...ढवली आणि २०१४ची लोकसभेची निवडणूक देखील एकट्याने लढवली. पण एकट्याने लढो की आघाडीत, पक्षाची एकंदर ताकद साधारणपणे सुरुवातीपासून थोड्याफार फरकाने होती तेवढीच राहिली आहे-कमीच झाली आहे.

सोबतच्या आलेखावरून पक्षाची ही स्थिर अवस्था स्पष्ट होते. सुरूवातीला पक्षाला वीस टक्के मतांचा टप्पा पार करता आला होता तोही नंतर कधीच गाठता आलेला नाही.

पक्षाची ही काहीशी कुंठित अवस्था पाहता दोन प्रश्न विचारात घावे लागतात. एक म्हणजे कमाई काय आणि दोन, भवितव्य काय.

काय कमावलं?

मागची वीस वर्षं भारताच्या पक्षीय राजकारणा... उर्वरित लेख लिहा:

ित पवार आणि सुप्रिया सुळे यांचं वर्चस्व असलं तरीही नेहेमीच त्यानंतरच्या टप्प्यावर अनेक महत्त्वाच्या आणि कर्तबगार नेत्यांची फौज उपलब्ध राहिली.

छगन भुजबळ

त्यांना नेते म्हणण्याचे कारण म्हणजे त्यांना महत्त्वाकांक्षा तर आहेच, पण आपआपल्या गाव-शहराच्या पलिकडे राजकारण केलं पाहिजे याची जाण राहिली आणि अनेकांचं प्रभावक्षेत्र देखील स्वतःच्या शहराच्या-जिल्ह्याच्या बाहेर वाढत गेलं.

एका टप्प्यावर छगन भुजबळ हे राज्यपातळीवरचे नेते बनले होते, नंतरच्या काळात आर. आर. पाटील, जयंत पाटील हे पुढे आले; आता अलिकडे सुनील तटकरे, धनंजय मुंडे, जितेंद्र आव्हाड, यांसारखे नेते मोठे होताना दिसतात.

उत्तरेपासून दक्षिणेपर्यंतच्या लालू-मुलायम किंवा चंद्राबाबू यांच्या सारख्यांच्या पक्षात आणि अगदी पूर्वेच्या ओडिशामधील बिजू जनता दलात नेतृत्वाची दुसरी-तिसरी फळी ही बाब अगदीच अभावाने आढळते. हे पक्ष बहुशः एकाच नेत्याच्या किंवा कुटुंबाच्या भोवती उभे राहिलेले आहेत; पण आपले कुटुंबीय पुढे आणून देखील किमान प्रमाणात पक्षात नवे आणि पुढच्या टप्प्यावरचे नेतृत्व आणण्याचं शरद पवार यांचं कौशल्य ही राष्ट्रवादीची जमेची बाजू म्हणावी लागेल.

किंबहुना, एकीकडे कुटुंबकेंद्री राजकारणाची बेडी आणि दुसरीकडे यशवंतराव चव्हाण-प्रणीत स्पर्धात्मक अनेककेंद्री राजकारणाची रीत अशा दुहेरी प्रभावातून या पक्षाची वाटचाल झालेली आहे. ती जितकी दुसर्‍या मार्गाने होईल तितका पक्ष टिकून राहील, आणि जेवढी ही वाटचाल पहिल्या रस्त्याने होईल तितका पक्ष ठिसूळ आणि पोकळ राहील.

राष्ट्रवादीचं पुढे काय होणार?

इथेच मग पक्षाच्या भवितव्याचा मुद्दा येतो. एका ऐतिहासिक टप्प्यावर आपलं आणि कॉंग्रेसच्या केंद्रीय नेतृत्वाचे मतभेद झाले म्हणून हा पक्ष उभा राहिला, हे स्वतः शरद पवारांनी अनेक वेळा स्पष्ट केलं आहे. अन्यथा धोरणं, दृष्टी आणि विचार यांच्या बाबतीत राष्ट्रवादी आणि कॉंग्रेस यांच्यात काही तफावत नाही.

ही बाब महाराष्ट्रात किंवा देशात या पक्षाला खास वेगळा ठसा का उमटवता आला नाही, हे समजण्यासाठी महत्त्वाची आहे. राज्यात काही अंशी प्रादेशिक अस्मितेची भूमिका राष्ट्रवादी कॉंग्रेस पक्ष घेतो; पण तीही फार आक्रमक किंवा जहालपणे नव्हे. त्यामुळे त्याही बाबतीत त्याच्यावर प्रादेशिकतावादी पक्ष म्हणून शिक्का मारणं अवघड आहे. पण म्हणूनच कॉंग्रेसमधील एक गट असंच त्याचं स्वरूप असल्याचा भास बहुतेक वेळा होतो.

महाराष्ट्रात...


...ढेल, कारण कोणताच निर्णय आपल्या बाजूने जात नाही, असं त्यांना वाटेल."

"मुस्लिमांना दुय्यम दर्जाचं नागरिक बनवलं जात आहे. हिंदू राष्ट्र निर्माणाचे प्रयत्न करण्यात येत आहेत, तशी त्यांच्यासमोर आणखी मोठी आव्हानं आहेत," असं भूषण म्हणाले.

हा निकाल न्यायव्यवस्थेसाठी एक धक्का - फैजान मुस्तफा

बाबरी विध्वंस प्रकरणाचा निकाल निराशाजनक असून भारताच्या न्यायव्यवस्थेसाठी तो एक धक्का आहे, अशी प्रतिक्रिया हैदराबादमधील नेलसार लॉ युनिव्हर्सिटीचे कुलगुरू फैजान मुस्तफा यांनी दिली आहे.

बीबीसी प्रतिनिधी दिव्या आर्य या... उर्वरित लेख लिहा:

ावर टीका केली आहे.

"जगातील सर्वांत मोठ्या लोकशाहीत न्यायाचा थोडासुद्धा अंश असला असता तर हे गुन्हेगारी कृत्य करणारे लोक मुक्त झाले नसते. भाजप-RSS च्या कार्यकाळात कमकुवत न्यायव्यवस्थेचं आणखी एक उदाहरण समोर आलं आहे. कट्टर हिंदुत्ववादी विचारसरणी ही न्याय आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील सर्व तत्वांवर भारी पडते," असं पाकिस्तानने म्हटलंय.

या प्रकरणातील 32 आरोपींना न्यायालयात उपस्थित होण्यासाठी सांगितलं होतं. ऋतंभरा, चंपत राय, विनय कटियार, ब्रिज भूषण शरण सिंह न्यायालयात उपस्थित राहिले.

भाजपचे ज्येष्ठ नेते लालकृष्ण अडवाणी, मुरलीमनोहर जोशी न्यायालयात उपस्थित राहिले नाहीत. लालकृष्ण अडवाणी, मुरली मनोहर जोशी, कल्याण सिंह, उमा भारती, सतीश प्रधान आणि महंत नृत्यगोपाल दास यांना न्यायालयात उपस्थित राहण्यापासून सवलत देण्यात आली.

त्यांनी व्हीडिओ कॉन्फरन्सिंगच्या माध्यमातून निर्णय ऐकला.

16 सप्टेंबरला या खटल्याचा अंतिम युक्तिवाद झाला. लालकृष्ण अडवाणी, मुरली मनोहर जोशी, उमा भारती, महंत नृत्यगोपाल दास आणि सतीश प्रधान, उत्तर प्रदेशचे माजी मुख्यमंत्री कल्याण सिंह, विनय कटियार, साध्वी ऋतंभरा यांच्यासह 32 आरोपींना निकालाच्यावेळी प्रत्यक्ष उपस्थित राहण्यास सांगण्यात आलंय.

या प्रकरणात सीबीआयने तब्बल 351 साक्षीदार कोर्टासमोर हजर केले आहेत, तर 48 जणांवर आरोप निश्चित करण्यात आले. या 48 जणांपैकी 16 जणांचा मृत्यू झाला आहे.

मशीद पाडण्याचा कट रचून त्यासाठी लाखो कारसेवकांना फूस लावली, असा युक्तिवाद या प्रकरणी सीबीआयने केला आहे.

काय आहे हे प्रकरण?

6 डिसेंबर 1992 रोजी अयोध्येतली 16 व्या शतकात बांधण्यात आलेली बाबरी मशीद पाडण्यात आली. त्याच दिवशी बाबरी मशिदीचा विध्वंस केल्याप्रकरणी फैजाबाद पोलिसात दोन तक्रारी दाखल करण्यात आल्या होत्या. एफआयआर क्रमांक 197 हा लाखो कारसेवकांविरोधात होता. यात कारसेवकांवर बाबरी मशीद पाडल्याचा आरोप करण्यात आला होता.

बाबरी मशीद: रामजन्मभूमी आंदोलनातल्या महिला कार्यकर्त्या आज कुठे आहेत?

तर एफआयआर क्रमांक 198 हा लालकृष्ण आडवाणी, शिवसेना प्रमुख बाळासाहेब ठाकरे, राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे वरिष्ठ नेते, मुरली मनोहर जोशी, उमा भारती अशा नेत्यांविरोधात होता. या नेत्यांवर बाबरी मशीद विध्वंसाचं कारस्थान रचल्याचा आरोप ठेवण्यात आला होता.

पुढच्या वर्षी म्हणजे 1993 साली सीबीआयने या प्रकरणी तपास सुरू केला. त्यानंतर 48...


...ण कंत्राटी पद्धतीमुळे पगारात वाढ झाली नाही. त्यामुळे उत्पादनातून झालेल्या नफ्यातील कामगारांचा हिस्सा 10 टक्क्यांनी कमी झाला. याचा सरळ फायदा हा उद्योजक आणि मालकांना झाला.

देशभरात महिन्याला 50 हजार रुपयांहून अधिक पगार घेणारे नोकरदार केवळ 1 टक्केच आहेत.

महिलांसाठी नोकऱ्या आणि पगार कमी

एकसमान कामासाठी महिला आणि पुरुषांच्या पगारात बरीच तफावत आहे. महिला आणि पुरुषांच्या वेतनातली तफावत ही 35 टक्क्यांपासून 85 टक्के इतकी आहे. कामाचा प्रकार आणि शिक्षणाच्या पातळीवर ही तफावत दिसून येते. वरिष्ठ अधिकारी किं... उर्वरित लेख लिहा:

तर त्याखालोखाल लॉजिस्टिक आणि ट्रान्सपोर्ट क्षेत्रातल्या 36 टक्के कंपन्यांमध्ये महिला कर्मचारी नाहीत, असं हा अहवाल स्पष्ट करतो.

देशातल्या एकूण मनुष्यबळाचा विचार केल्यास त्यात महिला कर्मचाऱ्यांचं प्रमाण 27 टक्के असून हे जागतिक सरासरीपेक्षा 23 टक्क्यांनी कमी आहे, असंही अहवालात म्हटलं आहे.

'दलित आणि आदिवासींना खाजगी क्षेत्रात कमी पगार'

कमी पगाराच्या क्षेत्रात दलित आणि आदिवासी लोक सगळ्यांत जास्त काम करताना दिसतात. तर जास्त पगाराच्या क्षेत्रात इतर जातींच्या लोकांचा दबदबा असल्याचं हा अहवाल सांगतो.

दलित आणि आदिवासी समुदायातील कामगारांची कमाई 50 टक्क्यांनी कमी आहे

संघटित खाजगी क्षेत्रात एकूण नोकरदारांपेक्षा केवळ 18.5 टक्के दलित समुदायातील लोक काम करतात, पण त्यापैकी 46 टक्के लोक हे लेदर उद्योगात काम करतात.

खुल्या प्रवर्गातल्या कामगारांच्या कमाईशी तुलना केल्यास दलित आणि आदिवासी समुदायातली कामगारांची कमाई 50 टक्क्यांनी कमी आहे तर OBC समाजाचं उत्पन्न 30 टक्क्यांनी कमी आहे.

"यामागे वेगवेगळी कारणं असू शकतात. अनुसूचित जाती आणि जमातीतील समुदायातील तरुण, तरुणींचं शिक्षण कमी असू शकतं. जातीवरून कमाईची तफावत दिसत असली तरी ही असमानता जाणून घेण्यासाठी आणि आणखी अभ्यासाची गरज आहे," असं अमित बसोले सांगतात.

सरकारी नोकऱ्यांमध्ये आरक्षणाची तरतूद असल्यानं अनुसूचित जाती आणि जमातीचं सरकारी नोकऱ्यांमधलं प्रमाण चांगलं आहे. याआधी प्रा. सुखदेव थोरात यांनी केलेल्या संशोधनात खाजगी क्षेत्रात जातिभेद होतो असं दिसून आलं आहे.

गेल्या काही वर्षांत सगळ्याच राज्यात आणि विशेषत: उत्तर भारतात सर्वाधिक बेरोजगारी वाढली आहे.

"NSSOच्या आकडेवारीत बहुतेक दलित, आदिवासी, मुस्लीम लोक कमी पगाराच्या असंघटित क्षेत्रात काम करताना दिसून आलं आहे. ती नोकरी करार पद्धतीवर असते. त्यामुळे नोकरीची हमी नसते. त्यांना आरोग्य विमा आणि सोशल सिक्युरिटीचा लाभ मिळत नाही," असं प्रा. सुखदेव थोरात यांनी बीबीसी मराठीशी बोलताना सांगितलं.

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)


...ण करतील. म्हणूनच आम्ही स्वतःला सुरक्षित मानत होतो. पण ज्याप्रकारे हे लागू करण्यात आलं त्याचं मला आश्चर्य वाटतंय.

 जर तुम्ही राज्याचा घटनात्मक इतिहास आणि कलम 370चा गेल्या 70 वर्षांचा इतिहास पाहिलात तर असं लक्षात येईल की घटनेच्या सर्व तज्ज्ञांचं याविषयी एकमत होतं की घटनात्मक प्रक्रियांचं पालन करून कलम 370 रद्द करणं अशक्य आहे. म्हणूनच यासाठी देशाच्या संसदेमध्ये संविधानाची हत्या करून पूर्णपणे अवैध पद्धतींचा सहारा घेण्यात आला."

'संसदपटूंनी बहुमताचा आवाज होऊ नये'

कलम 370 हटवण्याचा आणि जम्मू-काश्मीर... उर्वरित लेख लिहा:

येतं. सगळ्यांना एकाच रंगात रंगवून टाकण्याचा यामागे हेतू आहे. यामध्ये विविधतेला जागा नाही. अल्पसंख्यांक, विविधता आणि विभिन्न संस्कृतींचा त्यांना आदर नाही. विशेषतः मुसलमानांना त्यांचा मोठा विरोध आहे. इथे त्याचाच वापर करण्यात आला आहे."

'मी कठपुतळी होणार नाही'

तुम्ही फुटीरतावादाचा विरोध केलात आणि नेहमीच समस्या सोडवण्यासाठी चर्चेचा मार्ग अवलंबण्याविषयी बोलता, याविषयी विचारल्यानंतर शाह फैसल म्हणतात, "चर्चेतून या समस्येवर तोडगा निघू शकतो असं वाटणाऱ्या माझ्याच नाही तर इतर सर्व लोकांच्या मनातला हा विचार संपून गेलाय.

आता जम्मू-काश्मीरमध्ये राजकारणाच्या दोनच पद्धती असतील. एकतर तुम्ही कठपुतळी व्हा किंवा मग फुटीरतावादी व्हा. लोकांच्या राजकारणाची पद्धत इथपासून बदलून जाईल आणि मला कठपुतळी व्हायचं नाही.  आधी आमच्या आजोबा-पणजोबांना फसवलं आणि आता आम्हाला फसवण्यात येतंय."

'5 ऑगस्टला आमचा अपमान झाला'

प्रशासकीय सेवांसाठी परीक्षा पास केल्यानंतर तुम्ही अनेक वर्षं प्रशासनात होता आणि फुटीरतावादाच्या विरोधात कायम राहिला आहात. तुम्ही स्वच्छ पाणी, पायाभूत सुविधा आणि विकासाबद्दल बोलत होतात. तुम्हाला असं वाटतं का की तुमचं चुकत होतं? हे विचारल्यानंतर शाह फैसल म्हणतात, " मला वाटतं, मी जगासमोर हे मान्य करतो की इतके दिवस आम्ही लोकांना चुकीचं उत्पादन विकण्याचा प्रयत्न करत होतो. आणि कोणत्याही काश्मिरी भागीदाराला विश्वासात न घेता संविधानात बदल करत 5 ऑगस्ट 2019 ला आमचा अपमान करण्यात आला.

अभूतपूर्व बंदोबस्त ठेवून लोकांना घरात डांबण्यात आलं आणि त्यांचा आवाज दाबून टाकण्यात आला. काश्मीरींचं मत जाणून न घेता मोदींनी त्यांच्यावर स्वतःचा अजेंडा लादला आहे."

फुटीरतावाद की दहशतवाद

तुम्ही दहशतवाद्यांना साथ देणार का हे विचारल्यानंतर शाह फैसल उत्तरले, "माझा अहिंसेवर विश्वास आहे. काश्मीरमध्ये अहिंसक राजकीय विरोध - निदर्शनं सुरू होतील. पण यासाठी भरपूर वेळ लागेल. मला असं वाटतं की जगभरामध्ये अहिंसक विरोधच यशस्वी झाले आहेत आणि मी ही त्याच मार्गाने चालेन."

आतापर्यंतची तुमची भाषा ही फुटीरतावाद्यांसारखी वाटते का? असं विचारल्यावर शाह फैसल म्हणाले, "कोण मुख्यधारेत आहे आणि कोण फुटीरतावादी हे भारत सरकारचं मत आहे. वैधतेनुसार बोलायचं झालं तर जे भारतीय घटना मानत नाहीत, ते फुटीरतावादी. त्यांच्यासोबत मोठ्या संख्येने लोक आहेत.

एक प्रकारे पाहिलं तर ते तिथे मुख्य...


...ण काँग्रेसमधला अंतर्गत कलह दिवसेंदिवस वाढत चालला आहे.

राहुल गांधी यांची अध्यक्षपदावर निवड करण्यासाठी काही काँग्रेस नेते आग्रही आहेत. गेल्या वर्षभरात राहुल गांधी आणि प्रियंका गांधी यांच्या व्यतिरिक्त काँग्रेसच्या नेतृत्वपदासाठी एकही नाव समोर आलेले नाही.

ज्येष्ठ पत्रकार विनोद शर्मा यांनी बीबीसी मराठीशी बोलताना सांगितले, "सचिन पायलट आणि अशोक गहलोत यांच्यातली नाराजी दूर करण्यासाठी राहुल आणि प्रियंका गांधींनीच प्रयत्न केले. तेव्हा आजही काँग्रेसमध्ये त्यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरते."

मात्र तर... उर्वरित लेख लिहा:

एका बाजूला काँग्रेसमधील काही नेते राहुल गांधी यांनी नेतृत्व स्वीकारावे अशी मागणी करत आहेत. तर दुसऱ्या बाजूला अध्यक्षपदाची निवडणूक व्हावी असाही काही नेत्यांचा सूर आहे.

राहुल आणि प्रियंका गांधी दोघांनीही आता गांधी कुटुंबाबाहेरील व्यक्तीने अध्यक्ष व्हावे अशी भूमिका मांडली आहे. पण तरीही गेल्या वर्षभरात काँग्रेसला अध्यक्षपदासाठी पर्याय मिळू शकलेला नाही हे वास्तव आहे.

सोनिया गांधी आणि राहुल गांधी

खासदार शशी थरुर यांनी राहुल गांधी अध्यक्षपदासाठी पात्र असल्याचं म्हटलं होतं. पण त्यासाठी ते तयार नसल्यास काँग्रेसने पर्यायी विचार करायला हवा असेही मत मांडले होते. त्यांच्यानंतर हीच भूमिका कपिल सिब्बल आणि अभिषेक मनू सिंघवी यांनीही मांडली होती.

ज्येष्ठ पत्रकार विनोद शर्मा सांगतात, "गांधी कुटुंबातील कुणालाच अध्यक्षपदात रस नसल्यास त्यांनी थेट पक्षांतर्गत निवडणूक घेऊन निर्णय घ्यावा. या निवडणुकीत राहुल आणि प्रियंका यांनी सहभाग घेऊ नये.

"पक्षाची निवडणूक घेण्याव्यतिरिक्त गांधी कुटुंबाकडे कोणते पर्याय असू शकतात ? यावर बोलताना विनोद शर्मा सांगतात, "भाजप या पक्षाला मार्गदर्शन करणारा राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ आहे. त्याचप्रमाणे गांधी घराण्यानेही आता पक्षाला मार्गदर्शन करण्याच्या भूमिकेकडे वळण्यास हरकत नाही," शर्मा सांगतात.

काँग्रेस अध्यक्षपदाची माळ कोणाच्या गळ्यात पडणार?

शर्मा पुढे सांगतात, "राजकीय पक्षाला मोठा कौटुंबिक वारसा असल्यास त्याचा फायदा आणि नुकसान दोन्ही असते. काँग्रेस सारख्या पक्षाला एकत्र ठेवण्यासाठी, पक्षात बंड आणि फूट टाळण्यासाठी गांधी कुटुंबातील सदस्याच्या नेतृत्वाची गरज आहे. पण अशावेळी घराणेशाहीचा आरोप आणि त्यामुळे होणारे नुकसानही आहे."

काँग्रेसमध्ये यापूर्वीही अध्यक्षपदासाठी निवडणूका घेण्यात आल्या आहेत. इंदिरा गांधींचा 1977 मध्ये निवडणुकीत पराभव झाल्यानंतर अनेक जण काँग्रेस सोडून गेले होते. नरसिंह राव सरकार गेल्यानंतर काँग्रेस 1996 मध्येही नेतृत्वहीन होती.

काँग्रेस अध्यक्षपदासाठी त्यावेळी निवडणूक झाली होती. सीताराम केसरी अध्यक्षपदी निवडून आले होते. पण पक्ष एकजूट ठेवण्यासाठी काही काळातच 1998 मध्ये सोनिया गांधी काँग्रेसमध्ये सक्रिय झाल्या. त्या काँग्रेसच्या अध्यक्षपदावर विराजमान झाल्या. मात्र 2000 मध्ये पुन्हा पक्षाध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत त्यांना काँग्रेसचे नेते जितेंद्र प्रसाद यांनी आव्हान दिले होते. मात्र...


...ण केली. त्यानंतर मी नातेवाईकांना फोन केले."

ती गप्प झाली. नेहा परवीन म्हणाल्या तिची तब्येत बरी नाही. जास्त बोलू नका.

'न्याय हवा'

शाईस्ताचे वडील शेख सैफुद्दीन (40) शिंपी आहेत. मानसिकरीत्या थोडे कमकुवत आहेत. शाईस्ताची आई शहबाज बेगम यांनी अश्रू अनावर झाले होते. त्या सांगत होत्या, "मुलगी बाहेर राहणार म्हणून मी खूप आनंदात होते. माझा जावईसुद्धा चांगला होता. मुलीचं आयुष्य आहे. असं थोडीच सोडू तिला. काही ना काही तरी करूच."

हे बोलणं सुरू असतानाच चुलत सासू असलेल्या नेहा परवीन म्हणाल्या, "सध्या फॅमिली म... उर्वरित लेख लिहा:

ी सांगितलं, "सर्व पॉईंट्सवर चौकशी सुरू आहे. जो कुणी या प्रकरणात सामील आहे त्यांची ओळख पटवण्याचं काम सुरू आहे. गावात एकही पुरूष नाही. पोलीस घरात जाईल तेव्हा महिला पोलिसांना बोलवण्यात येतं."

हा मॉब लिंचिंगचा प्रकार असल्याचं त्यांनी स्पष्टपणे सांगितलं. या प्रकरणी स्थापन करण्यात आलेल्या स्पेशल इनव्हेस्टिगेशन टीम (एसआयटी)चंही ते नेतृत्व करत आहेत.

मॉब लिंचिंग नाही - DGP

इकडे रांचीमध्ये डीजीपी कमलनयन चौबे यांनी या प्रकरणी पत्रकार परिषद घेतली. ते म्हणाले, "मुरमू गावात तीन मुलांनी एक मोटारसायकल चोरली. यानंतर ते जवळच्याच धतकीडीहा गावातल्या एका घरात घुसले. तिथे घरमालकाला जाग आली आणि यानंतर लोकांनी तबरेजला पकडलं. दोन मुलं तिथून पळाली."

ते म्हणाले, "बेदम मारहाण झाल्याने तबरेजचा मृत्यू झाला. सध्यातरी मॉब लिंचिंग सारखं काही नाही. घटनेशी संबंधित व्हिडियोला पुढील तपासासाठी पाठवण्यात आलं आहे."

तबरेजचा मृत्यू

तबरेजच्या थोरल्या काकांनी सांगितलं, "18 जूनच्या सकाळी ते सरायकेला ठाण्यात पोचले. त्यांनी बघितलं की तो लॉकअपमध्ये बंद होता. त्याची तब्येत खूप खराब होती. मी ठाणा प्रभारी विपिन बिहारी यांना म्हटलं की याच्यावर आधी उपचार करा. मग तुम्हाला हवं ते करा. नंतर कळलं की त्याला त्याच अवस्थेत जेलमध्ये पाठवण्यात आलं आहे."

"दुसऱ्या दिवशी त्याला तुरुंगात भेटायला गेलो तेव्हाही त्याची तब्येत खूप खराब होती. दोन पोलिसांनी बळजबरीने त्याला पकडून आणलं होतं. त्याला उपचार मिळावे, म्हणून आम्ही पुन्हा एकदा विपिन बिहारी यांना भेटलो. त्यांनी ऐकलं नाही. जेलच्या डॉक्टरांना भेटण्याचा प्रयत्न केला. मात्र ते भेटले नाही."

धाकटे काका मकसूद आलम यांनी सांगितलं, "22 तारखेला आम्हाला कळलं की तबरेजची प्रकृती खूपच ढासळली आहे. त्याला सदर हॉस्पिटलमध्ये नेण्यात येतंय. आम्हीदेखील सकाळी 7.30 वाजता हॉस्पिटलमध्ये पोचलो. आम्ही बघितलं की त्याला शुभ्र चादरीत गुंडाळलं होतं."

प्रकरणाचा तपास करणाऱ्या एसडीपीओ अविनाश कुमारने सांगितलं की पोलिसांना तबरेजकडून एक बाईक, एक पर्स, एक मोबाईल आणि चाकू मिळाला आहे.

डीजीपींनी सांगितलं की पोलिसांकडून निष्काळजीपणा झालेला नाही. दोन पोलीस अधिकाऱ्यांना सस्पेंड करण्यात आलं आहे. त्यांच्यावर आरोप आहे की त्यांनी आपल्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना मॉब लिंचिंगची माहिती दिली नाही.

हे वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही...


...ण गांधी यांना भेटण्याची परवानगी मेनका गांधी यांनी नाकारलेली होती. यावर भडकलेल्या मेनका म्हणाल्या होत्या की, "एक आईच दुसऱ्या आईचं दुःख समजू शकते."

संसदेत स्तनपान

राजकीय जीवनात वावरताना संसार आणि मुलं सांभाळण्याची जबाबदारी महिला राजकीय नेत्याची असेल तर, सामाजिक आणि कौटुंबिक पाठबळाची आवश्यकता असते.

ब्रिटनमध्ये २०१२मध्ये डॉ. रोझी कँबेल आणि प्रा. सारा यांनी केलेल्या एका अभ्यासानुसार, सामान्य नागरिकांच्या तुलनेत महिला संसद सदस्यांना मुलं न होण्याचं प्रमाण अधिक आहे.

तसंच, ब्रिटनमध्ये जेव्हा महिला... उर्वरित लेख लिहा:

आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)


...ण ज्यावेळी खरी गरज होती त्यावेळी ईश्वराने हात काढून घेतला.

"हॉस्पिटलमधून मला माझ्या वाढदिवसाला दिलेल्या शुभेच्छा कायम माझ्या हेलावलेल्या हृदयात कोरलेल्या राहतील."

सायटोमेगॅलो व्हायरस नेमका आहे तरी काय?

दरम्यान, संसर्गजन्य आजार तज्ज्ञ डॅा इश्वर गिलाडा यांनी सायटोमेगॅलो व्हायरसबद्दल सविस्तर माहिती दिली.

"सायटोमेगॅलो व्हायरस हा एक संधीसाधू रोग म्हणून ओळखला जातो. गरोदर महिलांमध्ये याचं प्रमाण जास्त असतं. त्यामुळे महिलांची TORCH टेस्ट केली जाते.

यातील C म्हणजे हा व्हायरस आहे. यामुळे गर्भपात ... उर्वरित लेख लिहा:

ांनी निवडणूक लढवण्यास नकार दिला होता. त्यानंतर त्यांची राज्यसभेवर वर्णी लावण्यात आली होती.

कॉंग्रेस आणि गांधी घराण्याशी असलेल्या निष्ठेमुळे त्यांच्यावर गुजरातच्या कॉंग्रेस प्रभारी पदाची जबाबदारी सोपविण्यात आली आहे. युथ कॉंग्रेसचे अध्यक्षपद देखील त्यांच्याकडे होते.

हे वाचलंत का?

(बीबीसी न्यूज मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी आम्हाला YouTube, Facebook, Instagram आणि  Twitter वर नक्की फॉलो करा.

बीबीसी न्यूज मराठीच्या सगळ्या बातम्या तुम्ही Jio TV app वर पाहू शकता.

'सोपी गोष्ट' आणि '3 गोष्टी' हे मराठीतले बातम्यांचे पहिले पॉडकास्ट्स तुम्ही Gaana, Spotify, JioSaavn आणि Apple Podcasts इथे ऐकू शकता.)


...ण देशपांडे म्हणतात, "सेना-भाजप युतीच्या काळातील हे निरीक्षण शरद पवारांनी हेरले होते. त्यामुळे जेव्हा 1999 साली पवारांनी काँग्रेसमधून बाहेर पडून नवा पक्ष स्थापन केला, तेव्हा पक्षवाढीसाठी तेच डोळ्यांसमोर ठेवलं. 2004 साली मुख्यमंत्रिपदावर दावा करता येत असतानाही त्यांनी ते पद सोडून इतर पदं वाढवून घेतली."

इतर पदं वाढवून घेतली म्हणजे किती, तर तीन अतिरिक्त मंत्रिपदं आणि चार काँग्रेसकडी खाती घेतली. शिवाय, या खात्यांशी संबंधित महामंडळंही राष्ट्रवादीच्या वाट्याला आली.

मात्र, ज्येष्ठ राजकीय विश्लेषक अभय... उर्वरित लेख लिहा:

कारांच्या म्हणण्यानुसार, राष्ट्रवादीच्या पक्षवाढीसाठी आणि दावेदार जास्त असल्यानं तेव्हा मुख्यमंत्रिपद राष्ट्रवादीनं घेतलं नाही. मात्र, तेव्हा ते पद जर पवारांनी स्वीकारलं असतं, तर त्याची माळ अजित पवारांच्या गळ्यात पडली असती या शक्यतेलाही हे पत्रकार दुजोरा देतात.

सुप्रिया सुळेंच्या राजकीय एन्ट्रीचा काही परिणाम?

मात्र, हे दोनच मुद्दे होते का? तर नाही. याच दरम्यान शरद पवार यांच्या कन्या आणि बारामतीच्या विद्यमान खासदार सुप्रिया सुळे यांनी राजकारणात प्रवेश केला. मग आज जसे अनेकजण अजित पवार आणि सुप्रिया सुळे यांच्यात वर्चस्वाच्या स्पर्धेच्या चर्चा करतात, तशी त्यावेळीही झाली का?

तर याबाबत पद्मभूषण देशपांडे म्हणतात, "सुप्रिया सुळे अगदी नवख्या होत्या. तेव्हा अजित पवार आणि सुप्रिया सुळे यांच्यात स्पर्धाच नव्हती. त्यात राष्ट्रवादी पक्ष हा पुरूषी पक्ष आहे. सुप्रिया सुळेंना तेव्हा पक्षावर पकड शक्य नव्हती. आजही फार बदल झालाय असं नाही. त्या मेहनत घेतात, पवारांची कन्या आहेत, सामाजिक दृष्टिकोन आहे, असं असलं तरी अजित पवार यांच्याकडेच सूत्र असल्याचे दिसते."

अभय देशपांडेही याच मताला थोडं पुढे नेतात. ते म्हणतात, "2004 साली अजित पवार आणि सुप्रिया सुळे यांच्यात तितकी स्पर्धा नव्हती. मात्र, नंतर सुप्रिया सुळे यांनी युवती राष्ट्रवादीचं काम जोरानं सुरू केल्यानंतर त्यांचं नेतृत्त्व अधिक दिसून आलं. त्याचवेळी अजित पवार यांची पक्षातील सुप्रीमसीही वाढत गेली. त्यामुळे आता दोघांमधील स्पर्धेच्या शक्यता वर्तवल्या जातात."

एकूणच पक्षावाढीसाठी आणि राजकीय सूत्रांचा भाग म्हणून 2004 साली शरद पवार यांनी मुख्यमंत्रिपद घेतलं नाही हे खरं, पण अजित पवार यांना मिळू शकत असलेली संधी मात्र हुकली हेही निश्चित. कारण अजित पवार हे त्यावेळी प्रमुख दावेदारांपैकी एक होते.

अजित पवार हेच राष्ट्रवादीचा मंत्रिमंडळातील चेहरा का ठरतात?

अजित पवार हे आता राष्ट्रवादीचे प्रमुख चेहरे आहेत. विशेषत: गेल्या दहा-बारा वर्षात अजित पवार यांनी पक्षावरही पकड मिळवली आहे. राज्यात राष्ट्रवादी सत्तेत असताना अजित पवारांच्या प्रशासकीय नेतृत्वगुणांची सर्वत्र चर्चा असते, ती का? अशा कोणत्या गोष्टींमुळे अजित पवार यांच्याबाबत अनेकांना कुतूहल असतं, याबाबतही आम्ही जाणून घेतलं.

श्रीमंत माने म्हणतात, "अजित पवार यांच्यात प्रशासकीय क्षमता खूप आहे. ते कामसू वृत्तीचे आहेत. शासन-प्रशासन...


...ण मिळू शकतं, असा महत्त्वपूर्ण निकाल मुंबई उच्च न्यायालयाने मंगळवारी जाहीर केला आहे. 'एबीपी माझा'ने यासंदर्भात बातमी दिली आहे.

नवी मुंबईत काम करणारे आयुर्वैदीक डॉक्टर भास्कर सुरगडे यांच्या विधवा पत्नीनं पंतप्रधान वीमा सुरक्षा योजनेचा लाभ मिळण्यासाठी हायकोर्टात दाखल याचिका न्यायमूर्ती शाहरूख काथावाला आणि न्यायमूर्ती रियाझ छागला यांच्या खंडपीठानं फेटाळून लावली. डॉ. सुरगडे कोविड19 साठीचे नोंदणीकृत डॉक्टर नाहीत, त्यामुळे त्यांना या योजनेत वीमा संरक्षण मिळू शकत नाही, असा सरकारी वकिलांचा दावा हायकोर्... उर्वरित लेख लिहा:

खाली कोसळले. त्यांना तातडीने रुग्णालयातील अतिदक्षता विभागात दाखल करण्यात आले. उपचार सुरू असतानाच त्यांचा संध्याकाळी पाच वाजण्याच्या सुमारास मृत्यू झाला.

हे वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.रोज रात्री8 वाजता फेसबुकवर बीबीसी मराठी न्यूज पानावर बीबीसी मराठी पॉडकास्ट नक्की पाहा.)


...ण वनगांचा मुलगा श्रीनिवास वनगा यांनाच उमेदवारी दिली.

एक पोटनिवडणूक ही संपूर्ण लोकसभेच्या निवडणुकांएवढी महत्त्वाची बनली. भाजपानं ही निवडणूक जिंकली आणि सेनेचा झालेला हा पराभव मित्रत्वाच्या कायमचा मुळावर येणार असं चित्रं तयार झालं. त्यामुळे जेव्हा भाजपा नेतृत्वाकडून युतीसाठी 'मातोश्री' भेटी सुरु झाल्या तेव्हा पालघरची जागा सेनेला सोडा अशी अट पहिल्यांदा ठेवली गेली.

युतीसाठी आग्रही असणाऱ्या भाजपाला सेनेनं जणू खिंडीत गाठलं आणि अखेरीस ज्या जागेच्या पोटनिवडणुकीसाठी मुख्यमंत्र्यांनी आपलं वजन खर्ची घात... उर्वरित लेख लिहा:

ीका करत घोटाळ्याचे आरोप केले आणि थेट 'मातोश्री'कडे बोट दाखवलं.

सोमैय्या तेव्हापासून शिवसेनेचे भाजपातले शत्रू क्रमांक एक बनले. उद्धव ठाकरेंनाही ते नकोसे झाले. ते इतके की, जेव्हा अमित शाह आणि उद्धव ठाकरेंच्या उपस्थितीत जेव्हा 'युती'ची घोषणा करण्यात आली तेव्हा भाजपाच्या इतर मंत्री आणि नेत्यांसोबत सोमैय्याही पत्रकार परिषदेत येऊन पोहोचले.

पण कथितरित्या ठाकरे-शाह पत्रकार परिषदेच्या ठिकाणी पोहोचण्याच्या काही मिनीटं अगोदर सोमैय्यांना तिथं न थांबण्याच्या निरोप देण्यात आला आणि सोमैय्यांनीही काढता पाय घेतला. त्यामुळे सोमैय्यांसाठी ईशान्य मुंबईतले शिवसैनिक काम करायला तयार नाहीत. या भागात शिवसेनेची ताकद आहे आणि जर सोमैय्या उभे जरी राहिले तरी त्यांना पाडण्यासाठी काम होऊ शकतं.

"युती तर झाली आहे आणि उद्धव साहेबांच्या आदेशानुसार सगळे शिवसैनिक काम करतील. पण ईशान्य मुंबईबद्दल शिवसैनिकांच्या भावना वेगळ्या आहेत. त्या तशा का आहेत हे सगळ्यांना माहिती आहे. आम्हाला कोणी काहीही बोललं तरी काही नाही. पण 'मातोश्री'हे आमचं श्रद्धास्थान आहे. त्याच्याबद्दल कोणी अपशब्द काढले हे मराठी माणसालाही रुचलेलं नाही. त्यामुळे भाजपाच्या इथल्या खासदाराबद्दल प्रचंड संताप आहे. आणि हा केवळ शिवसेनेचा आणि मराठी माणसांचाच नाही तर भाजपाच्या नगरसेवकांचा सुद्धा संताप आहे, असं शिवसेनेचे ईशान्य मुंबई विभागप्रमुख राजा राऊत यांनी सांगितलं आहे.

"आम्ही काय हा मतदारसंघ आम्हाला सोडा असं म्हणत नाही आहोत आणि तो वरिष्ठ पातळीवरचा निर्णय आहे. पण जरी तो भाजपाकडेच राहणार असेल तर उमेदवार बदलून द्या अशी आमची मागणी आहे. जर तरीही भाजपाने हाच उमेदवार लादला तर त्यांनी परिणामांचीही तयारी ठेवावी. लक्षात ठेवा, इतिहास असा आहे की ईशान्य मुंबई एकाच खासदाराला दुसऱ्यांदा निवडून देत नाही," राजा राऊत पुढे सांगतात. त्यामुळे ईशान्य मुंबई युतीची मोठी डोकेदुखी बनणार आहे.

4) मावळ : स्थानिक पातळीवरची ताकद

भौगोलिक दृष्ट्या अतिशय आव्हानात्मक असणाऱ्या या लोकसभा मतदारसंघात शिसेना विरुद्ध भाजपा अशी अगोदरच जुंपली आहे. गेल्या दोन्ही लोकसभा निवडणुकांमध्ये हा मतदारसंघ सेनेच्या वाट्याला आला. एकदा गजानन बाबर आणि नंतर श्रीरंग बारणे असे दोघे सेनेचे खासदार इथून झाले. पण यंदा भाजपाच्या या मतदारसंघातल्या नेत्यांनी सेनेविरुद्ध बंड पुकारले आहे.

मावळ विधानसभा मतदारसंघातून भाजपचे आमदार असणाऱ्या आणि भाजपा...


...ण सोडवणार? शाळेत प्रत्यक्षात शिकता येत होतं. एखादा विषय समजला नाही तर शिक्षकांची थेट संपर्क करणं शक्य होतं. पण आता छोट्या छोट्या गोष्टींसाठी शिक्षक केवळ एका विद्यार्थ्याला वेळ देत नाहीत."

"तीन तासाची परीक्षा आहे. पण आमचा लिहिण्याचा वेग एवढा कमी झाला आहे की पेपर वेळेत पूर्ण होणार नाही याची आम्हा विद्यार्थ्यांना खात्री वाटते. अशा परिस्थितीत भीती वाढत चालली आहे. शिवाय, या शंका कधीच दूर झाल्या नाहीत तर पुढील वर्षाचे विषय आम्हाला कळणार नाहीत.

"याचा निकालावरही परिणाम होणार आहे. पालकांच्या अपेक्षा आह... उर्वरित लेख लिहा:

रिका पूर्ण होणार नाही अशीही भीती आहे," परब सांगतात.

ग्रामीण भागात तुलनेने परिस्थिती बरी आहे असं शिक्षक सांगतात. अलिबाग येथील जिल्हा परिषद शाळेत शिकवणाऱ्या सुजाता पाटील यांनी बीबीसी मराठीशी बोलताना सांगितलं, "ग्रामीण भागात शहरांच्या तुलनेने लवकर शाळा सुरू झाल्या. किमान नववी, दहावी आणि बारावीचे वर्ग सुरू झाले. ऑक्टोबरमध्येच आम्हाला सांगितलं तेव्हा शाळा सुरू केली. त्यामुळे विद्यार्थ्यांना पुन्हा लिहिण्याची आणि शिकवण्याची संधी मिळाली."

पण सर्वच विद्यार्थ्यांना जवळपास वर्षभर शाळा बंद असल्याचा फटका बसला आहे असंही त्या सांगतात.

"मूल समोर असतं तेव्हा त्याच्या चेहऱ्यावरूनही शिक्षकांना कळतं. कुठे थांबायचे, कुठे गती कमी करायची हे प्रत्यक्षात वर्गात करता येतं. वर्गात मुलं कळत नसेल तर सांगतात. प्रत्येकाचा शिकण्याचा पेस वेगळा असतो. किमान किती मुलांना कळत आहे, उजळणी किती वेळा घ्यायची? याचा अंदाज आम्हाला येत असतो.

"लहान आणि मोठ्यांची सगळ्यांची लिहिण्याची सवय मोडत चालली आहे. नववी-दहावीच्या मुलांची लिहिण्याची सवय कमी होत चालली आहे हे धोक्याचे आहे," असंही सुजाता पाटील सांगतात.

विद्यार्थ्यांचा आत्मविश्वास खालावला?

कोरोना आरोग्य संकटात मानसिक स्वास्थ्य बिघडल्याचीही अनेक उदाहरणं समोर आली. लॉकडॉऊनचा परिणाम मानसिक आरोग्यावर झाल्याचे दिसून आले. याला विद्यार्थी वर्गही अपवाद नाही.

मानसोपचार तज्ज्ञ डॉ. सागर मुंदडा यांनी बीबीसी मराठीशी बोलताना सांगितलं, "मुलांमध्येही कोरोनाची भीती प्रचंड आहे. त्यात शिक्षण आणि परीक्षा याचा ताण आहे. निकालाची स्पर्धा आहे. परीक्षेची भीती कायम मुलांमध्ये असते. विशेषत: दहावी,बारावी आणि प्रवेश परीक्षेआधी मोठ्या संख्येने विद्यार्थी आणि पालक चिंता व्यक्त करत असतात. अनेक विद्यार्थ्यांना समुपदेशनाचीही आवश्यकता भासते. पण कोरोना आरोग्य संकटात विद्यार्थ्यांमधील भीती तुलनेने वाढली आहे."

ऐन कोरोना काळात परीक्षेच्या पूर्वतयारीसाठी बाहेर पडावं लागल्याने आपल्याला कोरोना होईल याची धास्ती मुलांच्या मनात आहे. तसंच परीक्षा सुरू झाल्यानंतर सर्व विषयांची परीक्षा देण्याआधीच कोरोनाची लागण होईल याचीही मुलांना भीती आहे.

"पहिली ते नववी ऑनलाईन शिक्षण झालेले नाही. अचानक दहावी किंवा बारावीच्या वर्षात आव्हानात्मक परिस्थितीत शिकावं लागल्याने विद्यार्थ्यांचा आत्मविश्वास खालावला आहे. वर्ष कसंतरी काढलं पण परीक्षा देताना...


...ण हे अतिशय धोकादायक शिखर आहे. तिथे कुठलीही सुरक्षित जागा नाही. प्रत्येक टप्प्यावर हिमस्खलन होण्याचा, दरीत कोसळण्याचा धोका जाणवत राहतो."

'महाराष्ट्रासाठी अभिमानाचा क्षण'

तसं सह्याद्रीच्या दऱ्याखोऱ्यांत वावरणाऱ्या मराठी गिर्यारोहकांनी हिमालायतली शिखरं सर करणं ही आता नवी गोष्ट राहिलेली नाही. पण यंदाची अन्नपूर्णा मोहिम मात्र विशेष ठरली आहे.

महाराष्ट्रातून अन्नपूर्णा शिखरावर पहिल्यांदाच अशा मोहिमांचं आयोजन करण्यात आलं होतं आणि त्यात सगळेजण यशस्वी झाले.

महाराष्ट्रातून अन्नपूर्णा शिखरावर पहिल्यांदा... उर्वरित लेख लिहा:

षाणूची साथ आणि लॉकडाऊनमुळे ती पुढे ढकलावी लागली.

पण लॉकडाऊनच्या काळात हे गिर्यारोहक घरी फक्त बसून राहिले नाहीत. लोकांना मदत करणं, जिथे कुणी जाऊ शकत नाही, अशा ठिकाणी मदत पोहोचवणं, पुणे महापालिकेच्या वॉर रूमध्ये स्वयंसेवक म्ह्णून काम करणं अशा अनेक बाबतींत त्यांनी योगदान दिलं.

"लोकांना मदत करावी यासाठी आम्ही महाराष्ट्रातल्या गिर्यारोहकांना साद घातली, तेव्हा पंधराशेहून अधिक जणांनी प्रतिसाद दिला," असं उमेश झिरपे सांगतात.

गिरीप्रेमी

प्रियांका मोहितेनं तर या मोहिमेआधी एक कोव्हिड टेस्ट किट तयार कऱण्यास मदत केली. ती किरण मुझुमदार शॉ यांच्या बायोकॉनशी संलग्न सिंजेन इंटरनॅशनल या फार्मा कंपनीत रिसर्च असिस्टंट पदावर आहे.

या कंपनीनं अँटीबॉडी टेस्ट करण्यासाठी विकसित केलेल्या Elisa test kit ला गेल्या वर्षी सप्टेंबरमध्ये आयसीएमआरची मान्यता मिळाली. ते किट विकसित करणाऱ्या टीममध्ये प्रियांकाचंही योगदान होतं.

पुढचं लक्ष्य

प्रियांकानं याआधी माऊंट एव्हरेस्ट, ल्होत्से, मकालू आणि आता अन्नपूर्णा ही 8,000 मीटर उंचीवरची चार शिखरं सर केली आहेत. 8000  मीटरवरची जास्तीत जास्त शिखरं सर करण्याचं तिचं स्वप्न आहे.

तर गिरीप्रेमी संस्थेच्या टीमनं एव्हरेस्ट, ल्होत्से, मकालू, धौलागिरी, चो ओयू, मन्सालू आणि कांचनजुंगा आणि आता अन्नपूर्णा ही आठ शिखरं सर केली आहेत. तिबेटमधलं शिशापांगमा शिखर सर करण्यासाठी त्यांचा प्रयत्न सुरू आहे.

चीननं 2022 पर्यंत विदेशी गिर्यारोहकांना शिशापांगमावर चढाईसाठी परवानगी दिलेली नाही. ते शिखर पुन्हा गिर्यारोहणासाठी खुलं होईल, अशी अपेक्षा आहे.

आठ हजार मीटरवरच्या चौदा शिखरांपैकी पाच शिखरं पाकिस्तान प्रशासित प्रदेशात असल्यानं, भारतीयांना सध्या तिथे चढाई करणं मात्र सध्या शक्य नाही.

हे वाचलंत का?

(बीबीसी न्यूज मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी आम्हाला YouTube, Facebook, Instagram आणि  Twitter वर नक्की फॉलो करा.

बीबीसी न्यूज मराठीच्या सगळ्या बातम्या तुम्ही Jio TV app वर पाहू शकता.

'सोपी गोष्ट' आणि '3 गोष्टी' हे मराठीतले बातम्यांचे पहिले पॉडकास्ट्स तुम्ही Gaana, Spotify, JioSaavn आणि Apple Podcasts इथे ऐकू शकता.)


...णं दिलं की, लोक ते डोक्यावर घेतातच."

या गोष्टीला एक तांत्रिक जोडही आहे. या गाण्यांच्या एवढ्या प्रचंड लोकप्रियतेबद्दल यूट्युबकडे विचारणा केली असता यूट्युब इंडियाच्या एंटरटेंनमेंट विभागाचे प्रमुख सत्या राघवन म्हणाले, "गेल्या काही वर्षांमध्ये भारतात इंटरनेटचं जाळं झपाट्याने विस्तारलं आहे. यात ग्रामीण भागाचाही समावेश आहे. ग्रामीण भागातले लोक त्यांच्या इंटरनेटचा वापर यूट्युबवरचे व्हीडिओ बघून सुरू करतात. अशा वेळी त्यांच्या संवेदनांना भिडणारं काही त्यांना दिसलं की, ते लोकप्रिय होतं."

तात्पुरती लोकप्र... उर्वरित लेख लिहा:

्वाचं नाही. यूट्युबसारख्या माध्यमाचा फायदा म्हणजे तुमचा आवाज लाखो-करोडो लोकांपर्यंत पोहोचतो. तुमचा आवाज लोकांना आवडला, तर तुम्हाला आणखी गाणी मिळतात, आणखी कार्यक्रम मिळतात."

सुमितही या गोष्टीला दुजोरा देतात. ते म्हणतात, "यापूर्वी कोणत्याही कार्यक्रमात गेलो की, एका कोपऱ्यात असायचो. आता मंदामाईने मला थेट स्टेजच्या मध्यभागी आणलं आहे. आतापर्यंत शाळा-कॉलेजमधले मित्रमैत्रिणी ओळखही दाखवत नव्हते. आता अचानक त्यांनी बोलायला सुरुवात केली."

यूट्युब इंडियाचे सत्या राघवनही हा मुद्दा अधोरेखित करतात. ते म्हणतात, "सगळ्याच स्तरांमधील लोकांनी आपली प्रतिभा जगासमोर मांडण्यासाठी यूट्युब त्यांना व्यासपीठ देतं. देशातल्या कानाकोपऱ्यातून खूप वेगवेगळे आणि अत्यंत नवखे कलाकार पुढे येत आहेत आणि यूट्युबमुळे त्यांना चांगलाच फायदा होत आहे. आमच्यासाठी तर ही खूपच चांगली गोष्ट आहे."

आम्ही गाणी ऐकतो कारण...

या गाण्यांचा चाहतावर्ग खूप मोठा आहे आणि खूप वेगवेगळ्या वयोगटातला आहे. पण त्यातही जास्त करून तरुण मुलांमध्ये ही गाणी जास्त प्रसिद्ध आहेत.

भरत ठाणेकर हा ठाण्यात राहणारा तरुण सांगतो, "आमच्या कोळी समाजात लोकगीतांची मोठी परंपराच आहे. ती गाणीही ठेका धरायला लावणारी आहेत. पण या गाण्यांमध्ये एक प्रकारचा मोकळेपणा आहे. तो आम्हाला जास्त आवडतो. आता आमच्या नातेवाईकांपैकी कोणाकडेही हळदीचा कार्यक्रम असला, तर तिथे मंदामाई, शांताबाई, रिक्षावाला अशी गाणी लागतातच."

'मला आमदार झाल्यासारखं वाटतंय' या गाण्याच्या व्हीडिओमधलं हे दृश्य

परभणी, उस्मानाबाद, औरंगाबाद अशा मराठवाड्यातल्या जिल्ह्यांमध्ये मात्र ठाणे, पालघर, वसई, कर्जत या पट्ट्यातील कलाकारांच्या गाण्यांपेक्षा आनंद आणि मिलिंद शिंदे यांची गाणी आणि पश्चिम महाराष्ट्रातल्या कलाकारांची गाणी जास्त लोकप्रिय आहेत.

औरंगाबादमध्ये राहणारा तेजस गुंजकर सांगतो, "आमच्याकडे 'मला आमदार झाल्यासारखं वाटतंय', 'बोल मैं हलगी बजाऊं क्या' अशा गाण्यांची क्रेझ आहे. काही जणांना ही गाणी आवडत नाहीत. पण एकदा का ती तुमच्या कानावर पडली, की तुमचे पाय आपोआप थिरकायला लागतात. हीच या गाण्यांमधली मजा आहे. ही गाणी इतकी आवडतात की, माझ्या लग्नातही डीजेला हीच गाणी वाजवायची तंबी दिली होती. कदाचित हेच कारण असेल की, माझे सगळे मित्र वरातीत सलग तीन तास नाचत होते."

पैसे मिळतात का?

यूट्युब इंडियाच्या सत्या राघवन यांच्या म्हणण्याप्रमाणे ही गाणी तयार...


...णं नाही. खान यांनी ऑल इंडिया रेडियोचं हे 9 वाजताचं बातमीपत्र ऐकलं आणि भारताच्या या वागणुकीचा त्यांना मोठा धक्का बसला. असं म्हणतात की त्यांनी त्यानंतर जिनांना संपर्क केला आणि पाकिस्तानसोबत चर्चेचा प्रस्ताव मांडला."

"त्यानंतर नेहरूंनी संविधान सभेमध्ये एका प्रश्नाचं उत्तर देताना ही गोष्ट फेटाळली आणि व्ही पी मेनन असं कधीही बोलले नसल्याचं सांगितलं. ऑल इंडिया रेडिओने ही चुकीची बातमी दिली होती. नेहरूंनी 'डॅमेज कंट्रोल' करण्याचा प्रयत्न केला पण नुकसान होऊन गेलं होतं."

बलुचिस्तानचं आर्थिक आणि सामाजिक म... उर्वरित लेख लिहा:

ण्यात आलं तर काही भागांकडे अजिबात लक्ष देण्यात आलं नाही."

बलुचिस्तानाचं युद्धाच्या दृष्टीने महत्त्वं

पाकिस्तानच्या एकूण समुद्र किनाऱ्यापैकी दोन तृतीयांश समुद्र किनारा बलुचिस्तानमध्ये येतो. बलुचिस्तानला 760 किलोमीटर लांबीची किनारपट्टी आहे.

इथल्या 1 लाख 80 हजार किलोमीटरवरच्या भल्यामोठ्या विशेष आर्थिक क्षेत्राचा अजून पुरेसा वापर करण्यात आलेला नाही.

तिलक देवेशर सांगतात, "मला वाटतं पाकिस्तानला सर्व प्रांतांपैकी युद्धाच्या दृष्टीने हा भाग सर्वांत महत्त्वाचा आहे. बलुचिस्तानच्या किनाऱ्यावरच पाकिस्तानी नौदलाचे ओरमारा, पसनी आणि ग्वादर हे तीन तळ आहेत. ग्वादरच्या तळामुळे पाकिस्तानला युद्धाच्या दृष्टीने जो फायदा मिळतो तो कदाचित कराचीमुळे मिळत नाही."

"तिथे तांबं, सोनं आणि युरेनियमही मोठ्या प्रमाणात आढळतं. तिथेच चगाईमध्ये पाकिस्तानचा आण्विक चाचणी परिसरही आहे. अमेरिकेने जेव्हा अफगाणिस्तानावर 'वॉर ऑन टेरर' मोहीमेअंतर्गत हल्ला केला होता तेव्हा त्यांचं सर्व तळही इथेच होते."

पाकिस्तानी सेनेकडून बळाचा वापर

पाकिस्तानी सेनेने कायम बळाचा वापर करत बलुच आंदोलन चिरडून टाकण्याचा प्रयत्न केला.

पाकिस्तान सरकारने आपली वन युनिट योजना परत घेण्याच्या अटीवर 1959मध्ये बलुच नेता नौरोज खान यांनी शस्त्र समर्पण केलं होतं.

पण त्यांनी शस्त्रं समर्पण केल्यानंतर पाकिस्तान सरकारने त्यांच्या मुलग्यांसह अनेक समर्थकांना फाशी दिली.

रेहान फजल यांच्यासोबत तिलक देवेशर

शरबाज खान मजारी आपल्या 'अ जर्नी टू डिसइलूजनमेंट'मध्ये लिहितात, "त्यांच्या सगळ्या समर्थकांना फाशी दिल्यानंतर प्रशासनाने 80 वर्षांच्या नौरोज खानना त्या मृतदेहांची ओळख पटवायला सांगितलं. सेनेच्या एका अधिकाऱ्याने त्या म्हाताऱ्या माणसाला विचारलं, हा तुमचा मुलगा आहे का?"

"काही क्षण त्या अधिकाऱ्याकडे पाहून नौरोज खान उत्तरले की हे सगळे बहादुर जवान माझे मुलगे आहेत. मग त्यांनी पाहिलं की फाशी देताना त्यांच्या एका मुलाची मिशी खालच्या बाजूने वळली होती. ते त्यांच्या मृत मुलाच्या जवळ गेले आणि अत्यंत हळुवारपणे त्याच्या मिशीला त्यांनी वरच्या बाजूने पीळ दिला. आणि म्हणाले की तुम्ही दुःखी झाला आहात असं मेल्यानंतरही शत्रूला वाटू द्यायचं नाही."

स्वतःच्याच लोकांवर बॉम्बहल्ला

1974मध्ये जनरल टिक्का खान यांच्या नेतृत्त्वाखाली पाकिस्तानी सैन्याने मिराज आणि एफ 86 लढाऊ विमानांनी बलुचिस्तानातल्या अनेक...


...णकारांच्या मते कथित माफिया-गुन्हेगार आणि राजकीय नेते विविध पद्धतीने एकमेकांच्या उपयोगी पडतात.

उत्तर प्रदेशातील ज्येष्ठ राजकीय पत्रकार सुभाष मिश्र याबाबत सांगतात, "राजकीय पक्षांसाठी ते उपयोगी ठरतात. निवडणूक जिंकण्यासाठी ते महत्त्वपूर्ण मानले जातात. त्यांच्याकडे मनी अँड मसल पॉवर असते. नेत्यांसाठी उपयोगी ठरणारं जातीय समीकरणही कधी-कधी त्यांच्याकडे असतं. यामुळेच संबंधित नेत्याने निवडणूक जिंकल्यानंतर आपल्या योगदानाचा मोबदला हे माफिया वसूल करतात."

मुख्यत्वे हे माफिया, बाहुबली किंवा गुंड दारू, जमीन, ... उर्वरित लेख लिहा:

या वर्षी बीबीसी प्रतिनिधी प्रियंका दुबे यांनी पूर्वांचलच्या माफिया गुंडांवर अनेक बातम्या केल्या होत्या. हे गुंड कशा प्रकारे स्वतःसह आपल्या नातेवाईकांसाठी पंचायत, जिल्हा परिषदा याशिवाय विधान परिषद, विधानसभा आणि लोकसभेपर्यंतच्या राजकीय पद निश्चित करून ठेवणाऱ्या पूर्वांचलमधील बाहुबली नेत्यांची आपापल्या भागात मोठी जरब आहे.

उत्तर प्रदेशातील नेते

फक्त पूर्वांचल बाबत विचार केल्यास 1980च्या दशकात गोरखपूरमध्ये 'हातावाले बाबा' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या हरीशंकर तिवारी याच्यापासून सुरू झालेलं राजकारणाचं गुन्हेगारीकरणाची सुरुवात झाली होती. पुढे मुख्तार अंसारी, बृजेश सिंह, विजय मिश्रा, सोनू सिंह, विनीत सिंह आणि धनंजय सिंह यांच्यासारख्या पोलिसांच्या रेकॉर्डवरील बाहुबली नेत्यांच्या स्वरूपात पूर्वांचलात हा प्रकार वाढतच गेला.

बाहुबली नेत्यांच्या कामकाजाचं तांत्रिक विश्लेषण करणाऱ्या स्पेशल टास्क फोर्सच्या (STF) एका वरीष्ठ पोलीस निरीक्षकाने याबाबत माहिती दिली.

नाव न छापण्याच्या अटीवर ते सांगतात, सर्वात आधी पैसा कमावणं महत्त्वाचं असतं. यासाठी माफियांजवळ अनेक मार्ग आहेत. उदा. मुख्तार अंसारी यांनी टेलिकॉम टॉवर, कोळसा, वीज आणि रिअल इस्टेटमध्ये आपला व्यवसाय वाढवला आहे.

ते सांगतात, बृजेश सिंह कोळसा, दारू आणि जमिनीच्या टेंडरमार्फत पैसा कमावतात. भदोहीचा विजय मिश्रा आणि मिर्झापूर-सोनभद्रचा विनीत सिंह हेसुद्धा मोठे माफिया राजकीय नेते आहेत.

खडी, रस्ते, वाळू आणि जमिनीमार्फत पैसे कमावणाऱ्या विजय मिश्रा यांच्याकडे पैसा आणि मनुष्यबळ मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध आहे. याच्या मदतीने ते पाचवेळा आमदार बनले. विनीत सिंह फार पूर्वीपासून बसपाशी संबंधित आहेत. पैशाने तेसुद्धा कमी नाहीत.

पोलिसांची भूमिका?

या नेक्ससमध्ये पोलिसांच्या भूमिकेबाबत वारंवार प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले जातात.

याबाबत प्रकाश सिंह सांगतात, या ठिकाणी चुकीचे लोक आमदार झाले आहेत. ते पोलिसांवर दबाव टाकतात. नोकरी करायची असेल तर आमच्यासोबत मिळून काम करा. नाही तर बदली करू, अशी धमकी ते देतात.

उत्तर प्रदेशातील नेते

हा माझा माणूस आहे, याला एका घरावर कब्जा करायचा आहे, तुम्ही त्याची मदत करा, असं सांगितलं जातं. कनिष्ठ अधिकाऱ्यांनी वरीष्ठांना याची माहिती दिल्यास ते आपल्या नियंत्रणात नसल्याचं उत्तर मिळतं. या परिस्थितीत चांगला माणूससुद्धा नाईलाजाने वाईट मार्गावर चालू लागतो.

ते सांगतात, जग...


...णजे आपल्या पूर्वजांना न्यूक्लिअर फिजिक्स माहिती असलं पाहिजे. ते जर तुम्ही मान्य केलंत तर मग त्याला काही पार्श्वभूमी असली पाहिजे, एकदम कोणी जाऊन ते न्यूक्लिकर फिजिक्स आहे असं कोणी म्हणत शकत नाही. म्हणजे मग तुम्हाला इलेक्ट्रिसिटी आणि मॅग्नेटिझम यांचं विद्युतचुंबकीय शास्त्र (इलेक्ट्रोमॅग्नेटिझम), हेही माहीत असायला हवं. त्याशिवाय तुम्ही न्यूक्लिअर फिजिक्स पर्यंत पुढे जाऊच शकणार नाही.

मग जर तुम्हाला विद्युतचुंबकीय शास्त्र माहीत होतं, तर मग जी पंखा, दिवे यांसारख्या घरगुती वापरासाठी जी वीज उपलब्ध असा... उर्वरित लेख लिहा:

वा संशोधनात व्यग्र असतानाही मराठीमध्ये विज्ञान सोपं करून लिहित गेलात, विज्ञानकथा लिहिल्यात. पण तुम्ही वा अजून काही हाताच्या बोटांवर मोजण्याइतपत काही जण सोडले तर मराठीत विज्ञानलेखन का फार झालं नाही? आजही ते का होत नाही?

डॉ. नारळीकर: मी माझ्या अनुभवापुरतंच बोलेन. मला गोष्टीरूपात विज्ञान सांगायला आवडतं म्हणून मी ते करत गेलो. जे चांगले लेखक आहेत, जे गोष्टी चांगल्या लिहितात, ते विज्ञानविषयक काही लिहित नाहीत. ते म्हणतात की, आम्हाला विज्ञान कळत नाही, म्हणून आम्ही ते लिहू शकत नाही. माझं त्यावर म्हणणं हे की, आपल्याकडच्या चांगल्या लेखकांना जर विज्ञानाची अशी भीती वाटत असेल तर त्यांनी वैज्ञानिकांशी बोलावं, त्यांच्याकडून चांगली कल्पना घ्यावी आणि त्यावर लिहावं. मी गमतीनं असं म्हणतो की आपल्याकडच्या साहित्यसंमेलांमध्ये सुद्धा विज्ञानकथांना बॅकडोअर एक्झिट असते.

हे वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)


...णजे डॉ. मनमोहन सिंग सरकारच्या काळात सुरू झाली.

भारतीय हवाई दलातील MiG लढाऊ विमानं ही निवृत्त होण्याच्या टप्प्यावर होती. त्यामुळे भारताला 126 लढाऊ विमानांची आवश्यकता होती. UPA सरकारनं 2007 साली निविदा मागवल्या. या निविदेला आंतरराष्ट्रीय विमान निर्मात्यांनी प्रतिसाद दिला. लॉकहीड मार्टिनचं F-16s, युरोफायटर टायफून, रशियाचं MiG-35, स्वीडनचं ग्रिपेन, बोइंगचे F/A-18s आणि दसो एव्हिएशनचं राफेल ही लढाऊ विमानं स्पर्धेत उतरली. मग लिलावात आपल्या विमानांची किंमत कमी ठेवल्यामुळे दसो एव्हिएशननं बाजी मारली. हे... उर्वरित लेख लिहा:


...णतात, "पंतप्रधान जे बोलले आणि जसे वागले यात तफावत होती."

तर सुप्रसिद्ध विषाणूतज्ज्ञ डॉ. शाहीद जमील म्हणतात, "सरकारला दुसऱ्या लाटेचा अंदाज आला नाही आणि त्यांनी त्याआधीच विजयोत्सव सुरू केला."

या सर्वांव्यतिरिक्त या संकटाने भारतात आरोग्य व्यवस्थेच्या पायाभूत सुविधा किती अपुऱ्या आहेत आणि गेली अनेक दशकं त्याकडे किती दुर्लक्ष झालं, हे उघड केलं.

भारताची आरोग्य व्यवस्था कायमच कोलमडलेली होती. मात्र, कोरोनाच्या साथीने श्रीमंत आणि मध्यमवर्गीयांना याची जाणीव करून दिल्याचं एका तज्ज्ञाने बीबीसीशी बोलताना ... उर्वरित लेख लिहा:

ज्यावेळी पहिली लाट आली त्याचवेळी ती सर्वात भयंकर असणार असं समजून तयारी करायला हवी होती. ऑक्सिजन आणि रेमडिसीव्हीरसारख्या औषधांचा साठा करण्याचा निर्णय घ्यायला हवा होता. त्यासाठीचं उत्पादन कसं वाढेल, याकडे लक्ष द्यायला हवं होतं."

अचानक वाढलेली मागणी पूर्ण करण्यासाठी पुरेसा ऑक्सिजन आपल्याकडे आहे, मात्र, अडचण वाहतुकीची आहे, असं अधिकाऱ्यांचं म्हणणं आहे. मात्र, ही अडचण फार पूर्वीच दूर करायला हवी होती, असं जाणकारांना वाटतं. मात्र, ऑक्सिजनच्या कमतरतेमुळे अनेक रुग्णांचा जीव गेल्यानंतर सरकारला जाग आली. अनेक रुग्ण दगावल्यानंतर आता ऑक्सिजनच्या वाहतुकीसाठी विशेष रेल्वेगाड्या सुरू आहेत आणि औद्योगिक वापरासाठी ऑक्सिजनचं उत्पादन बंद करण्यात आलं आहे.

याविषयी बोलताना डॉ. लहरिया सांगतात, "याचा परिणाम असा झाला की गरजवंत हजारो रुपये खर्च करून आणि तासनतास रांगेत उभे राहून ऑक्सिजन सिलेंडर विकत घेत आहेत. तर रेमडिसीव्हीर आणि टोसिलीजुमाब यासारखी महागडी औषधं घेणं ज्यांना परवतं ते आणखी जास्त पैसे मोजून औषध खरेदी करत आहेत."

जानेवारी आणि फेब्रुवारी महिन्यात रेमडिसीव्हीरची मागणी पूर्णपणे संपली होती, असं रेमडिसीव्हीरचं उत्पादन करणाऱ्या एका कंपनीच्या अधिकाऱ्याने सांगितलं. ते म्हणाले, "सरकारने आधीच आदेश दिले असते तर आम्ही मोठ्या प्रमाणावर रेमडिसीव्हीरचं उत्पादन करून ठेवलं असतं." आज उत्पादन वाढवण्यात आलं असलं तरी मागणीच्या तुलनेत कमी असल्याचं ते सांगतात.

याउलट केरळने संसर्ग वाढणार, याचा अंदाज येताच त्यादिशेने तयारीला सुरुवात केली. गेल्या ऑक्टोबर महिन्यताच योग्य ती पावलं उचलल्यामुळे यावेळी राज्यात ऑक्सिजनचा तुटवडा नसल्याचं केरळच्या कोव्हिड टास्क फोर्सचे एक सदस्य डॉ. ए. फतहुद्दीन सांगतात.

ते म्हणाले, "आम्ही आधीच रेमडिसीव्हीर आणि टोसिलिजुमाब ही औषधं विकत घेतली. पुढच्या अनेक आठवड्यात संसर्ग कितीही पसरला तरी आम्ही तयार आहोत."

इतर राज्यांनीही अशीच तयारी करायला हवी होती, असं महाराष्ट्राचे माजी आरोग्य सचिव जगाडे यांचं म्हणणं आहे. ते म्हणाले, "कुणाकडून शिकायचं म्हणजे काय तर कुणीतरी हे केलंय आणि तुम्ही आताही हे करू शकता. अर्थात त्यासाठी वेळही लागतोच."

मात्र, आता गावा-खेड्यांमध्येही कोरोनाचा प्रादुर्भाव दिसू लागल्याने कोरोनाच्या दुसऱ्या लाटेचा सामना करण्यासाठी फारसा वेळ हातात उरलेला नाही. गावा-खेड्यांमध्ये आरोग्याच्या सुविधा फारच तोकड्या आहेत....


...णतेही पद स्वीकारू शकत नाहीत.

झिया शिक्षेला आव्हान देऊ शकतात आणि जितके दिवस हे अपील प्रलंबित राहील, तोवर त्या निवडणुकीत उतरू शकतात.

"विरोधकांच्या अनुपस्थितीत यावेळी कुणाचेही हेतू पूर्ण होऊ दिले जाणार नाहीत," तुरुंगात जाण्यापूर्वी झिया यांनी पक्षातल्या कार्यकर्त्यांना संदेश देताना ही प्रतिक्रिया दिली होती.

त्यांच्या विरोधात 30पेक्षा अधिक फौजदारी खटले प्रलंबित आहेत, हे त्यांना चांगलंच ठाऊक आहे. झियांवर भ्रष्टाचारापासून राजद्रोहापर्यंत अनेक आरोप करण्यात आले आहेत. त्यांच्या समर्थकांना वाटते की ... उर्वरित लेख लिहा:

े वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)


...णत्याही परवान्याची आवश्यकता ठेवलेली नाही."

किसान शक्ती संघाचे अध्यक्ष आणि कृषी विषयांचे अभ्यासक चौधरी पुष्पेंद्र सिंह या विधेयकांनी फारसे समाधानी नाहीत. ते म्हणतात, या विधेयकांचं कायद्यात रुपांतर झाल्यानंतर कोणीही कुठेही आपला माल विकू शकेल. ही चांगली गोष्ट आहे. पण याच्यात आधारभूत किंमतीची व्यवस्था कुठे आहे?

शेतकऱ्यांचं आंदोलन

ते पुढे सांगतात, "बाजार समितीच्या बाहेर आधारभूत किंमतीची व्यवस्था नसणं हाच वादाचा केंद्रबिंदू आहे. तिन्ही विधेयकांनी मोठ्या समस्या निर्माण होणार नाहीयेत मात्र बाजारसमित... उर्वरित लेख लिहा:

हे सांगताना ते बिहारचं उदाहरण देतात. "बिहारमध्ये बाजार समित्या बंद झाल्यानंतर शेतकऱ्यांची स्थिती चांगली नाही. कंपन्या मनमानी करून त्यांना हव्या त्या दराने धान्य विकत घेतात. सरकारला खरंच शेतकऱ्यांचं हित जपायचं असेल तर त्यांनी शेतकऱ्यांकडून थेट माल विकत घ्यावा आणि खाजगी कंपन्यांना विकावा."

शेतकरी आंदोलन का करत आहेत?

बाजार समित्या बंद करण्यासंदर्भात चौधरी पुष्पेंद्र सिंह यांचं मत वेगळं आहे. त्यांच्या मते अन्न सुरक्षा कायद्यानुसार देशातल्या 80 कोटी लोकांना रेशन दिलं जातं. ते रेशन शेतकऱ्यांकडूनच खरेदी केलं जातं. सरकार भविष्यातही हे धनधान्य शेतकऱ्यांकडून विकत घेणार आहे मग बाजारसमित्या कशा बंद होऊ शकतात?

बिहारमध्ये 2006 मध्ये एपीएमसी अक्ट रद्द करण्यात आला. यामुळे अशी धारणा होती की बिहारमधील शेतकऱ्यांना आपल्या धनधान्याला मनाप्रमाणे किंमतीत विकता येईल.

बिहारचं उदाहरण देताना कृषीतज्ज्ञ देविंदर शर्मा सांगतात, "शेतकऱ्यांच्या संदर्भात बाजारपेठेची स्थिती चांगली असती तर मग बिहारमधली परिस्थिती अजून सुधारलेली का नाही? खाजगी बाजार समित्या, गुंतवणूक अशा गोष्टींची तिथे चर्चा झाली. मात्र तिथले शेतकरी आपलं धनधान्य पंजाब आणि हरियाणात जाऊन विकतात."

बाजारसमित्या बंद होणार, एपीएमसी बंद होणार या वावड्यांवर देविंदर शर्मा म्हणतात, जोर का झटका धीरे से आहे. एपीएमसी बाजार समित्या बंद होण्याच्या उंबरठ्यावर आहेत.

एक उदाहरण देऊन ते सांगतात, "पंजाबमध्ये बाजार समित्यांचं मोठं नेटवर्क आहे. तिथे बासमती तांदळाचे निर्यातदार आहेत. समितीचा 4.50 टक्के कर हटत नाही तोपर्यंत ते सामान बाहेरूनच खरेदी करणार कारण खुल्या बाजारात कोणताही कर नाही. कापूस आणि अन्य उत्पादक यांनी सांगितलं आहे की ते बाजारसमितीतून खरेदी करणार नाहीत. समितीतून कर मिळाला नाही तर सरकारची कमाई होणार नाही. सरकारची कमाई झाली नाही तर बाजारसमित्यांची देखभाल कशी करणार?"

ते सांगतात पुढे सांगतात, खाजगी क्षेत्राला हेच हवं आहे की बाजारसमित्या बंद व्हाव्यात. जेणेकरून त्यांची पकड मजबूत होईल. शेतकऱ्यांच्या मनातही हीच भीती आहे. बाजारसमित्या बंद झाल्या तर एमएसपीही बंद होतील.

एमएसपी देण्याने काय होईल?

देशात शेतकऱ्यांची स्थिती कोणापासून लपलेली नाही. अतिशय अवघड परिस्थितीत ते शेती करतात. त्यांच्या पीकाला चांगला भाव मिळत नाही.

2015-16 कृषी जनगणनेनुसार, देशातल्या 86 टक्के शेतकऱ्यांकडे...


...णपती मंडळाने पोलीस  सांगतील त्या वाटेने व पोलीस सांगतील तेवढीच माणसे घेऊन विसर्जन करावे असे सांगण्यात आले.

गणेशोत्सव सुरू झाला त्या 1893 सालापासून अशी समस्या कधीच उद्भवली नव्हती. यावर विचार करण्यासाठी त्या काळात सर्व मंडळांची 'गणेश मंडळ' म्हणून शिखर संस्था होती तिची बैठक बोलविण्यात आली. गणपती उत्तरपूजा करून अक्षता टाकून तेथेच ठेवावा व परवानगी मिळेल तेव्हा एकत्रित मिरवणुकीने जावे असे या बैठकीत ठरविण्यात आले.

ज्यांना गणपतीची मूर्ती ठेवण्यास जागा नाही त्यांनी केसरी वाड्यात मूर्ती ठेवावी असे आवाहन... उर्वरित लेख लिहा:

्यात ऐन उत्सवात कर्फ्यू जाहीर करण्यात आला तसेच लष्कर बोलाविण्यात आले. ऐन उत्सवात 300 सैनिक गस्त घालत होते.याच दरम्यान पाकिस्तानने छांब भागात हल्ला केल्याची बातमी आली. दोन सप्टेंबरला कर्फ्यू असूनही दंगल न थांबल्याने काही भागात गोळीबार करावा लागला.

दोन तीन दिवसात वातावरण निवळले तरीही 10 तारखेपर्यंत कर्फ्यू होताच. युद्धामुळे पूर्णतः ब्लॅक आउट होता. त्यामुळे संध्याकाळी देखावे बंद असत. कोणतीही आरास रोषणाई नव्हती. युद्ध आणि दंगल यामुळे कोठेही उत्साह नव्हता. ब्लॅक आउटमुळे अनंत चतुर्दशीची मिरवणूक संध्याकाळच्या आत संपवायची वेळ आली.

मिरवणुकीत ढोल-लेझीमला बंदी होती. तसेच कोणतीही वाद्ये मिरवणुकीत नव्हती. 9 सप्टेबरला पहाटेपासून मंडळांनी रांगेत येण्यास सुरुवात केली. परंतु सर्व मंडळे मिरवणुकीत सहभागी झाली नाहीत. काहींनी अक्षता टाकून जागेवरच विसर्जन केले तर काहींनी विहिरीत. मिरवणूक मार्गावर गर्दीही नव्हती.

9 तारखेला विसर्जन झाले व 11 तारखेला भारतीय सैन्याने पाकिस्तानवर निर्णयक विजय मिळविले. लाहोरला रणगाड्यांवर पाकिस्तानी सैन्याने पांढरी निशाणे फडकविली. 1200 मैलाचा टापू भारतीय सैन्याच्या ताब्यात आला.

जणूकाही बाप्पांनी परीक्षाच पहिली. पण उत्सव थांबला नाही. असेच यावर्षी ही घडो आलेले संकट बाप्पा दूर करो ही प्रार्थना.

(लेखक इतिहास संशोधक आहेत. 'पुणे एकेकाळी' आणि 'पुण्याची स्मरणचित्रे' ही पुण्याच्या इतिहासावर पुस्तके त्यांनी लिहिली आहेत. या लेखात मांडलेली मतं ही त्यांची वैयक्तिक मतं आहेत.)

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)


...णय घाईगडबडीत होणार नाही. समजा मोदींना पुरेसे खासदार निवडणून आणता आले नाही तर नितीन गडकरी यांना मोदींच्या मागे शक्ती लावायला सांगितलं जाऊ शकतं. मला पंतप्रधान केलं तरचं मी ही जबाबदारी घेतो असं म्हणण्याचा त्यांचा स्वभाव नाही," असं पाठक म्हणाले

'गडकरी लष्कर-ए-होयबा नाहीत'

'लोकमत'चे वरिष्ठ सहाय्यक संपादक यदू जोशी म्हणतात, "नितीन गडकरी यांचं भाषण नीट ऐकलं तर त्यांनी मोदी किंवा शाह यांचं नाव कुठेही घेतलं नाही. पराभवाचा संदर्भही दिलेला नाही. सध्याचा काळ भाजपसाठी संवेदनशील काळ आहे. अगदी गडकरींनीही तसं... उर्वरित लेख लिहा:

च्या ते प्रयत्नात आहे. सध्या ते करत असलेली वक्तव्यं ही एक विशिष्ट उद्दिष्ट डोळ्यासमोर ठेवूनच केलेली आहेत. त्यामुळे ही विधानं आपल्या पक्षातील लोकांना उद्देशून तर आहेच. पण मला असं वाटतं की आपल्या पक्षापेक्षा मित्रपक्षांना डोळ्यांसमोर ठेवून मलाही एक पर्यायी उमेदवार म्हणून बघा असा संदेश ते देत असावेत. गडकरी जे बोलतात, तेच ते करतात त्यामुळे ते उगाच बोलले नसावेत," असंही हर्डीकर यांना वाटतं.

'नाराजी उघड करण्याचा प्रयत्न'

ज्येष्ठ पत्रकार प्रदीप सिंह म्हणतात, "अमित शाह आणि गडकरी यांचे संबंध फारसे चांगले नाही. ते दोघं एकमेकांना पसंत करत नाहीत. त्यामुळे शहांवर हल्ला करण्याची हीच उत्तम संधी आहे, असं गडकरींना वाटलं. भाजपचा गेल्या काही काळात साततत्याने विजय होत होता. आता तीन राज्यांत झालेला पराभव झाला. प्रत्येक निवडणुकीच्या निकालानंतर विजयाचं सगळं श्रेय अमित शहांना जायचं. सध्याच्या वातावरणात भाजप 2014 सारख्या 282 जागा पुन्हा जिंकू शकत नाही. त्यामुळे अशा परिस्थितीत नरेंद्र मोदींशिवाय एखाद्या दुसऱ्या नावावर विचार झाला तर त्या परिस्थितीसाठीसुद्धा ते मोर्चेबांधणी करत आहेत."

"गुप्तचर विभागाच्या अधिकाऱ्यांना संबोधित करताना ते म्हणाले की जर सामाजिक बदल होत नसतील तर अशा विकासाला काही अर्थ नाही. तुम्ही भाषण चांगलं देता मात्र त्यामुळे निवडणुकीत विजय मिळतोच असं नाही, असं ते म्हणाले. त्यामुळे हा पंतप्रधानांवरही एक सौम्य हल्ला आहेच," सिंह पुढे म्हणतात.

"ऑक्टोबर 2014 मध्ये सुद्धा गडकरींना महाराष्ट्राचं मुख्यमंत्री होण्याची इच्छा होती. मात्र अमित शाह आणि मोदी यांनी त्यांना मुख्यमंत्री होऊ दिलं नाही. त्यामुळे ती नाराजी आहेच. ही सगळी नाराजी दाखवण्याची संधी त्यांना आतापर्यंत मिळाली नाही," असं सिंह यांना वाटतं.

जेव्हा गडकरी अमित शहांना तास न् तास वाट पहायला लावायचे...

ज्येष्ठ पत्रकार प्रदीप सिंह यांनी या विषयी आणखी माहिती दिली. ते सांगतात,

"ही गोष्ट नितीन गडकरींच्या अध्यक्षपदाच्या कारकिर्दीतली आहे. न्यायालयाच्या आदेशामुळे अमित शाह गुजरातमधून बाहेर होते आणि त्यावेळी दिल्लीत राहत होते. अमित शाह जेव्हा आपल्या पक्षाध्यक्षांना भेटण्यासाठी जायचे, तेव्हा त्यांना बाहेर बसून बराच वेळ वाट पहावी लागायची. तेव्हा अमित शाह यांचे दिवस फार चांगले नव्हते.

"गडकरी महाराष्ट्राच्या राजकारणातून येऊन थेट पक्षाध्यक्ष बनले होते. मात्र वेळ नेहमीच सारखी...


...णसात आले.

गेल्या काही वर्षातील सर्वात भयंकर आजार म्हणजे ‘सार्स’कडे पाहिलं गेलं. सिव्हियर अॅक्युट रेस्पिरेटरी सिंड्रोम म्हणजे सार्स वटवाघूळ आणि उदमांजरातून माणसात आला होता. मात्र, वटवाघुळाबाबत बोलायचं झाल्यास इबोलाचं संकटही आपल्याला विसरता येणार नाही.

प्राण्यांमधून माणसात एखादा आजार येणं, यात नवीन काहीच नाही. नीट अभ्यास केल्यास लक्षात येईल की, नवीन संसर्गजन्य आजार किंवा रोग हे वन्यप्राण्यांमधूनच माणसात आले आहेत.

मात्र, पर्यावरणात होणाऱ्या वेगवान बदल या संक्रमाणाचा वेगही वाढवतोय. दिवसगाणिक वाढ... उर्वरित लेख लिहा:

ू लागलेत. माणसांनी टाकलेले अन्नधान्य हेच या पशुपक्ष्यांचं खाद्य बनतंय.

अशी अनेक उदाहरणं आहेत, जिथं वन्यजीव जंगलाच्या तुलनेत शहरी भागात उत्तमरित्या जगू शकत आहेत. याचं कारण म्हणजे शहरात सहजरित्या खाद्य मिळतंय. मात्र, यामुळेच नवनव्या आजारांचा जन्म होतोय.

सर्वाधिक धोका कुणाला आहे?

जेव्हा कुठलाही सूक्ष्मजंतू नव्या शरीरात प्रवेश करतो, त्यावेळी तो सर्वात जास्त धोकादायक असतो. म्हणूनच कुठलीही साथ, आजार, रोग सुरुवातीच्या टप्प्यात सर्वात धोकादायक असतात.

काही समूह तर या साथी किंवा आजारांच्या विळख्यात लवकर अडकतात. शहरांमध्ये साफसफाईची कामं करणारा वर्गात इतर समूहापेक्षा संक्रमणाची शक्यता अधिक असते.

त्याचसोबत, रोजच्या जेवणात पौष्टिक पदार्थ नसल्यानं त्यांची रोगप्रतिकारशक्तीही कमी असते. शिवाय, अस्वच्छता, प्रदूषण, खराब पाणी या गोष्टींचाही फटका बसतो. गरिबीमुळं उपचाराचा खर्चही या वर्गाला परवडत नाही.

मोठ्या शहरात एखादी साथ पसरण्याच्या शक्यताही अधिक असतात. शहरात लोकसख्या खूप असते. स्वच्छ हवेची कमतरता असते. त्यात संसर्ग झालेल्या व्यक्तीमुळं दूषित झालेल्या जागेवरील हवा पोटात जाते.

जगातल्या अनेक भागात शहरी प्राणी खातात. एकतर हे लोक शहरात वाढणाऱ्या प्राण्यांना मारतात किंवा जवळून कुठून तरी पकडून आणलेले असतात.

आजारांमुळे आपले व्यवहार कसे बदलतात?

कोरोना व्हायरसमुळं अनेक देशांनी आपापल्या सीमा बंद केल्यात. हवाई वाहतुकीवरही निर्बंध लादलेत. लोक एकमेकांशी बोलणं आणि संपर्कात येणं टाळतायत. कारण संसर्ग होण्याची भीती आहे.

हे एकूणच भयंकर आणि भीतीदायक असंच वातावरण आहे.

2003 साली सार्सच्या साथीमुळं जगातिक अर्थव्यवस्थेवर सहा महिन्यांसाठी 40 अब्ज डॉलरचा भार पडला. यातला सर्वाधिक पैसा तर आरोग्य सुविधा पुरवण्यावरच खर्च झाला. लोकांचे कामधंदे बंद होते आणि त्यामुळं आर्थिक स्तरावर मोठा फटका सहन करावा लागला होता.

आपण काय करू शकतो?

कुठलाही देश संसर्गजन्य रोगांकडे एका नव्या संकटासारखा पाहतो आणि त्यावर उपचार करतो. मात्र, जग कसं बदलत चाललंय, याकडे दुर्लक्षच केलं जातं.

पर्यावरणाला आपण जेवढं बदलण्याचा प्रयत्न करू, तेवढं सृष्टीच्या चक्राला बाधा आणू. त्यामुळे आजारांच्या शक्यताही वाढतील.

आतापर्यंत जगभरात केवळ दहा टक्केच सूक्ष्मजंतूंची नोंद झालीये. त्यामुळं इतर सूक्ष्मजंतूंबद्दल माहिती मिळवणं, त्यांचे स्रोत तपासणं इत्यादी गोष्टींसाठी संशोधनाची आवश्यकता...


...णाकुणाशी चर्चा केली आहे?

ते आता सांगणं योग्य नाही, ते तुम्हाला कालांतराने कळेलच. कसं आहे की पक्षातल्या सर्व गोष्टी मी बाहेर सांगू शकत नाही.

पक्ष म्हणजे भाजप की स्वाभिमानी पक्ष?

स्वाभिमानी पक्ष आहे कुठे आता! स्वाभिमानी पक्ष आम्ही विलीन केला आहे. 2019 मध्ये फडणवीस साहेब नितेश राणेंच्या प्रचाराला आले होते, तेव्हा आम्ही हा पक्ष भाजपमध्ये विलीन केला आहे.

तुम्ही एक वर्ष मागे आहात अजून. कोकणात काय चालतं हे तुम्हाला माहिती नाही. स्वाभिमान हा पक्ष आता विषय नाही. माझा भाऊ नितेश राणे भाजपचा आमदार आह... उर्वरित लेख लिहा:

संपूर्ण घर रडलं. ठाकरेंबद्दल जे आमच्या मनामध्ये आहे, ते आमच्या मनात आहे. पण जर एका कुटुंबाला तुम्ही उद्ध्वस्त करायला निघाला आहात तर हे आमच्याकडून थांबणारं नाही.

आता तुम्ही उद्धव ठाकरे यांची मुख्यमंत्री झाल्यानंतरची भाषा पाहात आहात. आता ते मुख्यमंत्री असल्यामुळे त्यांना ते बोलावं लागतं, कारण तो त्या पदाचा मान आहे.

पण मला तेच म्हणायचं आहे, पदाचा मान महत्त्वाचा आहे, ते मुख्यमंत्री आहेत. तुमचे वडिलसुद्धा मुख्यमंत्री होते?

अहो एकेरी म्हणजे काय आपण आईला, काकाला एकेरीच म्हणतोच. एकेरी उल्लेख म्हणजे अपमान नाही, भाऊ. पण तुम्ही जर आमचं वाटोळं करायला निघालात तर आम्ही गप्प बसणार नाही. म्हणून आम्हाला काही शब्द बोलावे लागतात. जर त्यांनी थांबवलं तर मी थांबणार.

पण तुम्ही शिवेसेनेची एका ट्वीटमध्ये प्रशंसा केली आहे. आता शिवसेनेवरचा थोडा राग कमी झाला आहे का?

माझा कुणावरच राग नाही. शिवसेनेवर तर नाहीच नाही. मी माझ्या साहेबांची बाजू घेतो. राजकारणी माणसासारखे माझे विचार नाहीत. ज्या दिवशी आम्हाला वाटलं की शिवेसेनेचा आमच्या वरचा राग संपला, त्या दिवशी मी उलट चागलंच बोलेन.

उद्धव ठाकरे असतील, आदित्य ठाकरे असतील, रश्मी वहिनी असतील... आहो आम्ही घरात जेवलोय त्या. आम्ही बाहेर खेळलो आहे मातोश्रीच्या. म्हणून राग हा विषय लांब लांबपर्यंत नाही.

पण मला माझ्या कुटुंबाबाबत आस्था आहे, घरात कुणी घुसेपर्यंत आम्ही वाट पाहायची का? आम्हाला पण संरक्षण करायचं आहे आमच्या कुटुंबाचं. पण तुम्ही जे काही चालवलं आहे ते थांबवलं पाहिजे. जर तुम्ही नाही थांबवलं तर आम्हीही नाही थांबवणार हे स्पष्ट आहे.

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)


...णाचं 12 ते 15 अब्ज रुपयांचं नुकसान झाल्याचा अंदाज आहे.

पाकिस्तानच्या नागरी उड्डाण प्राधिकरणाचं एकूण उत्पन्न 60 ते 70 अब्ज रुपयांच्या जवळपास आहे. यातला 30 ते 35% वाटा हा वेगवेगळ्या आंतरराष्ट्रीय एअरलाईन्स कंपन्या हवाई सीमेच्या वापरासाठी जे भाडं देतात, त्याचा आहे.

कुणा-कुणावर परिणाम

या निर्णयाचा मोठा फटका भारताला बसला आहे. निर्बंधामुळे पश्चिमेकडच्या देशातून येणाऱ्या विमान प्रवासाचे दर आणि वेळ दोन्ही वाढले आहेत.

भारतातून युरोपात जाणाऱ्या विमान प्रवासाचं अंतर जवळपास 22 टक्क्यांनी म्हणजे 913 क... उर्वरित लेख लिहा:

आहे. तर पॅरिसहून बँकॉकला जाणाऱ्या विमानाच्या अंतरात 410 किमीची वाढ झाली आहे. केएलएम, लुफ्तांझा आणि थाई एअरवेज कंपन्यांच्या उड्डाणांना किमान दोन तास अधिकचा वेळ लागतोय.

यातून मार्ग काढण्यासाठी एअरलाईन्स कंपन्यांनी वेगवेगळ्या विमानांचा आसरा तर घेतला आहेच. शिवाय सामानाच्या वजनाचे नियमही कठोर केले आहेत. कमी वजन असल्यास विमान कमीतकमी इंधनात जास्तीत जास्त अंतर कापू शकतं.

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)


...णात राहावी, यासाठी सरकार असं करत असावं, असं लोकांना वाटतं.

काहींच्या मते सरकारला लोकांचे व्यवहार आवडत नाहीत, म्हणून पैशाची आवक कमी करतात.

इरिट्रिआमध्ये ATM नाहीत. गाडी विकत घेतलेल्या व्यक्तीने कहाणी सांगितली. इथिओपिया आणि अन्य काही देशातलं युद्ध संपुष्टात आल्यानंतर गाडी घेतलेला व्यक्ती इथिओपियाला पोहोचला. तिथे माणसं ATMमधून पैसे काढताना पाहून तो अचंबित झाला.

3. देशात केवळ एकमेव टीव्ही स्टेशन

इरिट्रिआमध्ये इरि टीव्ही हे एकमेव टीव्ही चॅनेल आहे. हे चॅनेल सरकारी मुखपत्रासारखंच आहे. मात्र तुमच्... उर्वरित लेख लिहा:

र राष्ट्रीय सेवा केल्याखेरीज पासपोर्ट मिळत नाही, असं त्याने सांगितलं. राष्ट्रीय सेवेअंतर्गत लष्करात काम करणं अपेक्षित असतं. त्यानंतर स्थानिक प्रशासनाकडून पाठिंब्याचं पत्र मिळतं. मात्र तोपर्यंत माणूस चाळिशीत पोहोचतो, असं एकाने सांगितलं.

पासपोर्ट मिळाला आणि देश सोडून गेलो, असं होत नाही. देश सोडण्यासाठी एक्झिट व्हिसा मिळतो. तो मिळेल याची कोणताही हमी नाही. कारण देश सोडणारी माणसं परतत नाहीत, हा अनुभव असल्याने सरकार एक्झिट व्हिसा देत नाही.

त्यामुळे इरिट्रिआ नागरिक अवैध पद्धतीने इथिओपिया आणि सुदान येथे स्थायिक होत आहेत.

स्थलांतराचं प्रमाण वाढतच आहे.

अन्य सहारा वाळवंट आणि भूमध्य समुद्रमार्गे जाण्याचा प्रयत्न करतात मात्र वाळवंटात भूकेने तडफडून किंवा समुद्रात बुडून अनेकांचा मृत्यू झाला आहे.

इरिट्रिआ हा सर्वाधिक स्थलांतरित पाठवणाऱ्या देशांच्या यादीत नवव्या स्थानी आहे. इरिट्रिआतून बाहेर पडणाऱ्या नागरिकांची संख्या 507,300 एवढी आहे. संयुक्त राष्ट्र संघटनेच्या स्थलांतर एजन्सीनेच ही माहिती दिली आहे.

इरिट्रिआतून बाहेर पडणारे बहुतांश नागरिक इथिओपिया, सुदान मध्ये जातात. अनेकजण युरोपात म्हणजे जर्मनी, स्वित्झर्लंडमध्ये जातात.

तरुण देश सोडून जात असल्याचं चित्र आहे, त्याचवेळी वृद्ध नागरिक अस्मारामध्ये रिकामा वेळ कसा घालवायचा या विवंचनेत दिसतात.

इरिट्रिआची लोकसंख्या किती, याबाबत अधिकृत आकडा सांगण्यात आलेला नाही. कारण स्वातंत्र्य मिळाल्यापासून इरित्रेने जनगणना घेतलेली नाही.

World Population Review नुसार इरिट्रिआची लोकसंख्या 35 लाख असल्याचा अंदाज आहे.

5. मात्र राजधानी सुंदर आहे

इटलीचा फॅसिस्ट वर्चस्ववादी नेता बेनिटो मुसोलिनीला अस्माराला पिकोलो रोमा म्हणजे दुसरं रोम करायचं होतं. 1930च्या दशकात त्याने नव्या रोमन साम्राज्याची उभारणी केली.

इटलीची वसाहत असताना उभारण्यात आलेली राजधानी अस्मारा सुंदर आहे.

अस्माराला युनेस्कोने वर्ल्ड हेरिटेज साईटचा दर्जा दिला आहे. आधुनिकवादी शहरी वास्तूरचना असं युनेस्कोने म्हटलं आहे. विसाव्या शतकात आफ्रिकन शैलीत या शहराची उभारणी करण्यात आली.

इरिट्रिआमध्ये राजकीय आणि आर्थिक अडचणी आहेत मात्र अस्मारा हे बघण्यासारखं शहर आहे.

हे वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7...


...णापासून तो मुलींशी बोलायला लाजतो. शिवाय तो मुलांच्या शाळेत शिकलाय. त्याला बहीणही नसल्याने त्याला मुलींशी बोलायची सवय नाही," अशी त्यांनी सारवासारव केली.

सासूबाईंनी असं सांगितल्यावर मला जरा हायसं वाटलं. पण माझ्या मनातलं काहूर काही संपलं नव्हतं. माझ्या सगळ्या अपेक्षा, स्वप्नं आणि इच्छा यांचा दिवसांगणिक चक्काचूर होत होता.

माझ्या अस्वस्थतेचं कारण केवळ सेक्स हे नव्हतं. तो माझ्याशी क्वचितच बोलायचा. स्पर्श तर सोडाच माझा हातही कधी त्यांनं हातात घेतला नव्हता. एकदा तर मी अंगावरचे कपडे उतरवले, तरीसुद्... उर्वरित लेख लिहा:

मला फसवलं होतं.

आता मला खरं काय ते कळलं होतं. त्याला माझ्यासमोर उभं राहायला लाज वाटत होती. पण त्याने माझी माफी मागितली नाही.

स्त्रीने छोटीशी जरी चूक केली तर समाज तिला खूप हिणवतो. पण पुरुषाने चूक केली तरी त्यासाठी स्त्रीलाच दोषी धरलं जातं.

माझ्या नातेवाईकांनी मला सल्ला दिला, 'आयुष्यात फक्त सेक्सच महत्त्वाचा नाही. तू मूल दत्तक घे.'

माझ्या सासरच्या मंडळींनी मला विनंती केली की याची कुठंही वाच्यता करू नकोस. 'लोकांना खरं काय ते कळलं तर समाजात आमची नाचक्की होईल,' असं ते म्हणाले.

माझ्या घरच्यांच्या मते हे माझ्या नशिबातचं होतं. पण माझ्या नवऱ्याचं बोलणं माझ्या अधिकच जिव्हारी लागलं.

तो म्हणाला, "तुला हवं तसं वाग. तू कोणासोबतही संबंध ठेवलेस तरी त्याला माझी हरकत नाही. मी हे कुणालाही सांगणार नाही. तुला त्या संबंधातून मूल झालं तर मी त्याला माझं नाव द्यायला तयार आहे."

नवऱ्याची अशी भयावह कल्पना कोणत्याही पत्नीने ऐकली नसेल.

त्याने मला फसवलं होतं. आता तो स्वतःची आणि आपल्या कुटुंबाची इभ्रत वाचवण्यासाठी मला हे सांगता होता. तो मला काकुळतीला येऊन म्हणाला, "प्लीज हे कुणालाही सांगून नकोस. मला घटस्फोट देऊ नकोस."

'त्याला स्वतःची आणि कुटुंबाची इभ्रत प्रिय होती.'

तो जी विनवणी करत होता, त्याविषयी मी कल्पनाच करू शकत नव्हते. दोनच पर्याय माझ्यासमोर शिल्लक होते. एक तर त्याला सोडून द्यावं किंवा माझ्या प्रेम आणि जोडीदारासोबतच्या स्वप्नांना मारून टाकावं.

अखेर मी निर्णय घेतला आणि माझ्या नवऱ्याचं घर सोडलं.

माझ्या आई-वडिलांनी मला स्वीकारलं नाही.

माझ्या मैत्रिणींच्या मदतीने मी नोकरी शोधली आणि लेडीज हॉस्टेलला राहायला गेले.

माझं आयुष्य हळूहळू मार्गी लागत होतं. मी कोर्टात घटस्फोटासाठी अर्ज केला.

माझ्या सासरची माणसं निर्लज्ज होती. त्यांनी माझ्यावर व्यभिचार केल्याचा आरोप करत, लग्न मोडण्यासाठी मी खरं कारण लपवतेय, असं सांगितलं.

पण मी हिंमत हरले नाही. मी नवऱ्याच्या मेडिकल चाचणीची मागणी केली. कोर्टकचेरीत तीन वर्षं गेली, पण अखेर मला घटस्फोट मिळाला. ज्या दिवशी मला घटस्फोट मिळाला, त्या दिवशी मला पुनर्जन्म झाल्यासारखं वाटलं.

मी अजून चाळिशी ओलांडलेली नाही आणि अजूनही व्हर्जिन आहे.

गेल्या काही वर्षांत मला अनेक पुरुषांनी विचारलं. त्यांचा समज होता की मला लैंगिक सुख मिळत नव्हतं म्हणून मी नवऱ्याला सोडलं.

माझ्यासोबत जे घडलं ते साफ चूक...


...णाम झाला होतो, याची झलक फिल्मफेअरच्या एका विशेष अंकामध्ये पहायला मिळते. 1957 साली फिल्मफेअरनं काढलेल्या या अंकामध्ये त्यावेळेच्या सर्व सुपरस्टार्सना स्वतःबद्दल काहीतरी लिहायला सांगितलं होतं. नर्गिस, मीनाकुमारी, नूतन, राज कपूर, दिलीप कुमार, देव आनंद, किशोर कुमार, अशोक कुमार या सर्वांनी स्वतःबद्दल लिहिलं होतं. मधुबाला यांनी मात्र स्वतःबद्दल काही लिहिण्यास नकार देत माफी मागितली होती.

आपल्या नकाराचं कारण देताना त्यांनी लिहिलं होतं, "माझं अस्तित्वंच हरवलंय. अशापरिस्थितीत मी स्वतःबद्दल काय लिहू? तुम... उर्वरित लेख लिहा:

त्र दोघं असे एकत्र येण्याची हीच शेवटचीही वेळ होती.

हा इव्हेंट कव्हर करणारे पत्रकार के. राजदान यांनी लिहिलं आहे, की मधुबालाला यापूर्वी इतकं खूश कधीच पाहिलं नव्हतं. रॉक्सी चित्रपटगृहात इन्सानियतचा प्रीमिअर झाला. कार्यक्रमादरम्यान मधुबाला पूर्णवेळ दिलीप कुमारचा हात हातात घेऊन फिरत होती.

मात्र मधुबालाच्या वडिलांना त्यांचं नातं मान्य नव्हतं, असं म्हटलं जातं. याबद्दल अनेक फिल्मी मासिकांमधून लिहूनही आलं होतं. दिलीपकुमार यांनी आपल्या आत्मचरित्रात वेगळीच गोष्ट सांगितली आहे.

कसे वेगळे झाले दिलीप कुमार-मधुबाला?

दिलीप कुमार यांनी लिहिलं आहे, "मधुच्या वडिलांचा माझ्या आणि तिच्या लग्नाला विरोध नव्हता. त्यांची स्वतःची प्रॉडक्शन कंपनी होती. एकाच घरात दोन स्टार्स असतील या विचारानंच ते खूप खूश झाले होते. दिलीप कुमार आणि मधुबालानं अखंड हातात हात घालून चित्रपटात रोमान्स करावा, अशीच त्यांची इच्छा होती.

मग नेमकं असं काय झालं की बॉलिवूडच्या सर्वाधिक गाजलेल्या प्रेमकथेचा शोकांत झाला. दिलीप कुमार यांनी याबद्दल लिहिलं आहे, "जेव्हा मला मधुकडून तिच्या वडिलांच्या या योजनेबाबत कळल्यानंतर मी त्यांच्याशी अनेकदा बोललो. मी त्यांना सांगितलं, की माझी कामाची पद्धत खूप वेगळी आहे. मी माझ्या हिशोबानं चित्रपट निवडतो. माझं स्वतःचं प्रॉडक्शन हाऊस असलं तरी मी कामाच्या पद्धतीत बदल करू शकत नाही."

मधुबाला यांचे वडील अयातुल्ला खान यांना ही गोष्ट खटकली, असं दिलीप कुमार यांनी म्हटलं. त्यांना दिलीप कुमार हे आडमुठे आणि हटवादी वाटायला लागले. दिलीप कुमार यांच्या मते मधुबाला नेहमीच आपल्या वडिलांचंच ऐकायची. ती मला म्हणायची की लग्नानंतर सगळं नीट होईल.

असंही नव्हतं की दिलीप कुमार लग्नासाठी तयार नव्हते. 1956 साली 'ढाके की मलमल' या चित्रपटाच्या शूटिंग दरम्यान एकदा त्यांनी मधुबालाला लग्नाची गळ घातली. माझ्या घरी काझी वाट पाहत आहेत, आपण आजच लग्न करू असा आग्रह त्यांनी केला. मात्र त्यांनी असं म्हटल्यावर मधुबाला रडायला लागली. दिलीप कुमार यांनी निर्वाणीचं सांगितलं, की आज तू माझ्यासोबत  आली नाहीस तर मी तुझ्याकडे कधीच परत येणार नाही.

त्यानंतर खरंच दिलीप कुमार मधुबाला यांच्याकडे परत आले नाहीत. 1957 साली त्यांच्यामध्ये झालेल्या वादानं उरलंसुरलं प्रेमही संपुष्टात आलं. 1957 साली प्रदर्शित झालेल्या 'नया दौर' चित्रपटासाठी दिग्दर्शक बी. आर. चोप्रा यांनी दिलीप कुमार आणि...


...णायचं. विरोधी पक्ष संपवायचा. प्रत्येकाला टार्गेट करून, आर्थिक टार्गेट केलं आहे. जवळच्या कार्यकर्त्यांना पैशाने फोडलं आहे. दहशतीने फोडलं आहे. किती उदाहरणं मी देऊ शकतो.

राज्याचं नेतृत्व असं न दिसता प्रत्येक नेता आपापल्या मतदारसंघापुरता मर्यादित झाला आहे. हे चित्र काँग्रेसच्या दुर्बलतेचं लक्षण आहे का?

आमचा एकच खासदार निवडून आला आहे. त्यामुळे तुम्ही दुर्बळ म्हणू शकता. व्याख्या कशी करायची, हे तुम्ही ठरवू शकता. आमचे नेते फार मतांनी निवडून येतील, अशी वस्तुस्थिती नाही. काँग्रेस पक्षाला संजीवनी मिळवू... उर्वरित लेख लिहा:

शक्यता असेल तर जातात. आपला स्ट्राईक रेट खूप वाढेल या आडाख्याने जातात.

राहुल गांधी आणि सोनिया गांधी

काँग्रेसला बळकटी मिळवून देण्यासाठी नेमकं काय केलं पाहिजे, असं तुम्हाला वाटतं?

केंद्रीय पातळीवर जे चाललंय ते योग्य आहे. राहुल गांधी बाजूला झालेत. सोनिया गांधी हंगामी अध्यक्षा आहेत. वेळेवर निवडणुका घेण्याचं आश्वासन दिलं आहे. कार्यकारिणी समितीच्या निवडणुका झाल्या की नवं नेतृत्व उदयास येतं. त्यातून काँग्रेसला बळकटी मिळेल. काँग्रेसचं पुनरुज्जीवन होण्यासाठी दोन गोष्टी आहेत - एक या सरकारचं अपयश.

विकास दहा टक्क्यांनी झाला तर आम्हाला फार काही करता येणार नाही. आम्हाला एक संधी आलेली. हे लोक गोंधळलेले आहेत. अर्थव्यवस्थेविषयी दुर्देवाने चर्चा होत नाही. बेरोजगारीचा दर जो आहे. आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीचं निवेदन असेल, दररोज विकासदराचे आकडे कमी होत आहेत. विकास दराच्या आकड्याबाबत शंका निर्माण झाली आहे. स्वत: अरविंद सुब्रमण्यम म्हणतात की विकासदर फुगवून सांगण्यात आला आहे. हे चिंतेचे विषय आहेत.

चिंतेचे विषय आहेत हे सांगण्यासाठी पृथ्वीराज चव्हाण कराडच्या बाहेर गेले नाहीत, राहुल गांधी महाराष्ट्रभर फिरणार नसतील तर जनतेला हे कोण सांगणार?

ही निवडणूक मतदारसंघबरहुकूम लढवली जाणार आहे.

चंद्रकांत पाटील असं म्हणाले, शरद पवार आणि ईडी चौकशी आम्ही केलेली नाही. राज्य शिखर बँक चौकशीबद्दल अजित पवारांनी राजीनामा दिला. हे सगळं पृथ्वीराज चव्हाणांच्या काळात सुरू झालं. हे राष्ट्रवादीच्या अंतर्गतही आहे की मुख्यमंत्री असताना पृथ्वीराज चव्हाणांनी चौकशीसाठी पुढाकार घेतला?

तुम्ही लोकांनी रिसर्च केलेला नाही. तुम्ही त्याची माहिती घेतलेली नाही. मी मुख्यमंत्री होतो तेव्हा दोन चार महिन्यांमध्ये रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर मला भेटायला आले. सदिच्छा भेट होती. रघुराम राजन म्हणाले, तुमच्या राज्य सहकारी बँकेमध्ये खूप प्रॉब्लेम्स आहेत. त्यासंदर्भात तुम्ही लक्ष घाला. दोन-चार दिवसात त्यांचे संबंधित अधिकारी भेटायला आले. मी माझ्या सहकाऱ्यांसह त्यांना भेटलो.

काही गोष्टी समोर आल्या. राज्य सहकारी बँकेला 50 वर्षांमध्ये बँकिंग लायसन्स नव्हतं. बँकिंग लायसन्सशिवाय ते बँक म्हणून काम करत होते. रघुराम राजन यांनी निर्णय घेतला की कोणतीही संस्था बँकिंग रेग्युलेशन अॅक्टअंतर्गत काम करत नाही, त्यांना आम्ही बँक म्हणून काम करू देणार नाही. पतसंस्था म्हणून काम करता येईल, सोसायटी म्हणून...


...णायचे.

त्यांचे वडील के. अय्यपन हे वकील होते. त्यांच्या वडिलांनी काँग्रेसच्या तिकिटावर शिवाकाशीमधून निवडणूकही लढवली होती. त्यावेळी श्रीदेवी यांनी वडिलांच्या प्रचारातही भाग घेतला होता. श्रीदेवी यांच्या करीअरमध्ये त्यांच्या आईचा सुरुवातीपासून वाटा आहे.

श्रीदेवी यांचं कॉमिक टाईमिंग उत्तम असायचं.

'मिस्टर इंडिया'मध्ये त्या चार्ली चॅप्लिनचा गेटअप करून एका हॉटेलमध्ये जातात असा एक सीन आहे. हा सीन असा काही अफलातून जमला की त्यांनी सर्वांनाच चितपट केलं.

नृत्याच्या बाबतीत तर त्या नंबर वनच होत्या. 'हव... उर्वरित लेख लिहा:

ती बोनी कपूर यांनी मोठ्या गर्वानं सांगितलं होतं, "श्रीदेवी यांनी अॅक्टिंगची 50 वर्षं पूर्ण केली असून त्यांचा 300वा सिनेमा येत आहे. तुम्हाल असा कुणी दुसरा कलावंत माहीत आहे का?"

असे कलाकार असतीलही कदाचित. पण 'चांदनी'सारखा प्रकाश पसरवणारी, बोलक्या डोळ्यांची श्रीदेवी अगदीच वेगळी होती. ज्यांचे सिनेमे चेहऱ्यावर नेहमीच एक हास्य फुलवून जात असत.

चालबाज सिनेमामध्ये एका सीनमध्ये श्रीदेवीमुळे वैतागून रजनीकांत म्हणतात, "ये रोज रोज नाच गाना तेरे बस का नहीं है." या प्रश्नाचं उत्तर देतानाचा "तुझे तो मैं ऑल इंडिया स्टार बनकर दिखाऊँगी" हा डॉयलॉग श्रीदेवी यांनी त्यांच्या आयुष्यात खरा करून दाखवला.

तुम्ही हे वाचलं का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)


...णार होती. "किती जागांसाठी ही परीक्षा घेतली जात आहे, हे जाहीर न करताच परीक्षा घेतली गेली. असा प्रकार मी पहिल्यांदाच अनुभवत होतो," असं अमोल या परीक्षेविषयी सांगितलं होतं.

अमोल सध्या लातूरमध्ये शिक्षक भरतीची तयारी करत आहे.

12 ते 21 डिसेंबर 2017च्या कालावधीत ही परीक्षा ऑनलाईन घेण्यात आली.

"200 गुणांची ही परीक्षा मी 151 मार्क घेऊन पास झालो. परीक्षा झाल्याझाल्या स्क्रीनवर मार्क दिसत होते. पण हेल्पलाईनवर वारंवार विचारणा करूनसुद्धा परीक्षेचं प्रमाणपत्र मिळालेलं नाही. निकाल आठवड्याभरात येईल, असं उत्त... उर्वरित लेख लिहा:

नं 2013 साली सर्वप्रथम TETची परीक्षा घेतली. 2013 नंतर 2014, 2015 आणि 2017 अशी चार वर्षं ही परीक्षा घेण्यात आली.

आजपर्यंत अमोलसारखे एकूण 55 हजार विद्यार्थी ही परीक्षा उत्तीर्ण झाले आहेत. आता मात्र हे सर्व विद्यार्थी शिक्षक भरतीच्या प्रतीक्षेत आहेत.

एवढ्या मोठ्या संख्येनं प्रतीक्षेत असलेल्या विद्यार्थ्यांबद्दल विचारल्यावर अमोल सांगतो, "दरवर्षी 3 लाख विद्यार्थी TETच्या परीक्षेसाठी अर्ज करतात. यासाठी पेपर एक साठी 500 रुपये आणि पेपर दोन साठी 800 रुपये परीक्षा फी आकारली जाते. गेल्या चार वर्षांपासून सरकार परीक्षेच्या माध्यमातून कोट्यवधी रुपये कमवत आहे. सरकार फक्त पात्रता परीक्षाच घेत आहे. प्रत्यक्षात शिक्षक भरती मात्र घेत नाही."

शिक्षक भरती का नाही?

"महाराष्ट्रात एकूण 7 लाख शिक्षक आहेत. दरवर्षी यातले दीड टक्के शिक्षक निवृत्त होतात. म्हणजे जवळपास 7 हजार शिक्षकांच्या जागा दरवर्षी रिक्त होतात. या जागा सरकार भरत नाही कारण, एका शिक्षकाचा 25 हजार रुपये पगार पकडला तर 7 हजार शिक्षकांच्या दर महिन्याच्या पगारापोटी द्यावे लागणारे 18 कोटी रुपये सरकारला वाचवायचे असतात. त्यासाठी मग कधी संचमान्यतेचं तर कधी वेगवेगळ्या परीक्षांचं कारण सरकारकडून दिलं जातं आणि शिक्षक भरती लांबतच जाते," असं शिक्षण क्षेत्रात सक्रिय असलेले हेरंब कुलकर्णी सांगतात.

"शिवाय सरकारी कर्मचाऱ्यांचं निवृत्ती वय 58वरून 60 करण्याचा सरकारचा मानस आहे. तसं जर झालं तर शिक्षक भरतीचं स्वप्न पाहणाऱ्या विद्यार्थ्यांची संधी कायमची संपून जाईल," असं कुलकर्णी पुढे सांगतात.

शिक्षक भरती आंदोलनाची तयारी करताना विद्यार्थी.

"आज शिक्षण खात्यात दीड लाख पदं रिक्त आहेत. असं असतानाही हे सरकार असलेली पदं कमी करत आहे, आहेत त्या शिक्षकांना सरप्लस (अतिरिक्त) ठरवून मोकळं होत आहे. शिक्षण सचिवांच्या वक्तव्यानुसार 80 हजार शाळा बंद करण्याचा सरकारचा विचार आहे. भारतीय जनता पक्षाचं सरकार शिक्षणविरोधी असल्यामुळे त्यांनी शिक्षक भरती पूर्णपणे बंद केली आहे," असं कारण शिक्षक भरती न घेण्यामागे असल्याचं शिक्षक भारती संघटनेचे आमदार कपिल पाटील सांगतात.

'सरकारी पातळीवर संभ्रम'

शिक्षक भरतीबद्दल राज्याचे शिक्षण सचिव नंदकुमार यांच्याशी संपर्क साधला असता त्यांनी नवीन शिक्षक भरतीची गरज नसल्याचं सांगितलं होतं. बीबीसी मराठीशी बोलताना ते म्हणाले, "आधी गरजेपेक्षा जास्त शिक्षकांची पदे भरण्यात आली आहेत....


...णारी पण असते, तरीही अशा फेक न्यूजला आळा बसत नाही, असं का?

प्रातिनिधीक छायाचित्र

सुप्रीम कोर्टातले वकील आणि सायबर लॉ तज्ज्ञ विराग गुप्ता यांच्यामते फेक न्यूज समजण्यासाठी आपल्याला तीन बाबी लक्षात घ्याव्या लागतील - जे फेक न्यूज पसरवणारे, फेक न्यूजला बळी पडणारे किंवा फेक न्यूजमुळे ज्यांचं नुकसान होतं ते, आणि तिसरं म्हणजे सरकार.

ते सांगतात, "बहुतांश वेळा फेक न्यूज पहिल्यांदा कुणी तयार केली आणि पसरवली, हे शोधून काढणं शक्य नसतं. जी काही तुरळक कारवाई होते ती सहसा अशा गोष्टी रिट्वीट किंवा फॉरवर्ड कर... उर्वरित लेख लिहा:

ण्याची शक्यता कमी असते.

म्हणूनच बीबीसीच्या पत्रकारांनी ब्रिटन आणि भारतातील अनेक शाळांमध्ये जाऊन मीडिया साक्षरतेवर कार्यशाळा घेतल्या. यातलीच दोन कार्यशाळा पुण्यातही झाल्या.

बीबीसीच्या #BeyondFakeNews या नोव्हेंबर 2018 मध्ये पार पडलेल्या या उपक्रमाचा उद्देश होता जगभरात चुकीच्या माहितीचा प्रसार रोखणे तसेच यावर व्यवहार्य तोडगा काढणे.  त्याबद्दल तुम्ही इथे वाचू शकता.

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)


...णारी मंडळी होती.

वरच्या डेकवर इंग्रज अधिकारी त्यांच्या कुटुंबीयांसहित प्रवास करत होते. मी या अपघाताबद्दल जाणून घेण्यासाठी भेटलो अलिबागच्या बारकू शेट मुकादम यांना. त्यांचं आताचं वय 90 आहे. रामदास बोट बुडाली, तेव्हा ते फक्त 10 वर्षांचे होते. माणगावचे अब्दुल कैस अपघातावेळी 12 वर्षांचे होते. मोहन निकम यांचे वडील इन्स्पेक्टर निकम यांनाही भेटलो. बोटीवर अनेक गरोदर महिलाही होत्या.

रामदास बोटीच्या दुर्घटनेतून वाचलेले अब्दुल कैस

सगळे प्रवासी चढल्याची खात्री झाली आणि बोटीचा धीरगंभीर भोंगा झाला. व्हार्फ... उर्वरित लेख लिहा:

े कुणाचेच लक्ष नव्हते. जे पाहू शकत होते त्यांनी बोट एक बाजूला कलंडलेली पाहिली आणि समुद्रात उडया मारल्या. काहींनी लाईफ जॅकेट मिळवून बोट सोडली. बोटीवर हाहाकार होता.

वारकऱ्यांनी विठ्ठलाचा धावा करायला सुरुवात केली. रामदास काश्याच्या खडकापासून काही अंतरावर पोहोचली आणि त्याचवेळी समुद्रात एक मोठी लाट उसळली आणि रामदास पूर्णपणे एका बाजूला कलंडली. प्रवासी पावसापासून सुरक्षित रहावे यासाठी लावलेल्या ताडपत्र्यांमध्ये माणसं आणि गरोदर बायका अडकल्या. काही कळायच्या आत पुन्हा एकदा मोठी चाळीस फूट उंचीची लाट समुद्रातून उसळली आणि रामदास समुद्रात दिसेनाशी झाली.

17 जुलैला रामदास बुडाली आणि त्यानंतर 1 महिन्यानं म्हणजेच 15 ऑगस्ट 1947ला देशाला स्वातंत्र्य मिळालं. स्वातंत्र्यप्राप्तीच्या महिनाभर आधी घडलेल्या या दुर्घटनेचे पडसाद मुंबई आणि उत्तर कोकण किनारपट्टीवर पुढले कितीतरी महिने राहिले.

टायटॅनिक बोटीचे संग्रहित छायाचित्र

भारतातील नौकानयनाच्या आतापर्यंतच्या अपघातातील हा सगळ्यात मोठा अपघात. मुंबई बंदरापासून तशी हाकेच्या अंतरावर असलेली बोट सकाळी 9च्या सुमारास बुडाली आणि ती बुडाल्याची बातमी सायंकाळी 5पर्यंत तरी मिळाली नव्हती.

अलिबागचे 10 वर्षांचे वय असलेले बारकू शेट मुकादम लाईफ सेव्हिंग जॅकेटच्या मदतीने मुंबई बंदरास लागले आणि रामदास बुडाल्याची माहिती मुंबईत वाऱ्यासारखी परसली.

भाऊच्या धक्क्यावर अख्खी मुंबई जमा झाली होती. प्रत्येकाच्या डोळ्यात पाणी होतं आणि चेहऱ्यावर भीती. पुढले कितीतरी महिने ही माणसं भाऊच्या धक्क्यावर आणि रेवसच्या बंदरावर नित्यनियमाने जात होती कारण घरातल्या प्रियजनांची अजूनही खबरबात नव्हती ना त्यांची मृत शरीर त्यांना सापडली होती.

रामदास बुडून 71 वर्षं झाली. आजही मी डोळे बंद करून त्या दुर्दैवी दुर्घटनेचा विचार करतो. त्यावेळी तो संपूर्ण घटनाक्रम डोळ्यासमोर उभा राहातो. मला ठाऊक आहे रामदास हा सिनेमा करणं सोपं नाही पण अशक्य तर मुळीच नाही. रामदास बोटीवरील सिनेमा हा खऱ्या अर्थानं त्यात मृत्यू पावलेल्या लोकांसाठी श्रद्धांजली ठरेल.

हे वाचलंत का?

मुंबई : माहीम बीचसाठी 'हे' नवरा-बायको ठरले स्वच्छतादूत

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)


...णारे दर्शन किणी यांचं कुटूंब स्वतः मासेमारी आणि मत्स्यविक्रीच्या व्यवसायांत आहे. दर्शन यांनी काही महिन्यांपूर्वीच त्यांच्या दुकानाची नोंदणीही केली होती आणि ऑनलाईन डिलिव्हरीची योजना आखली होती. पण मग लॉकडाऊन सुरू झालं.

"जवळपास आठवडाभर आम्ही घरीच होतो. मग मुख्यमंत्र्यांनी सांगितलं की, मासेमारीला जाऊ शकता, तेव्हा आम्ही बोटीवर जाणं सुरू केलं. पण प्रश्न होता, विकायचं कसं? आम्ही मग एक व्हॉट्सअप ग्रुप बनवला. तिथे फक्त अॅडमिन मेसेज करू शकतो. आम्ही मिळालेल्या माशांचे फोटो, किंमत तिथे टाकतो. कुणाला काय ह... उर्वरित लेख लिहा:

तील लोकांसमोरचं आव्हान मोठं आहे. नयना सांगतात, "मुंबईच्या घाऊक बाजारात आमच्यासारखे विक्रेते आणि किरकोळ खरेदी करणारे लोकही गर्दी करतात. काही दिवसांपूर्वीच एका बाजारात मासळी आली, तेव्हा एवढी गर्दी झाली, की पोलिसांना यावं लागलं, म्हणजे विचार करा. अशा ठिकाणी सोशल डिस्टंसिंग कसं पाळणार?  त्यातून आजार पसरण्याची भीती आणखी वाढते उलट."

बाजारातली स्वच्छता राखणंही महत्त्वाचं आहे. पद्मजा ती काळजी घेत आहेत.

"आम्ही जिथे बसतो तो बाजार एकदा सकाळीच असतो. दुकान बंद करताना आम्ही सगळं स्वच्छ करतो, धुवून टाकतो. पण सगळ्याच बाजारात असं नसतं. काही जागी कधी कधी घाण असते, वास मारत असतो. ते सगळं नीट साफ ठेवलं पाहिजे."  मासे विक्री करणाऱ्यांनी शक्य तितकी काळजी घ्यायला हवी आणि मास्क, हातमोजे घालूनच विक्री करावी असं  त्या आवर्जून सांगतात.

तर दर्शन यांना वाटतं की, या कामात कोळीवाड्यातले गावकरी युवक पुढाकार घेऊ शकतात. "कोळीणींना मध्ये पुरेसं अंतर ठेवून बसवावं. येणाऱ्या गिऱ्हईकांना व्यवस्थित रांगेतून एकेक व्यक्तीला सोडावं. ग्लव्ज, मास्क, सॅनिटायझरचा पुरवठा करावा" असे पर्याय ते सांगतात.

कोव्हिडच्या काळात मासेमारांसमोरच्या समस्या

मच्छिमार समितीचे दामोदर तांडेल माहिती देतात, की मुंबईत महानगरपालिकेची आणि कोळीवाडा गावठाणांची मिळून 102 मार्केट आहेत जिथे एरवी मासेविक्री होते. महाराष्ट्रातल्या 184 बंदरांमध्ये मासेमारी चालते.

सरकारनं मासेमारीसाठी परवानगी दिल्यावर काही ठिकाणी छोट्या बोटी मासेमारीसाठी जात आहेत पण बहुतांश मोठी बंदरं, बाजार बंद आहेत. तांडेल सांगतात, "आयुक्तांनी मासेमारी सुरू करण्यासाठी 43 अटी घातल्या आहेत ज्यांची पूर्तता करणं कठीण आहे. या बंदरांमध्ये आरोग्य केंद्र, कलेक्टरचा कक्ष, पोलिसस्टेशन सहाय्यक आयुक्ताचं कार्यालय आवश्यक आहेत. एवढे कर्मचारी सध्या आहेत का?"

केरळ सरकारनं अशा अटी न घालता निवडक खलाशांना घेऊन बोट नेण्यास परवानगी दिली आहे, याकडे ते लक्ष वेधून घेतात. शिवाय सामान्य व्यवसायिकांसमोर अवैध मासेमारी करणाऱ्यांचं आव्हानंही आहेच. लॉकडाऊन असतानाही मासेमारी केल्या प्रकरणी रत्नागिरी आणि अलिबागजवळ अवैध एलईडी पर्सिसीन बोटींवर काही दिवसापूर्वीच कारवाई झाली होती.

मासेमारीच्या व्यवसायासमोरचं आव्हान कोव्हिडमुळे वाडलं असल्याचं तांडेल यांना वाटतं.

"लॉकडाऊनमुळे आमचा महिला वर्ग महिनाभर घरी बसून आहे. चारपाच महिन्यांपूर्वी...


...णाऱ्या 'इंडियन लेडिज मॅगेझिन'मध्ये छापून आली होती. हे नियतकालिक त्या काळातील अत्यंत प्रतिष्ठित इंग्रजी नियतकालिकांपैकी एक होतं.

बिगर बांग्ला विश्वात रुकैया यांना याच कथेने ओळख मिळवून दिली. त्यांचं इतर साहित्य बांग्ला भाषेत होतं. ही कथाही त्यांनी बांग्ला भाषेतच लिहिलं असती तर काय झालं असतं? जगाला त्यांची ओळख झाली असती का? आजही हिंदी आणि इतर भाषिक साहित्य जगताला त्यांची पुरेशी माहिती नाही.

रुकैया यांनी त्यांचं संपूर्ण साहित्य इंग्रजी भाषेत लिहिलं असतं तर आज त्या स्त्रीवादी विचारांच्या जागतिक न... उर्वरित लेख लिहा:

या आयुष्यात परिवर्तन घडवून आणण्यासाठी त्यांनी जे काम केलं त्यामुळे बंगाल भागात लोक त्यांना राजा राममोहन राय आणि ईश्वरचंद विद्यासागर यांच्या समान मानतात. भारत आणि बांगलादेश मधल्या मुली तर म्हणतात की, त्या नसत्या तर आम्हीही नसतो. रुकैया आमच्या पूर्वज आहेत.

या मालिकेतले इतर लेख वाचलेत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)


...णाऱ्या ज्योती देशमुख यांची कहाणीही अशीच थक्क करणारी आहे. पती, दीर आणि सासऱ्यानं आत्महत्या केल्यावर ज्योती यांनी शेतीची धुरा सांभाळली. घरात तीन कर्त्या पुरुषांचा मृत्यू झाल्यावर कुणी ज्योती यांना जमीन विकण्याचा सल्लाही दिला होता. पण ज्योती यांनी त्याच जमिनीवर कष्टानं शेती फुलवली.

बीडच्या पांगरी रोडवरील काशिनाथ गिरम नगरमधील सुंदरबाई नाईकवडे यांचं 9 सप्टेंबरला वृद्धापकाळानं वयाच्या 84 व्या वर्षी निधन झालं. त्यानंतर सुंदरबाईंच्या पार्थिवाला चार सुनांनी खांदा दिला आणि सगळीकडूनच या क्रांतिकारी पावला... उर्वरित लेख लिहा:

क्षमपणे परिस्थिती हातालली. अशा महिला सरपंचांच्या प्रेरणादायी कहाण्या बीबीसी मराठीनं मांडल्या आहेत. पारनेरमधल्या गोरेगावच्या सरपंच सुमन तांबे त्यापैकीच एक आहेत. त्यांच्या मदतीला असलेली टीमही महिलांचीच होती.

नेतृत्वाची धुरा

ग्रामीण भागांत खरोखर सर्वांगीण विकास साधायचा असेल, तर अधिकाधिक महिलांनी राजकारणात सहभागी व्हायला हवं, नेतृत्व करायला हवं असं अनेक तज्ज्ञांनी अनेकदा बोलून दाखवलं आहे. पण प्रत्यक्षात राजकारणाची, त्यातही सरपंचपदाची वाट अजिबात सोपी नाही. पण काही महिला विपरीत परिस्थितीतही ती जबाबदारी सांभाळत आहेत. नाशिक जिल्ह्यातल्या दहेगाव-वाघूळच्या कविता त्यापैकीच एक आहेत.

जी बाई स्वतःला सांभाळू शकत नाही, स्वतः दोन पायांवर चालू शकत नाही, ती गाव काय सांभाळणार' असं त्यांच्या तोंडावर त्यांना सुनावलं गेलं होतं. आता आपलं पद राहो किंवा जावो, राजकारणात सक्रिय असो किंवा नसो महिलांसाठी आयुष्यभर काम करण्याचं त्यांनी ठरवलं आहे.

महाराष्ट्रात काही आठवड्यांपूर्वीच ग्रामपंचायत निवडणुका पार पडल्या. त्यात 21 वर्षांच्या स्नेहल काळभोर यांची दौंड तालुक्यातल्या खडकी गावच्या सरपंच म्हणून निवड झाली.

महिलांना सरपंच पद मिळालं तरी अनेक गावांत त्या महिलेच्या कुटुंबातील पुरुष सदस्य गावाचा कारभार हाकताना दिसतात. काही ठिकाणी हे चित्रं बदलत असलं, तरी अजून बरेच बदल अपेक्षित आहेत.  महिलांना स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये आरक्षण देण्यामागचा उद्देश कितपत साध्य झालाय, याचाही आम्ही आढावा घेतला.

फक्त राजकारणातच नाही, तर प्रशासनातही महिला महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत. गुजरातच्या डांग जिल्ह्यातील आदिवासी कुटुंबात वाढलेली सरिता गायकवाड  पोलीस उपअधीक्षक पदावर कशी पोहोचली  पोहोचली?  एक ब्युटी क्वीन ते पोलीस ऑफिसर असा पल्लवी जाधव यांचा प्रवास कसा होता?

अशा प्रेरणादायी कहाण्या आम्ही मांडत आलो आहोत.

त्याशिवाय BBC 100 Women ही जगभरातील शंभर प्रेरणादायी महिलांची यादी असो वा BBC इंडियन स्पोर्टसवूमन ऑफ द ईयर पुरस्काराच्या निमित्तानं केलेल्या बातम्या असोत. महिलांचा विचार रोजच करत राहणं हाच त्यांच्या कर्तृत्त्वाला केलेला सलाम ठरावा.

हे वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.रोज रात्री8 वाजता फेसबुकवर बीबीसी मराठी न्यूज पानावर बीबीसी मराठी पॉडकास्ट नक्की पाहा.)


...णालाच या हिरव्यागार धान्याच्या कोठारात आपलं भविष्य सुखकर असेल, असं वाटतं नसेल का?

"माझ्या अवतीभोवतीच्या तरुणांना, माझ्या सीनिअर्सला पाहाते तेव्हा मी निराश होते. त्यांचं शिक्षण पूर्ण झालंय, पण हातात नोकरी नाही. भविष्याची स्वप्नं पाहात भकास बसलेत ते. माझं भविष्य तसंच असेल का, याची मला भीती वाटते," ननिता सांगते.

आज देशात उच्चशिक्षित तरुण, तरुणींमध्ये बेरोजगारीचं प्रमाण सर्वांत जास्त म्हणजे 16 टक्के आहे. तर इतर अशिक्षित किंवा जेमतेम शिकलेल्यांमध्ये ते 5 टक्के आहे, असं एक अहवाल सांगतो.

अझीम प्रेम... उर्वरित लेख लिहा:

लक्षात येतात.

बर्नाला कॉलेजमध्ये शिकणारा रजत मित्तल सांगतो, "इथली मुलं जे पाहतात, तसंच करतात. नोकऱ्यांचा अभाव इतर राज्यांमध्येही असेल, पण तिथे त्यांच्या घरच्यांच्या मालकीची एवढी शेती नसते. काहीही करून आपल्या परिस्थितीवर मात करायला शिकतात ती मुलं कारण जगण्यासाठी दुसरा पर्यायच नसतो. इथली मुलं काय शिकतात आणि घरच्यांच्या शेतीच्या जीवावर जगतात."

पंजाबातली जमीन एवढी सुपीक की बी नुस्तं फेकलं तरी पीक तरारून वर येणार. मग आईवडिलांची हीच शेतजमीन विकून IELTS कोचिंग सेंटरची फी भरली जाते. एजंटला पैसे चारले जातात.

"70-80च्या दशकात पंजाबमध्ये खलिस्तानची चळवळ जोरात होती. आपल्या मुलांनी अतिरेकी बनण्यापेक्षा परदेशी गेलेलं चांगलं, असं आई-वडिलांना वाटायचं. तिथं जाऊन मोलमजुरी का करेना, पण इतर काही धोका नाही ही सुरक्षितता त्यांना महत्त्वाची वाटायची," पंजाबमधले स्थानिक पत्रकार सुखचरण प्रीत माहिती देतात.

"दुसऱ्या बाजूला जे लोक परदेशात होते, ते भले कोणतही काम करो, पण डॉलर्समध्ये कमवत होते. त्या तुलनेत तेव्हा भारतात संधी कमी होत्या. असे परदेशी गेलेले लोक आपल्या गावी मोठी मोठी घरं बांधायचे तेव्हा इतर गावकऱ्यांना अप्रूप वाटायचं. तेव्हापासून ही परदेशी जाण्याची क्रेझ सुरू झाली. आता पंजाबला ड्रग्सचा विळखा पडला आहे. इथं राहून मुलांनी अंमली पदार्थांच्या नादी लागण्यापेक्षा परदेशी जाऊन गाड्या धुतलेल्या परवडल्या असंही आई-वडिलांना वाटतं," ते सांगतात.

म्हणूनच जेव्हा ननितासारखी एखादी म्हणते की तिला तिचा देश सोडून बाहेर जायचं नाहीये, तेव्हा सगळ्यांना अप्रुप वाटतं.

"मला TET (Teacher's Eligibility Test) मध्ये चांगले मार्क मिळाले, मी लायक असेन तर सरकारने मला नोकरी द्यावी. मला स्वतःच्या देशात काम करायचं आहे, सन्मानाने," ननिता ठामपणे सांगते.

तिला सरकारी शिक्षक बनायचं आहे. ती ज्या शाळेत प्रशिक्षणार्थी म्हणून काम करते, तिथे गेलं की लक्षात येतं की सरकारी शाळेत शिकणाऱ्या वंचितांच्या मुलांसाठी तिच्या मनात किती कळकळ आहे. राहून राहून वाटतं, असे शिक्षक मिळाले तर त्या मुलांचंही भलं होईल.

पण ननिता म्हणते की कोणतंही सरकार येवो, त्यांच्यापैकी कुणालाही तरुणांची काळजी नाही. "सत्तेत येण्यासाठी ते नोकऱ्या देण्याची आश्वासनं देतात खरी, पण होत काहीच नाही. त्यांना (राजकारण्यांना) वाटत असेल की असं केल्याने आपल्या व्होट बँकेत काही वाढ होणार नाही, मग कशाला त्रास?...


...णि असं मी बोलले का?

पण त्यांनी असं म्हटलं, की रोहिणी खडसे आणि पंकजा मुंडे यांचा पराभव भाजपच्याच काही लोकांनी घडवून आणला. त्याचे माझ्याकडे पुरावे आहेत. ते पुरावे मी प्रदेशाध्यक्षांना दिले आहेत. त्यांची त्यासंदर्भात तुमच्याशीही चर्चा झालीये...

त्यांची माझ्याशी चर्चा झाली, ती रोहिणी खडसेंच्या झालेल्या पराभवाबद्दल. त्यांनी त्याबद्दल जे पुरावे आहेत, ते दिले आहेत. मला वाटतं, की जळगावच्या बैठकीत त्यांची प्रदेशाध्यक्षांशी चर्चासुद्धा झाली आहे.

पण तुमच्या पराभवाचं काय? तुमचा पराभवही घडवून आणलाय असं ... उर्वरित लेख लिहा:

तं ना!

पण मग पक्षाकडून तितकी साथ नाही मिळाली? पक्षानं आपल्या उमेदवारापेक्षा समोरच्या उमेदवाराला जास्त ताकद दिली का? ते शक्तिशाली कशामुळे झाले?

पक्ष माझ्याबरोबरच राहिला. पक्ष म्हणजे मीच आहे ना! मी पक्षाच्या प्रमुख पाच लोकांमध्ये आहे. त्याच्यापेक्षा वरचे आम्हाला मग मोदी आणि अमित शाहच आहेत. त्यामुळे पक्ष माझ्याबरोबर राहिला नाही, असं मला नाही वाटत. पण पाच वर्षे सतत वेगवेगळ्या कारणांनी धनंजय चर्चेत राहिला. माझ्याविरुद्ध अॅटॅक करणं, आरोप करणं यामुळे प्रतिमा मलिन होते. या सगळ्या गोष्टी साचत आल्या असतील.

पण ते शक्तिशाली राहिले. त्यांची शक्ती कमी करण्यासाठी कुठेही प्रयत्न झाले नाहीत...

त्यांची शक्ती कमी करावी यासाठी लोकांनी प्रयत्न कशाला करावेत? ती माझ्यापुरती लढाई आहे. मी माझे प्रयत्न केले. मुळात त्याची शक्ती कमी करणे हे माझे प्रयत्न नव्हते. मी त्याच्यापेक्षा लोकांना जास्त सेवा देऊ शकते, हा प्रचार मी करायला हवा होता आणि मी तो केला.

पण याला जबाबदार कोण आहे, असं तुम्हाला वाटतं?

मी आहे. शेवटी मला तर वाटतं, की माझी लढाई ही धनंजयपेक्षा शरद पवारांसोबत होती. कारण पवार साहेब हे त्यांचे नेते होते. धनंजयच्या विजयामध्ये त्यांचं खूप मोठं योगदान आहे. त्यामुळे एवढ्या मोठ्या नेत्याबरोबर लढणं हा अनुभवाचा विषय आहे. याचा अर्थ आपण अगदीच झिरो आहोत, असा नाही होत.

तुमची लढत ही पवारांसोबत होती, कारण त्यांचा पाठिंबा धनंजय मुंडेंना होता. पण तुमच्या नेत्यांचाही पाठिंबा त्यांना होता का? त्यांची लढत तुमच्या मोठ्या नेत्यांसोबत झाली नाही?

शरद पवारांची गोष्ट वेगळी आहे. ते एक मोठी व्होट बँक आहेत. त्यांनी जे काम केलं त्याचा परिणाम चांगला झाला. त्यांचं पावसातलं भाषण या सगळ्या गोष्टींचा जनमानसावर त्यांच्या दृष्टिनं, पक्षाच्या दृष्टिनं चांगला परिणाम झाला. मतांवरही त्याचा परिणाम झाला.

एकनाथ खडसेंनी असं म्हटलं, की माझा यापुढे जो प्रवास असेल तो पंकजा मुंडेंसोबत असेल. पण पंकजा मुंडेंचा प्रवास एकनाथ खडसेंसोबत असेल?

हे प्रश्न ज्यावेळी तशी परिस्थिती निर्माण होईल त्यावेळी उत्तर द्यायचे आहेत. ते काय मार्ग निवडणार आहेत, हे जोपर्यंत मला नाही कळत, तोपर्यंत मी त्याच्यावर टिप्पणी नाही करू शकत.

एकनाथ खडसेंवर अन्याय झाला, असं तुम्हाला वाटतं?

खडसेंच्या राजकीय प्रवासामध्ये त्यांचं मंत्रिपद गेल्यानंतर ते कधी बोलले, कधी नाही बोलले. पण मला वाटतं...


...णि इतर राजकारण्यांचे निर्णय क्षणिक मोहाला बळी पडून घेतलेले असतात. आताही शिवसेनेशी युती करण्याचा निर्णय घेताना त्यांनी अँटोनी आणि काँग्रेस कार्यकारिणीच्या नेत्यांशी चर्चा केलीच, आणि मात्र त्यांनी मुस्लीम आणि इतर नेत्यांशीही चर्चा केली. त्याचा फायदा आज झालेला दिसतो.

शरद पवार यांनी सोनिया गांधींच्या नेतृत्वावर आक्षेप घेत स्वतंत्र पक्ष स्थापन केला होता.

सोनिया गांधी आता 'विदेशी बहु' या शिक्क्यापासून बरंच पुढे आल्या आहेत आणि त्यांच्यात राहुलच्या निर्णयांना बाजूला सारण्याची आणि बिगर-NDA घटकपक्षांपर... उर्वरित लेख लिहा:

बसला. त्यावेळी काँग्रेस कार्यकारिणीने निर्णय घेतल्यावर ए. राजांना मंत्रिमंडळात ठेवणं शक्य होणार नाही, हे करुणानिधींना कळवायला उशीर झाला. हे सगळं होण्यात अक्षम्य उशीर झाला आणि नंतर हे सगळं प्रकरण चिघळलं आणि भ्रष्टाचारी पक्ष म्हणून काँग्रेसची ओळख निर्माण झाली हे वास्तव नाकारून चालणार नाही.

2008 साली अणुकराराच्या मुद्द्यावरून डाव्यांशी फारकत घेण्याचा निर्णय मात्र चांगलाच महागात पडला. या निर्णयाचे दुरगामी परिणाम झाले. जुलै 2008 मध्ये झालेल्या या घटनाक्रमात डाव्या पक्षांनी UPAचा पाठिंबा काढून घेतला तरी तत्कालीन मनमोहन सिंग सरकारने विश्वासदर्शक ठराव जिंकला. या घटनेमुळे पक्षावर असलेला नैतिकतेचा शिक्का पुसला गेला.

नंतर 2011 पासून मनमोहन सिंग सरकारवर भ्रष्टाचाराचे अनेक आरोप लागले. त्यातून अण्णा हजारेंच्या आंदोलनाचा उदय झाला आणि काँग्रेसचा लाजीरवाणा पराभव झाला.

सोनिया गांधी आणि राहुल गांधी

सोनियांची निपुण निष्क्रियता

शिवसेनेशी आघाडी करताना सोनिया गांधी यांनी काँग्रेसच्या मुस्लीम आणि अल्पसंख्याक पायाला धक्का न लावता, आपला पक्षाला सौम्य हिंदुत्ववादी पक्ष म्हणून प्रोजेक्ट करण्याची तयारी दाखवली आहे.

राहुल गांधी यांनी 25 मे 2019 रोजी अखिल भारतीय काँग्रेस समितीच्या अध्यक्षपदाचा राजीनामा दिला. त्या वेळीदेखील सोनिया गांधी यांच्या निपुण निष्क्रियतेची प्रचिती आली होती. त्या मौन धारण करून होत्या आणि राहुल गांधी यांच्या उत्तराधिकाऱ्याचं नाव जाहीर करायला किंवा राहुल गांधी यांच्या जागी नव्या चेहऱ्याची नियुक्ती करण्यासाठी पॅनल स्थापन करायला सातत्याने नकार देत होत्या.

काँग्रेस पक्षाला गेल्या अनेक दशकांच्या हायकमांड संस्कृतीची इतकी सवय झाली आहे की 'मांजराच्या गळ्यात घंटा बांधण्याचं' धाडस कुणालाच करता आलं नाही. राहुल गांधींही आपल्या निर्णयावर अडून होते.

अखेर 9 ऑगस्ट रोजी 24 अकबर रोडवरच्या बंगल्यात झालेल्या बैठकीत 150 पैकी 148 काँग्रेस नेत्यांनी (काँग्रेस कार्यकारिणीचे सदस्य, काँग्रेस शासित राज्यांचे मुख्यमंत्री, काँग्रेस विधिमंडळ पक्षांचे नेते, प्रदेश काँग्रेस समितीचे अध्यक्ष मिळून) गांधी घराण्यानेच पक्षाचे नेतृत्व करावं, असा कौल दिला आणि सोनिया गांधी यांनी हंगामी अध्यक्ष म्हणून पुन्हा एकदा काँग्रेसची सूत्रं हाती घेतली.

झारखंड विधानसभा निवडणुकीनंतर सोनिया गांधी स्वतः 'हंगामी' अध्यक्षपदाचा त्याग करतील किंवा फेब्रुवारी 2020...


...णि कल्याणी यांनी क्राऊडफंडिगच्या माध्यमातून पैसा उभा केला. अप डेव्हलप करण्यासाठी त्यांनी 615,000 रुपये जमा केले.

विकलांगतेमुळे मनीष राज यांना वाईट अनुभव आला होता.

विकलांगता असणाऱ्या अनेकांच्या त्यांनी मुलाखती घेतल्या. अॅपकडून त्यांच्या नक्की काय अपेक्षा आहेत यासाठी मुलाखती घेण्यात आल्या. जानेवारी 2016 मध्ये हे अॅप लाँच करण्यात आलं. 100 व्हेरिफाइड प्रोफाइलसह हे अॅप सुरू झालं आणि बघता बघता ऑनलाइन समाजच तयार झाला.

लवकरच शंकर यांच्या एक गोष्ट लक्षात आली. अॅपवर प्रोफाइल असणारी मंडळी एकमेकांशी व्... उर्वरित लेख लिहा:

लागल्यास कशी मदत करावी याचं प्रशिक्षण कर्मचाऱ्यांना देण्यात आल्याचं त्यांनी सांगितलं.

इनक्लोव्हमुळे आयुष्यात बदल झाल्याचं अनेकांनी सांगितलं. माझं व्यक्तिमत्व दिलखुलास आहे. इनक्लोव्हमुळे अनेक जिवलग मित्रमैत्रिणी मिळाल्याचं 27वर्षीय क्रितिका बाली यांनी सांगितलं. इनक्लोव्हतर्फे आयोजित होणाऱ्या उपक्रमांना उपस्थित राहायला आवडेल असंही त्यांनी स्पष्ट केलं.

'अॅपच्या माध्यमातून एकत्र येण्याची संधी मिळते हे चांगलंच आहे. पण यापुढे जाऊन विकलांग व्यक्तींचे प्रश्न, अडचणी सोडवण्यासाठी काय करता येईल यावर विचार व्हायला हवा. या अॅपमध्ये आर्थिकदृष्ट्या मागास विकलांग व्यक्तींना स्थान मिळत नाही. त्यामध्ये बदल व्हायला हवा', असं 26 वर्षीय श्रेय मारवाह यांनी सांगितलं.

एकमेकांशी गप्पा मारताना

ते पुढे म्हणाले, आताच्या स्वरुपात इनक्लोव्हला मर्यादा आहेत. विकलांग व्यक्तींना अन्य व्यक्तींबरोबर संपर्क कसा वाढवता येईल याचा विचार व्हायला हवा. जेव्हा आता मी चालू लागतो तेव्हा लोक मला परग्रहावरून आल्यासारखं बघतात. आम्हाला सामाजिक मान्यता कशी मिळेत यावर काम व्हायला हवं. सगळ्यांचा जनसंग्रह उपयोगात आणून विकलांगसंदर्भातील धोरणांमध्ये कसा बदल आणता येईल यावरही काम होऊ शकतं'.

मात्र इनक्लोव्ह हे व्यासपीठ एकमेकांशी संपर्क करण्यासाठी आहे, चळवळीसाठी नाही हे शंकर यांनी स्पष्ट केलं.

उपाय हा आमचा विचार आहे. सरकारविरोधात जाणं ही आमची भूमिका नाही. लोकांचा दृष्टिकोनही महत्त्वाचा आहे. आम्ही आयोजित करत असलेल्या उपक्रमांतून दृष्टिकोन बदलण्याचा आमचा प्रयत्न आहे असं त्यांनी सांगितलं.

विकलांगांच्या हक्कांसाठी काम करणाऱ्या निपुण मल्होत्रा यांना हे पटत नाही.

'आपल्या देशात हेच निराशाजनक आहे. विकलांग व्यक्तीला त्याच्या हक्कांसाठी संघर्ष का करावा लागतो? देशात कुठल्याही स्वरुपाचे अल्पसंख्याक असाल तर तुम्हाला चळवळवादी व्हावे लागते. कारण तुमच्यासाठी दुसरं कोणी काहीच करणार नसतं. हे चित्र बदलणं आवश्यक आहे. अनेकदा तर चहा-कॉफी प्यायला एकत्र येणंही पुरेसं ठरू शकतं', असं निपुण यांनी सांगितलं.

हे वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)


...णि काळा टीशर्ट घालून हातात एक मोठी बंदूक घेऊन हवेत गोळीबार करत गेट नंबर एकच्या दिशेने धावत येत होता."

संसदेकडे...

संसदेवरील हल्ल्यावेळी अनेक पत्रकार परिसराच्या बाहेरही होते. ते ओबी व्हॅनच्या मदतीने नेत्यांच्या लाईव्ह मुलाखती घेत होते.

2001 साली स्टार न्यूज या चॅनलसाठी संसदेतून वार्तांकन करणारे मनोरंजन भारती यांनी बीबीसीला सांगितलं, "संसद हल्ल्याच्या अगदी काही क्षणांपूर्वी मी ओबी व्हॅनमधून लाईव्ह रिपोर्ट करत होतो. त्यावेळी माझ्यासोबत भाजपचे शिवराज सिंह चौहान आणि काँग्रेसचे एक नेते होते. मी या... उर्वरित लेख लिहा:

ठार झाला?

संसदेत पहिल्या गोळीचा आवाज ऐकल्यानंतरच गोंधळ उडाला. यावेळी संसदेत ससंदीय कामकाज मंत्री प्रमोद महाजन, नजमा हेपतुल्ला आणि मदनलाल खुराना यासारखे ज्येष्ठ नेते उपस्थित होते.

मनोरंजन भारती सांगतात, "त्यावेळी संसदेतील सुरक्षारक्षकांकडे शस्त्रं नसायची. संसदेत सीआरपीएफची एक बटालियन असायची. मात्र, तिला घटनास्थळापर्यंत येण्यासाठी अर्धा किलोमीटरचं अंतर पार करावं लागणार होतं. गोळ्यांचा आवाज येताच ते धावत आले."

उपराष्ट्रपतींचे सुरक्षारक्षक आणि अतिरेकी यांच्यात संघर्ष सुरू असताना निशस्त्र सुरक्षारक्षक मातबर सिंह यांनी आपल्या प्राणांची बाजी लावत गेट नंबर 11 बंद केलं.

गेट नंबर 1

मातबर सिंह काही करणार याआधीच अतिरेक्यांनी त्यांच्यावर गोळ्या झाडल्या.

मात्र, गोळी लागूनही मातबर सिंह यांनी आपल्या वॉकीटॉकीवरून अलर्ट पाठवला आणि संसदेचे सर्व दरवाजे तात्काळ बंद करण्यात आले.

यानंतर संसदेत घुसण्यासाठी अतिरेकी गेट नंबर एककडे वळले.

गोळ्यांचा आवाज येताच गेट नंबर एकवर असलेल्या सुरक्षारक्षकांनी तिथे असलेल्या लोकांना जवळच्याच खोल्यांमध्ये लपवलं आणि अतिरेक्यांचा सामना करू लागले.

सर्वात मोठी चिंता

खोल्यांमध्ये असलेल्या लोकांमध्ये सुमित अवस्थी हेदेखील होते.

अवस्थी सांगतात, "मदनलाल खुराना यांच्यासोबतच मलाही गेट नंबर एकच्या आत टाकत गेट बंद करण्यात आलं. सभागृहात मला दिसलं की गृहमंत्री लालकृष्ण अडवाणी कुठेतरी जात आहेत. त्यांच्या चेहऱ्यावरचे गंभीर भाव आणि कपाळावरच्या आठ्या स्पष्ट दिसत होत्या. मी त्यांना विचारलं की काय झालं आहे. पण, माझ्या प्रश्नाचं उत्तर न देताच ते तिथून निघून गेले."

"यानंतर खासदारांना सेंट्रल हॉल आणि इतरांना अन्यत्र हलवण्यात आलं. त्यावेळी मला सर्वांत मोठी चिंता लागून होती ती म्हणजे पंतप्रधान अटल बिहारी वाजपेयी आणि विरोधी पक्षनेत्या सोनिया गांधी सुखरूप आहेत की नाही याची. गृहमंत्री लालकृष्ण अडवाणी सुखरूप असल्याचं मी बघितलं होतं. मला नंतर कळलं की हल्ल्याच्या प्रत्युत्तरादाखल केलेली कारवाई अडवाणी यांच्या देखरेखीत सुरू होती."

नेते सुखरूप असल्याची बातमी

एव्हाना टीव्ही चॅनलच्या माध्यमातून देशभरात ही बातमी पसरली होती की देशाच्या संसदेवर हल्ला झाला आहे.

मात्र, नेते सुरक्षित आहेत की नाही, याची काहीच माहिती नव्हती. कारण जे पत्रकार सभागृहाच्या आत होते त्यांना खासदार आणि केंद्रीय मंत्र्यांशी संबंधित कुठलीच माहिती...


...णि चीन यांच्यामध्ये वाद आहे. चीनच्या मते तिबेट तेराव्या शतकाच्या मध्यापासून त्यांच्या देशाचा हिस्सा आहे, तर तिबेटी लोकांच्या मते ते एक स्वतंत्र राज्य होते. त्यावर चीनचा कधीच अधिकार नव्हता. मंगोल राजा कुबलाई खानाने युआन राजवंशाची स्थापना केली आणि तिबेटच नाही तर चीन, व्हिएतनाम आणि कोरियापर्यंत आपल्या राज्याचा विस्तार केला होता.

17 व्या शतकात चीनच्या चिंग राजघराण्याशी तिबेटचे संबंध प्रस्थापित झाले. 260 वर्षांच्या संबंधांनंतर चिंग सैन्याने तिबेट ताब्यात घेतलं. परंतु तीन वर्षांच्या आतच तिबेटींनी त्य... उर्वरित लेख लिहा:

गटांमध्ये इथल्या सत्तेसाठी लढाया होत आल्या आहेत. शेवटी पाचव्या दलाई लामांना तिबेटचं एकीकरण करता आलं. त्यानंतर तिबेट एक सांस्कृतिक संपन्न रुपाने दिसू लागला. तिबेटच्या एकीकरणानंतर इथं बौद्ध धर्मालाही संपन्न रुप आलं.

जेलग बौद्धांनी 14 व्या दलाई लामांनाही मान्यता दिली. दलाई लामांच्या निवड प्रक्रियेवरही वाद होतो. 13 व्या दलाई लामांनी 1912मध्ये तिबेटला स्वतंत्र घोषित केलं होतं. त्यानंतर जवळपास 40 वर्षांनी चीनने तिबेटवर आक्रमण केलं. तिबेटला या लढाईत पराभव पत्करावा लागला. काही वर्षांनी तिबेटी लोकांनी चिनी सरकारविरोधात विद्रोही भूमिका घेत स्वातंत्र्याची मागणी करायला सुरुवात केली.

मात्र या विद्रोहाला यश आलं नाही. दलाई लामांना आपण चीनच्या जाळ्यात फसू असं वाटलं म्हणून ते भारतात आले. दलाई लामांबरोबर अनेक तिबेटीही भारतात आले. ते 1959 साल होतं. दलाई लामांना भारतात आश्रय मिळणं चीनला आवडलं नाही. तेव्हा चीनमध्ये माओ त्से तुंग प्रमुख होते. दलाई लामा आणि चीनच्या कम्युनिस्ट सरकारमध्ये तणाव वाढत गेला. दलाई लामांना जगभरात सहानुभूती मिळाली पण त्यांना आजही निर्वासिताचं जिणं जगावं लागतंय.

तिबेट चीनचा भाग आहे का?

चीन आणि तिबेट संबंधांबाबत लोकांच्या मनात अनेकदा प्रश्न निर्माण होतात. तिबेट चीनचा भाग आहे का, चीनच्या नियंत्रणाखाली येण्यापूर्वी तिबेट कसा होता, त्यानंतर काय बदललं वगैरे. तिबेटच्या निर्वासित सरकारचं म्हणणं आहे, "तिबेटवर वेगवेगळ्या कालखंडात वेगळ्या परदेशी सत्तांचा प्रभाव होता यात शंका नाही.

मंगोल, नेपाळचे गुरखा, चीनचे मांचू घराणे, भारतावर राज्य करणारे ब्रिटीश या सर्वांनी तिबेटच्या इतिहासात थोडा काळ प्रवेश केला आहे. मात्र इतिहासात तिबेटने आपल्या शेजारी देशांना आपली ताकद दाखवून दिली होती. त्यात चीनचाही समावेश आहे.

दुसऱ्या देशाचा प्रभाव नव्हता असा जगातला देश शोधणं कठीण आहे. तिबेटच्या बाबतीत बोलायचं झालं तर इतरांच्या तुलनेत परदेशी प्रभाव किंवा ढवळाढवळ अत्यंत मर्यादीत स्वरुपात होती."

तिबेट चीनचा भाग आहे हे भारतानं मान्य केलं तेव्हा…

जून 2003 मध्ये भारतानं तिबेट हा चीनचा अधिकृत हिस्सा असल्याचं मान्य केलं.

चीनचे राष्ट्राध्यक्ष जियांग जेमिन आणि भारताचे पंतप्रधान अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या भेटीनंतर भारतानं पहिल्यांदाच तिबेट हा चीनचा भाग असल्याचं मान्य केलं. दोन्ही देशांच्या संबंधांतील हे एक महत्त्वाचं पाऊल मानलं...


...णि जाट शेतकऱ्यांना "जुन्या गोष्टी विसरून पुन्हा एकत्र येण्यासाठी" समजवण्यास सुरुवात केली. असं असलं तरीही दोन्ही पक्षांनी आपल्या राजकीय पक्षाला समर्थन देण्यासाठी किंवा विरोध करण्यासाठी कोणावरही दबाव आणला नाही."

राकेश टिकैत यांचा व्हिडिओ

ट्रॅक्टर परेड दरम्यान झालेल्या हिंसेमुळे तणाव निर्माण झाला असताना पत्रकारांशी बोलताना राकेश टिकैत भावूक झाले. त्यांचा हा व्हिडिओ एवढा व्हायरल झाला की आंदोलन सोडून गेलेले शेतकरी पुन्हा परतले.

एवढेच नाही तर आंदोलनात नव्याने सहभागी होणारे शेतकरी थेट गाझीपूर सीमेव... उर्वरित लेख लिहा:

नी केली आहे. म्हणजेच या सरकारच्या उर्वरित कार्यकाळापर्यंत.'

राकेश टिकैत यांनी इथेही उर्वरित आंदोलनापेक्षा आपली वेगळी भूमिका मांडली. कारण तिन्ही कृषी कायदे मागे घेईपर्यंत आंदोलन मागे घेणार नाही ही आंदोलकांची मूळ भूमिका आहे.

हा प्रस्ताव नरेश टिकैत यांच्याकडूनही समोर आला. केंद्र सरकार 18 महिन्यांऐवजी 2024 पर्यंत कृषी कायदे रद्द का करत नाही? अशी भूमिका नरेश टिकैत यांनी बीबीसीला दिलेल्या मुलाखतीमध्ये मांडली.

अखिल भारतीय किसान सभेचे महासचिव अविक साहा सांगतात, "आतापर्यंत राकेश टिकैत यांच्या भूमिका आंदोलनला नुकसानकारी ठरल्या नाहीत. किंबहुना शेतकरी आंदोलनाचे बळ त्यांच्यामुळे आणखी वाढले आहे. ते आपली भूमिका कायम अशाचपद्धतीने मांडतात आणि म्हणूनच संघटनांना याबाबत कोणताही आक्षेप नाही."

साहा यांनी बीबीसीला सांगितले, "प्रत्येक व्यक्तीची आपली भूमिका असते आणि ती मांडण्यासाठी तो स्वतंत्र असतो. संयुक्त शेतकरी मोर्चा शेतकऱ्यांच्या समर्थनार्थ येणारी प्रत्येक संघटाना आणि व्यक्तीचे स्वागत करते."

शेतकरी आंदोलनातून बाहेर पडलेले राष्ट्रीय किसान मजदूर संघटनेचे अध्यक्ष वीएम सिंह यांनी मात्र आंदोलनाचे स्वरूप बदलत असल्याचा आरोप केला आहे. आधी राजकीय कार्यकर्त्यांना व्यासपीठावर जाण्याची परवानगी नव्हती. ते व्यासपीठासमोर खाली बसत होते.

वीएम सिंह सांगतात, "26 जानेवारीनंतर आता सर्व नेते व्यासपीठावर येतात आणि आंदोलनकर्त्यांना संबोधित करतात. वीएम सिंह यांनी टिकैत बंधू सत्ताधारी पक्षासाठी काम करत असल्याचाही आरोप केला आहे."

बीकेयूचे नेते आशिष मित्तल यांनी हा आरोप फेटाळला. ते म्हणाले, "केवळ अभय चौटाला यांनीच व्यासपीठावरून संबोधित केले. इतर सर्व नेत्यांना व्यासपीठावर जाण्याची परवानगी देण्यात आलेली नाही. त्यांनी व्यासपीठाच्या खाली उभे राहूनच भाषण केले."

टिकरी सीमेच्या ठिकाणी आंदोलनाचे आयोजन करणारे संजय माधव सांगतात, "राकेश टिकैत यांनी 36 महिन्यांसाठी कृषी कायदे मागे घेण्याची मागणी केली असली तरी ते त्यांचे वैयक्तिक मत असू शकते. त्यांच्या मताचा आदर केला पाहिजे. पण आंदोलनासंबंधी कोणताही निर्णय 40 शेतकरी संघटानांच्या प्रतिनिधींच्या एकत्रित मतानेच होणार."

राकेश टिकैत शेतकरी आंदोलनात उशिराने सहभागी झाले पण आज सर्वाधिक चर्चेत तेच आहेत हे वास्तव आहे.

जाणकार सांगतात, 26 जानेवारी रोजी घडलेल्या घटनांमुळे शेतकरी आंदोलनाची प्रतिमा खराब झाली. आंदोलन संपेल...


...णि ते फेडण्याची त्यांची क्षमता आहे अशा लोकांनी कोरोना कर्ज घेतल्यास हरकत नाही.

काही जणांवर जास्त व्याजदराची कर्जं आधीपासून असतात, जशी की काही खासगी कर्जं किंवा काही वेळा क्रेडिट कार्डाची वाढलेली थकबाकी. अशावेळी ही कर्जं घेणं चालण्यासारखं आहे, असं धनोकर सांगतात.

उद्योजकांना या कर्जाचा कितपत आधार वाटू शकेल?

'ही कर्जं उद्योजकांच्या फायद्याची ठरू शकतात. कारण, त्यांचा धंदा मनुष्यबळ आणि भांडवलावर चालतो. सध्याच्या परिस्थिती त दोन्ही अडकली आहेत. मग मनुष्यबळ टिकवण्यासाठी त्यांचे पगार वेळेवर देणं आणि ... उर्वरित लेख लिहा:

ेअंतर्गत उद्योजकांवर भर देण्यात आला आहे. आणि आपल्या खेळत्या भांडवलाच्या वीसपट रक्कम गरजेप्रमाणे त्यांना कर्ज म्हणून मिळू शकेल. तर पगारदारांसाठी त्यांच्या पगाराच्या तिप्पट रक्कम त्यांना कर्ज म्हणून मिळू शकेल. या कर्जाचं वर्गीकरण वैयक्तिक कर्जांमध्ये करण्यात आलं आहे.

मात्र कर्ज उपलब्धतेत जास्त वेळ जाणार नाही, आणि प्रक्रिया सोपी आणि कमी खर्चिक असेल असा दावा बँकेनं केला आहे.

या व्यतिरिक्त ज्यांनी बँक ऑफ इंडियाकडून गृहकर्ज घेतलं असेल अशा ग्राहकांना अतिरिक्त रक्कम तातडीची मदत म्हणून देण्याची सोय करण्यात आली आहे. आणि त्यानुसार त्यांच्या गृहकर्जाची पुनर्रचना करण्यात येणार आहे.

कॅनरा क्रेडिट सपोर्ट - कोव्हिड 19

कॅनरा बँकेनं अगदी अलीकडे म्हणजे गेल्याच आठवड्यात आपली योजना जाहीर केली आहे. त्यांच्या योजनेत कृषी क्षेत्रातील उद्योग आणि शेतकऱ्यांचाही विशेष उल्लेख आहे.

उद्योजकांना एकूण भांडवलाच्या दहा ते पचतीस टक्क्यांपर्यंतचं कर्ज उचलता येऊ शकेल. आणि त्याच्या परतफेडीचे नियमही लवचिक आणि ग्राहकाच्या गरजेप्रमाणे असू शकतील, असं बँकेनं पत्रकात म्हटलं आहे.

यातली बहुतेक कर्जं ही पाच वर्षांच्या मुदतीची आहेत. आणि रिझर्व्ह बँकेनं तीन महिन्यांच्या हप्त्यांना दिलेली स्थगिती या कर्जांनाही लागू होते. अर्थात त्यासाठी तुम्हाला बँकेला अर्ज करून तशी विनंती करावी लागेल.

इतर अनेक सार्वजनिक बँकांनी विशेष कर्ज योजना आणली नसली तरी कर्जाच्या पद्धतीत ग्राहकोपयोगी बदल केले आहेत. रिझर्व्ह बँकेनं रेपो दर कपातीची पहिली घोषणा केल्याच्या काही तासांतच स्टेट बँक ऑफ इंडियाने आपले कर्जांवरचे व्याजदर 75 शतांश टक्क्यांनी कमी केले आहेत. तर उद्योगांना कर्ज मिळवून देण्यात बँकेनं पुढाकार घेतला आहे. हप्त्यांच्या परतफेडीवर तीन महिन्यांची स्थगिती देऊ करणारी स्टेट बँक पहिली बँक होती.

हे वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)