पाहा व्हीडिओ

YouTube पोस्ट समाप्त, 1

18 वर्षांची ननिता सोहेल तावातावात बोलत असते आणि माझ्या डोळ्यासमोर अनेक चेहरे सर्रकन सरकतात - नोकरी नसलेल्यांचे, त्यासाठी आंदोलन करणाऱ्यांचे, घरच्यांच्या जीवावर किती दिवस जगायचं म्हणून एकवेळ न जेवणाऱ्यांचे, उच्चशिक्षण घेऊनही नोकरी नाही म्हणून लहानसहान काम करणाऱ्या अनेकांचे.

राजकारण्यांना तरुणांच्या भविष्याची काही फिकीर नाहीये, असं तिचं म्हणणं आहे. "मीच नाही, माझ्या आसपास असे अनेक जण आहेत, ज्यांना त्यांच्या भविष्याच शाश्वती नाहीये. आपल्याच देशात त्यांना नोकरी मिळेल की नाही हे माहीत नाही. एवढं शिकूनही ते रिकामेच बसलेत.

"पण सरकार आमच्यासारख्यांसाठी काय करतंय? यंदाच्या निवडणुकीत मी त्यालाच मत देईन जो आमच्यासारख्या तरुणांना नोकरीची शाश्वती देईल. आणि नुस्ती आश्वासनं नाही तर खरंच काहीतरी करून दाखवेल."

ही चुणचुणीत मुलगी जेव्हा समाजाच्या, देशाच्या गप्पा मारते तेव्हा वाटतं की हिने शिक्षकच व्हावं. तिला बोलता फार चांगलं येतं.

पंजाबच्या बर्नालामध्ये छोट्या छोट्या गल्ल्यांमध्ये गेलो, तेव्हा दिसली ननिता आणि तिच्यासारख्या अनेकींची मोठी मोठी स्वप्नं. रोज सकाळी... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

दुसऱ्या शहरात जायचं शिकायला, दुपारी एका सरकारी शाळेत ट्रेनी म्हणून काम करायचं आणि संध्याकाळी आईच्या घरगुती ड्रेस मटेरिअल्सच्या दुकानात तिला मदत करायची, असा ननिताचा दिनक्रम.

आम्ही गेलो तेव्हा पाहुणे येणार म्हणून पोपडे उडालेल्या भिंतीला वॉलपेपर लावायचं काम चाललं होतं. ते सोडून सगळं घरदार आमच्याजवळ जमा झालं. ननिताची आई तिचं कौतुक सांगत होती आणि वडील मात्र शांतपणे आपल्या मुलीचा कौतुकसोहळा पाहत होते.

छोट्या शहरात राहणाऱ्या भारतातल्या लाखो कुटुंबांपैकी एक सोहेल कुटुंब. चौकोनी, अगदीच हाता-तोंडाची गाठ नसली तरी महिना संपल्यावर हातात फारसं काही न उरणारं. आयुष्याकडून अपेक्षा एकच - मुलांनी चांगलं शिकावं, चांगल्या नोकऱ्या मिळवाव्यात आणि मार्गी लागावं.

मुलांच्या शिक्षणात काही कमी पडू नये म्हणून आईबाप मेहनत घेतात, मुलंही त्यांच्या कष्टांची जाण ठेवून सर्वतोपरी प्रयत्न करतात, परीक्षा पास करतात, मार्क मिळवतात आणि मग येतो आयुष्यातला महत्त्वाचा टप्पा - नोकरी मिळवण्याचा.

बस्स! इथून जो संघर्ष सुरू होतो तो लाखो तरुणांच्या वाटेला येतो आहे. मग पंजाब तरी त्याला कसा अपवाद असेल.

पंजाब म्हणजे हिरवीगार शेतं, लस्सीचा भलामोठा ग्लास आणि 'सरसो'च्या शेतात वावरणाऱ्या 'सोण्या कुड्या', असं चित्र आपल्या डोक्यात फिट्ट आहे.

थोडी यश चोप्रांची कृपा आणि खरी परिस्थिती जाणून घेण्यासाठी न केलेला प्रयत्न, याला कारणीभूत. आताचं पंजाबचं चित्र बरंच बदललं आहे. आताची तरुण पिढी फक्त दोन गोष्टींमध्ये गुरफटलेलं आहे - एक तर ड्रग्स नाहीतर परदेशी जाण्याचं स्वप्न.

चोप्रांच्या सिनेमातल्या ललना जरी 'घर आजा परदेसी, तेरा देस बुलाए रे...' अशी हाळी देत असल्या तरी पंजाबातल्या तरुणाला मात्र 'परदेसी' व्हायचीच स्वप्नं पडत आहेत.

नुसती तरुण पिढीच नाही, त्यांच्या आईवडिलांचीही हीच इच्छा आहे. परदेशी जाण्याचं स्वप्न उराशी घेऊन इथले तरुण आणि त्यांचे आईवडील IELTS कोचिंग सेंटरचे आणि व्हिसा कन्सलटन्सीचे उंबरठे झिजवत आहेत.

तर काही परदेशी नोकरी मिळवून देऊ, अशी जाहिरात करणाऱ्या संस्थांना भुलून त्यांच्या दाराशी पैशांच्या राशी जमा करत आहेत.

बरं, हे सगळे खूप पैसेवालेही आहेत, असं नाही. आहे ती थोडीथोडकी जमीन विकून, घर गहाण टाकून परदेशी जाण्यासाठी पैसा जमा केला जातो आहे. एवढं करूनही परदेशी जायची संधी मिळेलच, याची खात्री नाही.

पण इथल्या कुणालाच या हिरव्यागार धान्याच्या कोठारात आपलं...


पाहा व्हीडिओ

YouTube पोस्ट समाप्त, 1

निवडणूक आयुक्तांची भेट घेतल्यानंतर माध्यमांशी संवाद साधताना ते म्हणाले, "2014 पूर्वी भाजपही EVM वर शंका घ्यायचा, तो पक्ष कोर्टातही गेला होता. पण 2014 नंतर भाजपनं त्याचा पाठपुरावा थांबवला. मी दिलेलं मत त्याच पक्षाला गेलंय का, हे पाहाण्याची पारदर्शकता असली पाहिजे."

EVM मुळे मतमोजणी लवकर होते या युक्तिवादाबद्दल बोलताना राज ठाकरे म्हणाले, "आपल्याकडे दोन-दोन महिने निवडणुका चालतात मग मतमोजणीला दोन दिवस गेले तर काय हरकत आहे?"

निवडणूक आयुक्तांची भेट घेटल्यावर त्यांनी काँग्रेसच्या माजी अध्यक्षा सोनिया गांधी यांचीही भेट घेतली आणि EVMच्या विषयावर चर्चा केली.

राज ठाकरे यांनी काँग्रेसच्या माजी अध्यक्षा सोनिया गांधी यांची भेट घेतली

या भेटीत नेमकी काय चर्चा झाली, हे अद्यापही गुलदस्त्यात आहे, मात्र "यावेळी उभयतांत विविध सामाजिक आणि राजकीय विषयांवर चर्चा झाली," असं मनसेच्या ट्विटर अकाऊंटवरून सांगण्यात आलं.

मात्र थेट 10 जनपथला भेट देण्यामागचं नेमकं काय 'राज'कारण असावं, हा चर्चेचा विषय आहे. राज्यात काँग्रेस-राष्ट्रवादीबरोबर लोकसभा निवडणुकीपूर्वी आघाडी झाली नाह... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

ी, म्हणून राज यांनी थेट हाय कमांडची "त्यांच्या निवासस्थानी सदिच्छा भेट घेतली" का?

याविषयी लोकमतचे वरिष्ठ सहायक संपादक संदीप प्रधान सांगतात की सोनिया गांधी आणि राज ठाकरे यांची ही भेट केवळ सदिच्छा भेट असावी. "लोकसभेच्या निवडणुकीमध्ये भाजपाविरोधात राज ठाकरे यांनी प्रचार केला होता म्हणून त्यांनी सदिच्छा भेट घेतली असावी. पण एका मर्यादेच्या पलीकडे दोन्ही पक्षांनी सलगी केली तर मनसेच्या भूमिकेमुळे काँग्रेसवर परिणाम होऊ शकतो. काँग्रेसची विचारधारा सर्वसमावेशक असेल आणि ती बदलणारी नाही. त्यांच्या मुलभूत भूमिकेत बदल होऊ शकणार नाही. त्यामुळे भाजपाविरोध हा सामायिक धागा सोडला तर या भेटीत फारसे राजकारण नसावे," असं प्रधान यांना वाटतं.

'निवडणूक आयोगाकडून अपेक्षा नाही'

निवडणूक आयुक्तांची भेट घेऊन आमचं म्हणणं मांडलं तेव्हा त्यांच्या चेहऱ्यावरचे भाव पाहाता त्यांच्याकडून शून्य अपेक्षा आहेत. पण केवळ औपचारिकता म्हणून आम्ही त्यांची भेट घेतली. आम्ही आमचं म्हणणं मांडलं, बाकी मी महाराष्ट्रात जाऊन पुढील निर्णय घेईन, असंही राज यांनी सांगितलं.

EVM बाबतीत असणाऱ्या शंकांबाबत आपण ऑगस्ट 2018मध्येच सर्व राजकीय पक्षांच्या अध्यक्षांना पत्रं लिहिली होती. मात्र त्यावेळेस कुणीच हालचाल केली नाही, असं सांगत राज ठाकरे यांनी जर निवडणुका फिक्स असतील तर तयारी कसली करणार, असा प्रश्न उपस्थित केला. "जी मॅच फिक्स आहे. त्यासाठी सराव, नेट प्रॅक्टिस करण्यात काय अर्थ आहे?" अशा शब्दांमध्ये त्यांनी निवडणुकांच्या पारदर्शकतेवर शंका उपस्थित केली.

राज ठाकरे यांच्याबरोबरच मनसे नेते आणि प्रवक्ते अनिल शिदोरे यांनीही निवडणूक आयुक्तांची भेट घेतली. बीबीसी मराठीशी बोलताना ते म्हणाले, "लोकांचा विश्वास, निवडणूक आयोगाचे प्रशासन आणि तांत्रिक बाबी" या आमच्या दृष्टीने तीन महत्त्वाच्या गोष्टी होत्या. EVM बद्दल वेगवेगळ्या कारणांनी शंका उपस्थित झाल्या आहेत. माहितीमध्ये तफावत असणे तसेच निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावरून माहिती गायब होणे, EVMची सुरक्षा अशा अनेक शंका समोर आल्या आहेत. त्या आम्ही आयोगासमोर मांडल्या. तसेच EVMच्या सोर्सकोडची चीप अमेरिकेतून येते का असाही प्रश्न आहे."

निवडणूक आयोगाला एका माध्यमसंस्थेनं प्रत्यक्ष मतदान आणि मोजलेलं मतदान यामध्ये तफावत असल्याचं दाखवून दिलं तरीही निवडणूक आयोगानं कोणतीही समिती स्थापन केली नाही. तसेच ही माहिती नंतर संकेतस्थळावरून गायब करण्यात...


पाहा व्हीडिओ

YouTube पोस्ट समाप्त, 1

मराठवाड्यासह दक्षिण महाराष्ट्र आणि पश्चिम महाराष्ट्रात महिलांची गर्भाशयं काढण्याच्या प्रकरणांत गेल्या काही वर्षांत वाढ झालेली दिसते. बीड जिल्ह्यातल्या ऊसतोड मजूर महिला आजाराला कंटाळून गर्भाशय काढतात, यावर बीबीसी मराठीने जानेवारी 2018 मध्ये सविस्तर बातमी केली होती.

सध्या निवडणुकीच्या रणधुमाळीतसुद्धा हा मुद्दा आला आहे. महाराष्ट्र नवनिर्माण सेनेचे अध्यक्ष राज ठाकरे यांनी शुक्रवारी नांदेडमध्ये बोलताना "बीडमध्ये महिलांची गर्भाशयं काढून विकली जात असल्याचा प्रकार समोर आलाय, टोळी पकडली गेली, मग हा चौकीदार नेमका करतोय काय?" असं म्हणत भाजप सरकारवर हल्ला चढवला.

वैद्यकीय नीतिनियमांना धाब्यावर बसवून मराठवाड्यातल्या आणि पश्चिम महाराष्ट्रातल्या ग्रामीण भागात अनेक तरुण महिलांची गर्भाशयं काढून टाकण्यात येत आहेत. त्याचे दुष्परिणाम हजारो महिला दररोज भोगत आहेत. गर्भाशय काढण्याच्या हिस्ट्रेक्टॉमीच्या बहुतांश शस्त्रक्रिया अनावश्यक असल्याचं तज्ज्ञ डॉक्टरांनी म्हटलंय. महिलांनी गर्भाशय काढल्याने आरोग्याची वाताहत झालेल्या आपल्या कहाण्या बीबीसी मराठीला सांगितल्या.

बीड ज... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

िल्ह्यातलं वंजारवाडी गाव. जिथे निम्म्याहून अधिक महिलांची गर्भाशयं नाहीत.

वंजारवाडीतल्या 30 वर्षं वयाच्या शैला यांचं गर्भाशय तीन वर्षांपूर्वी काढलं गेलं. ऊसतोड मजूर असलेल्या शैला सानप यांचं कमी वयात लग्न झालं. आणि वयाच्या पंचवीशीतच तीन मुलं झाली.

कुटुंब नियोजनाचं ऑपरेशन झाल्यावर अंगावरून पांढरा पदर (white discharge) जायचा म्हणून त्या हैराण होत्या. अंगावरून पांढरं पाणी जाणं किंवा पांढरा पदर जाणं म्हणजे योनीतून पाण्यासारखा, पांढरट स्त्राव येणं.

'दहा-पंधरा दिवसांनी पाळी यायला लागली होती. त्रास वाढला म्हणून सरकारी दवाखान्यात गेले.  पण काही फरक पडला नाही म्हणून खासगी डॉक्टरकडे गेले', शैला यांनी सांगितलं.

शैला सानप यांनी वयाची तिशी ओलांडण्यापूर्वीच गर्भाशय काढलं. पण ऑपरेशननंतर त्रास थांबला नाही

'आम्हाला शरीरातलं काही कळतं का? डॉक्टरांनी मला सांगितलं ऑपरेशन करावं लागेल. औषधाने उपयोग होणार नाही. आता नाही केलं तर दोन महिन्यांनी करावच लागेल. त्याच्याशिवाय पर्याय नाही. म्हणून मी गर्भाशय काढलं.'

गर्भाशय काढण्याच्या शस्त्रक्रियेला हिस्टरेक्टोमी म्हणतात.

हिस्टरेक्टोमी कधी करणं योग्य?

ब्रिटनच्या नॅशनल हेल्थ सर्व्हिसच्या म्हणण्यानुसार, हिस्टरेक्टोमी ठरावीक परिस्थितीच करता येते. पाळी दरम्यान अतिरक्तस्त्राव, ओटीपोटात सारखं दुखणं, ओव्हरी कॅन्सर, गर्भाशयाचा कॅन्सर, सर्व्हिकल कॅन्सर, फॅलोपियन ट्युबचा कॅन्सर अशा परिस्थितीतच गर्भाशय काढणं योग्य ठरतं.

स्त्री रोगतज्ज्ञ डॉ. शुभांगी अहंकारी आणि त्यांचे पती डॉ शशिकांत अहंकारी हॅलो मेडिकल फाऊंडेशनच्या माध्यमातून गेल्या 25 वर्षांपासून ग्रामीण महिलांच्या आरोग्यासाठी काम करत आहेत. त्यांच्या मते, भारतात ग्रामीण महिलांमध्ये गर्भाशयाचे आजार अधिक प्रमाणात असून पांढरं जाणं ही सर्वसाधारण समस्या पाहायला मिळते.

शैलाने या गर्भाशयाच्या आजारासाठी उपचार घ्यायचा प्रयत्न केला. गर्भाशय योनीच्या बाहेर येतं, त्याला अंग बाहेर येणं असं ग्रामीण भागातील महिला म्हणतात. त्या सांगत होत्या, 'माझं थोडं अंग बाहेर यायचं. लोकं भीती घालायचे. त्याला हवा लागेल. असं होईल, तसं होईल. कॅन्सर होईल.'

कॅन्सरची भीती इथल्या अनेक महिलांच्या मनात घर करून आहे. आणि गर्भाशयाच्या आजाराविषयी त्यांना काहीही माहिती नाही.

डॉ. शुभांगी अहंकारी यांच्या मते, 'वयाच्या तिशीमध्ये पिशवीच्या तोंडाचा कॅन्सर असेल तरच डॉक्टर पिशवी...


पाहा व्हीडिओ

YouTube पोस्ट समाप्त, 1

शनिवारी नवी दिल्लीत भाजप नेते आणि केंद्रीय गृहमंत्री अमित शहा यांच्या निवासस्थानी झालेल्या छोटेखानी कार्यक्रमात उदयनराजेंनी कमळ हाती घेतलं. काँग्रेस आणि राष्ट्रवादीतल्या आतापर्यंत किमान एक डझन नेत्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आहे.

याचसंदर्भात भाजप नेते आणि केंद्रीय अन्न पुरवठा आणि ग्राहक संरक्षण राज्यमंत्री रावसाहेब दानवे यांच्याशी बीबीसी मराठीनं चर्चा केली.

उदयनराजेंनी भाजपमध्ये नुकताच प्रवेश केला आहे, आता राष्ट्रवादीतून आणखी किती लोकांचा भाजपमध्ये प्रवेश होईल?

शरद पवार साहेब, अजित पवार आणि सुप्रीया सुळे सोडून सगळ्यांनी विचारणा केली की 'आम्हाला घेता का?' आणि खूप लोक आहेत. राजे आले, याचा अर्थ प्रजेचं म्हणणं राजेंना कळलं आणि सामान्य लोकांना सुद्धा असं वाटतं की राजा आणि प्रजा एक झाली तर आपणतरी कशाला बाहेर राहायचं. त्यामुळे लोकांना साहजिकच ओढ आहे आमच्याकडे.

मग तुम्ही सर्वांना पक्षात प्रवेश देणार?

त्या त्या मतदारसंघाची परिस्थिती पाहून. आणि प्रवेशाला आमची काही दारं बंद नाहीत. आम्ही काही कुणाला कमिटमेन्ट करत नाही की तुला असं करू की तसं करू. आमचे ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

विचार जर पटले असतील तर त्या विचारांना बांधील राहून पक्षात या. पक्षाचं काम करा. आम्ही माणसांना बांधील नाही कुण्या. आम्ही पक्षाला बांधील आहोत.

शिवसेना भाजपच्या युतीची चर्चा कुठपर्यंत आली आहे, कुणाच्या वाट्याला किती जागा येतील?

भाजप आणि शिवसेनेच्या युतीचा फॉर्म्युला लोकसभेलाच ठरलेला आहे, त्याप्रमाणेच आम्ही विधानसभा निवडणुका लढवू. आता चर्चा सुरू आहे. प्रत्येक मतदारसंघात त्या त्या पक्षाची स्थिती काय आहे, ताकद काय आहे, त्यानुसार जागा वाटप होईल.

रावसाहेब दानवे

पण उद्धव ठाकरेंनी 'मुख्यमंत्री मला शिवसेनेच्या जागांची यादी देतील आणि मग ती जाहीर करेन' असा टोला हाणला आहे.

याला टोला म्हणता येणार नाही, ते आता चॅनेलच्या दृष्टीने तो टोला आहे. पण आता उद्धव ठाकरेंना रोजरोज तोच प्रश्न विचारला तर याच्यापेक्षा त्यांच्याकडे उत्तर तरी काय असू शकतं. आज सकाळी ते उत्तर दिलं, दुसऱ्यांदा ते उत्तर दिल, तिसऱ्यांदा ते उत्तर दिलं आणि चौथ्यांदा त्यांना तोच प्रश्न विचारला गेला त्यांना, तर त्यांच्यापुढे असं म्हणण्याशिवाय पर्याय नाही. ते काही रागानं बोलले किंवा उद्वेगानं बोलले असं काही नाही. हा रुटीन शब्द प्रयोग आहे.

शिवसेनेनं अडीच वर्षांच्या मुख्यमंत्रिपदाची मागणी केली आहे. त्याकडे भाजप कसं बघतं?

शिवसेनेच्या अडीच वर्षांच्या मुख्यमंत्रिपदाच्या मागणीबाबतचा निर्णय पक्षश्रेष्ठी घेतली. अमित शहा आणि उद्धव ठाकरे यांच्या बैठकीत या पदाच्या संदर्भात नेमकी काय चर्चा होणार आहे हे अजून काही ठरलेलं नाही. त्यामुळे जी चर्चा होईल ते समोर येईल.

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)


पाहा व्हीडिओ

अमेरिकन संशोधक व्हिक्टर व्हेस्कोवो समुद्रातील या सर्वाधिक खोल ठिकाणी उतरले होते.

मरियाना ट्रेंचचा तळ तपासण्यात त्यांनी कित्येक तास घालवले. समुद्रामध्ये इतक्या खोलवर निर्माण होणारा दबाव झेलण्यासाठी सक्षम अशा पाणबुडीसह ते मरियाना ट्रेंचमध्ये उतरले होते.

तिथं त्यांना काही सागरी जीव आढळून आले, पण त्याचबरोबर प्लास्टिकच्या पिशव्या आणि काही रॅपर्सही सापडले.

व्हिक्टर व्हेस्कोवो आणि त्यांच्या टीमला मरियाना ट्रेंचमध्ये समुद्री जीवांच्या चार नवीन प्रजाती आढळून आल्या. साधारणतः 7 ते 8 किलोमीटरच्या टप्प्यात या प्रजाती सापडल्या. पण त्याचबरोबर इतक्या दुर्गम ठिकाणीही पर्यावरणातील मानवी हस्तक्षेपाच्या खुणा प्लास्टिकच्या रूपानं दिसून आल्या.

समुद्रामध्ये दरवर्षी हजारो टन प्लास्टिकचा कचरा वाहून येतो. पण त्यापैकी बऱ्याच कचऱ्याचं नेमकं होतं काय, हा प्रश्न अजूनही अनुत्तरित आहे.

संशोधक आता त्यांना नव्यानं सापडलेल्या सागरी जीवांमध्ये मायक्रोप्लास्टिकचा अंश आहे का, हे तपासण्याचा प्रयत्न करणार आहेत. कारण अलीकडच्या काळात अनेक सागरी जीवांच्या शरीरात सापडणारं प्लास्टिक ही मोठी समस्या बनली आहे... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

.

मरियाना ट्रेंचमधील यापूर्वीच्या डाइव्ह

समुद्राच्या तळाशी एवढ्या खोलवर एखाद्या मनुष्यानं जाण्याची ही तिसरी वेळ आहे.

मरियाना ट्रेंचमध्ये पहिली डाइव्ह 1960 साली अमेरिकेच्या नौदलातील लेफ्टनंट डॉन वॉल्श आणि स्वीस इंजीनिअर जॅक पिकार्ड यांनी यशस्वीपणे पार पाडली.

त्यानंतर चित्रपट दिग्दर्शक जेम्स कॅमेरून यांनी 2012 मध्ये एकट्यानं मरियाना ट्रेंचमध्ये बुडी मारली होती.

व्हिक्टर व्हेस्कोवो आणि त्यांच्या टीमची मोहीम ही आधीच्या मोहिमांपेक्षा अधिक यशस्वी म्हणावी लागेल. कारण व्हेस्कोवो हे मरियाना ट्रेंचमध्ये जवळपास 10,927 मीटर खोलवर गेले.

व्हेस्कोवो आणि त्यांच्या टीमनं मरियाना ट्रेंचमध्ये एकूण पाचवेळा बुडी मारली. "आम्ही आता जे काही मिळवलं त्याचा आनंद शब्दात सांगू शकत नाहीत. आमची पाणबुडी आणि जहाजावरील अतिशय गुणवान कर्मचाऱ्यांनी मरिन टेक्नॉलॉजीमध्ये एक नवीन उंची गाठली आहे," असं व्हेस्कोवो यांनी म्हटलं.

इतर ठिकाणच्या सागरी मोहीमा

मरियाना ट्रेंचप्रमाणेच गेल्या सहा महिन्यांत अटलांटिक महासागरातील प्युर्तो रिको ट्रेंच (8,367 मीटर), साउथ सँडविच ट्रेंच (7,433 मीटर) त्याचप्रमाणे हिंदी महासागरातील जावा ट्रेंच (7, 192 मीटर) या ठिकाणीही मोहिमा हाती घेण्यात आल्या होत्या.

व्हिक्टर व्हेस्कोवो यांच्याच टीमनं या मोहिमा पार पाडल्या. आता या मोहिमांनंतरच त्यांचं पुढचं लक्ष्य हे आर्क्टिक महासागरातील 'मोलोय डीप' हे असेल. ऑगस्ट 2019 मध्ये 'मोलोय डीप'ची मोहीम पार पाडली जाईल. यासोबतच व्हेस्कोवो यांची जगातील पाच महासागरांमधील पाच खोल ठिकाणी डाइव्ह करण्याचा प्रकल्प पूर्ण होईल.

हे वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)


पाहा व्हीडिओ

पानिपतावर शौर्यदिवस साजरा करणारे हे मराठे कोण?

तुम्ही कधी भूपिंदर भोसले आणि सतिंदर पाटील अशी नावं ऐकली आहेत का? शक्यता तशी कमीच आहे. कारण अनेक जणांना हरियाणातील रोड मराठा समाजाविषयी माहीत नाही. हरियाणातील रोड समाजाला नवी ओळख मिळवून देणारी कथा ही त्यांच्या अस्तित्वात येण्याच्या कथेसारखीच रोमांचक आहे.

हे सगळं सुरू झालं 257 वर्षांपूर्वी! जेव्हा सध्याच्या हरियाणातल्या पानिपत इथं सदाशिवराव भाऊ यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा सैन्य अफगाणिस्तानचा राजा अहमद शाह अब्दाली याच्याशी युद्ध करण्यासाठी पोहोचलं होतं.

14 जानेवारी 1761ला झालेल्या या युद्धात मराठा सैन्य पराभूत झालं. या युद्धात जवळपास 40,000 ते 50,000 मराठा सैनिक मारले गेल्याचं म्हटलं जातं.

"काही मराठा सैनिकांनी तिथून पळ काढला. ते आजूबाजूच्या परिसरात लपून राहिले. मराठा म्हणून ओळखले जाऊ, अशी भीती त्यांच्या मनात होती. तेथून बाहेर पडल्यानंतर त्यांनी या परिसरातील एक राजा रोडच्या नावानं स्वतःची ओळख करून देण्यास सुरुवात केली," अशी माहिती इतिहासतज्ज्ञ डॉ. वसंतराव मोरे यांनी दिली.

पानिपत इथं उभारण्यात आलेलं युद्ध स्मारक

मोरे यांन... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

ी रोड मराठ्यांवर दहा वर्षं संशोधन केलं आहे.

"रोड समाजाला त्यांच्या मुळाविषयी माहिती नव्हती. पण त्यांनी आपल्या प्रथापरंपरा जपण्यासाठी शक्य तितके प्रयत्न केले. या समाजातील अनेक प्रथा या महाराष्ट्रातील परंपरांशी मिळत्याजुळत्या आहेत. काही मराठी शब्द त्यांच्या बोलण्यातून आजही येतात," असं ते म्हणाले.

मोरे म्हणतात, 'आईन-ए-अकबरी'मध्ये रोड समुदायाचा उल्लेख सापडत नाही. पानिपतच्या युद्धानंतरच त्यांचे सर्व संदर्भ सापडतात.

अशी मिळाली नवी ओळख

नफेसिंग यांचा पानिपत इथं हँडलूमचा व्यवसाय आहे. ते 72 वर्षांचे आहेत. त्यांना मराठी भाषा माहीत नाही किंवा त्यांनी कधी महाराष्ट्राला भेटही दिलेली नाही. पण महाराष्ट्रातून आलेले लोक भेटले की ते आनंदीत होतात.

पानिपतच्या युद्धाचं चित्र

"1761च्या युद्धानंतर मराठे महाराष्ट्रात परतले. त्यातील जवळपास 250 कुटुंबं कुरुक्षेत्र आणि करनालच्या जंगलात मागे राहिली. जर कुणी त्यांना त्यांची ओळख विचारली तर ते राजा रोडची ओळख सांगायचे. हीच ओळख पुढं कायम राहिली. नंतरच्या काळात पुढच्या पिढ्या त्यांची मूळ ओळख विसरून गेले," नफेसिंग सांगतात.

"आम्ही मूळचे महाराष्ट्राचेच आहोत. आमचे पूर्वज हे महाराष्ट्रातील आहेत. जाट, राजपूत किंवा उत्तर भारतातील इतर समाजांत आमचे कूळ सापडत नाही," असं ते म्हणाले.

पानिपतचे रोड मराठे

"2000नंतरच आम्हाला आमची मूळ ओळख कळाली. माजी सनदी अधिकारी विरेंद्रसिंह यांनी रोड समाजाचं मूळ शोधण्याचा प्रयत्न सुरू केला. कोल्हापुरातील इतिहासतज्ज्ञ डॉ. वसंतराव मोरे यांनी त्यांची मदत केली," नफेसिंग सांगतात.

डॉ. मोरे यांनी लिहिलेल्या 'रोड मराठोंको इतिहास' या पुस्तकानंतर त्यांना वयाच्या 50व्या वर्षी नवी ओळख मिळाली.

रोड मराठ्यांची संख्या किती?

आज रोड स्वतःची ओळख गर्वाने 'रोड मराठा' अशी करून देतात. पानिपत, सोनिपत, करनाल, कैथल, रोहतक या जिल्ह्यांमध्ये रोड मराठा समजाची चांगली संख्या आहे. रोड मराठ्यांची निश्चित अशी लोकसंख्या माहिती नसली, तरी डॉ. मोरे यांच्या माहितीनुसार हरियाणात या समाजाची संख्या सहा ते आठ लाख असावी.

पानिपत युद्ध स्मारकाच्या प्रांगणात असलेला स्तंभ.

नवी ओळख प्राप्त झाल्यानंतर रोड मराठा एका व्यासपीठावर आले आहेत. 'मराठा जागृती मंच'ने समाजातील तरुणांसाठी करनाल आणि पानिपत इथं हॉस्टेलही सुरू केले आहेत.

इथले नागरिक सुलतानसिंह म्हणाले, "हा मंच रोड मराठ्यांच्या इतिहासाबद्दल जनजागृती...


पाहा व्हीडिओ -

YouTube पोस्ट समाप्त, 1

"Go back to Kashmir, काश्मीरला परत जा", अशा घोषणा देत 5-7 जणांनी आपल्याला मारहाण केल्याचं जिब्रान नाझिर दार यांनी सांगितलं.

त्यामुळे पुलवामा हल्ल्यानंतर देशभरातील काश्मिरी तरुणांच्या सुरक्षेचा प्रश्न पुन्हा एकदा ऐरणीवर आला आहे. त्यामुळे पुण्याचेच असलेले केंद्रीय मंत्री प्रकाश जावडेकर यांचं काही दिवसांपूर्वीचं "काश्मिरातील विद्यार्थ्यांवरील देशभरात हल्ल्यांचे बातम्या खऱ्या नाहीत," हे विधान खोटं ठरताना दिसत आहे.

बीबीसी मराठीशी बोलताना जिब्रान नाझिर दार यांनी सांगितलं की गुरुवारी रात्री 10.30 वाजता घरी परतताना त्यांच्यावर टिळक रोडवर हल्ला झाला. "टिळक रोडवर सिग्नलवर थांबलेलो असताना मागून दोघं जण सतत हॉर्न वाजवत होते. माझ्या बाईकचं रजिस्ट्रेशन हे हिमाचल प्रदेशचं होतं, म्हणून ते म्हणाले 'ए हिमाचली, पुढे चल'."

"मी त्यांना लगेच म्हणालो, 'मी हिमाचल प्रदेशचा नाही, काश्मीरचा आहे'. मी काश्मीरचा आहे, हे ऐकताच त्यांनी माझी गाडी अडवली. मी त्यांना सांगितलं की मी पत्रकार आहे तर ते म्हणाले, 'काश्मिरात जाऊन पत्रकारिता कर...' आणि मला मारहाण सुरू केली,"  जिब्रान ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

यांनी सांगितलं.

"माझा फोन हिसकावण्याचा प्रयत्न झाला. मी माझ्या काही सहकाऱ्यांना फोन केला आणि पाच मिनिटात पोलीस आले. मी पोलिसात रीतसर तक्रार केली, तेवढ्यात पोलीस दोघांना घेऊन आले. त्यांच्याबरोबर त्यांचे कुटुंबीय पण होते. त्यांनी माझी माफी मागत 'परत असं काही करणार नाही' असं लिहून दिलं," असं जिब्रान यांनी बीबीसी मराठीला सांगितलं.

या प्रसंगात कोणत्याही विशेष गटाने मुद्दाम हा हल्ला केला नव्हता. अनेक जण आता घडत असलेल्या घडामोडींच्या प्रभावाखाली असल्याने हे घडल्याचं जिब्रान यांचं म्हणणं आहे.

या प्रसंगाचं कुणी भांडवल करून अशांतता निर्माण करू नये. यामुळे आपण तक्रार मागे घेत असल्याचं जिब्रान यांनी सांगितलं.

याप्रकरणी पुणे पोलीस उपायुक्त बच्चन सिंह यांनी बीबीसीशी बोलताना सांगितलं की "आज सकाळी आमच्या पुढे हे प्रकरण आल्यानंतर आम्ही जिब्रान यांना तक्रार दाखल करण्यास सांगितलं. पण त्यांनी नकार दिल्यानंतर आम्ही दोघा जणांविरुद्ध सुओमोटो (पोलिसांनी स्वतःहून) कलम 279, 323, 504, 341, 427 अन्वये तक्रार दाखल केली आहे."

जिब्रान नाझिर दार

काश्मीरमध्ये मर्यादित शिक्षण आणि रोजगाराच्या संधी उपलब्ध असताना तसंच हिंसाचाराचाला कंटाळून अनेक तरुण काश्मीर सोडून इतर राज्यांमध्ये शिक्षणाला तसंच नोकरीला जात आहेत. पण 14 फेब्रुवारीला काश्मीरच्या पुलवामामध्ये CRPFवर झालेल्या हल्ल्यात 44 जवानांचा मृत्यू झाला होता. तेव्हापासून देशभरात तणाव तर आहेच, शिवाय काश्मिरी तरुणांवर ठिकठिकाणी हल्ले होत असल्याच्या बातम्या येतच आहेत.

मात्र पुण्यात असं काही होणार नाही, असं मी माझ्या नातेवाईकांना सांगत दिलासा दिल्याचं जिब्रान यांनी सांगितलं.

काही दिवसांपूर्वी पुण्यात 'सरहद' या सामाजिक संस्थेने पुलवामा हल्ल्याच्या निषेधार्थ एक पत्रकार परिषद घेतली होती. तेव्हा या संस्थेशी निगडित काही काश्मिरी तरुणांनी सांगितलं होतं की त्यांना पुण्यात सर्वांत जास्त सुरक्षित वाटतं. या पत्रकार परिषदेत 'सरहद'चे अध्यक्ष संजय नाहर यांनी सांगितलं की काश्मीरच्या संघर्षग्रस्त भागांमधून जवळजवळ 400 कुटुंबं आणि साधारण अडीच हजार लोक पुण्यात राहतात.

शिवाय, शुक्रवारी सुप्रीम कोर्टानेही महाराष्ट्रासह 10 राज्यांना सूचना दिल्या आहेत की पुलवामा हलल्यांनतर काश्मिरी विद्यार्थ्यांवर देशभरात होत असलेले हल्ले, धमक्या, बहिष्कार रोखण्यासाठी राज्य सरकारांनी काय पावलं उचलली, याची माहिती द्या.

काश्मिरी...


पाहा व्हीडिओ -

YouTube पोस्ट समाप्त, 1

डॉक्टरांनी तीन महिने आराम करायचा सल्ला दिला होता. या काळातही ट्रॅक्शन लाऊन मी दोन-दोन तास योग प्राणायाम करायचे. या काळात मला किंचितही वेदना झाल्या नाहीत, हे मला आवर्जून सांगायचं आहे.

केवळ योग साधनेमुळेच मी मेरूदंडाची किचकट शस्त्रक्रिया टाळू शकले. योग प्राणायामामुळे मानसिक बळ प्राप्त होतं तर योगासनानं शारीरिक व्याधी दूर होण्यास मदत होते.

जून 2007मध्ये रामदेव महाराज यांच्या योग शिबिरात मी सहभागी झाले. मी जेव्हा योग करायला सुरुवात केली तेव्हा माझं वय 59 होतं. योग सुरू केल्यानंतर म्हणजे 59 ते 69 वयापर्यंतच्या 10 वर्षांच्या कलावधीत मला साधी सर्दी किंवा तापही आला नाही. या दरम्यान मी आंदोलनात सहभागी झाले, देशभर शिबिरं घेतली.

मला कुठल्याही टप्प्यावर थकवा जाणवला नाही, कधी नैराश्य आलं नाही. रोज योग करत असल्यामुळे एक उत्साह संचारला होता.

जागतिक योग दिन : 'आज माझं वय 71 आहे, पण मला कसलाही त्रास जाणवत नाही'

58व्या वर्षी माणूस निवृत्त्त होतो, पण माझं खरं कार्य 59व्या वर्षापासून सुरू झालं. हे सर्व काही योगा केल्यामुळे शक्य झालं. आज माझं वय 71 आहे, पण म... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

ला कसलाही त्रास जाणवत नाही. मी रोज योग करते आणि त्याचा प्रचार आणि प्रसार करण्यासाठी सत्तत प्रयत्नशील असते.

'मृत्यूचंही भय नाही'

योग केल्यामुळे काय होतं तर माणसाला कसलीही भीती वाटत नाही. मला आताच्या क्षणाला मृत्यूचंही भय उरलेलं नाही.

योग ही एक उत्तम विद्या आहे. आपल्याला जे साध्य करायचं आहे, ते यामुळे साध्य होऊ शकतं. सर्व पालकांनी लहानपणापूसन आपल्या मुलांना योगाची गोडी लावली पाहिजे. भविष्यात चांगली पिढी घडवायची असेल तर मुलांना योगाची सवय लावणं ही पालकांनी जबाबदारी नव्हे तर कर्तव्यच आहे.

तरुणांनो, ईश्वरानं तुम्हाला जे शरीर दिलं आहे, ते चांगल्या कार्यासाठी वापरायचं आहे. ते रोगी करून, कुटुंबाला दुःखी करून काहीही साध्य होणार नाही. तुम्ही नियमित योग केलात, तर तुमचं व्यक्तिमत्त्वही सुधारेल आणि तुम्हाला ठरवलेलं ध्येयही सहज गाठता येऊ शकेल.

योगामुळे तुम्ही आत्मस्पर्धा करायला सुरुवात करता, आत्मस्पर्धेमुळे आपल्याला नैराश्य येत नाही. योगामुळे आत्महत्या करण्याच्या इच्छेपासून माणूस परावृत्त्व होऊन आपोआप सदकार्याकडे वळू शकतो. यामुळे मनुष्य दीनदुबळा राहत नाही, सर्व संकटांवर मात करून तो पुढे सकरत असतो.

'वयाचं बंधन झाली'

सर्वांना माझं सांगणं आहे की, योग सुरू करण्याचं कुठलंही वय नाही. त्याचबरोबर योगासनं कुठेही व कधीही करता येतात. योगाचा अभ्यास पूर्ण केल्यानंतर मी सलग पाच वर्ष संपूर्ण रत्नागिरी जिल्हा पिंजून काढला. योगा घराघरात पोहोचवण्यासाठी सतत प्रवास केला.

माझा नियमित योग सुरूच होता. सध्या मी महिला पतंजली योग समितीच्या राज्य कार्यकारिणीची सदस्य म्हणून कार्य करतेय. माझ्यावर रत्नागिरी रायगड आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची जबाबदारी सोपवण्यात आली आहे. या तिन्ही जिल्ह्यांमध्ये मी शिबिरं घेते आणि महिलांना योगामुळे होणारे फायदे सांगून त्यांनी योगाकडे प्रवृत्त करते.

योगामुळे शरीरयष्टी, बुद्धिमत्ता, यश, संपत्ती आणि हवं असलेलं सर्व मिळू शकतं. योग प्राणायम केल्यानं मन शांत राहतं, तर योगासनं केल्यामुळे शरीर लवचिक होतं आणि त्यामुळे नियमित योग करावा.

एक तास योग केलात तर पुढचे 18 तास पूर्ण कार्यक्षमतेनं काम करू शकता. योग केल्यामुळे तुम्ही भारताला महान बनवालच, तुम्ही स्वतःही महान बनाल.

(बीबीसी मराठीसाठी मुश्ताक खान यांच्याशी केलेल्या चर्चेवर आधारित. लेखातील विचार लेखिकेचे वैयक्तिक आहेत.)

हे वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स...


पाहा व्हीडिओ - #आंबेडकरआणिमी : 'माझ्या वैदू समाजात संविधान आणि बाबासाहेबांचे विचार रुजवायचे आहेत'

मुंबईच्या जोगेश्वरी भागातल्या संजयनगरच्या दाटीवाटीच्या छोट्या घरांच्या वस्तीत आम्ही 27 वर्षांच्या दुर्गा गुडिलु यांना भेटलो. दुर्गा गुडिलु कोण आहेत? असं विचारल्यावर त्या साधं हसून सांगतात, "दुर्गा गुडिलु एक सामान्य मुलगी आहे. मी असं नाही म्हणत की मी समाजाला चेंज करते. मी फक्त मोकळा श्वास निर्माण करते मला जगण्यासाठी आणि माझी पुढची पिढी जगण्यासाठी."

त्या स्वत:ला सामान्य म्हणतात हे त्यांचं साधेपण, पण सत्य हे आहे की दुर्गा या महाराष्ट्रातल्या जातपंचायतीविरोधातल्या लढ्याच्या चेहरा बनल्या आहेत. त्या वैदू समाजातल्या आहेत. या भटक्या वैदू समाजातल्या बालविवाह आणि जातपंचायत या प्रथा या तरुणीने मोडून काढल्या आहेत. आता त्या शिक्षणापासून शेकडो वर्षं लांब राहिलेल्या या समाजातल्या नव्या पिढीला शिक्षणाकडे आणण्याचं मोठं कार्य उभारत आहेत.

जंगलात जाऊन वनौषधी गोळा करणं आणि गावोगाव फिरून ती औषधं म्हणून विकणं हा या वैदू समाजाचा पारंपारिक व्यवसाय. काळ बदलत गेला, औषधांचं विज्ञान बदललं, पण भटका वैदू समाज शिक्षण... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

ापासून लांब राहिल्यानं जुन्याच कामात अडकून राहिला.

बालविवाहाची प्रथा वैदू समाजात अजूनही काही ठिकाणी टिकून आहे. त्यातलाच एक प्रकार म्हणजे मूल जन्माला यायच्या आधीच त्याचं आपल्या नात्यात लग्न ठरवून टाकायचं.

शिक्षण नसल्याने हा समाज आर्थिक प्रगतीपासूनही वंचित राहिला. भटका असल्याने ज्या ज्या शहरात जागा सापडेल त्या त्या शहरांतल्या गरीब वस्त्यांमध्ये, झोपडपट्ट्यांमध्ये, रस्त्यांच्या बाजूला छप्पर शोधत राहिला.

अशा शैक्षणिक आणि आर्थिक परिस्थितीत जुन्या रूढी परंपरा, अंधश्रद्धा समाजावर आपला प्रभाव बळकट करतात, जात पंचायती आपला वचक बळकट करतात. आणि जेव्हा दुर्गा सारख्या स्वातंत्र्याची जाणीव झालेल्या व्यक्तीच्या त्या आड येतात, तेव्हा लढा अटळ असतो.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी दलितांना समान हक्क मिळावेत म्हणून लढा दिला. आज 21व्या शतकात हेच आंबेडकर जगभरातल्या विविध समान हक्क चळवळीतल्या कार्यकर्त्यांना प्रेरणा देत आहेत. महिलांपासून समलैंगिकांपर्यंत आणि अफ्रिकेपासून युरोपापर्यंत ते हजारो तरुण-तरुणींनाजगण्याची उमेद आणि संघर्षासाठी बळ देत आहेत. अशाच लढवय्यांच्या या कहाण्या सांगणारी बीबीसीची सीरिज #आंबेडकरआणिमी 14 एप्रिलच्या आंबेडकर जन्मदिवसाच्या निमित्ताने...

"जात पंचायत मी जवळून पाहिली माझ्या बहिणीच्या लग्नावेळेस," दुर्गा सांगतात. "माझी बहीण जन्माला पण नव्हती आली तेव्हा तिचं मामाच्या मुलासोबत लग्न ठरलं होतं. पंचांच्या समोर आई-वडिलांनी वचन दिलं होतं. ती मोठी झाली. तिला शिकण्याची इच्छा होती. तिनं ग्रॅज्युएशन केलं. माझ्या आई-वडिलांनी तिला चांगलं शिकवलं. ती आज सॉफ्टवेअर इंजिनिअर आहे."

2011 मध्ये सुरू झालेल्या लढ्याचा हा घटनाक्रम, पण दुर्गा हे सगळं अगदी काल घडल्यासारखं सांगतात.

बालविवाहाची प्रथा वैदू समाजात अजूनही काही ठिकाणी टिकून आहे. त्यातलाच एक प्रकार म्हणजे मूल जन्माला यायच्या आधीच त्याचं आपल्या नात्यात लग्न ठरवून टाकायचं, तशा शपथा जातीच्या पंचांसमोर घ्यायच्या.

दुर्गाची मोठी बहीण गोविंदीसोबतही हेच झालं होतं. पण इंजिनिअर झालेल्या गोविंदीला आता हे ते लग्न पटणं शक्यच नव्हतं.

वैदू जातपंचायतीनं दुर्गा यांची बहीण गोविंदीचं लग्न तिच्या जन्माआधीच ठरवलं होतं.

"त्यामुळे ती म्हणाली की तिला त्या मुलाशी लग्न करायचं नाही. तो मुलगा सातवी नापास होता. तो काम पण काही करत नव्हता. तिने रडत रडत मला सांगितलं की, 'दुर्गा नाही करायचं मला हे...


पाहा व्हीडिओ - 'आज गरज आहे गाडगेबाबांच्या विचांरांची'

खंजिरी हे चर्मवाद्य राष्ट्रसंत म्हणून ओळखले जाणारे तुकडोजी महाराज वाजवत असत. त्याच वाद्यांच्या साथीत गाडगेबाबांची भजनं सादर करून सत्यपाल चिंचोलीकर ग्रामस्वच्छतेचा संदेश देतात. या परिसरात लोक त्यांना सत्यपाल महाराज म्हणून ओळखतात.

आज स्वच्छतेचं अभियान राबवून केंद्र पातळीवरून हा विषय प्राधान्यक्रमावर घेतला गेला आहे. हे काम संत गाडगेबाबा यांनी ग्रामीण भागात शतकापूर्वी करुन दाखवलं होते. आता गाडगे महारांजा हाच संदेश सत्यपाल चिंचोलीकर विदर्भातल्या गावागावांत सप्तखंजिरीच्या साथीने पोहोचवत आहेत.

तुकडोजी महाराज आणि गाडगे महाराज यांच्या विचारांनी प्रेरित झालेले चिंचोलीकर हातात कधी झाडू तर कधी खंजिरी घेऊन समाज प्रबोधन करतात.

अकोला जिल्ह्यातील अकोट गावात सत्यपाल चिंचोलीकर राहतात. आजपर्यंत 14000हून अधिक गावांत समाजप्रबोधनपर कीर्तन करुन  स्वच्छता, व्यसनमुक्ती, घनकचरा नियोजन, जातिभेद, अंधश्रद्धा, शिक्षणाचं महत्त्व, हगणदारी मुक्त गाव, स्त्री भ्रूण हत्या या विषयी जागरुकता पसरवली आहे, असा त्यांचा दावा आहे.

अस्वच्छता दिसेल तिथे सत्यपाल महाराज स्व... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

तःच हातात झाड़ू घेतात. कधी गावच्या पारावर तर कधी एखाद्या सार्वजनिक ठिकाणी महाराज आपल्या हातातील खंजिरी वाजवून लोकांना जमा करतात आणि प्रबोधनपर कीर्तन सुरू करतात, असं परिसरातले लोक सांगतात.

"सामाजिक विषयांना आध्यात्मिकतेची आणि साथीला वादन कलेची जोड दिली की तो विषय थेट लोकांना भिडतो," असं सत्यापाल चिंचोलीकर यांनी बीबीसी मराठीशी बोलताना सांगितलं. ग्रामीण आदिवासी भागातील अशिक्षित जनतेला संगीत आणि कलेची जोड देत मनोरंजनातून प्रबोधन करायचा मानस असल्याचं ते म्हणाले.

1952 साली अकोला जिल्ह्यातल्या सिरसोली या छोट्याशा गावात एका गरीब कुटुंबात चिंचोलीकरांचा जन्म झाला. सततच्या गरिबीला तोंड देण्यासाठी वडील कपडे शिवण्याचा व्यवसाय करत.

"लहानपणीच मला भजनांची गोडी लागली. मग कधी तुकडोजी महाराजांची तर कधी गाडगे बाबांची कीर्तनं ऐकत मी मोठा झालो. वयाच्या तेराव्या वर्षी गावात भजन, कीर्तन करायला सुरुवात केली," ते सांगतात.

मग भजनातून सत्य परिस्थिती आणि सामाजिक विषय मांडायचे. यातच त्यांनी खंजिरी या ग्रामीण भागातील छोट्याशा चर्मवाद्याला विकसित करुन सप्तखंजिरी म्हणजेच 7 खंजिरी एकत्र करून विविध आवाज काढायला सुरुवात केली.

भजनाला गर्दी जमायला लागली आणि गाडगे बाबांचा संदेश घराघरात पोहोचायला लागला. आतापर्यंत देशभरात 14000 कीर्तनाचे कार्यक्रम घेतले असून ग्रामीण भागात स्वच्छतेविषयी जागरुकता पसरवली आहे, असं ते पुढं म्हणाले.

"परिसर स्वच्छ करूनच माझा दिवस सुरू होतो. दिवसभर वाचन लेखन आणि रात्री गावागावात जाऊन कीर्तनं करतो. आज गेली 52 वर्षं असं करत आहे," असंही त्यांनी सांगितलं.

त्यांना महाराष्ट्र शासनाचा 'दलित मित्र' आणि 'समाजप्रबोधनकार' या पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आलं आहे.

हे वाचलं का?

हे पाहिलं आहे का?

पाहा व्हीडिओ : नागालँडच्या राजकीय तळ्यातला सर्वांत मोठा मासा कोण ठरणार?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)


पाहा व्हीडिओ - 'क्रांतीसिंह' नाना पाटील आज असते तर...

"गोरं घालविलं अन काळं आणलं... आमचं चुकलंच जरा! खुर्च्याच जाळायला पाहिजे होत्या त्या, मग खरं स्वातंत्र्य आपल्याला मिळालं असतं," स्वातंत्र्याच्या संकल्पनेविषयी हौसाबाई पाटील सांगत होत्या.

93 वर्षांच्या हौसाबाई... क्रांतीसिंह नाना पाटील यांची लेक..  सध्या त्या राहतात सांगली जिल्ह्यातल्या हणमंतवडिये या गावी राहतात.

वय झालं असलं तरी हौसाबाईंच्या आवाजातली जरब आणि कणखरपणा आजही तसाच कायम आहे.

स्वातंत्र्यलढ्यात इंग्रजांविरोधात नाना पाटलांच्या नेतृत्वाखाली प्रतिसरकारची (पत्री सरकार) स्थापना करण्यात आली होती. दक्षिण महाराष्ट्रात या पत्री सरकारांनी क्रांती केली.

पत्री सरकारला स्वातंत्र्यसेनानी जी. डी. बापू लाड, स्वातंत्र्यसेनानी शाहीर शंकरराव निकम आणि क्रांतीविरांगना हौसाबाई पाटील यांचं भक्कम पाठबळ लाभलं होतं.

'...अन् शस्त्रलुटीची मोहीम आम्ही फत्ते केली'

पत्री सरकारला आवश्यक असणारा शस्त्रपुरवठा करण्याचं काम त्या काळात हौसाबाईंनी केलं होतं.

हौसाबाई पाटील आणि नाना पाटील

याविषयीची आठवणी सांगताना हौसाबाई सांगतात, "सांगली जिल्ह्यातल्या ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

भवानी नगर इथल्या ब्रिटीशांच्या पोलीस ठाण्यातील शस्त्र लुटण्याची जबाबदारी माझ्यावर सोपण्यात आली  होती. दिवसाढवळया शस्त्र लुटणं म्हणजे वाघाच्या जबड्यात हात घालण्यासारखंच होतं. पण मला हे काम फत्ते करायचं होतं.

बरोबरच्या सहकाऱ्यांना कुणी काय करायचं याची जबाबदारी समजावून सांगून मी माझ्याबरोबर काही सहकाऱ्यांना घेतलं आणि पोलीस ठाण्याच्या आवारात गेले.

माझ्या सहकाऱ्यानं माझा भाऊ असल्याचं नाटक करत मी सासरी नांदायला जात नाही म्हणून मला मारहाण करायला सुरुवात केली. माझा भाऊ गालावर चापटी, पाठीत धपाटे घालत मला नांदायला जा म्हणून सांगत होता.

आमच्या दोघांच्या वादावादीचं नाट्य पोलीस ठाण्याच्या समोर चांगलंच रंगात आलं. शेवटी मी काही केल्या ऐकत नाही म्हटल्यावर माझ्या भावानं रागानं माझ्या डोक्यात मारण्यासाठी म्हणून मोठा दगड उचचला अन् तेवढ्यात आतले दोन पोलीस त्याला थांबवण्यासाठी बाहेर पळत आले. तोपर्यंत ठरल्याप्रमाणे बाकीचे सहकारी तेथील बंदुका आणि काडतुसं घेऊन फरार झाले. मात्र तरीसुद्धा हा कट आम्ही रचला होता हे पोलिसांच्या लक्षात आलं नाही. अन् शस्त्रलुटीची मोहीम आम्ही फत्ते केली."

'दादांनी मला मिठी मारत हंबरडा फोडला'

इंग्रजांविरोधातल्या लढ्यात पत्री सरकारमधील कार्यकर्त्यांनी विविध प्रकारची सोंगं, भन्नाट कल्पना लढवून इंग्रजांना जेरीस आणलं होतं.

इंग्रजांनी ठिकठिकाणी उभारलेले डाक बंगले जाळणं असो, रेल्वेचे रूळ उखाड्णं असो, फोनच्या तारा तोडणं असो वा इंग्रजांचा खजिना लुटणं असो, या सर्वच गोष्टीमध्ये हौसाताई आघाडीवर असायच्या.

हौसाताई सांगतात, "शस्त्र लुटताना एकदा प्रतिसरकारमधील कार्यकर्ते बाळ जोशी यांना इंग्रजांनी अटक केली आणि गोव्यातल्या पणजी येथील तुरुंगात ठेवलं. तुरुंगातील बाळ जोशींना भेटून कार्यकर्यत्यांचा निरोप त्यांच्यापर्यंत पोहोचवायचा होता. पण हा निरोप पोहोचवणार कोण? याविषयी कार्यकर्त्यांमध्ये चर्चा सुरू झाली.

कारण पत्री सरकारवर इंग्रज कडक नजर ठेवून होते. मी बाळ जोशींना भेटायला जावं असं कार्यकर्त्यांनी पुन्हा एकदा मला सांगितलं. मी मात्र माझं चार महिन्याचं बाळ आजारी असल्याचं सांगत नकार दिला. कार्यकर्त्यांनी ही गोष्ट दादांच्या म्हणजेच नाना पाटलांच्या कानावर घातली.

त्यावर नाना पाटील म्हणाले 'मी तिला जा ही म्हणार नाही आणि थांबही म्हणणार नाही. मात्र माझी मुलगी म्हणून तिने बाप करत असलेल्या कार्याला शोभेल असे वागावे'....


पाहा व्हीडिओ - 'मी रस्त्यावर राहते पण भिकारी नाही'

अशी कारवाई झालेल्यांच्या भावना 'बीबीसी मराठी'नं जाणून घेतल्या आहेत.

रस्त्यावर राहणाऱ्यांना भिकारी ठरवलं जातंय का?

"लहानपणापासून इथेच आहे मी. फुटपाथवरच राहतो आम्ही. कामधंदा वगैरे करून खातो..." दक्षिण मुंबईतल्या टोलेजंग इमारतीच्या फूटपाथवर उभा राहून हरी (नाव बदललं आहे) त्याची कहाणी सांगत होता.

जेव्हा हरी त्याची कहाणी सांगतो तेव्हा आवाजात कष्ट करून कमावल्याचा अभिमान जाणवतो. पण लगेचच त्याची जागा खजिलपणा घेतो.

"त्या दिवशी अंगावर उक्तं काम घेतलं होतं मी. 25 गोण्या टाकायच्या होत्या. एका साईडला ट्रक येईपर्यंत ठेवल्या आणि म्हटलं जाऊन जेवण घेऊन येतो..."

"आणि तिथंच बसून जेवतांना पोलिसांनी मला पकडलं भिकारी म्हणून." काही वेळ हरी बोलत नाही. मग थोड्या वेळानं त्याचा आवाज येतो. "साहेब, फक्त मेहनत करूनच खाणार. भीक मागून कुणाचं भलं होत नाही."

पोलिसांनी पकडल्यापेक्षा, कष्ट करताना भिकारी म्हणवलं गेल्याचं दुःख हरीच्या बोलण्यात जाणवत होतं.

रस्त्यावर राहतो पण भीक मागत नाही

दक्षिण मुंबईतच गजरे विकणाऱ्या सविताची (नाव बदललं आहे) गोष्टही काही वेगळी ना... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

ही.

"आम्हाला स्वत:चं घर नाही. बेगर होम मध्ये किती बार आम्हाला पकडून नेलं, चेंबूरमध्ये घेऊन गेले. आम्ही सांगते साहेबाला की, आम्ही भीक नाही मागत, मी फुलांचा धंदा करून खाते..." सविता पोटतिडिकीनं सांगत होती.

"आम्ही कष्ट करूनच खाणार. भीक मागून गेलं तर कोण जाणार तिथं." सविता, तिचा पती आणि दोन मुलं रस्त्याच्या बाजूला दुपारचे जेवत असतात. जेवणासाठी आम्ही कधी भीक मागितली नाही, अशी आर्जव तिच्या बोलण्यातून दिसत होती.

प्रश्न कारवाईचा नसून कायद्याचा

महाराष्ट्रात कायद्यानं भीक मागणं हा गुन्हा आहे. 'मुंबई भिक्षेकरी प्रतिबंधक कायद्या'नुसार पोलिसांना अटक कारवाईचे अधिकार दिले गेले आहेत. पण अनेक वर्षांपासून या कायद्यातल्या बदलाविषयी मागणी केली जात आहे.

या कायद्याविषयी मुख्य आक्षेप हा आहे की, शहानिशा केल्याशिवाय चुकीच्या व्यक्तींवर पोलीस कारवाई होते.

'टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ सोशल सायन्स'तर्फे भिक्षेकऱ्यांसाठी 'कोशिश' हा प्रकल्प चालवला जातो. या प्रकल्पाचे संचालक तारिक मोहोम्मद यांनी याबाबत आपलं मत नोंदवलं आहे.

ते म्हणतात की, "या कायद्याअंतर्गत पोलिसांना कोणत्याही पुराव्याची गरज पडत नाही. पकडले गेलात तेव्हा तुम्ही भीक मागत असलं पाहिजे, अशी अट कायद्यात नाही."

"केवळ संशय आला किंवा एखाद्या पोलिस अधिकाऱ्याला नुसतं वाटलं की, तुम्ही भीक मागत आहात, तरीही पोलिस तुम्हाला अटक करू शकतात", तारिक मोहोम्मद सांगतात.

मात्र, यात भिक्षेकऱ्यांसह मुंबईत कष्ट करून कमावणाऱ्या पण बेघर असणाऱ्यांनाही अटक केली जात असल्याचं तारिक यांचं म्हणणं आहे. ते स्वत: राज्य सरकारने या कायद्यात बदल करण्यासाठी नेमलेल्या समितीचे सदस्य होते.

शहानिशा न करता चुकीच्या व्यक्तींवर पोलिसांची कारवाई होते

जर कोणा व्यक्तीला या कायद्यानुसार भीक मागताना अटक केली गेली तर अगोदर त्यांना विशेष न्यायालयात हजर केलं जातं. 14 दिवसांच्या रिमांडमध्ये त्या व्यक्तीला बेगर्स होममध्ये पाठवलं जातं. मुंबईत असं बेगर्स होम चेंबूरला आहे.

या 14 दिवसांत प्रोबेशन अधिकारी चौकशी करतो की, खरंच ही व्यक्ती भीक मागत होती का? जर तसं सिद्ध झालं तर न्यायालय 1 ते 10 वर्षांपर्यंत दोषीला सुधारगृहात पाठवतं.

जर सिद्ध झालं  नाही, तर तत्काळ सुटका होते. पण सुटका झाली तरीही भिकारी म्हणून झालेल्या कारवाईचा शिक्का कायम राहतो.

त्यामुळंच 'कोशिश' सारख्या संघटना या कायद्यावर आक्षेप घेतात. त्यांच्या मते, वॉरंट आणि...


पाहा व्हीडिओ - 'लग्न करेन, पण आपल्या पायावर उभं राहिल्यावरच': स्वत:चा बालविवाह थांबवणाऱ्या मुलीचा निर्धार

रेखाचा जन्म एका शेतकरी कुटुंबात झाला. घरच्या गरिबीमुळं आठ वर्षांची असतानाच तिला शिक्षणासाठी गाव सोडावं लागलं. शहरात बांधकाम मजुरी करणाऱ्या आजी-आजोबांकडे रेखा राहू लागली.

पण आजी-आजोबा कामावर गेल्यावर तिचा सांभाळ कोण करणार, असा प्रश्न त्यावेळी निर्माण झाला.

म्हणून मग बांधकाम मजुरांच्या मुलांचा सांभाळ करणाऱ्या एका संस्थेत तिला दाखल करण्यात आलं. त्याच संस्थेच्या मदतीनं तिच्या शिक्षणाची सुरुवात झाली.

शिक्षणाची आवड असल्यानं ती एकामागून एक इयत्ता पास करत आठवीत गेली.

घरचेच खोटं बोलले!

आणि एके दिवशी तिला गावाहून फोन आला. "कोणीतरी आजारी आहे. तू ताबडतोब गावाकडं ये," असं रेखाला सांगण्यात आलं.

काळजी वाटून रेखानं लगेच गाडी पकडली न गावी गेली.

नर्स बनण्याचं रेखाचं स्वप्न आहे.

पण घरी गेल्यावर तिला खरं काय ते कळालं.

खोटं बोलून घरच्यांनी रेखाला गावाकडं बोलावून घेतलं होतं. तिथं पोहोचल्यावर तिला सांगण्यात आलं की, "चार दिवसांत तुझं लग्न होणार आहे."

रेखाच्या पायाखालची जमीनच सरकली. तिला लग्ना... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

बद्दल सरळसरळ सांगण्यात आलं होतं. ना तिला काही विचारण्यात आलं, ना तिची मर्जी जाणून घेण्याचा प्रयत्न झाला.

घाबरलेल्या रेखानं ही गोष्ट तिच्या आजी-आजोबांना सांगितली. त्यांनी रेखाच्या घरच्यांची समजूत घालण्याचा प्रयत्न केला.

"पोरगी लहान आहे. तिला शिकू द्या. नंतर करू लग्न," त्यांनी तिच्या आई-वडिलांना सांगितलं. पण ते काहीही ऐकण्याच्या मन:स्थितीत नव्हते.

शेवटी रेखानेच या सगळ्यातून आपली सुटका करण्याचा निर्णय घेतला.

मोकळा श्वास

रेखानं शिक्षणासाठी तिला मदत करत असलेल्या संस्थेच्या फोनवर मॅसेज केला - "घरच्यांनी माझं लग्न ठरवलं आहे. आणि ते चार दिवसांनी पार पडणार आहे. पण मला इतक्यात लग्न करायचं नाही. मला अजून खूप शिकायचं आहे."

रेखाच्या मॅसेजमुळं तिचा बालविवाह थांबवणं शक्य झालं.

तो मॅसेज पाहून संस्थेच्या कर्मचाऱ्यांनी तिच्या गावी जायचं ठरवलं. तिथं जाऊन त्यांनी गावातील पोलीस स्थानकात प्रकरणाची माहिती सांगितली.

पोलिसांनीही उशीर न करता गावात जाऊन चौकशी केली. अखेर संस्थेची आणि पोलिसांची टीम रेखाच्या घरी धडकली.

त्यावेळी रेखाच्या घरी लग्नाआधीचे विधी सुरू होते. रेखाला हळद लागली होती, तिच्या हातात बांगड्या होत्या. पुढच्या दोन दिवसांत तिचं लग्न होणार, असं त्यांना समजलं.

पोलिसांनी रेखाच्या आई-वडिलांना लग्न थांबवायला सांगितलं. पण ते काही ऐकायला तयार होईनात.

शेवटी तिथं उपस्थित असलेल्या सर्वांना पोलीस स्टेशनमध्ये नेण्यात आलं. सर्वांसमक्ष पोलिसांनी रेखाला विचारलं, "तुला लग्न करायचं आहे का?"

"मला इतक्या लहानपणी लग्न करायचं नाही," रेखा म्हणाली. "मी करेन लग्न, पण माझं शिक्षण पूर्ण झाल्यावर, स्वत:च्या पायावर उभं राहिल्यावर!"

तिच्या या ठाम भूमिकेनंतर तिचा बालविवाह थांबवण्यात आला. आणि तिला परत शहरात पाठवण्यात आलं. शिक्षण चालू ठेवण्याची संधी मिळाली.

नर्स व्हायचं आहे

रेखा सध्या अकरावीत शिकत आहे. नर्स बनण्याचं तिचं स्वप्न आहे.

मुलींनी स्वत:च्या भूमिकेवर ठाम राहायला हवं, असं रेखा सांगते.

"मी लग्नाला नकार दिला म्हणून माझे आईवडील कित्येक महिने माझ्याशी बोलत नव्हते. वडील तर अजूनही बोलत नाहीत," रेखा सांगते.

"पण तेव्हा लग्न झालं असतं, तर आज मला शिकता आलं नसतं. माझं स्वप्नही पूर्ण करता आलं नसतं."

"लग्न करायचं नाही, या भूमिकेवर मी ठाम राहिले आणि संस्थेनं मला त्यात साथ दिली. त्यामुळे मी आता खूप शिकणार आहे. स्वत:च्या पायावर उभं राहणार...


पाहा व्हीडिओ - कचऱ्यामध्ये फुलतोय सुंदर फुलांचा बागीचा

घाणेकरांकडे एक मिश्रण आहे. जे जैविक कचऱ्यावर फवारलं असता, १५ दिवसांत त्या जैविक कचऱ्याचं विघटन होऊन केवळ २० टक्के काडीकचरा शिल्लक राहतो. त्यांनी या प्रयोगाचं प्रात्यक्षिक करण्यासाठी आपल्या बिल्डिंगच्या टेरेसवर बाग फुलवली आहे.

याबद्दल घाणेकर सांगतात, "नर्सरीमधून आणलेल्या रोपट्यासोबत प्लॅस्टिकच्या पिशवीत जेवढी माती येते, तेवढीच आम्ही रोपाच्या आधारासाठी वापरतो आणि कुंडीमध्ये जेव्हा झाडं लावतो तेव्हा त्याची संपूर्ण लागवड ही काडीकचऱ्यामध्ये केली जाते."

आश्चर्य म्हणजे आता त्या बगिच्यातील रोपट्यांना आता छान फुलंसुद्धा येऊ लागली आहेत.

श्रीनिवास घाणेकर हे मिश्रण कसं बनवायचं याचं प्रात्यक्षिक लोकांना मोफत दाखवतात. तसंच ज्यांना हे मिश्रण हवं आहे ते त्यांना मोफत देतात. यासाठी त्यांनी त्यांच्या बिल्डिंगच्या टेरेसवर एक प्रयोगशाळा सुरू केली आहे.

कचऱ्याची सुपीक माती कशी बनते?

'नॅशनल सेंटर ऑफ ऑरगॅनिक फार्मिंग, गाझियाबाद' या संस्थेने देशी गायींच्या शेणापासून वेगळं केलेलं तीन बॅक्टेरियांचं एक कल्चर बनवलं आहे. त्याचं नाव आहे वेस्ट डिकंपोजर.

श्... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

रीनिवास घाणेकर

दोनशे लीटर पाण्यात दोन किलो गूळ टाकायचा. यानंतर हे वेस्ट डिकंपोजरचं कल्चर यात मिसळायचं. हे सर्व मिश्रण एकजीव होण्यासाठी सलग पाच दिवस दोन वेळा हे मिश्रण ढवळायचं. यामुळे एक चांगलं मिश्रण तयार होईल. यानंतर हे मिश्रण कोणत्याही जैविक कचऱ्यावर फवारण्यासाठी तयार असेल.

विशेष म्हणजे एकदा हे मिश्रण बनवल्यानंतर तुम्हाला पुन्हा वेस्ट डिकंपोजरच्या बाटलीची आवश्यकता भासत नाही, असं घाणेकर सांगतात.

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)


पाहा व्हीडिओ - ती वजन कमी करायला गेली आणि बॉडी बिल्डर झाली

किचनमध्ये ग्रीन टी बनवत मधू झा आम्हाला सांगत होत्या. त्यांनी आम्हाला चहा दिला. चहा देत त्या म्हणाल्या त्यांच्या घरी साखर येत नाही आणि त्या कधीच साखर खात नाहीत.

त्या किचनमध्ये होत्या त्यावेळी हॉलमध्ये असलेल्या एका महिलेच्या फोटोकडे आमचं लक्ष गेलं. सूट आणि सलवार अशा पोशाखालातील ही महिला अगदी सर्वसामान्य भारतीय महिला दिसत होती. तर दुसरीकडे एका शेल्फमध्ये स्पर्धेत जिंकलेल्या विविध ट्रॉफी आणि पदकं लक्ष वेधून घेत होती. 5 फूट 6 उंचीची ही बाई कोणी सामान्य नाही, एव्हाना आमच्या लक्षात आलं होतं.

मग मधू त्यांची बॅग घेऊन चालू लागतात. त्या जीमला जात आहेत, जी आता त्यांची खरी ओळख बनली आहे.

त्यांच्या चेहऱ्यावर आता राकट, कणखर भाव आहेत. खांदे मजबूत झाले आहेत. जेव्हा त्या रस्त्यावर चालू लागतात तेव्हा त्यांची शारीरिक ठेवण इतर महिलांच्या मानानं वेगळी जाणवते.

लोक त्यांच्याकडे पाहातच राहातात. "जेव्हा मी जीमला जात असते तेव्हा लोक माझ्याकडे पाहतात. कोण ही बाई? असा प्रश्न त्यांच्या मनात आलेला असतो. कधीकधी काही जण सेल्फी घेण्यासही उत्सुक असतात," असं... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

त्या सांगतात.

जीममध्ये बॉडीबिल्डर मधू

ट्रॅक पॅंट आणि स्कीन टाईट टीशर्ट घातलेल्या 30 वर्षांच्या मधू खांद्यावर 40 किलो वजन घेऊन स्कॉट करू लागल्या. त्यानंतर त्यांनी पुशअप केले. पाठोपाठ ट्रायसेप्स, बायसेप्स, अॅब्जचे व्यायाम केले.

घामाने पूर्ण भिजलेल्या मधूने त्यांची कथा सांगितली. "मी बिहारची आहे. माझं शिक्षण कोलकातामध्ये झालं. 8 वर्षांपूर्वी मी दिल्लीत आले. नोएडामधील एका संस्थेत मी डिझाईनिंगची शिक्षिका म्हणून काम करते."

मधू आम्हाला सांगत असताना आमचं लक्ष त्यांच्या मसल्सवर असतं. हे त्यांच्याही लक्षात आलं. "ही सगळी कमाई गेल्या 3 वर्षांतील आहे. पूर्वी मी एक जाड मुलगी होते. मला माझं स्थूल शरीर आवडत होतं. कुणी मला यावरून चिडवलं तर मला त्याचं काही वाटतं नव्हतं."

पण असं काय घडलं की त्यामुळे त्यांनी त्यांचं शरीर इतकं बदललं.

त्या हसत सांगतात, "मला फरक पडत नव्हता. पण माझ्या घरच्यांना मात्र काळजी वाटायची. माझा लहान भाऊ मला छोटा हत्ती म्हणून लागला होता."

मधू झा यांचा पूर्वीचा आणि आताचा फोटो

जिना चढताना मला धाप लागायची आणि पाठदुखीचाही त्रास सुरू झाला होता. माझ्या घरच्यांनी मला जीमला पाठवलं. पूर्ण वर्षाची फी भरल्यानं, जीमला जाण्याशिवाय काही पर्याय नव्हता, त्या सांगतात.

ते 21 दिवस

ज्याला सारखं पार्टी करायला आवडत आणि नेहमी तोंड सुरू असत अशा माणसाला जीममध्ये ढकललं तर काय होईल? त्याचा दिवस कधीच चांगला सुरू होणार नाही.

मधू त्यांची आठवण सांगताना म्हणाल्या, "पहिल्या दिवशी माझ्या ट्रेनरने हलका वॉर्मअप करून घेतला. पण 20 मिनिटांतच मी दमून गेले. दुसऱ्या दिवशी जीमला जातो असं सांगून मी पार्टीला गेले."

त्यानंतर मात्र जीमच्या ट्रेनरने त्यांना फैलावर घेतलं. ट्रेनरने मला सांगितले की सलग 21 दिवस जीमला यावं. त्यानंतरही जर मला जीमपेक्षा पार्टी करणंच आवडलं तर फीचे पैसे परत देतो असं म्हणाला.

या 21 दिवसांनी मधूचं सगळं जीवन बदलून टाकलं. वजन कमी होऊ लागलं होतं आणि मधूच्या शरीरात नवा उत्साह संचारला होता. त्यांचं वजन कमी होऊ लागलं होतं. सुरुवातीला व्यायाम करताना पायात वेदना होत होत्या पण याला त्या आता गोड वेदना म्हणतात. या वेदना त्यांना आवडू लागल्या होत्या कारण त्यांना माहिती होतं की त्यांचं शरीर सुडौल होऊ लागलं होतं.

बॉडी बिल्डिंग

मधू यांनी त्यांचं वजन 50 किलोपर्यंत कमी केलं होतं. शरीराचे रिफ्लेक्स आता सुधारले होते. पण मधू यांनी...


पाहा व्हीडिओ - दंगलींचा महिलांच्या आयुष्यावर काय परिणाम होत असेल?

गाव अब्दुलपूर, तालूका पुरकाझी, जिल्हा मुझ्झफरनगर. अंकिता इथलीच.

"मोटरसायकल चालवताना मागून हॉर्न का देतो म्हणून त्यांच्या जातीच्या लोकांनी आमच्या गावातल्या एका मुलाशी भांडण उकरून काढलं. वाद वाढला तसा आमच्या गावातली लोक मध्ये पडली आणि त्यांना पळवून लावलं. पण एवढ्यावर भांडण थांबतं तर काय? त्या लोकांनी मनात राग ठेवला. दुसऱ्या दिवशी रात्री ट्रॅक्टर भरून माणसं आली. आणि संपूर्ण गावातून रायफलीने गोळ्या चालवत ओरडत गेले की तुम्ही दलितांनी कितीही आरडाओरड केली तरी आमच्या पुढे जाऊ शकणार नाही. मी घरात दडून बसले होते. चुकून जरी त्यांच्या रस्त्यात कोणी बाई किंवा लहान मुल आलं असतं तर? या विचारानेच मला कापरं भरतं," ती सांगते.

उत्तर प्रदेशातल्या एका छोट्या गावातल्या मुलीला येत्या लोकसभा निवडणूकांमध्ये कोणता मुद्दा महत्त्वाचा वाटतो हे समजून घ्यायला आम्ही अब्दुलपूरला आलो होतो. आल्या आल्या आमच्या पंजाबी ड्रायव्हरने घोषित केलं, 'ये गाव तो दलितोंका है'.

त्याच्या अशा बोलण्यात काही चूक नव्हती, हे इथली परिस्थिती पाहून लक्षात येतं.

"माझी इ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

च्छा आहे की इथे होणाऱ्या सततच्या दंगली, हिंसा थांबाव्यात. बस, जो कोणी या दंगली, दलितांना केली जाणारी मारहाण थांबवेल, त्यालाच मी माझं मत देईन," अंकिता ठामपणे सांगते.

दंगलींचा महिलांच्या आयुष्यावर काय परिणाम होत असेल, दंगलीच्या, हिसेंच्या,अत्याचारांचा घटनांच्या बातम्या होतात, किती बळी, किती जखमी यांची चर्चा होते, पीडितांना मदतही जाहीर केली जाते पण या सगळ्याच्या पलीकडे या हिंसेत सापडलेल्या, वाचलेल्या, तग धरून राहिलेल्या बायकांवर त्याचा काय परिणाम होतो? पुरुषांवर होणाऱ्या परिणांपेक्षा हे परिणाम वेगळे असतात का, त्यांना होणारे त्रास वेगळे असतात का? या सगळ्या प्रश्नांची उत्तर मी शोधत होते.

अंकिता म्हणते, हिंसेचा सगळ्यात जास्त परिणाम हा मुलींवर आणि महिलांवर होतो. तिचं ही खरंच म्हणा, तिचंही शिक्षण थांबलंय त्यामुळेच. घरचे लग्नही उरकायच्या बेतात आहेत. अंकिताला मात्र अजिबात लग्न करायचं नाही.

अंकिताची आई, ओमबरी खरं खंबीर आहे. आपल्या मुलीला बारावीपर्यंत शिकवणारी गावातली पहिली आई.

अंकिता नववी-दहावीत असताना आसपास चांगली शाळा नाही म्हणून अंकिताच्या आईने तिला २ वर्ष हॉस्टेलला ठेवलं. इतकंच नाही तर आसपासच्या बायकांनी पण आपल्या मुलींना शाळेत घालावं असा आग्रह ती करायची.

"लोक मला म्हणायचे की मुलीला एवढ्या दूर ठेवल आहेस, ती शाळा नाही, तिथे नेऊन मुलींना विकतात मी सांगायचे. पण मी ठाम होते माझी मुलगी विकली जाईल, मग तुम्ही नका काळजी करू. तुम्ही पण तुमच्या मुलींना शाळेत घाला," ओमबरी सांगतात. आणि आसपासच्या बायकांनी खरंच त्याचं ऐकलं.

पोरीबाळी शाळेत जायला लागल्या, मग अचानक काय बिघडलं?

"आता वातावरण खराब आहे. मागच्या वर्षी दोन एप्रिलला इथे ज्या दंगली झाल्या त्या नंतर काही सुधारलंच नाही. मग मी माझ्या मुलीला धोक्यात कसं घालू, त्यापेक्षा ती लग्न करून सासरी गेली तर बरं," ओमबरी उत्तरतात.

आम्ही पोचलो तेव्हा गावात शुकशुकाट होता. गावातली सगळी कर्ती सवरती मंडळी शेतात किंवा अजून कुठे काम करायला गेलेली. पुरुष सहसा तालुक्याच्या ठिकाणी जाऊन रोजंदारीची काम करतात तर स्त्रिया आसपासच्या शेतात काम करतात. गावातल्या प्रत्येकाकडे थोडीफार जमीन, चार-दोन म्हशी आहेत. त्यांचं करता करता बायकांचा दिवस संपतो. या जोडीनेच जंगलात जाऊन सरपण वगैरे आणणं ही काम त्यांचीच.

या गावात फक्त अंकिताच्या कुटुंबाकडे स्वतःची जमीन नाहीये. आरक्षण हा आर्थिक मुद्दा नसून...


पाहा व्हीडिओ - दिल्लीतील आंबेडकरांच्या स्मारकाचे काम अंतिम टप्प्यात

1951 ते 1956 या काळात बाबासाहेबांचं वास्तव्य या घरात होतं. तिथंच त्याचं 6 डिसेंबर, 1956 रोजी निधन झालं.

स्मारकाचं काम सुरू असल्यानं आवारात मंडप उभारण्यात आला होता.

ही वास्तू 'परिनिर्वाण स्थळ' म्हणून ओळखली जाते.

या जागेवर आता डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक उभारण्याचं काम सुरू झालं आहे.

हे काम वेगात सुरू आहे. सहा डिसेंबरला या स्थळाला बीबीसीच्या टीमनं भेट दिली.

स्मारकाच्या मुख्य इमारतीचं काम पूर्ण होत आलं आहे.

या स्मारक स्थळी कार्यरत असलेले डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय सामाजिक विकास संस्थेचे संस्थापक विजय बौद्ध यांनी सांगितलं की, "गेली 12 वर्षं आमचा या स्मारकासाठी संघर्ष सुरू होता. अखेर हे स्वप्नं आता साकार होताना दिसत आहे."

प्रकल्पाच्या कामावर देखरेख ठेवणाऱ्या एका इंजिनिअरनं दिलेल्या माहितीनुसार, या स्मारकाच्या मुख्य इमारतीचं काम झालं आहे. आतली कामं आता सुरू आहेत.

पुढील वर्षी एप्रिलपर्यंत त्याचं काम नक्कीच पूर्ण होईल.

स्मारकाचं काम केंद्रीय सार्वजनिक बांधकाम विभाग करत आहे.

या घराचं स्मारकात रुपांतर करावं ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

या मागणीसाठी बराच काळ आंदोलन झालं.

अखेर, अटलबिहारी वाजपेयी यांचं सरकार केंद्रात आल्यावर ही वास्तू मूळ मालकाकडून ताब्यात घेण्यात आली.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जन्मशताब्दी सोहळा समितीनं या घराचं राष्ट्रीय स्मारकात रुपांतर करण्याचा निर्णय घेतला.

2016 मध्ये पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी नव्याकोऱ्या राष्ट्रीय स्मारकाच्या उभारणीसाठी भूमिपूजन केलं.

तसंच, हे काम दोन वर्षांत पूर्ण करून 14 एप्रिल, 2018 ला त्याचं उद्घाटन करण्याचा मनोदयही पंतप्रधान मोदी यांनी बोलून दाखवला होता.

पंचतीर्थ

डॉ़. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्याशी संबंधीत पाच स्थळांचा विकास करण्याचं केंद्र आणि स्थानिक राज्य सरकारनं ठरवलं आहे.

त्यात, मुंबईतलं दादरमधलं इंदू मिल-चैत्यभूमी परिसरात आंतरराष्ट्रीय दर्जाचं स्मारक, महू इथल्या जन्मस्थळाचा विकास,

लंडनमधील वास्तव्य असलेली वास्तू, नागपूरची दीक्षाभूमी आणि अलीपूर रोड इथलं महापरिनिर्वाण स्थळ या पाच स्थळांचा समावेश आहे.

स्मारकाची वैशिष्ट्यं

एकूण जागा 7374 चौरस मीटर, 4561.62 चौरस मीटरचं बांधकाम.

स्मारकाच्या प्रवेशद्वारावर अशोक स्तंभ उभारण्यात आला आहे.

इमारतीची रचना उघडलेल्या पुस्तकासारखी आहे.

बाबासाहेबांच्या कार्याची माहिती देणं, प्रदर्शनाचं आयोजन इत्यादी कार्यक्रम होणार.

हे वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)


पाहा व्हीडिओ - धुळे हत्याकांड: 'लोक त्या 5 जणांना रॉडने मारत होते'

नाथपंथी डवरी गोसावी समाजातले आणखी चार जण त्यांच्यासोबत होते. या गावात रविवारी बाजार भरतो, म्हणजे इथे चांगली भिक्षा मिळेल, असं त्यांना वाटलं होतं.

सकाळी साडे नऊच्या सुमारास त्यांनी भिक्षा मागायला सुरुवात केली. अजून बाजार नीटसा भरला नव्हता. माणसं तुरळक होती. त्यांचा वेश पाहून आधी त्यांना काही जणांनी हाकललं. मग एकाने भारत यांना 5 रुपये दिले.

त्यानंतर ते एका 10-12 वर्षांच्या मुलीकडे भिक्षा मागण्यासाठी गेले, असं एक प्रत्यक्षदर्शी सांगतात. एका लहान मुलीच्या मागे एक अनोळखी माणूस लागला आहे, असं वाटून तिथे काही तरुण जमले. त्यांनी भारत आणि त्यांच्या साथीदारांना प्रश्न विचारले.

भारत सोलापूर जिल्ह्यातल्या खेवा गावातले. त्यांची मराठी राईनपाड्यातल्या लोकांना धड कळत नव्हती. धुळे जिल्ह्यातल्या या भागात अहिराणी मिश्रित मराठी बोलतात. ती मराठी भारत यांना कळत नव्हती.

समाधानकारक उत्तर मिळेना तेव्हा तरुण चिडले. व्हॉट्सअॅपवर मुलांना पळवणाऱ्या ज्या टोळीविषयी मेसेज होता, ती हीच टोळी असं त्यांना वाटलं असावं. त्यांनी या पाच जणांना मारायला... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

सुरुवात केली.

तिथे सरपंच आणि पोलीस पाटील पोहोचले. त्यांनी मध्यस्थी करून तरुणांना थोडं शांत केलं. तोवर भारत आणि इतर चौघं अर्धमेले झाले होते. त्यांना घेऊन पोलीस पाटील ग्रामपंचायत कार्यालयात गेले.

गांधींच्या प्रतिमेसमोर हिंसा

पण गर्दीचं समाधान होईना. त्यांनी कार्यालयाचं दार आणि खिडकी तोडली. आत शिरून त्यांनी हाताला येईल त्या गोष्टीने चोप द्यायला सुरुवात केली. तिथे इतर नेत्यांसोबत महात्मा गांधींचा फोटो होता. अहिंसेचा मंत्र देणाऱ्या या महात्म्याच्या प्रतिमेसमोरच गावकऱ्यांनी हिंसेची  परिसीमा गाठली होती.

याच ग्रामपंचायत कार्यालयात त्या पाच जणांना ठेचून मारण्यात आलं.

सिमेटंचे ब्लॉक, सळया, खुर्च्या, टेबल आणि लाकडी दांड्यांनी या पाच जणांवर हल्ला चढवण्यात आला होता. रक्ताच्या थारोळ्यात भारत आणि त्यांचे सहकारी अखेरचा श्वास घेत होते.

राईनपाडा ग्रामपंचायतीचे सदस्य विश्वास गांगुर्डे यांनी ही घटना पोलिसांना कळवली होती. ते सांगतात, "लोक त्यांना खूप मारत होते. लोखंडी सळया, रॉडने मारहाण करत होते. लोकांना शंका होती की हे लोक मुलांची किडनी काढून विकणारी टोळी आहे. ते मुलांचं अपहरण करतात. आम्ही त्यांना ग्रामपंचायत कार्यालयात कोंडलं आणि पोलिसांना कळवलं. पण जमाव ऐकत नव्हता."

अर्ध्या तासात तिथे पोलीस पोहोचले. गावकरी एवढे हिंसक झाले होते की त्यांनी तिघा पोलिसांना मारहाण केली. मग आजूबाजू्च्या स्टेशनांतून कुमक तिथे पोहोचली. त्यांनी जमावार सौम्य लाठीमार केला तेव्हा कुठे ते पांगले. तोवर तासाभरापेक्षा जास्त वेळ भारत आणि त्यांच्या साथीदारांना बेदम मारण्यात आलं.

पोलिसांनी त्यांना पिंपळनेर दवाखान्यात आणलं. तिथे त्या पाचही जणांना मृत घोषित करण्यात आलं.

हे सर्व लोक नाथपंथी डवरी गोसावी समाजाचे आहेत. त्यांच्यातील सगळ्यांत वयस्कर जगन्नाथ भोसले सांगतात की, "भिक्षा मागून खाणं हा आमचा धर्म आहे. प्रत्येक हंगामात महिना दोन महिना बाहेर जाऊन राहतो आणि खातो. आम्ही एसटीच्या कंडक्टरकडे 10-15 रुपये देतो आणि त्याला सांगतो की एखाद्या गावात सोड. त्याप्रमाणे उतरायचं, भिक्षा मागायची आणि परत यायचं. मात्र हे पाच जण कुठे गेले हे आम्हाला माहित नव्हतं. थेट चार वाजता बातमीच समजली आणि आम्ही दवाखान्याकडे धाव घेतली."

हे सगळं सुरू असताना भारत यांच्या पत्नी नर्मदा यांना काय घडतंय याचा थांगपत्ताही नव्हता. बीबीसीशी बोलताना त्यांना रडू कोसळलं. स्वतःला सावरत त्या...


पाहा व्हीडिओ - पुण्यातल्या सुदानच्या विद्यार्थ्याला भारतासारखी लोकशाही का पाहिजे?

 1989पासून बशीर सत्तेत होते. दक्षिण सुदान आणि सुदान अशी फाळणी झाल्यानंतर तिथला संघर्ष अधिकच चिघळला आहे. गेल्या काही वर्षांत गरिबी, बेरोजगारी, महागाईने कळस गाठला आहे. यामुळं अनेक नागरिकांनी इतर देशांत स्थायिक होण्याचा पर्याय स्वीकारला आहे. सुदान आणि भारताचे संबंध चांगले असल्याने सुदानमधील विद्यार्थी भारतात शिक्षणासाठी येतात. यातील काही विद्यार्थी पुण्यातही आहेत.

त्यातील काही विद्यार्थ्यांशी बीबीसी मराठीने संवाद साधला आणि सुदानमधील परिस्थिती जाणून घेण्याचा प्रयत्न केला.

मोगताब आणि अबू बक्र गेली आठ वर्षं पुण्यात राहतात. मोगताब बी. कॉमचं शिक्षण घेत आहे. मोगदाबचं घर सुदानच्या राजधानीपासून जवळ आहे.

त्याच्या घरापासून नाईल नदी अगदी जवळ आहे. "लहानपणी पोहायला खेळायला तिथेच असायचो"  अशी आठवण तो सांगतो. मोगताबाचे वडिल शेती करतात, तर आई गृहिणी आहे. मोगताबला 7 भावंडं आहेत.

शालेय शिक्षण अरेबिक भाषेत झाल्यानंतर पुढच्या शिक्षणासाठी  तो पुण्यात आला. मात्र भाषेचा मोठा अडसर समोर होता. पुण्यात पहिले सहा महिने इंग्रजी... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

शिकल्यानंतर त्याने  कॉलेजमध्ये प्रवेश घेतला. त्याला फुटबॉल खेळायला खूप आवडतं.

तब्बल 30 वर्षांनी राष्ट्राध्यक्ष ओमर अल बशीर यांना पायउतार व्हावं लागलंय.

सुदानमधील आंदोलनं, निदर्शनं या सगळयांबद्दल तो दुःखाने बोलतो. "सुदानमधील परिस्थिती अतिशय वाईट आहे. बशीर यांचं सरकार गेलं याबद्दल नक्कीच आनंद आहे. देशात महागाई भ्रष्टाचार वाढला आहे.  अनेक समस्यांना देश ग्रासला आहे,"  असं तो म्हणाला.

सुदानमधील आंदोलनात महिलांचा सहभाग मोठा आहे. सोशल मीडियावर 22 वर्षीय अला साराह या सुदानी आंदोलनकर्त्या तरुणीचे फोटो व्हिडीओ मोठ्या प्रमाणात व्हायरल झाले आहेत.   याबद्दल तो म्हणाला, "महिलांबद्दल सुदानमध्ये चांगलं वातावरण आहे. महिला शिकू शकतात, नोकरी करू शकतात. एकूण या आंदोलनात महिलांच उत्स्फूर्त सहभाग आहे."

अबू बक्र महमूद हा पुण्यात एमबीएचं शिक्षण घेतोय. त्याचा कलामसार हा यूट्यूब ब्लॉग सुदानमध्ये खूप प्रसिद्ध आहे. देशाच्या स्थितीवर तो आपल्या यू ट्यूब ब्लॉगमधून बोलतो, प्रश्न मांडत विडंबन करतो.

"आम्हाला लोकशाही हवी आहे. मिलिट्री काऊन्सिलने दोन वर्षं सत्तेत राहाणार असल्याचं म्हटलं आहे. पण आम्हाला ते नको आहे. वर्षभरात आम्हाला लोकशाही हवी आहे," असं अबू म्हणतो."

अबू बक्रचे आई-वडील आणि त्याचे भाऊ बहीण  सौदी अरेबियामध्ये राहतात. आपल्या आजोळी सुदानमध्ये अबू  अधूनमधून जातो.

पुण्यात घर शोधण्यात येते अडचण

पुण्यात अनेक सोसायट्यामध्ये परदेशी मुलाना घर मिळायला अडचण येत असल्याचं मोगतबाने सांगितलं. अनेक ठिकाणी 'फॉरेनर नॉट अलाऊड' अशा पाट्या पहिल्या की वाईट वाटत अस दोघेही सांगतात. अनेकदा ब्रोकरकडूनच घर मिळत असल्याचा त्यांचा पुण्यातला अनुभव आहे. भारत सरकारने सुदान देशातल्या मुलांच्या समस्यांकडे लक्ष द्यावं, त्यांची अशी अपेक्षा आहे.

भारतात शिक्षणाची संधी, संस्कृती आणि खादयसंस्कृती

भारत सरकारने आम्हाला शिक्षणात अनेक सवलती दिल्या आहेत. इथले लोक प्रेमळ असल्याचं दोघे सांगतात.

सुदान देशातल्या अरबी भाषेत शिक्षण घेतल्यानंतर पुढच्या उच्च शिक्षणासाठी त्यांना भारत देश आवडतो.

भारतातल्या अनुभवाबद्दल दोघेही  भरभरून बोलतात.  इतर कोणत्याही शहरांपेक्षा पुणे जास्त आवडतं असं ते सांगतात. पुण्यातील खाद्यपदार्थांचे फॅन झालेले हे दोघेही सुदानमध्ये भारतासारखी लोकशाही हवी, असं सांगतात.

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही...


पाहा व्हीडिओ - ससून डॉक : देशी-विदेशी कलाकारांच्या नजरेतून मुंबईचं बदलतं रूप

अगदी पक्के मुंबईकर आणि सी-फूडचे चाहते सोडले, तर अनेकांना मुंबईतल्या या बंदराविषयी फारशी माहिती नाही. पण आता मुंबईकरच नाही तर देशी-विदेशी पर्यटकही वाट मोडून ससून डॉकला भेट देऊ लागले आहेत. त्यामुळं हे जुनं बंदर पुन्हा चर्चेत आलं आहे.

ससून डॉक का महत्त्वाचं?

1875 साली 'डेव्हिड ससून अँड कंपनी'ने या गोदीची निर्मिती केली. पूर्वी या ठिकाणाहून मालवाहतूकही होत असे. मुंबई पोर्ट ट्रस्टचे सुपरिंटेंडंट इंजिनियर शेखर लागवणकर ससून डॉकविषयी माहिती देतात.

"मुंबई बंदराचा संपूर्ण विकास ससून डॉकपासून सुरू झाला आहे. आता इथं केवळ मासेमारीचं काम चालतं. दिवसाला इथे सव्वाशे ते दीडशे बोटी येतात. त्यातून चारशे ते पाचशे टन मासळी बंदरात येते."

'तरदिवशी याठिकाणी सव्वाशे ते दीडशे बोटी येतात. त्यातून चारशे ते पाचशे टन मासळी बंदरात येते'

ससून डॉकच्या परिसरात मासळीची विक्री होते, तसंच मासे साफ करणं, कोलंबी सोलणं, मासळीची साठवणूक, अशी कामंही केली जातात.

अशा परिसरात एखादं आंतरराष्ट्रीय कलाप्रदर्शन भरवणं ही कल्पनाच नवीन वाटते. पण St+Art... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

संस्थेन तो विडा उचलला.

कलेला लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न

'ससून डॉक आर्ट प्रोजेक्ट'च्या माध्यमातून कलाकार आणि समाज यांच्यातली दरी मिटवण्याचा Sू+Art चा प्रयत्न आहे.

"जिथे कोणी कल्पनाही करू शकणार नाही अशा ठिकाणी, अशा लोकांपर्यंत कला नेणं हे आमचं उद्दिष्ट आहे. हे कलाप्रदर्शन साकारतानाही स्थानिकांची मदत घेण्यात आली," अशी माहिती या संस्थेचे सहसंस्थापक अर्जुन बहल यांनी दिली.

मुंबईचं ससून डॉकचं असं कलादालनात रुपांतर झालं आहे.

कोळी बांधवांच्या दैनंदिन जीवनापासून प्रेरणा घेऊनच यातील अनेक या कलाकृती साकारल्या आहेत. परिसरात प्रवेश करतानाच अविनाश आणि प्रज्ञेश परमार यांचं 'ड्रीम ऑफ ससून' हे भव्य म्युरल (भित्तीचित्रं) तुमचं लक्ष वेधून घेतं.

मुख्य प्रदर्शन बंदरावरच्या एका वापरात नसलेल्या इमारतीत भरवण्यात आलं आहे, जिथं आधी कोलंबी आणि मासे सोलण्याचं काम चालायचं.

कलाप्रदर्शन साकारतानाही स्थानिकांची मदत घेण्यात आली

याच मुख्य दालनाच्या दर्शनी भागात वेगवेगळे भाव दाटलेले चेहरे तुमच्याकडे डोकावून पाहतात. ससून डॉक परिसरातल्या लोकांची ही छायाचित्र आहेत.

मुंबईचं बदलतं रूप

या प्रदर्शनात देशी-विदेशी कलाकारांच्या नजरेतून मुंबईचं बदलतं रूपही पाहायला मिळालं. 'अर्थात कलेक्टिव्ह'नं साकारलेला 'डेड फिश' पाहताना झपाट्यानं वाढणारं मुंबई शहर म्हणजे मृत व्हेल माशाचा सांगाडा, ही कल्पनाच हादरवून टाकते.

बदलती मुंबई म्हणजे मृत व्हेल माशाचा सांगाडा?

क्युरियट आणि रोमिना या लॅटिन अमेरिकन कलाकारांनी रंगवलेला 'शून्य' हा ड्रॅगन असो वा ऑस्ट्रेलियन कलाकार गिडो वॅन हेल्टननं दोन मजली हॉलच्या भिंतीवर साकारलेली पेंटिंग्ज, यांचाही विशेष उल्लेख करायलाच हवा.

या प्रकल्पामुळं केवळ प्रदर्शनाचं दालनच नाही तर या संपूर्ण इमारतीवर आणि आसपासच्या परिसरातही रंगांची उधळण झाली आहे.

ससून डॉकवरील कर्मचारी आणि कोळीबांधवांनीही आता काम करण्यासाठी आणखी उत्साह वाटत असल्याची प्रतिक्रिया दिली आहे.

सुशोभिकरण झालं, सुविधांचं काय?

या कलाप्रदर्शनानं ससून डॉकच्या समस्यांकडेही लक्ष वेधून घेतलं आहे. मासळी सोलण्याचं काम करणाऱ्या अनिता राठोड यांनी आपल्या अडचणी आमच्यासमोर मांडल्या.

"परदेशाचे लोक येतात, सगळं बघतात. छान वाटतं. पण यातून आमचा काय फायदा? आमच्यासाठी काही सोयी नाहीत. कुठे खायची, बसायची सोय नाही."

'आमच्यासाठी काही सोयी नाहीत. कुठे खायची, बसायची...


पाहा व्हीडिओ - ‘लवकरच नेटफ्लिक्स, हॉटस्टार घरातल्या टीव्हीवर बघायला मिळणार’

द व्हायरल फिवर (TVF), या डिजिटल कंटेट निर्मात्यांकडून येणाऱ्या पुढील वेब सिरीजमधला हा एक सीन होता. त्यांच्या यूट्यूब चॅनलवर ही वेब सीरिज लवकरच पाहता येणार आहे. या यूट्यूब चॅनलवर 38 लाख फॉलोअर्स आहेत.

TVF आणि त्यांची टीम हे सातत्यानं 15 ते 35 वयोगटासाठी वेब सिरीज आणि इतर कार्यक्रम तयार करत असतात.

सध्याचा भारत तरुण आहे. डिजिटल विश्वाशी ही सारी तरुणाई जोडलेली आहे. लाखो जण या डिजिटल प्लॅटफॉर्म्सवर आहेत. यातल्या बहुतांश डिजिटल प्लॅटफॉर्म्सचं वय हे फारतर 3 वर्षांचं असेल. या सगळ्यांसाठी TV हे माध्यम बाद झालं असून डिजीटल प्लॅटफॉर्म्सनी त्यांच्या आयुष्यात प्रवेश केला आहे.

यासाठी, मुंबईतलं तरुण ग्राफिक डिझाईनर जोडपं विजय आणि वैशाली पिसाळ यांचं उदाहरण बोलकं आहे. TV घरात नसला तरी ते आनंदी आहेत. त्यांना बातम्या किंवा मनोरंजनाचे कार्यक्रम पाहायचे असतील तेव्हा ते आपल्या आवडत्या डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर जाऊन पाहतात. यासाठी मोबाईल हे उत्तम साधन त्यांच्याकडे आहे.

मोबाईलवर मनोरंजन

विजय म्हणतात, "आम्ही जास्त करुन यूट्यूबवर कार्य... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

क्रम पाहतो. यूट्यूबवर खूप माहिती आहे. लहान मुलांच्या मनोरंजनाचेही असंख्य कार्यक्रम युट्यूबवर आहेत. आम्ही काही निवडक कार्यक्रम आमच्या मुलांना मोबाईलवर दाखवतो."

हे पिसाळ कुटुंब देशातल्या अशाच एका अनोख्या बदलत्या ट्रेंडचा भाग आहे. त्यामुळे केबल, सॅटेलाईट (DTH) TV, सिनेमा या पारंपरिक माध्यमांना यामुळे धोका उत्पन्न झाला आहे. भारतीय माध्यमांमध्ये होणाऱ्या डिजिटल क्रांतीचा हा बदलता ट्रेंड एक भाग आहे. केवळ गेल्या एक वर्षभरात हजारो लोकांनी TV सोडून डिजिटल प्लॅटफॉर्म्सकडे धाव घेतली आहे. नवी लहान मुलं भारतीय मीडिया उद्योगाच्या या प्रयोगांकडे वेगानं वळत आहेत.

डिजिटल जग सध्या आघाडीवर आहे आणि यातले उद्योग चालवणाऱ्यांनुसार, हे जग केवळ तरुणाईसाठी आहे. डिजिटल प्लॅटफॉर्म्सचा आनंद लुटण्यासाठी त्यावर तरुणांसाठी बऱ्याच गोष्टी आहेत. त्यांच्याकडे हिंदीमधल्या स्टॅण्डअप कॉमेडीचे अनेक कार्यक्रम आहेत, त्यांच्याकडे स्वस्तात तयार झालेल्या मात्र उत्तम चालणाऱ्या वेब सीरीज आहेत, त्यांच्याकडे क्रीडा प्रकारांचे, चित्रपटांचे आणि सिनेतारकांच्या मुलाखतीचे थेट प्रक्षेपणही होतं.

तरुणाईवर लक्ष

'ऑल इंडिया बकचोद' (AIB), 'द व्हायरल फिवर' TVF हे दोन डिजिटल प्लॅटफॉर्म्स सध्या तरुणाईला केंद्रीत करून कार्यक्रम निर्मिती करत आहेत.

TVFचे समीर सक्सेना सांगतात, "पाच वर्षांपूर्वी आम्ही काही मित्रांनी मिळून युट्यूबवर TVFची सुरुवात केली. तरुण मुलं तासनतास त्यांच्या मोबाईलमध्ये आपला वेळ घालवतात. मग, त्यांच्या छोट्या स्क्रीनवर त्यांना आवडेल अशा गोष्टी देण्यास काही हरकत नाही, असा आम्ही विचार केला."

समीर सक्सेना

समीर सक्सेना आपल्या ऑफिसमधले प्रमुख आहेत. पण, त्यांच्या वागण्या-बोलण्यावरून असं अजिबात वाटत नाही. ते अनौपचारिकरित्याच बोलतात. त्यांच्या TVFचा परमनंट रुममेट हा अनेक कार्यक्रम तरुणांमध्ये लोकप्रिय झाला.

याच तऱ्हेनं हॉटस्टारने AIB वर 'ऑन एयर AIB' हा विनोदी कार्यक्रम दाखवला. ज्याला लोकांनी खूप दाद दिली. समीर सांगतात, "आम्ही प्रेमकथा जेव्हा बनवतो, तेव्हा टीव्ही मालिकांप्रमाणे वाढवून सांगत नाही. तरुण आमच्या कथेसोबत स्वतःला जोडू शकतात."

हे जग खूप वेगळं आहे

समीर यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, त्यांच्या दोन मजली कार्यालयात 200 लोक काम करतात. ज्यात 45 पटकथा लेखक आहेत. इथलं वातावरण खेळीमेळीचं आणि अनौपचारिक आहे. आपण, एका डिजिटल क्रांतीचा एक भाग आहोत, याचा त्यांना...


पाहा व्हीडिओ : #BBCShe : 'जिवे मारलं तरी चालेल, पण हे लग्न मान्य करणार नाही'

या लग्नाला 'पकडौआ शादी' किंवा धरून आणलेल्या मुला सोबत लग्न असं म्हणतात. या लग्नात ना तुमची मर्जी विचारली जाते ना त्या मुलाची.

जेव्हा मला पाटण्यामध्ये BBCShe च्या कार्यक्रमात एका मुलीकडून पकडौआ शादीबद्दल कळलं तेव्हा माझा त्यावर प्रथम विश्वासच बसला नाही.

अशा गोष्टीसाठी एखादी मुलगी तयार कशी होऊ शकते?

लग्नानंतर जर त्या पुरुषानं तिला स्वीकारलं नाही तर?

जर रागाच्या भरातच त्या मुलीला घरी आणलं तर ते लग्न पुढे टिकेल का?

बिहारमध्ये 2017 या एका वर्षात लग्नासाठी अंदाजे 3,500 अपहरण झाली असं पोलिसांचं म्हणणं आहे.

परवीन यांचं अपहरण करून महाराणी यांच्यासोबत लग्न लावून दिलं गेलं.

तर मी ही पाटण्याच्या बाहेर पडले आणि सहरसा जिल्हा गाठला. तिथं माझी भेट झाली महाराणी देवी आणि त्यांचे पती परवीन कुमार यांच्यासोबत.

महाराणी यांचं वय तेव्हा 15 वर्षं होतं. परवीन यांचं अपहरण करून दोघांचं बळजबरी लग्न लावून देण्यात आलं होतं.

"माझं लग्न होणार आहे याबाबत मला जराशीही कल्पना नव्हती. माझी मर्जी जाणून घेण्याचा कुणी प्रयत्न केला न... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

ाही," महाराणी सांगतात.

मी विचारलं, "का"?

"कारण,  आई-वडिलांना जे करायचं असतं तेच होतं. लग्नाच्या बाबतीत मुलीचं मत कुणीच विचारात घेत नाही," असं त्या सांगतात.

त्यांच्या आई-वडिलांच्या निर्णयाचा परिणाम असा झाला की लग्नानंतर तीन वर्षं परवीन यांनी त्यांना घरी नेलं नाही.

परवीन सांगतात, "डोक्यात खूप टेन्शन होतं. खूप राग होता की माझ्यासोबत काय झालं? त्यामुळे मी तिला माहेरीच सोडलं. मी माझ्या घरी एकटाच राहत असे."

सिमरी गावापासून दोन चार किमी दूर असलेल्या टोला ढाब या गावातला 17 वर्षांचा रोशन कुमार हा देखील चिडलेला आहे. याच वर्षी त्याच्या शेजाऱ्यांनी त्याला फूस लावून दुसऱ्या गावी नेलं. तिथं त्याला मारहाण करण्यात आली, एका बंद खोलीत ठेवलं गेलं. बंदुकीचा धाक दाखवून त्याच्यापेक्षा जास्त वयाच्या मुलीसोबत त्याचं लग्न लावून दिलं.

जेव्हा त्याची मुलीच्या कुटुंबीयांच्या तावडीतून सुटका झाली तेव्हा तो पोलिसांकडे गेला. त्यानं तिथं बालविवाहाची तक्रार नोंदवली.

"मग हे  प्रकरण मिटवण्यासाठी एक पंचायत बसवली गेली. मी म्हणालो तुम्ही माझ्या गळ्यात हे लोढणं बांधलं, तुम्ही माझा जीव घेतला तरी मी हे लग्न मान्य करणार नाही," असं रोशननं सांगितलं.

मुलावर दबाव टाकून लग्न लावून दिलं जातं. कित्येकदा हा बालविवाह देखील असतो. ( प्रातिनिधिक छायाचित्र)

मग त्यांनी विचारलं, "त्या मुलीचं काय?"

"मला काही तिच्याशी घेणंदेणं नाही. मला तिच्याशी नातं ठेवायचं नाही. मला शिक्षण घेऊन स्वतःच्या पायावर उभं राहायचं आहे."

जे नातं इतक्या कटू अनुभवावर सुरू होतं त्याचं भवितव्य कसं असेल?

पकडौआ लग्नाचं सत्य जाणून घेऊनही मुलीच्या घरचे आपल्या मुलीला या दलदलीत का ढकलतात?

पाटणा विद्यापीठात वुमन स्टडीज विभागाची सुरुवात करणाऱ्या इतिहासच्या प्राध्यापिका भारती कुमार सांगतात ही पद्धत सरंजामशाहीची देणगी आहे.

"उत्तर प्रदेश आणि बिहार या राज्यांत सामाजिक दबाव इतका आहे की, लोकांना वाटतं की आपली मुलगी आपल्याच जातीच्या घरी पडावी. पकडौआ विवाह बहुतेक करून ग्रामीण भागात होतात. या ठिकाणी महिलांचं आयुष्य चूल आणि मूल असंच असतं," त्या सांगतात.

रोशनला एक चुलत बहीण आहे. ती पंधरा वर्षांची आहे, पण खूप विचारपूर्वक बोलते. आपल्या भावासोबत बळजबरी झाल्यामुळे ती नाराज आहे. ती म्हणते, "मी पण एक मुलगी आहे. मला वाटतं, की त्या मुलीनं म्हटलं नसेल की माझं लग्न लावून द्या कुणासोबतही. ही तिच्या...


पाहा व्हीडिओ : '... आणि मी पहिल्यांदाच पाहिलं आहे की मशिदीत नेमकं काय चालत'

२० वर्षांच्या शुभम कांबळेला जेव्हा मशिदीत बोलावणं आलं, तेव्हा त्याच्या मनात उत्सुकता आणि भीतीचं काहूर माजलं होतं. त्याला रात्री नीट झोपही लागली नाही.

"माझ्या मनात अनेक विचार, अनेक शंका होत्या. मला अनेक प्रश्न पडले होते. ते विचारू की नाही? कोणी माझ्यावर चिडणार तर नाही ना? अशी घालमेल सुरू होती," शुभम सांगतो.

मुंबईतल्या प्रामुख्यानं मुस्लीम वस्ती असलेल्या कुर्ल्यात राहात असूनही शुभमला इस्लामविषयी फारशी माहिती नव्हती.

"मुसलमान फक्त शुक्रवारीच आंघोळ करतात. लव्ह जिहाद करतात, पोरीशी लग्न केलं की तुम्हाला एवढे पैसे मिळणार असं वाटायचं. ते अतिरेकी बनण्याचं प्रशिक्षण घेतात, रक्तात बोट बुडवूनच मशिदीत जातात, असं मी ऐकलं होतं."

इस्लामविषयी असे गैरसमज असलेला शुभम एकटाच नाही. हिंदूधर्मियांच्या मनात इस्लामविषयीच्या अशा गैरसमजांतूनच हळूहळू पूर्वग्रह बनत जातात आणि दोन धर्मात तेढ वाढते.

कुर्ल्याची हलाई मेमन मशिद

हे रोखण्यासाठी 'जमात-ए-इस्लामी हिंद' या संघटनेनं पुढाकार घेतला आहे. 'मस्जिद परिचय' उपक्रमाद्वारे ते अन्य धर्म... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

ियांसाठी, विशेषतः हिंदूंसाठी मशिदीचे दरवाजे उघडत आहेत.

जमात-ए-इस्लामी हिंदच्या कुर्ला शाखेचे अध्यक्ष हसीब भाटकर या उपक्रमाविषयी माहिती देतात, "सर्वांसाठी इस्लाम - 'Islam is for all' या मोहिमेअंतर्गत आम्ही पूर्ण महाराष्ट्रभर समुदायांमध्ये संवाद घडवून आणतो आहोत. त्यातून एकमेकांविषयीचे गैरसमज, तक्रारी दूर करू शकतो."

हसीब भाटकर

कुर्ल्याच्या हलाई मेमन मशिदीत काही आठवड्यांपूर्वी या उपक्रमाचं आयोजन करण्यात आलं होतं. शुभमसह आणखी चार-पाच जणांना मशिदीत येण्याची संधी मिळाली. बीबीसी मराठीच्या टीमलाही आमंत्रण होतं.

मे महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यात एका दुपारी आम्ही कुर्ल्यात पोहोचलो, तेव्हा उकाडा चांगलाच जाणवत होता. मुंबईच्या या उपनगरात तुम्ही आधी कधीच आला नसाल, तर इथली गर्दी, रस्त्यावरची वर्दळ, आवाज कोंदट हवा आणि दाटीवाटीनं वाढलेली घरं तुमच्या अंगावरच येतील.

मुंबईच्या पश्चिम उपनगरातून येताना मिठी नदी ओलांडून पलीकडे गेलं की काही अंतरावर न्यू मिल रोड लागतो. कुर्ला स्टेशनच्या पश्चिमेचा हा भाग.

मुंबईत तुफान पाऊस पडला, की या परिसरातील अनेक घरांत पाणी भरतं. तेव्हा धर्म विसरून लोक एकमेकांची मदतही करतात, असं स्थानिकांनी आम्हाला सांगितलं. पण एकमेकांच्या शेजारी राहूनही एकमेकांच्या धर्माविषयी त्यांना फारशी माहिती नसते असंही, त्यांनी कबूल केलं.

आमच्यासोबत मशिदीला भेट देण्याची संधी मिळालेले शिक्षक संघटनेचे अध्यक्ष जनादर्न जंगले हेच सांगत होते.

मशिदीत इतर धर्मियांना इस्लामविषयी माहिती दिली जाते.

"1992च्या दंगलीनंतरच आम्ही कुर्ल्यात राहायला आलो. शिक्षकांना शासनाकडून तिथंच घर मिळाल्यामुळे आमच्यासमोर पर्याय नव्हता. मुस्लीम वस्ती असल्यानं अनेकांनी घरं भाड्यानं देऊन दुसरीकडे जाणं पसंत केलं. पण आम्ही काहीजण इथंच राहिलो."

कुर्ल्यातल्या सद्भावना मंचच्या माध्यमातून दोन समाजांच्या लोकांना एकत्र आणण्यासाठी काम केलं जातं. जनार्दन जंगले त्यात सहभागी झाले, पण त्यांच्याही मनात अनेक शंका होत्या.

"मी याआधी एकदाच मशिदीत गेलो होतो, माझ्या एका मित्राच्या अंत्यसंस्काराच्या वेळेस. माझ्या मनातही अनेक प्रश्न होते, मशिदीत नेमकं काय करतात, महिला नमाज पढत नाहीत का, असे अनेक गैरसमज होते," असं जंगले कबूल करतात.

शुभम आणि जनार्दन जंगले यांच्याप्रमाणेच माझ्याही मनात एक शंका होती. पत्रकार असले, तरी महिला म्हणून मला मशिदीत कशी वागणूक मिळेल? भारतात अनेक...


पाहा व्हीडिओ : 'कॉलेजमध्ये गेल्यावर कळलं ओपन आणि रिझर्व्हेशन कॅटेगरी असे दोन गट आहेत'

शोषितांची बाजू आपल्या लिखाणातून प्रभावीपणे मांडणाऱ्या नव्या पिढीच्या लेखिकांमध्ये शिल्पा कांबळे यांचं नाव आघाडीवर आहे. 'निळ्या डोळ्यांची मुलगी' ही कादंबरी, 'बिर्याणी' हे नाटक आणि अन्य लेखनातून दलित साहित्याविषयीचे पूर्वग्रह मोडकळीस आणणाऱ्या लेखिका म्हणून शिल्पा यांची ओळख आहे. पण ही ओळख निर्माण करण्यापर्यंत वाटेवरचा काटेरी प्रवास त्यांनाही चुकलेला नाही.

त्याच प्रवासाविषयी जाणून घेण्यासाठी आम्ही भांडूपमधल्या एका सरकारी वसाहतीत त्यांच्या घरी पोहोचलो. तिथं सामानाची आवराआवर सुरू होती. घर बदलण्याच्या धावपळीतून वेळ काढून शिल्पा मुलाखतीसाठी बसल्या.

खडतर सुरुवात

आपल्या सुरुवातीच्या दिवसांविषयी शिल्पा सांगतात, "मी विक्रोळीमध्ये राहायचे लहानपणी. ते दिवस गरिबीचे होते. तिथे फ्री पाव मिळायचे आणि ते मिळवण्यासाठी आम्ही खूप वेळ लाईन लावून बसायचो. मला शिक्षणाची मात्र पहिल्यापासून खूप आवड होती."

लहानपणी ना गरीबीची जाणीव होती, ना फारसा कधी भेदभाव सहन करावा लागला. पण कॉलेजमध्ये सगळं जणू त्यांच्या अंगावरच आलं.
... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

"मला 85 टक्के मार्क होते आणि ओपनमधले प्रवेश 87 मार्कांवर संपले. तेव्हा कोट्यामधून अॅडमिशन, आरक्षण, जात म्हणजे काय ते कळालं. मित्र मंडळींतून हे कळायला लागलं की ओपनवाले आणि रिझर्व्ह कॅटेगरीतले असे गट आहेत. त्याचा मग त्रास झाला," त्या सांगतात.

सुशिक्षित समाज आता जातीभेद पाळत नाही, असं म्हणतात. पण शिल्पा यांना सहन करावं लागलेलं वास्तव काही वेगळं आहे.

"मी आंतरमहाविद्यालयीन वक्तृत्व स्पर्धेला गेलेले. तिथे एक माझ्या ओळखीची मुलगी आली. खूप हसली ती मला कुत्सितपणे की, तुझ्यासारख्या मुली स्पर्धेला यायला लागल्या म्हणजे काय? तिनं माझा अपमान केला. मग मी खूप अभ्यास केला आणि एका वादविवाद स्पर्धेत तिला हरवलं. पण हा एक किस्सा माझ्या मनावर खूप परिणाम करून गेला."

पण अशा प्रसंगांनी शिल्पा यांना आणखी कणखरही बनवलं आणि शिक्षणानंतर त्यांनी आयकर अधिकारी म्हणून सरकारी नोकरीचा पर्याय निवडला.

कसा केला जातीभेदाचा सामना?

"ऑफिसमध्ये तर आरक्षणाचा मुद्दा आला तर लोक आपल्याला उद्देशून बोलतातच. मला ऑफिसमध्ये अद्याप असा एकही व्यक्ती भेटलेला नाही जो ओपन कॅटेगरीचा आहे आणि त्यानं आरक्षण ही संकल्पना मान्य केली आहे," त्या सांगतात.

प्रश्न केवळ आरक्षण आणि बढतीचा नाही, तर मिळणाऱ्या वागणुकीचाही असल्याचं त्यांच्या बोलण्यातून जाणवतं.

"ऑफिसमध्येच कोणीतरी न्यूड पेंटिंग केलं होतं माझं पुरुषांच्या टॉयलेटमध्ये. इतर मुली काम करत होत्या माझ्याबरोबर पण त्यांचं न करता माझंच का केलं, हे मला कळत नाही. मीच का?"

शिल्पा यांनी स्वतःच आपल्याला पडलेल्या प्रश्नाचं उत्तरही दिलं आहे. "मला असं वाटतं की अप्रत्यक्षपणे मनात बाईविषयी तिरस्कार असतो. दुसऱ्या जातीच्या बाईविषयी आणखी जास्त तिरस्कार असतो. त्यात लिहिणाऱ्या, वाचणाऱ्या आणि बोलणाऱ्या बाईचा जास्त तिरस्कार केला जातो."

 एकदा आंबेडकर जयंतीच्या कार्यक्रमावरून त्यांच्या कॉलनीतच वाद झाले होते.

"खूप विरोध झाला आणि आम्हाला एक प्रकारे वाळीत टाकण्यात आलं होतं. माझ्या मुलाशी इतर मुलं खेळायची नाहीत, आमच्याशी जे लोक बोलायचे त्यांनी बोलणं बंद केलं." पण अशा घटनांतून उलट आणखी पुढे जाण्याची चेतना मिळाल्याचं शिल्पा आवर्जून सांगतात. त्यांच्या जाणीवा रुंदावत गेल्या तसं त्यांच्यातला लेखकही घडत गेला.

'निळ्या डोळ्यांची मुलगी'

शिक्षणासोबतच शिल्पा यांना वाचनाची गोडी लागली. नावाजलेल्या मराठी पुस्तकांपासून गॅब्रिएल गार्सिया...


पाहा व्हीडिओ : 'कोकणात दहा हजार वर्षांपूर्वी नेमकं काय चाललं होतं?'

कोकणतल्या रत्नागिरी-राजापूर पट्ट्यात अचानक जमिनीतून वर यावीत तशी ही कातळशिल्पं गेल्या काही वर्षांत समोर आली आहेत. याअगोदर त्यांच्याकडे कोणा पुरातत्वशास्त्रज्ञाचं लक्ष का गेलं नाही हे एक कोडंच आहे. पण काही स्थानिक देवदेवतांचं स्वरूप घेऊन, तर बहुतांश सड्यांवरच्या मातीखाली दबली गेली होती. त्यांची संख्या किती होती याचा कोणालाच अंदाज नव्हता. पण गेल्या चार-पाच वर्षांत शोधकार्य सुरु झाल्यापासून हजाराच्या घरात त्यांचा आकडा पोहोचला आणि पुरातत्वशास्त्रज्ञांची नजर उंचावली गेली.

पण मुळात ही कातळशिल्पं आहेत तरी काय? कोकणातल्या सड्यांवर, म्हणजे खडकाळ भूभागांवर, कोरलेली ही चित्रं आहेत. ती अनेक प्रकारची आहेत. त्यात प्राणी आहेत, पक्षी आहेत, मानवी आकृत्या आहेत, भौमितिक रचना आहेत, नुसतेच आकार आहेत. या चित्रांवरून लगेचच समजतं की अप्रगत मानवानं अगदी प्राथमिक टप्प्यात कोरलेली ही चित्रं आहेत. मानवी संस्कृतीच्या विकासाच्या प्रवासात अशा प्रकारची कोरलेली चित्रं जगाच्या अनेक प्रदेशांत सापडतात. काही अभ्यासक त्यांना 'खोदशिल्पं' असंही म्हणतात, त... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

र इंग्रजीमध्ये त्यांना 'पेट्रोग्लिफ्स' असं म्हणतात.

जगभरात आढळणारी कातळशिल्पं वेगवेगळ्या काळातली आहेत. अगदी अश्मयुगातली आहेत, जेव्हा माणसाकडे केवळ दगडी हत्यारं होती. चित्रकलाही अगदी प्राथमिक टप्प्यातली होती. माणसाला शब्दांची भाषा अवगतही नव्हती आणि चित्रांची भाषा तयार होण्याची सुरुवात झाली तेव्हाचीही आहेत. आणि त्यानंतर अनेक टप्प्यांत ती अधिकाधिक प्रगल्भ होत गेलेली, नैसर्गिक रंगांचा उपयोग झालेली, चित्रांच्या भाषांतून त्या काळाची गोष्ट सांगणारीसुद्धा आहेत. रत्नागिरीत सापडणारी चित्रं बघतांनाच समजतं की इथं राहणारा माणूस हा नुकताच त्याच्या अवती भवती असणारा निसर्ग रेखाटायला लागला होता. जे तो पाहत होता, ते नोंद करून ठेवण्याची त्याच्यातली प्रेरणा जन्म घेत होती. पण त्यामुळे पहिला प्रश्न कोणालाही हा पडतो की, नेमक्या कोणत्या काळातली, किती हजार वर्षांपूर्वीची ही चित्रं आहेत? कोणत्या युगामध्ये त्यांचा समावेश होतो?

कोकणातली कातळशिल्पं

 मात्र त्याचं नेमकं उत्तर अद्याप पुरातत्वशास्त्रज्ञांकडे नाही. कारण त्यासाठी ज्या दगडी हत्यारांनी ही चित्रं खोदली गेली, ती सापडावी लागतील आणि मग कार्बन डेटिंगनं त्यांचं नेमकं वय समजू शकेल. काही मोजक्या ठिकाणी ही हत्यारं सापडायला सुरुवात झाली आहेत, पण त्यांचा प्रगत अभ्यास नुकताच सुरू झाला आहे. पण या कातळशिल्पांच्या दर्शनी अभ्यासावरून आणि आजवर जगभरात इतर झालेल्या अभ्यासाच्या आधारे कोकणातल्या चित्रांच्या कालखंडाचा कयास करता येतो.

 "ही इतिहासपूर्व काळातली आहेत," महाराष्ट्राच्या पुरातत्व खात्याचे संचालक तेजस गर्गे सांगतात. "कोकणातला आपण एकूण मानवी वस्तीचा ज्ञात इतिहास पाहिला, तर तो सातवाहन काळापासून चालू होतो. म्हणजे इसवीसनपूर्व तिसरं शतक. आणि त्यापूर्वी मानवाच्या अस्तिवाचे पुरेसे पुरावे आपल्याकडे कोकणातून नव्हते. काही होते ते केवळ स्टोन एज किंवा अश्मयुगातले होते. अश्मयुग साधारणत: महाराष्ट्रात ४५ ते ४० हजार वर्षांपूर्वी संपतं. त्यामुळं ही जी एक दरी आहे, ज्याला आपण कोकणाच्या इतिहासातलं डार्क एज म्हणतो, इसवीसन पूर्व ४० हजार वर्षं ते इसवी सन ३००० वर्षं, या काळात नक्की काय होत होतं? काही आपल्याकडे स्टोन टूल्सचे पुरावे आहेत की जे म्हणतात की अप्पर पॅलिओलेथिक पिरियडमध्येही (उत्तर पुराश्मयुग) मानवाची वस्ती कोकणात होती. म्हणजे हा काळ आपण जरी पुढे खेचला तरी इ.स. पूर्व १० हजार वर्षं ते इ.स.पूर्व ३०००...


पाहा व्हीडिओ : 'कोल्हापूरात गणेशोत्सव आणि मोहर्रम होतो एकत्र साजरा'

हजरत पीर शहाजमाल कलंदर म्हणजे बाबूजमाल कलंदर हा कोल्हापूरमधला प्रसिद्ध दर्गा. हा दर्गा सुमारे 900 ते 950 वर्षं इतका जुना आहे.

या दर्ग्याचा इतिहासाबाबत असं सांगितलं जातं की, हजरत पीर शहाजमाल कलंदर हे मूळचे बगदाद इथल्या करबलाचे होते.

गुरूंच्या आज्ञेवरुन ते काही काळ दिल्लीत राहून मग कोल्हापूर जिल्ह्यातल्या कुंभोज इथं राहायला आले. त्या काळी कोल्हापूरमध्ये जैन राजवट होती.

बाबू हे हजरत पीर बाबा यांचे शिष्य होते. पुढे बाबूचा दफनविधी हजरत पीर शाहजमाल यांच्या तुरबती शेजारीच केला गेला. तेव्हापासून हा दर्गा बाबूजमाल दर्गा या नावानं ओळखला जातो.

बाबूजमाल दर्ग्यावर का आहे गणेशाची मूर्ती?

बाबूजमाल दर्गा

बाबूजमाल दर्ग्याची कमान ही आदिलशहाने बांधली होती. त्या काळी दक्षिणेवर 3 वेळा स्वारी करूनही पेशव्यांच्या पदरात अपयश आलं होतं. कर्नाटकवर स्वारी करायला निघालेल्या श्रीमंत पेशव्यांनी कोल्हापूरमध्ये मुक्काम केला होता.

या मोहिमेत यश मिळाल्यानंतर त्यावेळी पेशव्यांनी दर्ग्याच्या घुमटाचं बांधकाम केलं. त्याचवेळी दर्ग्याच्या कमानीवर गण... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

पतीची मूर्ती बसवण्यात आली असं म्हटलं जातं.

अशा प्रकारे गणपती विराजमान असलेला हा एकमेव दर्गा आहे. बाबूजमाल दर्गा हा हिंदू-मुस्लीम ऐक्याचं प्रतीक आहे. सर्वधर्मीयांचं श्रद्धास्थान असलेला हा दर्गा असल्याचं, कोल्हापूरमधल्या मुस्लीम बोर्डिंगचे अध्यक्ष गणी आजरेकर सांगतात.

हिंदू-मुस्लीमांचा अनोखा एकोपा

बाबूजमाल दर्ग्याची तालीम ही कोल्हापूरमधील सर्वांत जुनी तालीम आहे. साधारणपणे 1840 पूर्वी या तालमीची स्थापना झाली असावी. क्रांतिकारक चिमासाहेब आणि छत्रपती शाहू महाराज यांच्या प्रेरणेनं ही तालीम उभी राहिली.

त्याकाळी इथं शिवाजी क्लब या क्रांतिकारक संघटनेच्या गुप्त बैठका घेतल्या जायच्या. 1913 साली शाहू महाराजांनी मोठी मदत करत या तालमीचं नूतनीकरण केलं होतं.

राजर्षी शाहू महाराज आणि ताराराणींचे सरदार जीवबा नाना जाधव यांच्या वाड्यावर त्याकाळी मोहरमच्या दिवसांत नाल्या हैदर पंजा बसवला जायचा.

हिंदू-मुस्लीम ऐक्य होण्याच्या दृष्टीनं शाहू महाराजांनी या पंजाची स्थापना बाबूजमाल दर्ग्यात करायला सांगितलं. त्यानुसार त्यांनी इथं पीर पंजा स्थान बांधून दिलं.

मानाच्या समजल्या जाणाऱ्या या पंजाची पूजा कसबेकर-जाधव घराण्याकडून होते. तर सय्यद बंधू घराण्याकडे या पंजाची मुजावरकी आहे. त्याकाळी शाहू महाराजांनी पंजावर चढवण्यासाठी सोन्याचं जरीकाम केलेले दोन कोट ज्याला 'किनक्वाब' म्हटलं जातं आणि सोन्याची नाळ भेट म्हणून दिली होती.

या वस्तू इतक्या वर्षांनी आजदेखील वापरात आहेत. तसंच झुंबर, शोभेच्या हंड्या, आरसे या वस्तूही शाहू महाराजांनी भेट दिल्याची माहिती मुजावरकी घराण्याचे कार्यकर्ते जावेद सय्यद यांनी दिली.

मोहरम हा सण दहा दिवस साजरा केला जातो. यात सातव्या आणि आठव्या दिवशी स्वतः शाहू महाराज आपल्या लवाजम्यासह या पंजाच्या दर्शनासाठी बाबूजमाल दर्ग्यावर यायचे अशी माहिती सय्यद यांनी दिली.

परंपरेनुसार आजही जाधव-कसबेकर कुटुंबीय या पंजाची देखभाल करतात तर सय्यद घराणे मुजावरकी करतात. जयवंत कसबेकर यांची चौथी पिढी ओंकार कसबेकर आणि जावेद सय्यद हे पंजाचं व्यवस्थपन पाहतात.

मोहरम आणि गणेशोत्सव होतो एकत्रित साजरा

1956 च्या आसपास कोल्हापूरमध्ये गणेशोत्सवास सुरुवात झाली. त्याच वेळी ऐतिहासिक वारसा लाभलेल्या बाबूजमाल तालमीतही गणेशाची प्रतिष्ठापना केली जाऊ लागली. त्याकाळी 3 रुपये इतका सजावटीचा खर्च आला होता.

1952 आणि 1985 नंतर यंदा 32 वर्षांनंतर मोहरम आणि...


पाहा व्हीडिओ : 'नेते आश्वासनं देतात, पण पाणी कुणीच देत नाही'

दिल्लीच्या वजीरपूर झोपडपट्टीतल्या शहीद सुखदेव नगरात आता पूर्वीसारखीच शांतता नांदते आहे. शनिवारच्या टळटळीत दुपारीआधीही तिथे अशीच शांतता होती.

पिंपं, छोटीमोठी पातेली, प्लॅस्टिकच्या अनेकविध बाटल्या सगळ्या गोष्टी पाण्याच्या प्रतीक्षेत आहेत. पाण्याचा पुरवठा करणाऱ्या पाईपातून दूषित पिवळं पाणी येतं आहे. खाण्यापिण्याची भांडी अजूनही घासलेली नाहीत. याठिकाणी पाण्याची निकड तीव्र आहे. मात्र तरीही इथल्या लोकांना आता 'सरकारी पाणी' नकोय.

शनिवारच्या दुपारी टँकरमधून पाणी भरायला प्रचंड झुंबड उडाली होती. या झुंबडीत पाण्यासाठी झालेल्या मारहाणीत साठ वर्षीय लाल बहादूर यांचा खून झाला. या हत्येनंतर इथल्या लोकांनी सरकारी पाण्याची धास्ती घेतली आहे.

कशी झाली लाल बहादूर यांची हत्या?

17 मार्च, शनिवारी शहीद सुखदेव नगरातल्या लाल बहादूर यांच्या घरातली मंडळी कामावर जाण्याच्या तयारीत होती. मात्र पाण्याच्या टँकरचा आवाज ऐकताच लाल बहादूर यांच्या दोन मुलींनी हातात बादल्या घेऊन टँकरच्या दिशेने धाव घेतली.

मयत लाल बहादूर

स्थानिकांनी दिलेल्या माहितीनुसार, ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

या झोपडपट्टीतली माणसं पाण्यासाठी टँकरच्या पाण्यावरच अवलंबून आहेत. कारण पाइपलाइनद्वारे येणारं पाणी दूषित आणि पिवळ्या रंगाचं असतं. खाण्यापिण्यासाठी या पाण्याचा वापर करता येऊ शकत नाही. अशा परिस्थितीत चार दिवसांनी येणारा टँकर इथल्या लोकांसाठी जीवनदायी आहे. टँकरची चाहूल लागताच इथले लोक आपल्या कुटुंबीयांच्या नावाचा पुकारा सुरू करतात.

शनिवारी असंच काहीसं चित्र होतं. रिक्षा चालवणारे, फळविक्रेते आणि भंगारविक्री करणारी मंडळी कामं आटोपून घरी आराम करत होती. भंगार खरेदी-विक्रीचं काम करणारे लाल बहादूर घरी पहुडले होते. त्यांची दोन मुलं राहुल आणि रोहित पाणी भरण्याच्या शर्यतीत दंग होते.

डोळ्यांसमोर मारहाण आणि मृत्यू

नेमकं त्याच वेळी लालबहादूर यांचा 19 वर्षांचा मुलगा राहुल आणि त्याच टँकरच्या झुंबडीत पाण्यासाठी धडपडणारा 25 वर्षांचा सुनील यांच्यात पाणी भरण्यावरून वादावादी सुरू झाली.

रोहितने नक्की काय घडलं हे बीबीसीला सविस्तपणे सांगितलं. तो म्हणाला, 'आम्ही सगळेच पाणी भरण्याची धडपड करत होतो. मात्र त्या लोकांनी पाण्याचा पाइप काढून घेतला. त्यानंतर शिवीगाळ सुरू झाली. त्यांनी मुस्काटातही लगावली'. त्यावेळी आजूबाजूची अनेक माणसं हजर होती. त्यांनी पुढचं सगळं त्यांच्या डोळ्यासमोर घडताना पाहिलं.

दिल्लीतल्या या वस्तीत पाण्याची समस्या अत्यंत भीषण आहे.

लाल बहादूर यांचे शेजारी आणि नातेवाईक रंजीता यांनी जे घडलं त्याचं वर्णन बीबीसीला सांगितलं. त्या सांगतात, "लाल बहादूर मला मोठ्या दिरासारखे होते. शनिवारी दुपारी ते आराम करत असताना त्यांची मुलगी धावत घरी आली. घाबरलेल्या मुलीने बाबांना जागं केलं आणि भावाला (राहुलला) लोक मारत असल्याचं सांगितलं. ते ऐकताच 60 वर्षांचे लाल बहादूर ताबडतोब उठले आणि टँकरच्या दिशेने धावले."

लाल बहादूर टँकरच्या इथे पोहोचले तेव्हा तरुण मुलांमध्ये पाण्यावरून जोरदार वादावादी सुरू होती. वातावरण तणावपूर्ण होतं. हे भांडण थांबवण्याचा लाल बहादूर यांनी प्रयत्न केला. मात्र दुसऱ्या गटाने लाल बहादूर यांना जबर मारहाण करत त्यांची हत्या केली.

या हत्येप्रकरणी एका अल्पवयीन मुलासह चार लोकांना अटक करण्यात आल्याचं पोलिसांनी सांगितलं. त्यांच्यावर संबंधित कलमांअंतर्गत गुन्हा दाखल करण्यात आला आहे आणि त्यांच्यावर पुढील कारवाई सुरू आहे.

पाण्याचा एकेक थेंब या वस्तीतल्या नागरिकांसाठी मोलाचा आहे.

पाण्याने घेतला जीव

लाल बहादूर यांचे...


पाहा व्हीडिओ : 'पाकिस्तानातल्या मराठमोळ्या पार्वती यांच्याकडे असा साजरा होतो गणेशोत्सव'

कराचीतल्या क्लिफटन भागात एक छोटीशी बिल्डिंग आहे. गेले काही दिवस या बिल्डिंगमध्ये जल्लोषाचं, आनंदाचं वातावरण आहे.

बिल्डिंग आहे देवानंद संदीकर नावाच्या माणसाची. संदीकर हे पाकिस्तानातल्या महाराष्ट्र पंचायतीचे प्रमुख आहेत.

सख्खे शेजारी पाकिस्तानमध्ये मराठी समाज आहे. त्यांची संख्या अगदीच कमी आहे पण त्यांचं अस्तित्व नक्कीच आहे.

गणपतींच्या निमित्तानं अख्खी बिल्डिंग धार्मिक कार्यासाठी तय्यार झाली आहे. रंगीबेरंगी साड्या आणि सोन्याच्या दागिन्यांनी वातावरण सजलं आहे. मोदक तयार करण्याचं काम जोरात सुरू आहे. गणपती बाप्पाला नैवैद्य म्हणून मोदक आवडतात म्हणून हा घाट घातला गेला आहे.

कराचीतही गणपतीला मोदकाचा नेवैद्य दाखवला जातो.

संदीकर यांच्या पत्नी मलका सांगतात, 'गणपतीला नैवैद्य म्हणून अनेक पक्वान्नं तयार होतात पण मोदक त्यांना सगळ्यांत प्रिय आहेत. तांदुळाची पिठी, नारळ, गूळ आणि रवा यांच्या मिश्रणातून मोदक तयार होतात. आता मोदक तयार करतानाही अनेक प्रयोग केले जातात. चॉकलेट मोदक, व्हॅनिला फ्लेव्हर मोदक असे अनोखे ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

प्रयोग केले जातात.

भारतातून मागवली जाते मूर्ती

मलका यांनी दिवे, रंग आणि रांगोळ्यांनी घर सुंदर असं सजवलं आहे. धूप जाळून वातावरण प्रसन्न झालं होतं. गणपतीआधी देवानंद थोडेसे काळजीत होते. गणपतीची मूर्ती भारतातून दुबईमार्गे मागवली जाते.

पाकिस्तानमधील कराचीत विराजमान झालेला गणपती.

"गणपतीची मूर्ती आमच्यासाठी महत्त्वाची आहे. हा गणपतीचा सण आहे. ही मूर्ती सुरेख असावी अशी आमची इच्छा असते. पाकिस्तानमध्येही मूर्ती बनवल्या जातात. मात्र त्या मूर्तींमध्ये सुबकता, आखीवरेखीवपणा नसतो. त्यामुळे भारतातले आमचे नातेवाईक मूर्ती पाठवतात. यंदा मूर्ती यायला उशीर झाला. कस्टम्सच्या प्रक्रियेत मूर्ती खोळंबली होती." वेळेत मूर्ती आली नाही तर काय करायचं याचा विचार देवानंद यांना सतावत होता. दुबईतल्या नातेवाईकांना एक मूर्ती विकत घेऊन पाकिस्तानात यायला सांगितलं. पुढच्याच दिवशी भाऊ बाप्पांच्या मूर्तीसह पाकिस्तानात अवतरला आणि देव यांच्या कुटुंबीयांनी सुटकेचा नि:श्वास सोडला.

गणपतीच्या पूजेसाठी मोठ्या प्रमाणावर भाविक जमतात.

लगेचच गणपती उत्सवाला सुरुवात झाली. मोदकांचा नेवैद्य दाखवण्यात आला. बुंदीचे लाडू तयार करण्यात आले. आजूबाजचे सगळेजण जमले. पूजा झाली, आरत्या झाल्या. नाचत गात सगळी मंडळी कराचीतल्या रत्नेश्वर मंदिरात पोहोचले. त्याठिकाणी मूर्तीची विधिवत स्थापना करण्यात आली.

रत्नेश्वर महादेव मंदिर कराचीतल्या क्लिफटन भागातल्या समुद्रकिनाऱ्याजवळच आहे. मंदिराला अनेक वर्षांचा इतिहास आहे. गणेशोत्सवाच्या काळात सगळे कार्यक्रम याच मंदिरात केलं जातं.

दूधाने पूजा

इथे साधारण पाचशे माणसं जमतात. मराठी माणसांच्या बरोबरीनं हिंदूधर्मीय माणसंही भक्तिभावानं जमतात. या सोहळ्यात कोणीही सामील होऊ शकतं. कसलाही प्रतिबंध नसतो. मंदिराल्या एका मोठ्या सभागृहात बाप्पा विराजमान होतात. सभागृहालाही घरच्याप्रमाणे सजवण्यात आलं आहे. संध्याकाळी इथं शेकडो माणसं जमतात.

कराचीतलं रत्नेश्वर महादेव मंदिर.

मंदिराचे पुजारी रवी रमेश गणेशाची पूजाअर्चा करतात. वेगवेगळ्या पद्धतीने फुलं वाहली जातात. दूध आणि मधानं अभिषेक केला जातो.

रवी रमेश गणेशोत्सवाच्या आठवणींना उजाळा देतात. ते सांगतात, 'आम्ही दरवर्षी गणेशोत्सव धूमधडाक्यात साजरा करतो. संपूर्ण सिंध प्रांतातून माणसं इथे जमतात."

जेवढी माणसं येतात, प्रत्येकाला गणपतीची पूजा करण्याची संधी मिळते. दिवसरात्र पूजाअर्चा, अभिषेक सुरू असतं....


पाहा व्हीडिओ : 'प्राण गेला तरी जमीन देणार नाही'

"प्राण गेला तरी जमीन अजिबात देणार नाही," या वाक्याने संजय जठारांशी बोलण्याची सुरुवातच होते. ते राजापूरपासून 30 किलोमीटर अंतरावर असणाऱ्या तारळ गावातल्या त्यांच्या आंबा-नारळ-पोफळी-काजूच्या बागेमध्ये बसून बोलत असतात. त्यांची ही 30 एकर पीढिजात बाग त्यांच्या हातून पूर्णपणे जाऊ शकते हा विचार त्यांना अस्वस्थ करतोय.

"माझी जवळपास 12 ते 15 एकरांमध्ये काजू लागवड आहे, पाच एकर आंबा लागवड आहे. तीन एकरांमध्ये नारळ आणि सुपारीची लागवड आहे. त्यात काळी मिरीचं मसाला पीक आम्ही घेतो. वर्षाला मला यातून साधारणतः चार-साडेचार लाख रुपये उत्पन्न होतं."

"हेच आमचं पिढ्यानपिढ्या उदरनिर्वाहाचं साधन आहे. याशिवाय माझं दुसरं उत्पन्नाचं साधन नाही, नोकरी-धंदा नाही. 10 ते 12 मजूर वर्षाचे बारा महिने इथे कामाला आहेत. आणि हा जर प्रस्तावित प्रकल्प आला, तर हे 10-12 कामगार आणि त्यांचं कुटुंब हे सगळे त्यामुळे बाधित होणार आहेत," असं डोळ्यांत पाणी आणून जठार सांगतात.

पिढ्यांनी जपलेली संपत्ती हातून जाण्याची कल्पना त्यांना सहन होत नाहीये. हातून सारं जाईल या भितीनं ग्रासलेले संजय जठा... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

र एकमात्र शेतकरी नाहीत. त्यांच्या मनातली ही भीती शेकडों लोकांमध्ये पसरलेली भावना आहे.

'शंभर टक्के विरोध'

जठारांचं तारळ गाव, तिथूनच जवळ असणारं नाणार गाव, अशा 17 गावांतल्या लोकांना एके दिवशी भूसंपादनासाठी जमीन मोजणीच्या नोटीस आल्या आणि कोकण किनाऱ्यावर अस्वस्थता पसरली. सुरुवातीची अस्वस्थता नंतर रागाचा प्रकोप होऊन मोजणीसाठी आलेल्या अधिकाऱ्यांना पळवून लावण्यापर्यंत गेली.

राजापूरचे संजय जठार

अजूनही अनेक प्रश्न विचारले जात आहेत - पिढ्यान् पिढ्या असलेल्या आंबा-नारळ-पोफळीच्या बागा संपादनात जाणार का? मग उदरनिर्वाहाचं साधन काय? या रिफायनरीमुळे प्रदूषण किती होणार? त्याचा जैवविविधतेच्या दृष्टीनं अत्यंत संवेदनशील असणाऱ्या या प्रदेशावर काय परिणाम होणार? त्याचा परिसरातील आंब्याच्या बागांवर काय परिणाम होणार? रिफायनरीमुळं वाढणाऱ्या नव्या बंदरांमधल्या जलवाहतुकीचा मासेमारीवर काय परिणाम होणार? इथूनच काही किलोमीटर अंतरावर होऊ घातलेल्या जैतापूर अणुऊर्जा प्रकल्पावर याचा काय परिणाम होणार?

आणि या प्रश्नांमधूनच संघर्षाचं नवं सावट कोकण किनारपट्टीवर आलं आहे.

"प्रकल्प जर आणायचेच आहेत तर फळ प्रक्रिया उद्योग आणा, बांबू उद्योग आणा. अशा प्रकारचे प्रकल्प आणले तर लोकांना जमीन द्यायला हरकत नाही. पण असे विनाशकारी प्रकल्प आणण्याला आमचा आणि आमच्या संपूर्ण परिसरातल्या गावांचा शंभर टक्के विरोध आहे," संजय जठार सांगतात.

राजापूर तालुक्यातल्या या गावांमध्ये फिरताना रिफायनरीला असणारा हा विरोध स्पष्ट दिसतो. रस्त्यांवर, कंपाऊंडवर, गावांमधल्या घरांच्या भिंतींवर रिफायनरीविरोधातल्या घोषणा लिहून ठेवल्या गेल्या आहेत. मोठमोठे फलक लावण्यात आले आहेत.

प्रकल्पाविरोधात आंदोलन करताना गावकरी

हा प्रकल्प इथे आलाच कसा, असा जाब या भागात राजकीय प्राबल्य असणाऱ्या शिवसेनेला विचारला गेले. त्यावर राजकीय घमासानही झाल्यावर आणि आता खुद्द शिवसेनेतर्फे प्रकल्पाला विरोधा दर्शविणारे फलक लावलेले दिसतात. हीच शिवसेना महाराष्ट्रात भारतीय जनता पक्षाबरोबर सत्तेत आहे.

रिफायनरी प्रकल्पाला विरोध करणाऱ्या स्थानिकांनी एक समिती स्थापन केली आहे. या समितीच्या गावागावांत चौक-बैठका सुरू आहेत.

'शेतकऱ्याचं काळीज काढून घेण्याचा प्रकार'

रत्नागिरी, राजापूर, देवगड हा पट्टा हापूस आंब्यासाठी जगभर प्रसिद्ध आहे. या भागातलं हवामान, मृदा या हापूस आंब्याच्या एकमेवाद्वितीय चवीसाठी पूरक आहे....


पाहा व्हीडिओ : 'भिडे म्हणजे टाईपरायटर, टाईपरायटर म्हणजे भिडे'

याच टाईपरायटरने खेळाडूं, कलाकारांची चित्रं काढण्याचं तंत्र या कलाकारानं आत्मसात केलंय. "भिडे म्हणजे टाईपरायटर, टाईपरायटर म्हणजे भिडे. या टाईपरायटरला मी जेव्हा जेव्हा स्पर्श करतो, हात लावतो त्यावेळी मला कळतं की, मला जे काही दिलंय त्याचं क्रेडीट त्यालाच आहे", अशा शब्दात चंद्रकांत भिडे त्यांची ओळख करून देतात.

मुळातच चांगले चित्रकार असलेले चंद्रकांत भिडे यांना दहावीनंतर चित्रकलेत करिअर करायचं होतं. पण ते शक्य होऊ शकलं नाही.

ते याविषयी सांगतात, "माझी चित्रकला चांगली होती. 1963 साली जेव्हा मी एसएससी पास झालो, त्यावेळी आमची आर्थिक परिस्थिती एवढी चांगली नसल्यामुळे मी काही जेजे स्कूल ऑफ आर्ट्सला जाऊ शकलो नाही. पण मला वडील म्हणाले की, जर तू स्टेनोग्राफी-टायपिंग शिकलास तर तुला नोकरी पण लगेच मिळेल आणि मलासुद्धा तुझी मदत होईल."

वडिलांच्या इच्छेप्रमाणे ते युनियन बँकेत रुजू झाले. मात्र त्यांच्या आतील कलाकार त्यांना स्वस्थ बसू देत नव्हता. त्यांना तिथे एक संधी मिळाली आणि त्यांचा चित्रकलेचा प्रवास सुरू झाला. तो क्षण अजूनही त्यांच्या मना... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

त अगदी ताजा आहे.

ते म्हणाले, "एक दिवशी आमच्या साहेबांनी मला सांगितलं की, चंद्रकांत तुला जेव्हा वेळ मिळेल, त्यावेळी मला इंटरकॉमची लिस्ट टाईप करून दे. मी ती इंटरकॉमची लिस्ट टेलिफोनच्या आकारातच टाईप केली. ती सगळ्यांना खूप आवडली. तेव्हा माझ्या मनामध्ये आलं की, आपल्याला जे जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट्समध्ये जाऊन कर्मशियल आर्टिस्ट व्हायचं होतं ते या टाईपरायटरच्या माध्यमातून आपल्याला होता येईल. त्या प्रमाणे मी चित्रं काढायला सुरुवात केली."

प्रवास आजतागायत सुरू

तिथून सुरू झालेला हा प्रवास तो आजतागायत सुरू आहे. पुढे त्यांनी नामवंत कलाकार, खेळाडूंची पोर्ट्रेट काढण्यास सुरूवात केली.

चंद्रकांत भिडे

आर. के. लक्ष्मण यांचं चित्र काढल्यानंतरचा एक किस्सा ते आवर्जून सांगतात, "एक दिवस मी आर. के. लक्ष्मण यांचा कॉमन मॅन टाईपरायटरवर काढला. मग मी टाईम्स ऑफ इंडियात गेलो आणि लक्ष्मण यांना सांगितलं, मी तुमचा कॉमन मॅन टाईपरायटरवर काढला आहे. तो मी तुम्हाला दाखवायला आणला आहे. ते म्हणाले ये, मला बघू दे. त्यांनी ते चित्र बघितलं आणि त्यावर त्यांनी सुंदर रिमार्क लिहिला. ते म्हणाले की, Fantastic! Even with pen and brush the result couldn't have been better.

मारिओ मिरांडा आणि दिलीप कुमार यांची चित्रे

त्यांच्या या चित्रांचं प्रदर्शन भरवण्याची कल्पना प्रसिद्ध चित्रकार मारिओ मिरांडा यांच्याकडून मिळाल्याचं ते सांगतात. मारिओ यांची गोडबोले, बॉस आणि मिस फोनसेका अशी फेमस कॅरॅक्टर टाईपरायटरवर काढल्यानंतर ते मारिओंना दाखवायला घेऊन गेले. त्या दिवसाबद्दल सांगताना भिडे म्हणतात, "त्या तिन्ही चित्रांवर त्यांनी सुंदर असे रिमार्क लिहिले. सोबतच तुम्ही या चित्रांचं प्रदर्शन भरवा. मी त्या प्रदर्शनाचं उद्घाटन करेन असंही सांगितलं."

आतापर्यंत 120 पेक्षा जास्त चित्रं आणि 12 प्रदर्शनं

त्यानंतर भिडे यांनी या चित्रांची प्रदर्शनं भरवण्यास सुरुवात केली. आतापर्यंत त्यांनी 120 पेक्षा जास्त चित्र काढली असून या चित्रांची 12 प्रदर्शनं झाली आहेत.

ही चित्रं काढताना आलेल्या अडचणींबद्दल सांगताना भिडे एका चित्राचा आवर्जून उल्लेख करतात - तो म्हणजे सचिन तेंडुलकरच्या चित्राचा.

ते सांगतात, "सचिन तेंडुलकरचं चित्र काढताना मला अडचण आली होती. सचिनचे केस काढायचे होते तेव्हा म्हटलं अरे बाप रे! याचे कुरळे केस काही टाईपरायटरवर जमणं शक्य नाही. म्हणून मी टाईपरायटरची बटनं बघत बसलो, तर...


पाहा व्हीडिओ : 'मी तुला रोल दिला, तर तुलाही मला खूश करावं लागेल'

देशातल्या कानाकोपऱ्यातून दरवर्षी हजारो तरुणी मुंबईच्या मायानगरीत बॉलिवूड स्टार व्हायचं एक स्वप्न घेऊन येतात. त्यांना बॉलिवूडमध्ये नाव कमवायचं असतं पण त्यांच्या नशिबात भलतंच घडतं. बॉलिवूडमधल्या कामाच्या बदल्यात आपलं लैंगिक शोषण झाल्याचं अनेक अभिनेत्रींनी बीबीसी प्रतिनिधी रजनी वैद्यनाथन आणि प्रतीक्षा घिल्डियाल यांना सांगितलं.

सहा वर्षांपूर्वी सुजाता (बदलेलं नाव) मुंबईत पोहोचली तेव्हा ती केवळ 19 वर्षांची होती. त्यांच्याकडे बॉलिवूड इंडस्ट्रीमधलं कुणीही ओळखीचं नव्हतं. अभिनयही जेमतेम यायचा. मात्र फिल्म इंडस्ट्रीत कसा प्रवेश करावा याचा सल्ला देणारे लोक त्यांना लगेच भेटले.

अशाच एका कास्टिंग एजंटने सुजाताला त्यांच्या घरी भेटायला बोलावले. अशा भेटी सहसा घरी होत असतात त्यामुळे त्यांना यात काही वावगं वाटलं नाही.

पण घरी गेल्यावर त्यांना एक विचित्र अनुभव आला.

'त्यांनं मला घरी बोलावलं आणि...'

"तो माझ्या अंगाला कुठंही स्पर्श करू लागला.  त्यांनं माझ्या कपड्याच्या आत हात घातल्यावर मात्र मी त्याला थांबवलं. मग तो रागात म्हणाला, इंडस्... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

ट्रीमध्ये काम करायचं असंल तर तुझा हा रुबाब चालणार नाही," असं सुजाता सांगतात.

सुजाता यांच्या दाव्याचा बीबीसी स्वातंत्ररीत्या पडताळणी करू शकली नाही. पण, इंडस्ट्रीमध्ये काम मिळवण्यासाठी मला खूप वेळा लैंगिक छळाला सामोरं जावं लागलं, असं सुजाता यांचं म्हणणं आहे.

शेवटी सुजाता यांनी पोलिसांकडे  धाव घेतली. पण त्यांनी तक्रार नोंदवूनच घेतली नाही. उलट, 'फिल्मी लोक त्यांना पाहिजे ते करू शकतात,' असं उलट उत्तर दिलं.

पाहा व्हीडिओ दिल्लीत 10 पैकी 9 स्त्रियांनी मेट्रो, बसमध्ये लैंगिक छळ झाल्याचं सांगितलं.

हे सगळं बीबीसीला सांगत असताना त्यांनी आपली ओळख लपवण्याची विनंती केली. उघडपणे बोलणं महागात पडेल असं त्यांना वाटतं.

त्यांच्या मते, एखादी अभिनेत्री जाहीरपणं बोलली तर तिच्यावर सहज प्रसिद्धी मिळवून पैसे कमवण्याचा उद्योग असल्याचा ठपका ठेवला जातो. त्यांमुळे स्वत:ची प्रतिमा खराब होण्याचा धोका वाढतो.

तरुणी उघडपणे बोलायला का घाबरतात?

दरम्यान, फिल्म इंडस्ट्रीमध्ये कामाच्या बदल्यात सेक्शुअल फेवर्स मागणं ही काही नवीन गोष्ट नाही असं काहीचं म्हणणं आहे.

लैंगिक शोषण आणि घाणेरड्या टोमण्यांना सामोरं जावं लागलेल्या अशा डझनभर अभिनेत्रींशी बीबीसीनं चर्चा केली.

स्वत:ची बदनामी होऊ नये म्हणून यापैकी बहुतेकींनी आपली ओळखी लपवली आहे. राष्ट्रीय पुरस्कारप्राप्त अभिनेत्री उषा जाधव या मात्र या विरोधात उघडपणे बोलल्या.

वीरप्पन आणि भूतनाथ सारख्या अनेक सिनेमात उषा जाधव यांनी काम केलं आहे.

अशा पद्धतीने पुढे येऊन बोलल्यामुळं इतर तरुणी आवाज उठवतील, असं त्यांना वाटतं.

उषा जाधव मुंबईत पहिल्यांदा आल्या तेव्हा त्यांना अनेकांनी घाबरवलं होतं. काहींनी तर सिनेमात काम करायचं असेल तर डायरेक्टर आणि प्रोड्युसरसोबत झोपावं लागंल, असंही सांगितल्याचं त्या म्हणाल्या.

असाच एक प्रसंग आठवून त्या सांगतात, "आम्ही तुम्हाला काही देत आहोत त्याच्या मोबदल्यात तुम्हालाही काही द्यावं लागणार, असं एक व्यक्ती म्हणाली."

नाईलाजानं तरुणींना अशा गोष्टींना सामोरं जावं लागतं. आपण प्रत्येक वेळी लैंगिक संबंधाना विरोध करत आलो आहोत, असं उषा ठामपणे सांगतात.

पण त्यांच्या या भूमिकेमुळं त्यांना काही अडचणींनाही सामोरं जावं लागलं. फिल्ममध्ये काम देणार नाही असंही सांगण्यात आलं होतं.

"तुला चांगला रोल मिळणार नाही. तुझ्याबरोबर काहीही चांगलं होणार नाही, अस एकानं चक्क शाप दिल्यावर.. तू एवढाही...


पाहा व्हीडिओ : 'रशियाशी दुरावलेले संबंध हा मूर्खपणाच'

रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन यांच्याबरोबर फिनलंडला सुरू असलेल्या शिखर परिषदेच्या दरम्यान अमेरिकेच्या गुप्तचर यंत्रणेच्या (FBI) विरोधात हे विधान केलं आहे. अमेरिकेतील निवडणुकीत रशियाला हस्तक्षेप करण्याचं काही कारण नव्हतं असं ते म्हणाले.

अमेरिकेच्या प्रकरणांत हस्तक्षेप केला नसल्याचा पुतिन यांनीही पुनरुच्चार केला आहे.

दोन्ही नेत्यांनी फिनलँडची राजधानी हेलसिंकीमध्ये बंद दरवाज्याआड दोन तास चर्चा केली.

कुठलाही विशेष अजेंडा या भेटीसाठी ठरला नव्हता, असं अमेरिकेचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार जॉन बोल्टन म्हणाले.

अमेरिका आणि रशिया यांच्यात अनेक मुद्द्यांवर अनेक वर्षांपासून मतभेद आहेत. 2016मध्ये झालेल्या अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्ष पदासाठीच्या निवडणुकांमध्ये रशियानं हस्तक्षेप केल्याच्या आरोपांनंतर या दोन्ही देशांच्या संबंधांमध्ये कटुता अधिकच वाढली.

पण बैठकीनंतर ट्रंप यांनी ट्वीट करत "दोन्ही देशांतल्या संबंध बिघडवण्यासाठी अनेक वर्षांपासून सुरू असलेला  मूर्खपणा जबाबदार" असल्याचं म्हटलं आहे.

त्यावर रशियाच्या परराष्ट्र मंत्रालयान... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

ेही "एकदम बरोबर" म्हटलं आहे.

निवडणुकीत हस्तक्षेप करण्याबाबत त्यांना स्वतःच्या देशातल्या गुप्तचर यंत्रणेवर जास्त विश्वास आहे की रशियावर असा प्रश्न चर्चेनंतर पत्रकार परिषदेत राष्ट्राध्यक्ष ट्रंप यांना विचारला.

त्यावर उत्तर देताना ते म्हणाले, "राष्ट्राध्यक्ष पुतिन म्हणतात की त्यांनी असं काहीही केलेलं नाही. रशियानं हस्तक्षेप करायचं कोणतंच कारण मला दिसत नाही."

अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत हिलरी क्लिंटन यांच्या विरोधात रशियाने वातावरणनिर्मिती केली आणि सोशल मीडियावर खोट्या बातम्या पेरण्यापासून सायबर हल्ल्यांसाठी सरकारच्या अनुमतीने अभियान चालवलं असा निष्कर्ष FBI आणि अमेरिकेच्या गुप्तचर संघटनांनी काढला होता.

ट्रंप यांच्याविरोधात संताप

ट्रंप यांच्या रशियाची बाजू उचलून धरणाऱ्या भूमिकेवर अमेरिकेत तीव्र प्रतिक्रिया उमटल्या आहेत.

अमेरिकेच्या सिनेटचे सभापती पॉल रायन म्हणाले, "रशिया आपलं मित्रराष्ट्र नाही हे ट्रंप यांनी लक्षात ठेवावं."

"रशिया आणि अमेरिका यांचे नैतिक पातळीवर कुठेही विचार जुळत नाही. हे आमच्या मूळ तत्त्वांच्या विरुद्ध आहे," असंही ते म्हणाले.

रिपब्लिक पक्षाचे नेते जॉन मॅकन म्हणाले की, "अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्षांची ही निराशाजनक कामगिरी आहे."

रिपब्लिकन पक्षाचे नेते लिंडसे ग्रॅहम हे सिनेट आर्म्ड सर्व्हिसेस कमिटीचे सदस्य आहेत. त्यांनी एका ट्वीटमध्ये  "2016च्या निवडणुकीबाबत रशियाला जाब विचारण्याची एक संधी गमावली", असं लिहिलं.

डेमॉक्रॅटिक पक्षाचे नेते चक शुमर यांनी लागोपाठ केलेल्या ट्वीट्समध्ये म्हणाले, "यामुळे आमच्या स्पर्धकांची ताकद वाढली आहे आणि त्याचवेळी आमच्या आणि मित्रपक्षांच्या संरक्षण यंत्रणा दुर्बळ करण्याचा हा प्रकार आहे."

परिषदेला होता विरोध

अमेरिकेच्या काही राजकारण्यांनी रशियाबरोबरची ही भेट आधीच रद्द करण्याची मागणी केली होती. कारण विशेष वकील रॉबर्ट मुलर यांनी रशियाच्या 12 मिलिट्री इंटेलिजन्स एजंटांना डेमोक्रॅटिक पक्षाच्या उमेदवार हिलरी क्लिंटन यांचा निवडणूक प्रचार हॅक करण्याच्या आरोपाखाली अटक केली आहे.

सोमवारी पुतिन यांनी अमेरिकेच्या चौकशी अधिकाऱ्यांना रशियाला येऊन अधिकाऱ्यांची चौकशी करण्याची परवानगी दिली.

त्याबदल्यात रशियासुद्धा अशाच प्रकारची विचारपूस करण्याची मागणी करेल असं पुतिन म्हणाले.

उपराष्ट्राध्यक्ष माईक पेन्स यांनी मात्र अमेरिकेच्या वाणिज्य विभागात केलेल्या...


पाहा व्हीडिओ : ...जेव्हा कोकणातलं हे गिधाड ठरतं विकी डोनर

गिधाडांच्या या वस्तीत सुमारे 40 घरटी होती. याच वस्तीत उंच घरट्यांमध्ये जन्माला आलेली गिधाडांची दोन पिल्लं. ही पिल्लं साधारण एक-दोन महिन्यांत घरट्यांतून बाहेर पडून जमिनीवर उतरू लागली. आपल्या लांबरुंद पंखांच्या आईबापाकडे बघत हळूहळू उडायलाही शिकली.

इथल्या गिधाडांचं सर्वेक्षण करणारे 'सह्याद्री निसर्ग मित्र'चे भाऊ काटदरे आणि त्यांचे कार्यकर्ते याच क्षणाची वाट पाहत होते. जेव्हा ही दोन पिल्लं जमिनीवर उतरली तेव्हा त्यांच्यावर जाळं टाकून त्यांना पिंजऱ्यात पकडण्यात आलं.

त्यांना बॉक्समध्ये घालून विमानानं हरियाणातल्या पिंजौरला आणण्यात आलं. कशासाठी?

कोकणातल्या गिधाडांच्या वसाहतीत जन्मलेलं पिल्लू.

पिंजौरजवळच्या बीर शिकारगाह अभयारण्यात दाट झाडीनं वेढलेल्या वाटेनं गेलं की या जंगलात दडलेलं गिधाडांचं हे नवं घर समोर येतं.

बांबूनं शाकारलेल्या सिमेंट काँक्रीटच्या भिंतींच्या आड इतकी गिधाडं राहत असतील यावर खरंतर विश्वासच बसत नाही. पण तिथल्याच एका मॉनिटर रूममध्ये गेलं की सीसीटीव्ही कॅमेऱ्याच्या चित्रिकरणातली गिधाडांची एक मोठी वसाहतच समोर येते.... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

या ठिकाणी देशाच्या वेगवेगळ्या भागातून गिधाडांची पिल्लं प्रजननवाढीसाठी आणण्यात आली आहेत.

गिधाड... ! असं नुसतं म्हटलं तरी वखवखलेल्या नजरेनं मांसाचे लचके तोडणारे अक्राळविक्राळ पक्षी आपल्या डोळ्यासमोर येतात. गिधाडांची आपल्या मनातली प्रतिमा एखाद्या खलनायकाचीच आहे.

पण पिंजौरच्या गिधाड संवर्धन केंद्रात आपल्याला भेटतात, ती गिधाडांची वेगवेगळ्या वयाची लोभसवाणी पिल्लं आणि मायेनं त्यांची काळजी घेणारे आईबाप.

हिमालयीन ग्रिफन या गिधाडाची भरारी.

'जटायु'ला वाचवण्यासाठी

भारतामध्ये 1980च्या दशकात सुमारे 4 कोटी गिधाडं होती. पण आता मात्र त्यांची संख्या अवघ्या 30 हजारांवर आलीय. म्हणूनच देशभरात गिधाडांना नामशेष होण्यापासून वाचवण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत.

याच प्रयत्नांचा एक भाग म्हणून 2004 मध्ये हे केंद्र उभारण्यात आलं. 'जटायु संवर्धन केंद्र' असं नाव त्याला देण्यात आलंय. या नावाची ही पाटी पाहिली की आपल्याला थेट रामायणातले संदर्भ आठवतात.

रावणानं सीतेला पळवून नेलं तेव्हा मोठ्या पंखांच्या जटायूनं तिला रावणाच्या तावडीतून वाचवण्याचा प्रयत्न केला. या लढाईत जटायूचे पंख कापले गेले.

पण जेव्हा राम सीतेच्या शोधात निघाले तेव्हा याच जटायूनं त्यांना सीतेच्या अपहरणाची वर्दी दिली, अशी कथा सांगितली जाते. याच जटायूला वाचवण्यासाठी हा सगळा खटाटोप सध्या सुरू आहे.

बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी आणि हरियाणा सरकार यांनी एकत्रितरित्या 2004 मध्ये हे केंद्र सुरू केलं. बीएनएचएसचे संशोधक डॉ. विभु प्रकाश यांच्या नेतृत्वाखाली हे केंद्र उभारलं गेलंय.

हे केंद्र सुरू झालं तेव्हा सुरुवातीच्या काळात इथे फक्त एक गिधाड आणण्यात आलं होतं. पण आता इथे 259 मोठी गिधाडं आणि त्यांची 30 पिल्लं सुखात नांदतायत. आता टप्प्याटप्प्यानं या गिधाडांना जंगलात सोडण्यात येणार आहे.

गिधाडांच्या मृत्यूचं कारण काय?

गिधाडांच्या संवर्धनावर काम करणारे डॉ. विभु प्रकाश सांगतात, "राजस्थानमधल्या भरतपूर अभयारण्यात शिकारी पक्ष्यांवर संशोधन करत असताना गिधाडांची संख्या कमी होतेय हे माझ्या लक्षात आलं. भरतपूरमध्ये आधी 300च्या वर पांढऱ्या पाठीची गिधाडं होती. पण 2000 सालच्या सुमाराला ही गिधाडं आणि त्यांची घरटी दिसेनाशी झाली."

राजस्थानसोबतच उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र अशा राज्यांतूनही गिधाडं कमी झाल्याच्या बातम्या येऊ लागल्या. मेलेल्या जनावरांच्या सांगाड्याजवळ मरून पडलेली गिधाडं...