"11 વર્ષનો હતો ત્યારે મેં કારકિર્દીની શરૂઆત કરેલી. હું આચરેકર સરને સ્ટેન્ડમાં જોઈને બહુ ખુશ છું."

"હું તેમના સ્કૂટર પર બેસીને દિવસમાં બે મૅચ રમવા જતો હતો. સર મને સ્કૂટર પર લઈને જતા જેથી હું મૅચ મિસ કરું નહીં."

"આજે હવે થોડો સારો માહોલ બન્યો છે તો હું કહીશ કે સરે મને ક્યારેય નથી કીધું વેલ પ્લેય્ડ."

"કારણ કે હું થોડો પણ લાપરવાહ થઈ જવું એવું તેઓ ઇચ્છતા નહોતા. પણ સર, હવે તમે એવું કહી શકો છો, કારણ કે હવે હું ક્રિકેટ નથી રમતો."

200 ટેસ્ટ અને 463 વન ડેમાં લગભગ 35 હજાર રન અને 100 સદી કરનાર આ ખેલાડીની આ વાતથી તમે કલ્પના કરી શકો છો કે રમાકાંત આચરેકર કેવી વ્યક્તિ હશે.

આ કલ્પના કરતાં પહેલાં રમાકાંત આચરેકર ત્યારે શું કરતા હતા એ પણ જાણી લેવું જોઈએ.

ત્યારે રમાકાંત આચરેકર બીમાર હતા અને કેટલાંક વર્ષોથી ટીવી પર પણ મૅચ જોઈ શકતા નહોતા. એ ટીવી સેટ સામે બેસી શકતા નહોતા.

બોલવામાં તકલીફ થતી હતી. તેમના પરિવારના લોકોને ખ્યાલ હતો કે જ્યારે સચિન તેંડુલકર છેલ્લી વખત ટેસ્ટ મૅચ રમવા ઊતરશે એ આચરેકર માટે ભાવુક ક્ષણો હશે.

તેથી તેમના પુત્રી કલ્પના મુરકરને ખ્યાલ હતો કે પિતાને સ્ટેડિયમ લઈ જવા જરૂરી છે.

તમ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ે આ વાંચ્યું કે નહીં?

સચિન તેંડુલકરને ક્રિકેટના મેદાન પર રમતા જોવા માટે આચરેકર પહેલી વખત સ્ટેડિયમમાં આવ્યા હતા.

એ પણ તેઓ જ્યારે સચિનના નિવૃત્તિના નિર્ણયથી નારાજ હતા ત્યારે.

ત્યારે તેમણે મારી સાથે ફોન પર થયેલી વાતચીતમાં કહ્યું, ધક્કો પહોંચ્યો.

આચરેકરના પુત્રીના મતે પિતાજીને લાગતું હતું કે સચિન તેંડુલકર હજી થોડાં વર્ષ રમી શકતા હતા.

વાત એ મુલાકાતની, જેના કારણે ક્રિકેટના આકાશમાં સચિન તેંડુલકર જેવો સિતારો છવાઈ ગયો.

આ મુલાકાત હતી રમાકાંત આચરેકર અને 11 વર્ષના સચિન તેંડુલકરની.

સચિન તેંડુલકરે પોતાની આત્મકથા 'પ્લેઇંગ એટ માય વે'માં આ મુલાકાતનું બહુ સુંદર વર્ણન કર્યું છે.

તેમણે લખ્યું છે કે તેમના ભાઈ અજીત તેંડુલકર તેમને આચરેકર સર પાસે શિવાજી પાર્કમાં લઈ ગયેલા, જ્યાં અંડર-15 સમર કૅમ્પ માટે ટ્રાયલ ચાલુ હતી.

કોઈ પણ બાળક નેટ પર પ્રેક્ટિસ કરી શકતો હતો, તેને જોઈને આચરેકર નક્કી કરતા કે તેને સમર કૅમ્પમાં લેવો કે નહીં.

તમે આ વાંચ્યું કે નહીં?

સચિને પોતાના અનુભવ વિશે લખ્યું છે, "મેં આ પહેલાં ક્યારેય નેટમાં બૅટિંગ કર્યું નહોતું. આસપાસ ઘણા લોકો પણ જમા થયેલા."

"જ્યારે મને બૅટિંગ કરવાનું કહેવામાં આવ્યું ત્યારે હું બિલકુલ કમ્ફર્ટેબલ નહોતો."

"સર બહુ ગંભીરતાથી જોઈ રહ્યા હતા અને હું કોઈ જ પ્રભાવ પાડી શક્યો નહીં."

"મારી બૅટિંગ પૂરી થઈ એટલે સરે અજીતને એક બાજુ બોલાવીને કહ્યું કે હું કૅમ્પ માટે હજુ બહુ નાનો છું અને મને હમણાં ના લાવવો જોઈએ"

સચિને એ પણ લખ્યું છે કે આ વાતચીતમાં તેઓ હાજર ન હતા પણ તેમની અપેક્ષાઓ ખતમ થવાની હતી. અજીતને તેમના પર વિશ્વાસ હતો.

અજીતે આચરેકર સરને સમજાવ્યા કે સચિન નર્વસ થઈ ગયો હતો. તમે એવું કરો કે તેને થોડા દૂરથી બૅટિંગ કરતા જુઓ.

આચરેકર સર માન્યા અને પછી આ સિલસિલો ચાલુ રહ્યો, જેનાં માત્ર પાંચ જ વર્ષમાં સચિન તેંડુલકર ભારતીય ટીમમાં પહોંચી ગયા.

રમાકાંત આચરેકરે શરૂઆતમાં જ સચિન તેંડુલકરને કલાકો સુધી નેટ પ્રેક્ટિસમાં પરસેવો પાડતાં શીખવ્યું, જે વાત સચિને સંપૂર્ણ કારકિર્દી દરમિયાન જાળવી રાખી.

આ પણ એક રસપ્રદ વાત છે કે કોચિંગના સમયગાળા દરમિયાન રમાકાંત આચરેકરે એક નિયમ રાખેલો, સચિનને પોતાની બૉલિંગથી આઉટ કરનાર બૉલરને એક સિક્કો મળશે.

જ્યારે સચિને નક્કી કર્યુ હતું કે એ સિક્કો બીજા કોઈ પાસે જવો જ ન જોઈએ.

આ નિયમનું બીજુ પાસું એવું હતું કે, જો દિવસ દરમિયાન સચિન કોઈનાથી આઉટ ન થાય તો એ સિક્કો સચિનને...


"1931થી લઈને આજ સુધી કાશ્મીરીઓ સરહદ પર શહીદ થઈ રહ્યા છે. જે અંદર રહે છે તે પણ શહીદ થાય છે અને તેઓ માત્ર આઝાદીના હેતુસર બલિદાન આપી રહ્યા છે."

બીબીસી સાથે વાત કરતી વ્યક્તિ જમ્મુ-કાશ્મીરના એવા વિસ્તારમાં રહે છે, જ્યાંથી બહુ વાતો બહાર આવતી નથી. આ કાશ્મીરનો એ ભાગ છે જેનું પ્રશાસન પાકિસ્તાનના હાથમાં છે. એ વિસ્તારમાં સામાન્ય ભારતીયોમાં પાકિસ્તાને પચાવી પાડેલા કાશ્મીર તરીકે ઓળખાય છે.

પરિસ્થિતિ પર અફસોસ કરતી આ વ્યક્તિની વિનંતિ પર અમે તેમનું નામ લખી રહ્યા નથી.

તેઓ વર્ષ 1990માં ભારત પ્રશાસિત કાશ્મીરથી પાકિસ્તાન પ્રશાસિત કાશ્મીરમાં જતા રહ્યા હતા.

તેઓ કહે છે કે ભારત પ્રશાસિત કાશ્મીરમાં રહેલાં તેમના સંબંધીઓની સુરક્ષાની ચિંતાને કારણે તેઓ પોતાનું નામ જાહેર કરવા માગતા નથી.

તેઓ ત્યાં 'શાંતિથી રહેતાં હોવાનો' દાવો તો કરે છે પણ તેમની વાતમાં પીડા વર્તાઈ આવે છે.

પાકિસ્તાન પ્રશાસિત કાશ્મીર

ભારત પ્રશાસિત કાશ્મીરમાંથી ત્યાં ગયેલા રઝિયાના મનમાં પણ આવો અફસોસ છે. અમે તેમનું મૂળ નામ જાહેર કરી શકતા નથી.

તેઓ કહે છે, "શાંતિ છે પણ મુશ્કેલીઓ પણ વધારે છે. ત્યાં (ભારત પ્રશાસિત કાશ્મીર)માં જવાનું મન તો બહુ થાય છ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ે. પણ કઈ રીતે જવું. જ્યાં સુધી કાશ્મીરનો કોઈ નિર્ણય ન થાય ત્યાં સુધી કઈ રીતે જવું?"

"અહીં અમે સોનું પણ જમતાં હોઈએ (એટલે કે ગમે તેટલી અમીરી હોય) પણ અમારા વતનનું દુઃખ જરૂર છે. અમે વિચારીએ છીએ કે અમારી કબર પણ હોય તો અમારા વતનમાં હોય. વધુ તો હું આપને શું કહું."

જોકે, રઝિયા પણ પાકિસ્તાન પ્રશાસિત કાશ્મીરની સ્થિતિ વિશે બોલતાં ખચકાય છે.

પણ રુહાના ખાનને આવી કોઈ તકલીફ નથી. તેઓ વિદ્યાર્થી છે. અમે તેમનું પણ અસલ નામ જાહેર કરી રહ્યા.

તેઓ કહે છે, "જીવીએ તો છીએ છીએ પણ બહુ મુશ્કેલ સ્થિતિમાં. પાકિસ્તાન સરકાર અમને જે ઍલાઉન્સ આપે છે તેમાં અમારો ગુજારો બહુ મુશ્કેલથી થાય છે અથવા તો કહો કે થઈ જ નથી શકતો."

જમ્મુ અને કાશ્મીર

ભારતનું વિભાજન થયું અને પાકિસ્તાનના અલગ દેશ બન્યો તે પહેલાં જમ્મુ કાશ્મીરમાં ડોગરા રાજ્ય હતું અને તેના રાજા હરિસિંહ હતા.

ઑગસ્ટ 1947માં પાકિસ્તાન બન્યું અને તેના બે મહિના પછી લગભગ 2.06 લાખ વર્ગ કિલોમિટરમાં ફેલાયેલું જમ્મુ-કાશ્મીરનું રાજ્ય પણ વહેંચાઈ ગયું.

ત્યાર બાદ 72 વર્ષોમાં એટલે કે આજ સુધીમાં દુનિયા ઘણી બદલાઈ ગઈ છે.

જમ્મુ-કાશ્મીરની સરહદોમાં પણ પરિવર્તન આવ્યું છે. પરંતુ ત્યારથી અત્યાર સુધીમાં કાશ્મીર મુદ્દે ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેની ખેંચતાણ અને તણાવમાં કોઈ જ ફરક પડ્યો નથી.

બંને દેશો જમ્મુ-કાશ્મીર પર પોતાનો હક જમાવે છે અને તેના માટે યુદ્ધ પણ લડાઈ ચૂક્યાં છે.

ગોળીઓ અને ધડાકાના અવાજો, નેતાઓનાં ભાષણો અને બુલંદ નારાઓ વચ્ચે કાશ્મીરીઓનો કાં તો ગૂમ થઈ જાય છે કાં તો અવગણવામાં આવે છે.

ભારતીય સેના

જે લોકો પહેલાંથી જ પાકિસ્તાન પ્રશાસિત કાશ્મીરમાં છે તેમની પણ ફરિયાદો તો છે જ.

પાકિસ્તાનનું કાશ્મીરના જે ભાગ પર નિયંત્રણ છે તેને તેઓ 'આઝાદ કાશ્મીર' કહે છે. ભારતમાં લોકમુખે તેને પાકિસ્તાનના કબજા હેઠળનું કે પચાવી પાડવામાં આવેલું કાશ્મીર ગણાવાય છે.

1947માં જ્યારે પાકિસ્તાન તરફથી પોતાને 'આઝાદ આર્મી' ગણાવતી કબાયલી સેના જ્યારે કાશ્મીરમાં ઘૂસી ત્યારે મહારાજા હરિસિંહે ભારતની મદદ માગી અને રાજ્યના વિલીનીકરણ પ્રસ્તાવ પર સહી કરી.

જ્યારે ભારતીય સેના ત્યાં પહોંચી ત્યારે પાકિસ્તાની કબાયલી સેનાએ જમ્મુ-કાશ્મીરના એક ભાગ પર કબજો જમાવી દીધો હતો અને તે રાજ્યથી અલગ થઈ ચૂક્યો હતો.

પાકિસ્તાન પ્રશાસિત કાશ્મીરની રાજધાની મુઝફ્ફરાબાદમાં રહેતા લેખક અબ્દુલ હકીમ કાશ્મીરી લાંબા સમયથી કાશ્મીર મામલા પર નજર રાખી રહ્યા છે.

અબ્દુલ હકીમ...


"અમારી પાસે કોઈ વિકલ્પ નથી. લૉકડાઉન ચાલુ રાખવું જોઈએ. હું માનનીય વડા પ્રધાનને અપીલ કરું છું કે લૉકડાઉન 15 એપ્રિલ પછી પણ ચાલુ રખાય. તેમાં આનાકાનીની કોઈ જરૂર નથી."

"મીડિયામાં છેલ્લા કેટલાક દિવસથી ચાલી રહ્યું છે કે લૉકડાઉન 14 એપ્રિલ પછી વધી શકે છે, તેને લઈને લોકોમાં સંવેદનશીલતા વધી છે. હજુ એ કહી ન શકાય કે 14 એપ્રિલ પછી શું થશે. એક પણ કેસ અમારા પ્રદેશમાં રહી જાય તો લૉકડાઉન ખોલવું યોગ્ય નથી."

"કેન્દ્રે રાજ્યો પાસેથી સૂચનો માગ્યાં છે. રાજ્યોએ પોતાની સ્થિતિને જોઈને તેના પર નિર્ણય લેવો જોઈએ. રાજસ્થાન લૉકડાઉન કરનાર સૌથી પહેલું રાજ્ય હતું."

"મહારાષ્ટ્ર સરકાર તબક્કાવાર લૉકડાઉનને અલગઅલગ વિસ્તારોમાં ખોલવા પર વિચાર કરી રહી છે."

"જો 14 એપ્રિલ કે પછી 20 એપ્રિલે લૉકડાઉન ખૂલે અને આસામની બહાર રહેલા અસમિયા યુવક-યુવતીઓ એકસાથે રાજ્યમાં આવે તો તે બધાંને 14 દિવસ સુધી ક્વૉરેન્ટીનમાં રાખવા શક્ય નથી, કેમ કે સરકાર પાસે એટલી મોટી સંખ્યામાં લોકોને ક્વૉરેન્ટીન કરવાની વ્યવસ્થા હાલમાં નથી."

આ બધાં નિવેદન દેશનાં તમામ મોટાં રાજ્યોના મુખ્ય મંત્રી અને અધિકારીઓનાં છે. આ બધાં નિવેદનથી સ્પષ્ટ છે કે 14 એપ્રિલ બાદ આખા દ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ેશમાં એકસાથે લૉકડાઉન નહીં ખૂલે.

કેટલીક રાજ્ય સરકારો પોતાની રીતે કેટલાક પ્રતિબંધો લગાવી રાખવાના પક્ષમાં છે.

તો પછી કેવી રીતે આ લૉકડાઉન ખૂલશે? શું છે સરકારની બ્લૂ પ્રિન્ટ? આ અંગે બીબીસીએ વાત કરી એઇમ્સના નિદેશક રણદીપ ગુલેરિયા સાથે. રણદીપ ગુલેરિયા સરકાર તરફથી કોવિડ-19 માટે બનાવેલી 11 સમિતિઓમાંથી એકના પ્રમુખ પણ છે.

ક્યાં ખૂલશે, ક્યાં રહેશે લૉકડાઉન?

ડૉ. ગુલેરિયા અનુસાર જે હૉટસ્પૉટ એરિયામાં કોરોના સંક્રમણ વધવાની ગતિ પ્રતિદિન આજે પણ બમણી છે, એ વિસ્તારમાં હાલમાં લૉકડાઉન ખોલી ન શકાય. આ શક્ય જ નથી, કેમ કે ત્યાં લૉકડાઉન ખોલવાનો મતબલ હશે, કોવિડ-19ના દર્દીઓનું એકદમ વધી જવું.

જે વિસ્તારમાં આજ સુધી કોરોનાનો કોઈ કેસ સામે આવ્યો નથી, ત્યાં આપણે ધીમેધીમે લૉકડાઉન ખોલી શકીએ છીએ.

આખા દેશમાં કુલ 274 એવા જિલ્લા છે જ્યાં કોરોનાના દર્દીઓ મળ્યા છે. દેશભરમાં 700થી વધુ જિલ્લા છે.

આથી લાગે છે કે 14 એપ્રિલ પછી અંદાજે 450 જિલ્લામાં લૉકડાઉનમાં ઢીલ અપાઈ શકે છે.

કયા આધારે સરકાર નિર્ણય કરશે?

દેશભરમાં કોરોના સંક્રમણના અત્યાર સુધીમાં 4000થી વધુ કેસ આવી ચૂક્યા છે. એક રિપોર્ટ અનુસાર હાલમાં આપણે ત્યાં દર પાંચમા દિવસે દર્દીઓની સંખ્યા ડબલ થઈ રહી છે.

કેન્દ્ર સરકાર ઘણી વાર કહી ચૂકી છે કે જો તલબીગી જમાત મરકઝથી આટલી મોટી સંખ્યામાં દર્દીઓ ન આવ્યા હોય તો આ ગતિ ઘણી ધીમી હોત.

કેન્દ્ર સરકારે લૉકડાઉન પર કોઈ નિર્ણય લેતાં પહેલાં કેટલાક વિષયો પર વધુ ધ્યાન આપવું પડશે.

ડૉ. ગુલેરિયાની વાત માનીએ તો સરકાર પોતાનો નિર્ણય ચાર મુદ્દાને ધ્યાનમાં રાખીને કરશે.

એટલા માટે કેન્દ્ર સરકારે લૉકડાઉન પર રાજ્ય સરકારોનાં સૂચનો માગ્યા છે. બુધવારે વડા પ્રધાન મોદી અલગઅલગ રાજકીય પક્ષો સાથે વાતચીત કરીને તેમની પાસેથી પણ આ મામલે ચર્ચા કરવાના છે.

લૉકડાઉન કેવી રીતે ખોલી શકાય?

ડૉ. રણદીપ ગુલેરિયાનું માનવું છે કે લૉકડાઉન ખસેડવાની બે જ રીત છે.

પહેલી છે, ગ્રેડેડ કે તબક્કાવાર લૉકડાઉન દૂર કરવું. બીજી છે, કેટલાક વિસ્તારમાં સંપૂર્ણ રીતે સામાન્ય જનજીવન ફરી વાર શરૂ કરાય, જ્યાં હજુ સુધી કોરોનાનો એક પણ દર્દી સામે ન આવ્યો હોય.

ડૉ. રણદીપ ગ્રેડેડ લૉકડાઉન ખોલવાના પક્ષમાં વાત કરે છે.

તેમના જણાવ્યા અનુસાર સંપૂર્ણ લૉકડાઉન એ વિસ્તારમાંથી ખસેડી શકાય જ્યાં અત્યાર સુધીમાં એક પણ કેસ ન આવ્યો હોય. પરંતુ ભારત માટે આ શક્ય લાગતું નથી.

તેમના અનુસાર ત્યારે એ ખતરો પણ રહેશે કે અન્ય સંક્રમિત કે...


"આખી જિંદગી જમીનવિહોણા રહેલા અમારા માણસોને મરણ બાદ દફનવિધિ માટે પણ થોડી જમીન નસીબ મેળવવામાં મુશ્કેલી પડે છે."

આ શબ્દો છે મહેસાણાના કડી તાલુકાના મેડા-આદરેજ ગામના રહેવાસી દિલાવરભાઈ ડફેરના.

મૃત્યુ પામેલા પોતાનાં સ્વજનની દફનવિધિ માટે આખરે કેમ વલખાં મારવાં પડે છે?

આ પ્રશ્નના જવાબમાં તેઓ કહે છે કે, "અમે રહ્યા ડફેર. અમારી પાસે ન પોતાની જમીન હોય છે, ન પોતાનું મકાન. જ્યાં કામ મળે ત્યાં ગામથી દૂર ઝૂંપડાં બાંધીને રહેવા લાગીએ છીએ."

"અન્ય સમાજના લોકો અમને ગુનેગાર કોમ માને છે, તેથી અમે જ્યાં રહીએ છીએ તે ગામમાં અમને અમારા સ્વજનોના મૃતદેહ દફનાવવા દેતા નથી. ઘણી વાર તો જનાજો ખભે લઈને 12 કલાક ચાલવું પડે છે, કબ્રસ્તાને-કબ્રસ્તાને ભટકવું પડે છે. ત્યારે જઈને કોઈ એક કબ્રસ્તાનમાં દફનવિધિ કરવાની મંજૂરી મળે છે."

ગામની બહાર ઝુંપડાં બાંધીને રહેવા મજબૂર

મહેસાણા જિલ્લાના મેડા-આદરેજ ગામ પાસે આવીને વસેલા દિલાવરભાઈ ગામથી બે કિલોમિટર દૂર કાચું ઝૂંપડું બાંધીને રહે છે.

ખેતમજૂર તરીકે કામ કરતા દિલાવરભાઈ આમ તો છેલ્લાં ચાર વર્ષથી આ જગ્યાએ રહી રહ્યા છે.

તેમ છતાં તેમના મનમાં સતત એ બીક તો રહે જ છે કે, જો આસપાસ કોઈ ગુના... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

હિત કૃત્ય બનશે તો ગામલોકો અને પોલીસ તેમને આ વસવાટ છોડી દેવાની ફરજ પાડશે અને તેમનાં પૌત્ર-પૌત્રીઓનું ભણતર અધૂરું રહી જશે અને તેઓ ફરીથી ઘરવિહોણા બની જશે.

પોલીસ અને ગામલોકોના આ વર્તનનું કારણ પૂછતાં તેઓ જણાવે છે કે, "અમારી જ્ઞાતિની એટલે કે ડફેર લોકોની જૂની છાપને કારણે આવું થાય છે. પહેલાં તો અમને કોઈ પોતાનાં ગામની આસપાસ ઝૂંપડાં નથી બાંધવા દેતા, જો ક્યાંક અમે ઝૂંપડાં બાંધી લઈએ અને રહેવા લાગીએ તો આસપાસ બનેલા ગમે તે ગુનામાં શંકાની સોય પહેલાં ડફેરની વસતિ પર આવે છે. પછી ભલે તે ચોરીનો ગુનો હોય કે કોઈ બીજો ગુનો."

ડફેર સમાજના આગેવાનોનો આક્ષેપ છે કે દેશને સ્વતંત્રતા મળ્યાનાં આટલાં વર્ષો પછી પણ આ સમુદાયના લોકોના પુનર્વસન અને તેમના મુદ્દાઓની સમાજ અને તંત્રએ અવગણના કરી છે.

જોકે, હાલમાં જ સુરેન્દ્રનગર અને પાટણ જિલ્લાનાં કેટલાંક ગામોમાં ડફેર સમુદાયના લોકોને પ્લૉટ ફાળવવામાં આવ્યા છે.

તેમ છતાં ડફેર સમુદાયના લોકો માટે કાયમી વસવાટની કોઈ વ્યવસ્થા નથી થઈ શકી, એ માટે પણ આ સમાજના અગ્રણી લોકો સરકારની ઇચ્છાશક્તિ ઉપર જ પ્રશ્ન ઉઠાવે છે.

ગુજરાતમાં વિચરતું જીવન ગાળવા મજબૂર ડફેરોની વાસ્તવિક પરિસ્થિતિની પ્રાથમિક માહિતી મેળવ્યા બાદ વાત કરીએ કે આખરે ડફેર લોકો કોણ છે?

કોણ છે ડફેર?

ડફેર સમુદાય જેવી અન્ય વિચરતી જાતિઓને મુખ્ય પ્રવાહમાં લાવવા માટે કાર્ય કરતાં સમાજકાર્યકર અને વિચરતા સમુદાય સમર્થન મંચના સ્થાપક મિતલ પટેલ વાત કરતાં જણાવે છે કે, "ડફેર સમુદાયના લોકો પોતે જણાવે છે કે તેઓ મૂળ સંધિ કોમના લોકો છે. જે એક વિમુક્ત જાતિ જ છે."

"સમય સાથે તેમના માટે સ્થાનિક લોકો દ્વારા ડફેર શબ્દ પ્રયોજાયો અને તે હંમેશાં માટે તેમની સાથે જોડાઈ ગયો."

ડફેરોની રહેણીકરણી અને તેમના જીવનધોરણ વિશે વાત કરતાં તેઓ કહે છે કે, "ડફેરો મુસ્લિમ ધર્મ પાળે છે, દક્ષિણ ગુજરાતને બાદ કરતાં રાજ્યના તમામ જિલ્લાઓમાં તેમની વસતિ જોવા મળે છે, સમગ્ર રાજ્યમાં તેમની વસતિ આશરે 12થી 15 હજાર છે."

"પહેલાંના સમયમાં મોટા ભાગે આ લોકો ગામમાં ખેતરો અને સીમની રખેવાળી કરતાં. તેમજ કેટલાક લોકો લૂંટ કરીને પોતાનું ગુજરાન ચલાવતા, પરંતુ હવે પરિસ્થિતિ કંઈક અલગ છે."

"હવે આ સમુદાયના મોટા ભાગના લોકો મહેનત- મજૂરી કરીને પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે. સામાન્યપણે ડફેર લોકો ગામથી દૂર કાચાં ઝૂંપડાં બાંધીને રહેતા હોય છે."

કેમ ડફેરોને જન્મજાત ગુનેગાર માનવામાં આવે છે?

વિચરતા સમુદાયના લોકો સાથે સામાજિક કાર્યકર મિતલ...


"આજે હું સ્થાનિક બૅન્કમાં ગયો અને મને જણાવાયું કે માત્ર બીએસએનએલની સેવા શરૂ કરવામાં આવી છે. હું નિરાશ છું, સરકાર કહે છે કંઈક અને કંઈક બીજું જ કરે છે."

શ્રીનગરના સીડી હૉસ્પિટલમાં આવેલા ઝફર અહમદના આ શબ્દો છે.

જમ્મુ-કાશ્મીરમાં 1 જાન્યુઆરી 2020થી કાશ્મીરમાં તમામ એસએમએસ સેવાઓ શરૂ કરી દેવાશે એવી જાહેરાત તંત્ર દ્વારા કરવામાં આવી હતી.

ઝફર અહમદ કહે છે, "સરકાર જુઠ્ઠું બોલી. જો એસએમએસની સેવા શરૂ થઈ ગઈ હોત તો મને થોડી રાહત મળી શકી હોત."

"એસએમએસ પણ બંધ છે એટલે અમે માનિસક રીતે રોગી થઈ ચૂક્યા છીએ. મને આશા હતી કે એસએમએસ શરૂ થઈ જશે પણ હકીકતમાં કંઈ જ નથી થયું."

ઇન્ટરનેટ સેવા પણ શરૂ નથી થઈ?

ડૉક્ટર નવીદ કહે છે કે તેમના વિભાગમાં હજી ઇન્ટરનેટ શરૂ થયું નથી.

સરકારના પ્રવક્તા રોહિત કંસલે કહ્યું હતું કે મોબાઇલ એસએમએસ સાથેસાથે સરકારી હૉસ્પિટલોમાં ઇન્ટરનેટ પણ શરૂ કરવામાં આવશે.

આ સેવાઓ 5 ઑગસ્ટ, 2019થી એટલે કે જમ્મુ-કાશ્મીરમાંથી આર્ટિકલ 370ના વિશેષાધિકાર હઠાવ્યા એ પછીથી બંધ છે.

આ પછી સરકારે સૌથી પહેલાં લૅન્ડલાઇન ફોન સેવા શરૂ કરી હતી અને એ પછી પોસ્ટપેડ મોબાઇલની સેવા શરૂ કરવામાં આવી હતી.

સીડી હૉસ્પિટલના ચેસ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

્ટ વિભાગના અધ્યક્ષ ડૉક્ટર નવીદ કહે છે કે ઇન્ટરનેટ બંધ હોવાથી ઘણી બધી એકૅડેમિક અને પ્રશાસનિક સમસ્યાઓ સર્જાઈ શકે છે.

તેમણે બીબીસીને કહ્યું, "એમાં કોઈ શંકા નથી કે 5 ઑગસ્ટથી અમે કોઈને કોઈ રીતે હૉસ્પિટલનું સામાન્ય કામકાજ ચાલુ રાખ્યું છે."

"જોકે ઇન્ટરનેટ ઘણી મહત્ત્વની ભૂમિકા અદા કરે છે. ઇન્ટરનેટ ન હોવાથી એકૅડમિક અને પ્રશાસનિક કામકાજ પર અસર થાય છે. ઇન્ટરનેટ થકી આપણે ઑનલાઇન દવાઓ ખરીદીએ છીએ."

તેઓ કહે છે, "હવે સરકારે સરકારી હૉસ્પિટલોમાં બ્રૉડબૅન્ડ ઇન્ટરનેટ ફરી શરૂ કરવાની જાહેરાત કરી છે. જોકે હજી મારી ફૅકલ્ટીમાં શરૂ થયું નથી."

"ઇન્ટરનેટ પૂર્વવત્ કરવા માટે અમે અમારી સંખ્યા જણાવી હતી. હજી સુધી અમારી હૉસ્પિટલમાં ઇન્ટરનેટ નથી. મને આશા છે કે તે પૂર્વવત્ થઈ જશે."

અન્ય એક જિયોના ગ્રાહક પરવેઝ અહમદ કહે છે કે તેમને એસએમએસ મળી પણ નથી રહ્યા અને જઈ પણ નથી રહ્યા અને તેમણે સરકારની જાહેરાતને મજાક ગણાવી હતી.

તેઓ કહે છે, "આ કેવી સરકાર છે? સરકાર માત્ર જુઠ્ઠું બોલે છે, જો તેમણે દરેક માટે એસએમએસ શરૂ કર્યા હોત તો દરેકને ખબર પડી ગઈ હોત કે એસએમએસ પૂર્વવત્ થઈ ગયા છે."

"સરકારે કહ્યું હતું કે હૉસ્પિટલમાં ઇન્ટરનેટ શરૂ કરાશે પણ ક્યાં છે ઇન્ટરનેટ. હું સરકારી હૉસ્પિટલનો કર્મચારી છું પણ મેં સવારથી ઇન્ટરનેટ શરૂ થયાનું જાણ્યું નથી."

'સરકાર જુઠ્ઠું બોલે છે'

BSNL ટેલિકૉમ સેવાના નંબરો પર SMSની સેવા પૂર્વવત્ થઈ ગઈ છે.

બશીર અહમદ (નામ બદલ્યું છે) બીબીસીને કહે છે, "મેં આજે સવારે જ મારા મિત્રને અને અને મારી પત્નીને એસએમએસ મોકલવાનો પ્રયાસ કર્યો પણ હું નિરાશ થયો."

"મારી પત્નીને એસએમએસ ન મળ્યો. એનો અર્થ એવો છે કે સરકાર જુઠ્ઠું બોલી રહી છે."

એક કામદાર ઝહૂર અહમદે અમને મોબાઇલમાં એસએમએસ દેખાડતાં કહ્યું કે તેમના તમામ એસએમએસ ફેલ થઈ ગયા.

તેઓ કહે છે, "મેં અન્ય નૉન-બીએસએનએલ મોબાઇલથી કોશિશ કરી પણ એ વખતે પણ આવું જ થયું. નૉન-બીએસએનએલ નંબરથી કોઈ એસએમએસ જઈ નથી રહ્યો."

એક બીએસએનએલ ગ્રાહકે પોતાનું નામ ન આપવાની શરતે અમને એક એસએમએસ દેખાડ્યો, જે તેમને મળ્યો હતો.

તેઓ કહે છે, "હું ચોંકી ગયો જ્યારે પાંચ મહિના પછી મને મોબાઇલ પર એસએમએસ મળ્યો. આ એક રોમાંચક અનુભવ હતો. આજે સવારે હું ઊઠ્યો તો મેં જોયું કે મારા ઇનબૉક્સમાં મૅસેજ હતો પણ મારો બીજો જિયો નંબર શાંત છે."

માત્ર બીએસએનએલની એસએમએસ સેવા જ શરૂ કરવામાં આવી છે, અન્ય સેવાઓ કેમ નહીં? આ અંગે સરકારનો પક્ષ જાણવા માટે જ્યારે અમે...


"આતંકવાદીઓને બિરયાની પિરસવાની જગ્યાએ બુલેટ (બંદૂકની ગોળી) ખવડાવવી જોઈએ."

"શાહીનબાગના લોકો ઘરમાં ઘૂસીને તમારી વહુઓ-દીકરીઓ પર બળાત્કાર કરશે."

"અરવિંદ કેજરીવાલ આતંકવાદી છે."

આ સામાન્ય વાક્યો નથી પરંતુ દિલ્હીની ચૂંટણીમાં સાંપ્રદાયિક ધ્રુવીકરણ માટે કરાયેલાં અનેક પ્રયત્નોનાં ઉદાહરણ હતાં.

આમ તો દેશમાં સ્મશાન-કબ્રસ્તાન જેવો ચૂંટણીપ્રચાર યુપીમાં જોઈ ચૂક્યા છે, પરંતુ દિલ્હી ચૂંટણીમાં ધ્રુવીકરણના પ્રયત્નો કરવા માટે યાદગાર ચૂંટણીમાંથી એક ચૂંટણી માનવામાં આવશે.

ભડકાઉ ભાષણો એવાં રહ્યાં કે પાર્ટીના સ્ટાર પ્રચારકોને ચૂંટણીપંચે કૅમ્પેન કરવાથી રોકી દીધા.

શું દિલ્હી ચૂંટણીમાં ભારતીય જનતા પાર્ટીની પાસે બીજા મુદ્દા ન હતા?

આ કહેવું પણ ખોટું છે. વડા પ્રધાન મોદીએ દેશના વિકાસની વાતો દોહરાવી અને કેજરીવાલ સરકારને "કેન્દ્ર સરકારની સારી સ્કીમને લાગુ કરવામાં અડચણ ઊભી કરવા" માટે જવાબદાર ઠેરવી.

તેમણે કેજરીવાલને મોહલ્લા ક્લિનિકના પ્રભાવને ઓછો કરવા વારંવાર કહ્યું કે દિલ્હી સરકારે આયુષ્યમાન ભારત સ્કીમને લાગુ નથી કરી.

પરંતુ મોટા પ્રમાણમાં નાની-નાની સભાઓનું આયોજન કરીને પ્રવેશ વર્મા અને અનુરાગ ઠાકુર જેવા નેતાઓએ શ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ાહીનબાગ, દેશદ્રોહ, પાકિસ્તાન અને આતંકવાદની વાત કરતા રહ્યા.

અમિત શાહ અને અનેક મોટા નેતાઓએ ભારતની સરહદોને મજબૂત અને દેશને 'દુશ્મનોની પહોંચથી બહાર' બતાવી.

તેમણે વારંવાર યાદ અપાવ્યું કે ભારતે કેવી રીતે પાકિસ્તાનની ખરાબ હાલત કરી લીધી છે અને હવે તે ડરથી કાંપી રહ્યું છે.

નિષ્ફળ રહ્યા ધ્રુવીકરણના પ્રયત્ન

વાત રોજગારી, પીવાનું સાફ પાણી, સારા રસ્તાઓ અને મૂળભૂત સુવિધાઓમાં પ્રાથમિક પરિવર્તન લાવવાની પણ થઈ. વધારે વિદેશી રોકાણ, ગરીબો માટે ઘર અને તેમના બાળકોને સારું શિક્ષણ આપવાની પણ વાત થઈ.

પરંતુ આ બધાની વચ્ચે કેટલાક મુદ્દે સવાર-સાંજની ચાની જેમ લગભગ દરેક ચૂંટણીસભાનાં ભાષણોમાં તરી રહેલા તે તમામ મામલા ધ્રુવીકરણને ઊંડા કરવાના પ્રયત્નથી જ કરવામાં આવી રહ્યા હતા.

કોણ કેટલું ભારતીય છે, કોની અંદર રાષ્ટ્રવાદની ભાવના વધારે છે અને કોનામાં કેટલો દમ છે, જે નાગરિક્તા કાયદાનો વિરોધ કરી રહ્યા હતા તે ઇચ્છતા ન હતા કે પડોશી દેશોમાં યાતનાઓ ભોગવી રહેલાં અલ્પસંખ્યકોને નાગરિકતા મળે.

વારંવાર બાંગ્લાદેશના ઘૂસણખોર અને રોહિંગ્યા મુસ્લિમોની વાત થઈ અને ભાજપ સાથે જોડાયેલા નેતા સતત કહી રહ્યા છે કે ભારતમાં કેવી રીતે બાંગ્લાદેશી ઘૂસણખોરો ઘૂસી આવ્યા છે અને કેન્દ્ર સરકાર તેમને કાઢવા માટે કેવા પ્રયત્નો કરી રહી છે.

બાંગ્લાદેશી ઘૂસણખોરોની સંખ્યા ક્યારેક એક કરોડ, તો ક્યારેક બે કરોડ કહેવાઈ.

એમ પણ કહેવામાં આવ્યું કે જેમને ભારત પસંદ નથી તેમને બીજે જવાથી કોણે રોક્યા છે અને સેંક્ડો વર્ષો સુધી વિદેશી શાસકોએ ભારતના બહુમતી હિંદુઓ પર શાસન કર્યું, હવે વધારે સહન નહીં કરવામાં આવે.

ફોક્સ એના પર પણ કરવામાં આવ્યું કે દેશવાસીઓને એનઆરસી અને સીએએ જેવા કાયદાઓની જરૂરિયાત કેમ છે. સોશિયલ મીડિયાથી લઈને ચૂંટણીના મંચ પરથી ભારેભરખમ લાઉડસ્પીકરોથી પણ વધારે વાતો કંઈક આ પ્રકારે નીકળી.

ભારતીય જનતા પાર્ટીએ પોતાના 250 સંસદ સભ્યોને મેદાનમાં ઉતારી દીધા.

એટલું જ નહીં દેશના અન્ય રાજ્યના મુખ્ય મંત્રી અને કેન્દ્રીય મંત્રી રાત-દિવસ પ્રચાર કરતા રહ્યા. એટલે સુધી કે સંસદસભ્યોને રાત્રે ઝૂંપડપટ્ટીમાં રહેવાનું કહેવાયું.

અહીં ઝૂંપડપટ્ટીમાં કેજરીવાલની પકડને ઢીલી કરવાનો પ્રયાસ કરાયો.

સાંપ્રદાયિક ધ્રુવીકરણ કરીને ચૂંટણી જીતવાના પ્રયત્નો પહેલી વાર થયા છે એવું પણ નથી.

2019ની લોકસભા ચૂંટણી સહિત ગત કેટલીય વિધાનસભા ચૂંટણીમાં ભારતીય જનતા પાર્ટીએ મતદાન નજીક આવતા-આવતા પોતાના સ્ટાર પ્રચારકોને વધારે જુસ્સા...


"એ મહોબ્બત તેરે અંજામ પે રોના આયા..." જેવી મશહૂર ગઝલો સિવાય પણ બેગમ અખ્તરના સંગીતમય વારસાનાં બીજાં અનેક પાસાં છે.

આ પરીકથાની શરૂઆત બેગમ અખ્તરે ત્રીસના દાયકામાં કોલકાતામાં સ્ટેજ પર પહેલીવાર પોતાનું ગાયન પ્રસ્તુત કર્યું ત્યારે થઈ હતી.

એ કાર્યક્રમનું આયોજન બિહારના ધરતીકંપગ્રસ્તોની મદદ માટે કરવામાં આવ્યું હતું. એ દિવસોમાં બેગમ અખ્તરને જેમણે સાંભળ્યાં હતાં એ શ્રોતાઓમાં ભારતનાં કોકિલા સરોજિની નાયડુ પણ હતાં.

સરોજિની ગાયનથી એટલાં તો પ્રભાવિત થયાં કે તેમણે બેકસ્ટેજમાં જઈને બેગમ અખ્તરને અભિનંદન આપ્યાં અને પછી તેમને ખાદીની એક સાડી ભેટસ્વરૂપે મોકલાવી હતી.

પાંચ ફૂટ, ત્રણ ઈંચ ઊંચાં બેગમ અખ્તર હાઈ હીલનાં ચપ્પલ પહેરવાનાં એટલાં શોખીન હતાં કે ઘરમાં પણ ઊંચી એડીનાં ચપ્પલ પહેરતાં હતાં.

ઘરમાં તેઓ પુરુષોની માફક લુંગી, કુર્તા અને મૅચિંગ દુપટ્ટો પહેરતાં હતાં.

બેગમનાં શિષ્યા શાંતિ હીરાનંદ કહે છે કે રમઝાનમાં બેગમ આઠ-નવ રોજા જ પાળી શકતાં હતાં, કારણ કે તેઓ સિગારેટ વિના રહી શકતાં ન હતાં.

ઈફતારનો સમય થતાંની સાથે જ તેઓ ઊભાં-ઊભાં નમાજ પઢતાં હતાં. એક કપ ચા પીને તરત જ સિગારેટ સળગાવતાં હતાં. બે સિગારેટ પીધા... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

પછી આરામથી બેસીને તેઓ નમાજ અદા કરતાં હતાં.

બેગમ અખ્તરને નજીકથી ઓળખતા પ્રોફેસર સલીમ કિદવઈના જણાવ્યા મુજબ, એકવાર બેગમે તેમને પૂછ્યું હતું કે 'તમે સિગારેટ પીઓ છો? ' તેના જવાબમાં પ્રોફેસર સલીમે કહ્યું હતું કે 'જી હા, પણ તમારી સામે નહીં પીઉં.'

પ્રોફેસર સલીમે કહ્યું હતું કે એકવાર તેઓ મારા પિતાની ખબર કાઢવા માટે હૉસ્પિટલમાં આવ્યાં હતાં. મારા પિતા ઇન્ટેન્સિવ કૅર યુનિટમાં હતા. બેગમ મારા પિતા માટે ફળોનું એક મોટું બાસ્કેટ લાવ્યાં હતાં અને તેમાં ફળોની વચ્ચે સિગારેટના ચાર પૅકેટ પણ રાખવામાં આવ્યાં હતાં.'

'તેમણે મને ધીમેથી કહ્યું, ફળ તમારા પિતા માટે અને સિગારેટ તમારા માટે. હૉસ્પિટલમાં તમને સિગારેટ પીવા નહીં મળતી હોય.'

અલ્લાહ મિયાં સાથે લડાઈ

બેગમ અખ્તરને ભોજન બનાવવાનો જબરદસ્ત શોખ હતો. બહુ ઓછા લોકો જાણે છે કે બેગમ અખ્તર નમૂનેદાર રજાઈ બનાવતાં હતાં. લખનૌથી સંખ્યાબંધ લોકો બાંધણી માટે રજાઈ બેગમ અખ્તરને મોકલતા હતા.

બેગમ વારંવાર કહેતાં હતાં કે ભગવાન સાથે તેમને અંગત સંબંધ છે. તેમના દિમાગમાં સનક આવતી ત્યારે તેઓ સતત અનેક દિવસો સુધી કુરાન વાંચતાં, પણ ઘણી વખત એવું બનતું કે તેઓ કુરાન શરીફને બાજુ પર રાખી દેતાં હતાં.

'અમ્મી શું થયું?' એવો સવાલ બેગમને તેમનાં શિષ્યા શાંતિ હીરાનંદ કરતાં ત્યારે બેગમ કહેતાં કે 'અલ્લાહ મિયાં સાથે ઝઘડો થયો છે.'

એક વખત સંગીતસભામાં ભાગ લેવા માટે બેગમ મુંબઈ ગયાં હતાં. ત્યાં અચાનક તેમણે નક્કી કર્યું કે તેઓ હજ કરવા મક્કા જશે.

તેમણે પોતાની ફી લીધી, ટિકીટ ખરીદી અને ત્યાંથી જ મક્કા જવા રવાના થઈ ગયાં હતાં. તેઓ મદીના પહોંચ્યાં ત્યાં સુધીમાં તેમના બધા પૈસા ખલાસ થઈ ચૂક્યા હતા.

તેમણે જમીન પર બેસીને નાત (હઝરત મોહમ્મદની શાનમાં ગાવામાં આવતું ગીત) ગાવાનું શરૂ કર્યું. લોકોની ભીડ જોતજોતામાં એકઠી થઈ ગઈ અને લોકોને ખબર પડી ગઈ કે બેગમ કોણ છે.

સ્થાનિક રેડિયો સ્ટેશને તેમને તરત જ આમંત્રણ આપ્યું હતું અને રેડિયો માટે તેમની પાસે નાત રેકોર્ડ કરાવ્યાં હતાં.

બેગમ અખ્તરનો સૉફ્ટ કોર્નર

ઉર્દૂના વિખ્યાત શાયર જિગર મુરાદાબાદી પણ બેગમ અખ્તરના નજીકના દોસ્ત હોવાનું કહેવાય છે.

તેમણે સત્યજીત રેની ફિલ્મ 'જલસાઘર'માં શાસ્ત્રીય ગાયિકાની ભૂમિકા ભજવી હતી એ બહુ ઓછા લોકો જાણતા હશે.

બેગમ અખ્તર સાથે ગાઢ દોસ્તી હોવાને કારણે જિગર મુરાદાબાદી અને તેમનાં પત્ની લખનૌના હેવલોક રોડસ્થિત બેગમના મકાનમાં રહેવા વારંવાર આવતાં હતાં.

બેગમ અખ્તર જિગર સાથે...


"એક બાજું વરસાદ વરસી રહ્યો હતો. ઘરમાં વીજળી નહોતી. બહાર કોરોના વાઇરસનો ભય છે ને એવામાં ભૂકંપ આવ્યો. અડધો કલાક થઈ ગયો તો પણ હજુ બધા જ બહાર જ ઊભા છે. માહોલ એટલો બિહામણો છે કે હજુ પણ ઘરની અંદર જવા માટે કોઈ તૈયાર નથી."

ઉપરના શબ્દો જાહ્વવીબહેન જાડેજાના છે. ગાંધીધામમાં રહેતાં જાહ્નવીબહેને બીબીસી ગુજરાતીના સહયોગી પ્રશાંત ગુપ્તા સાથેની વાતચીતમાં કચ્છમાં આવેલા ભૂકંપે કઈ રીતે વર્ષ 2001ના ભૂકંપની યાદ અપાવી દીધી એની વાત કરી હતી.

જાહ્વવીબહેન જેવો જ અનુભવ ગાંધીધામમાં રહેતા અનિલ વર્માએ પણ કર્યો.

'બાળકોને હાક પાડવાનું પણ ભૂલી ગયા'

વર્માએ પ્રશાંત ગુપ્તાને જણાવ્યું, "અમે બહુ જ ગભરાઈ ગયા હતા. ભયના માર્યા એવા બહાર નીકળ્યા હતા કે બાળકોને હાક પાડવાનું પણ ભૂલી ગયા હતા. બસ એક જ અવાજ નીકળ્યો હતો કે બચો…બચો…ભૂકંપનો જૂનો ઝટકો અમને યાદ છે."

"2001નો ભૂકંપ અમે જોયો છે. અમારી અંદર હજુ પણ ગભરાટ છે. કારણ કે અમે એ દુ:ખ જોયું છે."

ગુજરાતમાં રવિવારે સાંજે 8.13 વાગ્યે ભૂકંપના આંચકા નોધાયા છે.  કચ્છ, ભાવનગર, રાજકોટ, સુરેન્દ્રનગર, પોરબંદર સહિતના વિસ્તારોમાં લોકોએ આંચકા અનુભવ્યા છે.

સમાચાર સંસ્થા એએનઆઈ અનુસાર રાજ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

્યમાં 5.5 મૅગ્નિટ્યુડનો ભૂકંપ નોંધાયો છે અને કચ્છના ભચાઉ નજીક ભૂકંપનું કેન્દ્રબિંદુ નોંધાયું છે.

મુખ્ય મંત્રી વિજય રૂપાણીએ રાજ્યના વિવિધ જિલ્લાના અધિકારીઓએ સાથે વાત કરીને પરિસ્થિતિનો તાગ મેળવ્યો છે. તો ઉપ મુખ્ય મંત્રી નીતિન પટેલે હજુ સુધી જાનમાલનું કોઈ નુકસાન ન થયું હોવાની જાણકારી આપી છે.

પ્રશાંત ગુપ્તા જણાવે છે, "કચ્છમાં અત્યારે વરસાદ ચાલુ છે. ભારે પવન ફૂંકાઈ રહ્યો છે અને કેટલાય વિસ્તારોમાં વીજળી ડૂલ થઈ ગઈ છે. આવી સ્થિતિમાં આવેલા ભૂકંપે પગલે લોકો ભહુ ડરી ગયા હતા અને ઘરોની બહાર નીકળી ગયા હતા."

ગુપ્તાએ આ મામલે સ્થાનિક અધિકારીઓ સાથે વાત કરવા પ્રયાસ કર્યો પણ સંપર્ક સાધી શકાયો નહોતો.  જોકે, જાનમાલનના નુકસાનના કોઈ સમાચાર ન હોવાનું તેમણે જણાવ્યું છે.

2001નો ભૂકંપ

કચ્છમાં 26 જાન્યુઆરી 2001ના રોજ રિક્ટર સ્કેલ પર 7.7ની તીવ્રતાનો ભૂકંપ આવ્યો હતો અને ભચાઉમાં એનું કેન્દ્રબિંદુ હતું.

કચ્છનો ભૂકંપ ભારતની તાજેતરની સ્મૃતિનો સૌથી ભયાનક ભૂકંપ હતો, જેમાં 20 હજારથી વધુ લોકો માર્યા ગયા હતા અને લગભગ દસ લાખ લોકો બેઘર બની ગયા હતા.

આ ભૂકંપમાં ભૂજ સહિત કચ્છનાં કેટલાંય શહેરોમાં ભારે વિશાન વેરાયો હતો. તો 8000થી વધુ ગામડાંમાં મોટા પાયે નકુસાન થયું હતું.

એ વખતે એવું લાગ્યું હતું કે ભૂકંપની મારથી બહાર નીકળવામાં કચ્છને દાયકાઓ લાગી જશે. જોકે, કચ્છીમાડુઓ પ્રયાસને પગલે ગણતરીના વર્ષમાં કચ્છ બેઠું થઈ ગયું હતું.

…અને કચ્છ બેઠું થયું

કચ્છ દેશની સરહદ પર આવેલો જિલ્લો છે. 2011ની વસતિગણતરી પ્રમાણે, તે દેશનો સૌથી મોટો જિલ્લો છે, પરંતુ ત્યાં કિલોમીટરદીઠ વસતિ બહુ ઓછી હતી.

પાણીના અભાવે કચ્છીમાડુઓ નોકરીની શોધ તથા વેપાર-ધંધાના અર્થે મુંબઈ સહિત વિદેશમાં હિજરત કરી જતા. જોકે, આપત્તિના સમયે આ બાબત આશીર્વાદરૂપ બની.

દેશવિદેશમાં વસતાં ગુજરાતીઓએ સહાયની સરવાણી વહાવી દીધી અને લગભગ 13 કરોડ ડૉલર (આજના સમય પ્રમાણે લગભગ રૂ. એક હજાર કરોડ) વતન મોકલ્યા.

કચ્છના વિકાસ માટે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા બે અબજ ડૉલરની ફાળવણી કરવામાં આવી.

મોટાભાગે ઉપેક્ષિત રહેલો કચ્છ જિલ્લો દેશ સહિત દુનિયાભરના નક્શા ઉપર ધ્યાને આવી ગયો હતો. આશંકાથી વિપરીત સહાયમાં ખાયકી ન થઈ અને લગભગ બે વર્ષમાં લગભગ તમામ ગામડાંઓનું પુનઃનિર્માણ થઈ ગયું.

તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યૂટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો


"એક સ્થાનિક હૉસ્પિટલમાં પર્વતો પરથી લવાયેલા સૈનિકો માટે રક્તદાન કરવા આવેલા ડઝનબંધ લોકોને પણ મેં જોયા."

ગુલ શેર (બદલાવાયેલું નામ)ની ઉંમર આશરે પચાસેક વર્ષ હશે પરંતુ એમનું મન આજે પણ કારગિલ યુદ્ધની યાદોથી ભરેલું છે.

21 વર્ષ પહેલાં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે લડાયેલા એ યુદ્ધમાં ઘાયલ થયેલા અને મૃત્યુ પામેલા સૈનિકોને યાદ કરતા ગુલ શેર આજે પણ અફસોસ અને દુઃખમાં સરી પડે છે.

બીબીસીએ આ તથ્યોની પુષ્ટિ નથી કરી.

એપ્રિલ 1999માં કારગિલ પાસે નિયંત્રણ રેખા નજીક પહેરો ભરી રહેલા ભારતીય સૈનિકો પર ઊંચાઈ પરથી ગોળીબાર કરાયો હતો.

થોડા દિવસો બાદ ભારતીય સૈન્યને માલુમ પડ્યું કે કપરા હવામાનને લીધે નિયંત્રણ રેખા પર આવેલી જે ચોકીઓ તેમણે ખાલી કરી હતી એ હવે પાકિસ્તાની હથિયારબંધ લોકોના કબજા હેઠળ છે.

ભારતીય સૈન્યના અધિકારીઓને બાદમાં એવી પણ જાણ થઈ કે એ ચોકીઓ પર કબજો જમાવનારા મોટા ભાગના લોકો પાકિસ્તાની સૈન્યની નૉર્ધન લાઇટ ઇન્ફન્ટ્રીના તાલીમબદ્ધ સૈનિકો હતા.

વળતા જવાબમાં ભારતની સરકારે તેમને ત્યાંથી હઠાવવા માટે સૈન્ય અભિયાન આરંભ્યું, જે આશરે ત્રણ મહિના સુધી ચાલ્યું.

કારગિલનું યુદ્ધ લડાયું એ વખતે ગુલ શેર પાકિસ્તાની ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

સેનામાં એક સક્રિય કાર્યકર તરીકે સામેલ હતા.

તેમના પૂર્વજો સદીઓ પહેલાં શ્રીનગરથી ગિલગિટ જતા રહ્યા હતા પરંતુ તેમના મતે કાશ્મીરની ખીણ સાથે હજુ પણ તેમને ગાઢ સંબંધ છે.

ગુલ શેર કહે છે, "એ દિવસે મેં નિર્ણય કર્યો કે હું લોકોને અમારી સાથે જોડવા અને ભારત વિરુદ્ધ સૈન્યની મદદ કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરીશ."

ગુલ શેરે વર્ષ 1987-88 દરમિયાન પાકિસ્તાની આર્મી પાસેથી સૈન્યતાલીમ મેળવી હતી.

બાદમાં તેઓ પાકિસ્તાની સૈન્યની 'સેકન્ડ લાઇન ઑફ ડિફેન્સ' ગણાતી 'મુજાહિદ રેજિમૅન્ટ'માં જોડાયા.

આ રેજિમૅન્ટને યુદ્ધ દરમિયાન સૈન્યની મદદ કરવા માટે તૈયાર કરવામાં આવી હતી.

જોકે, પાંચ વર્ષ બાદ સ્વાસ્થ્યનું કારણ આગળ ધરી તેમણે સૈન્યમાંથી નિવૃત્તિ લઈ લીધી હતી.

ગુલ શેરે નિવૃત્તિ તો લઈ લીધી પણ એમના જણાવ્યા અનુસાર સૈન્યમાં જોડાવાનો તેમનો ઉદ્દેશ કંઈક અલગ જ હતો.

ગુલ શેર કહે છે કે જ્યારે કારગિલ યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું તો તેમણે એ આશાએ પાકિસ્તાની સૈન્યનો સાથ આપ્યો હતો કે જો પાકિસ્તાન યુદ્ધ જીતી જશે તો શ્રીનગરને ભારતના કબજામાં મુક્ત કરાવી શકાશે.

તેઓ જણાવે છે, "યુદ્ધ વખતે હું સ્કર્દુથી સો કિલોમિટર દૂર ખપલુના એક બૅસકૅમ્પમાં જતો હતો. તાલીમ પ્રાપ્ત સામાન્ય લોકો પણ મોટી સંખ્યામાં એ યુદ્ધમાં સામેલ થઈ રહ્યા હતા. તેમાંથી મોટા ભાગના લોકો કાશ્મીરી હતા પરંતુ કેટલાક પાકિસ્તાની પણ હતા."

ગુલ શેર જણાવે છે કે ગિલગિટ- બાલિસ્તાનના લોકોએ કારગિલ યુદ્ધ દરમિયાન ઘણો સહયોગ આપ્યો. તેમણે ઘણાં બલિદાન પણ આપ્યાં.

તેઓ કહે છે, "તે લોકો પોતાનાં ખાનગી વાહનો, જીપ, ટ્રૅક્ટર અને ટ્રકનો ઉપયોગ સેનાને ભોજન પહોંચાડવા માટે કરતા હતા."

ખપલુમાં ગુલ શેર આ કાર્યકરોનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા હતા. અહીં તેમણે પાકિસ્તાનની રશીદ પોસ્ટ પર પણ પાકિસ્તાની સૈન્ય સાથે કેટલાય મહિના વિતાવ્યા હતા.

તેઓ પોતાની ગાડીમાં પાકિસ્તાની સૈનિકો માટે ખાવા-પીવાનો સામાન અને ઈંધણ લઈને જતા હતા.

તેઓ યાદ કરે છે, "મારી પાસે ખૂબ સારી લૅન્ડ-ક્રૂઝર હતી. સમગ્ર વિસ્તારના લોકો સૈનિકો માટે ભોજન દાન કરી રહ્યા હતા. દસ કરતાં વધારે વખત એવું થયું કે મારી ગાડી ડ્રાય ફ્રૂટ અને સૂકા માંસથી ભરાઈ ગઈ હોય. એ બધું બાદમાં  તહેનાત સૈનિકોમાં વહેચી દેતો હતો."

ગુલ શેરનો દાવો છે કે બીજી તરફ ભારતીય સેના પાસે સંસાધનોની કોઈ ઘટ નહોતી.

"તેમના રસ્તા સારા હતા, તેમનાં હથિયારબંધ ટ્રક ખૂબ સહેલાથી ત્યાંથી અવર-જવર કરી રહ્યા હતા અને ભારતીય સેના સતત ફાયરિંગ કરી રહી...


"ઑક્ટોબરના આખરી સપ્તાહમાં સિસ્ટર્સે દાર્જિલિંગ છોડી દીધું. તેઓ મોપૂના જનરલના મહેલમાં રહેવાં માટે આવ્યાં હતાં જેમને કૉન્વેટ ઑફ સેન્ટ ફેઇથ નામથી ઓળખવામાં આવતા હતા."

રુમર ગૉડેનની નવલકથા 'બ્લૅક નાર્સિસસ'ની શરૂઆતમાં એવું કંઈ જ નથી જેનાથી લાગે કે આના પર બનેલી ફિલ્મને સેન્સર કરવામાં આવી હશે અથવા પ્રતિબંધ લગાવાયો હશે અને વિશ્વના મહાન ડાયરેક્ટરમાંથી એક માર્ટિન સ્કૉર્સેસે તેને 'એક કામુક ફિલ્મ' માની હશે.

એ ફિલ્મને અંગ્રેજ ડાયરેક્ટર માઇકલ પૉવેલ અને હંગેરીમાં જન્મેલા લેખક-નિર્માતા એમરિક પ્રેસબર્ગરે બનાવી હતી.

આ જોડીએ ઘણી સફળ અને પ્રભાવી ફિલ્મ બનાવી છે જેમાં 'બ્લૅક નાર્સિસસ'ને સૌથી વધુ પસંદ કરવામાં આવી છે. એ જ કહાણી હવે ટીવી પર બતાવવામાં આવી રહી છે જેને બીબીસી અને એફએક્સ પ્રોડક્શન મળીને બનાવી રહ્યા છે. તેમાં જેમા આર્ટર્ટન અને આઇસ્લિંગ ફ્રેંકોસીએ કામ કર્યું છે.

'બ્લૅક નાર્સિસસ' એ ગૉડેનનું ત્રીજી પુસ્તક હતું અને પહેલી વાર બેસ્ટસેલર બન્યું હતું. વિવેચકો તેને સુંદર, સૂક્ષ્મ અને તાજગીસભર ગણાવ્યું હતું. હવે ત્રણ ભાગોમાં બનેલા ટીવી સંસ્કરણનાં લેખિકા અમાંડા કોએનું કહેવું છે કે તેઓ તેને 'ધ શાઇનિંગ વિથ નન... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

્સ' સમજે છે.

90 વર્ષની વયે ગૉડેનનું 1998માં નિધન થઈ ગયું હતું. તેઓ ઇંગ્લેન્ડમાં જન્મ્યા હતા પરંતુ બાળપણનો મોટો ભાગ તેમણે ભારતમાં વિતાવ્યો હતો. તેમના પિતા અહીં એક સ્ટીમર કંપનીમાં વ્યવસ્થાપન કરતા હતા. ગૉડેને 60થી વધુ પુસ્તકો લખ્યા છે જેમાંથી ઘણા પુસ્તકો પર ફિલ્મો બની છે.

'બ્લૅક નાર્સિસસ' ગૉડેનનું સૌથી પ્રખ્યાત પુસ્તક છે. તેનું એક કારણ તેના પર 1947માં બનેલી ફિલ્મની લોકપ્રિયતા છે.

પહાડી મહેલમાં કૅથલિક નનો

આ એંગ્લો-કૅથલિક નનોની કહાણી છે જેમને દૂર હિમાલય પર 8 હજાર ફૂટની ઊંચાઈ પર બનેલા મહેલમાં મોકલવામાં આવ્યાં હતાં.

તેમને સ્થાનિક દેશી લોકો માટે એક સ્કૂલ અને દવાખાનું ખોલવા માટે કહેવાયું હતું પછી ભલે સ્થાનિકો ઇચ્છતા હોય કે ન ઇચ્છતા હોય.

યુવા પરંતુ ઓછા અનુભવી સિસ્ટર ક્લોડગને આ મિશનના પ્રમુખ બનાવાયાં હતાં. તમામ નનોમાં સિસ્ટર રૂથને સંભાળવાં સૌથી મુશ્કેલ હતું.

આ મહેલ એક ઊંડી ખીણના કિનારે બનેલો હતો. ત્યાં ઝડપી પવનો પણ ફૂંકાતા હતા. સ્થાનિક લોકો આ મહેલને મહિલાઓનાં ઘર તરીકે ઓળખતા હતા, કેમ કે ત્યાં એ પહેલાંના ત્યાંના રાજાએ પોતાનું હરમ રાખ્યું હતું. ત્યાં કેટલીક આત્માઓ ભટકતી હતી.

આ મહેલમાં રહેતાં રહેતાં નનો સાંસારિક ઇચ્છાઓથી ઘેરાઈ જાય છે. એક નન શાકભાજીની જગ્યાએ ફૂલના છોડ લગાવે છે અને તેમને બગીચા સાથે પ્રેમ થઈ જાય છે.

બાળકોને સંભાળતાં એક નન પોતાનાં ખુદનાં બાળક માટે તરસે છે. સિસ્ટર ક્લોડગ યુવા પ્રેમ સંબંધની યાદોમાં પરેશાન રહે છે અને સિસ્ટર રુથ ગામમાં રહેતા એક લંપટ અંગ્રેજ મિસ્ટર ડીન માટે વાસનાથી ભરાઈ જાય છે.

ગામની એક સુંદર યુવતી કાંચી જ્યારે આ નનો દ્વારા શિક્ષિત યુવાઓનું મગજ ફેરવી નાખે છે તો તેમની દબાયેલી લાલસા વધુ તીવ્ર બને છે. આખરે આ દબાયેલી ઇચ્છાઓનો બંધ તૂટી જાય છે.

કહાણીમાં મસાલો

કૅથરિન બાયરન

નવલકથામાં યૌન પ્રસંગોને વિસ્તાર નથી અપાયો પરંતુ જ્યારે પૉવેલે તેને વાંચી તો તેમને લાગ્યું કે ફિલ્મી પડદે આ કહાણી ઘણી કામુક લાગશે.

પૉવેલના ક્રિએટિવ પાર્ટનર પ્રેસબર્ગર ગૉડેનને લંચ પર લઈ ગયા અને ફિલ્મ બનાવવાની પોતાની યોજના વિશે જણાવ્યું.

ગૉડેનની જીવની અનુસાર તેમને લાગ્યું કે "જો તેઓ સેન્સરની મંજૂરી મેળવી લે છે તો 'બ્લૅક નાર્સિસસ'ની કહાણી પડદા પર આવશે."

1946માં જ્યારે પૉવેલ અને પ્રેસબર્ગરે ફિલ્મ પર કામ શરુ કર્યુ ત્યારે એ એક સફળ જોડી હતી. તેઓ 'ધ લાઇફ ઍન્ડ ડૅથ ઑફ કર્નલ બ્લિંપ' (1943) અને 'અ કૅન્ટબરી ટેલ' (1944) બનાવી ચૂક્યા...


"કચ્છ અત્યારે હજારો પવનચક્કીઓથી ઘેરાઈ ગયું છે, જેમાં પર્યાવરણને લગતા નિયમોનો ભંગ થતો હોવાથી અમારે કાયમી નુકસાન વેઠવું પડશે."

કચ્છના નખત્રાણા તાલુકાના મોરઝર ગામના યુવાન મેહુલદાન સુરતાણિયા આ શબ્દોમાં પીડા વ્યક્ત કરે છે.

આવી જ પીડા ઘણા પર્યાવરણપ્રેમીઓ અને પક્ષીવિદોની પણ છે. એક સમયે કચ્છના રણપ્રદેશ અને સમુદ્રકિનારા સુધી સીમિત પવનચક્કીઓ હવે ધીમે-ધીમે જિલ્લાના દરેક ગામની સીમા સુધી પહોંચી ગઈ છે.

સરકારી જમીનની સાથે ખાનગી જમીનો પર પણ તોતિંગ પવનચક્કીઓ સ્થપાઈ રહી છે, જેના હાઈટૅન્શન કૅબલની જાળ અહીંનો વિકાસ દર્શાવવાની સાથે પર્યાવરણીય જોખમ પણ પેદા કરે છે.

પવનચક્કીઓની સંખ્યા જેમ વધતી જાય છે, તેમ રાષ્ટ્રીય પ્રાણી મોર અને ઢેલનાં મૃત્યુમાં વધારો થયો છે. સત્તાવાર આંકડા પ્રમાણે એક વર્ષમાં લગભગ 18 મોર વીજલાઇનને કારણે માર્યા ગયા છે.

કચ્છમાં 18 જેટલા મોરનાં મૃત્યુ થયા હોવાનો અહેવાલ

પવનચક્કીના વાયર, થાંભલા સાથે અથડાવાથી અને કરંટ લાગવાથી પક્ષીઓ મરી રહ્યાં છે અને છેલ્લાં ચારેક વર્ષથી કચ્છમાં મોરનાં મૃત્યુનું પ્રમાણ વધ્યું છે.

ઑગસ્ટના છેલ્લા સપ્તાહમાં નખત્રાણાના મોરઝર ગામે 'મોર બચાવો અભિયાન'ની શરૂઆત કરવામ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ાં આવી હતી.

આ ગામની આસપાસ એક સમયે મોટી સંખ્યામાં મોર વસવાટ કરતા હતા અને તેના કારણે ગામનું નામ મોરઝર પાડવામાં આવ્યું હોવાનું ગામવાસીઓ કહે છે.

2001ના ભૂકંપ વખતે ખેદાનમેદાન થઈ ગયેલા કચ્છને બેઠું કરવા ગુજરાતના આ જિલ્લામાં મોટા પાયે ઔદ્યોગિકીકરણ શરૂ થયું. જેનો ફાયદો પણ દેખાયો અને હવે તેના પર્યાવરણીય ગેરફાયદા જોવા મળી રહ્યા છે.

જીવંત વીજલાઇનોના કારણે ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ, ગીધ અને ઘુવડ પણ મૃત્યુ પામે છે.

કચ્છમાં છેલ્લે 2015માં મોરની સંખ્યાની ગણતરી થઈ હતી. જે મુજબ કચ્છમાં 11,500 જેટલા મોર હતા. એકલા નખત્રાણા વિસ્તારમાં 1,200થી 1,300 મોર હોવાની ધારણા છે.

માનદ્ વાઇલ્ડલાઇફ વૉર્ડન અખિલેશ અંતાણીએ જણાવ્યું કે "વિન્ડમિલ (પવનચક્કી) કંપની સાથે સરકારનો કરાર થાય ત્યારે તેમાં ઘણી શરતો હોય છે, જેમ કે વીજવાયરનું ઇન્સ્યુલેશન કરવું, બર્ડગાર્ડ મૂકવા જેથી પક્ષી તેનાથી ટકરાય નહીં."

"બર્ડગાર્ડ એ એક અરીસા જેવું સાધન છે, જેને પવનચક્કીના થાંભલા પર મૂકવામાં આવે છે. તેનાથી પ્રકાશનું પરાવર્તન થાય છે અને પક્ષી તેનાથી દૂર રહે છે. ઘણી જગ્યાએ આ નિયમનું પાલન થતું નથી."

નખત્રાણા તાલુકામાં રોહા સુમરી વિસ્તારમાં મોર અને ઢેલનાં મૃત્યુ સામાન્ય થઈ ગયાં છે. રોહાની આસપાસના ડુંગરાળ વિસ્તારમાં દેશી ખેર, બાવળ અને ગૂગળનાં વૃક્ષ છે અને રોહા ફોર્ટ અને સુમરીના ડુંગર પર લગભગ 150 જેટલા મોર વસવાટ કરે છે.

અખબારી અહેવાલ પ્રમાણે વીજલાઇન પર મોરના મૃતદેહ ચોંટી ગયા, ત્યારે વનવિભાગને તેને ઉતારવામાં પાંચ કલાકનો સમય લાગ્યો હતો. પ્રાંત અધિકારીએ આ સ્થળની મુલાકાત લીધી હતી અને વીજલાઇન અંડરગ્રાઉન્ડ કરવા માટે ભલામણ કરવામાં આવી હતી.

'મોર બચાવો અભિયાન'માં જોડાયેલા ઍડ્વોકેટ અને નેચર ઍન્ડ ઍડ્વૅન્ચર ક્લબના વાઇસ પ્રૅસિડન્ટ ઉર્મીશ સચદેએ કલેક્ટરથી લઈને સાંસદ સુધી પત્રો લખ્યા છે.

તેમણે હવે વધારે પવનચક્કીઓને મંજૂરી ન આપવા અને અત્યારે જે નિર્માણ ચાલુ છે તેને અટકાવવા માગણી કરી છે.

તેઓ કહે છે કે નખત્રાણાનો પાલારધુના એ ઇકૉલૉજિકલી સંવેદનશીલ વિસ્તાર છે. અહીં સારા વરસાદ દરમિયાન નૈસર્ગિક ધોધ રચાય છે. આ વિસ્તારમાં પવનચક્કીઓનું નિર્માણ ચાલુ છે અને તેથી પક્ષીઓનાં કુદરતી રહેઠાણને નુકસાન થવાની શક્યતા છે.

કચ્છમાં નખત્રાણા, અબડાસા, માંડવી અને લખપતમાં મોરની સંખ્યા વધુ છે. નખત્રાણા તાલુકામાં દરેક ગામમાં 200થી વધારે મોર હોવાનો પક્ષીવિદોનો અંદાજ છે. આ વિસ્તારમાં કાંટાળા જંગલ વધારે છે, જે મોરને...


"કોંગ્રેસમાં એવું નથી કે બધાને રાહુલ ગાંધી અને સોનિયા ગાંધી માટે પ્રેમ છે."

જો ચૂંટણી થશે તો પણ તેઓ બહુમતીથી કોંગ્રેસના અધ્યક્ષ તરીકે ચૂંટાઈ આવશે.

પક્ષના અધ્યક્ષ બન્યા બાદ રાહુલ ગાંધી નહેરુ-ગાંધી પરિવારની પાંચમી પેઢીના સભ્ય હશે, જે ભારતનાં સૌથી જૂના રાજકીય પક્ષનું સુકાન સંભાળશે.

કોંગ્રેસનું પરિવારવાદનું આ માળખું માત્ર રાષ્ટ્રીય સ્તરે જ નહીં, રાજ્ય સ્તરે પણ છે.  ગુજરાતમાં પણ કોંગ્રેસના ત્રણ મુખ્યમંત્રીઓના પુત્રો હાલ પક્ષના રાજ્ય એકમના મુખ્ય નેતાઓ છે.

તમને આ વાંચવું પણ ગમશે:

માધવસિંહ સોલંકીના પુત્ર ભરતસિંહ સોલંકી હાલ ગુજરાતના કોંગ્રેસ એકમના પ્રમુખ છે. ચીમનભાઈ પટેલના પુત્ર સિદ્ધાર્થ પટેલ પણ ગુજરાત પ્રદેશ કોંગ્રેસ સમિતિના પ્રમુખ રહી ચૂક્યા છે.

અમરસિંહ ચૌધરીના પુત્ર ડૉ. તુષાર ચૌધરી પણ કોંગ્રેસના વડપણ હેઠળની યુપીએ સરકારમાં કેંદ્રીય મંત્રી હતા.

પરિવારવાદ કોંગ્રેસની ટીકાનું કારણ?

કોંગ્રેસના વિરોધી પક્ષો માટે પરિવારવાદ એ મહત્ત્વનો મુદ્દો રહે છે. કોંગ્રેસને પણ તેની ટીકાનો સામનો કરવો પડે છે.

આમ છતાં કોંગ્રેસ પક્ષ આ માળખામાંથી બહાર કેમ નથી નીકળી શકતો, તે વિશે વાત કરતા સામાજિક રાજકીય બ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ાબતોના વિશ્લેષક પ્રો. ઘનશ્યામ શાહે કહ્યું, "કોંગ્રેસમાં એવું નથી કે બધાંને રાહુલ ગાંધી અને સોનિયા ગાંધી માટે પ્રેમ છે."

એમણે વધુમાં કહ્યું, "પક્ષમાં પણ બધા એવું નથી માનતા કે એમનામાં દૃષ્ટી છે. પણ બધા એવું ચોક્કસ માને છે કે એ નહીં હોય તો બધા અંદરોઅંદર લડીને પક્ષમાં અનેક ટુકડા કરી નાખશે.”

“મને તો આ જ એકમાત્ર કારણ લાગે છે કે, કોંગ્રેસમાં પરિવારવાદ ચાલે છે."

તેમણે જણાવ્યું "એ પણ શક્ય છે, જ્યારે રાહુલ ગાંધી કે સોનિયા ગાંધી ન હોય તો પક્ષમાં નેતા કોણ બને એ વાત પર લડાઈ થાય.”

‘પરિવાર વિના કોંગ્રેસ તૂટી જાય’

જો આ પરિવારને ત્યાગી દેવામાં આવે તો, કદાચ કોંગ્રેસ જરા તૂટી પણ જાય તો પણ એ કોંગ્રેસ માટે સારું છે

પ્રો. શાહે કહ્યું, “હું વ્યક્તિગત રીતે એવું માનું છું કે, જો આ પરિવારને ત્યાગી દેવામાં આવે તો, કદાચ કોંગ્રેસ જરા તૂટી પણ જાય. છતાંય એ કોંગ્રેસ માટે સારું છે."

"કોંગ્રેસ માટે કે સમાજની કોઈપણ સંસ્થામાં આવી મુશ્કેલીઓ આવે અને તેનાથી ડરીને તમે ભાગો તો તમારો વિકાસ નથી થઈ શકતો.

“હાલ કોંગ્રેસમાં બધા અત્યારે જે થઈ રહ્યું છે, તે કોંગ્રેસને માત્ર જાળવી રાખવા માટે છે, તેના વિકાસ માટે નથી.”

પ્રો. શાહે કહ્યું, "હાલમાં રાહુલને પક્ષનું સૂકાન સોંપવાનું આ પગલું એ મને ડહાપણભર્યું નથી લાગતું.

“એવી જ સ્થિતિ ગુજરાતની છે, કે પરિવારવાદના કારણે હાલ કોંગ્રેસમાં જે મોટા નેતાઓ છે, તેમના નેતૃત્વને કારણે પક્ષમાં જૂથ પડેલાં જ છે."

‘લોકોને આ વ્યવસ્થા કોઠે પડી ગઈ છે’

‘આપણા સમાજમાં પણ લોકોને આ પ્રકારની વ્યવસ્થા કોઠે પડી ગઈ છે’

આ વિશે ગુજરાતની સામાજિક બાબતોના અવલોકનકાર અચ્યુત યાજ્ઞિક કહે છે, "કોઈપણ રાજકીય પક્ષમાં આંતરિક લોકશાહી છે જ નહીં.

“એ કોંગ્રેસ હોય લાલુ પ્રસાદ યાદવનો રાષ્ટ્રીય જનતા દળ હોય કે ભારતીય જનતા પક્ષ. ભારતમાં આ પ્રકારની જ પરંપરા છે, આપણે ત્યાં સામંતશાહી પદ્ધતિ એક રીતે ચાલુ જ રહી છે."

યાજ્ઞિકે ઉમેર્યું, "નજીકનાં ભવિષ્યમાં તો આ સ્થિતિનો કોઈ વિકલ્પ દેખાતો નથી. આપણા સમાજમાં પણ લોકોને આ પ્રકારની વ્યવસ્થા કોઠે પડી ગઈ છે.”

“આમ તો આ સ્થિતિનો કોઈ સીધો ગેરલાભ નથી, પરંતુ આપણે સમાજમાં જે સમાનતા લાવવાની વાત કરીએ છીએ, તે સમાનતા લાવવામાં વિલંબ થાય."

તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યુટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો


"કૌરવોની જેમ ભાજપ અને આરએસએસનું કામ પણ સત્તા માટે લડવાનું છે, પાંડવોની જેમ કોંગ્રેસ સત્ય માટે લડી રહી છે."

કોંગ્રેસનાં 84માં મહાઅઘિવેશનમાં રાહુલ ગાંધીએ રાજનૈતિક જંગને મહાભારત કાળ સાથે કંઈક આ રીતે જોડ્યો હતો.

પછી શું, ભાજપ તરફથી પલટવાર થવાનો જ હતો. નિર્મલા સીતારમણે વળતો પ્રહાર કરતાં કહ્યું કે જે લોકો રામનું અસ્તિત્વ સ્વીકાર નથી કરતા, તેઓ ખુદને પાંડવોનાં રૂપમાં રજૂ કરી રહ્યા છે.

રાહુલને કેમ મહાભારત યાદ આવ્યું?

પરંતુ સવાલ એ છે કે રાહુલ ગાંધીએ મહાભારતનો ઉલ્લેખ કેમ કર્યો? શું તેનું કોઈ ખાસ કારણ છે કે પછી તે પોતાના માટે સકારાત્મક અને ભાજપ માટે નકારાત્મક જુમલો શોધતા હતા.

વરિષ્ઠ પત્રકાર નીરજા ચૌધરીએ બીબીસીને કહ્યું કે રાહુલ ગાંધીએ જે ઉદાહરણ આપ્યું તે પણ હિંદુ પૌરાણિક કથાનું જ છે. તેમણે મંદિરનો ઉલ્લેખ પણ કર્યો. એમ પણ કહ્યું કે તેમને કહેવામાં આવ્યું હતું કે ભગવાન દરેક જગ્યાએ છે.

તેમણે કહ્યું, "સોનિયા ગાંધીએ પણ કહ્યું કે અમને મુસ્લિમ પાર્ટીના રૂપમાં રજૂ કરવામાં આવે છે. મને લાગે છે કે કૌરવો-પાંડવોવાળો કિસ્સો પણ આ રણનીતિનો જ એક ભાગ છે."

બંને રાજકીય પક્ષોની પોતપોતાની દલીલો છે. પરંતુ મહાભ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ારતનો ઉલ્લેખ થતાંની સાથે જ બધાના મનમાં એક સવાલ આવ્યો કે રાહુલ ગાંધી વર્તમાન રાજકીય મહાભારતમાં પાંડવ દેખાવા માગે છે તો શું તે શક્ય છે ખરું?

એવી કઈ ચીજ છે જે રાહુલ ગાંધીને પાંડવો, કૌરવો કે મહાભારત કાળનાં બીજાં પાત્રો શીખવી શકે છે.

સકારાત્મક રાજનીતિ

મહાભારતે શીખવાડ્યું છે કે કોઈને જળમૂળથી ઉખેડી નાખવાની ઇચ્છા જ પોતાના માટે ખતરો બની શકે છે. કૌરવોએ આવું જ ઇચ્છ્યું અને તેમના હાલ શું થયા. રાહુલ ગાંધી અને કોંગ્રેસે જલદી જ આમાંથી શીખી લેવું જોઈએ. ભૂતકાળમાં પણ તેઓ આનું નુકસાન ઉઠાવી ચૂક્યા છે.

પહેલાં ગુજરાત અને પછી લોકસભાની ચૂંટણીમાં સોનિયા ગાંધી અને કોંગ્રેસના બીજા નેતાઓએ નરેન્દ્ર મોદી પર વ્યક્તિગત હુમલાઓ કર્યા હતા. તેનો ફાયદો થવાને બદલે તેમને નુકસાન થયું.

એવામાં વ્યક્તિ આધારિત નકારાત્મક રાજનીતિથી વધારે સારું એ હશે કે રાહુલ ગાંધી ભાજપ સરકારની નિષ્ફળતાઓને રેખાંકિત કરે, પરંતુ સાથે એ પણ બતાવે કે તેમની પાસે પરિસ્થિતિ બદલવા માટે અન્ય કયા વિકલ્પો છે.

યે દોસ્તી હમ નહીં તોડેંગે

મહાભારતમાં કૃષ્ણ-અર્જુન હોય કે પછી દુર્યોધન-કર્ણ, મિત્રતાનાં ઉત્તમ ઉદાહરણો મળતાં રહ્યાં છે.

આવી જ રીતે કોંગ્રેસ અને રાહુલ ગાંધીએ પણ મિત્રતાનું મહત્ત્વ સમજવું જોઈએ. સમય આવ્યે તેમણે તેમના મિત્રોની વાત માનવાની પણ નોબત આવી શકે છે.

ગોરખપુર અને ફૂલપુરમાં સમાજવાદી પાર્ટી અને બહુજન સમાજ પાર્ટીએ હાલમાં જ બતાવી દીધું કે સાથે મળીને શું કરી શકાય છે.

2019 દૂર નથી અને કોંગ્રેસે આવા સંબંધો જોડવા માટે કોશિશ કરવી પડશે.

સાથે સાથે એ પણ જોવું પડશે કે જે રાજ્યોમાં તે મોટી પાર્ટી નથી રહી, ત્યાં પોતાના અહમને દૂર રાખીને સ્થાનિક પક્ષો સાથે ઊભું રહેવું પડશે. ક્યાંક સીનિયર બનાવાની તક મળશે તો ક્યાંક જૂનિયર પાર્ટનર તરીકે પણ જોડાવું પડશે.

અડધી માહિતી ખતરનાક

મહાભારતમાં અભિમન્યુનો પ્રસંગ સાહસનો પરચો પણ આપે છે અને શીખ પણ આપે છે. અડધી-પડધી માહિતીના આધારે ચક્રવ્યૂહમાં દાખલ તો થઈ શકાય છે, પરંતુ સુરક્ષિત રીતે બહાર નીકળી શકાતું નથી.

યૂટ્યૂબ પર રાહુલ ગાંધીના ઘણા વીડિયો છે, જેમાં તેઓ ભાષણ આપતી વખતે કોઈને કોઈ ભૂલ કરી રહ્યા છે. એવું નથી કે તેઓ પોતાની ભૂલ સ્વીકારતા નથી. તેઓ એમ પણ કહે છે કે તેઓ ભૂલ કરે છે કારણ કે તેઓ સામાન્ય માણસ છે.

તેમ છતાં તેમણે એ વાત પર ધ્યાન આપવું જોઈએ કે જ્યારે તેઓ વાત કરે કે ભાષણ આપે તો તેમની છબી ગંભીર ના હોય તેવા નેતાની ના બને. કેન્દ્ર સરકારને ઘેરે તો...


"ગરબામાં ભાગ લેવાનો મને ખૂબ જ શોખ છે. મને પણ મન થાય છે કે હું સુંદર ચણિયા-ચોળી પહેરીને મારી બહેનપણીઓ સાથે દાંડિયા રમવા જઉં, પણ હું જઈ શકતી નથી."

"સમસ્યા એ છે મારા પિતા ધર્મના નામે મને નવરાત્રીમાં ભાગ લેવા દેતા નથી. આ માત્ર મારી જ નહીં સમાજની અનેક છોકરીઓની પીડા છે અને સમાજ અમારા જેવી છોકરીઓને પોતાના માટે અવાજ ઉઠાવવા દેતો નથી. એટલે અમારે ચૂપચાપ ઘરે બેસીને લોકોની વાત માની લેવી પડે છે."

આ શબ્દો છે ગુજરાતના જસદણ ગામમાં રહેતાં રેશ્મા કથિરીના,  અને મુદ્દો છે ગરબામાં ભાગ લેવાનો.

આજે ગુજરાત સહિત દેશ જ નહીં, દુનિયાના કેટલાક ખૂણામાં પણ નવરાત્રીની ધૂમ જોવા મળી રહી છે.

હિંદુઓ દ્વારા દેવીઓની આરાધના માટે નવરાત્રી ઉજવવામાં આવે છે. અનેક મુસ્લિમ પરિવારો તેમાં ઉત્સાહભેર ભાગ લે છે, પરંતુ કેટલાક પરિવારો આ તહેવારમાં ભાગ લેવાથી દૂર રહે છે.

બીજી તરફ, પોતાની બહેનપણીઓને ગરબા ગાતા જોઈને ઘણી મુસ્લિમ છોકરીઓને પણ ગરબામાં ભાગ લેવાનું મન થાય છે, પણ પરિવાર અને સમાજના દબાણના કારણે તેમણે પોતાનું મન મારી બેસી રહેવું પડે છે.

આવી જ કેટલીક છોકરીઓ સાથે બીબીસી ગુજરાતીએ વાતચીત કરી.

તમે આ વાંચ્યું કે નહીં?

પોતાની વા... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ત સમજાવતાં રેશ્મા કહે છે, "અમારા સમાજમાં ઘણી એવી છોકરીઓ છે કે જેઓ અસહાય છે. પોતાને ધર્મના આગેવાન ગણાવતા લોકો અમારાં જેવી છોકરીઓની નાની એવી ખુશી માટે પણ કોઈ પગલાં લેતાં નથી."

"તેઓ માત્ર સારા અને ખરાબ વચ્ચેનો ખોટો તફાવત સમજાવે છે. જો તેમની વાત માનવામાં ન આવે તો, માત્ર એક કામ કરે છે. ફતવો કાઢી દે છે. હું જાણવા માગું છું કે સમસ્યા શું છે? શું હું ગરબા ગાવા જઉં તે  ખરાબ વસ્તુ છે?"

"સમય બદલાઈ રહ્યો છે. સમાજનો પણ શિક્ષણ સહિત દરેક ક્ષેત્રે વિકાસ થઈ રહ્યો છે. પણ સમાજમાં હજુ પણ કેટલાક લોકો છે જેઓ જૂના જમાનાની રૂઢિચુસ્ત વિચારધારા સાથે જ ચાલી રહ્યા છે. જેના કારણે અમારા જેવી છોકરીઓ પીડાઈ રહી છે."

"મારા જેવી જ ઘણી મારી બહેનપણીઓ પણ છે કે જે વર્ષોથી આ પ્રકારની નાની-નાની ખુશીઓ માટે સવાલ કરી રહી છે, પણ હજુ સુધી તેમને કોઈ જવાબ મળ્યો નથી કે જેની મદદથી તેઓ પોતાના જીવનમાં પોતાની મરજીથી કંઈ કરી શકે."

'મુસ્લિમના ઇમાન પર ખતરો'

જ્યારે આ મામલે મુસ્લિમ સમાજના મૌલાના (ધાર્મિક ગુરૂ) સાજીદ મેમણ સાથે વાત કરવામાં આવી તો તેમણે જણાવ્યું કે ગરબામાં જવું એ ઇસ્લામની ધર્મ વિરુદ્ધ છે.

સાજીદ મેમણ જણાવે છે, "ગરબા ગાવા એ હિંદુ દેવીની પૂજા કરવા સમાન છે અને તેનાથી મુસ્લિમના ઇમાન પર ખતરો છે."

જોકે, એવું પણ નથી કે મુસ્લિમ સમાજની દરેક વ્યક્તિ આ વિચારધારા ધરાવે છે અને દરેક છોકરી ગરબામાં જઈ શકતી જ નથી.

ઘણાં પરિવારો એવા પણ છે કે જેઓ તહેવારોને ધર્મના ચશ્માથી નહીં, પણ માનવતાના ચશ્માથી જુએ છે.

એવો જ એક પરિવાર ગુજરાતના રાજકોટ સ્થિત ખુશ્બુ અત્યાનનો છે.

બીબીસી સાથે વાત કરતા ખુશ્બુ જણાવે છે, "તહેવારના માધ્યમથી જ આપણે એક તક મેળવીએ છીએ આપણા મિત્રો, પાડોશીઓ સાથે સારા સંબંધ બનાવવાની, છતાં કેટલાક લોકો માટે સંબંધ, લોકોની ખુશી અને ઇચ્છાઓ કરતાં પણ વધારે ઉપર જો કોઈ વસ્તુ છે, તો તે છે ધર્મ."

નવરાત્રી અંગે વાત કરતા જ્યારે ખુશ્બુને સવાલ કરવામાં આવ્યો કે શું તેઓ મુસ્લિમ થઈને ગરબામાં ભાગ લે છે? તો તેમનો જવાબ હતો, હા.

ખુશ્બુ જણાવે છે, "હું એક મુસ્લિમ છું અને જ્યારે પણ મન થાય છે હું નવરાત્રીમાં જઉં છું. હું નથી માનતી કે જો હું નવરાત્રીમાં જઉં છું, તો કંઈક ખોટું કરી રહી છું. મને નવરાત્રી ખુશી આપે છે અને ધર્મના નામે હું મારી ખુશીને મારી શકતી નથી."

"મારા મોટા ભાગના મિત્રો હિંદુ ધર્મ સાથે સંકળાયેલા છે. તેઓ તહેવારોમાં મારા ઘરે આવે છે અને હું પણ તહેવારોમાં તેમના ઘરે જઉં...


"ઘરેથી કામ કરવાનું મુશ્કેલ હોય છે, પરંતુ મને લાગે છે કે હવે હું ટેવાઈ ગઈ છું."

શાહે પોતાના ઘરના એક ખૂણામાં નાનકડી ઑફિસ બનાવી લીધી છે, જ્યાં અલાયદું ડેસ્ક, પ્રિન્ટર અને ઇન્ટરનેટ કનૅક્શન છે.

પૂર્વી કહે છે કે સ્થિતિ થોડી વધુ સામાન્ય થશે એટલે તેઓ કૉ-વર્કિંગ સ્પેસમાંથી કામ કરવાનું શરૂ કરી દેશે.

"ખૂબ જ દૂર હોવાથી હું ફરી ઑફિસે નહીં જઉં, સાથે જ હું ઘરેથી પણ કામ કરવા નથી માગતી. વધુ સારી રીતે કામકાજ કરવા જગ્યા બદલવાની જરૂર છે."

કોરોના વાઇરસ બાદ હવે આપણા કામ કરવાની રીત કેટલી બદલાઈ જશે?

ઘરેથી કામકાજ

બ્રાન્ડ કન્સલ્ટન્ટ તરીકે કામ કરતા હરીશ બીજુરના કહે છે, "મોટી ઑફિસો નાની થવા લાગી છે. લોકો પ્યૂન જેવા લોકોની મદદ વિના ચલાવતા શીખી રહ્યા છે, જે અનેક લોકોના ઇગોમાં મોટું પરિવર્તન લાવશે."

લૉકડાઉનને કારણે લોકો ઘરમાં રહેવા મજબૂર બની ગયા છે.

હરીશ કહે છે, "હવે લોકોએ વ્યક્તિગત વપરાશ માટે અને કામકાજ માટે એમ બે મોબાઇલ રાખવા પડશે. લોકોને મોટાં ઘરની જરૂર પડશે, જેમાં ઑફિસકામ માટેની અલગ જગ્યા હશે. પ્રિન્ટર તથા અન્ય ઑફિસ સામગ્રીની માગ વધશે અને આ જ આપણું નવું રાબેતા મુજબનું જીવન બની રહેશે."

ગોદરેજ ઇન્ટિરિ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

યોના સમીર જોશીના કહેવા પ્રમાણે, ભારતીય ઘરો નાના હોય છે અને તેમાં ઑફિસ માટેની અલગ જગ્યા જેટલી મોકળાશ નથી હોતી.

તેઓ કહે છે, "અમારી વેબસાઇટ ઉપર ખુરશીને લગતા સર્ચમાં 140 ટકાનો ઉછાળ જોવાયો છે. આ સિવાય વર્કટેબલની માગ પણ વધી છે."

આથી ગોદરેજે તેના હોમ ફર્નિચરની સાથે ફૉલ્ડેબલ ચેર, ફૉલ્ડેબલ ડેસ્ક, કમ્પ્યૂટર ટેબલ તથા સ્ટડી ટેબલનો પ્રચાર વધારી દીધો છે.

નિષ્ણાતોના કહેવા પ્રમાણે, ઘરેથી કામ કરવાની વ્યવસ્થા માત્ર કર્મચારી માટે જ નહીં, પરંતુ ઍમ્પ્યલૉયર માટે પણ પડકારજનક સ્થિતિ ઊભી કરે છે.

સિક્યૉરિટી સર્વિસ કંપની 'સિક્યુરટૅક' ના સહ-સંસ્થાપક પંકિત દેસાઈના કહેવા પ્રમાણે :

"સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે કર્મચારી કોઈપણ જાતની દખલની ચિંતા કર્યા વગર સૅન્સિટિવ કામગીરી કરી શકે છે. કોઈનું નિર્દોષ ડોકિયું કે એક જ સિસ્ટમમાંથી ઇન્ટરનેટનું બ્રાઉઝિંગ પણ થતું હોય. જ્યારે તમે બીજા કોઈના ડેટા સાથે કામ કરી રહ્યા હો, ત્યારે તમારે વિશેષ સતર્કતા રાખવી પડે."

ફેસબુક તથા ટી.સી.એસ. (ટાટા કન્સલ્ટન્ટસી સર્વિસ)એ પોતાની ઑફિસમાં 30-50 ટકા કરતાં વધુ સ્ટાફની જરૂર ન પડે તે પ્રકારની યોજના ઉપર કામ કરવાનું શરૂ કરી દીધું છે. એક વખત માળખાકીય સુવિધા ઊભી થઈ જશે એટલે આગામી ત્રણથી પાંચ વર્ષ દરમિયાન નવી વ્યવસ્થા લાગુ કરાશે.

યુનિકૉરર્ન ઇન્ડિયા વૅન્ચર્સના મૅનેજિંગ પાર્ટનર ભાસ્કર મજુમદારના મતે, "આવનારા સમયમાં કર્મચારી ચાહે ગમે તે હોદા ઉપર કામ કરતો હોય તેને અઠવાડિયામાં માત્ર એક કે બે વખત ઑફિસે આવવા માટે કહેવામાં આવશે અને તે મુજબ, તેને વળતર ચુકવાશે."

ઑફિસમાં મૂળભૂત પરિવર્તન

ઘરેથી કામ કરવાની ઘરેડ પડી જશે એટલે કંપનીઓ કાર્યસ્થળે સ્ટાફની સલામતી માટે મૂળભૂત માળખાકીય ફેરફાર કરવાનું શરૂ કરી દેશે. કમસે કમ ટૂંકાગાળા માટે 'લાઇન ઑફ સાઇટ'ને લાગુ કરશે. મતલબ કે બે કર્મચારી એકબીજાને આંખમાં આંખ નાખીને જોઈ શકે એટલા નજીક બેસાડવાની વ્યવસ્થા નહીં હોય.

નવી વ્યવસ્થા પ્રવર્તમાન પ્રલાલિથી તદ્દન ભિન્ન હશે. હાલ લોકો વધુ નજીકથી સાથે મળીને કામ કરે તે રીતે વ્યવસ્થા ગોઠવવામાં આવે છે. જોકે હજુ પણ હળીમળીને કામ કરવાની જરૂર તો પડશે, પરંતુ રૂબરૂમાં સાથે મળીને બેસવાને બદલે ડિજિટલ માધ્યમો થકી આ જરૂરિયાતને પૂરી કરવામાં આવશે.

ઑફિસોમાં કૉલોબ્રેશન તથા વીડિયો કૉન્ફરન્સ માટે વધુ જગ્યા ફાળવવી પડશે. છ ફૂટના સોશિયલ ડિસ્ટન્સિંગના નિયમને કારણે ઑફિસ આવનારાઓની સંખ્યા વધશે. સહેલાઈથી સાફ કરી શકાય અને ડિસઇન્ફૅક્ટ...


"ચૂંટણીનું પરિણામ આવે એ પહેલાં ગઈકાલે એનું અવસાન થયું અને એની લોકોની સેવા કરવાની ઈચ્છા અધૂરી રહી ગઈ."

આ શબ્દો છે અપક્ષ ચૂંટણી લડીને વિજય મેળવનારાં લીલાબહેન ઠાકોરના પતિ વિક્રમભાઈ ઠાકોરના. લીલાબહેને સાણંદ તાલુકા પંચાયતની પીંપણ બેઠક અપક્ષ ઉમેદવાદર તરીકે જીતી લીધી છે. પીંપણ બેઠક પર લીલાબહેનને 2163 મતો મળ્યા છે.

જોકે, વિજયની જાણ થાય એ પહેલાં જ તેમનું મૃત્યુ થયું છે.

સામાજિક કાર્યકર લીલાબહેન

સાણંદના સોયલા ગામનાં લીલાબહેન છેલ્લાં 12 વર્ષથી સામાજિક કાર્યો કરતાં હતાં. જાહેર જીવન ઉપરાંત તેઓ ઘરે પતિને ખેતી અને પશુપાલનમાં પણ મદદ કરતાં હતાં.

લીલાબહેન અને વિક્રમભાઈ દ્વારા કરાતાં સામાજિક કાર્યો થકી આસાપાસના પંથકમાં બન્નેનું નામ પણ થઈ ગયું હતું. સમય જતા લીલાબહેન ભાજપમાં જોડાયાં હતાં. સાણંદ તાલુકા પંયાયતની પીંપળ બેઠક પર તેમણે બે વખતે ભાજપમાંથી ટિકિટ મેળવવા પ્રયાસ કર્યો હતો પણ તેમને ટિકિટ મળી નહોતી. જેને પગલે તેઓએ અપક્ષ ઉમેદવાર તરીકે આ વખતની ચૂંટણીમાં ઝંપલાવ્યું હતું.

વિક્રમભાઈ ઠાકોર જણાવે છે, "નાનીનાની સમસ્યા માટે અમારે ગાંધીનગર કે અમદાવાદ જવું પડતું હતું. એટલે ગામના લોકો અમને આગ્રહ કરતા હતા કે... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

બહેનને ચૂંટણીમાં ઊભા રાખો. સત્તામાં હશે તો ગામનાં સેવાકાર્યો સારી રીતે થશે."

"અમારા ગામમાં ઠાકોર, દરબાર, પટેલ, દલિત, કોળી, દેવીપૂજક સહતિ તમામ સમાજના આગેવાનોએ અમારી ઘરે આવીને મારી પત્નીને ચૂંટણી લડવા માટે કહ્યું હતું. મારી ઇચ્છા નહોતી પણ ગામના લોકોનો આગ્રહ જોઈને એણે અપક્ષ તરીકે ચૂંટણી લડી."

ગામના લોકો શું કહે છે?

પીંપણ ગામ વિક્રમભાઈના ગામ સોયલાથી 17 કિલોમિટરના અંતરે આવેલું છે. વિક્રમભાઈ જણાવે છે, "અમે પ્રચાર કરવા નીકળતાં ત્યારે લોકો અમને કહેતા કે તમારે પ્રચાર કરવાની જરૂર નથી. તમે ઘેર જતા રહો. લોકો અમારી સાથે જોડાતા હતા."

"ચૂંટણીપ્રચાર દરમિયાન મારાં પત્નીને સામાન્ય ઉધરસ થઈ હતી. રવિવારે રાત્રે અમે સાથે જમ્યાં હતાં. ગઈ કાલે સવારે ઊઠીને તેમણે નાસ્તો બનાવ્યો અને થોડી વાર બાદ તેમનું મૃત્યુ થઈ ગયું. હું ઘરે જ છું. પીંપણ બેઠક પરથી તેઓ જીતી ગયા હોવાની મને જાણ થઈ છે."

લીલાબહેનના મૃત્યુના પગલે સોયલા ગામના લોકો આઘાતમાં છે. ગામમાં રહેતા જશાજી ઠાકોર જણાવે છે, "લીલાબહેનને બાળકો અને બહેનો માટે વિશેષ પ્રેમ હતો. કોઈ પણ જાતના ભેદભાવ વગર તેઓ બાળકોને પ્રેમ કરતાં હતાં. સમગ્ર પંથકમાં તેઓ લોકપ્રિય હતાં. એટલે જ અમે તેમને આગ્રહ કરીને ચૂંટણી લડાવી હતી."

ગામમાં રહેતાં મીનાબહેન દાતણિયા જણાવે છે, "મારી દીકરીની સુવાવડ વખતે લીલાબહેન અમને સરકારી દવાખાનામાં લઈ ગયાં હતાં. સરકારી યોજના પ્રમાણેની સહાય અપાવી ભારે મદદ કરી હતી."

 "એ જીવતાં હોત તો વધુ સેવા કરી શક્યાં હોત."

ગામનાં વધુ એક મહિલા સવિતાબહેન પરમાર જણાવે છે, "અમારાં બાળકોને શાળાએ દાખલ કરાવતાં હતાં. એમના કારણે અમારાં બાળકો ભણતાં થયાં છે."

તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યૂટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો


"જમીનનું સોઇલ ટેસ્ટિંગ કરાવ્યું તો નિષ્ણાતોએ સલાહ આપી કે તમે ખારેક કે દાડમના પાક તરફ વળો."

"10 વર્ષ અગાઉ અમે જોખમ લીધું. શરૂઆતમાં પાંચ એકરમાં ઇઝરાયલી ટેકનૉલૉજીની મદદથી ખારેક વાવી અને પાંચ વર્ષમાં જ અમને સફળતા મળી ગઈ. આજે અમારા વિસ્તારમાં લગભગ 500 હેક્ટરમાં ખારેકનું વાવેતર હશે."

માંડવી તાલુકાના જનકપુર ગામના યુવાન ખેડૂત વિવેક ધોળુ આ શબ્દોમાં અહીંની બાગાયતી ખેતીનું ચિત્ર રજૂ કરે છે.

ઍગ્રિકલ્ચર એન્જિનિયરિંગમાં ડિપ્લોમા કર્યા પછી ખેતીમાં પ્રયોગ કરનારા વિવેકને ત્રણ વર્ષ પહેલાં ખારેકનો પહેલો ફાલ મળ્યો.

તેમના જેવા બીજા સેંકડો ખેડૂતો કચ્છના જુદાજુદા વિસ્તારોમાં પોતાની ક્ષમતા અને આવડત પ્રમાણે બાગાયતી ખેતી કરી રહ્યા છે.

સૂકાભટ કચ્છમાં આજે 58,000 હેક્ટરમાં ખારેક, કેરી, દાડમ, ડ્રેગન ફ્રૂટ, લીંબુ, ચીકુ, નાળિયર, જામફળ, જાંબુ, બોર સહિતના પાક લેવાય છે અને લાખો રૂપિયા રળાય છે.

અમુક ખેડૂતો લિચી, સ્ટ્રોબૅરી અને કૅલિફોર્નિયન બદામમાં પણ પ્રયોગ કરી રહ્યા છે.

ચોક્કસ પાકને માફક આવતા કચ્છના હવામાન, પાણી ઉપરાંત જોખમ લેવાની તૈયારી, યોગ્ય માર્ગદર્શન અને તાલીમ દ્વારા આ સિદ્ધિ મેળવી શકાઈ છે.

વિવેક કહે છ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ે કે વાવેતરની શરૂઆત કરતી વખતે રોપા માટે 50 ટકા સુધી સરકારી સબસિડી મળી હતી, પરંતુ માર્ગ આસાન ન હતો.

તેઓ કહે છે, "તે સમયે ખારેકના રોપાનો ભાવ 2,500 રૂપિયા ચાલતો હતો જે આજે 3,800ની આસપાસ ચાલે છે. અમારે જોખમ લેવું પડે તેમ હતું કારણ કે રોકડિયા પાકનું વાવેતર બંધ કરીને અમે ઇન્વેસ્ટમૅન્ટ કરી રહ્યા હતા અને ત્યાર પછી ત્રણ વર્ષ સુધી બેસી રહેવું પડ્યું. તાજેતરમાં અમે છઠ્ઠો ફાલ ઉતાર્યો છે."

વિયેતનામનું ડ્રેગન કચ્છમાં ખિલ્યું

ગાંધીધામ નજીક મીઠી રોહરમાં યુવા ખેડૂત  મયંક સંઘવીએ ડ્રૅગન ફ્રૂટના વાવેતરમાં જ્વલંત સફળતા મેળવી છે.

તેઓ કહે છે, "ડ્રેગન ફ્રૂટ ભારતમાં આયાત કરવું પડતું હતું અને તેના ભાવ ઘણા ઊંચા હતા તેથી અમને કચ્છમાં જ આ ફ્રૂટની ખેતી કરવાનો વિચાર આવ્યો. 2014માં અમે તેની શરૂઆત કરી ત્યારે ભારતમાં દર વર્ષે લગભગ 25,000 ટન ડ્રેગન ફ્રૂટની આયાત થતી હતી."

ડ્રેગન ફ્રૂટ મુખ્યત્વે શ્રીલંકા અને વિયેતનામમાં થાય છે.

દુબઈથી માર્કેટિંગમાં એમબીએની ડિગ્રી મેળવ્યા બાદ સ્વદેશ આવેલા મયંક સંઘવીને ડ્રેગન ફ્રૂટ ઉગાડવામાં 14 મહિનામાં સફળતા મળી અને 2015માં તેઓ પ્રથમ પાક લઈ શક્યા.

આ માટે તેમણે મોટા ભાગની માહિતી ગૂગલ પરથી સર્ચ કરીને અને વિયેતનામ સ્થિત કેટલાક મિત્રો પાસેથી મેળવી હતી.

તેમણે 20 એકરથી શરૂઆત કરી હતી અને આજે 40 એકર વિસ્તારમાં ડ્રેગન ફ્રૂટનું વાવેતર કરે છે. સામાન્ય રીતે તેનો બજાર ભાવ 250થી 300 રૂપિયાની આસપાસ હોય પરંતુ ડેન્ગ્યૂ અને ચીકન ગુનિયામાં પ્લેલેટ કાઉન્ટ ઘટી જાય ત્યારે આ ફળ પ્લેલેટ કાઉન્ટ વધારવામાં અસરકારક હોવાથી અત્યારે રોગચાળાના સમયમાં ડ્રેગન ફ્રૂટનો ભાવ રૂપિયા 500 સુધી પહોંચી ગયો છે.

તેઓ કહે છે, "શરૂઆતમાં અમે ડ્રેગન ફ્રૂટના પ્લાન્ટ વિદેશથી આયાત કરાવતા હતા. આ ફળના રોપા તૈયાર કરવાની ત્રણ મહિનાની પ્રોસેસ હોય છે ત્યાર પછી બીજમાંથી મૂળ વિકસે અને રોપાં તૈયાર થતાં હોય છે. અમે લગભગ પોણા બે કરોડ રૂપિયાનું રોકાણ કર્યું અને માત્ર ત્રણ વર્ષમાં તેનું વળતર મળી ગયું છે. આજે અમે ડ્રેગન ફ્રૂટના રોપાનું વેચાણ પણ કરીએ છીએ."

પુષ્કળ મહેનત માંગી લેતું કામ

ખેતી એ સરળ કામ નથી અને તેમાં પણ બાગાયતી ખેતી પુષ્કળ મહેનત તથા રોકાણ માંગી લે છે.

વિવેક ધોળુ કહે છે કે, "ખારેકમાં ફ્લાવરિંગના સમયે પાંચ મહિના ખાસ ધ્યાન આપવું પડે છે. સવારે પાંચ વાગ્યે ઊઠીને મેલ અને ફીમેલ ઝાડનું પૉલિનેશન કરવું પડે. તેનાથી મોડું થાય તો મધમાખીઓ તેને ચૂસી જાય. મેલ...


"જયા જેટલીને હિંમત મળે-જે તેમને પ્રેમ કરતાં હતાં અને જેમણે તેમનો ખ્યાલ રાખ્યો જયારે તેમના પરિવાર સહિત બાકીના તેમને છોડીને જતા રહ્યાં."

"જ્યોર્જ ફર્નાન્ડિઝ, જેમના બંધના એક આહ્વાનથી આખી ભારતીય રેલવેનું કામ ઠપ્પ થઈ જતું હતું, એ નથી રહ્યા. આ સમયમાં હું, લાંબા સમય સુધી તેમના મિત્ર રહેલાં જયા જેટલી વિશે વિચારી રહી છું."

ભૂતપૂર્વ રક્ષા મંત્રી જ્યોર્જ ફર્નાન્ડિઝના અવસાન ઉપર ટ્વીટર ઉપર આ શોક સંદેશ જયા જેટલીને લખવામાં આવી રહ્યા છે.

પત્રકાર પણ જ્યોર્જ ફર્નાન્ડિઝના અંતિમ સંસ્કારની જાણકારી સમતા પાર્ટીના પૂર્વ અધ્યક્ષ જયા જેટલી પાસેથી જ માંગતા હતા.

જયા જેટલી, જ્યોર્જ ફર્નાન્ડિઝ સાથેના પોતાના સંબંધને દોસ્તીનું નામ જ આપતા આવ્યા છે. એ અલગ વાત છે કે તેઓ ઘણાં વર્ષો તેમની સાથે તેમના ઘરમાં જ રહ્યાં, જેને સાદી ભાષામાં 'લિવ-ઇન રિલેશનશિપ' એવું નામ આપવામાં આવ્યું છે.

પરંતુ સામાન્ય જનતાએ આ નેતાઓને 'લિવ-ઇન રિલેશનશિપ'માં હોવાને લીધે નકાર્યા નહોતા, ના તો આ નેતાઓએ આ સચ્ચાઈને ક્યારેય છુપાવી.

'સંબંધમાં રોમાન્સનું તત્ત્વ બિલકુલ નહોતું'

બીબીસી સંવાદદાતા રેહાન ફઝલ સાથે વાતચીતમાં એક વાર જયા જેટલીએ આ સંબંધને કંઈક આ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

વી રીતે વ્યાખ્યાયિત કર્યો હતો :

"ઘણા પ્રકારના મિત્રો હોય છે અને દોસ્તીના પણ ઘણા સ્તર હોય છે."

"મહિલાઓને એક પ્રકારના બૌદ્ધિક સન્માનની બહુ જ જરૂર હોય છે. આપણા પુરુષ પ્રધાન સમાજના મોટા ભાગના લોકો વિચારે છે કે મહિલાઓ નબળા દિમાગ અને શરીરની હોય છે."

"જ્યોર્જ અતુલ્ય વ્યક્તિ હતી, જેમણે મને વિશ્વાસ અપાવ્યો કે મહિલાઓની પણ રાજકીય વિચારધારા હોઈ શકે છે."

રાજકીય કામકાજને લીધે શરૂ થયેલી આ મિત્રતા સમયની સાથે ગાઢ બની.

જ્યારે જયા અને તેમના પતિ અશોક જેટલી અલગ થઈ ગયા અને જ્યોર્જ તેમનાં પત્ની લૈલા કબીરથી અલગ થઈ ગયા, ત્યારે 1980ના દશકામાં જયા જ્યોર્જની સાથે રહેવા લાગ્યાં.

જયાએ કહ્યું તેમના સંબંધમાં 'રોમાન્સનું તત્ત્વ બિલકુલ નહોતું' પરંતુ લોકો ઘણી વાતો કરતા હતા.

ત્યારે જ્યોર્જ તેમને કહેતા હતા કે રાજનીતિ ફૂલોની પથારી નથી, એટલે રાહ ના જુઓ કે કોઈ તમારી પથારી સરખી કરશે.

જ્યોર્જની સાથે રહેવાનો તેમનો પોતાનો નિર્ણય હતો. જયા કહે છે કે જ્યોર્જે સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે બહુ મુશ્કેલ લાગવા લાગે, તો છોડીને જવા માટે આઝાદ છે. ત્યારનું વાતાવરણ આજ જેવું નહોતું

આજથી 30 વર્ષ પહેલાં, જ્યારે 'લિવ-ઇન રિલેશનશિપ' વિશે ના તો ખુલ્લી ચર્ચા હતી, ના ખુલ્લા વિચારો અને ના તો સુપ્રીમ કોર્ટના કોઈ ચુકાદા અથવા ઘરેલું હિંસાના કાયદા દ્વારા આને કાયદેસર માન્યતા મળી હતી.

હવે કાયદાની નજરમાં લાંબા સમય સુધી સાથે રહેલા પુરુષ અને સ્ત્રીને પરિણીત માનવામાં આવે છે, તેમનું સંતાન કાયદેસર ગણાય છે.

આવા સંબંધમાં રહ્યાની ઘટનામાં 'પત્ની'ની જેમ જ, સ્ત્રી ઘરેલું હિંસાની ફરિયાદ કરી શકે છે, પરંતુ ત્યારે એમ નહોતું.

ત્યારે આ બંને નેતા પોતાના ઉચ્ચ સ્થાને હતાં, જ્યોર્જ ફર્નાન્ડિઝ રક્ષામંત્રી હતા અને જયા જેટલી સમતા પાર્ટીનાં અધ્યક્ષ.

લેખિકા અને સ્તંભકાર શોભા ડે કહે છે કે જયા જેટલી અને જ્યોર્જ ફર્નાન્ડિઝ ફક્ત સમતા પાર્ટીમાં 'સાથે કામ કરનારા' સહયોગી નહોતા. તેમની વચ્ચેનો સંબંધ ફક્ત સમાજવાદી વિચારધારા સાથે જોડાયેલો નહોતો. તેમની વચ્ચે ઘનિષ્ઠ સંબંધો હતાં, જે જગજાહેર હતાં અને તેમણે ક્યારેય એ છૂપાવવાનો પ્રયત્ન નહોતો કર્યો.

આ રસ્તા ઉપર રાજનેતા

ફિલ્મ અભિનેત્રી રાધિકા

રાજનીતિ જેવા સાર્વજનિક જનહિતના કામ સાથે જોડાયેલા લોકો પોતાની અંગત જિંદગી વિશે'પવિત્ર-સ્પષ્ટ' છાપ રાખવાનું પસંદ કરે છે.

અમેરિકન રાજનીતિમાં પતિ-પત્ની અને બાળકો સહિત આખો પરિવાર હોવો કોઈ પણ રાજનેતા માટે એક ઉપલબ્ધી સમાન...


"જયારે અહીં આવીને તેણે બૅન્કમાં પાસબુક આપી ત્યારે ખબર પડી કે તેના ખાતામાં મનરેગાના પૈસા જમા થયા છે અને ઉપડી પણ ગયા છે."

આ શબ્દો છે બોટાદના લખણા ગામના જેસંગભાઈ ડાભીના. જેસંગભાઈ ડાભીએ આ અંગે ઍન્ટિ-કરપ્શન બ્યૂરોમાં ફરિયાદ પણ કરી છે.

તેમણે બીબીસી સાથેની વાતચીતમાં કહ્યું, "મારી દીકરી ધર્મિષ્ઠાનાં લગ્ન થઈ ગયાં છે અને તે ઉજાળવાવ ગામમાં રહે છે."

"તેનાં લગ્ન થયા પછી અમે તેનું નામ રાશન કાર્ડ અને ચૂંટણી કાર્ડમાંથી કઢાવી દીધું હતું અને મારો દીકરો દસમાની પરીક્ષા માટે એના ઘરે ગયો હતો."

"જયારે એ ગામ પાછો આવ્યો ત્યારે એની પાસે એને મુસાફરી પૂરતા પૈસા રાખ્યા હતા અને બાકીના પૈસા બૅન્કમાં જમા કરાવ્યા હતા."

"લખણા આવીને તેણે બૅન્કમાં પાસબુક ભરાવી ત્યારે ખબર પડી કે એના ખાતામાં મનરેગાના પૈસા જમા થયા હતા અને પછી તે ઊપડી પણ ગયા છે. તેમે જીવનમાં કોઈ દિવસ મનરેગામાં કામ નથી કર્યું"

કામ નથી કર્યું અને બૅન્કખાતામાં પૈસા જમા થયા

આવું જ બન્યું છે બનાસકાંઠાના બાલુન્દ્રા ગામમાં રહેતા રામભાઈ રબારી નામના 11 વર્ષના છોકરા સાથે.

બનાસકાંઠાના એસ.પી. તરુણ દુગ્ગલે બીબીસી સાથેની વાતચીતમાં કહ્યું કે અહીંથી અમને ખોટા... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ફોટા સાથેનાં 16 નકલી જોબકાર્ડ મળ્યાં છે એમાં એક 11 વર્ષના છોકરા રામા રબારીનું જોબકાર્ડ મળ્યું છે.

દુગ્ગલ કહે છે, "છોકરો સગીર છે અને એને મનરેગામાં કામ નથી કર્યું છતાં એના ખાતામાં પૈસા જમા થઈને ઉપડી ગયા છે."

"અમારી તપાસમાં આ બહાર આવ્યું છે અને હજુ રદ થયેલાં 226 જોબકાર્ડમાં કેવી ગેરરીતિ થઈ છે એની તપાસ ચાલુ છે."

પાછલા અમુક દિવસોમાં ગુજરાતનો બનાસકાંઠા જિલ્લો મનરેગા એટલે કે મહાત્મા ગાંધી નેશનલ રૂરલ ઍમ્પ્લૉયમૅન્ટ ઍક્ટના અમલીકરણમાં થઈ રહેલા કથિત ભ્રષ્ટાચારને લઈને સતત ચર્ચામાં રહ્યો.

ગરીબોના કલ્યાણાર્થે રચાયેલ આ યોજનાનો લાભ જરૂરિયાતમંદોને ન મળી રહ્યો હોવાની રાવ ઊઠી છે.

સંપૂર્ણ પારદર્શક અમલીકરણ સુનિશ્ચિત કરવા માટેના તંત્રના પ્રયત્નો હાલ તેના પર લગાવાઈ રહેલા આરોપોને કારણે માત્ર પોકળ વાતો સાબિત થઈ રહ્યા હોવાનું સ્થાનિકો જણાવે છે.

હવે અહીં પ્રશ્ન એ થાય છે કે આખરે બધી માહિતી ઑનલાઇન પ્રાપ્ત હોવા છતાં આ યોજનામાં ભ્રષ્ટાચાર કઈ રીતે આચરાતો હશે?

ગ્રામીણ ગરીબોને રોજગારી આપતી યોજના મનરેગા

મનરેગાએ બંધારણમાં આલેખાયેલ 'કામ કરવાના અધિકાર'નું મૂર્ત સ્વરૂપ કહી શકાય.

કૉંગ્રેસના વડપણવાળી UPA સરકારમાં વર્ષ 2005માં આ બિલ પાસ કરાયું હતું. જેનો ઉદ્દેશ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં રહેતા પરિવારોની પુખ્ત વયની કોઈ પણ એક વ્યક્તિને એક વર્ષમાં ઓછામાં ઓછા 100 દિવસ માટે કૌશલ્યરહિત રોજગાર મેળવવાનો અધિકાર આપવાનો હતો.

ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના એક અહેવાલ અનુસાર કેટલાક કિસ્સામાં સમગ્ર વર્ષમાં રોજગાર મેળવવાના દિવસોની સંખ્યામાં વધારો કરીને 150 કરવાની પણ મંજૂરી અપાઈ છે.

તાજેતરમાં કોરોનાની પરિસ્થિતિને કારણે બિહારના મુખ્ય મંત્રી નીતીશ કુમારે મનરેગા હેઠળ વાર્ષિક 100 દિવસના સ્થાને 200 દિવસ કામ મળે તેવી માગ કરી હતી.

કઈ રીતે થયું કથિત કૌભાંડ?

ગ્રામીણ ગરીબોને રોજગારી આપવાના હેતુથી ઘડાયેલ આ યોજનામાં અનેક વખત ગેરરીતિની ફરિયાદો ઊઠતી આવી છે.

ગુજરાતમાં મનરેગામાં થયેલા કથિત ભ્રષ્ટાચાર મામલે કૉંગ્રેસના નેતા મનહર પટેલ જણાવે છે, "ગુજરાતમાં તલાટી અને ગ્રામસેવક દ્વારા મનરેગાના નામે રૂપિયા બનાવવાનું મોટું કૌભાંડ ચાલી રહ્યું છે."

"આમ તો ઑનલાઇન કોને કેટલા પૈસા ચૂકવાય એની વિગતો વેબસાઇટ પર મૂકવામાં આવે છે, જેથી પહેલી નજરે આ આખુંય કામ પારદર્શી અને ભ્રષ્ટાચારવિહોણું લાગે છે."

જોકે, આ યોજનાના અમલીકરણની હકીકત કંઈ જૂદી જ હોવાનું જણાવતાં તેઓ કહે છે, "વાસ્તવિકતા એ છે કે...


"જે બેડરૂમને નાનપણથી તમે માતાપિતાના બેડરૂમ તરીકે ઓળખતા હોવ તેમાં રહેનાર વ્યક્તિમાંથી કોઈ એક બદલી જાય તો કેટલું ખરાબ લાગે."

"ધીરે ધીરે તમે આનાથી ટેવાઈ જાવ છો. પછી કંઈ પણ નવું લાગતું નથી."

અકાંક્ષાએ કોઈ બીજા મહિલાને તેમની માતા તરીકે પસંદ કર્યાં છે, તેઓ હવે આ મહિલા સાથે ખુશ પણ છે. જોકે, આ નવા સંબંધનો સ્વીકાર તેમના માટે ખૂબ પડકારજનક હતો. "

તમે આ વાંચ્યું કે નહીં?

જોકે, બધાનો અનુભવ એક સરખો ન હોઈ શકે. કૉફી વિથ કરનમાં તાજેતરમાં જ આવેલાં સૈફ અલી ખાન અને પ્રથમ પત્ની અમૃતા સિંહનાં દીકરી સારા અલી ખાનની વાતો અને યાદો અકાંક્ષાથી થોડી જુદી છે.

સૈફને અબ્બા કહીને સંબોધતી સારા, કરીનાને નાની મા કહીને સંબોધતી નથી.

તેમના મતે જે દિવસે તેઓ કરીનાને નાની મા કહીને બોલાવશે તેમની મુશ્કેલી દૂર થઈ જશે.

તેમનું સ્વપ્ન છે એક દિવસ તેઓ કરીના સાથે શૉપિંગ કરવા જાય, પરંતુ શું સાવકા સંબંધો આટલા સુમેળભર્યા હોઈ શકે?

આના વિશે સારાએ કહ્યું, "અબ્બા અને કરીનાનું લગ્ન હતું. મારા માતાએ જાતે મને તૈયાર કરી હતી અને અમે લગ્નમાં ગયાં હતાં."

તેમનાં માતાપિતાના છૂટાછેડા હોય કે પછી તેમના પિતાનું કરીના સાથે લગ્ન. સારાના મતે જે કં... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ઈ પણ થયું તે સારું થયું છે.

"જે જ્યાં છે ત્યાં અમે સૌ ખુશ છીએ."

વાતચીતના આ કાર્યક્રમમાં સારાએ જે પ્રકારની વાતો કરી આ પ્રકારની જ વાતો ફરહાન અખ્તર અને ઝોયા અખ્તરે પણ અગાઉ કરી હતી.

ઝોયા-ફરહાન અને શબાના આઝમીના સંબંધો પણ કંઈક આવા જ છે.

શબાના, જાવેદ અખ્તરનાં બીજા પત્ની છે. ફરહાન-ઝોયા આગલાં પત્ની હની ઈરાનીના સંતાનો છે.

ફરહાને આ કાર્યક્રમમાં કહ્યું હતું કે શરૂઆતમાં તેમને પોતાના પિતાથી ખૂબ જ ફરિયાદો હતી.

જોકે, આગળ જતા શબાના સાથે તેમના સંબંધો ખૂબ જ સુમેળભર્યા થઈ ગયા.

ફરહાન આ તમામ વાતનો વધારે શ્રેય શબાનાને આપે છે. કારણ કે તેમણે ક્યારેય અસહજ અનુભવ થવા દીધો નહોતો.

આ પ્રકારના સંબંધોનો સ્વીકાર સરળ હોય છે?

રિલેશનશિપ ઍક્સપર્ટ નિશા ખન્નાના મતે આ પ્રકારના સંબંધોનો સહેલાઈથી સ્વીકાર થઈ શકતો નથી.

કોઈ પણ બાળક માટે પોતાની જૂની યાદો અને લાગણીઓને કોરાણે મૂકીને નવા સંબંધોમાં જોડાવું મુશ્કેલ હોય છે.

દિલ્હીમાં અભ્યાસ કરી રહેલા અનુરાગ આ પ્રકારના અનુભવમાંથી પસાર થઈ ગયા છે. તેમના મતે નવા સંબંધોનો સ્વીકાર સરળ હોતો નથી.

અનુરાગ સાતમાં ધોરણમાં અભ્યાસ કરી રહ્યા હતા ત્યારે તેમનાં માતાનું મૃત્યુ થયું હતું.

ત્રણ ભાઈઓમાં સૌથી મોટા અનુરાગ કહે છે કે તેમનાં માતાના અવસાન થયાના બે મહિના પછી તેમના પિતાએ બીજું લગ્ન કરી લીધું હતું.

પોતાનાં નવા માતા સાથેની પ્રથમ મુલાકાતને યાદ કરતા અનુરાગે કહ્યું, "જ્યારે પપ્પા તેમની સાથે ઘરે આવ્યા ત્યારે હું મારા ભાઈ-બહેન સાથે ટીવી જોઈ રહ્યો હતો."

"પપ્પાએ કહ્યું આ તમારાં મમ્મી છે. અમે કંઈ બોલ્યાં નહોતાં પરંતુ મે વાતચીત કર્યા વગર જ તેમને દુષ્ટ સમજી લીધાં હતાં."

"મેં આવું શું કામ વિચાર્યુ હતું તેની મને સમજ નહોતી પરંતુ મારા મનમાં એવો જ વિચાર આવ્યો હતો કે આમના લીધે જ મારા માતાનું મૃત્યુ થયું છે."

જોકે, હવે અનુરાગના સંબંધો તેમનાં બીજા માતા સાથે અન્ય પરિવારમાં માતા સંતાનોના સંબંધ હોય તેવો જ છે.

તેમ છતાં અનુરાગે લાંબો સમય નફરત અને ગુસ્સામાં પસાર કર્યો હતો.

દિલ્હીનાં નિવાસી અકાંક્ષાનાં માતાપિતાએ સંમતિથી છૂટાછેડા લીધા હતા.

અકાંક્ષાએ કહ્યું, "મને એવું સમજાવાનો પ્રયાસ કરાયો હતો કે અમારી વચ્ચે કોઈ ઝઘડો નથી પરંતુ અમે સાથે રહેવા માગતા નથી."

"પરંતુ સાત મહિના પછી પપ્પાએ એક મહિલા સાથે મારી મુલાકાત કરાવી હતી."

"એ મહિલા સારા હતાં પરંતુ મને સતત એવું લાગતું હતું કે તેઓ મને પપ્પાથી દૂર કરી રહ્યાં છે."

"જ્યારે...


"જ્યારે સિવિલ સર્વિસની તૈયારી કરતો હતો, ત્યારે ટૉપ કરનારાઓ વિશે અખબારમાં વાંચતો હતો, અને ઇચ્છા થતી કે હું પણ ટૉપ કરી શકીશ. અને આજે સફળતા મળી ગઈ. પૅશન હોય તો સક્સેસ જરૂર મળે છે."

ડાયમંડ સિટી તરીકે જાણીતા સુરત શહેરના કાર્તિક જીવાણીએ  યુનિયન પબ્લિક સર્વિસ કમિશન (UPSC)ની પરીક્ષામાં ગુજરાતમાં અવ્વલ આવ્યા બાદ આ પ્રતિક્રિયા આપી હતી.

કાર્તિક જીવાણીએ યૂપીએસસી-2018માં સમગ્ર દેશમાં ટૉપ-100 વિદ્યાર્થીઓમાં સ્થાન મેળવ્યું છે.

તેમણે યૂપીએસસી-2018માં ઑલ ઇન્ડિયામાં 94મો રૅન્ક મેળવ્યો છે. જે ગુજરાતમાં સૌથી મોખરે છે.

તાજેતરમાં જ યૂપીએસસીનાં પરિણામો જાહેર થયાં છે. આ પરીક્ષામાં સફળ વિદ્યાર્થીઓને આઈએએસ, આઈપીએસ અને અનેક કેન્દ્રીય સેવાઓ માટે પસંદ કરવામાં આવે છે. જેમાં તેઓ આઈએએસ, આઈપીએસ સહિતનાં ક્ષેત્રોમાં સેવા આપી શકે છે.

મીડિયા અહેવાલો અનુસાર આ વખતે ગુજરાતમાંથી 18 કૅન્ડિડેટ યૂપીએસસીમાં પાસ થયા છે.

કોણ છે કાર્તિક જીવાણી?

કાર્તિક નાગજીભાઈ જીવાણી મિકૅનિકલ એન્જિનિયર છે અને આઈઆઈટી-બૉમ્બેમાંથી ગ્રૅજ્યુએટ થયા છે.

આ અગાઉ તેમણે એક જ વર્ષમાં ઇન્ડિયન એંજિનિયરિંગ સર્વિસમાં ઑલ ઇન્ડિયા રૅન્ક-101 અને ઇન્ડિયન ફૉરેસ્... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ટ સર્વિસમાં ઑલ ઇન્ડિયા રૅન્ક-3 મેળવ્યો હતો.

તેમના પિતા ડૉ. નાગજીભાઈ જીવાણી સુરતમાં પૅથૉલૉજી લૅબોરેટરી ધરાવે છે. જ્યારે માતા હંસાબહેન જીવાણી ગૃહિણી છે.

તેમનું શાળાકીય શિક્ષણ સુરતમાં જ થયું છે અને વળી સિવિલ સર્વન્ટ બનવાની પ્રેરણા પણ તેમને સુરત શહેરમાં ફરજ બજાવતા એક આઈએએસ અધિકારી તરફથી જ મળી હતી.

તમે આ વાંચ્યું કે નહીં?

'સેલ્ફ સ્ટડી અને ઇન્ટરનલ મોટિવેશન'

બીબીસી સાથેની ખાસ વાતચીતમાં કાર્તિક જીવાણીએ કહ્યું, "સફળતામાં મારું ઇન્ટરનલ મોટિવેશન ઘણું નિર્ણાયક રહ્યું. હું મારી સફળતાનો શ્રેય મારાં માતાપિતા અને ઈશ્વરને આપું છું."

મિકૅનિકલ એંજિનિયરિંગ કર્યા બાદ કોઈ કંપનીમાં નોકરીની જગ્યાએ સિવિલ સેવામાં કેમ ઝંપલાવ્યું એ વિશે પૂછતાં તેમણે કહ્યું કે 1995ની આસપાસ સુરતમાં મ્યુનિસિપલ કમિશનર તરીકે આઈએએસ અધિકારી એસ. આર. રાવની નિમણૂક થઈ હતી અને તેમની કામગીરીથી તેઓ ઘણા પ્રેરાયા છે.

"મારાં માતાપિતા મને આઈએએસ અધિકારી એસ. રાવની કામગીરી વિશે કહેતા અને તેમણે શહેરમાં જે કામગીરી કરી તેનાથી હું પ્રભાવિત થયો હતો. અહીંથી મારા મનમાં આઈએએસ બનવાની ઇચ્છા જન્મી."

"ઉપરાંત હું પોતે મિકૅનિકલ એંજિનિયર છું એટલે ભારત સરકારમાં ઘણા એવા ટેકનૉલૉજિકલ વિભાગો છે, જેમાં હું મારી સ્કિલ્સનો ઉપયોગ કરી શકું છું. આથી મેં સિવિલ સર્વિસમાં ઝંપલાવ્યું હતું."

તૈયારી કઈ રીતે કરી અને પડકારો શું રહ્યા?

દેશભરમાંથી લાખો ઉમેદવારો પરીક્ષા આપતા હોય છે અને તેમાંથી ઘણા ઓછા ઉમેદવારો પરીક્ષાના ત્રણેય તબક્કા પસાર કરી શકતા હોય છે.

યૂપીએસસીમાં પહેલાં પ્રાથમિક (પ્રિલિમિનરી) પરીક્ષા, પછી મેઇન્સ અને ઇન્ટરવ્યૂ એમ ત્રણ તબક્કા રહેતા હોય છે.

પોતાની તૈયારી વિશે કાર્તિક કહે છે, "મેં કોઈ કોચિંગ નથી લીધું માત્ર સેલ્ફ સ્ટડી કર્યો છે. માત્ર ઇન્ટરવ્યૂની તૈયારી માટે દિલ્હીમાં એક અઠવાડિયાનું સેશન લીધું હતું."

"સરેરાશ 8-10 કલાકનું વાંચન કર્યું છે અને જેટલું પણ વાંચ્યું તેને બરાબર રિવાઇઝ કર્યું હતું. જ્યારે કંટાળો આવે તો મોટિવેશનલ વીડિયો અને ફિલ્મ જોતો હતો."

"મેં કૉલેજના ચોથા વર્ષથી જ તૈયારીઓ શરૂ દીધી હતી. મારા પરિવારમાં કોઈ આઈએએસ કે આઈપીએસ અધિકારી નથી, આથી તૈયારી મેં જાતે જ કરી છે. કેટલાક સિનિયર્સ પાસેથી સલાહ-સૂચન લીધાં હતાં."

તેમણે વધુમાં કહ્યું, "પરીક્ષામાં માત્ર 3 કલાકમાં 60 પૅજ જેટલું લખાણ લખવાનું આવે છે. મારી લખવાની સ્પીડ ઓછી હોવાથી મેં 20-25 ટેસ્ટ-પેપરની મદદથી પ્રૅક્ટિસ કરી અને...


"ટ્રેન સળગી એના અડધા કલાકમાં તેઓ ત્યાં પહોંચી પણ ગયાં હતાં. રાજ્યમાં જ્યારે ઊંચા ઊંચા અધિકારીઓ પણ મામલો સંભાળતાં ડરતા હતા ત્યારે પંચમહાલ - ગોધરામાં જયંતી રવિએ મામલો સારી રીતે સંભાળ્યો હતો. તેમની કામગીરીની સકારાત્મક નોંધ લેવાઈ હતી. એવું કહેવામાં આવે છે કે ત્યારથી તેઓ નરેન્દ્ર મોદીના ધ્યાનમાં આવ્યાં હતાં."

કોરોના વાઇરસના કપરા કાળ વચ્ચે રાજ્ય સહિત સમગ્ર દેશ લૉકડાઉન છે ત્યારે તમે આજકાલ સ્થાનિક ગુજરાતી સમાચાર ચેનલોમાં આરોગ્ય અને કુટુંબ-કલ્યાણ વિભાગનાં અગ્રસચિવ જયંતી રવિનો ચહેરો વારંવાર નિહાળતા હશો.

રાજ્યમાં કોરોના પૉઝિટિવ કેસની સંખ્યા કેટલી વધી, કોરોના સંક્રમિત કેટલા દર્દીઓ સાજાનરવા થઈને ઘરે પહોંચ્યા, સરકાર કોરોનાને નાથવા કયાં પગલાં લઈ રહી છે, રાજ્યમાં હૉસ્પિટલોમાં શું સુવિધા અને તૈયારી છે, આઇસોલેશન વૉર્ડ્સ અને વૅન્ટિલેટરની શું વ્યવસ્થા છે- આવી અનેક વિગતો તેઓ જણાવતાં હોય છે.

કોણ છે જયંતી રવિ?

રાજ્ય સરકારના જનરલ ઍડમિનિસ્ટ્રેશન ડિપાર્ટમેન્ટની વેબસાઇટમાં તેમના અંગે કેટલીક વિગતો આપવામાં આવી છે.

એમાં દર્શાવ્યા મુજબ જયંતી રવિ મૂળ ચેન્નાઈ, તામિલનાડુનાં છે.

17 ઑગસ્ટ, 1967ના રોજ જન્મેલા જયંતી... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

રવિ 1991ની બેચના આઈએએસ (ઇન્ડિયન ઍડમિનિસ્ટ્રેટિવ સર્વિસ) અધિકારી છે.

15 સપ્ટેમ્બર, 1991ના રોજ તેમણે આઇએએસ તરીકેની પોતાનો પદભાર સંભાળ્યો હતો.

જયંતી રવિએ ઈ-ગવર્નન્સમાં પીએચ.ડી. (ડૉક્ટર ઑફ ફિલોસોફી) કર્યું છે. ન્યુક્લિયર ફિઝિક્સમાં તેઓ એમ.એસ.સી (માસ્ટર ઑફ સાયન્સ) થયાં છે.

માસ્ટર ઑફ પબ્લિક ઍડમિનિસ્ટ્રેશન (એમ.પી.એ)નો કોર્સ તેમણે હાવર્ડ યુનિવર્સિટીમાંથી કર્યો છે.

લંડન સ્કૂલ ઑફ ઇકનૉમિક્સમાંથી તેમણે લીડરશિપ પ્રોગ્રામ કર્યો છે. ન્યુક્લિયર ફિઝિક્સમાં માસ્ટર્સ કરનારા જયંતી રવિએ સાયન્ટિસ્ટ તરીકે દિલ્હીમાં બે વર્ષ કામ કર્યું છે.

જયંતી રવિ સાબરકાંઠામાં તાલુકા વિકાસ અધિકારી રહી ચૂક્યાં છે. પંચમહાલનાં કલેક્ટર પણ હતાં.

તેઓ લેબર કમિશનર તેમજ હાયર ઍજ્યુકેશન કમિશનર પણ રહી ચૂક્યાં છે.

આમ રાજ્યમાં તેમણે સરકારના વિવિધ વિભાગોમાં કામ કર્યું છે. 3 સપ્ટેમ્બર, 2019ના રોજ તેમણે આરોગ્ય અને કુટુંબ-કલ્યાણ વિભાગનો હવાલો સંભાળ્યો હતો.

વહીવટની સાથે લેખનકાર્ય

જયંતી રવિ લિખિત પુસ્તકનું કવર

વહીવટી અધિકારી જયંતી રવિએ પુસ્તકો પણ લખ્યાં છે.

તેમનાં બે અંગ્રેજી પુસ્તકોની વાત કરીએ તો 'સેનિટી ઇન સૅનિટાઇઝેશન : જાજરૂની ઝુંબેશ' તેમજ 'સિલ્વર લાઇનિંગ : ઇનસાઇટ્સ ઇનટુ ગુજરાત'.

'સિલ્વર લાઇનિંગ : ઇનસાઇટ્સ ઇનટુ ગુજરાત'ની પ્રસ્તાવના સામ પિત્રોડાએ લખી છે.

જયંતી રવિ ગુજરાતમાં અનેક સ્થળે ફર્યાં છે. તેઓ જે વિવિધ લોકોને મળ્યા અને તેમની સાથે સંવાદ બાદ જે પ્રેરણાદાયી બાબતો તેમના ધ્યાનમાં આવી તેનું સંકલન 'સિલ્વર લાઇનિંગ' પુસ્તકમાં છે.

આ પુસ્તકની પ્રસ્તાવનામાં સામ પિત્રોડાએ લખ્યું છે કે "જયંતી રવિ દલીલ કરે છે કે સાચું શિક્ષણ શબ્દને વાંચવાથી નહીં, સંસારને વાંચવાથી પ્રાપ્ત થાય છે. તે આ પુસ્તકનાં પાનાંમાં રહેલાં ઉદાહરણો દર્શાવે છે."

આ પુસ્તક ગુજરાતીમાં 'સિલ્વર લાઇનિંગ - ગુજરાતમાં ઝાંખી' નામે પણ ઉપલબ્ધ છે.

જયંતી રવિના પુસ્તક 'સેનિટી ઇન સૅનિટાઇઝેશન'માં કેટલીક હસ્તીઓની પણ નોંધ છે, જેમાં તેમણે એ પુસ્તક વિશે લખ્યું છે.

અમિતાભ બચ્ચને પુસ્તક વિશે લખ્યું છે કે "ભારતને ખુલ્લામાં જાજરૂમુક્ત કરવા જે લોકો કામ કરી રહ્યા છે તેમને પ્રેરણા આપતું આ પુસ્તક છે. સ્વચ્છતા સંદર્ભે જે પડકાર છે એને પહોંચી વળવા માટે અનુભવસિદ્ધ બાબતો એમાં વણાયેલી છે."

ગાયિકા જયંતી રવિ

પીએમ અને સીએમ સાથે જયંતી રવિ. 2019માં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ જામનગરમાં હૉસ્પિટલનું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું.

ખાસ...


"તમે ગામના લોકોને પૂછીને તેની ખાતરી કરી શકો છો. તમે મારા ભાઈના પોલીસ રેકર્ડ્ઝ જોઈ શકો છો. આજ સુધી મારા ભાઈની વિરુદ્ધમાં કોઈ ફરિયાદ નથી થઈ. આ બધાં જ આરોપ બિલકુલ પાયા વિહોણા છે."

આ વાતો શાહનવાઝ અહમદ તેલીના મોટા ભાઈ વકાર અહમદ તેલીએ કહી.

શાહનવાઝ અને એક અન્ય કાશ્મીરી અકીબ હમદ મલિકની ઉત્તર પ્રદેશ એટીએસએ (ઍન્ટિ-ટૅરરિસ્ટ સ્ક્વૉડ) શુક્રવારે દેવબંધ વિસ્તારમાંથી પુલવામા સીઆરપીએફના (સેન્ટ્રલ રિઝર્વ પોલીસ ફોર્સ) કાફલા પર હુમલા સંદર્ભે ધરપકડ કરી છે.

શાહનવાઝ કુલગામના યારીપોડાના વતની છે, જ્યારે અકીબ પુલવામા જિલ્લાના ચંદીગામ ગામના વતની છે.

ટીવી પર શાહનવાઝના ધરપકડના સમાચાર જોયા બાદ આસપાસના લોકો કુલગામના નુનવઈ ગામમાં શાહનવાઝના ઘરે એકઠા થવા લાગ્યા.

પોલીસનો દાવો છે કે શાહનવાઝ ઉગ્રવાદી સંગઠન જૈશ-એ-મોહમ્મદના સક્રિય સભ્ય છે અને દેવબંધમાં ઉગ્રપંથી સંગઠન માટે કામ કરી રહ્યા હતા.

એટીએસએ પોતાની પ્રેસ રિલીઝમાં કહ્યું છે કે પકડાયેલા બંને વ્યક્તિ પાસેથી કેટલીક ગેરકાયદેસર સામગ્રી, હથિયાર અને ગોળા બારૂદ મળી આવ્યા છે.

પોલીસે એવું પણ કહ્યું કે, પકડાયેલા બંને કટ્ટરપંથીઓ કાશ્મીરના છે. તેઓ દેવબંધમાં વિદ્યાર્થી બન... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ીને રહેતા હતા અને તેમણે કોઈ જ કૉલેજ કે મદરેસામા પ્રવેશ મેળવ્યો નહોતો.

પ્રવેશ મેળવ્યા વિના જ બંને દેવબંધમાં અભ્યાસ કરતા હતા

શાહનવાઝના મોટા ભાઈ વકાર

વકારે પોલીસના આ દાવાનો વિરોધ કરતા કહ્યું કે ત્યાં મદરેસામાં બે પ્રકારના વિદ્યાર્થીઓ છે.

વકારે કહ્યું, "તે સમત કોર્સ (મદરેસાનો એવો કોર્સ જેમાં અનૌપચારિક રીતે ભણી શકો છો, તમારે કાયદેસર પ્રવેશ મેળવવાની જરૂરિયાત નથી રહેતી.)"

"તેને પ્રવેશ નહોતો મળ્યો, તેના માટે છેલ્લા ત્રણ વર્ષથી પ્રયત્ન કરતો હતો. તે મદરેસનાની નજીક જ એક રૂમમાં ભાડે રહેતો હતો."

વકારે પોલીસના વધુ એક દાવાને નકાર્યો છે કે શાહનવાઝે નકલી આધારકાર્ડ બનાવ્યા હતા અને નવાઝ અહમદ તેલીના નામથી રહેતો હતો.

પોલીસે શુક્રવારે જાહેર કરેલી પ્રેસ રિલીઝમાં પકડાયેલા બે વ્યકતિઓની ઓળખ શાહનવાઝ અહમદ તેલી અને અકીબ અહેમદ મલિક રૂપે આપી છે.

તમે આ વાંચ્યું કે નહીં?

તેનું નામ 'શાહનવાઝ' નહીં 'નવાઝ' છે..

શાહનવાઝના પડોશી મુદાસિર અહમદ

વકાર કહે છે, "મારા ભાઈનું નામ શાહનવાઝ અહમદ તેલી નથી, તેનું નામ નવાઝ અહમદ તેલી છે. તમે તેના દસ્તાવેજોની તપાસ કરી શકો છો."

મીડિયામાં આવેલાં અહેવાલોમાં પોલીસે કહ્યું છે કે શાહનવાઝે નકલી આધાર કાર્ડ બનાવ્યા હતા અને તેણે પોતાની ઓળખ નવાઝ અહમદ તેલી તરીકે આપી છે.

વકારે શાહનવાઝના યુનિવર્સિટીના દસ્તાવેજો બતાવ્યા અને કહ્યું કે તેમના ભાઈનું નામ નવાઝ હતું, શાહનવાઝ નહીં.

વકારે કહ્યું કે તેમનો ભાઈ ત્રણ વર્ષ પહેલાં દેવબંધ મદરેસા ગયો હતો અને ત્યાં સામાન્ય જીવન જીવતો હતો.

તમે આ વાંચ્યું કે નહીં?

તેઓ કહે છે, "ત્રણ દિવસ પહેલાં જ એણે હમેશાની જેમ મારી સાથે ફોન પર વાત કરી હતી."

"તેણે પરિવારના લોકોના સમાચાર પૂછ્યા હતા. મારા ભાઈની ધરપકડ બાદ એના કૉલેજના મિત્રોએ મને જાણ કરી હતી."

"તેમણે મને કહ્યું કે ગઈ રાત્રે કેટલાંક સુરક્ષાકર્મીઓએ મારા ભાઈને હૉસ્ટેલના રૂમમાંથી પકડી લીધો છે."

"જ્યારે મને આ વાતની જાણ થઈ એટલે હું પોલીસ સ્ટેશન ગયો અને તેમને મેં આ વાત જણાવી."

દેવબંદ જતાં પહેલાં શાહનવાઝ ધાર્મિક કાર્યક્રમોમાં જતો અને શુક્રવારે પ્રવચન પણ કરતો.

'પ્રદર્શનો કે પત્થરબાજીમાં પણ સામેલ નથી થયો'

શાહનવાઝ અહમદની આ તસવીર તેમના ભાઈ વકારે લીધી હતી

વકાર કહે છે, "એ ધાર્મિક વિચારવાળો માણસ છે. તાજેતરમાં જ તેણે 60 હજાર રૂપિયાનું ઇસ્લામિક સાહિત્ય ખરીદ્યું હતું. તમે એ પુસ્તકો જોઈ શકો છો."

"ક્યારેક-ક્યારેક તે ધાર્મિક કાર્યક્રમોમાં...


"તે અફીણના ડોડવા સામે એવી રીતે જોતી રહી કે જાણે ક્યારેય જોયા જ ના હોય, અને અચાનક તેને લાગ્યું કે તેના જીવનનું નિયંત્રણ ઉપરના ગ્રહથી નહીં પણ આ નાનકડી ચીજથી થઈ રહ્યું છે - ખૂબસૂરત પણ સાથોસાથ જ બધું જ ઓગાળી નાખનારી, દયાળુ અને વિધ્વંસક, ટેકો દેનારી અને બદલો લેનારી."

નવલકથામાં વર્ણવાયેલા કાળખંડમાં ઉત્તર ભારતમાં 13 લાખ ખેડૂતો અફીણ વાવતા હતા.

ખેડૂતોના ઉત્પાદનમાં અફીણનો હિસ્સો અડધો કે ચોથા ભાગના રહેતો હતો.

19 સદીના અંત સુધીમાં હાલમાં જ્યાં ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહાર છે, તે વિસ્તારમાં એક કરોડ લોકોને અફીણની ખેતી સીધી સ્પર્શી રહી હતી.

ગંગા નદીના કિનારે બે અફીણ ઉત્પાદક કારખાનાં ધમધમતાં હતાં. તેમાં અફીણને સૂકવવામાં આવતું હતું અને તેની કેક બનાવીને લાકડાની પેટીઓમાં પૅક કરવામાં આવતું હતું. હજારો કારિગરો આ કામમાં લાગેલા હતા.

અફીણનો વેપાર ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના હાથમાં હતો. રૉયલ ચાર્ટરથી રચવામાં આવેલી આ શક્તિશાળી બહુરાષ્ટ્રીય વેપારી કંપનીને એશિયામાં વેપારનો વિશેષાધિકાર આપવામાં આવ્યો હતો.

બે યુદ્ધ લડીને અફીણના વેપારનો એકાધિકાર કરી લેવાયો હતો. યુદ્ધમાં હારને કારણે ચીને બ્રિટિશ ઇન્ડિયન અફીણ માટે માર્ગ મ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ોકળો કરી આપવો પડ્યો હતો.

ઇતિહાસકાર વિલિયમ ડેલરિમ્પલે હાલમાં જ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની વિશે નવું પુસ્તક લખ્યું છે, જેનું નામ છે ધ એનાર્કી.

ડેલરિમ્પલ કહે છે કે કંપની ચીન સુધી અફીણ પહોંચાડતી હતી. હોંગકોંગના થાણા તેણે કબજે કરે લીધા હતા, જેથી નશીલા પદાર્થોના વેપારની નફો આપતી મોનોપોલી જળવાઈ રહે.

કેટલાક ઇતિહાસકારો એવું કહે છે કે અફીણના વેપારના કારણે ભારતના ગ્રામીણ વિસ્તારનું અર્થતંત્ર સુધર્યું હતું અને ખેડૂતો ખુશ હતા.

જોકે, નવા સંશોધનથી એ સાબિત થાય છે કે આ વાત ખોટી હતી.

વિએના યુનિવર્સિટીના આર્થિક અને સામાજિક ઇતિહાસના પ્રોફેસર રોલ્ફ બોઅરે હાલમાં જ કરેલા અભ્યાસમાં આ વાત સ્પષ્ટ થઈ છે.

વર્ષો સુધી ડૉ. બોઅરે દસ્તાવેજો ચકાસ્યા અને જાણવાની કોશિશ કરી કે અફીણની ખેતી પાછળ થતો ખર્ચ કેટલો હતો અને ખેડૂતોને ચૂકવવામાં આવતી રકમ કેટલી હતી.

અફીણના વેપારનો સુદીર્ઘ ઇતિહાસ પણ તેમણે તપાસ્યો. 1895નો રૉયલ કમિશન ઑફ ઓપિયમનો અહેવાલ સાત ભાગમાં છે અને 2500 જેટલાં પાનાં છે.

અહેવાલમાં 28,000 સવાલો સમાવી લેવાયા હતા. ભારતમાં અફીણના ઉપયોગ વિશે સેંકડો સાક્ષીઓને પણ તેમાં તપાસવામાં આવ્યા હતા.

સાથે જ સામ્રાજ્યવાદી સરકારે કેવી રીતે અફીણના ઉત્પાદન અને ઉપયોગને નિયંત્રિત કર્યા હતા તેની પણ ચકાસણી કરી હતી.

આ સંશોધનના આધારે ડૉ. બોઅરે અફીણના વેપાર વિશે નવો અભ્યાસ પ્રગટ કર્યો છે.

ધ પિઝન્ટ પ્રોડક્શન ઑફ ઓપિયમ ઇન નાઇન્ટીન્થ સેન્ચુરી ઇન્ડિયા નામના પોતાના અભ્યાસ લેખમાં તેમણે તારણ કાઢ્યું છે કે અફીણનો વેપાર શોષણ કરનારો હતો.

ડૉ. બોઅર જણાવે છે, "અફીણના વેપારના કારણે ભારતના ખેડૂતો બરબાદ થઈ ગયા હતા. મોટી ખોટ કરીને અફીણની ખેતી થતી હતી. અફીણની ખેતી ના કરતાં હોત તો ખેડૂતો વધારે સુખી હોત."

ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની કઈ રીતે વેપાર ચલાવતી હતી તે જુઓ. બ્રિટિશરોએ ઓપિયમ એજન્સી વિભાગ ખોલ્યો હતો, જેની 100 કચેરીઓમાં 2,500 કારકુનો કામ કરતા હતા.

તેમનું કામ હતું અફીણના ખેડૂતો પર નજર રાખવાનું. પોલીસ વિભાગ જેવી સત્તા સાથે ખેડૂતો સાથે અફીણ ઉગાડવા માટેના કરાર કરવામાં આવતા હતા.

ભારતીય કારીગરો અમુક હિસ્સામાં અફીણ તૈયાર કરે તે પ્રમાણે તેને કમિશન આપવામાં આવતું હતું.

સરકારના નિયંત્રણ સાથે ધમધમવા લાગેલા અફીણના વેપારમાં 19ની સદીની શરૂઆતમાં 4,000 પેટી અફીણની નિકાસ થતી હતી.

1880ના દાયકા સુધીમાં તે વધીને 60,000 પેટી થઈ ગઈ હતી. ડૉ. બોઅરના જણાવ્યા અનુસાર 19મી સદીમાં સામ્રાજ્યની...


"તેણે કોરોનામા દીકરાને જન્મ આપ્યો ત્યાં સુધી તે સ્વસ્થ હતી. દીકરાના માથે હાથ મૂકી હેત કરતી હતી અને ભગવાને તેમનો શ્વાસ છીનવી લીધો."

આ શબ્દો છે ડીસાના હરપાલસિંહના જેમનાં બહેન પુત્રને જન્મ આપતાની સાથે જ કોરોનાને કારણે મૃત્યુ પામ્યાં છે.

કોરોના વાઇરસે હાલ સમગ્ર રાજ્યમાં હાહાકાર મચાવ્યો છે અને અનેક જિંદગોઓ દરરોજ છીનવી રહ્યો છે.

ક્યાંય કમાનાર પુત્ર, ક્યાંક ઘરના મોભી તો ક્યાંક પરિવારજનોને એકલા છોડીને વડીલો આ દુનિયા છોડી રહ્યા છે.

આ આવી જ એક કરુણ કહાણી છે, જેમાં પુત્રને જન્મ આપતાની સાથે જ માતાએ પોતાનો દેહ છોડી દીધો.

ખુશખુશાલ લગ્ન જીવન અને બાળક આવવાની ખુશી

હરપાલસિંહનાં બહેન સરોજકુંવરનાં લગ્ન મૂળ રાજસ્થાનના કૃપાલસિંહલ દેવડા સાથે થયાં હતાં.

કૃપાલસિંહ હાલ મુંબઈમાં કોન્ટ્રાક્ટર છે. બંનેનું લગ્નજીવન ખુશીઓથી ભરેલું હતું.

મુંબઈમાં કોરોનાની વકરેલી સ્થિતને કારણે કૃપાલસિંહ થોડો સમય મુંબઈ અને થોડો સમય રાજસ્થાનમાં રહેતા હતા. સરોજબાનું પિયર ડીસાની પાસે આવેલું ધાનિયાડ ગામ.

ગયા વર્ષે એમને ખબર પડી કે એમના ઘરે પારણું બંધાવાનું છે અને સરોજકુંવર માતા બનવાનાં છે.

એટલે મુંબઈ છોડીને તેઓ પોતાના ગામ ર... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ાજસ્થાનમાં આવી ગયા. જે બાદ ખોળો ભરાયાની વિધિ થઈ.

જે બાદ તેઓ સરોજકુંવરબાની સાથે જ ધાનિયાડમાં રહેવા માટે આવી ગયા. તેમને ત્યાં પ્રથમ સંતાનની ખુશી હતી.

હરપાલસિંહે બીબીસી ગુજરાતી સાથેની વાતચીતમાં કહ્યું કે મારા બનેવી મારાં બહેન સાથે અહીં આવીને અમારા જ ઘરે રહેતા હતા.

તેમણે કહ્યું, "મારા બહેનની પાટણના ડૉક્ટરની હેઠળ ગર્ભાવસ્થાને લઈને સારવાર ચાલતી હતી. બધું બરાબર ચાલી રહ્યું હતું."

"બહેનને નવમો મહિનો ચાલતો હતો અને અચાનક તેમને તાવ આવવાનો શરૂ થયો. તાવ ઊતરતો ન હતો તો અમે તેમને પાટણ હૉસ્પિટલમાં લઈ ગયા."

તેઓ કહે છે, "ડૉક્ટરે તાવની સ્થિતિ જોઈને કહ્યું કે સરોજકુંવરનો કોરોના ટેસ્ટ કરાવવો પડશે. અમે તેમનો ટેસ્ટ કરાવ્યો ત્યારે ખબર પડી કે ઘરની બહાર પગ ન મુકનારી મારી બહેને કોરોનાનું સંક્રમણ લાગ્યું છે."

કોરોના બાદ પ્રસૂતિના દિવસોનો સંઘર્ષ

હરપાલસિંહના કહેવા પ્રમાણે તેમને પ્રસૂતિના માંડ ગણતરીના દિવસો બાકી હતા. જેથી ડૉક્ટરની સલાહ અનુસાર અમે તેમને ધારપુર સિવિલ હૉસ્પિટલમાં લઈ ગયા.

ધારપુર સિવિલ હૉસ્પિટલના ગાયનેક વિભાગના વડા ડૉક્ટર ઉદય પટેલે બીબીસી ગુજરાતી સાથે વાત કરતાં કહ્યું કે જ્યારે સરોજકુંવર અમારી પાસે આવ્યાં ત્યારે તેમને શ્વાસની તકલીફ હતી.

ડૉક્ટરે કહ્યું, "તેમને કોરોનાનું સંક્રમણ વધી ગયું હતું અને પ્રસૂતિ થવામાં માત્ર ગણતરીના દિવસો જ બાકી રહ્યા હતા. અમારા માટે એ નિર્ણાયક ઘડી હતી."

"નોર્મલ ડિલિવરી રાહ જોઈએ તો કદાચ બાળક અને માતા બંનેનાં મોત થવાની શક્યતા હતી."

"એમને ઓક્સિજન સપોર્ટ પર રાખવાં પડ્યાં હતાં. હૉસ્પિટલમાં દાખલ થયાં ત્યારે તેમનું ઓક્સિજન લેવલ 93ની નીચે હતું જે બાદ તે ઘટીને 87 થઈ ગયું હતું."

કોરોના વાઇરસની સ્થિતિમાં ઓક્સિજન લેવલ ખૂબ જ મહત્ત્વનું હોય છે. સામાન્ય રીતે 94થી ઉપર ઓક્સિજન લેવલ હોય તો સારું ગણાય છે.

પુત્રનો જન્મ અને જિંદગી સામે જંગ

ઉદય પટેલે કહ્યું, "આવી સ્થિતિમાં બાળક અને માતા બંને પર જોખમ હતું, જે બાદ અમે એનેસ્થેટિસ્ટને બોલાવ્યા અને એમની સારવાર શરૂ કરી."

"ઘણી મહેનત બાદ અમે તેમનું ઓક્સિજન લેવલ 96 સુધી લાવ્યા. અમારા માટે આ રાહતના સમાચાર હતા. કારણ કે કોરોના પૉઝિટિલ ગર્ભવતી મહિલાઓને આવા સમયે સિઝેરિયન કરીને અમે માતા અને બાળકને બચાવી લેતાં હોઈએ છીએ."

"આ પહેલાં પણ અમે ચાર કેસમાં બંનેને બચાવી લીધાં હતાં. એટલે અમને થોડી હિંમત હતી."

"અમારી ડૉક્ટરની ટીમે નક્કી કર્યું કે રાત સુધી જો ઓક્સિજન લેવલ જળવાઈ...


"તેમને મારા શરીરનો વિકાસ વિચિત્ર લાગતો હતો. તેમનો સંકોચ જોઈને મને મારી જાત પર શરમ આવતી હતી. એવું લાગતું હતું કે મારી સાથે કંઈક ખોટું થયું છે જેના કારણે મારા શરીરનો આકાર ઝડપથી વધી રહ્યો છે."

"જ્યારે તેમને કંઈ સમજ ન પડી તો તેમણે મને તેમની જૂની બ્રા પહેરવા આપી દીધી. ચાર બાળકોની માની બ્રા શું એક 13 વર્ષની બાળકીને ફિટ થતી?"

આ વાતને ત્રીસ વર્ષ વીતી ગયાં છે પરંતુ તે અનુભવની તકલીફ આજે પણ ફરીદાના મનમાં તાજી છે.

42 વર્ષીય ફરીદા આગળ કહે છે, "મારે એ કહેવું ન જોઈએ, પરંતુ આજ દિન સુધી મને એ વાતનો ગુસ્સો છે અને હું મારા શરીરને નફરત કરું છું."

ફરીદાની વાત સામે લાવ્યા છે દીપા નારાયણ જેમના નવા પુસ્તક 'ચુપઃ બ્રેકિંગ ધ સાઇલન્સ અબાઉટ ઇન્ડિયાઝ વૂમન' હાલ જ માર્કેટમાં આવ્યું છે.

તમને આ પણ વાંચવું ગમશે

ફરીદાની નફરત માટે ક્યાંક ને ક્યાંક તેમના માતા જવાબદાર છે. આ પુસ્તકમાં 600 મહિલાઓ, પુરુષો અને બાળકોનાં જીવનના અનુભવ છે.

આ લોકો સાથે વાતચીત કરીને દીપા એ તારણ પર પહોંચ્યાં છે કે દેશમાં 90 ટકા મહિલાઓને પોતાના શરીરથી પ્રેમ નહીં, પણ નફરત છે.

રાનીની વાત

રાની પણ તેવી જ મહિલાઓમાંથી એક છે.

25 વર્ષીય રાનીએ દી... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

પાને જણાવ્યું, "ત્યારે હું 13 વર્ષની હતી. મારા બર્થ ડેના અવર પર મિત્રોને નિમંત્રણ આપીને પરત ફરી રહી હતી. મેં શરારા પહેર્યો હતો.

"હું ઘરની સીડીઓ ચઢી રહી હતી. ત્યાં અચાનક મેં એક વ્યક્તિને નીચે ઉતરતા જોયા.

"મેં બાજુ પર ખસીને તેમને જવાની જગ્યા આપી, પરંતુ તેમણે મને એવો ધક્કો માર્યો કે મારું માથું દિવાલ સાથે ભટકાયું અને હું બેભાન થઈ ગઈ. ત્યારબાદ શું થયું મને કંઈ યાદ નથી."

#BBCShe : દિલ્હી, પટણા, વિશાખાપટ્ટનમ, કોઈમ્બતૂર, નાગપુર. રાજકોટ. જલંધરની લેશે મુલાકાત

રાની આગળ જણાવે છે, "જ્યારે મને ભાન આવ્યું તો બધાની આંખોમાં બસ એક જ સવાલ હતો. શું હું હજુ પણ વર્જિન છું? એ વ્યક્તિએ મારી સાથે કંઈ ખોટું કર્યું છે? મારી ચિંતા કોઈને ન હતી."

રાની સાથે ઘટેલી આ ઘટના અંગે દીપા જણાવે છે, "આ પ્રકારના કેસમાં મહિલાઓ પોતાની જાત સાથે નફરત કરવા લાગે, તે સ્વાભાવિક છે."

દીપાએ પોતાના પુસ્તકમાં દાવો કર્યો છે કે 98 ટકા મહિલાઓનાં જીવનમાં ગમે ત્યારે, કોઈને કોઈ રીતે શારીરિક શોષણ થયું છે. તેમાંથી 95 ટકાએ પોતાના પરિવારને એ ઘટના અંગે જણાવ્યું પણ નથી.

આવી જ વધુ એક ઘટનાનો ઉલ્લેખ કરતા દીપા કહે છે, "બેંગલુરૂમાં એક વર્કશોપમાં 18થી 35 વર્ષની મહિલાઓ ભાગ લઈ રહી હતી. ત્યાં હાજર લોકોને સવાલ પૂછવામાં આવ્યો કે જે લોકો સાથે શારીરિક શોષણની ઘટના ઘટી છે, તે બધા ઊભા થાય. તેના જવાબમાં આખા હૉલમાં હાજર તમામ લોકો ઊભા થઈ ગયા."

તેઓ કહે છે, "શું મંદિર, શું સ્કૂલ, શું ઘર... દરેક જગ્યાએ છોકરીઓએ પોતાની સાથે ઘટેલી આ પ્રકારની ઘટનાઓ અંગે મને જણાવ્યું છે."

પરંતુ પોતાના જ શરીરથી મહિલાઓને આખરે નફરત કેમ થઈ જાય છે?

દીપાના જણાવ્યા પ્રમાણે તેનું કારણ છે કે છોકરીઓને નાનપણથી જ આ પ્રકારની ટ્રેનિંગ આપવામાં આવે છે.

શરીરથી નફરત

દીપા નારાયણના પુસ્તકમાં 600 મહિલાઓ, પુરુષો અને બાળકોનાં જીવનના અનુભવ છે

"છોકરી છો, સરખી રીતે બેસો."

"છાતી ફૂલાવીને ન ચાલો."

"આટલા ટાઇટ કપડાં શા માટે પહેરો છો?"

વિચાર્યા વગર ઘણી વખત ઘરના બુઝુર્ગો, છોકરીઓ સાથે આ જ રીતે વાત કરે છે.

દીપા કહે છે, "આ વાતો ભલે એ સમયે ખટકતી નથી, પણ આ બધી વાતો જીવનભર તેમની સાથે રહે છે."

દીપાનાં પુસ્તકમાં ઘણાં એવાં પાત્રો છે જેમણે આ પ્રકારની વાતો આખા જીવન દરમિયાન સહન કરી છે.

તમન્નાની તમન્ના

આવું જ એક પાત્ર છે તમન્નાનું.

તમન્ના આધુનિક જમાનાની કિશોરી છે અને તેને ટૂંકા કપડાં પહેરવા પસંદ છે.

પરંતુ છોકરાઓ દ્વારા થતી છેડતીથી...


"ત્યાં અમારા કપડાં પર મળ અને પેશાબ ફેંક્યો. પછી તેને અમારા મોઢામાં પણ નાંખ્યો. એ લોકોએ અમને કોદાળી આપીને અમારી પાસે જ જમીન ખોદાવડાવી. તેમની સાથે એક વાળંદ પણ હતા. તેમણે અમારૂં મુંડન કર્યું.

"અમારા કપડાં કાઢી નાખ્યાં. ત્યારબાદ અમને પહેરવા માટે એક સફેદ સાડી આપી, પરંતુ બ્લાઉઝ અને પેટીકોટ ન આપ્યા. માત્ર સાડીથી અમે અમારૂં શરીર ઢાંક્યું.

"એ જ કપડાંમાં અમને આખા ગામમાં ફેરવ્યાં, ત્યાં સુધી ઘણાં લોકો એકત્ર થઈ ગયા હતા, પરંતુ અમને બચાવવા કોઈ આગળ ન આવ્યું. ત્યારબાદ તે લોકો અમને ઘરે મૂકી ગયા."

તમને આ પણ વાંચવું ગમશે

એતવરિયા દેવી (બદલાયેલું નામ) આ કહેતાં કહેતાં પરસેવે રેબઝેબ થઈ જાય છે.

તેઓ રાંચીથી લગભગ 60 કિલોમીટરના અંતરે આવેલા સોનાહાતૂ પોલીસ સ્ટેશનની હદમાં આવેલા બોંગાદાર દુલમી ગામમાં રહે છે.

'અમે ખૂબ ડરી ગયા હતા'

ઘટનામાં સામેલ 11 લોકોની પોલીસે ધરપકડ કરી છે

એતવરિયા દેવીએ બીબીસીને જણાવ્યું, "અમે લોકો આ ઘટના બાદ ખૂબ ડરી ગયાં હતાં. કોઈ પણ ગ્રામજન અમારી મદદ કરવા તૈયાર ન હતા. અમે ડરમાં રાત વિતાવી.

"બીજી સવારે એટલે કે 16 ફેબ્રુઆરીના રોજ હું મારી દીકરી સાથે મારા પિયર પીલિત (ઈચાગઢ) જતી રહી. ત્યાં ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ભાઈના દીકરાને બધી વાત જણાવી. તેમણે અમને હિંમત આપી.

"તેઓ અમારી સાથે પોલીસ સ્ટેશન આવ્યા. અમે સોનાહાતૂ પોલીસ સ્ટેશનમાં ફરિયાદ નોંધાવી."

તેઓ કહે છે, "હવે પોલીસે દરેકની ધરપકડ કરી લીધી છે, પરંતુ હજુ પણ ડર લાગે છે. મારી દીકરી પરિણીત છે. થોડા વર્ષો પહેલા નજીકના ટાંગટાંગ ગામમાં તેનાં લગ્ન કરાવ્યાં હતાં.

"હવે તેના સાસરીમાં લોકો શું કહેશે, એ વિચારીને ડર લાગે છે. જે ભૂવાએ અમને ડાકણ કહી, તે એ જ ગામમાં રહે છે."

આમ શા માટે કરવામાં આવ્યું?

મા-દીકરી પર કરવામાં આવેલા અત્યાચારમાં મહિલાઓએ પણ સાથ આપ્યો હતો જેમની ધરપકડ કરવામાં આવી છે

એતવરિયા દેવીનાં દીકરી ફૂલમતી (બદલવામાં આવેલું નામ)એ બીબીસીને જણાવ્યું, "મારા સંબંધી અક્ષયના ઘરે 3 ફેબ્રુઆરીના રોજ ઝરી દેવીનું મૃત્યુ થયું હતું. તેઓ લાંબા સમયથી બીમાર હતાં.

"ત્યારબાદ 14 ફેબ્રુઆરીની રાત્રે અક્ષય, તેમના ભાઈ વિજય અને મા માલતી દેવીની તબિયત પણ ખરાબ થઈ ગઈ હતી. લોકોએ ડૉક્ટર પાસે તપાસ ન કરાવી. મારા સાસરીયાના ગામથી એક ભૂવાનો બોલાવવામાં આવ્યો.

"તેમણે મને અને મારા માને ડાકણ ઠેરવ્યાં. ભૂવાએ તેમની બીમારી તેમજ ઝરી દેવીનાં મૃત્યુ માટે અમને જવાબદાર ઠેરવ્યાં. ત્યારબાદ 15 ફેબ્રુઆરીની સવારે અમારી સાથે આ ઘટના ઘટી."

ગામમાં ડરનો માહોલ

દુલમીના મુખી તપન સિંહ મુંડાએ બીબીસીને જણાવ્યું કે આ વાતની જાણ થવા પર તેમણે ગ્રામજનોને સમજાવ્યા હતા, પરંતુ કોઈએ તેમની વાત માની નહીં.

હવે ગામના લોકો પોલીસથી ડરેલા છે. રોજ કોઈને કોઈ તેમનાં ગામમાં આવી રહ્યા છે.

તપન સિંહ કહે છે, "કેટલીક સ્વયંસેવી સંસ્થાઓના લોકો પણ આગળ આવ્યા. તે લોકોએ પીડિત મા દીકરીને ફરિયાદ નોંધાવવા આગળ આવવા બદલ સન્માનિત કર્યા છે.

"શિક્ષણના અભાવે ગ્રામજનો અંધવિશ્વાસી થઈ ગયા છે. તેના માટે જાગરૂકતા અભિયાન ચલાવવાની જરૂર છે."

આરોપીઓમાં મહિલાઓ પણ સામેલ

ઘટના બાદ ગામમાં જાગરૂકતા અભિયાન ચલાવવામાં આવ્યું

રાંચીના એસએસપી કુલદીપ દ્વિવેદીએ જણાવ્યું કે પોલીસે આ મામલે બધાં જ આરોપીઓની ધરપકડ કરી લીધી છે.

મામલા અંગે તપાસ ચાલી રહી છે. સાથે જ જાગરૂકતા અભિયાન પણ ચલાવવામાં આવી રહ્યું છે. ગામમાં પોલીસની એક ટીમ કૅમ્પ કરી રહી છે.

એસએસપી કુલદીપ દ્વિવેદીએ કહ્યું, "આ ઘટના અંગે જાણકારી મળતા જ અમે તાત્કાલિક એક ટીમ બનાવી તેની તપાસ કરી. પોલીસે થોડાં કલાકની અંદર જ 11 આરોપીઓની ધરપકડ કરી હતી.

"હવે અમારો પ્રયાસ હશે કે ભવિષ્યમાં એવી કોઈ ઘટના ન બને. ધરપકડમાં ત્રણ મહિલાઓ અને...


"થોડા દિવસ આવું ચાલતું રહ્યું એટલે મેં લિપસ્ટિક વાપરવાનું બંધ કરી દીધું હતું. લોકો મને રોજ અસહજતાનો અનુભવ કરાવે એવું કરવાનો શું ફાયદો?"

દિલ્હીમાં કન્ટેન્ટ ક્યૂરેટર તરીકે કામ કરતાં પ્રતિભા મિશ્રાએ એકશ્વાસે આ વાત જણાવી હતી.

રોજ મેક અપ કરીને ઓફિસે આવતી મહિલાઓ તેમના પ્રત્યેના લોકોનાં વલણમાં કોઈ ફરક અનુભવતી હોય છે?

આ સવાલ સ્કોટલૅન્ડમાં થયેલાં એક સંશોધન પછી સર્જાયો છે. એ સંશોધન મુજબ, મેક અપ કરતી મહિલાઓની નેતૃત્વ ક્ષમતા વિશેની સમજ પર નકારાત્મક અસર ઊભી કરે છે.

એટલે કે મેક અપ કરનારી મહિલાઓ વિશે એવી માન્યતા ઊભી થાય છે કે, તે નેતૃત્વ માટે સજ્જ નથી હોતી.

તમને આ વાંચવું પણ ગમશે:

આ સંશોધનમાં 168 લોકોને મહિલાઓના મેક અપ કરેલા અને મેક અપ વગરના ચહેરા દેખાડવામાં આવ્યા હતા અને પૂછવામાં આવ્યું હતું કે ક્યો ચહેરો બહેતર મેનેજરનો હોય એવું લાગે છે.

સંશોધનના તારણ અનુસાર, "મોટાભાગના લોકોએ મેક અપ વગરના ચહેરામાં વધારે ભરોસો દેખાડ્યો હતો."

સ્ત્રીઓની કાબેલિયતની ઓળખ મેકઅપ કેમ?

સ્કોટલૅન્ડની એબરટે યુનિવર્સિટીમાં ઉપરોક્ત સંશોધન હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું.

સંશોધનમાં સામેલ લોકોએ જણાવ્યું હતું કે "મેક અપ કરતી સ્ત્... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

રીઓ તેમના કામ પ્રત્યે ઓછી ગંભીર હોય છે. તેથી તેઓ સારી ટીમ લીડર બની શકતી નથી એવું અમે માનીએ છીએ."

દિલ્હી નજીકના નોઇડામાં પત્રકાર તરીકે કાર્યરત એક મહિલાએ જણાવ્યું હતું, "લોકોના આવા અભિપ્રાયનો સામનો હું રોજ કરું છું."

"હું મીડિયા ઇન્ડસ્ટ્રીમાં છું અને અહીં તમે એક ખાસ રીતે તૈયાર થતા હો તો લોકો પહેલાં તો એવું જ માને છે કે તમે ગંભીર સ્ટોરી પર કામ નહીં કરી શકો. એન્ટરટેઇનમેન્ટની સ્ટોરી કરવા મોકલી દો."

"મહિલાઓને બધું આસાનીથી કે શોર્ટ કટથી મળી જતું હોય છે એવું લોકો પહેલાંથી જ માને છે ત્યારે મેક અપ કરતી કે ચોક્કસ પ્રકારનાં ડ્રેસ પહેરતી મહિલાને ઇઝીલી અવેલેબલ માનવામાં આવે છે."

પોતાની ઓળખ ગુપ્ત રાખવાની શરતે એ પત્રકાર મહિલાએ કહ્યું હતું, "મોંઘા ડ્રેસ પહેરતી અને મેક અપ કરતી મહિલાઓ હાઈ મેઇન્ટેનન્સ હોય છે. એ મહિલાઓ ઘર વસાવી શકતી નથી, એવો ટોણો મારા એક સાથીએ માર્યો હતો."

"આવું માત્ર પુરુષો જ નથી કરતા. મહિલાઓ પણ તમને નાનપનો અનુભવ કરાવે છે."

"મારી એક મહિલા બોસ પોતે ક્યારેય યોગ્ય રીતે તૈયાર થતી ન હતી, પણ તેમને એ વાતનું આશ્ચર્ય થતું હતું કે મને ખુદની સંભાળ રાખવાનો ટાઇમ કઈ રીતે મળી જાય છે?"

મહિલાઓબધાનું ધ્યાન આકર્ષવા માટે મેકઅપ કરે છે?

સ્કોટલૅન્ડમાં હાથ ધરવામાં આવેલા સંશોધનનાં તારણો 2016નાં એક સંશોધનનાં તારણ કરતાં એકદમ ઊલટાં છે.

તેમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે મેક અપ કરતી સ્ત્રીઓનો ઓફિસમાં વધારે આદર કરવામાં આવે છે.

અમે પણ અલગ-અલગ વયજૂથના મહિલા-પુરુષોને પૂછ્યું હતું કે મહિલાઓના મેક અપ પરથી તેમની કાબેલિયત નક્કી કરી શકાય કે કેમ?

સીનિઅર પત્રકાર અને લેખિકા વર્તિકા નંદાએ કહ્યું હતું, "તમે મેક અપ કર્યો છે કે નહીં તેનાથી કોઈ ફરક પડતો નથી. તમારી કાબેલિયત અને આંતરિક સૌંદર્ય જ તમને આગળ વધારતાં હોય છે."

જોકે, દિલ્હીની ઇક્વિટાસ બેંકમાં કામ કરતા અમનદીપ સિંહ માને છે કે મેક અપ કરતી મહિલાઓ તેમના કામ પ્રત્યે ગંભીર હોતી નથી.

અમનદીપ સિંહે કહ્યું હતું, "મેક અપ કરતી મહિલાઓનું ધ્યાન તો તેમની બિંદી, લિપસ્ટિક પર જ કેન્દ્રીત હોય છે. એ કામ ક્યારે કરે?"

બીજી તરફ દિલ્હી નજીકના ગુડગાંવ જેનપેક્ટમાં સીનિઅર એનલિસ્ટ તરીકે કામ કરતા જુગલ કિશોર કહે છે, "કોઈ મહિલા મેક અપ કરીને ઓફિસે આવે તેમાં કંઈ ખોટું નથી. તેના કામ સાથે મેક અપને કોઈ સંબંધ નથી."

યુટીવીમાં મહત્ત્વના પદે કામ કરી ચૂકેલાં અનુરાધા ગાખડ પણ લગભગ આવું જ માને છે.

અનુરાધા ગાખડે કહ્યું હતું, "મેક અપ...


"ધારાસભ્ય આ બધું જેલમાંથી કરાવી રહ્યા છે. ધારાસભ્ય પોતે ભલે જેલમાં હોય પણ એમના માણસો બહાર છે. અમને ન્યાય જોઈએ છે."

ઉન્નાવ રેપ કેસનાં પીડિતાનાં માતા લખનૌની કેજીએમયૂ હૉસ્પિટલના ટ્રોમા સેન્ટરની બહાર હોંશ વગર ફરી રહ્યાં છે. તેઓ મીડિયાના સવાલોનો જવાબ એ રીતે આપે છે કે જાણે ઘડીકવારમાં ઘણું બધું કહી દેવા માગતાં હોય.

એમનું કહેવું હતું કે એકાંતરે એમના ઘરના લોકોને જેલમાં નાખી દેવાની કે મારી નાખવાની ધમકી આપવામાં આવે છે.

બળાત્કાર પીડિતાના પરિવાર પર ફરી એકવાર દુ:ખનો પહાડ તૂટી પડ્યો છે.

જ્યારે તેઓ જેલમાં બંધ કાકાને મળવા ઉન્નાવથી રાયબરેલી જઈ રહ્યાં હતાં ત્યારે રસ્તામાં એક ટ્રક સાથે ટક્કર થતા એમનાં કાકી અને માસીનું મૃત્યુ થયું.

આ લોકો બળાત્કાર પીડિતા અને એમના વકીલ સાથે એક જ ગાડીમાં સવાર હતાં.

આ દુર્ઘટનામાં પીડિતા અને વકીલ ગંભીર રીતે ઘાયલ થયાં છે અને એમનો ઇલાજ લખનૌમાં ચાલી રહ્યો છે.

આ મામલે ઉત્તર પ્રદેશ પોલીસે કલમ 302, 307, 506 અને 120-બી મુજબ ફરિયાદ નોંધી છે.

આ ફરિયાદમાં ધારાસભ્ય કુલદીપ સેંગર સહિત 10 લોકોને આરોપી ઠેરવવામાં આવ્યા છે.

પોલીસના મતે અકસ્માત

બળાત્કાર પીડિતાનાં માતા જે વખતે મીડિ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

યા સાથે વાત કરી રહ્યાં હતાં તે વખતે યૂપી પોલીસ મહાનિદેશક ઓપી સિંહનું નિવેદન આવ્યું કે 'પ્રથમ દ્ષ્ટિએ આ અકસ્માત લાગે છે અને આમાં કોઈ કાવતરું દેખાતું નથી.'

આ નિવેદન રાયબરેલી પોલીસ અધિક્ષક સુનીલ કુમાર સિંહના નિવેદન જેવું જ છે જે એમણે ઘટના બન્યાને દિવસે પ્રથમ જાણકારી તરીકે આપ્યું હતું.

સોમવારે આ મામલો સોશિયલ મીડિયાથી લઈને રાજકારણમાં ગરમાવા લાગ્યો ત્યારે લખનૌ ઝોનના એડિશનલ ડીજી રાજીવ કૃષ્ણે પત્રકારપરિષદ કરીને કેટલીક જાણકારી આપી.

એમણે કહ્યું કે 'ઘટનાસ્થળ પરથી તમામ નમૂના એકત્ર કરીને તપાસ માટે મોકલી આપવામાં આવ્યા છે.'

'તપાસનો અહેવાલ આવે તે પછી ઘટનાની સીબીઆઈ તપાસ કરાવવામાં આવશે. જે ટ્રક સાથે અકસ્માત થયો છે તેના ડ્રાઇવર, માલિક અને ક્લિનરની ધરપકડ થઈ ગઈ છે.'

જે ટ્રક સાથે અકસ્માત થયો છે તેની નંબર પ્લેટ પર મેશ ચોપડવામાં આવી હતી.

એડીજી રાજીવ કૃષ્ણે કહ્યું કે 'ટ્રક માલિકના જણાવ્યા અનુસાર તે સમયસર હપતા ચૂકવી નહોતો શક્યો અને ફાઇનાન્સર વારંવાર હેરાન કરી રહ્યા હતા. આને લીધે તેણે ટ્રકની નંબરપ્લેટ પર ગ્રીસ ચોપડી દીધું હતું.'

રાજનેતાઓ નથી માનતા અકસ્માત

આ કેસમાં તપાસ થશે. તપાસ એ વાતની પણ થશે કે સરકાર તરફથી છ સુરક્ષાકર્મીઓ આપવામાં આવ્યા હોવા છતાં પીડિતાની સાથે એ સમયે એક પણ સુરક્ષાકર્મી કેમ નહોતો?

જોકે, આ મામલે પીડિતાનાં માતા મીડિયાને કહે છે કે 'એ લોકોનો કોઈ દોષ નથી. એક સિપાહીના ઘરે કોઈ બીમાર હતું એટલે એ જતો રહ્યો અને ગાડીમાં જગ્યા પણ નહોતી.'

આ ઘટના પર ચારેતરફથી સવાલ ઉભા થઈ રહ્યાં છે.

સમાજવાદી પાર્ટીના નેતા અખિલેશ યાદવ આને સીધી રીતે કાવતરું ગણાવે છે.

કૉંગ્રેસ મહાસચિવ પ્રિયંકા ગાંધી પણ આને અકસ્માત માનવા તૈયાર નથી અને યોગી સરકારની કાનૂન વ્યવસ્થાને મૃત ગણાવે છે.

દિલ્હી મહિલા પંચનાં અધ્યક્ષ સ્વાતિ માલીવાલે પીડિતા અને પરિવારની મુલાકાત પછી કહ્યું છે કે 'આ મામલાની સુનાવણી ઉત્તર પ્રદેશની બહાર નહીં થાય તો પીડિતા કે તેના પરિવારને ન્યાય નહીં મળે.'

થ્રિલર ફિલ્મ જેવી કહાણી

28 જુલાઈએ થયેલા કથિત અકસ્માતની દુર્ઘટનામાં જે બે મહિલાઓનું મૃત્યુ થયું તે પૈકી એક પીડિતાના કેસમાં સાક્ષી પણ હતાં. એક અન્ય સાક્ષીનું મૃત્યુ થોડા દિવસ અગાઉ જ થયું છે.

બળાત્કાર પીડિતાના પિતાનું મૃત્યુ થઈ ચૂક્યું છે અને એમના કાકાને કેટલાક અન્ય કેસોમાં ધપકડ કરીને જેલમાં રાખવામાં આવ્યા છે.

પીડિતા અને અન્ય લોકો એમને મળવા જ જઈ રહ્યાં હતાં.

આ આખો કેસ થ્રિલર...


"ન્યાય, સમાનતા અને ભ્રાતૃભાવના સિદ્ધાંત ભારતીય સેના માટે હંમેશાં માર્ગદર્શક બન્યા રહેશે."

આ શબ્દો છે ભારતના નવા સેનાધ્યક્ષ જનરલ મનોજ મુકુંદ નરવણેના. શનિવારે નવી દિલ્હી ખાતે એક પત્રકારપરિષદ દરમિયાન તેમણે આ નિવેદન આપ્યું હતું.

સેનાધ્યક્ષ તરીકે તેમની આ પ્રથમ પત્રકારપરિષદ હતી, તેથી પત્રકાર અને વિશ્લેષક તેમની વાતોની બારીકાઈથી તપાસ કરી રહ્યા છે.

થોડા દિવસ પહેલાં જ પૂર્વ સેનાધ્યક્ષ બિપિન રાવત  નાગરિકતા સંશોધન કાયદા વિરુદ્ધ પ્રદર્શન કરનાર લોકો વિરુદ્ધ નિવેદન આપીને મીડિયામાં છવાઈ ગયા હતા.

તેમણે કહ્યું હતું : "નેતાની ઓળખાણ તેમના નેતૃત્વથી જ થાય છે."

"જો તમે પ્રગતિના પંથે લઈ જશો તો બધા તમારી પાછળ-પાછળ આવવા લાગશે."

"નેતા એ જ હોય છે જે યોગ્ય દિશામાં લઈ જાય છે."

"નેતા એ નથી હોતા જે અનુચિત દિશામાં લઈ જાય છે."

"અમે જોઈ રહ્યા છીએ કે કૉલેજ અને યુનિવર્સિટીમાં જે વિરોધપ્રદર્શનો થઈ રહ્યાં છે, તેમાં હિંસા અને આગચંપી થઈ રહી છે. આ કોઈ નેતૃત્વ નથી."

બિપિન રાવતના આ નિવેદને વિવાદ સર્જ્યો હતો. ટીકાકારોએ તેમના આ નિવેદનને 'રાજકીય' અને એક સૈન્ય અધિકારી માટે અયોગ્ય ગણાવ્યું હતું.

રાવતના આ નિવેદન બાદ 'સેનાન... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ા રાજકીયકરણ'ની પણ વાત થવા લાગી.

હવે આ ઘટનાના થોડા દિવસ બાદ જનરલ મનોજ મુકુંદ નરવણેએ પત્રકારપરિષદ પરથી વિશ્લેષકોને સંજોગો બદલાતા હોય તેવું દેખાઈ રહ્યું છે.

ભારતીય નૌકાદળમાં ફરજ બજાવી ચૂકેલા રક્ષા વિશેષજ્ઞ સી. ઉદય ભાસ્કર જનરલ નરવણેના આ નિવેદનને હકારાત્મક માને છે.

તેમણે બીબીસી સાથેની વાતચીતમાં કહ્યું હતું :

"જનરલ નરવણેએ આમ તો કોઈ નવી વાત નથી કહી, પરંતુ આજકાલની પરિસ્થિતિને જોતાં તેમનું નિવેદન ખૂબ જ અગત્યનું બની જાય છે."

"સેનાધ્યક્ષ તરીકે જો તેમણે બંધારણીય મૂલ્યો અને માનવાધિકારોની વાત કરી હોય તો તે નિશ્ચિતપણે આશાસ્પદ સંકેત છે."

જમ્મુ-કાશ્મીરનો વિશેષ દરજ્જો આપનાર કલમ-370નો ખાતમો, પછી નેશનલ સિટિઝન રજિસ્ટર (એનઆરસી) અને નાગરિકતા સંશોધન કાયદા (સીએએ) જેવા મુદ્દાથઈ દેશના વિભિન્ન ભાગોમાં તણાવનો માહોલ છે.

ઉદય ભાસ્કર જણાવે છે કે આ તણાવના કારણે સામાન્ય જનતાનો બંધારણીય સંસ્થાઓ પરનો વિશ્વાસ ઘટતો જઈ રહ્યો હતો.

તેથી સેનાધ્યક્ષના મોઢેથી બંધારણની વાત સાંભળીને લોકોનો સેના પર વિશ્વાસ વધશે.

તેઓ કહે છે કે, "સેનાધ્યક્ષ દેશના નાગરિકોને એક સંદેશ જરૂર જશે કે ભારતીય સેના બંધારણ અને કાયદાની મર્યાદામાં રહીને પોતાનું કામ કરશે."

સેના માટે યુદ્ધક્ષેત્રમાં કે સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં માનવાધિકારનું ધ્યાન રાખવાની સાથે પોતાનું કામ કરવું કેટલું મુશ્કેલીભર્યું હોય છે?

આ પ્રશ્નનો જવાબ આપતાં ઉદય ભાસ્કર જણાવે છે કે, "યુદ્ધમાં કોઈ પણ સૈનિક માટે કોઈ પણ વસ્તુ સરળ હોતી નથી."

"સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં કોઈ પણ પગલું ભરવું ખૂબ જ પડકારજનક હોય છે."

બંધારણીય મૂલ્યોનું મહત્ત્વ કેટલું?

સૈનિકોને મળતી તાલીમમાં બંધારણીય મૂલ્યો અને માનવાધિકારો પર કેટલો ભાર મુકાય છે?

આ વિશે વાત કરતાં તેઓ જણાવે છે કે, "સૈન્ય પ્રશિક્ષણમાં માનવાધિકારો અને બંધારણીય મૂલ્યોને ખૂબ જ ગંભીરતાપૂર્વક ધ્યાને લેવાય છે."

"જેમ-જેમ એક સૈનિકના રૅન્કમાં વધારો થાય છે, તેમ-તેમ તેની જવાબદારી પણ વધતી જાય છે."

"જૂનિયર રૅન્કમાં પ્રોફેશનલ ટ્રેનિંગ પર વધારે ભાર મૂકવામાં આવે છે, પરંતુ પદમાં વધારાની સાથે જ તાલીમનું ક્ષેત્રે વિસ્તૃત બનતું જાય છે."

ઉદય ભાસ્કર આ વિશે પોતાનો અંગત અનુભવ યાદ કરતાં જણાવે છે કે, "70ના દાયકાની વાત છે, ત્યારે હું જૂનિયર રૅન્ક પર હતો."

"મને યાદ છે કે અમારા સિનિયર અધિકારઓને વારંવાર સલાહ આપવામાં આવતી કે તેમણે ધર્મ અને રાજકારણથી દૂર રહીને નિષ્પક્ષપણે પોતાની ફરજ બજાવવી."

ઑબ્ઝર્વર...


"પણ, ધીરે-ધીરે તેઓ માત્ર મારા માટે જ કોઠા પર આવવા લાગ્યા. ખબર પણ ન પડી કે કેવી રીતે અમારા બંને વચ્ચે એક ખાસ સંબંધ રચાયો."

મેરઠના રૅડ લાઇટ એરિયા કબાડી બજાર સ્થિત એક કોઠા પર વેચી દેવાયેલી અનિતા(બદલાવેલું નામ)ની અંધારી જિંદગીમાં જાણે એ વ્યક્તિ પ્રકાશ બનીને આવી.

સામાન્ય રીતે તો સેક્સ વર્કરની જિંદગીમાં પ્રેમ માટે જગ્યા હોતી નથી, પરંતુ અનિતાની જિંદગીમાં પ્રેમનો રંગ ધીરે-ધીરે ચઢવાં લાગ્યો હતો.

અનિતા ઘણાં અપમાન ભરેલા ભાવનાહીન સંબંધોથી પસાર થઈ હતી એટલે એના માટે વિશ્વાસ કરવો થોડો મુશ્કેલ હતો. તો પણ, તેમના માટે આશાનું એક કિરણ ચોક્કસપણે ઉગ્યું હતું.

આ પ્રેમે અનિતાને સેક્સવર્કરની જિંદગીમાંથી મુક્તિ અપાવી. તેમને સમાજમાં એક સન્માનજનક જીવન મળ્યું.

નોકરીના નામે લાવવામાં આવી

પશ્ચિમ બંગાળના 24 પરગણાથી લાવવામાં આવેલી અનિતાની જિંદગી કેટલાય કાંટાળા રસ્તેથી પસાર થઈ હતી.

તેઓ જણાવે છે, "મારા ઘરમાં માતાપિતા, એક નાની બહેન અને ભાઈ હતા. ઘરમાં હંમેશા પૈસાની તંગી રહેતી. ત્યારે વધુ એક કમાનારની જરૂર હતી.

શું તમે આ વાંચ્યું?

"મે વિચાર્યું કે હું પણ કામ કરું, તો ઘરને થોડી મદદ મળી રહે. ત્યારે ગામની જ એક વ્યક્તિ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

એ મને શહેરમાં નોકરી અપાવવાની વાત કરી.

"તેમણે મારા માતાપિતાને પણ કહ્યું હતું કે તેઓ મને કોઈ કામ અપાવશે. લગભગ પાંચ વર્ષ પહેલાં હું તેમની સાથે આવી હતી.

"પરંતુ થોડા દિવસો બાદ તેમણે મને કોઠા પર વેચી દીધી."

ધમકીઓ પણ મળી

એ સમયે અનિતા માટે તો જાણે દુનિયા જ બદલાઈ ગઈ. થોડા દિવસો સુધી તો તેમને સમજાયું જ નહીં કે તેમની સાથે શું થયું છે.

અનિતા સતત એ લોકો પાસે પોતાને છોડી મૂકવાની વિનંતી કરતી રહી, પરંતુ તે લોકોનું હૃદય ક્યારેય પીગળ્યું નહીં.

નોકરી કરવા આવેલી અનિતા માટે સેક્સ વર્કર બનવું મરવા સમાન હતું. શરૂઆતમાં તેઓ આ કામની વિરુદ્ધમાં હતાં.

તેમની સાથે મારપીટ પણ થઈ. એટલું જ નહીં ચહેરો ખરાબ કરવાની અને મારી નાખવાની ધમકીઓ પણ મળી.

અનિતા જણાવે છે, "મારી પાસે બીજો કોઈ રસ્તો ન હતો. તે જગ્યા મારા માટે નવી હતી અને જેલ જેવી હતી.

"મારી સાથે બળજબરી પણ થઈ કે જેથી હું ગ્રાહકો માટે તૈયાર થઈ જાઉં.

"ત્યારે મરવા કે હા કહેવાં સિવાય મારી પાસે બીજો કોઈ રસ્તો ન હતો. હું તૂટી ગઈ હતી અને મારી જાતને મેં આ ધંધામાં સોંપી દીધી."

નર્કથી છૂટકારો મેળવવો હતો

પરંતુ અનિતાની જિંદગીમાં ત્યારે પરિવર્તન આવ્યું, જ્યારે તેમની મુલાકાત મનીષ(બદલાવેલું નામ) સાથે થઈ.

તેઓ કહે છે કે તેમની અને મનીષ વચ્ચે ક્યારે એક ખાસ સંબંધ બની ગયો એ ખબર જ ન પડી.

"મનીષ અવાર-નવાર મને મળવા આવવા લાગ્યા. તેઓ મારી સાથે વાતો કરતા અને મને પણ સારું લાગતું."

અચાનક એક દિવસ મનીષે પોતાના દિલની વાત અનિતા સમક્ષ મૂકી. અનિતાને કોઠાથી છૂટકારો મેળવવો હતો. મનીષમાં તેમને આશરો જોવા મળ્યો.

અનિતા પહેલાં દગાનો ભોગ બની ચૂક્યાં હતાં અને એટલે જ તેઓ મનીષ પર સહેલાઈથી વિશ્વાસ પણ મૂકી શકતાં નહોતાં.

આખરે અનિતાએ કોઠા પરથી મુક્ત થવાની પોતાની ઇચ્છા મનીષ સમક્ષ મૂકી. કોઠા સાથે સંકળાયેલા લોકોને મનીષની અવર-જવર અંગે જાણ હતી.

સ્ટેમ્પ-પેપર પર લગાવ્યો અંગૂઠો

પરંતુ તેમના માટે આવું થવું સામાન્ય હતું, કારણ કે ઘણીવાર એવા ગ્રાહકો આવે છે, જેમને કોઈ ખાસ યુવતી પસંદ આવી જાય છે. ત્યારબાદ મનીષે એક એનજીઓનો સંપર્ક કર્યો.

આ સંસ્થા મેરઠમાં વેશ્યાવૃત્તિમાં ફસાયેલી યુવતીઓને છોડાવવા અને તેમનાં પુનર્વસનમાં મદદ કરે છે.

મોટાભાગે કોઠા પર આવનાર ગ્રાહકો જ તેમના જાસૂસ હોય છે.

એનજીઓના સંચાલક અતુલ શર્માએ જણાવ્યું, "મનીષ મારી પાસે આવ્યા હતા.

"તેમણે કહ્યું હતું કે તેઓ એક યુવતીને પ્રેમ કરે છે અને તેમને છોડાવવા માગે છે.

"મેં તેમને...


"પરંતુ એ નિશ્વિત છે કે જો ક્રાઇમ થયો હશે તો સજા થશે અને તે જેલમાં જશે."

ઉન્નાવમાં રેપ પીડિતાને આરોપીઓએ જીવતાં સળગાવ્યાંનો પ્રયત્ન કર્યો એ પછીપ્રશ્ન પૂછતાં તેમણે આ નિવેદન આપ્યું હતું.

ઉત્તર પ્રદેશના ઉન્નાવમાં રેપપીડિતાને આરોપીઓએ જીવતાં સળગાવવાની કોશિશ કરી હતી.

ગંભીર હાલતમાં તેમને લખનઉની સિવિલ હૉસ્પિટલમાંથી નવી દિલ્હી શિફ્ટ કરવામાં આવ્યાં છે જ્યાં તેઓ જીવનમરણ વચ્ચે સંઘર્ષ કરી રહ્યાં છે.

પોલીસે આ મામલે 4 આરોપીની ધરપકડ કરી છે, જ્યારે અન્ય એક આરોપી હજુ ફરાર છે.

સુરતના હીરાની અમેરિકામાં 24 ટકા આયાત ઘટી

ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયાના અહેવાલ અનુસાર અમેરિકામાં સુરતના હીરાની આયાત 24 ટકા ઘટી ગઈ છે.

અમેરિકાના કૉમર્સ વિભાગે જાહેર કરેલા આંકડા પ્રમાણે અમેરિકામાં થતી સુરતના હીરાની આયાત સપ્ટેમ્બરમાં 24 ટકા એટલે 1.48 અબજ ડૉલર જેટલી ઘટી છે.

આ વર્ષની શરૂઆતથી નવ મહિનામાં એટલે કે જાન્યુઆરીથી સપ્ટેમ્બર સુધી સુરતના હીરાની અમેરિકામાં આયાતમાં 13 ટકા એટલે 15.37 અબજ ડૉલરનો ઘટાડો નોંધાયો છે.

સુરત હીરા ઍસોસિયેશનના પ્રમુખ બાબુ કથિરિયા કહે છે, "અમેરિકાનું બજાર ક્રિસમસની રજાઓમાં સારી રીતે પર્ફૉર્મ કરતું નથી. નાના હીરાના... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

નિકાસકારોએ નિકાસમાં ઘટાડા થયાનું અનુભવ્યું છે."

"તે એવું પણ દર્શાવે છે કે અમેરિકામાં લેબગ્રાઉન હીરાની માગ વધી રહી હોવાથી ખરીદારોની પણ માગ બદલાઈ રહી છે."

ડુંગળી જ કેમ, લસણ, મીટ બધું ખાવાનું બંધ કરી દો : આઝમ ખાન

સમાજવાદી પાર્ટીના નેતા આઝમ ખાને ડુંગળીની વધતી કિંમતો પર નાણામંત્રી નિર્ણલા સિતારમણના નિવેદન પર ટીપ્પણી કરતાં કહ્યું કે ડુંગળી જ કેમ લસણ, મીટ તમામ વસ્તુઓ ખાવાની બંધ કરી દો.

આઝમ ખાને કહ્યું, "ડુંગળી ખાવાની બંધ કરી દો આને ખાવાની શી મજબૂરી છે? આપણા જૈન ભાઈઓ ખાતા નથી. ડુંગળી ખાવાનું બંધ કરો, લસણ ખાવાનું બંધ કરો, માંસ ખાવાનું બંધ કરો, તમામ વસ્તુ બચી જશે."

મહત્ત્વની વાત એમ છે કે નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે મંગળવારે સંસદમાં ડુંગળી વિશે એક નિવેદન આપ્યું હતું જેની ઘણી ચર્ચા થઈ હતી.

નાણામંત્રીએ જણાવ્યું હતું, "હું આટલું લસણ, ડુંગળી ખાતી નથી. તમે ચિંતા મત કરો. હું એવા પરિવારમાંથી આવું છું, જ્યાં વધારે ડુંગળી-લસણ ખવાતા નથી."

નિર્મલા સિતારમણની ટિપ્પણીને લઈને ગુરુવારે રાહુલ ગાંધીએ પણ મોદી સરકારની ટીકા કરી.

રાહુલ ગાંધીએ કેરળમાં જાહેર સભામાં કહ્યું, "નાણામંત્રીનું કામ ભારતને એ કહેવાનું નથી કે એ શું ખાય છે અને ઘટનાની હકીકત એ છે કે તેમને કાંઈ ખ્યાલ જ નથી શું ચાલી રહ્યું છે, મૂળ રીતે તે અક્ષમ છે."

તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યૂટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો


"પરિવારના લોકો ફરિયાદ કરતાં જ ગભરાય છે કે જો પોલીસ પાસે ગયા તો સમાચાર મીડિયામાં ના આવી જાય. દીકરીની બદનામી થશે."

"મીડિયાવાળા અડોશી-પડોશીને જઈને મળે છે. તેમની સાથે પૂછપરછ કરે છે. વાત ઉઘાડી પડી જાય છે અને છોકરીની ઓળખાણ છતી થઈ જાય છે."

પટનાની મગધ મહિલા કૉલેજની છોકરીઓએ જ્યારે તેમના મનની વાત કહી તો લાગ્યું કે જાણે આજે નક્કી કરીને આવી હતી કે તેમના મનનું સમાધાન કરીને જ અહીંથી જશે.

ખૂબ જ સ્પષ્ટ રીતે એક પછી એક વાત નીકળતી ગઈ.  બળાત્કાર પર મીડિયાના રિપોર્ટિંગ પર તેઓ આટલી હદે નારાજ હશે એનો અંદાજ નહોતો.

#BBCShe પ્રોજેક્ટ થકી અમે દેશના છ શહેરોમાં કૉલેજની યુવતીઓને મળવા નીકળ્યા છીએ.

મેં માઇક એમની સામે મુક્યું તો ફટાફટ હાથ ઊંચા થવા લાગ્યા.

એમની વાતો સાંભળીને ગયા વર્ષે બિહારના વૈશાલીમાં સ્કૂલ પાસે હૉસ્ટેલમાં મૃત મળેલી યુવતીનો કિસ્સો યાદ આવી ગયો.

એનો મૃતદેહ શંકાસ્પદ સ્થિતિમાં મળ્યો હતો. તેનાં કપડાં પણ ફાટેલા હતાં.

તમને આ પણ વાંચવું ગમશે

રેપ-પીડિતાની ઓળખ છૂપાવવાનો કાયદો હોવા છતાં બધા મીડિયામાં તેનું નામ છપાયું હતું.

મગધ મહિલા કૉલેજમાં બોલનારી છોકરીઓમાં સૌથી આગળ ત્રણ-ચાર સખીઓ હતી જેમણે આંતરરાષ્ટ્... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

રીય મહિલા દિવસે કૉલેજના વિશેષ કાર્યક્રમમાં ભાગ લીધો હતો.

એ કાર્યક્રમના શરૂ થતાં પહેલાં જ એમની ઉંમરની એક છોકરી પર પટનામાં એસિડથી હુમલો થયો હતો.

એ દિવસે એ છોકરી સાથે તેમના મામા પણ હતા. એ છોકરીના મામા તેનાથી ઉંમરમાં થોડાક જ મોટા હતાં.

એ દિવસે પણ મીડિયામાં એસિડ હુમલો કરનારા આરોપીથી વધારે એ છોકરીના તેના મામા સાથેના કથિત સંબંધોની ચર્ચા હતી.

કૉલેજની છોકરીઓમાં નારાજગી આવા મામલાઓની રિપોર્ટિંગથી જ આવી રહી હતી.

"સમાચારોમાં મોટાભાગે છોકરીઓ પર જ આંગળી ચિંધવામાં આવે છે. શું પહેર્યું હતું, કેટલા વાગે બહાર નીકળી હતી, કોની સાથે હતી..."

"એવામાં કોઈ છોકરી કેવી રીતે બહાર આવવાનું પસંદ કરશે, ચુપ રહેવું વધારે પસંદ ના કરે? ડ્રેસ પહેરતી છોકરીઓ સાથે પણ તો દરેક પ્રકારની હિંસા થાય છે. કપડાંથી કોઈ જ ફર્ક નથી પડતો."

આ છોકરીઓમાં કોઈએ પંજાબી ડ્રેસ પહેર્યો હતો, કેટલાકે જિન્સ-ટૉપ પહેર્યા હતા. મોટાભાગની છોકરીઓ પટનામાં જ મોટી થઈ હતી.

બિહાર સરકારની યોજનાઓ અને સ્કૉલરશિપની મદદના કારણે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં યુનિવર્સિટીમાં છોકરીઓની સંખ્યા વધી છે.

મગધ મહિલા કૉલેજ માત્ર છોકરીઓ માટે છે.

ત્યાં મનોવિજ્ઞાન વિભાગનાં પ્રમુખ કહે છે કે અહીંનું વાતાવરણ છોકરીઓના વિચારોને દિશા, અધિકારોની સમજ અને ખુલીને બોલવાનું બળ પ્રદાન કરે છે.

પરંતુ આવો ફેરફાર છોકરાઓની દુનિયામાં નથી આવી રહ્યો.

બિહારની વરિષ્ઠ મહિલા પત્રકારોમાંનાં એક રજની શંકરના કહેવા મુજબ ક્રાઇમ રિપોર્ટિંગ મોટાભાગે પુરુષો જ કરતાં હોય છે. એટલે તેમની સંવેદનશીલતા થોડી ઓછી હોય છે.

રજની આગળ કહે છે કે કેટલાક પુરુષો રિપોર્ટ બનાવતી વખતે હિંસાની જરૂરિયાત કરતાં વધારે જાણકારી શોધતા હોય છે. માનો કે એમને જાણે એમાં 'રસ' પડી રહ્યો હોય, 'રોમાંચ' થઈ રહ્યો હોય.

રજની શંકર 'હિન્દુસ્તાન' સમાચાર એજન્સીનાં બિહાર પ્રમુખ છે.

તેમની એજન્સીમાં તેમણે પુરુષ પત્રકારો સાથે વર્કશૉપ કરી આ મામલે વાતચીત કરી હતી.

એવું નથી કે બદલાવ નથી આવી રહ્યો. બિહારમાં 'દૈનિક ભાસ્કર'ના તંત્રી પ્રમોદ મુકેશના જણાવ્યા મુજબ એમણે ઘણું સમજી વિચારીને તેમની ટીમમાં મહિલાઓની નિયુક્તિ કરી છે.

એમની ત્રીસ પત્રકારોની ટીમમાં ત્રણ મહિલાઓ છે.

જો કે આ મહિલાઓ ક્રાઇમ કે બીજી 'બીટ' પર રિપોર્ટિંગ નથી કરતી. તેઓ મહિલાઓ સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓ પર રિપોર્ટિંગ કરે છે.

હું તેમને કૉલેજમાં થયેલી વાતચીતનો અંશ સંભળાવું છું.

પૂછુ છું કે શું સમાચાર દેખાડવાનો મીડિયાનો અંદાજ...