त्या दिवशीच्या, त्या कार्यक्रमाचा तो क्लायमॅक्स असणं अपेक्षित होतं. पण काहीतरी विपरीत घडलंय असं वाटत होतं. त्या जादूगारानं त्या सहायक मुलीच्या हातावर हात घासले आणि तिला पुन्हा जिवंत करण्याचा प्रयत्न करायला सुरुवात केली. तिनं काहीच प्रतिसाद दिला नाही. त्याने मान हलवत तिचा चेहरा एका काळ्या कापडानं झाकला.

इतक्यात कार्यक्रमाचे सूत्रधार रिचर्ड डिंबलबी यांनी कॅमेऱ्यासमोर येऊन कार्यक्रम संपल्याची घोषणा केली.

9 एप्रिल 1956ची ही गोष्ट!

हा कार्यक्रम संपला आणि क्रेडिट्स म्हणजे श्रेयनामावली जशी सुरू झाली तसे लाईम ग्रोव्ह स्टुडिओमधले दूरध्वनी खणखणू लागले.

पाश्चिमात्य जादूई दुनियेत प्रवेश मिळवण्यासाठी सरकार यांना खूप संघर्ष करावा लागला. लंडनचं 'ड्यूक ऑफ यॉर्क' हे नाट्यगृह तीन आठवड्यांच्या काळासाठी आरक्षित केलं होतं, पण मोजकीच तिकिटं विकली गेली होती. पॅनोरामामध्ये येण्याच्या संधीचा काहीही करून पूर्ण फायदा उठवायचा असं सरकार यांनी ठरवलं होतं.

वेळेबाहेर जात असल्याने सरकार यांचा कार्यक्रम असा अचानक संपला असं अधिकृत स्पष्टीकरण देण्यात आलं. पण त्यांच्या कारकिर्दीचा पाठपुरावा केलेल्या कुणालाही ते पटण... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

ारं नव्हतं. त्यांच्या प्रतिस्पर्ध्यांनीसुद्धा हे कबूल केलं होतं की वेळेच्या बाबतीत ते चोख होते. त्यांच्या सहकारी असणाऱ्या दीप्ती डे यांना त्या धारदार पोलादी पात्याने कापून तसंच सोडून जाणं हा तर हातचलाखीचा उच्चतम नमुना होता.

दुसऱ्या दिवशीच्या वर्तमानपत्रात या बातमीनं धुमाकूळ घातला. "किंचाळणाऱ्या मुलीचे दोन तुकडे - टीव्हीवर मोठा धक्का" आणि "करवतीने तुकडे करणाऱ्या सरकार यांनी प्रेक्षकांना हादरवून सोडलं" अशा मथळ्यांखाली बातम्या छापून आल्या. ड्यूक ऑफ यॉर्क मधली त्यांच्या कार्यक्रमाची सगळी तिकीटं विकली गेली.

सरकार हे प्रोतूल चंद्र सरकार म्हणून, 23 फेब्रुवारी 1913 रोजी बंगालच्या, (आता बांगलादेशातल्या) तांगाईल जिल्ह्यातल्या आशेकपूर गावी जन्माला आले.

शाळेत गणितात ते अव्वल होते - काही लोक म्हणायचे की ते असामान्य आहेत - पण जादू - हातचलाखी यांच्यातच त्यांना खरी गती होती. त्यांनी त्यांचं नाव बदलून इंग्रजीतल्या 'sorcerer' म्हणजे जादूगार या शब्दाजवळ जाणारं 'सोरकार' असं केलं. ते सर्कशींमधून, नाट्यगृहांत आणि वेगवेगळ्या क्लब्समध्ये जादूचे प्रयोग करू लागले.

बंगालमधल्या गावांपलीकडे अन्य कुठेही माहिती नसतानाही त्यांनी स्वतःचा "The World's Greatest Magician" किंवा "TW'sGM" म्हणजेच "विश्वातील सर्वोत्तम जादूगार" असा प्रचार करायला सुरुवात केली. ही युक्ती कामी आली. देशातल्या वेगवेगळ्या ठिकाणांहून निमंत्रणांचा पाऊस पडायला लागला.

आंतरराष्ट्रीय पातळीवर पोहोचणं हे अधिक कठीण काम होतं. कौशल्य नसलेले आणि कच्चे म्हणूनच भारतीय जादूगारांना पाश्चिमात्य जादूगार नेहमी हिणवत असत. सरकार यांनी काही अमेरिकन जादूगारांना प्रशिक्षण दिलं, त्यांनी दुसऱ्या महायुद्धाच्या वेळी भारतात सैन्याच्या तुकड्यांचे मनोरंजन करण्यासाठी भारतभर दौरे केले. सरकार यांनी मासिकांमधून जादूबद्दल लेखही लिहिले.

1950 साली त्यांनी 'इंटरनॅशनल ब्रदरहूड ऑफ मॅजिशिअन्स' आणि 'सोसायटी ऑफ अमेरिकन मॅजिशिअन्स' यांच्या संयुक्त परिषदेत सादरीकरण करण्याचं निमंत्रण स्वीकारलं.

अरेबियन नाईट्समधल्या एखाद्या पात्रासारखे दिसणारे सरकार शर्मन हॉटेलच्या भव्य सभागृहात दाखल झाले आणि वर्तमानपत्रांच्या छायाचित्रकारांची या विलक्षण पौर्वात्त्य माणसाची फोटो टिपण्यासाठी एकच झुंबड उडाली. पण त्यांचा पहिला प्रयोग ज्यात ते डोळ्यांवर पट्टी बांधून समोर लिहिलेलं सर्व काही घडाघडा वाचून दाखवत असत तो अगदीच निराशाजनक...


त्या दिवसापासून काश्मीरमधून विस्थापित झालेले काश्मिरी पंडित घरवापसीचं स्वप्न पाहू लागले होते. आपण काश्मिरच्या वेशीवरच जाऊन पोहोचलो आहोत असं त्यांना वाटू लागलं. खिडकीतून त्यांना स्वप्नातलं काश्मीर दिसत होतं.

मात्र एका वर्षानंतर काश्मिरी पंडितांच्या मनात फसवलं गेल्याची भावना आहे. वर्षभरापूर्वी स्वप्न दाखवणाऱ्या खिडकीत फक्त उभं राहता येतंय आणि आपल्या मातीत जाऊन वसण्याचं स्वप्न स्वप्नच राहिलं आहे.

काश्मिरी पंडित समाजाचं प्रतिनिधित्व करणारी संस्था म्हणजे पनून काश्मीर. या संस्थेचे ज्येष्ठ नेते डॉ. अग्निशेखर यांनी बीबीसी हिंदीशी बोलताना सांगितलं की, केंद्र सरकारने पाच ऑगस्टला एवढा ऐतिहासिक निर्णय घेतला परंतु काश्मिरी पंडितांच्या पुनर्वसनासंदर्भात त्यांनी कोणताही ठोस निर्णय किंवा उपाययोजना केलेली नाही.

डॉ.अग्निशेखर यांच्या मते, प्रत्यक्षात काहीच बदललेलं नाही. वर्षभरापूर्वी काश्मीर नावाची खिडकी आमच्यासाठी उघडली, मात्र 365 दिवसांनंतरही त्याच खिडकीशी उभं राहून आम्ही काश्मीरकडे पाहत आहोत.

ते पुढे सांगतात, "5 ऑगस्टचा दिवस आनंद साजरा करण्याचा दिवस आहे, तसाच आमच्यासाठी काळजीचा दिवस आहे. आमच्य... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

ासाठी आशेचा किरण दाखवणारा हा दिवस आहे आणि त्याचवेळी अनिश्चित भविष्याचा दिवस आहे".

"गेल्या वर्षभरात जे काही बदल झाले आहेत ते बाह्य स्वरुपाचे आहेत, मानसिकता जराही बदललेली नाही. आधीची सरकारं जे करायची तसंच हे सरकार वागत आहे".

गेल्या तीस वर्षांपासून पनून काश्मीरच्या झेंड्याखाली आमचा संघर्ष सुरू आहे. परंतु सरकारने आम्हाला कधी चर्चेसाठी बोलावलं नाही की आमच्या रोडमॅपबद्दल विचारणा केली नाही.

"सरकारला यासंदर्भात विचार करणं आवश्यक आहे. काश्मीर खोऱ्यात काश्मीरी पंडितांचा नरसंहार झाला होता हे सरकारला संसदेत मान्य करावं लागेल. तरच काश्मीररमध्ये परत येण्याचा आमचा मार्ग सुकर होऊ शकतो".

"दोन खोल्यांचे चार हजार फ्लॅट निर्माण करून त्याच्या चाव्या आमच्या हातात द्यायच्या अशा धोरणाचा आम्ही भाग होऊ इच्छित नाही. आम्हाला आमच्या जमिनीवर राहायचं आहे. आमच्या भावी पिढ्यांनीही इथे यावं असं आम्हाला वाटतं. परंतु हे सगळं आमच्या मनाप्रमाणे व्हावं".

"केंद्र सरकारने कलम 370 रद्द केलं. त्यामुळे काश्मिरी पंडितांना एकाच ठिकाणी पुनर्वसन करण्याच्या योजनेला सरकार हिरवा कंदील असा त्यांना आशावाद आहे," असं डॉ. अग्निशेखर यांना वाटतं.

'साठ वर्षांपूर्वीच्या समस्या आजही कायम'

दुसरीकडे डॉक्टर आणि लेखक रमेश तामीरी यांनी बीबीसी हिंदीशी बोलताना सांगितलं की, केंद्र सरकारने काश्मिरी हिंदू कुटुंबीयांचं पुनर्वसन आणि अन्य समस्यासंदर्भात कोणतीही ठोस पावलं उचललेली नाहीत. केंद्र सरकार काश्मीरमधून विस्थापित झालेल्या कुटुंबीयांच्या विरोधात नाही परंतु एक वर्षानंतरही याप्रकरणी काही तोडगा निघालेला नाही.

"काश्मिरी पंडितांच्या नरसंहारासंदर्भात सत्य परिस्थिती समोर आणेल, असा चौकशी आयोग सरकारने स्थापन करायला हवा, ज्याद्वारे दोषींना शिक्षा होईल असं डॉ. तामीरी यांना वाटतं. जोपर्यंत काश्मिरी पंडितांच्या पलायनाला नरसंहाराचा दर्जा मिळत नाही तोपर्यंत सरकारद्वारे केल्या जाणाऱ्या प्रयत्नांना यश मिळणार नाही".

केंद्रातल्या भाजप सरकारला आरोपीच्या पिंजऱ्यात ठेऊन डॉ. तामीरी सांगतात, "भाजप सरकारने असा कोणताही निर्णय घेतलेला नाही ज्यामुळे काश्मीरमधून विस्थापित होऊन कॉलनीत राहणाऱ्या लोकांच्या आयुष्यात बदल घडेल. साठ वर्षांपूर्वी काश्मिरी विस्थापित कुटुंबं ज्या समस्यांचा सामना करत होती त्याच समस्या आजही कायम आहेत".

रमेश तामीरी

डॉ. तामीरी सांगतात, "काश्मीर खोऱ्यातील काश्मिरी...


त्या दुर्घटनेत दोन हत्ती जिवंत राहिले.

धबधब्यात पडून 6 हत्ती दगावल्याची बातमी सुरुवातीला मिळाली होती. मात्र, काही दिवसांनंतर पाण्याच्या प्रवाहात आणखी 5 हत्तींचे मृतदेह सापडले.

सुरुवातीला असं मानलं गेलं होतं की धबधब्यात पडलेल्या एका पिल्लाला वाचवताना या हत्तींचा मृत्यू झाला. खाओ याई राष्ट्रीय उद्यानातल्या रेंजर्सने ही माहिती दिली होती. या अभयारण्यात 'हेऊ नॅरोक' (नरकातील धबधबा) नावाचा दीडशे मीटर उंच धबधबा आहे.

हा अत्यंत धोकादायक धबधबा असल्याचं म्हणतात. या धबधब्यावरून जाताना हत्तीचं पिल्लू पाय घसरून पडलं आणि त्याला वाचवण्यासाठी म्हणून इतर हत्तींनी धबधब्यात उडी घेतली असावी, असा अंदाज बांधण्यात आला होता.

या धबधब्यात घसरून पडून हत्तींचा मृत्यू झाला होता.

एकाच वेळी एकाच कळपातल्या 11 हत्तींचा मृत्यू ही केवळ त्या कळपासाठीच हादरवून टाकणारी घटना नव्हती. तर या घटनेविषयी जी माहिती सांगण्यात आली, त्यामुळे सर्वांनाच धक्का बसला. हत्तींनी जे बलिदान दिलं, ते वाचून जगभरातले वाचक हळहळले. आमची बातमीही लाखो वाचकांनी वाचली.

मात्र, भावना बाजूला ठेवून जरा विचार करूया. हत्तींकडे पिल्लाला वाचवण्यासाठी स... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

्वतःचा जीव धोक्यात टाकण्याइतपत सहानुभूती आणि कौशल्य असू शकेल का? आणि कदाचित याघडीला यापेक्षा महत्त्वाचा प्रश्न म्हणजे या दुर्घटनेतून बचावलेल्या हत्तींवर या घटनेचा काय परिणाम झाला असेल?

न्यूयॉर्कमधल्या हंटर कॉलेज सिटी युनिवर्सिटीत मानसशास्त्राचे सहप्राध्यापक असलेले डॉ. जोशुआ प्लॉटनिक दशकभराहूनही अधिक काळापासून थायलंडमधल्या हत्तींचा अभ्यास करत आहेत.

त्यांनी बीबीसीला सांगितलं की, प्रत्यक्ष साक्षीदाराच्या अभावी नेमकं काय घडलं असेल, हे आपण सांगू शकत नाही. मात्र, "हा अंदाज नक्कीच बांधता येऊ शकतो की कुटुंबातला एखादा सदस्य संकटात असेल तर कळपातले इतर हत्ती त्याला वाचवण्यासाठी शक्य ते सर्व करू शकतात."

हत्तींना धोका ओळखता येतो आणि त्यातून सुरक्षित बाहेर पडण्यासाठी ते एकत्र येऊन मार्ग शोधतात, याचे ठोस पुरावे आहेत.

हत्तींची दुर्घटना

मात्र, डॉ. प्लॉटनिक म्हणतात की "अशा धोकादायक परिस्थितीत सर्वच्या सर्व हत्ती धबधब्यावर जातील", याची शक्यता कमी वाटते.

कदाचित हा एक भयंकर अपघात असावा.

विएन्नामधल्या युनिवर्सिटी ऑफ व्हेटर्नरी मेडिसीनमध्ये हत्तींचे तज्ज्ञ असलेल्या डॉ. रॅचेल डेल यादेखील मान्य करतात की हत्ती 'स्वतःच्या प्राणांची बाजी लावूनही' संकटात सापडलेल्या हत्तीची मदत करतील, यात शंकाच नाही.

मात्र, त्या पुढे असंही सांगतात की, "हत्ती हुशार प्राणी आहे, अत्यंत हुशार. त्यामुळेच कुठलीही जोखीम उचलताना आधी रिस्क असेसमेंट करण्याची क्षमता त्यांच्यात असावी."

भिचेत नूंतो हे थायलंडच्या सायन्स रिसर्च अँड इनोव्हेशन कार्यालयात थायलंड ह्युमन-एलिफंट कोएक्झिस्टंट प्रकल्पाचे प्रमुख आहेत. ते हत्तींच्या स्वभावाचा अभ्यास करत आहेत.

त्यांनी सांगितलं की अपघातावेळी पार्कमधली परिस्थिती अत्यंत खराब होती आणि पावसाळ्यात 'हेऊ नॅरोक' धबधबा हत्तींसाठी कायमच धोकादायक असतो.

काँक्रिटचं कुंपण

1992 सालीदेखील या धबधब्यात अशीच एक घटना घडली होती. त्यात 8 हत्तींचा धबधब्यात पडून मृत्यू झाला होता. त्यावेळी एक पिल्लू धबधब्यात पडल्यानंतर त्याच्या आईने उडी घेतल्याचं आपण बघितल्याचं काही अधिकाऱ्यांनी सांगितलं होतं. 1987 सालीसुद्धा हत्तीचं एक पिल्लू या धबधब्यात पडलं होतं.

अशा दुर्घटना रोखण्यासाठी वनअधिकाऱ्यांनी क्रॉंक्रिटचे खांब उभारले आहेत.

मात्र, सगळीकडे असे खांब उभारता येत नाही. या हत्तींच्या कळपाच्या पावलांचे ठसे अधिकाऱ्यांना आढळले आहेत. त्यावरून असा...


त्या नैराश्याच्या गर्तेत होत्या असं आमटे कुटुंबीयांनी काही दिवसांपूर्वी काढलेल्या पत्रकात म्हटले आहे.

डॉ. शीतल आमटे या ज्येष्ठ समाजसेवक डॉ. विकास आमटे आणि डॉ. भारती आमटे यांची मुलगी आहेत. रॅमन मॅगसेसे पुरस्काराने सन्मानित समाजसेवक बाबा आमटे हे डॉ. शीतल यांचे आजोबा होत.

आमटे परिवारातल्या तिसऱ्या पिढीतील डॉ. शीतल आमटे यांनी 2004 मध्ये नागपूरच्या वैद्यकीय महाविद्यालयातून एमबीबीएस झाल्यानंतर टाटा इन्स्टिट्युट ऑफ सोशल सायन्सेसमधून सोशल एन्थ्रोप्रनरशीपची डिग्री घेतली. अपंगत्वावरील डॉक्टर तज्ज्ञ म्हणून त्यांनी आनंदवनात कामाला सुरुवात केली.

आनंदवनला जगभरातील नेटवर्कमध्ये जोडण्यात त्यांचा हातखंडा होता. फोटोग्राफी आणि चित्रकला हे छंद जोपासणाऱ्या डॉ.शीतल सजग पालकत्वाच्या अभियानातही पुढाकार घेत होत्या.

डॉ. शीतल आमटे यांचे पती गौतम कराजगी हे इंजिनिअर आणि व्यवस्थापन तज्ज्ञ आहेत. मल्टिनॅशनल कंपनीतील नोकरी सोडल्यानंतर त्यांनी आनंदवनात महारोगी सेवा समितीच्या ट्रस्टी म्हणून नेमणूक झाली. डॉ शीतल यांना सहा वर्षांचा मुलगा आहे.

महारोगी सेवा समितीच्या मुख्य कार्यकारी अधिकारी

सध्या त्या आनंदवन ये... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

थील महारोगी सेवा समितीच्या मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO) म्हणून कार्यरत होत्या.

2016 मध्ये महारोगी सेवा समितीची नवी कार्यकारणी जाहीर झाली. यात डॅा. शीतल आमटे - कराजगी आणि त्यांचे पती गौतम - कराजगी यांना स्थान देण्यात आलं होतं.

तेव्हापासून त्या महारोगी सेवा समितीच्या CEO पदावर कार्यरत होत्या. त्यांचे पती गौतम - कराजगी यांना अंतर्गत व्यवस्थापक म्हणून जबाबदारी देण्यात आली होती.

भारतात वैद्यकीय क्षेत्रात नेतृत्व करणाऱ्या तरुणांसाठी त्यांनी मशाल आणि चिराग हे दोन उपक्रम सुरु केले. तर भारतभरातील अपंगत्व आलेल्या लोकांना मदत करण्यासाठी निजबल हे सेंटर सुरू केलं. पब्लिक हेल्थ नेटवर्कमध्येही त्यांचा सहभाग होता.

आनंदवन, सोमनाथ प्रकल्प, लोक बिरादरी प्रकल्प, लोकबिरादरी प्रकल्प नागेपल्ली, लोकबिरादरी प्रकल्प खमंचरू, अशोकवन प्रकल्प नागपूर, ग्रामीण विकास प्रकल्प मुळगव्हाण, ग्रामीण विकास प्रकल्प चेतीदेवळी, महारोगी सेवा समिती चंद्रपूर आणि ग्रामीण विकास संस्था वरोरा असे 10 प्रकल्प महारोगी सेवा समितीच्या अंतर्गत येतात.

त्यामुळे महारोगी सेवा समितीच्या मुख्य कार्यकारी अधिकारी म्हणून त्या करत असलेल्या कामाचं अनेकजण कौतुक करत असत.

'आनंदवन'ला 'स्मार्ट व्हिलेज' बनवण्याचा मानस

रुग्णांच्या सेवेसोबतच परिसरातील आरोग्य, शिक्षण, पर्यावरण आणि आनंदवनचा शाश्वत विकास यात रस घेतल्यानंतर देशातलं एक 'स्मार्ट व्हिलेज' उभं करायचं त्याचं स्वप्न होतं. या स्मार्ट व्हिलेजमध्ये पर्यावरणाच्या संरक्षणासोबतच तंत्रज्ञानाच्या मदतीने उत्तम उत्पादनक्षमता असलेलं एक आर्थिक मॉडेल उभं करायचं होतं.

डॉ. शीतल आमटे यांच्याशी वैयक्तिक परिचय असलेले पत्रकार प्रसन्न जोशी सांगतात, "वयाच्या चाळीशीच्या टप्प्यात डॉ. शीतल आमटे 'आनंदवन'सारख्या प्रचंड मोठ्या संस्थेची प्रशासकीय जबाबदारी सांभाळत होत्या. हे कौतुकास्पद होतं. त्यांच्याशी जेव्हा बोलणं व्हायचं, तेव्हा त्या आनंदवनच्या कामाबाबत अगदी उत्साहाने बोलायच्या नवीन कोणते काम सुरू केलंय, हे उत्साहानं सांगायच्या."

"श्रमछावणी नावाचा उपक्रम त्यांना पुन्हा सुरू करायचा होता. आनंदवनच्या कामाचं डॉक्युमेंटेशन करण्याची त्यांची इच्छा होती," असंही प्रसन्न जोशी सांगतात.

आनंदवनला 'स्मार्ट व्हिलेज' बनवण्याचा डॉ. शीतल आमटे यांचा मानस होता. त्यांनी स्वत:च असा मानस त्यांच्या लिंक्डइनवरील प्रोफाईलद्वारे व्यक्त केला होता.

मुंबईत आयोजित...


त्या पार्टीत पद्मिनी एका कोपऱ्यात बसून होती. पद्मिनी अकाऊंटंट मूर्ती यांची पत्नी. जेव्हा कंपनीचे अधिकारी त्यांच्या पत्नीसोबत पार्टीत आले, तेव्हा सर्वजण उठून त्यांच्याजवळ गेले. त्यांचं स्वागत केलं.

मूर्तीनेही आपल्या बायकोला सोबत यायला सांगितलं. पण पद्मिनी जागेवरून उठली नाही.

ती दुर्मुखून बसली होती. "सुंदर आहे ना...म्हणून शिष्टपणा करतीये," पार्टीमधल्या इतर बायकांची आपापसांत कुजबूज सुरू होती.

ते अधिकारी खूपच आनंदी आणि हसतमुख व्यक्तिमत्त्वाचे होते. ते पद्मिनीजवळ गेले आणि त्यांनी तिला अभिवादन केलं.

"जर तुम्ही अशा उदास बसलात, तर आम्हाला आवडणार नाही," त्यांनी म्हटलं.

आपण दोन मिनिटांत तिला हसवू, अशी पैज त्यांनी लावली होती. पण पद्मिनी अस्वस्थ होती.

त्या अधिकाऱ्याच्या विनोदावर सगळेजण जोरजोरात हसत होते. पण पद्मिनी हसत नव्हती, तिच्या डोळ्यांत पाणी आलं होतं. तिच्या अशा वागण्यामुळे मूर्तीही उदास झाला होता.

त्यानं काहीतरी निमित्त सांगितलं आणि पद्मिनीला घेऊन पार्टीतून बाहेर पडला.

असं काय झालं होतं की, पद्मिनीला हसण्याची धास्ती वाटत होती?

गेल्या काही वर्षांपासून पद्मिनीला एक समस्या सुरू... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

झाली होती. ती हसली किंवा जोरात खोकली की मूत्रविसर्जन व्हायचं.

तिनं बाहेर जाणंही थांबवलं होतं.

खोकल्यावर, शिंकल्यावर किंवा अगदी जोरात हसल्यावरही मूत्रविसर्जन होणं ही एक आरोग्यविषयक समस्या आहे. त्याला Stress Urinary Incontinence म्हणतात. अगदी शब्दशः बोलायचं झालं तर तणावामुळे झालेला 'मूत्र असंयम' असं या समस्येला म्हणता येईल.

ओटीपोटाच्या आसपासचे स्नायू कमकुवत झाल्यामुळे ही समस्या निर्माण होते.

महिलांच्या आरोग्याची समस्या

सुनंदा आणि रुक्मिणी या समोरासमोरच्या फ्लॅटमध्ये राहतात. त्या दोघींचे पतीही एकाच ऑफिसमध्ये काम करतात. रुक्मिणीला दिवाळीनिमित्त तिच्या मैत्रिणींना घरी बोलवायचं होतं.

सुनंदा आणि रुक्मिणी खरेदीसाठी म्हणून मॉलमध्ये गेल्या. सगळीकडे फिरून त्यांनी सामान तसंच क्रोकरी खरेदी केली. नंतर फूड कोर्टमध्ये जाऊन त्यांनी आईस्क्रीम, सॉफ्ट ड्रिंक्स घेतले.

सुनंदाला मॉलमध्ये वॉशरुमला जायचं होतं. पण तिथं गर्दी होती, त्यामुळे त्या रिक्षा करून घरी आल्या. रुक्मिणी आणि ती आपापल्या घराचं दार उघडत होत्या. पण सुनंदाला बाथरुमला जाण्याची अतिशय घाई झाली होती, तिला नियंत्रण ठेवणं कठीण जात होतं आणि पर्समधली चावी पटकन हाताशी येत नव्हती.

रुक्मिणी, मला खूप घाई आहे वॉशरुमला जायची, असं म्हणतच ती रुक्मिणीनं उघडलेल्या दारातून आत शिरली. पण बाथरूममध्ये जाईपर्यंत लघवीचे काही थेंब सोफ्याच्या इथं पडले होते. सुनंदाला अतिशय शरमल्यासारखं झालं. ती रुक्मिणीसोबत पुन्हा पहिल्यासारखी मैत्री ठेवू शकली नाही.

अगदी थोड्या काळासाठीसुद्धा लघवी रोखून धरता न येणं याला

Urge Incontinence or Latchkey Incontinence म्हणतात. म्हणजेच अतिशय घाईगडबडीत नियंत्रण सुटतं.

महिलांमध्ये अशी परिस्थिती केव्हा निर्माण होते?

ताणामुळे होणारा मूत्र असंयम (Stress Urinary Incontinence)

शिंकल्यावर, खोकल्यावर, जोरात हसल्यानंतर किंवा जड वस्तू उचलून व्यायाम करताना ताण आल्यामुळे युरिन लीक होते. अशावेळी हसायचीही धास्ती वाटते.

गडबडीच्यावेळी सुटणारं नियंत्रण

जेव्हा लघवी खूप वेळ साठवून ठेवली जाते आणि मूत्राशयाचे स्नायू हळूहळू प्रसरण पावण्याऐवजी एकदम आकुंचन पावतात, त्यावेळी तातडीनं बाथरुमला जाण्याची गरज निर्माण होते. त्यानंतर अगदी मिनिटभराचाही उशीर झाला तर नियंत्रण सुटतं आणि मूत्रविसर्जन होतं.

मिश्र अनियंत्रण

वर उल्लेख केलेल्या दोन्ही प्रकारच्या समस्या यात पहायला...


त्या पार्श्वभूमीवर बीबीसी मराठीने त्यांच्या वाचकांना प्रश्न विचारला होतो की, मुख्यमंत्र्यांच्या या वक्तव्याविषयी तुम्हाला काय वाटतं?  वाचकांच्या अनेक प्रतिक्रिया आल्या. त्यातल्याच या प्रातिनिधिक.

अमेय जोशी लिहितात, "मुंबई-पुण्यासारख्या आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठा, नाशिक, कोल्हापूर, नागपूरसारख्या वाढणाऱ्या शहरांमधील संधी, अनेक शिक्षणसंस्था, त्यामुळे लगेच उपलब्ध होऊ शकणारं कुशल मनुष्यबळ, एमआयडीसी, सहकार्य करणारे स्थानिक अशा अनेक सकारात्मक बाबी पाहता महाराष्ट्र राज्य नंबर वन यापूर्वीच झाले पाहिजे होते."

"इतर राज्यांचा विचार केला तर गुजरात हे उद्योग क्षेत्रात आपल्या कितीतरी पटीने अधिक प्रगतीशील आहे, तसंच कर्नाटक आपल्याला या क्षेत्रात तोडीस तोड आहे. मोठे उद्योग जे ब्रॅण्ड व्हॅल्यू तयार करतात असे महाराष्ट्रात क्वचित पाहायला मिळतात," असं मत व्यक्त केलं आहे प्रसाद वाळीव यांनी.

संदेश बच्छाव म्हणतात, "माझा महाराष्ट्र सुजलाम सुफलाम आहे तसंच औद्योगिक विकासातही पुढे आहे. पण फडवणीस सरकार सध्या महाराष्ट्र आणि मुंबई गुजरातला दत्तक देऊ बघतंय. त्यामुळे त्यांनी मुंबई मधील मराठी उद्योजकांना त्रास देऊन त्य... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

ांना गुजरातमध्ये गुंतवणूक करायला लावलंय."

"महाराष्ट्र औद्योगिक धोरण व कुशल मनुष्यबळ उपलब्धता ह्या दोन गोष्टीमुळे अग्रेसर आहे. या तुलनेत महाराष्ट्राच्या तोडीला फक्त तामिळनाडू आहे. तुलनेत गुजरात व कर्नाटक राज्य  केमिकल, आय टीसारख्या फक्त काही क्षेत्रांमध्ये अग्रेसर आहेत, असं मत व्यक्त केलं आहे गुरुदत्त देशपांडे यांनी.

"मात्र अनेक राज्यं आता आपलं धोरण उद्योगपरिपूर्ण करून आव्हान निर्माण करत आहेत जसे आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणा. महाराष्ट्राला जर अग्रस्थान कायम ठेवायचे असेल तर पायाभूत सुविधा, वीज व पाणी उपलब्धता आणि कुशल मनुष्यबळ पुरवठा याकडे विशेष लक्ष द्यावे लागेल," असंही ते पुढे लिहितात.

"या कार्यक्रमात राज्याची उत्तम मार्केटिंग व्यूहरचना करणे हे उद्दिष्ट ठेवून मुख्यमंत्री बोलत होते," कौस्तुभ जोशी म्हणतात.

"समजा झारखंडचे मुख्यमंत्री अशा कार्यक्रमात बोलत आहेत तर ते म्हणतील का की आमचं राज्य अत्यंत मागास आहे,  खाणकाम वगळता विशेष काहीही नाही. असं होतं नसतं ! आपल्याला पैसे आणायचे आहेत. बोलायला लागणारच !", असं ते लिहितात.

सचिन नरवडे म्हणतात, "आज तरी असं सांगता येणार नाही. पण महाराष्ट्रासारखं मनुष्यबळ उर्वरित महाराष्ट्रात मिळणं कठीण."

हे वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)


त्या पार्श्वभूमीवर बीबीसी मराठीने वाचकांना विचारलं होतं की, योगी सरकार दिवाळीच्या निमित्ताने अयोध्येचा मुद्दा पुन्हा ऐरणीवर आणत आहेत का? अनेक वाचकांनी त्यांची मतं व्यक्त केली आहेत. त्यापैकी ही काही प्रातिनिधिक मतं.

दिनकर पाटील म्हणतात की, "योगी सरकार सर्वधर्म समभाव मानणारे आहोत असं दाखवत असले तरी ते त्यांचे खायचे दात नाहीत."

मनोज बेंद्रे म्हणतात की, हो! दुर्दैवाने खरं आहे. योगी सरकार दिवाळीच्या निमित्ताने अयोध्येचा मुद्दा पुन्हा ऐरणीवर आणत आहे.

संतोष लोळगे म्हणतात की, "निवडणुका आल्या की राममंदिर आणि तत्सम मुद्दे प्रचारात आणणे ही जुनी मोडस ऑपरेंडी आहे."

"ज्या उत्तर प्रदेशात शेकडो बालकं प्राणवायू आणि वैद्यकीय उपचाराअभावी दगावले तिथे असे खर्चिक सोहळे म्हणजे विकास का?", संतोष लोळगे विचारतात.

योगी सरकारने मंदिराऐवजी बेरोजगारी कमी करण्यावर भर दिला पाहिजे, असं शैलेंद्र पवार म्हणतात.

सुधीर तुपेंनी मत मांडलं आहे की, "सत्ता हातातून जाईल या भितीने सरकार असं करत आहे."

विनोद गोरे म्हणतात की, निदान सणोत्सवाच्या काळात राजकारणी मुद्दे नकोत. तर संदीप गांगुर्डे म्हणतात की, भाजप सरकारला धर्म म... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

हत्त्वाचा झाला आहे.

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)


त्या पार्श्वभूमीवर शिवसेनेचा दसरा मेळावा व्यासपीठावरच होणार अशी भूमिका संजय राऊत यांनी मांडली होती. त्यानुसार मेळाव्याचं स्वरुप काय असावं? तो कसा घेतला जावा? यावर चर्चा सुरू आहे.

कोरोनाचा प्रादुर्भाव लक्षात घेता सार्वजनिक कार्यक्रमांवर अद्यापही बंधनं कायम आहेत. त्यामुळं शिवसेनेचा शिवाजी पार्कवरचा दसरा मेळावा आता स्वातंत्र्यवीर सावरकर स्मारकात घेतला जाणार असल्याची माहिती शिवसेनेचे खासदार संजय राऊत दिली आहे.

शिवसेना पक्षप्रमुख उद्धव ठाकरे यांनी राज्याची धुरा हाती घेतल्यानंतर शिवसेनेचा हा पहिलाच दसरा मेळावा असणार आहे.

शिवसेनेची 53 वर्षांची दसरा मेळाव्याची परंपरा आहे. दरवर्षी शिवसेनेच्या दसरा मेळाव्यात काय होणार याची उत्सुकता शिवसैनिकांना असते. यासाठीच हजारो शिवसैनिक दसरा मेळाव्यासाठी शिवाजीपार्कवर दाखल होतात.

राज्यात नोव्हेंबर 2020 मध्ये महाविकास आघाडी सरकार स्थापन झालं आणि उध्दव ठाकरे यांनी मुख्यमंत्रिपदाची शपथ घेतली.  उद्धव ठाकरे हे शिवसेनेचे पक्षप्रमुखही आहेत. त्यामुळे यंदाचा दसरा मेळावा हा शिवसेनेसाठी महत्वाचा आहे.

दसरा मेळावा आणि शिवाजी पार्क

30 ऑक्टोबर 1966 साली शिवसेनाप्... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

रमुख  बाळासाहेब ठाकरे यांनी शिवाजी पार्कवर पहिला दसरा मेळावा घेतला होता. दसरा मेळावा आणि शिवाजी पार्क हे एक समीकरण बनलं. त्याला आता 53 वर्षे पूर्ण होतील.

इतकी वर्षं शिवाजी पार्कवर हा दसरा मेळावा घेण्यात येतो. अनेक राजकीय पक्षांकडून दसरा मेळाव्याचे आयोजन करण्यात येतं. पण एक पक्ष, एक नेता आणि एक मैदान हे शिवसेनेतच बघायला मिळत असल्याचं अनेक राजकीय विश्लेषक सांगतात.

बाळासाहेबांचं शिवाजी पार्कवर प्रचंड प्रेम होतं. बाळासाहेब ठाकरे आणि शिवाजी पार्क या दोघांचा जन्म एकाचवेळी झाल्याच खूप कमी जणांना माहिती असल्याचं 'ठाकरे विरुद्ध ठाकरे' पुस्तकाचे लेखक आणि पत्रकार धवल कुलकर्णी सांगतात. "शिवाजी पार्कला पूर्वी माइन पार्क असं संबोधलं जात होतं. 1927 साली या मैदानाचं नावं शिवाजी पार्क देण्यात आलं. याच साली बाळासाहेब ठाकरे यांचा जन्म झाला होता."

2005 मध्ये शिवाजी पार्कवरच्या सभांवर मर्यादा

2005 मध्ये मुंबई उच्च न्यायालयात एक जनहित याचिका दाखल झाली आणि त्यावर सुनावणी होताना शिवाजी पार्क मैदान हे शांतता क्षेत्रात येत असल्यामुळे राजकीय सभांना परवानगी देऊ नये, असा युक्तिवाद करण्यात आला. या सभांमुळे मोठ्या प्रमाणात ध्वनीप्रदूषण होत असल्याचही बोललं गेलं.

त्यानंतर शिवसेनेच्या या राजकीय दसरा मेळाव्याला सांस्कृतिक कार्यक्रमाचं स्वरूप देण्यात आलं. 60 डेसीबलपेक्षा अधिक आवाजावर मर्यादा घातल्या गेल्या.

दसरा मेळाव्याची परंपरा

पूर्वी बाळासाहेब ठाकरे यांचं भाषण ऐकण्यासाठी शिवाजी पार्क मैदानावर हजारो शिवसैनिकांची गर्दी होत असे. त्या दिवशी आधी शस्त्रपूजन करून नेत्यांच्या भाषणाला सुरुवात व्हायची. सर्वात शेवटी बाळासाहेब ठाकरे यांचं भाषण व्हायचं. शिवसेना या पक्षात भविष्यातली रूपरेखा दसरा मेळाव्यात जाहीर केली जात असे.

ज्येष्ठ पत्रकार प्रकाश अकोलकर सांगतात, "शिवसेनेने 1989 मध्ये 'सामना' हे वर्तमानपत्र सुरू केलं. शिवसेनेची भूमिका ही दसरा मेळाव्यात स्पष्ट केली जात असे. याचं उदाहरण म्हणजे, 1991 सालच्या दसरा मेळाव्यात भारत-पाकिस्तान क्रिकेट सामना मुंबईत होऊ देणार नाही, असं बाळासाहेबांनी जाहीर केलं. तेव्हा तो कसा होऊ देणार नाही याचं कोणतंही नियोजन नव्हतं. तेव्हा शिवसेनेचे नेते शिशिर शिंदे आणि प्रभाकर शिंदे यांनी वानखेडे स्टेडियमवर जाऊन मैदानावर 'पिच' उखडून टाकलं होत. त्यामुळे हा क्रिकेट सामना रद्द करावा लागला होता."

दसरा मेळाव्यात...


त्या भाजपच्या भोपाळ लोकसभा मतदारसंघाच्या उमेदवार आहेत.

त्यांच्या या वक्तव्यानंतर भाजपनं आपण या विधानाशी सहमत नाही आणि साध्वी यांना माफी मागावी लागेल असं म्हटलं. त्यानंतर साध्वी यांनी माफी मागितली.

एकीकडे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ आणि भाजप महात्मा गांधींचं नाव दररोज घेताना दिसून येतात, त्यांना गांधीजी प्रात:स्मरणीय आहेत, असंही म्हटलं जातं. पंतप्रधान नरेंद्र मोदींनी तर गांधींजींचा आदर्श समोर ठेवून स्वच्छ भारत योजनाही सुरू केली आहे.

पण संघानं गांधींना मनापासून खरंच स्वीकारलंय का?

'संघानं गांधींना सोय म्हणून स्वीकारलं'

संघानं गांधींना सोय म्हणून स्वीकारलं, असं मत ज्येष्ठ पत्रकार निखिल वागळे मांडतात.

ते सांगतात, "संघाला ज्या दिवशी गांधी प्रात:स्मरणीय होतील, त्यादिवशी संघ, संघ राहणार नाही. याचं कारण संघानं गांधींची विचारसरणी जर स्वीकारली, तर ते हिंदू राष्ट्राचा आग्रह धरणार नाहीत. याचाच दुसरा अर्थ असा, संघानं केवळ दाखवायला म्हणून देखाव्यासाठी गांधींना प्रात:स्मरणीय केलं आहे. गांधींच्या खुनानंतर संघावर संशय होता आणि बंदीही घालण्यात आली होती. सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी गुरु गोळवलकर यांन... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

ा लिहिलेल्या पत्रात स्पष्टपणे म्हटलं आहे की, गांधींच्या खुनासाठी देशभरात जे विषारी वातावरण तयार करण्यात आलं, त्याला संघ जबाबदार आहे."

"संघानं गांधींना सोय म्हणून स्वीकारलं आहे. कारण गांधी मारूनही संपला नाही, हे त्यांना जाणवलं आहे. पण प्रज्ञा सिंह ठाकूरसारख्या दहशतवादाच्या आरोपीला तिकीट देऊन आपला गांधींवर विश्वास नाही, हेच भाजपनं सिद्ध केलं आहे," ते पुढे सांगतात.

"प्रज्ञा सिंह गोडसेला देशभक्त म्हणते, ही काही तिची अचानक आलेली प्रतिक्रिया नसते. हा संघाच्या व्यापक कटाचा एक भाग आहे. गोडसेबद्दलची राष्ट्रीय भावना संघ वेळोवेळी तपासत असतो. गोडसे हा दहशतवादी नाही, खूनी आहे ही चर्चाही त्याचाच भाग आहे. हिंदुराष्ट्रनिर्मितीसाठी वातावरण निर्मिती करण्याच्या संघ परिवाराच्या प्रयत्नाचा हा एक भाग आहे. त्यामुळे संघाला गोडसेविषयीच प्रेम आहे, गांधीविषयी नव्हे," असंही त्यांचं मत आहे.

'टीकाकारांनी प्रमाण द्यावं'

संघाची गांधीभक्ती खोटी आहे, असं म्हणणाऱ्यांनी या गोष्टीचं प्रमाण द्यावं, असं मत राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे पश्चिम क्षेत्र प्रचारप्रमुख प्रमोद बापट मांडतात.

ते सांगतात, "संघाची गांधीभक्ती खोटी आहे, संघाला नथुराम प्रिय आहे, असं काही मंडळी स्वत:च्या मनानंच म्हणत असतात. या गोष्टींचं त्यांनी कधीही प्रमाण दिलं नाही. ते कशाच्या बेसिसवर असं म्हणत आहे, हेही सांगत नाहीत. संघावर टीका जरूर करावी, पण ती प्रामाणिक असावी.

"संघाला गांधींबद्दल आदर आहे, हे पटवून देण्याची आम्हाला गरज वाटत नाही. संघाच्या मनात गांधींविषयी असलेली भावना ही कुणालातरी दाखवण्यासाठी नाही. आम्हाला जे वाटतं त्याआधारे आम्ही समाजात काम करतो, समाज त्याचा स्वीकार करतो. हे पुरेसं आहे. आम्ही समाजाला बांधील आहोत."

हिंदुराष्ट्र निर्मितीच्या उद्देशानं ही वक्तव्यं केली जात आहे, असं म्हटलं जात आहे, यावर ते सांगतात, "नथुराम गोडसेंबाबत ही विधानं राजकीय पक्षाची काही मंडळी करत आहेत. संघ करत आहे का? त्याचा जाब त्यांनाच विचारायला हवा. "

गांधी हत्या आणि संघ

महात्मा गांधी यांची हत्या झाली तो दिवस 30 जानेवारी 1948. तेव्हापासून आजपर्यंत एक प्रश्न सतत चर्चेत येतो तो म्हणजे गांधी यांची हत्या झाली त्या दिवशी नथुराम गोडसे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचा सदस्य होता का?

नथुराम गोडसे आणि विनायक दामोदर सावरकर यांचे वंशज सत्याकी गोडसे यांनी इकॉनॉमिक टाइम्सला दिलेल्या मुलाखतीत हा खुलासा...


त्या भाषणात त्यांनी 50 दिवसांची मुदत मागितली होती. ते म्हणाले होते, "बंधू आणि भगिनींनो, मी देशाला फक्त 50 दिवस मागितले आहेत. 50 दिवस. 30 डिसेंबरपर्यंत मला संधी द्या, माझ्या बंधू, भगिनींनो. 30 डिसेंबरनंतर काही कमतरता राहिली, माझी काही चूक निघाली, माझा हेतू चुकीचा वाटला, तर तुम्ही म्हणाल त्या चौकात मी उभा राहील. देश जी शिक्षा करेल ती भोगायला मी तयार आहे."

देशासाठी मोठा धक्का असणारं हे पाऊल उचलण्या मागचा आपला हेतू सांगताना पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी म्हटलं होतं की ही काळ्या पैशाविरोधातली मोहीम आहे. कट्टरतावाद आणि दहशतवादाविरोधातला सर्जिकल स्ट्राईक आहे. कॅशलेस अर्थव्यवस्था आणि डिजिटल समाजाच्या दिशेने उचललेलं मोठं पाऊल आहे.

दोन वर्षांनंतर आपली नोटाबंदीची सर्व उद्दिष्ट पूर्ण झाल्याचा दावा मोदी सरकार करत आहे. अर्थमंत्री अरुण जेटली गेल्या वर्षी म्हणाले  होते, "नोटाबंदीमुळे अर्थव्यवस्थेत औपचारिकता वाढली आहे. कर भरणाऱ्यांची संख्या वाढली आहे आणि विकास दरही वाढला आहे."

काळा पैसा मिळालाच नाही

मात्र गेल्या वर्षीच रिझर्व्ह बँकेने स्पष्टपणे सांगितलं की 99.3% नोटा यंत्रणेत परत आल्या आहेत. मध्यवर्... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

ती बँकेनुसार नोटाबंदी झाली त्यावेळी देशात 500 आणि 1000 रुपयांच्या एकूण 15 लाख 41 हजार कोटीच्या नोटा चलनात होत्या. यातल्या 15 लाख 31 हजार कोटी रुपयांच्या नोटा यंत्रणेत परतल्या आहेत. म्हणजेच जवळपास 10 हजार कोटी रुपयांच्या नोटा बँकेकडे परतलेल्या नाही. मात्र भूतान आणि नेपाळकडून येणाऱ्या नोटांची मोजणी अजून व्हायचीच आहे.

कॅशलेस धसईत पुन्हा कॅशच!

याचा अर्थ असा होतो की लोकांकडे काळा पैसा रोखीच्या स्वरूपात नव्हताच. लोकं काळा पैसा कॅशच्या स्वरूपात आपल्या घरात ठेवत असतील, असा विचार करणंच मूर्खपणाचं आहे, असं आर्थिक विषयांचे तज्ज्ञ प्रिय रंजन दाश यांचं म्हणणं आहे. ते सांगतात, "कॅशच्या स्वरूपात कमावलेला काळा पैसा लोकं जमीन किंवा मालमत्तेत गुंतवतात."

नोटाबंदी अपयशी ठरली, असं त्यांचं स्पष्ट मत आहे.

ते म्हणतात, "हे सरकारचं कृष्णकृत्य होतं. हा एक मूर्खपणाचा आदेश होता ज्यामुळे देश आणि देशाच्या अर्थव्यवस्थेला कायमस्वरूपी असा मोठा फटका बसला. यामुळे ढोबळ राष्ट्रीय उत्पन्न दोन टक्क्यांनी घसरलं. हे अंदाजे 3 लाख किंवा 3.5 लाख कोटींचं नुकसान होतं."

आर्थिक दृष्टीने नोटाबंदी फसली असली तरी सत्तेच्या राजकारणाच्या दृष्टीने नोटबंदी यशस्वी ठरली, असं इकॉनॉमिक टाइम्सचे संपादक टी. के. अरुण यांचं मत आहे.

 "नोटाबंदीचा खरा हेतू हा भाजप केवळ व्यापारी किंवा छोट्या दुकानदारांचा पक्ष नाही, हा संदेश लोकांपर्यंत पोहोचवणं होता. हा संदेश लोकांनी स्वीकारला आणि म्हणूनच नोटा बदलवून घेण्यासाठी लांबच्या लांब रांगेत ते उभे राहिले. त्यामुळे आपणही सरकारची मदत करत आहोत, असं त्यांना वाटलं," असं ते सांगतात.

राजकारणातला मास्टर स्ट्रोक

टी. के. अरुण सांगतात, अनेक तज्ज्ञांना नोटाबंदी हा मोदींचा मूर्खपणा वाटतो. "तो मोदींचा मास्टर स्ट्रोक होता. मोदी नाही सामान्य जनता मूर्ख आहे. सामान्य जनतेच्या मूर्खपणाचा आणि विश्वासाचा फायदा सरकारने उचलला आणि नोटाबंदी केली. सत्तेच्या राजकारणात याचा फायदा झाला. मात्र आर्थिक स्तरावर फार मोठं नुकसान झालं आहे," असं ते म्हणाले.

नोटबंदीनंतर ईवॉलेट्सचा दबदबा होता

प्रिय रंजन दाश यांचंही तसंच मत आहे. ते म्हणतात, "अर्थव्यवस्थेवर हा जो सर्जिकल स्ट्राईक झाला तो देशातल्या एका फार मोठ्या राज्यातल्या निवडणुकीपूर्वी (उत्तर प्रदेश विधानसभा निवडणूक) झाला. नोटाबंदीचा मुख्य हेतू हाच होता."

नोटाबंदी 'मोदी-निर्मीत आपत्ती' होती, असं काँग्रेसला...


त्या माहेरच्या निर्मला पाटणकर. त्यांचा जन्म मुंबईत झाला. आणि शिक्षण मुंबईच्या एल्फिन्स्टन कॉलेजमध्ये. त्यांनी तिथे अर्थशास्त्रात पदवी मिळवली.

बीबीसी मराठीने प्रा. निर्मला बॅनर्जींशी कोलकात्यात संपर्क साधला, तेव्हा त्यांनी अस्खलित मराठीत स्वतःविषयी सांगितलं. "लंडनला गेल्यानंतर माझा मुंबईशी संपर्क कमी होत गेला. मी आता कोलकात्यात राहते. आता मुंबईत कुणी नातेवाईक नाही, त्यामुळे फारसं जाणं होत नाही."

83 वर्षांच्या निर्मला बॅनर्जी आता कोलकात्यात राहतात. त्यांच्या मुलाला, म्हणजे नोबेल पुरस्कार विजेत्या अभिजितना मातृभाषा मराठी येते का, असं विचारल्यावर त्या म्हणाल्या, "अभिजितला मराठी पुष्कळ समजतं, पण बोलता येत नाही. मी स्वतः इथे बांगला लिहायला, बोलायला शिकले."

प्रा. निर्मला यांनी इंग्रजीत विपुल लेखन केलंय. त्यांनी मराठीत लिखाण केलंय का, असं विचारल्यावर त्या खंत व्यक्त करत म्हणाल्या, "मी मुख्यतः लिखाण बायकांच्या विषयांवर केलं. मला मराठीत लिहायची इच्छा होती. खरं तर अजूनही आहे. पण मला 50-60 वर्षांआधीची मराठी ठाऊक आहे. इथे वाचायला मराठी साहित्यही मिळत नाही. त्यामुळे मराठीत लिहिण्याचा आत्मविश्वास... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

नाही. व्याकरणाची चूक होणार नाही, पण शब्द आठवत नाहीत."

निर्मला बॅनर्जी यांनी EPWसाठी महिला आणि अर्थशास्त्र या विषयांवर केलेलं लिखाण इथे वाचता येईल.

'मी अभिजितला रागावणार आहे'

आपल्या मुलाला नोबेल मिळाल्यावर "मला नक्कीच खूप आनंद झालाय," असं त्या म्हणाल्या. मात्र "मी त्याला रागावणारे की त्याने मला याची काहीच कल्पना दिली नाही," असं त्या पत्रकारांशी बोलताना आधी म्हणाल्या.

अभिजित हे कोलकात्याचे तसेच भारताचे दुसरे नोबेल विजेते अर्थतज्ज्ञ आहेत, मात्र हा योगायोग नसून त्याचंही एक वेगळं कनेक्शन असल्याचं निर्मला बॅनर्जी यांनी सांगितलं.

निर्मला बॅनर्जी

"अमर्त्य सेन माझ्या पतीचे मित्र आहेत. 1963-65च्या काळात आम्ही बर्कलेमध्ये एकत्र होतो. तेव्हा आमच्या भेटी व्हायच्या. आता ते दोघंही (सेन आणि अभिजित) बोस्टनमध्ये एकत्र राहतात आणि ते नियमितपणे भेटतात," असं निर्मला यांनी माध्यमांशी बोलताना सांगितलं.

सध्याच्या देशात आर्थिक मंदी असल्याचं म्हटलं जातंय. तुम्ही काय म्हणाल, असं एका पत्रकाराने विचारलं असता, त्या सावधपणे म्हणाल्या "सध्या जे काही आकडे आहेत, त्यावरून तरी हेच दिसतंय. मात्र या आकड्यांवर किती भरवसा ठेवायचा, हाही प्रश्नच आहे."

एस्थेर डूफ्लो आणि अभिजित बॅनर्जी

अभिजित त्यांच्यासोबत अर्थतज्ज्ञ एस्थेर डूफ्लो आणि मायकल क्रिमर यांचाही या पुरस्कार विभागून देण्यात आला आहे.

एस्थेर डूफ्लो या अभिजित यांच्या पार्टनर आहेत.

एस्थेर यांना मिळालेल्या नोबेलवर त्या म्हणाल्या, "ही नक्कीच अभिमानाची गोष्ट आहे. त्या दोघांना एकत्र मिळाला याचा खूप आनंद आहे."

कोण आहेत अभिजित बॅनर्जी?

भारतीय वंशाचे अमेरिकन अर्थतज्ज्ञ अभिजीत बॅनर्जी यांना या वर्षीचा अर्थशास्त्राचा नोबेल पुरस्कार देण्यात आला आहे. त्यांच्यासोबत एस्थेर डूफ्लो आणि मायकल क्रिमर यांचाही या पुरस्कारात समावेश आहे.

2003 मध्ये अभिजीत बॅनर्जी आणि इतर संशोधकांनी Abdul Latif Jameel Poverty Action Lab (J-PAL) या सेंटरची स्थापना केली. गरिबी हटवण्यासाठी वैज्ञानिक दृष्टिकोन कसा आणता येईल, यावर J-PALमध्ये संशोधन केलं जात आहे.

जगभरात गरिबी हटवण्यासाठी अभिजीत बॅनर्जी यांनी त्यांच्या दोन सहकाऱ्यांबरोबर अनेक प्रयोग केले, असं नोबल समितीनं हा पुरस्कार जाहीर करताना म्हटलं. त्यांच्या या संशोधनामुळे गेल्या 20 वर्षांत खूप बदल घडला आहे.

अभिजित बॅनर्जींविषयी सविस्तर बातमी इथे वाचू शकता - नोबेल...


त्या मोर्चासाठी एक निवृत्त शिक्षिका आल्या होत्या. नाव प्रसिद्ध न करण्याच्या अटीवर त्यांनी बंगालमध्ये सुरू असलेल्या हिंसाचारावर आपलं मत व्यक्त केलं. "हिंसाचाराचं सर्वच पक्ष राजकारण करत आहेत. भाजप स्वतःला असहाय्य दाखवून, तृणमूल काँग्रेस बंगाली संस्कृतीचं रक्षण करण्याच्या निमित्तानं तर डावी आघाडी हिंसाचाराचा विरोध करून या मुद्द्याचं राजकीय भांडवल करत आहेत."

वाढत्या गर्दीमध्ये ती वृद्ध शिक्षिका गायब झाली. मात्र ती जे बोलली त्यामध्ये तथ्य असल्याचं मला जाणवलं.

डाव्या पक्षाच्या मोर्चामध्ये मोठ्या प्रमाणावर लोक सहभागी झाले होते. बंगालमध्ये आपण आजही संघटनात्मक पातळीवर मजबूत आहोत हे दाखविण्याची सीपीएमसाठी ही एक संधी होती का? किंवा निवडणुकीच्या रणधुमाळीत आपलं अस्तित्त्व टिकून असल्याचं त्यांना लोकांना दाखवून द्यायचं होतं? डाव्या पक्षांना राज्यात पुन्हा संजीवनी देण्याचा हा एक प्रयत्न आहे का?

ममतांनी संपुष्टात आणली 34 वर्षांची राजवट

बंगालमध्ये राजकीय पातळीवर डाव्यांचं अस्तित्व संपुष्टात आलं आहे का, असा प्रश्न वारंवार उपस्थित केला जातो. लाल झेंडे आता पूर्वीप्रमाणे फडकत नाहीत. लोक कॉम्रेड लेनिन... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

आणि स्टॅलिनला विसरले आहेत. कार्यकर्त्यांची संख्याही प्रचंड घटली आहे.

डाव्यांनी बंगालमध्ये 34 वर्षें राज्य केलं. ममता बॅनर्जींनी 2011 साली विधानसभा निवडणुकीत डाव्यांना मात दिली. सीपीएमचा दारूण पराभव झाला. 2014 च्या लोकसभा निवडणुकीत सीपीएमनं अवघ्या दोन जागा जिंकल्या होत्या. पक्षाच्या मतांची टक्केवारी घसरून 17 टक्क्यांवर आली.

डाव्या विचारधारेच्या नेत्यांना भेटण्यासाठी मी कोलकात्यातील सीपीएमच्या कार्यालयात पोहोचलो. कधीकाळी या कार्यालयात नेते, कार्यकर्ते, तक्रारकर्त्यांची रिघ लागलेली असायची. कार्यालयाच्या मोठ्या हॉलमध्ये राजकीय चर्चा आणि बैठका व्हायच्या. आता मात्र तिथं अगदी तुरळक वर्दळ होती. कार्यालयात शांतता होती. काही कर्मचारी काम करत होते, पण एकूणच त्या वातावरणात काहीच चैतन्य नव्हतं.

पक्षाचे कार्यकर्ते सांगतात, की राज्यात आमचा जोर ओसरलेला आहे, पण आमचं अस्तित्त्वच संपुष्टात आलंय असं नाही.

तरूणांचा सीपीएमला पाठिंबा

सीपीएमचा एक तरूण कार्यकर्ता सांगत होता, "आम्ही राज्यातून पार हद्दपारच झालोय, असं म्हणणं योग्य नाहीये. आमचं संख्याबळ घटलं आहे, पण राज्याच्या प्रत्येक जिल्ह्यात आमची संघटना आजही अस्तित्त्वात आहे."

आमच्या पक्षात एक नवीन जोश संचारला असल्याचा दावाही त्यानं केला. "फेब्रुवारीमध्ये झालेल्या आमच्या पक्षाच्या सभा या मोदी आणि ममतांच्या सभांहूनही मोठ्या झाल्या होत्या."

आसनसोलहून आलेल्या मीनाक्षी मुखर्जी.

आसनसोल शहरातून आलेल्या मीनाक्षी मुखर्जी डोक्यावर सीपीएमची लाल रंगाची टोपी घालून मोठ्या आत्मविश्वासानं सांगत होत्या, की तरूणांमध्ये पक्ष पुन्हा एकदा लोकप्रिय होत आहे.

"तरूण नेहमीच आमच्या पक्षासोबत राहिले होते आणि आजही ते आमच्या सोबत आहेत," मीनाक्षी मुखर्जी सांगत होत्या.

"आम्ही महागाई, बेरोजगारी आणि सांप्रदायिकतेविरुद्ध गेल्या दहा वर्षांत अनेकदा आंदोलन केलं होतं. आमच्या आंदोलनात लाखो लोक सहभागी झाले होते."

विकास रंजन भट्टाचार्यांचा शांत प्रचार

सीपीएमने बंगालमध्ये 42 पैकी 40 जागांवर आपले उमेदवार उभे केले आहेत. त्यांच्यापैकी एक आहेत विकास रंजन भट्टाचार्य. प्रचाराला जाण्यापूर्वी ते आपल्या कार्यालयात बसले होते. मात्र त्यांच्याकडे बघून हे उमेदवार आहेत असं वाटतच नव्हत. एखाद्या सर्वसाधारण कार्यकर्त्याप्रमाणे ते बसून होते. त्यांच्या आसपासही कोणी नव्हतं.

रंजन भट्टाचार्य आपल्या मोबाईलमध्ये ममता...


त्या म्हणतात -

प्रति,

संजूचे सर्व चाहते आणि शुभचिंतक,

संजूला गेली इतकी वर्षं तुम्ही प्रेम आणि आपुलकी दिली आहे. याबद्दल तुमचे आभार मानल्याशिवाय मी सुरुवातच करू शकत नाही.

संजूने आयुष्यात बरेच चढ-उतार बघितले. मात्र, तुम्ही केलेलं कौतुक आणि तुम्ही दिलेला पाठिंबा याच्या बळावर त्यांनी आजवरच्या प्रत्येक कठीण प्रसंगाचा सामना केला आहे. आणि यासाठी आम्ही कायमच आपले ऋणी असणार आहोत. आमच्यापुढे आणखी एक आव्हान उभं ठाकलं आहे आणि तुमच्या प्रेमाच्याच बळावर ते हे संकटदेखील पार करतील, याची मला खात्री आहे.

एक कुटुंब म्हणून आम्ही या संकटाचा सकारात्मकतेने आणि नम्रतेने सामना करण्याचा निर्णय घेतला आहे. हा एक कठीण संघर्ष आणि लांबचा प्रवास असणार आहे. त्यामुळे चेहऱ्यावर स्मित ठेवून शक्य तेवढं सामान्य आयुष्य जगण्याचा आमचा प्रयत्न असणार आहे. आणि कुठलीही नकारात्मकता न ठेवता संजूसाठी आम्हाला हे करायचं आहे.

या कठीण काळात दुर्दैवाने मी स्वतः घरात क्वारंटाईन असल्याने पुढचे काही दिवस हॉस्पिटलमध्ये त्यांच्यासोबत असू शकत नाही. प्रत्येक युद्धातच एक दिशा दाखवणारा असतो आणि एक जण किल्ला लढवत असतो. आमच्या कुटुंबातर्फे ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

चालवण्यात येणाऱ्या कॅन्सर फाउंडेशनमध्ये प्रियाने गेली दोन दशकं खूप काम केलं आहे. तिच्या आईने या आजाराशी दिलेली झुंज तिने स्वतः बघितली आहे. या लढाईत ती आमची मार्गदर्शक आहे. तर मी किल्ला लढवत आहे.

आपल्या माहितीसाठी, संजूवर प्राथमिक उपचार मुंबईत होतील. परदेशात कधी जायचं, यासंबंधीचे निर्णय कोव्हिडची परिस्थिती कशी आहे, यावर घेतला जाईल. सध्या संजूवर कोकिलाबेन हॉस्पिटलमधले तज्ज्ञ डॉक्टर उपचार करत आहेत.

मी हात जोडून सर्वांना विनंती करते की त्यांचा आजार कुठल्या टप्प्यात आहे, याचे अंदाज बांधू नका आणि डॉक्टरांना त्यांचं काम करू द्या. या सर्व प्रक्रियेची आम्ही तुम्हाला नियमितपणे माहिती देत राहू.

संजू केवळ माझे पती आणि आमच्या मुलांचे वडील नाही तर आई-वडील गेल्यानंतर अंजू आणि प्रिया या भावंडांसाठी ते वडिलांसारखेच आहेत.

ते आमच्या कुटुंबाचा आत्मा आहेत.

आमचं कुटुंबही या आजाराने हादरून गेलं असलं तरी आम्ही संपूर्ण ताकदीने लढण्याचा निर्धार केला आहे. ईश्वर आणि तुमच्या प्रार्थना आमच्या सोबत आहेत. या सर्वांच्या साथीने आम्ही यावर मात करू आणि विजयी होऊन बाहेर पडू.

वैद्यकीय उपचारांसाठी घेतला ब्रेक

मंगळवारी संजय दत्त यांनी आपण मेडिकल ट्रीटमेंटसाठी काही काळ कामापासून ब्रेक घेत असल्याचं  म्हटलं.

'नमस्कार मित्रांनो, काही वैद्यकीय उपचारांसाठी मी कामापासून छोटा ब्रेक घेतो आहे. माझे कुटुंबीय आणि मित्रमैत्रिणी माझ्यासोबत असून माझ्या प्रकृतीविषयी चिंता करू नका असं आवाहन मी चाहत्यांना करतो. त्याचप्रमाणे तब्येतीविषयी काही अफवा पसरवू नका. तुमच्या प्रेमाच्या आणि शुभेच्छांच्या आधारे मी लवकरच परत येईन', असं ट्वीट संजय दत्तने केलं होतं.

माझे कुटुंबीय आणि मित्र माझ्यासोबत आहे. माझ्या प्रकृतीबद्दल कोणतेही अनावश्यक अंदाज व्यक्त केले जाऊ नयेत.

संजय दत्त यांची पत्नी मान्यता यांनीही बुधवारी (12 ऑगस्ट)ला एक निवेदन प्रसिद्ध केलं आहे.

"संजयला लवकरात लवकर बरं वाटावं यासाठी प्रार्थना, शुभेच्छा, आशिर्वाद देणाऱ्या प्रत्येकाचे मनापासून आभार. या कठीण कालखंडातून बाहेर पडण्यासाठी तुमच्या पाठिंब्याची आम्हाला आवश्यकता आहे. गेल्या काही वर्षात आमच्या घराने खूप काही सोसलं आहे. पण मला खात्री आहे की हा अवघड काळही सरेल. परंतु संजूच्या चाहत्यांना एक कळकळीची विनंती आहे की कोणत्याही अफवा, अनाठायी शक्यता यांना बळी पडू नका. तुमचं प्रेम, पाठबळ आणि जिव्हाळा...


त्या यादीतूनच मग #MeToo चळवळ सुरू झाली.

आपली व्यथा मांडणाऱ्या महिलांना कोणीही कमी लेखू नये किंवा मत बनवू नये, म्हणून मी ही यादी बनवली होती, असं मॉईरा डोनेगन यांनी सांगितलं आहे.

ऑक्टोबरमध्ये त्यांनी एक ऑनलाईन स्प्रेडशीट बनवली होती, ज्यात त्यांनी माध्यमांमध्ये काम करणाऱ्या महिलांना त्यांचा छळ करणाऱ्या पुरुषांची नावं टाकायला सांगितलं होतं. या महिला निनावीपणे त्यात नाव टाकू शकत होत्या.

ही स्प्रेडशीट 12 तास ऑनलाईन होती आणि त्यात 70 पेक्षा अधिक पुरुषांची नावं समोर आली. मग जाहीर झालेली ही यादी लगेच व्हायरल झाली होती.

त्यातल्या पुरुषांवर छळवणूक ते बलात्कारसारखे अनेक आरोप होते.

अनुभवाचा अभाव होता तरी...

'द कट' मॅगझीनमध्ये लिहिताना डोनेगन म्हणाल्या की ही यादी बनवणं त्यांचा बालिशपणा होता. त्यांनी त्या स्प्रेडशीटला Shitty Media Men list असं नाव दिलं होतं.

या यादीत मनोरंजन आणि माध्यम क्षेत्रांतल्या अनेक लोकांची नावं समोर आली. त्यात हॉलिवूड निर्माते हार्वे वाईनस्टाईन यांचाही समावेश होता.

ही यादी बाहेर आल्यावर तिच्यावर स्तुतीवर्षाव आणि टीका, असा संमिश्र प्रतिसाद आला. अनेक माध्यमांनी लेखाच... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

्या माध्यमातून टीका केली.

आणि डोनेगन यांनी ही यादी तयार केली आहे, असा हापर्स मॅगझिन लवकरच जाहीर करेल, असा तर्क शिगेला पोहोचला होता.

'द कट'मध्ये लिहिलेल्या लेखात त्या पुढे म्हणाल्या की, क्राऊडसोर्स करून निनावीपणे तयार केलेली ही यादी, लैंगिक छळाच्या समस्येला वाचा फोडण्याचा एक मार्ग होता. "हा त्रास संपतच नव्हता. महिलांना कुठे तरी यातून मार्ग काढता यावा, म्हणून हे केलं."

"मला एक अशी जागा निर्माण करायची होती जिथे छळल्या गेलेल्या स्त्रियांविषयी कोणीही उगाच मतं बनवणार नाहीत, किंवा त्यांना कमी लेखलं जाणार नाही," त्या सांगत होत्या.

"अशा प्रकारच्या वागणुकीविरुद्ध निर्भयपणे आवाज उठवायला एक नवा मार्ग तयार करण्याचा माझा प्रयत्न होता, जिथे लोक सूड घेण्याचा प्रयत्न नाही करतील."

'द न्यू यॉर्कर'मध्येही लेखन केलेल्या डोनेगन सांगतात की त्यांना अपेक्षा नव्हती की या यादीला इतका प्रतिसाद मिळेल आणि ती इतक्या मोठ्या प्रमाणावर पसरेल. काही तासांतच Buzzfeed वर आणि Reddit या ऑनलाईन फोरममध्ये ती झळकली.

प्रचंड प्रतिसाद

"मला वाटलं होतं की स्त्रिया यात छळाची माहिती देतील, जे त्या कधीही कुणालाही सांगू शकल्या नाही, अशा दस्तावेज असावं, अशी माझी कल्पना होती. पण या क्षेत्रात आपल्याकडे असलेल्या हक्कांचा गैरवापर किती प्रमाणात केला जातो हे मला कळलं," त्या सांगतात.

त्या सांगतात की जशी ही यादी वाढत गेली तसा त्यांना आनंद झाला पण त्याच वेळी आपल्या करिअरचं काय होईल, या विचाराने त्या घाबरल्याही.

त्यांनी ही यादी काढून घ्यायचं ठरवलं खरं, पण ही यादी म्हणजे तमाम स्त्रियांसाठी एक आधार होता, हे सांगायला देखील त्या विसरल्या नाहीत.

"मी खूपच भाबडेपणात ही यादी तयार केली होती. माझा भाबडेपणा असाही होता कारण ती यादी अशा काही अदृश्य गोष्टींमुळे व्हायरल होऊ शकते, याचीही मला कल्पना नव्हती," त्या सांगतात.

"मला आधी माहिती नव्हतं की ही स्प्रेडशीट सार्वजनिक होणार होती. पण ते होतील असंही लगेचच स्पष्ट झालं. मला असं वाटलं की या कागदपत्रापेक्षा त्यात उल्लेखीत वागणुकीचं महत्त्व जास्त आहे. आता इतकं सगळं झाल्यावर विश्वासच बसत नाही की मी असा विचार केला होता. पण मी हे केलं."

हार्पर्स मॅगझीननं जेव्हा नाव जाहीर करण्याचं ठरवलं, तेव्हा या मॅगझीनसाठी लिहिणाऱ्या इतर लेखकांनी त्यात यापुढे न लिहिण्याचा इशारा दिला. ते म्हणाले की जर या यादीच्या मागच्या व्यक्तीचं नाव जाहीर...


त्या रात्री नवरा घरातून निघून गेला आणि माझं अवघं विश्व हादरलं. खूप मोठं संकट कोसळल्यासारखं वाटलं.

माझ्या मनात सुरू असलेल्या कोलाहलाची बाहेर कुणालाही कल्पना नव्हती. आजूबाजूला होती ती फक्त काळजाचा थरकाप उडवणारी भयाण शांतता.

आम्ही दोघांनी 17 वर्षं सोबत घालवली होती. या 17 वर्षांतल्या कडू-गोड आठवणींना सोबत घेऊन माझ्या 10 वर्षांच्या मुलीबरोबर मी एकटी राहिले होते.

तो सोडून गेल्यावरही मी त्याला वारंवार फोन करत होते. पण "आपलं लग्न, आपलं नातं आता संपलं आहे," असं कोरडेपणानं म्हणून तो मोकळा झाला होता. त्याला यात काहीही चुकीचं वाटत नव्हतं.

तो आणि त्याची ऑफिसमधली सहकारी यांचं प्रेमप्रकरण सुरू आहे, असं मला त्याच्या मित्रांकडून फार उशीरा कळलं.

धक्का बसणे हा वाक्प्रचार तोकडा पडेल असं काहीसं वाटलं तेव्हा. पायाखालची जमीन सरकली. स्वत:ला संपवून टाकावंसं वाटलं. काहीही विचार न  करता मी औषधाचा ओव्हरडोस घेतला. तेव्हाच संपले असते मी, पण वाचले!

त्याच्याविना मी आयुष्याची कल्पनाच करू शकत नव्हते. माझ्या आयुष्यभराच्या प्रेमाला मी दुसऱ्या स्त्रीसोबत असं बघू शकत नव्हते. पण मला ते सहन करावं लागत होतं.

हे सत्... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

य असलं तरी ते स्वीकारायची मात्र माझी तयारी नव्हती. माझा पती दुसऱ्या स्त्रीसोबत वाटून घ्यायला मी अजिबात तयार नव्हते.

प्रचलित समजांना छेद देत देशातील तरुण आणि वयस्क महिला जीवनात बंड पुकारताना दिसून येत आहेत. बीबीसीची खास सीरिज #HerChoiceच्या माध्यमातून अशा 12 महिलांच्या सत्य घटना आम्ही तुमच्यासमोर घेऊन येत आहोत.

दु:ख आणि जळफळाटानं माझ्यावर ताबा मिळवला होता. या सगळ्यासाठी मी त्या स्त्रीला दोष देत होते, शिव्याशाप देत होते. पण मी हे विसरले होते की, माझा स्वत:चा नवराही यात तिच्याइतकाच दोषी होता.

पण हे काही अचानक घडून आलं नव्हतं. हळूहळू अनेक बाबी माझ्या लक्षात यायला लागल्या आणि मला या प्रकरणाचा उलगडला व्हायला लागला.

मागील काही दिवसांपासून त्यानं माझ्याकडे दुर्लक्ष करायला सुरुवात केली होती. मी दिसायला काही खूप सुंदर वगैरे नव्हते. तसंच खूप जास्त  कमवतही नव्हते.

मी माझ्या नवऱ्यात होणारे बदल अनुभवत होते. 'मी नशिबवान आहे म्हणून तू मला भेटलीस' असं म्हणणारा तो आता 'तू माझ्या आयुष्यात असणं माझं दुर्दैव आहे' असं म्हणत होता.

'तू सुंदर दिसतेस' असं म्हणणारा तो आता 'माझ्याशेजारी उभं राहण्याची तुझी योग्यता नाही' असं म्हणायला लागला होता.

त्याच्या ऑफिसमधल्या प्रेयसीच्या तुलनेत मी कदाचित मॉडर्न नसेन किंवा मी त्याच्यासाठी तसे मॉडर्न कपडे घातले नसतील.

'तुला इंग्रजी बोलता येत नाही, कोण नोकरी देणार तुला?' असं बोलून तो मला हिणवायला लागला. यामुळे मी फक्त त्याच्याच नाही तर स्वतःच्या नजरेत सुद्धा उतरत चालले होते. त्याला आवडणाऱ्या स्त्रीच्या बरोबरीची मी नाही, असं मला वाटायला लागलं.

संपूर्ण घराची जबाबदारी माझ्या एकटीवर टाकण्यात आली होती. किराणा माल आणण्यापासून ते कुणी आजारी असेल तर त्याची काळजी घेण्यापर्यंत सर्व कामं माझ्यावर थोपण्यात आली होती. माझं जग घरापुरतंच मर्यादित ठेवण्यात आलं होतं.

पार्टी, डिनर आणि इतर कार्यक्रमांसाठी मला सोबत घेवून जाण्याचं नवऱ्यानं थांबवलं होतं.

ज्या व्यक्तीवर मी सर्वाधिक प्रेम केलं ती व्यक्ती माझ्यापासून दूर जात होती, मला सोडून जात होती. हळूहळू त्याचं माझ्यावरचं प्रेम संपुष्टात आलं.

नात्यातला ओलावा परत आणण्यासाठी मी प्रयत्न केले. पण त्याचा काही परिणाम झाला नाही आणि एका रात्री तो घर सोडून निघून गेला.

त्यानंतर तो दुसरीकडे राहायला गेला.  मी आणि माझी मुलगी सासू- सासऱ्यांसोबत राहू लागलो.

सासू-सासऱ्यांना...


त्या वक्तव्यानंतर जगभरातून त्यांच्यावर टीका झाली होती. त्या टीकेनंतर दलाई लामा यांनी माफी मागितली आहे.

माझ्या वक्तव्यामुळे जर कुणाच्या भावना दुखावल्या असतील तर मी क्षमा मागतो असं दलाई लामा म्हणाले आहेत.

मी गमतीने जे विधान केलं, त्यामुळे अकारण वाद ओढावला असं त्यांनी आपल्या प्रसिद्धीपत्रकात म्हटलं आहे. दलाई लामा यांच्या कार्यालयाने काढलेल्या प्रसिद्धिपत्रकात असं म्हटलं आहे की, भौतिक जगाच्या मर्यादा आणि तिबेटियन बौद्ध परंपरेचा विचार यांच्यातल्या परस्परविरोधाची पूर्ण जाणीव आहे.

पण तरीदेखील असं होऊ शकतं की एखादं वक्तव्य एका सांस्कृतिक संदर्भात गमतीशीर वाटतं पण तेच वक्तव्य दुसऱ्या भाषेतून अनुवादित झालं तर त्यातली गंमत निघून जाते.

महिलांना समान अधिकार मिळावेत यासाठी दलाई लामांनी नेहमीच प्रयत्न केले आहेत.

याच मुलाखतीमध्ये त्यांनी डोनाल्ड ट्रंप यांना नैतिक मूल्यं नाहीत, असं म्हटलं होतं. या वक्तव्याबद्दल त्यांनी दिलगिरी व्यक्त केली नाही.

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)


त्या सकाळी त्यांनी मला 'मातोश्री'वर बोलावलं. म्हणाले, "आज दीनानाथ पुण्यतिथी! लता मंगेशकरांनी मला संध्याकाळी 'षण्मुखानंद'मध्ये बोलावलं आहे. तिथं करायचं भाषण मी तुला दाखवतो. ते तू मोठ्यानं वाच. अशाकरता की, माझा घसा आज नीट काम देत नाहीये. तर मी अडलो की, मी तुझ्याकडे बघेन. पुढचं माझं तू वाच."

कमालीचा विश्वास त्यांनी दाखवला. आम्ही भाषणाची रिहर्सल केली.

संध्याकाळी 'षण्मुखानंद'च्या VIP रूममध्ये ते आणि दीदी बोलत होते. दोघं ग्रेट माणसं! म्हणून मी रूमबाहेरच उभा होतो. त्यांनी मला आत बोलावलं. शेजारी बसवलं आणि त्यांनी दीदींना सांगितलं, "माझं भाषण मी आणि सुधीर आज सादर करणार आहोत."

लतादीदी 'म्हणजे' या अर्थी खळाळून हसल्या.

लता मंगेशकर, बाळासाहेब ठाकरे आणि सुधीर गाडगीळ

"माझी तब्बेत बरोबर नाही. मला दीनानाथांबद्दल जे बोलायचं ते मी लिहून काढलंय. आम्ही दोघं मिळून ते भाषण सादर करणार आहोत."

आणि त्या संध्याकाळी त्यांनी आपल्या भाषणात मध्येच थांबून काही भाग मला वाचायला सांगून त्यांच्या भाषणात मला सहभागी करून घेतलं. त्यांचं त्या संध्याकाळचं भाषण आम्ही दोघांनी मिळून सादर केलं.

सकाळी त्या भाषणाची तयारी कर... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

ताना सहकाऱ्याला म्हणाले, "त्या कप्प्यातले डावीकडचे कागद काढ. दीनानाथांची माहिती आहे." संदर्भ असे नोंदवून ते कुठे ठेवले आहेत, हे त्यांना अचूक लक्षात होतं.

1974 साली टीव्हीवर 'आमची पंचविशी' या कार्यक्रमात मी त्यांच्या तरुणपणावर त्यांची मुलाखत घेणार होतो. म्हणाले, "माझ्या बरोबर कोण आहे?" म्हटलं, "व. पु. काळे!"

तसं मिश्कीलपणे म्हणाले, "आम्ही एकाच भागात राहतो म्हणून आमची जोडी वाटतं?" बोला आता!

तरुणपणाविषयी बोलताना बाळासाहेबांनी प्रबोधनकार ठाकरे यांचे त्यांच्यावर झालेले संस्कार, शिवसेनेची स्थापना, भाषणातलं मुद्द्यांचं, वाणीचं महत्त्व सांगितलं. व्यंगचित्रकलेवर बोलले.

संध्याकाळी टीव्हीवर येऊन सारं सांगितलं. अनेक पुस्तकांचे संबंध सांगितले. ती त्यांची मी घेतलेली पहिली मुलाखत.

बाळासाहेब ठाकरे आणि सुधीर गाडगीळ

या पहिल्या आणि 'षण्मुखानंद'मध्ये झालेल्या कार्यक्रमाच्या वेळच्या गप्पा यांमध्ये जवळ जवळ बारा वेळा त्यांनी मला एकट्याला 'मातोश्री'वर बोलावून मुलाखती दिल्या.

मधल्या एका टप्प्यावर माझ्या साठीनिमित्त त्यांनी मला एक सुंदर मानपत्र दिलं.

त्यात त्यांनी म्हटलं की, तुम्ही 25 वर्षं शब्दसुमनांचा गजरा विणत आहात. आपल्याला ऐकणं हा अविस्मरणीय अनुभव असतो. यापुढे तुम्ही जेव्हा मुलाखत घ्याल, तेव्हा महाराष्ट्र म्हणेल की, ही मुलाखत सुधीर गाडगीळांनी घेतली आहे, म्हणजे मुलाखत देणारा 'मोठा माणूस'च असेल. हे त्यांचं दाद देण्याचं मोठेपण!

एका सत्कारात उत्सवमूर्ती म्हणून मी स्टेजवर त्यांच्या शेजारीच बसलो होतो. मला विचारलं, 'आई-वडील आलेत का?' म्हटलं, 'हो!'

सत्कार सोहळा सुरू झाला. मध्येच उभे राहून म्हणाले, "एका मध्यमवर्गीय घरातल्या पालकांनी आपल्या मुलाला निवेदनाच्या बेभरवशी व्यवसायात करिअर करायला प्रोत्साहन दिलं, तेव्हा सुधीरच्या आधी त्याच्या पालकांचा सत्कार करायला हवा."

त्यांनी प्रेक्षागारातून माझ्या आई-वडिलांना स्वत: व्यासपीठावर बोलावलं आणि त्या दोघांचा सत्कार केला. आम्ही तो क्षण कधीच विसरू शकत नाही.

त्यांच्याशी गप्पा मारताना जेव्हा त्यांना कळलं की, ह्या व्यवसायात काम करण्यासाठी आर्थिक स्थिती फारशी बरी नसताना माझ्या पत्नीनं मला सांगितलं, "तुम्ही नोकरी सोडून या व्यवसायात पडा. मी नोकरी करेन."

सुधीर गाडगीळ यांच्या कुटुंबीयांसह बाळासाहेब

ते ऐकून बाळासाहेब खुश झाले. माझ्या पत्नीला आणि मुलाला 'मातोश्री'वर बोलवून घेऊन, फोटो काढून...


त्यांचं नावही लव्हर्स ऑफ मोडिना असं ठेवलं होतं.

पण आता समोर आलेल्या नव्या संशोधनानुसार हे दोन्ही सांगाडे पुरूषांचे आहेत असं कळलं आहे.

या सांगाड्यांचं लिंग कळायला इतकी वर्ष लागली कारण ते सांगाडे अत्यंत वाईट अवस्थेत होते. पण आता नव्या तंत्रज्ञानाव्दारे सांगाड्यांच्या दातांवर असलेल्या आवरणाची तपासणी करता आली, आणि त्यामुळे या सांगड्यांचं लिंग कळू शकलं.

चौथ्या ते सहाव्या शतकादरम्यान अस्तित्वात असलेल्या या व्यक्तींचं एकमेकांशी काय नातं होतं ते मात्र कळू शकलेलं नाही.

संशोधकांचं म्हणणं आहे की या दोन्ही पुरुषांना मुद्दामच हातात हात घेतलेल्या अवस्थेत पुरलं होतं.

काहींच्या मते हे पुरुष एकमेकांचे सख्खे किंवा चुलत भाऊ असावेत किंवा युद्धात एकमेकांसोबत मृत्युमुखी पडलेले सैनिक असावेत, असं इटलीतले संशोधक-लेखक फेडरिको लुगली यांनी इटलीच्या राय न्यूजला सांगितलं.

संशोधकांना असंही वाटतं की या सांगाड्यांना जिथे पुरलं गेलं की सैनिकांना दफन करण्याची जागा असावी.

इटलीच्या बोलोग्ना विद्यापीठातले अभ्यासकांनी सायटिंफिक रिपोर्टस या जर्नलशी बोलताना सांगितलं की या संशोधनातून पुढे आलेले निष्कर्ष तत्कालीन ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

इटलीमध्ये माणसांचे अंतिम विधी कोणत्या पद्धतीने केले जायचे यावर प्रकाश टाकू शकतात.

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)


त्यांचं पार्थिव दुपारी 12 वाजेपर्यंत भाजपच्या कार्यालयात अंत्यदर्शनासाठी ठेवलं गेलं. त्यानंतर लोधी रोडवरील विद्युतदाहिनीत शासकीय इतमामात त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार केले गेले. सुषमा स्वराज यांच्या कन्या बांसुरी यांनी सुषमा यांच्या पार्थिवावर अंत्यसंस्कार केले.

सुषमा स्वराज यांच्या निधनानंतर पंतप्रधान नरेंद्र मोदी, काँग्रेस अध्यक्ष राहुल गांधी यांच्यासह भाजप आणि इतर पक्षांच्या अनेक नेत्यांनी शोक व्यक्त केला आहे. हरियाणा सरकारने सुषमा स्वराज यांच्या निधनानंतर दोन दिवसांचा दुखवटा जाहीर केला आहे.

लोकसभा सभापती ओम बिर्ला यांची आदरांजली

'सुषमाजी भारतीय संस्कृतीचं प्रतीक होत्या. त्या सक्षम प्रशासक आणि संवेदनशील नेत्या होत्या. त्यांच्या जाण्याने संपूर्ण देश दु:खी आहे. त्यांनी देशवासीयांच्या समस्या समजून घेत त्या सोडवण्याचा प्रयत्न केला. याक्षणी त्यांच्या कुटुंबीयांच्या दु:खात आम्ही सहभागी आहोत', असं लोकसभा ओम बिर्ला यांनी म्हटलं आहे.

त्या इस्राइलच्या मित्र-इस्राइलचे राजदूत

भारतातील इस्राइलचे राजदूत रॉन मैल्का यांनी सुषमा स्वराज यांच्या पार्थिवाचे दर्शन घेतले. 'इस्राइल आणि देशवासीयांकडून ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

सुषमा स्वराज यांना श्रद्धांजली वाहण्यासाठी आलो आहे. त्या खंबीर नेत्या आणि इस्राइलच्या स्नेही होत्या. इ्स्राइल-भारत मैत्रीपर्व पुढे नेण्यात सुषमा यांची मोलाची भूमिका होती', असं मैलका यांनी सांगितलं.

सुषमाजींच्या निधनाने निर्माण झालेली पोकळी भरून न येणारी-अमित शहा

सुषमा स्वराज यांच्या निधनाने भाजपचे कोट्यवधी कार्यकर्ते तसंच देशभरातील कोट्यवधी चाहते दु:खी आहेत. भारतीय राजकारणासाठी हा प्रचंड मोठा धक्का आहे. आणीबाणीच्या काळापासून देशाच्या राजकारणातील त्या गौरवशाली पर्व होत्या. दिल्लीच्या मुख्यमंत्री, लोकसभेतील विरोधी पक्षनेत्या, विविध खात्यांच्या मंत्री म्हणून त्यांनी अटलबिहारी वाजपेयी आणि नरेंद्र मोदी यांच्या कार्यकाळात त्यांनी कुशल प्रशासक म्हणून काम केलं. त्यांच्या जाण्याने भारतीय राजकारणातील मोठी पोकळी निर्माण झाली आहे. ती भरून काढणं अवघड आहे. त्यांच्या लोकसेवेकरता देश त्यांना सदैव स्मरणात ठेवेल असं अमित शहा यांनी सांगितलं.

लालकृष्ण अडवाणी झाले भावुक

भाजपचे ज्येष्ठ नेते लालकृष्ण अडवाणी यांनी सुषमा स्वराज यांच्या पार्थिवाचं अंत्यदर्शन घेतलं. त्यावेळी त्यांना अश्रू अनावर झाले. सुषमा स्वराज आणि लालकृष्ण अडवाणी यांचे ऋणानुबंध घनिष्ठ होते.

नरेंद्र मोदींना अश्रू अनावर

पंतप्रधान नरेद्र मोदींनी सुषमा स्वराज यांच्या पार्थिवाचं अंत्यदर्शन घेतलं. यावेळी त्यांना अश्रु अनावर झाले. यावेळी नरेंद्र मोदींबरोबर उपराष्ट्रपती व्यंकय्या नायडूसुद्धा उपस्थित होते.

सर्वांत जवळच्या सहकारीचं निधन - अडवाणी

भाजपचे ज्येष्ठ नेते लालकृष्ण अडवाणींनी तीव्र दुःख व्यक्त केलं आहे. त्यांनी एक पत्रक जारी करून त्यांच्या भावना व्यक्त केल्या आहेत. तसंच त्यांचा आठवणींना उजाळा दिला आहे.

"माझ्या सर्वांत जवळच्या सहकारी सुषमा स्वराज यांच्या जाण्यानं मी खूप दुःखी आहे. 80 च्या दशकात त्यांनी त्यांची कारकिर्द सुरू केली, त्यानंतर अल्पावधीतच पक्षाच्या वरिष्ठ नेत्यांमध्ये त्यांना स्थान मिळालं. महिला नेत्यांसाठी त्या रोल मॉडेल ठरल्या. त्या उत्तम वक्ता होत्या."

"त्या अत्यंत संवेदनशील व्यक्ती होत्या. आपल्या स्वभावामुळे त्या सर्वांची मनं जिंकत. मला एकही असं वर्ष अठवत नाही जेव्हा त्या माझ्या वाढदिवसाच्या दिवशी चॉकलेट केक घेऊन आल्या नाहीत."

इराणच्या परराष्ट्र मंत्र्यांनी वाहिली श्रद्धांजली

इराणचे परराष्ट्र मंत्री जवाद जरीफ यांनी शोक व्यक्त...


त्यांचा मुलगा अभिजीत मुखर्जी यांनी ट्वीट करून याची माहिती दिली आहे. मुखर्जी यांच्या निधनानंतर केंद्र सरकारने सात दिवसांच्या दुखवट्याची घोषणा केली आहे.

Twitter पोस्ट समाप्त, 1

कोरोनाची लागण झाल्यानंतर त्यांना नवी दिल्लीतल्या लष्कराच्या आर अॅंड आर रुग्णालयात दाखल करण्यात आलं होतं.

त्यांच्यावर मेंदूची शस्त्रक्रिया झाली यानंतर त्यांची कोरोना चाचणी घेण्यात आली असता ते कोव्हिड पॉझिटिव्ह असल्याचं आढळलं.

10 ऑगस्ट रोजी मुखर्जी यांनी ट्वीट करून कोरोनाची लागण झाल्याची बातमी दिली होती.

प्रणव मुखर्जी यांना राष्ट्रपती रामनाथ कोविंद यांनी ट्वीट करून श्रद्धांजली वाहिली आहे. प्रणव मुखर्जी यांच्या निधनामुळे एक युग संपलं आहे, अशा शब्दांमध्ये त्यांनी श्रद्धांजली वाहिली आहे.

भारतरत्न प्रणव मुखर्जी यांनी भारताच्या विकासावर अमीट ठसा निर्माण केला आणि समाजाच्या सर्वच स्तरांमधून तसेच सर्व राजकीय विचारांच्या गटांसाठी ते सन्मान्य व्यक्ती होते अशा शब्दांमध्ये पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी श्रद्धांजली वाहिली आहे.

काँग्रेसच्या अध्यक्षा सोनिया गांधी यांनी प्रणव मुखर्जी यांची कन्या श्रर्मिष्ठा मुखर्जी यांना पत्... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

र लिहून आपला शोकसंदेश कळवला आहे. गेल्या पन्नास वर्षात प्रणव मुखर्जी राष्ट्र, सरकार आणि काँग्रेस पक्षाचे महत्त्वाचे सदस्य होते. त्यांच्या अनुभवाशिवाय, त्यांच्या सल्ल्याशिवाय आपण कसं काम करु शकलो असतो याची कल्पना करता येत नाही. काँग्रेस पक्षाला त्यांच्या जाण्याने मोठं दुःख झालं असून ते सदैव स्मरणात राहतील अशा भावना त्यांनी व्यक्त केल्या आहेत.

काँग्रेस नेते राहुल गांधी यांनी ट्विट करून शोक व्यक्त केला आहे. राहुल यांनी प्रणवदांवा श्रद्धांजली वाहिली आहे.

हे वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम, यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)


त्यांचा रोख हाँगकाँग आणि तिथे अनेक महिन्यांपासून सुरू असलेल्या बीजिंग विरोधी निदर्शनांकडे असला तरी त्यांनी कोणत्याही भूभागाचा विशिष्ट उल्लेख असा केला नाही.

रविवारी पुन्हा एकदा हाँगकाँगमधल्या शांततापूर्ण निदर्शनांचं रूपांतर झटापटींमध्ये झालं. त्यावेळी बीजिंगधार्जिणी दुकानं आणि सार्वनजनिक वाहतूक व्यवस्थेवरील स्टेशन्सशी नासधूस करण्यात आली.

शी जिनपिंग काय म्हणाले?

"चीनच्या कोणत्याही भूभागाचं विभाजन करण्याचा प्रयत्न करणारा संपुष्टात येईल. त्याचं शरीर तुडवून हाडांचा भुगा करू," असं जिनपिंग यांनी म्हटल्याचं रविवारी परराष्ट्र मंत्रालयाने प्रसिद्ध केलेल्या पत्रकात म्हटलंय.

"चीनच्या विभाजनासाठी बाहेरून मदत करणाऱ्यांना चीनी लोक भरकटलेलं असल्याचं समजून त्यांच्याकडे फारसं लक्ष देणार नाहीत," ते म्हणाले.

हाँगकाँगमधल्या निदर्शनांना चार महिन्यांपूर्वी सुरुवात झाली. तेव्हापासूनच या आंदोलनांना खतपाणी घालण्याचा दोष चीनने 'बाहेरच्या शक्तींना' दिला आहे. चीनच्या अंतर्गत बाबींमध्ये अमेरिका आणि युनायटेड किंग्डम हस्तक्षेप करत असल्याचा आरोपही चीनकडून करण्यात आला होता.

वक्तव्य का महत्त्वाचं?

हाँगकाँगमधल... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

्या निदर्शनांबद्दल शी जिनपिंग यांनी अद्याप कोणतीही थेट प्रतिक्रिया दिलेली नाही वा थेट वक्तव्य केलेलं नाही. त्यामुळेच त्यांचं हे वक्तव्य कठोर मानलं जातंय.

ही निदर्शनं हाताळण्यासाठी हाँगकाँगचं पोलीस दल समर्थ असल्याचं आतापर्यंत बीजिंगने म्हटलं असलं तर तरी हाँगकाँगच्या रस्त्यांवरील ही हिंसा थांबवण्यासाठी बीजिंग लष्कर पाठवण्याची भीती आंदोलकांना वाटतेय.

तियाननमेन स्क्वेअरमध्ये झालेल्या निदर्शनांच्या वेळी हा क्षण ऐतिहासिक ठरला होता

पण लष्कर पाठवण्याचे परिणाम का होऊ शकतात हे लक्षात घेता, असं होण्याची शक्यता नसल्याचं काहींना वाटतंय. तर 1989मध्ये बीजिंगमधल्या तियाननमेन चौकातल्या आंदोलनावर चीनने ज्या प्रकारे कारवाई केली तशीच कारवाई पुन्हा होण्याची शक्यताही काही विश्लेषकांना वाटतेय. या कारवाईमध्ये शेकडो आंदोलकांचा मृत्यू झाला होता.

हाँगकाँगमध्ये काय घडतंय?

हाँगकाँग हा चीनचा भाग असला तरी हाँगकाँगला मोठ्या प्रमाणावर स्वायत्तता आहे. त्यांची स्वतःची कायदेप्रणाली आहे आणि चीनच्या मुख्य भूमीमध्ये राहणाऱ्या लोकांपेक्षा इथल्या लोकांना भरपूर स्वातंत्र्य आहे.

गेल्या काही काळापासून हाँगकाँगमध्ये बीजिंग विरोधी भावना आहे. पण जून महिन्यापासून आंदोलनांना सुरुवात झाली.

ज्यांच्यावर गुन्हेगारी आरोप आहे, अशा लोकांचं चीनच्या मुख्य भूमीत प्रत्यर्पण करण्याची मुभा देणाऱ्या कायद्याचा प्रस्ताव मांडण्यात आला, आणि ठिणगी पडली.

मोठी आंदोलनं झाल्यावर हे विधेयक मागे घेण्यात येईल असं सरकारने म्हटलं खरं, पण तोपर्यंत आंदोलन आवाक्याबाहेर गेलं होतं.

आता आंदोलकांनी आपल्या पाच मागण्या पुढे केल्या आहेत. यामध्ये हाँगकाँगमध्ये पूर्ण प्रजासत्ताक असावं, अशी देखील एक मागणी आहे. सोबतच आंदोलकांवर पोलिस करत असलेल्या बळाच्या वापराचीही चौकशी करण्यात यावी, असं आंदोलक म्हणत आहेत.

आंदोलनांची सदयस्थिती

जून महिन्यापासून दर वीकेंडला - शनिवारी आणि रविवारी ही आंदोलनं होतात. हाँगकाँगच्या सगळ्या जिल्ह्यांमध्ये ही आंदोलनं होत असल्याने याने मोठ्या प्रमाणात जनजीवन विस्कळीत होतं.

या 'सिव्हिल डिसओबिडियन्स'ला सुरुवात झाल्यापासून आतापर्यंत 2,300 जणांना अटक करण्यात आली आहेत. रविवारी हाँगकाँगच्या अनेक भागांमध्ये आंदोलनं झाली आणि दुपारपर्यंत हाँगकाँग मेट्रोची 27 स्टेशन्स बंद करावी लागली.

आंदोलकांना पांगवण्यासाठी 'किमान बळाचा' वापर केल्याचं पोलिसांनी म्हटलंय. पण...


त्यांची कंपनी भारतात एक अब्ज डॉलर्सची अतिरिक्त गुंतवणूक करून छोटे आणि मध्यम आकाराच्या प्रतिष्ठानांना डिजिटाईझ करणार, ज्याद्वारे हे विक्रेते त्यांचं सामान ऑनलाईन विकू शकणार, अशी त्यांनी घोषणा केली. याद्वारे 2025 पर्यंत 10 अब्ज डॉलर्सपर्यंतची स्वदेशी उत्पादनं निर्यात करण्याचं लक्ष्य अमेझॉनने ठेवलं आहे.

त्यांनी या दौऱ्यात दिल्लीत अनेक ठिकाणी भेट दिली आणि काही मुलांबरोबर पतंग उडवली. मात्र त्यांच्या येण्याने सगळेच उत्सुक नव्हते.

भारतातल्या लाखो लहान दुकानदारांचं प्रतिनिधित्व करत असल्याचं सांगणाऱ्या एका संघटनेने बेझोस यांच्या विरोधात देशभरात अनेक शहरांमध्ये निदर्शनं आयोजित केली होती.

अॅमझॉन गेली 6 वर्षं भारतात आहे आणि या कंपनीच्या काम करण्याच्या पद्धतीचा लहान व्यापारी आणि दुकानदारांवर परिणाम होत असल्याचं त्यांचं म्हणणं आहे. अॅमझॉनच्या विरुद्ध ही आंदोलनं करणाऱ्या कॉन्फेडरेशन ऑफ ऑल इंडिया ट्रेडर्सचे प्रवीण खंडेलवाल सांगतात, "अॅमेझॉनच्या क्रूर आणि कपटी धोरणांमुळे भारतातल्या हजारो लहान व्यापाऱ्यांच्या धंद्याचं नुकसान झालेलं आहे."

इतकंच नाही तर बेझोस भारतात दाखल होण्यापूर्वीच अॅमेझॉनच्या... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

आणि त्यांचे भारतीय प्रतिस्पर्धी फ्लिपकार्ट (आता याची बहुतांश मालकी वॉलमार्टकडे आहे) यांच्या कारभाराविषयी अधिकृत चौकशीही सुरू करण्यात आली.

भारतात वादात राहिलेला ई-कॉमर्स

वस्तूंच्या किंमती ठरवण्याविषयीचं धोरण, मोबाईल फोन्सचे एक्सक्लुझिव्ह लाँच आणि विक्री हक्क, उत्पादनांवर देण्यात येणारे मोठे डिस्काऊंट्स आणि काही ठराविक विक्रेत्यांना देण्यात येणारी विशेष वागणूक, याविषयीची तपासणी करण्यात येते आहे. या चौकशीसाठी पूर्ण सहकार्य करणार असून, आपले व्यवहार हे नियमांनुसारच असल्याचं अॅमेझॉनने आपल्या निवेदनात म्हटलं आहे.

भारत ही आपली सर्वांत वेगाने विस्तारणारी बाजारपेठ असून इथल्या विक्रेत्यांच्या सशक्तीकरणासाठी आजवर खूप काही केल्याचा दावा कंपनीने केलाय.

अॅमेझॉनने आतापर्यंत देशात 5 अब्ज डॉलर्सची गुंतवणूक केली असून कंपनीचे देशात 60,000 पेक्षा जास्त कर्मचारी आहेत. यासोबतच आपल्या कंपनीच्या माध्यमातून आपण 5 लाखांपेक्षा जास्त विक्रेत्यांसोबत काम करत असल्याचं कंपनीचं म्हणणं आहे.

भारतीय कायद्यानुसार एखादी वेबसाईट ही त्रयस्थ कंपनीने तयार केलेल्या वस्तू स्वतंत्र विक्रेत्यांच्या मार्फत विकू शकते. आपल्या मार्फत व्यवसाय करणाऱ्या एकूण विक्रेत्यांपैकी अर्ध्याहून अधिक व्यापारी हे लहान शहरांमधले असून वेबसाईटच्या सेलदरम्यान त्यांचा मोठा फायदा आजवर झाल्याचा कंपनीचा दावा आहे.

किराणा मालाच्या दुकानात बेझोस

याशिवाय अॅमझॉन कंपनी लहान दुकानांसोबतही भागीदारी करते. त्यांच्याही वस्तू लोकांना या वेबसाईटवरून विकत घेता येतात. कंपनीच्या एका योजनेच्या माध्यमातून आजवर 50,000 भारतीय विक्रेत्यांनी भारताबाहेर जगभरामध्ये 1 अब्ज डॉलर्स मूल्याच्या वस्तू आजवर पाठवल्याचं कंपनीचं म्हणणं आहे.

त्यातच, या दौऱ्यात बेझोस यांनी अॅमझॉनबरोबर व्यवसाय करत असलेल्या लघु आणि मध्यम उद्योजकांसोबतच्या दिल्लीतील एका कार्यक्रमाला हजेरी लावली. तिथे त्यांनी भारतात एक अब्ज डॉलर्सच्या अतिरिक्त गुंतवणुकीची घोषणा केली.

मात्र यानेही निदर्शकांचं समाधान झालं नाही. "बेझोस हे आपण लहान व्यापाऱ्यांचं भलं करत असल्याचं खोटं चित्रं उभं करत आहेत," असं खंडेलवाल म्हणाले.

उद्योगांसाठी गुड न्यूज की चिंतेचं कारण?

भारतातल्या ऑनलाईन रिटेल मार्केटमध्ये अॅमझॉन आणि फ्लिपकार्ट या दोन्ही कंपन्यांचं मूल्य 39 अब्ज डॉलर्स एवढं आहे. स्मार्टफोन वापरणाऱ्यांची संख्या अब्जात आहे. स्वस्त होत चाललेल्या...


त्यांची टीम 'ग्रेट पॅसिफीक गार्बेज पॅच'वर वैज्ञानिक प्रयोग करणार आहे. प्लास्टिकच्या हा पट्टा आकाराने फ्रान्सच्या तीन पट मोठा आहे.

आपल्या स्वतःच्या वैद्यकीय चाचण्या पाहिल्यानंतर प्लास्टिकच्या संभाव्य विषारी परिणामांविषयी आणि त्यातही खास करून महिलांवर होणाऱ्या परिणामांविषयी आपली खात्रीच पटल्याचे पेन सांगतात.

या मोहिमेतून मिळाणारी संपूर्ण माहिती विद्यापीठांनाही देण्यात येणार आहे.

ही गोष्ट एवढी महत्वाची का आहे?

या वर्षीच्या मार्च महिन्यात, शास्त्रज्ञांनी नॉर्थ पॅसिफीक जायरच्या आकाराबाबत आपला ताजा अंदाज प्रकाशित केला. आता हा नॉर्थ पॅसिफीक जायर म्हणजे नेमकी काय भानगड आहे बुवा? खरं तर हा जास्त प्रसिद्ध आहे तो ग्रेट पॅसिफीक गार्बेज पॅच म्हणून. हे दुसरेतिसरे काही नसून साचलेल्या प्लास्टिकचा हलता पट्टा आहे.

कचरा म्हणून टाकलेल्या या प्लास्टिकचे प्रमाण पूर्वीच्या अंदाजापेक्षा सोळा पट जास्त आहे, असा निष्कर्ष काढण्यात आला आहे.

समुद्रांमधील हे प्रमाण मोजण्याबरोबरच शास्त्रज्ञ आता आणखी पुढे जाऊन हे प्लास्टिक प्राणी आणि माणसांसाठी किती विषारी असू शकते याचासुद्धा अभ्यास करत आहेत.

या मोहिमे... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

द्वारे समुद्रांमध्ये, हवेत आणि तळाशी जमलेल्या गाळात असलेल्या प्लास्टिकसंदर्भातील माहिती गोळा केली जाईल. ही माहिती यूके, अमेरिका, कॅनडा आणि स्वित्झर्लंडमधील विद्यापीठांनाही देण्यात येईल.

एमिली पेन सांगतात, समुद्रातील पाणी आणि सूर्यप्रकाशाद्वारे प्लास्टिकच्या झालेल्या विघटनाचे संभाव्य विषारी परिणाम चिंतेचा विषय आहे.

या सूक्ष्म अंशांमध्ये असलेली रसायने ही ओएस्ट्रॅडीओल या सेक्स हार्मोनसारखी असतात आणि  प्राणी आणि मानवाच्या जननक्षमतेवर त्याचा परिणाम होऊ शकतो.

"महासागरात आम्हाला मिळत गेलेल्या रसायनांबद्दल जसजशी मला अधिकाधिक माहिती मिळू लागली, तसतसे मला हेसुद्धा समजू लागले की यापैकी अनेक एंडोक्राईन डिसरप्टर्स आहेत, ते हार्मोन्सची नक्कल करतात आणि आपल्या शरीरात प्रवेश करण्यास सुरुवात करतात," हवाई येथून मोहीमेला सुरुवात करण्यापूर्वी त्या बीबीसीशी बोलत होत्या.

"जेव्हा मी माझी शारीरिक तपासणी केली तेव्हा महासागरात आणि प्लास्टीकमध्ये आम्हाला मिळत असलेली रसायने मला माझ्या शरीरात असल्याचं कळालं," त्या म्हणाल्या.

गरोदर काळात या हार्मोन डिसरप्टरचे तुमच्यात असणे, ही एक गंभीर समस्या असते; बाळंतपणात आणि स्तनपानाच्यावेळी आपल्याकडून ती आपल्या मुलांमध्ये जाऊ शकतात.

"ज्या विषारी परिस्थितीचा आपण सामना करत होतो, ते पहाता ही समस्या खूपच महिला केंद्रीत समस्या असल्याचे दिसून येते," त्या म्हणतात.

महासागरातील स्पंज

एमिली पेन या गेली अनेक वर्षे पर्यावरणविषयक समस्यांवर काम करत असून, टोंगा या लहानग्या पॅसिफिक बेटाच्या स्वच्छतेसाठी समाजाद्वारे राबवल्या गेलेल्या सर्वात मोठ्या कार्यक्रमाचे आयोजन करण्यातही त्यांचा सहभाग आहे.

बायोडीझेलवर चालणाऱ्या जहाजातून त्यांनी जगभरात प्रवास केला आहे आणि एक्सपेडीशन (eXXpedition) या संस्थेच्या त्या सहसंस्थापक आहेत - जी खास सर्व महिला प्रवासी असलेल्या जलप्रवासांची मालिका चालविते. समाजात बदल घडवणाऱ्या असामान्य स्वयंसेवकांचा गौरव करण्यासाठी दिल्या जात असलेल्या पाँईटस् ऑफ लाईट पुरस्काराने त्यांना गौरवण्यात आले आहे. हा पुरस्कार त्यांना पंतप्रधान थेरेसा मे यांच्या हस्ते देण्यात आला आहे.

सी ड्रॅगन या २२ मीटर (७२ फुट) लांबीच्या संशोधन जहाजावरून आपल्या टीमसह एमिली दोन टप्प्यात प्रवास करणार असून, या प्रवासात त्या तीन हजार सागरी मैलाचे अंतर पार करणार आहेत. अमेरिकेतील हवाई ते कॅनडातील व्हॅनकूव्हर हा...


त्यांची महाराष्ट्र जीवन प्राधिकरणाच्या सदस्य सचिवपदी निवड करण्यात आली आहे. त्यांच्या जागी राधाकृष्णन बी. हे नागपूर महानगर पालिकेचा कार्यभार सांभाळतील. अपर सचिव सीताराम कुंटे यांनी त्यांच्या बदलीचा आदेश काढून ही माहिती दिली होती.

Twitter पोस्ट समाप्त, 1

आयुक्त म्हणून तुकाराम मुंढेच आपल्याला पाहिजेत अशा घोषणा काल नागपुरातील नागरिकांनी दिल्या होत्या. आज मुंढे यांनी फक्त थॅंक्यू म्हणणणं पुरेसं ठरणार नाही अशा शब्दांत ट्वीट करून नागपुरकरांचे आभार मानले आहेत.

तुकाराम मुंढे यांच्यासाठी पद उन्नत करून त्यांची सदस्य सचिवपदी नियुक्ती करण्यात आली आहे.

नुकताच तुकाराम मुंढे यांना कोरोनाची लागण झाली होती.

नागपूरमधील कारकीर्द

नागपूर महानगर पालिका आयुक्त असताना त्यांच्या कारकीर्दीची बरीच चर्चा झाली. त्यांचा महापौरांबरोबरही वाद झाला होता.

नागपूर महानगरपालिकेचे आयुक्त तुकाराम मुंढे यांच्याविरोधात महापौर, सत्ताधारी आणि विरोधक, असा सामना रंगला होता. या वादात आता केंद्रीय मंत्री नितीन गडकरी यांनी देखील उडी घेतल्यामुळे या वादाची बरीच चर्चा झाली होती.

तुकाराम मुंढे

नितीन गडकरी यांनी पंतप्रधान कार... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

्यालयाचे राज्य मंत्री जितेंद्र सिंह आणि केंद्रीय गृहनिर्माण आणि शहरी विकास मंत्री हरदीप सिंग पुरी यांच्याकडे आयुक्त तुकाराम मुंढे यांच्याविरोधात तक्रार केली होती. मुंढे यांनी बेकायदेशीरपणे आणि असंवैधानिकपणे स्मार्ट सिटी प्रकल्पाच्या मुख्य कार्यकारी अधिकारी पदाची सूत्रं हाती घेतल्याचं तक्रारींमध्ये नमूद करण्यात आलं आहे.

नागपूर महापालिका आयुक्त म्हणून तुकाराम मुंढे यांची राज्य सरकारनं फेब्रुवारी महिन्यात नियुक्ती केली. तुकाराम मुंढेंनी कार्यभार हाती घेतल्यापासून अनेकदा त्यांचे आणि महापौर संदीप जोशी यांच्यामधील मतभेद समोर आले आहेत.

उद्धव ठाकरे यांनी सामनाला मुलाखत दिली होती त्यात त्यांनी म्हटलं होतं मुंढे शिस्तप्रिय अधिकारी आहेत आणि मी त्यांच्या पाठीशी आहे.

कोरोनाच्या काळात त्यांनी अनेक कडक पावले उचलली. जर नियमांचं पालन केलं नाही तर कडक कर्फ्यू लावावा लागेल असं त्यांनी सुनावलं होतं.

मुंढे यांची सुरुवातीची कारकीर्द

प्रशिक्षण झाल्यानंतर सहायक सोलापूरचे सहायक जिल्हाधिकारी म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली. त्यानंतर देगलूरचे सहायक जिल्हाधिकारी म्हणून नियुक्ती झाली नियमांवर बोट ठेवून काम करणं ही त्यांची खासियत आहे. ही ओळख त्यांनी कारकीर्दीच्या सुरुवातीपासूनच निर्माण केली आहे. कायदा काय म्हणतो त्याप्रमाणे यांचं काम सुरू असतं त्यामुळे सुरुवातीपासून सरकारने त्यांची बदली करायला, त्यांना योग्य पोस्टिंग न देण्याची सुरुवात केली.

तुकाराम मुंढे

2008 मध्ये ते नागपूर जिल्हा परिषदेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी म्हणून नियुक्त झाले. त्यावेळी शिक्षकांना त्यांनी खूप शिस्त लावली IAS मध्ये येण्याआधी ते स्वत: शिक्षक होते हा त्याचा परिणाम असावा.

अनेक शिक्षकांना निलंबित केलं. त्याचा परिणाम असा झाला की तिथल्या शिक्षकांना शिस्त लागली, नागपूर जिल्हा परिषदेला ISO प्रमाणपत्र मिळालं. पण मुंढेवर अविश्वास प्रस्ताव आणला गेला. तत्कालीन मुख्यमंत्री विलासराव देशमुखांनी तो फेटाळला. 26/11 च्या हल्ल्यानंतर विलासरावांनी राजीनामा दिला आणि काही दिवसातच मुंढेचीही बदली झाली होती.

हे वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)


त्यांची सविस्तर मुलाखत तुम्ही इथे पाहू शकता - हा राहुलचा विजय की मोदींचा पराभव? या मुलाखतीचं शब्दांकन:

प्रश्न: हे राहुल गांधींचं यश आहे की मोदींचं अपयश?

उत्तर:गेली किमान पंधरा वर्षे मध्य प्रदेश आणि छत्तीसगढमधे भाजपचं सरकार होतं. त्यामुळे नेहमीची एक पळवाट भाजपच्या बाबतीत होऊ शकते, ती म्हणजे अँटी-इन्कंबन्सी. म्हणजे आमचं सरकार इथे दीर्घकाळ होतं आणि त्यामुळे त्या सरकारला काही प्रमाणात अपयश आलं, असं भाजप म्हणू शकतो. पण ज्या पद्धतीने भाजपचा प्रचार होतो आणि या तीन राज्यांत झाला ते पाहिल्यावर आपल्याला दिसतं की भाजपचं केंद्रीय नेतृत्व म्हणजे राष्ट्रीय अध्यक्ष अमित शहा आणि पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या शिरावर प्रचाराची सर्व धुरा होती. गेल्या काही वर्षांतील मत मागण्याचा कल पाहिला तरी हेच चित्र दिसून येतं.

पंतप्रधानांना त्यांचे हात बळकट करण्यासाठी पाठिंबा द्या आणि आमच्या पक्षाला मतं द्या, अशी भूमिका भाजप मांडतं. हे जर लक्षात घेतलं तर अपयशाचीही तितकीच जबाबदारी मोदींना आणि भाजपच्या केंद्रीय नेतृत्वाला घ्यावी लागेल. पराभव झाला तर तो राज्यातील सरकारांचा झाला आणि विजय मिळाला की तो मोदींचा झाला, ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

असा युक्तिवाद भाजपला करता येणार नाही.

दुसऱ्या बाजूला काँग्रेसचा विचार केला तर आपल्याला असं दिसेल की बरोबर एक वर्षापूर्वी राहुल गांधींनी काँग्रेसच्या नेतृत्वाची जबाबदारी स्वीकारली. गेली चार वर्षं, खरंतर पाच वर्षं सातत्याने त्यांच्यावर सतत टिंगल किंवा टीकेचा वर्षाव होत राहिला. त्यांना राजकारणाची समज नाही, ते परिपक्व नाहीत, असा आरोप त्यांच्यावर केला गेला. हे जर लक्षात घेतलं तर मला वाटतं राहुल गांधींना आणि काँग्रेसच्या एकूण स्ट्रॅटेजीला श्रेय द्यावं लागेल.

तुम्ही जर टप्प्याटप्प्यानं कसे निकाल बदलत गेले हे पाहिलं तर तुम्हाला असं दिसेल की काँग्रेसला पंजाबमधे यश मिळालं. गुजरातमधे त्यांना विजय मिळाला नाही पण सत्तेवर परत येऊनसुद्धा भाजपला भीती दाखवण्याएवढं यश त्यांना मिळालं. कर्नाटकमधे प्रथमच असं झालं की काँग्रेसचं सरकार आहे तरीसुद्धा निखळ बहुमत जरी नाही तरी मोठा पक्ष म्हणून राहणं हे काँग्रेसला शक्य झालं.

याचा अर्थ असा की गेल्या दोन वर्षांमधे टप्प्याटप्प्यानं सतत काँग्रेसच्या एकूण कामगिरीमधे प्रगती होतीये. त्याच्यानंतर आता या तीन राज्यांमधे ज्या निवडणुका झाल्या, त्यामधे संपूर्ण जबाबदारी त्या-त्या राज्यांतील नेत्यांवर होती. विशेषतः मध्य प्रदेश आणि राजस्थानमधे काँग्रेसकडे दिग्गज नेते होते, तरीसुद्धा राहुल गांधींनी स्वतःकडे जबाबदारी घेतल्याचे आपल्याला दिसते. त्यामुळे मला असं वाटतं, की यश आणि अपयश यांची तुलना करायची झाली, तर भाजपने काय केलं यापेक्षा, काँग्रेसने चार वर्षांनंतर का होईना एक विरोधी पक्ष म्हणून उभं राहण्याचा प्रयत्न केला आणि त्याचं काही प्रमाणात यश आणि फळ या निकालातून मिळालं.

प्रश्न: गेल्या काही दिवसांमध्ये भाजप आणि संघ परिवाराने राम मंदिराचा मुद्दा काढला. आजच्या काळात हा मुद्दा चालत नाहीये, असं वाटतं का?

उत्तर:अयोध्या किंवा राम मंदिराचा मुद्दा हा पश्चिम किंवा उत्तर भारतापुरता मर्यादित होता. दक्षिण आणि पूर्व भारतात तो पूर्वीही चालला नाही आणि आताही चालणार नाही. या निवडणुकीच्या वेळेस राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ आणि विश्व हिंदू परिषदेने ज्या मोहिमा काढल्या, त्यांची जाहिरात खूप उशिरा झाली. म्हणजे जेमतेम मतदानाच्या वेळेला ही जाहिरात झालेली दिसते. हा मुद्दा ज्याअर्थाने तापला हे आपल्याला आता वाटतं, तेवढा प्रचाराच्या वेळी तापला नव्हता. त्यामुळे अयोध्या किंवा राममंदिराच्या मुद्द्यावर भाजपला वातावरण निर्मिती करता...


त्यांची ही भेट अनौपचारिक असून त्यात कोणताही अजेंडा नाही.

30 एप्रिलला चीनचे राष्ट्राध्यक्ष शी जिनपिंग यांची अनौपचारिक भेट घेण्यासाठी मोदी चीनमधल्या वुहान इथं गेले होते.

वुहान आणि सोची इथल्या अनौपचारिक भेटी मग कोणत्या रणनितीचा भाग आहेत?

मोदींचं ट्वीट

एक प्रश्न असा आहे की एका बाजुला मोदी अमेरिका, जपान, ऑस्ट्रेलिया यांच्याबरोबर मिळून चीनचा सामना करण्यासाठी भागीदारी वाढवत आहेत तर दुसऱ्या बाजुला चीन, रशिया आणि पाकिस्तानचा समावेश असलेल्या शांघाय को-ऑपरेशन ऑर्गनायझेशन बरोबर पुढे जाऊ इच्छित आहेत.

मोदी रशिया, अमेरिका आणि चीनच्या मुद्दयावरून गोंधळून गेले आहेत का, असाही प्रश्न निर्माण होतो.

मोदींनी या दौऱ्याच्या पूर्वसंध्येला रविवारी ट्वीट केलं. "आम्हाला पूर्ण विश्वास आहे की राष्ट्रपती पुतीन यांच्याशी झालेल्या भेटीनंतर भारत आणि रशिया यांच्यातले संबंध आणखी दृढ होतील."

CAATSA चा मुद्दा

CAATSA (Countering America's Adversaries Through Sanctions Act,) हा सगळ्यांत मोठा मुद्दा आहे. अमेरिकेच्या काँग्रेसनं मागच्या वर्षी हा कायदा पास केला होता.

उत्तर कोरिया, इराण आणि रशियावर अमेरिकेनं या कायद्य... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

ाअंतर्गत निर्बंध घातले आहेत. अमेरिकेच्या या बंदीमुळे रशिया आणि भारताच्या संरक्षण करारावर फरक पडेल.

रशियाबरोबरच्या रक्षण करारांवर तिसऱ्या देशाचा प्रभाव पडू नये अशी भारताची इच्छा आहे.

भारतनं ट्रंप प्रशासनात या मुद्दयावरून लॉबिंग सुरू केलं आहे, जेणेकरून रशियाकडून होणाऱ्या संरक्षण समुग्री खरेदीत कोणत्याही प्रकारची बाधा येऊ नये असं भारताला वाटतं.

भारतावर परिणाम

स्टॉकहोम इंटरनॅशनल पीस रिसर्च इन्स्टिट्यूटच्या मते भारत आपल्या गरजेच्या एकूण 68 टक्के हत्यारं रशियाकडून खरेदी करतो.

अमेरिकेकडून 14 टक्के तर इस्राईलमधून 8 टक्के शस्त्रास्त्र भारत खरेदी करतो. हे आकडे 2012 ते 2016 दरम्यानचे आहेत.

भारतातील हत्यारांच्या बाजारात अमेरिका आणि इस्राईलचा प्रवेश झाल्यावरही रशियाला तोड नाही. अशात अमेरिकेच्या बंदीमुळे दोन्ही देश चिंतेत पडणं साहजिक आहे

पुढच्या महिन्यात शांघाय को-ऑपरेशन ऑर्गनायझेशन (SCO) आणि जुलैमध्ये ब्रिक्स (BRICS) परिषद होणार आहे.

याबरोबरच इराण-अमेरिका अणूकरार तुटण्याचा परिणामसुद्धा भारताच्या अर्थव्यवस्थेवर होईल.

भारतापुढे आव्हान

इराणकडून पेट्रोलियम पदार्थांची आयात भारतासाठी सोयीस्कर नाही. याशिवाय दोन्ही नेत्यांमध्ये सीरिया आणि अफगाणिस्तानमध्ये कट्टरवादाचा मुद्दादेखील महत्त्वाचा होता.

भारत आणि रशियाचे संबंध ऐतिहासिक आहेत. पण आंतरराष्ट्रीय संबंध कधीच स्थिर नसतात. मित्र बदलतात तसेच शत्रुसुद्धा बदलतात.

गेल्या काही वर्षांत भारत आणि अमेरिका यांचे संबंध चांगले झाले, तर पाकिस्तान अमेरिकेपासून दूर झाला. राष्ट्राध्यक्ष ट्रंप यांनी खुलेआम पाकिस्तावर हल्लाबोल केला.

काय घडलं होतं त्यावेळी रशियात?

दुसऱ्या बाजूला रशिया आणि पाकिस्तानचे संबंध सुरुवातीला कधी चांगले नव्हते, पण आता सुरक्षा करार करण्यापर्यंत त्यांची मजल गेली आहे.

जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठात रशिया अध्ययन केंद्राचे प्राध्यापक संजय पांडे यांनवा वाटतं की रशिया आणि भारताचे संबंध सध्या जटील अवस्थेत आहे.

काश्मीरप्रश्नी भारताला रशियाची साथ

संजय पांडेंच्या मते भारत अमेरिकेला सोडू शकत नाही आणि रशियालासुद्धा.

ते म्हणतात, "अमेरिकेला निवडावं की रशियाला हा पर्याय भारतासमोर नाही. अमेरिका आणि रशिया यांचे संबंध कधीच चांगले नव्हते त्यामुळे भारत अमेरिका आणि रशिया यांच्याबरोबर एकाच वेळी चांगले संबंध ठेवू शकत नाही. अशात दोन्ही देशांशी असलेल्या संबंधात संतुलन ठेवणं...


त्यांच्या 'अगेंस्ट द ग्रेन - नोट्स ऑन आयडेंटिटी, इनटॉलरन्स अँड हिस्ट्री' या नुकत्याच प्रकाशित झालेल्या पुस्तकात त्यांनी प्राचीन भारतातील असहिष्णुता आणि भारत आज करत असलेल्या राजकीय, सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रश्नांचा प्रकाश टाकला आहे.

बीबीसीच्या भारतीय भाषांच्या संपादक रूपा झा यांनी हे पुस्तक आणि देशातील सद्यस्थितीच्या अनुषंगाने त्यांची मुलाखत घेतली.

या प्रश्नांची उत्तर डी. एन. झा यांनी इमेलवर पाठवली.

1. हिंदुत्ववादी विचारधारा मानणारे प्राचीन भारताला सामाजिक सद्भाव असणारे सुवर्णयुग मानतात. तर मध्ययुगाला मुस्लिमांनी हिंदूवर केलेल्या अत्याचारांचा, आक्रमणाचा आणि दहशतीचा कालखंड ठरवतात.  पण, नेमके ऐतिहासिक पुरावे काय सांगतात?

डी. एन. झा - ऐतिहासिक पुराव्यांवरून हे दिसून येतं की भारतीय इतिहासात असा कोणताही सुवर्णकाळ नव्हता. प्राचीन भारताकडे कधीही सामाजिक समतेचा आणि भरभराटीचा काळ म्हणून पाहिलं जाऊ शकत नाही.

प्राचीन काळात जातव्यवस्था प्रबळ होती हे दाखवणारे सबळ पुरावे आहेत. ब्राह्मणेतरांवर त्यांना अपंग करणारी कायदेशीर, आर्थिक आणि सामाजिक अशी बंधनं लादण्यात आली होती. विशेष करून शूद्र आणि अ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

स्पृश्य हे याचे बळी ठरत होते. त्यामुळे प्राचीन भारताच्या समाजव्यवस्थेत मोठा तणाव होता.

आजच्या काळातील अंबानी आणि अदानी यांच्या सारखं त्या काळातील वरच्या जातीतील लोक, जमिनदार आणि  सरंजाम आनंदी आणि सुखासीन जीवन जगत होते. परंतु आपण हे पाहात आलो आहोत की अशा लोकांसाठी कोणताही काळ हा सुवर्णयुगच असतो.

प्राचीन भारतात सुवर्णयुग होतं ही संकल्पना 19व्या शतकाच्या अखेरीला आणि 20व्या शतकाच्या सुरुवातीला जोर धरू लागली. गुप्त राजवटीचा काळ भारतीय इतिहासातील सुवर्णकाळ असल्याचं आणि  गुप्त घराण्याने राष्ट्रवादाला जिवंत केल्याचं इतिहासतज्ज्ञ सांगू लागले.

पण डी. डी. कोसंबी यांच्यानुसार, गुप्त राजवटीमुळे राष्ट्रवाद वाढला नाही तर राष्ट्रवादाच्या प्रेरणेतून गुप्त राजवटीचा उदय झाला. खरं पाहिलं तर सामाजिक समता आणि भरभराट असलेल्या सुवर्णयुग या कल्पनेचा भारत आणि जगभरातील इतिहासकारांनी गैरवापरच केला आहे.

मध्ययुगीन भारताचा इतिहास, मुस्लिमांच्या राजवटीला दहशत आणि अत्याचारांची राजवट दाखवण्याबद्दल बोलताना मुस्लिमांचं राक्षसीकरण करण्याचा काळ 19व्या शतकाच्या उत्तरार्धात सुरू झाला. काही समाजसुधारक आणि इतर प्रमुख लोकांनी मुस्लिमांची प्रतिमा बिघडवून दाखवणं हे स्वतःच वैशिष्ट्य बनवलं.

उदाहरणच सांगायचं झालं तर दयानंद सरस्वती (1824-83) यांच्या 'सत्यार्थप्रकाश' या ग्रंथातील दोन धडे केवळ इस्लाम आणि ख्रिश्चन धर्मांना मलीन करण्यासाठी समर्पित आहेत.

तर विवेकानंद (1863-1902) यांनी म्हटलं होतं की, "पॅसिफिकपासून अटलांटिकपर्यंत जवळपास 500 वर्ष संपूर्ण जगभर रक्ताचे पाट वाहिले. हाच आहे इस्लाम."

मुस्लीम शासकांना वाईट आणि जुल्मी दाखवून त्यांची प्रतिमा बिघडवणं त्यावेळी सुरू झालं, ते आजही सुरू आहे. हिंदुत्ववादी विचारवंत आणि अनुयायांनी मुस्लीम शासकांचं चित्र षडयंत्र रचणारे, हिंदूंच धर्मांतर करणारे, हिंदूंची मंदिरं पाडणारे आणि महिलांवर बलात्कार करणारे असं रंगवलं.

पण मध्ययुगीन भारत आणि मुस्लिमांचं असं चित्रण करणाऱ्या संकल्पनांना ताराचंद, मोहंमद हबीब, इरफान हबीब, शिरीन मुस्वी, हरबन्स मुखिया, ऑड्रे ट्रश्की आणि इतर इतिहासकारांनी वारंवार आव्हान दिलं.

या इतिहासतज्ज्ञांनी संशोधनातून दाखवलं की मुस्लीम शासकांचे अत्याचार फार वाढवून चढवून दाखवण्यात आले आहेत. या इतिहासकारकांनी हेही दाखवलं ही मुस्लीम शासकांचे हे अत्याचार त्या काळातील त्यांची राजकीय गरज म्हणून...


त्यांच्या अर्थसंकल्पीय भाषणाची सुरुवातच शेती क्षेत्रासाठी करण्यात आलेल्या योजनांच्या घोषणांनी झाली.

कृषी, ग्रामीण अर्थव्यवस्था आणि शेतकऱ्यांशी निगडीत महत्त्वाच्या घोषणा

शेती क्षेत्रासाठी यंदाच्या अर्थसंकल्पात अनेक तरतुदी असल्या तरी यावर संमिश्र प्रतिक्रया व्यक्त केल्या जात आहेत.

"पिकांवरील किमान आधारभूत किंमत (एमएसपी) उत्पादन खर्चापेक्षा दीडपटीनं वाढवण्याचा मोदी सरकारनं घेतलेला निर्णय ऐतिहासिक आहे", असं ट्वीट मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी केलं आहे.

राष्ट्रवादीच्या काँग्रेसच्या खासदार सुप्रिया सुळे यांना मात्र शेतीला कर्ज मिळण्याची काहीही सोय या अर्थसंकल्पात नसल्यानं हा अर्थसंकल्प नसून भ्रमसंकल्प आहे, अशी टीका केली आहे.

"शेतकऱ्यांचं उत्पन्न 2022 पर्यंत दुप्पट करण्याचं अर्थसंकल्पात सांगण्यात आलं आहे. पण ते कसं करणार ? त्यासाठी कोणत्या योजना आणणार ? पद्धत कोणती वापरणार ? याविषयी काहीही सूतोवाच करण्यात आलेलं नाही," असं काँग्रेस प्रदेशाध्यक्ष अशोक चव्हाण यांनी बीबीसी मराठीशी बोलताना सांगितलं.

स्वराज इंडिया पक्षाचे अध्यक्ष योगेंद्र यादव यांनी ट्विटरवरील प्रतिक्रयेत यंदाच्या अर्थसं... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

कल्पात अर्थमंत्री अरुण जेटली यांनी शेतकऱ्यांच्या बाबतीत हातचलाखी केली, असं म्हटलं आहे.

हे वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)


त्यांच्या अर्थसचिवाच्या कार्यकाळात नोटाबंदीचा निर्णय घेण्यात आला होता. त्यादरम्यान तेच सरकारच्या वतीने सर्व निर्णय आणि नियम जनतेपर्यंत पत्रकार परिषदांमध्ये पोहोचवत होते.

बुधवारी त्यांनी RBIच्या गव्हर्नरपदाची सूत्र स्वीकारल्यावर सर्वांचे शुभेच्छांसाठी आभार मानले.

Twitter पोस्ट समाप्त, 1

शक्तिकांता दास हे 1980च्या बॅचचे तामिळनाडू केडरमधील IAS अधिकारी आहेत. ते सध्या पंधराव्या वित्त आयोगाचे सदस्य आहेत. ते 2017 पर्यंत आर्थिक व्यवहार विभागाचे सचिव होते.

ते G20 परिषदेत भारताचे प्रतिनिधी आहेत. त्यांना आधी महसूल विभागाचे प्रमुख म्हणून नियुक्त केलं. त्यानंतर आर्थिक घडामोडी विभागात त्यांची बदली झाली होती. नोटबंदीचा निर्णय राबवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.

त्यांच्या दीर्घकालीन करिअरमध्ये त्यांनी तामिळनाडू सरकारमध्ये अनेक महत्त्वाची पदं भूषवली. त्याता तामिळनाडूच्या औद्योगिक विभागाचे सचिव, तामिळनाडू न्यूजप्रिंट आणि पेपर्स लिमिटेडचे अध्यक्ष, भारतीय जीवन विमा महामंडळाचे अध्यक्ष अशा अनेक पदांचा समावेश आहे.

मे 2017 मध्ये रिझर्व्ह बँकेने नवीन नोटा काढल्या आहेत. त्यावर शक्तिकांता दास यांची स... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

ही होती.

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)


त्यांच्या अहवालात चंदा कोचर यांच्यावर शिस्तभंगाचा ठपका ठेवण्यात आला आहे. तसंच कोचर यांनी पदाचा गैरवापर केला असल्याचंही या अहवालात म्हटलं आहे.

त्यामुळे आता त्यांना कंपनीतर्फे बडतर्फ समजलं जाईल, तसंच त्यांना पगार, बोनस, निवृत्ती वेतन आणि आरोग्यविम्या सारख्या सुविधा बँकेकडून दिल्या जाणार नाहीत.

कंपनीनं त्यांच्याकडून 2009 ते 2018 दरम्यान त्यांना देण्यात आलेला पगार व्याजासह परत मागितला आहे.

भारतीय बँकिंग क्षेत्रातलं पुरुषांचं वर्चस्व तोडणाऱ्या आणि संपूर्ण बँकिंग क्षेत्रात आपली वेगळी ओळख प्रस्थापित करणाऱ्या चंदा कोचर यांच्यावर आता CBI च्या कारवाईचं वादळ घोंघावतं आहे. चौकशी अहवालाने त्यांच्या अडचणीत वाढ होण्याची शक्यता आहे.

CBI ने चंदा कोचर आणि त्यांचे पती दीपक कोचर यांच्याविरोधात गुन्हेगारी कट रचल्याचा आणि फसवणुकीचा गु्न्हा दाखल केला आहे. व्हीडिओकॉन समूहाला कर्ज देण्याच्या प्रकरणात कोचर आरोपांचा सामना करत आहेत.

आज भलेही त्यांचं नाव चुकीच्या कारणांनी चर्चेत असलं तरी त्यांच्या बँकिग क्षेत्रातील कारकिर्दीवर नजर टाकली तर हा प्रवास संघर्षपूर्ण असल्याचं दिसतं आहे.

राजस्थान ते मुंबईचा प्र... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

वास

चंदा कोचर यांचा जन्म जरी जोधपूरला झाला असला तरी त्यांनी शिक्षण जयपूरला झालं. त्यांचे वडील रुपचंद अडवाणी जयपूर इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजीचे प्राध्यापक होते तर आई गृहिणी होती.

चंदा कोचर यांचे पती दीपक कोचर यांच्या अधिकृत ब्लॉगवर त्यांच्याविषयी लिहिलं होतं. जेव्हा चंदा 13 वर्षांच्या होत्या तेव्हा त्यांच्या वडिलांचं निधन झालं.

त्यांनी मुंबईच्या जय हिंद कॉलेज मधून बी.कॉम केलं. 1982 मध्ये पदवी प्राप्त केल्यानंतर ICAI मधून कॉस्ट अकाऊंटंसी चा अभ्यासक्रम पूर्ण केला आणि जमनालाल बजाज इन्स्टिट्यूट ऑफ मॅनेजमेंट स्टडीज मधून मास्टर्स डिग्री प्राप्त केली.

मॅनेजमेंट स्टडीजमध्ये उत्तम कामगिरी केल्यामुळे चंदा कोचर यांना वोक्हार्ट गोल्ड मेडल आणि अकांऊंटंसीमध्ये जे.एन.बोस गोल्ड मेडल मिळालं होतं.

1984 मध्ये मॅनेजमेंट ट्रेनी म्हणून त्या ICICI बँकेत रुजू झाल्या.

1955 मध्ये ICICI बँकेची स्थापना भारतीय उद्योगांना प्रोजेक्ट आधारित अर्थसहाय्य मिळावं यासाठी केली होती.

1994 मध्ये ICICI चं रुपांतर संपूर्ण स्वायत्तता असलेल्या बँकेत झालं. तेव्हा चंदा कोचर यांची असिस्टंट जनरल मॅनेजर पदावर नियुक्ती झाली.

बँकेच्या CEO आणि पद्मभूषण

चंदा कोचर सातत्याने यशाच्या पायऱ्या चढत गेल्या. डेप्युटी जनरल मॅनेजर, जनरल मॅनेजर अशी पदं सांभाळत 2001 मध्ये त्या बँकेच्या कार्यकारी संचालक झाल्या.

त्यांच्यावर कॉर्पोरेट बिझनेसची जबाबदारी देण्यात आली.  आणि नंतर मुख्य वित्तीय अधिकारी झाल्या.

2009 मध्ये त्या बँकेच्या मुख्य कार्यकारी अधिकारी झाल्या. चंदा कोचर यांच्या नेतृत्वाखालीच बँकेने रिटेल क्षेत्रात पदार्पण केलं आणि त्यांना भरपूर यश मिळालं.

त्यांचं योगदान पाहता भारत सरकारने त्यांना 2011 साली पद्मभूषण पुरस्काराने सन्मानित केलं.

ICICI च्या कार्यकाळात त्यांना भारत आणि परदेशात बँकेशी निगडीत विविध जबाबदाऱ्या दिल्या होत्या. त्यांच्या नेतृत्वात ICICI बँक खासगी क्षेत्रातील दुसरी सगळ्यात मोठी बँक झाली. 2016 मध्ये दीपक कोचर यांनी चंदा कोचर यांच्या वार्षिक पगाराच्या आकड्याचा उल्लेख केला होता. तेव्हा ती 5.12 कोटी होती असं सांगितलं होतं.

फोर्ब्स मासिकाच्या 100 शक्तिशाली महिलांमध्येही त्यांचा समावेश होता.

पदाचा चुकीचा वापर

नऊ वर्षं मुख्य कार्यकारी पदावर राहिलेल्या चंदा कोचर यांच्यावर 2018 पासून संक्रांत येण्यास सुरुवात झाली. त्यांच्यावर व्हीडिओकॉन...


त्यांच्या उत्पनात वाढ झाली नाही. 2022 पर्यंत शेतकऱ्यांचं उत्पन्न दुप्पट करणार, असं आश्वासन पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी दिलं होतं. मात्र, ते पूर्ण होईल, अशी सध्या तरी चिन्हं नाहीत. अशा परिस्थितीत आगामी केंद्रीय अर्थसंकल्प सरकारने दिलेलं आश्वासन पूर्ण करण्यासाठीची संधी ठरू शकेल का?

नाशिकजवळ जयगावमध्ये 2 एकर जमिनीत लाल कांद्याची शेती करणाऱ्या भारत दिघोले यांच्यासाठी हे वर्ष सोपं नव्हतं. कांद्याचं मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन झाल्याने गेल्या वर्षीच्या सुरुवातीला कांद्याचे दर मोठ्या प्रमाणावर घसरले. त्यानंतर सप्टेंबर महिन्यात सरकारने कांद्याची निर्यात बंद केली.

दिघोले महाराष्ट्र कांदा उत्पादक संघटनेचे अध्यक्ष आहेत. आपल्या शेतातल्या घरात माझ्याशी बोलताना ते सांगत होते, "2020 सालच्या एप्रिल महिन्यात मला प्रति क्विंटल कांद्यासाठी तेवढाच भाव मिळाला जो माझ्या वडिलांना 1995-97 साली मिळत होता. मी कमाई कशी करणार? लागवडीचा खर्च वाढला आहे आणि सरकारी धोरणांमुळे व्यापारात नफाच मिळत नाही."

नवीन वर्षाच्या पहिल्याच दिवशी सरकारने कांदा निर्यात बंदी उठवली आणि त्यामुळे कांद्याचे दर क्विंटलमागे 500 ते 1800-2... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

000 रुपयांपर्यंत वाढले. ही चांगली बातमी असली तरी दिघोले यांच्यावर नव संकट कोसळलं आहे. अवकाळी पावसामुळे कांद्याचं नुकसान होण्याची भीती आहे.

दिघोले यांच्या शेतापासून 20 किमी अंतरावर असलेले दीपक पाटील यांच्या द्राक्ष बागेचंही अवकाळी पावसाने अतोनात नुकसान झालंय. यावर्षी उत्पन्न 15 टक्क्यांनी घसरेल, अशी भीती त्यांना सतावते आहे. दीपक यांच्यावर 25 लाख रुपयांचं कर्ज आहे. शिवाय, गेल्या 4-5 वर्षात म्हणावं तसं उत्पन्न झालेलं नाही. या सर्वांमुळे पुढे काय होणार, याची काळजी त्यांना भेडसावतेय.

शेतीची कामं सुरू असताना

ते म्हणतात, "2016 पासून एकापाठोपाठ एक संकटं येत आहेत. आधी नोटाबंदी झाली. यात सरकारने बाजारातलं जवळपास 80% चलन काढून घेतलं. त्यावर्षी पैसेच नसल्याने कुणीच पीक खरेदी केलं नााही. त्यानंतरच्या हंगामात पीक वाया गेलं. मग लॉकडाऊनमुळे पुरवठा साखळीच बंद पडली आणि आता हा अवकाळी पाऊस. आमचं सगळं उत्पन्न कोसळलं आहे."

2016 साली पंतप्रधान मोदी यांनी 2022 पर्यंत शेतकऱ्यांचं उत्पन्न दुप्पट करू, असं आश्वासन दिलं होतं. मात्र, वास्तविक परिस्थिती याच्या अगदी उलट आहे.

2012-13 सालापासून शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नाचा ISSO डेटा उपलब्ध नाही. मात्र, बीबीसी रिअॅलिटी चेकनुसार 2014 ते 2019 या काळात मजुरी वाढीचा दर कमी झाला आहे.

टाटा इन्स्टिट्युट ऑफ सोशल सायंसेसमध्ये स्कूल ऑफ डेव्हलपमेंट स्टडीजमध्ये प्राध्यापक असणारे नाबार्डचे सदस्य आर. रामाकुमार यांच्या मते 2016 ते 2020 या काळात कृषी उत्पन्न वाढण्याऐवजी त्यात घसरण झाली आहे. सरकारच्या तर्कहीन धोरणात्मक कृतींमुळे शेती उत्पन्नाच्या व्यापारासंबंधीचे नियम बदलले आणि याचाच फटका शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नाला बसल्याचं त्यांचं म्हणणं आहे.

कोव्हिडमुळे परिस्थिती अधिकच चिघळली. अझीम प्रेमजी संस्थेने गेल्या वर्षीच्या मध्यात एक सर्व्हे केला. या सर्व्हेनुसार, लॉकडाऊनच्या काळात 'बहुतेक शेतकरी आपला माल विकू शकले नाही किंवा त्यांना अत्यंत कमी दराने माल विकावा लागला.'

शेतकऱ्यांशी केलेल्या चर्चेतही शेतकऱ्यांनी हेच सांगितलं. लॉकडाऊनमध्ये दुहेरी नुकसान झाल्याचं शेतकऱ्यांचं म्हणणं आहे. लॉकडाऊनमध्ये मजुरी, वाहतूक आणि लागवडीचा खर्च वाढला तर दुसरीकडे पुरवठा साखळी ठप्प झाली होती.

कीटकनाशकांची फवारणी

ही परिस्थिती बघता सरकारने शेतकऱ्यांचं उत्पन्न दुप्पट करण्यासाठी 2024 ही जी नवीन कालमर्यादा ठरवली आहे त्या...


त्यांच्या कारकिर्दीच्या शेवटच्या टप्प्यात शीना बोरा खटल्यामुळे वादात सापडलेल्या मारियांनी तेव्हा काही बोलण्याचं टाळलं होतं. Let me say it now या त्यांच्या आत्मचरित्रातून त्यांनी यासंबंधी आपली भूमिका स्पष्ट केली आहे. मात्र 614 पानांचं हे आत्मकथन फक्त या खटल्यापुरतं सीमित नाही. मारियांच्या 36 वर्षांच्या  वादळी आणि प्रेरणादायी कारकिर्दीचा आलेख आहे.

मुंबईच्या बांद्रा भागात जन्मलेले मारिया तसे संपन्न घरातले आहेत. वडील चित्रपटसृष्टीत होते. आई गृहिणी, बहीण असं छान चौकोनी कुटुंब, इंग्रजी माध्यमात शिक्षण, उत्तम शैक्षणिक कारकीर्द, पहिल्याच प्रयत्नात युपीएससीत मिळालेलं यश, सगळं अगदी दृष्ट लागावं असंच. सुरुवातीला बुलढाणा, अकोला, यवतमाळ, उस्मानाबाद अशा ठिकाणी सेवा दिल्यानंतर ते मुंबईला आले आणि मग त्यांनी मागे वळून पाहिलंच नाही.

त्यांच्यासंबंधी ही सगळी माहिती इंटरनेटवर आहे, अनेक लेखांमधून, पुस्तकांमधून, ती समोर आली आहे. या माहितीमागचे मारिया त्यांच्या आत्मकथनतून समोर येतात. पोलीस सेवेत गेल्यापासून काम हा एकच ध्यास असल्याचं अगदी शेवटच्या पानापर्यंत जाणवतं.

1993 च्या स्फोटांचा तपास हा त्यांच्या क... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

ारकिर्दीला बहर देणारा टप्पा होता. याविषयी त्यांनी अगदी सविस्तर लिहिलंय. बरेचदा वाचलेली आणि ऐकीव माहिती किती वरवरची असते ते हे वाचताना लक्षात येतं. मारिया आणि त्यांच्या टीमने या गुन्ह्याची उकल करण्यासाठी अथक प्रयत्न केले होते. ते पाहून थक्क व्हायला होतं. त्याहीपेक्षा महत्त्वाचं म्हणजे आता 27 वर्षांनी त्याचा कण न कण त्यांना व्यवस्थित आठवतो.

संजय दत्तला अटक केल्यानंतर त्याचे वडील सुनील दत्त सुन्न झाले होते. त्यांचा असा चेहरा पाहून मारिया यांच्यातला बाप जागा झाला आणि त्या रात्री त्यांनी स्वत:च्या मुलाला मिठी मारली होती. हा भाग फार हृदयस्पर्शी आहे. संजय दत्तच्या अटकेचा एकूणच एपिसोड अतिशय थरारक आहे.

'गुन्हेगारांचा कर्दनकाळ'

अंडरवर्ल्ड, 2003 मध्ये झालेले स्फोट, त्यानंतर आतंकवाद्यांनी घातलेला धुमाकूळ याविषयी मारियांनी सविस्तर लिहिलं आहे. इंडियन मुजाहिद्दीनचं कंबरडं मोडण्यासाठी मारिया आणि त्यांच्या टीमने प्रयत्नांची केलेली पराकाष्ठा मारियांच्या लिहिण्यातून समोर येते. वेब सीरिज मध्ये किंवा चित्रपटात जे पाहतो ते इतकंही अवास्तव नाही याची जाणीव होते.

या दरम्यान त्यांनी गुन्हेगारांना पकडण्यासाठी त्यांनी जंग जंग पछाडले होते. या कामात त्यांच्या सहकाऱ्यांना नावासकट क्रेडिट देण्यात मारिया अजिबात आखडता घेत नाही. My men, my force, my officer's असे उल्लेख वारंवार आल्यामुळे मुंबई पोलिसांचे एकमेव शिलेदार हेच की काय असा प्रश्नही पडल्यावाचून राहत नाही.

त्यानंतरचा काही भाग उगाच डिटेक्टिव्ह सिरियलच्या एपिसोडसारखा आहे आणि थोडा रटाळ आहे. 26/11 च्या हल्ल्याचं वर्णन करणारी प्रकरणं पुस्तकातला सर्वोत्तम भाग आहे. असं म्हटलं तर अतिशयोक्ती ठरणार नाही. त्यावेळी मारिया कंट्रोल रुममध्ये होते. सलग तीन दिवस त्यांनी कंट्रोल रुमचा ताबा घेतला होता. तो सगळा घटनाक्रम वाचल्यानंतर डोकं सुन्न होतं. त्यावेळी ते गुन्हे शाखेचे पोलीस सहआयुक्त होते. आतंकवाद्यांनी तीन दिवस मुंबईला वेठीस धरलं होतं.

12 वर्षानंतरही ते एक दु:स्वप्न होतं की काय असं वाटतं. प्रत्यक्ष तिथे असलेल्या लोकांचं त्यावेळी काय झालं असेल याची कल्पनाही करवत नाही. त्यावेळचे मानसिकरीत्या अतिशय कणखर मारिया आपल्यासमोर उभे राहतात. साळसकर, कामटे आणि करकरे हे त्यांचे सहकारी या हल्ल्यात गमावल्यानंतरही धैर्यशील चेहरा करून ते संपूर्ण परिस्थितीला सामोरे गेले. त्यांच्याविषयी लिहिताना मारिया भावूक...


त्यांच्या डोक्यात विचारांचं सत्र सुरू होतं. भारताच्या बॅंकिंग क्षेत्राची परिस्थिती नाजूक असल्याची त्यांना पूर्ण कल्पना होती. लाखो कोटी रुपयांच्या बुडित कर्जाच्या ओझ्याखाली हे क्षेत्र दबलं असून विविध स्तरांवर बॅंकिंग क्षेत्रासमोर अनेक अडचणींचे डोंगर उभे आहेत. याचं सावट एकेकाळी अग्रगण्य असलेल्या बीएसएनलवर देखील पडल्याचं दिसत होतं त्याच वेळी बीएसएनलमध्ये असलेल्या 1.7 लाख कर्मचाऱ्यांचे पगार कसे काढावेत हा विचार त्यांच्या मनात घोंगावत होता.

फेब्रुवारी महिन्यात कर्मचाऱ्यांना पगार देण्यात 15 दिवसांचा विलंब झाल्याच्या बातम्या मोठ्या मोठ्या मथळ्यांखाली प्रसारित झाल्या होत्या.

या बातम्या अशाच सुरू राहिल्या तर बँकांकडून कर्ज मिळणं अधिक अवघड होईल, याची अनुपम श्रीवास्तव यांना पूरेपूर कल्पना होती.

जूनमध्ये निवृत्त झालेले अनुपम श्रीवास्तव सांगतात, "निधी कसा उभारायचा? हे मोठं आव्हान होतं."

अखेर निधी मिळाल्यानंतर कंपनीने मार्चमध्ये आपल्या कर्मचाऱ्यांना पगार दिला.

बीएसएनलची मोबाईल सेवा ऑक्टोबर 2002 मध्ये लॉंच झाली. पुढच्या अगदी दीड-दोन वर्षांत ही भारतातली क्रमांक एकची मोबाईल सेवा देणारी कंपनी ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

झाली. मात्र, आता या कंपनीवर 20 हजार कोटी रुपयांचं कर्ज आहे.

बीएसएनएलच्या फ्री इनकमिंग, फ्री रोमिंग यासारख्या योजनांमुळेच मोबाईल सेवेचे दर घटल्याची आठवण अधिकारी करून देतात.

असं असलं तर खाजगी टेलिकॉम ऑपरेटर्सवर असलेल्या कर्जाच्या तुलनेत बीएसएनएलवर असलेले कर्ज 'चिल्लर' असल्याचा दावा हे अधिकारी करतात.

काही बीएसएनएल बंद करण्याचा सल्ला देतात तर काही याचं खाजगीकरण करायचा.

बीएसएनएलच्या माजी अधिकाऱ्यांशी चर्चा केल्यानंतर एक असं चित्र उभं राहतं जणू बीएसएनएलमध्ये असलेली अंतर्गत आव्हानं, सरकारी नियंत्रण आणि कामामध्ये होणारा कथित सरकारी हस्तक्षेप यामुळे कंपनीची ही अवस्था झाली आहे.

कंपनीच्या जवळपास 1.7 लाख कर्मचाऱ्यांचं सरासरी वय 55 वर्षं आहे आणि एका वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या म्हणण्यानुसार, "यातले 80% कर्मचारी बीएसएनएलवर ओझं आहेत. कारण त्यांना तंत्रज्ञानाविषयी फारशी माहिती नाही आणि नवीन तंत्रज्ञान शिकण्याची त्यांची इच्छाही नाही. याचा परिणाम तरुण कर्मचाऱ्यांच्या मनोधैर्यावर होतो."

बीएसएनएल कर्मचारी संघटनेनी मात्र हे आरोप फेटाळले आहेत.

बीएसएनएल आपल्या उत्पन्नातला 70% वाटा कर्मचाऱ्यांच्या वेतनावर खर्च करते. खाजगी टेलिकॉम ऑपरेटर्समध्ये ही टक्केवारी 3 ते 5 टक्क्यांपर्यंत आहे.

एका अधिकाऱ्याच्या म्हणण्यानुसार बीएसएनल प्रत्येक ग्राहकाकडून 30 रुपये कमावते. तर खाजगी ऑपरेटर्स 60 रुपयांपर्यंत कमावतात. याचं एक कारण म्हणजे बीएसएनएलचे बहुतांश ग्राहक अल्प उत्पन्न गटातले आहेत.

केंद्रीय माहिती तंत्रज्ञान मंत्री रविशंकर प्रसाद यांनी राज्यसभेत बीएसएनएलसाठी आर्थिक पॅकेज देण्यासंबंधीचं वक्तव्य केलं होतं. मात्र, तरीही कंपनीच्या भविष्याबाबत बरंच काही बोललं जातंय.

अशा सर्व परिस्थितीत एक प्रश्न पडतो तो म्हणजे कधीकाळी नंबर वन असणारी ही कंपनी रसातळाला गेली तरी कशी?

बीएसएनएलची सुरुवात

19 ऑक्टोबर 2002 साली तत्कालीन पंतप्रधान अटल बिहारी वाजपेयी यांनी लखनौमधून बीएसएनएलच्या मोबाईल सेवेची सुरुवात केली.

दुसऱ्या दिवशी बीएसएनएलने जोधपूरमध्ये मोबाईल सेवा सुरू केली. तिथे अनुपम श्रीवास्तव बीएसएनएलचे जनरल मॅनेजर होते.

श्रीवास्तव सांगतात, "आम्हाला बीएसएनएलचे सिम्स (सिम कार्ड्स) मिळायचे तेव्हा आम्ही पोलीस आणि प्रशासनातल्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना सुरक्षा पुरवण्याची मागणी करायचो. त्याकाळी या सिमसाठी तीन-चार किलोमीटरच्या रांगा लागायच्या."

अनुपम...


त्यांच्या डोळ्याला लागलेली जखम पाहून डॉक्टरांनी त्यांना गोरखपूरला जाण्याचा सल्ला दिला आहे. तसेच रामू यांच्या दोन्ही पायांमध्ये फ्रॅक्चर असल्याचे जिल्हा रुग्णालयातील अस्थिरोगतज्ज्ञ डॉ. कृष्णकुमार यादव यांनी सांगितले.

10 दिवस उपचार घेतल्यानंतरही रामू यांना आपल्या पायावर उभे राहता येत नाही.

त्यांचे वडील झीनक लोधी (65) त्यांची शुश्रुषा करत आहेत. त्यांचे धाकटे भाऊ अनिल यांच्या पाठीवर काठ्यांमुळे आलेले नीळसर वळ अजूनही दिसतात.

"सिद्धार्थनगरमधील भाजपा नेते आशुतोष मिश्र यांनी दलित कुटुंबाला बेदम मारहाण केली आणि योगी सरकारच्या दबावामुळे पोलीस या नेत्याविरोधात कारवाई करत नाही," असा दावा करत लोकसभेच्या सहाव्या टप्प्याच्या मतदानापूर्वी एका कुटुंबाचा व्हीडिओ प्रसिद्ध झाला होता. हेच ते लोधी कुटुंब होय.

ट्विटर आणि फेसबुकवरील अनेक ग्रुप्समध्ये हा बीभत्स व्हीडिओ शेकडोवेळा शेअर करण्यात आला होता. तो लाखोवेळा पाहिला गेला आहे.

बीबीसीच्या फॅक्ट चेक टीमने सिद्धार्थनगरला जाऊन या व्हीडिओची पडताळणी केली.

मारहाण होण्याची घटना 9 मे 2019ला झाली होती. पण सोशल मीडियावर शेअर केला जाणारा व्हीडिओ भ्रम पसरवणारा आहे... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

. असं आम्हाला दिसून आलं.

हे कुटूंब दलित आहे?

ही घटना सिद्धार्थनगर जिल्ह्यातील दक्षिणेस असणाऱ्या खेसरहा ब्लॉकमधील टोला टिकुहियामधील आहे. हा भाग कपियवा गावामध्ये येतो.

या भागात साधारणतः 90 घरे आहेत. त्यात 3 घरांमध्ये सुतारकाम करणारे लोक राहतात. बाकी सर्व घरांमध्ये लोधी समुदायाचे (मागास वर्ग) लोक राहतात.

त्या भागात एकही दलित कुटुंब नसल्याचं गावातील लोकांनी सांगितलं.

टोला टिकुहियामध्ये प्रवेश करताच आमची भेट काही मुलांशी झाली. ही मुलं खेळताना मराठीच्या वळणाचं हिंदी बोलत होती.

"गेल्या पिढ्या शेजारच्या गावांमध्ये शेतीत मजुरी करून पोट भरत असत. पण तेवढ्यानं घर चालेना. रोजगारासाठी या लोकांनी दीड दशकांपूर्वी केरळ आणि महाराष्ट्रातील पुण्या-मुंबईसारख्या शहरात जाण्याचा निर्णय घेतला. त्यांची मुलं तिकडेच शिकतात," असं गावातील एका ज्येष्ठ व्यक्तीनं सांगितलं.

रामू लोधी आणि त्यांचे भाऊ अनिलसुद्धा मुंबईतील बांधकामाच्या कामावर मजुरी करतात. ते दोघेही सुटीवर घरी आले होते.

टोला टिकुहियाला सरकारी घरकूल योजनेंतर्गत कपियवा गावातल्या नापीक जमिनीवर वसवण्यात आलं होतं. पण या गावात एकही पक्का रस्ता नव्हता.

काही दिवसांपूर्वीच गावात विटांचा रस्ता तयार करण्यात आला, या रस्त्यामुळेच गावात हिंसा झाली आणि हा वाद निर्माण झाला.

भांडण कसं सुरू झालं?

9 मे रोजी झालेली घटना आठवून रामू लोधी सांगतात, "आम्ही आमचा लहान भाऊ विजयच्या लग्नासाठी मुंबईवरून आलो होतो. 12 मे रोजी त्याचं लग्न होतं."

मारहाणीची ही घटना 9 मे रोजी सकाळी 8.30 नंतरची आहे. गावात विटांचा रस्ता तयार करणं सुरू होतं. आमच्या घरासमोरच्या झोपडीचा 2 फूट हिस्सा रस्त्यामध्ये जात होता.

गवताचं छप्पर घातलेली ही झोपडी आम्ही पाहुण्यांसाठी बांधली होती. पण गावचे प्रमुख बबलू मिश्र यांनी ती झोपडी हटवण्याचा आग्रह केला. पण लग्न पार पडेपर्यंत आम्हाला वेळ मिळू शकतो का यावर चर्चा सुरू होती. पण तितक्यात काही लोकांनी येऊन छप्पर कापायला सुरूवात केली.

मुंबईत शिकणारा रामू यांचा 17 वर्षांचा मुलगा विशालने या सगळ्या घटनेचं मोबाइल चित्रिकरण सुरू केलं.

त्याने केलेल्या व्हीडिओमध्ये छप्पर कापण्यावरून चाललेली चर्चा चांगलीच पेटलेली दिसून येते.

रामूच्या घरातील महिला गर्दीला उद्देशून बोलू लागतात तेव्हाच गावाचे प्रमुख देशी पिस्तुल अनिल लोधीच्या दिशेने रोखतात व त्यांना शिव्या देत असल्याचं व्हीडिओमध्ये दिसून...


त्यांच्या दिल्लीतील लॉयर्स कलेक्टिव्ह या NGO नं परदेशातून येणाऱ्या देणग्यांसंदर्भातील नियमांचं उल्लंघन केल्याच्या संशयावरून ही कारवाई करण्यात आली. दिल्लीमध्ये सीबीआयनं जयसिंह आणि ग्रोवर यांच्या 54- निजामुद्दीन ईस्ट भागातील निवासस्थानावर आणि सी-6 निजामुद्दीन ईस्टमधील लॉयर्स कलेक्टिव्हच्या कार्यालयावर छापे मारले.

सीबीआयच्या अधिकाऱ्यांनी या कारवाईबद्दल कोणतीही माहिती दिली नाही. आनंद ग्रोवर हे इंदिरा जयसिंह यांचे पती आहेत. इंदिरा जयसिंह भारताच्या अॅडिशनल सॉलिसिटर जनरल होत्या. त्यांच्या NGO नं Foreign Contribution Regulation Act चं उल्लंघन केल्याचा आरोप आहे.

लॉयर्स कलेक्टिव्हनं हे सर्व आरोप फेटाळून लावले आहेत. गेल्या महिन्यात सीबीआयनं ग्रोवर आणि त्यांची NGO लॉयर्स कलेक्टिव्हविरोधात खटला दाखल केला होता. ग्रोवर या NGO चे संचालक आहेत आणि त्यांच्या पत्नी इंदिरा जयसिंह विश्वस्त आणि सचिव आहेत.

परदेशी निधीमध्ये अनियमिततेचा आरोप

गृह मंत्रालयाच्या तक्रारीनंतर सीबीआयनं हा खटला दाखल केला होता. लॉयर्स कलेक्टिव्हवर 2006-07 आणि 2014-15 दरम्यान 32.39 कोटी रुपयांहून अधिक परदेशी निधीच्या अनियमिततेचा... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

आरोप आहे.

या NGO चा एफसीआरए रजिस्ट्रेशन नंबर 2016 मध्येच निलंबित करण्यात आला होता. कारण अनियमिततेच्या आरोपांवर त्यांनी दिलेलं उत्तर समाधानकारक नव्हतं, असं गृह मंत्रालयानं म्हटलं आहे.

अर्थात, हा खटला वस्तुस्थिती आणि कायदेशीर प्रक्रियेला धरून दाखल केला नाहीये तर जाणूनबुजून लक्ष्य करण्यासाठी दाखल केला असल्याचं लॉयर्स कलेक्टिव्हनं म्हटलं आहे.

सर्वोच्च न्यायालयातील वकील प्रशांत भूषण यांनी या छाप्यावर ट्वीट केलं आहे. त्यांनी आपल्या ट्वीटमध्ये म्हटलं आहे, "आनंद ग्रोवर आणि इंदिरा जयसिंह यांच्यावर आपल्या एनजीओसाठी परदेशी निधीचा वापर केल्याचा ठपका राजकीय सूडबुद्धीनं ठेवण्यात आला आहे. सरकारी यंत्रणांच्या माध्यमातून छापेमारी आणि खटल्यांचा वापर हा विरोधकांना त्रास देण्यासाठी होतोय."

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)


त्यांच्या निधनाने शोक व्यक्त होत आहे. वृत्तसंस्था पीटीआयने दिलेल्या माहितीनुसार त्या अमिरातीमध्ये त्यांच्या नातलगाच्या लग्नासाठी गेल्या होत्या.

त्यांचा जन्म 13 ऑगस्ट 1963ला झाला होता. 4 वर्षांच्या असल्यापासून त्या सिनेसृष्टीत आहेत. कंधन करुणई या तामिळ सिनेमात त्यांनी बालकलाकाराची भूमिका केली होती. हा त्यांचा पहिला सिनेमा होता. बालकलाकार म्हणून त्यांनी तामिळ आणि मल्याळी सिनेमात भूमिका केल्या आहेत.

दक्षिणेत काम केल्यानंतर त्यांनी हिंदीत पदार्पण केलं. 1979ला आलेला 'सोलवा सावन' हा त्यांचा पहिला हिंदी सिनेमा होता. 1980चं दशक हे श्रीदेवीचं दशक म्हणून ओळखलं जातं. हिंमतवाला, तोहफा, मिस्टर इंडिया, नगिना असे सुपरहिट चित्रपट देणाऱ्या श्रीदेवींची ओळख 'लेडी अमिताभ बच्चन' अशी झाली होती.

1997ला त्यांनी 'जुदाई' या सिनेमात भूमिका केली. पण त्यानंतर तब्बल 15 वर्ष त्या सिनेमापासून दूर होत्या. 2012ला आलेला 'इंग्लिश-विंग्लिश' हा सिनेमाही सुपरहिट ठरला होता. 2017मध्ये आलेल्या 'मॉम' या सिनेमात त्यांची भूमिका होती. अभिनेते जितेंद्र यांच्यासोबत त्यांची जोडी विशेष गाजली. हिंमतवाला, तोहफा, जस्टीस चौधरी, मवाली... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

असे हिट सिनेमे या जोडीने दिले आहेत.

आतापर्यंत त्यांनी जवळपास 300 सिनेमात भूमिका केल्या आहेत.

हे वाचलं का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)


त्यांच्या पश्चात त्यांचा पक्ष आणि तामिळनाडूचं सरकार फारसं सावरलेलं दिसत नाही. जयललिता जोपर्यंत होत्या तोपर्यंत अम्मा या एकमेव वलयाभोवती अख्खं तामिळनाडूचं राजकारण फिरत होतं.

ज्या ज्या क्षेत्रांत जयललिता यांनी पाऊल ठेवलं त्या त्या क्षेत्रांत त्या यशाच्या शिखरापर्यंत पोहोचल्या. पण, त्यांचा हा जीवन प्रवास वाटतो तेवढा सोपा अजिबात नव्हता.

बालपणापासूनच झाली संघर्षाची सुरुवात

त्यांना खरं तर अभिनेत्री व्हायचं नव्हतं. तरीही त्या एक आघाडीच्या अभिनेत्री झाल्या. त्यानंतर राजकारणी तर त्यांना नक्कीच व्हायचं नव्हतं. पण त्या लोकनेत्या झाल्या.

म्हणूनच जयललिता या नावाला समानार्थी शब्द काय असेल तर तो संघर्ष हाच आहे. बालपणापासून ते शेवटपर्यंत त्यांना त्यांच्या आयुष्यात संघर्षच करावा लागला.

बालपणी आईचं प्रेम आणि वेळ मिळवण्यासाठी... तारुण्यात साथीदाराची साथ मिळवण्यासाठी... नंतर उत्तराधिकारी म्हणून मान्यता मिळवण्यासाठी... राजकारणात प्रस्थापित होण्यासाठी... आणि उतार वयात निर्दोष राहण्यासाठी... संघर्ष हा जलललिता यांच्या पाचवीलाच पुजला गेला होता.

बालपणातच वडील गेल्यानं जयललिता यांच्या आई वेदावल्ली यांना ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

सिनेमात काम करावं लागलं. त्याची परिणती आई आणि मुलीच्या ताटातुटीत झाली. म्हैसूरला आजी-आजोबांकडे राहणाऱ्या जयललिता यांच्या बालमनावर त्याचा मोठा परिणाम झाला.

आईच्या सहवासासाठी त्या सतत आतुर असायच्या. पण आईची आणि त्यांची नियमित भेट कठीणच होत गेली.  नंतर शिक्षणासाठी आईबरोबर चेन्नईत येण्याची संधी तर मिळाली, पण आईच्या कामामुळे तिचा सहवास जयललितांसाठी दुर्मिळच होता.

एकलकोंड्या जयललिता यांनी स्वतःला अभ्यास आणि पुस्तकांच्या हवाली करून टाकलं. अभ्यासामध्ये त्या हुशार होत्या. यांना नोकरी करायची होती. खूप शिकायचं होतं. पण नियतीला ते मान्य नव्हतं.

वाढलेल्या वयामुळे आई वेदावल्ली यांना सिनेमात काम मिळणं जवळपास बंद झालं होतं. घर चालवणं त्यांच्यासाठी कठीण झालं होतं. जयललिता यांचं शिक्षण सुरू होतं. अशात जयललिता यांना सिनेमाची ऑफर आली.

जयललिता यांनी सिनेमात काम करण्यासाठी स्पष्ट नकार दिला. आईला तसं स्पष्ट सांगितलं.  पण आईनं मात्र तदागा लावला. कुटुंब आणि भावंडांची जबाबदारी पेलवण्यासाठी ते किती महत्त्वाचं आहे हे सांगून मुलीची समजूत काढली. शेवटी जयललिता तयार झाल्या आणि त्यांनी सिनेमात काम करणं सुरू केलं.

आईच्या भक्कम पाठिंब्याच्या जोरावर त्यांनी बऱ्यापैकी वाटचाल सुरू केली. पण त्याच क्षणी त्यांचा तो आधार गळून पडला. आईचं निधन झालं. जयललिता पोरऱ्या झाल्या.

आईचं प्रेम नाही आणि कुणाचा आधार नाही अशा स्थितीत जयललिता यांची गाठ तत्कालीन प्रसिद्ध तमिळ अभिनेते एम. जी. रामचंद्रन यांच्याशी पडली. १२५ पैकी तब्बल ४०पेक्षा जास्त सिनेमे जयललिता यांनी एमजीआर त्यांच्याबरोबर केले आहेत.

सिनेमात काम करणं बंद केल्यानंतर खरंतर त्यांना आता एका हाऊसवाईफचं जीवन जगायचं होतं. पण, त्यांच्या वाट्याला ते आलंच नाही. एमजीआर यांनी त्यांना कधीच अधिकृत पत्नीचा दर्जा दिला नाही. पण तरीसुद्धा त्यांनी एमजीआर यांची पदोपदी साथ दिली.

राजकारणात प्रवेश

पुढे एमजीआर राजकारणात आले आणि तामिळनाडूचे मुख्यमंत्री झाले. एमजीआर यांच्याबरोबर जयललिता यांचीसुद्धा राजकारणात एंट्री झाली. पण, त्यावेळीही त्यांना फार मानाचं स्थान नव्हतं. जयललिता यांचा संघर्ष सुरूच होता.

अशात एमजीआर यांच्या मृत्यूनं त्यांना आणखी एक धक्का दिला. एमजीआर यांच्या पार्थिवाजवळ सुद्धा त्यांना बसू देण्यात आलं नाही. त्यांना तिथून अपमानित करून हाकलून देण्यात आलं.

अधिकृत पत्नीचा दर्जा नाही, अधिकृत उत्तराधिकारी...