त्यांच्या पत्नी आणि आईची साक्ष दीड महिना सुरू होती.

ते सांगतात, "आम्हाला जे वाहतुकीचं साधन मिळायचं ते घेऊन आम्ही जोधपूरला जायचो. कधी ट्रेनमध्ये, कधी बसमध्ये, तर कधी स्लीपरचं तिकीट मिळालं तर कधी अगदी जनरलमध्ये बसून जायचो."

"साक्ष कधी एक दीड तास चालायची तर कधी दिवसभर. मग संपूर्ण दिवस काय करायचं? मग आम्ही हॉटेलमध्येच रहायचो. कधी कधी कोर्टाला सुटी पडायची. अशा वेळेला काय करायचं काही सुचायचं नाही. जिथं कुणीच ओळखीच नाही, आपलं घर नाही अशा भागात आपण का भटकतोय."

आसाराम सुनावणीदरम्यान धमकावत असे असं पीडितेच्या कुटुंबीयांनी सांगितलं.

सुनावणीच्या वेळी पीडित मुलगी आपल्या आई वडिलांबरोबर...


...्येक गोष्टीची एक वेळ असते, त्याआधी कोणालाही काहीही मिळत नाही", असं मुंबई इंडियन्सचा प्रभारी कर्णधार कायरेन पोलार्ड म्हणाला.

"सूर्यनमस्कार. असाच चांगला खेळत राहा. फिट रहा. संयम ठेव", असं ट्वीट टीम इंडियाचे प्रशिक्षक रवी शास्त्री यांनी केलं.

"बंदे में दम है. लवकरच भारतासाठी खेळेल. सलग तीन आयपीएल हंगाम गाजवतो आहे. सूर्यकुमार यादवची शानदार खेळी आणि मुंबईचा दिमाखदार विजय", असं टीम इंडियाचा माजी सलामीवीर वीरेंद्र सेहवागने म्हटलं आहे.

"सूर्यकुमार यादव आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळायला मिळावं यासाठी अन... उर्वरित लेख लिहा:

राठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.रोज रात्री8 वाजता फेसबुकवर बीबीसी मराठी न्यूज पानावर बीबीसी मराठी पॉडकास्ट नक्की पाहा.)


...्येच सुरु झाल्याचं ते सांगतात.

"प्रवाह बदलतोय हे एका अर्थानं बरोबर आहे, पण ही प्रक्रिया १९९५ मध्येच सुरु झाली. मराठा घराणी किंवा सहकार क्षेत्रात काम केलेले लोक हे भाजपा शिवसेनेबरोबर जायला लागले. आता कॉंग्रेस जेव्हा त्यांचं पोलिटिकल व्हेहिकल, राजकीय वाहन, उरायची शक्यता नाहीये तेव्हा पक्षबदलाला वेग जास्त आलेला आहे. कारण त्यांना सर्वसाधारणपणे सत्तेत सहभाग आणि शासनापासून संरक्षण या दोन गोष्टी हव्या असतात," पळशीकर म्हणतात.

सत्तेसाठी सर्वकाही?

गेली अनेक वर्षं ही घराणी अनेक वर्षं सत्तेच्या निकट हो... उर्वरित लेख लिहा:

निर्णय बदलावे लागताहेत का?

"हे खरं तर उलटं आहे. सहकाराचं अर्थकारण मराठा नेतृत्वानंच खिळखिळं होऊ दिलं. म्हणजे उदाहरणार्थ दुधाच्या क्षेत्रात खाजगीकरणाला ते प्रोत्साहन देत राहिले, सहकारी साखर कारखाने बुडत असतांनाही अनेकांनी खाजगी साखर कारखाने काढायला सुरुवात केली. त्या खाजगीकरणाचा गेल्या २० वर्षांतला परिणाम असा झाला की त्यांची जी पारंपारिक सत्तेची केंद्रं होती ती गेली. त्यातलं केवळ जे शिल्लक राहिलं शिक्षण क्षेत्र आहे, जे नव्यानं आलं आहे," सुहास पळशीकर म्हणतात.

सहकार क्षेत्राची स्थिती गंभीर होतीच, पण प्रताप आसबेंच्या मते भाजपानं रणनीतीनुसार धोरणं सहकाराविरुद्ध नेली. त्यामुळे कॉंग्रेस राष्ट्रवादीचं असलेलं नेतृत्व अडचणीत आलं.

"या नियोजनबद्धरित्या राबवलेल्या सरकारच्या धोरणांमुळे कारखाने अडचणीत आले, बँका अडचणीत आल्या. मग सरकार त्यांना म्हणालं की तुम्ही आमच्याकडे या. तुम्ही आमच्याशी फटकून असता, तुमची चौकशी लावतो. अनेकांच्या चौकश्या लावल्या. यामागे एकच कयास होता की महाराष्ट्रातलं जे सहकाराचं जाळं आहे ते जर मोडून काढलं तर कॉंग्रेस राष्ट्रवादीची जी शक्ती आहे ती राहणार नाही. अशा दृष्टीकोनातूनच त्यांनी पावलं टाकली," आसबे म्हणतात.

परिणामी कॉंग्रेस-राष्ट्रवादीच्या मुशीत तयार झालेल्या नेत्यांना सत्ताधाऱ्यांकडे वळण्याशिवाय पर्याय उरला नाही.

मग भाजपच का?

पण भाजपच का? हे प्रस्थापित नेतृत्व भाजपकडे का वळतंय? कॉंग्रेसची विचारधारा ते भाजपची विचारधारा, वर्षानुवर्षं केलेल्या राजकारणाशी हा विरोधाभास सुसंगत कसा होऊ शकतो?

प्रकाश पवार त्यावर त्यांचा विशेष मुद्दा मांडतात. "संपूर्ण महाराष्ट्रामध्ये एक भक्तगण खूप मोठा आहे."

पवार सांगतात, "तुम्ही अकोल्याला गेल्यात तर गजाननमहाराजांचे भक्तगण आहेत, अन्यत्र रामदासी पंथातले लोक आहेत, त्यानंतर आठवले संप्रदायातले लोक आहेत, गोंदवलेकर महाराज संप्रदायातले लोक आहेत. तुम्ही महाराष्ट्रात कुठंही फिरा, भक्तगण हा वर्ग खूप मोठा आहे आणि हा वर्ग बोलत काहीच नाही पण तो भाजपाच्या बाजूनं आहे. आणि असं मतदान एका लोकसभा मतदारसंघात जवळपास अडीच लाख आहे. या अडीच लाखाला २५ लाखांच्या तुलनेत पाहिलं तर प्रत्येक मतदारसंघात ११ टक्के मतदान या भक्तगणांचं आहे. ११ टक्के म्हणजे निर्णायक मतदान आहे, कारण एकमुखी निर्णय ते घेत असतात. भाजपत जे मराठा नेते जाताहेत त्यांनी हे ओळखलेलं आहे."

"यात आणखी एक मुद्दा आहे तो म्हणजे...


...्र तरिही मांझी यांच्याकडे बहुमत नव्हतं. त्यामुळे बहुमत सिद्ध करण्याआधीच त्यानं राजीनामा दिला.

भाजपा मजबूत स्थितीत

ज्येष्ठ राजकीय विश्लेषक आणि 24 अकबर रोड या पुस्तकाचे लेखक रशीद किडवई यांनी बीबीसी मराठीशी बोलताना महाराष्ट्रात भाजप मुख्यमंत्रिपद शिवसेनेकडे देईल असे वाटत नसल्याची शक्यता बोलून दाखवली.

ते म्हणाले, "पूर्वी देशभरात काँग्रेसची स्थिती होती तशी आज भाजपची झाली आहे. त्यामुळे केंद्रासह सर्वत्र मजबूत अवस्थेत असलेला भाजप मुख्यमंत्रिपद शिवसेनेकडे देऊन आपण कोठेतरी कमकुवत झालो असा संकेत देणार ... उर्वरित लेख लिहा:

केले.

विलासराव देशमुख आणि शरद पवार

बीबीसी मराठीशी बोलताना ते म्हणाले, "2004 साली जागा कमी असूनही राष्ट्रवादीनं मुख्यमंत्रिपद देण्यामागे त्यांचं पक्षांतर्गत कारण असावं. राष्ट्रवादीमध्येच पदासाठी अनेक दावेदार होते. तसेच राष्ट्रवादी काँग्रेसचे अध्यक्ष शरद पवार यांचे त्यामागे काही गणितही असू शकते. पण आता तसं नाही."

सोमवारी राष्ट्रवादी काँग्रेसचे अध्यक्ष शरद पवार काँग्रेस अध्यक्ष सोनिया गांधी यांना भेटणार आहेत याकडेही ठाकूर यांनी लक्ष वेधले. ते म्हणतात, "काँग्रेस राष्ट्रवादीनं एकत्र सरकार स्थापन करून शिवसेनेचा पाठिंबा घेणं हा एक पर्याय होऊ शकतो. काँग्रेस शिवसेनाचा पाठिंबा घेऊ शकते परंतु शिवसेनेला पाठिंबा देईल असं वाटत नाही. अन्यथा नेहमीप्रमाणे भाजप आणि शिवसेनेचे सरकार राज्यात येईल हीच शक्यता जास्त वाटते.

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)


...्र निर्माण करण्यात यशस्वी झाले" असं अभय खैरनार यांनी म्हटलं.

खैरनार यांनी सांगितलं, की पूर्वी शरद पवार, दिवंगत नेते गोपीनाथ मुंडे किंवा विलासराव देशमुख लोकसभा निवडणुकीत एकमेकांच्या मतदारसंघासाठी तडजोड करताना दिसायचे. मात्र मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी अशा प्रकारची कोणतीही तडजोड केली नसल्याचं चित्र आहे.

बारामतीमध्ये कांचन कुल यांची उमेदवारी भाजपसाठी किती फायद्याची ठरू शकते याबद्दल बोलताना अभय खैरनार यांनी म्हटलं, की दौंडमध्ये कुल कुटुंबीय अनेक वर्षे सत्तेत आहे. शहरात येणाऱ्या खडकवासल्या... उर्वरित लेख लिहा:

व्यक्त केली. "व्हीव्हीपॅट स्लीपची मोजदाद व्हावी यासाठी निवडणूक आयोग मार्गदर्शक तत्त्वं तयार करत नाहीये. ईव्हीएमच्या संदर्भात अशी मार्गदर्शक तत्त्वं बनविण्याची मागणी होत आहे. लोकांच्या मनात शंका असेल तर ती दूर करण्याचं काम निवडणूक आयोगाचं आहे. पण निवडणूक आयोग ते करत नाहीये," असं नवाब मलिक यांनी म्हटलं.

हे वाचलं का?

(पाहा 'बीबीसी विश्व' - मराठीतलं पहिलं डिजिटल बुलेटिन सोमवार ते शुक्रवार संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप, तसंच आमच्या फेसबुक,  यूट्यूब, ट्विटर अकाउंट्सवर)


...्र मोदी यांनी सर्वपक्षीय बैठक घेतली होती. त्यामध्ये चीनची गुंतवणूक असलेल्या प्रकल्पांना स्थगिती देण्याचा निर्णय घेण्यात आला असल्याचं सांगितलं जात आहे.

फक्त महाराष्ट्रच नाही तर उत्तर प्रदेश, हरियाणा, उत्तराखंड यांनी चिनी कंपन्यांसोबत असलेल्या करारांवर पुनर्विचार केला जाईल असं म्हटलं आहे. हिंदुस्तान टाइम्सने दिलेल्या वृत्तानुसार हरियाणा सरकारने शनिवारी हिसार येथील यमुनानगरच्या प्लांटवर फ्लू गॅस डिसल्फारायजेशन सिस्टम बसवण्याबाबत असलेले चिनी कंपनीचे दोन टेंडर रद्द केले. हे 780 कोटी रुपयांचं काम हो... उर्वरित लेख लिहा:

व्हावेत यासाठी प्रयत्न करत आहेत.

पुढे ते सांगतात की, भारत आणि चीनमधल्या तणावाचा परिणाम फक्त याच दोन देशांवर नाही तर पूर्ण जगावर पडू शकतो. ह्वांग युंगसाँग म्हणतात की, भारत-चीन सीमेवर झालेल्या चकमकीतून निर्माण झालेली समस्या यापूर्वी कधीही उद्भवली नव्हती अशा प्रकारची आहे. दोन्ही पक्षांनी आपलं नुकसान टाळण्यावर भर द्यावा. यामध्ये अर्थव्यवस्था एक मुद्दा तर आलाच पण इतरही क्षेत्रात आपलं नुकसान टाळण्यावर दोन्ही देशांनी भर द्यावा. अन्यथा जागतिक अर्थव्यवस्थेवर याचे परिणाम तर होतीलच पण दोन प्राचीन आशियाई देशांचं पुनर्उत्थानातही अडचणी येऊ शकतील. या मोठ्या धक्क्यातून सावरण्याचं ज्ञान आणि संकल्प दोन्ही देशांकडे असेलच अशी मी आशा करतो.

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)


...्र या घराण्याने राणी लक्ष्मीबाई यांना दगा दिला, असं म्हणणं योग्य ठरणार नाही."

ते विचारतात, "अशा युद्धात जयाजीराव शिंदे इंग्रजांविरोधात सामिल का होतील ज्यात भारतीय आधीच पराभूत झाले होते?"

सिंधिया (शिंदे) कुटुंबाचा राजकीय प्रवास

स्वतंत्र भारतात सिंधिया घराण्याचे काँग्रेस आणि भाजप दोघांशीही राजकीय संबंध राहिले आहेत. राजमाता विजयाराजे सिंधिया यांनी जनसंघाकडून निवडणूकही लढवली होती. 1950च्या दशकात ग्वाल्हेरमध्ये हिंदू महासभेचं चांगलंच प्रस्थ होतं. हिंदू महासभेला महाराजा जिवाजीराव यांनीदेखील संरक्षण... उर्वरित लेख लिहा:

ी निवडणुकीत जिंकल्या. 1967 पर्यंत विधानसभा आणि लोकसभा निवडणुका एकत्र व्हायच्या.

विजयाराजे सिंधिया यांच्या जनसंघात जाण्यामुळे मध्य प्रदेश विधानसभेत काँग्रेसची परिस्थिती बिकट झाली होती.

काँग्रेस पक्षाच्या 36 आमदारांनी विरोधी पक्षात प्रवेश केला आणि मिश्रा यांना राजीनामा द्यावा लागला. यानंतर मध्य प्रदेशात पहिल्यांदा काँग्रेसेतर सरकार स्थापन झालं आणि याचं संपूर्ण श्रेय राजमाता विजयाराजे सिंधिया यांना जातं.

संयुक्त विधायक दल असं या सरकारचं नाव ठेवण्यात आलं. या आघाडीचं नेतृत्व स्वतः विजयाराजे सिंधिया यांनी केलं आणि द्वारका प्रसाद मिश्रा यांचे सहकारी गोविंद नारायण मुख्यमंत्रीपदी विराजमान झाले. सूडभावनेने प्रेरित होऊन ही आघाडी अस्तित्वात आली होती. ती 20 महिनेच टिकली.

गोविंद नारायण सिंह पुन्हा काँग्रेसकडे वळले. मात्र या सर्व प्रकारानंतर जनसंघ एक मजबूत पक्ष म्हणून समोर आला आणि विजयाराजे सिंधिया यांची प्रतिमा जनसंघाच्या एक ताकदवान नेत्या अशी बनली.

इंदिरा लाटेत सिंधिया घराणं

1971मध्ये इंदिरा गांधींच्या लाटेतही विजयाराजे सिंधिया ग्वाल्हेर क्षेत्रात लोकसभेच्या तीन जागा जिंकण्यात यशस्वी ठरल्या.

भिंडमधून त्या स्वतः विजयी झाल्या. गुणामधून माधवराव सिंधिया आणि ग्वाल्हेरमधून अटल बिहारी वाजपेयी. मात्र माधवराव सिंधिया हे नंतर जनसंघातून बाहेर पडले.

ज्या पद्धतीने जवाहरलाल नेहरू विजयाराजेंना समजवण्यात यशस्वी झाले आणि विजयाराजे काँग्रेसमध्ये गेल्या, त्याच प्रमाणे इंदिरा गांधी माधवराव शिंदेंना समजवण्यात यशस्वी झाल्या आणि माधवराव काँग्रेसमध्ये गेले, असं म्हटलं जातं.

आणीबाणीमध्ये विजयाराजेसुद्धा तुरुंगात गेल्या होत्या म्हणून इंदिरा गांधींविषयी असणारा त्यांच्या मनातला राग कधीच कमी झाला नाही. याचाच परिणाम म्हणून त्यांनी इंदिरा गांधींविरोधात रायबरेलीमधून निवडणूक लढवण्याचा निर्णय घेतला होता.

विजयधर श्रीदत्त यांनी 'शह और मात' या आपल्या पुस्तकात लिहिलं आहे की एकदा विजयाराजेंनी माधवरावांच्या काँग्रेसप्रवेशाविषयी उद्विग्न होऊन अहिल्याबाईंचं उदाहरण दिलं आणि म्हणाल्या, "अहिल्याबाईंनी आपल्या कुपुत्राला हत्तीच्या पायाखाली चिरडून टाकलं होतं."

यावर माधवराव सिंधिया यांना प्रतिक्रिया विचारण्यात आली तेव्हा ते म्हणाले, "त्या आई आहेत आणि असं म्हणण्याचा त्यांना अधिकार आहे."

माधवराव सिंधिया यांचा उत्तर प्रदेशातल्या मैनपुरी जिल्ह्यात एका...


...्र, त्यांना संपूर्ण मोकळेपणाने आणि वेळ देऊन विचारायला हवं. त्यांच्यावर आक्रमण करता येणार नाही. तिथल्या गावांना आगी लावून त्यांच्यावर दबाव टाकला जाऊ शकत नाही. तिथे मुस्लिमांची संख्या जास्त आहे. पण तरीही तिथल्या जनतेला भारतात राहायचं असेल तर त्यांना कुणीही रोखू शकत नाही."

"पाकिस्तानातले लोक त्यांच्यावर दबाव टाकण्यासाठी तिथे जात असतील तर पाकिस्तान सरकारने त्यांना रोखलं पाहिजे. तसं करता नाही आलं तर सर्व आरोप त्यांना मान्य करावे लागतील. जर भारतातील लोक काश्मिरींवर दबाव टाकत असतील तर त्यांनाही अडवलं ... उर्वरित लेख लिहा:

की ते गोहत्या करतात. मला वाटतं, की वांद्र्यातल्या कत्तलखान्यात पाच वर्षात जेवढ्या गायींची कत्तल होते तेवढ्या गाई सात कोटी मुस्लीम 25 वर्षांतही मारू शकत नाहीत. तुम्ही गाईची पूजा करता. मात्र बैलांना मारता. गायी दूध देतात. म्हशीसुद्धा दूध देतात. त्यांना इतकं दोहतात, की त्यांच्या आचळांमधून रक्त येतं."

अशाच प्रकारे 19 जुलै 1947च्या प्रार्थना सभेत त्यांनी म्हटलं होतं, "मी गोहत्या बंद करण्यासाठी प्रयत्न करावेत, असं सांगणारी अनेक पत्र-टेलिग्राम माझ्याकडे येतात. मात्र, वास्तव हे आहे की जे स्वतःला गोरक्षक म्हणवून घेतात तेच खरे गोभक्षक आहेत. मी जवाहरलाल किंवा सरदार यांना असा कायदा बनवायला सांगावं, असं त्यांना वाटतं. पण मी त्यांना काही सांगणार नाही."

"मी या गोरक्षकांना सांगेन, की मला टेलिग्राम करण्यासाठी तुम्ही जो पैसा खर्च करता तो पैसा गायींवरच का खर्च करत नाहीत? तुम्ही खर्च करू शकत नसाल तर मला पाठवा. मी तर म्हणेन, की गायींची पूजा करणारेही आम्ही आहोत आणि त्यांचा वध करणारेही आम्हीच आहोत."

आंतरधर्मीय आणि आंतरजातीय विवाह

इंग्रज सून किंवा इंग्रज जावयाचं भारतीय समाजात आजही कौतुक होतं. मात्र हाच भारतीय समाज आंतरधर्मीय किंवा आंतरजातीय लग्न करणाऱ्यांना उघडपणे झाडाला टांगून फाशी देतो.

आपल्याच मुलाबाळांबद्दल असा रानटी क्रूरपणा आणि निर्घृणता कोठून येते?

खरं म्हणजे जात आणि धर्माच्या वेगवेगळ्या कप्प्यांमध्ये बंदिस्त होऊन जगणाऱ्या समाजाला मानवतेच्या एकजुटीच्या आदर्शाला आणि निरपेक्ष प्रेमालाही संकुचित, सांप्रदायिक आणि जातीय दृष्टिकोनातून बघण्याची सवय लागली आहे.

जाती आणि धर्माची ही मानसिकता भारताला एकसंध आणि सभ्य बनविण्याच्या मार्गातला सर्वात मोठा अडथळा आहे. गांधींना हे कळून चुकलं होतं.

आयुष्याच्या सुरुवातीच्या काळात आंतरजातीय विवाहाला विरोध करणाऱ्या गांधींचे विचार पुढे बदलले. ते इतके, की वर किंवा वधूपैकी कोणी एक दलित नसेल तर अशा लग्नसोहळ्याला जाणार नाही, असा निश्चयच त्यांनी केला होता.

7 जुलै 1946 रोजी 'हरिजन'मध्ये त्यांनी लिहिलं, "काळानुरूप अशा लग्नांची संख्या वाढेल आणि यातून समाजाचं हितच होईल. आमच्यात परस्पर सहिष्णुतेची समजही आलेली नाही. मात्र, जेव्हा सहिष्णुता वाढून सर्वधर्म समभावात रुपांतरित होईल त्यावेळी अशा विवाह सोहळ्यांचं आयोजन केलं जाईल."

"येणाऱ्या समाजाच्या नवरचनेत जो धर्म संकुचित राहील आणि बुद्धिप्रामाण्याला...


...्रकरणी कंगना राणावत यांनी थेट आदित्य ठाकरे यांच्यावर आरोप केला. भाजपने आदित्य ठाकरे यांचं नाव न घेता आदित्य ठाकरेंविरोधात वातावरण निर्मिती केली. कंगना राणावतने आदित्य ठाकरेंचं नाव घेतलं. रिपब्लिकचे संपादक अर्णब यांनीही आदित्य ठाकरे यांचं नाव घेऊन बदनामी सुरू केली.

काही काळासाठी आदित्य ठाकरे हे संशयाच्या भोवर्‍यात सापडले. मुंबई पोलिसांवर मॅनेज झाल्याचे आरोप सोशल मीडियावर होऊ लागले.

महाराष्ट्रापासून ते बिहारपर्यंत मुंबई पोलीसांचीही बदनामी करण्यात आली. सुशांत सिंह राजपूत प्रकरणात लोकांचा मतप्रव... उर्वरित लेख लिहा:

याचा प्रयत्न भाजपने केला.

विरोधी पक्षनेते देवेंद्र फडणवीस आणि मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे

फेब्रुवारीमध्ये 2020 मध्ये झालेल्या अर्थसंकल्पीय अधिवेशनात सावरकरांच्या पुण्यतिथीनिमित्त त्यांचा गौरव प्रस्ताव विधीमंडळात आणण्याची मागणी विरोधी पक्षनेते देवेंद्र फडणवीस यांनी केली.

सत्ताधारी पक्षाने या प्रस्तावाला नामंजुरी दर्शविली. त्यावेळी सावरकरांचा अपमान शिवसेना कशी सहन करू शकते? हा प्रश्न उपस्थित करण्यात आला. यातून भाजपने पुन्हा हिंदुत्वाच्या मुद्यावर शिवसेनेची कोंडी केली.

ऑगस्टच्या पहिल्या आठवड्यात राम मंदिराचं भूमिपूजनाचा कार्यक्रम ठरला. यावेळी मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे यांनी कोरोनाच्या पार्श्वभूमीवर राममंदिराचं ई-भूमीपूजन केलं पाहीजे असं केलं. त्यावेळी राम मंदिराचं भूमीपूजन हा कोट्यवधी हिंदूंच्या भावनेचा प्रश्न आहे.

"एमआयएम पक्षासारखं ई-भूमीपूजनाचं मतं उद्धव ठाकरेंनी मांडणं हे आश्चर्यजनक आहे," असं विरोधी पक्षनेते देवेंद्र फडणवीस यांनी म्हटलं. कोरोनाच्या काळात मंदिरं सुरू करण्यावरून भाजपने आंदोलनं केली. त्यावेळीही भाजपने 'हिंदुत्वविरोधी सरकार' या भूमिकेखाली आंदोलनं केली. पण त्याचा फारसा फरक शिवसेनेवर पडला नाही.

मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे आणि राज्यपाल भगतसिंह कोश्यारी

काही दिवसांपूर्वी मुंबई महापालिकेच्या निवडणुकीवर लक्ष केंद्रित करण्याची रणनीती देवेंद्र फडणवीस यांनी भाजपच्या बैठकीत मांडली. यावेळी बोलताना "मुंबई महापालिकेवर भाजपचा भगवा फडकवू" असं ते म्हणाले. यावर शिवसेना खासदार संजय राऊत यांनी "आमचा भगवा हा शिवरायांचा शुद्ध भगवा आहे. तोच भगवा महापालिकेवर फडकेल," असं म्हटलं.

यानंतर भाजप नेते आशिष शेलार म्हणाले, "शिवसेनेच्या भगव्याला शुध्दीकरणाची गरज असल्याचं प्रत्युत्तर दिलं. एकंदरीत भाजपने सुरुवातीपासून शिवसेनेला हिंदुत्वाच्या मुद्यावरून टार्गेट केलं आहे. मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे यांनी मला माझं हिंदुत्व सिध्द करण्याची गरज नाही' हे वारंवार सांगितलं असलं तरी शिवसेनेची प्रतिमा डागाळली आहे का?"

मिड-डे शहर संपादक संजीव शिवडेकर म्हणतात "शिवसेनेचा मूळ मुद्दा हा हिंदुत्व आहे. तो सोडायला नको. पण हिंदुत्व आता पूर्वीसारखं राहिलंय का? नवीन पिढीला तितकासा हिंदुत्वामध्ये रस आहे असं मला वाटत नाही म्हणूनच भाजपनेही राष्ट्रवादीबरोबर जाण्याची हिंमत दाखवली. त्यामुळे हिंदुत्वाच्या मुद्यावर भाजपने शिवसेनेची प्रतिमा मलिन करण्याचा...


...्रकल्पाचाही समावेश आहे. मात्र आपल्याला या प्रकरणी प्रतिवादी करण्यात आले नाही, असा दावा एमएमआरडीएने केल्यानंतर न्यायालयाने मेट्रो-4 प्रकल्पासाठी झाडे हटवण्यास दिलेली स्थगिती उठवली होती.

हे प्रकरण सर्वोच्च न्यायालयात गेल्यानंतर तेथे पुन्हा एकदा झाडे हटवण्यास स्थगिती देण्यात आली. याबाबत ठाणे नागरिक प्रतिष्ठानने केलेल्या जनहित याचिकेची मुंबई हायकोर्टानं दखल घेतली.

4) ठाकरे सरकारचे खातेवाटप तात्पुरते - जयंत पाटील

उद्धव ठाकरे यांच्या मंत्रिमंडळातील सहा मंत्र्यांना खात्यांचं वाटप करण्यात आलं. त्य... उर्वरित लेख लिहा:

ेट्टी म्हणाले.

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)


...्रग्सने आतापर्यंत उत्पादन सुरू केलं आहे.

हेटरो ड्रग्सने आजवर 20 हजार डोस पाच राज्यांना पुरवले आहेत, पण इतरांना ही औषधं “लीक” कशी होतायत, हे ठाऊ नसल्याचं कंपनीने बीबीसीला सांगितलं.

“आम्ही तर सर्व बाटल्या नियमांप्रमाणे थेट रुग्णालयांना सप्लाय केल्या होत्या. आमच्या वितरकांनाही दिलेल्या नाहीत,” असं कंपनीचे विक्री उपाध्यक्ष संदीप शास्त्री म्हणाले. या औषधीची मागणी पूर्ण करण्याचा कंपनी पूर्ण प्रयत्न करतेय, पण त्यात होत असलेला “हा काळा बाजार निराश करणारा आहे,” ते म्हणाले.

“आम्ही लोकांचं दुःख समजतो.... उर्वरित लेख लिहा:

ोशे कंपनीकडून हे औषध सिपला भारतात आयात करून विकतं. त्यामुळे याचा पुरवठा बाजारात नेहमीच मर्यादित राहिला आहे, आणि काही तासात हे औषध तसंही कधी मिळत नाही.

सिपलाच्या एका प्रतिनिधीने सांगितलं की भारतात या औषधीची मागणी गेल्या काही आठवड्यांमध्ये प्रचंड वाढली आहे. “आम्ही बाजारात या औषधीचा पुरवठा वाढवला आहे, पण आम्हाला वाटतं की पुढचे अनेक दिवस याची मागणी वाढतच राहील.”

आणि दिल्लीत अनेक रुग्णांच्या कुटुंबीयांना हॉस्पिटल्सनी हे औषधी स्वतःच शोधून आणायला सांगितलं.

“मी स्वतः किमान 50 फार्मसींमध्ये गेलो. त्यांनी सगळ्यांनी औषध आणून देतो म्हटले पण त्यासाठी दुप्पट-तिप्पट किंमत आकारू लागले. माझ्या काकूंसाठी आवश्यक तितके डोस जुगाडायला मला दोन दिवस लागले,” असं दिल्लीच्या एका व्यक्तीने सांगितलं.

पण रेमदेसिव्हिरसारखंच टोसिलिझ्युमॅबचा सुद्धा काळा बाजार होतोय, हे सिपलाच्या त्या प्रतिनिधीने स्पष्टपणे फेटाळलं. “आम्ही प्रत्येक डोसचा हिशोब ठेवतोय, जेणेकरून नफेखोरी होणार नाही. आम्ही तसं काही होऊच देणार नाही,” तो प्रतिनिधी म्हणाला.

(लोकांच्या विनंतीवरून काही नावं बदलण्यात आली आहेत.)

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)


...्रचंड आहे.

अभिनव यांच्या मते बँकिंग सुविधा वापरणाऱ्यांची संख्या प्रचंड आहे. परंतु हा उपयोग पैसे काढणे आणि जमा करणे यापुरताच मर्यादित आहे. ऑनलाईन पेमेंट अशी संकल्पना अनेकांना माहितीही नाही. आर्थिक निरक्षरता मोठ्या प्रमाणावर आहे. त्यामुळे ऑनलाईन घोटाळा करणाऱ्यांचं फावतं. कोणी फोन करून सांगतं, की बँकेतून बोलत आहे आणि तुमचं कार्ड बंद होणार आहे. एवढं सांगितल्यावर समोरचा माणूस सगळी माहिती स्वत:हूनच देतो. मात्र, आता अशा लोकांना चाप बसेल.

ग्राहकांचं कार्ड ऑनलाईन पैशांच्या देवघेवीसाठी डिसेबल झालं तर क... उर्वरित लेख लिहा:

कता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)


...्रणय अजमेरा यांनी एप्रिल महिन्यात केंद्र सरकारने जगभरातील देशांना किती लशी पाठवल्या याची माहिती आरटीआय अंतर्गत परराष्ट्र मंत्रालयाकडून मागवली होती.

ते म्हणतात, "परदेशात पाठवण्यासाठी कोव्हिशिल्ड आणि कोव्हॅक्सीन लशी स्वस्तात खरेदी करण्यात आल्या. आता लसनिर्मिती करणाऱ्या कंपन्या ही लस चढ्या दराने सरकार आणि रुग्णालयांना विकत आहेत. असं का झालं? याचं उत्तर मिळालेलं नाही."

परदेशात पाठवण्यात आलेल्या लशीबाबत केंद्राची भूमिका?

जगभरातील देशांना पाठवण्यात आलेल्या कोरोनाविरोधी लशींबाबत, संयुक्त राष्ट्रसं... उर्वरित लेख लिहा:

लशींचा प्रश्न अजूनही संपलेला नाही. लशीचा प्रचंड मोठ्या प्रमाणात तुटवडा जाणवून लागल्याने सामान्यांना मनस्ताप सहन करावा लागतोय. अनेक राज्यांनी लशींच्या पुरवठ्याअभावी 18 ते 44 वयोगटातील लसीकरण बंद केलंय.

देशातील लसींच्या तुटवड्याबाबत बोलताना निती आयोगाचे सदस्य (आरोग्य) डॉ. व्ही के पॉल म्हणाले, "डिसेंबर अखेरपर्यंत भारतात 2 अब्जपेक्षा जास्त लशी उपलब्ध होतील."

लशींच्या तुटवड्याचा प्रश्न येत्या एक-दोन महिन्यात संपेल अशी माहिती केंद्रीय आरोग्य मंत्रालयाने दिलीये.

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी न्यूज मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी आम्हाला YouTube, Facebook, Instagram आणि  Twitter वर नक्की फॉलो करा.

बीबीसी न्यूज मराठीच्या सगळ्या बातम्या तुम्ही Jio TV app वर पाहू शकता.

'सोपी गोष्ट' आणि '3 गोष्टी' हे मराठीतले बातम्यांचे पहिले पॉडकास्ट्स तुम्ही Gaana, Spotify, JioSaavn आणि Apple Podcasts इथे ऐकू शकता.)


...्रतिसाद मिळतो त्यासाठी 30 दिवसांचा कालावधी गरजेचा असेल."

"या प्रतिसादात भूभागाचा किती वाटा आहे याचीही चाचणी करण्यात येणार आहे. त्यामुळे संपूर्ण देशात चाचण्या केल्या जातील. त्याला चांगला प्रतिसाद मिळावा अशी आमची अपेक्षा आहे. पहिल्या टप्प्यात 45-60 दिवसात माहिती गोळा केली जाईल. एकदा रक्ताचा नमुना घेतल्यावर चाचणीचा कालावधी कमी करता येणार नाही. चाचणीचे निकाल येण्यासाठी 15 दिवसांचा कालावधी गरजेचा आहे. पहिला टप्पा पार पडल्यानंतर दुसऱ्या टप्प्यातील चाचण्या करण्यात येतील.पहिल्या टप्प्यातील माहिती चांगल... उर्वरित लेख लिहा:

प्रतिकारशक्तीला कोरोनाच्या विषाणूला प्रतिसाद देता आला पाहिजे. लोकांची प्रकृती यामुळे आणखी खालावणार नाही याचीही खातरजमा करावी लागेल.

3) औषधं प्रमाणित करणाऱ्या संस्थांनी या लशीला हिरवा कंदील दाखवावा लागेल.

4) लशीचे अब्जावधी डोस कसे बनवता येतील याचीही तजवीज करावी लागेल.

5) आणि जगभरातल्या कोरोना बाधित लोकांपर्यंत ही लस पोहोचेल यासाठी पुरवठा यंत्रणा सक्षम करावी लागेल.

काही लोक असंही म्हणतायत की हे सगळं केल्यानंतरही लस येईलच याची खात्री नाहीय. इंपिरिअल कॉलेज ऑफ लंडन इथे जागतिक आरोग्याचे प्राध्यापक असलेले डेव्हिड नबारो म्हणतात की, "कोरोनावर इतक्यात लस तयार होणं कठीण आहे. आणि जगाला नजीकच्या भविष्यात तरी कोरोना व्हायरसचा सामना करावा लागेल."

डॉक्टर काय म्हणतात?

बीबीसीने गिल्लूरकर मल्टिस्पेशालिटी हॉस्पिटलचे संचालक  डॉ. चंद्रशेखर गिल्लूरकर यांच्याशी बातचीत केली.

"भारतीय बनावटीच्या कोव्हिड-19 विरोधातील लसीची मानवी चाचणी करण्यात येणार आहे. यासाठी देशातील 12 संस्थांची निवड झाली. या चाचणीसाठी स्वेच्छेने पुढे येणाऱ्या व्हॉलेन्टीअरची निवड करण्यात येईल. त्यांना या चाचणीबाबत माहिती देवून त्यांची परवानगी असल्यास त्यांना चाचणीत समाविष्ठ केलं जाईल. यासाठी ओळखीचे व्यक्ती आणि इतरांशी संपर्क केला जाईल, " असं त्यांनी सांगितलं.

"मानवी चाचणीसाठी स्वेच्छेने तयार होणारे व्हॉलेन्टीअर हेल्दी असल्याची काळजी घेतली जाईल. 18 ते 55 या वयोगटातील लोकांवर ही चाचणी केली जाईल. कोव्हिडची लक्षणं नसलेल्यांचा आणि ज्यांच्या शरीरात कोव्हिड एंटीबॉडीज नाहीत अशांचा या चाचणीत समावेश केला जाईल. व्हॉलेन्टीअरला हृदयरोग, किडनी विकार, यकृताचा त्रास किंवा इतर आजार नाही याची खात्री केल्यानंतरच त्यांच्यावर या लसीची चाचणी होईल"

"फेज-1 आणि फेज-2 साठी 100 लोकांची निवड केली जाईल. पहिल्या फेजमध्ये स्वेच्छेनं या चाचणीसाठी पुढे येणाऱ्यांना या लसीमुळे काही रिअॅक्शन होतात का? कोणता त्रास होतोय का? याची तपासणी केली जाईल. दुसऱ्या फेजमध्ये 14व्या दिवशी त्यांना लस दिली जाईल. लस दिल्यानंतर त्यांच्या शरीरात कोव्हिड विरोधात एंटीबॉडीज तयार होतात का? याच्या इम्युनोजेनेसिटीची तपासणी केली जाईल. त्यानंतर 28 आणि 50व्या दिवशी त्यांची पुन्हा तपासणी केली जाईल."

"साधारण: 100 लोकांना पहिल्या आणि दुसऱ्या फेजमध्ये चाचणीत समाविष्ठ केलं जाईल. ही ट्रायल रॅन्डमाईज असेल. लस देण्याच्या आधी...


...्रदेश, आसाम, मणीपूर, पंजाब, आंध्र प्रदेश आणि दिल्लीत तैनात होते. ऑगस्ट 2017मध्ये ते सैन्याच्या इलेक्ट्रॉनिक्स एण्ड मेकॅनिकल इंजिनिअर कोअरमधून निवृत्त झाले.

आपल्या भारतीय नागरिकत्त्वाबद्दल सनाउल्लाह म्हणतात, "21 मे 1987रोजी मी सैन्यात भरती झालो. सैन्यामध्ये भरती करताना सगळी कागदपत्रं तपासली जातात. माझ्याकडे 1931च्या खैराजी पट्टा पद्धतीने वडिलांच्या नावावर असलेली जमीन होती. आधी हा खैराजी पट्टा तात्पुरता असायचा पण नंतर 1957मध्ये आम्हाला कायमची जमीन देण्यात आली. याशिवाय 1966च्या मतदार यादीमध्ये मा... उर्वरित लेख लिहा:

न गेले."

"आमच्यासोबत हे खूपच वाईट झालं. तुम्हीच विचार करा. रमझानचा महिना सुरू होता. मी रोजे ठेवले होते. मुलं रडत होती. सगळ्या घरातलं वातावरण गंभीर झालं होतं. देशाची सेवा करणाऱ्या माणसाला तुरुंगात टाकलं. आता त्यांना फक्त जामीन मिळालाय. यापुढे कायदेशीर लढा द्यावा लागेल. त्यासाठी पैसा लागेल. पण माझा कोर्टावर विश्वास आहे. ते माझ्या नवऱ्याला सोडतील."

आसाममध्ये घडलेलं सनाउल्लाह यांचं हे प्रकरण एकमेव नाही. याशिवाय संपूर्ण राज्यामध्ये अनेक सैनिक आणि माजी सैनिकांबद्दलची अशी प्रकरणं उघडकीला आलेली आहेत, ज्यांना आपलं भारतीय नागरिकत्त्व सिद्ध करण्यास सांगण्यात आलं आहे.

याआधी 2017मध्ये सनाउल्लाह यांचा एक मामेभाऊ मोहम्म अजमल हक यांना फॉरेनर्स ट्रायब्युनलने 'संदिग्ध नागरिक' असल्याची नोटीस पाठवली होती. मोहम्मद अजमल हक हे देखील सैन्यामध्ये 30 वर्षं नोकरी केल्यानंतर 2016मध्ये ज्युनिअर कमीशन ऑफिसर (जेसीओ) पदावरून निवृत्त झाले आहेत.

मोहम्मद सनाउल्लाह यांची रवानगी डिटेन्शन सेंटरमध्ये करण्यात आल्याबद्दल त्यांची मोठी मुलगी शहनाज अख्तर म्हणते, "मी माझ्या बाबांना सैन्याच्या वर्दीमध्ये देशसेवा करताना पाहिलं आहे. त्यांच्यासोबत असं व्हायला नको होतं. भारतीय सैन्यामध्ये काम केलेल्या व्यक्तीला परदेशी असल्याचं जाहीर करणं ही काळीज पिळवटणारी गोष्ट आहे. मला माझ्या वडिलांचा अभिमान आहे."

"ते सैन्यात नोकरी करत असताना मी त्यांच्यासोबत अनेक ठिकाणी राहिले. लोक विचारतात की नॉर्थ ईस्टमध्ये असं का घडतंय. सैन्यात काम केलेल्या माणसालाच तुरुंगात डांबलं जातंय. मग सामान्य माणसाचे तर किती हाल होत असतील." ती म्हणते.

"प्रशासनातील त्रुटींमुळेच या सगळ्या गोष्टी घडलेल्या आहे. माझ्या वडिलांच्या प्रकरणाची चौकशी करणारे अधिकारी चंद्रमल दास यांच्यामुळेच आज आम्हाला हा दिवस पहावा लागतोय."

सनाउल्लाह प्रकरणातले तपास अधिकारी चंद्रमल दास यांच्याविरुद्ध पोलिसांनी गुन्हा दाखल केला आहे. ज्या तथाकथित साक्षीदारांच्या आधारे हा रिपोर्ट तयार करण्यात आला त्यांचं असं म्हणणं आहे की आपण अशी साक्ष कधी दिलेलीच नाही.

900 लोकांना परदेशी नागरिक घोषित केलं

चंद्रमल दास गेल्या वर्षी बॉर्डर पोलिसांच्या नोकरीतून निवृत्त झाले. पण फॉरेनर्स ट्रायब्युनलच्या 23मेच्या निकालानंतर एनडीटीव्ही वृत्त वाहिनीशी बोलताना त्यांनी सांगितलं, की ज्या व्यक्तीचा तपास केला ते मोहम्मद सनाउल्लाह नसून...