डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ

YouTube पोस्ट समाप्त, 1

शनिवारी नवी दिल्लीत भाजप नेते आणि केंद्रीय गृहमंत्री अमित शहा यांच्या निवासस्थानी झालेल्या छोटेखानी कार्यक्रमात उदयनराजेंनी कमळ हाती घेतलं. काँग्रेस आणि राष्ट्रवादीतल्या आतापर्यंत किमान एक डझन नेत्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आहे.

याचसंदर्भात भाजप नेते आणि केंद्रीय अन्न पुरवठा आणि ग्राहक संरक्षण राज्यमंत्री रावसाहेब दानवे यांच्याशी बीबीसी मराठीनं चर्चा केली.

उदयनराजेंनी भाजपमध्ये नुकताच प्रवेश केला आहे, आता राष्ट्रवादीतून आणखी किती लोकांचा भाजपमध्ये प्रवेश होईल?

शरद पवार साहेब, अजित पवार आणि सुप्रीया सुळे सोडून सगळ्यांनी विचारणा केली की 'आम्हाला घेता का?' आणि खूप लोक आहेत. राजे आले, याचा अर्थ प्रजेचं म्हणणं राजेंना कळलं आणि सामान्य लोकांना सुद्धा असं वाटतं की राजा आणि प्रजा एक झाली तर आपणतरी कशाला बाहेर राहायचं. त्यामुळे लोकांना साहजिकच ओढ आहे आमच्याकडे.

मग तुम्ही सर्वांना पक्षात प्रवेश देणार?

त्या त्या मतदारसंघाची परिस्थिती पाहून. आणि प्रवेशाला आमची काही दारं बंद नाहीत. आम्ही काही कुणाला कमिटमेन्ट करत नाही की तुला असं करू की तसं करू. आमचे विचार जर पटले असतील तर त्या विचारांना बांधील राहून पक्षात या. पक्षाचं काम करा. आम्ही माणसांना बांधील नाही कुण्या. आम्ही पक्षाला बांधील आहोत.

शिवसेना भाजपच्या युतीची चर्चा कुठपर्यंत आली आहे, कुणाच्या वाट्याला किती जागा येतील?

भाजप आणि शिवसेनेच्या युतीचा फॉर्म्युला लोकसभेलाच ठरलेला आहे, त्याप्रमाणेच आम्ही विधानसभा निवडणुका लढवू. आता चर्चा सुरू आहे. प्रत्येक मतदारसंघात त्या त्या पक्षाची स्थिती काय आहे, ताकद काय आहे, त्यानुसार जागा वाटप होईल.

रावसाहेब दानवे

पण उद्धव ठाकरेंनी 'मुख्यमंत्री मला शिवसेनेच्या जागांची यादी देतील आणि मग ती जाहीर करेन' असा टोला हाणला आहे.

याला टोला म्हणता येणार नाही, ते आता चॅनेलच्या दृष्टीने तो टोला आहे. पण आता उद्धव ठाकरेंना रोजरोज तोच प्रश्न विचारला तर याच्यापेक्षा त्यांच्याकडे उत्तर तरी काय असू शकतं. आज सकाळी ते उत्तर दिलं, दुसऱ्यांदा ते उत्तर दिल, तिसऱ्यांदा ते उत्तर दिलं आणि चौथ्यांदा त्यांना तोच प्रश्न विचारला गेला त्यांना, तर त्यांच्यापुढे असं म्हणण्याशिवाय पर्याय नाही. ते काही रागानं बोलले किंवा उद्वेगानं बोलले असं काही नाही. हा रुटीन शब्द प्रयोग आहे.

शिवसेनेनं अडीच वर्षांच्या...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या बड्या नेत्यांचं भाजपमध्ये जाणं सुरूच आहे. त्यात आता आणखी एक मोठं नाव जोडलं गेलं आहे ते म्हणजे उदयनराजे भोसले यांचं.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ

अमेरिकन संशोधक व्हिक्टर व्हेस्कोवो समुद्रातील या सर्वाधिक खोल ठिकाणी उतरले होते.

मरियाना ट्रेंचचा तळ तपासण्यात त्यांनी कित्येक तास घालवले. समुद्रामध्ये इतक्या खोलवर निर्माण होणारा दबाव झेलण्यासाठी सक्षम अशा पाणबुडीसह ते मरियाना ट्रेंचमध्ये उतरले होते.

तिथं त्यांना काही सागरी जीव आढळून आले, पण त्याचबरोबर प्लास्टिकच्या पिशव्या आणि काही रॅपर्सही सापडले.

व्हिक्टर व्हेस्कोवो आणि त्यांच्या टीमला मरियाना ट्रेंचमध्ये समुद्री जीवांच्या चार नवीन प्रजाती आढळून आल्या. साधारणतः 7 ते 8 किलोमीटरच्या टप्प्यात या प्रजाती सापडल्या. पण त्याचबरोबर इतक्या दुर्गम ठिकाणीही पर्यावरणातील मानवी हस्तक्षेपाच्या खुणा प्लास्टिकच्या रूपानं दिसून आल्या.

समुद्रामध्ये दरवर्षी हजारो टन प्लास्टिकचा कचरा वाहून येतो. पण त्यापैकी बऱ्याच कचऱ्याचं नेमकं होतं काय, हा प्रश्न अजूनही अनुत्तरित आहे.

संशोधक आता त्यांना नव्यानं सापडलेल्या सागरी जीवांमध्ये मायक्रोप्लास्टिकचा अंश आहे का, हे तपासण्याचा प्रयत्न करणार आहेत. कारण अलीकडच्या काळात अनेक सागरी जीवांच्या शरीरात सापडणारं प्लास्टिक ही मोठी समस्या बनली आहे.

मरियाना ट्रेंचमधील यापूर्वीच्या डाइव्ह

समुद्राच्या तळाशी एवढ्या खोलवर एखाद्या मनुष्यानं जाण्याची ही तिसरी वेळ आहे.

मरियाना ट्रेंचमध्ये पहिली डाइव्ह 1960 साली अमेरिकेच्या नौदलातील लेफ्टनंट डॉन वॉल्श आणि स्वीस इंजीनिअर जॅक पिकार्ड यांनी यशस्वीपणे पार पाडली.

त्यानंतर चित्रपट दिग्दर्शक जेम्स कॅमेरून यांनी 2012 मध्ये एकट्यानं मरियाना ट्रेंचमध्ये बुडी मारली होती.

व्हिक्टर व्हेस्कोवो आणि त्यांच्या टीमची मोहीम ही आधीच्या मोहिमांपेक्षा अधिक यशस्वी म्हणावी लागेल. कारण व्हेस्कोवो हे मरियाना ट्रेंचमध्ये जवळपास 10,927 मीटर खोलवर गेले.

व्हेस्कोवो आणि त्यांच्या टीमनं मरियाना ट्रेंचमध्ये एकूण पाचवेळा बुडी मारली. "आम्ही आता जे काही मिळवलं त्याचा आनंद शब्दात सांगू शकत नाहीत. आमची पाणबुडी आणि जहाजावरील अतिशय गुणवान कर्मचाऱ्यांनी मरिन टेक्नॉलॉजीमध्ये एक नवीन उंची गाठली आहे," असं व्हेस्कोवो यांनी म्हटलं.

इतर ठिकाणच्या सागरी मोहीमा

मरियाना ट्रेंचप्रमाणेच गेल्या सहा महिन्यांत अटलांटिक महासागरातील प्युर्तो रिको ट्रेंच (8,367 मीटर), साउथ सँडविच ट्रेंच (7,433 मीटर) त्याचप्रमाणे हिंदी महासागरातील जावा ट्रेंच (7, 192 मीटर) या ठिकाणीही...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

प्लास्टिक प्रदूषणाचा विळखा दिवसेंदिवस इतका घट्ट होत चालला आहे, की जगातील सर्वांत खोल अशा मरियाना गर्तेत (ट्रेंच) संशोधकांना प्लास्टिक आढळून आलं आहे. पॅसिफिक महासागरात असलेली मरियाना गर्ता ही जवळपास 11 किलोमीटर (7 मैल) खोल आहे.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ

पानिपतावर शौर्यदिवस साजरा करणारे हे मराठे कोण?

तुम्ही कधी भूपिंदर भोसले आणि सतिंदर पाटील अशी नावं ऐकली आहेत का? शक्यता तशी कमीच आहे. कारण अनेक जणांना हरियाणातील रोड मराठा समाजाविषयी माहीत नाही. हरियाणातील रोड समाजाला नवी ओळख मिळवून देणारी कथा ही त्यांच्या अस्तित्वात येण्याच्या कथेसारखीच रोमांचक आहे.

हे सगळं सुरू झालं 257 वर्षांपूर्वी! जेव्हा सध्याच्या हरियाणातल्या पानिपत इथं सदाशिवराव भाऊ यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा सैन्य अफगाणिस्तानचा राजा अहमद शाह अब्दाली याच्याशी युद्ध करण्यासाठी पोहोचलं होतं.

14 जानेवारी 1761ला झालेल्या या युद्धात मराठा सैन्य पराभूत झालं. या युद्धात जवळपास 40,000 ते 50,000 मराठा सैनिक मारले गेल्याचं म्हटलं जातं.

"काही मराठा सैनिकांनी तिथून पळ काढला. ते आजूबाजूच्या परिसरात लपून राहिले. मराठा म्हणून ओळखले जाऊ, अशी भीती त्यांच्या मनात होती. तेथून बाहेर पडल्यानंतर त्यांनी या परिसरातील एक राजा रोडच्या नावानं स्वतःची ओळख करून देण्यास सुरुवात केली," अशी माहिती इतिहासतज्ज्ञ डॉ. वसंतराव मोरे यांनी दिली.

पानिपत इथं उभारण्यात आलेलं युद्ध स्मारक

मोरे यांनी रोड मराठ्यांवर दहा वर्षं संशोधन केलं आहे.

"रोड समाजाला त्यांच्या मुळाविषयी माहिती नव्हती. पण त्यांनी आपल्या प्रथापरंपरा जपण्यासाठी शक्य तितके प्रयत्न केले. या समाजातील अनेक प्रथा या महाराष्ट्रातील परंपरांशी मिळत्याजुळत्या आहेत. काही मराठी शब्द त्यांच्या बोलण्यातून आजही येतात," असं ते म्हणाले.

मोरे म्हणतात, 'आईन-ए-अकबरी'मध्ये रोड समुदायाचा उल्लेख सापडत नाही. पानिपतच्या युद्धानंतरच त्यांचे सर्व संदर्भ सापडतात.

अशी मिळाली नवी ओळख

नफेसिंग यांचा पानिपत इथं हँडलूमचा व्यवसाय आहे. ते 72 वर्षांचे आहेत. त्यांना मराठी भाषा माहीत नाही किंवा त्यांनी कधी महाराष्ट्राला भेटही दिलेली नाही. पण महाराष्ट्रातून आलेले लोक भेटले की ते आनंदीत होतात.

पानिपतच्या युद्धाचं चित्र

"1761च्या युद्धानंतर मराठे महाराष्ट्रात परतले. त्यातील जवळपास 250 कुटुंबं कुरुक्षेत्र आणि करनालच्या जंगलात मागे राहिली. जर कुणी त्यांना त्यांची ओळख विचारली तर ते राजा रोडची ओळख सांगायचे. हीच ओळख पुढं कायम राहिली. नंतरच्या काळात पुढच्या पिढ्या त्यांची मूळ ओळख विसरून गेले," नफेसिंग सांगतात.

"आम्ही मूळचे महाराष्ट्राचेच आहोत. आमचे पूर्वज हे महाराष्ट्रातील आहेत. जाट, राजपूत...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

पानिपतच्या युद्धावर आधारित आशुतोष गोवारीकरचा सिनेमा येऊ घातलाय. अर्जुन कपूर आणि संजय दत्त मुख्य भूमिकेत आहेत. त्यानिमित्ताने ही बातमी पुन्हा देण्यात येत आहे.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ

हेही पाहिलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)

\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

पाकिस्तानात कोंबड्यांचं खाद्य म्हणून टोळ विकले जात आहेत. यासाठी किती रुपये दर मिळतो?


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ -

YouTube पोस्ट समाप्त, 1

"Go back to Kashmir, काश्मीरला परत जा", अशा घोषणा देत 5-7 जणांनी आपल्याला मारहाण केल्याचं जिब्रान नाझिर दार यांनी सांगितलं.

त्यामुळे पुलवामा हल्ल्यानंतर देशभरातील काश्मिरी तरुणांच्या सुरक्षेचा प्रश्न पुन्हा एकदा ऐरणीवर आला आहे. त्यामुळे पुण्याचेच असलेले केंद्रीय मंत्री प्रकाश जावडेकर यांचं काही दिवसांपूर्वीचं "काश्मिरातील विद्यार्थ्यांवरील देशभरात हल्ल्यांचे बातम्या खऱ्या नाहीत," हे विधान खोटं ठरताना दिसत आहे.

बीबीसी मराठीशी बोलताना जिब्रान नाझिर दार यांनी सांगितलं की गुरुवारी रात्री 10.30 वाजता घरी परतताना त्यांच्यावर टिळक रोडवर हल्ला झाला. "टिळक रोडवर सिग्नलवर थांबलेलो असताना मागून दोघं जण सतत हॉर्न वाजवत होते. माझ्या बाईकचं रजिस्ट्रेशन हे हिमाचल प्रदेशचं होतं, म्हणून ते म्हणाले 'ए हिमाचली, पुढे चल'."

"मी त्यांना लगेच म्हणालो, 'मी हिमाचल प्रदेशचा नाही, काश्मीरचा आहे'. मी काश्मीरचा आहे, हे ऐकताच त्यांनी माझी गाडी अडवली. मी त्यांना सांगितलं की मी पत्रकार आहे तर ते म्हणाले, 'काश्मिरात जाऊन पत्रकारिता कर...' आणि मला मारहाण सुरू केली,"  जिब्रान यांनी सांगितलं.

"माझा फोन हिसकावण्याचा प्रयत्न झाला. मी माझ्या काही सहकाऱ्यांना फोन केला आणि पाच मिनिटात पोलीस आले. मी पोलिसात रीतसर तक्रार केली, तेवढ्यात पोलीस दोघांना घेऊन आले. त्यांच्याबरोबर त्यांचे कुटुंबीय पण होते. त्यांनी माझी माफी मागत 'परत असं काही करणार नाही' असं लिहून दिलं," असं जिब्रान यांनी बीबीसी मराठीला सांगितलं.

या प्रसंगात कोणत्याही विशेष गटाने मुद्दाम हा हल्ला केला नव्हता. अनेक जण आता घडत असलेल्या घडामोडींच्या प्रभावाखाली असल्याने हे घडल्याचं जिब्रान यांचं म्हणणं आहे.

या प्रसंगाचं कुणी भांडवल करून अशांतता निर्माण करू नये. यामुळे आपण तक्रार मागे घेत असल्याचं जिब्रान यांनी सांगितलं.

याप्रकरणी पुणे पोलीस उपायुक्त बच्चन सिंह यांनी बीबीसीशी बोलताना सांगितलं की "आज सकाळी आमच्या पुढे हे प्रकरण आल्यानंतर आम्ही जिब्रान यांना तक्रार दाखल करण्यास सांगितलं. पण त्यांनी नकार दिल्यानंतर आम्ही दोघा जणांविरुद्ध सुओमोटो (पोलिसांनी स्वतःहून) कलम 279, 323, 504, 341, 427 अन्वये तक्रार दाखल केली आहे."

जिब्रान नाझिर दार

काश्मीरमध्ये मर्यादित शिक्षण आणि रोजगाराच्या संधी उपलब्ध असताना तसंच हिंसाचाराचाला कंटाळून अनेक तरुण काश्मीर...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

मूळचा काश्मीरचा आहे, हे समजल्यावर 'टाइम्स ऑफ इंडिया'च्या एका पत्रकाराला मारहाण झाल्याची घटना गुरुवारी पुण्यात घडली.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ -

YouTube पोस्ट समाप्त, 1

डॉक्टरांनी तीन महिने आराम करायचा सल्ला दिला होता. या काळातही ट्रॅक्शन लाऊन मी दोन-दोन तास योग प्राणायाम करायचे. या काळात मला किंचितही वेदना झाल्या नाहीत, हे मला आवर्जून सांगायचं आहे.

केवळ योग साधनेमुळेच मी मेरूदंडाची किचकट शस्त्रक्रिया टाळू शकले. योग प्राणायामामुळे मानसिक बळ प्राप्त होतं तर योगासनानं शारीरिक व्याधी दूर होण्यास मदत होते.

जून 2007मध्ये रामदेव महाराज यांच्या योग शिबिरात मी सहभागी झाले. मी जेव्हा योग करायला सुरुवात केली तेव्हा माझं वय 59 होतं. योग सुरू केल्यानंतर म्हणजे 59 ते 69 वयापर्यंतच्या 10 वर्षांच्या कलावधीत मला साधी सर्दी किंवा तापही आला नाही. या दरम्यान मी आंदोलनात सहभागी झाले, देशभर शिबिरं घेतली.

मला कुठल्याही टप्प्यावर थकवा जाणवला नाही, कधी नैराश्य आलं नाही. रोज योग करत असल्यामुळे एक उत्साह संचारला होता.

जागतिक योग दिन : 'आज माझं वय 71 आहे, पण मला कसलाही त्रास जाणवत नाही'

58व्या वर्षी माणूस निवृत्त्त होतो, पण माझं खरं कार्य 59व्या वर्षापासून सुरू झालं. हे सर्व काही योगा केल्यामुळे शक्य झालं. आज माझं वय 71 आहे, पण मला कसलाही त्रास जाणवत नाही. मी रोज योग करते आणि त्याचा प्रचार आणि प्रसार करण्यासाठी सत्तत प्रयत्नशील असते.

'मृत्यूचंही भय नाही'

योग केल्यामुळे काय होतं तर माणसाला कसलीही भीती वाटत नाही. मला आताच्या क्षणाला मृत्यूचंही भय उरलेलं नाही.

योग ही एक उत्तम विद्या आहे. आपल्याला जे साध्य करायचं आहे, ते यामुळे साध्य होऊ शकतं. सर्व पालकांनी लहानपणापूसन आपल्या मुलांना योगाची गोडी लावली पाहिजे. भविष्यात चांगली पिढी घडवायची असेल तर मुलांना योगाची सवय लावणं ही पालकांनी जबाबदारी नव्हे तर कर्तव्यच आहे.

तरुणांनो, ईश्वरानं तुम्हाला जे शरीर दिलं आहे, ते चांगल्या कार्यासाठी वापरायचं आहे. ते रोगी करून, कुटुंबाला दुःखी करून काहीही साध्य होणार नाही. तुम्ही नियमित योग केलात, तर तुमचं व्यक्तिमत्त्वही सुधारेल आणि तुम्हाला ठरवलेलं ध्येयही सहज गाठता येऊ शकेल.

योगामुळे तुम्ही आत्मस्पर्धा करायला सुरुवात करता, आत्मस्पर्धेमुळे आपल्याला नैराश्य येत नाही. योगामुळे आत्महत्या करण्याच्या इच्छेपासून माणूस परावृत्त्व होऊन आपोआप सदकार्याकडे वळू शकतो. यामुळे मनुष्य दीनदुबळा राहत नाही, सर्व संकटांवर मात करून तो पुढे सकरत असतो.

'वयाचं बंधन झाली'

सर्वांना माझं...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

मी रमा जयंत जोग. योग शिबिराच्या प्रचारासाठी आणि प्रसारासाठी देशभर प्रवास करताना 2017मध्ये मला मणक्याचा प्रचंड त्रास जाणवू लागला. MRI केल्यावर तिसऱ्या क्रमांकाचा मणका सरकला होता, तर चार, पाच आणि सहा क्रमांकचे मणके दबले होते.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ - #आंबेडकरआणिमी : 'माझ्या वैदू समाजात संविधान आणि बाबासाहेबांचे विचार रुजवायचे आहेत'

मुंबईच्या जोगेश्वरी भागातल्या संजयनगरच्या दाटीवाटीच्या छोट्या घरांच्या वस्तीत आम्ही 27 वर्षांच्या दुर्गा गुडिलु यांना भेटलो. दुर्गा गुडिलु कोण आहेत? असं विचारल्यावर त्या साधं हसून सांगतात, "दुर्गा गुडिलु एक सामान्य मुलगी आहे. मी असं नाही म्हणत की मी समाजाला चेंज करते. मी फक्त मोकळा श्वास निर्माण करते मला जगण्यासाठी आणि माझी पुढची पिढी जगण्यासाठी."

त्या स्वत:ला सामान्य म्हणतात हे त्यांचं साधेपण, पण सत्य हे आहे की दुर्गा या महाराष्ट्रातल्या जातपंचायतीविरोधातल्या लढ्याच्या चेहरा बनल्या आहेत. त्या वैदू समाजातल्या आहेत. या भटक्या वैदू समाजातल्या बालविवाह आणि जातपंचायत या प्रथा या तरुणीने मोडून काढल्या आहेत. आता त्या शिक्षणापासून शेकडो वर्षं लांब राहिलेल्या या समाजातल्या नव्या पिढीला शिक्षणाकडे आणण्याचं मोठं कार्य उभारत आहेत.

जंगलात जाऊन वनौषधी गोळा करणं आणि गावोगाव फिरून ती औषधं म्हणून विकणं हा या वैदू समाजाचा पारंपारिक व्यवसाय. काळ बदलत गेला, औषधांचं विज्ञान बदललं, पण भटका वैदू समाज शिक्षणापासून लांब राहिल्यानं जुन्याच कामात अडकून राहिला.

बालविवाहाची प्रथा वैदू समाजात अजूनही काही ठिकाणी टिकून आहे. त्यातलाच एक प्रकार म्हणजे मूल जन्माला यायच्या आधीच त्याचं आपल्या नात्यात लग्न ठरवून टाकायचं.

शिक्षण नसल्याने हा समाज आर्थिक प्रगतीपासूनही वंचित राहिला. भटका असल्याने ज्या ज्या शहरात जागा सापडेल त्या त्या शहरांतल्या गरीब वस्त्यांमध्ये, झोपडपट्ट्यांमध्ये, रस्त्यांच्या बाजूला छप्पर शोधत राहिला.

अशा शैक्षणिक आणि आर्थिक परिस्थितीत जुन्या रूढी परंपरा, अंधश्रद्धा समाजावर आपला प्रभाव बळकट करतात, जात पंचायती आपला वचक बळकट करतात. आणि जेव्हा दुर्गा सारख्या स्वातंत्र्याची जाणीव झालेल्या व्यक्तीच्या त्या आड येतात, तेव्हा लढा अटळ असतो.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी दलितांना समान हक्क मिळावेत म्हणून लढा दिला. आज 21व्या शतकात हेच आंबेडकर जगभरातल्या विविध समान हक्क चळवळीतल्या कार्यकर्त्यांना प्रेरणा देत आहेत. महिलांपासून समलैंगिकांपर्यंत आणि अफ्रिकेपासून युरोपापर्यंत ते हजारो तरुण-तरुणींनाजगण्याची उमेद आणि संघर्षासाठी बळ देत आहेत. अशाच लढवय्यांच्या या कहाण्या सांगणारी बीबीसीची सीरिज #आंबेडकरआणिमी 14 एप्रिलच्या आंबेडकर जन्मदिवसाच्या...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

महापुरुषांचं मोठेपण हे त्यांनी त्यांच्या हयातीत उभारलेल्या कार्यावर अवलंबून असतंच. पण ते काळाच्या कसोटीवर अधिक मोठं ठरतं जेव्हा त्यांच्या प्रेरणेतून भविष्यातल्या पिढ्या समाजाला बदलणारं नवं कार्य उभारतात. डॉ बाबासाहेब आंबेडकर या कसोटीवर उत्तुंग ठरतात आणि हे सिद्ध करतात दुर्गा गुडिलुसारखे शिलेदार!


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ - 'आज गरज आहे गाडगेबाबांच्या विचांरांची'

खंजिरी हे चर्मवाद्य राष्ट्रसंत म्हणून ओळखले जाणारे तुकडोजी महाराज वाजवत असत. त्याच वाद्यांच्या साथीत गाडगेबाबांची भजनं सादर करून सत्यपाल चिंचोलीकर ग्रामस्वच्छतेचा संदेश देतात. या परिसरात लोक त्यांना सत्यपाल महाराज म्हणून ओळखतात.

आज स्वच्छतेचं अभियान राबवून केंद्र पातळीवरून हा विषय प्राधान्यक्रमावर घेतला गेला आहे. हे काम संत गाडगेबाबा यांनी ग्रामीण भागात शतकापूर्वी करुन दाखवलं होते. आता गाडगे महारांजा हाच संदेश सत्यपाल चिंचोलीकर विदर्भातल्या गावागावांत सप्तखंजिरीच्या साथीने पोहोचवत आहेत.

तुकडोजी महाराज आणि गाडगे महाराज यांच्या विचारांनी प्रेरित झालेले चिंचोलीकर हातात कधी झाडू तर कधी खंजिरी घेऊन समाज प्रबोधन करतात.

अकोला जिल्ह्यातील अकोट गावात सत्यपाल चिंचोलीकर राहतात. आजपर्यंत 14000हून अधिक गावांत समाजप्रबोधनपर कीर्तन करुन  स्वच्छता, व्यसनमुक्ती, घनकचरा नियोजन, जातिभेद, अंधश्रद्धा, शिक्षणाचं महत्त्व, हगणदारी मुक्त गाव, स्त्री भ्रूण हत्या या विषयी जागरुकता पसरवली आहे, असा त्यांचा दावा आहे.

अस्वच्छता दिसेल तिथे सत्यपाल महाराज स्वतःच हातात झाड़ू घेतात. कधी गावच्या पारावर तर कधी एखाद्या सार्वजनिक ठिकाणी महाराज आपल्या हातातील खंजिरी वाजवून लोकांना जमा करतात आणि प्रबोधनपर कीर्तन सुरू करतात, असं परिसरातले लोक सांगतात.

"सामाजिक विषयांना आध्यात्मिकतेची आणि साथीला वादन कलेची जोड दिली की तो विषय थेट लोकांना भिडतो," असं सत्यापाल चिंचोलीकर यांनी बीबीसी मराठीशी बोलताना सांगितलं. ग्रामीण आदिवासी भागातील अशिक्षित जनतेला संगीत आणि कलेची जोड देत मनोरंजनातून प्रबोधन करायचा मानस असल्याचं ते म्हणाले.

1952 साली अकोला जिल्ह्यातल्या सिरसोली या छोट्याशा गावात एका गरीब कुटुंबात चिंचोलीकरांचा जन्म झाला. सततच्या गरिबीला तोंड देण्यासाठी वडील कपडे शिवण्याचा व्यवसाय करत.

"लहानपणीच मला भजनांची गोडी लागली. मग कधी तुकडोजी महाराजांची तर कधी गाडगे बाबांची कीर्तनं ऐकत मी मोठा झालो. वयाच्या तेराव्या वर्षी गावात भजन, कीर्तन करायला सुरुवात केली," ते सांगतात.

मग भजनातून सत्य परिस्थिती आणि सामाजिक विषय मांडायचे. यातच त्यांनी खंजिरी या ग्रामीण भागातील छोट्याशा चर्मवाद्याला विकसित करुन सप्तखंजिरी म्हणजेच 7 खंजिरी एकत्र करून विविध आवाज काढायला सुरुवात केली.

भजनाला गर्दी जमायला लागली आणि...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

ग्रामस्वच्छतेचा गाडगेबाबांचा विचार पुढे नेण्याचं काम अकोला जिल्ह्यातले सत्यपाल चिंचोलीकर करत आहेत आणि तेही सप्तखंजिरीच्या माध्यमातून.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ - 'क्रांतीसिंह' नाना पाटील आज असते तर...

"गोरं घालविलं अन काळं आणलं... आमचं चुकलंच जरा! खुर्च्याच जाळायला पाहिजे होत्या त्या, मग खरं स्वातंत्र्य आपल्याला मिळालं असतं," स्वातंत्र्याच्या संकल्पनेविषयी हौसाबाई पाटील सांगत होत्या.

93 वर्षांच्या हौसाबाई... क्रांतीसिंह नाना पाटील यांची लेक..  सध्या त्या राहतात सांगली जिल्ह्यातल्या हणमंतवडिये या गावी राहतात.

वय झालं असलं तरी हौसाबाईंच्या आवाजातली जरब आणि कणखरपणा आजही तसाच कायम आहे.

स्वातंत्र्यलढ्यात इंग्रजांविरोधात नाना पाटलांच्या नेतृत्वाखाली प्रतिसरकारची (पत्री सरकार) स्थापना करण्यात आली होती. दक्षिण महाराष्ट्रात या पत्री सरकारांनी क्रांती केली.

पत्री सरकारला स्वातंत्र्यसेनानी जी. डी. बापू लाड, स्वातंत्र्यसेनानी शाहीर शंकरराव निकम आणि क्रांतीविरांगना हौसाबाई पाटील यांचं भक्कम पाठबळ लाभलं होतं.

'...अन् शस्त्रलुटीची मोहीम आम्ही फत्ते केली'

पत्री सरकारला आवश्यक असणारा शस्त्रपुरवठा करण्याचं काम त्या काळात हौसाबाईंनी केलं होतं.

हौसाबाई पाटील आणि नाना पाटील

याविषयीची आठवणी सांगताना हौसाबाई सांगतात, "सांगली जिल्ह्यातल्या भवानी नगर इथल्या ब्रिटीशांच्या पोलीस ठाण्यातील शस्त्र लुटण्याची जबाबदारी माझ्यावर सोपण्यात आली  होती. दिवसाढवळया शस्त्र लुटणं म्हणजे वाघाच्या जबड्यात हात घालण्यासारखंच होतं. पण मला हे काम फत्ते करायचं होतं.

बरोबरच्या सहकाऱ्यांना कुणी काय करायचं याची जबाबदारी समजावून सांगून मी माझ्याबरोबर काही सहकाऱ्यांना घेतलं आणि पोलीस ठाण्याच्या आवारात गेले.

माझ्या सहकाऱ्यानं माझा भाऊ असल्याचं नाटक करत मी सासरी नांदायला जात नाही म्हणून मला मारहाण करायला सुरुवात केली. माझा भाऊ गालावर चापटी, पाठीत धपाटे घालत मला नांदायला जा म्हणून सांगत होता.

आमच्या दोघांच्या वादावादीचं नाट्य पोलीस ठाण्याच्या समोर चांगलंच रंगात आलं. शेवटी मी काही केल्या ऐकत नाही म्हटल्यावर माझ्या भावानं रागानं माझ्या डोक्यात मारण्यासाठी म्हणून मोठा दगड उचचला अन् तेवढ्यात आतले दोन पोलीस त्याला थांबवण्यासाठी बाहेर पळत आले. तोपर्यंत ठरल्याप्रमाणे बाकीचे सहकारी तेथील बंदुका आणि काडतुसं घेऊन फरार झाले. मात्र तरीसुद्धा हा कट आम्ही रचला होता हे पोलिसांच्या लक्षात आलं नाही. अन् शस्त्रलुटीची मोहीम आम्ही फत्ते केली."

'दादांनी मला मिठी मारत हंबरडा फोडला'

इंग्रजांविरोधातल्या लढ्यात...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

3 ऑगस्ट हा नाना पाटील यांचा जन्मदिवस. दक्षिण महाराष्ट्रात नाना पाटलांच्या नेतृत्वाखाली प्रतिसरकार किंवा पत्री सरकार स्थापन करण्यात आलं होतं. स्वातंत्र्यलढ्यात सहभागी झालेली त्यांची लेक हौसाबाई पाटील यांनी क्रांतिसिंह म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या आपल्या वडिलांच्या आठवणी जागवल्या.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ - 'मी रस्त्यावर राहते पण भिकारी नाही'

अशी कारवाई झालेल्यांच्या भावना 'बीबीसी मराठी'नं जाणून घेतल्या आहेत.

रस्त्यावर राहणाऱ्यांना भिकारी ठरवलं जातंय का?

"लहानपणापासून इथेच आहे मी. फुटपाथवरच राहतो आम्ही. कामधंदा वगैरे करून खातो..." दक्षिण मुंबईतल्या टोलेजंग इमारतीच्या फूटपाथवर उभा राहून हरी (नाव बदललं आहे) त्याची कहाणी सांगत होता.

जेव्हा हरी त्याची कहाणी सांगतो तेव्हा आवाजात कष्ट करून कमावल्याचा अभिमान जाणवतो. पण लगेचच त्याची जागा खजिलपणा घेतो.

"त्या दिवशी अंगावर उक्तं काम घेतलं होतं मी. 25 गोण्या टाकायच्या होत्या. एका साईडला ट्रक येईपर्यंत ठेवल्या आणि म्हटलं जाऊन जेवण घेऊन येतो..."

"आणि तिथंच बसून जेवतांना पोलिसांनी मला पकडलं भिकारी म्हणून." काही वेळ हरी बोलत नाही. मग थोड्या वेळानं त्याचा आवाज येतो. "साहेब, फक्त मेहनत करूनच खाणार. भीक मागून कुणाचं भलं होत नाही."

पोलिसांनी पकडल्यापेक्षा, कष्ट करताना भिकारी म्हणवलं गेल्याचं दुःख हरीच्या बोलण्यात जाणवत होतं.

रस्त्यावर राहतो पण भीक मागत नाही

दक्षिण मुंबईतच गजरे विकणाऱ्या सविताची (नाव बदललं आहे) गोष्टही काही वेगळी नाही.

"आम्हाला स्वत:चं घर नाही. बेगर होम मध्ये किती बार आम्हाला पकडून नेलं, चेंबूरमध्ये घेऊन गेले. आम्ही सांगते साहेबाला की, आम्ही भीक नाही मागत, मी फुलांचा धंदा करून खाते..." सविता पोटतिडिकीनं सांगत होती.

"आम्ही कष्ट करूनच खाणार. भीक मागून गेलं तर कोण जाणार तिथं." सविता, तिचा पती आणि दोन मुलं रस्त्याच्या बाजूला दुपारचे जेवत असतात. जेवणासाठी आम्ही कधी भीक मागितली नाही, अशी आर्जव तिच्या बोलण्यातून दिसत होती.

प्रश्न कारवाईचा नसून कायद्याचा

महाराष्ट्रात कायद्यानं भीक मागणं हा गुन्हा आहे. 'मुंबई भिक्षेकरी प्रतिबंधक कायद्या'नुसार पोलिसांना अटक कारवाईचे अधिकार दिले गेले आहेत. पण अनेक वर्षांपासून या कायद्यातल्या बदलाविषयी मागणी केली जात आहे.

या कायद्याविषयी मुख्य आक्षेप हा आहे की, शहानिशा केल्याशिवाय चुकीच्या व्यक्तींवर पोलीस कारवाई होते.

'टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ सोशल सायन्स'तर्फे भिक्षेकऱ्यांसाठी 'कोशिश' हा प्रकल्प चालवला जातो. या प्रकल्पाचे संचालक तारिक मोहोम्मद यांनी याबाबत आपलं मत नोंदवलं आहे.

ते म्हणतात की, "या कायद्याअंतर्गत पोलिसांना कोणत्याही पुराव्याची गरज पडत नाही. पकडले गेलात तेव्हा तुम्ही भीक मागत असलं पाहिजे, अशी अट...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

1959च्या 'मुंबई भिक्षेकरी प्रतिबंध कायद्यां'तर्गत मुंबई पोलिसांकडून भिक्षेकऱ्यांवर अटकेची कारवाई केली जाते.  मात्र यात भिक्षेकऱ्यांसोबत बेघर नागरिकांवरही कारवाई होत असल्याची गंभीर बाब आता पुढे येत आहे.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ - 'लग्न करेन, पण आपल्या पायावर उभं राहिल्यावरच': स्वत:चा बालविवाह थांबवणाऱ्या मुलीचा निर्धार

रेखाचा जन्म एका शेतकरी कुटुंबात झाला. घरच्या गरिबीमुळं आठ वर्षांची असतानाच तिला शिक्षणासाठी गाव सोडावं लागलं. शहरात बांधकाम मजुरी करणाऱ्या आजी-आजोबांकडे रेखा राहू लागली.

पण आजी-आजोबा कामावर गेल्यावर तिचा सांभाळ कोण करणार, असा प्रश्न त्यावेळी निर्माण झाला.

म्हणून मग बांधकाम मजुरांच्या मुलांचा सांभाळ करणाऱ्या एका संस्थेत तिला दाखल करण्यात आलं. त्याच संस्थेच्या मदतीनं तिच्या शिक्षणाची सुरुवात झाली.

शिक्षणाची आवड असल्यानं ती एकामागून एक इयत्ता पास करत आठवीत गेली.

घरचेच खोटं बोलले!

आणि एके दिवशी तिला गावाहून फोन आला. "कोणीतरी आजारी आहे. तू ताबडतोब गावाकडं ये," असं रेखाला सांगण्यात आलं.

काळजी वाटून रेखानं लगेच गाडी पकडली न गावी गेली.

नर्स बनण्याचं रेखाचं स्वप्न आहे.

पण घरी गेल्यावर तिला खरं काय ते कळालं.

खोटं बोलून घरच्यांनी रेखाला गावाकडं बोलावून घेतलं होतं. तिथं पोहोचल्यावर तिला सांगण्यात आलं की, "चार दिवसांत तुझं लग्न होणार आहे."

रेखाच्या पायाखालची जमीनच सरकली. तिला लग्नाबद्दल सरळसरळ सांगण्यात आलं होतं. ना तिला काही विचारण्यात आलं, ना तिची मर्जी जाणून घेण्याचा प्रयत्न झाला.

घाबरलेल्या रेखानं ही गोष्ट तिच्या आजी-आजोबांना सांगितली. त्यांनी रेखाच्या घरच्यांची समजूत घालण्याचा प्रयत्न केला.

"पोरगी लहान आहे. तिला शिकू द्या. नंतर करू लग्न," त्यांनी तिच्या आई-वडिलांना सांगितलं. पण ते काहीही ऐकण्याच्या मन:स्थितीत नव्हते.

शेवटी रेखानेच या सगळ्यातून आपली सुटका करण्याचा निर्णय घेतला.

मोकळा श्वास

रेखानं शिक्षणासाठी तिला मदत करत असलेल्या संस्थेच्या फोनवर मॅसेज केला - "घरच्यांनी माझं लग्न ठरवलं आहे. आणि ते चार दिवसांनी पार पडणार आहे. पण मला इतक्यात लग्न करायचं नाही. मला अजून खूप शिकायचं आहे."

रेखाच्या मॅसेजमुळं तिचा बालविवाह थांबवणं शक्य झालं.

तो मॅसेज पाहून संस्थेच्या कर्मचाऱ्यांनी तिच्या गावी जायचं ठरवलं. तिथं जाऊन त्यांनी गावातील पोलीस स्थानकात प्रकरणाची माहिती सांगितली.

पोलिसांनीही उशीर न करता गावात जाऊन चौकशी केली. अखेर संस्थेची आणि पोलिसांची टीम रेखाच्या घरी धडकली.

त्यावेळी रेखाच्या घरी लग्नाआधीचे विधी सुरू होते. रेखाला हळद लागली होती, तिच्या हातात बांगड्या होत्या. पुढच्या दोन दिवसांत तिचं...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

वयाच्या चौदाव्या वर्षी घरच्यांनी रेखाचं (बदलेलं नाव) लग्न ठरवलं. पण तिला शिकायचं होतं, स्वत:च्या पायावर उभं राहायचं होतं. म्हणून मग बंड करत तिनं स्वत:च्या लग्नाविरुद्ध आवाज उठवला.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ - कचऱ्यामध्ये फुलतोय सुंदर फुलांचा बागीचा

घाणेकरांकडे एक मिश्रण आहे. जे जैविक कचऱ्यावर फवारलं असता, १५ दिवसांत त्या जैविक कचऱ्याचं विघटन होऊन केवळ २० टक्के काडीकचरा शिल्लक राहतो. त्यांनी या प्रयोगाचं प्रात्यक्षिक करण्यासाठी आपल्या बिल्डिंगच्या टेरेसवर बाग फुलवली आहे.

याबद्दल घाणेकर सांगतात, "नर्सरीमधून आणलेल्या रोपट्यासोबत प्लॅस्टिकच्या पिशवीत जेवढी माती येते, तेवढीच आम्ही रोपाच्या आधारासाठी वापरतो आणि कुंडीमध्ये जेव्हा झाडं लावतो तेव्हा त्याची संपूर्ण लागवड ही काडीकचऱ्यामध्ये केली जाते."

आश्चर्य म्हणजे आता त्या बगिच्यातील रोपट्यांना आता छान फुलंसुद्धा येऊ लागली आहेत.

श्रीनिवास घाणेकर हे मिश्रण कसं बनवायचं याचं प्रात्यक्षिक लोकांना मोफत दाखवतात. तसंच ज्यांना हे मिश्रण हवं आहे ते त्यांना मोफत देतात. यासाठी त्यांनी त्यांच्या बिल्डिंगच्या टेरेसवर एक प्रयोगशाळा सुरू केली आहे.

कचऱ्याची सुपीक माती कशी बनते?

'नॅशनल सेंटर ऑफ ऑरगॅनिक फार्मिंग, गाझियाबाद' या संस्थेने देशी गायींच्या शेणापासून वेगळं केलेलं तीन बॅक्टेरियांचं एक कल्चर बनवलं आहे. त्याचं नाव आहे वेस्ट डिकंपोजर.

श्रीनिवास घाणेकर

दोनशे लीटर पाण्यात दोन किलो गूळ टाकायचा. यानंतर हे वेस्ट डिकंपोजरचं कल्चर यात मिसळायचं. हे सर्व मिश्रण एकजीव होण्यासाठी सलग पाच दिवस दोन वेळा हे मिश्रण ढवळायचं. यामुळे एक चांगलं मिश्रण तयार होईल. यानंतर हे मिश्रण कोणत्याही जैविक कचऱ्यावर फवारण्यासाठी तयार असेल.

विशेष म्हणजे एकदा हे मिश्रण बनवल्यानंतर तुम्हाला पुन्हा वेस्ट डिकंपोजरच्या बाटलीची आवश्यकता भासत नाही, असं घाणेकर सांगतात.

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)

\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

मुंबई, पुणे, औरंगाबाद अशा मोठ्या शहरांमध्ये कचऱ्याची समस्या भीषण बनली आहे. यावर काय उपाय शोधावा हा सर्वांसमोर मोठा प्रश्न आहे. घरच्या घरी कचऱ्याची विल्हेवाट लावून त्यातून सुंदर बाग फुलवण्याचा सुंदर उपाय कल्याणमधील श्रीनिवास घाणेकर यांनी शोधला आहे.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ - ती वजन कमी करायला गेली आणि बॉडी बिल्डर झाली

किचनमध्ये ग्रीन टी बनवत मधू झा आम्हाला सांगत होत्या. त्यांनी आम्हाला चहा दिला. चहा देत त्या म्हणाल्या त्यांच्या घरी साखर येत नाही आणि त्या कधीच साखर खात नाहीत.

त्या किचनमध्ये होत्या त्यावेळी हॉलमध्ये असलेल्या एका महिलेच्या फोटोकडे आमचं लक्ष गेलं. सूट आणि सलवार अशा पोशाखालातील ही महिला अगदी सर्वसामान्य भारतीय महिला दिसत होती. तर दुसरीकडे एका शेल्फमध्ये स्पर्धेत जिंकलेल्या विविध ट्रॉफी आणि पदकं लक्ष वेधून घेत होती. 5 फूट 6 उंचीची ही बाई कोणी सामान्य नाही, एव्हाना आमच्या लक्षात आलं होतं.

मग मधू त्यांची बॅग घेऊन चालू लागतात. त्या जीमला जात आहेत, जी आता त्यांची खरी ओळख बनली आहे.

त्यांच्या चेहऱ्यावर आता राकट, कणखर भाव आहेत. खांदे मजबूत झाले आहेत. जेव्हा त्या रस्त्यावर चालू लागतात तेव्हा त्यांची शारीरिक ठेवण इतर महिलांच्या मानानं वेगळी जाणवते.

लोक त्यांच्याकडे पाहातच राहातात. "जेव्हा मी जीमला जात असते तेव्हा लोक माझ्याकडे पाहतात. कोण ही बाई? असा प्रश्न त्यांच्या मनात आलेला असतो. कधीकधी काही जण सेल्फी घेण्यासही उत्सुक असतात," असं त्या सांगतात.

जीममध्ये बॉडीबिल्डर मधू

ट्रॅक पॅंट आणि स्कीन टाईट टीशर्ट घातलेल्या 30 वर्षांच्या मधू खांद्यावर 40 किलो वजन घेऊन स्कॉट करू लागल्या. त्यानंतर त्यांनी पुशअप केले. पाठोपाठ ट्रायसेप्स, बायसेप्स, अॅब्जचे व्यायाम केले.

घामाने पूर्ण भिजलेल्या मधूने त्यांची कथा सांगितली. "मी बिहारची आहे. माझं शिक्षण कोलकातामध्ये झालं. 8 वर्षांपूर्वी मी दिल्लीत आले. नोएडामधील एका संस्थेत मी डिझाईनिंगची शिक्षिका म्हणून काम करते."

मधू आम्हाला सांगत असताना आमचं लक्ष त्यांच्या मसल्सवर असतं. हे त्यांच्याही लक्षात आलं. "ही सगळी कमाई गेल्या 3 वर्षांतील आहे. पूर्वी मी एक जाड मुलगी होते. मला माझं स्थूल शरीर आवडत होतं. कुणी मला यावरून चिडवलं तर मला त्याचं काही वाटतं नव्हतं."

पण असं काय घडलं की त्यामुळे त्यांनी त्यांचं शरीर इतकं बदललं.

त्या हसत सांगतात, "मला फरक पडत नव्हता. पण माझ्या घरच्यांना मात्र काळजी वाटायची. माझा लहान भाऊ मला छोटा हत्ती म्हणून लागला होता."

मधू झा यांचा पूर्वीचा आणि आताचा फोटो

जिना चढताना मला धाप लागायची आणि पाठदुखीचाही त्रास सुरू झाला होता. माझ्या घरच्यांनी मला जीमला पाठवलं. पूर्ण वर्षाची फी भरल्यानं, जीमला जाण्याशिवाय...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

"मी फार लठ्ठ होते. काहीही खात होते. जंक फूड मला फार आवडत असे. इतकंच काय मी दारूही प्यायचे. तुम्हाला विश्वास बसणार नाही माझं वजन 85 किलो झालं होतं."


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ - दंगलींचा महिलांच्या आयुष्यावर काय परिणाम होत असेल?

गाव अब्दुलपूर, तालूका पुरकाझी, जिल्हा मुझ्झफरनगर. अंकिता इथलीच.

"मोटरसायकल चालवताना मागून हॉर्न का देतो म्हणून त्यांच्या जातीच्या लोकांनी आमच्या गावातल्या एका मुलाशी भांडण उकरून काढलं. वाद वाढला तसा आमच्या गावातली लोक मध्ये पडली आणि त्यांना पळवून लावलं. पण एवढ्यावर भांडण थांबतं तर काय? त्या लोकांनी मनात राग ठेवला. दुसऱ्या दिवशी रात्री ट्रॅक्टर भरून माणसं आली. आणि संपूर्ण गावातून रायफलीने गोळ्या चालवत ओरडत गेले की तुम्ही दलितांनी कितीही आरडाओरड केली तरी आमच्या पुढे जाऊ शकणार नाही. मी घरात दडून बसले होते. चुकून जरी त्यांच्या रस्त्यात कोणी बाई किंवा लहान मुल आलं असतं तर? या विचारानेच मला कापरं भरतं," ती सांगते.

उत्तर प्रदेशातल्या एका छोट्या गावातल्या मुलीला येत्या लोकसभा निवडणूकांमध्ये कोणता मुद्दा महत्त्वाचा वाटतो हे समजून घ्यायला आम्ही अब्दुलपूरला आलो होतो. आल्या आल्या आमच्या पंजाबी ड्रायव्हरने घोषित केलं, 'ये गाव तो दलितोंका है'.

त्याच्या अशा बोलण्यात काही चूक नव्हती, हे इथली परिस्थिती पाहून लक्षात येतं.

"माझी इच्छा आहे की इथे होणाऱ्या सततच्या दंगली, हिंसा थांबाव्यात. बस, जो कोणी या दंगली, दलितांना केली जाणारी मारहाण थांबवेल, त्यालाच मी माझं मत देईन," अंकिता ठामपणे सांगते.

दंगलींचा महिलांच्या आयुष्यावर काय परिणाम होत असेल, दंगलीच्या, हिसेंच्या,अत्याचारांचा घटनांच्या बातम्या होतात, किती बळी, किती जखमी यांची चर्चा होते, पीडितांना मदतही जाहीर केली जाते पण या सगळ्याच्या पलीकडे या हिंसेत सापडलेल्या, वाचलेल्या, तग धरून राहिलेल्या बायकांवर त्याचा काय परिणाम होतो? पुरुषांवर होणाऱ्या परिणांपेक्षा हे परिणाम वेगळे असतात का, त्यांना होणारे त्रास वेगळे असतात का? या सगळ्या प्रश्नांची उत्तर मी शोधत होते.

अंकिता म्हणते, हिंसेचा सगळ्यात जास्त परिणाम हा मुलींवर आणि महिलांवर होतो. तिचं ही खरंच म्हणा, तिचंही शिक्षण थांबलंय त्यामुळेच. घरचे लग्नही उरकायच्या बेतात आहेत. अंकिताला मात्र अजिबात लग्न करायचं नाही.

अंकिताची आई, ओमबरी खरं खंबीर आहे. आपल्या मुलीला बारावीपर्यंत शिकवणारी गावातली पहिली आई.

अंकिता नववी-दहावीत असताना आसपास चांगली शाळा नाही म्हणून अंकिताच्या आईने तिला २ वर्ष हॉस्टेलला ठेवलं. इतकंच नाही तर आसपासच्या बायकांनी पण आपल्या मुलींना शाळेत...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

"मागच्या महिन्यात इथेच बंदुका धडाडल्या होत्या," 18 वर्षांची अंकिता सांगत होती. बोलता बोलता तिने मला लांब हात करून दाखवलं की कोणत्या भिंतींना गोळ्या लागल्या होत्या. गावातल्या त्या जुन्यापुराण्या भिंतींना आधीच इतकी भगदाडं पडली होती की त्यातली गोळ्यांची कुठली आणि गरिबीची कोणती ओळखणं मुश्कील व्हावं.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ - दिल्लीतील आंबेडकरांच्या स्मारकाचे काम अंतिम टप्प्यात

1951 ते 1956 या काळात बाबासाहेबांचं वास्तव्य या घरात होतं. तिथंच त्याचं 6 डिसेंबर, 1956 रोजी निधन झालं.

स्मारकाचं काम सुरू असल्यानं आवारात मंडप उभारण्यात आला होता.

ही वास्तू 'परिनिर्वाण स्थळ' म्हणून ओळखली जाते.

या जागेवर आता डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक उभारण्याचं काम सुरू झालं आहे.

हे काम वेगात सुरू आहे. सहा डिसेंबरला या स्थळाला बीबीसीच्या टीमनं भेट दिली.

स्मारकाच्या मुख्य इमारतीचं काम पूर्ण होत आलं आहे.

या स्मारक स्थळी कार्यरत असलेले डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय सामाजिक विकास संस्थेचे संस्थापक विजय बौद्ध यांनी सांगितलं की, "गेली 12 वर्षं आमचा या स्मारकासाठी संघर्ष सुरू होता. अखेर हे स्वप्नं आता साकार होताना दिसत आहे."

प्रकल्पाच्या कामावर देखरेख ठेवणाऱ्या एका इंजिनिअरनं दिलेल्या माहितीनुसार, या स्मारकाच्या मुख्य इमारतीचं काम झालं आहे. आतली कामं आता सुरू आहेत.

पुढील वर्षी एप्रिलपर्यंत त्याचं काम नक्कीच पूर्ण होईल.

स्मारकाचं काम केंद्रीय सार्वजनिक बांधकाम विभाग करत आहे.

या घराचं स्मारकात रुपांतर करावं या मागणीसाठी बराच काळ आंदोलन झालं.

अखेर, अटलबिहारी वाजपेयी यांचं सरकार केंद्रात आल्यावर ही वास्तू मूळ मालकाकडून ताब्यात घेण्यात आली.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जन्मशताब्दी सोहळा समितीनं या घराचं राष्ट्रीय स्मारकात रुपांतर करण्याचा निर्णय घेतला.

2016 मध्ये पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी नव्याकोऱ्या राष्ट्रीय स्मारकाच्या उभारणीसाठी भूमिपूजन केलं.

तसंच, हे काम दोन वर्षांत पूर्ण करून 14 एप्रिल, 2018 ला त्याचं उद्घाटन करण्याचा मनोदयही पंतप्रधान मोदी यांनी बोलून दाखवला होता.

पंचतीर्थ

डॉ़. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्याशी संबंधीत पाच स्थळांचा विकास करण्याचं केंद्र आणि स्थानिक राज्य सरकारनं ठरवलं आहे.

त्यात, मुंबईतलं दादरमधलं इंदू मिल-चैत्यभूमी परिसरात आंतरराष्ट्रीय दर्जाचं स्मारक, महू इथल्या जन्मस्थळाचा विकास,

लंडनमधील वास्तव्य असलेली वास्तू, नागपूरची दीक्षाभूमी आणि अलीपूर रोड इथलं महापरिनिर्वाण स्थळ या पाच स्थळांचा समावेश आहे.

स्मारकाची वैशिष्ट्यं

एकूण जागा 7374 चौरस मीटर, 4561.62 चौरस मीटरचं बांधकाम.

स्मारकाच्या प्रवेशद्वारावर अशोक स्तंभ उभारण्यात आला आहे.

इमारतीची रचना उघडलेल्या पुस्तकासारखी आहे.

बाबासाहेबांच्या कार्याची...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

केंद्रीय कायदे मंत्रीपदाचा राजीनामा दिल्यानंतर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी दिल्लीतील 1, हार्डिंग अॅव्हेन्यू हे सरकारी निवासस्थान सोडलं आणि 26, अलीपूर रोड इथल्या निवासस्थानी राहायला आले.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ - धुळे हत्याकांड: 'लोक त्या 5 जणांना रॉडने मारत होते'

नाथपंथी डवरी गोसावी समाजातले आणखी चार जण त्यांच्यासोबत होते. या गावात रविवारी बाजार भरतो, म्हणजे इथे चांगली भिक्षा मिळेल, असं त्यांना वाटलं होतं.

सकाळी साडे नऊच्या सुमारास त्यांनी भिक्षा मागायला सुरुवात केली. अजून बाजार नीटसा भरला नव्हता. माणसं तुरळक होती. त्यांचा वेश पाहून आधी त्यांना काही जणांनी हाकललं. मग एकाने भारत यांना 5 रुपये दिले.

त्यानंतर ते एका 10-12 वर्षांच्या मुलीकडे भिक्षा मागण्यासाठी गेले, असं एक प्रत्यक्षदर्शी सांगतात. एका लहान मुलीच्या मागे एक अनोळखी माणूस लागला आहे, असं वाटून तिथे काही तरुण जमले. त्यांनी भारत आणि त्यांच्या साथीदारांना प्रश्न विचारले.

भारत सोलापूर जिल्ह्यातल्या खेवा गावातले. त्यांची मराठी राईनपाड्यातल्या लोकांना धड कळत नव्हती. धुळे जिल्ह्यातल्या या भागात अहिराणी मिश्रित मराठी बोलतात. ती मराठी भारत यांना कळत नव्हती.

समाधानकारक उत्तर मिळेना तेव्हा तरुण चिडले. व्हॉट्सअॅपवर मुलांना पळवणाऱ्या ज्या टोळीविषयी मेसेज होता, ती हीच टोळी असं त्यांना वाटलं असावं. त्यांनी या पाच जणांना मारायला सुरुवात केली.

तिथे सरपंच आणि पोलीस पाटील पोहोचले. त्यांनी मध्यस्थी करून तरुणांना थोडं शांत केलं. तोवर भारत आणि इतर चौघं अर्धमेले झाले होते. त्यांना घेऊन पोलीस पाटील ग्रामपंचायत कार्यालयात गेले.

गांधींच्या प्रतिमेसमोर हिंसा

पण गर्दीचं समाधान होईना. त्यांनी कार्यालयाचं दार आणि खिडकी तोडली. आत शिरून त्यांनी हाताला येईल त्या गोष्टीने चोप द्यायला सुरुवात केली. तिथे इतर नेत्यांसोबत महात्मा गांधींचा फोटो होता. अहिंसेचा मंत्र देणाऱ्या या महात्म्याच्या प्रतिमेसमोरच गावकऱ्यांनी हिंसेची  परिसीमा गाठली होती.

याच ग्रामपंचायत कार्यालयात त्या पाच जणांना ठेचून मारण्यात आलं.

सिमेटंचे ब्लॉक, सळया, खुर्च्या, टेबल आणि लाकडी दांड्यांनी या पाच जणांवर हल्ला चढवण्यात आला होता. रक्ताच्या थारोळ्यात भारत आणि त्यांचे सहकारी अखेरचा श्वास घेत होते.

राईनपाडा ग्रामपंचायतीचे सदस्य विश्वास गांगुर्डे यांनी ही घटना पोलिसांना कळवली होती. ते सांगतात, "लोक त्यांना खूप मारत होते. लोखंडी सळया, रॉडने मारहाण करत होते. लोकांना शंका होती की हे लोक मुलांची किडनी काढून विकणारी टोळी आहे. ते मुलांचं अपहरण करतात. आम्ही त्यांना ग्रामपंचायत कार्यालयात कोंडलं आणि...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

55 वर्षांचे भारत भोसले रविवारी सकाळी धुळ्यातल्या राईनपाडा गावात उतरले तेव्हा त्यांना कल्पनाही नव्हती की पुढच्या 3 तासांत त्यांची निर्घृणपणे हत्या होणार होती. अंगात मळकट पिवळ्या रंगाचा सदरा, गळ्यात माळ आणि खांद्यावर भगवी शाल असा त्यांचा वेश होता.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ - पुण्यातल्या सुदानच्या विद्यार्थ्याला भारतासारखी लोकशाही का पाहिजे?

 1989पासून बशीर सत्तेत होते. दक्षिण सुदान आणि सुदान अशी फाळणी झाल्यानंतर तिथला संघर्ष अधिकच चिघळला आहे. गेल्या काही वर्षांत गरिबी, बेरोजगारी, महागाईने कळस गाठला आहे. यामुळं अनेक नागरिकांनी इतर देशांत स्थायिक होण्याचा पर्याय स्वीकारला आहे. सुदान आणि भारताचे संबंध चांगले असल्याने सुदानमधील विद्यार्थी भारतात शिक्षणासाठी येतात. यातील काही विद्यार्थी पुण्यातही आहेत.

त्यातील काही विद्यार्थ्यांशी बीबीसी मराठीने संवाद साधला आणि सुदानमधील परिस्थिती जाणून घेण्याचा प्रयत्न केला.

मोगताब आणि अबू बक्र गेली आठ वर्षं पुण्यात राहतात. मोगताब बी. कॉमचं शिक्षण घेत आहे. मोगदाबचं घर सुदानच्या राजधानीपासून जवळ आहे.

त्याच्या घरापासून नाईल नदी अगदी जवळ आहे. "लहानपणी पोहायला खेळायला तिथेच असायचो"  अशी आठवण तो सांगतो. मोगताबाचे वडिल शेती करतात, तर आई गृहिणी आहे. मोगताबला 7 भावंडं आहेत.

शालेय शिक्षण अरेबिक भाषेत झाल्यानंतर पुढच्या शिक्षणासाठी  तो पुण्यात आला. मात्र भाषेचा मोठा अडसर समोर होता. पुण्यात पहिले सहा महिने इंग्रजी शिकल्यानंतर त्याने  कॉलेजमध्ये प्रवेश घेतला. त्याला फुटबॉल खेळायला खूप आवडतं.

तब्बल 30 वर्षांनी राष्ट्राध्यक्ष ओमर अल बशीर यांना पायउतार व्हावं लागलंय.

सुदानमधील आंदोलनं, निदर्शनं या सगळयांबद्दल तो दुःखाने बोलतो. "सुदानमधील परिस्थिती अतिशय वाईट आहे. बशीर यांचं सरकार गेलं याबद्दल नक्कीच आनंद आहे. देशात महागाई भ्रष्टाचार वाढला आहे.  अनेक समस्यांना देश ग्रासला आहे,"  असं तो म्हणाला.

सुदानमधील आंदोलनात महिलांचा सहभाग मोठा आहे. सोशल मीडियावर 22 वर्षीय अला साराह या सुदानी आंदोलनकर्त्या तरुणीचे फोटो व्हिडीओ मोठ्या प्रमाणात व्हायरल झाले आहेत.   याबद्दल तो म्हणाला, "महिलांबद्दल सुदानमध्ये चांगलं वातावरण आहे. महिला शिकू शकतात, नोकरी करू शकतात. एकूण या आंदोलनात महिलांच उत्स्फूर्त सहभाग आहे."

अबू बक्र महमूद हा पुण्यात एमबीएचं शिक्षण घेतोय. त्याचा कलामसार हा यूट्यूब ब्लॉग सुदानमध्ये खूप प्रसिद्ध आहे. देशाच्या स्थितीवर तो आपल्या यू ट्यूब ब्लॉगमधून बोलतो, प्रश्न मांडत विडंबन करतो.

"आम्हाला लोकशाही हवी आहे. मिलिट्री काऊन्सिलने दोन वर्षं सत्तेत राहाणार असल्याचं म्हटलं आहे. पण आम्हाला ते नको आहे. वर्षभरात आम्हाला लोकशाही हवी आहे," असं...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

सुदान हा आफ्रिकेतील देश सध्या स्थित्यांतरातून जात आहे. 30 वर्षांपासून देशावर एकहाती राज्य कारणारे ओमर अल बशीर यांना लष्काराने पदच्युत केलं आहे. त्यांना पदावरून हटवल्याचा आनंद पुण्यात शिकणाऱ्या सुदानमधील विद्यार्थ्यांना आहे.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ - ससून डॉक : देशी-विदेशी कलाकारांच्या नजरेतून मुंबईचं बदलतं रूप

अगदी पक्के मुंबईकर आणि सी-फूडचे चाहते सोडले, तर अनेकांना मुंबईतल्या या बंदराविषयी फारशी माहिती नाही. पण आता मुंबईकरच नाही तर देशी-विदेशी पर्यटकही वाट मोडून ससून डॉकला भेट देऊ लागले आहेत. त्यामुळं हे जुनं बंदर पुन्हा चर्चेत आलं आहे.

ससून डॉक का महत्त्वाचं?

1875 साली 'डेव्हिड ससून अँड कंपनी'ने या गोदीची निर्मिती केली. पूर्वी या ठिकाणाहून मालवाहतूकही होत असे. मुंबई पोर्ट ट्रस्टचे सुपरिंटेंडंट इंजिनियर शेखर लागवणकर ससून डॉकविषयी माहिती देतात.

"मुंबई बंदराचा संपूर्ण विकास ससून डॉकपासून सुरू झाला आहे. आता इथं केवळ मासेमारीचं काम चालतं. दिवसाला इथे सव्वाशे ते दीडशे बोटी येतात. त्यातून चारशे ते पाचशे टन मासळी बंदरात येते."

'तरदिवशी याठिकाणी सव्वाशे ते दीडशे बोटी येतात. त्यातून चारशे ते पाचशे टन मासळी बंदरात येते'

ससून डॉकच्या परिसरात मासळीची विक्री होते, तसंच मासे साफ करणं, कोलंबी सोलणं, मासळीची साठवणूक, अशी कामंही केली जातात.

अशा परिसरात एखादं आंतरराष्ट्रीय कलाप्रदर्शन भरवणं ही कल्पनाच नवीन वाटते. पण St+Art संस्थेन तो विडा उचलला.

कलेला लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न

'ससून डॉक आर्ट प्रोजेक्ट'च्या माध्यमातून कलाकार आणि समाज यांच्यातली दरी मिटवण्याचा Sू+Art चा प्रयत्न आहे.

"जिथे कोणी कल्पनाही करू शकणार नाही अशा ठिकाणी, अशा लोकांपर्यंत कला नेणं हे आमचं उद्दिष्ट आहे. हे कलाप्रदर्शन साकारतानाही स्थानिकांची मदत घेण्यात आली," अशी माहिती या संस्थेचे सहसंस्थापक अर्जुन बहल यांनी दिली.

मुंबईचं ससून डॉकचं असं कलादालनात रुपांतर झालं आहे.

कोळी बांधवांच्या दैनंदिन जीवनापासून प्रेरणा घेऊनच यातील अनेक या कलाकृती साकारल्या आहेत. परिसरात प्रवेश करतानाच अविनाश आणि प्रज्ञेश परमार यांचं 'ड्रीम ऑफ ससून' हे भव्य म्युरल (भित्तीचित्रं) तुमचं लक्ष वेधून घेतं.

मुख्य प्रदर्शन बंदरावरच्या एका वापरात नसलेल्या इमारतीत भरवण्यात आलं आहे, जिथं आधी कोलंबी आणि मासे सोलण्याचं काम चालायचं.

कलाप्रदर्शन साकारतानाही स्थानिकांची मदत घेण्यात आली

याच मुख्य दालनाच्या दर्शनी भागात वेगवेगळे भाव दाटलेले चेहरे तुमच्याकडे डोकावून पाहतात. ससून डॉक परिसरातल्या लोकांची ही छायाचित्र आहेत.

मुंबईचं बदलतं रूप

या प्रदर्शनात देशी-विदेशी कलाकारांच्या नजरेतून मुंबईचं...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

भल्या पहाटे बंदरात आलेल्या बोटी, त्यांतून मासळी काढण्याची धावपळ, धक्क्यावरची गडबड, कलकलाट, आसपास पसरलेला कचरा... मुंबईच्या ससून डॉकवर एरवी असंच दृष्य दिसायचं. पण याच बंदराचं दोन महिन्यांपूर्वी कलादालनात रुपांतर झालं आणि ससून डॉकच्या परिसरालाच नवी झळाळी चढली.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ - ‘लवकरच नेटफ्लिक्स, हॉटस्टार घरातल्या टीव्हीवर बघायला मिळणार’

द व्हायरल फिवर (TVF), या डिजिटल कंटेट निर्मात्यांकडून येणाऱ्या पुढील वेब सिरीजमधला हा एक सीन होता. त्यांच्या यूट्यूब चॅनलवर ही वेब सीरिज लवकरच पाहता येणार आहे. या यूट्यूब चॅनलवर 38 लाख फॉलोअर्स आहेत.

TVF आणि त्यांची टीम हे सातत्यानं 15 ते 35 वयोगटासाठी वेब सिरीज आणि इतर कार्यक्रम तयार करत असतात.

सध्याचा भारत तरुण आहे. डिजिटल विश्वाशी ही सारी तरुणाई जोडलेली आहे. लाखो जण या डिजिटल प्लॅटफॉर्म्सवर आहेत. यातल्या बहुतांश डिजिटल प्लॅटफॉर्म्सचं वय हे फारतर 3 वर्षांचं असेल. या सगळ्यांसाठी TV हे माध्यम बाद झालं असून डिजीटल प्लॅटफॉर्म्सनी त्यांच्या आयुष्यात प्रवेश केला आहे.

यासाठी, मुंबईतलं तरुण ग्राफिक डिझाईनर जोडपं विजय आणि वैशाली पिसाळ यांचं उदाहरण बोलकं आहे. TV घरात नसला तरी ते आनंदी आहेत. त्यांना बातम्या किंवा मनोरंजनाचे कार्यक्रम पाहायचे असतील तेव्हा ते आपल्या आवडत्या डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर जाऊन पाहतात. यासाठी मोबाईल हे उत्तम साधन त्यांच्याकडे आहे.

मोबाईलवर मनोरंजन

विजय म्हणतात, "आम्ही जास्त करुन यूट्यूबवर कार्यक्रम पाहतो. यूट्यूबवर खूप माहिती आहे. लहान मुलांच्या मनोरंजनाचेही असंख्य कार्यक्रम युट्यूबवर आहेत. आम्ही काही निवडक कार्यक्रम आमच्या मुलांना मोबाईलवर दाखवतो."

हे पिसाळ कुटुंब देशातल्या अशाच एका अनोख्या बदलत्या ट्रेंडचा भाग आहे. त्यामुळे केबल, सॅटेलाईट (DTH) TV, सिनेमा या पारंपरिक माध्यमांना यामुळे धोका उत्पन्न झाला आहे. भारतीय माध्यमांमध्ये होणाऱ्या डिजिटल क्रांतीचा हा बदलता ट्रेंड एक भाग आहे. केवळ गेल्या एक वर्षभरात हजारो लोकांनी TV सोडून डिजिटल प्लॅटफॉर्म्सकडे धाव घेतली आहे. नवी लहान मुलं भारतीय मीडिया उद्योगाच्या या प्रयोगांकडे वेगानं वळत आहेत.

डिजिटल जग सध्या आघाडीवर आहे आणि यातले उद्योग चालवणाऱ्यांनुसार, हे जग केवळ तरुणाईसाठी आहे. डिजिटल प्लॅटफॉर्म्सचा आनंद लुटण्यासाठी त्यावर तरुणांसाठी बऱ्याच गोष्टी आहेत. त्यांच्याकडे हिंदीमधल्या स्टॅण्डअप कॉमेडीचे अनेक कार्यक्रम आहेत, त्यांच्याकडे स्वस्तात तयार झालेल्या मात्र उत्तम चालणाऱ्या वेब सीरीज आहेत, त्यांच्याकडे क्रीडा प्रकारांचे, चित्रपटांचे आणि सिनेतारकांच्या मुलाखतीचे थेट प्रक्षेपणही होतं.

तरुणाईवर लक्ष

'ऑल इंडिया बकचोद' (AIB), 'द व्हायरल फिवर' TVF हे दोन डिजिटल...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

छोट्या कपड्यांमधली एक तरुण मुलगी किचनमध्ये फोनवर कुणाशी तरी बोलत असते. ज्याक्षणी ती ऐकते, 'लाईट, कॅमेरा, अॅक्शन' त्या क्षणी ती लगेच कॅमेऱ्याला सामोरं जाऊन तिच्या ठरलेल्या भूमिकेचं काम चोख बजावते.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : #BBCShe : 'जिवे मारलं तरी चालेल, पण हे लग्न मान्य करणार नाही'

या लग्नाला 'पकडौआ शादी' किंवा धरून आणलेल्या मुला सोबत लग्न असं म्हणतात. या लग्नात ना तुमची मर्जी विचारली जाते ना त्या मुलाची.

जेव्हा मला पाटण्यामध्ये BBCShe च्या कार्यक्रमात एका मुलीकडून पकडौआ शादीबद्दल कळलं तेव्हा माझा त्यावर प्रथम विश्वासच बसला नाही.

अशा गोष्टीसाठी एखादी मुलगी तयार कशी होऊ शकते?

लग्नानंतर जर त्या पुरुषानं तिला स्वीकारलं नाही तर?

जर रागाच्या भरातच त्या मुलीला घरी आणलं तर ते लग्न पुढे टिकेल का?

बिहारमध्ये 2017 या एका वर्षात लग्नासाठी अंदाजे 3,500 अपहरण झाली असं पोलिसांचं म्हणणं आहे.

परवीन यांचं अपहरण करून महाराणी यांच्यासोबत लग्न लावून दिलं गेलं.

तर मी ही पाटण्याच्या बाहेर पडले आणि सहरसा जिल्हा गाठला. तिथं माझी भेट झाली महाराणी देवी आणि त्यांचे पती परवीन कुमार यांच्यासोबत.

महाराणी यांचं वय तेव्हा 15 वर्षं होतं. परवीन यांचं अपहरण करून दोघांचं बळजबरी लग्न लावून देण्यात आलं होतं.

"माझं लग्न होणार आहे याबाबत मला जराशीही कल्पना नव्हती. माझी मर्जी जाणून घेण्याचा कुणी प्रयत्न केला नाही," महाराणी सांगतात.

मी विचारलं, "का"?

"कारण,  आई-वडिलांना जे करायचं असतं तेच होतं. लग्नाच्या बाबतीत मुलीचं मत कुणीच विचारात घेत नाही," असं त्या सांगतात.

त्यांच्या आई-वडिलांच्या निर्णयाचा परिणाम असा झाला की लग्नानंतर तीन वर्षं परवीन यांनी त्यांना घरी नेलं नाही.

परवीन सांगतात, "डोक्यात खूप टेन्शन होतं. खूप राग होता की माझ्यासोबत काय झालं? त्यामुळे मी तिला माहेरीच सोडलं. मी माझ्या घरी एकटाच राहत असे."

सिमरी गावापासून दोन चार किमी दूर असलेल्या टोला ढाब या गावातला 17 वर्षांचा रोशन कुमार हा देखील चिडलेला आहे. याच वर्षी त्याच्या शेजाऱ्यांनी त्याला फूस लावून दुसऱ्या गावी नेलं. तिथं त्याला मारहाण करण्यात आली, एका बंद खोलीत ठेवलं गेलं. बंदुकीचा धाक दाखवून त्याच्यापेक्षा जास्त वयाच्या मुलीसोबत त्याचं लग्न लावून दिलं.

जेव्हा त्याची मुलीच्या कुटुंबीयांच्या तावडीतून सुटका झाली तेव्हा तो पोलिसांकडे गेला. त्यानं तिथं बालविवाहाची तक्रार नोंदवली.

"मग हे  प्रकरण मिटवण्यासाठी एक पंचायत बसवली गेली. मी म्हणालो तुम्ही माझ्या गळ्यात हे लोढणं बांधलं, तुम्ही माझा जीव घेतला तरी मी हे लग्न मान्य करणार नाही," असं रोशननं सांगितलं.

मुलावर...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

कल्पना करा की तुम्ही एखादी तरुणी आहात आणि तुमचं लग्न जुळत नाहीये, तुमच्यासाठी आई-वडिलांनी खूप स्थळं शोधली पण हाती काहीच लागलं नाही. मग त्यांनी एका मुलाचं अपहरण केलं आणि त्याचं तुमच्याशी लग्न लावून दिलं!


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : '... आणि मी पहिल्यांदाच पाहिलं आहे की मशिदीत नेमकं काय चालत'

२० वर्षांच्या शुभम कांबळेला जेव्हा मशिदीत बोलावणं आलं, तेव्हा त्याच्या मनात उत्सुकता आणि भीतीचं काहूर माजलं होतं. त्याला रात्री नीट झोपही लागली नाही.

"माझ्या मनात अनेक विचार, अनेक शंका होत्या. मला अनेक प्रश्न पडले होते. ते विचारू की नाही? कोणी माझ्यावर चिडणार तर नाही ना? अशी घालमेल सुरू होती," शुभम सांगतो.

मुंबईतल्या प्रामुख्यानं मुस्लीम वस्ती असलेल्या कुर्ल्यात राहात असूनही शुभमला इस्लामविषयी फारशी माहिती नव्हती.

"मुसलमान फक्त शुक्रवारीच आंघोळ करतात. लव्ह जिहाद करतात, पोरीशी लग्न केलं की तुम्हाला एवढे पैसे मिळणार असं वाटायचं. ते अतिरेकी बनण्याचं प्रशिक्षण घेतात, रक्तात बोट बुडवूनच मशिदीत जातात, असं मी ऐकलं होतं."

इस्लामविषयी असे गैरसमज असलेला शुभम एकटाच नाही. हिंदूधर्मियांच्या मनात इस्लामविषयीच्या अशा गैरसमजांतूनच हळूहळू पूर्वग्रह बनत जातात आणि दोन धर्मात तेढ वाढते.

कुर्ल्याची हलाई मेमन मशिद

हे रोखण्यासाठी 'जमात-ए-इस्लामी हिंद' या संघटनेनं पुढाकार घेतला आहे. 'मस्जिद परिचय' उपक्रमाद्वारे ते अन्य धर्मियांसाठी, विशेषतः हिंदूंसाठी मशिदीचे दरवाजे उघडत आहेत.

जमात-ए-इस्लामी हिंदच्या कुर्ला शाखेचे अध्यक्ष हसीब भाटकर या उपक्रमाविषयी माहिती देतात, "सर्वांसाठी इस्लाम - 'Islam is for all' या मोहिमेअंतर्गत आम्ही पूर्ण महाराष्ट्रभर समुदायांमध्ये संवाद घडवून आणतो आहोत. त्यातून एकमेकांविषयीचे गैरसमज, तक्रारी दूर करू शकतो."

हसीब भाटकर

कुर्ल्याच्या हलाई मेमन मशिदीत काही आठवड्यांपूर्वी या उपक्रमाचं आयोजन करण्यात आलं होतं. शुभमसह आणखी चार-पाच जणांना मशिदीत येण्याची संधी मिळाली. बीबीसी मराठीच्या टीमलाही आमंत्रण होतं.

मे महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यात एका दुपारी आम्ही कुर्ल्यात पोहोचलो, तेव्हा उकाडा चांगलाच जाणवत होता. मुंबईच्या या उपनगरात तुम्ही आधी कधीच आला नसाल, तर इथली गर्दी, रस्त्यावरची वर्दळ, आवाज कोंदट हवा आणि दाटीवाटीनं वाढलेली घरं तुमच्या अंगावरच येतील.

मुंबईच्या पश्चिम उपनगरातून येताना मिठी नदी ओलांडून पलीकडे गेलं की काही अंतरावर न्यू मिल रोड लागतो. कुर्ला स्टेशनच्या पश्चिमेचा हा भाग.

मुंबईत तुफान पाऊस पडला, की या परिसरातील अनेक घरांत पाणी भरतं. तेव्हा धर्म विसरून लोक एकमेकांची मदतही करतात, असं स्थानिकांनी आम्हाला सांगितलं. पण...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

भारतातील सुमारे 40 कोटी नागरिक दलित अथवा मुस्लीम समाजातील आहेत. इतक्या मोठ्या संख्येने असूनही त्यांच्यावर अत्याचाराच्या घटना आजही घडत आहेत, हे वास्तव आहे. म्हणून या समाजांच्या समस्या सर्वांसमोर आणण्यासाठी  ही बीबीसीची  आठ लेखांची एक विशेष मालिका आहे.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : 'कॉलेजमध्ये गेल्यावर कळलं ओपन आणि रिझर्व्हेशन कॅटेगरी असे दोन गट आहेत'

शोषितांची बाजू आपल्या लिखाणातून प्रभावीपणे मांडणाऱ्या नव्या पिढीच्या लेखिकांमध्ये शिल्पा कांबळे यांचं नाव आघाडीवर आहे. 'निळ्या डोळ्यांची मुलगी' ही कादंबरी, 'बिर्याणी' हे नाटक आणि अन्य लेखनातून दलित साहित्याविषयीचे पूर्वग्रह मोडकळीस आणणाऱ्या लेखिका म्हणून शिल्पा यांची ओळख आहे. पण ही ओळख निर्माण करण्यापर्यंत वाटेवरचा काटेरी प्रवास त्यांनाही चुकलेला नाही.

त्याच प्रवासाविषयी जाणून घेण्यासाठी आम्ही भांडूपमधल्या एका सरकारी वसाहतीत त्यांच्या घरी पोहोचलो. तिथं सामानाची आवराआवर सुरू होती. घर बदलण्याच्या धावपळीतून वेळ काढून शिल्पा मुलाखतीसाठी बसल्या.

खडतर सुरुवात

आपल्या सुरुवातीच्या दिवसांविषयी शिल्पा सांगतात, "मी विक्रोळीमध्ये राहायचे लहानपणी. ते दिवस गरिबीचे होते. तिथे फ्री पाव मिळायचे आणि ते मिळवण्यासाठी आम्ही खूप वेळ लाईन लावून बसायचो. मला शिक्षणाची मात्र पहिल्यापासून खूप आवड होती."

लहानपणी ना गरीबीची जाणीव होती, ना फारसा कधी भेदभाव सहन करावा लागला. पण कॉलेजमध्ये सगळं जणू त्यांच्या अंगावरच आलं.

"मला 85 टक्के मार्क होते आणि ओपनमधले प्रवेश 87 मार्कांवर संपले. तेव्हा कोट्यामधून अॅडमिशन, आरक्षण, जात म्हणजे काय ते कळालं. मित्र मंडळींतून हे कळायला लागलं की ओपनवाले आणि रिझर्व्ह कॅटेगरीतले असे गट आहेत. त्याचा मग त्रास झाला," त्या सांगतात.

सुशिक्षित समाज आता जातीभेद पाळत नाही, असं म्हणतात. पण शिल्पा यांना सहन करावं लागलेलं वास्तव काही वेगळं आहे.

"मी आंतरमहाविद्यालयीन वक्तृत्व स्पर्धेला गेलेले. तिथे एक माझ्या ओळखीची मुलगी आली. खूप हसली ती मला कुत्सितपणे की, तुझ्यासारख्या मुली स्पर्धेला यायला लागल्या म्हणजे काय? तिनं माझा अपमान केला. मग मी खूप अभ्यास केला आणि एका वादविवाद स्पर्धेत तिला हरवलं. पण हा एक किस्सा माझ्या मनावर खूप परिणाम करून गेला."

पण अशा प्रसंगांनी शिल्पा यांना आणखी कणखरही बनवलं आणि शिक्षणानंतर त्यांनी आयकर अधिकारी म्हणून सरकारी नोकरीचा पर्याय निवडला.

कसा केला जातीभेदाचा सामना?

"ऑफिसमध्ये तर आरक्षणाचा मुद्दा आला तर लोक आपल्याला उद्देशून बोलतातच. मला ऑफिसमध्ये अद्याप असा एकही व्यक्ती भेटलेला नाही जो ओपन कॅटेगरीचा आहे आणि त्यानं आरक्षण ही संकल्पना मान्य केली आहे," त्या सांगतात.

प्रश्न केवळ आरक्षण आणि बढतीचा...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

"भेदभाव शहरातही आहे आणि मी त्याचा सामना केला आहे." शिल्पा कांबळे अगदी स्पष्टपणे हे सांगतात तेव्हा त्यांचे बोलके डोळे वास्तव किती गंभीर आहे याचीही जाणीव करून देतात.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : 'कोकणात दहा हजार वर्षांपूर्वी नेमकं काय चाललं होतं?'

कोकणतल्या रत्नागिरी-राजापूर पट्ट्यात अचानक जमिनीतून वर यावीत तशी ही कातळशिल्पं गेल्या काही वर्षांत समोर आली आहेत. याअगोदर त्यांच्याकडे कोणा पुरातत्वशास्त्रज्ञाचं लक्ष का गेलं नाही हे एक कोडंच आहे. पण काही स्थानिक देवदेवतांचं स्वरूप घेऊन, तर बहुतांश सड्यांवरच्या मातीखाली दबली गेली होती. त्यांची संख्या किती होती याचा कोणालाच अंदाज नव्हता. पण गेल्या चार-पाच वर्षांत शोधकार्य सुरु झाल्यापासून हजाराच्या घरात त्यांचा आकडा पोहोचला आणि पुरातत्वशास्त्रज्ञांची नजर उंचावली गेली.

पण मुळात ही कातळशिल्पं आहेत तरी काय? कोकणातल्या सड्यांवर, म्हणजे खडकाळ भूभागांवर, कोरलेली ही चित्रं आहेत. ती अनेक प्रकारची आहेत. त्यात प्राणी आहेत, पक्षी आहेत, मानवी आकृत्या आहेत, भौमितिक रचना आहेत, नुसतेच आकार आहेत. या चित्रांवरून लगेचच समजतं की अप्रगत मानवानं अगदी प्राथमिक टप्प्यात कोरलेली ही चित्रं आहेत. मानवी संस्कृतीच्या विकासाच्या प्रवासात अशा प्रकारची कोरलेली चित्रं जगाच्या अनेक प्रदेशांत सापडतात. काही अभ्यासक त्यांना 'खोदशिल्पं' असंही म्हणतात, तर इंग्रजीमध्ये त्यांना 'पेट्रोग्लिफ्स' असं म्हणतात.

जगभरात आढळणारी कातळशिल्पं वेगवेगळ्या काळातली आहेत. अगदी अश्मयुगातली आहेत, जेव्हा माणसाकडे केवळ दगडी हत्यारं होती. चित्रकलाही अगदी प्राथमिक टप्प्यातली होती. माणसाला शब्दांची भाषा अवगतही नव्हती आणि चित्रांची भाषा तयार होण्याची सुरुवात झाली तेव्हाचीही आहेत. आणि त्यानंतर अनेक टप्प्यांत ती अधिकाधिक प्रगल्भ होत गेलेली, नैसर्गिक रंगांचा उपयोग झालेली, चित्रांच्या भाषांतून त्या काळाची गोष्ट सांगणारीसुद्धा आहेत. रत्नागिरीत सापडणारी चित्रं बघतांनाच समजतं की इथं राहणारा माणूस हा नुकताच त्याच्या अवती भवती असणारा निसर्ग रेखाटायला लागला होता. जे तो पाहत होता, ते नोंद करून ठेवण्याची त्याच्यातली प्रेरणा जन्म घेत होती. पण त्यामुळे पहिला प्रश्न कोणालाही हा पडतो की, नेमक्या कोणत्या काळातली, किती हजार वर्षांपूर्वीची ही चित्रं आहेत? कोणत्या युगामध्ये त्यांचा समावेश होतो?

कोकणातली कातळशिल्पं

 मात्र त्याचं नेमकं उत्तर अद्याप पुरातत्वशास्त्रज्ञांकडे नाही. कारण त्यासाठी ज्या दगडी हत्यारांनी ही चित्रं खोदली गेली, ती सापडावी लागतील आणि मग कार्बन डेटिंगनं त्यांचं नेमकं वय समजू शकेल. काही मोजक्या...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

पुरातत्वशास्त्रासाठी कोकण सध्या जिव्हाळ्याचा विषय बनला आहे. कोकण त्यांना अनेक जुन्या प्रश्नांच्या उत्तरांसोबत काळाच्या उदरातल्या अनेक नव्या पैलूंवर प्रकाश टाकण्यासाठी मदत करणार आहे. त्याचं कारण आहेत, 'कातळशिल्पं'. किनारपट्टीलगत गेल्या काही वर्षांमध्ये सापडलेली कातळशिल्पं मानवी संस्कृतीच्या प्रवासातले नवे टप्पे समोर घेऊन येणार आहे.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : 'कोल्हापूरात गणेशोत्सव आणि मोहर्रम होतो एकत्र साजरा'

हजरत पीर शहाजमाल कलंदर म्हणजे बाबूजमाल कलंदर हा कोल्हापूरमधला प्रसिद्ध दर्गा. हा दर्गा सुमारे 900 ते 950 वर्षं इतका जुना आहे.

या दर्ग्याचा इतिहासाबाबत असं सांगितलं जातं की, हजरत पीर शहाजमाल कलंदर हे मूळचे बगदाद इथल्या करबलाचे होते.

गुरूंच्या आज्ञेवरुन ते काही काळ दिल्लीत राहून मग कोल्हापूर जिल्ह्यातल्या कुंभोज इथं राहायला आले. त्या काळी कोल्हापूरमध्ये जैन राजवट होती.

बाबू हे हजरत पीर बाबा यांचे शिष्य होते. पुढे बाबूचा दफनविधी हजरत पीर शाहजमाल यांच्या तुरबती शेजारीच केला गेला. तेव्हापासून हा दर्गा बाबूजमाल दर्गा या नावानं ओळखला जातो.

बाबूजमाल दर्ग्यावर का आहे गणेशाची मूर्ती?

बाबूजमाल दर्गा

बाबूजमाल दर्ग्याची कमान ही आदिलशहाने बांधली होती. त्या काळी दक्षिणेवर 3 वेळा स्वारी करूनही पेशव्यांच्या पदरात अपयश आलं होतं. कर्नाटकवर स्वारी करायला निघालेल्या श्रीमंत पेशव्यांनी कोल्हापूरमध्ये मुक्काम केला होता.

या मोहिमेत यश मिळाल्यानंतर त्यावेळी पेशव्यांनी दर्ग्याच्या घुमटाचं बांधकाम केलं. त्याचवेळी दर्ग्याच्या कमानीवर गणपतीची मूर्ती बसवण्यात आली असं म्हटलं जातं.

अशा प्रकारे गणपती विराजमान असलेला हा एकमेव दर्गा आहे. बाबूजमाल दर्गा हा हिंदू-मुस्लीम ऐक्याचं प्रतीक आहे. सर्वधर्मीयांचं श्रद्धास्थान असलेला हा दर्गा असल्याचं, कोल्हापूरमधल्या मुस्लीम बोर्डिंगचे अध्यक्ष गणी आजरेकर सांगतात.

हिंदू-मुस्लीमांचा अनोखा एकोपा

बाबूजमाल दर्ग्याची तालीम ही कोल्हापूरमधील सर्वांत जुनी तालीम आहे. साधारणपणे 1840 पूर्वी या तालमीची स्थापना झाली असावी. क्रांतिकारक चिमासाहेब आणि छत्रपती शाहू महाराज यांच्या प्रेरणेनं ही तालीम उभी राहिली.

त्याकाळी इथं शिवाजी क्लब या क्रांतिकारक संघटनेच्या गुप्त बैठका घेतल्या जायच्या. 1913 साली शाहू महाराजांनी मोठी मदत करत या तालमीचं नूतनीकरण केलं होतं.

राजर्षी शाहू महाराज आणि ताराराणींचे सरदार जीवबा नाना जाधव यांच्या वाड्यावर त्याकाळी मोहरमच्या दिवसांत नाल्या हैदर पंजा बसवला जायचा.

हिंदू-मुस्लीम ऐक्य होण्याच्या दृष्टीनं शाहू महाराजांनी या पंजाची स्थापना बाबूजमाल दर्ग्यात करायला सांगितलं. त्यानुसार त्यांनी इथं पीर पंजा स्थान बांधून दिलं.

मानाच्या समजल्या जाणाऱ्या या पंजाची पूजा कसबेकर-जाधव घराण्याकडून होते. तर सय्यद बंधू घराण्याकडे...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

कोल्हापुरातील बाबूजमाल दर्ग्यावर गणेशाची मूर्ती आहे. इथं हिंदू-मुस्लीम एकत्रपणे गणेशोत्सव साजरा करतात. ऐक्याचं प्रतीक म्हणून याकडं बघितलं जातं.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : 'नेते आश्वासनं देतात, पण पाणी कुणीच देत नाही'

दिल्लीच्या वजीरपूर झोपडपट्टीतल्या शहीद सुखदेव नगरात आता पूर्वीसारखीच शांतता नांदते आहे. शनिवारच्या टळटळीत दुपारीआधीही तिथे अशीच शांतता होती.

पिंपं, छोटीमोठी पातेली, प्लॅस्टिकच्या अनेकविध बाटल्या सगळ्या गोष्टी पाण्याच्या प्रतीक्षेत आहेत. पाण्याचा पुरवठा करणाऱ्या पाईपातून दूषित पिवळं पाणी येतं आहे. खाण्यापिण्याची भांडी अजूनही घासलेली नाहीत. याठिकाणी पाण्याची निकड तीव्र आहे. मात्र तरीही इथल्या लोकांना आता 'सरकारी पाणी' नकोय.

शनिवारच्या दुपारी टँकरमधून पाणी भरायला प्रचंड झुंबड उडाली होती. या झुंबडीत पाण्यासाठी झालेल्या मारहाणीत साठ वर्षीय लाल बहादूर यांचा खून झाला. या हत्येनंतर इथल्या लोकांनी सरकारी पाण्याची धास्ती घेतली आहे.

कशी झाली लाल बहादूर यांची हत्या?

17 मार्च, शनिवारी शहीद सुखदेव नगरातल्या लाल बहादूर यांच्या घरातली मंडळी कामावर जाण्याच्या तयारीत होती. मात्र पाण्याच्या टँकरचा आवाज ऐकताच लाल बहादूर यांच्या दोन मुलींनी हातात बादल्या घेऊन टँकरच्या दिशेने धाव घेतली.

मयत लाल बहादूर

स्थानिकांनी दिलेल्या माहितीनुसार, या झोपडपट्टीतली माणसं पाण्यासाठी टँकरच्या पाण्यावरच अवलंबून आहेत. कारण पाइपलाइनद्वारे येणारं पाणी दूषित आणि पिवळ्या रंगाचं असतं. खाण्यापिण्यासाठी या पाण्याचा वापर करता येऊ शकत नाही. अशा परिस्थितीत चार दिवसांनी येणारा टँकर इथल्या लोकांसाठी जीवनदायी आहे. टँकरची चाहूल लागताच इथले लोक आपल्या कुटुंबीयांच्या नावाचा पुकारा सुरू करतात.

शनिवारी असंच काहीसं चित्र होतं. रिक्षा चालवणारे, फळविक्रेते आणि भंगारविक्री करणारी मंडळी कामं आटोपून घरी आराम करत होती. भंगार खरेदी-विक्रीचं काम करणारे लाल बहादूर घरी पहुडले होते. त्यांची दोन मुलं राहुल आणि रोहित पाणी भरण्याच्या शर्यतीत दंग होते.

डोळ्यांसमोर मारहाण आणि मृत्यू

नेमकं त्याच वेळी लालबहादूर यांचा 19 वर्षांचा मुलगा राहुल आणि त्याच टँकरच्या झुंबडीत पाण्यासाठी धडपडणारा 25 वर्षांचा सुनील यांच्यात पाणी भरण्यावरून वादावादी सुरू झाली.

रोहितने नक्की काय घडलं हे बीबीसीला सविस्तपणे सांगितलं. तो म्हणाला, 'आम्ही सगळेच पाणी भरण्याची धडपड करत होतो. मात्र त्या लोकांनी पाण्याचा पाइप काढून घेतला. त्यानंतर शिवीगाळ सुरू झाली. त्यांनी मुस्काटातही लगावली'. त्यावेळी आजूबाजूची अनेक माणसं हजर होती. त्यांनी...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

'पाण्यासाठी काल त्यांचा जीव गेला, उद्या आमचा जाईल', हे उद्गार आहेत राजधानी दिल्लीतल्या शहीद सुखदेव नगरातल्या जया यांचे. काही दिवसांपूर्वीच त्यांच्या वस्तीत टँकरमधून पाणी भरण्याच्या मुद्द्यावरून एका ज्येष्ठ नागरिकाची हत्या करण्यात आली.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : 'पाकिस्तानातल्या मराठमोळ्या पार्वती यांच्याकडे असा साजरा होतो गणेशोत्सव'

कराचीतल्या क्लिफटन भागात एक छोटीशी बिल्डिंग आहे. गेले काही दिवस या बिल्डिंगमध्ये जल्लोषाचं, आनंदाचं वातावरण आहे.

बिल्डिंग आहे देवानंद संदीकर नावाच्या माणसाची. संदीकर हे पाकिस्तानातल्या महाराष्ट्र पंचायतीचे प्रमुख आहेत.

सख्खे शेजारी पाकिस्तानमध्ये मराठी समाज आहे. त्यांची संख्या अगदीच कमी आहे पण त्यांचं अस्तित्व नक्कीच आहे.

गणपतींच्या निमित्तानं अख्खी बिल्डिंग धार्मिक कार्यासाठी तय्यार झाली आहे. रंगीबेरंगी साड्या आणि सोन्याच्या दागिन्यांनी वातावरण सजलं आहे. मोदक तयार करण्याचं काम जोरात सुरू आहे. गणपती बाप्पाला नैवैद्य म्हणून मोदक आवडतात म्हणून हा घाट घातला गेला आहे.

कराचीतही गणपतीला मोदकाचा नेवैद्य दाखवला जातो.

संदीकर यांच्या पत्नी मलका सांगतात, 'गणपतीला नैवैद्य म्हणून अनेक पक्वान्नं तयार होतात पण मोदक त्यांना सगळ्यांत प्रिय आहेत. तांदुळाची पिठी, नारळ, गूळ आणि रवा यांच्या मिश्रणातून मोदक तयार होतात. आता मोदक तयार करतानाही अनेक प्रयोग केले जातात. चॉकलेट मोदक, व्हॅनिला फ्लेव्हर मोदक असे अनोखे प्रयोग केले जातात.

भारतातून मागवली जाते मूर्ती

मलका यांनी दिवे, रंग आणि रांगोळ्यांनी घर सुंदर असं सजवलं आहे. धूप जाळून वातावरण प्रसन्न झालं होतं. गणपतीआधी देवानंद थोडेसे काळजीत होते. गणपतीची मूर्ती भारतातून दुबईमार्गे मागवली जाते.

पाकिस्तानमधील कराचीत विराजमान झालेला गणपती.

"गणपतीची मूर्ती आमच्यासाठी महत्त्वाची आहे. हा गणपतीचा सण आहे. ही मूर्ती सुरेख असावी अशी आमची इच्छा असते. पाकिस्तानमध्येही मूर्ती बनवल्या जातात. मात्र त्या मूर्तींमध्ये सुबकता, आखीवरेखीवपणा नसतो. त्यामुळे भारतातले आमचे नातेवाईक मूर्ती पाठवतात. यंदा मूर्ती यायला उशीर झाला. कस्टम्सच्या प्रक्रियेत मूर्ती खोळंबली होती." वेळेत मूर्ती आली नाही तर काय करायचं याचा विचार देवानंद यांना सतावत होता. दुबईतल्या नातेवाईकांना एक मूर्ती विकत घेऊन पाकिस्तानात यायला सांगितलं. पुढच्याच दिवशी भाऊ बाप्पांच्या मूर्तीसह पाकिस्तानात अवतरला आणि देव यांच्या कुटुंबीयांनी सुटकेचा नि:श्वास सोडला.

गणपतीच्या पूजेसाठी मोठ्या प्रमाणावर भाविक जमतात.

लगेचच गणपती उत्सवाला सुरुवात झाली. मोदकांचा नेवैद्य दाखवण्यात आला. बुंदीचे लाडू तयार करण्यात आले. आजूबाजचे सगळेजण जमले. पूजा झाली, आरत्या...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

कराची म्हणजे पाकिस्तानातलं संवेदनशील शहर. महाराष्ट्रापासून शेकडो किलोमीटर दूर असलेल्या कराचीत चक्क गणपती बाप्पाचं आगमन झालं आहे. आश्चर्य, धक्का, अविश्वास- अशा सगळ्या भावना मनात दाटल्या ना! पण हे अगदी खरं आहे.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : 'प्राण गेला तरी जमीन देणार नाही'

"प्राण गेला तरी जमीन अजिबात देणार नाही," या वाक्याने संजय जठारांशी बोलण्याची सुरुवातच होते. ते राजापूरपासून 30 किलोमीटर अंतरावर असणाऱ्या तारळ गावातल्या त्यांच्या आंबा-नारळ-पोफळी-काजूच्या बागेमध्ये बसून बोलत असतात. त्यांची ही 30 एकर पीढिजात बाग त्यांच्या हातून पूर्णपणे जाऊ शकते हा विचार त्यांना अस्वस्थ करतोय.

"माझी जवळपास 12 ते 15 एकरांमध्ये काजू लागवड आहे, पाच एकर आंबा लागवड आहे. तीन एकरांमध्ये नारळ आणि सुपारीची लागवड आहे. त्यात काळी मिरीचं मसाला पीक आम्ही घेतो. वर्षाला मला यातून साधारणतः चार-साडेचार लाख रुपये उत्पन्न होतं."

"हेच आमचं पिढ्यानपिढ्या उदरनिर्वाहाचं साधन आहे. याशिवाय माझं दुसरं उत्पन्नाचं साधन नाही, नोकरी-धंदा नाही. 10 ते 12 मजूर वर्षाचे बारा महिने इथे कामाला आहेत. आणि हा जर प्रस्तावित प्रकल्प आला, तर हे 10-12 कामगार आणि त्यांचं कुटुंब हे सगळे त्यामुळे बाधित होणार आहेत," असं डोळ्यांत पाणी आणून जठार सांगतात.

पिढ्यांनी जपलेली संपत्ती हातून जाण्याची कल्पना त्यांना सहन होत नाहीये. हातून सारं जाईल या भितीनं ग्रासलेले संजय जठार एकमात्र शेतकरी नाहीत. त्यांच्या मनातली ही भीती शेकडों लोकांमध्ये पसरलेली भावना आहे.

'शंभर टक्के विरोध'

जठारांचं तारळ गाव, तिथूनच जवळ असणारं नाणार गाव, अशा 17 गावांतल्या लोकांना एके दिवशी भूसंपादनासाठी जमीन मोजणीच्या नोटीस आल्या आणि कोकण किनाऱ्यावर अस्वस्थता पसरली. सुरुवातीची अस्वस्थता नंतर रागाचा प्रकोप होऊन मोजणीसाठी आलेल्या अधिकाऱ्यांना पळवून लावण्यापर्यंत गेली.

राजापूरचे संजय जठार

अजूनही अनेक प्रश्न विचारले जात आहेत - पिढ्यान् पिढ्या असलेल्या आंबा-नारळ-पोफळीच्या बागा संपादनात जाणार का? मग उदरनिर्वाहाचं साधन काय? या रिफायनरीमुळे प्रदूषण किती होणार? त्याचा जैवविविधतेच्या दृष्टीनं अत्यंत संवेदनशील असणाऱ्या या प्रदेशावर काय परिणाम होणार? त्याचा परिसरातील आंब्याच्या बागांवर काय परिणाम होणार? रिफायनरीमुळं वाढणाऱ्या नव्या बंदरांमधल्या जलवाहतुकीचा मासेमारीवर काय परिणाम होणार? इथूनच काही किलोमीटर अंतरावर होऊ घातलेल्या जैतापूर अणुऊर्जा प्रकल्पावर याचा काय परिणाम होणार?

आणि या प्रश्नांमधूनच संघर्षाचं नवं सावट कोकण किनारपट्टीवर आलं आहे.

"प्रकल्प जर आणायचेच आहेत तर फळ प्रक्रिया उद्योग आणा, बांबू उद्योग आणा. अशा प्रकारचे प्रकल्प...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

जेव्हापासून रत्नागिरी जिल्ह्यातल्या राजापूर तालुक्यात भारत सरकारतर्फे जगातल्या सर्वांत मोठ्या पेट्रोकेमिकल रिफायनरीची घोषणा झाली, तेव्हापासून स्थानिकांमध्ये आपली पिढ्यान् पिढ्या जपलेली संपत्ती आणि जमीन जाण्याची भीती पसरली आहे. त्यांच्यापैकी एक आहेत संजय जठार.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : 'भिडे म्हणजे टाईपरायटर, टाईपरायटर म्हणजे भिडे'

याच टाईपरायटरने खेळाडूं, कलाकारांची चित्रं काढण्याचं तंत्र या कलाकारानं आत्मसात केलंय. "भिडे म्हणजे टाईपरायटर, टाईपरायटर म्हणजे भिडे. या टाईपरायटरला मी जेव्हा जेव्हा स्पर्श करतो, हात लावतो त्यावेळी मला कळतं की, मला जे काही दिलंय त्याचं क्रेडीट त्यालाच आहे", अशा शब्दात चंद्रकांत भिडे त्यांची ओळख करून देतात.

मुळातच चांगले चित्रकार असलेले चंद्रकांत भिडे यांना दहावीनंतर चित्रकलेत करिअर करायचं होतं. पण ते शक्य होऊ शकलं नाही.

ते याविषयी सांगतात, "माझी चित्रकला चांगली होती. 1963 साली जेव्हा मी एसएससी पास झालो, त्यावेळी आमची आर्थिक परिस्थिती एवढी चांगली नसल्यामुळे मी काही जेजे स्कूल ऑफ आर्ट्सला जाऊ शकलो नाही. पण मला वडील म्हणाले की, जर तू स्टेनोग्राफी-टायपिंग शिकलास तर तुला नोकरी पण लगेच मिळेल आणि मलासुद्धा तुझी मदत होईल."

वडिलांच्या इच्छेप्रमाणे ते युनियन बँकेत रुजू झाले. मात्र त्यांच्या आतील कलाकार त्यांना स्वस्थ बसू देत नव्हता. त्यांना तिथे एक संधी मिळाली आणि त्यांचा चित्रकलेचा प्रवास सुरू झाला. तो क्षण अजूनही त्यांच्या मनात अगदी ताजा आहे.

ते म्हणाले, "एक दिवशी आमच्या साहेबांनी मला सांगितलं की, चंद्रकांत तुला जेव्हा वेळ मिळेल, त्यावेळी मला इंटरकॉमची लिस्ट टाईप करून दे. मी ती इंटरकॉमची लिस्ट टेलिफोनच्या आकारातच टाईप केली. ती सगळ्यांना खूप आवडली. तेव्हा माझ्या मनामध्ये आलं की, आपल्याला जे जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट्समध्ये जाऊन कर्मशियल आर्टिस्ट व्हायचं होतं ते या टाईपरायटरच्या माध्यमातून आपल्याला होता येईल. त्या प्रमाणे मी चित्रं काढायला सुरुवात केली."

प्रवास आजतागायत सुरू

तिथून सुरू झालेला हा प्रवास तो आजतागायत सुरू आहे. पुढे त्यांनी नामवंत कलाकार, खेळाडूंची पोर्ट्रेट काढण्यास सुरूवात केली.

चंद्रकांत भिडे

आर. के. लक्ष्मण यांचं चित्र काढल्यानंतरचा एक किस्सा ते आवर्जून सांगतात, "एक दिवस मी आर. के. लक्ष्मण यांचा कॉमन मॅन टाईपरायटरवर काढला. मग मी टाईम्स ऑफ इंडियात गेलो आणि लक्ष्मण यांना सांगितलं, मी तुमचा कॉमन मॅन टाईपरायटरवर काढला आहे. तो मी तुम्हाला दाखवायला आणला आहे. ते म्हणाले ये, मला बघू दे. त्यांनी ते चित्र बघितलं आणि त्यावर त्यांनी सुंदर रिमार्क लिहिला. ते म्हणाले की, Fantastic! Even with pen and brush the result couldn't have been...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

टाईपरायटरचा जमाना गेला हे खरं. कुठल्याही ऑफिसचा अविभाज्य असलेल्या टाईपरायटरचा खडखट आवाजातून रुक्ष कागदाच्या भेंडोळ्यांऐवजी सुबक चित्र साकारली तर? तुम्ही म्हणाल हे कसं शक्य आहे. मात्र हे शक्य करून दाखवलंय मुंबईच्या दादर इथल्या एका बँकेतील कर्मचाऱ्याने.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : 'मी तुला रोल दिला, तर तुलाही मला खूश करावं लागेल'

देशातल्या कानाकोपऱ्यातून दरवर्षी हजारो तरुणी मुंबईच्या मायानगरीत बॉलिवूड स्टार व्हायचं एक स्वप्न घेऊन येतात. त्यांना बॉलिवूडमध्ये नाव कमवायचं असतं पण त्यांच्या नशिबात भलतंच घडतं. बॉलिवूडमधल्या कामाच्या बदल्यात आपलं लैंगिक शोषण झाल्याचं अनेक अभिनेत्रींनी बीबीसी प्रतिनिधी रजनी वैद्यनाथन आणि प्रतीक्षा घिल्डियाल यांना सांगितलं.

सहा वर्षांपूर्वी सुजाता (बदलेलं नाव) मुंबईत पोहोचली तेव्हा ती केवळ 19 वर्षांची होती. त्यांच्याकडे बॉलिवूड इंडस्ट्रीमधलं कुणीही ओळखीचं नव्हतं. अभिनयही जेमतेम यायचा. मात्र फिल्म इंडस्ट्रीत कसा प्रवेश करावा याचा सल्ला देणारे लोक त्यांना लगेच भेटले.

अशाच एका कास्टिंग एजंटने सुजाताला त्यांच्या घरी भेटायला बोलावले. अशा भेटी सहसा घरी होत असतात त्यामुळे त्यांना यात काही वावगं वाटलं नाही.

पण घरी गेल्यावर त्यांना एक विचित्र अनुभव आला.

'त्यांनं मला घरी बोलावलं आणि...'

"तो माझ्या अंगाला कुठंही स्पर्श करू लागला.  त्यांनं माझ्या कपड्याच्या आत हात घातल्यावर मात्र मी त्याला थांबवलं. मग तो रागात म्हणाला, इंडस्ट्रीमध्ये काम करायचं असंल तर तुझा हा रुबाब चालणार नाही," असं सुजाता सांगतात.

सुजाता यांच्या दाव्याचा बीबीसी स्वातंत्ररीत्या पडताळणी करू शकली नाही. पण, इंडस्ट्रीमध्ये काम मिळवण्यासाठी मला खूप वेळा लैंगिक छळाला सामोरं जावं लागलं, असं सुजाता यांचं म्हणणं आहे.

शेवटी सुजाता यांनी पोलिसांकडे  धाव घेतली. पण त्यांनी तक्रार नोंदवूनच घेतली नाही. उलट, 'फिल्मी लोक त्यांना पाहिजे ते करू शकतात,' असं उलट उत्तर दिलं.

पाहा व्हीडिओ दिल्लीत 10 पैकी 9 स्त्रियांनी मेट्रो, बसमध्ये लैंगिक छळ झाल्याचं सांगितलं.

हे सगळं बीबीसीला सांगत असताना त्यांनी आपली ओळख लपवण्याची विनंती केली. उघडपणे बोलणं महागात पडेल असं त्यांना वाटतं.

त्यांच्या मते, एखादी अभिनेत्री जाहीरपणं बोलली तर तिच्यावर सहज प्रसिद्धी मिळवून पैसे कमवण्याचा उद्योग असल्याचा ठपका ठेवला जातो. त्यांमुळे स्वत:ची प्रतिमा खराब होण्याचा धोका वाढतो.

तरुणी उघडपणे बोलायला का घाबरतात?

दरम्यान, फिल्म इंडस्ट्रीमध्ये कामाच्या बदल्यात सेक्शुअल फेवर्स मागणं ही काही नवीन गोष्ट नाही असं काहीचं म्हणणं आहे.

लैंगिक शोषण आणि घाणेरड्या टोमण्यांना सामोरं जावं लागलेल्या अशा डझनभर अभिनेत्रींशी बीबीसीनं चर्चा...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

राधिका आपटे, उषा जाधव, रणवीर सिंग, फरहान अख्तर आणि अनेक अभिनेत्रींशी बोलून या प्रश्नाचा बीबीसीनं घेतलेला वेध.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : 'रशियाशी दुरावलेले संबंध हा मूर्खपणाच'

रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन यांच्याबरोबर फिनलंडला सुरू असलेल्या शिखर परिषदेच्या दरम्यान अमेरिकेच्या गुप्तचर यंत्रणेच्या (FBI) विरोधात हे विधान केलं आहे. अमेरिकेतील निवडणुकीत रशियाला हस्तक्षेप करण्याचं काही कारण नव्हतं असं ते म्हणाले.

अमेरिकेच्या प्रकरणांत हस्तक्षेप केला नसल्याचा पुतिन यांनीही पुनरुच्चार केला आहे.

दोन्ही नेत्यांनी फिनलँडची राजधानी हेलसिंकीमध्ये बंद दरवाज्याआड दोन तास चर्चा केली.

कुठलाही विशेष अजेंडा या भेटीसाठी ठरला नव्हता, असं अमेरिकेचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार जॉन बोल्टन म्हणाले.

अमेरिका आणि रशिया यांच्यात अनेक मुद्द्यांवर अनेक वर्षांपासून मतभेद आहेत. 2016मध्ये झालेल्या अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्ष पदासाठीच्या निवडणुकांमध्ये रशियानं हस्तक्षेप केल्याच्या आरोपांनंतर या दोन्ही देशांच्या संबंधांमध्ये कटुता अधिकच वाढली.

पण बैठकीनंतर ट्रंप यांनी ट्वीट करत "दोन्ही देशांतल्या संबंध बिघडवण्यासाठी अनेक वर्षांपासून सुरू असलेला  मूर्खपणा जबाबदार" असल्याचं म्हटलं आहे.

त्यावर रशियाच्या परराष्ट्र मंत्रालयानेही "एकदम बरोबर" म्हटलं आहे.

निवडणुकीत हस्तक्षेप करण्याबाबत त्यांना स्वतःच्या देशातल्या गुप्तचर यंत्रणेवर जास्त विश्वास आहे की रशियावर असा प्रश्न चर्चेनंतर पत्रकार परिषदेत राष्ट्राध्यक्ष ट्रंप यांना विचारला.

त्यावर उत्तर देताना ते म्हणाले, "राष्ट्राध्यक्ष पुतिन म्हणतात की त्यांनी असं काहीही केलेलं नाही. रशियानं हस्तक्षेप करायचं कोणतंच कारण मला दिसत नाही."

अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत हिलरी क्लिंटन यांच्या विरोधात रशियाने वातावरणनिर्मिती केली आणि सोशल मीडियावर खोट्या बातम्या पेरण्यापासून सायबर हल्ल्यांसाठी सरकारच्या अनुमतीने अभियान चालवलं असा निष्कर्ष FBI आणि अमेरिकेच्या गुप्तचर संघटनांनी काढला होता.

ट्रंप यांच्याविरोधात संताप

ट्रंप यांच्या रशियाची बाजू उचलून धरणाऱ्या भूमिकेवर अमेरिकेत तीव्र प्रतिक्रिया उमटल्या आहेत.

अमेरिकेच्या सिनेटचे सभापती पॉल रायन म्हणाले, "रशिया आपलं मित्रराष्ट्र नाही हे ट्रंप यांनी लक्षात ठेवावं."

"रशिया आणि अमेरिका यांचे नैतिक पातळीवर कुठेही विचार जुळत नाही. हे आमच्या मूळ तत्त्वांच्या विरुद्ध आहे," असंही ते म्हणाले.

रिपब्लिक पक्षाचे नेते जॉन मॅकन म्हणाले की, "अमेरिकेच्या...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रंप यांनी 2016 मध्ये झालेल्या राष्ट्राध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत रशियाने हस्तक्षेप केल्याच्या FBIच्या दाव्याविरोधात पुतिन यांची बाजू उचलून धरली.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : ...जेव्हा कोकणातलं हे गिधाड ठरतं विकी डोनर

गिधाडांच्या या वस्तीत सुमारे 40 घरटी होती. याच वस्तीत उंच घरट्यांमध्ये जन्माला आलेली गिधाडांची दोन पिल्लं. ही पिल्लं साधारण एक-दोन महिन्यांत घरट्यांतून बाहेर पडून जमिनीवर उतरू लागली. आपल्या लांबरुंद पंखांच्या आईबापाकडे बघत हळूहळू उडायलाही शिकली.

इथल्या गिधाडांचं सर्वेक्षण करणारे 'सह्याद्री निसर्ग मित्र'चे भाऊ काटदरे आणि त्यांचे कार्यकर्ते याच क्षणाची वाट पाहत होते. जेव्हा ही दोन पिल्लं जमिनीवर उतरली तेव्हा त्यांच्यावर जाळं टाकून त्यांना पिंजऱ्यात पकडण्यात आलं.

त्यांना बॉक्समध्ये घालून विमानानं हरियाणातल्या पिंजौरला आणण्यात आलं. कशासाठी?

कोकणातल्या गिधाडांच्या वसाहतीत जन्मलेलं पिल्लू.

पिंजौरजवळच्या बीर शिकारगाह अभयारण्यात दाट झाडीनं वेढलेल्या वाटेनं गेलं की या जंगलात दडलेलं गिधाडांचं हे नवं घर समोर येतं.

बांबूनं शाकारलेल्या सिमेंट काँक्रीटच्या भिंतींच्या आड इतकी गिधाडं राहत असतील यावर खरंतर विश्वासच बसत नाही. पण तिथल्याच एका मॉनिटर रूममध्ये गेलं की सीसीटीव्ही कॅमेऱ्याच्या चित्रिकरणातली गिधाडांची एक मोठी वसाहतच समोर येते.

या ठिकाणी देशाच्या वेगवेगळ्या भागातून गिधाडांची पिल्लं प्रजननवाढीसाठी आणण्यात आली आहेत.

गिधाड... ! असं नुसतं म्हटलं तरी वखवखलेल्या नजरेनं मांसाचे लचके तोडणारे अक्राळविक्राळ पक्षी आपल्या डोळ्यासमोर येतात. गिधाडांची आपल्या मनातली प्रतिमा एखाद्या खलनायकाचीच आहे.

पण पिंजौरच्या गिधाड संवर्धन केंद्रात आपल्याला भेटतात, ती गिधाडांची वेगवेगळ्या वयाची लोभसवाणी पिल्लं आणि मायेनं त्यांची काळजी घेणारे आईबाप.

हिमालयीन ग्रिफन या गिधाडाची भरारी.

'जटायु'ला वाचवण्यासाठी

भारतामध्ये 1980च्या दशकात सुमारे 4 कोटी गिधाडं होती. पण आता मात्र त्यांची संख्या अवघ्या 30 हजारांवर आलीय. म्हणूनच देशभरात गिधाडांना नामशेष होण्यापासून वाचवण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत.

याच प्रयत्नांचा एक भाग म्हणून 2004 मध्ये हे केंद्र उभारण्यात आलं. 'जटायु संवर्धन केंद्र' असं नाव त्याला देण्यात आलंय. या नावाची ही पाटी पाहिली की आपल्याला थेट रामायणातले संदर्भ आठवतात.

रावणानं सीतेला पळवून नेलं तेव्हा मोठ्या पंखांच्या जटायूनं तिला रावणाच्या तावडीतून वाचवण्याचा प्रयत्न केला. या लढाईत जटायूचे पंख कापले गेले.

पण जेव्हा राम सीतेच्या शोधात निघाले तेव्हा याच जटायूनं त्यांना...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

कोकणातल्या दापोलीजवळचा अंजर्ल्याचा किनारा. किनाऱ्यावरच्या उंचच उंच माडांवर पांढऱ्या पाठीच्या गिधाडांची वसाहत होती. या गिधाडांचा विणीचा हंगाम, पक्ष्यांची पिल्लांना खायला घालण्याची लगबग आणि खाणं मिळवण्यासाठी पिल्लांचा कलकलाट यामुळे ही वसाहत सतत गजबजलेली असायची.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : MPSC च्या उमेदवारांचा दिवस कसा असतो?

सदाशिव पेठेतल्या पुना हॉस्पिटलजवळ एका अतिशय जीर्ण झालेल्या एक मजली इमारतीत समाधान राहतात. या इमारतीत साधारण 5-6 खोल्या आहेत. प्रत्येक खोली 10 बाय 10 ची. या प्रत्येक खोलीमध्ये फक्त MPSC करणारे विद्यार्थी राहतात. हे सर्व जण मराठवाड्यातल्या खेड्यांतून डोळ्यात अधिकारी बनण्याचं स्वप्न घेऊन आले आहेत.

समाधान एक साधा सरळ, पण महत्त्वाकांक्षी तरुण. त्यांच्याबरोबर बोलत असताना त्यांची सुरू असलेली धडपड आणि यशापयशाच्या खेळातून स्वतःला सावरत ध्येय गाठण्याची त्यांची जिद्द दिसून येते.

समाधान यांनी 12 वी पर्यंतचं शिक्षण बीडमध्येच केलं. तेव्हा त्यांचं शिक्षणात खूप लक्ष नव्हतं. मग ते MPSC कडे कसे वळलो?

"मी नववीमध्ये होतो तेव्हा माझा मोठा भाऊ MPSC ची परीक्षा देऊन तहसीलदार झाला. तेव्हापर्यंत तहसीलदार काय असतं मला माहिती नव्हतं. मग हळूहळू ती क्रेझ बघून, दादाला मिळणारी प्रतिष्ठा बघून कुठेतरी असं वाटू लागलं की, आपणही या क्षेत्रात यायला पाहिजे."

सुरुवातीचे दिवस

मग MPSCची तयारी करायला समाधान यांनी पुणे गाठलं. मात्र पुण्यातले सुरुवातीचे दिवस त्यांच्यासाठी थोडे कठीण होते.

"सुरुवातीला दीड महिना खोलीच मिळाली नाही. तेव्हा मग मी कात्रजला मामाच्या मुलाकडे राहायचो. तिथून ये-जा करायचो. क्लास झाला की मग एक-दोन तास रूम शोधण्यासाठी जायचे. खोल्या मिळायच्या मात्र ते दलाली मागायचे. माझ्याजवळ पैसा जास्त नसल्याने ते नको वाटायचं. मग एका मित्रानं मला ही खोली दाखवली. तेव्हा मी इथं आलो. आमच्या या हॉस्टेलमध्ये सात खोल्या आहेत. प्रत्येक खोलीत MPSC करणारीच मुलं आहेत. ही सर्व मराठवाड्यातीलच आहेत. इथे प्रत्येक खोलीला 1800 रुपये भाडं आहे. माझ्या या 10 बाय 10 च्या खोलीत मी आणि अजून एक जण राहतो."

समाधान 2012 पासून पुण्यात राहत आहेत. त्यांनी आतापर्यंत अनेक स्पर्धा परीक्षा दिल्या आहेत. परिश्रम करून, अभ्यास करूनसुध्दा यशानं त्याला दोन-चार मार्कांनी हुलकावणी दिल्याचे ते सांगतात.

परंतु 2014 मध्ये त्याच्या प्रयत्नांना यश आलं आणि ते PSI (पोलीस उपनिरीक्षक) पदासाठीची परीक्षा उत्तीर्ण झाले. त्यांना कॉल लेटर आलं मात्र त्यांनी ही संधी सोडली.

"माझी 2014 ची प्रिलिमनरी टेस्ट दोन मार्कांनी हुकली. तेव्हा मी खूप निराश झालो. त्यानंतर मी 2014 मध्येच आलेल्या PSI (पोलीस उपनिरीक्षक) (वर्ग २) च्या परीक्षेवर लक्ष केंद्रित...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

"मी MPSC मधून मानसिकदृष्ट्या एवढा कणखर झालो की, MPSC देणारा जीवनात काहीच करणार नाही, असं होणार नाही," हे शब्द आहेत पुण्यातल्या MPSC परीक्षांची तयारी करणाऱ्या समाधान किरवले यांचे.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : अजिंठातल्या गुहाचित्रांचं नवं रुप साकारणारे हात

अनेक चित्रं दिसत नाहीत, धूसर झाली आहेत. तर काही चित्रांची मोडतोड झाली आहे. ही चित्रं कशी असतील याचा अभ्यास करून ती पूर्ण करण्याचा ध्यास काही चित्रकारांनी घेतला आहे. त्यापैकीच आहेत एम. आर. पिंप्रे आणि विजय कुलकर्णी हे दोन चित्रकार. त्यांनी अजिंठ्यातील अनेक चित्रं पुनरुज्जीवित केली आहेत.

औरंगाबादपासून सुमारे 100 किमी अंतरावर असलेल्या अजिंठा लेण्यांचा परिसर अत्यंत रमणीय आणि घोड्याच्या नालीच्या आकाराचा आहे. येथील लेणींकडे बौध्द वास्तूशास्त्र, भित्तीचित्रं आणि शिल्पकृतीचा आदर्श नमुना म्हणून पाहिलं जातं.

1899मध्ये जॉन स्मिथ या ब्रिटिश अधिकाऱ्याला वाघाच्या शिकारीदरम्यान या लेण्यांचा शोध लागला होता. पुढच्या वर्षी म्हणजेच 2019मध्ये ही लेणी जगासमोर येण्याच्या घटनेस 200 वर्षं पूर्ण होत आहेत. युनेस्कोने 1983मध्ये या लेण्यांना जागतिक वारसास्थळाचा दर्जा दिला.

अजिंठ्यातले विजय कुलकर्णी यांनी काढलेलं चित्र

सुमारे 2000 वर्षांपूर्वींचा चित्रकलेचा हा एक उत्तम नमुना आहे. या चित्रांमधील शरीररचना, केशरचना, वास्तूकला, कपड्यांवरील नक्षीकाम, दागदागिने, शिल्पकला आदी अनेक गोष्टींमधून तो काळ आपल्यासमोर उलगडत जातो.

येथील विहार, चैत्यगृह, स्तूप आदी गोष्टी रसिकांना आकर्षित करतात. या लेण्यातील शिल्प आपल्याला बरंच काही सांगत असतात, आपल्याशी बोलत असतात मात्र सामान्य माणूस त्याचा अर्थ लावू शकत नाही. बौध्दांच्या जीवनातील अनेक प्रसंग या लेण्यांमध्ये चित्रित केले आहेत.

चित्रांचा अर्थ

ही लेणी चित्रांमध्ये सर्वश्रेष्ठ समजली जातात. जवळपास 500पेक्षा जास्त जातककथा या लेण्यांमध्ये चित्रित केल्या आहेत. मात्र त्यापैकी बरीचशी चित्रं आता नष्ट होत चालली आहेत. या चित्रांचा नेमका काय अर्थ आहे हे सांगणारी फारच थोडी माणसं आज आहेत. त्यापैकी दोन नाव म्हणजे एम.आर. पिंप्रे आणि विजय कुलकर्णी ही चित्रकारद्वयी.

अजिंठाचे विहंगम दृश्य

पिंप्रे यांची 350 चित्रं

एम. आर. पिंप्रे गेली 55 वर्षें अजिंठ्यावरील चित्रांचा अभ्यास करत आहेत. त्यांनी आतापर्यंत अजिंठ्यातील 350 चित्रं काढली आहेत.

या चित्रांबद्दल पिंप्रे सांगतात, "अजिंठ्याची फोटोग्राफी खूप झाली, लिखाण भरपूर झालं. मात्र 2000 वर्षांपूर्वीचं जे अजिंठ्याचं चित्रं आहे ते अजून लोकांसमोर आलेलं नाही. जगाच्या कानाकोपऱ्यातून इथं लोकं येतात. हजारो लाखो...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

जागतिक वारसास्थळ असलेल्या अजिंठा लेण्यांतील भित्तीचित्रं काळाच्या ओघात नष्ट होत चालली आहेत. लेण्यांतील केवळ हाताच्या बोटांवर मोजता येतील एवढीच चित्रं आता शिल्लक राहिली आहेत.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : अफगाणिस्तानात आज होत आहे मतदान

संघर्षग्रस्त अफगाणिस्तानातील निवडणुकांकडे जगाचे लक्ष लागून राहिले आहे. तालिबान आणि इस्लामिक स्टेटच्या बंडखोरांनी निवडणुकांवर बहिष्कार टाकण्याचे आवाहन केलं आहे. या निवडणुका म्हणजे बनाव असल्याचा दावा करत या संघटनांनी जणू निवडणुका होऊ न देण्याचा विडा उचलला आहे.

त्यामुळे मतदानाच्या दिवशी देशात विविध ठिकाणी हिंसक घटना घडल्या.

अफगाणिस्तानात शनिवारी मतदानादिवशी विविध ठिकाणी हिंसक घटना घडल्या

हिंसक घटना

1. काबूलमध्ये झालेल्या आत्मघाती हल्ल्यात 15 लोक ठार झाल्याची बातमी टोलो न्यूजने दिली आहे.

2. काबूलमध्ये झालेल्या दुसऱ्या एका हल्ल्यात 3 ठार तर 30 जण जखमी झाले आहेत. ही बातमी AFP वृत्तसंस्थेने दिली आहे.

3. काबूलमध्ये वायव्य भागात स्फोटकं निकामी करताना दोन पोलीस अधिकारी जखमी झाल्याची बातमी AP वृत्तसंस्थेने दिली आहे.

4. उत्तरेकडील कंडूज या शहरात झालेल्या स्फोटात 3 लोक ठार तर 50 जण जखमी झाले आहेत.

5. घोर प्रांतात पोलिसांवर हल्ला झाला असून या स्फोटात चार जण ठार झाले आहेत. काही वृत्तांत मृतांची संख्या 11 सांगण्यात आली आहे.

तांत्रिक अडचणी

1. निवडणुकीत मतदारांची पडताळणी करण्यासाठी बायोमेट्रिक्स पद्धती वापरली जात आहे. त्यात अडचणी आल्याने अनेक मतदान केंद्रावर मतदान होऊ शकले नाही. उरुझगान प्रातांत काही लोकांनी बायोमेट्रिक मशीनची मोडतोड केली.

2. मतदान प्रक्रियेची जबाबदारी शिक्षकांवर सोपवण्यात आली आहे, पण बऱ्याच केंद्रांवर शिक्षक उशिरा पोहोचल्याने मतदान केंद्रं उशिरा सुरू झाली.

निवडणूक आकड्यांमध्ये

1. 250 जागांसाठी 2500 उमेदवार मैदानात आहेत.

2. मतदारांची एकूण संख्या 90 लाख आहे.

3. 7,000 हजार मतदान केंद्रं सुरू करण्यात आली असली तरी सुरक्षेच्या कारणामुळे यांतील 5 हजार मतदान केंद्रावरच मतदान होऊ शकले.

4. मतदान सुरळीत होण्यासाठी 70 हजार सुरक्षा रक्षकांची नियुक्ती करण्यात आली आहे.

निवडणुका का महत्त्वाच्या?

जवळपास सर्व अफगाणी नागरिकांना तालिबान सोबतचे युद्ध संपून चांगलं जीवन, रोजगार आणि शिक्षण मिळावं, असं वाटतं. अफगाणिस्तानच्या मित्र राष्ट्रांनाही इथं लोकशाही बळकट व्हावी. असं वाटतं.

निवडणूक लढवत असलेले अनेक उमेदवार सुशिक्षित आणि तरुण आहेत, संघर्षाने ग्रासलेल्या देशात बदल घडवण्यासाठी ते मदत करू इच्छितात. पण सर्व राजकीय नेते भ्रष्ट आणि असक्षम आहेत, अशी एक भावना...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

अफगाणिस्तानात शनिवारी मतदानाला सुरुवात झाली, पण हिंसक घटना आणि तांत्रिक अडचणींमुळे मतदान रविवारीही घेण्यात येणार आहे. मतदानानंतर निकालांची प्रक्रियाही लांबणार असून आता निकाल 10 नोव्हेंबरला जाहीर होण्याची शक्यता आहे.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : आपल्या पूर्वजाचा हा सांगाडा 36 लाख वर्षं जुना

दक्षिण आफ्रिकेत मनुष्याचा सर्वांत जुना सांगाडा सापडला आहे. या सांगडा 36 लाख वर्षं जुना असल्याचा दावा संशोधकांनी केला आहे.

माणसाच्या या पूर्वजाला 'लिटिल फूट' असं नाव देण्यात आलं आहे. या सांगाड्याचं उत्खनन, त्याची स्वच्छता आणि या हाडांची एकत्र मांडणी करण्यासाठी 20 वर्षांचा कालावधी लागला.

या सांगाड्याच्या कालखंडाबद्दल वाद आहेत. दक्षिण आफ्रिकेतील संशोधकांनी हा सांगाडा 36 लाख वर्षांपेक्षा जुना असल्याचं म्हटलं आहे.

यापूर्वी मिळालेल्या सर्वांत जुन्या सांगाड्याचं नाव लुसी आहे. 'लुसी' इथिओपियामध्ये मिळाली होती.

याचाच अर्थ असा की लुसीच्याही आधी 5 लाख वर्षं 'लिटिल फूट' अस्तित्वात होती.

'लिटिल फूट' आणि 'लुसी' ऑस्ट्रॅलोपिथेकस या मनुष्याच्या वंशाशी संबंधित आहेत. पण ते वेगवेगळ्या प्रजातींमधील आहेत.

हा शोध विविध कारणांनी महत्त्वाचा मानला जात आहे. मनुष्याचे पूर्वज आफ्रिका खंडाच्या मोठ्या भूभागावर वास्तव्यास होते. तसेच या पूर्वजांच्या प्रजातींमध्ये मोठं वैविध्य होतं, असं यातून दिसतं.

'लिटिल फूट' स्टर्कफोंटाईन गुहांत सापडली. या गुहा जोहान्सबर्गच्या वायव्येला आहेत.

हे संशोधनाचं काम 20 वर्ष सुरू होतं

ही लहान मुलगी असावी आणि ती गुहेच्या कड्यावरून पडली असावी, असं संशोधकांना वाटतं.

मुख्य संशोधक प्रा. रॉन क्लर्क म्हणाले, "हा सांगडा लहान आहे. पण याचं महत्त्व मोठं आहे. एका लहान हाडापासून या संशोधनाची सुरुवात झाली. आपली उत्क्रांती समजून घेण्यात हे संशोधन मदत करत आहे."

"या गुहांतून ही जीवाश्म मिळवणं फारच कष्टाचं काम होतं. ही हाडं फारच नाजूक आहेत आणि ती नैसर्गिक गाळात दबलेली होती," असं त्यांनी सांगितलं.

"सुई इतक्या लहान साधनांचा वापर करूनही यातलं काही उत्खनन करण्यात आलं आहे. म्हणूच याला इतका कालावधी लागला," असं त्यांनी सांगितलं.

विश्लेषण : अॅंड्र्यु हार्डिंग, बीबीसी न्यूज, जोहान्सबर्ग

लिटिल फूटच्या संशोधनावरून असं दिसतं की, ती एप किंवा माकडांच्या जवळची नव्हे तर माणसांसारखी होती. तिचे बाहू, हाताचा पंजा लहान असणं हेच दाखवत. बहुधा ती झाडांवर झोपत असावी.

मानवाच्या 'फॅमिली ट्री'मध्ये लिटिल फूटचं नेमक स्थान शोधण्याचं काम सुरू आहे. पण लुसीपेक्षा तिचा कालावधी नक्कीच जुना आहे. इथिओपियामध्ये लुसीचं जीवाश्म सापडलं होतं, पण तो पूर्ण सांगाडा नव्हता.

याचाच अर्थ...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

मनुष्याच्या उत्क्रांतीबद्दल मानवी मनाला नेहमीच कुतूहल राहिलं आहे. यातूनच मानवाच्या पूर्वजांबद्दल सतत संशोधन सुरू आहे. या संशोधनाचा महत्त्वाचा टप्पा दक्षिण आफ्रिकेतल्या एका उत्खननात सापडला.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : इराक-इराण भूकंपात अनेक बेघर

हा अंदाज सूर्य, चंद्र आणि ग्रहांच्या स्थितीवर अवलंबून असतो. हा अंदाज एका स्वयंघोषित वैज्ञानिकानं व्यक्त केला होता. या वैज्ञानिकाचं 1979 साली निधन झालं.

पण, 11 मे 2011 ला दिवंगत राफेल बेंडानी यांनी भूकंपाचा अंदाज वर्तवला होता. त्यामुळे अनेक लोकांनी रोमपासून दूर राहण्याचा निर्णय घेतला. त्यांच्या लिखाणात कोणत्याही भौगोलिक ठिकाणाचा, महिन्याचा किंवा दिवसाचा उल्लेख नव्हता हे विशेष.

अनेक पद्धती

न्यूझीलंडमध्ये सुद्धा एका माजी जादूगारानं असाच एक अंदाज वर्तवल्यामुळे तिथल्या लोकांमध्ये अस्वस्थता निर्माण झाली होती.

क्राईस्टचर्चमध्ये फेब्रुवारी 2011 ला 6.3 इतक्या तीव्रतेचा भूकंप झाल्यानंतर केन रिंग यांनी लगेचच 20 मार्चला असा आणखी एक भूकंप येण्याचा अंदाज वर्तवला. मून शॉट पृथ्वीच्या केंद्रस्थानातून गेल्यामुळे हा भूकंप झाल्याचं त्यांनी सांगितल्यामुळे या भीतीपोटी अनेकांनी शहर सोडलं.

भूकंपाचा अंदाज बांधणं हे कायमच वादग्रस्त असतं. असं ब्रिटिश जिऑलॉजिकल सर्व्हेतील सेस्मॉलॉजी विभागाचे प्रमुख डॉ. ब्रायन बाप्टी यांनी सांगितलं.

"भूकंपाची उत्तम जाण आणि अभ्यास असूनसुद्धा भूकंप कधी, कुठे होणार, किती तीव्रतेचा असणार याचा उत्तम अंदाज बांधलेलं कोणतंही उदाहरण डोळ्यासमोर नाही." ते सांगत होते.

भूकंपाचा अंदाज वर्तवण्याबाबच्या अनेक पद्धती विश्वासार्ह नाहीत असं त्यांनी सांगितलं. रोममध्ये जो अंदाज वर्तवला गेला त्याला कोणताच आधार नव्हता आणि त्यामुळे लोकांना त्याचं गांभीर्य कळलं नाही.

बीबीसीचे विज्ञानविषयक प्रतिनिधी जोनाथन अमोस यांनी सांगितलं की, "भूकंपतज्ज्ञ हे सतत भूकंप प्रवण केंद्राच्या आसपास खडकांच्या हालचालीची पाहणी करत असतात. त्यामुळे ज्या ठिकाणी दबाव निर्माण होतो त्याची माहिती त्यांना मिळते म्हणून शेवटच्या क्षणी धोक्याची सूचना मिळते.

"जपान आणि कॅलिफोर्निया या ठिकाणचे वैज्ञानिक खडकांमध्ये भूकंपाचा इशारा देणारे सिग्नल शोधत असतात. त्यामुळे प्रत्यक्ष भूकंपाच्या तीस सेकंद आधी सूचना मिळू शकतो. इतक्या वेळात आपत्कलीन यंत्रणा आपापल्या ठिकाणाहून निघून जिथे भूकंप झाला आहे त्या ठिकाणी पोहोचू शकतात." असंही त्यांनी सांगितलं.

पण, मोठ्या क्षेत्रावर पसरणाऱ्या भूकंपाचा अंदाज बांधणं कठीण आहे.

अमोस सांगतात, "हे म्हणजे एखाद्या मातीच्या ढिगाऱ्यावर सतत वाळू टाकत राहणे आणि कोणत्या बाजूच्या कोणत्या वाळूच्या...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

इटली, आशिया, न्युझीलंड या प्रदेशांमध्ये काही स्वयंघोषित भविष्यकारांनी मोठ्या भूभागावर मोठ्या प्रमाणावर हानी पोहोचवणाऱ्या भूकंपाचा अंदाज बांधल्यामुळे लोकांमध्ये घबराट पसरली. पण, भूकंप नेमका कधी होणार हे खरंच सांगता येऊ शकतं का?


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : उत्तरांच्या शोधात मुक्ता दाभोलकर

52 महिन्यांनी या प्रकरणात एक नवं वळण येतं आहे आणि त्यात झालेल्या तपासाभोवती काही प्रश्न उभे राहत आहेत.

सुरुवातीला झालेला तपास विशिष्ट हेतूनं चुकीच्या दिशेनं केला का? याची चौकशी शासनानं करावी असं मुंबई हायकोर्टानं म्हटलं आहे.

सुरुवातीला महाराष्ट्र पोलिसांकडे असलेला तपास कोर्टाच्या हस्तक्षेपानंतर CBIकडे सोपवण्यात आला.

CBIनं तपासाची दिशा बदलत 'सनातन'संस्थेशी संबंधित काही व्यक्तींना संशयित म्हणून अटक केली. पण अद्याप डॉ. दाभोलकरांचे मारेकरी तपास यंत्रणांच्या हाती लागलेले नाहीत.

डॉ. दाभोलकरांच्या हत्येनंतर जेव्हा या प्रकरणाचा तपास पुणे पोलीस आणि महाराष्ट्र ATS मिळून करत होते, तेव्हा जानेवारी २०१४ मध्ये मनीष नागोरी आणि विकास खंडेलवाल या दोघांना त्यांनी संशयित म्हणून अटक केली.

त्यांच्याकडे सापडलेली बंदूक आणि त्याच नंतर न्यायालयात सादर झालेला बेलेस्टिक रिपोर्ट यांच्या आधारे डॉ. दाभोलकरांच्या हत्येतल्या त्यांच्या सहभागाचा दावा पोलिसांनी केला होता.

सीबीआयकडे तपास

मे 2014 मध्ये न्यायालयाच्या आदेशानंतर या प्रकरणाचा तपास CBIकडे सोपवण्यात आला. एका याचिकेद्वारे उच्च न्यायालय या तपासावर लक्ष ठेवून होतं.

CBIनं त्यांच्या तपासाअंतर्गत सनातन संस्थेशी संबंधित वीरेंद्र तावडे याला अटक केली आणि सोबतच सारंग अकोलकर आणि विनय पवार यांचाही संशयित मारेकरी म्हणून शोध सुरू केला.

सप्टेंबर २०१६ मध्ये CBIनं दाखल केलेल्या चार्जशीटमध्येही हा उल्लेख केला.

पण त्याअगोदरच महाराष्ट्र पोलिसांनी अटक केलेल्या नागोरी आणि खंडेलवाल या दोघांनाही वेळेत चार्जशीट दाखल न झाल्यानं जामीन मंजूर झाला होता.

आता तपासावरून निर्माण झालेल्या प्रश्नांची उत्तरं न्यायालयानं सरकारला द्यायला सांगितली आहेत.

१२ ऑक्टोबरला उच्च न्यायालयात न्यायमूर्ती धर्माधिकारी आणि न्यायमूर्ती डांगरे यांनी याचिकेवर सुनावणी करताना या मुद्द्यावर म्हटलं की,

"आम्ही हे जाणून घेऊ इच्छितो की, काही व्यक्तींना अटक झाली, मुद्देमाल हस्तगत केला गेला आणि नंतर या व्यक्ती सुटल्या ही तपास अधिकाऱ्यांकडून मुद्दामहून झालेली कृती होती का? की हे अधिकारी तपासाचा केवळ देखावा करत होते का? गुन्हेगारांशी त्यांचा काही संबंध होता का? त्यामुळेच तपासाची दिशा चुकली का?"

 डॉ. नरेंद्र दाभोलकर यांच्या कन्या मुक्ता दाभोलकर म्हणतात,

"पहिल्यांदा जेव्हा...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

'महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती'चे संस्थापक आणि विवेकवादी लेखक डॉ. नरेंद्र दाभोलकर यांची २० ऑगस्ट २०१३ रोजी पुण्यात हत्या झाली, त्याला आज 52 महिने पूर्ण होत आहेत.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : ओव्यांमधून बाबासाहेबांविषयीच्या व्यक्त झालेल्या भावना

धान्य दळता-दळता महिला एका लयीमध्ये ओव्या गातात. डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांच्याविषयीच्या भावना अशाच काही ओव्यांमधून व्यक्त होतात.

ग्रामीण भागात गायल्या जाणाऱ्या बाबासाहेबांविषयीच्या ओव्या PARI म्हणजेच पीपल्स आर्काईव्ह ऑफ रूरल इंडियाने संकलित केल्या आहेत.

लीलाबाई शिंदे यांनी म्हटलेल्या जात्यावरील ओवीत बाबासाहेबांविषयीचा जिव्हाळा आणि आदर व्यक्त होतो. PARIने यावर्षी एप्रिलमध्ये लीलाबाईंची भेट घेतली.

डॉ. आंबेडकरांविषयीच्या भावना लीलाबाईंनी ओवीतून मांडल्या

लीलाबाईंचं आज वय ६० वर्ष आहे. लीलाबाईंना हा ओव्यांचा वारसा आई जाई साखळे यांच्याकडून मिळाला. बाबासाहेबांविषयी आदर आणि कृतज्ञता सांगणाऱ्या या ओव्या-

भीम भीम म्हणू भीम माझा गुरुभाऊ

सोन्याच्या सळई देते तांदळाला घाव

भीम भीम म्हणू भीम साखरेचा खडा

ध्यान येता मनी गोड झाल्यात दातदाढा

भीम भीम म्हणू भीम साखरेची पुडी

नाव घेतल्यानी सुद झाली माझी कुडी

बुद्धाच्या मंदिराला सोन्याची कवाड

माझ्याही बाळाला लई बुद्धाची आवड

पांढऱ्या साडीला नेसते गं घाई घाई

बाबासाहेबांची दीक्षा घेती माझी आई

या ओव्यांमध्ये बाबासाहेबांविषयी कृतज्ञता व्यक्त करताना बाबासाहेबांचं त्यांच्या आयुष्यात असलेलं महत्त्व ओवीत अधोरेखित होत जातं.

बाबासाहेबांना प्रेमाने संबोधताना भीम, भीमबाबा तर कधी भीमराया म्हटलं आहे. लीलाबाईंना बाबासाहेब हे गुरुस्थानी आहेत, मार्गदर्शक आहेत. त्या त्यांचा उल्लेख गुरुभाऊ म्हणून करतात.

याच मार्गदर्शनामुळे बौद्ध धम्माची दीक्षा आणि त्यामुळे आयुष्यावर झालेला प्रभाव त्यांना महत्त्वाचा वाटतो.

'महापरिनिर्वाणानंतर बाबासाहेब हे स्वर्गात जाऊन इंद्रसभेचे राजे झाले आहेत', असं वर्णन करताना हिंदू पुराणातील मिथकांचा वापर ओव्यांमध्ये करण्यात आला आहे.

शेवटी 'बाबासाहेबांना गाडीतून नेत असताना त्यांच्या मागे आम्ही चालत राहणार आहोत', असं सांगताना लीलाबाई बाबासाहेबांच्या विचारांनी प्रेरणा घेत, शिक्षणाचा मार्ग निवडत तसंच बौद्ध धर्माच्या शिकवणीने चालत राहू असं सुचवतात.

(छायाचित्र सौजन्य : संयुक्ता शास्त्री/PARI)

हे पाहिलंत का?

पंजाबमधील दलित समाज शिक्षणात अग्रेसर

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)

\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

लोकसंगीताच्या आणि लोकवाङ्मयाच्या परंपरेत मौखिक साहित्याला खूप मोठं स्थान आहे. जात्यावरच्या ओव्या याच मौखिक परंपरेचा भाग आहेत.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : ओशोंशी सेक्सवरून मनात ईर्षेचा प्रश्नच नाही - मा आनंद शीला

रोल्स रॉयस गाड्यांचा ताफा, रोलेक्स घड्याळं, डिझायनर कपडे आणि फ्री सेक्सला समर्थन केल्यामुळे ओशो किंवा भगवान रजनीश हे वादग्रस्त ठरले होते. 70च्या दशकात भगवान रजनीशांना भारतात अमाप प्रसिद्धी मिळाली होती आणि 80च्या दशकात अमेरिकेतून ते भारतात परतले. सुमारे वीस वर्षांच्या काळात ओशोंचा समुदाय जगभर पसरला. या विस्तारात त्यांच्या खासगी सचिव मा आनंद शीला यांचा मोठा वाटा होता.

भारतात ओशोंच्या शिष्यांची संख्या दिवसेगणिक वाढू लागली होती. अमेरिकेतही ओशोंचा समुदाय वाढू लागला होता. त्यांच्या वाढणाऱ्या समुदायाचा आवाका लक्षात घेता पुण्यातील आश्रमाची जागा अपुरी पडू लागली आणि भगवान रजनीश आपल्या नव्या आश्रमासाठी जागेचा शोध घेऊ लागले. त्यांना ज्या प्रकारचा आश्रम बांधायचा होता त्यासाठी हजारो एकर जागा लागणार होती. पण भारतात भगवान रजनीशांचा समुदाय वादग्रस्त ठरत असल्यामुळे त्यांना इतक्या मोठ्या प्रमाणात जागा मिळण्यासाठी अनंत अडचणी येऊ लागल्या. रजनीश यांच्या खासगी सचिव लक्ष्मी यांनी अनेक प्रयत्न करूनही हवी तशी जागी मिळत नव्हती.

त्यावेळी एक तरुणी पुढं आली आणि ओशोंना म्हणाली, "जर तुमची इच्छा एखाद्या व्यक्तीला पूर्ण करता येत नसेल तर दोष त्या व्यक्तीचाच आहे. जर भारतात हवी तशी जागा मिळत नसेलही पण दुसऱ्या देशात तर मिळू शकते ना?"

त्या तरुणीची जिद्द पाहून ओशोंनी लक्ष्मी यांना हटवलं आणि मा आनंद शीला या ओशोंच्या खासगी सचिव झाल्या. ओशोंचं खासगी सचिव होणं म्हणजे आश्रमाचं सर्व प्रशासन तुमच्या हाती येणं असं समीकरण होतं.

शीला पटेलच्या त्या मा आनंद शीला झाल्या

1949मध्ये मा आनंद शीला यांचा बडोद्यात जन्म झाला. त्यांचे वडील अंबालाल पटेल हे ओशोंचे शिष्य होते. ओशो नेहमी त्यांच्या घरी येत असत. त्यावेळी शीला या 16 वर्षांच्या होत्या. त्या सांगतात, "ओशोंना पाहिलं आणि मी तात्काळ त्यांच्या प्रेमात पडले आणि संन्यास घेतला." नंतर त्या अमेरिकेत शिक्षणासाठी गेल्या आणि भारतात परतल्या. त्यानंतर त्या ओशोंच्या पुणे येथील आश्रमात राहू लागल्या.

शीला यांच्याबरोबर रजनीश

ओशोंना काय हवं आहे, त्यांच्या विस्ताराच्या काय योजना आहेत याचा शीला यांना योग्य अंदाज येत असे.

नेटफ्लिक्सची डॉक्युमेंट्री वाइल्ड वाइल्ड कंट्रीमध्ये त्या सांगतात, आम्हाला ज्या गोष्टी साकारायच्या होत्या त्यासाठी पैशांची गरज...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

"माझ्यासोबत सेक्स करण्याची तिची इच्छा होती पण ती पूर्ण न झाल्याने तिच्या मनात ईर्ष्या निर्माण झाली होती," असं वक्तव्य भगवान रजनीश किंवा ओशो यांनी त्यांच्या खासगी सचिव मा आनंद शीला यांच्याबाबत केलं होतं. ओशोंच्या या आरोपाला अनेक दिवसांनी मा आनंद शीला यांनी बीबीसी स्टोरीजच्या डॉक्युमेंटरीमध्ये उत्तर दिलं आहे. नेटफ्लिक्सने वाइल्ड वाइल्ड कंट्री ही डॉक्युमेंट्री प्रदर्शित केली आणि त्यानंतर मा आनंद शीला पुन्हा एकदा चर्चेत आल्या.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : कंजारभाट समाजातील तरुणांचा कौमार्यचाचणीविरुद्ध एल्गार

अनीताचं लग्न झालं तेव्हा तिचं वय होतं 22 वर्ष. आज तिच्या लग्नाला दोन वर्ष झाली आहेत. लग्नानंतर दुसऱ्या दिवशी पार पडलेला कौमार्य चाचणीचा तो प्रसंग आठवला की अनीताचे अश्रू आजही थांबत नाहीत.

कंजारभाट समाजातील नवविवाहित महिलांना या कौमार्य चाचणीचा सामना करावा लागतो. कंजारभाट या भटक्या-विमुक्त जमातीत मोडणाऱ्या समाजाची लोकसंख्या दोन लाखांच्या आसपास आहे. नवरी मुलगी 'खरी' आहे की 'खोटी' हे ठरवण्यासाठी 'गुणपद्धत' ही प्रथा या जातीत आहे. जातीची स्वतंत्र घटना आहे.  ती पाळणं जातीतल्या सर्वांना बंधनकारक असते आणि जात-पंचायत त्याविषयीचा न्यायनिवाडा करते.

लग्नाच्या विधीचाच एक भाग म्हणून कौमार्य चाचणी घेतली जाते. त्याशिवाय लग्न ग्राह्य धरलं जात नाही. त्यावर शिक्कामोर्तब करण्याचा अधिकार कंजारभाट समाजाच्या पंचांकडे म्हणजेच जात-पंचायतीकडे असतो.

नवविवाहित जोडप्याला लग्नाच्या रात्री किंवा दुसऱ्या दिवशी एका खोलीत पाठवलं जातं. गादीवर सफेद चादर किंवा सफेद कपडा अंथरला जातो. यावेळी खोलीबाहेर दोन्हीकडचे नातेवाईक आणि पंच उपस्थित असतात. शारीरिक संबंध करताना रक्तस्त्राव झाला तर नवरी मुलगी 'खरी' म्हणजेच कौमार्य शाबूत होतं, असं समजलं जातं. जर चादरीवर रक्त आढळलं नाही तर त्याचे परिणाम नवऱ्यामुलीला भोगावे लागतात. तिला चारित्र्यहीन म्हणून हिणवलं जातं.

कंजारभाट जातपंचायतीची घटना 2000 साली लेखी स्वरूपात उपलब्ध करण्यात आली

चप्पलेने मारण्याची प्रथा!

बायकोचं चारित्र्य सिद्ध झालं नाही तर या समाजातल्या पुरुषांना लग्न मोडायचा अधिकार असतो. खोलीतून बाहेर आल्यावर जमलेल्या सर्वांसमोर नवऱ्यामुलाला प्रश्न विचारला जातो, 'तुझी पत्नी खरी आहे की खोटी.' नवऱ्यामुलाने खोटी आहे, असं उत्तर दिलं तर तिला चप्पलेने मारण्याची प्रथाही आहे.

पहिल्या रात्री स्त्रीला रक्तस्त्राव होतो, हा प्रचलित समज आतापर्यंत अनेक तज्ज्ञांनी चुकीचा ठरवला आहे.

"पहिल्यांदा शरीरसंबंध होताना रक्तस्त्राव न होण्याची अनेक कारणं आहेत," असं दिल्लीस्थित स्त्रीरोगतज्ज्ञ डॉ. सोनिया नाईक सांगतात.

"खेळात सक्रिय असणाऱ्या मुलींच्या बाबतीत किंवा हस्तमैथून केलं असेल तर हायमन (पडदा) नसू शकतं. अशा स्थितीत पहिल्या वेळी रक्तस्त्राव होण्याची शक्यता नसते. तसंच समंजस जोडीदार पहिल्या वेळी कोणताही रक्तस्त्राव होऊ न देता संभोग करू शकतो. समाजात...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

नवविवाहित महिलांची कौमार्य चाचणी करणाऱ्या 'अमानुष' प्रथेला कंजारभाट समाजातले तरुण विरोध करू लागले आहेत. ही प्रथा संपवण्याच्या उद्देशाने "stop the V ritual"  हे अभियानही तीन महिन्यांपूर्वी सुरू झालं आहे. पण या प्रथेच्या बळी पडलेल्या अनीतासारख्या अनेकजणी जिवंतपणीच मरणयातना भोगत आहेत.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : कमला मिल आग : तर ही दुर्घटना टळली असती?

कमला मिल कंपाऊंडची दुर्घटना थांबवता आली असती का? असे प्रश्न आता विचारले जात आहेत.

कारण, या परिसरातल्या व्यावसायिक आस्थापनांनी अतिक्रमणाविरुद्ध यापूर्वीच महापालिकेकडे तक्रारी केल्या होत्या, असं आता समोर येत आहे.

तक्रारींकडे महापालिकेचं दुर्लक्ष?

आरोप हा होतो आहे की, महापालिकेनं अतिक्रमणांविषयीच्या या तक्रारींकडे पूर्ण दुर्लक्ष केलं आणि ही अतिक्रमणंच आगीला कारणीभूत ठरली.

आगीपासून सुरक्षिततेच्या नियमांचंही इथे उल्लंघन करण्यात आलं, असा दावा करण्यात आला आहे. सामाजिक कार्यकर्ते मंगेश कसाळकर यांनी हे आरोप केलेले आहेत.

"मी जेव्हा दोन महिन्यांपूर्वी तक्रार केली, तेव्हा महापालिकेनं मला लिखित उत्तर दिलं की, आम्ही हे सर्व तपासलं आहे आणि इथे कुठलंही अतिक्रमण नाही. मग इतक्या लोकांचा जीव कसा गेला?" असा प्रश्न मंगेश कसाळकर यांनी विचारला आहे.

महापालिकेनं आपल्याला आठ डिसेंबरला लिहिलेल्या पत्राची प्रतही कसाळकर यांनी माध्यमांना दाखवली.

काय आहे रेस्टॉरंटच्या मालकांचं म्हणणं?

कमला मिल परिसरातल्या हॉटेल व्यावसायिकांनी मात्र या आरोपांत तथ्य नसल्याचं म्हटलं आहे.

कमला मिलमधली सकाळची स्थिती

वन अबव्ह हे रेस्टॉरंट आगीच्या भक्ष्यस्थानी पडलं. या रेस्टॉरंटनं आगीपासून सुरक्षिततेच्या सर्व नियमांचं पालन केलं असल्याचा आणि सर्व परवाने घेतले असल्याचा दावा केला आहे.

"आम्ही दर चार महिन्यांनी सुरक्षेचा आढावा घेत असतो. त्यामुळेच आमचे कर्मचारी आमच्या आवारात अडकलेल्या व्यक्तींना लवकरात लवकर बाहेर काढू शकले."

"आग लागल्यावर आम्ही गॅसचे स्विच बंद केले. त्यामुळं आणखी मोठी जीवितहानी टळली," असं वन अबव्ह तर्फे जारी करण्यात आलेल्या निवेदनात म्हटलं आहे.

पाच अधिकारी निलंबित

या आरोपांत किती तथ्य आहे, हे चौकशीअंतीच स्पष्ट होईल. पण कारवाईची कुऱ्हाड अधिकाऱ्यांवर पडण्यास सुरुवात झाली आहे.

मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी आज संध्याकाळी घटनास्थळाला भेट दिली आणि त्यांनंतर मुंबई महापालिका आयुक्तांना पंधरा दिवसांत चौकशी अहवाल सादर करण्यास सांगितलं आहे.

मुख्यमंत्र्यांनी ट्वीट करताना असं म्हटलं आहे की, "पाच अधिकाऱ्यांना निलंबित करण्यात आलं आहे, पण यानंतरही अधिकारी किंवा मालक यांपैकी कुणीही जबाबदार आढळलं, तर हयगय न करता त्यांच्यावर फौजदारी कारवाई करण्यात येईल."

"येथील आस्थापनांचे सुरक्षा...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

मुंबईच्या लोअर परळ भागातल्या एका हॉटेलला गुरुवारी मध्यरात्रीनंतर लागलेल्या भीषण आगीत 14 जणांचा बळी गेला. या आगीला कारणीभूत ठरल्याच्या कारणावरून पाच अधिकाऱ्यांना निलंबित करण्यात आलं आहे.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : कसं झालं हैदराबाद मुक्त?

हैदराबादचा मुक्तिसंग्राम हा भारतीय स्वातंत्र्य लढ्यापेक्षा जास्त गुंतागुंतीचा होता. मुख्य म्हणजे हा लढा भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीच्या बरोबरच सुरू झाला तरी तो संपला देश स्वतंत्र झाल्याच्या तब्बल 13 महिन्यांनंतर, म्हणजे 17 सप्टेंबर 1948 रोजी.

15 ऑगस्ट 1947ला देशात तिरंगा फडकत असताना देशाच्या उदरस्थानी असलेल्या हैदराबाद संस्थानात मात्र तिरंगा फडकवणे गुन्हा होता.(ज्यात आजचे तेलंगण, कर्नाटकचे २ जिल्हे आणि महाराष्ट्रातले ८ जिल्हे म्हणजेच संपूर्ण मराठवाडा)

भारतात 535च्या वर संस्थानं होती. भारत स्वतंत्र्य झाल्यावर ही संस्थानं खालसा करावी अशी मागणी जनतेच्या वतीनं जोर धरू लागली होती. काही संस्थानिक नेहरू-पटेल यांना सहकार्य करून भारतात विलीन होण्यासाठी प्रयत्न करू लागले तर साहजिकच काही संस्थानांचा याला विरोध होता.

हैदराबाद हे संस्थान देशातलं सर्वांत श्रीमंत संस्थान होतं. हैदराबाद संस्थानचे प्रमुख 'मीर उस्मान अली ७ वा निजाम' याला देखील आपण स्वतंत्र राहावं वाटत होतं. त्यामुळेच भारत स्वतंत्र होणार हे लक्षात येताच चले जावच्या चळवळीला निजामानं विरोध केला होता.

मराठवाडा मुक्तिसंग्राम स्तंभ

अर्थात संस्थान भारतात विलीन होणार नाही, याचा अंदाज महात्मा गांधी, नेहरू-पटेल यांना जसा होता, तसाच स्वामी रामानंद तीर्थ आणि गोविंदभाई श्रॉफ, आ. कृ. वाघमारे, बाबासाहेब परांजपे, साहेबराव बारडकर, अनंत भालेराव आणि मराठवाडा भागातील हजारो स्वातंत्र्य सैनिकांना आला होता.

स्टेट काँग्रेस, लीग ऑफ सोशालिस्ट वर्कर्स, प्रजा परिषद, साहित्य सभा अशा कितीतरी संघटना आणि संस्थांच्या साहाय्यानं मुक्तिसंग्रामाचा हा लढा अधिक व्यापक बनवत नेला. अत्याचार करणारे मुस्लीम होते, पण या लढ्याला धार्मिक रंग लागू न देण्याची खबरदारी स्वातंत्र्य सैनिकांनी घेतली होती.

निजामाचं लष्कर

निजामाकडे नियमित लष्कर तर होतंच. पण त्याबरोबरच इत्तेहादचे रझाकार आणि सामान्य जनतेवर अत्याचार करण्यासाठी रोहिलेदेखील आणले गेले होते. निजामाच्या लष्करात 42,000 सैनिक तर 25,000 रोहिले बाहेरच्या राज्यातून आणले.

हैदराबाद संस्थानानं रझाकार नावाची लष्करी संघटना उभारली होती. तिचा प्रमुख होता कासिम रिझवी. त्याला साथ मिळाली ती बहादूर यार जंग यांची, जे 'मजलिस-ए-इत्तेहादूल मुसलमीन' या पक्षाचे अध्यक्ष होते.

आपण 'मुसलमान' आहोत, म्हणजे शासक असून दुसऱ्यावर...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

स्वतंत्र भारताचे पहिले गृहमंत्री यांचं भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात महत्त्वपूर्ण योगदान होतं. तसेच त्यांनी हैदराबाद मुक्तिसंग्रामात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावल्यामुळे भारतातच 'पाकिस्तान' बनवण्याचा डाव फसला त्याची ही गोष्ट.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : कोल्हापूरचं हे गॅरेज एवढं स्पेशल का?

कारण या 11 मुलांपैकी 6 जण गतिमंद आहेत, तिघे मूकबधीर आहेत, एका दृष्टिहीन आहे आणि एकाला अर्धांगवायू झाला आहे. आणि या सर्वांना एकत्र आणून हे गॅरेज चालवत आहेत महेश सुतार.

जेव्हा आम्ही या गॅरेजबद्दल ऐकलं तेव्हा हे खरंच आहे का, हे पाहण्यासाठी आम्ही कोल्हापूर गाठलं. फुलेवाडीत गेल्यानंतर अनेक गॅरेज डोळ्यासमोरून गेली.

इथे पोहोचलो तेव्हा काही असं वेगळं दिसलं नाही. एखाद्या गॅरेजवर जसं काम चालतं तसंच काम या गॅरेजवरसुध्दा सुरू होतं. ही सर्व मुलं विकलांग असूनदेखील एखाद्या सराईत मॅकेनिकप्रमाणे ती काम करत होती. म्हणजे केवळ चाकात हवा भरणं किंवा बाईक-कार धुणे, एवढंच नाही तर गाड्यांची सर्व्हिसिंग करणे, पंक्चर काढणे, अशी अवघड वाटणारी कामंसुध्दा ही मुलं कुणाच्याही मदतीविना करत होती.

'...आपणच यांच्यासाठी काहीतरी करावं'

या आगळ्यावेगळ्या प्रयोगाबद्दल आम्ही या गॅरेजचे मालक महेश सुतार यांच्याशी बोललो. महेश यांचं M. A. B. P. Ed. पर्यंतचं शिक्षण झालं आहे. मग उच्चशिक्षित असूनही त्यांनी गॅरेज सुरू करण्याचा निर्णय का घेतला?

गॅरेजमध्ये काम करताना मेकॅनिक

"मी छोटा जॉब करत होतो मुंबईमध्ये. जॉब करताकरता मला अनुभव आला की, माझा एक भाऊ आहे जो मतिमंद आहे. त्याच्याकडे दुर्लक्ष होत आहे. मग मी त्याला कुठेतरी जॉब मिळावा या हेतूने काही लोकांशी संपर्क साधला. सगळ्या लोकांनी मला नकारात्मक उत्तर दिलं. मग मी ठरवलं, आपणच या मुलांसाठी काहीतरी करूया. या हेतूने मी हे गॅरेज सुरू केलं."

जेव्हा महेश यांनी ही कल्पना सत्यात उतरवण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा त्यांना अनेक अडचणी आल्या.

महेश सुतार

सगळ्यांत पहिली अडचण म्हणजे अशी मुलं मिळतील कुठे आणि त्यांना गॅरेजपर्यंत आणायचं कसं?

महेश यांनी त्यांच्या आसपासच्या 'स्पेशल'मुलांचा सर्व्हे केला. त्यानंतर त्यांनी मुलांच्या पालकांशी संपर्क साधला. तरीही निराशाच पदरी पडत होती.

"मी या पालकांच्या घरी गेलो आणि त्यांना माझ्या गॅरेजविषयी सांगितलं. तुमच्या मुलांना तिथं शिकण्यासाठी पाठवा अशी त्यांना विनंती केली. सुरुवातीला कोणताही पालक आपल्या मुलाला पाठवण्यासाठी तयार झाला नाही. अनेक जण तर म्हणाले, की आम्हाला पैशांची कमी नाही. आमच्या मुलानं कशाला काम करायचं. उलट तुम्हाला पैसे हवे तर आम्ही देतो अशाही प्रतिक्रिया आल्या. हे सर्व ऐकून माझं मन नाराज झालं. मात्र मी खचलो नाही,"...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

कोल्हापुरातील फुलेवाडीच्या मुख्य रस्त्यावरील एका गॅरेज आहे. कुठल्याही इतर गॅरेजसारखंच दिसणारं हे गॅरेज सामान्य नाही. कारण इथं काम करणारी 11 मुलं खास आहेत आणि त्यांच्यामुळे हे गॅरेज चांगलंच प्रसिध्द झालं आहे.


डॉक सारांशित करण्यासाठी: पाहा व्हीडिओ : कोल्हापूरच्या अंबाबाईच्या प्रसादाची गोष्ट

अंबाबाईच्या मंदिरात दर्शनासाठी राज्यासह परराज्यातून मोठ्या संख्येने भाविक येतात. या भाविकांना देवीचा प्रसाद म्हणून लाडू दिला जातो.

जून 2016 पासून अंबाबाईच्या मंदिरात कळंबा कारागृहातील कैद्यांनी बनवलेल्या लाडूच्या प्रसादाची विक्री होते.

हे लाडू बनवण्यासाठी कळंबा कारागृहातील बेकरी विभागात लाडूचा स्वतंत्र विभाग तयार करण्यात आला आहे.

कारागृहात प्रवेश केल्यानंतर बाहेरच स्वच्छ जागेत चणाडाळ वाळत घातलेली पाहायला मिळते.

शेजारीच या लाडू विभागातले काही पुरुष कैदी बुंदी पाडण्याचं काम करताना दिसतात.

कारागृहातील पुरुष कैद्यांचाही प्रसाद बनवण्यात सहभाग असतो.

ही बुंदी साखरेच्या पाकात मिसळली जाते. त्यानंतर, महिला कैद्यांकडे ती सामुग्री दिली जाते. इथं काही महिला कैदी लाडू वळण्याचं काम करतात. तर, काहीजणी वळलेल्या लाडूचं वजन करून त्याचं पॅकिंग करतात.

कारागृहातील 40 महिला आणि 27 पुरुष  कैदी लाडू बनवण्याच्या कामात व्यग्र असतात.

कळंबा कारागृहात लाडू बनवण्याचं काम करताना.

लाडू बनवताना स्वछतेची काळजी घेतली जात असल्याचा दावा कारागृह प्रशासन करतं.

दररोज कमीत कमी 3,000 ते 5,000 लाडू इथे बनवले जातात. तर नवरात्रोत्सवात दररोज किमान 20,000 ते 25,000 लाडूंची विक्री होते.

उत्सव काळात किमान 100 महिला आणि पुरुष कैद्यांची टीम लाडू बनवण्याचं काम अहोरात्र करत असते.

मागणी तसा पुरवठा करण्याची जबाबदारी या बंदीजनांनी घेतल्यानं मंदिरात कधीही लाडू प्रसाद कमी पडत नाही.

"हा प्रसाद करताना आम्हाला आनंद मिळतो. कंटाळा येत नाही. चीडचीड होत नाही. त्यामुळं समाधान देणारं हे काम असंच मिळत राहो," अशी इच्छा इथं जन्मठेपेची शिक्षा भोगणाऱ्या सुप्रिया मोघे व्यक्त करतात.

मंदिरातील प्रसादाचे लाडू बनवण्याचं काम हे आधी बचतगटामार्फत केलं जात होतं. पण महिला बचत गटाकडून मागणी आणि पुरवठा याचा ताळमेळ बसत नव्हता. त्यातूनच लाडू बनवण्याचं काम कारागृहातील महिला कैद्यांनी करावं, असा प्रस्ताव पुढे आला.

कारागृहात स्वतंत्र विभाग तयार करण्यात आला आहे.

पश्चिम महाराष्ट्र देवस्थान समितीचे तत्कालीन अध्यक्ष आणि जिल्हाधिकारी डॉ. अमित सैनी यांनी कळंबा कारागृह प्रशासनाकडे याबाबत विचारणा केली होती. सुरुवातीला समाजातून या उपक्रमाला विरोध करण्यात आला.

विरोध झाला पण...

महिलांची मासिक पाळी, गुन्हेगारी पार्श्वभूमी...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:

कोल्हापूरच्या अंबाबाईच्या मंदिरात मिळणाऱ्या लाडू प्रसादाचं एक खास वैशिष्ट्य आहे. हे लाडू कळंबा कारागृहातील महिला कैदी बनवतात.