डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : गुजरातच्या डांग भागात तीन धरणप्रकल्पांमुळे आदिवासींना विस्थापित व्हावं लागणार आहे.

आदिवासी बहुल डांग जिल्ह्यातील बहुसंख्य लोकाचा उदरनिर्वाह शेतीवर अवलंबून आहे. धरणाचं काम कधीही सुरू होऊ शकतं, अशी या परिसरात चर्चा आहे, त्यामुळे धरणांच्या दहशतीखालीच आदिवासी जगत आहेत.

लोकांनी घाबरून जाऊ नये असं सरकारचं म्हणणं आहे. पण याबदद्ल प्रशासकीय यंत्रणा आणि राज्य सरकार मुद्दाम गप्प आहेत, असा आरोप होतो आहे.

डांग जिल्ह्यातील दाबदर गावातील रायज भोये इतर ग्रामस्थांसारख्याच घाबरलेल्या आहेत. त्या विचारतात, "जेव्हा धरण बांधलं जाईल, तेव्हा मी माझ्या मुलांसह कुठं जाणार?"

गंगलूभाई रडकाभाई इथंच राहतात. ते म्हणतात, "जर आमची जमीन गेली तर आमची मुलं उपाशी मरतील. आमची सर्व जमीन पाण्यात बुडणार आहे."

"धरण बांधणार आहेत, असं वर्तमानपत्रांतून छापून येतं असतं. जर सरकार धरण बांधणार असेल तर आम्हाला लढावं लागेल", असं ते म्हणाले.

रायज भोये

केंद्र सरकारच्या एनव्हायर्मेंट क्लिअरन्सच्या वेबासाईटनुसार, डांग जिल्ह्यात चिक्कर, दाबदर आणि केलवण असे तीन धरण प्रकल्प नियोजित आहेत. पार-तापी-नर्मदा लिंक नावच्या या प्रकल्पाशी संबंधित माहिती विविध सरकारी वेबसाईटवर उपलब्ध असून ही माहिती लोक शेअरही करत आहेत.

स्थानिक लोकांच्या माहितीनुसार, या प्रकल्पाचा उद्देश समुद्राला मिळणाऱ्या विविध स्थानिक नद्यांचं पाणी गुजरातच्या इतर भागांत पोहोचवणे हा आहे. पण या धरणांचा डांगला काही लाभ होणार नाही.

उपलब्ध आकडेवारीनुसार, जर धरणं झाली तर 30पेक्षा जास्त गावातील जवळपास 1600 कुटुंबांवर आणि त्यांच्या शेती तसंच जंगलांवर याचा परिणाम होणार आहे.

गुजरातच्या निवडणुका तोंडावर आहेत. या पार्श्वभूमीवर गुजरातचे जलसंपदा राज्यमंत्री नानूभाई वनानी आणि डांगमधील भाजपचे कार्यकर्ते लोकांतील भीती चुकीची आहे, असं आवर्जून सांगतात.

धरणं केव्हा बांधली जाणार, लोकांना किती आणि कधी भरपाई मिळणार या प्रश्नावर नानूभाई वनानी बीबीसीशी बोलताना म्हणाले, "सध्या प्रक्रिया सुरू आहे. सध्या प्रोजेक्ट रिपोर्टवर काम सुरू आहे."

डांगचे जिल्हाधिकारी बी. कुमार सांगतात की, त्यांना या धरणांच्या कामाबद्दल काहीही माहिती नाही.

"राज्य सरकारने जिल्हा प्रशासनाला अद्याप लेखी स्वरूपात काहीही कळवलेलं नाही," असं ते म्हणाले.

दाबदर

बुडीत क्षेत्रातील दुसऱ्या गावातही आम्ही गेलो. या गावातही हीच चर्चा...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

गुजरातच्या डांग जिल्ह्यात धरण बांधण्याची चर्चा सुरू झाल्यापासून धरणांच्या बुडीत क्षेत्रात येणारी घरं आणि जमिनींच्या भीतीने स्थानिक लोक घाबरले आहेत.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : गुड फ्रायडेला चर्चमध्ये होतं संस्कृतमधल्या उपनिषदाचं वाचन

ख्रिश्चन धर्मीय येशू ख्रिस्तांच्या मृत्यूच्या दिवसाला गुड फ्रायडे मानतात, तर त्यानंतर येणाऱ्या रविवारी येशू ख्रिस्ताचं पुनरुत्थान झालं म्हणून इस्टर संडे साजरा केला जातो. ख्रिश्चन धर्मातल्या काही महत्त्वाच्या सणांपैकी हे सण असून त्यांना आध्यात्मिक महत्त्व आहे.

ख्रिश्चन धर्मीयांच्या या सणामध्ये मात्र धार्मिक सलोख्याच्या निमित्तानं होणारा एक वेगळा उपक्रम आयोजित केला जात आहे.

महाराष्ट्र, गोवा, गुजरात, कर्नाटक या राज्यांमधल्या काही चर्चमध्ये या दिवशी ख्रिश्चन धर्मातील प्रार्थनांच्या बरोबरीनं संस्कृत भाषेतील नारायण उपनिषदाचं वाचन होताना पाहायला मिळत आहे.

भेद मिटवण्यासाठी...

पांडुरंगशास्त्री आठवले यांच्या स्वाध्याय परिवाराचे सदस्य असलेले हिंदू धर्मीय नागरिक गुड फ्रायडेच्या दिवशी चर्चमध्ये जाऊन विश्वशांतीचा संदेश देणाऱ्या नारायण उपनिषदाचं वाचन करतात. हिंदू धर्मीयांकडून केल्या जाणाऱ्या उपनिषदातील श्लोकांच्या वाचनामुळे दोन धर्मांतील अनोखा सलोखा यावेळी दिसत असल्याचे ख्रिश्चन धर्मगुरू सांगतात.

स्वाध्याय परिवाराचे सदस्य कर्जत इथल्या चर्चमध्ये गुड फ्रायडेच्या दिवशी नारायण उपनिषदाचं वाचन करताना.

या उपक्रमाबद्दल माहिती देताना स्वाध्याय परिवाराचे प्रतिनिधी आमोद दातार सांगतात, "1991 साली पांडुरंगशास्त्री आठवले यांनी स्वतः या उपक्रमाची सुरुवात केली. गुड फ्रायडे हा तसा ख्रिश्चन धर्मीयांसाठी दुःखाचा प्रसंग. अशावेळी त्यांच्या दुःखात एकप्रकारे सहभागी होण्यासाठी आम्ही चर्चमध्ये जातो. तसंच दुसरी महत्त्वाची बाब म्हणजे, दोन धर्मांतले भेद मिटवण्यासाठी भक्तीचा आधार घेतला पाहिजे असं आम्ही मानतो."

ते पुढे सांगतात, "नारायण उपनिषदांमधून विश्वशांतीचा संदेश दिला असल्यानं आम्ही त्याचं वाचन चर्चमध्ये करतो. तैतिरिय अरण्यकामधला 10वा प्रपाठ हा नारायण उपनिषदाचा असून ते संस्कृत भाषेमध्ये लिहिलं गेलं आहे. याला ख्रिश्चन धर्मीयांकडून कोणतीही हरकत घेतली जात नाही. उलट त्यांचं सहकार्यच असतं."

दातार पुढे या नारायण उपनिषदातला पहिला मंत्र सांगतात, "सहस्रशीर्षं देवं विश्वाक्षं विश्वशंभुवम् । विश्वं नारायणं देवम् अक्षरं परमं पदम्।।, विश्वतः परमान्नित्यं विश्वं नारायणं हरिम् । विश्वमेवेदं पुरुषस्तद्विश्वमुपजीवति।।

तर, याचा अर्थ असा होतो की, हजारो मस्तकवान्, अनंत डोळ्यांच्या,...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

गुड फ्रायडे आणि त्यानंतर येणारा इस्टर संडे हे ख्रिश्चन धर्मीयांचे महत्त्वाचे सण. या काळात प्रार्थनेला ख्रिश्चन धर्मीयांमध्ये महत्त्व असतं. पण, हल्ली देशातल्या काही चर्चमध्ये या प्रार्थनेसोबतच मूळ संस्कृत भाषेत असलेल्या नारायण उपनिषदाचंही वाचन केलं जातं.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : चीनच्या आडमुठेपणामुळे आसामला पुराचा धोका

द्विपक्षीय करारानुसार बीजिंगकडून पुराची वेळोवेळी माहिती मिळत होती. तरीही वेळोवेळी आलेल्या पुरानं आसाममध्ये थैमान घातलं. आता तर चीनकडून मिळणारी माहिती बंद झाल्याने पुराची भीती कित्येक पटींनी वाढली आहे.

आशियातील मोठ्या नद्यांपैकी एक असलेल्या ब्रह्मपुत्रा नदीचा उगम चीन नियंत्रित तिबेटमध्ये होतो. ही नदी भारतातून वाहत पुढे बांगलादेशमधून बंगालच्या उपसागराला मिळते.

जलऊर्जा केंद्रांच्या नूतनीकरणाचं काम सुरू असल्यानं माहिती देता येत नसल्याचं चीननं सप्टेंबरमध्येच कळवलं आहे.

चीनचा प्रतिसाद नाही

सध्याची स्थिती काय आहे याविषयी माहिती बीबीसीनं मागितली. मात्र त्याला प्रतिसाद मिळाला नाही.

डोकलामच्या प्रश्नावरून दोन महिने चीन आणि भारत यांच्यात वाद शिगेला पोहोचला असतानाच चीननं ब्रह्मपुत्रेविषयी ही भूमिका घेतली.

ब्रह्मपुत्रेला येणाऱ्या पुरामुळे दर पावसाळ्यात आसाममध्ये हजारो लोक विस्थापित होतात. यावर्षी पुरानं राज्यात सुमारे 500 लोकांचा बळी घेतला.

घर राहील का?

"या नदीमुळे मी आतापर्यंत पाच वेळा विस्थापित झालो आहे," आसाममधील गोलाघाट जिल्ह्यातील भव्य नदीपात्र दाखवत बिमती हजारिका यांनी बीबीसीला सांगितलं.

बिमती हजारिका

"दरवेळी आम्हाला नवीन जागेत हलवतात. पुढे ती जागाही पाण्याखाली जाते. यापूर्वीची चारही गावं आजही पाण्याखाली आहेत. आता तर सध्या राहात असलेल्या गावालाही धोका आहे," असं 60 वर्षीय बिमती सांगतात.

बिमती तात्पुरत्या झोपडीत राहात आहेत. बांबूच्या आधारे उभारण्यात आलेल्या या झोपडीत त्यांच्या पाठोपाठ आम्ही गेलो.

"नदीच्या पुरानं माझं जगणं मुश्किल केलं आहे. आता पूर आला तर कुठे जावं लागेल ते माहिती नाही. पण लवकरच बाडबिस्तरा हलवावा लागेल हे नक्की," असं बिमती  म्हणाल्या.

पुढे काय?

आसामच्या वायव्येला असणाऱ्या अनेक गावांची हीच स्थिती आहे.

गावातली मोठी माणसं वारंवार येणाऱ्या पुरामुळे बदलाव्या लागलेल्या गावांच्या खुणा दाखवतात. तर, तरुणांना मात्र वर्तमानाबरोबर भविष्याचीही चिंता सतावते आहे.

गावांची स्थिती

"चीनच्या निर्णयाची माहिती आम्हाला बातम्या वाचून समजली. तेव्हापासून आम्ही चिंतेत आहोत," असं संदीप गोगोई हा कॉलेजकुमार सांगितो.

चीनकडून माहिती मिळत असतानाही पुराचा फटका बसत होताच, पण किमान लोकांचं स्थलांतर करण्यास तरी वेळ मिळायचा. आता तशी माहिती मिळाली नाही तर काय...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

ब्रम्हपुत्रा नदी, जी इशान्य भारतासाठी जीवनाचं स्रोत आहे, कधीही रौद्र रूप धारण करू शकते. तसं तर सरकार अशा नदीत येणाऱ्या संभाव्य पुराचा धोक्यावर लक्ष ठेवून असते. पण या नदीची चीनमधल्या पात्रात पातळी किती, हे चीन भारताला सांगत नसल्याने हा धोका वाढला आहे. त्यामुळे आसाममधल्या स्थानिक लोकांनी आणि अधिकाऱ्यांनी आपली भीती बीबीसीकडे व्यक्त केली आहे.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : जात्यावरच्या ओव्यांमधून बाबासाहेब आंबेडकरांचे विचार

धान्य दळता-दळता महिला एका लयीमध्ये ओव्या गातात. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्याविषयीच्या भावना अशाच काही ओव्यांमधून व्यक्त होतात.

ग्रामीण भागात गायल्या जाणाऱ्या बाबासाहेबांविषयीच्या ओव्या PARI म्हणजेच 'पीपल्स अर्काइव्ह ऑफ रूरल इंडिया'नं संकलित केल्या आहेत.

लीलाबाई शिंदे यांनी म्हटलेल्या जात्यावरील ओवीत बाबासाहेबांच्या विषयीचा जिव्हाळा आणि आदर व्यक्त होतो. PARIनं यावर्षी एप्रिलमध्ये लीलाबाईंची भेट घेतली.

डॉ. आंबेडकरांविषयीच्या भावना लीलाबाईंनी ओवीतून मांडल्या.

पुणे जिल्ह्यातल्या लव्हार्डे गावच्या लीलाबाई शिंदेंनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना उद्देशून काही ओव्या गायल्या आहेत.

पारीच्या 'ग्राईंडमिल साँग्ज डेटाबेस' प्रोजेक्टसाठी आम्ही जेव्हा त्यांना भेटायला गेलो, तेव्हा या ओव्या आमच्या कॅमेऱ्यासमोर गाण्याची आम्ही त्यांना विनंती केली.

आधी त्यांनी थोडे आढेवेढे घेतले. मात्र नंतर त्या तयार झाल्या. घराबाहेरच्या पडवीत ठेवलेल्या जात्याजवळ त्या आम्हाला घेऊन गेल्या आणि त्या जात्याजवळ बसल्या.

आंबेडकर हे माझे गुरू आहेत, भाऊ आहेत, असं लीलाबाई ओवीतून सांगतात.

जातं फिरवण्यासाठी खुंटा हातात घेऊन त्यांनी आंबेडकरांचं कौतुक करणाऱ्या ११ ओव्या आमच्यासाठी गायल्या.

"भीम माझा गुरुभाऊ"

भीम भीम म्हणू भीम माझा गुरुभाऊ

सोन्याच्या सळई देते तांदळाला घाव

भीम भीम म्हणू भीम साखरेचा खडा

ध्यान येता मनी गोड झाल्यात दातदाढा

भीम भीम म्हणू भीम साखरेची पुडी

नाव घेतल्यानी सुद झाली माझी कुडी

'भीम माझा गुरुभाऊ' या पहिल्या ओवीत लीलाबाई डॉ. आंबेडकरांबद्दल म्हणतात, ते त्यांच्यासाठी गुरू आहेत, विश्वासातले आहेत आणि भाऊ आहेत.

या ओवीत लीलाबाई म्हणतात, त्या मोठ्या भाग्याच्या आहेत, जणू तांदूळ कांडणारं त्यांचं मुसळ सोन्याचं झालं आहे. भीमाचं नाव घेतल्यानं त्यांचं तोंड गोड होतं आणि त्यांचा विचार केल्यानं शरीर शुद्ध होतं.

माझ्याही बाळाला बुद्धाची आवड

बुद्धाच्या मंदिराला सोन्याची कवाड

माझ्याही बाळाला लई बुद्धाची आवड

पांढऱ्या साडीला नेसते गं घाई घाई

बाबासाहेबांची दिक्षा घेती माझी आई

"बुद्धाच्या मंदिराला सोन्याचं कवाड आहे," असं लीलाबाई त्यांच्या चौथ्या ओवीत सांगतात.

त्यांच्या मुलाला बुद्धाचीच खूप आवड आहे, असंही पुढच्या ओळीत गातात.

बाबासाहेबांकडून बौद्ध धम्माची दीक्षा...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

लोकसंगीताच्या आणि लोकवाङ्मयाच्या परंपरेत मौखिक साहित्याला खूप मोठं स्थान आहे. जात्यावरच्या ओव्या याच मौखिक परंपरेचा भाग आहेत.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : नेट न्यूट्रॅलिटी चा अंतामुळे छोट्या कंपन्यांवर गदा

या नव्या निर्णयानुसार इंटरनेट सेवा पुरवणाऱ्या कंपन्या आता वेगवेगळ्या मोबाईल नेटवर्क कंपन्यांचा इंटरनेटचा वेग आणि डेटा नियंत्रित करू शकतात. तसंच ग्राहक कोणत्या सेवा वापरतात, हे बघून त्यानुसार शुल्क आकारणी करू शकतात.

अर्थात इंटरनेट सेवा पुरवणाऱ्या कंपन्यांना याबाबतची आगाऊ सूचना मोबाईल नेटवर्क कंपन्यांना देणंही बंधनकारक आहे. पण या निर्णयामुळे एकंदर इंटरनेट वापरीच्या स्वातंत्र्यावर गदा येणार आहे.

या निर्णयाविरोधात आता अमेरिकेत लढाई सुरू झाली आहे. न्युयॉर्कचे अॅटर्नी जनरल एरिक श्नायडरमन यांनी तर फेडरल कम्युनिकेशन्स कमिशनच्या निर्णयाविरोधात कायदेशीर तक्रार दाखल करणार असल्याची घोषणा केली आहे.

नेट न्युट्रॅलिटीमुळे भारतात सगळ्यांना एकाच किमतीत इंटरनेट वापरता येईल.

पण FCCचे अध्यक्ष अजित पै यांच्या मते या बदलांमुळे इंटरनेटच्या विश्वात नवनवीन कल्पना प्रत्यक्षात आणणं शक्य होईल. "तसंच ग्रामीण भागातल्या लोकांना वेगवान इंटरनेट सेवा देण्यासाठी इंटरनेट पुरवणाऱ्या कंपन्या गुंतवणूक करू शकतील."

नियमांमधील हे बदल म्हणजे 'इंटरनेट स्वातंत्र्याची पुनर्स्थापना' आहे, असंही ते म्हणाले. पण या निर्णयामुळे FCCचं इंटरनेट सेवा पुरवणाऱ्या कंपन्यांवरचं नियंत्रण पूर्णपणे नाहीसं होणार आहे.

भारतातल्या नेट न्युट्रॅलिटीचं काय?

अमेरिकेत ही परिस्थिती असली, तरी भारतात मात्र नेट न्युट्रॅलिटी जास्तीत जास्त सक्षम होत आहे. भारतातल्या ग्राहकांना कमीत कमी दरात इंटरनेट सेवा मिळावी, यासाठी भारतीय दूरसंचार नियामक प्राधिकरण (TRAI) कसोशीने प्रयत्न करत आहे.

अमेरिकेत नेट न्युट्रॅलिटीवर निर्बंध लादले गेले आहेत.

दूरसंचार प्राधिकरणाने नुकतंच नेट न्युट्रॅलिटीला पाठिंबा देणाऱ्या काही तरतुदी प्रकाशित केल्या आहेत. त्यामुळे इंटरनेटसंबंधी धोरणात भारत जगात सगळ्यांत जास्त सक्षम होण्याच्या मार्गावर आहे.

नेट न्युट्रॅलिटी याचा अर्थ असा आहे की इंटरनेट सेवा पुरवणाऱ्यांनी सर्व ट्रॅफिकला समान वागणूक मिळावी, कुठल्याही कंटेटसाठी वेगळी किंमत आकारू नये. जेणेकरून युजर्सना सर्व वेबसाईट एकाच स्पीड आणि समान पैशात वापरता याव्या.

हे तत्त्व म्हणजे मोफत इंटरनेटचा वापर सर्वांना समसमान मिळण्याचा पाया आहे.

30 नोव्हेंबर रोजी TRAIने केलेल्या या तरतुदी माहिती प्रसारण मंत्रालयाने मान्य केल्या तर भारत इंटरनेट...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

व्यक्तिस्वातंत्र्याचा पुरस्कार उच्चरवात करणाऱ्या अमेरिकेत आता नेट न्युट्रॅलिटीला धक्का बसला आहे. अमेरिकेच्या फेडरल कम्युनिकेशन कमिशनने (FCC) घेतलेल्या निर्णयानुसार आता नेट न्युट्रॅलिटीबाबतचे नियम अमेरिकेत बदलले जाणार आहेत.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : पवित्र कुराणच्या जीर्ण झालेल्या प्रती जबल-ए-उल-नूर-कुराण या ठिकाणी ठेवल्या जातात.

कुराण जीर्ण झालं तरी ते फेकून देऊ नये अशी मुस्लिमांची धारणा आहे. पण जीर्ण झालेल्या प्रती ठेवायच्या कुठे? हा प्रश्न अनेकांना पडतो. अशा वेळी एका संस्थेनी पुढाकार घेऊन जीर्ण कुराणाच्या प्रतींचा प्रश्न मार्गी लावला आहे.

पाकिस्तानमधील क्वेटा शहराबाहेर असलेल्या डोंगर रांगांमध्ये कुराणाच्या जुन्या प्रती पुरल्या जातात. या डोगरांना जबल-ए-नूर-उल-कुराण म्हणतात. याचा अर्थ आहे, 'प्रकाशाचा डोंगर'.

या ठिकाणी खूप जुन्या प्रती पुरल्या जातात. काही प्रती या 600 वर्षांहून अधिक जुन्या असाव्यात असं इथल्या व्यवस्थापकांचं म्हणणं आहे.

जीर्ण झालेल्या प्रती जबल-ए-नूर-उल-कुराण या ठिकाणी आणून ठेवल्या जातात.

"माझ्या भावाची पवित्र कुराणावर फार श्रद्धा होती. कुणाचं कुराण जुनं झालं तर तो ते घेऊन येत असे आणि त्याचे जतन करून ठेवत असे.  त्याच्याकडे अशा अनेक प्रती जमा झाल्या. त्याचे मित्र देखील त्याची या कामी मदत करत असत," असं जबल-ए-नूर-उल-कुराणचे व्यवस्थापक अब्दुल रशीद लेहरी सांगतात. "त्याच्यासोबतच मी देखील हे काम करू लागलो," असं ते सांगतात.

जबल-ए-उल-नूर-कुराणचे व्यवस्थापक अब्दुल रशीद लेहरी

"आमच्याकडे कुराणांच्या प्रतींचे रोज अनेक गठ्ठे येतात. आम्ही त्यांची वर्गवारी करतो. काही प्रतींची स्थिती बऱ्यापैकी असते त्यांना आम्ही दुरुस्त करतो आणि पुन्हा लोकांना देतो. ज्या प्रती खूप जीर्ण झाल्या आहेत त्या आम्ही भुयारात एका पिशव्यांमध्ये ठेवतो," असं येथील कर्मचारी अब्दुल कुद्दुस सांगतात.

"सध्या या भुयाराची लांबी 3 किमी आहे. रोज अनेक कुराणांच्या प्रती या ठिकाणी येतात. रोज थोडं-थोडं भुयार खोदून ग्रंथांसाठी जागा तयार केली जाते. जीर्ण झालेल्या कुराणांच्या प्रती आमच्याकडे पाठवा असं आवाहन आम्ही  पाकिस्तानमधील लोकांना करतो. त्यामुळे आमच्याकडे रोज अनेक प्रती येतात," असं कुद्दुस सांगतात.

हे वाचलं का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)

\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

मुस्लिमांचा धर्मग्रंथ पवित्र कुराण जर जुना झाला तर त्याचं काय करायचं, हा पाकिस्तानमध्ये संवेदनशील विषय आहे.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : पहिली मासिक पाळी साजरी करण्यासाठी जिथं लाखोंचं कर्ज काढलं जातं

माझ्या अनेक मैत्रिणींनी पहिली पाळी वेगळ्या पद्धतीनं साजरी केली आहे. त्यापैकी मला काही कार्यक्रमात आमंत्रण होतं. 'पुष्पवती महोत्सवम्' (उमलणाऱ्या कळीचा उत्सव) या कार्यक्रमामुळे माझ्या मैत्रिणींना दहा दिवस शाळा बुडवावी लागायची.

जेव्हा मुलींना पहिल्यांदा पाळी येते तेव्हा तिला घरात वेगळं बसवलं जातं. तिच्यासाठी भांडी वेगळी ठेवली जातात आणि तिला वेगळं प्रसाधनगृह वापरायला सांगितलं जातं. पुढचे पाच ते अकरा दिवस तिला अंघोळ करायची परवानगी नसते. नातेवाईक आणि मित्रमैत्रिणींच्या उपस्थितीत एक कार्यक्रम केला जातो.

चांगल्या स्थळांसाठी अट्टाहास

'बीबीसी शी पॉप अप' या उपक्रमाअंतर्गत आंध्र प्रदेश विद्यापीठात विद्यार्थिनींशी चर्चा करण्यात आली. विशाखापट्टणमच्या विद्यार्थिनींनी संवाद साधताना मासिक पाळी आल्यावर त्यांच्या आयुष्यावर काय परिणाम झाला ते सांगितलं.

मुलीची पहिली पाळी इतक्या थाटामाटात साजरी केली जाते मग हीच बाब एक कलंक म्हणून का बघितली जाते असा प्रश्न तीन वर्षांपासून या विद्यापीठात शिकणाऱ्या बिहारच्या एका विद्यार्थिनीनं विचारला.

मी आजुबाजूला विचारलं तेव्हा मुलीला चांगली स्थळं मिळावी म्हणून त्याचा गाजावाजा केला जातो असं मला सांगण्यात आलं. पहिल्या पाळीचे अनुभव सांगण्यासाठी आणखी काही विद्यार्थिनीदेखील सरसावल्या.

या विषयावर विविध वयोगटातल्या आणि विविध सामाजिक आर्थिक स्तरातल्या मुलींशी या बाबतीत चर्चा करण्यात आली. तेव्हा वेगळं बसणं आणि अंघोळ न करू देणं या दोन बाबींबद्दल सगळ्यांनी एकमुखानं विरोध दर्शवला. मासिक पाळीचा त्यांच्या शरीरावर आणि मनावर कसा परिणाम झाला हे मुद्दे विरोधाच्या केंद्रस्थानी होतं.

पाळीमुळे प्रगतीला खीळ

स्वप्ना 22 वर्षांची आहे. तिला पंधराव्या वर्षी पहिल्यांदा पाळी आल्यानंतर सहा महिन्यातच नात्यातल्या एका मुलाशी तिचं लग्न झालं. तो व्यवसायाने सुतार आहे. तिनं नुकतीच दहावीची परीक्षा दिली. "काय होतंय हे कळण्याच्या आतच माझं लग्न झालं. सोळाव्या वर्षी मी गरोदर होते. माझ्या स्त्रीत्वामुळे माझ्या स्वप्नांना खीळ बसली होती. आता मात्र मी ती पूर्ण करणार आहे," स्वप्ना सांगत होती.

सामाजिक कार्यकर्त्यांच्या मते आता मुलींना 12व्या किंवा 13व्या वर्षी पाळी येते. सार्वजनिकपणे त्याचा बोभाटा न करता त्यांच्या आरोग्याकडे आणि त्यांच्या शिक्षणाकडे लक्ष...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

मला पहिल्यांदा पाळी येईल तेव्हा ते सार्वजनिकरीत्या जाहीर होणार आणि मला वेगळं बसवलं जाणार, मला त्या दिवसांत अंघोळ करता येणार नाही या विचारांनीच अंगावर काटा आला होता. पण सुदैवानं माझ्या पालकांनी असं काहीही केलं नाही. त्याऐवजी त्यांनी माझ्यातला हा शारीरिक बदल समजावून सांगितला. त्या जैविक प्रक्रियेची माहिती आणि त्या काळात कोणता आहार घ्यावा ही सगळी माहिती दिली.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : पैशाची गोष्ट : स्टार्ट अप खरंच फायद्याचे आहेत का?

मधल्या काळात आपल्या सातत्यपूर्ण कामगिरीने ते नाव कमावून आहेत. मेरू, कारवाले, मॅजिकब्रिक्स, ऑनबाईक्स, रेडबस अशी कितीतरी उदाहरणं देता येतील.

गेल्या दशकात युवकांनी स्टार्ट अपच्या माध्यमांतून चांगला पैसा उभा केला आहे.

घरातून उद्योगाची फारशी पार्श्वभूमी नसलेले पण, नवीन कल्पना राबवून त्यातून आर्थिक उलाढाल निर्माण करणारे तरुण आता पुढे येतायत. अशा सेवा किंवा वस्तू पुरवणाऱ्या कंपन्यांनाच मॅनेजमेंटच्या भाषेत स्टार्ट अप असं म्हणतात.

'झाडू मारणारा झाला उद्योजक'

विजय गायकवाड हे यशस्वी स्टार्ट अपचं एक मूर्तीमंत उदाहरण आहे. सातारा गावात 8 हजार रुपयांच्या पगारावर हा माणूस झाडू मारण्याचं काम करत होता.

पुढे त्यांनी कंपनी सुरू केली ती ही झाडू मारण्याची म्हणजेच सफाई कामांची सेवा देणारी. गावातल्या सर्व सफाई कामगारांना एकत्र करून त्यांनी ही सेवा सुरू केली.

आणि आज साताऱ्यापासून मुंबईपर्यंत त्यांची कंपनी सफाई सेवा पुरवते आणि त्यांच्या कंपनीची उलाढाल आहे आठ कोटी रुपयांची.

गायकवाड यांनी सफाई कामगार पुरवणारी सेवा सुरू केली. ( प्रातिनिधिक छायाचित्र)

मुंबईतले व्हेंचर कॅपिटल उद्योजक आणि गायकवाड यांना आर्थिक पाठबळ देणारे प्रताप काकरिया यांनी गायकवाडांचं उदाहरण विस्तारानं समजावून सांगितलं.

'विजय गायकवाड हे स्टार्ट अपचं सगळ्यात मोठं उदाहरण आहे. कारण, त्यांनी जी सेवा लोकांना देऊ केली आहे, त्याची लोकांना गरज होती.

ती कल्पना तेव्हा बाजारात नवीन होती आणि कल्पना फक्त मुंबईतच नाही तर देशभर राबवता येईल अशी होती. म्हणजेच धंदा वाढवणं शक्य होतं. याच गोष्टी स्टार्ट अपना तारून नेतात.' काकरिया यांनी स्पष्ट केलं.

आणखी काय लागतं स्टार्ट अपना?

धंदा करण्याची मानसिकता, नेतृत्व गुण, स्वत: सुरुवात करण्याची जोखीम आणि धंदा पुढे नेण्याचं स्वप्न आणि अर्थातच आर्थिक पाठबळ... या गोष्टी असतील तर स्टार्ट अप नक्की यशस्वी होऊ शकतो.

प्रताप काकरिया यांनी पंतप्रधान मोदींनी दिलेलं भजी विकण्याचं उदाहरण पुन्हा एकदा दिलं.

"सर्वसामान्यपणे भजी लोकांना आवडतात. त्याचा दर्जा कायम ठेवला तर तुमच्या भजींवर लोक तुटून पडतील. मुख्य म्हणजे भजी विकण्याचा धंदा पुढे जाऊन वाढू शकतो. हे काही निकष आहेत स्टार्ट अपना आर्थिक पाठबळ देणाऱ्या कंपन्यांचे. त्या निकषात भजी विकण्याचा धंदाही चपखल बसतो," असं काकरिया...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

मराठी माणूस पांढरपेशा आणि व्यवसायाची जोखीम न घेणारा असा सर्वसाधारण समज आहे. पण, तुम्हाला माहीत आहे का की, गेल्या दहा वर्षांत राज्यात दहा हजारांपेक्षा जास्त नवउद्योजक तयार झाले आहेत.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : प्रिन्स चार्ल्सच्या लग्नाला गेले होते मुंबईचे डब्बेवाले!

मुंबईच्या डबेवाल्यांचं आणि लंडनच्या राजघराण्याचं आपुलकीचं नातं आहे. कारण 2005 मध्ये प्रिन्स चार्ल्स आणि कॅमिला यांचा विवाहसोहळा झाला होता. त्याचं शाही निमंत्रण डबेवाल्यांना होतं.

डबेवाल्यांच्या वतीने या लग्नाकरिता मुंबईहून दोन डबेवाल्यांना लंडनला पाठवण्यात आलं होतं. त्यापैकी एक होते - सोपान लक्ष्मण मरे.

पहिला विमानप्रवास

लंडनच्या त्या शाही लग्नाबद्दल विचारलं असता आजही सोपान मरे यांच्या मनात त्या आठवणी ताज्या असल्याचं ते सांगतात.

सोपान सांगतात, "ज्यावेळी प्रिन्स चार्ल्स यांच्या लग्नाचं निमंत्रण आलं तेव्हा आमच्याकडे पासपोर्टसुद्धा नव्हता. माझ्या पासपोर्टसाठी मी गावातल्या शाळेत जाऊन आधी माझा दाखला आणला आणि अवघ्या 2-3 दिवसात भारत सरकारने विशेष मदत केल्यानं आमची पासपोर्टची व्यवस्था झाली."

प्रिन्स चार्ल्स आणि कॅमिला

"इथून आम्ही विमानाने लंडनला गेलो. तोपर्यंत आम्ही मित्रा-मित्रांमध्ये बोलत असतानासुद्धा मुंबईहून पुण्याला विमानाने जाऊ या, एवढंच बोलायचो. आम्हाला फक्त विमान कसं उडतं आणि कसं उतरतं हे पाहायचं होतं. मात्र हे शाही निमंत्रण मिळाल्यानंतर आमचं स्वप्न सत्यात उतरलं. सुरुवातीला भीती वाटली. मात्र नंतर हा प्रवास काही अवघड नाही असं वाटलं."

कडक सुरक्षा बंदोबस्तात आम्ही राहिलो

लंडनला गेल्यानंतर त्यांचं कशाप्रकारे स्वागत झालं, याबद्दल ते आवर्जून सांगतात. तिथल्या सुरक्षाव्यवस्थेबद्दलही सांगतात.

सोपान मरे

"आम्ही जेव्हा लंडनला उतरलो, तेव्हा तिथे लंडनला बरीच थंडी होती. तेव्हा लगेच विमानतळावर आम्हाला घेण्यासाठी आलेल्या राजघराण्यासाठी काम करणाऱ्या व्यक्तींनी कोट दिले. तिथून आम्ही थेट राणी एलिझाबेथ यांच्या राजवाड्यासमोर असलेल्या ताज ग्रूपच्या हॉटेलमध्ये गेलो. तिथेच आमची 8 दिवस राहण्याची सोय केली होती. आमच्यासाठी एवढी कडक सुरक्षा व्यवस्था होती की, आम्ही कुठेही जाताना सुरक्षारक्षक आमच्यासोबत असायचे."

"आम्ही राजाच्या कुटुंबाचे पाहुणे असल्यानं आम्हाला कुठेही काहीही कमी पडू नये, त्रास होऊ नये म्हणून आम्हाला कडक सुरक्षा देण्यात आली होती. त्यांनी आम्हाला दोन कॉर्डलेस फोन दिले होते. तरीपण आम्हाला इकडे तिकडे जायची कुठेच परवानगी नव्हती. कुठेही जाताना आम्ही कॉर्डलेसवरून सुरक्षा रक्षकांना फोन करायचो. ते ताबडतोब गेटवर यायचे आणि तिथून ते आम्हाला पाहिजे...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

प्रिन्स हॅरी आणि हॉलिवूड अभिनेत्री मेगन यांचा शाही विवाहसोहळा 19 मे रोजी होणार आहे. या सोहळ्याविषयी उत्सुकता जगभरात आहे. मुंबईच्या डबेवाल्यांनी प्रिन्स चार्ल्स यांचा असाच शाही विवाह सोहळा यापूर्वी अनुभवला होता. त्यांनी बीबीसी मराठीशी शेअर केलेले त्या वेळच्या आठवणी...


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : बँकेतले घोटाळे आणि आपण...

नीरव मोदींचा घोटाळा 11,500 कोटी रुपयांचा आहे. पण मागच्या तीन ते चार वर्षांत एक लाखांपेक्षा जास्त रकमेची अफरातफर झालेले एकूण 25,800 बँक घोटाळे आहेत.

सर्वसामान्यांशी संबंधित घोटाळे

25,000पेक्षा जास्त झालेले हे घोटाळे आहेत अफरातफरीचे. म्हणजे कधी डेबिट कार्ड किंवा क्रेडिट कार्डाची चोरी आणि ऑनलाईन गैरव्यवहार करून खात्यातले पैसे गायब करणं किंवा तुमच्या कार्डवरून ऑनलाईन शॉपिंग करणं असे हे फसवणुकीचे प्रकार आहेत.

रिझर्व्ह बँकेची आकडेवारी बघितली तर अशी मागच्या चार वर्षांतली प्रकरणं एकत्र करून लोकांना किमान 2 अब्ज रुपयांचा चुना लागला आहे.

बँकेतले पैसे कसे ठेवू सुरक्षित?

बनावट वेबसाईट

इथं ऑनलाईन चोर बँकेची बनावट वेबसाईट बनवतो. ही साईट दिसते मूळ साईटसारखीच. साईटच्या स्पेलिंगमध्ये एखाद्या अक्षराचा फरक असतो.

आपण नजरचुकीनं ही साईट उघडतो. त्यात आपली माहिती भरतो. आणि बँक अकाऊंट, पासवर्ड सारखी गोपनीय माहिती मग चोरांच्या हातात पडते.

त्यामुळे ऑनलाईन व्यवहार करताना वेबसाईट नकली तर नाही ना याची नीट खात्री करून घ्या.

सगळ्यात जास्त फसवणूक बनावट एटीएम कार्ड वापरून झाली आहे

ATM कार्ड

ATM चा गैरफायदा दोन प्रकारे घेतला जातो. एकतर तुमचं कार्ड चोरून मग फोनवर तुमच्याकडून पिन नंबर घेणं.

आणि दुसरं म्हणजे एटीएम मशिनमध्ये फेरफार करून. यात मशिनमध्ये तुम्ही जिथे कार्ड आत सरकवता तिथं स्किमर बसवला जातो.

पिन नंबर टाईप करतो तिथे गोंद लावलेली असते. त्यातून त्यांना पिन नंबरही कळतो. आणि स्किमरमुळे डेबिट कार्डावरचा मॅग्नेटिक डेटा अलगदपणे चोरला जातो.

तेव्हा एटीएम सेंटरवर गेलात की स्किमर दिसत नाही ना आणि चिकटसा पदार्थ किपॅडवर नाही ना हे निश्चितपणे पाहा.

खोटे फोन आणि ईमेल

खोटे फोन कॉल आणि ईमेलपासूनही सावध राहा. कार्डावरचा तुमचा सीवीवी नंबर किंवा ओटीपी नंबर तुमच्याकडे मागितला जातो. आणि त्यानंतर तुमच्या अकाऊंटवरचे पैसे गायब होतात.

सुरक्षित वाय-फाय नेटवर्कचा वापर करा

ही पद्धत अलीकडे सर्रास वापली जाते. तेव्हा फोनवर तुमची बँकेविषयीची माहिती उघड करू नका.

वाय-फाय नेटवर्क

लोकल ट्रेन, मॉल किंवा एकूणच खुलं असलेलं वाय-फाय नेटवर्क वापरत असाल तर तुम्हाला बँकेचे व्यवहार करताना सावध राहण्याची गरज आहे.

कारण, वाय-फायच्या माध्यमातूनही तुमची माहिती चोरांना कळत असते. मोफत डेटा मिळतो म्हणून आपण...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

सध्या सगळीकडे नीरव मोदी आणि त्यांनी केलेला PNB घोटाळा गाजतो आहे. पण, त्याचवेळी रिझर्व्ह बँकेनं सादर केलेला एक अहवालही लक्ष वेधून घेणारा आहे.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : बाबासाहेबांना हवा होता साम्यवाद, लोकशाही नाही?

आणि पुढे घटना लागू झाल्यानंतर 1951मध्ये भारतात पहिल्या सार्वत्रिक निवडणुकाही पार पडल्या. तेव्हापासून देशात लोकशाहीबद्दल अनेक मतं व्यक्त होत आहेत.

बीबीसीला 1953मध्ये दिलेल्या एका एक्सक्लुझिव मुलाखतीत खुद्द डॉ. आंबेडकरांनीही लोकशाहीबद्दल वेगळं मत व्यक्त केलं होतं. भारतासाठी लोकशाही योग्य नाही, असं ते त्यात म्हणाले.

अर्थात त्यामागे काही कारणं आहेत. काय होती ती कारणे, काय म्हणाले होते डॉ. आंबेडकर...  त्यांचं भारतीय लोकशाहीवरचं विश्लेषण वाचूया.

'लोकशाही नावापुरती राहील'

प्रश्न - भारतात लोकशाही चालेल असं तुम्हाला वाटतं का?

डॉ. आंबेडकर - नाही. इथं लोकशाही फक्त नावापुरती असेल.

प्रश्न - तुम्हाला नक्की काय म्हणायचं आहे?

डॉ. आंबेडकर - म्हणजे लोकशाहीशी संबंधित गोष्टी सुरू राहतील. निवडणुका होतील, पंतप्रधान ठरेल, या गोष्टी सुरूच राहतील.

प्रश्न - पण, लोकशाहीसाठी निवडणुका महत्त्वाच्या आहेत...

डॉ. आंबेडकर - असं नाही. जर त्यातून चांगला नेता निर्माण झाला तरच निवडणुका महत्त्वाच्या.

डॉ. आंबेडकरांचा लोकशाहीला विरोध का होता?

प्रश्न - निवडणुकांमुळे मतदारांना नेता बदलाचे हक्कही मिळतात...

डॉ. आंबेडकर - हो. खरं आहे. पण हे त्यांच्यासाठी ज्यांना आपलं मत सरकार बदलू शकतं हे माहीत आहेत. भारतात ही समज कुणाला नाही. आमची निवडणूक प्रक्रिया नेता निवडून देण्याइतकी सक्षम नाही. उदाहरण सांगायचं तर, मागच्या निवडणुकीत काँग्रेसनं लोकांना सांगितलं, बैलाला मत द्या. हा बैल कुणाचं प्रतिनिधित्व करतो याचा विचारच कुणी केला नाही. कुणी गाढव असेल जो बैलाचं प्रतिनिधित्व करत असेल. किंवा कुणी खरंच शिकलेली व्यक्ती असेल. पण, लोकांनी फक्त बैलाला मत दिलं.

प्रश्न - तुम्ही म्हणता तशी भारतात लोकशाही चालली नाही. तर दुसरा कुठला पर्याय तुम्हाला दिसतो?

डॉ. आंबेडकर - मला निश्चित सांगता येणार नाही. पण, साम्यवादाचा एखादा प्रकार इथं योग्य ठरू शकेल.

प्रश्न - साम्यवाद चालेल असं तुम्हाला का वाटतं? लोकांचं जीवनमान त्यामुळे सुधारेल का?

डॉ. आंबेडकर - हो. मला तरी तसंच वाटतं. या देशात निवडणुकांशी कुणाला देणंघेणं आहे? लोकांना खायला अन्न पाहिजे. त्यांच्या भौतिक गरजा पूर्ण व्हायला पाहिजेत.

अमेरिके सारख्या देशात लोकशाही ठीक आहे. मी नुकताच तिथं जाऊन आलो आहे. तिथे भविष्यात कधी साम्यवाद येईल असं वाटत नाही....\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे घटनेचे शिल्पकार आहेत. भारतात समाजवादी लोकशाही हवी या विचारातून घटना समिती स्थापन झाली. घटनेच्या मसुदा समितीचं अध्यक्षपद आंबेडकरांनी भूषवलं.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : बीबीसी रेडिओवर मराठीतून पहिल्या बातम्या 1942 मध्ये प्रसारित झाल्या होत्या.

 कधी-कधी काळाचा पडदा थोडासा सरकतो, त्या आडून एखादा हसरा चेहरा डोकावतो, एक मधुर आवाज तुमच्या कानावर पडतो आणि थक्कच करून जातो...

वेणू चितळे हे असंच एक प्रभावी व्यक्तिमत्त्व. 1942 मध्ये दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान बीबीसीनं मराठीतून प्रसारण सुरू केलं होतं. तेव्हा वेणू चितळे लंडनहून मराठीत आणि इंग्रजीतही बातम्या द्यायच्या.

सत्तर-ऐंशी वर्षांपूर्वीच्या काळात एका मराठी मध्यमवर्गीय मुलगी शिक्षणासाठी परदेशात जाते, बीबीसीसाठी वृत्तनिवेदन आणि वार्तांकन करू लागते, तेही युद्ध ऐन भरात असताना...  हे सारंच आज रोमांचक वाटतं.

पण वेणूताईंचं आयुष्य अशा अशक्य वाटणाऱ्या गोष्टींनी भरलं होतं.

आईविना वाढलेली लेक

वेणूताईंचा जन्म  सालचा. वेणू जेमतेम सहा वर्षांची असताना त्यांच्या आईचं निधन झालं. त्यानंतर मोठ्या भावंडांनीच त्यांचा सांभाळ केला.

आधी पुण्यात हुजूरपागा आणि मग मुंबईला सेंट कोलंबा शाळेत वेणूताईंचं शिक्षण झालं.

मराठीचं बीबीसीशी नातं नवं नाही. पुण्याच्या वेणू चितळे यांच्या रूपानं बीबीसी आणि मराठीचा ऋणानुबंध जुळला होता.

वेणूताईंचं कुटुंब परंपरा जपणारं पण पुढारलेल्या विचारांचं होतं. कॉम्रेड विष्णू (भाई) चितळे आणि चितळे अॅग्रो प्रॉडक्ट्सची स्थापना करणारे श्रीकृष्ण चितळे हे त्यांचे बंधू.

साहजिकच त्या काळातही वेणूताईंच्या शिक्षणाला घरून प्रोत्साहनच मिळालं.

शिक्षणासाठी इंग्लंडला प्रस्थान

मुंबईच्या सेंट कोलंबा शाळेतच वेणूताईंना एक जीवाभावाची मैत्रीण मिळाली - जोहाना अॅड्रियाना क्विन्टा ड्यू प्री म्हणजेच क्विनी.

क्विनी खरं तर वेणूताईंची शिक्षिका, पण दोघींच्या वयांत फारसं अंतर नव्हतं.

क्विनीच्या सल्ल्यानंच वेणूताईंनी पुढे शिकण्याचं ठरवलं आणि विल्सन कॉलेजलाही अॅडमिशनही घेतली. पण याचदरम्यान वेणूताईंच्या घरी त्यांच्या लग्नाविषयी चर्चा होऊ लागली.

वेणूताईंच्या कन्या ज्योत्स्ना दामले आपल्या आईच्या आठवणी सांगतात, "एका ज्योतिषानं 'हिचं लग्न बहिणीसाठी त्रासाचं ठरेल' असं भाकित केलं. तेव्हा बहिणीवरच्या प्रेमापोटी तिनं लग्नच न करण्याचा निर्णय घेतला."

लग्न नाही करायचं, तर पुढे काय? असा प्रश्न उभा राहिला.

तेव्हा क्विनीनं तरुण वेणूला इंग्लंडला नेण्याची तयारी दाखवली. घरच्यांनीही विरोध केला नाही.

क्विनीनं वेणूताईंना पाश्चात्य संस्कृतीची ओळख करून दिली,...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

आज जागतिक रेडिओ दिवस. त्यानिमित्तानं 1942 मधील 'बीबीसी'तला पहिला मराठी आवाज ठरलेल्या वेणू चितळे यांची कहाणी.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : बीबीसी रेडिओवर मराठीतून पहिल्या बातम्या 1942 मध्ये प्रसारित झाल्या होत्या.

१९४२ मध्ये दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान बीबीसीनं मराठीतून प्रसारण सुरू केलं होतं. तेव्हा वेणू चितळे लंडनहून मराठीत आणि इंग्रजीतही बातम्या द्यायच्या. वेणूताईंची ही कहाणी बीबीसी मराठीनं काही दिवसांपूर्वी प्रसिद्ध केली.

बीबीसीच्या संग्रहात वेणूताईंचा आवाज गवसेल असं त्यांच्या कुटुंबीयांनाही वाटलं नव्हतं. त्यांच्यासाठी हे एक खास सरप्राईज होतं.

वेणूताईंची लेक नंदिनी आपटे यांनी बीबीसी न्यूज मराठीच्या व्हीडिओच्या माध्यमातून पहिल्यांदाच आपल्या आईचा रेडियोवरील आवाज ऐकला.

आईचा 75 वर्षांपूर्वीचा आवाज ऐकल्यावर नंदिनी आपटे यांना काय वाटलं? त्यांच्याच शब्दांतली ही प्रतिक्रिया --

पुण्याच्या वेणूताई चितळेंनी 1942 मध्ये दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान बीबीबीसाठी मराठीतून बातम्या दिल्या होत्या.

उत्साह, आश्चर्य आणि आनंद

मी अगदी उत्साहात, काहीशा घाईघाईतच मला पाठवण्यात आलेली लिंक उघडून पाहिली.

सुरूवातीला भराभर व्हीडिओ पाहिला, कहाणी वाचली. तेव्हा अनेक गोष्टींकडे खरंतर माझं लक्षही गेलं नाही- हे स्वाभाविकच आहे.

मग थोड्यावेळानं शांतपणे बसून मी पुन्हा ही बातमी पाहिली, तेव्हा कुठे मला बऱ्याच गोष्टी जाणवल्या.

उपलब्ध माहिती आणि कमी वेळात ही कहाणी बांधली गेली होती. अडीच मिनिटांत एवढं सगळं सांगणं ही सोपी गोष्ट नाही.

मी दुसऱ्यांदा व्हीडिओ पाहिला, तेव्हा सुरुवातीला असलेल्या आवाजानं माझं लक्ष वेधलं. रेडियोवरून युद्धासंबंधी बातम्या देणारा तो आवाज.

अगदी खरं सांगायचं, तर मी तो आवाज, उच्चार काहीच ओळखीचं नव्हतं.  'नमस्ते महाराष्ट्र' म्हणताना खास शैलीत शेवटच्या 'र' वर दिलेला भर वेगळा वाटला.

पण लक्ष देऊन पुन्हा पुन्हा ऐकल्यावर मला वाटलं, हा माझ्या आईचा आवाज असावा. माझ्या आईचा तिच्या तरूणपणीचा आवाज.

पण तरीही माझ्या मनात शंका डोकावली. कदाचित, रेडिओचा आभास व्हावा यासाठी हा कुणा दुसऱ्याचा आवाज तर वापरला नसावा?

मला वाटलं, हे स्पष्ट व्हायला हवं. म्हणून मी जान्हवीला मेसेज करून विचारलं, हा माझ्या आईचा ओरिजिनल आवाज आहे का?

तिनं अगदी लगेचच रिप्लाय केला, "होय, हा त्यांचाच आवाज आहे."

त्यानंतर मी पुन्हा तो आवाज ऐकला आणि मला त्यातलं साम्य जाणवू लागलं.

बीबीसीच्या ईस्टर्न सर्व्हिससाठी वेणूताई चितळेंनी बातमीपत्र सादर केलं होतं.

75 वर्षांपूर्वीचा आईचा आवाज

मला एक...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

१९४२ मध्ये दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान बीबीसीनं मराठीतून प्रसारण सुरू केलं होतं. वेणूताई चितळेंनी मराठीतून बातम्या दिल्या होत्या. 75 वर्षांपूर्वीचा आईचा आवाज ऐकून त्यांची कन्या नंदिनी आपटे यांनी आपल्या भावना व्यक्त केल्या.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : मुंबईच्या किनाऱ्यावर विषारी जेलीफिश

ग्लोबल वॉर्मिंग, वाढलेली मासेमारी आणि मुख्यतः मान्सून वाऱ्यांमुळे भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यांवर सध्या ब्लू बॉटल जेली फिशनी आपलं बस्तान मांडलं आहे.

ब्लू बॉटल जेली फिश दरवर्षी मान्सूनच्या आगमनानंतर मुंबईच्या किनाऱ्यांवर दिसतात. आकाराने छोटे आणि पाण्यावर तरंगत असल्याने ते भरतीच्या वेळी वाहून किनाऱ्यावर येतात. गेल्या अनेक वर्षांपासून त्यांच्या आगमनाचं आणि पुन्हा जाण्याचं चक्र सुरूच आहे.

किनाऱ्यावरील वाळूत पडलेल्या या जेली फिशना स्पर्श झाल्यास किंवा त्यांना पाय लागल्यास ते दंश करतात आणि तीव्र वेदना होतात. याचा फटका गेल्या शुक्रवारपासून रविवारपर्यंत 100हून अधिक पर्यटक आणि मुंबईकरांना अक्सा, जुहू, गिरगाव, दादर इथल्या किनाऱ्यांवर बसला. पण, यंदा त्यांच्या मुंबईत लांबलेल्या मुक्कामामागे जागतिक तापमान वाढ हे कारण असल्याचं तज्ज्ञांचं मत आहे.

'ग्लोबल वॉर्मिंगमुळे ब्लू बॉटलच्या संख्येत वाढ'

मुंबईच्या किनाऱ्यांवर दिसणाऱ्या ब्लू बॉटल जेली फिशबद्दल जाणून घेण्यासाठी 'सेंट्रल मरीन रिसर्च फिशरीज इन्स्टीट्यूट' (CMFRI) संस्थेत वरिष्ठ वैज्ञानिक म्हणून काम पाहिलेल्या डॉ. विनय देशमुखांशी बीबीसीनं चर्चा केली.

देशमुख सांगतात, "ब्लू बॉटल जेली फिश हे अरबी समुद्राच्या मिड ओशन रिजन म्हणजेच मध्यवर्ती भागात प्रामुख्याने दिसून येतात. मान्सूनच्या आगमनानंतर वाऱ्यांमुळे समुद्रात घुसळण होते आणि हे जेली फिश थेट वाहून देशाच्या पश्चिम किनाऱ्यांवर येतात. गेल्या 5-6 वर्षांत यांच्या संख्येत लक्षणीय वाढ होताना दिसते आहे. याच्यामागे जागतिक तापमान वाढ हे कारण असू शकतं."

ब्लू बॉटल जेली फिश हे अरबी समुद्राच्या मिड ओशन रिजन म्हणजेच मध्यवर्ती भागात प्रामुख्याने दिसून येतात.

ते सांगतात, "अरबी समुद्राचं तापमान 0.8 टक्क्यांनी वाढलं आहे. 2010-11मध्ये अरबी समुद्राच्या या तापमानावाढीबद्दलचा अहवाल CMFRI चे वैज्ञानिक डॉ. विवेकानंदन यांनी दिला होता. समुद्राची तापमान वाढ झाल्यामुळे ब्लू बॉटल जेली फिशचे पुनरुत्पादन जास्त प्रमाणात होतं. त्यामुळे त्यांच्या संख्येत वाढ होते. हे मोठ्या संख्येनं वाढलेले जेली फिश सध्या किनाऱ्यांवर येत आहेत."

'जेली फिशच्या अन्न पुरवठ्यात वाढ'

ब्लू बॉटल जेली फिशबद्दल बॉम्बे नॅचरल हिस्टरी सोसायटी (BNHS) चे संचालक डॉ. दिपक आपटे यांनी बीबीसीशी चर्चा केली. आपटे सांगतात, "तापमान...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

ब्लू बॉटल जेली फिश म्हणजेच पोर्तुगीज मॅन ओ वॉर या नावाच्या जलचरानं सध्या मुंबईकरांचे आणि पर्यटकांचे पाय मुंबईच्या किनाऱ्यावर ठेवणं मुश्किल केलं आहे. मुंबईच्या किनारपट्टीवर मोठ्या संख्येनं आलेल्या या जेली फिशच्या दंशामुळे 100हून अधिक पर्यटक आणि नागरिक जखमी झाले आहेत.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : मुंबईत आगीचं तांडव, 12 जणांचा मृत्यू

Twitter पोस्ट समाप्त, 1

साकीनाका मेट्रो स्टेशनजवळच्या माखरिया कंपाऊंड परिसरातील 'भानू फरसाण' या फॅक्टरी  पहाटे आग लागली. अग्निशमन दलाने शर्थीचे प्रयत्न करून आग आटोक्यात आणली.

अग्निशमन दलाचे जवान दुर्घटनेत अडकलेल्या मदत करताना.

घटनास्थळी अडकलेल्या 12 जणांना राजावाडी रुग्णालयात दाखल करण्यात आलं होतं. मात्र दाखल करण्यापूर्वीच त्यांना मृत घोषित करण्यात आल्याचं अग्निशमन दलानं सांगितलं.

थेट ग्राउंड झिरोवरून बीबीसी प्रतिनिधी जान्हवी मुळे

सोमवारी पहाटे 4.17 ला अग्निशमन दलाला या दुर्घटनेची माहिती देणारा फोन आला. 4.34 वाजता अग्निशमन दलाच्या तीन गाड्या आणि 4 जंबो टँकर्स यांच्यासह अॅम्ब्युलन्स घटनास्थळी दाखल झाल्या.

फॅक्टरीतल्या विद्युत यंत्रणेत बिघाड झाल्यानं आग लागल्याचा प्राथमिक अंदाज व्यक्त केला जात आहे. आग लागली तेव्हा तिथं अन्नपदार्थाच्या मोठ्या साठ्यासह फर्निचर आणि इतर वस्तू होत्या.

60 फूट X 30 फुटांच्या या कंपाउंडचा पोटमाळा आणि छत आगीमुळे कोसळलं आहे.

"आग लागली तेव्हा कंपाउंडमध्ये 10 ते 15 जण होते. यापैकी 12 जण दुकानात आग आणि धूर कोंडल्यानं पोटमाळ्यावर अडकले. परिणामी त्यांचा होरपळून मृत्यू झाला. आगीमुळे दुकानाचा पोटमाळा कोसळला आहे," अशी माहिती मुख्य अग्निशमन अधिकाऱ्यांनी दिली आहे.

गेल्या 2 वर्षांपासून भानू फरसाण ही फॅक्टरी तिथं सुरू असल्याचं स्थानिकांनी सांगितलं आहे.

रविवारचा दिवस असल्यानं काम बंद होतं, त्यामुळे विद्युत यंत्रणेतल्या बिघाडामुळेच ही आग लागली असल्याचा स्थानिकांचा अंदाज आहे.

आग लागल्याचं सुरुवातीला कुणाच्याच लक्षात आलं नाही, त्यामुळे लोकांना बाहेर पडण्यासाठी उशीर झाल्याचं प्रत्यक्षदर्शींनी बीबीसी मराठीशी बोलतांना सांगितलं आहे.

तुम्ही हे वाचलं का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)

\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

मुंबईतील साकीनाका परिसरातील खैराणी रोडवरच्या एका फरसाण फॅक्टरीला लागलेल्या आगीत बारा जणांचा मृत्यू झाला आहे.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : मुंबईत धुरक्यानं कसं खंडाळ्याचा फील येतोय ना!

हिवाळा मुंबईकरांच्या वाट्याला खरंतर येतच नाही. कडक हिवाळा, कधी कधी होणारी बर्फवृष्टी, आणि धुकं ही उत्तर भारताची मक्तेदारी. पण या हंगामात मुंबईकरांच्या नशिबीही धुक्याची चादर आहे. ही अनपेक्षित सकाळ उगवली ती 9 डिसेंबरला.

छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ असो की बांद्रा टर्मिनसचं रेल्वे स्टेशन किंवा अगदी मरिन ड्राईव्हची चौपाटी, पहाटेपासूनच मुंबई शहरावर धुक्याचं आच्छादन आहे.

गोराईचा पॅगोडालाही गेल्या दोन दिवसांपासून धुरक्यानं वेढलेलं आहे.

आणि त्याचा परिणाम जनजीवनावरही जाणवत आहे.

धुरकटलेली मुंबई

एरवी धुक्याचं चित्र आल्हाददायक असलं तरी शहरातली वाहतूक सेवा सकाळी विस्कळीत झाली होती. लोकल ट्रेन संथगतीने धावत होत्या.

मुंबईतल्या धुक्याचं नेमकं कारण काय, हे जाणून घेण्यासाठी बीबीसीने भारतीय हवामान विभागाच्या मुंबई कार्यालयाचे उपसंचालक कृष्णानंद होसाळीकर यांच्याशी संपर्क साधला.

पहिली गोष्ट त्यांनी स्पष्ट केली ती म्हणजे, "मुंबईतलं धुकं हे धुकं नसून धुरकं आहे. म्हणजे असं की, जमिनीपासून वर गेलं तसं तापमान कमी होतं. पण जमिनीच्या आसपास तापमान वाढलेलं असतं. त्यामुळे धुलिकण, आणि हवेतलं बाष्प वर वातावरणात तरंगतं. यात हवेतली आर्द्रता मिसळते."

"आणि हवा कमी असल्यामुळे, शिवाय तिचा वाऱ्याचा वेग कमी असल्यामुळे हे धुलिकण वातावरणात तरंगत राहतात. यातून जे तयार होतं ते धुरकं."

ओखी वादळाचा परिणाम

अलिकडेच आलेल्या ओखी वादळामुळे परिस्थिती आणखी बदलली आहे. त्याविषयी होसाळीकर यांनी अधिक माहिती दिली.

धुरक्यामध्ये वेढलेलं 'ताज'

"ओखी वादळ मुंबईपासून 200 किमीच्या अंतरावरून गुजरातच्या दिशेनं गेलं. त्या दिवशी मुंबईत दिवसभर पाऊस पडला. त्यामुळे हवेतील आर्द्रता वाढली."

"याचा परिणाम म्हणून दुसऱ्या दिवशी शहरातलं तापमान 8 ते 9 अंश सेल्सिअस पर्यंत घसरलं. त्यानंतर मागील दोन-तीन दिवसांपासून मुंबईत सरासरीपेक्षा कमीच तापमान आहे. त्यामुळे हे धुरकं तयार झालं आहे."

मुंबईचं मरिन ड्राईव्हही असं धुरकटलेलं

आणखी एक गोष्ट होसाळीकर यांनी स्पष्ट केली - "मुंबईत खरा हिवाळा अजून सुरू झालेला नाही. ही फक्त तापमानातली घट आहे. त्यामुळे तापमानात अचानक झालेल्या बदलांसाठी मुंबईकरांनी जुळवून घ्यायला हवं आहे."

त्यासाठी अगदी सकाळी बाहेर न पडण्याचा सल्ला त्यांनी दिला आहे.

धुरकं जाईल कधी?

सूर्योदय आणि...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

मुंबईमध्ये दोनच ऋतू - उन्हाळा आणि पावसाळा, असं पु. ल. देशपांडे यांनी आपल्या 'असा मी असामी' या पुस्तकात म्हटलं आहे.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : मुलं पळवणाऱ्या टोळीचा 'तो' व्हीडिओ पाकिस्तानातला

यात सर्वांत भयंकर घटना ही बंगळुरूमध्ये घडली. 25 वर्षीय कालू राम यांना जमावानं इतकं मारलं की त्यात त्यांचा मृत्यू झाला.

कालू राम हे मुलं पळवून नेणाऱ्या टोळीतले आहेत, असा लोकांना संशय होता.

त्यानंतर महाराष्ट्र, गुजरात राज्यातही असेच प्रकार समोर आले  होते. पण आता हा व्हीडिओ पाकिस्तानच्या कराची शहरातला असल्याचं समोर आलं आहे.

हा व्हीडिओ पाहिल्यानंतर लक्षात येतं की किडनॅपिंगच्या हेतूनं नव्हे तर मुलांच्या सुरक्षिततेसाठीच्या सोशल कॅम्पसाठी तो तयार करण्यात आला होता.

बंगळुरूमधल्या या फ्लायओव्हरखाली कालू रामला जमावानं मारलं

पण या व्हीडिओतील शेवटचा भाग काढून टाकत त्याला सोशल मीडियावर व्हायरल केलं गेलं.

कराचीतल्या एका कंपनीनं या व्हीडिओची निर्मिती केली होती.

कंपनीशी संबंधित असरार आलम सांगतात की, "भारतात या व्हीडिओचा गैरवापर होत आहे, ही धक्कादायक गोष्ट आहे. हे ऐकून मला कसं वाटतं आहे, मी सांगू शकत नाही. मला त्या व्यक्तीचा चेहरा बघण्याची इच्छा आहे, ज्यानं वाईट हेतूसाठी आमच्या व्हीडिओचा वापर केला."

व्हायरल झालेला मारपीटीचा व्हीडिओ

तर मोहम्मद अली सांगतात, "आम्ही जागरुकता निर्माण करण्यासाठी हा व्हीडिओ बनवला होता. पण लोक त्याचा गैरवापर करत आहेत. यामुळे अनेकांचा जीव जात आहे. याला जबाबदार असलेल्या लोकांवर कारवाई व्हायला हवी."

महाराष्ट्रातही घडल्या घटना...

महाराष्ट्रातल्या औरंगाबादमध्ये प्रक्षुब्ध जमावाच्या मारहाणीत दोन जणांचा मृत्यू झाल्याने, 400 जणांवर सदोष मनुष्यवधाचा गुन्हा दाखल झाला आहे.

औरंगाबादमधीलच वाळुंज एमआयडीसीमध्ये बहुरूपी खेळ करणारे एक दाम्पत्य त्यांना राहण्यासाठी घराचा शोध घेत असता, त्यांना मुले पकडणारे म्हणून मारहाण करण्यात आली. योग्य वेळी पोलीस पोहोचल्याने पुढील अनर्थ टळला. सध्या पोलीस दाम्पत्याचा शोध घेत आहेत.

गोंदिया शहरात एका वेडसर व्यक्तीला त्याच्या विक्षिप्त वागण्याने लोकांना भलताच संशय आला आणि मारहाण करण्यात आली. एक पोलीस कर्मचाऱ्याने सदर प्रकार बघितला आणि सदर व्यक्तीस जमावाच्या तावडीतून सोडवले. सदर व्यक्ती तालुक्यातीलच एका गावाची आहे.

(बीबीसी प्रतिनिधी सिकंदर किरमानी यांनी कराची आणि प्रवीण ठाकरे यांनी महाराष्ट्रातून दिलेल्या माहितीवर आधारित)

हे वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक,...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

गेल्या काही महिन्यांमध्ये भारतात मुलं पळवून नेणाऱ्यांच्या टोळीविषयी अफवेवरून अनेक हत्या झाल्या आहेत.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : मेंढ्याही ओळखू शकतात माणसाचा चेहरा!

केंब्रिज विद्यापीठानं यासंबंधी एक अभ्यास केला आहे. या अंतर्गत काही मेंढ्यांना प्रशिक्षण देण्यात आलं होतं.

त्यानुसार या मेंढ्यांनी अभिनेत्री एमा वॉटसन, अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष बराक ओबामा आणि बीबीसीच्या वृत्तनिवेदक फियोना ब्रूस यांचे चेहरे अचूकरित्या ओळखले आहेत.

अनोळखी लोकांऐवजी परिचित लोकांचे फोटो ओळखण्यात मेंढ्या सक्षम असल्याचं या प्रशिक्षणानंतर समोर आलं आहे.

मेंढ्यांमध्ये इतर प्राण्यांप्रमाणेच चेहरा ओळखण्याची क्षमता असते, हे यावरून लक्षात येतं.

मेंढ्यांनी यांना ओळखलं...

मेंढ्या या त्यांच्या ओळखीत असलेल्या इतर मेंढ्यांना आणि मेंढपाळांना ओळखतात, असं मागील एका अभ्यासात समोर आलं होतं.

'फोटोवरुन एखाद्या व्यक्तीला ओळखणं मेंढी शिकू शकते का? याचा आम्ही अभ्यास केला,' असं या अभ्यासाचे प्रमुख जेनी मॉर्टन यांनी सांगितलं.

'एखाद्या द्विमितीय वस्तूला किंवा फोटोला मेंढ्या व्यक्ती म्हणून ओळखू शकतील का?' यावर आम्ही लक्ष केंद्रित केलं होतं.

या अभ्यासाअंतर्गत आठ 'वेल्श माउंटन' जातीच्या मेंढ्यांना प्रशिक्षण देण्यात आलं. यात मेंढ्यांना अपरिचित लोकांमधून चार सेलेब्रिटींना ओळखायचं होतं.

यासाठी समोर ठेवलेल्या दोन कॉम्प्युटर स्क्रीनवर दोन वेगवेगळे फोटो मेंढ्यांना दाखवण्यात आले. यात मेंढ्यांनी त्यांच्या नाकाद्वारे स्पर्श करुन अचूक फोटो निवडला.

मेढ्यांनी त्यांच्यासमोर असलेल्या फोटोंमधून सेलेब्रिटींना  अचूकरित्या ओळखलं.

सेलेब्रिटींना ओळखल्यानंतर संशोधकांनी मेंढ्याना एक नवीन काम दिलं. वेगवेगळ्या अँगलने घेतलेल्या फोटोंमधून सेलेब्रिटींना ओळखायची परीक्षा या मेंढ्यांना द्यायची होती.

यातही मेढ्यांनी केलेली कामगिरी लक्ष वेधणारी होती.

चेहऱ्यावरील हावभाव मेंढ्या ओळखू शकतील?

शेवटी या मेंढ्या फोटोंवरुन त्यांच्या मेंढपाळांना ओळखू शकतील का?  हे शोधकर्त्यांना बघायचं होतं.

त्यासाठी मग त्यांनी मेंढपाळ आणि इतर लोकांचे फोटो एकमेकांमध्ये मिसळले. आणि हे सर्व फोटो मेंढ्यांना स्क्रीनवर दाखवण्यात आले.

याही वेळी मेंढ्यांनी अचूकपणे त्यांच्या मेंढपाळांना ओळखलं.

मेढ्यांमध्ये मानव आणि माकड यांच्याप्रमाणेच चेहरा ओळखण्याची क्षमता असते, असं या निकालांवरून स्पष्ट झालं.

'भविष्यात मानवी चेहऱ्यावरील विविध हावभाव मेंढ्या ओळखू शकतील का? हे पाहणं औत्सुक्याचं ठरेल,' असं संशोधक...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

मेंढ्यामध्ये त्यांच्या सान्निध्यात असलेल्या तसंच प्रसिद्ध व्यक्तींचे चेहरे ओळखण्याची क्षमता असते, असं एका अभ्यासातून समोर आलं आहे.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : मोदी म्हणतात, सरकारनं सरसकट कर्जमुक्ती द्यावी. (शूटिंग आणि एडिटिंग - शरद बढे. प्रोड्युसर - जान्हवी मुळे)

लातूर जिल्ह्यातल्या भिसे वाघोलीचे गुरलिंग मोदी चिंतेत आहेत की त्यांना कर्जमाफी मिळाली आहे किंवा नाही. इतर सगळ्या शेतकऱ्यांसारखा त्यांनीही फॉर्म भरला, पण त्यानंतर हातात अद्याप काहीही आलं नाही.

"सोसायटीचं पीककर्ज काढलं त्याला तीन-चार वर्ष झाली. ८० हजार कर्ज काढलं, तर त्याच्यात सरकारनं ३८ हजाराची कर्जमाफी दिली - असं म्हणतात. पोहोचली नाही, नुसती म्हणतात माफी. कोपराला नुसता गूळ लावलाय मुख्यमंत्र्यानं, काय चाटू पण देईना आणि माफी पण करेना," गुरलिंग मोदी डोळ्यांत पाणी आणून सांगतात.

पाच एकराला दोन गुंठे कमी असलेल्या शेतात मोदींनी सोयाबीन लावलं होतं. "जमीन पेरली, सोयाबीन काढलं, तेव्हा तीन हजार क्विंटल रुपये भाव होता. आता २५०० आणि २६०० ने ओतून घेताहेत. कसं काय कर्ज फिटायचं?" मोदींचा सवाल आहे.

गुरलिंग मोदी शेतात काम करताना

आणि तो केवळ त्यांचाच नव्हे तर मराठवाडा-विदर्भातल्या कोरडवाहू जमिनीवर सोयाबिन घेणाऱ्या हजारो शेतकऱ्यांचा आहे. सरकार तीन हजारापेक्षा अधिक हमीभावाविषयी आश्वस्त करतं, पण बाजारात भाव पडतात.

यंदा तेच झाल्यानं आणि नवं सोयाबीनही बाजारात आल्यानं भाव कोसळले आणि शेतकरी पेरणी, कापणीचाही खर्च निघेना म्हणून हतबल झाला. याच परिस्थितीत कर्जमाफी जाहीर तर झाली आहे, पण मिळत तर नाही त्यामुळे हतबलता अधिक वाढते आहे.

मराठवाडा-विदर्भाच्या या कोरडवाहू पट्ट्यात गेल्या वर्षी शेतकरी तुरीवर अवलंबून होते, पण तेव्हाही भाव गडगडले आणि शेतकरी कोसळले. "दहा हजार तुरीला भाव होता, तो पाच हजारांवर टेकला. कसं काय कर्ज फिटावं?" गेल्या वर्षी तूर घेणारे गुरलिंग मोदी विचारतात. तुरीपेक्षा सोयाबिन साथ देईल असं वाटलं, तर यंदा त्यानंही दगा केला.

कागदपत्रांची पूर्तता केल्यानंतरही मोदी कर्जमाफीपासून दूरच आहेत.

निसर्ग आणि पडणारे भाव यांच्या लहरींमध्ये अडकलेला शेतकरी कर्जचक्रातून बाहेर येईल का हा प्रश्न आम्ही जेव्हा गुरलिंग मोदींना त्यांच्या शेतात उभं राहून विचारतो तेव्हा ते म्हणतात, "सरकारनं सरसकट कर्जमुक्ती द्यावी अशी आमची इच्छा आहे. हे कर्ज तर माफ करावंच, पण त्यानंतर जर शेतमालाला भाव दिला तर शेतकरी एवढा अडचणीत येणार नाही, आत्महत्या करणार नाही, दोन रूपये त्याच्या खिशात राहतील. पण हे कधी? भाव दिला तर," स्वत:चं कर्ज माफ...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

महाराष्ट्र सरकारने घोषित केलेल्या कर्जमाफीची वाट गावागावातले शेतकरी पाहताहेत. सरकार कर्जमाफीची प्रक्रिया सुरळीत चालू असल्याचा आणि निकषांमध्ये बसत असलेला कोणीही शेतकरी वंचित राहणार नाही, असा दावा करत असलं, तरीही प्रत्यक्षात परिस्थिती तशी नाही. कर्जाखाली दबलेले कित्येक शेतकरी अर्जाची शर्यत पार करूनही अद्याप कर्जमुक्तीच्या प्रतीक्षेत आहेत.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : या आहेत ब्रिटिश शाही विवाहाला जाणाऱ्या भारतीय महिला

तीन वर्षांपूर्वी सुहानी आणि मुंबईतल्या झोपडपट्टीत राहणाऱ्या काही महिलांनी मैना महिला फाऊंडेशनची स्थापना केली. मैना महिला फाऊंडेशन महिलांमध्ये मासिक पाळीसंबंधी जागरुकता निर्माण करण्यासाठी काम करते.

सुहानी यांच्या कामानं हजारो महिलांना सशक्त केलं आहे. गेल्या महिन्यात त्यांना यूकेमध्ये होणाऱ्या शाही विवाह सोहळ्याचं निमंत्रण आलं आहे.

सुहानी जलोटा

प्रिन्स हॅरी आणि मेगन मार्कल यांनी एकूण 7 चॅरिटी संस्थांना त्यांच्या लग्नाचं आमंत्रण दिलं आहे. त्यात मैना महिला फाऊंडेशनचा समावेश आहे.

लग्नाला येणाऱ्या पाहुण्यांनी कोणत्याही भेटवस्तू न आणता या संस्थांना डोनेशन द्यावं, असं आवाहन जोडप्यानं केलं आहे.

संस्थेत उत्साहाचं वातावरण

"विविध क्षेत्रांत काम करणाऱ्या चॅरिटी संस्थांची या जोडप्यानं निवड केली आहे. यात सामाजिक बदलांसाठी खेळाचा वापर, महिलांचं सक्षमीकरण, संवर्धन, पर्यावरण, बेघर, एचआव्ही आणि आर्म्ड फोर्ससंदर्भात काम करणाऱ्या संस्था आहेत. यापैकी बहुतेक चॅरिटी संस्थांचा आकार खूपच लहान आहे. या संस्थांच्या कामावर प्रकाश टाकण्यासाठी जोडपं उत्सुक आहे," असं केंझिंग्टन पॅलसनं जारी केलेल्या निवेदनात म्हटलं आहे.

शाही विवाहाचं आमंत्रण.

मैना महिला फाऊंडेशन ही या यादीतली एकमेव परदेशी संस्था आहे. इतर 6 चॅरिटी संस्था यूकेमधल्याच आहेत.

सुहानी यांच्यासोबत त्यांच्या संस्थेतल्या काही सहकारी या शाही विवाह सोहळ्यासाठी यूकेला जाणार आहेत.

"आम्ही याबाबत खूपच उत्सुक आहोत. हा सन्मान मिळाल्यानं आम्हाला छान वाटतंय. आमच्या निवडीबद्दल शाही कुटुंबाकडून आम्हाला फोन आला होता. मेगन यांनीही फोन केला होता. असं काही होईल, असं आम्हाला वाटत नव्हतं," असं त्यांनी प्रतिक्रिया व्यक्त करतांना सांगितलं आहे.

प्रतिकूल परिस्थितीत जनजागृती

मुंबईतल्या गोवंडीमधल्या झोपडपट्टीच्या भागात मैना महिला फाऊंडेशनचं कार्यालय आहे. कार्यालयाकडे जाणारा रस्ता कचऱ्यानं व्यापलेला आहे आणि दोन्ही बाजूला गटारं आहेत. या भागात गुन्हेगारीचं प्रमाण जास्त आहे आणि साक्षरतेचा दरही कमी आहे.

अशा विपरीत परिस्थितीत सुहानी आणि इतरांनी या गटातल्या महिलांना एकत्र आणण्याचं काम सुरूच ठेवलं. त्यांनी या परिसरातल्या महिलांना सॅनिटरी पॅड बनवण्याचं प्रशिक्षण आणि रोजगार दिला. त्या आता दिवसाला 1000 पॅड तयार करतात.

सुहानी आणि...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

सुहानी जलोटा भारताच्या आर्थिक राजधानीत राहणाऱ्या एका सामान्य मुलीसारख्या दिसतात. त्यांचे हास्य मोहक आहे आणि डोळ्यात एक तेज आहे. पण वयाच्या 23व्या वर्षी त्यांनी असं काही कमावलं आहे जे त्यांच्या वयाच्या कुणी क्वचितच कमावण्याचं स्वप्न पाहिलं असेल.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : या बाजारपेठेत कोट्यवधी रुपयांची उलाढाल होते.

देशाची 'हिरा नगरी' म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या गुजरातमधील सुरतमध्ये असे हिरे मिळतात.

गटारातून हिरे शोधणं हेच इथल्या पाचशे लोकांच्या रोजगाराचं हेच साधन आहे. मातीत आणि गटारात रोज हिरे मिळणं शक्य नसलं तरी चिकाटीने आणि विश्वासाने ही मंडळी प्रयत्न करत राहतात.

अशा प्रकारचं उत्खनन करून काही लोक महिन्याकाठी पाच आकडी पगारही मिळवतात, असा अंदाज आहे.

जगात 70 टक्के हिऱ्यांना पैलू पाडण्याचं काम गुजरातमधल्या सुरतमध्ये होतं हे उल्लेखनीय.

रस्त्यावर रत्नं

सुरतमधल्या महिधरपुरा, वराछा रोड या भागातील हा मिनी बाजार प्रसिद्ध आहे. रोज कोट्यवधी रुपयाच्या हिऱ्यांचा तेथे व्यापार होतो. हा व्यापार रस्त्यावरच चालतो. अंदाजे 40 हजार लोकांची बाजारात ये-जा असते.

हिऱ्यांचा व्यवहारासाठी येणाऱ्या लोकांकडून काहीवेळा कोणाचा धक्का लागून, कोणाकडून हाताळताना हिरे खाली पडतात. कित्येकदा लोक चक्क तिथे हिरे विसरतातही!

काशीराम

हिऱ्यांचा आकार छोटा असतो. त्यामुळे मातीत पडल्यावर ते हिरे शोधणं कठीण होऊन बसतं.

अनेकदा ते रस्त्यावर पडून गटारातसुद्धा जातात. त्यावरच मंजीभाईसारखे अनेक लोक उदरनिर्वाह करतात.

गटारात हिऱ्यांची खाण

भावनगरमधील मंजीभाई इकडच्या छोट्या गल्लीत गटाराच्या पाण्यात हिरे शोधतात. मंजीभाई सांगतात, "मी पंचवीस वर्षांपासून हिरे शोधण्याचं काम करत आहे. हे कष्टाचं काम आहे. नशिबात असेल तर कधी कधी अनेक हिरे मिळतात, त्यातून माझा घरखर्च निघतो."

मणीभाई गटारातून हिरे शोधताना

मंजीभाईसारखे त्या परिसरात अंदाजे 150 लोक गटाराच्या पाण्यात हिरे शोधत फिरत असतात.

मातीत धन

दुसरीकडे काशीराम हिरा बाजारात रस्त्याच्या धुळीत हिरे शोधतात. 40 वर्षांपासून ते हे काम करत आहेत. त्यामुळे हे या कामात अर्थातच निष्णात आहेत.

काशीराम हिरा पाहून किमतीचा अंदाज लावतात. 'चौकी', 'मारकिश', 'गोल' अशा प्रकारच्या हिऱ्याची पारख ते करू करतात. हिऱ्याच्या प्रकारावरून त्यांना किमतीचा अंदाजही येतो.

काशीरामसारखंच काम शंकरही करतात.

काशीराम मातीत हिरे शोधताना

शंकर सांगतात, "हे मेहनतीचं काम आहे. सकाळी सात ते संध्याकाळी सातपर्यंत आम्ही काम करतो. कधी हिरे मिळतात तर कधी नाही."

सुरत डायमंड असोसिएशनचे माजी अध्यक्ष प्रवीण नानावटी सांगतात, "या उद्योगातून अनेकांना 20-25 हजारापेक्षा जास्त पैसे मिळत असतील. माझ्यासमोर असे अनेक लोक आहेत,...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

खाणीतून हिरे मिळतात असं तुम्ही ऐकलं असेल पण गटारात किंवा मातीतूनसुद्धा हिरे मिळू शकतात, हे कधी ऐकलं आहे का?


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : येमेनमधला संघर्ष निर्माण करतंय मानवी संकट

सौदी अरेबियानं सुद्धा त्यांच्याकडे येणार एक क्षेपणास्त्र रोखल्याची बाब स्वीकारली आहे. गेल्या दोन वर्षांपासून येमेनमध्ये सुरू असलेल्या गृहयुद्धातलं हे एक महत्त्वाचे वळण आहे.

हल्ल्याची पार्श्वभूमी

मध्य पूर्वेतल्या सर्वांत गरीब देशांत येमेनचा समावेश होतो. सत्तेसाठी सुरू असलेल्या संघर्षात इथल्या सशस्त्र गटांनी एक-एक करून आपले मित्र बदलले. यामुळे मग कथित जिहादी संघटनांना येमेनमध्ये पाय पसरण्यास संधी मिळाली.

2015 सालापासून येमेनमध्ये लढा देत असलेल्या फौजांमध्ये एकीकडे राष्ट्रपती अब्द रब्बू मंसूर हादी यांची सेना आहे. तर दुसरीकडे हौदी बंडखोर आणि त्यांना सहाय्य करणाऱ्या गटांचा समावेश आहे.

राष्ट्रपती अब्द रब्बू मंसूर हादी यांच्या सत्तेला आंतरराष्ट्रीय समर्थन आहे. सौदीच्या नेतृत्वाखाली एक आंतरराष्ट्रीय आघाडीवरची सेना हौदी बंडखोरांशी तिथं लढा देत आहे.

हौदी बंडखोर सरकार समर्थित सुरक्षा दलासोबत संघर्ष करत आहेत.

इराणकडून हौदी बंडखोरांना शस्त्रास्त्र पुरवली जात आहे, असं सौदी नेतृत्वाला वाटतं.

याच आठवड्यात माजी राष्ट्रपती अली अब्दुल्ला सालेह यांनी सौदी आघाडीसोबत चर्चा करण्याचा प्रस्ताव ठेवला होता. सालेह हौदी बंडखोरांच्या बरोबर लढत होते आणि येमेनचा संघर्ष सुरू करणाऱ्या लोकांमध्ये त्यांचा समावेश केला जातो.

पण सोमवारी एका भीषण लढाईत सालेह यांचा मृत्यू झाला आणि चर्चेच्या शक्यतांना पूर्णविराम मिळाला. सालेह यांचा मृत्यू त्याच हौदी बंडखोरांशी लढताना झाला ज्यांच्या साहाय्यानं ते लढत होते.

हौदी बंडखोर सालेह यांच्याकडे धोकेबाज (गद्दार) म्हणून बघायला लागले होते.

संघर्षाची सुरूवात

येमेनच्या संघर्षाची पाळंमुळं 2011 साली झालेल्या अरब क्रांतीमध्ये असलेली दिसून येतात.

मागील आठवड्यातील संघर्षामुळे सना शहरात 100हून अधिक लोक मृत्युमुखी पडले आहेत.

याच अरब क्रांतीच्या लाटेत तत्कालीन राष्ट्रपती अली अब्दुल्ला सालेह यांना सत्ता सोडावी लागली आणि उपराष्ट्रपती अब्द रब्बू मंसूर हादी यांच्या हाती सत्तेची कमान आली.

सत्तेतल्या बदलामुळे येमेनमध्ये राजकीय स्थिरता वाढीस लागेल असं वाटत होतं. पण तसं काही झालं नाही.

यासोबतच येमेनमध्ये एक संघर्ष सुरू झाला. ज्यात एकीकडे माजी राष्ट्रपती सालेह यांची फौज होती, तर दुसरीकडे सध्याचे राष्ट्रपती हादी यांची फौज. हौदी बंडखोरांनीही मग एका...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

सौदी अरेबियाची राजधानी असलेल्या रियाधवर रॉकेट हल्ला केल्याचा दावा मंगळवारी येमेनच्या हौदी बंडखोरांनी केला आहे.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : राहुल गांधी यांच्याबद्दल तीन शब्दांत काय सांगाल?

132 वर्षांचा इतिहास असलेल्या काँग्रेस पक्षाला संजीवनीची गरज होती.

देशातला सगळ्यांत मोठा विरोधी पक्ष अशी बिरुदावली मिरवणाऱ्या काँग्रेसला 2014च्या सार्वत्रिक निवडणुकांमध्ये वीस टक्क्यांपेक्षाही कमी मतं मिळाली होती. याच निवडणुकीत नरेंद्र मोदीप्रणित भारतीय जनता पक्षाने दणदणीत विजय मिळवत सत्ता संपादन केली होती.

या निवडणुकांमध्ये एकूण 543 जागांपैकी काँग्रेसला 44 म्हणजे दुसऱ्या शब्दांत जेमतेम आठ टक्के मते मिळाली. काँग्रेसची आतापर्यंतची ही सगळ्यांत वाईट कामगिरी ठरली.

2014 निवडणुकीत काँग्रेस पक्षाला मिळालेली मतं.

त्या निवडणुकीनंतर अर्ध्या डझन राज्यांमध्ये काँग्रेसवर पराभवाची नामुष्की ओढवली. आता केवळ कर्नाटक आणि पंजाब या मोठ्या राज्यांसह तीन छोट्या राज्यांमध्ये काँग्रेसची सत्ता आहे.

गुजरात आणि हिमाचल प्रदेश या राज्यांमध्ये काँग्रेस सत्तेत येण्याची शक्यता धुसर आहे.

"2009 ते 2014 या कालावधीत शहरी तसंच ग्रामीण अशा दोन्ही प्रदेशांतला मतदार काँग्रेसपासून दुरावला. काँग्रेसने लोकप्रिय मतांपैकी नऊ टक्के मतं गमावली. समाजातील विविध घटक तसंच अल्पसंख्य घटकांपासून काँग्रेसची नाळ तुटली आहे," असं राजकीय विश्लेषक सुहास पळशीकर यांनी सांगितलं.

ज्या राज्यांमध्ये काँग्रेसला पराभवाचा सामना करावा त्याठिकाणी विजयपथावर परतण्यात काँग्रेसला अपयश येतं, हा समज रुढ झाला आहे. तामिळनाडूसारख्या राज्यात काँग्रेसने शेवटची निवडणूक 1962 मध्ये जिंकली होती.

पश्चिम बंगालसारख्या राजकीयदृष्ट्या संवेदनशील राज्यात 1977 नंतर काँग्रेसला निवडणुकांमध्ये बाजी मारता आलेली नाही. ही उदाहरणं काँग्रेसच्या पीछेहाटीचं द्योतक आहेत.

उत्तर प्रदेश आणि बिहार राज्यांमध्ये काँग्रेसला नुकताच पराभवाला सामोरं जावं लागलं होतं. या राज्यांमध्ये काँग्रेसला सत्ता मिळवण्याची सुतराम शक्यता नाही.

राहुल काँग्रेसला तारणार?

अशा परिस्थितीत 47 वर्षीय राहुल गांधी ओढग्रस्तीला लागलेल्या काँग्रेस पक्षाला तारू शकतील का?

अमेठी या गांधी कुटुंबीयांचा बालेकिल्ला असणाऱ्या मतदारसंघातून विजय मिळवत राहुल गांधींनी 13 वर्षांपूर्वी राजकारणातील मुख्य प्रवाहात प्रवेश केला.

गांधी घराण्यातील पाचव्या पिढीचे प्रतिनिधी असणाऱ्या राहुल यांना राजकारण मनापासून आवडत नाही. सुरुवातीच्या काळात राजकारणापासून त्यांनी सुरक्षित अंतर ठेवलं...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

देशात राजकीय गणितांची जुळवाजुळव तीव्र झालेली असताना काँग्रेस पक्षाच्या नेतृत्वात खांदेपालट होत आहे. राहुल गांधी यांनी आपल्या आईकडून अर्थात सोनिया गांधी यांच्याकडून आज पक्षाची धुरा स्वीकारली आहे.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : लंडनच्या शारदाताईंसाठी धम्मचक्र परिवर्तन दिन असा असतो खास

लंडन शहरात डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचं काही काळ वास्तव्य होतं. त्या घराचं महाराष्ट्र सरकारनं आता स्मारकात रुपांतर केलं आहे. शारदाताई दररोज न चुकता या स्मारकाला भेट देतात. आंबेडकरांच्या पुतळ्याला वंदन करतात.

इथं येणं हा त्यांच्या दैनंदिन आयुष्याचा अविभाज्य भाग झाला आहे.

डॉ. आंबेडकरांनी जगण्यासाठी सन्मान दिला असं शारदा तांबे सांगतात

इथे येण्यामागची भावना शारदाताई उलगडून सांगतात. त्या म्हणतात, ''तेव्हा समाजात जातीभेद होता, आम्हाला घराबाहेर उभं केलं जायचं. आंबेडकरांनी आम्हाला बौद्ध धर्म दिला. त्यानंतर आम्ही मुक्त पक्ष्याप्रमाणे भरारी घेतली.''

65 वर्षीय शारदा तांबे लंडनमध्ये आंबेडकर स्मारकाजवळच राहतात.

''डॉ. आंबेडकरांमुळे आम्हाला सन्मान मिळाला. त्यांच्यामुळेच सर्वकाही मिळालं. आयुष्य घडलं. माझ्यासाठी जगात त्यांच्यापेक्षा मोठं कोणीच नाही,'' असं शारदाताई सांगतात.

लंडनस्थित डॉ. आंबेडकरांचे स्मारक

''मी स्मारकापासून जवळ राहते. चार बसस्टॉप दूर माझं घर आहे. पण मी लांब राहत असते तरी मी एक आड एक दिवस इथे आले असते. इथं येणं माझ्यासाठी श्रद्धेय आहे. खूप दूर राहत असते तर महिन्यातून एकदा किंवा आठवड्यातून एकदा अशी फेरी नक्कीच मारली असती.''

त्या पुढे सांगतात, ''डॉ. आंबेडकरांच्या स्मारकाचं दर्शन घेण्याची संधी मला रोज मिळते. त्यासाठी रोज संध्याकाळी मी इथं येते. स्मारकाचा दरवाजा बंद असेल तर इथला दिवा प्रज्वलित करून जाते.''

मुंबई ते लंडन हे संक्रमण शारदाताईंसाठी सोपं नव्हतं. 2002मध्ये त्या लंडनमध्ये राहण्यास आल्या. मुंबईत राहणाऱ्या कुटुंबाला आर्थिक आधार देण्यासाठी त्यांना लंडनला येणं भाग होतं. तेव्हापासून त्या लंडनमध्ये घरकाम करतात.

डॉ. आंबेडकरांच्या प्रतिमेला वंदन करताना शारदा तांबे

लंडन का? यामागचं कारण त्या उलगडतात. "पैशाचा खूप प्रॉब्लेम होता. मला येणं भाग होतं. मुलं मोठी होती. त्यांना समजावलं की पैशाची गरज आहे. मी एकटी जायला घाबरले नाही कुणाच्या समोरही. फक्त इंग्रजीचा प्रॉब्लेम होता. मोडकंतोडकं इंग्रजी बोलून काम चालवून न्यायचे''.

डॉ. आंबेडकरांचा दिलेला संदेश तरुण पिढीसाठी महत्त्वाचा आहे असं शारदाताई सांगतात. त्या म्हणाल्या, ''शिक्षण घेऊन मुलींनी वाटचाल करावी. बाबासाहेबांसारखं शिक्षण त्यांनी घ्यायला हवं. बाबासाहेबांच्या वेळी वीजपुरवठा...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी आम्हाला धर्म दिला, सन्मान दिला. त्यांनीच आमचं आयुष्य घडवलं,'' मूळच्या मुंबईकर मात्र आता लंडनला असलेल्या शारदा तांबे डॉ. आंबेडकरांबद्दल त्यांच्या भावना व्यक्त करतात. केवळ बोलून नव्हे तर लंडनस्थित डॉ. आंबेडकरांच्या स्मारकाला दररोज भेट देऊन त्या कृतज्ञता व्यक्त करतात.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : लिहिता वाचता येत नव्हतं, मग कॅमेरा उचलला...

माया खोडवे या कचरावेचक महिलेच्या कॅमेरा शिकण्याची सुरूवात अशी झाली.

"नाशिकच्या एका संस्थेनं आम्हा कचरावेचक महिलांना कॅमेरा चालवण्याचं प्रशिक्षण दिलं. उद्देश हा होता की आमच्या समस्या मांडणाऱ्या छोट्या छोट्या फिल्म आम्ही स्वतः तयार कराव्यात.

प्रशिक्षण पूर्ण झाल्यावर आम्ही डंपिंग ग्राऊंडवर शूट करण्यासाठी गेलो. माझ्यासोबत इतरही कचरावेचक महिला आणि आमचे प्रशिक्षक होते. आमचं काम झालं तेव्हा सगळे चहा प्यायला निघाले. मी म्हटलं मी नंतर येते मला अजून काही शॉटस घ्यायचे आहे. कळत काही विशेष नव्हतं, पण म्हटलं करून पाहू.

मी थोडं पुढे जाऊन इतर कचरा वेचणाऱ्या बायकांचं शूटिंग करत होते. तेवढ्यात दोन पोलीस आले. माझ्या हातात त्यांनी महागडा कॅमेरा पाहिला आणि काहीही न विचारता सरळ मला मारलं. त्यांना मी चोर वाटले. नाहीतर माझ्यासारख्या बाईकडे अशी वस्तू कशी असणार?

माझ्यासारखी साधी कचरावेचक बाई! तेव्हा माझ्या हातात कॅमेरा होता म्हणून पोलिसांनी मारलं. आज तोच कॅमेरा हाती आहे म्हणून लोकांचे प्रश्न काही अंशी का होईना सुटत आहेत."

माया खोडवेंच्या नव्या घरात गेलं की आजकाल झोपटपट्टीतल्या घरातही दिसणाऱ्या टीव्हीची उणीव प्रकर्षानं जाणवते. पण दर्शनी भागातच दिसतो तो नवा कॉम्प्युटर. तोसुद्धा एडिटिंगच्या सॉफ्टवेअर्सनी सुसज्ज असलेला.

शेजारच्या टेबलवर लॅपटॉप. डिजिटल कॅमेरा, टॅब्लेट, एक मोठा व्यावसायिक कॅमेरा आणि सगळ्या चार्जरच्या वायरींचं जंजाळ. यातल्या बऱ्याच वस्तू त्यांनी कर्ज काढून घेतल्या आहेत, तर काही त्या ज्या संस्थेत काम करतात त्यांनी दिल्या आहेत.

आम्रपली नगर या नाशिकच्या उपनगर भागातल्या झोपडपट्टीतलं घर सोडून त्या नुकत्याच या नव्या घरात राहायला आल्या आहेत.

बाबासाहेबांच्या संविधानानं दाखवला रस्ता

फक्त टेक्नालॉजीच नाही तर पुस्तकांचीसुद्धा त्यांच्या घरात कमतरता नाही. त्यांच्या घरातल्या पुस्तकांच्या ढिगात आंबेडकर, संपत्ती वितरण कायदा, संविधान आणि डेव्हिड जोसेफ श्वार्झचं 'The Power of Thinking Big' अशी वेगवेगळ्या विषयांची आणि लेखकांची पुस्तकं दिसतात.

"पुस्तकांनी मला प्रेरणा दिली. बाबासाहेबांच्या संविधानानं रस्ता दाखवला. दलितांचे, वंचितांचे हक्क काय असतात, ते हक्क मिळवण्यासाठी कसा लढा द्यायला हवा हे मला राज्यघटनेनं शिकवलं.

माया खोडवेंच्या घरात पुस्तकं आणि कॅमेरा असे सुखनैव...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

"माझ्या हातात कॅमेरा दिसला आणि त्या पोलिसानं मागचा पुढचा विचार न करता सरळ माझ्या कानाखाली मारली."


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : लोंगवा : एक गाव दोन देश

गावकऱ्यांचं नागरिकत्व एकाच देशाचं आहे, मात्र शाळा दोन देशांच्या आहेत आणि गावातली मुलं कोणत्याही देशाच्या शाळेचं शिक्षण घेऊ शकतात. असं गाव भारतात आहे. यावर विश्वास बसेल का?

आमचाही बसला नव्हता, जोवर आम्ही लोंगवामध्ये पोहोचलो नव्हतो.  नागालॅण्डच्या निवडणूका दिमापूर, कोहिमासोबत इतर भागांतून कव्हर केल्यानंतर जेव्हा आम्ही भारत-म्यानमार सीमेवरच्या या लोंगवा गावाकडे चाललो होतो, तोपर्यंत त्याच्या या ऐकलेल्या वर्णनानं अचंबित होतो. अगदी टोकाच्या मॉन जिल्ह्यातल्या या गावापर्यंत दिमापूरहून पोहोचायलाच 9 तास लागतात.

ईशान्येकडच्या या हिमालयाचं रूप पाहात, आसामच्या सीमेवरच्या चहाच्या मळ्यांना अधून मधून स्पर्श करत कोन्याक नागांच्या या राज्यापर्यंत प्रवास करतानाच दुर्गमतेची कल्पना येत होती. कदाचित या दुर्गमतेमुळेच टिकलेल्या नागा संस्कृतीनं तुलनेनं इथे अलिकडेच आलेल्या या देशांच्या सीमारेषा पुसून टाकल्या असाव्यात.

नागालॅण्ड हा जरी एकसंध नागा जमातीचा प्रदेश वाटत असला तरीही तो नागांच्याच अनेक उपजातींमध्ये विभागला गेला आहे. उदाहरणार्थ, राजधानी कोहिमा आणि त्याच्या आजूबाजूचा प्रदेश हा अंगामी नागांचा आहे, जे एकूण नागांच्या लोकसंख्येमध्ये सर्वाधिक आहेत आणि म्हणून राजकारणात त्यांचं वर्चस्व अधिक आहे. तसा म्यानमार आणि अरूणाचलच्या सीमेलगत असलेल्या नागालॅण्डच्या मॉन जिल्ह्यासह आजूबाजूचा प्रदेश हा कोन्याक नागांचा प्रदेश म्हणून ओळखला जातो.

नागा 'हेडहंटर्स'

मुळात सारेच नागा हे योद्धा वृत्तीचे, पण या कोन्याक नागांचा इतिहास काही औरच. हे 'हेडहंटर्स' होते. म्हणजे एकेकाळी, टोळी स्वरूपात रहात असताना, पलिकडच्या दुसऱ्या राज्यातल्या खेड्यांवर ते हल्ला करायचे, युद्धं व्हायची आणि त्यात मारल्या गेलेल्या शत्रूंचं शिर कापून घेऊन यायचे. ही मानवी शिरं मोठ्या दिमाखात ते आपल्या घरांच्या दर्शनी भागावर लावून ठेवायचे.

अर्थात, नागालॅण्ड भारतात समाविष्ट झाल्यावर या 'हेडहंटिंग'वर सरकारनं कायमस्वरूपी बंदी घातली. अशा या 'हेडहंटंर्स' कोन्याक नागांच्या सामाज्याचं केंद्रस्थान होतं लोंगवा गाव, जे आता दोन देशांचं यजमानपद भूषवतंय.

लोंगवा गाव

सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत फक्त वळणावळणांचा आणि पर्वतरांगांचा रस्ता आम्हाला आंतरराष्ट्रीय सीमारेषेपर्यंत घेऊन जातो. कोन्याक नागांच्या प्रदेशात प्रवेश करताक्षणीच त्यांचं वेगळेपण जाणवायला...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

तुम्हाला कोणी असं सांगितलं की गाव एक आहे, पण त्याचे देश दोन आहेत. घर एकच आहे, पण त्याची बैठकीची खोली आणि स्वयंपाकघराचा एक भाग एका देशात आहे आणि दुसरा भाग दुसऱ्या देशात.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : व्हिएतनामधला हिंदू धर्म संपुष्टात येणार?

2000 वर्षांचा इतिहास असलेला चंपा समुदाय अजून शिल्लक आहे. मात्र इथल्या हिंदू धर्माचं अस्तित्व संपण्याच्या मार्गावर आहे. प्राचीन काळी चंपा परिसर हा हिंदू राज्य आणि हिंदू धर्माचा बालेकिल्ला होता.

चंपामध्ये शिल्लक असलेली मंदिरं इथं कोणे एकेकाळी हिंदू धर्माचं प्राबाल्य होतं याची साक्ष देतात.

इथं दुसऱ्या शतकापासून 18 व्या शतकापर्यंत चम समाजाची सत्ता होती. चम समाजात हिंदू नागरिक मोठ्या संख्येनं होते. नंतर, यातल्या अनेकांनी बौद्ध किंवा मुस्लीम धर्म स्वीकारला.

इथले हिंदू आता कमी-कमी होत चालले आहेत. या हिंदूंनाच शोधण्यासाठी आम्ही त्यांच्या न्गेप या गावात पोहोचलो.

शतकांपासून हिंदूंचे वास्तव्य

दुपारची वेळ होती आणि सूर्य डोक्यावरही आला होता. हे गाव खूप छोटं असून मुख्य महामार्गापासून बरंच आतल्या भागात आहे. एका घराबाहेर डोक्यावर मुंडासं बांधलेला आणि सदरा परिधान केलेले इनरा जाका फोनवर कुणाशी तरी बोलत उभे होते. त्यांच्या घरातल्या किचनमध्ये जेवण शिजत असल्याचं जाणवत होतं.

तरुण असलेल्या इनरा जाका यांची भाषा व्हिएतनामी भाषेपेक्षा वेगळी होती. फोनवरचं बोलणं झाल्यावर त्यांनी आमचं स्वागत केलं. त्यांनी सांगितलं की, मी चम भाषेत माझ्या वडिलांशी बोलत होतो.

घराबाहेर जेवणासाठी टेबल ठेवलं होतं. दारावर एक-दोन मूर्ती लावण्यात आल्या होत्या. इनरा जाका आणि इनरा सारा हिंदू धर्माचं पालन करतात. गेल्या काही शतकांपासून त्यांचे पूर्वज याच भागात राहत आले आहेत.

पितापुत्रांच्या या जोडीला हिंदू धर्माचं बाह्य जगाकडून होणाऱ्या परिणामांपासून केवळ संरक्षणच करायचं नसून चम संस्कृतीला जिवंतही ठेवायचं आहे. तसंच, त्यांना चम संस्कृतीच्या हरवलेल्या साहित्य आणि कलेचा शोधही घ्यायचा आहे.

इनरा सारा हे चम भाषेतले कवी आणि कादंबरीकार आहेत. त्यांनी मोठ्या मेहनतीनं चम साहित्यातल्या जुन्या कवींचा शोध घेत त्या पुन्हा छापल्या आहेत. त्यांनी लहानपणापासूनच आपल्या समाजाच्या सुवर्ण काळाबद्दल ऐकल्याचं ते सांगतात.

ते सांगतात की, "माझे लहानपणीचे शिक्षक आणि नातेवाईक मला पूर्वीच्या कथा आणि तेव्हाच्या सामान्य जीवनाबाबत सांगत असत. मोठा झाल्यावरही माझ्या आठवणींमध्ये जुन्या कथाच येतात."

हिंदू धर्माच्या संरक्षणाचा प्रयत्न

वडील चम समाजाच्या साहित्याला पुनरुज्जीवित करण्याचा प्रयत्न करत आहेत. तर, मुलगा हिंदू धर्म वाचवण्याचा...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

मध्य व्हिएतनाममधल्या हिंदू धर्माचं मूळ रूप पाहण्यासाठी काही दिवसांपूर्वी मी व्हिएतनामध्ये गेलो होतो. तिथं पोहोचल्यावर मला कळलं की, काही पारंपरिक गोष्टी वगळता इथं बराच बदल झाला आहे. थोडं फार तसंच राहिलं असलं तरी खूप काही हरवल्याची जाणीव झाली.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : शेतकऱ्यांच्या मृत्यूला जबाबदार कोण? रिपोर्टर - मयुरेश कोण्णूर, शूटिंग आणि एडिटिंग - शरद बढे.

सरकारी यंत्रणांच्या हलगर्जी आणि निष्ठूर वर्तनाला शेतकरी बळी पडले, असे ताशेरे आयोगाने ओढले आहेत.

माध्यमांतून प्रसिद्ध झालेल्या वृतांची दखल घेत हे आदेश दिले आहेत. महाराष्ट्र सरकारचे मुख्य सचिव आणि केंद्रीय कृषी मंत्रालयाचे सचिव यांना ही नोटीस बजावण्यात आली आहे.

हॉस्पिटलमध्ये दाखल असलेले, डिसचार्ज नंतर उपचार सुरू असलेल्या सर्व पीडित शेतकऱ्यांना मोफत आणि चांगले उपचार द्यावेत, अशी सूचनाही आयोगानं दिली आहे.

याशिवाय अशा घटना घडू नयेत, यासाठी काय उपाययोजना केल्या आहेत, जबाबदार अधिकाऱ्यांवर काय कारवाई झाली, याची विचारणाही आयोगानं केली आहे.

नेमकं धोरण काय?

कृषी विभागाकडून मिळालेल्या माहितीनुसार आत्तापर्यंत कीटकनाशकांच्या फवारणीमुळे विषबाधा होऊन विदर्भात 31 शेतकऱ्यांचे बळी गेले आहेत.

यात यवतमाळ जिल्ह्यात सर्वाधिक मृत्यू झाले आहेत. यवतमाळमध्ये 19, अकोल्यात 6,  नागपूरमध्ये 2, अमरावतीत 2 आणी भंडारा जिल्ह्यात 2 शेतकऱ्यांचा मृत्यू झाला आहे.

या पीडितांना सरकारकडून काय मदत मिळाली आहे, तसंच पीडित कुटुंबांचं पुनर्वसन करण्यासाठी काय धोरणात्मक पावलं उचलली आहेत, याची माहिती मानवाधिकार आयोगानं मागवली आहे.

देशातील बहुसंख्य शेतकरी शिक्षित नाहीत, त्यामुळं शेती उत्पादनं आणि इतर तंत्रज्ञानांच्या सुरक्षित वापरांसाठी ते सरकारी यंत्रणांवर अवलंबून असतात, असं आयोगानं म्हटलं आहे.

सरकारी विभागांच्या निष्ठूर आणि हलगर्जी वर्तनाला शेतकरी बळी पडले आहेत, असं आयोगानं म्हटलं आहे.

कापसाच्या शेतात कीटकनाशक फवारणीच्या तंत्राची पुरेशी माहिती नसल्यानं शेतकऱ्याच्या जगण्याच्या हक्कांची पायमल्ली झाली आहे, असंही आयोगानं म्हटलं आहे.

दरम्यान या प्रकरणांत 5 कृषी सेवा केंद्रांवर गुन्हे दाखल केले आहेत, तर 5 केंद्राचे परवाने रद्द केल्याची माहिती कृषी विभागाच्या गुणवत्ता नियंत्रण विभागाचे संचालक एम. एस. घोलप यांनी दिली.

या प्रकरणाची चौकशी करण्यासाठी विशेष तपास पथकाची नियुक्ती करण्याची घोषणा सरकारनं केली आहे. गृह विभागाच्या अतिरिक्त सचिवांच्या नेतृत्वाखाली ही चौकशी होणार आहे.

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)

\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

यवतमाळ जिल्ह्यातील कीटकनाशकांची विषबाधा होऊन झालेल्या शेतकऱ्यांच्या मृत्यूंची दखल राष्ट्रीय मानवाधिकार आयोगानं घेतील आहे. या प्रकरणात 4 आठवड्यात अहवाल सादर करण्याचे आदेश आयोगानं दिले आहेत.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : शॉपिंगचा आनंद लूटा. पण, त्याचवेळी ग्राहक म्हणून राहा सावध

असा अनुभव आपल्यापैकी काहींना आला असेल. ऑनलाईन खरेदी करताना पैसे तर दिले गेले पण सेवा किंवा वस्तू मिळालीच नाही, असं झालं तर काय करायचं हे समजत नाही.

रश्मीच्या बॅंकेच्या खात्यातून पैसे तर वळते झाले होते पण दिवसभर वाट पाहूनही तिला तिकीच बुकिंगचा कोणताच संदेश आला नव्हता. ऑनलाईन बुकिंग करणाऱ्या कंपनीकडे फोन केला तर जबाबदारीने उत्तर मिळत नव्हतं. अजूनही रश्मीत्याविरुद्ध दाद मागतच आहे.

हे एक प्रातिनिधिक उदाहरण होतं. पण, ऑनलाईन खरेदीच नाही तर दुकानात जाऊन केलेली खरेदी करतानाही आपल्याला फसवणुकीचा अनुभव येऊ शकतो.

कुठे मागाल दाद?

फक्त पैशाचीच नाही तर वस्तूचा दर्जा, प्रत आणि किंमत यातही फसवणूक होऊ शकते. अशावेळी एकतर ग्राहकाने सावध राहण्याची गरज आहे. त्यातूनही जर फसवणूक झालीच तर ग्राहक म्हणून आपले हक्क बजावण्याची आवश्यकता असते.

ग्राहक हक्कांविषयी जागृती निर्माण करण्यासाठी विश्वास उटगी गेले कित्येक वर्षं काम करत आहेत. दुकानदार किंवा सेवा पुरवठादारांकडून फसवणूक झाली तर काय करायचं हे त्यांनी अगदी सविस्तरपणे सांगितलं.

पहिली पायरी असते ती लेखी तक्रारीची. लेखी तक्रारीला कंपनीकडून आठवड्याभरात उत्तर आलं नाही तर आपल्याला ग्राहक न्यायालयात दाद मागण्याचा अधिकार आहे, असं ते सांगतात.

ग्राहक संरक्षण कायदा

"ग्राहक संरक्षण कायदा-2005 नुसार ग्राहक न्यायालयात त्याची सुनावणी होते. अर्थात तक्रारीबरोबरच आपल्याला पुरावेही सादर करावे लागतात," असं ते म्हणाले.

लेखी तक्रारीशिवाय मात्र पुढे दाद मागता येत नाही. शिवाय तक्रारीचा कुठलाही फॉर्म नाही. तुम्ही तुमच्या शब्दात आपलं गाऱ्हाणं मांडू शकता, असं ते म्हणाले.

वर दिलेलं उदाहरण ऑनलाईन व्यवहारांचं आहे. त्यात रश्मीनं बुकिंग केलं होतं ऑनलाईन सेवा देणाऱ्या कंपनीकडे आणि तिकीट होतं विमान कंपनीचं. अशावेळी काय करायचं, असा प्रश्न पडतो. अशीच काहीशी अवस्था ऑनलाईन शॉपिंग करतानाही असते.

"तुमचा पहिला संपर्क ज्या कंपनीशी येतो तिथं दाद मागायची. ईमेल किंवा लेखी उत्तर सात दिवसात मिळालं नाही तर मग कोर्टाची पायरी चढायची," उटगी यांनी सांगितलं.

पण जर ऑनलाईन शॉपिंग केलं असेल आणि साईट दुसऱ्या देशातली असेल तर मात्र त्या देशाचे नियम लागू होतात.

दाद मागण्याचा आपला हक्क आहेच. पण, त्याशिवाय आपली फसवणूक होऊ नये यासाठी काही काळजी...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

रश्मीला विमानाचं तिकीट बुक करायचं होतं. लांबच्या प्रवासाचं म्हणून लाखो रुपये किमतीचं तिकीट तिने ऑनलाईन खरेदी केलं. बँक अकाऊंटमध्ये पैसेही वळते झाले. पण, काही तास वाट बघूनही तिकीटाचा मेसेज आलाच नाही.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : सरकार अंगणवाडी सेविकांवर आंदोलनाची वेळ का आणतं?

ताराबाई पतंगे अशाच एक सेविका. "आमचं काम जर इतकं महत्त्वाचं आहे, तर सरकार आमच्यावर आंदोलनाची वेळ का आणतं?" अंगणवाडी सेविका ताराबाई पतंगे अगदी थेटपणे प्रश्न विचारतात.

ताराबाई गेली 34 वर्षं पालघर जिल्ह्यातल्या वडोली नवापाडा येथे अंगणवाडी सेविका म्हणून काम करत आहेत. पण एवढ्या वर्षांच्या सेवेनंतरही त्यांना सरकारकडून केवळ 4,968 रुपये मानधन मिळतं.

अंगणवाडी सेविका ताराबाई पतंगे

अंगणवाडी सेविकांना मानधनवाढ मिळावी, म्हणून ताराबाई आणि त्यांच्यासारख्याच अन्य अंगणवाडी सेविकांनी फेब्रुवारी महिन्यात संप पुकारला होता.

मात्र, आता सरकारनं अंगणवाडी सेविका आणि कर्मचाऱ्यांना महाराष्ट्र अत्यावश्यक सेवा कायद्याच्या (MESMA) कक्षेत आणण्याचा निर्णय घेतला आहे. त्यामुळं अन्यायाविरोधात दाद मागण्याचा अधिकारही सरकारनं काढून घेतला असल्याची भावना अंगणवाडी कर्मचाऱ्यांच्या मनात आहे.

या असंतोषामागचं कारण ताराबाईंचा दिनक्रम पाहिल्यावर लक्षात येतं.

असा असतो अंगणवाडी सेविकांचा दिवस

अंगणवाडी उघडते सकाळी नऊ वाजता. पण ताराबाईंचं काम साडेआठलाच सुरू होतं. सकाळी साफसफाई, मुलं आल्यावर त्यांच्याकडून प्रार्थना, गाणी म्हणवून घ्यायची, त्यांना नाश्ता द्यायचा आणि मग पूर्वप्राथमिक शिक्षण द्यायचं, यात ताराबाईंचा सकाळचा वेळ जातो.

अंगणवाडीची वेळ संपली, तरी ताराबाईंचं काम सुरूच राहतं. ताराबाई मग आजारी व्यक्ती, गरोदर महिला किंवा स्तनदा मातांची विचारपूस करायला पाड्यावर जातात.

"कोणाकडे एखाद्याचा मृत्यू झाला तर त्यांच्याकडेही आम्ही जातो. या लोकांच्या सुखा-दुःखात आम्ही नेहमी सहभागी असतो."

पाड्यावरच्या कुपोषित मुलांकडे तर जास्त लक्ष द्यावं लागतं, असं ताराबाई सांगतात. "आठवड्याला आम्हाला मुलांचं वजन घ्यावं लागतं. कुपोषित मुलांना पालकांनी अंगणवाडीत आणलं नाही तर आम्हाला त्यांच्या घरी जाऊन त्यांना आणावं लागतं. त्यांना खाऊ घालावं लागतं."

ताराबाई अंगणवाडीत काम करत असतानाचा क्षण.

मुलांचं, स्त्रियांचं आरोग्य आणि आहार, लसीकरण, किशोरवयीन मुलींच्या समस्या अशा अनेक बाबतींतही अंगणवाडी सेविका महत्त्वाची भूमिका बजावतात. त्यामुळंच त्यांना अनेकजण 'ताई' म्हणून संबोधतात.

या सर्व कामाची माहिती, अहवाल जतन करणं हाही अंगणवाडी सेविकांवरील जबाबदारीचा एक भाग आहे. आरोग्य विभाग, ग्रामसेवक, पंचायत समिती आणि...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

अंगणवाडी सेविका आणि कर्मचाऱ्यांना महाराष्ट्र अत्यावश्यक सेवा कायद्याच्या कक्षेत आणण्याच्या निर्णयाचे तीव्र पडसाद उमटले आहेत. महाराष्ट्र विधिमंडळात झालेल्या गदारोळानंतर मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी गुरुवारी सकाळी अंगणवाडी सेविकांवर लावलेला मेस्मा कायदा स्थगित करत असल्याचं सांगितलं आहे. पण कोण असतात या अंगणवाडी सेविका? आणि कसा असतो त्यांच्या आयुष्यातला एक दिवस.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : सावधान ! तुम्हाला फेसबुकवर दिसत असलेली माहिती खरी आहे का?

कोण आहेत ही माणसं जी अशी ट्विटर हँडल्स आणि फेसबुक पेजेस किंवा वेबसाईट्स चालवतात, ज्यांच्यावर फेक न्यूज पसरवण्याचा आरोप आहे?

फेक न्यूज पसरवण्यासाठी व्हॉट्सअॅपला जबाबदार धरलं जातंय. भारतात 20 कोटींहून जास्त लोकं व्हॉट्सअॅप वापरतात.

वेगवेगळ्या अहवालांनुसार फेक न्यूजमुळे 2018मध्ये आतापर्यंत 24 जणांचा बळी गेला आहे.

याच विषयाच्या खोलात जाण्यासाठी आम्ही पोहोचलो ग्वाल्हेरमध्ये. शहरातल्या प्रसिद्ध राम मंदिरासमोरच्या शॉपिंग कॉम्प्लेक्समध्ये आकाश सोनी यांचं कार्यालय आहे.

आकाश स्वतःची ओळख 'बाल स्वयंसेवक' अशी करून देतात. ते वयाच्या चौथ्या वर्षापासून राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाशी जोडले गेले आहेत.

गेल्या 'सहा वर्षांपासून' आकाश सोनी 'बीजेपी ऑल इंडिया' नावाचं फेसबुक पेज चालवतात. या पेजला जवळपास 12 लाख लोकांनी लाईक केलं आहे.

आकाश स्वतःची ओळख 'बाल स्वयंसेवक' अशी करून देतात.

फॅक्ट-चेकर वेबसाईट 'अल्ट न्यूज'ने 'बीजेपी ऑल इंडिया' फेसबुक पेजवरून सातत्याने खोट्या बातम्या पसरवल्या जात असल्याचं म्हटलं आहे.

'अल्ट न्यूज'नुसार या फेसबुक पेजवर एक फोटो आहे. त्यात पाकिस्तानचे माजी पंतप्रधान शाहिद खाकान अब्बासी यांना अमेरिकेतल्या एका विमानतळावर तपासादरम्यान कपडे काढायला सांगण्यात आल्याचं म्हटलं आहे. ही बातमी खोटी होती.

ही बातमी का छापली यावर आकाश सोनी स्वतःचा युक्तीवाद मांडतात. कधी ते पोस्टमध्ये चूक झाल्याचं कबूल करतात. तर कधी प्रसार माध्यमांमध्ये सगळीकडेच चुकीच्या बातम्या दाखवल्या जातात. तर मग आपल्यालाच का विचारलं जातंय, असा युक्तीवाद करतात. ते अल्ट न्यूजची विश्वासार्हता आणि त्यांच्या फंडिंगवरही प्रश्नचिन्हं उपस्थित करतात.

फॅक्ट-चेकर वेबसाईट 'अल्ट न्यूज'ने 'बीजेपी ऑल इंडिया' फेसबुक पेजवरून सातत्याने खोट्या बातम्या पसरवल्या जात असल्याचं म्हटलं आहे.

आकाश सोनी सांगतात ते 'वुई सपोर्ट अमित शहा', 'वंदे मातरम' आणि स्वतःच्या नावानेही फेसबुक पेज चालवतात.

आकाश अनेक फेसबुक ग्रुप्सचे सदस्यही आहेत. आपण 350 व्हॉट्सअॅप ग्रुप्सचे सदस्य आहोत आणि या ग्रुप्सवरून सतत जी माहिती मिळते ती फेसबुकवर पोस्ट करतो, असं आकाश सांगतात.

आकाश सांगतात त्यांना या फेसबुक पेजने नवी ओळख दिली आहे. या पानावर समस्येचा उल्लेख करताच त्याचं समाधान मिळतं.

सीसीटिव्ही कॅमेऱ्यांनी सुसज्ज आकाश...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

देशात फेक न्यूज म्हणजेच खोट्या बातम्या पसरवल्यामुळे जमावाकडून हिंसाचार आणि लिंचिंग म्हणजेच ठेचून मारल्याने अनेकांचा जीव गेल्याचा आरोप होतोय.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : सीमाप्रश्नाविषयी बेळगावच्या तरुणांना काय वाटतं?

बेळगावच्या न संपलेल्या सीमालढ्याचा परिणाम इथल्या स्थानिक राजकारणावरही दिसून येतो. पण ६० वर्षांहून अधिक काळ न सुटलेल्या या प्रश्नाचा परिणाम बेळगावातल्या नव्या तरुण पिढीवर काय आणि कसा होतो?

हाच प्रश्न घेऊन 'बीबीसी मराठी'ची टीम बेळगावात पोहोचली. वेगवेगळ्या क्षेत्रात काम करणाऱ्या, आपले पाय रोवू पाहणाऱ्या आणि तरीही स्वत:ची स्वतंत्र सामाजिक आणि राजकीय जाणीव असणाऱ्या बेळगावातल्या तरूणांशी आम्ही बोललो.

पुण्या-मुंबई आणि बेंगळुरूशी समान मैत्री असणाऱ्या बेळगावातल्या या नव्या पिढीमध्येही बरीच मतं-मतांतरं आहेत. मागच्या पिढ्यांपेक्षा काहींचे विचार वेगळे आहेत तर काही मागच्या पिढीचा लढा पुढे नेण्याचा मानस व्यक्त करतात.

बेळगावातल्या नव्या पिढीला सीमाप्रश्न आणि त्यासाठीचा लढा आजही तितकाच महत्त्वाचा वाटतो का?

'मराठी माणूस सोयीसुविधांपासून वंचित'

मैथिली कपिलेश्वरकर माध्यम संयोजक आहेत. घरातल्या मागच्या पिढ्या सीमालढ्यात भाग घेतांना त्यांनी पाहिल्या आहेत.

त्या सांगतात, "मला हा नक्कीच महत्त्वाचा प्रश्न वाटतो. आमच्या भाषिक स्वातंत्र्याची गळचेपी होते आहे आणि त्यासाठी ज्या मूलभूत सुविधा उपलब्ध करून दिल्या गेल्या पाहिजेत त्याच इथे नाहीत.

महाराष्ट्रापेक्षा इथे कर्नाटकात सोयीसुविधा चांगल्या आहेत असं म्हटलं जातं, पण मराठी माणूस जर त्या उपभोगूच शकत नसेल तर त्यांचा उपयोग काय?

चर्चेत सहभागी झालेले बेळगावचे तरुण-तरुणी.

म्हणूनच आम्हाला महाराष्ट्रात जायचं आहे कारण तो आमच्या अस्मितेचा प्रश्न आहे. जी सीमालढ्याची चळवळ सुरू आहे, आजही त्यात माझ्या पिढीचा सुज्ञ तरुण आहे. माझी पिढी असेल वा माझ्यानंतर येणारी, जे या अस्मितेच्या लढ्यामध्ये होरपळले आहेत ते सगळे या लढ्यात सहभागी आहेत."

'संघर्ष केवळ प्रशासकीय पातळीवर'

स्वाती कुलकर्णी लग्न होऊन बेळगावात आल्या आणि इथल्याच झाल्या. इथल्या सांस्कृतिक चळवळीत त्या कार्यरत आहेत, त्यांची नाट्यसंस्था आहे.

"ठीक आहे की मला कानडी भाषा येत नाही, पण ती मला समजावी, कळावी ही माफक अपेक्षा असते, यासाठी काही प्रयत्न केले जात नाहीत. पूर्वी एकेकाळी इथे ७०-७२ टक्के मराठी लोक होते. आता तशी परिस्थिती नाही. त्यामुळे सजग झालेला मराठी माणूस आता इथून महाराष्ट्रात स्थलांतरित होतो आहे," त्या म्हणतात.

पण पुढे त्या म्हणतात, "माझ्या स्वत:साठी हा मुद्दा आता...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

कर्नाटक निवडणुकांची रणधुमाळी सुरू झाली आहे. देशाचं लक्ष तर तिकडे लागलं आहेच, पण कर्नाटक म्हटलं की महाराष्ट्राच्या मनात पहिला विचार येतो तो बेळगावचा.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : सौदीचे पत्रकार जमाल खाशोगी यांच्यासोबत नेमकं काय झालं?

सौदी अरेबियाची सरकारी वृत्तसंस्था असलेल्या  SPAने शाही सरकारच्या एका सूत्राच्या हवाल्याने सांगितलं की जर त्यांच्या देशाविरुद्ध कोणत्याही प्रकारची दंडात्मक कारवाई झाली तर त्याचं उत्तर आणखी एका मोठ्या कारवाईने दिलं जाईल.

या सूत्राचं नाव सांगण्यास मात्र या वृत्तसंस्थेने नकार दिला.

खाशोग्जी यांच्या हत्येला सौदी अरेबिया जबाबदार आहे, असं लक्षात आलं तर ते सौदीला 'शिक्षा' केली जाईल, असं वक्तव्य अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रंप यांनी केलं होतं.

'सौदी पत्रकार जमाल खाशोग्जींच्या खुनाचं रेकॉर्डिंग आहे' - टर्कीचा दावा

सौदी अरेबियाचे पत्रकार जमाल खाशोग्जी यांचा मृत्यू इस्तंबूलमधील सौदीच्या वकिलातीत झाल्याचे ऑडिओ आणि व्हीडिओ पुरावे आपल्याकडे असल्याचं टर्कीने बीबीसीला सांगितलं आहे.

सौदी अरेबिया सरकारचे टीकाकार मानले जाणारे खाशोग्जी यांना 2 ऑक्टोबर रोजी टर्कील्या सौदीच्या वकिलातीत प्रवेश करताना शेवटचं पाहण्यात आलं होतं. तेव्हापासून ते बेपत्ता आहेत.

टर्कीच्या गुप्तचर विभागाकडे त्यांच्या खुनाचे कागदोपत्री पुरावे आहेत, असं या तपासाशी निगडित एका सूत्राचं म्हणणं आहे.

सौदी अरेबियाच्या गृहमंत्र्यांनी मात्र या आरोपांचा इन्कार केला आहे.

सौदी अरेबियाच्या अधिकृत वृत्तसंस्थेनुसार, प्रिन्स अब्दुलाझीज बिन नैफ बिन अब्दुलाझिज म्हणाले, "त्यांना मारून टाकण्याचे आदेश खोटे आहेत आणि या आरोपांमध्ये काही तथ्य नाही."

खाशोग्जी मंत्र्यांबरोबर बाहेर पडले होते, या तपशीलाचा सौदीने पुनरुच्चार केला असून संपूर्ण सत्य जाणून घेण्याची सौदीचीही इच्छा असल्याचंही या वृत्तसंस्थेनं सांगितलं आहे.

जमाल खाशोग्जी

खाशोग्जी यांच्या बेपत्ता होण्यामुळे आणि कथित खुनाच्या बातम्यांमुळे आंतरराष्ट्रीय पातळीवर संतापाचं वातावरण निर्माण झालं आहे. तसंच व्यापार विश्वात सौदीच्या विश्वासार्हतेला तडा गेला आहे.

व्हर्जिन ग्रूपचे सर रिचर्ड ब्रॅन्सन यांनी सौदीतील एक अब्ज डॉलरची गुंतवणूक थांबवण्याचा निर्णय घेतला आहे. तर अनेक उद्योगपती आणि मीडिया कंपन्यांनी या महिन्याच्या शेवटी प्रस्तावित असलेली गुंतवणूक परिषद रद्द केली आहे.

अमेरिकेने या परिषदेला उपस्थित राहण्याबाबत पुनर्विचार करावा, अशी विनंती अमेरिकेच्या संसदेच्या फॉरेन अफेअर्स कमिटीने राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रंप यांना केली आहे. असं असलं तरी...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

सौदी अरेबियाचे पत्रकार जमाल खाशोग्जी यांच्या बेपत्ता होण्याच्या प्रकरणात आंतरराष्ट्रीय पातळीवर दिल्या जात असलेल्या राजकीय आणि आर्थिक धमक्यांना भीक घालत नसल्याची भूमिका सौदी अरेबियाने घेतली आहे.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : हिमालयाच्या कुशीत वसलेला वुलर लेक दिवसेंदिवस प्रदूषित होत आहे.

त्याच्या डोळ्यात निरागसपणा असला तरी आजवर आयुष्याने दाखवलेल्या कठोर क्षणांचं प्रतिबिंबही त्याच्या डोळ्यात दिसतं.

वडिलांच्या मृत्यूनंतर लहान वयातच तो घरात कुटुंबप्रमुखाची जबाबदारी निभावू लागला.

"माझे वडील बकऱ्या विकायचे आणि ते वुलर सरोवरामध्ये पडलेलं प्लास्टिक देखील उचलायचे." तो सांगत होता.

बिलालच्या वडिलांनीच त्याला लाकडी बोट कशी वल्हवायची हे शिकवलं. या बोटीच्या एका टोकावर गुडघ्यात पाय दुमडून बसायचं आणि हातात वल्हं घेऊन प्लास्टिक कसं गोळा करायचं याचं कसब त्यानं वडिलांकडूनच आत्मसात केलं आहे.

बिलाल लहान असल्यापासूनच वुलर सरोवरामध्ये स्वच्छतेचं काम करतो.

"वडील कॅन्सर झाल्यानं वारले. सध्या या वुलर सरोवरालाही कॅन्सर झाल्यासारखं वाटतं", बिलाल काहीसा हतबल होऊन सांगत होता.

आकसत चाललेलं सरोवर

आशियातील मोठा आणि हिमालयाच्या कुशीतला हा वुलर सरोवर शुद्ध पाण्यासाठी ओळखला जायचा. भारत प्रशासित काश्मीरमध्ये श्रीनगरच्या उत्तरेला 40 किलोमीटरवर वुलर लेक आहे.

1990मध्ये रामसर वेटलँड्स कन्व्हेन्शन या आंतरराष्ट्रीय परिषदेत भारतानं या सरोवराची पूर्णतः काळजी घेतली जाईल, असं आश्वासन दिलं होतं. पण, यासाठी फार प्रयत्न झाले नाहीत, असं पर्यावरणवाद्यांचं म्हणणं आहे.

'वेटलँड्स इंटरनॅशनल' या आंतरराष्ट्रीय संस्थेनं दिलेल्या माहितीनुसार 1911 सालच्या तुलनेत आता हे सरोवर 45 टक्क्यांनी आटलं आहे.

वुलर सरोवरामुळे काश्मीरमधील अनेकांना आपल्या कुटुंबाचा खर्च वाचवणं शक्य होतं.

बिलालचे वडील वयाच्या आठव्या वर्षीच गेले. त्यांच्या कुटुंबानं सगळे पैसे त्यांच्या उपचारावर खर्च केले. पैसे कमवण्यासाठी बिलालनं शाळाही सोडली.

वुलर सरोवर हे तेव्हा जणू त्याचं घर होतं. मात्र, आता उत्पन्नाचा स्रोत झाला आहे.

बिलाल वुलर सरोवर मध्ये दररोज नाव घेऊन जातो आणि त्यातील प्लॅस्टिकच्या पाण्याच्या बाटल्या गोळा करतो. दिवसभरात 100 ते 200 प्लास्टिक बाटल्या गोळा केल्यावर त्या विकून त्याला दिवसाकाठी 150 रुपये मिळतात.

वुलर सरोवरामध्ये नावेतून फिरून अशा बाटल्या गोळा करण्याचं कसब त्याने इतर अनेक मुलांना शिकवलं आहे.

आणि बिलाल रातोरात प्रसिद्ध झाला...

"मी पैसे कमावण्याच्या दृष्टीने हे सरोवर कधीच स्वच्छ करत नाही. हे मी सगळ्यांच्या फायद्यासाठी करतो आहे. कारण सरोवर स्वच्छ राहिलं तरच सगळ्यांना...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

बिलाल अहमद दार. काश्मीर खोऱ्यातला हा किशोरवयीन मुलगा. आपल्याच समवयीन मुलांइतकी ऊर्जा त्याच्यात असली तरी त्या उर्जेचा वापर कसा करावा हे त्याला चांगलंच माहिती आहे.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : हे मुंबईकर अरबी समुद्रात राहतात

10 सप्टेंबर 2013 चा तो दिवस होता. मुंबईच्या गिरगाव चौपाटीवर दीड दिवसांच्या गणपतीच्या विसर्जनाला सुरुवात झाली होती. कुटुंबासह लोकांनी मोठी गर्दी केली होती.

मी तेव्हा मुंबई महापालिकेच्या सुरक्षा पथकाचा आणि लाईफ गार्ड टीमचा समन्वयक म्हणून हा सगळा सोहळा पाहत होतो. विसर्जनासाठी एक-एक गणपती समुद्राच्या पाण्यात जाऊ लागले.

प्रत्येक जण आपल्या घरच्या गणपतीसह गुडघाभर पाण्यात जात होता. गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर याचा गजर सुरूच होता. ढोल-ताशे दणाणून वाजत होते. तेवढ्यात एकच गोंधळ उडाला. लोकांनी एकच आरडा-ओरडा सुरू केला. या गोंधळाने ढोल-ताशांचा आवाजही थांबला. पाण्यातून बाहेर येत लोक सैरा-वैरा धावू लागले.

वयाची पन्नाशी गाठलेले सागरी अभ्यासक प्रदीप पाताडे यांना त्यावेळी आलेला अनुभव अगदी डोळ्यासमोर चित्र उभं राहील असा विषद करून सांगत होते.

ते पुढे सांगतात, "समुद्रातून बाहेर पडलेले काही जण तर किनाऱ्यावर येऊन वाळूत अक्षरशः गडाबडा लोळत होते. आमच्या बचाव पथकाचे लोक पटकन या लोकांच्या दिशेनं धावत गेले.

समुद्री खेकड्याची एक जात

सगळे जण पायाला काहीतरी चावल्याची तक्रार करत होते. लाईफ गार्ड टीम आणि महापालिकेचे कर्मचारी हे ऐकून बुचकळ्यात पडले. मी मात्र, घडला प्रकार समजून चुकलो होतो.

विसर्जनाला समुद्रात गेलेल्यांवर स्टींग रे आणि जेली फिश या माशांचा हल्ला झाला होता. या मौसमात हे मासे किनाऱ्यांकडे आपला मोर्चा वळवतात.

दोन दिवस आधीच इथल्या कोळ्यांच्या जाळ्यात स्टींग रे आणि जेली फिश मोठ्या प्रमाणात आल्याचं मी पाहिलं होतं. त्यामुळे हे तेच मासे होते हे मला कळलं. या माशांमुळे शरीराला डंख झाल्यास, तीव्र वेदना होतात. पण, त्यांचं विष शरीरात पसरतं की नाही हे कोणालाच माहीत नव्हतं.

पाण्यातून बाहेर आलेल्या 70-80 जणांना आम्ही हॉस्पिटलमध्ये दाखल केलं. डॉक्टरांनाही कळत नव्हतं नेमकं काय झालं. या प्रत्येकाचं निरीक्षण करण्यासाठी  हॉस्पिटलनं त्यांना एक दिवस ठेऊन घेतलं. तेव्हा हे प्रकरण मुख्यमंत्र्यांपर्यंत पोहोचलं होतं. चौकशीचे आदेशही देण्यात आले.

मात्र, मूळ कारणाकडे कोणाचंच लक्ष गेलं नाही. ते म्हणजे अरबी समुद्रातले विलक्षण मासे!"

गणपती विसर्जनाच्या दिवशी या ब्लू बटन जेली फिशच्या हल्ल्यानंतर अनेकांना हॉस्पिटलमध्ये दाखल करावं लागलं होतं.

प्रदीप पाताडे यांच्या मनात या घटनेमुळे खूप मोठं...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

मुंबईकरांना गणपती विसर्जनाच्या दिवशी पाण्यात जेली फिश आणि स्टींग रे या माशांनी चावा घेतला. पण, ही घटना एका अभ्यासकाला मुंबईच्या मत्स्यसंपदेकडे घेऊन गेली. आज या घटनेमुळेच 'मरीन लाईफ ऑफ मुंबई' या मोहिमेला सुरुवात झाली आहे.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : २६/११ हल्ल्यातील पुराव्यांवरून भारत-पाकिस्तानचे आरोप प्रत्यारोप

बीबीसी उर्दूच्या इस्लामाबाद प्रतिनिधी शुमाइला जाफरी यांनी या खटल्याशी संबंधित वकिलांशी चर्चा केली.

या प्रकरणाची सुनावणी शेवटच्या टप्प्यात आहे, असं वकिलांचं म्हणणं आहे.

26 नोव्हेंबर 2008 रोजी भारताची आर्थिक राजधानी मुंबईमध्ये हल्ला झाला होता. या हल्ल्याला नऊ वर्ष पूर्ण झाली आहेत. पाकिस्तानातल्या बचाव पक्षाचे वकील रिजवान अब्बासी यांनी बीबीसीला मुलाखत दिली.

रावळपिंडीच्या अदियाला तुरुंगात या खटल्याची सुनावणी सुरू आहे. याच तुरुंगात सात आरोपी आहेत. या प्रकरणात 72 साक्षीदारांची साक्ष तपासण्यात आल्याची माहिती अब्बासी यांनी दिली.

"अद्यापही काही आणखी साक्षीदारांची साक्ष आम्हाला हवी आहे. सध्या या प्रकरणाची सुनावणी अंतिम टप्प्यात आहे," असं अब्बासी म्हणाले.

"या खटल्याला इतका वेळ का लागत आहे?" असं बीबीसीनं विचारलं. या खटल्यामध्ये येणाऱ्या अडचणींना अब्बासी यांनी भारतालाच जबाबदार ठरवलं आहे.

"सुरुवातीला बराच वेळ वाया गेला. भारताच्या अधिकाऱ्यांनी आम्हाला सहकार्य केलं नाही. पाकिस्तानी अधिकाऱ्यांना भारतात पुरावे गोळा करण्यासाठी येऊ दिलं नाही," असं अब्बासी म्हणाले.

"यानंतर एका चौकशी समितीची स्थापना करण्यात आली. पण भारतानं पुराव्यांची तपासणी करू दिली नाही," असं अब्बासी यांचं म्हणणं आहे.

"पाकिस्ताननं भारताला 24 साक्षीदार पाठवण्याची विनंती केली होती. पण भारतानं त्यांना पाठवलं नाही," असं अब्बासी यांनी सांगितलं.

विशेष सरकारी वकील उज्ज्वल निकम यांनी बीबीसीला दिलेल्या मुलाखतीमध्ये अब्बासी यांच्या म्हणण्याचं खंडन केलं आहे.

"भारतानं चौकशीसाठी पूर्ण सहकार्य केलं आहे. पाकिस्तानमध्ये भारतातून साक्षीदार पाठवता येणार नाहीत," असं निकम यांनी स्पष्ट केलं आहे.

"भारताच्या साक्षीदारांच्या सुरक्षेचा प्रश्न आहे. त्यामुळं आम्हाला त्यांना पाकिस्तानला पाठवता येणार नाही. आवश्यक असल्यास पाकिस्तानचे अधिकारी भारतात येऊन साक्षीदारांची साक्ष घेऊ शकतात," असं निकम यांनी म्हटलं.

"या प्रकरणाशी संबंधित आम्ही जी निवेदनं दिली आहेत त्यांचं उत्तर भारताकडून आलं नाही," असं अब्बासी म्हणाले.  भारत कधीच त्यांच्या साक्षीदारांना पाठवणार नाही असं पाकिस्तानच्या वकिलांना वाटतं.

"या प्रकरणाचा भारताला मुत्सद्देगिरीसाठी फायदा करून घ्यायचा आहे," असं अब्बासी यांचं म्हणणं आहे....\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

2008मध्ये झालेल्या मुंबई हल्ल्यात पाकिस्ताननं आठ जणांना आरोपी बनवलं आहे. या आठ जणांवर पाकिस्तानमध्ये खटला सुरू आहे. पाकिस्तानमधल्या वकिलांचं या प्रकरणाबाबत काय म्हणणं आहे?


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : ‘पूर आला तरी जंगल सोडणार नाही’

केरळमधील मेप्पाडीच्या दाट जंगलात वेलुता, त्यांच्या दोन बायका वगळता आता फारसं कुणी उरलेलं नाही.

या जंगलातले अनेक आदिवासी चांगल्या राहणीमानाच्या शोधात आधीच शहरात जाऊन वसले आणि जे मागे राहिले होते, त्यांना केरळ सरकारने ऑगस्टमध्ये आलेल्या महापुरानंतर बळजबरीने स्थलांतरित केलं.

प्रशासनानं या महापुराला 1924 नंतरचा या शतकातील दुसरा सर्वांत मोठा पूर घोषित केलं आहे.

भूस्खलनात घर गमावलेल्या आदिवासींच्या पुनर्वसनाची हमी केरळ सरकारने दिली. चोल नायक आदिवासींपैकी अनेक तरुणांनी आधीच मदत छावण्यांचा आसरा घेतला तर काही जण अजूनही कायमस्वरूपी पुनर्वसनाची वाट बघत याच जंगलात कशीतरी गुजराण करत आहेत.

चेरिया वेलुता

मात्र केरळमध्ये अस्तित्वात असलेल्या या एकमेव शिकारी आदिवासी जमातीतील सर्वांत वयोवृद्ध चेरिया वेलुता यांना आपलं जंगल सोडायचं नाही. आपण अजूनही या जंगलात गुजराण करू शकतो, असा विश्वास त्यांना वाटतो. जन्म आणि मृत्यू तर निसर्गाच्या हाती आहे, यावर त्यांचा विश्वास आहे.

चेरिया यांची भेट घेण्यासाठी आम्ही वायनाड जिल्ह्यातील मुप्पाईनाडू पंचायतीतून आठ किलोमीटरचा ट्रेक चढून गेलो. त्यांचं जंगलाप्रती प्रेम आणि शहरातील सुरक्षित जीवनाला दिलेला ठाम नकार, यामागची कहाणी आम्हाला जाणून घ्यायची होती.

डोंगराच्या त्या पायवाटेवरून जाताना उंचच उंच जंगली झाडांवर वाढलेल्या कंच हिरव्या वेली आम्हाला दिसल्या. वेलुता यांच्या घराकडे जाणाऱ्या वाटेत आम्हाला हत्तीची विष्ठा दिसली. या अर्थ हत्तींचा कळप आमच्या आसपासच होता. या विचारानेच आमचा थरकाप उडाला.

तुम्ही किती वेळा घाबरून जीव वाचवण्यासाठी पळ काढालं? पाऊस पडल्यावर पूर तर येणारच, हे निसर्गाचं चक्रच आहे, वेलुता म्हणतात.

सडपातळ बांध्याचे वेलुता यांना आम्ही भेटलो तेव्हा त्यांना आमच्याशी बोलायला नकारच दिला. मात्र आमच्यासोबत M. सुनील कुमार होते. वेलुता त्यांना ओळखायचे. सुनील यांनी त्यांना समजावलं तेव्हा ते आमच्याशी बोलायला तयार झाले.

ते आमच्याशी चोल नायक आदिवासी भाषेतच बोलले. मलयाळम-कन्नड मिश्रीत अशी ही बोली आहे. बोलताना मध्येच ते तेलाने चापून चोपून बसवलेल्या आपल्या दाट सोनेरी केसातून हात फिरवायचे आणि एक मोठं हास्य त्यांच्या चेहऱ्यावर उमटायचं.

दोन-तीन लहान मुलंही तिथे आसपास खेळत होती. ती मध्येच येऊन आमच्या कॅमेऱ्याकडे कुतूहलाने बघायची.

वेलुतांना आमचा...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

"माओवादी, महापूर, वणवा... हे सर्व मी अनुभवलं आहे. तरीही मी या जंगलात आनंदाने राहत आलोय. हे जंगल माझं घर आहे आणि मी ते कधीच सोडणार नाही." नव्वदीच्या घरातले चोल नायक आदिवासींचे प्रमुख चेरिया वेलुता सांगत होते.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : ‘मासिक पाळीदरम्यान मला गोठ्यात झोपावं लागतं’

हिमाचल प्रदेशच्या कुल्लूमधल्या जाना गावातली विमला देवी एका मुलाची आई आहे. त्या मासिक पाळी आल्यावर घरात पाऊल ठेवत नाहीत. मुलगा आणि नवऱ्यापासून वेगळ्या अशा घराखालील गोशाळेत त्या झोपतात.

कुलू-मनालीमध्ये वर्षभर जगभरातून पर्यटक येत असतात. इथला सुंदर निसर्ग पर्यटकांना आकर्षित करतो. पण या कुलूची अजून एक वेगळी बाजूही आहे. कुलूच्या डोंगराळ भागातील गावांमधल्या बऱ्याचशा महिला मासिक पाळी आल्यावर गोशाळेत झोपतात. मासिक पाळीत महिलांना वेगवेगळ्या भेदभावांना आजही तोंड द्यावं लागतं. त्याचंच हे एक उदाहरण आहे. ही प्रथा बंद व्हावी, म्हणून इथं जनजागृतीही केली जात आहे.

या महिलांना कुटुंबापासून वेगळं गायीच्या शेणाच्या वासासह झोपणं अजिबात आवडत नाही. पण त्यांच्याकडे कोणताच पर्याय शिल्लक नसतो.

विमला देवी

विमला देवी सांगतात, "आम्ही कोणालाही स्पर्श करू शकत नाही. त्या दिवसांमध्ये महिलांना अस्वच्छ मानलं जातं. एकटं रहावं लागतं. त्यामुळे खूपच विचित्र वाटतं."

इथल्या लोकांची अशी धारणा आहे की, मासिक पाळीच्या वेळी महिला घरात आल्या तर घर अपवित्र होतं आणि याचा देवांना राग येतो.

जुन्या चालीरीती

काही दिवसांपूर्वी प्रीता देवी लग्न करून कुलूमधल्या धर्मोट गावात आल्या. BA पास झालेल्या प्रीता यांना या प्रथेचा सामना करणं सोपं नव्हतं. प्रीता सांगतात, "या जुन्या चालीरीती आहेत. पण आम्हाला याचं पालन करावंच लागतं. सुरुवातीली मी नीट झोपूसुद्धा शकत नव्हते. खूप भीती वाटायची. पण या प्रथेचं पालन करावं लागतं. नाहीतर देवाचा कोप होईल, असं सांगितलं जातं."

परंतु हिमाचल महिला कल्याण मंडळाच्या मधुर वीणा यांना वाटतं की जुन्या प्रथापरंपरा आता बदलल्या पाहिजेत. त्या सांगतात, "बदल जरी हवे असले तरी ते लवकर होणार नाहीत. इथे पुरुष प्रधान समाज आहे. त्यामुळे बदलाला वेळ लागेल. जागरुकता निर्माण झाल्यावर महिला याबाबत विचार करू लागतील."

बदलांचे प्रयत्न

महिलांना गोशाळेत झोपावं लागू नये म्हणून यावर्षी काही प्रयत्न होताना दिसत आहेत.

कुलूमध्ये सरकार 'नारी गरिमा' कार्यक्रमांतर्गत जागरुकता निर्माण करण्याचा प्रयत्न करत आहेत. गोशाळेत राहिल्यानं महिलांना आजार होऊ शकतात हे समजवण्याचा प्रयत्न सध्या या कार्यक्रमातून होत आहेत.

प्रीता देवी

या एक वर्षाच्या कार्यक्रमात पथनाट्य, लोकगीतं आणि नृत्य या कलांच्या माध्यमातूनही...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

"मी थंडीमध्येही गोशाळेत झोपते किंवा बाहेर झोपते. घरात मी जाऊ शकत नाही. किचनमध्येसुद्धा जाता येत नाही आणि मंदिरातही जाता येत नाही. कधी-कधी देवाला प्रश्न विचारते की माझ्या बाबतीत असं का होतं?"


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ रिपोर्ट -

पाहा व्हीडिओ - मुख्यमंत्र्यांच्या दत्तक गावात काय आहे परिस्थिती?

फेटरी गावच्या शीला बानाईत यांचं हे म्हणणं आहे.

केंद्र सरकारच्या 'सांसद आदर्श ग्राम योजने'च्या धर्तीवर राज्यात 2015 मध्ये 'आमदार आदर्श ग्राम योजना' सुरू करण्यात आली. प्रत्येक आमदारानं आपल्या मतदारसंघातील तीन ग्रामपंचायती निवडाव्यात आणि जुलै 2019पर्यंत त्यांचा 'आदर्श ग्राम' म्हणून विकास करावा, असं या योजनेसंबंधीच्या शासन निर्णयात सांगण्यात आलं आहे.

मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी या योजनेअंतर्गत नागपूर जिल्ह्यातल्या काटोल तालुक्यातलं फेटरी हे गाव दत्तक घेतलं. त्यांच्या पत्नी अमृता फडणवीस फेटरीला नियमितपणे भेट देतात.

पण त्यांनी कार्यक्रमापुरतं न येता गावात येऊन गावातली परिस्थिती पाहावी तसंच मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनीही गावाला भेट द्यावी, अशी भावना फेटरीतल्या ग्रामस्थांनी बीबीसी मराठीकडे बोलून दाखवली.

'नाल्यातलं पाणी घरात जातं'

फेटरीची लोकसंख्या 4,500 इतकी असून गावातील बहुतांश लोकांचा उदरनिर्वाह शेतीवर चालतो. फेटरी गावात आम्हाला शीला बानाईत भेटल्या. त्यांच्या घराबाहेरून नाल्याचं पाणी वाहतं, ज्यामुळे आपल्याला त्रास होत असल्याचं त्यांनी सांगितलं.

त्या म्हणाल्या, "आमच्या घरासमोरून नाल्याचं पाणी वाहतं. पाऊस आल्यावर ते घरात जातं. इतका त्रास आहे की, नाल्यामुळे मच्छर होत आहेत. आमची लहान-लहान पोरं आहेत, साप निघतात इथं. समजा एखाद्या पोराला काही कमी-जास्त झालं तर कोण जबाबदारी घेणार? रस्त्यावर पाय घसरतात. कुणी पडलं, काही मोडलं तर कोण जबाबदार राहणार?"

"नालीतून मच्छर तयार होतात आणि त्यापासून बिमाऱ्या होतात. या नालीतून सगळ्याच प्रकारचं पाणी जातं, त्याच्यापासून बिमाऱ्या होणारच आहेत ना," त्या पुढे सांगतात.

खोदलेल्या रस्त्यांमुळे नागरिक त्रस्त

फेटरीतील वृद्ध रमेश पवार रस्त्यावरच्या खड्ड्यात अडखळून पडले होते. यामुळे त्यांच्या डोळ्याला जखम झाली होती.

बीबीसीशी बोलताना त्यांनी सांगितलं, "नाले नाहीत, रोड नाहीत. अडीच-तीन वर्षं झाले रोड खोदून ठेवलेत. त्यावरून जाताना लोक पडतात. मी स्वत: पडलो. डोळा जेमतेम वाचला माझा, पण त्यासाठी मला 5 हजार रुपये खर्च आला. अशी परिस्थिती या गावात आहे."

गावातील रस्ता खोदून ठेवला आहे.

मुख्यमंत्र्यांच्या आदर्श गावाच्या दाव्याबद्दल ते सांगतात, "मला हे म्हणायचं आहे, की सोय केली तर त्याला आदर्श...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

"मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांची बायको आमच्या इथं येते. ती कार्यक्रमापुरती येते आणि चालली जाते. आमचं असं म्हणणं आहे, की तुम्ही गावात फिरा, म्हणजे तुम्हाला सत्य परिस्थिती कळेल. गावात रस्ते कसे आहेत, नाल्या कशा आहेत, ते पाहा आणि त्यांच्याकडे लक्ष द्या."


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ:

फालमताला माहीत आहे की तिला या सुंदर दिसण्याची किंमत मोजावी लागणार आहे. ही किंमत आहे तिच्या प्राणांची. एकदा ती तयार झाली तर तिच्या कमरेला 'सुसाइड बाँब' लावला जाणार आहे.

बोको हरामच्या कचाट्यात अडकलेल्या शेकडो मुलींपैकी ती एक होती. आत्मघातकी हल्ले घडवून आणण्यासाठी या मुलींचा वापर केला जातो. फालमता त्यांच्या तावडीतून सही सलामत सुटली.

बोको हरामच्या बंडखोरांनी तिला पकडल्यानंतर तिच्यासोबत काय झालं? याची हकीकत तिनं बीबीसीला सांगितली.

फालमता 13 वर्षांची होती. नायजेरिया आणि कॅमेरुनच्या सीमेवर असलेल्या गावात ती आपल्या नातेवाईकाच्या घराकडे जात होती. त्यावेळी दोन तरुणांनी तिचं अपहरण केलं.

तिला एका छावणीमध्ये ठेवण्यात आलं. तिच्यासोबत इतर नऊ मुली होत्या. "सुरुवातीला मला तिथून पळून जावंसं वाटलं पण मला कळलं की माझ्यासमोर आता पर्याय नाही. त्या छावणीच्या आजूबाजूला खूप सारे बंदूकधारी पहारा देत असत. त्यामुळं तिनं पळून जायचा विचार सोडला," तिनं सांगितलं.

त्यांनी तिला पर्याय दिला, एकतर आमच्यापैकी कुणाशी तरी लग्न कर किंवा 'मिशन'वर जा. तिनं लग्नाला नकार दिला.

तिला त्यावेळी माहीत नव्हतं की हे 'मिशन' काय आहे?

फालमता सांगते, "छावणीची स्थिती खूप भीतीदायक होती. तिथं सर्वांचा छळ केला जायचा. आम्हाला अशी भीती वाटायची की नायजेरियन सैनिक इथं आले तर ते आमची सुटका करणार नाहीत. उलट आम्हाला हल्लेखोरांच्या पत्नी समजून आमच्यावर हल्ला करतील, अशी भीती सतावत होती."

छावणीतलं जीवन खूप एकसुरी होतं. सकाळी उठणं, प्रार्थना करणं, खाणं-पिणं, पुन्हा प्रार्थना करणं असंच होतं. दिवसभर आम्ही कुराणचं पठण करायचो.

एके दिवशी तिला सांगण्यात आलं तुझी एका महत्त्वपूर्ण कामासाठी निवड करण्यात आली आहे. तिला मेंदी लावण्यात आली. तिला वाटलं आपलं लग्न लावून दिलं जात आहे.

फालमता सांगते, "अल्लाला न माणणाऱ्या लोकांना मारलं तर मी थेट स्वर्गात जाऊ शकेन, असं तिथल्या लोकांनी मला सांगितलं होतं."

तिच्या कमरेला बाँब बांधण्यात आला. गर्दीच्या ठिकाणी जाऊन याचं बटण दाबलं तर तू स्वर्गात जाशील असं तिला वारंवार सांगण्यात आलं होतं.

तिच्यासोबत दोन मुलींनाही या मिशनवर पाठवण्यात आलं. हे मिशन आपण अर्धवट सोडून देऊ, असं त्यांनी ठरवलं. फालमताने त्या ठिकाणाहून पळ काढला. तिला एक माणूस भेटला त्याला तिनं मदत मागितली. तो माणूसही बोको हरामचाच निघाला. त्याने तिला त्याच्यासोबत...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

फालमताचा मेक-अप केला जात आहे. तिला मेंदी लावण्यात येत आहे. तिचं हेअर स्टाइलिंग केलं जातं आहे. गळा, हात आणि पायाला मेंदी लावण्यात आल्यानंतर ती सुंदर दिसायला लागली. पण हे नटणं सजणं एका खास मोहिमेसाठी होतं.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ: 'माझ्या वागणुकीमुळे माझे नातलग माझ्यापासून दूर झाले होते.'

तुषार नातू अगदी शांतपणे नशेच्या गर्तेत हरवलेल्या दिवसांविषयी सांगतात.

जेमतेम 18 वर्षांच्या वयात तुषार यांना अमली पदार्थांची चटक लागली होती. गांजा, चरस, भांग, अफू, गर्द अर्थात ब्राऊन शुगर. तुषार यांना अशी व्यसनं जडत गेली होती.

"शेवटी आईनं आत्महत्येचा प्रयत्न केला. अखेरचा जालीम उपाय म्हणून मला जेलमध्येही टाकण्यात आलं. पत्नीकरवीच तक्रार दिली होती," ते सांगतात.

तुषार यापूर्वी मेंटल हॉस्पिटल आणि पुनर्वसन केंद्रात वारंवार दाखल झाले. पण प्रत्येक वेळी बाहेर आल्यावर ते पुन्हा नशेच्या जाळ्यात अडकत गेले.

"माझ्या हट्टी आणि जिद्दी स्वभावामुळे आणि चंचल मनोवृत्तीमुळे मी टिकू शकलो नाही आणि पुन्हा पुन्हा व्यसन करत गेलो," ते सांगतात.

नागपूरच्या एका व्यसनमुक्ती केंद्रात आम्ही तुषार यांची भेट घेतली. निमित्त ठरली एक युवा समाजसेविका.

नागपूरमध्ये 'BBC She' उपक्रमाअंतर्गत झालेल्या चर्चेदरम्यान तिनं अमली पदार्थांच्या व्यसनाविषयी चिंता व्यक्त केली आणि या विषयावर अधिक वार्तांकन होण्याची गरज बोलून दाखवली.

त्यानंतर जे चित्र समोर आलं, ते धक्कादायक होतं.

'उडता' महाराष्ट्र?

भारतात नशेची समस्या म्हटलं की वारंवार पंजाबचं नाव पुढे केलं जातं. इतकं की बॉलिवूडनेही त्याची दखल घेतली आणि पंजाबचा 'उडता पंजाब' झाला. पण महाराष्ट्रातली आकडेवारीही धक्कादायक आहे. अमली पदार्थांच्या सेवनामुळे होणाऱ्या आत्महत्यांमध्ये महाराष्ट्र देशात पहिल्या स्थानावर आहे.

नॅशनल क्राईम रेकॉर्ड्स ब्युरोच्या (NCRB) 2014 सालच्या माहितीनुसार देशभरात सुमारे 3,647 जणांनी अमली पदार्थांच्या नशेपाई आत्महत्या केली होती. त्यातल्या 1,372 आत्महत्या एकट्या महाराष्ट्रात होत्या. हे प्रमाण 37 टक्के होतं, म्हणजेच दर तिसरी आत्महत्या महाराष्ट्रात झाली होती.

या यादीत तामिळनाडू (552 आत्महत्या) दुसऱ्या तर केरळ (475 आत्महत्या) तिसऱ्या स्थानावर आहे. तर याच काळात पंजाबमध्ये नशेच्या अमलाखाली 38 आत्महत्यांची नोंद झाली.

देशात वेगवेगळ्या पदार्थांचं नशेसाठी सेवन होत असल्याचं सामाजिक कार्यकर्ते आणि समुपदेशकांच्या निदर्शनास आलं आहे. त्यात गांजा, चरस, भांग, अफू, ब्राऊन शुगर, कोकेनसारखे अमली पदार्थ तर आहेतच, पण सहज उपलब्ध होणारी टर्पेंटाईन, व्हाईटनरसारखी रसायनं आणि अगदी नेल पॉलिश आणि पेट्रोलचाही समावेश आहे.

दारू...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

"मला हेही कळत नव्हतं आपण ब्राऊन शुगर पितोय, आपला दीड वर्षाचा मुलगा खेळतोय इथे. मुलाला घेऊन मी चार ठिकाणी भीक मागितल्यासारखेच पैसे मागितले खोटं बोलून."


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ: कर्नाटकाच्या राजकारणावर मठांचा प्रभाव नेमका कसा असतो?

कर्नाटकच्या निवडणुकीला नेहमी अध्यात्मिक असा राजकीय रंग असतो. तो रंग इथल्या धार्मिक मठांनी आणलेला असतो. या राज्यातल्या सामाजिक जीवनावर जेवढा या लिंगायत, वीरशैव यांच्यासोबत इतर समाजातील मठांचा प्रभाव असतो, तितकाच तो राजकीय जीवनावर आणि निवडणुकांवरही असतो.

यंदा तर स्वतंत्र लिंगायत धर्माच्या मुद्द्यावर कर्नाटकची निवडणूक येऊन ठेपल्यानं तर या मठांची भूमिका अधिक निर्णायक झाली आहे.

"धर्मपीठ हे नेहमी विधानसभा वा संसद त्यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ असते," हुबळीच्या प्रसिद्ध मूरसावीर मठाचे प्रमुख गुरुसिद्ध राजयोगेंद्र स्वामी जेव्हा हे विधान करतात तेव्हाच कर्नाटकच्या निवडणूक आणि राजकारणावरचा धार्मिक मठांचा प्रभाव स्पष्ट होतो.

हुबळीचा हा शेकडो वर्ष जुना मठ उत्तर कर्नाटकातल्या प्रभावशाली मठांमध्ये गणला जातो. त्यामुळेच हा मठ आणि त्याच्या अधिपत्याखाली येणारे अन्य मठ कोणाला 'आशीर्वाद' देतात यावर उत्तर कर्नाटकातली राजकीय गणितं ठरू शकतात.

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी कर्नाटक प्रचारादरम्यान एका मठाच्या व्यासपीठावर.

हा मठ असेल, वा अन्य मठ, कर्नाटकात कायम हे निरीक्षण मांडलं जातं, की त्यांचा पाठिंबा एखाद्या उमेदवाराला मिळाला की त्याचा विजय निश्चित मानला जातो. त्या मठाचे हजारो भक्त, जे त्या भागातले मतदार असतात, या उमेदवारामागे उभे राहतात.

परिणामी अध्यात्माची ही केंद्रं एक प्रकारची राजकीय सत्ताकेंद्रं सुद्धा असतात असं म्हटलं जातं. पण यासंदर्भात हुबळीमध्ये राजयोगेंद्र स्वामींना विचारलं तेव्हा त्यांनी ते अमान्य केलं.

मठांचे प्रमुख मात्र प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष प्रकारे मठ हे राजकारणाच्या जवळ जात नाही असं सांगतात.

बसवेश्वर

"मठ कोणत्याही प्रकारच्या राजकीय कार्यक्रमात भाग घेत नाही. हे सगळे नेते आशीर्वाद घेण्यासाठी आमच्याकडे येतात. आमच्या अनुयायांना ते आवडतं. ते पाहतात की हा नेता मठात येतो. अनुयायांना हे बरोबर समजू शकतं की स्वामीजी या नेत्याबद्दल नेमका काय विचार करतात. त्याचा परिणाम निवडणुकीवरही होतो," असं राजयोगेंद्र स्वामी मान्य करतात.

"पण आम्ही स्वत:हून जाहीरपणे काहीही म्हणत नाही. देव तुमचं भलं करो इतकंच म्हणतो, बास," ते हलकसं हसत सांगतात.

कर्नाटकात यंदाच्या निवडणुकीत तर मठांची राजकीय भूमिका अधिक निर्णायक झाली आहे. लिंगायत आणि वीरशैव लिंगायत हे दोन्ही समाज वेगळे असून...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

कर्नाटक निवडणुकींच्या निमित्तानं धार्मिक मठांची भूमिका अधोरेखित होताना दिसते आहे. मठांच्या राजकीय भूमिकेचा घेतलेला आढावा.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ: जंगली प्राणी 'आमटे आर्क'मध्ये दाखल झाल्यावर काय घडलं?

डॉ. प्रकाश आमटे, डॉ. मंदा आमटे आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी गडचिरोलीच्या दुर्गम जंगलात 1972 साली आदिवासींच्या आरोग्यासाठी काम करायला सुरुवात केली. हळूहळू हे काम विस्तारत गेलं.

आरोग्यासोबतच शिक्षण, आदिवासींची उपजिविका आणि वन्यजीव संरक्षण यामध्ये गेली चार दशकं काम सुरू आहे. आमटेंनी प्राण्यांसोबतच्या नात्याला वेगळा आयाम दिला आहे. जंगली प्राण्यांना हाताळू नका, असा शासकीय अधिनियम आहे. गेली चार दशकं प्राण्यांशी जिव्हाळ्याचं नातं तयार करणारे डॉ. प्रकाश आमटे या नियमानुसार कारवाई होत असल्यानं दु:खी झाले आहेत.

घुबडाला गोंजारताना डॉ. प्रकाश आमटे यांची तिसरी पिढी

मॅगेसेसे पुरस्कार विजेते डॉ. प्रकाश आमटे गेली चार दशकं महाराष्ट्रात गडचिरोलीमध्ये अनाथ जंगली प्राण्यांसाठी अनाथालय चालवतात. 1973साली सुरू झालेल्या प्राण्यांच्या अनाथालयाला 1991 मध्ये रेस्क्यू सेंटरची मान्यता मिळाली. जंगली प्राणी आणि माणूस यांच्यात वेगळं नातं जपणारं ठिकाण म्हणून हे 'आमटे आर्क' प्रसिद्ध आहे.

खरंतर 'रेकग्निशन ऑफ झू अधिनियम 2009' नुसार जंगली प्राण्यांना जवळून हाताळण्यावर बंदी आहे. यासंदर्भात सेंट्रल झू ऑथोरिटीनं गेल्या ऑक्टोबरमध्ये 'आमटे आर्क'ला नोटीस बजावली. 2009मध्ये हा अधिनियम आल्यानंतर अशा प्रकारची ही पहिलीच नोटीस आहे. या निमित्तानं माणूस आणि जंगली प्राणी यांच्यातल्या नात्याचा वेध घेण्यासाठी बीबीसी मराठीची टीम हेमलकसाला पोहोचली.

"आज जास्परचं वय १५ वर्षं आहे. आमचा जास्पर म्हणजे तरस. इंग्रजीत त्याला हायना म्हणतात. जास्पर दोन महिन्याचा होता तेव्हा त्याला स्थानिक आदिवासींनी आमच्याकडे आणून दिलं. कारण त्याची आई नव्हती. तो अनाथ होता. तशीच गोष्ट एल्सा या बिबट्याच्या बछड्याची," डॉ. प्रकाश आमटे सांगत होते.

जास्पर नावाचा हा तरस दोन महिन्याचा असताना अनाथालयात आला.

बिबट्या, तरस या प्राण्यांना हिंस्त्र म्हटलं जातं. आमटे यांच्या म्हणतात, "बिबट्या, तरस क्रूर आहेत हा गैरसमज आहे. गेल्या ४४ वर्षांपासून मी गडचिरोलीच्या जंगलात काम करतोय. वेगवेगळ्या प्रकारचे प्राणी इथे राहिले आहेत. त्यांनी कधी आपापसातही हल्ला केला नाही, की कधी माझ्यावरही हल्ला झाला नाही. मी प्राण्यांना प्रेम दिलं आणि प्राण्यांनीही मला प्रेम दिलं."

1973 मध्ये डॉ. प्रकाश आमटे आणि त्यांची पत्नी डॉ मंदा आमटे यांनी गडचिरोलीच्या...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

ज्येष्ठ समाजसेवी बाबा आमटेंच्या प्रेरणेतून सुरू झालेल्या हेमलकसा येथील कामाचा 44 वर्षांनंतर आता वटवृक्ष झाला आहे.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ: जंगली प्राणी 'आमटे आर्क'मध्ये दाखल झाल्यावर काय घडलं?

डॉ. प्रकाश आमटे, डॉ. मंदा आमटे आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी गडचिरोलीच्या दुर्गम जंगलात 1972 साली आदिवासींच्या आरोग्यासाठी काम करायला सुरुवात केली. हळूहळू हे काम विस्तारत गेलं.

आरोग्यासोबतच शिक्षण, आदिवासींची उपजिविका आणि वन्यजीव संरक्षण यामध्ये गेली चार दशकं काम सुरू आहे. आमटेंनी प्राण्यांसोबतच्या नात्याला वेगळा आयाम दिला आहे. जंगली प्राण्यांना हाताळू नका, असा शासकीय अधिनियम आहे. गेली चार दशकं प्राण्यांशी जिव्हाळ्याचं नातं तयार करणारे डॉ. प्रकाश आमटे या नियमानुसार कारवाई होत असल्यानं दु:खी झाले आहेत.

घुबडाला गोंजारताना डॉ. प्रकाश आमटे यांची तिसरी पिढी

मॅगेसेसे पुरस्कार विजेते डॉ. प्रकाश आमटे गेली चार दशकं महाराष्ट्रात गडचिरोलीमध्ये जंगली प्राण्यांसाठी अनाथालय चालवतात. 1973साली सुरू झालेल्या प्राण्यांच्या अनाथालयाला 1991 मध्ये रेस्क्यू सेंटरची मान्यता मिळाली. जंगली प्राणी आणि माणूस यांच्यात वेगळं नातं जपणारं ठिकाण म्हणून हे 'आमटे आर्क' प्रसिद्ध आहे.

खरंतर 'रेकग्निशन ऑफ झू अधिनियम 2009' नुसार जंगली प्राण्यांना जवळून हाताळण्यावर बंदी आहे. यासंदर्भात सेंट्रल झू ऑथोरिटीनं गेल्या ऑक्टोबरमध्ये 'आमटे आर्क'ला नोटीस बजावली. 2009मध्ये हा अधिनियम आल्यानंतर अशा प्रकारची ही पहिलीच नोटीस आहे. या निमित्तानं माणूस आणि जंगली प्राणी यांच्यातल्या नात्याचा वेध घेण्यासाठी बीबीसी मराठीची टीम हेमलकसाला पोहोचली.

"आज जास्परचं वय १५ वर्षं आहे. आमचा जास्पर म्हणजे तरस. इंग्रजीत त्याला हायना म्हणतात. जास्पर दोन महिन्याचा होता तेव्हा त्याला स्थानिक आदिवासींनी आमच्याकडे आणून दिलं. कारण त्याची आई नव्हती. तो अनाथ होता. तशीच गोष्ट एल्सा या बिबट्याच्या बछड्याची," डॉ. प्रकाश आमटे सांगत होते.

जास्पर नावाचा हा तरस दोन महिन्याचा असताना अनाथालयात आला.

बिबट्या, तरस या प्राण्यांना हिंस्त्र म्हटलं जातं. आमटे यांच्याबद्दल म्हणतात, "बिबट्या, तरस क्रूर आहेत हा गैरसमज आहे. गेल्या ४४ वर्षांपासून मी गडचिरोलीच्या जंगलात काम करतोय. वेगवेगळ्या प्रकारचे प्राणी इथे राहिले आहेत. त्यांनी कधी आपापसातही हल्ला केला नाही, की कधी माझ्यावरही हल्ला झाला नाही. मी प्राण्यांना प्रेम दिलं आणि प्राण्यांनीही मला प्रेम दिलं."

1973 मध्ये डॉ. प्रकाश आमटे आणि त्यांची पत्नी डॉ. मंदा आमटे यांनी गडचिरोलीच्या...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश: