किम जाँग उन यांचं भाषण ऐकताना नागरिक.

नववर्षाच्या निमित्ताने टीव्हीवरून दाखवण्यात आलेल्या एका भाषणात किम म्हणाले की, संपूर्ण अमेरिका उत्तर कोरियाच्या अण्वस्त्रांच्या टप्प्यात आहे. "ही धमकी नाही, वास्तव आहे" असंही ते म्हणाले.

पण दुसरीकडे आपण दक्षिण कोरियाबरोबर चर्चेसाठी तयार असल्याचंही ते म्हणाले.

सोलमध्ये होणाऱ्या हिवाळी ऑलिंपिक खेळांसाठी उत्तर कोरिया आपला संघ पाठवू शकेल असा संकेतही त्यांनी दिला.

किम यांच्या धमकीवर प्रतिक्रिया विचारली असता, "बघू काय करायचं ते", असं उत्तर अमेरिकन राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रंप यांनी दिलं.

फ्लोरिडामधल्या मार-आ-लागो येथील आपल्या रिसॉर्टमध्ये 'न्यू यिअर्स इव्ह'च्या पार्टीत ट्रंप बोलत होते.

डोनाल्ड ट्रंप.

अण्वस्त्र कार्यक्रमामुळे आणि सतत केल्या जाणाऱ्या क्षेपणास्त्र चाचण्यांमुळे उत्तर कोरियावर गेल्या वर्षात अनेक निर्बंध लादले गेले.

राजकीयदृष्ट्या एकट्या पडलेल्या उत्तर कोरियाने ६ भूमिगत अण्वस्त्र चाचण्या केल्या आहेत, तसंच अनेक शक्तिशाली क्षेपणास्त्र चाचण्याही केल्या आहेत.

नोव्हेंबरमध्ये उत्तर कोरियाने हॉसाँग-१५ या क्षेपणास्त्राची चाचणी केली. त्य... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

ाने 4475 किलोमीटर इतकी उंची गाठली जी इंटरनॅशनल स्पेस स्टेशनपेक्षाही अधिक आहे.

उत्तर कोरियाचे सर्वेसर्वा किम जोंग उन.

पूर्ण क्षमतेची अण्वस्त्रं आपल्याकडे असल्याचा दावा उत्तर कोरियाने केला आहे, पण आंतरराष्ट्रीय स्तरावर उत्तर कोरिया असा हल्ला करू शकेल की नाही याबाबत साशंकता आहे.

अण्वस्त्रसज्जतेवर आपल्या भाषणात भर देताना किम म्हणाले, "उत्तर कोरियाने अण्वस्त्र आणि बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रांची निर्मिती झपाट्याने करून ती वेगाने तैनात करावीत."

उत्तर आणि दक्षिण कोरियात तणाव कायम असला तरी येत्या वर्षात उभयपक्षीय संबंध सुधारतील असेही संकेत त्यांनी दिले.

"2018 हे दोन्ही कोरियांसाठी महत्त्वाचं वर्ष आहे. उत्तर कोरिया आपला ७० वा स्थापनादिवस साजरा करेल आणि दक्षिण कोरिया ऑलिंपिक खेळांचं आयोजन करत आहे" असा उल्लेख त्यांनी केला.

फेब्रुवारीत होणाऱ्या ऑलिंपिक खेळांसाठी उत्तर कोरियाचा संघ पाठवण्याचा आपण विचार करू, असंही किम यांनी सूचित केलं. दक्षिण कोरियाने या शक्यतेचं याआधीच स्वागत केलं आहे.

दक्षिण कोरियाप्रती वर्षभर आक्रमक पवित्रा घेतलेल्या किम यांच्या बोलण्यातल्या हा फरक लक्षात घेण्याजोगा आहे.

"उत्तर कोरियाचे खेळाडू ऑलिंपिक खेळात सहभागी झाल्यास त्यातून कोरियन लोकांचं ऐक्य दाखवण्याची एक चांगली संधी मिळेल. हे खेळ यशस्वी ठरावे अशा आमच्या शुभेच्छा," असंही किम यांनी आपल्या भाषणात म्हटलं.

"चर्चा करण्यासाठी दोन्ही देशांच्या अधिकाऱ्यांनी तातडीने भेटावं", अशीही सूचना त्यांनी केली.

हे वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)


किम जाँग उन यांनी अण्वस्त्र चाचण्या थांबवण्यात आल्याची घोषणा केल्यानंतर सर्वांनी या घटनेचं स्वागत केलं आहे. या घटनेमुळं माध्यमांमध्ये उत्साहाचं वातावरण आहे. अर्थातच त्यांच्यासाठी ही एक मोठी हेडलाइनची बातमी आहे. पण उत्तर कोरियाचा इतिहास पाहता आपला सर्वांचा हिरमोड होण्याची शक्यता अधिक दिसत आहे.

उत्तर कोरियात पुंगये-री या ठिकाणी होत असलेल्या अण्वस्त्र चाचण्या थांबवण्याचा निर्णय किम जाँग उन यांनी घेतला आहे. पहिली गोष्ट म्हणजे, त्यांना आता चाचण्या घेण्याची गरज उरली नसावी.

2006पासून त्यांनी 6 चाचण्या घेतल्या आहेत आणि आता उत्तर कोरियानं या क्षेत्रात बऱ्यापैकी पाय रोवले आहेत. या घोषणेची सत्यता पडताळून पाहण्याचा आपल्याकडे दुसरा मार्ग देखील नाही. कदाचित ही घोषणा अतिशयोक्तीपूर्ण देखील असू शकते.

जरा विचार करा, भारत आणि पाकिस्ताननं 1998पर्यंत सहा चाचण्या घेतल्या होत्या. त्यानंतर त्यांना चाचण्या घेण्याची आवश्यकता उरली नाही. तरीही  त्यांच्याकडे असणाऱ्या अण्वस्त्र साठ्यात वाढ झालीच ना!

गेल्या कित्येक वर्षांपासून उत्तर कोरियानं अण्वस्त्राच्या क्षेत्रात काम केलं आहे. तेव्हा आता त्यांना आपल्या क... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

्षमतेवर विश्वास निर्माण झाला असेल. त्यांच्याजवळ त्या बद्दलचं ज्ञान आलं असेल त्यामुळं आता खुल्या चाचण्या घेण्याची गरज उरली नाही, म्हणून त्यांनी हा निर्णय घेतला असावा.

News reader Ri Chun-hee

पाचवी आणि सहावी चाचणी याबाबतीत महत्त्वपूर्ण समजली जाते. 2016 आणि 2017मध्ये त्यांनी एक कॉम्पॅक्ट अण्वस्त्र तयार केलं होतं, अशी माहिती उत्तर कोरियाच्या न्यूज एजन्सीनं दिली होती. कुठल्याही प्रकारच्या क्षेपणास्त्रामध्ये हे अण्वस्त्र बसवता येतं, असं त्यांनी म्हटलं होतं.

अमेरिकेनं दुसऱ्या महायुद्धाच्या वेळी नागासाकीवर जो अणूबाँब टाकला होता त्याहून दुप्पट किंवा तिप्पट विध्वंसक शक्ती या अण्वस्त्रामध्ये आहे, असा अंदाज काढण्यात आला होता.

उत्तर कोरियाची अण्वस्त्र निर्मिती करण्याची क्षमता चांगली आहे, हेच या चाचण्यांमधून दिसून आलं. पण जगाच्या कोणत्याही कोपऱ्यात मारा करू शकतील इतक्या क्षमतेची क्षेपणास्त्रं उत्तर कोरियाकडे आहे की नाही यावर शास्त्रज्ञांचं एकमत झालेलं नाही.

किम जाँग उन यांनी नुकतीच चीनला भेट दिली. आपण एक नवी सुरुवात करत आहोत, असा संकेत त्यांनी या भेटीतून दिला. त्याच प्रमाणे अण्वस्त्र चाचणी बंदीची घोषणा देखील एक राजकीय संकेत असावा. आपल्या क्षमतांची जाणीव झाल्यानंतर निर्माण झालेला हा आत्मविश्वास देखील असू शकतो.

आंतरखंडीय क्षेपणास्त्राच्या चाचण्यांवर बंदी

आंतरखंडीय क्षेपणास्त्राच्या चाचण्या थांबवण्याचा निर्णय किम जाँग उन यांनी घेतला आहे. हे थोडं धक्कादायक आहे कारण, त्यांनी अण्वस्त्राच्या चाचण्या घेतल्या पण ती अण्वस्त्र ज्या क्षेपणास्त्रांमध्ये न्यावी लागतील त्याच्या चाचण्या त्यांनी घेतल्या नाहीत.

अमेरिकेवरही हल्ला करता येण्याइतकी सक्षम क्षेपणास्त्रं आमच्याकडं आहेत, असं किंग जाँग उन म्हणाले होते. पण या आंतरखंडीय क्षेपणास्त्रांची तितकी क्षमता आहे की नाही याबाबत कुणालाच काही माहिती नाही.

कदाचित उत्तर कोरियाच्या मनात काहीतरी दुसरं असावं. अमेरिकेला घाबरवण्यासाठी जे काही करता येईल ते मात्र त्यांनी केलं. सध्या त्यांच्याकडे ताफ्यात फक्त 6 आंतरखंडीय क्षेपणास्त्रं आहेत.

अण्वस्त्रांची चाचणी घेण्याचा आपला कार्यक्रम पूर्ण झाला, असं त्यांनी आपल्या नववर्षाच्या भाषणात म्हटलं होतं. पण आपली आंतरखंडीय क्षेपणास्त्रांची क्षमता वाढवण्यासाठी ते प्रयत्न करत असावेत, याची शक्यता कुणी नाकारू शकत नाही. तसेच ते आण्विक नियंत्रण प्रणालीवर...


किम जाँग-उन

दक्षिण कोरियाच्या प्रशासनानेही या वृत्ताचं खंडन केलं आहे. 36 वर्षीय किम जाँग-उन यांची प्रकृती गंभीर असल्याचे कुठलेही विशिष्ट संकेत उत्तर कोरियाकडून मिळाले नसल्याचं दक्षिण कोरियाच्या राष्ट्राध्यक्षांच्या कार्यालयाकडून सांगण्यात आलं आहे.

दरम्यान चीनने आपलं एक वैद्यकीय पथक उत्तर कोरियाला रवाना केलं आहे. किम यांची प्रकृती चांगली नसल्याने हे पथक पाठवण्यात आल्याची चर्चा आहे.

वॉशिंग्टनस्थित उत्तर कोरिया मॉनिटरिंग प्रोजेक्टनं एका सॅटेलाईट इमेजची समीक्षा करत म्हटलं आहे की, उत्तर कोरियामधील रिसॉर्ट टाऊन वोनसनमध्ये एक ट्रेन उभी आहे, जी किम जाँग-उन वापरत असलेली ट्रेन असण्याची शक्यता आहे. 21 एप्रिलला ही ट्रेन वोनसनमधील लीडरशीप स्टेशनवर पार्क करण्यात आली होती, असंही मॉनिटरिंग प्रोजेक्ट 38 नॉर्थचं म्हणणं आहे.हे स्टेशन किम यांच्या कुटुंबीयांसाठी राखीव असतं, असंही त्यांनी म्हटलं आहे. यासंबंधीचा रिपोर्ट रॉयटर्समध्ये छापून आला आहे. मात्र मॉनिटरिंग ग्रुपच्या रिपोर्टची रॉयटर्सनं स्वतंत्रपणे पुष्टी केली नाही.रिपोर्टमध्ये म्हटलंय की, ट्रेनच्या उपस्थितीमुळे हे समजू शकलेलं नाही की, "किम जाँग-उन... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

कुठे आहेत, तसंच त्यांच्या तब्येतीविषयीची माहितीही समजू शकलेली नाही. पण, ते देशातल्या विशेष अशा पूर्वेकडच्या भागात असल्याचं दिसून येतं."

दक्षिण कोरियाची राजधानी सोलस्थित न्यूज वेबसाईट डेली एनकेच्या एक रिपोर्टनुसार, किम हे प्याँगयाँगच्या उत्तरेकडील रिसॉर्ट काउंटी ऑफ ह्यागसनमध्ये उपचार घेत आहे. त्यांनी एका अनामिक सूत्राच्या आधारे ही बातमी दिली आहे. दक्षिण कोरियामधील वृत्त संस्था न्यूजइजच्या मते, कोरोनापासून बचाव करण्यासाठी किम वोनसममध्ये असण्याची शक्यता आहे.

यापूर्वीही अफवा

किम आजारी असल्याच्या अफवा यापूर्वी अनेकदा पसरल्या होत्या.

15 एप्रिल रोजी किम जाँग-उन यांचे आजोबा आणि उत्तर कोरियाचे संस्थापक किम इल-सुंग यांचा वाढदिवस होता. या निमित्ताने उत्तर कोरियात दरवर्षी मोठा कार्यक्रम आयोजित करण्यात येतो. या कार्यक्रमाला फार महत्त्व असतं.

किम जाँग-उन आजवर कधीही या कार्यक्रमाला अनुपस्थित राहिलेले नाहीत. त्यामुळे काहीतरी मोठं कारण असल्याशिवाय ते या कार्यक्रमाला अनुपस्थित राहणार नाहीत, या तर्कावरून पुढे ते आजारी असावेत, असे अंदाज वर्तवले गेले.

किम जाँग-उन प्रसार माध्यमांमध्ये शेवटचे दिसले होते ते 12 एप्रिल रोजी. त्याच दिवशी प्रसार माध्यमांमध्ये छापून आलेल्या काही बातम्यांनुसार किम यांनी 11 एप्रिल रोजी एक महत्त्वाची राजकीय बैठकही बोलावली होती. मात्र त्यानंतर ते कुठे आहेत, काय करत आहेत, याबाद्दल कुणालाची काहीही माहिती नाही.

गेल्या आठवड्यात उत्तर कोरियाने एक क्षेपणास्त्र चाचणी घेतली होती. अशा चाचण्यांना किम जाँग-उन सहसा उपस्थित राहतात. मात्र गेल्या आठवड्यात घेतलेल्या क्षेपणास्त्र चाचणीवेळी ते उपस्थित होते की नाही, याबाद्दल तिथल्या प्रसार माध्यमांनीही काहीही सांगितलेलं नाही.

उत्तर कोरियातून कुठलीही खात्रीशीर बातमी मिळवणं एरवीही अवघड असतं. आता तर कोव्हिड-19 मुळे उत्तर कोरियाने सर्व सीमा बंद केल्या आहेत. त्यामुळे तिथून बातमी मिळवणं पूर्वीपेक्षा जास्त कठीण झालं आहे.

आजारी असल्याचं पहिलं वृत्त

उत्तर कोरियाच्या 'डेली NK' नावाच्या वेबसाईटने सर्वप्रथम हे वृत्त दिलं. किम जाँग-उन यांना गेल्या ऑगस्टपासूनच हृदयाच्या आजाराने ग्रासलं आहे. मात्र पाएक्तू पर्वतावर वारंवार गेल्याने आजार अधिकच बळावल्याचं वृत्त अज्ञात सूत्राच्या हवाल्याने या वेबसाईटने प्रकाशित केलं आहे.

आणि मग याच एकमेव बातमीच्या आधाराने आंतरराष्ट्रीय प्रसार...


किम जाँग-उन आणि डोनाल्ड ट्रंप

उत्तर कोरियाचे सर्वेसर्वा किम जाँग उन यांना लिहिलेल्या पत्रात ट्रंप यांनी आपली भूमिका स्पष्ट केली. व्हाईट हाऊसने प्रसिद्ध केलेल्या या पत्रात ट्रंप म्हणाले, "आण्विक नि:शस्त्रीकरणासंदर्भात तुमची लवकरात लवकर भेट घ्यायची होती. मात्र तुम्ही प्रसिद्ध केलेल्या निवेदनात प्रचंड राग आणि द्वेष खुलेपणाने दिसत होता. आताच्या घडीला भविष्याचा विचार करून तुमची भेट घेणं रास्त ठरणार नाही."

अगदी काही तासांपूर्वीच उत्तर कोरियाने अणुचाचण्यांसाठी वापरण्यात येणारे बोगदे उद्धवस्त केल्याचं म्हटलं होतं. अमेरिकेच्या आग्रहानुसार उत्तर कोरियाच्या आण्विक निःशस्त्रीकरणाच्या दिशेने हे एक मोठं पाऊल मानलं जात होतं.

अमेरिका आणि दक्षिण कोरिया यांच्याशी डावपेचात्मक चर्चा सुफळ होण्यासाठी उत्तर कोरियाने यंदाच्या वर्षीच पुंगे-रीचा अण्वस्त्र प्रकल्प बंद करण्याची तयारी दर्शवली होती.

क्षणाक्षणाचे अपडेट्स (भारतीय वेळेनुसार)

रात्री 11.15 वाजता : ट्रंप यांनी किमना फसवलंय का?

काही तासांपूर्वी किम यांनी आपली अणुचाचणीची ठिकाणं उद्ध्वस्त केली आणि आता ट्रंप यांनी ही घोषणा केली. मग ट्रंप यांनी किम यां... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

ना फसवलंय का?

ग्लोबल टाइम्स या चीनच्या इंग्लिश भाषेतील वृत्तपत्राच्या संपादकांना तरी असंच वाटतं.

"आपण फसलो असं किम यांना वाटत असेल, आणि अनेकांना तसंच वाटत असावं," असं ते ट्विटरवरून सांगतात.

रात्री 10.15 वाजता : दक्षिण कोरियाची प्रतिक्रिया

अमेरिका आणि उत्तर कोरियाने थेट चर्चेसाठी प्रयत्न करावा, असं आवाहन दक्षिण कोरियाचे राष्ट्राध्यक्ष मून जे-इन यांनी केल्याचं वृत्त योनहाप या वृत्तसंस्थेनं दिलं आहे. मून यांच्या निवासस्थानी सुरक्षाविषयक उच्चपदस्थांच्या बैठकीत ते बोलत होते.

पाहा व्हीडिओ : कॅमेरांचा क्लिकक्लिकाट, स्मितहास्य आणि थोडाचा विनोद...

"कोरियन द्विपकल्पातून अण्वस्त्रांचा नायनाट करून, या प्रदेशात कायमस्वरूपी शांतता प्रस्थापित करणं, हा एक असा ऐतिहासिक कार्यक्रम आहे, जो रद्द करता येत नाही किंवा लांबणीवर टाकला जाऊ शकत नाही," असं मून यांनी सांगितलं.

कोरियन द्विपकल्प आण्विक नि:शस्त्रीकरणाच्या प्रक्रियेत कोणताही उशीर व्हायला नको, असंही ते म्हणाले.

रात्री 9.50 वाजता : 'किम यांनी योग्य मार्ग निवडावा'

"मला आशा आहे की किम जाँग-उन हे योग्य मार्ग निवडतील, फक्त त्यांच्यासाठी नाही तर त्यांच्या लोकांसाठीही, ज्यांना यामुळे विनाकारण त्रास होतोय. आणि मला माहितीये की किम यांनाही तोच योग्य मार्ग निवडायचा आहे," असं ट्रंप म्हणाले.

रात्री 9.50 वाजता : '...तर आम्ही तयार आहोत'

"मी संरक्षण मंत्री जिम मॅटिस यांच्याशी बोललो. आम्ही अमेरिकेची सुरक्षितता कधीही धोक्यात येऊ देणार नाही. त्यासाठी आम्ही उत्तर कोरियावर पूर्णवेळ दबाव राखून ठेवूच. आणि जर उत्तर कोरियाने काहीही मूर्खपणाचं कृत्य केलं तर आम्ही तयार आहोत," असं राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रंप म्हणाले.

रात्री 8.40 वाजता : ट्रंप थोड्या वेळात बोलणार

ट्रंप थोड्याच वेळात पत्रकार परिषद घेणार असल्याची माहिती व्हाईट हाऊसमधून येत आहे. मात्र ते पत्रकारांचे प्रश्न घेतील का, हे अजून स्पष्ट नाही.

रात्री 8.20 वाजता : उत्तर कोरियाला 'मोठा धक्का'

काही तासांपूर्वीच उत्तर कोरियाने काही आंततराष्ट्रीय पत्रकारांना अणुचाचण्याचे बोगदे उडवण्याची प्रत्यक्ष साईट दाखवली होती. त्यामुळे अचानक झालेल्या या घोषणेमुळे ते अडचणीत सापडले आहेत.

CNNच्या एका पत्रकाराने ट्रंप यांचं वरील पत्र उत्तर कोरियाच्या अधिकाऱ्यांना वाचून दाखवलं. त्यांनंतर त्या अधिकाऱ्यांना मोठा धक्का बसला आहे, असं त्या पत्रकाराने...


किम जाँग-उन आणि डोनाल्ड ट्रंप

सांयकाळी 6.10  - 'अनेक महिन्यांपासून किमबरोबर बोलत होतो'

गेल्या काही महिन्यांपासून मी किम जाँग-उन यांच्या संपर्कात होतो, असं ट्रंप यांनी ABC News शी बोलताना सांगितलं. सिंगापूर भेटीनंतर त्यांनी दिलेली ही पहिलीच मुलाखत आहे.

"हो, मी त्यांच्याबरोबर बोललो होतो, त्यांच्या अधिकाऱ्यांबरोबरही माझं गेल्या काही महिन्यांमध्ये बोलणं झालं होतं," असं ट्रंप यांनी या मुलाखतीत प्रथमच जगासमोर उघड केलं.

उत्तर कोरियाच्या आण्विक निःशस्त्रीकरणाच्या निर्णयाबाबतीत ते बोलले, "हो, किम लवकरच यावर कारवाई करणार आहेत. आणि ते पूर्णपणे अण्वस्त्रांचा त्याग करणार आहेत. मला वाटतं, ते कदाचित आता लगेच कामाला लागतील."

दपारी 3.15 - ही भेट पहिलं पाऊल - जपानचे पंतप्रधान

"मी खरंच ट्रंप यांच्या नेतृत्वाचा आणि प्रयत्नांचा आदर करतो. कोरियन द्वीपकल्पात आण्विक निशस्त्रीकरण करण्याचं किम यांनी आश्वासन दिलं आहे. तसे कागदपत्र मी पाहिले आहेत, आणि माझा त्याला पूर्ण पाठिंबा आहे," असं जपानचे पंतप्रधान शिंझो आबे म्हणाले.

"अपहरण झालेल्या जपानी माणसाचा उल्लेख ट्रंप यांनी किम यांच्याबरोबरच्या चर्चेत केला, म... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

्हणून मी त्यांचे आभार व्यक्त करतो. त्यांना मी नंतर फोन लावणार आहे."

"उत्तर कोरियासंदर्भातल्या अपहरण, अण्वस्त्रसारख्या प्रश्नांवर तोडगा काढण्यासाठी जपान प्रयत्न करणार आहे," असं आबे म्हणाले.

दुपारी 1.53 -  ट्रंप यांची पत्रकार परिषद

दुपारी 1. 11 - अमेरिकेनं जपान आणि दक्षिण कोरियाला दिली माहिती

अमेरिकेचे परराष्ट्रं मंत्री माईक पाँपेओ यांनी फोन करून जपान आणि दक्षिण कोरियाच्या परराष्ट्र मंत्र्यांना ट्रंप-किम चर्चेची माहिती दिली. त्यांनी त्यांचा फोटोसुद्धा ट्वीट केला आहे.

दुपारी 1 - किम यांच्या बहिणीने पेन बदललं

पत्रकार मार्टिन विल्यम्स यांच्या लक्षात ही गोष्ट आली आहे. त्यांनी ते ट्वीट सुद्धा केलं आहे. करारावर सह्या करण्यासाठी अमेरिकेकडून 2 पेन ठेवण्यात आले होते. ऐनवेळी ही गोष्ट लक्षात आल्यानंतर किम यांची बहिण किम-यो-जाँग यांनी त्यांचं पेन किम यांना दिलं.

दुपारी 12.50 - कोरियन टीव्हीवर अजूनही बातमी नाही

उत्तर कोरियन टीव्हीवरील कार्यक्रम वेळनुसार सुरू झाले आहेत. पण अजूनही कोरियन टीव्हीवर ट्रंप-किम भेटीची चर्चा नाही.

फक्त किम यांच्या सिंगापूर भेटीची बातमी देण्यात आली आहे. कुठलेही फोटो किंवा फुटेज न दाखवता फक्त टीव्ही अँकरनं यासंदर्भातलं वृत्त दिलं आहे.

उत्तर कोरियाच्या मिसाईल टेस्टची बातमी देणारी ही बाई आहे तरी कोण?

दुपारी 12.23 - चीनचा दावा

या संपूर्ण चर्चेत चीननं फार महत्त्वाची भूमिका बजावल्याचा दावा परराष्ट्र मंत्री वँग यी यांनी केला आहे. तसंच यापुढे सुद्धा चीन सहकार्य करत राहील असं त्यांनी म्हटलं आहे. हेच चीनला अपेक्षित होतं असं त्यांनी म्हटलं आहे.

दुपारी 12.18 - असा आहे करार

या करारात अमेरिकेनं उत्तर कोरियाच्या संरक्षणाची हामी दिली आहे. तसंच उत्तर कोरियानं संपूर्ण आण्विक नि:शस्त्रीकरणाचं आश्वासन दिलं आहे.

दुपारी 12.16 - चार मुद्द्यांवर सामंजस्य

बीबीसी प्रतिनिधी लॉरा बीकर यांच्यामते खालील 4 मुद्द्यांवर दोन्ही देशांमध्ये सामंजस्य झालं आहे.

दुपारी 12 - उत्तर कोरियाच्या टीव्हीचे प्रसारण सुरू

उत्तर कोरियाच्या सरकारी टीव्ही चॅनेलचे प्रसारण सुरू झालं आहे. नियमित कार्यक्रमानं त्याची सुरुवात झाली आहे.

सकाळी 11.41 - चीनकडून कौतुक

बीजिंगनं या बैठकीचं वर्णन ऐतिहासिक असं केलं आहे. "दोन्ही नेते एकत्र बसून बरोबरीत चर्चा करू शकतात हा सकारात्मक संदेश यातून मिळाला आहे. नवा इतिहास निर्माण...


किम जाँग-उन आणि डोनाल्ड ट्रंप यांची 12 जूनला सिंगापूरमध्ये भेट नियोजित आहे.

12 जूनला सिंगापूरमध्ये अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रंप आणि उत्तर कोरियाचे सर्वेसर्वा किम जाँग-उन यांची भेट नियोजित आहे. आण्विक निःशस्त्रीकरणाचा विचार करत असल्याचं उत्तर कोरियाचं म्हणणं होतं. त्यानंतर ही भेट ठरली होती.

पण त्यानंतर अमेरिका अत्यंत बेधडक विधानं करत आहे आणि त्यांचे इरादेही नेक नाहीत, अशी टीका उत्तर कोरियाचे उप-परराष्ट्रमंत्री किम क्ये-ग्वान यांनी केली आहे.

त्यांनी ही टीका करताना अमेरिकेचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार जॉन बॉल्टन यांनाच लक्ष्य केलं आहे.

"बॉल्टन यांच्याबद्दल आम्हाला वाटणारा तिरस्कार आम्ही कधीच लपवलेला नाही. याआधीही आम्ही बॉल्टन यांच्या कामाच्या दर्जाबद्दल प्रश्न उपस्थित केले होते," किम यांनी म्हटलं आहे.

उत्तर कोरियाच्या विधानात काय म्हटलं आहे?

KCNA या सरकारी वृत्तसंस्थेद्वारे उप-परराष्ट्र मंत्री किम क्ये-ग्वान यांनी सांगितलं की, "जर अमेरिका आपली कोंडी करून आपल्याला अण्वस्त्र टाकण्यास सक्ती करण्याचा प्रयत्न करणार असेल, तर आम्हाला त्यांच्याशी चर्चा करण्यात काहीही रस नाही. मग स... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

िंगापूरमध्ये अमेरिका-उत्तर कोरिया चर्चेसाठी आम्ही यावं की नाही, याचा पुनर्विचार करावा लागेल."

"या बैठकीनंतर आता कोरियन द्वीपकल्पात शांतता नांदेल, अशी आशा आम्हाला होती. एका उज्ज्वल भविष्याच्या दिशेने मोठं पाऊल म्हणून आम्ही या चर्चेकडे पाहत होतो," असंही ते म्हणाले.

शिवाय, उत्तर कोरियाने बुधवारी दक्षिण कोरियाबरोबरची नियोजित बैठकही तडकाफडकी रद्द केली आहे.

दक्षिण कोरियाच्या अमेरिकेबरोबर सुरू असलेल्या लष्करी कारवायांवरून नाराजी व्यक्त करत आपण ही बैठक रद्द केली आहे, असं उत्तर कोरियाने KCNA वृत्तसंस्थेद्वारे म्हटलं आहे.

या कारवायांद्वारे आपल्याला चिथावण्याचा प्रयत्न केला जातोय, असं उत्तर कोरियाने म्हटलं आहे.

या कारवाया थांबवण्यात आल्या नाहीत तर किम आणि ट्रंप यांची बैठक होणार नाही, असा इशारा उत्तर कोरियाने दिला आहे.

बीबीसीच्या सेऊल इथल्या प्रतिनिधी लॉरा बिकर यांच्या मते या विधानामुळे अण्वस्त्र नि:शस्त्रीकरणाचा करार आणि एकंदरीतच ट्रंप-किम भेट यांनाच धक्का बसला आहे.

जॉन बॉल्टन यांच्यावर वैयक्तिक टीका का?

अमेरिका हीच जागतिक महासत्ता आहे, असं मानणारे आणि त्यासाठी वेळ पडल्यास शस्त्रसंघर्षाची पाठराखण करणारे मुत्सद्दी म्हणून जॉन बोल्टन ओळखले जातात. उत्तर कोरियावर हल्ला करण्यात काहीच चूक नाही, असं विधानही त्यांनी या आधी केलं होतं.

जॉन बॉल्टन

गेल्या आठवड्यात काही प्रसारमाध्यमांना दिलेल्या मुलाखतीत ते म्हणाले होते की, अण्विक नि:शस्त्रीकरणासाठी उत्तर कोरियाने लिबियाचं उदाहरण डोळ्यासमोर ठेवून काम करायला हवं.

पण लिबियाने नि:शस्त्रीकरण केल्यावर त्यांची काय अवस्था झाली, हे लक्षात घेता उत्तर कोरियाला या विधानामुळे चांगलाच धक्का बसला.

"बॉल्टन यांच्या या विधानातून असं दिसतं की, हा प्रश्न चर्चेतून सोडवण्यात त्यांना काहीच स्वारस्य नाही," असं किम क्ये-ग्वान म्हणतात.

"बॉल्टन यांचा हेतू भयानक आहे, हेच त्यांच्या या विधानातून दिसतं. आपल्या देशाचा अण्वस्त्र साठा मोठ्या देशांसमोर उघडा पाडल्याने लिबिया किंवा इराक यांचं जे काही झालं, तेच उत्तर कोरियाचं व्हावं अशीच इच्छा या विधानातून व्यक्त होते. या माणसाचा आम्ही तिरस्कार करतो, हे आम्हाला उघडपणे सांगण्यात कसलीही अडचण नाही," किम म्हणाले.

हे फक्त बॉल्टनबद्दलच आहे का?

अर्थातच नाही! किम यांनी ट्रंप यांनाही इशारा दिला आहे.

ते म्हणतात, "उत्तर कोरियाने अण्वस्त्र नि:शस्त्रीकरण करेपर्यंत...


किम जाँग-उन आणि डोनाल्ड ट्रंप यांच्यातील हनोईमधल्या दुसऱ्या भेटीनंतर झालेली चर्चा निष्फळ ठरली.

पण व्हीएतनामच्या हनोईमध्ये त्यांच्या दुसऱ्या भेटीनंतर झालेली चर्चा निष्फळ ठरल्यामुळे आता ती आशा धुसर होताना दिसतेय.

"आता यापुढे अमेरिकेने चर्चेचा प्रस्ताव ठेवला तरी आमच्या भूमिकेत काहीही बदल होणार नाही," असं उत्तर कोरियाचे परराष्ट्र मंत्री री योंग यांनी स्पष्ट केले.

इतकंच नव्हे तर "उत्तर कोरियाने आपल्यावरील सर्व निर्बंध पूर्णपणे हटवावेत, अशी मागणी केलीच नव्हती तर त्यामध्ये अंशतः सूट मागितली होती," असा दावा री योंग यांनी केला आहे.

"आपल्या प्रस्तावात यंगबियंग अणुसंशोधन केंद्र अमेरिकन पर्यवेक्षकांच्या निरीक्षणाखाली पूर्ण बंद करण्याचाही समावेश होता," असेही त्यांनी सांगितलं. "सध्या अमेरिका आणि उत्तर कोरिया यांच्यात तयार झालेल्या विश्वासाची पातळी पाहाता अण्वस्त्रं नष्ट करण्यासाठी हा सर्वात मोठा उपाय होता," असं री योंग यांनी प्रतिपादन केलं.

योंग पुढे म्हणाले, "या बदल्यात आम्ही उत्तर कोरियावरील निर्बंधांत अंशतः सूट देण्याची मागणी करत होतो. या निर्बंधांमुळे आमचे नागरिक आणि अर्थव्यवस्थेला धक्का ब... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

सत आहे. उत्तर कोरियाने अण्वस्त्र आणि लांब पल्ल्याच्या रॉकेटसच्या परीक्षणावर कायमस्वरूपी स्थगिती आणण्याचा प्रस्तावही ठेवल्याचं" त्यांनी सांगितलं.

री योंग पुढे म्हणाले, "हनोईसारख्या शिखर परिषदेसारखी दुसरी संधी मिळणं कठीण दिसतंय. जर अमेरिकेने भविष्यात कधी चर्चेचा प्रस्ताव ठेवला तरी आम्ही आमच्या सैद्धांतिक भूमिकेत बदल करणार नाही, आमचे प्रस्ताव बदलणार नाहीत."

यापूर्वी सिंगापूर येथे झालेल्या परिषदेमध्ये फारसे काही साध्य झाले नसल्याची टीका झाली होती. त्यामुळे हनोई परिषदेमध्ये अण्वस्त्रमुक्तीचा करार होण्यासाठी ट्रंप दबाव आणतील, असं वाटलं होतं.

अण्वस्त्रमुक्तीचा अर्थ दोन्ही देश कसा घेतात, याबद्दल साशंकता आहे.

निर्बंध मागे घेण्यासाठी उत्तर कोरियाने आपल्याकडच्या सर्व अण्वस्त्रांचा त्याग करावा, अशी अमेरिकेने भूमिका पूर्वीच घेतली होती. मात्र ही अट उत्तर कोरियाबरोबरच्या चर्चेमधील अडथळ मानली जाते.

अण्वस्त्रमुक्तीचा काय अर्थ अभिप्रेत आहे, असं ट्रंप यांना 27  फेब्रुवारी विचारलं असता ते म्हणाले, त्याचं उत्तर सोपं आहे, "आपली अण्वस्त्रांपासून सुटका होण्याची गरज आहे."

ते अमेरिकन शिष्टमंडळाला म्हणाले होते, "हनोई येथे होत असलेल्या चर्चेमध्ये नक्कीच सकारात्मक तोडगा निघेल अशी आशा मला होती. पण करार झाला नाही. पण या चर्चेमुळे मी भविष्याबाबत आशावादी आहे."

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)


किम जाँग-उन आणि मून जे-इन

1953च्या कोरियन युद्धविरामानंतर कुठल्याही कोरियन राष्ट्रप्रमुखाची ही कोरियन सीमा ओलांडण्याची पहिलीच वेळ होती.

1953 साली दोन्ही कोरियांमधलं युद्ध संपलं होतं. त्यानंतर दोन्ही देशांमधलं वैर दिवसेंदिवस वाढतंच गेलं. पण उत्तर आणि दक्षिण कोरियाच्या नेत्यांनी आता युद्ध टाळण्यासाठी अण्वस्त्र नष्ट करण्याचा निर्धार केला आहे.

याच पार्श्वभूमीवर बीबीसी मराठीनं आपल्या वाचकांना भारत आणि पाकिस्ताननं या भेटीतून काय धडा घ्यावा असा प्रश्न विचारला होता. त्यावर वाचकांनी प्रतिक्रिया काही निवडक प्रतिक्रिया.

मजकूर उपलब्ध नाही

Facebook पोस्ट समाप्त, 1

"चर्चा घडून येण्यासाठी यामध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्ती, पक्ष किंवा देश मानसिक आणि भावनिक दृष्ट्या सक्षम असायला हव्यात. नाहीतर, चर्चा ही निष्फळ आणि निरुपयोगी ठरते," असं मत वैभव मसराम यांनी व्यक्त केलं आहे.

बाबू डिसूझा म्हणतात, "तिथं धर्म एक आहे. इथं बिब्बा घालणारे अनेक आहेत. द्वेषावर पोसलेलं राजकारण संपणं त्यांना आवडणारं नाही आणि परवडणारं नाही."

"भारत पाकीस्तान पुढे मैत्री शिवाय दुसरा पर्याय सुद्धा नाही, भविष्यात या दोन्ही देशांच... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

ी जनताच एकमेकांची सोबत घेऊन आतंकवादाला संपवतील," असं मत अजय चौहान यांनी व्यक्त केलं आहे.

"त्यांचं हे पहिल्यांदा आहे. आपल्याकडे हे खूप वेळा होऊन गेलं आहे, आणि आपल्यासारखं त्यांच्याकडे रोज-रोज अतिरेक्यांसोबत युध्द होत नाही. म्हणून आपल्याकडे पर्याय एकच आहे, एक तर आर या पार," सत्यजित भांमरे यांनी अशी प्रतिक्रिया दिली आहे.

अभिजीत यांनी मात्र एक वेगळाच प्रश्न उपस्थित केला आहे.

"चर्चा झाली तर पाकिस्तान पाकव्याप्त काश्मीरवरील हक्‍य सोडणार का?, असा प्रश्न त्यांनी विचारला आहे.

तर राजू कार्ले यांना "पूर्व आणि पश्चिम जर्मनी प्रमाणे भारत पाकिस्तान, उत्तर आणि दक्षिण कोरिया यांनी एक होणे गरजेचे आहे," असं वाटतं.

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)


किम जाँग-उन यांची बहीण किम यो-जाँग.

या बैठकीसाठी दोन्ही राष्ट्रांचे काही खास लोकच उपस्थित होते. उत्तर कोरियाकडून किम यांच्यासोबत राजदूत, संरक्षण मंत्री, राष्ट्राचे इतर ज्येष्ठ नेते, किम यांचे राजकीय गुरू, असं एक मार्गदर्शक मंडळच आलं होतं. सोबत आणखी एक महत्त्वाची व्यक्ती होती ती म्हणजे किम जाँग-उन यांची बहीण किम यो-जाँग.

किम यांनी या ऐतिहासिक प्रसंगात आपल्या बहिणीला सहभागी करत त्यांच्या महत्त्व आणखी वाढवलं आहे. म्हणून त्यांच्याविषयी जगभरात कुतूहल वाढलं आहे.

जगापासून नेहमीच अंतर राखून राहिलेल्या या देशाची सत्ता 1948 सालापासून किम यांच्याच परिवाराच्या हातात आहे.

कुणाची लेक?

किम जाँग-उन यांचे वडील किम जाँग-इल यांनी पाच विवाह केले होते. त्यातून त्यांना एकूण सात मुलं होती. किम जाँग-उन यांचं तिसरं लग्न हे इल या नर्तिकेशी झालं. या तिसऱ्या पत्नीपासून त्यांना तीन मुलं झाली.

किम जाँग-इल यांना त्यांच्या तिसऱ्या पत्नीपासून किम जाँग-उन आणि यो-जाँग ही मुलं झाली.

किम जाँग-उन आणि किम यो-जाँग या भावडांना आणखी एक भाऊ आहे, त्याचं नाव किम जाँग-चोल. या तीन भावडांमध्ये यो-जाँग सगळ्यांत धाकटी आहे.

सगळ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

्यांत लाडकी बहीण

यो-जाँग यांचा जन्म 26 सप्टेंबर 1987 रोजी झाला. किम जाँग-उन यांच्यापेक्षा त्या चार वर्षांनी लहान आहेत. किम जाँग-चोल आणि किम जाँग-उन यांची लाडकी बहीण मानली जाते.

लोकांशी प्रेमपूर्वक बोलणाऱ्या यो जाँग मितभाषी म्हणून ओळखल्या जातात. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात 'टॉम बॉय'ची प्रतिमा दिसत असल्याचंही बोललं जातं.

सन 1996 ते 2000 दरम्यान त्यांनी स्वित्झर्लंडच्या बर्न या शहरात शिक्षण घेतलं. किम जाँग-उनसुद्धा याच वेळी तिथे शिकत होते. त्याकाळातही त्यांना सुरक्षा रक्षकांचा गराडाच असायचा.

किम यो-जाँग ही किम जाँग-उनची लाडकी बहीण मानली जाते.

एकदा तिला साधी सर्दी झाली तरीही लगेचच हॉस्पिटलमध्ये नेण्यात आलं, अशी माहिती त्या महाविद्यालयातील अधिकाऱ्यांनी दिली.

यो-जाँग यांनी त्यांच्या पक्षाचे सचिव चोए याँग-हे यांच्या मुलाशी लग्न केल्याचं बोललं जातं.

भावाच्या प्रतिमेची काळजी घेणारी

2012मध्ये वडिलांच्या अंत्यविधीत त्या सहभागी झाल्या होत्या. त्याच वेळी त्या प्रथम जगासमोर आल्या. त्यानंतर त्या थेट 2014 मध्ये भावाच्या सत्तारोहणाच्या सोहळ्यात दिसल्या.

2014 सालापासून त्या पक्षाच्या प्रचार प्रमुख म्हणून किम जाँग-उन यांची प्रतिमा चांगली राखण्याचं काम करत होत्या.

मात्र काही महिन्यांपूर्वी किम यांनी त्यांच्यावर सत्ताधारी पक्षाची मोठी जबाबदारी सोपवली. त्यांना पॉलिट ब्युरोची सदस्य बनवलं. या पॉलिट ब्युरोच्या माध्यमातूनच किम जाँग-उन मोठे निर्णय घेतात.

कधी राजकीय सल्लागार, कधी प्रतिनिधी

त्या किम जाँग-उन यांच्या राजकीय सल्लागार म्हणूनही काम पाहतात. तसंच भाऊ किम यांची प्रचार यात्रा आणि त्यासाठी लागणाऱ्या सामग्रीच्या पुरवठ्याकडे त्या बारकाईने लक्ष देतात. म्हणूनच किम जाँग-उन देशाच्या दौऱ्यावर असताना अनेकदा किम यो-जाँग त्यांच्याबरोबर दिसतात. पक्षाच्या प्रचार मेळाव्यांमध्ये त्यांची लक्षणीय उपस्थिती असते.

किम यांनी या ऐतिहासिक क्षणाचा भाग तिला बनवत त्यांच्या बहिणीचं महत्त्व आणखी वाढवलं आहे

ऑक्टोबर 2015 मध्ये यो-जाँग नीट काम करत नसल्यानं त्यांना प्रचार प्रमुख पदावरून किम जाँग-उन यांनी काढल्याच्या बातम्याही पसरल्या होत्या.

गेल्याच महिन्यात दक्षिण कोरियात झालेल्या विंटर ऑलिंपिक्ससाठी किम यांनी यो-जाँग यांना उत्तर कोरियाचं प्रतिनिधित्व करण्यासाठी पाठवलं होतं. त्यामुळे दक्षिण कोरियात आता त्या सेलिब्रिटी आहेत तसंच त्या किम यांच्या...


किम जाँग-उन यांच्या प्रकृतीबद्दलच्या या चर्चा 15 एप्रिलनंतर सुरू झाल्या, कारण यादिवशी किम त्यांचे आजोबा आणि उत्तर कोरियाचे संस्थापक किम इल-सुंग यांच्या जन्मदिनानिमित्त होणाऱ्या कार्यक्रमात सहभागी झाले नव्हते.

दक्षिण कोरिया आणि अमेरिकन सरकारनं असं म्हटलं आहे, की उत्तर कोरियामध्ये अशा कोणतीही हालचाली दिसत नाहीयेत, ज्यावरून किम जाँग-उन यांची प्रकृती बिघडली आहे किंवा त्यांचा मृत्यू झालाय हा निष्कर्ष काढता येईल. मात्र जोपर्यंत यावर उत्तर कोरियातील सरकारी माध्यमांमधून अधिकृतपणे कोणतंही भाष्य केलं जात नाही, तोपर्यंत किम यांच्याबद्दलच्या अफवा थांबणार नाहीत.

पण जर या अफवांमध्ये तथ्य असेल आणि किम यांचा मृत्यू झाला असेल, तर त्यांच्यानंतर उत्तर कोरियाची सूत्रं कोण हाती घेणार? किम जाँग-उन यांचा उत्तराधिकारी कोण असेल?

किम यो-जाँग

किम जाँग-उन यांची धाकटी बहीण किम यो-जाँग यांचं नाव उत्तर कोरियाच्या भावी नेत्या म्हणून आघाडीवर आहे.

31 वर्षांच्या किम यो-जाँग यांनीही आपल्या भावाप्रमाणे परदेशात शिक्षण घेतलं आहे. त्या पॉलिटब्युरोच्या सदस्य आहेत आणि देशातील सर्वात महत्त्वाच्या अशा प्रचार आणि आंदोलन वि... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

भागाच्या (Propaganda and Agitation Department) सहायक संचालकही आहेत.

त्यांना जाँग-उन यांच्या 'डायरी सेक्रेटरी' म्हणूनही ओळखलं जातं. किम जाँग-उन यांच्या दैनंदिन कामकाजात त्यांची भूमिका महत्त्वाची असते. धोरणात्मक बाबींमध्ये त्या किम यांना सल्ला देत असल्याचंही बोललं जातं.

त्या "पाएक्तू शिखराच्या पवित्र घराण्याच्या" सदस्य मानल्या जातात, म्हणजेच त्या उत्तर कोरियाचे संस्थापक किम इल-सुंग यांच्या थेट वंशज आहेत. या देशाच्या राजकारणात ही गोष्ट अतिशय महत्त्वाची आहे.

पण किम यो-जाँग त्यांच्या उतावीळ स्वभावासाठी ओळखल्या जातात. त्यामुळेच त्यांच्याकडून देश सांभाळताना चुका होतील, अशी भीतीही व्यक्त केली जात आहे.

या दोघांच्या बैठकीमध्ये चोरून पाहतानाचा त्यांचा एक फोटो प्रसिद्ध झाला होता.

काही महिन्यांपूर्वी किम जाँग-उन आणि डोनाल्ड ट्रंप यांची हनोई इथं भेट झाली होती. या दोघांच्या बैठकीमध्ये चोरून पाहतानाचा त्यांचा एक फोटो प्रसिद्ध झाला होता. किम जाँग-उन यांना खजील करणारी ही गोष्ट होती. पण यो-जाँग यांनी पहिल्यांदाच अशाप्रकारचं वर्तन केलेलं नव्हतं.

अर्थात, किम यो-जाँग यांच्याबद्दल अजून एक प्रश्न उपस्थित होत आहे… उत्तर कोरिया एका महिलेचं नेतृत्व स्वीकारण्यासाठी तयार आहे का? उत्तर कोरियाच्या राजकीय आणि सामाजिक वर्तुळात महिलांची भूमिका महत्त्वपूर्ण आहे. पण महत्त्वाच्या आणि हुद्द्याच्या जागांवर महिलांना अपवादानेच स्थान दिलं जातं.

त्यामुळे केवळ किम परिवाराची सदस्य या भांडवलावर किम यो-जाँग पितृसत्ताक समाजाच्या आव्हानाला सामोरं जाऊ शकतील?

वाचा सविस्तर - …तर उत्तर कोरियाची धुरा या महिलेच्या हाती जाईल

किम जाँग-चोल

किम जाँग-चोल हे किम जाँग-उन यांचे मोठे बंधू. त्यांच्या वडिलांनी खरंतर उत्तराधिकारी म्हणून किम जाँग-चोल यांचंच नाव पुढे केलं होतं. मात्र त्यांनी राजकारण आणि लष्कराचं नेतृत्व करण्याबाबत फारसा रस दाखवला नाही, त्यामुळेच किम जाँग-उन यांच्याकडे सत्तेची सूत्रं देण्यात आली.

किम जाँग-चोल सार्वजनिक कार्यक्रमातही फारसे दिसत नाहीत. 2015 साली ते लंडनमध्ये दिसले होते. तिथे ते त्यांचा आवडता गिटारवादक एरिक कॅल्पटन याच्या कॉन्सर्टला उपस्थित राहिले होते.

देशाचा नेता म्हणून त्यांच्या हाती सूत्रं येतील, याची शक्यता फारच कमी आहे.

किम प्याँग-इल

माजी नोकरशहा असलेले किम प्याँग-इल हे किम जाँग-उन यांचे काका आहेत. उत्तर कोरियाचे दुसरे...


किम यंग सिक यांनी दक्षिण कोरियातील तुरुंगात 26 वर्षं काढली.

उत्तर कोरिया आणि दक्षिण कोरियाच्या सर्वोच्च नेत्यांदरम्यान संवाद सुरू झाल्यामुळे आता अनेक वर्षांनंतर का होईना, आपल्याला मायदेशी परतता येईल का या आशेवर उत्तर कोरियाचे हे 2 गुप्तहेर आहेत.

दक्षिण कोरियातल्या उत्तर कोरियाच्या 19 गुप्तहेरांना मायदेशी परतायचं आहे. सध्या सुरू असलेल्या परिषदांच्या फेऱ्या हा त्यांच्यासाठी आशेचा किरण आहे. त्यातलेच एक आहेत किम योंग सिक.

किम योंग सिक तेव्हा जेमतेम विशीत होते. आपल्या देशाची होणारी परवड पाहणं सहन होणारं नाही हे त्यांच्या लक्षात आलं.

उत्तर आणि दक्षिण कोरियाला परकीय देशांच्या वेढ्यातून सोडवावं असं त्यांना वाटायचं. परकीय देशांनीच कोरियाचे तुकडे केले आहेत असं त्यांना वाटायचं.

1962 मध्ये रेडिओ इंजिनियर म्हणून उत्तर कोरियाचे गुप्तहेर वापरत असलेल्या बोटीवरून ते दक्षिण कोरियाच्या दिशेने निघाले.

"बाहेरचे देश कोरियाचे लचके तोडत होते. ते पाहून मला दु:ख होत असे. कोरियाच्या लोकांमध्ये भांडणं लावण्यात त्यांचा पुढाकार असे. मी तेव्हा तरुण होतो. उत्तर कोरियात राहणाऱ्या माझ्या कुटुंबाविषयी मला अतिश... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

य प्रेम होतं. कोणीही आम्हाला विलग करू शकत नव्हतं. आम्ही प्रचंड धमाल करायचो. पण एवढं सगळं असूनही मी दक्षिण कोरियात आलो. कारण माझा देश होरपळत होता," अशा शब्दांत किम योंग सिक आठवणी सांगत होते.

कोणी पकडू नये, कोणाला कळू नये म्हणून गुप्तहेरांच्या बोटीनं दूरचा रस्ता पत्करला. त्यांनी जवळजवळ जपान गाठलं होतं. पण त्याआधी त्यांनी वळून दक्षिण कोरियाचा दक्षिण पूर्व भागाकडे कूच केली.

मात्र आपल्या कामाला न्याय देण्यापूर्वीच त्यांची बोट ताब्यात घेण्यात आली आणि त्यांना तुरुंगात टाकण्यात आलं. त्यांनी तब्बल 26 वर्षं दक्षिण कोरियाच्या तुरुंगात काढली. त्यांची आता सुटका झाली आहे. त्यांना दक्षिण कोरियाचं नागरिकत्व देण्यात आलं आहे. परंतु दक्षिण कोरियात राहणं कधीही मायभूमीसारखं वाटलं नाही, असं ते सांगतात.

दक्षिण कोरियाची माणसं ठराविक अंतरावरूनच उत्तर कोरियाला पाहू शकतात.

तुरुंगातल्या आठवणी सांगताना ते म्हणाले, "तुरुंगातलं आयुष्य खूपच खडतर होतं. दक्षिण कोरियन समाजात स्थिरावण्यासाठी तुम्हाला विचारधारा बदलावी लागते. मी बदललो नाही म्हणूनच छोट्या छोट्या कारणांसाठी माझा छळ करण्यात येत असे."

कम्युनिस्ट विचारधारा स्वीकारण्यासाठी आमच्यावर प्रचंड दडपण टाकण्यात येत असल्याचं उत्तर कोरियाच्या अन्य गुप्तहेरांनीही सांगितलं. दक्षिण कोरियावर वर्चस्ववादी सत्ता असतानाचा हा कालखंड होता.

'जे घडलं ते भीषण'

दक्षिण कोरियातल्या उत्तर कोरियाच्या 19 गुप्तहेरांना मायदेशी परतायचं आहे. सध्या सुरू असलेल्या परिषदांच्या फेऱ्या हा त्यांच्यासाठी आशेचा किरण आहे.

काही वेळा किम आपल्या विचारधारेपासून दूर जातात. मार्क्सवाद कसा चांगला हे ते सांगू लागतात. ते आता 80 वर्षांचे आहेत. परंतु त्यांचा उत्साह जराही कमी झालेला नाही.

"तुम्ही सीमारेषेवर गेलात तर तुम्हाला काटेरी तारांचं कुंपण दिसेल. हे आम्ही तयार केलं का? परकीय देशांनी कोरियाची विभागणी केली. त्यांनीच काटेरी सीमा तयार केली. त्यांच्यामुळेच आम्ही कोरियाच्या एका भागातून दुसऱ्या भागात जाऊ शकत नाही," असं ते सांगतात.

1953 मध्ये झालेल्या कराराचा त्यांनी उल्लेख केला. या करारामुळेच उत्तर आणि दक्षिण कोरियादरम्यान ना लष्कर प्रदेश तयार करण्यात आला. यातूनच कोरियन द्वीपकल्पाची फाळणी झाली. युद्धविरामासंदर्भातील करारावर उत्तर कोरिया, चीन आणि अमेरिकेने स्वाक्षरी केली.

'हे चांगलं झालं असं तुम्ही कसं म्हणता? मी मरतानाही जे...


किम यो-जाँ

किम यो-जाँग या किम जाँग-उन यांची बहीण आहे.

27 एप्रिल 2018 रोजी जेव्हा दोन्ही कोरियाच्या नेत्यांची ऐतिहासिक भेट झाली होती तेव्हा त्याच सर्वांत आधी चर्चेत आल्या होत्या.

किम यांनी या ऐतिहासिक प्रसंगात आपल्या बहिणीला सहभागी करत त्यांच्या महत्त्व आणखी वाढवलं होतं.

जगापासून नेहमीच अंतर राखून राहिलेल्या या देशाची सत्ता 1948 सालापासून किम यांच्याच परिवाराच्या हातात आहे.

कुणाची लेक?

किम जाँग-उन यांचे वडील किम जाँग-इल यांनी पाच विवाह केले होते. त्यातून त्यांना एकूण सात मुलं होती. किम जाँग-इल यांच्या तिसऱ्या पत्नीपासून त्यांना तीन मुलं झाली - किम जाँग-उन आणि किम जाँग-चोल ही मुलं आणि त्यांची धाकटी बहीण किम यो-जाँग.

किम जाँग-इल यांना त्यांच्या तिसऱ्या पत्नीपासून किम जाँग-उन आणि यो-जाँग ही मुलं झाली.

यो-जाँग यांचा जन्म 26 सप्टेंबर 1987 रोजी झाला. किम जाँग-उन यांच्यापेक्षा त्या चार वर्षांनी लहान आहेत. किम जाँग-चोल आणि किम जाँग-उन यांची लाडकी बहीण मानली जाते.

लोकांशी प्रेमपूर्वक बोलणाऱ्या यो जाँग मितभाषी म्हणून ओळखल्या जातात. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात 'टॉम बॉय'ची प्रतिमा दिसत ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

असल्याचंही बोललं जातं.

सन 1996 ते 2000 दरम्यान त्यांनी स्वित्झर्लंडच्या बर्न या शहरात शिक्षण घेतलं. किम जाँग-उनसुद्धा याच वेळी तिथे शिकत होते. त्याकाळातही त्यांना सुरक्षा रक्षकांचा गराडाच असायचा.

किम यो-जाँग ही किम जाँग-उनची लाडकी बहीण मानली जाते.

एकदा तिला साधी सर्दी झाली तरीही लगेचच हॉस्पिटलमध्ये नेण्यात आलं, अशी माहिती त्या महाविद्यालयातील अधिकाऱ्यांनी दिली.

यो-जाँग यांनी त्यांच्या पक्षाचे सचिव चोए याँग-हे यांच्या मुलाशी लग्न केल्याचं बोललं जातं.

भावाच्या प्रतिमेची काळजी घेणारी

2012मध्ये वडिलांच्या अंत्यविधीत त्या सहभागी झाल्या होत्या. त्याच वेळी त्या प्रथम जगासमोर आल्या. त्यानंतर त्या थेट 2014 मध्ये भावाच्या सत्तारोहणाच्या सोहळ्यात दिसल्या.

2014 सालापासून त्या पक्षाच्या प्रचार प्रमुख म्हणून किम जाँग-उन यांची प्रतिमा चांगली राखण्याचं काम करत होत्या.

मात्र काही महिन्यांपूर्वी किम यांनी त्यांच्यावर सत्ताधारी पक्षाची मोठी जबाबदारी सोपवली. त्यांना पॉलिट ब्यूरोची सदस्य बनवलं. या पॉलिट ब्यूरोच्या माध्यमातूनच किम जाँग-उन मोठे निर्णय घेतात.

कधी राजकीय सल्लागार, कधी प्रतिनिधी

त्या किम जाँग-उन यांच्या राजकीय सल्लागार म्हणूनही काम पाहतात. तसंच भाऊ किम यांची प्रचार यात्रा आणि त्यासाठी लागणाऱ्या सामग्रीच्या पुरवठ्याकडे त्या बारकाईने लक्ष देतात.

म्हणूनच किम जाँग-उन देशाच्या दौऱ्यावर असताना अनेकदा किम यो-जाँग त्यांच्याबरोबर दिसतात. पक्षाच्या प्रचार मेळाव्यांमध्ये त्यांची लक्षणीय उपस्थिती असते.

किम यांनी या ऐतिहासिक क्षणाचा भाग तिला बनवत त्यांच्या बहिणीचं महत्त्व आणखी वाढवलं आहे

ऑक्टोबर 2015 मध्ये यो-जाँग नीट काम करत नसल्यानं त्यांना प्रचार प्रमुख पदावरून किम जाँग-उन यांनी काढल्याच्या बातम्याही पसरल्या होत्या.

2018 मध्ये दक्षिण कोरियात झालेल्या विंटर ऑलिंपिक्ससाठी किम यांनी यो-जाँग यांना उत्तर कोरियाचं प्रतिनिधित्व करण्यासाठी पाठवलं होतं. त्यामुळे दक्षिण कोरियात आता त्या सेलिब्रिटी आहेत तसंच त्या किम यांच्या शिष्टमंडळाच्याही प्रमुख आहेत, असं बीबीसी प्रतिनिधी रूपर्ट विंगफिल्ड-हेज यांनी सांगितलं.

हे वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)


किमान 20 अमेरिकन - भारतीय नागरिक बायडन-हॅरिस प्रशासनामध्ये महत्वाच्या पदांवर कार्यरत आहेत. उपराष्ट्राध्यक्ष कमला हॅरिस यांचाही यात समावेश आहे. त्यांच्या आईचा जन्म भारतात झाला होता.

एक महिन्यांपूर्वी सत्तेत आलेल्या या प्रशासनात पाकिस्तानी वंशाच्या अमेरिकनांची संख्या फक्त दोन आहे.

हा पाकिस्तानी अमेरिकनांसाठी एक काळजीचा विषय असल्याचं न्यूयॉर्कमधले पाकिस्तानी वंशाचे पत्रकार मोविज सिद्दीकी सांगतात.

ते म्हणतात. "असं म्हटलं जातंय की, जर कधी कोणाच्या हिताचा मुद्दा आला तर ते (प्रशासनातले भारतीय - अमेरिकन) पाकिस्तानच्या हिताऐवजी भारताचं हित पाहतील.)"

यामध्ये जम्मू-काश्मीरबाबतच्या अमेरिकेच्या धोरणाचाही समावेश आहे.

सिद्दीकी म्हणतात, "पाकिस्तानी अमेरिकन लोक पाकिस्तानी असण्यासोबतच मुसलमान असण्याचा मुद्दाही मांडतात. या प्रशासनात अतिशय कमी मुसलमान आहेत."

"पाकिस्तानी-अमेरिकन नागरिकांनी यावेळी (डेमोक्रॅट्ससाठी) खूप निधी गोळा केला होता.  त्यांनी अनेक गोष्टी केल्या होत्या, पण तरीही त्यांचा समावेश न केल्यामुळे चिंता वाढली आहे."

आपल्या समाजाने यावेळी सुमारे 1 कोटी डॉलर्सचा निधी गोळा केला होता आणि... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

कदाचित हा आकडा यापेक्षा अधिक असू शकतो असे ह्यूस्टनमधले पाकिस्तानी - अमेरिकन उद्योजक आणि निधी गोळा करणाऱ्या ताहीर जावेद यांनी मला सांगितलं.

आपलाही समावेश या नव्याने नियुक्त झालेल्या लोकांच्या यादीमध्ये होईल अशी आशा अनेकांना होती, पण असं झालं नाही.

ताहिर जावेद एक उद्योजक आहेत.

आपल्यालाही प्रशासनामध्ये सहभागी करून घेण्यात येईल असं न्यूयॉर्कमधल्या अमेरिकन पाकिस्तानी नागरिक असणाऱ्या पब्लिक अफेअर्स कमिटीच्या डॉ. एजाज अहमद यांना वाटलं होतं. पण त्यांना घेण्यात आलं नाही.

सिद्दीकी सांगतात, "याविषयी काळजी व्यक्त करण्यात येत असली तरी लोक याविषयी उघडपणे बोलत नाहीयेत. भारतीय वंशाचे अमेरिकन आणि पाकिस्तानी वंशाचे अमेरिकन नागरिक यांच्यामध्ये एकप्रकारची चढाओढ आहे."

पण पाकिस्तानी - अमेरिकनांमध्ये अशी कोणतीही काळजी नसल्याचंही काहीजण सांगतात.

पाकिस्तानी अमेरिकन असणाऱ्या सलमान अहमद हे अमेरिकेच्या परराष्ट्र मंत्रालयात पॉलिसी प्लॅनिंग स्टाफ डायरेक्टर म्हणून काम करतायत, तर अली झैदी यांना डेप्युटी नॅशनल क्लायमेट अॅडव्हायजर करण्यात आलंय.

डेप्युटी नॅशनल क्लायमेट अॅडव्हायजर करण्यात आल्यानंतरचं झैदी यांचं ट्वीट

पण फक्त दोन पाकिस्तानी अमेरिकनांना प्रशासनात सामावून घेणं निरर्थक असल्याचं ट्रंप यांचे समर्थक आणि मुस्लिम व्हॉईसेस फॉर ट्रंपचे सहअध्यक्ष साजिद तरार सांगतात.

पण अनेक जण याच्याशी असहमतही आहेत.

बाल्टिमोअरमधले रिपब्लिकन नेते तरार सांगतात, "पाकिस्तानची राजकीय परिस्थिती अमेरिकेत दिसतेय. इथे (या समाजामधअये) शिक्षण, राजकीय जागरूपकता याचा अभाव आहे."

प्रशासनात नवीन जागा होण्याची शक्यता आहे का?

येत्या काही दिवसांमध्ये बायडन प्रशासनाचा विस्तार होईल आणि त्यामध्ये पाकिस्तानी अमेरिकनांना अधिक संधी मिळेल असे मानवी हक्क कार्यकर्ते आणि अमेरिकन काँग्रेसचे माजी उमेदवार कासिम राशिद यांना वाटतं.

पहिल्या पिढीमधले पाकिस्तानी अमेरिकन नागरिक असणाऱ्या कासिम यांना काँग्रेस निवडणुकीसाठी जो बायडन यांनी पाठिंबा दिला होता. ते सांगतात, "मला वाटतं 4400 नेमणुका होतील. आणि माझ्यामते आतापर्यंत 400 पेक्षा कमी जणांची नियुक्ती करण्यात आली आहे."

साजिद तरार ट्रंप समर्थक आहेत.

ताहिर जावेदही अतिशय सकारात्मक विचार मांडतात. ते म्हणतात, "बायडन प्रशासन विशिष्ट समाजाच्या  प्रतिनिधित्वाकडे पाहतंय असं मला वाटत नाही."

त्यांच्या समाजाची तुलना भारतीय समाजाशी...


किरण ढाणे

पण ज्या नायिकांना त्या टीव्ही स्क्रीनवर पाहत असतात, ज्यांचं ग्लॅमर त्यांना मोहवत असतं, त्यांचं खरं आयुष्य रील लाइफप्रमाणेच चकचकीत असतं का? त्यांच्या रिअल लाइफमध्येही मालिकातल्या ट्रॅकप्रमाणे सुख-दुःखाचे चढउतार असतात?

अभिनय क्षेत्रातील स्ट्रगल, अनिश्चितता, स्पर्धा आणि या सगळ्याला सामोरं जाताना येणारा मानसिक ताण, त्यांच्या मनात त्या-त्या वेळी येणारे विचार जाणून घेण्याचा प्रयत्न आम्ही केला.

"जेव्हा एखादी मालिका, एखादा प्रोजेक्ट संपतो, तेव्हा आपण लोकांपासून इंडस्ट्रीपासून लांब गेलेलो असतो. कॉन्टॅक्टमध्ये नसतो. प्रोजेक्ट सुरू असताना लोक आपल्याला रोज बघत असतात. पण तो संपल्यावर सोशल मीडिया, इंटरव्ह्यू कमी होतात आणि लोक विसरतात आपल्याला. म्हणजे अगदीच विसरतात असं नाही म्हणता येणार, पण जे नवीन प्रोजेक्ट, मालिका सुरू असतात त्यावर सगळं लक्ष केंद्रित होतं. हा काळ खरंतर खूप अवघड असतो."

अभिनेत्री किरण ढाणे सांगत होती. झी मराठीवरील 'लागिरं झालं जी' या मालिकेत किरणनं साकारलेली 'जयडी' घराघरात पोहोचली होती. पण काही कारणामुळे तिनं ही मालिका सोडली. त्यानंतर तिला सोनी मराठीवरील 'एक होती राजकन्... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

या' या मालिकेत लीड रोल मिळाला. सध्या 'एक होती राजकन्या' ही मालिका ऑफ एअर झालेली आहे आणि किरण तिच्या घरी साताऱ्यात आली आहे.

किरण ढाणे

किरण मूळची साताऱ्याची. घरात अभिनयाची कोणतीही पार्श्वभूमी नाही. अशावेळी छोट्या शहरातून मुंबईत येऊन राहायचं, काम करायचं, नवीन काम मिळविण्यासाठी स्ट्रगल करायचा याचा खरंच ताण येतो का?

आयुष्याच्या वेगवेगळ्या वळणांवर प्रत्येक स्त्रीला कठीण प्रसांगाना सामोरं जावं लागतं. त्यावेळी तिच्या मनावर होणाऱ्या परिणामांचा क्वचितच कुणी विचार करतं. 'बाईचं मन' या मालिकेतून आम्ही तिच्या मनात डोकावून पाहण्याचा प्रयत्न करत आहोत. हा लेख या सीरिजचा भाग आहे.  मालिका आणि चित्रपटसृष्टीच कामं मिळवताना बराच संघर्ष करावा लागतो. कामं मिळवण्याच्या धडपडीपासून ते लोकांच्या चित्रविचित्र प्रश्नांना उत्तरं देण्याचा हा संघर्ष मनाची कसोटी पाहणारा असतो. या समस्येवर प्रकाश टाकणारा हा लेख.

या प्रश्नाचं उत्तर देताना किरणनं स्वतःचा अनुभव थोडा वेगळा असल्याचं सांगितलं. किरणची 'लागिरं झालं जी' ही मालिका आणि तिनं केलेला 'पळशीची पीटी' हा चित्रपट दोन्हीचं चित्रीकरण साताऱ्यातच झालं होतं. त्यामुळे तिला त्यावेळी घरापासून फार लांब राहावं लागलं नाही. तिचा मुंबईत राहण्याचा अनुभव 'राजकन्या'च्या वेळेचाच होता. पण छोट्या शहरातून मुंबईत अभिनयासाठी येणाऱ्या अनेकांचा स्ट्रगल किरणनं पाहिला आहे.

लहान शहरातून येऊन धडपड करणं अवघड

त्याबद्दल बोलताना तिनं सांगितलं, "सातारा, सांगली, कोल्हापूरसारख्या भागात यापूर्वी केवळ पिक्चरचं शूटिंग व्हायचं, आता कुठे मालिकांचं शूटिंग होत आहे. त्यामुळे इथल्या मुलांना कामासाठी मुंबईतच जावं लागतं. मुंबईत राहणाऱ्या मुलांच्या तुलनेत हे तितकं सोपं नसतं. कारण लहान शहरातून येणाऱ्या अनेकांची कौटुंबिक पार्श्वभूमी अशी नसते, की ते मुंबईत राहू शकतील. मग प्रत्येकवेळी ऑडिशनसाठी मुंबईत यावं लागतं. ऑडिशनचा कॉल एक दिवस आधी येतो. सहा-सात तासांचा प्रवास करून मुंबईत पोहोचायचं. तिथं साधी फ्रेश होण्याचीही सोय नसते. कसंबसं आवरून ऑडिशनला जावं लागतं. हे सगळंच खूप अवघड असतं. पण तरीही अनेक जण स्ट्रगल करतात."

किरण ढाणे

आर्थिक बाजू तितकीशी बळकट नसेल तर हा स्ट्रगल अजूनच कठीण होऊ शकतो, असं किरणला वाटतं.

"अनेकजण मुंबईमध्ये येऊन धडपडत राहतात. काही महिन्यांनी, वर्षभरानं लक्षात येतं, की आपलं इथे काहीच होत नाहीये. जवळचे पैसेही संपत आलेले...


किरण धायगुडे

मात्र, या कर्मचाऱ्यांना समाजात भेदभावाचा सामना करावा लागत आहे. काहींना घरातून काढून टाकलं जात आहे. काहींवर शाब्दिक शेरेबाजी केली जात आहे तर काहींवर काम न करण्यासाठी दबाव आणला जात आहे. मुंबईतल्या अशाच काही कर्मचाऱ्यांशी बोलण्याचा प्रयत्न आम्ही केला.

'15 दिवस केईएममधील बाग माझं घर बनलीय'

मुंबईच्या केईएम रुग्णालयातील 'कोव्हिड-19 वॉरिअर' किरण धायगुडे यांची कहाणी मन हेलावून टाकणारी आहे. ज्या रुग्णांजवळ जाण्यास सामान्य घाबरतात अशा कोरोनाग्रस्तांची काळजी किरण घेतात. रुग्ण बरा झाला पाहिजे, या धेयाने झटतात. मात्र, किरण यांच्या पाठी कोणीच उभं राहिलं नाही.

किरण मुळचे साताऱ्याचे. मुंबईत त्यांचं कोणीच नाही. केईएम रुग्णालयात कंत्राटी वॉर्डबॉयची नोकरी करतात. मात्र, या ड्यूटीने त्यांच्या डोक्यावरील छत हिरावून घेतलंय.

किरण म्हणतात, "वडाळ्यात मित्रांसोबत बॅचलर रहायचो. कोव्हिड-19 वॉर्डमध्ये ड्युटी लागली. घर मालकाला कळलं. त्याने उद्यापासून घरी येवू नको असं फर्मान काढलं. काय करणार डोक्यावरचं छप्पर गेलं. या शहरात ओळखीचं, नातेवाईक कोणीच नाही. ड्युटी टाकून घरी जावू शकत नाही. मग, केईएमच्या... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

आवारातील बागेला घर बनवलं. या बागेने मला 15 दिवस आसरा दिला. ही बाग म्हणजे माझं कुटुंब बनली."

गेल्या तीन वर्षांपासून किरण केईएममध्ये काम करतायेत. आपल्या अनुभवाबाबत किरण पुढे म्हणतात, "मी कोव्हिड-19 वॉर्डमध्ये रुग्णांची काळजी घेतो. पण, माझी काळजी घेणारं कोणीच नाही. बागेत झोप लागात नाही. भयंकर डास आहेत. दुसऱ्या दिवशी ड्यूटीला त्रास होतो. पण, करणार काय... पर्याय नव्हता. शेवटी मलाही पोट आहे. गावी कुटुंब आहे."

पाणावलेल्या डोळ्यांनी किरण पुढे सांगतात, "काही दिवसांनी मला बागेतही राहू दिलं गेलं नाही. सिक्युरिटीवाले ओरडायला लागले. इथे थांबू नकोस म्हणून. मग काय, पुन्हा जागा शोधणं आलं. इतर वॉर्डमध्ये गेलो तर इन्फेक्शन होईल म्हणून लोक थांबू देत नव्हते. मग, कोव्हिड-19 वॉर्डबाहेरच थांबण्याचा निर्णय घ्यावा लागला. आता मी ज्या ठिकाणी ड्युटी करतो, तिथेच झोपतो."

सध्या किरण यांची नाइट ड्युटी सुरू आहे. काही दिवसांपूर्वी किरण यांचा संपर्क केईएम रुग्णालयातील डॉ. दीपक मुंडे यांच्यासोबत आला. डॉ. मुंडे यांनी किरण यांना कोरोना नसल्याचं पत्र दिलं. जेणेकरून त्यांना राहायला घर मिळेल.

डॉ. दीपक मुंडे म्हणतात, "कोरोना विरोधातील युद्धात शत्रूशी लढाई करतायत देशभरातील आरोग्य कर्मचारी. पण, आरोग्य कर्मचाऱ्यांना समाजाकड़ून मिळणारी वागणूक मनाला ठेच लावून जाते. आम्हाला समाजाकडून आदराची अपेक्षा नाही. आम्ही कोणासाठी लढतोय? जीवाची बाजी कोणासाठी लावतोय? आमच्याकडे समाज कोणत्या भावनेने पाहतोय याचं दुख होतं. समाजाने आरोग्य कर्मचाऱ्यांना चुकीची वागणूक देवू नये."

'रुग्णांना माझी गरज असताना मी पोहोचू शकलो नाही'

मुंबईतील विलेपार्ले परिसरात आरोग्यसेवा देणारे आयुर्वेदिक फिजीशिअन डॉ. देवीप्रसाद राव यांनादेखील समाजाच्या विरोधाचा सामना करावा लागला. डॉक्टरांसाठी त्यांचे रुग्ण म्हणजे  कुटुंबापेक्षा कमी नक्कीच नाही. पण, डॉ. राव रुग्णांना भेटू शकले नाहीत.

डॉ. देवीप्रसाद राव

समाजाकडून मिळालेल्या वागणुकीबाबत अनुभव सांगताना डॉ राव म्हणतात,  "मला सर्वांत जास्त दुःख याचं आहे की, माझ्या पेशंटना जेव्हा माझी खरी गरज होती. तेव्हा मी त्यांची मदत करू शकलो नाही. एका डॉक्टरला यापेक्षा जास्त दुख काय होणार. आम्ही रुग्णांवर उपचार करण्याची शपथ घेतलीये. पण, काही लोकांमुळे मला गरज असतानाही रुग्णांना पाहता आलं नाही."

डॉ राव यांचं क्लिनिक असलेल्या सोसायटीमध्ये एक कोरोनाग्रस्त...


किरण नगरकर

त्यांनी लिहिलेली पुस्तकं, पात्रं, त्यांच्या वागण्या-बोलण्याचा लहेजा आणि सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे त्यांची व्हल्नरॅबिलीटी, ही नेहमीच इतकी प्रखरपणे जाणवली आहे की त्यांच्यात अडकून तर राहायला होतंच पण पुढचे कैक दिवस ही पात्र आपल्या रोजच्या जगण्याशी रिलेट होतात. सात सक्कं त्रेचाळीसचा नायक कुशंक असेल, रावन अँड एडीमधले रावन आणि एडी असतील किंवा ककल्डमधले महाराज असतील. ही सगळी पात्रं सुरुवातीला सामान्य वाटत असूनही गोष्ट संपता संपता असामान्य कशी बनून जातात आपल्याला कळतही नाही.

नगरकर स्वतः जसे खऱ्या आयुष्यात होते तशीच छटा त्यांच्या रचलेल्या पात्रांमध्ये दिसते. इतकं आत्मीयतेने आणि स्पष्टपणे ते त्यांच्या पात्रांविषयी बोलायचे की ऐकणाऱ्याला असंही वाटू शकायचं की हा प्रसंग त्यांच्या खऱ्या आयुष्यातच घडला की काय.

सात सक्कं त्रेचाळीसमधलाच एक प्रसंग या क्षणी आठवतो. जेव्हा कुशंक हा नायक त्याच्या लग्न झालेल्या मैत्रिणीच्या घरात बरेच दिवस राहत असतो आणि तिचा नवरा काही बोलत नाही, तेव्हा कुशंक आणि त्याची मैत्रिण आरोती यांच्यात एक छोटं संभाषण होतं.

Kushank: Is he worried that I am in love with yo... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

u?

Aaroti: Are you?

Kushank: I don't know

Aaroti: Maybe he doesn't either.

हे संभाषण जेव्हा मी वाचलं तेव्हा मलाही हेच वाटलं की हा प्रसंग किरण सरांच्या आयुष्यात येऊन गेला असेल. इतकी खरी आणि व्हल्नरेबल पात्रं उभी करायला लेखकाने स्वतःशी किती खरं राहायला हवं याचा आपण एक ढोबळ का होईना पण अंदाज लावू शकतो.

अनेक वेळा असं व्हायचं की सर 'भेट रे' म्हणून सांगायचे. त्यांना उतरत्या वयात कष्ट नको म्हणून मी त्यांना नेहमी सांगायचो की मी घरी येऊन भेटतो. सर ताबडतोब नकार द्यायचे. याचं कारण मला खूप उशीरा कळलं. सरांनीच सांगितलं, "अरे मी माझ्या एका मैत्रिणीकडे राहतो. मी तुला भेटायला तिची प्रायव्हसी का गृहित धरू?"

माणसं सांभाळणारा माणूस

भेटल्यावरही सरांनी मला कधीच स्वतःबदद्ल असं खुलून सांगितलं नाही. पण माझ्या आयुष्याच काय चालू आहे याची मात्र त्यांना ओढ होती जी त्यांच्या चेहऱ्यावर दिसायची. खूप दिवसांनंतर जाणवलं की अशीच काहीशी ओढ त्यांना त्यांच्या पात्रांची होती. म्हणूनच तर तू पात्र आणि त्यांच्या जीवनातले प्रसंग इतके खरे वाटून जातात.

किरण नगरकर

नगरकरांनी जितकी आपली पात्रं सांभाळली तितकाच जीव लावून त्यांनी आपली माणसंही सांभाळली. त्या माणसांचं ऐकलं, समोर असलेल्या माणसाच्या वयात शिरून त्यांच्या मॅच्युरिटीने त्यांना समजून घेण्याचे प्रयत्न केले. कुणाच्याही आयुष्यात अत्यंत लक्ष देऊन त्यांचं ऐकणारी माणसं मुठभरच असतात.

किरण सरांचा नंबर या ऐकून घेणाऱ्या माणसांच्या यादीत पहिला होता. शेजारी बसून एखाद्याचं बोलणं ऐकून घेणं आणि त्यातल्या मूळ गोष्टींविषयी अजून खोल उतरणं हा त्यांचा स्वभावच होता. त्यांच्याशी केलेलं साधं संभाषण समोरच्या माणसाला एक वेगळीच दिशा दाखवून द्यायचं.

लिखाणाची स्वतंत्र शैली

ककल्ड ही त्यांची कादंबरी मी 2011 साली वाचली. मनात पहिला विचार आला की, 'हे आपल्याला का नाही सुचलं'? जी माणसं लिहितात त्यांची प्रत्येकाची एक शैली असते. कधी ती शैली आत्मसात करण्याजोगी असते पण करू नये, कारण उधार घेतलेल्या शैलीतून नवीन लेखक निर्माण होणं ही जवळजवळ अशक्य गोष्ट असते. पण भाव? एखाद्या लेखकाने मांडलेला भाव, कुठल्या दुसऱ्या लेखकाला, दुसऱ्याच प्रसंगातून जर उभा करता आला तर तो नक्की करावा.

ककल्ड वाचलं तेव्हा माझं काहीसं असं झालेलं मला लख्ख आठवतं. म्हणजे किरण सरांच्या लिखाणाच्या शैलीपेक्षा त्यांनी पुस्तकात जो भाव टिकवून ठेवला होता,...


किरीट सोमय्या

शिवसेना आणि किरीट सोमय्या यांच्यातले वाद जुने आहेत. मुंबई महापालिकेतली भ्रष्टाचाराची प्रकरणं असो, कंत्राटदारांकडून मातोश्रीला टक्केवारी दिली जाते, असा थेट आरोप करणं असो, कचरा घोटाळा, एसआरए घोटाळा किंवा भूखंड घोटाळा, त्यांनी अनेक आरोप केले आहेत.

Twitter पोस्ट समाप्त, 1

याच वादामुळे दोनवेळा खासदारकी मिळूनही आणि मतदारसंघात बरीच विकासकामं करूनही 2019 च्या लोकसभा निवडणुकीत त्यांना तिकीट नाकारण्यात आलं होतं.

'किरीट सोमय्या खरंतर अत्यंत हुशार आणि कष्टाळू नेते आहेत. पण त्यांना इतर पक्ष आणि खुद्द भाजपही फार गांभीर्याने घेत नाही', असा आरोप त्यांचे विरोधक करतात.

'किरीट सोमय्या प्रकाशझोतात राहण्यासाठी काम करतात, ते बोलका पोपट आहेत, सेटलमेंट करतात', असे अनेक आरोप त्यांच्यावर विरोधकांकडून झाले आहेत. मात्र, त्यांनी कधीच या आरोपांना गांभीर्याने उत्तर देण्याचा मात्र प्रयत्न केला नाही. सोमय्यांची ओळख ही मतदारसंघातल्या लोकांना हरप्रकारे मदत करणारा आणि वेगवेगळ्या राजकीय पक्षातल्या नेत्यांचे आर्थिक घोटाळे बाहेर काढणारा पण ते तडीस न नेणारा नेता, अशी झाल्याचे विश्लेषक म्हणतात.

राजकीय प... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

्रवास

आर्थिक घोटाळ्यांची खडानखडा माहिती काढणारे किरीट सोमय्या चार्टर्ड अकाउंटंट आहेत. चार्टर्ड अकाउंटटच्या परीक्षेत गुणवत्ता यादीत त्यांनी स्थान मिळवलं होतं. पुढे 2005 साली त्यांनी मुंबई विद्यापीठातून फायनान्समध्ये डॉक्टरेटही मिळवली. विशेष म्हणजे डॉक्टरेटसाठी सर्वात मोठे प्रबंध (थिसीस) सादर करणाऱ्यांपैकी ते एक आहेत. त्यांनी दोन खंडांमध्ये तब्बल 1202 पानांचा प्रबंध सादर केला होता.

1954 साली मुंबईतल्या मुलुंडमध्ये एका मध्यमवर्गीय कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. 1975 च्या जयप्रकाश नारायण यांच्या आंदोलनातून त्यांनी राजकारणात पाऊल ठेवलं.

विद्यार्थी चळवळीनंतर त्यांनी भाजपत प्रवेश केला. मात्र, त्यांना प्रसिद्धी मिळाली ती मुंबईत गरबा कार्यक्रमांच्या आयोजनांमुळे. त्यांनी मुलुंड, घाटकोपर या गुजरातीबहुल भागांमध्ये गरब्यांचे कार्यक्रम आयोजित केले.

पत्रकार संदीप प्रधान बीबीसीशी बोलताना म्हणाले, "किरीट सोमय्यांनी आयोजित केलेले गरबा कार्यक्रम खूप गाजायचे. भाजपचे ज्येष्ठ नेते लालकृष्ण अडवाणी यांच्या रथयात्रेनंतर सोमय्यांनी एका गरबा कार्यक्रमात अडवाणींनाही आणलं होतं आणि त्यांनी नृत्यही केलं होतं. तिथून ते पुढे आले. मग मुंबईतले छोटे-छोटे मुद्दे घेऊन रस्त्यावर उतरायचे, भिडायचे आणि यातून त्यांनी स्वतःची अँग्री यंग मॅन अशी प्रतिमा तयार केली."

1991 साली ते मुलुंड मतदारसंघातून मोठ्या मताधिक्क्याने विधानसभेवर निवडून गेले. त्यावेळीसुद्धा मुंबई भाजपमध्ये बरीच नाराजी व्यक्त झाली होती.

याविषयी सांगताना संदीप प्रधान म्हणाले, "त्यावेळी किरिट सोमय्या राजकारणात तरुण होते आणि भाजपचे त्यावेळचे ज्येष्ठ नेते आणि मुलुंडचे आमदार वामनराव परब यांना डावलून पक्षाने सोमय्यांना तिकीट दिलं. त्यावरून या तरुण नेत्याला का तिकीट दिलं, अशी नाराजी व्यक्त झाली होती."

आमदार असताना त्यांनी गुंतवणूकदार संरक्षण कायदा आणि शवविच्छेदन कायदा असे दोन महत्त्वाचे कायदे मंजूर करून घेतले होते. मुंबईच नाही तर संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी महत्त्वाचं असलेले हाउसिंग सोसायटी कन्वेयंस विधेयकही त्यांनीच सादर केलं होतं आणि अशाप्रकारे ते राजकारणात स्थिरावले.

पुढे 1999 साली पक्षाने त्यांना ईशान्य मुंबई मतदारसंघातून लोकसभेतं तिकीट दिलं आणि काँग्रेसचे दिग्गज नेते गुरुदास कामत यांचा पराभव करत ते विजयी झाले. त्यावेळीसुद्धा खासदार म्हणूनही त्यांची कामगिरी चमकदार ठरली.

13 व्या लोकसभेत...


किर्कुक प्रांताचे गव्हर्नर राकान सईद म्हणाले, "या कबरी शहाराच्या बाहेर असलेल्या हवाईतळानजीक सापडल्या आहेत."

ज्यांना IS मृत्युदंडाची शिक्षा देत असे त्यांना विशिष्ट प्रकारचे कपडे घातलेले असत. या सामूहिक  कबरीत सापडलेल्या मृतदेहांवरील कपडे याच प्रकारचे आहेत. या कबरींमधील काही मृतदेहांवर मात्र सर्वसामान्य नागरिकांसारखे कपडे सापडले आहेत.

सईद म्हणाले, IS या हवाईतळाचा वापर मृत्युदंडाची शिक्षा देण्यासाठी करत होते.

इथल्या स्थानिक नागरिकांनी माहिती दिल्यानंतर ही कबर इराकच्या सैनिकांना सापडल्याचे जनरल मोरताद अल लुवैबी यांनी सांगितले.

ISच्या ताब्यात असलेल्या परिसरांतून इराकच्या सैनिकांना मोठ्या संख्येने सामूहिक कबरी सापडल्या आहेत.

गेल्या वर्षी असोसिएटेड प्रेसने प्रसिद्ध केलेल्या अहवालात अशा 72 सामूहिक कबरींची नोंद आहे. त्यामध्ये 5,200 ते 15000 इतक्या संख्येने मृतदेह असल्याचं यात म्हटलं आहे.

हाविजा हे शहर बगदादपासून उत्तरेला 240 किलोमीटर अंतरावर आहे. हे शहर 2013पासून ISच्या ताब्यात होतं. गेल्या महिन्यात इराकच्या सैनिकांनी हे शहर परत जिंकलं.

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)


किलोग्रॅमचं माप लवकरच बदलणार, मग वजन कसं करणार? - व्हीडिओ

ते दुकानातलं वजन तेवढं आहे कारण तो तयार करताना त्याची तुलना दुसऱ्या एका वजनाशी करण्यात आली होती. आणि त्या वजनाची दुसऱ्या एका मूळ वजनाशी तुलना करण्यात आली होती.

जगातले असे असंख्य मूळ माप कुठे ना कुठे एका मापाशी तुलना करून तयार करण्यात आले आहेत. पण आता हे जगातलं मूळ मापच बदलण्याचा निर्णय शास्त्रज्ञांनी घेतलाय. पण का?

कारण गेल्या शंभरपेक्षा जास्त वर्षांमध्ये हे एक किलोग्रॅम किंवा एक हजार ग्रॅमचं माप बदललं आहे.

सध्याचं एक किलोचं माप हे 1875मध्ये प्लॅटिनम आणि इरिडिअमच्या धातूमिश्राच्या सिलिंडरवर आधारित आहे. 'Le Grand K' नावाचा हा सिलेंडर पॅरिसमधल्या International Bureau of Weight and Measures (BIPM) येथे ठेवण्यात आला आहे.

पण आता त्यात बदल होतोय.

आता वजन मोजण्यासाठीचं मूळ तंत्रासाठी विद्युत चुंबकांचा वापर केला जाणार आहे, असा निर्णय 50 पेक्षा जास्त देशांनी एकत्र येऊन घेतला आहे. या नव्या यंत्राला Kibble balance म्हणतात.

Le Grand K या एक किलोच्या मूळ मापाची ही पॅरिसजवळच्या सेव्हरसमधली प्रतिकृती

फ्रान्समधल्या व्हर्सेएल्स येथे वजन ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

आणि मापांवर एक भव्य सम्मेलन (General Conference on Weights and Measures) आयोजित करण्यात आलं होतं. त्यावेळी हा निर्णय घेण्यात आला.

यावेळी विद्युत प्रवाह आणि विद्युत चुंबकीय ऊर्जेवर याची व्याख्या करण्यात यावी, असं बहुतांश शास्त्रज्ञांचं म्हणणं पडलं. आतापर्यंत केवळ विद्युत ऊर्जेवर किलोग्रॅमची व्याख्या केली जात होती.

विज्ञान जगतात या निर्णयाचं स्वागत केलं जात आहे.

"मी या प्रोजेक्टवर खूप काळ काम केलं नसलं तरी मला किलोग्रॅमचं मापच अधिक जवळचं वाटतं. पण हे एक महत्त्वाचं पाऊल आहे आणि नवीन प्रणाली नक्कीच चांगली असेल," असं युनायटेड किंगडमच्या राष्ट्रीय भौतिकशास्त्र प्रयोगशाळेचे (NPL) डॉ. पर्डी विल्यम्स म्हणाले.

सध्याच्या किलोग्रॅममध्ये बदल का करावा लागला?

1889 पासून आंतरराष्ट्रीय वजन आणि माप प्रणाली ठरवण्यात Le Grand K हे अग्रेसर राहिलं आहे. त्याच्या प्रती जगभरात वापरल्या जात आहेत.

पण कुठल्याही इतर वस्तूप्रमाणे त्याचीही झीज झाली की त्याचं वजन बदलतं. सध्याच्या तंत्रज्ञानाच्या जगात अगदी तंतोतंत वजन असणं गजरेचं ठरत आहे. उदाहरणार्थ, औषध निर्मीती, नॅनोटेक्नॉलॉजी आणि इंजिनिअरिंग. त्यामुळे Le Grand K वर आधारित प्रणाली त्यागून वजनाची नवी व्याख्या करणं भाग होतं.

फ्रान्समधल्या व्हर्साइल्स येथे झालेल्या General Conference on Weights and Measuresमध्ये एको किलोची व्याख्या बदलण्याचा निर्णय घेण्यात आला.

पण तुमच्या-आमच्या दैनंदिन जीवनावर या बदलाचा प्रभाव पडेल का? जास्त नाही, असं शास्त्रज्ञ सांगतात. पण उद्योग आणि विज्ञान क्षेत्रासाठी हा निर्णय महत्त्वाचा ठरणार आहे.

जुन्या आणि नव्या एक मापात किती फरक?

हा फरक म्हणजे एका किलोचे एक अब्ज भाग केलेत तर त्यातल्या 50 भागांएवढा आहे. सोप्या भाषेत सांगायचं झालं तर आपल्या पापणीच्या वजनापेक्षाही कमी फरक यात पडणार आहे. त्यामुळे दैनंदिन जीवनात याचा वेगळा असा काही प्रभाव पडणार नाही.

पण या बदलानंतर वजन मोजणारी नवीन विद्युत प्रणाली येत आहे. ती एकदम बरोबर, स्थिर आणि सर्वसमावेशक असणार आहे, असं NPLच्या वस्तूमान अभ्यासशास्त्र विभागाचे प्रमुख डॉ. स्टुअर्ट डेव्हिडसन यांनी सांगितलं.

"पॅरिसमधून मोजून जगभरात नेलेल्या एक किलो वजनच्या प्रतींची आपापसात आणि Le Grand K या मूळ प्रतीची तपासणी केल्यावर या सगळ्यांमध्ये काही न काही तफावत दिसून आली. हे वैज्ञानिकदृष्ट्या बरोबर नाही. Le Grand Kचा उद्देश...


किल्लारीत भूकंपाने हाजारो घरं गाडली गेली.

या भूकंपानंतर काही तासांत तिथं पोहोचलेले कॅमेरामन म्हणजे इस्माईल शेख सांगत होते.

इस्माईल शेख (आज आणि तेव्हा)

उमरग्यातील बसस्टॅंडपासून काही अंतरावर शेख यांचं 'शम्स मोबाईल्स' हे मोबाईल रिचार्जचं दुकान आहे.

"त्या काळात फोन सगळीकडं पोहोचले नव्हते. त्यामुळे किल्लारी आणि आसपासच्या गावांत नेमकं काय झालं हे लवकर कळलं नाही. काही तरी घडलं आहे, ऐवढ्या माहितीवर आम्ही एक ट्रक मदतीसाठी घेऊन निघालो. मी खांद्यावर कॅमेरा टाकला," दुकानातील काम बाजूला ठेवत इस्माईल सांगू लागतात.

किल्लारी भूकंप

"6.4 रिश्टर स्केलच्या या भूकंपाने सात हजारांवर लोकांचा बळी घेतला, 16 हजार लोक जखमी झाले. तर 52 गावांतील 30 हजार घरं धरणीच्या पोटात गडप झाली. ही आपत्ती नव्हती तर महाप्रलय होता," त्या दिवसांबद्दल सांगतात शेख यांचा आवाज कातर होतो.

ते सांगतात, "भूकंपाची बातमी कळाल्यानंतर आम्ही उमरग्यामध्ये एक टीम बनवली. त्यात पोलीस कर्मचारी, कॉलेजचे विद्यार्थी आणि मित्र होते. एका ट्रकमधून आम्ही एकोंडी या गावात आलो. जे जखमी होते त्यांना ट्रकमध्ये बसवा आणि हॉस्पिटल गाठा, असं आम्ही सांगि... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

तलं. आमच्याकडे हत्यार नसल्याने ढिगारे उपसता येत नव्हते. शक्य तितक्या जखमींना आम्ही हॉस्पिटलला पोहोचवले."

किल्लारीत आलेल्या भूकंपाचा फटका 52 गावांना बसला होता.

तिथून मी किल्लारीला गेलो. तिथं चौकात आल्यानंतर लक्षात आलं की ही आपत्ती साधीसुधी नसून हा महाप्रलय आहे. मी तिथं थोडं शूटिंग केलं. पण गावात जाण्याचं धाडस मला होऊ शकलं नाही, हे सांगत असताना शेख आवाज गहिवरतात.

किल्लारीतून ते सास्तूरला गेले.

"सास्तूरची स्थितीही काही वेगळी नव्हती. माझ्या कॅमेऱ्यातील बॅटरी तिथं संपली, बॅटरी चार्ज करण्यासाठी मी उमरग्याला गेलो. उमरग्यात हॉस्पिटलमध्ये प्रेतं ठेवण्यासाठीही जागा नव्हती. जखमींवर शक्य ते उपचार करण्याचा प्रयत्न डॉक्टर आणि इतर कर्मचारी करत होते," ते सांगतात.

किल्लारी भूकंपानंतरची विदारक दृश्य

"तोवर बातमी आली की माझ्या मेव्हण्याचाही या भूकंपात मृत्यू झाला आहे. मेव्हण्याच्या दफनविधीसाठी मी सास्तूरला गेलो. दफनविधीनंतर मी परत कॅमेरा हाती घेतला आणि शूटिंग सुरू केलं," त्यांनी सांगितलं.

लष्कराने परिस्थिती पूर्ववत केली

"तोपर्यंत इथं लष्कराला पाचारण करण्यात आलं. ऑपरेशन सहायता युद्धपातळीवर सुरू झालं. लष्काराने इथं अभूतपूर्व असं काम केलं. सैनिकांच्या कष्टामुळेच इथली परिस्थिती पूर्वपदावर येऊ शकली," असं ते सांगतात.

"लष्कराने केलेल्या मदतकार्याचं शूटिंगही इस्माईल यांनी केलं. त्यामुळेच शूटिंगला ते सरकारी ठेवा म्हणतात. भविष्यात कधी इतिहासाची पानं चाळावी लागली तर या शूटिंगचा उपयोग होईल," असं ते सांगतात.

किल्लारीत आलेल्या भूकंपाने हजारोंचे संसार उघड्यावर पडले.

भूकंपात केलेलं शूटिंग त्यांनी 40 व्हीडिओ कॅसेटमध्ये जतन करून ठेवलं आहे. या व्हीडिओ शूटिंगच डिजिटलमध्ये रूपांतर करून एखादी डॉक्युमेंट्री बनवावी, अशी त्यांची इच्छा आहे. "ही डॉक्युमेंट्री भारत सरकार किंवा लष्कराकडे द्यावी," असं ते म्हणतात.

हे वाचलं का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)


किस हा अलीकडच्या काळात लागलेला शोध आहे.

प्रत्येकाला पहिलं किस किंवा चुंबन लक्षात असतं. किस ही प्रथा वाईट असो किंवा चांगली प्रेमात मात्र किसला नक्कीच अढळ स्थान आहे.

किस घेणं ही प्रथा तशी थोडी विचित्रच आहे. आपण आपली लाळ दुसऱ्या व्यक्तीबरोबर शेअर करतो आणि कधी कधी ही क्रिया खूप वेळ चालते. शास्त्रीयदृष्ट्या पाहिलं तर एका किसमुळे 80 लाख बॅक्टेरिया एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे संक्रमित होत असतात.

अस असतानाही किसला इतकं महत्त्व कसं आलं असेल? अनेक समुदायांमध्ये खरंच किसला एक आगळं महत्त्व आहे. पाश्चिमात्य समाजातील लोकांना असं वाटतं की चुंबन हा सार्वत्रिक वर्तणुकीचा भाग आहे. तर एका नवीन अभ्यासानुसार असं समोर आलं आहे की अर्ध्याअधिक समाजांच मत मात्र याच्या उटल आहे. तर प्राण्यांमध्ये चुंबन अतिशय दुर्मिळच आहे.

समज गैरसमज

असं असेल तर किस मागची नेमकी प्रेरणा काय आहे? जर हे इतक उपयुक्त आहे, तर प्राणी का किस का करत नाहीत? आणि मानवातच हे का बघायला मिळतं? काही प्राणी किस का करत नाहीत,  प्रश्नातच काही प्राणीच किस का करतात, या प्रश्नाचं उत्तर दडलं आहे.

किस संदर्भात एक अभ्यासही करण्यात आला आहे. ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

नेवाडा विद्यापीठातील संशोधकांनी 168 संस्कृतींचा अभ्यास यासाठी केला आहे. त्यापैकी फक्त 46 टक्के संस्कृतीत किस प्रेमभावनेने घेतलं जातं असं दिसून आलं आहे. या आधी झालेल्या अभ्यसात हे प्रमाण 90 टक्के असावं असा अंदाज करण्यात आला होता.

या नवीन अभ्यासात पालकांनी लहान मुलांचं चुंबन घेण्याचा समावेश करण्यात आलेला नाही. फक्त कपल्सनी ओठाचं किस घेण्याच्या वर्तणुकीचा यात अभ्यास करण्यात आला आहे.

सगळ्यांच संस्कृतीत किस घेतलं जात नाही.

भटकंती करणाऱ्या अनेक गटांमध्ये किस घेण्याची फार तीव्र इच्छा या अभ्यासात दिसून आलेली नाही. काही गटांनी तर चक्क किसच्या विरोधात भूमिका घेतल्याचे दिसून आलं आहे. ब्राझीलमधील मेहिनेकू या जमातीने तर चुंबन अत्यंत वाईट आहे, असं सांगितलं आहे.

दहा हजार वर्षांपूर्वी शेतीचा शोध लागण्याआधी मानवप्राण्यांच्या इतिहासात माणूस कायम भटकंतीच करत आला आहे. जर सध्या भटकंती करणारे लोक जर किस घेण्यात जास्त रस दाखवत नसतील तर पूर्वजांनीसुद्धा यात फारसा रस दाखवलेला नसेल.

पण याबाबत नेमके पणाने सांगता येणं कठीण आहे. कारण सध्याचे भटकंती करणारे अनेक गट आता वेगळ्या सामाजिक परिस्थितीत राहत आहेत आणि त्यांनी बदलत्या परिस्थितीशी स्वत:ला जुळवून घेतलं आहे.

किसही हे रोमँटिक वर्तणूक असल्याची जागतिक संकल्पना असल्याचं मानलं जात. हा दावा मात्र या अभ्यासाने खोडून काढला आहे, असं नेवाडा विद्यापीठाचे विलियम जानकोविअक सांगतात. ते या अभ्यासगटाचे मुख्य होते.

चुंबन ही पाश्चिमात्य समाजाची संकल्पना असून त्यांनी ती इतर ठिकाणी पसरवली आहे, असं ते सांगतात.

ऐतिहासिक संदर्भ

"आपण जे किस घेतो त्याचा शोध नुकताच लागलेला शोध आहे," असं युकेमधील ऑक्सफर्ड विद्यापीठातील राफेल वोल्डारस्की सांगतात. चुंबनाच्या वर्तणांमध्ये कसा बदल झाला, या विषयावर त्यांनी अनेक संदर्भ तपासले आहेत.

चुंबनाबद्दलचा सर्वांत जुना संदर्भ हा हिंदू वैदिक संस्कृतीत 3500 वर्षांपूर्वीचा आहे. चुंबन म्हणजे एकमेकांचा आत्मा स्वत:त सामावून घेणं होय, असं यात म्हटलं आहे.

त्याचप्रमाणे इजिप्तच्या शिल्पकलेतील चित्रात लोक एकमेकांचं किस न घेता फक्त एकमेकांच्या जवळ आहेत, असं दाखवलेलं आहे.

मग हे प्रकरण नक्की काय आहे? किस ही एक नैसर्गिक क्रिया आहे की आपल्या संस्कृतीने दाबून ठेवलेली गोष्ट आहे? की आधुनिक मानवजातीचा हा शोध आहे?

प्राण्यांकडे पाहून आपल्याला या काही प्रश्नांची उत्तरं मिळू...


किसान मुक्ती मार्च : ‘मागण्या मान्य होईपर्यंत दिल्ली सोडणार नाही’

देशभरातल्या 200 संघटनांनी एकत्र येत दिल्लीत 'किसान मुक्ती मार्च'चं आयोजन केलं आहे.

नाशिक जिल्ह्यातल्या धुडगावमधील संगीता भोईर या मार्चमध्ये सहभागी होण्यासाठी गुरुवारी सकाळी 4 वाजता दिल्लीत दाखल झाल्या आहेत.

संगीता नाशिक ते मुंबई या लाँग मार्चमध्येही सहभागी झाल्या होत्या.

लाँग मार्चविषयी विचारल्यावर त्या सांगतात, "मुंबईला आमच्या पायाला फोड आले चालून चालून. सरकार म्हणे देऊ जमीन तुमच्या नावानं करून, देऊ तुम्हाला सातबारा. त्यासाठी 3 महिन्याची बोली केली सरकारनं पण परत काही त्यांनी आमच्याकडे पाहिलं नाही.

पोटाकरता आम्ही मुंबई पायी-पायी, जिकडं म्हटलं तिकडं पायीपायी. सगळं हिंडून आलो पण सरकार आमची मागणी मान्यच करत नाही."

तुमची मागणी काय आहे असं विचारल्यावर संगीता सांगतात, "आमचं 15 जणांचं कुटुंब आहे. 12 जणांना महिन्याला 15 किलो रेशन मिळतं. त्यात आमचं भागंल का तुम्हीच सांगा? माझी सरकारकडे मागणी आहे की त्यांनी आम्हाला एकापेक्षा अधिक रेशन कार्डं द्यावी. म्हणजे आमच्यावर उपाशी राहायची वेळ येणार नाही."

संगीता यांच्या कुटुंबाची उ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

पजीविका मजुरीवर चालते.

त्या पुढे सांगतात की, "हा पाचवा टाईम आहे माझा दिल्लीला यायचा. आतापर्यंत सरकारनं आमचं ऐकलं नाही. पण मी यावेळेला घरी सांगून आलेय की, मला जागेचे खातेउतारे भेटतील तेव्हाच जागेहून उठेल नाहीतर उठणार नाही."

तरुण शेतकऱ्यांना हवा रोजगार

किसान मुक्ती मार्चसाठी दिल्लीत आलेले शेतकरी शुक्रवारी संसदेला घेराव घालणार आहेत.

भोरू पाडेकर (डावीकडून पहिला)

यात 27 वर्षीय भोरू पाडेकर हा नगर जिल्ह्याच्या अकोले तालुक्यातला तरुण शेतकरीही सहभागी होणार आहे.

तू दिल्लीला कशासाठी आलास असं विचारल्यावर त्यानं सांगितलं की, "शेतीमालाला चांगला बाजारभाव मिळावा आणि कर्जमाफ व्हावं हीच आमची मुख्य मागणी आहे. "

भोरू पहिल्यांदाच दिल्लीला आला आहे.

"तरुण शेतकऱ्यांना सरकारनं काहीतरी रोजगार उपलब्ध करून द्यायला हवा. दुष्काळ असल्यामुळे हाताला काम मिळत नाही."

रोजगार हमीची कामं मिळत नाही का यावर तो सांगतो, "त्यात आम्हाला काहीही रोजगार मिळत नाहीये. ग्रामपंचायतमध्ये विचारलं तर वरूनच मंजुरी मिळाली नाही त्याला आम्ही काय करणार?"

दिगंबरसिंग

महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांशिवाय आंध्र प्रदेश, उत्तर प्रदेश, तेलंगाणा या राज्यातले शेतकरी मोठ्या संख्येनं किसान मुक्ती मार्चमध्ये सहभागी झाले आहेत.

पीक खरेदीची हमी हवी

यापैकी एक आहेत 60 वर्षांचे मथुरेचे दिगंबर सिंग.

दिल्लीला यायचं कारण विचारल्यावर सांगतात की, "सरकारनं पीकाला हमीभाव जाहीर केला आहे. पण तो चुकीचा आहे. त्यात कुटुंबातील माणसाचं श्रम, जमिनीचं भाडं यांचा समावेश नाही. त्यामुळे मग सरकारनं दिलेला हमीभाव चुकीचा आहे. सरकारनं घोषित केलेला हमीभावही शेतकऱ्याला मिळत नाही. त्यामुळे योग्य हमी भाव ही माझी मागणी आहे."

दिगंबरसिंग अजून एक इच्छा व्यक्त करतात.

मार्चमध्ये सहभागी झालेल्या आत्महत्याग्रस्त कुटुंबातील मुली

"शेतकऱ्यांचं पीक खरेदी करण्याचीही हमी असायला हवी. मग ते सरकारनं खरेदी करो अथवा व्यापाऱ्यांनी. कारण उत्पन्न वाढत आहे. योग्य भावाअभावी ते वाया जात आहे."

'संसदेचं विशेष अधिवेश बोलवा'

किसान मुक्ती मार्चमध्ये सहभागी होणाऱ्या संघटनांना संबोधित करण्यासाठी सामाजिक कार्यकर्त्या मेधा पाटकर आल्या होत्या.

"गेल्या वर्षी देशभरातल्या 200 शेतकरी संघटनांनी एकत्र येत 2 विधेयकांचे मसुदे तयार केले आहेत. यामध्ये शेतकऱ्यांना संपूर्ण कर्जमाफी आणि पीकांना हमीभाव यांचा समावेश आहे. ही विधेयकं...


किसान संघ

दरम्यान, मंगळवारी इंदूर-उज्जैन विभागातल्या शेतकऱ्यांनी रस्त्यावर उतरून कापसाला किमान हमी भाव देण्यात यावा, या मागणीसाठी निदर्शनं केली. विशेष म्हणजे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या भारतीय किसान संघ (बीकेसी) या शेतकरी संघटनेने या निदर्शनांचं आयोजन केलं होतं.

दिल्ली आणि देशभरात सुरू असलेल्या शेतकरी आंदोलनांदरम्यान पहिल्यांदाच संघाशी संबंधित शेतकरी संघटनेने किमान हमी भावासाठी निदर्शनं केली, हे विशेष.

या निदर्शनानंतर मध्य प्रदेशात शेतकरी प्रश्नावर राजकारण तापू लागलं आहे. एकीकडे भोपाळमध्ये आयोजित एका शेतकरी मेळाव्यात मुख्यमंत्री शिवराज सिंह चौहान यांनी नवे कृषी कायदे क्रांतीकारक असल्याचं म्हटलं तर दुसरीकडे शेतकऱ्यांच्या समर्थनार्थ आणि नव्या कृषी कायद्यांविरोधात रस्त्यावर उतरणार असल्याची घोषणा काँग्रेसने केली आहे.

मंगळवारी इंदूर-उज्जैन भागातल्या शेतकऱ्यांसोबत भारतीय किसान संघाने दोन महामार्गांवर निदर्शनं केली.

धार जिल्ह्यातील खलघाटमध्ये आग्रा-मुंबई राष्ट्रीय महामार्ग आणि खंडवा जिल्ह्यातील छैगांवमाखनमध्ये इंदूर-इच्छापूर राज्य महामार्गावर हे आंदोलन करण्यात आलं.

किसान संघ आंदोलन... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

ात सहभागी झाला आहे.

बीकेसीचे मालवा प्रांत अध्यक्ष कमल सिंह आंजना यांनी बीबीसीशी बोलताना सांगितलं, "हा संपूर्ण भाग कापसासाठी ओळखला जातो. मात्र, शेतकऱ्यांसाठी कुठल्याच सोयी नाहीत. त्यामुळेच शेतकऱ्यांना कापूस किमान हमी भावापेक्षाही कमी किमतीला विकावा लागतोय."

महामार्गावर शेतकऱ्यांनी काही तास वाहतूक रोखून धरली. या शेतकऱ्यांच्या एकूण 24 मागण्या आहेत. कापसाची किमान हमी भावाने खरेदी व्हावी आणि शेतकऱ्यांना पुरेशा प्रमाणात युरिया मिळावा, या त्यांच्या प्रमुख मागण्या आहेत.

शेतकऱ्यांच्या मागण्या

हे आंदोलन संपलेलं नाही तर स्थगित केल्याचं आणि मागण्या पूर्ण केल्या नाही तर याहूनही तीव्र आंदोलन करणार असल्याचा इशारा भारतीय किसान संघाचे उपाध्यक्ष दयाराम पाटीदार यांनी दिला आहे.

मकाही किमान हमी भावाने खरेदी करावा, अशीही मागणी त्यांनी केली. आजवर मका किमान हमी भावाने खरेदी करण्यात आलेला नाही.

विशेष म्हणजे केंद्राने मंजूर केलेल्या नव्या कृषी कायद्यांचे फायदे शेतकऱ्यांना समजवून सांगण्यासाठी मध्य प्रदेश सरकार राज्यभरात शेतकरी मेळावे घेत आहे आणि अशा वेळी ही निदर्शनं करण्यात आली.

किसान संघ

नवे कृषी कायदे शेतकऱ्यांच्या हिताचे असल्याचं प्रशासन सांगत असताना शेतकऱ्यांच्या या आंदोलनाने सरकारसमोर अडचणी उभ्या केल्या आहेत. निदर्शनांनंतर शेतकऱ्यांनी धारच्या जिल्हाधिकाऱ्यांना मागण्यांचं निवेदनही दिलं.

या निदर्शनांच्या पार्श्वभूमीवर परिसरात मोठा पोलीस बंदोबस्त ठेवण्यात आला होता. दरम्यान, शेतकऱ्यांच्या समस्यांवर तोडगा काढण्यासाठी बसून चर्चा करण्याचा निर्णय सरकारने घेतला आहे.

भोपाळमध्ये राज्य सरकारने एक कृषी मेळावा आयोजित केला होता. यावेळी बोलताना नव्या कृषी कायद्यांमुळे शेतकऱ्यांच्या आयुष्यात आमूलाग्र बदल होईल, असा दावा मुख्यमंत्री शिवराज सिंह चौहान यांनी केला.

'सहा महिन्यात 47 बाजार समित्या बंद'

शेतकऱ्यांचा वाढता दबाव बघता त्यांची नाराजी कमी करण्याचा प्रयत्न मध्य प्रदेश सरकारकडून सुरू आहे.

मुख्यमंत्री शिवराज सिंह चौहान यांनी 18 डिसेंबर रोजी शेतकऱ्यांच्या खात्यात 1600 कोटी रुपये जमा करणार असल्याची घोषणाही केली. पिकांची नुकसान भरपाई म्हणून हा पैसा शेतकऱ्यांना देणार असल्याचं सरकारचं म्हणणं आहे. दोन टप्प्यात हे पैसे देण्यात येतील.

इतकंच नाही तर मंत्र्यांनी शेतकऱ्यांकडे जाऊन ठिकाठिकाणी छोटेखानी बैठका घेऊन नव्या कृषी कायद्यांचे...


किसिंजर यांचे हे शब्द घाबरवण्यासाठी नव्हते. दुसऱ्या महायुद्धाने झालेला विनाश आणि त्यानंतरच्या पुनर्निमाणाचा काळ त्यांनी जवळून बघितला आहे.

कोरोना विषाणूच्या साथीमुळे किती नुकसान होईल, याचा अचूक अंदाज ही साथ गेल्यानंतरच बांधता येईल, असं म्हटलं जातं. मात्र जगातील विकसित राष्ट्रं आणि आर्थिक महासत्ता असणाऱ्या राष्ट्रांना एका मोठ्या आर्थिक संकटाचा सामना करावा लागेल, यात शंका नाही.

आंतरराष्ट्रीय श्रम संघटनेच्या (ILO) मते जगभरातील जवळपास दीड अब्ज लोक बेरोजगार होतील. ही संख्या थोडीथोडकी नाही.

जगातली सहाव्या क्रमांकाची अर्थव्यवस्था असणाऱ्या भारताची परिस्थितीही वेगळी नसेल. काही तज्ज्ञांच्या मते तर या जागतिक आरोग्य संकटाचा भारतावर एवढा परिणाम होईल की भारताने गेल्या 30 वर्षात जेवढी आर्थिक कामगिरी केली ती सर्व मातीमोल होईल.

अगदी सोप्या शब्दात सांगायचं तर भारतातले कोट्यवधी लोक पुन्हा दारिद्र्य रेषेखाली जातील. गरीब शेतकरी आणि मजुरांच्या खिशात पैसा नसेल. मध्यम वर्गातल्या लाखो लोकांच्या नोकऱ्या जातील किंवा त्यांना वेतन कपातीचा सामना करावा लागेल.

मोठे व्यापारी बँकांच्या कर्जाखाली भरडले जातील तर... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

मोठ्या उद्योजकांनाही याचा फटका बसेल.

देशातल्या 135 कोटी जनतेचं भविष्यच टांगणीला लागलं आहे. अशा परिस्थितीत 'नव्या जागतिक व्यवस्थेत' भारताची भूमिका काय असेल? मोदी सरकारजवळ या आर्थिक संकटातून बाहेर पडण्यासाठी ठोस योजना आहे?

सध्या तरी या प्रश्नाचं उत्तरं फारसं कोणाला माहीत नाहीये. अर्थतज्ज्ञ विवेक कौल म्हणतात, की मोदी सरकार लोकांशी चर्चा करत नाहीय. उद्योजक आणि व्यापाऱ्यांसोबतही सल्लामसलत होत नाहीय. इतकंच नाही तर पारदर्शकतेचाही अभाव आहे.

मात्र, कोरोनाचा सामना करण्यासाठी आणि या आरोग्य संकटामुळे होणारं नुकसान भरून काढण्यासाठी सरकार अनेक योजना आखत असल्याचे संकेत मिळत आहेत.

तज्ज्ञांच्या मते हे आरोग्य संकट नियंत्रणात आणण्यात केंद्र सरकार कितपत यशस्वी ठरतं आणि कोरोनानंतर बदललेल्या जगात या योजना किती अनुरूप ठरतात, यावरच या योजनांचं यश अवलंबून असणार आहे.

योजनांवर चर्चा होईलच. मात्र पहिला प्रश्न हा आहे की या योजनांची अंमलबजावणी करण्यासाठी सरकारकडे पुरेसा निधी आहे?

सरकारकडे पैसे आहेत का?

या प्रश्नाला हो आणि नाही, अशी दोन्ही उत्तरं देता येईल.

सरकारच्या तिजोरीत किती निधी आहे आणि किती धान्य आहे?

म्हणजेच सरकारी तिजोरीत भरपूर निधी आहे. मात्र, कोरोनामुळे सरकारी खजिन्यात जीएसटी आणि इतर करांतून जमा होणारा निधी मोठ्या प्रमाणावर कमी होईल. याकडेही दुर्लक्ष करून चालणार नाही.

उदाहरणार्थ- सरकारने 2020-21 या आर्थिक वर्षासाठी निर्गुंतवणुकीतून 1.2 लाख कोटी रुपये कमावण्याचं उद्दिष्टं ठेवलं आहे. मात्र, हे उद्दिष्ट पूर्ण होणार नाही, असं आता सरकारचंही म्हणणं आहे.

सरकारकडे पैसे कमी आहेत, हे अर्थविषयक जाणकार विवेक कौलदेखील मान्य करतात. ते म्हणतात, "गेल्या आर्थिक वर्षात करातून जेवढी कमाई झाली ते बघितल्यास ही रक्कम कमी आहे आणि येणाऱ्या वर्षात ती आणखी खालावू शकते. सध्या संपूर्ण अर्थव्यवस्थेला टाळं लागलं आहे. यामुळे लोक खर्च करू शकत नाहीत."

बँकांची परिस्थितीही चांगली नसल्याचं कौल सांगतात. त्यांच्या मते बँकांची परिस्थिती पूर्वीपेक्षा वाईट आहे. 2008 सालच्या आर्थिक मंदीवेळी बँकांनी जे कर्जवाटप केलं त्यातल्या बऱ्याचशा कर्जाची परतफेडच झालेली नाही. यातून बँका अजूनही सावरलेल्या नाहीत.

भारतात कोरोना विषाणुचा फैलाव होणाऱ्याआधीपासून भारताची वाटचाल एका आर्थिक संकटाच्या दिशेने सुरू झालेली होती. अर्थविषयक घडामोडींचे ज्येष्ठ पत्रकार प्रिय...


कीटकनाशकांची फवारणी करताना झालेल्या विषबाधेमुळे यवतमाळमधल्या 21 शेतकऱ्यांचा मृत्यू झाला होता.

सरकारी अधिकाऱ्यांना क्लिन चिट देताना आरोग्य विभागात सुविधांची वानवा असल्याचं मत या सात सदस्यीय विशेष तपास पथकानं (SIT) नोंदवलं आहे.

दरम्यान शेतकऱ्यांवर अन्याय करणारी या अहवालातील कोणतीही शिफारस सरकार स्वीकारणार नाही, असं कृषी राज्यमंत्री सदाभाऊ खोत यांनी बीबीसीशी बोलताना सांगितलं आहे.

2017च्या ऑगस्ट ते ऑक्टोबर महिन्यादरम्यान कीटकनाशकांची फवारणी करताना झालेल्या विषबाधेमुळे यवतमाळ जिल्ह्यातल्या 21 शेतकऱ्यांचा मृत्यू झाला होता.

या प्रकरणाची चौकशी करण्यासाठी सरकारनं 10 ऑक्टोबर 2017 रोजी अमरावतीचे विभागीय महसूल आयुक्त पीयूष सिंह यांच्या अध्यक्षतेखाली सात सदस्यीय विशेष तपास पथकाची (एसआयटी) स्थापना केली होती.

या पथकानं नुकताच आपला चौकशी अहवाल मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नागपूर खंडपीठाकडे सुपूर्द केला आहे.

'शेतकरीच मृत्यूला जबाबदार'

कीटकनाशकांची फवारणी वाऱ्याचा वेग आणि उन्हाची तीव्रता कमी असताना शक्यतो सकाळी किंवा दुपारनंतर करणं आवश्यक आहे. पण तसं न करता शेतकऱ्यांनी सकाळी 9 ते सायंकाळी 6 वाजेपर्य... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

ंत फवारणी केली, फवारणी करताना शेतकऱ्यांनी मास्क, गॉगल, हातमोजे, टोपी, बुट, एप्रन इत्यादी साहित्याचा वापर केला नाही, अशी कारणं या SITच्या रिपोर्टमध्ये आहेत.

कीटकनाशकांच्या फवारणीसाठी शेतकऱ्यांना संरक्षक कीट पुरवण्यात आली नसल्याचं दिसून येत होतं.

शिवाय फवारणीचा खर्च कमी करण्याच्या उद्देशानं अशास्त्रीय पद्धतीनं वेगवेगळ्या कीटकनाशकांचे मिश्रण शेतकऱ्यांनी स्वत:च्या अनुभवानुसार तयार केले, कमी श्रमात, कमी वेळेत जास्तीत जास्त क्षेत्रावर फवारणी करण्याच्या उद्देशानं शेतकऱ्यांनी कमी आकारमान फवारणी पंप वापरल्यामुळे ते सतत विषाच्या संपर्कात राहिले, असे निष्कर्ष काढून एसआयटीच्या अधिकाऱ्यांनी विषबाधेप्रकरणी शेतकऱ्यांनाच जबाबदार धरलं आहे.

सरकारी अधिकाऱ्यांना क्लीन चिट?

2017च्या जुलै महिन्यापासून यवतमाळमध्ये कीटकनाशक फवारणीमुळे विषबाधेच्या घटना घडत होत्या. त्यामुळे कीटकनाशके कायदा 1968 च्या 16 मे 1980च्या परिपत्रकाप्रमाणे कृषी विभाग, आरोग्य विभाग, पोलीस विभाग यांनी विषबाधा अहवाल शासनाला सादर करणं बंधनकारक होतं.

कीटकनाशकातून विषबाधा झाल्यानं प्रवीण सोयमचा (23) मृत्यू झाला होता.

मात्र यातल्या कोणत्याही विभागामार्फत विषबाधा अहवाल शासनास सादर करण्यात आला नाही. तसंच सदर अहवालाबाबत शासन स्तरावरून कोणत्याही प्रकारचा पाठपुरावा झाला नाही.

असं असतानाही या अहवालात कृषी, आरोग्य आणि पोलीस विभागातल्या जबाबदार अधिकाऱ्यांच्या नावांचा उल्लेख करण्यात आलेला नाही.

शिवाय यामुळे या कायद्याचं उल्लंघन झालं का? झालं असल्यास संबंधित विभागातल्या अधिकाऱ्यांवर काय कारवाई करणार? याचाही उल्लेख या अहवालात करण्यात आलेला नाही.

आरोग्य विभागात आवश्यक सुविधांची वानवा

महाराष्ट्रात कीटकनाशक फवारणीमुळे विषबाधा झालेल्या तसंच कीटकनाशकांच्या प्राशनाने भरती झालेल्या रुग्णांची संख्या यवतमाळ जिल्ह्यात सर्वाधिक आहे.

विषबाधा झाल्यास उपचार करण्यासाठी रुग्णाला यवतमाळच्या शासकीय महाविद्यालयात दाखल केलं जातं.

2016 मध्ये 1601 तर 2017मध्ये 1656 रुग्णांना विषबाधेशी संबंधित उपचार घेण्यासाठी यवतमाळच्या शासकीय महाविद्यालयात दाखल करण्यात आलं.

विषबाधेशी संबंधित रुग्ण दवाखान्यात भरती झाल्यानंतर त्याच्यावर लगेचच Cholinestrase Test करणं आवश्यक असतं. असं असलं तरी, Cholinestrase Test करण्याची कोणतीही सुविधा या महाविद्यालयात उपलब्ध नाही.

800हून जास्त शेतकऱ्यांना...


कीटकांची संख्या मोजणाऱ्या या वैज्ञानिक अभ्यासातून असं समोर आलंय की मधमाशा, मुंग्या, शेणकिडे हे सस्तन जीव, इतर पक्षी आणि सरपटणाऱ्या प्राण्यांपेक्षा आठ पट जास्त वेगानं लुप्त होत आहेत. मात्र त्याच वेळी माशा आणि झुरळांची संख्या वाढण्याची शक्यता आहे.

कीटकांच्या झपाट्याने कमी होणाऱ्या संख्येला शेतीत कीटकनाशकांचा वाढता वापर आणि पाणी, आणि हवेत होणारं परिवर्तन जबाबदार असल्याचं सांगितलं जातं.

पृथ्वीवर जे जीव राहतात त्यात कीटकांची संख्या मोठी आहे. ते मानवांसाठी आणि इतर प्रजातींसाठी फायदेशीर आहेत. ते पक्षी आणि इतर सस्तन प्राण्यांसाठी आहार तयार करतात. ते जगातील 75 टक्के शेती उत्पादनाच्या परागीभवनासाठी उपयोगी पडतात, म्हणजे शेतीसाठी कीटक सर्वांत जास्त महत्त्वाचे आहेत. ते जमीन स्वच्छ ठेवतात आणि शेतीला नुकसान पोहोचवणाऱ्या कीटकांना नियंत्रित करतात.

अभ्यासातून काय समोर आलंय?

गेल्या काही वर्षांपासून कीटकांच्या प्रजाती, ज्यात मधमाशा आणि इतरांचा समावेश आहे, त्यांची संख्या झपाट्याने कमी होत आहे. विकसनशील देशांमध्ये याचं प्रमाण अधिक आहे.

Biological Conservation नावाच्या जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या अभ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

्यासानुसार 13 वर्षात जगभरातील विविध भागात प्रसिद्ध झालेल्या 73 शोधनिबंधांचा अभ्यास करण्यात आला.

संशोधकांना त्यातून हे लक्षात आलं की, जगभरात कीटकांची संख्या कमी होत असल्याने पुढच्या काही दशकांमध्ये 40 टक्के कीटक कायमचे नष्ट होतील. विशेष म्हणजे कीटकांची एक तृतीयांश संख्या ही धोक्यात असल्याचं समोर आलं आहे.

सिडनी विद्यापीठाशी संबंधित मुख्य लेखक डॉ. फ्रान्सिस्को सँचेज-बायो यांनी बीबीसीला सांगितलं की, "यामागे काही मुख्य कारणं आहेत, जसं की कीटकांच्या घरांना धोका निर्माण होणं, शेतीमुळे, शहरीकरण वाढल्याने किंवा जंगलं नाहिशी झाल्याने अशी स्थिती निर्माण झाली आहे."

कीटक धोक्यात असणं किती गंभीर?

ते सांगतात की, "दुसरं मुख्य कारण म्हणजे शेतीत कीटकनाशकांचा वाढलेला वापर. प्रचंड विषारी रसायनांशी संपर्क वाढल्याने किटकांना धोका निर्माण झाला आहे.

"तिसरं कारण जैविक आहे, म्हणजे काही प्रजाती या दुसऱ्या ठिकाणी जाऊन तिथल्या तंत्राला नुकसान पोहोचवतात. आणि चौथं कारण म्हणजे जलवायू परिवर्तन, खासकरून उष्णकटिबंधीय देशांमध्ये त्याचा प्रभाव जास्त पडतो."

या अभ्यासात जर्मनीमध्ये उडणाऱ्या किटकांच्या संख्येत अचानकपणे मोठी घट झाल्याचं समोर आलं आहे. त्याचवेळी पुर्तो रिको या उष्णकटिबंधीय जंगलातही कीटकांची संख्या कमी झाली आहे. आणि त्याचा संबंध पृथ्वीच्या वाढत्या तापमानाशी जोडण्यात आला आहे."

इतर तज्ज्ञांचं म्हणणं आहे की, "याचे परिणाम अत्यंत गंभीर असणार आहेत."

ब्रिटनच्या बगलाईफचे मॅट शॅडो याबद्दल सांगतात की, "ही केवळ मधमाशांपुरती मर्यादित गोष्ट नाही आहे. आणि केवळ परागकणांशी किंवा आपल्याला लागणाऱ्या अन्नधान्याशीही याचा संबंध नाहीये. हे शेणकिड्यांशी संबंधित आहे, जे गहू-ज्वारीचं काड रिसायकल करण्यासाठी मदत करतात. तसंच हे प्रकरण ड्रॅगनफ्लायशीही निगडित आहे, जे नदी आणि तलावांमध्ये वाढतात.

"त्यामुळे हे स्पष्ट आहे की पृथ्वीवरचं वातावरण खराब होत आहे. हे रोखण्यासाठी जगभरातील सगळ्या लोकांनी गांभीर्यानं पावलं उचलण्याची गरज आहे, जेणेकरून हे नुकसान रोखताही येईल आणि यातून मार्गही काढता येईल."

नुकसानकारक किटकांची संख्या वाढली

कीटकांची संख्या घटल्याने आहार शृंखला प्रभावित होत आहे. पक्षी, सरपटणारे प्राणी, मासे असे अनेक जीवांचा उदर्निवाह या कीटकांवर अवलंबून आहे. त्यामुळे कीटक नाहीसे झाले तर त्याचा थेट परिणाम या प्रजातींच्या अस्तित्वावर होणार, अशी भीती...


कीरेन पोलार्ड

1. स्लॅपगेट-हरभजनने श्रीसंतला थोबाडीत मारली (2008)

आयपीएलच्या पहिल्याच हंगामात हरभजन सिंगने श्रीसंतला थोबाडीत मारलं. हरभजन सिंग त्यावेळी मुंबई इंडियन्सकडून खेळत होता तर श्रीसंत किंग्ज इलेव्हन पंजाब संघाचा भाग होता.

हरभजनने श्रीसंतला थोबाडीत मारणं कॅमेऱ्यात रेकॉर्ड झालं नाही, मात्र मॅच संपल्यानंतर प्रेझेंटेशन सेरेमनीआधी श्रीसंत रडत असल्याचं जगभरातील क्रिकेट चाहत्यांना दिसलं होतं.

पंजाब संघाचे तेव्हाचे कोच टॉम मूडी यांनी हरभजनचं वर्तन अस्वीकाहार्य असल्याचं सांगितलं होतं. श्रीसंतने हे प्रकरण वाढवलं नाही आणि हरभजन मोठ्या भावाप्रमाणे असल्याचं सांगितलं.

हरभजनवर कारवाई करण्यात आली आणि त्या हंगामातील उर्वरित सामने तो खेळू शकला नाही. शिस्तभंगाचा दोषी आढळल्याने त्याला मानधनही नाकारण्यात आलं.

बीसीसीआयने याप्रकरणाची स्वतंत्र चौकशी केली. त्यातही दोषी आढळल्याने त्याच्यावर पाच वनडेंकरता बंदीची कारवाई करण्यात आली. या संपूर्ण प्रकरणाला 'स्लॅपगेट' असं नाव मिळालं.

2. रवींद्र जडेजा एका वर्षासाठी निलंबित (2010)

रवींद्र जडेजा

नियमभंगप्रकरणी ऑलराऊंडर रवींद्र जडेजावर एका वर्षाच्या ब... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

ंदीची कारवाई करण्यात आली. जडेजा राजस्थान रॉयल्स संघाचा भाग होता.

राजस्थान संघ व्यवस्थापनाबरोबर कराराच्या नूतनीकरणावर स्वाक्षरी न करताच जडेजाने अधिक मानधनासाठी अन्य एका संघाशी बोलणी सुरू केली. हे उघड झाल्याने जडेजावर कारवाई करण्यात आली. यामुळे जडेजा 2010 आयपीएल हंगामात खेळू शकला नाही.

3. ललित मोदी यांची हकालपट्टी (2010)

ललित मोदी

आयपीएलची संकल्पना ज्यांनी मांडली आणि अमलात आणली त्या ललित मोदींनाच दोन वर्षांत पायउतार व्हावं लागलं.

2010 मध्ये ललित मोदींना तीन कारणे दाखवा नोटिसा पाठवण्यात आल्या. गोपनीयता कराराचा भंग, प्रक्षेपण हक्क वितरणात कथित भ्रष्टाचार आणि लिलावात फेरफार असे हे तीन आरोप होते.

बीसीसीआयचे पदाधिकारी आणि आयपीएलचे सर्वेसर्वा ललित मोदी यांचं संस्थान बघता बघता खालसा झालं. कोची टस्कर्स केरळा संघासंदर्भात गोपनीय माहिती त्यांनी ट्वीट केली होती.

या सगळ्याची परिणती म्हणजे त्याच वर्षी आयपीएल कमिशनर पदावरून त्यांची हकालपट्टी करण्यात आली. मोदी हल्ली इंग्लंडमध्ये असतात.

4. चीअरलीडरचा ब्लॉग (2011)

प्रातिनिधिक फोटो

गॅब्रिएला पासक्यूलोट्टो या मुंबई इंडियन्ससाठी काम करणाऱ्या चीअरलीडरने ब्लॉग लिहिला. या ब्लॉगमधील गोष्टींमुळे आयपीएलची काळी बाजू समोर आली.

गॅब्रिएलाने लिहिलं होतं, आम्ही अक्षरक्ष: वॉकिंग पॉर्न सारख्या झाल्या आहोत. हे क्रिकेटपटू अतिशय चारित्र्यहीन आणि खोडसाळ आहेत.

असभ्य वर्तन करणाऱ्या क्रिकेटपटूंची नावंही तिने लिहिली होती. मात्र त्याचवेळी महेंद्रसिंग धोनी आणि रोहित शर्मा हे अतिशय चांगले वागतात, ते त्यांच्या विश्वात असतात असंही गॅब्रिएलाने लिहिलं होतं.

गॅब्रिएलाच्या ब्लॉगमुळे काही खेळाडूंची गोपनीयता धोक्यात आली आहे असं वृत्तांकन दक्षिण आफ्रिकेतील प्रसारमाध्यमांनी केलं.

कारण याप्रकरणात दक्षिण आफ्रिकेचा माजी कर्णधार ग्रॅमी स्मिथचं नाव समोर आलं होतं. त्या हंगामादरम्यान मुंबई इंडियन्सने गॅब्रिएलाचा करार रद्द केला होता.

5. स्टिंग ऑपरेशनमधून उघड झालं स्पॉट फिक्सिंग (2012)

क्रिकेटविश्वाला फिक्सिंगच्या वाळवीने 2000च्या दशकात ग्रासलं होतं. आयपीएल स्पर्धाही त्याला अपवाद ठरली नाही.

2012 मध्ये स्पॉट फिक्सिंग प्रकरण उघडकीस आलं. फ्रँचाईज ब्लॅक मनी देतात हे पुणे वॉरियर्सचा खेळाडू मोहनिश मिश्राचं बोलणं स्टिंग ऑपरेशनदरम्यान उघड झालं.

त्याच वर्षी मे महिन्यात टीपी सुधींद्र (डेक्कन चार्जर्स),...


कुंदन ओझा

बीबीसीला हे सांगताना भवानीदेवींना रडू कोसळलं

भवानीदेवींचा मुलगा कुंदन कांत ओझा भारतीय लष्करात होता. फक्त 26 वर्षांच्या कुंदनची गेल्या दोन आठवड्यांपासून लडाख रेंजच्या गलवान खोऱ्यात ड्यूटी होती. सोमवारी रात्री चीनी सैनिकांसोबत झालेल्या झटापटीत त्यांचा मृत्यू झाला.

मंगळवारी दुपारी 3 वाजता भारतीय लष्कराच्या एका अधिकाऱ्याने फोनवरून कुटुंबाला याविषयीची माहिती दिली. तेव्हापासून घर शोकाकूल आहे. रडून रडून सगळ्यांची दैना झालीय.

"मी केके (कुंदन)ची कोण लागते असं फोन करणाऱ्यांनी मला विचारलं. मी म्हटलं तो माझा मुलगा आहे. मग त्यांनी विचारलं, तुम्ही आता बोलू शकता का? मी हो म्हटल्यावर त्यांनी कुंदन चीन बॉर्डरवर शहिद झाल्याचं सांगितलं. माझ्या मुलाचं पार्थिव पाठवण्याचा प्रयत्न ते लोक करत आहेत. आधी माझा त्यांच्या बोलण्यावर विश्वासच बसला नाही. मग मी माझ्या दिराच्या मुलाला - मनोजला त्या नंबरवर फोन करायला सांगितला. त्या ऑफिसरनी पुन्हा तेच सांगितलं. आता आम्ही अगदी असहाय्य आहोत. यापुढे काहीच बोलू शकत नाही."

15 दिवसांपूर्वी लेकीचा जन्म

कुंदन ओझा यांच्या पत्नी नेहा यांनी 1 जूनलाच लेकीला जन्म द... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

िलाय. हे या जोडप्याचं पहिलंच मूल आहे. अजून बाळाचं बारसंही करण्यात आलेलं नाही. बाळाला बघायला घरी येण्यापूर्वीच कुंदन सीमेवर मारले गेले. ही नवजात कन्या आता कधीही वडिलांना भेटू शकणार नाही. नेहा आणि कुंदन यांच्या लग्नाला दोनच वर्षं झाली आहेत.

लॉकडाऊन झाला नसता तर कुंदन आज त्यांच्या घरी असते. पत्नी गरोदर असल्याने कुंदन यांना 10 मे पासून सुट्टी मिळाली होती असं भवानी देवी सांगतात.

पण लॉकडाऊनमुळे ही सुटी रद्द करण्यात आली. तेव्हापासून ते तिथेच होते. या दरम्यान 1 जूनला लेकीचा जन्म झाल्यानंतर कुंदन यांचं आईशी बोलणं झालं होतं. तेच शेवटचं ठरलं. त्यानंतर त्यांची नेमणूक गलवान खोऱ्यात करण्यात आली. तिथे नेटवर्क नसल्याने गेल्या 15 दिवसांपासून त्यांचा फोन बंद होता. हा फोन अजूनही बंद आहे.

तीन भावंडांमध्ये कुंदन दुसरे असल्याचं कुंदन यांचे चुलत बंधू मनोज ओझा यांनी बीबीसीला सांगितलं. 2011 साली कुंदन भारतीय सैन्यात दाखल झाले. त्यांचे वडील रवीशंकर ओझा शेतकरी आहेत. झारखंडच्या साहेबगंज जिल्ह्यातल्या डिहारी गावात हे कुटुंब रहातं. त्यांचे दोन भाऊ नोकरी करतात.

लष्कराकडून फोन आल्यानंतर भवानी देवींनी मनोजकडूनच या नंबरवर कॉलबॅक करून घेतला होता. कुंदन ओझा आता जगात नसल्याच्या बातमीवर याच कॉलदरम्यान शिक्कामोर्तब झालं.

झारखंड सरकारकडे अधिकृत माहिती नाही

झारखंडचे मुख्यमंत्री हेमंत सोरेन यांनी कुंदन ओझांच्या मृत्यूबद्दल शोक व्यक्त केलाय.

त्यांनी ट्वीटमध्ये लिहीलंय, "मी त्यांना सॅल्यूट करतो. झारखंड सरकार आणि संपूर्ण राज्य कुंदनच्या कुटुंबीयांच्या सोबत आहे."

तर आपल्याला अद्याप (मंगळवारी रात्री 9.49 पर्यंत) अधिकृतरित्या कोणत्याही प्रकारची माहिती मिळाली नसल्याचं साहेबगंजचे उपायुक्त वरुण रंजन यांनी बीबीसीला सांगितलं.

त्यांनी सांगितलं, "कुंदन ओझांच्या कुटुंबियांकडूनच आम्हाला हे समजलं. याविषयीची अधिकृत माहिती देण्याची विनंती आम्ही लष्कराकडे केली आहे. तिथे नेटवर्कचीही समस्या आहे. बुधवार सकाळपर्यंत अधिकृतरित्या माहिती मिळेल अशी अपेक्षा आहे. पण हे समजल्यानंतर मी माझ्या काही अधिकाऱ्यांना त्यांच्या घरी पाठवून नातेवाईकांशी बोललो. आम्ही त्यांच्या संपर्कात आहोत. त्यांना सगळ्या प्रकारची मदत केली जाईल."

कुंदन ओझांचं पार्थिव गुरुवारपर्यंत येण्याची शक्यता असल्याचं उपायुक्त वरुण रंजन यांनी म्हटलंय.

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स...


कुंभ मेळ्यामध्ये भाविकांसाठी उभारण्यात आलेले तंबू

त्यामुळेच कुंभ मेळ्यामध्ये हरवलेल्या लोकांना मदत करण्यासाठी अनेक संस्था पुढाकार घेताना दिसतात.

प्रयागराज (पूर्वींचं नाव अलाहाबाद) येथे 49 दिवस चालणाऱ्या कुंभ मेळ्यामध्ये जवळपास 11 कोटी भाविक हजेरी लावतील असा अंदाज आहे.

एवढ्या प्रचंड जनसागरात एखादी व्यक्ती हरवली तर तिला मदत कशी मिळवून दिली जाते, हे जाणून घेण्यासाठी बीबीसीच्या गीता पांडे यांनी कुंभ मेळ्यातल्या मदत केंद्रांमध्ये एक दिवस घालवला.

सर्वांत जुनं 'भुले भटके शिबीर'

"इथे येणाऱ्या बहुतांशी व्यक्ती या वृद्ध असतात. त्यातही 60 वर्षांपेक्षा अधिक वयाच्या महिलांची संख्या जास्त आहे," असं उमेश तिवारी यांनी सांगितलं. तिवारी हे 'भुले भटके शिबिरा'चे प्रमुख आहेत.

हे शिबीर भारत सेवा दल या धर्मादाय संस्थेकडून चालवलं जातं. अलाहबादमधलं हे सर्वांत जुनं केंद्र उमेश यांचे वडील राजाराम तिवारी यांनी 1946 मध्ये सुरू केलं होतं. आतापर्यंत त्यांच्या केंद्रानं 15 लाख लोकांची त्यांच्या कुटुंबासोबत भेट घडवून आणली आहे.

संगमावर जमलेली भाविकांची गर्दी

'भुले भटके शिबिरा'च्या प्रवेशद्वारावरच पोलिस नवी... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

न आलेल्या व्यक्तींची माहिती नोंदवून घेत होते. त्यांचं नाव, पत्ते, ते कोठून आले आहेत, त्यांच्याबाबत कोणाशी संपर्क करायचा असे तपशील विचारले जात होते. आतमध्ये मित्र किंवा कुटुंबियांपासून दुरावलेल्या जवळपास डझनभर व्यक्ती काहीशा चिंताग्रस्त होऊन वाट पाहत बसल्या होत्या. काही जण आवारात टाकलेल्या खाटांवर बसले होते तर काहींनी जमिनीवरच बसकण मारली होती.

वातावरणात काहीसा तणाव होता. आप्तेष्टांच्या काळजीमध्येच सगळा वेळ जात होता. रडवेल्या आवाजात लोक विनंती करत होते, "माझं नाव अजून एकदा पुकारा ना!"

"आम्ही बाथरुमला जात होतो आणि गर्दीत हरवलो." 35 वर्षांची महिला तिच्या आठ वर्षांच्या मुलीसोबत मदत केंद्रात आली होती. मुलीच्या अंगाभोवती ब्लँकेट लपेटण्यात आलं होतं. कारण इथे आली तेव्हा तिच्या अंगावर कपडे नव्हते.

"माझे पती आणि मुलगा आंघोळीला गेले. मी मुलीला घेऊन बाथरूमकडे गेले. परत आलो तेव्हा आम्हाला ते दोघेही सापडले नाहीत," ही महिला सांगत होती.

कुंभ मेळ्याला आलेले श्रद्धाळू गंगा, यमुना आणि सरस्वती नदीच्या पवित्र संगमावर स्नान करतात. हिंदू मान्यतेनुसार या स्नानाला अतिशय महत्त्व आहे.

"आम्ही आसपास चौकशी केली आणि सकाळी अकराच्या सुमारास या केंद्रावर पोहोचलो," या महिलेनं सांगितलं.

 "इथे आम्ही खूप वेळ वाट पाहत आहोत. पुढं नेमकं काय करायचं हेदेखील आम्हाला माहित नाही." त्यांचा मोबाईल फोन, पर्स आणि इतर सर्व सामान त्यांच्या पतीजवळ होतं. त्यामुळं त्यांच्याशी संपर्क कसा साधायचा हा मुख्य प्रश्न त्यांच्यासमोर होता.

त्यांच्या मुलीसाठी ढगळ का होईना पण कपड्यांची सोय झाली आणि वारंवार स्पीकरवरून त्यांचं नाव पण पुकारलं. मात्र कोणीही त्यांच्या चौकशीसाठी आलं नव्हतं. उमेश तिवारींनी त्यांना बसचं भाडं देऊ केलं. मात्र या मायलेकी रात्री उशीरा प्रवास करायला तयार नव्हत्या.

"मी जिथे राहते, थेट त्या गावापर्यंत प्रवासाची सोय नाहीये. मग मी सुरक्षितपणे घरी पोहोचणार कशी?" असा या महिलेचा प्रश्न होता. ही महिला आणि तिची मुलगी रात्रभर मदत केंद्रातच राहू शकतात, असं तिवारी यांनी सांगितलं.

भुले भटके शिबिराचे व्यवस्थापक उमेश तिवारी

तिवारी यांनी म्हटलं, "काही दिवस हे इतके गर्दीचे असतात की लोक हरवून जातात. आमच्या केंद्रात सकाळपासूनच ५६० लोक आले आहेत . त्यांपैकी ५१० लोकांची भेट त्यांच्या कुटुंबियांशी घडवून आणण्यात आम्हाला यश मिळालं."

संध्याकाळ होत आली, तरीही...


कुंभमेळा

अलाहबाद म्हणजेच आजचे प्रयागराज येथे गंगा, यमुना आणि पुराणात उल्लेख असलेल्या सरस्वती या तीन नद्यांच्या संगमावर यंदा कुंभमेळा भरणार आहे. जानेवारी ते मार्च या काळात तब्बल 12 कोटी भाविक पवित्र स्नान करण्यासाठी येतील, असा अंदाज कुंभमेळा आयोजकांनी व्यक्त केला आहे.

प्रयागराजच्या या संगमावर स्नान केल्याने पापक्षालन होते. म्हणजेच सगळी पापे धुवून निघतात आणि मनुष्याला मोक्ष प्राप्ती होते, असे मानले जाते. आत्म्याची जन्म-मरणाच्या चक्रातून सुटका होणे, म्हणजेच मोक्षप्राप्तीला हिंदू धर्मात परम मानले गेले आहे.

अलाहबाद म्हणजेच प्रयागराज, हरिद्वार, उज्जैन आणि नाशिक या चार ठिकाणी कुंभमेळा भरतो. दर तीन वर्षांनी एका ठिकाणी, अशा प्रकारे बार वर्षांत या चारही ठिकाणी कुंभमेळ्याचे आयोजन करण्यात येते.

मंगळवारी अधिकृतपणे कुंभमेळा सुरू होईल. पहिल्याच दिवशी तब्बल दिड ते दोन कोटी भाविक प्रयागराज येथे दाखल होतील, असा अंदाज आहे. 4 फेब्रुवारीला पहिलं पवित्र स्नान आहे. त्यादिवशी तब्बल 3 कोटी भाविक येण्याची शक्यता आहे. 4 मार्चला कुंभमेळ्याची सांगता होणार आहे. यंदाचा कुंभमेळा हा अर्धकुंभ आहे. दोन कुंभाच्या ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

मधल्या कुंभमेळ्याला अर्धकुंभ म्हणतात. नाव अर्धकुंभ असले तरी भाविकांमधला उत्साह कमी नसतो. उलट 2013 साली झालेल्या पूर्णकुंभपेक्षा यंदाच्या अर्धकुंभला जास्त लोक येतील, असा अंदाज आहे.

कशी केली जाते निवाऱ्याची व्यवस्था?

तीरावर शेकडो तंबू उभारले जात आहेत. आयोजन निर्विघ्न पार पडावे, यासाठी हजारो अधिकारी दिवसरात्र झटत आहेत.

काही दिवसांपूर्वी मी वरिष्ठ प्रशासकीय अधिकारी राजीव राय यांना त्यांच्या कार्यालयात भेटले. त्यावेळी त्यांनी 1 वर्ष तयारी सुरू  असल्याचं सांगितलं.

देशपरदेशातून येणाऱ्या भाविकांच्या राहण्याची व्यवस्था करण्यासाठी तंबू उभारले जातात. हे तंबू उभारण्यासाठी जवळपास 6,000 धार्मिक आणि सांस्कृतिक संस्थांना जमिनीचे वाटप केल्याचे त्यांनी सांगितले.

आम्ही बोलत असताना त्यांचा फोन सतत वाजत होता. कार्यालयातील कर्मचारी कागदपत्रांवर सह्या घेण्यासाठी येत होते. तर विविध संघटनांचे अनेक प्रतिनिधी त्यांच्याशी बोलण्यासाठी बाहेर उभे होते.

32 चौरस किलोमीटर म्हणजे एखाद्या मोठ्या शहराएवढ्या जागेवर कुंभमेळ्याचे आयोजन करण्यात येत असल्याची, माहिती त्यांनी दिली.

भाविकांसाठी वाहतूक व्यवस्था?

शेकडो वर्षांपासून कुंभमेळा भरतो. मात्र मोठ्या संख्येने भाविक येण्याचे प्रमाण गेल्या काही दशकातच वाढले आहे. 2001 साली अलाहबादमध्ये जो कुंभमेळा भरला होता त्यावेळी पहिल्यांदा प्रचंड संख्येने भाविक मेळ्यात सहभागी झाले होते.

यंदाच्या मेळ्याचे बजेट 28 कोटी रुपये आहे. 49 दिवस चालणाऱ्या या मेळ्यात ब्रिटन आणि स्पेन यांच्या एकत्रित लोकसंख्येएवढे भाविक मेळ्याला भेट देण्याची शक्यता आहे.

गेल्या वर्षभरात शहरातील पायाभूत सुविधांचा चेहरामोहराच बदलला आहे. नवीन विमानतळ उभारण्यात आले आहे. दिल्लीहून तासाभराच्या आत या विमानतळावर पोहोचता येते.

संपूर्ण शहरातील रस्त्यांचे रुंदीकरण करण्यात आले आहे. नवीन उड्डाण पूल उभारण्यात आले आहेत. मेळा भरतो त्या मैदानावर जवळपास तीनशे किलोमीटरचे रस्ते बांधण्यात आले आहेत.

पाच लाख गाड्या उभ्या करता येतील, एवढी पार्किंगची व्यवस्था शहराभोवती करण्यात आली आहे. गर्दीवर नियंत्रण ठेवता यावे, यासाठी रेल्वे मंत्रालयानेही शेकडो नवीन रेल्वेगाड्यांची घोषणा केली आहे.

रेल्वे मंत्रालयाचे प्रवक्ते अमित मालवीय सांगतात, "उत्सवादरम्यान जवळपास साडे तीन कोटी लोकं रेल्वेने येतील, असा आमचा अंदाज आहे. शहारातील सर्व आठ रेल्वे स्थानकांचा...


कुंवरबेन

घराच्या गॅलरीत खुर्चीवर बसल्या बसल्या 55 वर्षीय बाळूभाऊ सरवैय्या आकाशाला नजर भिडवत खणखणीत आवाजात बोलतात- "19 तारखेला सगळ्या तसबिरी, देवदेवतांचे फोटो रावळ नदीत विसर्जित करू. दहा दिवसांनंतर आपण बुद्ध धर्म स्वीकारू. जिथे आपल्याला अपमानित करण्यात आलं, अमानुष मारहाण करण्यात आली, आपली धिंड काढण्यात आली अगदी तिथेच आपण बुद्ध धर्मात प्रवेश करू'.

ही घटना आहे 2016 वर्षातली. गुजरात राज्यातल्या गीर सोमनाथ जिल्ह्यातल्या उना गावात बाळूभाऊसरवैय्या यांच्यासह पाच दलितांना जबर मारहाण करण्यात आली. त्यांची गावात धिंड काढण्यात आली. आनंदीबेन पटेल, राहुल गांधी, मायावती यांच्यासह अनेक नेत्यांच्या उना भेटीनंतर हा व्हीडिओ देशभर व्हायरल झाला होता.

या दलित व्यक्तींनी गाईंची कत्तल केली असा आरोप गौरक्षकांनी केला आहे. मात्र आम्ही गाईंना मारलेले नाही तर मेलेल्या गायींचं चामडं कमावत होतो असं या लोकांचं म्हणणं होतं.

"देशातल्या दलित चळवळीची ज्या शहरातून मुहुर्तमेढ रोवण्यात आली त्याच ऐतिहासिक उना शहरात दलितांना अपमानित करण्यात यावं हे अत्यंत दुर्देवी आहे", असं वश्राम सरवैय्या यांनी सांगितलं. वश्राम आणि त्या... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

ंच्या तीन भावांना दोन वर्षांपूर्वी मारहाण करण्यात आली होती. त्या घटनेनंतर वश्राम यांनी उनाला भेट दिली तेव्हा बीबीसीने त्यांची तिथेच भेट घेतली. अख्ख्या देशाला ढवळून काढणाऱ्या उना घटनेतील चार पीडित अजूनही या धक्क्यातून सावरलेले नाहीत.

बाळूभाई आणि त्यांचे कुटुंबीय उना तालुक्यातील मोटा समाधीयाला गावात एका छोट्याशा खोपटीवजा घरात राहतात. त्यांच्या घरातल्या भिंतीवर हिंदू देवदेवतांच्या तसबिरी, मूर्ती पाहायला मिळतात. मात्र काही दिवसांपूर्वीच त्याच्या जोडीला आता डॉ. आंबेडकर आणि गौतम बुद्ध यांच्या मूर्ती विराजमान झाल्या आहेत.

अशोक सरवैया यांनी तो प्रसंग कथन केला. पीडितांपैकी अशोक वयाने सगळ्यात लहान आहेत. ते सांगतात, "मला आजही तो प्रसंग आठवला की अंगावर काटा उभा राहतो. ते पुन्हा येतील आणि आम्हाला झोडपून काढतील".

कुंवरबेन

उना प्रकरणातील सगळे पीडित आजही नोकरीव्यवसायाविना आहेत. शेतात मजूर म्हणून काम करण्याचे त्राण त्यांच्या अंगात राहिलेलं नाही. अशोक यांनी सुरुवातीच्या धक्क्यातून सावरल्यानंतर शेतात मजूर म्हणून काम करण्याचा प्रयत्न केला. मात्र ते कष्ट झेपलं नसल्याचं त्यांच्या आईने सांगितलं.  त्या म्हणाल्या, "तो रात्री अचानक झोपेतून जागा होत असे. अनेकदा त्याला झोपच लागत नसे. आजही मला त्याला एखाद्या लहान मुलासारखं सांभाळावं लागतं."

वडगामचे आमदार आणि दलित नेते जिग्नेश मेवाणी यांनी गुजरात विधानसभेत उना प्रकरणासंदर्भातील पीडितांना काय मदत मिळाली यासंदर्भातील प्रश्न उपस्थित केला. उना प्रकरणातील पीडितांना सरकारने अधिकृतपणे कुठल्याही मदतीची घोषणा केलेली नाही असं उत्तर त्यांना देण्यात आलं.

दोन वर्षांपूर्वी उनात घडलेल्या या घटनेनं देशव्यापी दलित चळवळीला गती मिळाली. उना पीडितांच्या पाठिंब्याकरता आयोजित केलेल्या रॅलीमुळे जिग्नेश मेवाणी हे नाव देशभर पोहोचलं. "उना घटनेमुळे दलितांना देशभरातून केवळ दलित नव्हे तर अन्य जातीपंथीयांकडून समर्थन मिळालं", असं दलित चळवळ कार्यकर्ते मार्टिन मकवाना यांनी सांगितलं. उनात घडलेल्या प्रसंगामुळे देशातली दलितांची अवस्था नक्की कशी आहे हे जनतेला समजलं असं त्यांनी पुढे सांगितलं.

बौद्ध धर्म का?

उना घटनेनंतर पीडित कुटुंबीय धर्मपरिवर्तनाच्या उंबरठ्यावर होते. हिंदू धर्म सोडण्याचं धैर्य आमच्यात नव्हतं असं बाळूभाईंनी सांगितलं. बाळूभाई हे वश्रम, रमेश आणि बेचार यांचे वडील. बाळूभाई या कटू आठवणींबद्दल...


कुटुंबातील उलथापालथीमुळं कुख्यात अंडरवर्ल्ड डॉन दाऊद इब्राहीम सध्या निराशेच्या गर्तेत सापडला आहे.

IANS वृत्तसंस्थेच्या हवाल्याने द इकॉनॉमिक्स टाइम्सनं दिलेल्या वृत्तात म्हटलं आहे की त्याच्या एकुलत्या एक मुलाने मौलाना बनण्याचा निर्णय घेतला आहे.

पोलिस अधिकाऱ्यांनुसार, 31 वर्षांच्या मोईन नवाज कासकर याने मौलाना होण्याचा निर्णय घेतला आहे. दाऊदनंतर "डी-कंपनी"चा वारसा तोच सांभाळेल, असं दाऊदसकट सर्वांना वाटत होतं.

"दाऊदच्या वागण्यामुळं आणि बेकायदेशीर व्यवहारांमुळं संपूर्ण कुटुंबाची जगभरात बदनामी झाली आहे. अनेक जण मोस्ट वॉंटेंडच्या यादीत आले. यामुळंच मोईनने हा निर्णय घेतला असावा", अशी माहिती पोलीस अधिकारी प्रदीप शर्मा यांनी IANS ला दिली.

इक्बाल कासकरने चौकशी दरम्यान ही माहिती दिल्याचं पोलिसांच म्हणणं आहे.

दाऊदचा भाऊ अनिस इब्राहीम कासकर हाही सतत आजारी राहतो. त्याचा वारसा चालवण्यासाठी जवळचे कोणीच नातेवाईक नाहीत, याची चिंता दाऊदला सतावत आहे.

दाऊदचा मुलगा एका मशिदीत छोट्या खोलीत राहतो. त्याच्यासोबत त्याची पत्नी आणि तीन मुलंही आहेत. तरुण मुलांना कुराणचं शिक्षण देणं आणि इस्लामिक तत्त्वांचं पाल... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

न करणं, हा सध्या त्याचा दिनक्रम आहे.

मध्यप्रदेशात बलात्काऱ्याला फाशीच?

मध्य प्रदेशात १२ वर्षांखालील बालकांवर बलात्कार करणाऱ्याला फाशीची शिक्षा देण्याचा प्रस्ताव राज्य मंत्रिमंडळानं मंजूर केला आहे.

महाराष्ट्र टाइम्सनं दिलेल्या वृत्तानुसार मध्य प्रदेश विधानसभेचं हिवाळी अधिवेशन सोमवारपासून सुरू होणार आहे. त्या अधिवेशनात हे विधेयक मांडण्यात येणार आहे.

या विधेयकात बलात्काराच्या प्रकरणांमध्ये आरोपींवर एक लाखाचा दंडही आकारण्यात येण्याची तरतूद आहे. लग्नाचं आमिष दाखवून संबंध बनवणंही गुन्हा मानण्यात येणार असून त्यासाठी शिक्षेची तरतूदही या विधेयकात आहे.

अधिवेशनापूर्वी झालेल्या मंत्रिमंडळ बैठकीत हा अत्यंत महत्त्वाचा निर्णय घेतला गेला आहे. महिलांचा पाठलाग करणाऱ्या क‌िंवा लैंगिक अत्याचार करणाऱ्यालाही कठोर शिक्षा मिळावी, यासाठी प्रयत्न करणार असल्याचं मुख्यमंत्री शिवराजसिंह चौहान यांनी सांग‌ितलं आहे.

भोपाळ सामूहिक बलात्कारच्या घटनेनंतर राज्यात असंतोष वाढल्यानं सरकारने हे पाऊल उचलल्याचे मानलं जात आहे.

... तर आरक्षण मागणं लाचारी- सुशीलकुमार शिंदे

आर्थिकदृष्ट्या सक्षम असताना आरक्षण मागणं ही लाचारी आहे, असं वक्तव्य महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री आणि काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते सुशीलकुमार शिंदे यांनी केलं आहे.

ABP माझानं दिलेल्या वृत्तानुसार, नागपुरात एका कार्यक्रमात बोलताना सुशीलकुमार शिंदे यांनी आपण आर्थिकदृष्ट्या सक्षम झाल्यानंतर स्वत:हून आरक्षण सोडल्याची आठवण त्यांनी सांगितली.

"काही लोक आधीच्या पिढीवर झालेल्या अन्यायाचं भांडवल करतात. हे थांबलं पाहिजे. सधन असतानाही अशी शिष्यवृत्ती घेणं, ही एक प्रकारची लाचारी आहे, असं मला वाटतं."

पवार, मोदी आणि शिवसेना-मनसे

शिवसेना प्रमुख उद्धव ठाकरे आणि महाराष्ट्र नवनिर्माण सेनेचे माजी आमदार बाळा नांदगावकर यांच्यात शरद पवार आणि नरेंद्र मोदी यांच्यावरून झालेली वक्तव्यं चर्चेत राहिली.

लोकसत्ताच्या वृत्तानुसार, कराड इथं एका कार्यक्रमासाठी शिवसेना पक्षप्रमुख उद्धव ठाकरे म्हणाले, "सत्तेत राहून चुकणाऱ्या सत्ताधाऱ्यांना ठणकावणं, याला मर्द म्हणतात. पण आमच्या या भूमिकेवर टीका करणाऱ्यांना मी विरोधकही मानत नाही. त्यांनी मला शिकवू नये. त्याऐवजी मोदींना शिकवावे. कारण पवार आपले गुरू असल्याचे मोदी म्हणाले होते."

तर दुसरीकडे, नांदगावकर यांनी पुण्यात एका कार्यक्रमात वक्तव्य केलं, "शरदराव आम्हाला...


कुटुंबियांनी केलेल्या हल्ल्यात पोलीस अधिकारीही जखमी झाले आहेत.

हरेश सोळंकी यांचा उर्मिला या मुलीशी विवाह झाला होता. 181-अभयम या महिला हेल्पलाईनची मदत घेऊन आपल्या गर्भवती पत्नीला परत आणण्यासाठी ते उर्मिलाच्या माहेरी गेले होते. यावेळी हरेशबरोबर पोलीसही होते.

उर्मिलाच्या कुटुंबियांपैकी आठ जणांनी हरेशवर धारदार शस्त्रांनी हल्ला केला. यामध्ये हरेश यांचा मृत्यू झाला तर महिला कॉन्स्टेबल जखमी झाल्या आहेत. उर्मिलाच्या घरी गेलेले अभयम हेल्पलाईनचे अधिकारीच या प्रकरणात तक्रारदार झाले आहेत.

हरेश त्याच्या कुटुंबातला एकमेव कमावता होता आणि त्याच्या हत्येमुळे आता विखुरलेल्या या कुटुंबावर आर्थिक संकटही ओढवले आहे. या प्रकरणात  एका आरोपीला अटक करण्यात आली असून इतर आरोपी फरार आहेत.

नेमकं काय झालं?

हरेश सोळंकी कच्छ जिल्ह्यातील अंजार तालुक्यामधील वरसामोडी गावातील रहिवासी होते. अहमदाबादमधील वरमोर गावातल्या उर्मिलावर त्याचं प्रेम होतं. दोन महिन्यांपूर्वी उर्मिला तिच्या माहेरी गेली होती. तिला परत आणण्यासाठी हरेश सोळंकींनी 181 अभयम या हेल्पलाईनची मदत घेतली.

अभयम या हेल्पलाईनच्या अधिकारी भाविकाबेन नवज... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

ीभाई सांगतात, की हरेश सोळंकींची बायको दोन महिन्याची गरोदर होती. त्यांना हे त्यांच्या सासऱ्यांना सांगायचं होतं.

गुजरातमधल्या महिलांच्या मदतीसाठी आणि संरक्षणासाठी गुजरात सरकारने '181-अभयम्' ही चोवीस तास सेवा सुरू केली आहे. गुजरात पोलिसांच्या '10091' हेल्पलाईनची पूरक सेवा म्हणून अभयम हेल्पलाईन काम करते.

संकटकाळी महिलांना सल्ला देणं, मार्गदर्शन देणं आणि वेळ पडल्यास बचावाचं काम अभयम हेल्पलाईन करते. घटना घडली तेव्हा हरेश सोळंकींसोबत महिला पोलीस कॉन्स्टेबल अर्पिता आणि चालक सुनीलभाई होते.

'मृत्यूचा विजय'

हरेश सोळंकींचे काका शांतीलाल सांगतात, "आमचं संपूर्ण कुटुंबच हरेशभाईवर अवलंबून होतं. त्यालाच ठार मारण्यात आलंय."

हरेशचे वडील यशवंतभाई यापूर्वी सुरक्षारक्षकाचं काम करायचे, पण आता त्यांच्याकडे काम नाही.

हरेशभाई खासगी कंपनीत ड्रायव्हर म्हणून काम करत होते तर लहान भाऊ संजय मजुरीची लहानमोठी कामं करतो. वर्षभरापूर्वी त्यांनी सरकारी योजनेतून एक घर घेतलं होतं. त्याचा हप्ता हरेश भरायचा. हरेशला एक बहीण आहे, तिचं लग्न झालंय.

पोलिसांनी भारतीय दंड संहितेच्या विविध कलमांनुसार तक्रारी दाखल केल्या असून त्यानुसार कारवाई करण्यात येत आहे.

अहमदाबादचे ग्रामीण पोलीस अधीक्षक ए. व्ही असारी यांनी बीबीसीसोबत बोलताना सांगितलं, "या प्रकरणी एका आरोपीला अटक करण्यात आली असून इतर फरार आहेत. त्यांना पाच टीम्स शोधत आहेत."

उर्मिलाचे वडील दशरथ यांचं घर पाहण्यासाठी वरमोरा गावामध्ये सोबत जायला हरेश तयार झाला.

या दोन्ही कुटुंबांमध्ये वाद असल्याने गेली तीन वर्ष हेल्पलाईनसाठी समुपदेशक म्हणून काम करणाऱ्या भाविका यांनी त्याला सोबत न येण्याचा सल्ला दिला होता.

पण त्यांना उत्तर देताना हरेशने सांगितलं, "असं काही नाही. तुम्हाला कोणी घर दाखवणार नाही. मी बरोबर येतो. उर्मिलाचे वडील मला ओळखतात. उर्मिला स्वखुशीने माहेरी गेली होती. मी तुम्हाला लांबून घर दाखवीन."

अभयमच्या अधिकारी भाविकाबेन आणि कॉन्स्टेबल अपर्णा या आरोपी दशरथ सिंह यांच्या घरी गेल्या. हरेशने वरमोरमध्ये त्याची पत्नी उर्मिलाची बहीण दाखवली आणि तो गाडीमध्ये ड्रायव्हरसोबत बसून राहिला.

भाविकाबेन यांनी हरेश सोळंकीची पत्नी उर्मिला, तिचे वडील दशरथ सिंह, भाऊ इंद्रजीत सिंग आणि कुटुंबातल्या महिलांसोबत 15-20 मिनिटं चर्चा केली. कुटुंबाने याबाबत महिनाभर विचार करावा अशी विनंती करून अभयमचे कर्मचारी परतले....


कुठल्याही आजारावर केवळ लस शोधून उपयोग नसतो. लस विकसित केल्यानंतर व्यापक पातळीवर लसीकरण मोहीम राबवावी लागते आणि हेच आज जगासमोरचं मोठं आव्हान आहे.

कारखान्यात लस उत्पादन करण्याची प्रक्रिया प्रयोगशाळेत लस तयार करण्याच्या प्रक्रियेपेक्षा खूप वेगळी असते.

गोवर, गालगुंड, रुबेला ते अगदी इन्फ्लूएन्झासारख्या आजारासाठीच्या अनेक लशींचे कोट्यवधी डोस दरवर्षी कारखान्यातून तयार होतात. 2009 साली आलेल्या स्वाईन फ्लूच्या साथीने जगभरात लाखो लोकांचा मृत्यू झाला. या आजारावरची लस शोधून काढल्यानंतर जवळपास सहा महिन्यात या लसीचे 3 अब्ज डोस तयार करण्यात आले होते.

नवीन लस विकसित करणं एक दीर्घ प्रक्रिया असते. पश्चिम आफ्रिकेत 2014 ते 2016 या काळात इबोलाची साथ पसरली होती. यात 11 हजार जणांचा मृत्यू झाला होता. कॅनडातल्या पब्लिक हेल्थ एजंसीचे शास्त्रज्ञ 2003 पासून rVSV-ZEBOV लसीवर संशोधन करत होते.

मात्र, लशीच्या क्लिनिकल ट्रायल सुरू झाल्या ते इबोलाची साथ आल्यानंतर. या क्लिनिकल ट्रायल्स नोव्हेंबर 2016 साली पूर्ण झाल्या. मात्र, त्यानंतरही 15 हजार लोकांवर चाचण्या घेण्यात आल्या आणि अशाप्रकारे तब्बल 3 वर्षांनी लशीला मं... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:

जुरी मिळाली.

अस्तित्वात असलेल्या लसींच्या उत्पादनाला किंचितही धक्का न बसू देता राष्ट्रीय किंवा जागतिक पातळीवर पूर्णपणे नवीन लस विकसित करणं, फार अवघड काम असल्याचं तज्ज्ञांचं म्हणणं आहे.

कोलंबिया विद्यापीठात सेंटर फॉर इन्फेक्शन अँड इम्युनिटीमध्ये विषाणूतज्ज्ञ असणाऱ्या अँजेला रॅसम्युसेन म्हणतात, "आम्ही अशा एका विषाणूवर लस विकसित करत आहोत ज्यावर यापूर्वी कधीही लस तयार करण्यात आलेली नव्हती, जिला कधीच मंजुरी मिळालेली नव्हती. इतकंच नाही तर त्यासाठी अशा व्यासपीठांचा वापर करतोय, जे यापूर्वी इतक्या मोठ्या प्रमाणावर वापरलेले नव्हते."

सामान्यपणे लस विकसित करून ती जनतेपर्यंत पोहोचण्यासाठी 10 वर्षांचा कालावधी लागतो. मात्र, लसीच्या सुरक्षिततेची पूर्ण काळजी घेत हा कालावधी 18 महिन्यांवर आणण्यासाठी जगभरातून एकत्रितपणे प्रयत्न सुरू आहेत.

या संकटकाळात औषध उत्पादक इंडस्ट्रीकडून जी समांतर विकास प्रक्रिया (parallal development process) वापरली जात आहे ती या प्रयत्नांच्या केंद्रस्थानी आहे. लस विकसित करण्याचे अनेक टप्पे असतात. यात प्रयोगशाळेत लस तयार करणे, हा एक टप्पा असतो. त्यानंतर प्राण्यांवर लसीची चाचणी होते. पुढे क्लिनिकल ट्रायलचेही काही टप्पे असतात.

हे सर्व टप्पे यशस्वीरित्या पार केल्यानंतर ती अंतिम मंजुरीसाठी जाते आणि मग कारखान्यात मोठ्या प्रमाणावर लशीचं उत्पादन सुरू होतं.

कोव्हिड-19 लशीच्या बाबतीत मात्र, यातले अनेक टप्पे समांतर सुरू आहेत. लशीची तातडीने गरज असल्यामुळे अशा पद्धतीने समांतर टप्पे राबवले जात आहेत. मात्र, यात एक अडचण अशी आहे की एक टप्पा यशस्वी झाला की नाही, हे दुसरा टप्पा सुरू करण्याआधी कळत नाही.

उदाहरणार्थ- प्राण्यांवरच्या चाचण्यानंतर क्लिनिकल ट्रायलसाठी लशीचा नेमका किती डोस वापरावा, हे ठरवलं जातं. मात्र, कोव्हिड-19 लशीचे वेगवेगळे टप्पे एकाचवेळी सुरू असल्याने त्यांचे निष्कर्षही एकाचवेळी तपासले जात आहेत.

इंटरनॅशनल सोसायटी फॉर व्हॅक्सिनच्या प्रमुख मार्गारेट लियू म्हणतात, "आम्ही सध्या त्या लशीचे प्राण्यांवर करण्यात आलेल्या चाचणीचे निकाल तपासत आहोत ज्या लशीच्या तिसऱ्या टप्प्यातल्या क्लिनिकल ट्रायल आधीच सुरू झाल्या आहेत."

याच समांतर विकास प्रक्रियेचा एक भाग म्हणून लस अजून विकसित झाली नसली तरी जगभरात उत्पादन सुविधा उभारल्या जात आहेत. यात मोठी आर्थिक जोखीम आहे. कारण या लशीला मंजुरी मिळाली नाही तर उत्पादन...