1915માં દક્ષિણ આફ્રિકાથી પાછા ફર્યા બાદ 30 જાન્યુઆરી, 1948ના રોજ તેમના મૃત્યુ સુધી, જે લોકો ગાંધીથી અસંમત હતા, તેમના વિરોધી હતા, તેમના દુશ્મન રહ્યા હતા, તેઓ પણ પ્રયત્નો કરતા રહ્યા. એટલું જ ઇચ્છતા રહ્યા કે ગાંધીને નકારવાની સ્વીકૃતિ પણ તેમને ગાંધી પાસેથી જ મળે.

આ બધું સંઘપરિવારની સમજીવિચારીને નક્કી કરાયેલી અને લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી રણનીતિ છે.

જો સંઘપરિવાર પ્રામાણિક હોત, આત્મવિશ્વાસથી ભરાયેલો હોત તો તેમણે એવું જ કહેવું જોઈતું હતું કે ગાંધી ખોટા છે, દેશ-સમાજ માટે અભિશાપ હતા.

આવું કહીને ગાંધીને નકારી દેવાના હતા અને પોતાની ખરી, સર્વમંગળકારી વિચારધારા તથા કાર્યશૈલીને લઈને આગળ ચાલવાનું હતું.

જો સંઘ પ્રામાણિક હોત તો. જોકે, મુશ્કેલી એ જ વાતની છે કે તેઓ જાણે છે કે તેઓ જે કહે છે અને કરે છે તે ખરું અને સર્વમંગળકારી નથી.

તેઓ પોતાના આ અમંગળકારી ચહેરા પર ગાંધીનો પડદો નાખવા માગે છે, કારણ કે ભારતીય સમાજ આજે પણ મહાત્મા ગાંધીને જ આદર્શ તરીકે સ્વીકારે છે, કોઈ સાવરકર કે ગોલવલકરને નહીં.

મહાત્મા ગાંધી તો તમામ પ્રકારની સંકીર્ણતા વિરુદ્ધ લડનાર સદીના સૌથી મોટા યોદ્ધા હતા અને આખા વિશ્વમાં ફેલાયેલા શાંતિપ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

્રિય, ઉદાર માનસના લોકો તેમની પાસેથી પ્રેરણા મેળવે છે.

ભ્રમ કે અસ્પષ્ટતાની સંભાવના

એવું વિચારવું-સમજવું અશક્ય છે કે વિશ્વ જેમને ગઈ સદીમાં પેદા થયેલી સૌથી મોટી વ્યક્તિ માને છે તેઓ ક્યારેય પણ, કોઈ પણ સ્થિતિમાં નબળા, દલિત, અલ્પસંખ્યક, ઉપેક્ષિત અને અપમાનિત સમાજની વિરુદ્ધમાં ઊભેલા લોકોને સાથ આપશે.

મહાત્મા ગાંધી ઇતિહાસમાં થઈ ગયેલી એવી કેટલીક વ્યક્તિઓ પૈકી એક છે જેઓ પોતાનાં મન, વચન અને કર્મમાં એવી એકરૂપતા ધરાવતા હતા કે કોઈ પણ ભ્રમ કે અસ્પષ્ટતાની સંભાવના નથી રહેતી.

પરંતુ આવું ત્યારે જ બનશે જ્યારે તમે ઇતિહાસનાં પાનાં મેલા મને ન ફેરવી રહ્યા હોવ.

સાંપ્રદાયિક હિંસાવાદીઓ અને હિંસક ક્રાંતિકારીઓથી તેમનો સતત સામનો થતો રહ્યો અને આવી વ્યક્તિઓનું માન જળવાઈ રહે એ રીતે તેમણે તેમની વિચારધારાનું કડકપણે ખંડન કર્યું.

આરએસએસ સંદર્ભે તેમણે પહેલી વાર પોતાના વિચારો પ્રકટ કર્યાનો પ્રસંગ 9 ઑગસ્ટ, 1942માં બન્યો હતો.

એ સમયે દિલ્હી પ્રદેશ કૉંગ્રેસ સમિતિના તત્કાલીન અધ્યક્ષ આસફ અલીએ ગાંધીને સંઘની ફરિયાદ કરતો એક પત્ર લખ્યો હતો.

આરએસએસ વિશે ગાંધીએ શું કહ્યું?

'હરિજન'માં આસફ અલીના પત્રનો જવાબ આપતાં (પાનું 261) ગાંધીજી લખે છે:

"ફરિયાદનો પત્ર ઉર્દૂમાં છે. એનો સાર એ છે કે આસફ અલી સાહેબે પોતાના પત્રમાં જે સંસ્થાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે (રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ) તેના 3,000 સભ્યો દરરોજ લાકડી લઈને કવાયત કરે છે."

"કવાયત બાદ હિંદુસ્તાન હિંદુઓનું છે, બીજા કોઈનું નથી એવા નારા પણ પોકારે છે. આના પછી નાનાં ભાષણો થાય છે જેમાં વક્તા કહે છે કે પહેલાં અંગ્રેજોને કાઢો પછી મુસલમાનોને અમે અમારા આધીન કરી લઈશું, અને જો તેઓ અમારી વાત નહીં માને તો અમે તેમને મારી નાખીશું."

આસફ અલીની ફરિયાદનો જવાબ આપતાં ગાંધી લખે છેઃ "વાત જે પ્રકારે કહેવાઈ છે તેને એવી જ સમજીને એવું કહી શકાય કે આ નારા અયોગ્ય છે અને ભાષણનો મુખ્ય વિષય તો હજુ વધારે ખરાબ છે."

"નારા અયોગ્ય છે, કારણ કે જેઓ અહીં પેદા થયા, જેમનો ઉછેર પણ અહીં જ થયો છે અને જેઓ બીજા દેશનો આશરો નથી લઈ શકતા ભારત એવા તમામ લોકોનું પણ છે."

"તેથી ભારત જેટલું હિંદુઓનું છે એટલું જ પારસી, યહૂદી, ભારતીય ખ્રિસ્તી, મુસ્લિમો અને બીજા બિનહિંદુઓનું પણ છે."

"સ્વતંત્ર ભારતમાં હિંદુઓનું નહીં, પરંતુ ભારતીયોનું રાજ હશે અને તે કોઈ ધાર્મિક પંથ કે સંપ્રદાયના બહુમત પર આધારિત નહીં હોય, કોઈ પણ જાતના ભેદભાવ વગર ચૂંટાયેલા જનતાના પ્રતિનિધિઓ પર આધારિત...


1930ના દાયકામાં અશ્વેતોની એક કૉલેજની ટીમે હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીની શ્વેત ડિબેટરોની ટીમને બૌદ્ધિક ચર્ચામાં હરાવી દીધી હતી. તે વિષય પર આ ફિલ્મ બની છે.

તમને થશે કે ગાંધી અને ટોળાંની હિંસાની બાબતમાં આ ફિલ્મને શું લાગેવળગે!

આ ફિલ્મને લાગેવળગે છે, કેમ કે તેમાં અમેરિકાના દક્ષિણનાં રાજ્યોમાં શ્વેત અમેરિકીઓનાં ટોળાં દ્વારા અશ્વેત અમેરિકી લોકોની હત્યા થતી હતી.

એટલે કે લિન્ચિંગ થતું હતું તે વાતને પણ માર્મિક રીતે વણી લેવામાં આવી છે.

હાર્વર્ડના (તેનું અસલી નામ દક્ષિણ કૅલિફોર્નિયા વિશ્વવિદ્યાલય છે) અહંકારથી ભરેલા શ્વેતવર્ણના વિદ્વાનો સામે ચર્ચાનો આ મામલો હતો.

આવા વિદ્વાનોને માનવતાનો બોધ મળે તે માટે અશ્વેત ડિબેટરોએ વારંવાર મહાત્મા ગાંધીના વિચારોને ટાંકીને તેમનું નામ લીધું હતું.

ભીડના હાથે મરવાથી માંડ માંડ બચેલા ગાંધીએ તેને એક રાષ્ટ્રીય બીમારીનું લક્ષણ ગણાવ્યું હતું

ફિલ્મમાં નવ વાર લિન્ચિંગનો અને અગિયાર વાર ગાંધીજીના નામનો ઉલ્લેખ થાય છે.

એ યાદ રાખવું રહ્યું કે એ જ સમયગાળામાં મહાત્મા ગાંધી ભારતમાં પણ આવા જ માનવતાના પાઠ ભારતીયો અને બ્રિટિશરો બન્નેને ભણાવી રહ્યા હતા.

ઉલ્લેખનીય છે કે 1931માં... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

કોઈએ મહાત્મા ગાંધીને એક પત્ર લખી મોકલ્યો હતો.

અમેરિકાના એક અશ્વેતને ટોળાએ હણી નાખ્યો હતો તે ઘટના જેમાં છપાઈ હતી તે 'લિટરરી ડાઇજેસ્ટ'નું કટિંગ પણ પત્રમાં સાથે બીડવામાં આવ્યું હતું.

પત્રલેખકે ગાંધીજીને લખ્યું હતું કે કોઈ અમેરિકી મહેમાન આવે ત્યારે અથવા કોઈને મળવાનું થાય અને તેઓ પોતાના દેશ માટે કોઈ સંદેશ માગે, તો આપ તેમને એ સંદેશ આપજો કે તમારા દેશમાં ટોળાં અશ્વેતોની હત્યા કરી દે છે તે બંધ કરાવો.

14 મે, 1931ના રોજ મહાત્મા ગાંધીએ આ વાતના સંદર્ભમાં 'યંગ ઇન્ડિયા'માં લખ્યું હતું કે આવી ઘટનાઓ વિશે વાંચીને મન વિષાદથી ભરાઈ જાય છે. પણ મને એ બાબતમાં જરા પણ શંકા નથી કે અમેરિકી જનતા આ બૂરાઈની બાબતમાં સંપૂર્ણ જાગૃત છે અને આ કલંક દૂર કરવા માટે અમેરિકી સમાજ બહુ કોશિશ કરી રહ્યો છે.

લિંચ ન્યાય

આજે અમેરિકાનો સમાજ ટોળાંની હિંસાથી ખરેખર ઘણા અંશે મુક્ત થઈ ગયો છે.

અમેરિકાના એક કૅપ્ટન વિલિયમ લિંચના નામથી આ બાબત સાથે લિંચ-ન્યાય એવો શબ્દ જોડાયો હતો.

એ વાતનાં 90 વર્ષ પછી આજે દુર્ભાગ્ય એ છે કે એવી જ ઘટનાઓ અને ટોળાંની હિંસાની ચર્ચા આપણે ભારતમાં કરવી પડે છે અને આપણને ફરી ગાંધીજી યાદ આવી રહ્યા છે.

સંયોગ પણ જુઓ કે 1931ના 34 વર્ષ પહેલાં 13 જાન્યુઆરી, 1897ના રોજ ગાંધીજીને પણ માંડમાંડ ટોળાંના હાથે મોતના મુખમાં જતા બચાવી શકાયા હતા.

દક્ષિણ આફ્રિકાના ડરબન શહેરમાં 6,000 જેટલા અંગ્રેજોના ઉશ્કેરાયેલાં ટોળાંએ મહાત્મા ગાંધીને ઘેરી લીધા હતા.

આ ટોળાંને તેના નેતાએ એટલું ઉશ્કેર્યું હતું કે ગાંધી પર હુમલો કરી, મારપીટ કરીને તેમની હત્યા કરી દેવા માગતું હતું.

મહાત્મા ગાંધીએ પોતાની આત્મકથામાં તથા અન્ય પ્રસંગે આ ઘટનાનું વિસ્તૃત વર્ણન કરેલું છે.

'ગાંધી અમને સોંપી દો'

પહેલાં તો ટોળાંએ ગાંધી પર પથ્થરો અને સડેલાં ઈંડાં ફેંક્યાં. પછી કોઈએ તેમની પાઘડીને ઉછાળી. તેમના પર પાટા અને મુક્કાનો વરસાદ વરસ્યો.

ગાંધીજી લગભગ બેહોશ થઈ ગયા હતા, ત્યારે કોઈ અંગ્રેજ મહિલાએ તેમની આડે પડીને માંડમાંડ તેમનો જીવ બચાવ્યો હતો.

બાદમાં પોલીસ રક્ષણ સાથે ગાંધીજી એક પારસી મિત્ર રુસ્તમજીના ઘરે પહોંચ્યા હતા. હજારોનું ટોળું તેમની પાછળ પડ્યું હતું અને રુસ્તમજીના ઘરને પણ ઘેરી લીધું.

તેઓ જોરશોરથી બૂમો પાડી રહ્યા હતા કે 'ગાંધી અમને સોંપી દો'. ટોળું ઘરને આગ લગાવી દેવા માગતું હતું.

મહિલા અને બાળકો સહિત ઘરમાં રહેલાં 20 જણને જીવને જોખમ હતું.

ડરબનના પોલીસ સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ...


1931માં મંચુરિયાના યુદ્ધ બાદ પ્રિઝનર્સ ઑફ વૉર સાથે જાપાનિઝ સૈનિક

જાપાનની સેનાએ ચીનના નાનજિંગની ઉપર કબજો જમાવ્યો હતો. ઇતિહાસકારો તથા ત્યાં કામ કરનારાં સેવાભાવી સંગઠનોના અંદાજ પ્રમાણે, ત્રણ મહિના દરમિયાન અઢીથી ત્રણ લાખ લોકો મૃત્યુ પામ્યા, જેમાં બાળકો અને મહિલાઓ પણ સમાવિષ્ટ હતાં.

પશ્ચિમી દેશોના કહેવા પ્રમાણે, ચીનની રાજધાની નાનજિંગમાં 20 હજારથી વધુ મહિલાઓ સાથે દુષ્કર્મ કે સામૂહિક દુષ્કર્મ આચરવામાં આવ્યું અને લૂંટ ચલાવવામાં આવી.

જાપાનના અધિકારીઓ અને ઇતિહાસકારો આટલા મોટાસ્તરે હત્યાકાંડ થયો હોવાની વાતને નકારે છે. તેઓ કહે છે કે હત્યાકાંડના રિપોર્ટ્સ વહેતા થયા છે, તેની સરખામણીએ ખૂબ જ નાની કાર્યવાહી થઈ હતી અને જે કંઈ પણ બન્યું એ યુદ્ધની સ્થિતિમાં બન્યું હતું.

વાત 1931ની

બીજા વિશ્વયુદ્ધ પહેલાં જાપાનમાં રાજાશાહી હતી, તેમણે ચીનમાં રેલવેલાઇન નાખી હતી. વર્ષ-1931માં જાપાને મંચૂરિયા પ્રાંતમાં રેલવેલાઇન ઉપર બ્લાસ્ટ થયો.

આ ઘટનાને આગળ કરીને જાપાને ચીનના મંચૂરિયા પ્રાંત ઉપર હુમલો કરી દીધો. એ સમયે ચીન ઉપર ક્યૉમિનતાંગનું (Kuomintang) શાસન હતું.

ચીનની સેના સામ્યવાદીઓ સાથે લડી રહી હતી અને એટલી શક્તિ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

શાળી ન હતી. એટલે તેઓ જાપાનીઝ સેનાનો સામનો ન કરી શક્યા. પરિણામે ચીનના અનેક વિસ્તારો ઉપર તેનું પ્રભુત્વ સ્થપાઈ ગયું.

આગામી અમુક વર્ષો સુધી જાપાને ચીનમાં પોતાનું સ્થાન મજબૂત કર્યું. ચીનમાં ગૃહયુદ્ધ ચાલતું હોવાથી તેમાં ખાસ મુશ્કેલી ન પડી.

એ ત્રણ મહિના

1941માં એક મોરચે યુદ્ધઘોષ કરી રહેલા જાપાનિઝ સૈનિક

અનેક જાપાનીઝ, વિશેષ કરીને સૈન્ય અધિકારીઓ પોતાનું પ્રભુત્વ વધારવા માગતા હતા. જુલાઈ-1937માં જાપાન અને ચીનની સેના વચ્ચે ઘર્ષણ થયું, જે યુદ્ધમાં પરિણમ્યું.

શરૂઆતમાં જાપાનને થોડી સફળતા મળી, પરંતુ ચીન રક્ષણ કરવામાં સફળ રહ્યું. જોકે, જાપાનની સેનાએ શાંઘાઈ ઉપર ફતેહ મેળવી અને તત્કાલીન રાજધાની નાનજિંગ તરફ આગળ વધ્યા.

ચીનના જનરલ ચિયાંગ કે-સિકની સેના નાનજિંગની સુરક્ષા માટે જવાબદાર હતી, પરંતુ જાપાનની સેનાના આગમન પહેલાં તેઓ શહેર છોડી ગયા.

જેના કારણે જાપાનની સેનાએ ખાસ વિરોધનો સામનો કરવો ન પડ્યો અને શહેર ઉપર કબજો થયો.

નાનજિંગમાં અત્યાચારની આંધી

જાપાનની સેના અત્યાચારમાં પંકાયેલી ન હતી.

1904-05 દરમિયાન જાપાન-રશિયા યુદ્ધ થયું હતું, તે સમયે જાપાનના કમાન્ડરોએ પરાજિત સેનાના અધિકારીઓ સાથે સૌજન્યપૂર્ણ વ્યવહાર કર્યો હતો.

જોકે આ વખતે અલગ સ્થિતિ હતી. જાપાનીઝ અખબરોના અહેવાલ પ્રમાણે, જાપાનના સૈન્ય અધિકારીઓમાં ચાઇનીઝને મારવાની રીતસર સ્પર્ધા થતી. કદાચ જ એવો કોઈ અત્યાચાર હશે જે નાનજિંગમાં આચરવામાં ન આવ્યો હોય.

અત્યાચારની આંખો દેખી

એક જાપાનીજ અખબારના સંવાદદાતાએ લખ્યું કે ચાઇનીઝોને કતારબંધ રીતે યાંગ્ત્સે નદીના કિનારે લઈ જવામાં આવતા. જ્યાં તેમની હત્યા કરી દેવામાં આવી અને લાશોના ઢગલાને સળગાવી દેવાયા હતા.

તેમણે અમુક તસવીરો લીધી, જેમાં જાપાનીઝ સૈનિકોને લાશોના ઢગલા ઉપર ઊભેલા કે હસતા જોઈ શકાય છે. આ તસવીરો શહેરના મ્યુઝિયમમાં પ્રદર્શન અર્થે મૂકવામાં આવી છે.

'ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સ'ના ટીલમૅન દુર્દિને હત્યાકાંડના શરૂઆતના તબક્કાનું રિપોર્ટિંગ કર્યું હતું, બાદમાં તેમને શહેર છોડી દેવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો.

બાદમાં દુર્દિને લખ્યું, "એ સમયે મારી ઉંમર 29 વર્ષની હતી. 'ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સ'ને માટે મારી પહેલી મોટી સ્ટોરી હતી. હું મારી કારમાં નદીકિનારા સુધી ગયો. દરવાજા સુધી પહોંચવા માટે મારે લાશોના ઢગલા ઉપરથી પસાર થવું પડ્યું."

"લાશો પરથી કારોને હંકારી જવી પડી. હું લંચની રાહ જોઈ રહ્યો હતો ત્યારે નદીકિનારાનો નજારો જોયો. જાપાનીઝ સૈનિકો ચીનની...


1938માં જે સમયે તૈમૂરે દિલ્હી પર હુમલો કર્યો હતો, તે સમયે નવરાત્રીનો તહેવાર ચાલી રહ્યો હતો.

એ હુમલાના કારણે નવરાત્રી પર કેટલી અસર થઈ તેનો ખ્યાલ તો કોઈને નથી, પરંતુ કંઈક તો તેની અસર જોવા મળી હશે.

તે સમયે દિલ્હી સ્થિત કાલકાજી મંદિર અને ઝંડેવાલાન મંદિરમાં ભવ્ય નવરાત્રીની ઊજવણી કરવામાં આવતી હતી.

કહેવાય છે કે ઝંડેવાલાન મંદિર 12મી સદી દરમિયાન પૃથ્વીરાજ ચૌહાણના શાસનકાળમાં બનાવાયું હતું. રાજાની પુત્રીએ આ મંદિરનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું.

તૈમૂર આ ઘટનાના 200 વર્ષ બાદ દિલ્હી આવ્યા હતા.

મુસ્લિમ શાસકોએ ઊજવ્યા હિંદુ તહેવારો

તૈમૂરના આશરે 341 વર્ષ બાદ 9 માર્ચ 1739માં નાદિર શાહએ ચડાઈ કરી હતી. તે સમયે પણ નવરાત્રી શરૂ થવાની હતી.

મોહમ્મદ શાહ રંગીલા અને મુગલ બાદશાહનું વલણ પણ ઘર્મનિરપેક્ષ હતું. આ બધાં જ મુસ્લિમ સમ્રાટોએ વસંત પંચમી, હોળી અને દિવાળી જેવા તહેવારોની ઊજવણી કરતા.

નાદિર શાહના આક્રમણના 100 વર્ષ બાદ આવેલા બહાદુર શાહ ઝફર, દાલ અને રસા (પૂરીની સાથે) ખાવાના શોખીન હતા. નવરાત્રીના દિવસો દરમિયાન ચાંદની ચોકથી સેઠ મોકલતા હતા.

હિંદુ તહેવારોમાં મુગલ રાજાઓ કઈ રીતે સામેલ થતા, તેના ઘણાં ઐતિહાસિક પુરાવા ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

મળે છે.

શાહ આલમે નવરાત્રી ઉપર દિલ્હીના કાલકાજી મંદિરના પુનઃનિર્માણમાં મદદ કરી હતી.

શાહ આલમના ઉત્તરાધિકારી અકબર શાહ પણ તેમના પગલે ચાલ્યા હતા. અકબરના પુત્રે પણ આવું જ કર્યું. ત્યારબાદ બ્રિટિશ રાજ શરૂ થયું.

દેશના વિભાજન બાદ નવરાત્રીની ઊજવણી વધુ ભવ્ય રીતે થવા લાગી.

અગાઉ નવરાત્રીનો તહેવાર પ્રાચીન મંદિરમાં મનાવવામાં આવતો હતો, પરંતુ હવે આ તહેવાર લોકો પોત-પોતાના વિસ્તારમાં ઊજવે છે.

લોકો આ દરમિયાન ભંડારાનું આયોજન કરે છે અને માત્ર ભક્તોને જ નહીં, પરંતુ આસપાસના લોકોને પણ જમાડવામાં આવે છે.

ભંડારાનું ભોજન અસામાન્ય હોય છે. ભંડારામાં વાનગી બનાવનારાઓની ભક્તિ અને ભાવના તેને વધારે ખાસ અને સ્વાદિષ્ટ બનાવે છે.

જોકે, ભંડારાની વાનગીઓ ખાધા બાદ અમુક કેસમાં લોકોના પેટ બગડવાની વાતો પણ સામે આવે છે.

નવરાત્રી દરમિયાન દિલ્હીના છત્તરપુરમાં યોજાતો મેળો ખાસ લોકપ્રિય છે. ત્યાંના ભંડારા લોકો લોકો લાંબી લાઇનોમાં ઊભા રહે છે.

છત્તરપુરના મંદિરમાં દેવીની મૂર્તિ સોનાની છે. આ જ મંદિર પાસે એક અન્ય મંદિર છે. કહેવાય છે કે એ ખૂબ જ જૂનું મંદિર છે.

અનેક લોકોના કહેવા પ્રમાણે, તે મંદિર મુસ્લિમ શાસન દરમિયાન બાંધવામાં આવ્યું હતું.

દિલ્હીના કાલકાજી મંદિરને પણ ઐતિહાસિક જણાવવામાં આવે છે, જોકે તેના સૌથી જૂનાં ભાગનું નિર્માણ 1764 અને 1771માં થયું હતું.

નવરાત્રીની ઊજવણી સિવાય ત્યાં દર મંગળવારે મેળો પણ ભરાય છે.

ઝંડેવાલાન પાસે પણ અનેક મંદિર છે. અહીં પણ દેવીનું એક જૂનું મદિર છે.

દિલ્હીના કનૉટ પ્લેસની નજીક આવેલાં હનુમાન મંદિરમાં પણ મંગળવાર અને શનિવારે ભક્તોની ભીડ જોવા મળે છે.

નવરાત્રી દરમિયાન બ્રાહ્મણો અને કંદોઈની પણ ખૂબ જ કમાણી થાય છે, પરંતુ મોંઘવારી અને વધતી કિંમતોને કારણે આ સમયે તેમની કમાણી પર પણ અસર પડી છે.

તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યુટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો


1940ના દાયકાનાં હોલીવૂડનાં વિખ્યાત અભિનેત્રી હેડી લમાર

હેડી લમાર 1930ના દાયકાના અંતિમ અને 1940ના દાયકાના પ્રારંભિક વર્ષોમાં હોલિવૂડની વિખ્યાત વ્યક્તિ હતી.

જોકે, હેડી લમારને જાતજાતની શોધ કરવાનો શોખ હતો એ વાત એ સમયે બહુ ઓછા લોકો જાણતા હતા.

હેડી લમારે તેમના પ્રેમી અને ઉડ્ડયન ક્ષેત્રના દિગ્ગજ હાવર્ડ ડ્યુજેસ માટે એક આલીશાન વિમાન ડિઝાઇન કર્યું હતું.

જાતજાતનાં સંશોધન કરવાનો પોતાના જેવો જ શોખ હેડી લમારને જૉર્જ એંથિલમાં દેખાયો હતો.

એંથિલ પિયાનોવાદક, સંગીતકાર અને નવલકથાકાર હતા. એ ઉપરાંત તેમને એન્જિનિયરિંગમાં પણ રસ હતો.

આ બન્નેને લાગતું હતું કે તેમના રેડિયો સંદેશાઓને કેટલીક દુશ્મન શક્તિઓ રોકી રહી છે. તેથી તેમણે તેનું નિરાકરણ શોધવાનું શરૂ કર્યું હતું.

એ મહેનતનું પરિણામ સિગ્નલ ટ્રાન્સમિશન સ્વરૂપે આવ્યું હતું, જેને 'ફ્રિક્વન્સી-હોપિંગ સ્પ્રેડ સ્પેક્ટ્રમ' નામે ઓળખવામાં આવે છે.

આ સંશોધનનું પેટંટ હેડી લમારના વિવાહિત નામ 'માર્કી'થી કરવામાં આવું હતું. આજે પણ વાયરલેસ ટેક્નૉલૉજીમાં તેનો ઉપયોગ થાય છે.

હેડી લમાર અને જૉર્જ એંથિલને પોલીમૅથ અથવા બહુજ્ઞાની કહી શકાય.

અમુક લોકો એક સાથે અનેક ક્ષેત્રોમાં સ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

િદ્ધિ કેવી રીતે મેળવી લેતા હોય છે?  એક નવા સંશોધનમાં તેના મદદગાર લક્ષણો ઓળખી શકાયાં છે.

સંશોધનના તારણ અનુસાર, એકથી વધુ વિષયમાં રસ લેવાના ઘણા ફાયદા છે. તેમાં જિંદગીથી સંતોષ, ઉત્પાદકતા અને સર્જનાત્મકતામાં વૃદ્ધિનો સમાવેશ થાય છે.

આપણાંમાના મોટાભાગના લોકો હેડી લમાર કે જૉર્જ એંથિલને મળેલી સફળતાની બરાબરી ભલે ન કરી શકે, પણ આપણી વિશેષતાના વર્તુળની બહાર થોડો વધારે સમય પસાર કરવાથી આપણને ફાયદો જરૂર થશે.

શું હોય છે પોલીમૅથ?

પોલીમૅથની પરિભાષા વ્યાપક ચર્ચાનો વિષય છે. આ શબ્દનું મૂળ પ્રાચીન ગ્રીસમાં છે.

એક સાથે અનેક વિષયોની જાણકારી ધરાવતી વ્યક્તિ માટે આ શબ્દનો ઉપયોગ સૌપ્રથમવાર 17મી સદીની શરૂઆતમાં થયો હતો.

અલબત, કોઈ વ્યક્તિ કેટલાં વિષયોમાં અને કેટલી નિષ્ણાત છે તે પોલીમૅથ કહેવાય એ નક્કી કરવાનો કોઈ ચોક્કસ માપદંડ નથી.

સંશોધકોનું કહેવું છે કે કોઈ વ્યક્તિ સાચો પોલીમૅથ હોય તો તેમણે કમસેકમ બે અલગ-અલગ વિષયોમાં ઔપચારિક સિદ્ધિ મેળવી હોય એ જરૂરી છે.

આ વર્ષે પ્રકાશિત કરવામાં આવેલા વકાસ અહમદના પુસ્તક 'ધ પોલીમૅથ'માં આ બાબતે વિગતવાર વિચારણા કરવામાં આવી છે.

તેમના માટે આ વિષય અમુક અંશે અંગત બાબત છે. વકાસ અહમદની કારકિર્દી અનેક ક્ષેત્રોમાં ફેલાયેલી રહી છે. તેઓ અર્થશાસ્ત્રના ગ્રૅજ્યુએટ છે અને ઇન્ટરનેશનલ રિલેશન્સ તથા ન્યુરોસાયન્સમાં માસ્ટર્સની ડિગ્રી ધરાવે છે.

વકાસ અહમદ પત્રકાર અને પર્સનલ ટ્રેનર તરીકે કામ કરી ચૂક્યા છે. પર્સનલ ટ્રેનરનું કામ તેઓ બ્રિટિશ સૈન્ય પાસેથી શીખ્યા હતા.

આજકાલ તેઓ વિશ્વનાં સૌથી મોટાં કળા સંગ્રહાલયો પૈકીના એકના આર્ટ ડિરેક્ટર છે અને પ્રૉફેશનલ કળાકાર તરીકે પણ કાર્યરત્ છે. આટલી સિદ્ધિઓ છતાં વકાસ અહમદ ખુદને પોલીમૅથ ગણતા નથી.

પોલીમૅથ લોકોની યાદીમાં માત્ર એ લોકોનાં નામો સામેલ છે જેમણે કમસેકમ ત્રણ ક્ષેત્રોમાં મહત્ત્વપૂર્ણ યોગદાન આપ્યું હોય.

તેમની યાદીમાં કળાકાર, સંશોધક અને માનવશરીરવિદ્ લિયોનાર્દો દા વિંચી; વનસ્પતિશાસ્ત્રી, ભૌતિક વિજ્ઞાન અને ખનીજ વિજ્ઞાનના અભ્યાસી યોહાન વુલ્ફગાંગ ફાન ગેટે અને આધુનિક નર્સિંગનાં સંસ્થાપક, આંકડાશાસ્ત્રી અને ધર્મવિજ્ઞાની ફ્લોરેન્સ નાઈટિંગલનો સમાવેશ થાય છે.

આ લોકોની જીવનકથાઓ અને મનોવૈજ્ઞાનિક સાહિત્યની સમીક્ષા બાદ વકાસ અહમદે તેમના ગુણોની ઓળખ કરી હતી. એ ગુણોને કારણે ઉપરોક્ત ત્રણેય મહાન ગણાય છે.

સરેરાશ કરતાં વધુ મેઘાવી હોવાથી નિશ્ચિત રીતે જ ફાયદો થાય છે. એ કારણે વધુ શીખવાની લાગણી સર્જાય...


1941માં જ્યારે અમદાવાદમાં હુલ્લડો ફાટી નીકળ્યા, ત્યારે તંત્ર પર કટાક્ષ કરતું કાર્ટૂન 'મુખડા ક્યા દેખો દર્પન મેં!' ઝવેરચંદ મેઘાણીએ ફૂલછાબ અખબારમાં છાપ્યું હતું.

જે બદલ તેમના પર કેસ ચાલ્યો હતો. કેસમાં પોતાનો પક્ષ રજૂ કરતા મેઘાણીએ નિવેદન આપ્યું હતું.

મેઘાણીના 123મા જન્મદિવસે તેમનું આ નિવેદન બીબીસી ન્યૂઝ ગુજરાતી દ્વારા એ જ સ્વરૂપમાં અહીં રજૂ કરાઈ રહ્યું છે.

"હું ઝવેરચંદ મેઘાણી તોહમતદાર નં.1 મારો લેખિત જવાબ રજૂ કરું છું. મેં કોઈ પણ ગુનાહિત કૃત્ય કર્યું નથી.

"હું 'ફૂલછાબ'નો તંત્રી છું. પત્રકારત્વ મારો ધંધો છે. મારી ફરજો હું સારી પેઠે સમજું છું અને તેનું યથાર્થ પાલન છેલ્લા વીસ વર્ષથી કર્યે જાઉં છું.

"યુનિવર્સિટી છોડ્યા બાદ મારો મુખ્ય વ્યવસાય સૌરાષ્ટ્રના કંઠસ્થ સાહિત્યોમાં સંશોધન કરવાનો હતો અને છે.

"ઉપરાંત નવલકથાઓ, ઐતિહાસિક અને સામાજિક વાર્તાઓ, જીવનકથાઓ અને કાવ્યો પણ લખ્યા છે. હું રાષ્ટ્રવાદી છું અને કોમવાદનો કટ્ટર વિરોધી છું.

"કોમીવાદ મિટાવવામાં મેં બનતું કર્યું છે અને કરું છું. ઇસ્લામના યશોગાન મેં મારી કૃતિઓમાં કરેલાં છે.

"મુસ્લિમ પાત્રોને મેં ઊંચી કક્ષા પર મૂકી દોરેલાં છે. ફૂલછાબના... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

અંકોમાં કોમીવાદ વિરૂદ્ધ પ્રચાર કરેલો છે.

"ફરિયાદવાળા ઠઠ્ઠાચિત્રોનો ખરો અર્થ તેના શીર્ષકમાં બતાવ્યા મુજબ છે.

"અમદાવાદ શહેરમાં બેફામ ગુંડાગીરી પ્રવર્તી રહી હતી, ત્યારે કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવનારા અધિકારીઓ કર્તવ્ય ભૂલ્યા છે તે અર્થ છે."

'ફૂલછાબ'માં અમદાવાદના કોમી હુલ્લડ પર કટાક્ષ કરતું કાર્ટૂન પ્રકાશિત કરવા બદલ ઝવેરચંદ મેઘાણી પર કેસ કરાયો હતો.

"આ ગુંડાગીરીને સલ્તનતના સાધનો આંખના એક પલકારામાં અટકાવી શક્યા હોત અને નાબૂદ કરી શક્યા હોત.

"ખુદ તેઓ ગુંડાગીરીના પ્રેક્ષકો હતા અને તેમની સ્થિતિ 'મુખડા ક્યા દેખો દર્પન'મેં વાળા પ્રખ્યાત ભજનમાં જણાવ્યા જેવી જ થઈ ગયેલી અને પરિણામે શાંતિપ્રિય પ્રજાને અસહ્ય શોષવું પડ્યું છે.

"ગવર્નરને ઉડીને અહીં આવવું પડેલું ત્યારબાદ વસ્તુ સ્થિતિ કાબૂમાં આવવા લાગેલી એ વાત મારા મંતવ્યને ટેકો આપે છે.

"ગુંડો ન તો સાચો મુસ્લિમ હોય શકે ન તો સાચો હિંદુ. કોઈ પણ મઝહબમાં ગુંડાગીરીને સ્થાન જ નથી. ગુંડો તો ગુંડાગીરીને જ પોતાનો મઝહબ માને છે.

"ધર્મની ઓથે ખૂનામરક, લૂંટ આવા દુષ્કૃત્યો કરનારાઓ ધર્મ અને ધર્મસ્થાનને અપયશ અપાવનારા છે એવી મારી માન્યતાને આધારે ઠઠ્ઠાચિત્રમાં મેં નિર્દોષ શહેરીઓ ઉપર ગુંડાગીરીનું આક્રમણ બતાવ્યું છે.

"આરસીમાં જોઈ રહેલો પોલીસવાળો જ એ ઠઠ્ઠાચિત્રનું મુખ્ય એક જ લક્ષ્યબિંદુ છે. અધિકારીઓની એ નિષ્ક્રિયતા સૂચવે છે."

"હું કોમવાદનો કટ્ટરવિરોધી છું. ઇસ્લામ માટે મને માન છે. મારો એ જીવન સિદ્ધાંત છે. એને અનુરૂપ મારું વર્તન છે. છેલ્લા ઘણા વરસથી એ સૂત્રને મારી સાહિત્યકૃતિઓમાં મેં ઉતાર્યું છે.'

જયંત મેઘાણીના શબ્દો

"જીવનની એક કપરી પળે એમણે કરેલું આ નિવેદન એક પત્રકારનું કથન જ નથી, પણ સ્વાધીન માનવના આત્મસન્માનને પણ વાચા આપતી યાદગાર શબ્દાવલી છે, મેઘાણીનો જીવન-મિજાજ પ્રગટાવે છે.

"એને આઠ દાયકા થવા આવ્યા. એ સમયે ઝવેરચંદ મેઘાણીના પત્રકાર-જીવનનો મધ્યાહ્ન હતો. એમના તંત્રીપદે પ્રકાશિત થતા 'ફૂલછાબ' અઠવાડિકે કાઠિયાવાડની પ્રજાને ઘેલી બનાવેલી.

'ફૂલછાબ'નાં પાર્સલ જે ટ્રેનમાંથી ઊતરવાનાં હોય એ જ સમયે પોતાની નકલ હાથ કરવા વાચકો સ્ટેશને પહોંચી જતા.

"એવે સમયે 1941નો ઉનાળો બેસી રહ્યો હતો ત્યારે અમદાવાદ નગરીમાં કોમી દાવાનળ સળગી ઊઠેલો. કોમ-કોમ વચ્ચેના વિખવાદની ઓથે છૂપાયેલી ગુંડાગીરીએ  પ્રજાજીવન પર કેર વર્તાવ્યો હતો.

'ફૂલછાબ'ના 25 એપ્રિલ 1941ના અંકના પહેલા જ પાને તેમણે  કાર્ટૂન ('મુખડા ક્યા દેખો દર્પન મેં?')...


1949ની આ તસવીરમાં ડાબેથી પાંચમાં ક્રમે રાવજી પટેલ ગઝલકાર અઝીઝ કાદરી અને મહેબૂબ સાલેરી સાથે બેઠા છે.

એ દિવસે રાવજીએ થોડા દિવસો પહેલાં જ રચેલું આ ગીત ફરીથી યાદ કરીને પોતાના ભાઈ રમણને લખાવ્યું હતું.

રાવજી આછી હાંફ વચ્ચેય લગ્નગીતના લયમાં ગાવા મથતા હતા અને ભાઈ રમેશ આ ગીત લખી રહ્યા હતા.

ગુજરાતી ભાષાના કવિ રાવજી પટેલ જે ગીતને લગ્નગીતમાં ગાવા માટે મથતા હતા એ 'મૃત્યુ ગીત' હતું.

કોઈ વળી મૃત્યુ ગીતને લગ્ન ગીતના ઢાળમાં લખે અને એ પણ એ વખતે જ્યારે તેમને ખબર હોય કે તેઓ હવે લાંબું જીવી શકવાના નથી.

એવું તો રાવજીના જીવનમાં શું હતું કે તેના મૃત્યુથી 'મોત પોતે અનાથ થયું' હતું? કોણ હતા એ રાવજી જે મૃત્યુ ગીતને લગ્ન ગીતના ઢાળમાં ગાવાનું ખમીર રાખતા હતા.

પીડાને પ્રેમ તરીકે સ્વીકારનાર રાવજી

રાવજી પટેલની ડાકોર સ્થિત પ્રતિમા

રાવજી ગુજરાતી ભાષાના કવિ ઉપરાંત વાર્તાકાર અને નવલકથાકાર પણ હતા.

તેમનું વતન વલ્લવપુરા ડાકોર પાસે આવેલું છે. 1939માં 15 નવેમ્બરે જન્મ થયો અને 10 ઑગસ્ટ 1968માં તેમનું અવસાન થયું હતું.

રાવજી માત્ર અઠ્ઠાવીસ વર્ષ જેટલું જીવ્યા અને એ દરમિયાન તેમણે નવલકથા, ટૂંકી વાર્તા અને કવિતા જેવા વિવ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

િધ રૂપે સાહિત્યનું સર્જન કર્યું.

રાવજીનો એકમાત્ર કાવ્ય સંગ્રહ 'અંગત' અને અધૂરી નવલકથા 'વૃત્તિ'(થોડીક વાર્તાઓ સાથે) તેમના મૃત્યુ બાદ પ્રકાશિત થયાં હતાં.

તમે આ વાંચ્યું કે નહીં?

રાવજીનાં કાવ્યોમાં તેની પીડા પ્રગટ થાય છે પણ મણિલાલ હ. પટેલ કહે છે એમ 'તેમણે દુઃખ કે અભાવો માટે ક્યારેય આહ નથી કાઢી.'

રાવજીએ પીડાને પ્રેમ અને વેદનાને વ્હાલ તરીકે સ્વીકારી છે.

રાવજી પોતાની કવિતામાં જાણે કે મૃત્યુનો સ્વીકાર કરતો હોય એવું લાગે છે.

જયારે ડૉક્ટરે કહ્યું કે છ મહિના જ જીવશો

રાવજીએ પિતાને લખેલા પત્રની નકલ

"પીળે રે પાંદે લીલા ઘોડા ડૂબ્યા;

ડૂબ્યાં અલકાતાં રાજ, ડૂબ્યાં મલકાતાં કાજ"

આ પંક્તિઓમાં જાણે રાવજી પોતાની વાત કરતા હોય એમ લાગે છે.

રાવજીની જિંદગી તો હજું માંડ શરૂ થઈ હતી, ત્યાં ખબર ખબર પડી કે તેને ક્ષયની બીમારી છે.

'રાવજી પટેલનાં કાવ્યો' પુસ્તકમાં રઘુવીર ચૌધરી લખે છે કે ડૉક્ટરે તપાસ કરીને કહી દીધું - 'છ માસ જીવશો.' રાવજીથી એ માની શકાય એમ ન હતું.

તેઓ આગળ લખે છે, "...પુત્રીનો જન્મ થયો હતો. હજી બી.એ. થવું હતું અને કૉલેજમાં પ્રોફેસર થવું હતું."

"રમણ અને બીજા ભાઈઓને ભણાવવાના હતા. વીસ વીઘામાંથી ગીરો મુકાઈ ગયેલી દસ વીઘા જમીન છોડાવવાની હતી."

"ખેતી કરતા પિતાજીનો ભાર ઓછો કરવો હતો. રાવજીએ એ ડૉક્ટરની વાત છેક સુધી સાચી ન જ માની અને એ પછી તો ચાર વર્ષ જીવ્યા."

હૉસ્પિટલો જ યુનિવર્સિટી બની

ડાકોર સ્થિત રાવજીનું સ્મારક

રાવજીને ક્ષય થયો ત્યારબાદ તેમણે વધારે બુલંદ અવાજે લખવાનું શરૂ કર્યું.

હૉસ્પિટલોમાં અનેક પ્રકારના અનુભવો થયા અને અનુભવોએ રાવજીને ઘડવાનું કામ કર્યું. જે તેમની કૃતિઓમાં દેખાઈ આવે છે.

રાવજી પટેલના મૃત્યુ બાદ તેમની અપ્રકાશિત સાહિત્ય સામગ્રીને પ્રકાશિત કરનાર રઘુવીર ચૌધરી રાવજીના મિત્ર પણ હતા.

તેમણે બીબીસી ગુજરાતી સાથેની વાતચીતમાં કહ્યું, "રાવજી નાની વયથી લખતા હતા પણ બીમારી વહેલી શરૂ થયેલી અને તબિયત સારી નહોતી એ વખતે પણ રાવજી લખવા પ્રત્યે સભાન હતા."

'મોલ ભરેલું ખેતર' નામથી મણિલાલ હ. પટેલે રાવજીનું જીવનચરિત્ર લખ્યું છે.

પુસ્તકમાં મણિલાલ લખે છે, "રાવજીના જીવનમાં જે વેદનારૂપ હતું તે સર્જનમાં વરદાન રૂપે કામ લાગે છે."

"જીવનની પાઠશાળામાં અને ગ્રામપ્રકૃતિના પ્રાંગણમાં એ જે શીખ્યા તે બીજે કશેથી મળવાનું નહોતું."

તેઓ આગળ ઉમેરે છે કે સંબંધ પીડાઓ સાથે એણે રુગ્ણાલયોમાં જે વેઠ્યું એ જ એની મૂડી બની રહે છે.

ક્ષયની સારવાર...


1950 અને 60ના દાયકા દરમિયાન હિંદુ કોડ બિલને પાસ કરવામાં આવ્યું હતું. બીજા કેટલાક કાયદામાં સુધારા કરવામાં આવ્યા હતા, જેનાથી ખ્રિસ્તી મહિલાઓને તલાકનો હક મળી શકે પરંતુ મુસ્લિમ મહિલાઓને આ કાયદાથી કોઈ ફાયદો ન થયો.

ટ્રિપલ તલાક બિલ મામલે દેશમાં તેના સમર્થન અને વિરોધમાં ઘણી દલીલ રજૂ કરવામાં આવી.

જોકે, આ મુદ્દે વાત કરતા પહેલાં હું તમને ઇતિહાસમાં લઈ જવા માગીશ અને દેશમાં મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ અંગે થોડો સંદર્ભ રજૂ કરવા માગીશ.

સ્વતંત્રતા બાદ 1950માં ભારતનું બંધારણ લાગુ કરવામાં આવ્યું. એ બંધારણમાં દેશના તમામ પુરુષોની સાથે સાથે મહિલાઓને સમાન અધિકાર આપવામાં આવ્યા હતા.

હિંદુ મૅરેજ ઍક્ટ અને બીજા કેટલાક કાયદા પાસ કરવામાં આવ્યા.

એ વખતે પણ ધાર્મિક આગેવાનો અને રૂઢિચુસ્ત સંગઠનોએ આ કાયદાઓ મામલે વિરોધ નોંધાવ્યો હતો પરંતુ દરેક અવરોધોને પાર કરતા આ કાયદાઓને પાસ કરવામાં આવ્યા હતા.

દુર્ભાગ્યપણે રાજકીય પરિસ્થિતિ અને ધર્મનિરપેક્ષ રાજકીય પાર્ટીઓ તેમજ રૂઢિચુસ્ત મુસ્લિમ ધર્મગુરૂઓ વચ્ચેની બેડીઓએ મુસ્લિમ મહિલાઓને કાયદાનો ફાયદો મેળવવાથી દૂર રાખી.

'ધર્મ પર ખતરો'

કુરાનમાં દરેક જાતિ સાથે ન્યાય હોવાનો સિદ્ધાંત રજૂ થયે... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

લો છે અને બંધારણમાં પણ હકોના રક્ષણનો ઉલ્લેખ છે, તે છતાં ટ્રિપલ તલાક, હલાલા, બહુવિવાહ જેવી પ્રથા ચાલતી રહી છે.

દરેકને યાદ છે કે કેવી રીતે 65 વર્ષીય મહિલા શાહબાનો કે જેમણે પોતાના પતિ પાસેથી છૂટાછેડાં લીધા હતા, તેમને માસિક 125 રૂપિયાનું વળતર આપવાની ના પાડી દેવામાં આવી હતી. એ માસિક 125 રૂપિયાના વળતરને કોર્ટ પાસેથી માન્યતા મળી હતી.

આપણા સમાજમાં પુરુષવાદી માનસિકતા ગળાની ફાંસ સમાન છે કે જેના પર સરકાર, ધાર્મિક આગેવાનો, નેતાઓ આંખ આડા કાન કરે છે.

તેઓ એમ કહીને મહિલાઓને ન્યાય આપવાથી બચતા રહ્યા કે 'ધર્મ પર ખતરો છે.'

10-12 વર્ષ પહેલાં મહિલાએ ઉઠાવ્યો અવાજ

આજે ટ્રિપલ તલાક બિલ પાસ થયું છે તો તેનો શ્રેય મુસ્લિમ મહિલાઓને જ જાય છે કે જેમણે છેલ્લા 10-12 વર્ષમાં પોતાની સાથે થતા અન્યાય વિરુદ્ધ અવાજ ઉઠાવવાનું શરૂ કર્યું છે.

મુસ્લિમ મહિલાઓએ ઘણી જગ્યાઓએ વિરોધ પ્રદર્શન કર્યાં. અમદાવાદ, મુંબઈ, જયપુર, દિલ્હી, ભોપાલ, કોલકાતા તેમજ અન્ય સ્થળોએ બેઠકોનું આયોજન કર્યું.

જ્યારે હું કેટલીક રમખાણ પીડિત મહિલાઓને અમદાવાદના જુહાપુરામાં વર્ષ 2006માં મળી હતી ત્યારે પહેલી વખત મને જાણ થઈ કે આ સમસ્યા કેટલી મોટી છે. કેટલીક યુવતીઓએ ટ્રિપલ તલાકના મુદ્દે સવાલ ઊભા કર્યા હતા.

શબીના (બદલવામાં આવેલું નામ)ને ટ્રિપલ તલાક મળ્યાં હતાં. તેમનાં પતિએ તેમને ઘરમાંથી બહાર કાઢી મૂક્યા હતા અને સાસરીપક્ષની દરેક વ્યક્તિ આની સામે ચૂપ રહી.

તેઓ પછી એક કાઝીને મળ્યા. એ કાઝીએ તેમને કહ્યું કે શબીનાનાં પતિએ તેમને ત્રણ વખત તલાક કહી દીધું છે એટલે હવે કંઈ થઈ શકે તેમ નથી.

આ દુઃખદ ઘટના મામલે હું અને તે મહિલા વાતચીત કરી રહ્યા હતા ત્યારે ખબર પડી કે દેશના ઘણા વિસ્તાર એવા છે કે જ્યાં મહિલાઓએ આ પ્રકારની પરિસ્થિતિનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે અને તેઓ તેનું સમાધાન શોધી રહી છે.

ત્યાંથી અમને નેશનલ પ્લેટફૉર્મ મળ્યું અને ટ્રિપલ તલાકને નાબૂદ કરવા અભિયાન શરૂ થયું.

ભાજપને તક મળી ગઈ

મહિલાઓ સુપ્રીમ કોર્ટ પહોંચી, સંસદને કામે લગાડી, સરકાર પાસેથી કાયદાકીય રક્ષણની માગ કરી અને આખા સમાજ પાસેથી સમર્થનની માગણી કરી.

આજે મહિલાઓ હવે તેમની સફળતાની ઊજવણી કરી રહી છે.

પરંતુ મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ બૉર્ડ, કૉંગ્રેસ અને અન્ય કથિત ધર્મનિરપેક્ષ પાર્ટી જેવા કન્ઝર્વેટીવ વર્ગો આ બિલથી નાખુશ હોય તેવું લાગી રહ્યું છે.

તેમનું માનવું છે કે ભાજપ સરકાર શ્રેય લઈ જઈ રહી છે.

પરંતુ જ્યારે આખા દેશની મહિલાઓ ટ્રિપલ...


1954માં મુંબઈના ક્વિન્સ રોડનું એક દૃશ્ય

મુંબઈમાં ભલે મરાઠીઓની સંખ્યા વધુ હોય, પણ આ શહેરમાં ગુજરાતીઓનો હંમેશાંથી આગવો પ્રભાવ રહ્યો છે

મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાત જ્યારે અલગ થયાં ત્યારે પણ મુંબઈનું 'આર્થિક નિયંત્રણ' ગુજરાતીઓના જ હાથમાં હતું.

એમ છતાં એવું શું થયું કે મુંબઈ ગુજરાતને બદલે મહારાષ્ટ્રની ઝોળીમાં જઈ ચડ્યું?

વર્ષ 1953માં ભારત સરકારે દેશમાં રાજ્યોની પુનર્રચના માટે ફઝલ અલીના પ્રમુખપદે એક 'રાજ્ય પુનર્રચના પંચ' નીમ્યું.

જેણે દેશના વિવિધ વિસ્તારોમાં ફરીને 1955માં ભારત સરકારને અહેવાલ સુપરત કર્યો.

ત્રણ વિભાગમાં રાજ્યોની પુનર્રચના કરવા અંગે જે ભલામણો કરી તેમાં 'બૃહદ મુંબઈ રાજ્ય'ની ભલામણ પણ કરવામાં આવી હતી.

પંચે કરેલી ભલામણ અનુસાર, ભાષાના આધારે રાજ્યોની રચના કરવી જોઈએ, પણ 'બૃહદ મુંબઈ રાજ્ય' દ્વિભાષી રહેવું જોઈએ.

જોકે, આ ભલામણ ગુજરાતી અને મરાઠી ભાષી લોકોએ ફગાવી દીધી અને પોતપોતાની ભાષાનાં અલગ રાજ્યોની માગ કરી.

'ગુજરાતનું રાજ'

ગુજરાતના સ્થાપનાદિવસે જનસભાને સંબોધન કરી રહેલા રવિશંકર મહારાજ

ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાં રજૂ કરાયેલા 'મહાગુજરાત ચળવળ: એક અધ્યયન' નામના શોધનિબંધમાં અપેક્ષા પી. મહેત... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ા લખે છે,

“મહાગુજરાતની રચના કરવાની ઉતાવળ ગુજરાતની સામાન્ય પ્રજાએ કરી જ નહોતી.

“પણ, ખુદ સત્તા પક્ષ તરીકે કૉંગ્રેસે આ દિશામાં એક પછી એક પગલાં ભરવાં માંડ્યાં અને તેના પરિણામ રૂપે ગુજરાતની ચળવળ ઊભી થઈ.”

મહેતા ઉમેરે છે, "કૉંગ્રેસે લોકપ્રિયતા મેળવવા ગુજરાતી પ્રજાના મનમાં 'ગુજરાતનું રાજ' લાવી આપવાનાં આશા-ઉમંગ રોપ્યાં."

"જોકે, લોકસભામાં કૉંગ્રેસના મોવડી મંડળે દ્વિભાષી રાજ્યનો ઠરાવ પાસ કર્યો અને ગુજરાતી પ્રજાના મનમાં છેતરાઈ ગયાનો ભાવ પેદા થયો."

“પ્રજામાં સ્વયંભૂ વિરોધ પ્રગટ્યો અને એ વિરોધને દમનથી દાબી દેવાનો પ્રયાસ કરાયો. જેણે 'મહાગુજરાત આંદોલન'ને જન્મ આપ્યો.”

શું માનવું છે મુંબઈના મરાઠીયોનું ત્યાંના ગુજરાતીઓ અને ગુજરાત વિશે?

'મુંબઈ ગુજરાતને કેમ ન મળ્યું?' એ સવાલના જવાબમાં વરિષ્ઠ પત્રકાર દેવેન્દ્ર પટેલે બીબીસી સાથે વાતચીતમાં કહ્યું:

"જ્યારે 'મહાગુજરાત આંદોલન' થયું એ સમયે પણ મુંબઈ ગુજરાતને મળવું જોઈએ તેવી માગણી નહોતી."

"મુંબઈમાં રહેતા મૂળ ગુજરાતના મૂડીપતિઓ પણ મુંબઈ ગુજરાતમાં ભળે તે વિશે બહુ ઉત્સુક ન હતા."

ઇંદુચાચાએ 'વનવાસ' ત્યજ્યો

ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક

8 ઑગસ્ટ, 1956ના વર્તમાનપત્રોમાં સમાચાર આવ્યા કે લોકસભામાં દ્વિભાષી મુંબઈ રાજ્યનો ઠરાવ પસાર કરાયો છે.

જેના વિરોધમાં અમદાવાદમાં વિદ્યાર્થીઓ હડતાળ પાડી કૉંગ્રેસ ભવન તરફ કૂચ કરી, પણ આ જ કૂચ લોહિયાળ બની.

કૉંગ્રેસ ભવનમાંથી ગોળીબાર કરાયો અને તેમાં પાંચથી આઠ વિદ્યાર્થીનાં મૃત્યુ નીપજ્યાં.

મહાગુજરાતની ચળવળમાં લોહી રેડાયું અને ઇંદુલાલ યાજ્ઞિકને 'વનવાસ' ત્યજી પરત ફરવું પડ્યું.

તેમણે ચળવળને દોરવણી આપી અને 'મહાગુજરાત જનતા પરિષદ'ની સ્થાપના કરી.

આ જ એ સમય હતો કે જ્યારે 'લે કે રહેંગે મહાગુજરાત'ના નારાઓ અમદાવાદ અને રાજ્યનાં અન્ય શહેરોને ગજવવા લાગ્યા.

'સંયુક્ત મહારાષ્ટ્ર ચળવળ' માગ

આ દરમિયાન મરાઠી ભાષી વિસ્તારોમાં 'સંયુક્ત મહારાષ્ટ્ર ચળવળ' શરૂ થઈ ચૂકી હતી.

'મહાગુજરાત પરિષદ'ના આયોજક અમૃત પંડ્યાએ મરાઠી નેતાઓ પર એવો આરોપ લગાવ્યો હતો કે ગુજરાતી ભાષા બોલતા વિસ્તારોમાં મરાઠી નેતાઓ મરાઠી લોકોને વસાવી, સ્થાનિક પ્રજાની વિરુદ્ધ રાજભાષા અને કેળવણીની ભાષા તરીકે મરાઠી ભાષા સ્થાપી એ વિસ્તારને 'સંયુક્ત મહારાષ્ટ્ર' તરીકે માગવાનો કારસો રચી રહ્યા છે.

ડાંગ અને સાલ્હેર પ્રદેશો પણ આ જ ષડ્યંત્રનો દાખલો હોવાનું પંડ્યા માનતા હતા.

મોરારજી દેસાઈએ પણ ભાષાના આ જ પરિબળને ધ્યાનમાં લઈને ડાંગ અને...


1954માં વિભાજિત વિયેતનામનું એકીકરણ થઈ રહ્યું હતું. એવું લાગતું હતું કે નજીકના ભવિષ્યમાં 'વિયેતનામ લાલ સલામ'નું સૂત્ર બોલનારા લોકો આ સમગ્ર ભૂભાગમાં પોતાનો ક્રાંતિકારી ઝંડો ફરકાવવા લાગશે.

આસિયાન સંગઠનનો એક હેતુ ચીનના વધતા પ્રભાવને રોકવાનો પણ હતો.

નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આસિયાનની રચના મલયવંશી, સામ્યવાદ વિરોધી દેશોને ચીની અને સામ્યવાદી ખતરાથી બચવાવવા માટે એક ક્ષેત્રીય સંગઠનના રૂપમાં કરવામાં આવી હતી.

તમને આ પણ વાંચવું ગમશે

તે સમયે યૂરોપીય સમુદાયની પણ સ્થિતિ ખરાબ ન હતી. એવી પણ સલાહ આપવાવાળા લોકો પણ ઓછા ન હતા કે જેઓ એ જ મૉડલ બીજી જગ્યાએ અપનાવીને જ નાના રાષ્ટ્રો પોતાનું ભવિષ્ય ઉજ્જવળ બનાવી રહ્યા હતા.

ત્યારથી અત્યાર સુધી દુનિયા અને આસિયાનમાં ખૂબ ફેરફાર નોંધાયા છે.

આપણી સમજમાં આ બદલાયેલા પરિપ્રેક્ષ્યમાં જ ભારત અને આસિયાનના સંબંધોની, ભવિષ્યમાં તેની સંભાવનાઓ ચકાસવી જોઈએ.

આસિયાનની નજીક જવાના ભારતના પ્રયાસ નિષ્ફળ

શરૂઆતી સમયથી જ ભારત આસિયાનની નજીક જવાનો પ્રયાસ કરે છે, પરંતુ તેમાં ઇચ્છાનુસાર સફળતા મળી શકી નથી.

આસિયાન+3માં ચીન, જાપાન અને કોરિયાનો પણ સમાવેશ થાય છે, પરંતુ લાંબો સમય પસાર ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

થવા છતાં આપણે માત્ર 'વાતચીત' વાળા સાથી બની શક્યા છીએ.

વધુ એક વાત પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે કે આજે આસિયાનમાં માત્ર મલયવંશી- મલેશિયા, ઇન્ડોનેશિયા, ફિલિપીન્ઝ, બ્રુનાઈ જ નહીં, વિયેતનામ, કમ્બોડિયા, લાઓસ અને થાઇલેન્ડ પણ સામેલ છે.

મ્યાન્માર ઉર્ફે બર્માને પણ ન ભૂલીએ.

આ સભ્યોનું વર્ગીકરણ ઇસ્લામના અનુયાયીઓ, બૌદ્ધો અને ખ્રિસ્તીઓ સિવાય ઉપનિવેશિક સામ્રાજ્યવાદના જમાનામાં યુરોપીય માલિકોના સાંસ્કૃતિક પ્રભાવના અનુસાર પણ કરી શકાય, પરંતુ, એવું વર્ગીકરણ કરવું અનિવાર્ય નથી.

કેટલાક દેશ છે કે જેમની સાથે ભારતના વર્ષો જૂનાં આર્થિક- સાંસ્કૃતિક સંબંધ રહ્યા છે.

રાષ્ટ્રકુળની જમાતનો સંબંધ પણ છે, પરંતુ અન્ય દેશો સાથે ભાષા અને રાજકીય વિચારધારાના મતભેદ જૂના છે.

ફિલીપાઇન્સના રાષ્ટ્રપતિ રૉડરિગો ડુટર્ટે પણ સંમેલનમાં ભાગ લેવા ભારત પહોંચ્યા છે

એક સમયે મલેશિયા, સિંગાપુર અને મ્યાનમાર પણ ભારતની જેમ જ બ્રિટનને આધિન હતા. આજે એ બાબત ગૌણ છે.

આ રાષ્ટ્રોના વિકાસમાં ભારતીય મૂળના નાગરિકોની કેવી ભૂમિકા હતી કે  બજાર તરીકે આ રાષ્ટ્રોનું શું મહત્ત્વ છે?

કડવું સત્ય એ છે કે આપણે 'પૂર્વ તરફ જોવા'નું અભિયાન શરૂ કરીએ કે 'પૂર્વમાં કંઈક કરવા' માટે મહેનત કરીએ.

જ્યાં સુધી આસિયાનનો બીજો પક્ષ પણ એટલી જ ઉત્સુક્તા ન બતાવે ત્યાં સુધી પ્રગતિ ન થઈ શકે.

સમસ્યા એ છે કે ભારતને અત્યારે ચીનના આક્રમક વિસ્તારવાદી વલણના કારણે વિયેતનામ વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર જેવું જોવા મળી રહ્યું છે.

કેમ કે, વિયેતનામ આજે હો-ચિ-મિન્હ અને જિયાપનું વિયેતનામ નથી.

મલેશિયા- ભારત વચ્ચે મતભેદ વધ્યા

પત્ની સાથે વિયેતનામના વડાપ્રધાન નુગ્યેન શુઆન ફુક

વિયેતનામ અમેરિકનોની નજીક છે. કંઈક એવી જ રીતે જેમ 1965ના ગેસ્ટાપુ બળવા બાદ ઇન્ડોનેશિયાની કાયાપલટ થઈ ગઈ હતી.

જ્યારે પણ ભારતે આ ઉભયપક્ષી સંબંધને વ્યૂહાત્મક રૂપ આપવાનો પ્રયાસ કર્યો, તો તેણે ચીનની ચીમકી સાંભળવી પડી હતી.

દક્ષિણી ચીની સાગરમાં સમુદ્રના ગર્ભમાં છૂપાયેલા તેલ ભંડારની શોધ હોય કે પછી ટેકનિકલ સહકાર, વાત વધારે આગળ વધી શકતી જ નથી.

મલેશિયામાં હાલના વર્ષોમાં કટ્ટરપંથી ઇસ્લામનો પ્રભાવ વધ્યો છે. તેના પગલે ભારત સાથે સંબંધોમાં ક્યારેક ક્યારેક બન્ને દેશો વચ્ચે મતભેદ પણ જોવા મળે છે.

ક્યારે ક્યારે આવે છે ભારતને અન્ય દેશોની યાદ?

પોતાના અધિકારીની વાત સાંભળતા કમ્બોડિયાના વડાપ્રધાન હુન સેન

આર્થિક અને શૈક્ષણિક ક્ષેત્રે પણ મલેશિયા, ઓસ્ટ્રેલિયાને ભારત...


1955 બૅચના આઈએએસ અધિકારી ટી. એન. શેષન 12 ડિસેમ્બર, 1990ના રોજ ભારતના 10મા મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર બન્યા હતા.

પાછલા દાયકાઓમાં ટી. એન. શેષન કરતાં વધારે નામના કદાચ જ અન્ય કોઈ સરકારી અધિકારીએ મેળવી હશે.

આજે ટી.એન.શેષનનો 88મો જન્મદિવસ છે. 10 નવેમ્બર 2019ના દિવસે તેમનું નિધન થયું હતું.

90ના દાયકામાં તો મજાકમાં એવી વાતો પણ કરાતી ભારતીય રાજનેતાઓ કાં તો ઈશ્વર અથવા તો ટી. એન. શેષનથી જ ગભરાય છે અને આ ગભરાટનો ક્રમ આ પ્રમાણે જ હોય એ જરૂરી નહોતું!

શેષન પહેલાંના તમામ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરો એક આજ્ઞાકારી અધિકારી તરીકે ફરજ બજાવતા, તેઓ સરકારની મરજી પ્રમાણે જ કામ કરતા.

શેષન પણ એક સારા પ્રબંધકની છબિના બળે જ ભારતીય નોકરશાહીના સર્વોચ્ચ પદ કૅબિનેટ સચિવના પદ સુધી પહોંચ્યા હતા.

તેમની પ્રસિદ્ધિનું એકમાત્ર કારણ જ એ હતું કે તેઓ જે મંત્રી સાથે કામ કરતા, તેમની છબિ પ્રજાની દૃષ્ટિમાં આપમેળે જ સુધરી જતી, પરંતુ 1990માં મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી બન્યા બાદ શેષન મંત્રીઓથી દૂર રહેવા લાગ્યા.

તેમણે તો એવી જાહેરાત પણ કરી દીધી કે "આઈ ઈટ પૉલિટીશિયન્સ ફૉર બ્રેકફાસ્ટ." શેષને માત્ર આવી જાહેરાત જ ન કરી, એવું કરી પણ બતાવ્યું અને એટ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

લે જ તેમનું બીજું નામ 'અલ્સેશિયન' પડી ગયું હતું.

ચૂંટણીસુધારાનું કામ

1992ની ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં તેમણે તમામ જિલ્લા મૅજિસ્ટ્રેટ, ઉચ્ચ પોલીસ અધિકારીઓ અને લગભગ 280 ચૂંટણી અધિકારીઓને એ સ્પષ્ટતા કરી દીધી કે ચૂંટણીના સમયગાળા દરમિયાન થયેલી તમામ ભૂલો માટે તેઓ તેમના પ્રત્યે જવાબદાર રહેશે.

એક રિટર્નિંગ અધિકારીએ ત્યારે જ એક મજેદાર ટિપ્પણી કરી હતી, "અમે એક દયાવિહીન માણસની દયા પર નિર્ભર છીએ." માત્ર ઉત્તર પ્રદેશમાં શેષને લગભગ 50 હજાર ગુનેગારોને આગોતરા જામીન લઈ લેવાની કે જાતને પોલીસ હવાલે કરી દેવાનો વિકલ્પ આપ્યો હતો.

હિમાચલ પ્રદેશની ચૂંટણીના દિવસે પણ પંજાબના મંત્રીઓના 18 બંદૂકધારીઓની રાજ્ય સીમા પાર કરતા ધરપકડ કરી લીધી હતી. ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહાર સીમા પર તહેનાત નાગાલૅન્ડ પોલીસે બિહારના ધારાસભ્ય પપ્પુ યાદવને સીમા ઓળંગવા નહોતી દીધી.

શેષનના સૌથી મોટા રાજકીય શિકાર હિમાચલ પ્રદેશના તત્કાલીન રાજ્યપાલ ગુલશેર અહમદ બન્યા હતા. ચૂંટણીપંચ દ્વારા સતના ખાતેની ચૂંટણી સ્થગિત કરી દેવાયા બાદ તેમણે પોતાના પદ પરથી રાજીનામું આપવું પડ્યું હતું.

ગુલશેર અહમદ પર આરોપ હતો કે તેમણે રાજ્યપાલના પદે હોવા છતાં પોતાના પુત્રના પક્ષમાં સતના ચૂંટણી ક્ષેત્રમાં પોતાના પુત્ર માટે પ્રચાર કર્યો હતો.

આવી જ રીતે રાજસ્થાનના તત્કાલીન રાજ્યપાલ બલિરામ ભગત પણ શેષનના શિકાર બન્યા હતા. તેમણે એક બિહારી અધિકારીને પોલીસ મહાનિદેશક બનાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો.

આવી જ રીતે પૂર્વી ઉત્તર પ્રદેશમાં પૂર્વ ખાદ્ય રાજ્ય મંત્રી કલ્પનાથ રાયને પણ ચૂંટણીપ્રચાર બંધ થઈ ગયા બાદ પોતાના ભત્રીજા માટે ચૂંટણીપ્રચાર કરતા પકડવામાં આવ્યા હતા. જિલ્લા મૅજિસ્ટ્રેટે તેમના ભાષણને અધવચ્ચે અટકાવીને તેમને ચેતવણી આપતા કહ્યું હતું કે જો તેમણે ભાષણ ચાલુ રાખ્યું તો ચૂંટણીપંચ ચૂંટણી રદ્દ કરવાથી પાછું નહીં પડે.

સંતોષ માટે લખી આત્મકથા

ચૂંટણીપંચમાં તેમનો કાર્યકાળ સમાપ્ત થયા બાદ મસૂરી ખાતેના લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી અકાદમીએ તેમને આઈએએસ અધિકારીઓને ભાષણ આપવા માટે આમંત્રિત કર્યા હતા.

શેષનના ભાષણનું પ્રથમ વાક્ય એ હતું કે "તમારા કરતાં વધારે તો એક પાનવાળો કમાય છે." તેમના આખાબોલા સ્વભાવે તેમને ફરી ક્યારેય આવું આમંત્રણ ન પાઠવવામાં આવે એ સુનિશ્ચિત કરી દીધું.

શેષન પોતાની આત્મકથા લખી ચૂક્યા છે, પરંતુ તેઓ તે છપાવવા માટે તૈયાર નહોતા. કારણ કે તેમનું માનવું હતું કે આવું કરવાથી ઘણા લોકો મુશ્કેલીમાં મુકાઈ જશે. તેમનું...


1956ની રથયાત્રામાં 12 અશ્વોની બગી આકર્ષણનું કેન્દ્ર હતી, આ બગીમાં જગન્નાથ મંદિરના મહંત બેસતા

રથયાત્રા દરમિયાન ઘણી વખત કોમી તણાવ સર્જાતો હતો.

વર્ષ 1969ની રથયાત્રા ઘણા અર્થમાં ઐતિહાસિક બની રહી હતી. એ વર્ષે કોમી રમખાણો ફાટી નીકળ્યા હતા.

આ જ સમયે 'સરહદના ગાંધી' ગફાર ખાને જગન્નાથ મંદિરની મુલાકાત લીધી હતી અને શહેરમાં તોફાનો શમી જાય એવા પ્રયાસો કર્યા હતા.

એમના પ્રયાસોનું જ ફળ હતું કે એ વખતની રથયાત્રા શાંતિપૂર્ણ રીતે યોજવાનું શક્ય બન્યું હતું.

અન્ય એક ઐતિહાસિક રથયાત્રા વર્ષ 1946ની છે. સૌપ્રથમ વખત 1946ની રથયાત્રા વખતે હુલ્લડ થયાં હતાં.

એ સમયે વસંત હેગિષ્ટે તથા રજબ લાખાણી નામના બે યુવાનોએ હિંસક ટોળાને ગાંધી માર્ગે અટકાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.

હિંસક ટોળાએ બંનેની હત્યા કરી નાખી હતી, ત્યારથી કોમી એખલાસના આ દૂતોને 'વસંત-રજબ' એમ એક જ નામથી બોલાવવામાં આવે છે.

અમદાવાદમાં ગાયકવાડની હવેલી ખાતે 'બંધુત્વ સ્મારક'ના નામથી સ્મૃતિસ્થળ ઊભું કરવામાં આવ્યું છે.

ત્યારે બીબીસી ગુજરાતી રથયાત્રાની કેટલીક રસપ્રદ તસવીરો લઈ આવ્યું છે.

1969માં કોમી હુલ્લડોના માહોલમાં જગન્નાથ મંદિરના મહંત સેવાદાસ મહારાજ સાથે '... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

સરહદના ગાંધી' ગફાર ખાન.

1985માં તોફાનોના કારણે ગુજરાત સરકારે રથયાત્રા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો છતાં રથયાત્રા કાઢવામાં આવી હતી.

વર્ષ 1993માં રથયાત્રાની સુરક્ષાના હેતુથી ભગવાન જગન્નાથના ત્રણ રથોને બુલેટપ્રૂફ કાચથી સુરક્ષિત કરાયા હતા.

વર્ષ 2013ની રથયાત્રામાં એ વખતના મુખ્ય મંત્રી અને વર્તમાન વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી

વર્ષ 2014ની રથયાત્રા દરમિયાન જગન્નાથ મંદિર ખાતે પૂર્વ મુખ્ય મંત્રી આનંદીબહેન પટેલ.

વર્ષ 2017ની રથયાત્રામાં મુખ્યમંત્રી વિજય રૂપાણી.

તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યુટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો


1960 સુધી અમદાવાદના મણિનગરમાં રહેતા આસારામ વિશે અમદાવાદના જૂના લોકોમાં જેટલાં મોં એટલી વાતો છે.

આસુમલ માટે એવું કહેવાય છે કે, એક સંતે તેને દીક્ષા આપી પછી એ આબુની ગુફાઓમાં સાધના કરવા ગયો અને 1972માં પરત ફર્યો હતો.

અમદાવાદ આવીને સાબરમતીના કિનારે આસારામે એક ઝૂંપડીમાં આશ્રમ શરૂ કર્યો હતો. આસારામ ભક્તોને પ્રવચનની સાથેસાથે જડીબુટ્ટી અને પ્રસાદ આપતો. હવે ધીરેધીરે તેમના ભક્તોની સંખ્યા વધવા લાગી હતી.

કારણ કે ગરીબોને આસારામે પ્રસાદ સાથે ભોજન આપવાનું પણ શરૂ કરી દીધું હતું.

આસારામના ભક્તોમાં ગરીબો સાથે મધ્યમવર્ગના લોકો અને પછીથી ઉચ્ચ મધ્યમવર્ગના લોકો પણ જોડાતા ગયા. ઝૂંપડી ધીમેધીમે મોટા આશ્રમમાં ફેરવાઈ ગઈ.

દાન પેટે અઢળક રૂપિયા આવવા લાગ્યા અને આશ્રમનો વ્યાપ વધવા લાગ્યો. અમદાવાદના મોટેરામાં આશ્રમની સાથેસાથે આસારામે આસપાસની જમીન પર ગેરકગાયદે કબજો કરવા માંડ્યો હતો.

80ના દાયકામાં આસારામના ભક્તોની સંખ્યા વધવા લાગી અને તેણે ધીમેધીમે જમીનો પર ગેરકાયદે બાંધકામ કરવા માંડ્યું.

90ના દશકમાં ભૂતપૂર્વ ગૃહમંત્રી અને ગુજરાત કોંગ્રેસના પ્રમુખ પ્રબોધભાઈ રાવલનાં પત્ની દ્વારા ચલાવવામાં આવતા આશ્રમની જમીન પ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ચાવી પાડવા પ્રયાસ કર્યા હોવાનો પણ આરોપ લાગ્યો હતો.

તમે આ વાંચ્યું કે નહીં?

આસારામની સાધુ તરીકેની છબી સાથે નવી ધાક ઊભી થઈ. આ અરસામાં ભક્તોની સંખ્યા જોઈ રાજકારણીઓ પગે લાગવા માંડ્યા. આસારામે એમના દીકરા અને પુત્રીને સાથે રાખીને દેશભરમાં કુલ 400 આશ્રમો ખોલ્યા.

આસારામની કરમની કઠણાઈ 2008માં શરૂ થઈ. એમના આશ્રમમાં ભણતા બે બાળકો દીપેશ અને અભિષેક મૃત્યુ પામ્યાં હતાં. જેના ગુજરાત બંધ રહ્યું અને અમદાવાદમાં ઊહાપોહ શરૂ થયો.

બાળકોનાં મોત પર સવાલો ઉઠ્યા. છેવટે બંને બાળકોના મૃત્યુની તપાસ શરૂ થઈ ગઈ. લોકોનો આક્રોશ શાંત પાડવા માટે દીપેશ અને અભિષેકના મૃત્યુની તપાસ કરવા માટે ડી. કે. ત્રિવેદી પંચની રચના કરવામાં આવી હતી.

ધીમેધીમે લોકોની હિંમત ખુલવા માંડી. આસારામના અત્યાચારનો શિકાર બનેલા લોકો તેની વિરુદ્ધ ખુલીને બહાર આવવા લાગ્યા.

એમના એક જમાનાના સાધક રાજુ ચંડોક અને અમૃત પ્રજાપતિ ખુલીને સામે આવ્યા અને 2009માં રાજુ ચંડોક પર હુમલો થયો.

એક તરફ દીપેશ અભિષેકનો કેસ થયો. ત્યારે બીજા સાક્ષી થોડા ડરી ગયા હતાં.

આસારામ આશ્રમમાં સંદિગ્ધાવસ્થામાં મૃત બે બાળકો દીપેશ-અભિષેકના મૃત્યુના કેસ સાથે જોડાયેલા વકીલ એસ. એમ. ઐયરે બીબીસી સાથેની વાતચીતમાં કહ્યું, "આ આખો કેસ તાંત્રિકવિધિનો છે. એમની તાંત્રિક વિધિ માટે હત્યા કરવામાં આવી છે."

ઐયરનો આરોપ છે કે રાજકીય તાકાત ધરાવતા આસારામને છાવરવા પોલીસે બાળકોના મૃત્યુ પાણીમાં પડી જવાથી થયા હોવાની થિયરી ઘડી કાઢી છે, પણ આ થિયરી ખોટી છે.

ઐયરના કહેવા પ્રમાણે, પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટમાં સ્પષ્ટ જણાવાયું છે કે આ બાળકોમાંથી દીપેશની પાંસળીઓ કાપવામાં આવી છે.

આ બન્ને બાળકોના મૃતદેહ એકસાથે જ મળ્યા હોય તો કૂતરાઓ એક જ બાળકને કેમ ફાડી ખાય? બન્ને બાળકોને કેમ નહીં? કારણ કે અભિષેકના શરીર પર ઈજાના કોઈ નિશાન નથી.

ત્યારબાદ આસારામ સામે ચાલેલા આ કેસમાં 250 સાક્ષીઓને તપાસવામાં આવ્યા છે. 2013માં ત્રિવેદી પંચે તેનો અહેવાલ સુપ્રત કર્યો હતો, પરંતુ તેને જાહેર નથી કરાયો.

2012ની ચૂંટણી સમયે આસારામે કોઈ રાજકારણીઓને મદદ ન કરી.

વર્ષોથી નવસારી અને અમદાવાદમાં કરોડો રૂપિયાની જમીન પચાવી પાડનાર આસારામ દેશના અલગ અલગ આશ્રમોમાં પ્રવચનો આપતો રહ્યો.

2013માં જયપુરમાં સગીર છોકરી પર બળાત્કાર કર્યાનો કેસ થયો. 15 ઓગસ્ટ, 2013માં થયેલા બળાત્કારની ફરિયાદ દિલ્હીમાં ઝીરો નંબરથી 20 ઓગસ્ટ, 2013માં ફરિયાદ દાખલ થઈ.

31 ઓગસ્ટ સુધી આસારામે કાયદાને...


1970માં આ એ સમયની કથા છે જયારે શન્નોબાઈ 68 વર્ષનાં હતાં. જવાનીની ચમક ઓસરી રહી હતી અને તેમણે વૃદ્ધાવસ્થામાં પગ મૂક્યો હતો.

એક સમય હતો જ્યારે અમીરો અને બાહુબલીઓ તેમના મુજરા સાંભળવા આવતા હતા. રાતની મહેફિલમાં પસંદગીના મહેમાનોને જ સ્થાન મળતું હતું.

મૂર્તિ બનાવનાર એક કુંભાર જયારે તેમના કોઠા ઉપર આવ્યો અને પૂછ્યું કે તેમના આંગણાની થોડી માટી એ લઈ શકે?

તો શન્નોબાઈને આ સાંભળીને આશ્ચર્ય થયું હતું. તેમણે અત્યંત દૂબળા અને વયોવૃદ્ધ કુંભારને જવાબ આપ્યો, "શા માટે જોઈએ?"

કુંભારે કહ્યું, "મા દુર્ગાની મૂર્તિ બનાવવા માટે."

શન્નોબાઈએ કહ્યું, "હું એ સ્ત્રી છું જેને સમાજ અપવિત્ર માને છે તો પછી તમારે અહીંની માટી શા માટે જોઈએ છે? અને તમે જોઈ જ શકો છો કે મારું આંગણું કાચું નથી. તમે માટી કેવી રીતે લઈ જશો?"

તમે આ વાંચ્યું કે નહીં?

પ્રતિમા ઘડનારો એ વ્યક્તિ થોડી મૂંઝવણમાં પડી ગયો પણ પછી તેનો ચહેરો અચાનક ખીલી ઉઠ્યો.

તેણે ફૂલદાનીઓ તરફ ઇશારો કર્યો અને કહ્યું, "હું આમાંથી માટી લઈ જઈ શકું છું. આ પણ તમારા આંગણાનો જ ભાગ છે."

શન્નોબાઈએ સસ્મિત હકારમાં માથું ધુણાવ્યું. એ વ્યક્તિના ગયા પછી શન્નોબાઈએ એક વયોવૃદ્ધ બ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ાઈને પૂછ્યું કે દુર્ગાની મૂર્તિ બનાવવા માટે તવાયફના આંગણાની માટીની જરૂર શા માટે પડે છે?

દેવકીબાઈએ કહ્યું કે તેઓએ એક કથા સાંભળી છે કે આ માટી સમાજની લાલસાઓ છે જે કોઠા ઉપર એકત્ર થઈ જાય છે. એને મા દુર્ગાને અર્પણ કરવામાં આવે છે જેથી જેમણે ભૂલો કરી છે, તેમને પાપોમાંથી મુક્તિ મળી જાય છે.

'તવાયફોના કોઠેથી કાદવ લાવો ત્યારે પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા સફળ થશે'

દેવીએ આગળ કહ્યું, "એક વાર એક ઋષિએ દેવીની પ્રતિમા બનાવડાવી અને તેના આશ્રમ સામે ગર્વથી મૂર્તિની સ્થાપના કરી."

"જેથી લોકો આવે અને નવદુર્ગા અથવા નવરાત્રીમાં ત્યાં આવીને પૂજા કરી શકે."

"એ જ રાત્રે દેવી એ ઋષિના સપનામાં આવી અને કહ્યું કે મારી નજરમાં ઘમંડની કોઈ ઇજ્જત નથી."

દેવીએ જણાવ્યું કે તેમને ઇન્સાનિયત અને બલિદાન જોઈએ અને એના વિનાની આસ્થા ખોખલી છે.

પછી ઋષીએ પૂછ્યું, "હે દેવી, હવે હું શું કરું? ત્યારે દેવીએ કહ્યું કે શહેરમાં રહેતી તવાયફોના કોઠેથી કાદવ લાવો અને કુંભારને કહો કે આને એ માટીમાં મેળવીને મારી નવી પ્રતિમા બનાવે."

"ત્યારે જ હું આ પ્રતિમાને લાયક માનીશ.  જયારે પૂજારી આમાં પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા કરે, ત્યારે હું એમાં પ્રવેશ કરી શકું."

"જે લોકોની સમાજમાં ઉપેક્ષા કરવામાં આવે છે, જેને ખરાબ અથવા પાપી સમજવામાં આવે છે, તેઓ પોતાની મરજીથી એવા નથી હોતા."

"બલકે જે લોકો તેમનું શોષણ કરે છે, તેઓ તેમને એવા બનાવે છે. તેઓ પણ મારા આશીર્વાદના હકદાર છે," કહીને દેવી અંતર્ધ્યાન થઈ ગયાં.

ઋષિએ સવારમાં ઉઠીને એમ જ કર્યું જેમ દેવીએ કહ્યું હતું. ત્યારથી મૂર્તિ બનાવનારા આ જૂની પરંપરાનું પાલન કરે છે.

જયારે શન્નોબાઈને ભીખ માંગવી પડી

શન્નોબાઈ જ્યારે ઘરડાં થયાં ત્યારે તેના ગ્રાહકોએ આવવાનું બંધ કરી દીધું.

જીવનના અંતિમ સમયમાં ભાગલા બાદ તેઓએ જી. બી. રોડ ઉપર બનેલા નવા કોઠાઓની સીડીઓ ઉપર ભીખ માંગવી પડી હતી.

તેમના હાથમાં હાર હોય અને બીજા હાથની હથેળી ભીખ માટે ખુલ્લી રહેતી.

જો કોઈ માણસ તેઓને દસ રૂપિયા આપતો તો તે હાર આપતાં.

જેથી એ હાર તે માણસ જે છોકરીનો મુજરો જોવા આવ્યો હોય તેને ભેટમાં આપી શકે.

1960માં 10 રૂપિયાની કિંમત આજના 100 બરાબર હતી.

એકવાર એક વિદેશી પત્રકાર લંડનના એક સમાચારપત્ર માટે દિલ્હીની નાચનારી છોકરીઓ વિશે સ્ટોરી લખી રહ્યા હતા.

તેમની મુલાકાત સીડીઓ ઉપર બેઠેલી શન્નોબાઈ સાથે થઈ.

તેની કથા સાંભળીને એ પત્રકારે તેમને 100 રૂપિયા આપ્યા અને એ પછી એક સપ્તાહથી વધુ વખત સુધી તેઓ ત્યાં દેખાયાં...


1971માં લંડન ઍરપૉર્ટ પર અજીત વાડેકર

અજીત વાડેકરને વર્ષ 1971માં ઇંગ્લૅન્ડની ધરતી પર ઇંગ્લૅન્ડ સામે રમાયેલી મૅચમાં ભારતને વિજય અપાવનાર સુકાની તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.

તેઓ કુલ 37 મેચ ટેસ્ટ મેચ રમ્યા છે જેમાં તેમણે 2 હજારથી વધુ રન ફટકાર્યા છે.

1971ના ઇંગ્લૅન્ડ પ્રવાસને યાદ કરતા વાડેકરે બીબીસીને જણાવ્યું હતું, "એ સમયે અમારી પાસે સારા ફાસ્ટ બૉલર નહોતા, ત્યારે સ્પિન બૉલર અને ફિલ્ડિંગના જોરે અમે સારું પ્રદર્શન કર્યું હતું."

વાડેકરની યાદગાર કૅપ્ટન તરીકેની સફર

1971માં ઓવલમાં ભારતની જીત બાદ લોકોને અભિવાદન કરતા વાડેકર અને ચંદ્રશેખર

વાડેકર આક્રમક ડાબેરી બૅટ્સમેન હતા અને સ્લીપમાં સુંદર રીતે કૅચ કરવા માટે જાણીતા હતા.

1967-68માં ભારત પહેલી વખત ન્યૂ ઝીલૅન્ડની ધરતી પર સીરિઝ જીત્યું હતું, જેમાં વેલિંગ્ટનમાં રમાયેલા મેચમાં વાડેકરે 143 રનની યાદગાર ઇનિંગ રમી હતી.

આ એ સમય હતો જ્યારે ભારતના કૅપ્ટન મનસૂર અલી ખાન પટૌડી હતા અને ભારત ક્રિકેટ વિશ્વમાં પોતાનું સ્થાન મજબૂત કરી રહ્યું હતું.

1970-71માં વાડેકરને ભારતની ક્રિકેટ ટીમના કૅપ્ટન તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા.

તમે આ વાંચ્યું કે નહીં?

આ વર્ષે ભ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ારતે વેસ્ટ ઇન્ડિઝ સામે સીરિઝ રમવાની હતી. દિલિપ સરદેસાઈ, ક્રિકેટમાં ડેબ્યુ કરનારા ગાવસ્કરના સહારે અને વાડેકરની આગેવાની હેઠળ ભારતે વેસ્ટ ઇન્ડિઝ સામે 1-0થી સીરિઝ જીતી લીધી હતી.

વાડેકરને ખાસ તો ભારતે ઓવલમાં ઇંગ્લૅન્ડને હરાવીને મેળવેલી જીત માટે યાદ કરવામાં આવે છે.

1971માં ભારતે ઇંગ્લૅન્ડને તેના ઘર આંગણે જ હરાવીને 1-0થી સીરિઝ જીતી લીધી હતી.

જેમાં ઓવલ ખાતે રમાયેલા મેચમાં બીએસ ચંદ્રશેખરે 38 રનમાં 6 વિકેટ લીધી હતી.

1972-73માં ઘર આંગણે રમાયેલી ઇંગ્લૅન્ડ સામેની શ્રેણી જીત્યા બાદ કૅપ્ટન તરીકે વાડેકર વધારે મજબૂત થયા હતા.

જોકે, 1974માં 3-0થી ઇંગ્લૅન્ડ સામે જ સીરિઝ હાર્યા બાદ ભારતની ભારે નામોશી થઈ હતી.

જેમાં એ મૅચનો પણ સમાવેશ થાય છે જ્યારે ભારતની ટીમ માત્ર 42 રનમાં જ પેવેલિયન ભેગી થઈ ગઈ હતી.

જેના કારણે અજીત વાડેકરને કૅપ્ટન પદેથી હટાવી દેવામાં આવ્યા હતા. બાદમાં વાડેકરે નિવૃતિ લઈ લીધી.

નિવૃતિ બાદ વાડેકરે ભારતીય ક્રિકેટ ટીમના હેડ કોચ તરીકે પણ પોતાની ફરજ બજાવી હતી.

વાડેકરના નિધન પર ભારતીય ટીમના તાજેતરના કોચ રવિ શાસ્ત્રીએ ટ્વીટ કરીને શ્રદ્ધાંજલી અર્પણ કરી હતી.

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પણ ટ્વીટ કરીને વાડેકરના નિધન પર શોક વ્યક્ત કર્યો હતો.

 તેમણે લખ્યું, "અજીત વાડેકરને ક્રિકેટમાં તેમના યોગદાન બદલ યાદ કરવામાં આવશે. તેઓ એક મહાન બૅટ્સમેન અને ગજબના કૅપ્ટન હતા. તેમની આગેવાનીમાં ભારતે જે મૅચ જીતી છે તે ખૂબ જ યાદગાર છે."

તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યુટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો


1975માં વર્લ્ડ કપનો પ્રારંભ થયો ત્યારથી બંને ટીમ તેમાં રમી રહી છે પરંતુ પહેલી વાર બંને ટીમ સેમિફાઇનલમાં આમને સામને ટકરાશે. 45 વર્ષનો સમયગાળો ઘણો લાંબો કહેવાય.

આ ગાળામાં બંને ટીમે સેમિફાઇનલમાં તો ઘણી વાર પ્રવેશ કર્યો છે પરંતુ એકબીજા સામે રમ્યા નથી.

જોકે, વર્લ્ડ કપમાં આ બંને ટીમનો ઇતિહાસ લાંબો નથી કેમ કે 2003થી 2019 સુધીમાં તો તેમની વચ્ચે  મૅચ જ રમાઈ ન હતી.

આ વખતે 16 વર્ષ બાદ બંને વચ્ચે 13મી જૂને લીગ મૅચ રમાનારી હતી પરંતુ તે પણ વરસાદે ધોઈ નાખી હતી.

ભારત અને ન્યૂઝીલૅન્ડ વચ્ચેનો વર્લ્ડ કપનો ઇતિહાસ એટલો લાંબો નહીં હોય પરંતુ યાદગાર જરૂર છે. આ યાદગાર મુકાબલાઓ વિશે જ અહીં ચર્ચા કરવાની છે.

ચેતન શર્માની હૅટ્રિક

ફાઇલ તસવીર

નાગપુરમાં રમાયેલી આ મૅચમાં ન્યૂઝીલૅન્ડની ટીમને સામાન્ય સ્કોર પર અટકાવી દેવી જરૂરી હતી.

કપિલદેવ, મનોજ પ્રભાકર અને રવિ શાસ્ત્રીએ હરીફ ટીમને સસ્તામાં અટકાવી દેવા માટે ભરપૂર પ્રયાસો કર્યા હતા. આમ છતાં ન્યૂઝીલૅન્ડે 200નો આંક પાર કરી લીધો હતો.

1987ની 31મી ઓક્ટોબરે રમાયેલી આ મૅચમાં ન્યૂઝીલૅન્ડનો સ્કોર છ વિકેટે 182 હતો ત્યારે ચેતન શર્મા બૉલિંગમાં આવ્યા. અન્ય બોલરની સરખામ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ણીએ ચેતન શર્માએ અત્યાર

સુધીમાં ઘણા રન આપી દીધા હતા તેમ છતાં કપિલદેવે પોતાની ઓવર બાકી રાખીને ચેતન શર્માને બૉલિંગ આપી. અને હરિયાણાના આ બૉલરે ઇતિહાસ રચી દીધો.

ચેતન શર્માએ જામી ગયેલા કેન રૂધરફોર્ડ ઉપરાંત ઇયાન સ્મિથ અને ઇવાન ચેટફિલ્ડને સળંગ ત્રણ બૉલમાં આઉટ કર્યા હતા.

આમ તે વર્લ્ડ કપના ઇતિહાસમાં હેટ્રિક લેનારા પ્રથમ બૉલર બન્યા હતા.

ચેતન શર્માની હૅટ્રિકની ખાસિયત એ રહી હતી કે તેણે ત્રણેય બૅટ્સમૅનને બૉલ્ડ કર્યા હતા.

આટલું જ નહીં પરંતુ ત્રણેય બૅટ્સમૅનના અલગ અલગ સ્ટમ્પ ઉડ્યાં હતાં.

તેમણે રૂધરફોર્ડનું ઑફ સ્ટમ્પ ઉડાડ્યું હતું તો ઇયાન સ્મિથનું પહેલાં બૉલે જ લેગ સ્ટમ્પ ઉડાવ્યા બાદ ચેટફિલ્ડનું મિડલ સ્ટમ્પ ઉડાવીને હૅટ્રિક પૂરી કરી હતી.

ભારત માટે વન-ડે અને ટેસ્ટમાં અન્ય બૉલર્સે પણ હૅટ્રિક લીધી છે પરંતુ ચેતન શર્માની હૅટ્રિક આ તમામ કરતાં વધુ રોમાંચક હતી.

સુનીલ ગાવસ્કરની સદી, 103 ડિગ્રી તાવમાં 103 રન

1987માં ભારતે પહેલી વાર વર્લ્ડ કપનું આયોજન કર્યું હતું અને તે સેમિફાઇનલ સુધી રમે તે જરૂરી હતું.

ત્યારે પરિસ્થિતિ એવી સર્જાઈ હતી કે અંતિમ ચારમાં પ્રવેશવા માટે ભારતીય

ટીમે ન્યૂઝીલૅન્ડ જે પણ સ્કોર કરે તે 34 ઓવરમાં વટાવી દેવો પડે.

આ સંજોગોમાં ન્યૂઝીલૅન્ડે 221 રન નોંધાવ્યા હતા. ભારતે 34  ઓવરમાં આ ટાર્ગેટ વટાવી દેવાનો હતો. એ સમયે 34 ઓવરમાં 200-225 રન કરવા જરાય આસાન ન હતા.

લંચ સમયે ગાવસ્કરે તેમના સાથી ઑપનર અને આક્રમક બૅટ્સમૅન ક્રિષ્ણામાચારી શ્રીકાન્તને મજાકમાં જ કહ્યું કે ચાલો, જલદીથી ટાર્ગેટ વટાવીને પરત આવી જઈએ.

ગાવસ્કરે એ દિવસે શ્રીકાન્તને શરમાવી દે તેવી આક્રમક બેટિંગ કરી હતી.

હજી 1975ના વર્લ્ડ કપમાં 60 ઓવર રમ્યા બાદ માંડ 36 રન કરનારા ગાવસ્કરે વન-ડે કારકિર્દીની પ્રથમ અને એકમાત્ર સદી ફટકારીને ભારતને 32.1 ઓવરમાં જ વિજય અપાવી દીધો હતો.

શ્રીકાન્તે 58 બોલમાં 75 રન ફટકાર્યા હતા. આ સદીની બીજી એક વિશેષતા એ હતી કે એ દિવસે ગાવસ્કરને સખત તાવ હતો.

ગાવસ્કરે જાણે તાવ સાથે હરિફાઈ કરી હોય તેમ 103 ડિગ્રી તાવમાં તેમણે 103 રન ફટકાર્યા હતા.

ન્યૂઝીલૅન્ડના હાથ ઉપર રહ્યો હતો

1975માં ભારતીય ટીમ વન-ડેમાં નવી સવી હતી. એટલા માટે કે ભારતમાં લિમિટેડ ઓવરનું ક્રિકેટ માળખું જ ન હતું.

જેની સામે ન્યૂઝીલૅન્ડ, ઇંગ્લૅન્ડ, વેસ્ટ ઇન્ડીઝ અને ઑસ્ટ્રેલિયાના ખેલાડીઓ નિયમિતપણે વન-ડે ક્રિકેટ રમતા હતા.

આ જ કારણે ન્યૂઝીલૅન્ડની ટીમે ભારતને 1975 અને...


1977માં મુંબઈના મરિન ડ્રાઇવ પર ઊંટસવારી

ભારતના અગ્રીમ હરોળના ફોટોગ્રાફર, પટકથાકાર અને ફિલ્મ નિર્માતા સોની તારાપોરવાલાએ 1977થી મુંબઈની તસવીરો લીધી છે, આ જ શહેરમાં તેમનો ઉછેર થયો.

તેમણે 'મિસિસીપી મસાલા', 'ધ નેમસેક' અને ઑસ્કર માટે નૉમિનેટ થયેલી 'સલામ બોમ્બે' ફિલ્મોની પટકથા લખી છે.

તારાપોરવાલાએ રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર વિજેતા ફિલ્મ 'લિટલ ઝીઝોઉ'ને દિગ્દર્શિત પણ કરી છે.

તેમના ફોટોગ્રાફ ભારતના વિવિધતાથી સભર શહેરોમાંના એક મુંબઈના સામાજિક ઇતિહાસને પ્રદર્શિત કરે છે.

દુનિયાના સૌથી વધુ વસતિ ધરાવતા શહેરોમાંથી એક મુંબઈ શહેરની તસવીરો ચોક્કસ વર્ગ અને સમુદાયથી પર છે.

1987માં ફિલ્મના સેટ પર અભિનેતાઓ લિલિપુટ(ડાબે) અને સ્ટેલન સ્કાર્સગાર્ડ

બાળકો નકલી બંદૂક સાથે ફિલ્મી ઢબે રમત રમી રહ્યા છે

2012માં લેવાયેલી યહુદીઓનાં દેવળની તસવીર

2005માં મુંબઈના મરિન ડ્રાઇવ પર એર શૉ નિહાળતા દર્શકો

જુહુ એરપોર્ટ પર ખાટલામાં બેસી પ્લેનની ચોકી કરતા ચોકીદારની 1982માં લેવાયેલી તસવીર

1987માં લેવાયેલી તસવીરમાં એક ફિલ્મનું લોકેશન

1987માં 'સલામ બોમ્બે' ફિલ્મના વર્કશોપ વખતે અભિનેતાઓ સરફુ અને ઇરફાન ખાન(જમણે)

2005માં લેવાયેલી ત... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

સવીરમાં ભારતના પ્રખ્યાત કલાકાર એમ. એફ. હુસેન તેમના ઘરમાં. 2011માં તેમનું મૃત્યુ થયું હતું.

2015માં લેવાયેલી તસવીરમાં દરિયાકિનારેથી દરિયાને નિહાળતી બાળકી

2016માં ગણેશ ઉત્સવ દરમિયાન મુક્તમને હસતા પુરુષો

1987માં એક ફિલ્મના સેટ પર અભિનેતાઓ નસરુદ્દીન શાહ (ડાબે) અને સ્ટેલન સ્કાર્સગાર્ડ

1985માં કૉંગ્રેસના શતાબ્દી મહોત્સવ વખતે પૂર્વ વડાંપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીનું પોસ્ટર

1986માં મેટ્રો સિનેમામાં 'જાંબાઝ' ફિલ્મના પ્રીમિઅર પહેલા નેવી બૅન્ડનું પ્રદર્શન

1986માં 'જાંબાઝ' ફિલ્મના પ્રીમિઅર વખતે શૉ-મેન રાજ કપુર

તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યુટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો


1983ના ફેબ્રુઆરીમાં ભારતના તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ જ્ઞાની ઝૈલસિંઘે અમદાવાદથી થોડા કિલોમીટર દૂર (એ વખતે દૂર, હાલ અમદાવાદ શહેરમાં જ) આવેલા મોટેરા ગામ પાસે ગુજરાત ક્રિકેટ ઍસોસિયેશનના પોતાના આગવા સ્ટેડિયમનો શિલાન્યાસ કર્યો.

બરાબર નવ મહિના બાદ એટલે કે નવેમ્બરમાં આ મેદાન પર ભારત અને વેસ્ટ ઇન્ડિઝ વચ્ચે પ્રથમ ટેસ્ટ મેચ રમાઈ રહી હતી.

ભારતમાં કોઈ સ્ટેડિયમ માત્ર નવ મહિનામાં તૈયાર થઈ જાય તેવી તો એ જમાનામાં એટલે કે આજથી 37 વર્ષ અગાઉ કલ્પના થઈ શકતી ન હતી. આમ મોટેરા સ્ટેડિયમ વિક્રમજનક સમયમાં તૈયાર થઈ ગયું.

બસ, મોટેરામાં પર નોંધાયેલા સંખ્યાબંધ રેકર્ડની યાદીમાં આ પહેલો રેકર્ડ બન્યો.

જે સ્ટેડિયમ બનતાની સાથે જ રેકર્ડ સર્જી શકતું હોય તે આગળ જતાં કેવા કેવા યાદગાર સિમાચિહ્નો રજૂ કરશે તેની 1983માં તો કલ્પના ન હતી પરંતુ આજે 2020માં એમ કહી શકાય કે આગામી વર્ષોમાં આ મેદાન નવા નવા વિક્રમો સર્જતું રહેશે.

24મી ફેબ્રુઆરીએ ભારતીય વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને અમેરિકન પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ આ સ્ટેડિયમમાં જાહેર કાર્યક્રમને સંબોધવાના છે.

આ સ્ટેડિયમમાં રેકર્ડ સંખ્યામાં પ્રેક્ષકોને સમાવવાની ક્ષમતાનો છે.

સરદાર પટેલ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ગુજરાત સ્ટેડિયમ, મોટેરા ખાતે એક લાખ દસ હજાર પ્રેક્ષકોને સમાવી શકાશે. આમ મેલબોર્નના ઐતિહાસિક સ્ટેડિયમ કરતાં પણ વધારે પ્રેક્ષકો આ સ્ટેડિયમમાં એક સાથે બેસીને મૅચ નિહાળી શકશે.

હવે મેદાન પર બનેલા કેટલાક યાદગાર રેકર્ડની વાત કરીએ.

ગાવસ્કરે 10 હજાર રન આ સ્ટેડિયમ પર પૂરા કર્યા

1983માં આ મેદાન પર પહેલી વાર ટેસ્ટ મૅચ રમાઈ તે વખતે ટેસ્ટ ઇતિહાસમાં સૌથી વધુ રનનો રેકર્ડ ઇંગ્લૅન્ડના જ્યોફ બોયકોટના નામે હતો. બોયકોટે 8114 રન નોંધાવ્યા હતા.

નવેમ્બર 1983માં સુનીલ ગાવસ્કરે મોટેરા ખાતે 90 રન નોંધાવ્યા તે સાથે તેણે બોયકોટનો રેકર્ડ તોડી નાખ્યો હતો. આમ આ મેદાન પર સુનીલ ગાવસ્કરે ટેસ્ટ ઇતિહાસમાં સૌથી વધુ રનનો રેકર્ડ નોંધાવ્યો હતો.

સુનીલ ગાવસ્કર માટે આ મેદાન શુકનવંતુ પુરવાર થયું હતું. 1987માં પાકિસ્તાનની ટીમ અમદાવાદમાં ટેસ્ટ મેચ રમતી હતી, ત્યારે ગાવસ્કરે તેમની કારકિર્દીના દસ હજાર રન પૂરા કર્યા હતા.

ટેસ્ટ ક્રિકેટમાં 10,000 રન પૂરા કરનાર સુનીલ ગાવસ્કર પ્રથમ બૅટ્સમૅન અને તેનું સાક્ષી મોટેરા સ્ટેડિયમ બન્યું હતું.

ટેસ્ટ ક્રિકેટમાં સૌથી વધુ વિકેટ ઝડપવાનો રેકર્ડ

2001માં અમદાવાદના મોટેરા ક્રિકેટ સ્ટેડિયમ ખાતે યોજાયેલી ભારત અને ઇંગ્લૅન્ડની મૅચની તસવીર

ટેસ્ટ ક્રિકેટમાં સૌથી વધુ રનનો રેકર્ડ તો અહીં નોંધાયો પરંતુ સાથે સાથે સૌથી વધુ ટેસ્ટ વિકેટ ઝડપવાનો રેકર્ડ પણ મોટેરામાં જ સર્જાયો હતો.

1994ના ફેબ્રુઆરીમાં કપિલદેવે શ્રીલંકાના હસન તિલકરત્નેની વિકેટ ઝડપી તે તેમની કારકિર્દીની 432મી વિકેટ હતી. એ વખતે ન્યૂઝીલૅન્ડના રિચાર્ડ હેડલીએ 431 વિકેટ ઝડપી હતી.

આમ કપિલ દેવના નામે ટેસ્ટ ઇતિહાસમાં સૌથી વધુ વિકેટનો રેકર્ડ લખાઈ ગયો અને એ પણ મોટેરાના મેદાન પર જ.

સચીન તેંડુલકરની યાદગાર સદી

સચીન તેંડુલકરે ક્રિકેટ ઇતિહાસમાં 100 ઇન્ટરનેશનલ સદી ફટકારી છે અને કદાચ વિશ્વનું કોઈ મેદાન બાકી નહીં હોય, જ્યાં તેમણે સદી ફટકારી ન હોય, પણ તેમની સૌથી યાદગાર સદી મોટેરામાં નોંધાઈ છે.

1999માં ન્યૂઝીલૅન્ડ સામેની ટેસ્ટ દરમિયાન સચિન તેંડુલકરે તેમની કારકિર્દીની સૌપ્રથમ બેવડી સદી ફટકારી હતી. એ વખતે તેણે 217 રન ફટકાર્યા હતા.

મોહમ્મદ અઝહરુદ્દીનનો અનોખો રેકર્ડ

મોહમ્મદ અઝહરુદ્દીન ભારત માટે 99 ટેસ્ટ રમ્યા હતા, પરંતુ તે એક એવો અનોખો રેકર્ડ રચી ચૂક્યા હતો, જે આજેય ઘણા ઓછા ખેલાડીના નામે છે.

1996ના નવેમ્બરમાં ભારત અને સાઉથ આફ્રિકા વચ્ચે આ મેદાન પર ટેસ્ટ રમાઈ તે સાથે અઝહર એવા...


1983નો વર્લ્ડ કપ જીત્યા બાદ કપિલ દેવ

ક્લાઇવ લોઇડની ટીમ ખરેખર વિકરાળ હતી. તેમાં એક બે નહીં પણ સાતથી આઠ સિંહ હતા.

બૅટિંગમાં વિવિયન રિચાર્ડ્સ હતા તો ઓપનિંગમાં ગોર્ડન ગ્રિનીજ અને ડેસમૅન્ડ હેઇન્સ એવા ખેલાડી હતા જે મજબૂત શરૂઆત અપાવે અને બાકીનું કામ વિવિયન રિચાર્ડ્સ કરી નાખે.

મિડલ ઑર્ડરમાં ખુદ ક્લાઇવ લોઇડ બૅટિંગમાં આવે જેના સપોર્ટમાં લેરી ગોમ્સ અને ચિત્તા જેવા વિકેટકીપર જેફ ડૂજોન હતા. બૅટિંગમાં ક્યારેક ઢીલાશ આવે તો ખુંખાર બૉલર તો હતા જ.

અત્યંત ડરામણી સ્ટાઇલથી દોડતા માલ્કમ માર્શલ, લાંબા રન અપ અને પછી વેરિએશન સાથે બૉલિંગ કરતા માઇલ હોલ્ડિંગ, સુનીલ ગાવસ્કરે જેને મહાન ગણાવ્યા છે.

તેમની સામે રમવામાં સૌથી વધુ તકલીફ પડતી હોય તેવા એન્ડી રૉબર્ટ્સ અને જાણે પાંચમા માળની ઊંચાઈએથી બૉલ આવતો હોય તેવી બૉલિંગ કરતા જોએલ ગાર્નર તો ખરા જ.

આવી ખતરનાક ટીમ સામે ભારતે 25મી જૂને લૉર્ડ્ઝ ખાતે ફાઇનલ જીતીને વિશ્વમાં હાહાકાર મચાવી દીધો.

જ્યારે ભારતના ક્રિકેટરોને પણ જીતવાની આશા ન હતી

મોહિંદર અમરનાથ 1983ના વર્લ્ડ કપની ફાઇનલ મૅચમાં મૅન ઑફ ધ મૅચ રહ્યા હતા

જે ટીમે સેમિફાઇનલમાં પ્રવેશવાની આશા રાખી ન હતી, ઓપનર શ્રીક... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ાન્તે તાજેતરમાં એક કાર્યક્રમમાં કબૂલ્યું હતું કે અમને આશા ન હતી કે અમે ફાઇનલમાં રમીશું અને એટલે જ મોટા ભાગના ખેલાડી અને ટીમ મૅનેજર પી. આર. માનસિંહે લંડનથી અમૅરિકા જવાનો પ્રોગ્રામ બનાવી લીધો.

તેમની ટિકિટ પણ બુક થઈ ગઈ હતી. ટીમ ફાઇનલમાં આવી એટલે ટિકિટ કૅન્સલ કરાવવી પડી હતી.

આ સ્થિતિમાં વેસ્ટ ઇન્ડીઝને હરાવવી તે ગૌરવની વાત તો હતી પરંતુ ત્યાર પછી દે કાંઈ બનવાનું હતું તેની પણ કોઈને કલ્પના ન હતી.

જૂન મહિનામાં ફાઇનલ રમાયા બાદ ઑક્ટોબરમાં વેસ્ટ ઇન્ડીઝની ટીમ પૂરી તાકાત સાથે ભારત આવી.

ક્લાઇવ લોઇડની આગેવાની હેઠળની ટીમમાં એ તમામ ખેલાડી હતા જે વર્લ્ડ કપમાં રમ્યા હતા.

એ વખતે ટેસ્ટ અને વન-ડે સિરીઝ અલગ અલગ રમાય તેમ ન હતું પરંતુ એક વન-ડે પછી એક ટેસ્ટ વળી પાછી વન-ડે એમ મૅચો રમાતી હતી.

જ્યારે વેસ્ટ ઇન્ડીઝે ઝનૂનપૂર્વક બદલો લીધો

યજમાન દેશ અને વર્લ્ડ કપ વિજેતા ભારતને વેસ્ટ ઇન્ડીઝે શરમજનક હાર આપી

વેસ્ટ ઇન્ડીઝે પાંચ વન-ડેની સિરીઝમાં ભારતનો કચ્ચરઘાણ વાળી નાખ્યો.

શ્રીનગરમાં પહેલી વન-ડે રમાઈ જેમાં ભારત 176માં આઉટ. વેસ્ટ ઇન્ડીઝે વિના વિકેટે 108 રન કર્યા ત્યારે મૅચ અટકી પડી અને કેરેબિયન્સને વિજેતા જાહેર કરી દેવાયા.

જમશેદપુરમાં તો નવયુવાન ચેતન શર્માએ ડેસમન્ડ હેઇન્સને સસ્તામાં આઉટ કરી દીધા પરંતુ ગ્રિનીજ અને રિચાર્ડ્સે બૅવડી સદીની ભાગીદારી નોંધાવી. બંનેએ સદી ફટકારી.

રિચાર્ડસે તો 99 બૉલમાં 149 રન ફટકાર્યા અને એ જમાનામાં પહાડ જેવો તોતિંગ કહેવાય તેવો 333 રનનો સ્કોર ખડકી દીધો. ભારત 104 રનથી હારી ગયું.

જે મૅચમાં બૅટ્સમૅન ચાલ્યા નહીં ત્યાં બૉલર્સે કમી પૂરી કરી દીધી. ટેસ્ટ સિરીઝમાં ભારત છમાંથી ત્રણ મૅચ હાર્યું અને બાકીની મૅચ ડ્રો રહી.

સુનીલ ગાવસ્કરે આ જ સિરીઝ દરમિયાન ડોન બ્રેડમૅનનો સૌથી વધુ સદીનો રેકોર્ડ તોડ્યો પરંતુ તે સિવાયના બૅટ્સમૅન કંગાળ પુરવાર થયા.

મોહિન્દર અમરનાથે છ ઇનિંગ્સમાં પાંચ શૂન્ય નોંધાવ્યાં.

અમદાવાદના મોટેરેમાં શું થયું?

વિશ્વ કપ જીત્યા બાદ યશપાલ શર્મા અને રોજર બિન્ની યાદગારી તરીકે સ્ટમ્પ ઉખાડીને લઈ ગયા હતા

અહીં એક આડવાત. ભારત વર્લ્ડ કપ જીતીને આવ્યું ત્યાર બાદ સમગ્ર દેશમાં ટીમનું સન્માન થતું હતું.

જુલાઈના પ્રથમ સપ્તાહમાં ટીમ અમદાવાદ આવી જ્યાં નવરંગપુરાના સરદાર પટેલ સ્ટેડિયમ ખાતે ટીમનું જાહેર સન્માન હતું.

આ પ્રસંગે મોહિન્દર અમરનાથે જાહેર કર્યું હતું કે નવેમ્બરમાં (1983) મોટેરા ખાતે પહેલી વાર ટેસ્ટ...


1984 રમખાણોના એ દિવસો

31 ઓક્ટોબર 1984ના રોજ શીખોને નિશાન બનાવીને મોટા પાયે હિંસા કરવામાં આવી હતી, પણ હત્યામાં પરિણમેલા હુમલાની પહેલી ઘટના બીજા દિવસે વહેલી સવારે નોંધાઈ હતી.

એ ઘટના ઈસ્ટ દિલ્હીમાં બની હતી. ઇંદિરા ગાંધીની હત્યા અને હથિયારબંધ ટોળાંઓએ કરેલી સંખ્યાબંધ શીખોની હત્યાને કારણે 2,733 લોકોનાં મોત થયાં હતાં.

તમને આ પણ વાંચવું ગમશે

સરકારે એવું કહેલું કે પ્રત્યાઘાતી હિંસા યોજનાપૂર્વક નહીં, સ્વયંસ્ફૂર્ત પ્રતિભાવ હતી, પણ આ સત્તાવાર મૃત્યુઆંક હિંસાના સત્તાવાર કારણને ખોટું ઠરાવે છે.

આ પેટર્નનું 2002માં ગુજરાતમાં પુનરાવર્તન થયું હતું. ગોધરાની ઘટના પછી પહેલો હત્યાકાંડ ગુલબર્ગ સોસાયટીમાં થયો હતો.

ગોધરામાં ટ્રેનને આગ ચાંપવામાં આવ્યાના આશરે 30 કલાક બાદ એ ઘટના બની હતી.

1984 અને 2002ની હિંસા વચ્ચેનો ફરક

1984 અને 2002ની હિંસા વચ્ચેનો મોટો ફરક સજામાંથી મુક્તિની ટકાવારીનો છે.

1984માં દિલ્હીમાં મોટાપાયે હિંસા આચરવામાં આવી હતી એટલું જ નહીં, એ પછીનાં 33 વર્ષમાં ન્યાય વ્યવસ્થા પણ નિષ્ફળ રહી છે.

2002ની હિંસાથી વિપરીત રીતે 1984ની હિંસાનો ભોગ બનેલા લોકોને, ખાસ કરીને ઉચ્ચ સ્તરીય રાજકીય સંડોવ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ણીના કેસીસમાં ન્યાય જેવું ભાગ્યે જ કંઈ મળ્યું છે.

ગુજરાતમાં હિંસાનો ભોગ બનેલા લોકોનાં ભાગે પણ નિરાશા આવી હતી.

અલબત, તેઓ તત્કાલીન મોદી સરકારનાં પ્રધાન માયા કોડનાનીને સજા કરાવી શક્યાં હતાં.

તેનાથી વિપરીત દિલ્હીની હિંસામાં સંડોવાયેલા મનાતા સજ્જન કુમાર, જગદીશ ટાયટલર, કમલ નાથ અને સદગત એચ. કે. એલ. ભગતને સારી રીતે કેસ ચલાવવા છતાં દોષી ઠરાવી શકાયા ન હતા.

સજામાંથી મુક્તિનો ટ્રેન્ડ

ગુજરાત હુલ્લડોમાં તત્કાલીન પ્રધાન માયાબહેન કોડનાનીને સજા થઈ છે

દિલ્હીની હિંસાના સંદર્ભમાં સંખ્યાબંધ સમિતિઓ અને પંચોની ડઝનબંધ તપાસ છતાં સજામાંથી મુક્તિનો ટ્રેન્ડ નિરંકુશ ચાલુ રહ્યો હતો.

એ શ્રેણીમાં લેટેસ્ટ પંચની નિમણૂક માત્ર બે મહિના પહેલાં જ કરવામાં આવી છે.

આ હકીકત સંબંધે 1984ના કેસીસમાં સુપ્રીમ કોર્ટનો હસ્તક્ષેપ સારું શુકન લાગે છે.

આમ પણ 2002ની હિંસાના કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટના હસ્તક્ષેપને કારણે જ દોષીને સજા થઈ શકી હતી.

જોકે, એ કિસ્સો 'બહુ ઓછું અને તે પણ બહુ મોડેથી મળ્યાં' જેવો પુરવાર થઈ શકે છે.

નવા પંચની રચના

આ વર્ષે 16 ઓગસ્ટે બે નિવૃત્ત જજોનું પંચ રચવામાં આવ્યું હતું.

એક ખાસ તપાસ ટુકડી(એસઆઈટી)એ છેલ્લા બે વર્ષમાં અનેક પ્રયાસ કર્યા છતાં 1984ની હિંસાના 200થી વધુ કેસમાં કાર્યવાહી કેમ થઈ નથી તેની તપાસ નવા પંચે ત્રણ મહિનામાં કરવાની છે.

આંકડાઓ સાચી હકીકત જણાવે છે. એસઆઈટીએ કુલ 293 કેસીસની ચકાસણી કરી હતી. તેમાંથી માત્ર 59 કેસમાં જ ફરી તપાસ શરૂ કરવામાં આવી છે.

એ 59 કેસ પૈકીના 38 કેસ ફરી બંધ કરી દેવામાં આવ્યા હતા અને માત્ર ચાર કેસમાં ચાર્જશીટ ફાઈલ કરવા પુરાવા નોંધવામાં આવ્યા હતા.

કેન્દ્રમાં બીજેપી સત્તા પર છે. તેમ છતાં કોંગ્રેસના શાસનકાળમાં આચરવામાં આવેલા હત્યાકાંડની જવાબદારી નક્કી કરવામાં ભાગ્યે જ કોઈ ઈચ્છાશક્તિ દેખાઈ રહી છે.

1984 અને 2002માં હિંસા આચરનારાઓ વચ્ચે ગુપ્ત સોદો થયો હોય એવું લાગે છે.

ચક્ર અટકવાની આશા

જોકે, ઉચ્ચ સ્તરીય રાજકીય સંડોવણીને સજામાંથી મુક્તિનું ચક્ર ફરતું અટકવાની આશા બંધાઈ છે.

1984ની કત્લેઆમના કેસમાં કોંગ્રેસના ભૂતપૂર્વ સંસદસભ્ય સજ્જન કુમારની મુક્તિ સામેની અપીલની સુનાવણી દિલ્હી હાઈ કોર્ટ ગંભીરતા સાથે કરી રહી છે તેથી એ આશા બંધાઈ છે.

દિલ્હી કેન્ટોન્મેન્ટ એરિયામાં વ્યાપક હિંસા આચરવામાં આવી રહી હતી, ત્યારે સજ્જન કુમાર ઘટનાસ્થળે હાજર હતી એવી જુબાની સાક્ષીઓએ આપી છે.

હિંસાનો ભોગ બનેલા લોકોમાં એ...


1985માં મેલબોર્નમાં પાકિસ્તાન સામે ફાઇનલ જીત્યા બાદ ભારતીય ક્રિકેટ ટીમે આ રીતે ઉજવણી કરી હતી

કોઈ પણ ભારતીય માટે વર્લ્ડ કપની વાત આવે એટલે 2011માં ધોનીની ટીમે જિતેલો વર્લ્ડ કપ નહીં, પરંતુ 1983માં કપિલ દેવની ટીમે જિતેલો વર્લ્ડ કપ પહેલા યાદ આવે તે સ્વાભાવિક છે, કેમ કે એ સફળતા બાદ ભારતમાં ક્રિકેટની રમતમાં ધરખમ પરિવર્તન આવ્યાં હતાં.

ક્રિકેટની લોકપ્રિયતા પણ એ પછી જ વધી હતી અને ભારતમાં ટીવી પર મૅચના પ્રસારણની વાત તો આ વર્લ્ડ કપ પછી જ શરૂ થઈ હતી.

વળી, આર્થિક રીતે પણ 1983 બાદ જ ભારતીય ક્રિકેટ સમૃદ્ધ બન્યું હતું અને એ પછી તો એટલી હદે સમૃદ્ધ થઈ ગયું કે આજે વિશ્વમાં જે રીતે અમેરિકા આર્થિક સત્તા ભોગવી રહ્યું છે તે રીતે ભારતીય ક્રિકેટ બોર્ડ વિશ્વમાં સૌથી ધનાઢ્ય ક્રિકેટ બોર્ડ બની ગયું છે.

આમ, ભારતમાં ક્રિકેટમાં આમૂલ પરિવર્તન માટે 1983નો વર્લ્ડ કપ જવાબદાર લેખાય.

1983માં ભારતે સેમિફાઇનલમાં કેવી કમાલ કરી?

કપિલદેવે વર્લ્ડ કપમાં જ્યારે ઝિમ્બાબ્વે સામે 138 બૉલમાં 175 રન ફટકાર્યા, એ ઇનિંગ્સની તસવીર

જોકે, અહીં વાત ભારતના ક્રિકેટની નહીં પણ 1983ના વર્લ્ડ કપની એક ઘટનાની કરવાની છે.

1983ની 25મી જૂને ઐતિ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

હાસિક લૉર્ડ્ઝ ક્રિકેટ ગ્રાઉન્ડ ખાતે ભારતે જાયન્ટ વેસ્ટ ઇન્ડીઝને હરાવીને મેજર અપસેટ સર્જ્યો હતો અને ફાઇનલ જીતી લીધી હતી.

આ ઘટના તમામ રમતપ્રેમીઓને આજેય યાદ હશે, પરંતુ તેના ત્રણ દિવસ પહેલાં 22મી જૂને માન્ચેસ્ટરમાં ભારત અને ઇંગ્લૅન્ડ વચ્ચે સેમિફાઇનલ રમાઈ હતી જેમાં જીતવું ભારત માટે જરૂરી હતું.

ભારતે ચુસ્ત બૉલિંગ કરીને ઇંગ્લૅન્ડને 60 ઓવરમાં માત્ર 213 રનના સ્કોરે અટકાવી દીધું હતું.

એ જમાનામાં 213 રનનો સ્કોર સાવ સામાન્ય ન હતો અને તેમાંય ભારતે બૉબ વિલિસ, ઇયાન બૉથમ અને ડિલી જેવા બૉલરનો સામનો કરવાનો હતો.

આ ઉપરાંત ટીમમાં વિક માર્ક્સ જેવા ઑફ સ્પિનર હતા. આ તમામ બૉલરનો ઉલ્લેખ એટલા માટે કે હજી એક વર્ષ અગાઉ આ જ બૉલરો સામે ભારત ટેસ્ટ સિરીઝ હારી ગયું હતું.

એક ઓવરમાં 6 ચોગ્ગા

1983નો વર્લ્ડ કપ જીત્યા બાદ લૉર્ડ્ઝના મેદાન પર કપિલ દેવ અને મોહિન્દર અમરનાથ

હવે માન્ચેસ્ટર અને સંદીપ પાટિલની વાત કરીએ. સંદીપ પાટિલે બરાબર એક વર્ષ અગાઉ આ જ મેદાન પર બૉબ વિલિસની એક ઓવરમાં છ ચોગ્ગા ફટકાર્યા હતા.

એ ઓવરમાં એક નો બૉલ હતો. આમ સંદીપ પાટિલે સાત બૉલમાં છ ચોગ્ગા ફટકાર્યા હતા અને 1982 સુધી તો ટેસ્ટ ક્રિકેટમાં કોઈ બૅટ્સમૅન એક ઓવરમાં છ ચોગ્ગા ફટકારી શક્યો ન હતો.

ભારત માટે સુનીલ ગાવસ્કર અને ક્રિષ્ણામાચારી શ્રીકાન્તે ઇનિંગ્ઝનો ઝડપી પ્રારંભ કર્યો.

એ જમાનામાં જેને ઝડપી કહી શકાય તેવો પ્રારંભ એટલે કે ભારતે લગભગ 20 ઓવરમાં 46 રન નોંધાવ્યા હતા.

ગાવસ્કર અને શ્રીકાન્ત બાદ મોહિન્દર અમરનાથે 46 રન ફટકાર્યા હતા. જેમાં એક સિક્સરનો સમાવેશ થતો હતો.

યશપાલ શર્માએ ફાંકડી અડધી સદી ફટકારી, પરંતુ ભારત લક્ષ્યાંકની નજીક પહોંચે ત્યાં સુધીમાં તો યશપાલ શર્મા પણ આઉટ થઈ ગયા.

આ તબક્કે જવાબદારી સંદીપ પાટિલ અને કપિલ દેવ પર આવી ગઈ હતી. સંદીપ પાટિલે એક વર્ષ અગાઉની યાદ તાજી કરતા વિલિસની બૉલિંગમાં સળંગ ચાર ચોગ્ગા ફટકારી દીધા અને ભારત વિજયની નજીક પહોંચી ગયું.

જ્યારે અમ્પાયરે સ્ટમ્પ ઉગામ્યું...

1983નો વર્લ્ડ કપ જીત્યા બાદ ભારતીય ટીમ

અમ્પાયર ડોન ઑસલર આ મૅચમાં અમ્પાયરિંગ કરી રહ્યા હતા. મૅચ તેના અંત ભણી આગળ ધપી રહી હતી અને કમ સે કમ ઇંગ્લૅન્ડના બહોળા ક્રિકેટ ઇતિહાસમાં જોયું ન હોય તેવી ઘટના બની હતી.

ભારતને મૅચ જીતવા માટે પાંચ રનની જરૂર હતી ત્યારે પાટિલે એક બાઉન્ડ્રી ફટકારી અને પ્રેક્ષકો એમ સમજી બેઠા કે મૅચ પૂરી થઈ ગઈ છે.

માન્ચેસ્ટરનું ઓલ્ડ ટ્રેફોર્ડ ગ્રાઉન્ડ પ્રેક્ષકોથી...


1987માં તેમને આવો અનુભવ થયો હતો. તે સમયે વીર બહાદુરસિંહ કરમૂખેડી વીજમથક વિરુદ્ધ ખેડૂતોના આંદોલનથી કંટાળી ગયા હતા.

તેમણે ભારતીય કિસાન યુનિયનના અધ્યક્ષ મહેન્દ્રસિંહ ટિકૈતનો સંપર્ક કરીને કહ્યું કે તેઓ તેમના ગામ સિસૌલી આવીને ખેડૂતોને ફાયદો થાય તેવી કેટલીક જાહેરાતો કરવા માગે છે.

ટિકૈત આના માટે તૈયાર પણ થઈ ગયા. પરંતુ તેમણે શરત રાખી કે આ બેઠકમાં કૉંગ્રેસ પાર્ટીનો કોઈ ઝંડો નહીં રાખી શકાય અને વીર બહાદુરસિંહની સાથે કૉંગ્રેસના કોઈ નેતા કે પોલીસ પણ નહીં આવે શકે.

11 ઑગસ્ટ 1987ના રોજ વીર બહાદુરસિંહનું હેલિકૉપ્ટર જ્યારે સિસૌલીમાં ઊતર્યું ત્યારે તેમનું સ્વાગત કરવા માટે પણ ત્યાં કોઈ હાજર ન હતું.

વીર બહાદુરસિંહે સંમેલનના સ્થળ સુધી પહોંચવા માટે અડધો કિલોમીટર ચાલવું પડ્યું હતું.

મંચ પર તેમણે પીવા માટે પાણી માગ્યું ત્યારે ટિકૈતના લોકોએ તેમને બે હાથ જોડીને ખોબો ધરવા કહ્યું અને ખોબે ખોબે પાણી પીવડાવ્યું.

વીર બહાદુરસિંહને આ રીતે પાણી પીવામાં પોતાનું અપમાન લાગ્યું. પરંતુ ટિકૈત માત્ર આટલેથી અટક્યા નહીં. તેઓ મંચ પર બોલવા માટે ઊભા થયા ત્યારે વીર બહાદુરસિંહની હાજરીમાં તેમને બહુ આકરા વેણ સંભળાવ્યા.

વી... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ર બહાદુરસિંહ તેનાથી એટલા નારાજ થયા કે તેઓ કોઈ પણ પ્રકારની જાહેરાત કર્યા વગર લખનઉ પાછા જતા રહ્યા.

રાજનેતાઓને હંમેશાં પોતાના મંચથી દૂર રાખ્યા

છ ફૂટથી વધુ ઉંચાઈ ધરાવતા, હંમેશાં ઘેરા રંગના કુર્તા અને ગાંધી ટોપી પહેરનારા અને કમરના દર્દથી છુટકારો મેળવવા માટે કમર પર એક પટ્ટો બાંધતા મહેન્દ્રસિંહ ટિકૈતનો જન્મ 6 ઑક્ટોબર, 1935ના રોજ શામલીથી 17 કિલોમીટર દૂર સિસૌલી ગામમાં થયો હતો.

પોતાના પિતાના મૃત્યુ બાદ તેઓ બલિયાન ખાપના ચૌધરી બન્યા ત્યારે તેમની ઉંમર હતી માત્ર આઠ વર્ષ.

વરિષ્ઠ પત્રકાર વિનોદ અગ્નિહોત્રી જણાવે છે કે મહેન્દ્રસિંહ ટિકૈત સંજોગવશાત ખેડૂતનેતા બન્યા હતા.

વાસ્તવમાં ચૌધરી ચરણસિંહના મૃત્યુ પછી પશ્ચિમ ઉત્તરપ્રદેશમાં એક પ્રકારનો રાજકીય શૂન્યાવકાશ સર્જાયો હતો. આ દરમિયાન ઉત્તર પ્રદેશ સરકારે ખેડૂતોને મળતી વીજળીનો દર વધારી દીધો.

ખેડૂતોએ તેના વિરોધમાં પ્રદર્શન શરૂ કર્યાં. ટિકૈત બાલિયાન ખાપના ચૌધરી હતા તેથી તેમને આગળ કરવામાં આવ્યા. તે પ્રદર્શનમાં પોલીસે ગોળીબાર કર્યો, જેમાં બે વ્યક્તિનાં મોત નીપજ્યાં. આ ઘટનાએ મહેન્દ્રસિંહ ટિકૈતને અચાનક ખેડૂતોના નેતા બનાવી દીધા.

અન્ય એક વરિષ્ઠ પત્રકાર અને બીબીસીમાં કામ કરી ચૂકેલા કુરબાન અલી જણાવે છે કે, "ગોળીબારના બે-ત્રણ દિવસ પછી હું ટિકૈતનો ઇન્ટરવ્યૂ કરવા માટે તેમના ગામે પહોંચ્યો તો જોયું કે સેંકડો લોકો તેમની આસપાસ બેઠા હતા. તેમણે પોતાના ઘરમાં દેશી ઘીનો એક દીવડો પ્રગટાવ્યો હતો."

"તે સમયે તેઓ રાજકારણનો કક્કો પણ જાણતા ન હતા. તેમણે ભારતીય કિસાન યુનિયનની સ્થાપના કરી ત્યારે મોટા અક્ષરોમાં તેમણે તેની આગળ 'બિનરાજકીય' લખ્યું હતું. તેમણે કોઈ પણ રાજકીય પક્ષને પોતાના મંચ પર ચઢવા ન દીધા."

"ચૌધરી ચરણસિંહનાં વિધવા ગાયત્રી દેવી અને તેમના પુત્ર અજિત સિંહ તેમના મંચ સુધી પહોંચ્યાં ત્યારે તેમણે હાથ જોડીને બંનેને કહી દીધું કે અમારા મંચ પર કોઈ રાજકીય વ્યક્તિને સ્થાન નહીં મળે."

દિલ્હીના પત્રકારોને ટિકૈતનો લહેકો સમજાતો નહોતો

મહેન્દ્રસિંહ ટિકૈતની ખાસિયત એ હતી કે તેમને સરળતાથી મળી શકાતું હતું.

વિનોદ અગ્નિહોત્રી જણાવે છે કે, "ટિકૈતની લોકપ્રિયતા ટોચ પર હતી ત્યારે પણ તેઓ પોતાની ખેતી જાતે કરતા હતા. મેં તેમને પોતાના હાથે શેરડી કાપતા જોયા છે. તેઓ ગામના લહેકાથી દરેક વ્યક્તિ સાથે વાત કરતા હતા."

"શહેરી બોલી તેમને આવડતી ન હતી. હું જ્યારે નવભારત ટાઇમ્સમાં પશ્ચિમી ઉત્તર પ્રદેશનો સંવાદદાતા હતો ત્યારે દિલ્હીથી...


1989ના જૂનના પ્રારંભમાં હજારોની સંખ્યામાં લોકો તિયાનમેન સ્ક્વેર ખાતે ભેગા થયા હતા

સામ્યવાદી સરકારના આદેશ છૂટ્યા અને એ બાદ જે પણ ઘટ્યું એને વિશ્વ 'તિયાનમેન નરસંહાર' તરીકે ઓળખે છે.

ચીનમાં વ્યાપક સ્વતંત્રતા અને ભ્રષ્ટાચારના અંત માટે શરૂ થયેલી એક નાગરિક-ચળવળનો આ અત્યંત કરુણ અંત હતો.

'તિયાનમેન નરસંહાર'માં સૈન્ય અને સુરક્ષાદળોના હાથે કેટલા લોકો માર્યા ગયા એનો ચોક્કસ આંકડો ક્યારેય જાણી ન શકાયો. પણ જો વિવિધ સ્રોતોનું માનવામાં આવે તો એ વખતે હજારોની સંખ્યામાં લોકો માર્યા ગયા હતા. જોકે, ચીને ક્યારેય આવો કોઈ દાવો સ્વીકાર્યો નહીં.

નરસંહારની એ ઘટનાને આજે ત્રીસ વર્ષનાં વહાણાં વહી ગયાં છે. આ ત્રણ-ત્રણ દાયકા દરમિયાન ચીને એ બીનાથી પોતાની જાતને સાવ અલિપ્ત રાખી છે.

જોકે, દર વર્ષે જૂન મહિનાનો પ્રારંભ હૉંગકૉંગ કે તાઇવાનમાં એ ઘટનાની યાદ અપાવી જાય છે અને પશ્ચિમના મીડિયામાં પણ એની અચૂક નોંધ લેવાય છે.

એ વખતે શું થયું હતું?

ડેંગ ઝિયાઓપિંગ(ડાબે) અને હુ યાઓબાન્ગ

જે ઘટનાએ પાટનગર બેજિંગ સહિત ચીનનાં ડઝનેક શહેરોને વિરોધ-પ્રદર્શનો થકી હચમચાવી મૂક્યાં એનું ઉદ્દીપક બન્યું ચીનના સામ્યવાદી નેતા હુ યાઓબાન્ગનું ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

મૃત્યુ.

ચીનના સામ્યવાદી પક્ષ(સીપીસી)ના નેતા હુ પક્ષના વડા ડેંગ ઝિયાઓપિંગના આર્થિક સુધારાના કટ્ટર વિરોધી હતા.

80ના દાયકામાં ચીનના શાસક સામ્યવાદી પક્ષે કેટલીક ખાનગી કંપનીઓ અને વિદેશી રોકણ માટે દેશના દરવાજા ખોલ્યા હતા.

ડેંગને આશા હતી કે આવું કરવાથી ચીનના અર્થતંત્રને વેગ મળશે અને લોકોનું જીવનધોરણ સુધરશે. જોકે, આર્થિક સુધારાનું આ પગલું ભ્રષ્ટાચારનું પ્રેરક બન્યું.

સામ્યવાદી પક્ષના આ પગલાનો હુએ વિરોધ કર્યો અને પરિણામ સ્વરૂપ પક્ષમાંથી એમને પાણીચું પરખાવી દેવાયું.

એ બાદ 15 એપ્રિલ 1989ના રોજ હૃદયરોગનો હુમલો થતાં હુ યાઓબાન્ગનું મૃત્યુ થયું અને લોકોએ પાછળનું કારણ પક્ષમાંથી બળજબરીપૂર્વક કરાયેલી એમની હકાલપટ્ટી હોવાનું માન્યું.

જોતજોતામાં ચીનનાં વિવિધ શહેરો અને વિશ્વવિદ્યાલયોમાં વિદ્યાર્થીઓનાં ટોળેટોળાં એકઠાં થવાં લાગ્યાં વિરોધ-પ્રદર્શનોમાં ફેરવાઈ ગયાં.

બેજિંગમાં દસ લાખ કરતાં વધુ પ્રદર્શકારીઓ એકઠા થયા અને સામ્યવાદી ચીનના ઇતિહાસમાં  સૌથી મોટા વિરોધ-પ્રદર્શન તરીકે આ ઘટના અંકિત થઈ.

આ વિરોધ-પ્રદર્શનો સાતેક અઠવાડિયા સુધી ચાલ્યાં અને કામદારોથી લઈને પત્રકારો સુધી, ચીનના સમાજના દરેક વર્ગે તેમાં ભાગ લીધો.

પ્રદર્શનકારીઓમાંથી કેટલાક માટે મોંઘવારી, ઘરનું ભાડું કે ઘરનું ઘર મોટી સમસ્યાઓ હતી તો કેટલાકને માટે વ્યાપક સ્વાયત્તતા અને ભ્રષ્ટાચારનો અંત પ્રાણ-પ્રશ્નો હતા.

તો બીજી બાજુ, આ વિરોધ-પ્રદર્શનો ચીનના સામ્યવાદી પક્ષ માટે માથાનો દુઃખાવો બન્યાં હતાં.

આપને આ પણ વાચવું ગમશે

સૈન્ય, તોપ અને ગોળીબાર

આખરે એ વખતના સામ્યવાદી પક્ષના નેતા ડેંગ ઝિયાઓપિંગ અને અન્ય વરિષ્ઠ પદાધિકારીઓએ દેશમાં 'માર્શલ લૉ' લાગુ કરી દીધો.

3 જૂનથી 4 જૂન દરમિયાન પીપલ્સ લિબરૅશન આર્મીના સૈનિકો તોપો સાથે તિમાનમેન સ્ક્વેર ધસી ગયા. દેશની પોલીસનો પણ એમને સાથ મળ્યો.

એ નરસંહારમાંથી બચી ગયેલા લોકોએ બાદમાં જણાવ્યું કે સૈનિકોના માર્ગમાં જે કોઈ પણ આવતું એમને ગોળી મારી દેવાતી.

એ વખતે કેટલા લોકો માર્યા ગયા એ અંગે ન તો ચીનની સરકારે ક્યારેય અધિકૃત જાણકારી આપી કે ન તો કોઈ અધિકૃત આંકડા જાહેર થયા.

જોકે, અંદાજો એવો લગાવાઈ રહ્યો છે કે મૃતકોનો આંકડો હજારોમાં હતો.

એ વખતે બીબીસીનાં સંવાદદાતા કૅટ ઍડી આ પ્રદર્શનને કવર કરી રહ્યાં હતાં.

રિપોર્ટિંગ કરતી વખતે કૅટે જણાવ્યું હતું, "સુરક્ષાદળો અંધાધૂંધ ગોળીઓ વરસાવી રહ્યાં છે, છતાં હજુ પણ હજારો લોકો રસ્તા પર ઊભા છે...


1989માં પ્રચારમાં વ્યસ્ત લાલકૃષ્ણ અડવાણી

આ સાથે જ ભારતીય જનતા પક્ષે 1980ના અંતમાં રામમંદિરનિર્માણ માટે આરંભેલી ચળવળ સફળ થઈ હોવાનો દમ ભર્યો હશે.

ભાજપની રચના 1980માં થઈ હતી. તેના મોટા ભાગના નેતાઓ જનસંઘના હતા.

નોંધનીય છે કે 1984માં થયેલી લોકસભાની ચૂંટણીમાં ભાજપને માત્ર 2 જ બેઠકો મળી શકી હતી.

આ ચૂંટણીના થોડા સમય પહેલાં જ વિશ્વ હિંદુ પરિષદ(વીએચપી) અને રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (આરએસએસ) અયોધ્યામાં રામમંદિર બનાવવાના મુદ્દાનો ચૂંટણીમાં પ્રચાર કરવાનો શરૂ કરી દીધો હતો, પરંતુ એ સમયે આ મુદ્દાની એ ચૂંટણીમાં મોટી અસર જોવા મળી નહોતી.

આ ચૂંટણીમાં તત્કાલિન વડાં પ્રધાન ઇંદિરા ગાંધીની હત્યા બાદ રાજીવ ગાંધી અને કૉંગ્રેસ પક્ષ માટે સર્જાયેલી સહાનુભૂતિની લહેરના કારણે ભાજપને આ ચૂંટણીમાં સખત હારનો સામનો કરવો પડ્યો હતો.

વિવાદની શરૂઆત

ભાજપ તરફથી 2 વખત સંસદસભ્ય તરીકે ચૂંટાયેલા અને અયોધ્યાના રહેવાસી રામ વિલાસ વેદાંતીએ બીબીસી સાથેની વાતચીતમાં કહ્યું, "આ ચળવળ બાદ લોકોને કૉંગ્રેસ પક્ષના કારણે હજુ સુધી રામમંદિર નહીં બની શક્યું હોવાની વાતની જાણ થઈ."

ચૂંટણીમાં 400 બેઠકો મેળવ્યા બાદ કૉંગ્રેસ પક્ષમાં થોડાક જ મહિન... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ામાં મુશ્કેલીભર્યું વાતાવરણ સર્જાવા લાગ્યું.

ન્યાયાલયે એક મુસ્લિમ મહિલા શાહ બાનોને ભરણપોષણનાં નાણાં ચૂકવવાનો હુકમ કર્યો હતો.

આ હુકમનો અમલ થતો અટકાવવા માટે રાજીવ ગાંધી સરકાર એક નવો કાયદો લઈ આવી. જેના કારણે તેમની સરકાર પર મુસ્લિમ તુષ્ટિકરણના આરોપો લાગવા માંડ્યા અને સરકાર દબાણમાં આવી ગઈ.

આ ઘટના બાદ મુસ્લિમ તુષ્ટિકરણનો આરોપ લગાવી રહેલા હિંદુઓને મનાવવા માટે કૉંગ્રેસને એક રસ્તો સૂઝ્યો.

1 ફેબ્રુઆરી, 1986ના રોજ ફૈઝાબાદના ન્યાયાધીશ કે. એમ. પાંડેએ હિંદુઓ પૂજા-અર્ચના કરી શકે એ માટે બાબરી મસ્જિદનાં તાળાં ખોલવાનો હુકમ કર્યો.

નોંધનીય છે કે વર્ષ 1949થી ત્યાં રામલલ્લાની મૂર્તિ મૂકી દેવાઈ છે, પરંતુ આ પહેલાં ઇમારતની અંદર જઈને પૂજા કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકી દેવાયો હતો.

રાજકીય નુકસાનની ભરપાઈ કરવું ભારે પડ્યું?

જોકે, બાબરી મસ્જિદ પર લાગેલાં તાળાં કોર્ટના હુકમ બાદ ખોલવામાં આવ્યાં હતાં. તેમ છતાં સરકારે જેટલી ઝડપ આ આદેશને લાગુ કરવામાં બતાવી તેના પરથી સ્પષ્ટ થઈ ગયું હતું કે 'શાહ બાનો' કેસમાં પક્ષને થયેલા રાજકીય નુકસાનની ભરપાઈ માટે તેણે આવું કર્યું છે.

'શાહ બાનો કેસ'માં સરકારે ભરેલાં પગલાંને કારણે હિંદુઓમાં કથિત મુસ્લિમ તુષ્ટિકરણ વિરુદ્ધ જે અજંપો સર્જાયો હતો તેણે યુદ્ધારુઢ ભાજપ અને તેના હિંદુવાદી સાથી પક્ષોને મજબૂત બનાવવાનું કામ કર્યું.

બીબીસી ઉર્દૂના વરિષ્ઠ પત્રકાર શકિલ અખ્તરે જણાવ્યું કે, "રાજીવ ગાંધીની સરકાર દ્વારા 'શાહ બાનો કેસ'માં લેવાયેલા નિર્ણય અને સલમાન રશદીના પુસ્તક પરના પ્રતિબંધને કારણે દેશના ઉદારમતવાદી હિંદુઓ ખાસ કરીને યુવાનો રોષે ભરાયા હતા."

"રાજીવ ગાંધી સરકારનાં આ પગલાને કારણે હિંદુઓમાં મુસ્લિમો અને કથિતપણે મુસ્લિમોની તરફેણ કરતી સરકાર માટે દુશ્મનાવટનો ભાવ પેદા કરી દીધો."

"આ સિવાય લગભગ તમામ હિંદુઓનાં મનમાં તુષ્ટિકરણ અને વોટ-બૅન્કના રાજકારણની છબિ સ્પષ્ટ બની ગઈ હતી. સ્વતંત્ર ભારતના ઇતિહાસમાં કદાચ પહેલી વાર તમામ હિંદુઓ એક નાગરિક તરીકે નહીં, પરંતુ એક હિંદુ તરીકે વિચારી રહ્યા હતા."

રામરાજ્યનું સપનું

જે બાદ 1989ની લોકસભાની ચૂંટણી આવી. આ ચૂંટણીમાં પણ કૉંગ્રેસ હિંદુઓને આકર્ષવાના પ્રયત્નો કરતી રહી.

આરએસએસ અને વીએચપીના રામમંદિરના મુદ્દા પરથી લોકોનું ધ્યાન હઠાવવા, કૉંગ્રેસ હિંદુઓને રામરાજ્ય સ્થાપવાનાં સપનાં દેખાડવા લાગી.

રાજીવ ગાંધીએ પોતે ફૈઝાબાદ જઈને રામરાજ્ય સ્થાપનાના પોતાના વાયદાનો પ્રચાર કર્યો. ત્યાર બાદ આ ઘટના...


1990ના દાયકાના મધ્યથી ભારતમાં સૌંદર્ય સ્પર્ધાનું આયોજન એક મોટો વેપાર બની ગયો છે

એ જોતાં મિસ ઇન્ડિયા સ્પર્ધાની ફાઇનલમાં પહોંચેલી યુવતીઓની પ્રચાર માટે લેવામાં આવેલી તસવીરમાં તમામનાં ચહેરા પર આશાભર્યું સ્મિત હોય તેમાં કંઈ નવાઈ નથી.

જોકે, ફાઇનલ સુધી પહોંચ્યાનો આનંદ માણવાના બદલે આ યુવતીઓની તસવીરના કારણે ભારે વિવાદ ઊભો થયો છે.

કોલાજ કરીને તૈયાર કરાયેલી આ તસવીરમાં બધી જ યુવતીઓ એક સમાન રંગ ધરાવે છે તે વાતની ભારે ટીકા થઈ છે.

ટીકાકારો કહે છે કે આયોજકોને ગોરી ત્વચાનો મોહ હોય તેવું દેખાય આવે છે.

સમીક્ષકોનું કહેવું છે કે આ વર્ષની મોટાભાગની પ્રતિસ્પર્ધીઓ એક જેવી જ લાગે છે

ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયામાં પ્રકાશિત થયેલી આ તસવીરમાં 30 ખૂબસુરત યુવતીઓ દેખાય છે. તસવીર પ્રકાશિત કરનાર અખબારની માલિક કંપની જ આ સ્પર્ધાનું આયોજન કરે છે.

કોઈએ આ તસવીર ટ્વીટર પર શૅર કરીને આકરો સવાલ પણ પૂછ્યોઃ "આ તસવીરમાં વાંધાજનક બાબત શું છે?" તે સાથે જ તેના તરફ સૌનું ધ્યાન ખેંચાવા લાગ્યું હતું.

બધી જ યુવતીના એક સરખા ખભા સુધી લંબાયેલા વાળ અને એક સરખી ગોરી ત્વચાને કારણે કોઈએ કટાક્ષ પણ કર્યો કે બધી એકસમાન લાગી રહી છે.

કેટલાકે મજા... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

કના સ્વરમાં આશ્ચર્ય પણ વ્યક્ત કર્યું કે હકીકતમાં આ બધી અલગ અલગ નહીં પણ એક જ યુવતી છે.

ટ્વિટર પર આ તસવીર ફરતી થઈ તે સાથે જ ટીકાકારો કહેવા લાગ્યા કે વ્યક્તિગત રીતે કોઈ યુવતીની તસવીર વાંધાજનક નથી, પરંતુ સમગ્ર રીતે આ તસવીરમાં ત્વચાના વાનનું જે વૈવિધ્ય હોય છે તે જોવા મળતું નથી.

ભારતમાં ગોરી ત્વચાનો સૌને મોહ હોય છે તેનો જ પડઘો આમાં પડી રહ્યો છે એવી ટીકા થઈ હતી.

સ્પર્ધાના ગ્રૂમિગ એક્સપર્ટ શમિતા સિંહે બીબીસીને કહ્યું કે મૂળ તસવીરોને રિ-ટચ કરવામાં આવી છે કેમકે તમામ સ્પર્ધક 'પ્લાસ્ટિક જેવી' લાગી રહી હતી.

એમણે ભારપૂર્વક ફોટોશોપ ટીમને સ્પર્ધામાં ભાગ લઈ રહેલી યુવતીઓનો રંગ ન બદલવાનું કહેવામાં આવ્યું હોવાનું જણાવ્યું. એમનું કહેવું છે કે ન્યૂઝપેપર પ્રિન્ટને લીધે બધી યુવતીઓ આવી દેખાઈ રહી છે.

બીબીસી અંગ્રેજીમાં લેખ છપાયા બાદ સ્પર્ધાના આયોજકોએ પોતે ગોરી ત્વચાની તરફેણ નથી કરતા તે દર્શાવતો, અમે ઉજળો વાન નથી ધરાવતા અને એનું અમને ગૌરવ છે એ મુજબનો એક લેખ લખ્યો છે.

અલબત્ત, 1990ના દાયકાના મધ્યથી ભારતમાં સૌંદર્ય સ્પર્ધાનું આયોજન એક મોટો વેપાર બની ગયો છે.

ભારતની એકથી વધુ યુવતીઓ આંતરરાષ્ટ્રીય સૌંદર્ય સ્પર્ધા પણ જીતી આવી. જેમ કે મિસ ઇન્ડિયા જીત્યા પછી ઐશ્વર્યા રાય, સુસ્મિતા સેન અને પ્રિયંકા ચોપરા આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ વિજેતા બન્યાં હતાં.

સૌંદર્ય સામ્રાજ્ઞી બનેલી ઘણી યુવતીઓ બોલીવૂડમાં સફળ હીરોઇન પણ બની શકી છે.

છેલ્લાં થોડાં વર્ષોમાં દેશભરમાં સૌંદર્ય સ્પર્ધામાં ભાગ લેવા માટે યુવતીઓને તૈયાર કરવા માટેના તાલીમ વર્ગો ખૂલી ગયા છે.

જોકે, આજ સુધીમાં મોટા ભાગે ગોરી ત્વચા ધરાવનારી યુવતીને જ સૌંદર્યની મૂર્તિ તરીકે પસંદ કરાતી રહી છે.

તમે આ વાંચ્યું કે નહીં?

લગ્નનાં બજારમાં ગોરી કન્યાની માગ

1994માં એશ્વર્યા રાયને મિસ વર્લ્ડનો ખિતાબ મળ્યો હતો

આ વાતની નવાઈ લાગવી જોઈએ નહીં.

ભારતમાં ઉજળા વાનનો ભારે મોહ છે. ખાસ કરીને સ્ત્રીઓ તો ગોરી જ હોવી જોઈએ તેવું માનવામાં આવે છે. ઘણા લોકો ગૌર વર્ણને શ્યામ વર્ણ કરતાં વધારે ઉચ્ચ માને છે.

દાખલા તરીકે લગ્નની બજારમાં પણ ગોરી કન્યાની માગ હંમેશાં વધારે હોય છે.

1970ના દાયકામાં ભારતમાં પ્રથમ ફેર એન્ડ લવલી બ્રાન્ડની ક્રીમ વેચાણમાં મૂકાઈ હતી.

તે પછી ત્વચાને ગોરી બનાવવાનો દાવો કરનારાં કૉસ્મેટિક્સનું વેચાણ ભારતમાં સૌથી વધુ થઈ રહ્યું છે. આવી બનાવટોની જાહેરખબરોમાં હિન્દી ફિલ્મોની ટોચની અભિનેત્રીઓ ચમકતી...


1990માં ભારત બંધ વખતે જામનગરમાં હિંસા થઈ હતી ત્યારે સંજીવ ભટ્ટ ત્યાં તહેનાત હતા

ગુજરાત કૅડરના પૂર્વ આઈપીએસ અધિકારી સંજીવ ભટ્ટને જામનગરમાં એક કસ્ટોડિયલ ડેથના કેસમાં આજીવન કેદની સજા કરવામાં આવી છે.

એ પહેલાં જાણીએ કે શું છે આ કેસ જેમાં સંજીવ ભટ્ટને સજા થઈ છે?

1990માં ભારત બંધ વખતે જામનગરમાં હિંસા થઈ હતી. ત્યારે સંજીવ ભટ્ટ અહીં તહેનાત હતા.

એ સમયે ભાજપના નેતા લાલકૃષ્ણ અડવાણીની રથયાત્રા વખતે પોલીસે 100થી વધુ લોકોની ધરપકડ કરી હતી.

ત્યારે પોલીસે કહ્યું હતું કે કોમી રમખાણો પર કાબૂ મેળવવા આ કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી.

જે લોકોની અટકાયત કરવામાં આવી હતી તેમાંથી પ્રભુદાસ માધવજીની તબિયત બગડતા તેમને  હૉસ્પિટલ લઈ જવાયા હતા અને તેમનું મૃત્યુ થયું હતું.

પ્રભુદાસના ભાઈ અમૃત વૈષ્નાણીએ સંજીવ ભટ્ટ સહિત અન્ય 6 પોલીસકર્મીઓ વિરુદ્ધ કેસ દાખલ કર્યો હતો, તેમના પર આરોપ મૂક્યો હતો કે તેમને અટકાયતમાં ટૉર્ચર કરવામાં આવ્યા હતા.

આ મામલે સંજીવ ભટ્ટનાં પત્ની શ્વેતા ભટ્ટે બીબીસી આગળ કેસની ટ્રાયલ પ્રત્યે અસંતોષ વ્યકત કર્યો અને કહ્યું કે, 'જે રીતે આ કેસ ચાલ્યો છે અને ટ્રાયલ થઈ છે, તેનાથી અમે ક્યારેય સંતુષ્ટ નહોતા અમે... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

આ ચુકાદાને ઉપલી કોર્ટમાં પડકારીશું.'

'રાજકીય વેરવૃત્તિથી કેસ દાખલ'

ચુકાદા બાદ નિવેદનમાં સંજીવ ભટ્ટનાં પત્ની શ્વેતાએ જણાવ્યું, 'મૃતક અને તેમના ભાઈ સહિત કુલ 133 શખ્સની હુલ્લડના આરોપ સબબ ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.'

'જ્યારે તેમને મૅજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યા, જેલમાં મોકલવામાં આવ્યા, તેમને તથા અન્ય હુલ્લડખોરોને છોડી મૂકવામાં આવ્યા, નવેમ્બર-1990માં હૉસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા, નવેમ્બર-1990માં વધુ સારવાર અર્થે રાજકોટ ખસેડવામાં આવ્યા ત્યારે ટૉર્ચરની કોઈ ફરિયાદ દાખલ કરવામાં આવી ન હતી.'

'મૃત્યુ બાદ પોસ્ટમૉર્ટમ રિપોર્ટમાં પણ આંતરિક કે બાહ્યા ઈજાના કોઈ નિશાન મળ્યા ન હતા. વધુમાં મૃતકના ભાઈ ભાજપમાં પદાધિકારી પણ છે.'

'આ મામલો રાજકીય વેરભાવનાનો છે. સીઆઈડીની તપાસમાં કંઈ બહાર આવ્યું ન હતું અને રાજ્ય સરકારે તેની વિરુદ્ધ ખટલો ચલાવવાની મંજૂરી આપી ન હતી.'

'2002ના હુલ્લડની તપાસ કરવા માટે નીમવામાં આવેલી જસ્ટિસ નાણાવટી તથા જસ્ટિસ મહેતા કમિશન સમક્ષ શ્રી ભટ્ટે ગુજરાતના તત્કાલીન મુખ્ય મંત્રી (મોદી) તથા અન્ય ઉચ્ચ અધિકારીઓની સામે જુબાની આપી.'

'એ સાંજે જ રાજ્ય સરકારે રિવિઝન ઍપ્લિકેશન દાખલ કરી અને બીજા જ દિવસે સામે કાર્યવાહી કરવાની મંજૂરી આપી દીધી.'

'300માંથી 32 સાક્ષીઓની જ તપાસ હાથ ધરવામાં આવી હતી. 1990 થી 2012 સુધી શાંતિથી બેસી રહેલા ફરિયાદી અચાનક જ સક્રિય બન્યા.'

'ચુકાદાનો અભ્યાસ કરીને અમે તેને ઉચ્ચ અદાલતમાં પડકારીશું.'

કોણ છે સંજીવ ભટ્ટ

2002 પછી સંજીવ ભટ્ટે અમદાવાદની સાબરમતી જેલમાં ફરજ બજાવી હતી

આઈઆઈટીમાંથી અભ્યાસ કરી ચૂકેલા સંજીવ ભટ્ટ 1988માં પોલીસ સેવામાં જોડાયા હતા, તેઓ ગુજરાત કૅડરના આઈપીએસ હતા.

તેઓ એક સમયે નરેન્દ્ર મોદીની 'ગુડબુક્સ'માં આવતા અધિકારી તરીકે પણ ઓળખાતા હતા, પણ 2002 પછી તેમણે અમદાવાદમાં સાબરમતી જેલમાં ફરજ બજાવી હતી.

કહેવાય છે કે ત્યાં કેદીઓ વચ્ચે તેમની લોકપ્રિયતા એટલી હતી કે તેમની બદલી થઈ ત્યારે કેદીઓએ હડતાળ કરી હતી.

જોકે, ત્યાર બાદ તેમને જૂનાગઢમાં પોસ્ટિંગ આપવામાં આવી હતી.

તેઓ સૌથી વધુ ચર્ચામાં ત્યારે આવ્યા, જ્યારે તેમણે 2002ના રમખાણો બાબતે નરેન્દ્ર મોદી પર આરોપ મૂક્યા.

ત્યાર બાદ તેઓ સતત નરેન્દ્ર મોદી વિરુદ્ધ તેમની ટિપ્પણીઓને લઈને ચર્ચામાં રહ્યા છે.

સંજીવ ભટ્ટની ઍફિડેવિટ

સંજીવ ભટ્ટ સતત નરેન્દ્ર મોદી વિરુદ્ધ તેમની ટિપ્પણીઓને લઈને ચર્ચામાં રહ્યા છે

2011માં સંજીવ ભટ્ટે ઍફિડેવિટમાં કહ્યું હતું કે...


1991માં ભાજપ અસ્તિત્વની શોધમાં હતી

દેશના પ્રખ્યાત સમાજ વિજ્ઞાની આશિષ નંદી મોદીનો ઇન્ટરવ્યૂ લેવા ગયા હતા. તેમની સાથે ગુજરાતના પ્રસિદ્ધ રાજકીય વિશ્લેષક અચ્યુત યાજ્ઞિક અને શિખા ત્રિવેદી હતાં.

અચ્યુત યાજ્ઞિકને મેં પૂછ્યું કે તે ઇન્ટરવ્યૂ કેવી રીતે થયો હતો.

તેમણે કહ્યું, "તે સમયે મોદીની કોઈ જાહેર ઓળખ ન હતી. તેઓ ઇન્ટરવ્યૂમાં મુસ્લિમોની વિરૂદ્ધ બોલી રહ્યા હતા. અમે ઇન્ટરવ્યૂ બાદ કારમાં એક સાથે આવી રહ્યા હતા."

"આશિષ નંદીએ અચાનક કાર રોકી દીધી અને ગુસ્સામાં કહ્યું- હું હાલ એક ટેક્સ્ટબુક ફાસિસ્ટ સાથે વાત કરીને આવ્યો છું."

અચ્યુત યાજ્ઞિકે જણાવ્યું કે જ્યારે આશિષે આ વાત કહી તો તેમણે આ વાતને ગંભીરતાથી લીધી ન હતી.

યાજ્ઞિક એ વાતનો પણ સ્વીકાર કરે છે કે તેમના ઇન્ટરવ્યૂ દરમિયાન એવી કોઈ વાત પણ સામે આવી ન હતી.

યાજ્ઞિક જણાવે છે કે આશિષ મનોવિજ્ઞાન પણ સારી રીતે સમજે છે, જેથી તેઓ વધારે દૂરદર્શી હતા.

તમને આ પણ વાંચવું ગમશે

ગુજરાતમાં મોદી યુગ

ભાજપને મજબૂત કરવામાં પીએમ મોદીએ ગુજરાતને સૌથી વધારે સમય આપ્યો છે

મહાત્મા ગાંધીના રાજ્યમાં ભારતીય જનતા પાર્ટીના મૂળિયાં આટલાં મજબૂત કેવી રીતે થયાં ?

સ્પષ્ટ છ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ે કે આ મૂળિયાંને મજબૂત કરવામાં મોદીએ ગુજરાતને સૌથી વધારે સમય આપ્યો છે.

મોદી ઑક્ટોબર 2001થી બાવીસ મે 2014 સુધી મુખ્યમંત્રી રહ્યા હતા.

મોદીએ પોતાના નેતૃત્વમાં પ્રદેશની ત્રણ વિધાનસભા ચૂંટણી બહુમતી સાથે જીતી હતી.

ભાજપના ગુજરાતમાં બાવીસ વર્ષોંના શાસનમાં અડધો શાસનકાળ મોદીના નામે છે.

જો મોદીના શાસનકાળને ગુજરાતમાંથી કાઢી નાખવામાં આવે તો આ સવાલનો કોઈ મતલબ નહીં રહે કે ગુજરાતમાં ભાજપનાં મૂળિયાં આટલાં મજબૂત કેવી રીતે થયાં?

મોદીને કારણે જ ભાજપે વર્ષ 2014ની લોકસભા ચૂંટણીમાં પણ ગુજરાતની દરેક 26 સીટ પર જીત મેળવી હતી.

સુરેશ મહેતાને ભાજપે ઑક્ટોબર 1995માં ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી બનાવ્યા હતા. તેઓ સપ્ટેમ્બર 1996 સુધી ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી રહ્યા હતા.

મેં તેમને પૂછ્યું કે ગુજરાતમાં મોદી યુગ ભારતીય જનતા પાર્ટીના શાસનનો ઓછામાં ઓછા 70 ટકા છે. તેને તેઓ કેવી રીતે જુએ છે?

તેમણે કહ્યું, "આખો શાસનકાળ નિરંકુશ રહ્યો છે. મોદીના જે તેવર છે, તે હિટલરશાહીની જેમ છે. પ્રચારતંત્રની જાળ, ગમે તે કિંમત પર સત્તા અને દરેક વિભાગનું ખોટી રીતે સંચાલન જ મોદી યુગ છે."

'ડર, ડર અને માત્ર ડરના પડછાયા હેઠળ જીવવું પડશે'

ભરત પંડ્યાનું કહેવું છે કે ગુજરાતમાં ભાજપ વિકાસવાદી નીતિના કારણે મજબૂત બન્યો

મોદી યુગમાં ભાજપ ક્યાં જશે? તો મહેતા કહે છે, "મને તો ડર છે કે એક હત્થુ શાસન આવી જશે અને દરેક વ્યક્તિ ડર, ડર અને માત્ર ડરના પડછાયા હેઠળ જીવશે."

મહેતા કહે છે કે આ વખતે ચૂંટણીમાં લોકોની નારાજગી તો છે, પણ તે કઈ હદ સુધી જશે તેને હજુ જોવાની બાકી છે.

મહેતાને લાગે છે કે ભાજપ આ વખતે પણ ચૂંટણી જીતી જશે તો મોદીનું કદ જેવું પહેલા હતું તેવું જ થઈ જશે.

મહેતાનું કહેવું છે કે મોદી હવે બચાવની મુદ્રામાં આવશે.

તેમણે કહ્યું કે ભાજપની અંદરથી અવાજ ડરના કારણે નથી આવતો. મહેતાએ કહ્યું કે તેમણે ડરના પડછાયામાંથી બહાર નીકળવા માટે પાર્ટી છોડી હતી.

સુરેશ મહેતાના આ આરોપોને ભાજપ નેતા ભરત પંડ્યાએ ફગાવ્યા છે. તેમણે કહ્યું કે ભાજપના મૂળિયાં વિકાસવાદી નીતિના કારણે મજબૂત બન્યાં છે.

સાયના એનસીએ પણ ભરત પંડ્યાની વાતને સમર્થન આપતા મહેતાના આરોપોને આધારહિન ગણાવ્યા છે.

ગુજરાતનો 'ગાંધીયુગ'

ગુજરાતમાં ગાંધીનો પ્રભાવ દરેક વર્ગ પર જબરદસ્ત હતો

ગુજરાતમાં ભાજપે સિત્તેરના દાયકામાં જ પગ પેસારો શરૂ કરી દીધો હતો.

ઘણા રાજકીય વિશ્લેષકોને લાગે છે કે જ્યાં સુધી પ્રદેશમાં મહાત્મા ગાંધીનો પ્રભાવ રહ્યો...


1992થી 2015 સુધીમાં ભારત- દ. આફ્રિકા વચ્ચે 3 મૅચ રમાઈ છે જેમાં દ. આફ્રિકાનો જ વિજય થયો છે

ભારતીય ટીમ વર્લ્ડ કપમાં તમામ દેશ સામે જીતી હતી પરંતુ 2015ના વર્લ્ડ કપ સુધી તે સાઉથ આફ્રિકા સામે ક્યારેય જીતી શકી ન હતી.

ભારત અને સાઉથ આફ્રિકા વચ્ચે 1992થી 2015 સુધીમાં ત્રણ મૅચ રમાઈ હતી અને એ તમામમાં સાઉથ આફ્રિકાનો વિજય થયો હતો.

જોકે, 2015માં ભારતે સાટું વાળી દીધું. મજાની વાત તો એ રહી કે અગાઉ ભારતીય ટીમ સાઉથ આફ્રિકા સામે જેટલા પણ રન કરે તેઓ રન ચેઝ કરી લેતા હતા.

ભારતે 180 રન કર્યા તો સાઉથ આફ્રિકાએ ચાર વિકેટે વટાવી દીધા, 2011માં ભારતે નાગપુરમાં 296 રનનો ટાર્ગેટ આપ્યો તો પણ સાઉથ આફ્રિકાએ વટાવી દીધો હતો.

પરંતુ મેલબૉર્નમાં 2015ની 22મી ફેબ્રુઆરીએ ભારતે 307 રન ફટકાર્યા હતા અને આ વખતે રવિચંદ્રન અશ્વિનની વેધક બોલિંગ સામે તેઓ 130 રનથી હારી ગયા.

જોકે વાત કાંઇક અલગ જ કરવાની છે. ભારત અને સાઉથ આફ્રિકા વચ્ચેની વર્લ્ડ કપની ત્રણ મૅચ એવી છે જેમાં સર્વોચ્ચ સ્કોર નોંધાવનારો બૅટ્સમૅન રનઆઉટ થયો છે તો એક મૅચમાં તો બે ખેલાડી 90નો આંક વટાવી ગયા અને અંતે રનઆઉટ થયા.

આમ આ વખતે મોખરાના બૅટ્સમૅને સાવચેતી એ રાખવાની છ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ે કે તે સ્કોર ગમે તે કરે પણ સિંગલ લેવામાં ધ્યાન રાખે નહીં તો બંને દેશનો ઇતિહાસ એમ કહે છે કે રનઆઉટ થવાની તક વધારે છે.

તમે આ વાંચ્યું કે નહીં?

ઇતિહાસ શું કહે છે?

1999માં 15મી મેએ સૌરવ ગાંગુલી સદીની નજીક પહોંચતા રનઆઉટ થયા હતા

1999ની 15મી મેએ ઇંગ્લૅન્ડના હોવ ખાતે ઓપનર સૌરવ ગાંગુલીએ 97 રન ફટકાર્યા હતા અને તે સદીની નજીક હતો ત્યારે જોન્ટી રોડ્ઝ અને જેક્સ કાલિસે મળીને તેને રનઆઉટ કર્યો હતો.

આમ ગાંગુલી સદી ચૂકી ગયા હતા. હવે વારો હતો સાઉથ આફ્રિકાનો.

કાલિસે ફિલ્ડિંગ કરીને ગાંગુલીને રનઆઉટ કરાવ્યા ત્યાર બાદ તેઓ બૅટિંગમાં આવ્યા અને 96 રનના સ્કોરે રમી રહ્યા હતા ત્યારે ભારતના બે શ્રેષ્ઠ બૉલર વેંકટેશ પ્રસાદ અને જવાગલ શ્રીનાથે મળીને કાલિસને રનઆઉટ કરાવ્યો હતો.

યોગાનુયોગ તો એ હતો કે ગાંગુલીને રનઆઉટ કરાવવામાં જોન્ટી રોડ્ઝની મદદ લેનારા કાલિસ આ વખતે જોન્ટીની ભૂલને કારણે રનઆઉટ થયા હતા.

જેક્સ કાલિસની કમનસીબીનો અહીં અંત આવ્યો ન હતો કેમ કે ત્યાર પછી 2011ના વર્લ્ડ કપમાં નાગપુર ખાતે તે સાઉથ આફ્રિકા વિજયની નજીક પહોંચી રહ્યું હતું ત્યારે કાલિસ સર્વોચ્ચ સ્કોર નોંધાવનારા બૅટ્સમૅન બન્યા હતા.

તેમણે ટીમના 300 રનના સ્કોરમાં 69 રન ફટકાર્યા હતા પરંતુ આ તબક્કે હરભજનની બૉલિંગમાં ધોનીએ તેમને રનઆઉટ કર્યા હતા.

તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યૂટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો


1992ની ઘટનાની તપાસ માટે ન્યાયાધીશ લિબ્રહાન પંચ બેસાડાયું હતું. 15 વર્ષ પહેલાં નવી દિલ્હીના વિજ્ઞાન ભવન ખાતે પંચના પ્રતિનિધિ તરીકે તેમણે આ નેતાઓને પ્રશ્નો પૂછ્યા હતા.

જોકે પંચની કામગીરી સામે નારાજગીને કારણે બાદમાં 2009માં પંચનો અહેવાલ આવ્યો ત્યારે તેમણે તેની ટીકા કરી હતી.

બીબીસી સાથે ટેલિફોન પર વાતચીત કરતાં ધારાશાસ્ત્રી અનુપમ ગુપ્તાએ અયોધ્યા અંગેના ચુકાદા અંગે ઘણા વાંધા રજૂ કર્યા હતા. કેટલાક મુદ્દાઓ અંગે ગુપ્તાએ આ ચુકાદા સામે સવાલો ઉઠાવ્યા છે.

આ ત્રણ મુદ્દા અંગે તેમણે પોતાનો વિરોધ વ્યક્ત કર્યો હતો.

તેમની સાથેની વાતચીતના અંશો :

ચુકાદા સાથે તમે કેટલા સહમત છો?

ચુકાદાએ બહુ સારી રીતે એ વાતને જણાવી છે અને હું સહમત થાઉં છું કે હિંદુ મૂર્તિ કાનૂની વ્યક્તિ છે અને તે વાતનો હવે ઉકેલ આવ્યો છે.

તેથી સમયાવધિનો કાનૂની મુદ્દો સગીરના કિસ્સામાં - રામ લલા વિરાજમાન (બાળ ભગવાન રામ)ના કિસ્સામાં લાગુ પડતો નથી.

ચુકાદામાં કયા મહત્ત્વના મુદ્દા સામે તમે અસહમત છો?

સમગ્ર ભૂમિ - ઇમારતની અંદરનો અને બહારનો પરસાળનો બધો જ હિસ્સો - હિંદુ પક્ષકારોઓને આપી દેવાયો તેની સામે હું અસમહત છું. ટાઇટલની બાબતમાં કઢાયેલા તાર... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ણથી હું અસહમત છું.

બહારની તરફના ભાગમાં હિંદુ પક્ષકારોનો કબજો હતો અને તેઓ ત્યાં સતત પૂજા કરતા હતા તેવું સાબિત થતું હોય તો પણ, ઇમારતના અંદરની બાજુ અંગે જે સાબિત થયું તેની સાથે આખરી ચુકાદો બંધબેસતો નથી.

કોર્ટે વારંવાર, ઘણી બધી વાર કહ્યું કે અંદરના ભાગમાં, ગુંબજની નીચે કબજો હતો અને પૂજા થતી હતી તે વિવાદિત હતું.

તે વાત સાચી છે તેમ માની લઈએ તો પણ આખરી ચુકાદામાં બહારનો હિસ્સો હિંદુ પક્ષકારોને આપી શકાયો હોત. ઇમારતનો અંદરનો હિસ્સો હિંદુ પક્ષકારોને કેવી રીતે આપી શકાય?

પુરાવાના આધારે અદાલતે તારવ્યું કે માત્ર બહારના હિસ્સામાં જ હિંદુ પક્ષકારોનો કબજો છે તેનાથી તદ્દન વિરોધાભાસી રીતે અદાલતે બહારનો અને અંદરનો બધો જ હિસ્સો હિંદુ પક્ષકારોને આપી દીધો.

ચુકાદામાં કહેવાયું છે કે વિવાદિત સ્થળે 1528થી 1857 દરમિયાન નમાઝ પઢવામાં આવતી હતી તેના પુરાવા નથી. તેના વિશે શું કહેશો?

અદાલતે આ તારવણી કરી તે મને વિચિત્ર લાગે છે.

ચુકાદો કહે છે કે 1528થી 1857 દરમિયાન પોતાનો કબજો હતો, વપરાશ થતો હતો અને નમાઝ પઢાતી હતી તેવો પુરાવો મુસ્લિમો આપી શક્યા નથી.

માની લઈએ કે દાવા માટે પૂરતા પુરાવા નહોતા, તો પણ 1528માં મસ્જિદ ચણવામાં આવી હતી અને 1992માં તેને તોડી પાડવામાં આવી હતી તે બાબતમાં કોઈ વિખવાદ નથી.

ધારી લો કે મુઘલ કાળમાં ચર્ચ, ગુરુદ્વારા કે મંદિર કોઈ જગ્યાએ ચણવામાં આવ્યાં હોય. તો શું તમે સદીઓ પછી તે કોમને એવું કહેશો કે તમે ત્યાં પૂજા કરતા હતા તે સાબિત કરો.

હિંદુ પક્ષકારો પાસે પણ એવા પુરાવા નથી કે 1528થી 1857 સુધી તેઓ ત્યાં પૂજા કરતા હતા. હિંદુઓ વાજબી રીતે એવું માની શકે છે કે આ સ્થળ રામનું જન્મસ્થાન છે અને તેઓ તેને પવિત્ર ગણતા હોય.

1528માં ચણાયેલી મસ્જિદમાં 1857 સુધી મુસ્લિમો નમાઝ પઢતા હતા તેવું સાબિત થતું નથી એવી ન્યાયિક ધારણા થઈ છે ... તે આવી ધારણા નામદાર અદાલતે કઈ રીતે કરી?

શું ડિસેમ્બર 1949 અને ડિસેમ્બર 1992માં બનેલા બનાવોને ચુકાદામાં ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યા છે?

22 ડિસેમ્બર 1949માં મધ્ય ગુંબજની નીચે મૂર્તિઓ મૂકી દેવાઈ તેને ગેરકાયદે ગણાવાઈ છે અને ચુકાદામાં મસ્જિદને ભ્રષ્ટ કરવા સમાન ગણાઈ છે. તેના કારણે મિલકત પર ટાંચ આવી હતી.

ચુકાદામાં યોગ્ય રીતે જ કહેવાયું છે કે 22 ડિસેમ્બર 1949 પહેલાં ત્યાં મૂર્તિઓ નહોતી. આમ છતાં તે બાબતને કોઈ રીતે ચુકાદામાં ધ્યાને લેવાઈ નથી.

આ કૃત્યને આખરે હિંદુ પક્ષકારોના કબજાના દાવાની સાથે જોડી દેવામાં આવી છે. તેનો...


1992નો ક્રિકેટ વર્લ્ડ કપએ ક્રિકેટના ઇતિહાસમાં પ્રયોગો માટે જાણીતો છે

ઑસ્ટ્રેલિયા અને ન્યૂઝીલૅન્ડે યોજેલા આ વન-ડે ક્રિકેટ વર્લ્ડ કપમાં ઘણા નવતર પ્રયોગો થયા.

કેટલાક પ્રયોગ એવા હતા જે આજે સાવ સામાન્ય લાગે છે પરંતુ એ વખતે તે અચરજ પમાડનારા હતા.

જેમ કે, ડે-નાઇટ મૅચ હોય કે દિવસની મૅચ પણ ખેલાડીઓ રંગીન યુનિફોર્મમાં રહેતા હતા. બીજું કે બ્લેક સાઇડસ્ક્રીન પણ તમામ મૅચમાં લાગુ કરાઈ હતી.

આ ઉપરાંત એ વર્લ્ડ કપની તમામ મૅચ વ્હાઇટ બૉલથી રમાઈ હતી.

આ ઉપરાંત મેદાનના બંને છેડેથી અલગ અલગ બૉલ વપરાશમાં લેવાતો હતો. આજે આ વાત સામાન્ય લાગે છે પરંતુ એ વખતે આયોજકોને શંકા હતી કે વ્હાઇટ બૉલ પૂરી 50 ઓવર સુધી ટકી શકશે નહીં.

ઘણાં પરિક્ષણ થયાં અને અંતે એવું તારણ આવ્યું કે બૉલ 25 ઓવર માંડ ટકી શકશે.

આમ થતાં એવો નિર્ણય લેવાયો કે જો બૉલ 25 ઓવર ટકી શકતો હોય તો એક છેડાની 25 ઓવર એક બૉલથી અને સામે છેડાની 25 ઓવર બીજા વ્હાઇટ બૉલથી ફેંકાવી જોઈએ અને એમ જ થયું.

1992ના ફાઇનલમાં પાકિસ્તાને ઇંગ્લૅન્ડને હરાવીને વર્લ્ડ કપ પોતાના નામે કર્યો હતો

આ પ્રયોગ સફળ રહેવા છતાં આગામી એટલે કે 1996ના વર્લ્ડ કપમાં તેનો અમલ થયો નહીં.

જોકે... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

, આજે તમામ વન-ડેમાં બંને છેડેથી અલગ અલગ બૉલ ઉપયોગમાં લેવાય છે. ઇવન બીસીસીઆઈની સ્થાનિક વન-ડે મૅચોમાં પણ આ પ્રથા અમલી બની ગઈ છે.

1992નો વર્લ્ડ કપ અખતરાનો વર્લ્ડ કપ હતો તેમ કહેવામાં જરાય અતિશયોક્તિ નથી.

તેમાંના કેટલાક અખતરા સર્વાંગ સફળ રહ્યા છે તો કેટલાકને તિલાંજલિ આપી દેવાઈ હતી.

આ તિલાંજલિ આપી દેવાઈ હોય તેવો એક પ્રયોગ એટલે રેઇન રૂલ. અત્યારે મૅચ દરમિયાન વરસાદ પડે તો ડકવર્થ ઍન્ડ લૂઇસ સિસ્ટમથી પરિણામ લાવવા માટે નવો ટાર્ગેટ આપવામાં આવે છે.

આ નિયમ હવે સર્વસામાન્ય બની ગયો છે અને 2019ના વર્લ્ડ કપમાં પણ તેનો અમલ જ થવાનો છે.

જોકે, આ નિયમમાં પણ કેટલીક ખામી છે જેમ કે ક્યારેક ટીમને હરીફ ટીમના સ્કોર કરતાં વધારે રન કરવાનો ટાર્ગેટ પણ મળે છે. ટૂંકમાં આ નિયમ સંતોષજનક નથી પરંતુ સર્વસ્વીકૃત છે.

આ ઉપરાંત 1992ના રેઇન રૂલની સરખામણીએ આ નિયમ વધુ યોગ્ય લાગે છે. આ સિસ્ટમને તમામે આવકારી પણ છે.

1992નો એ રૂલ જેનો ભોગ દક્ષિણ આફ્રિકા બન્યું

રેઇન રૂલના કારણે પાકિસ્તાનને 1 બૉલમાં 22 રન બનાવવાનો ટાર્ગેટ મળ્યો હતો

1992ના વર્લ્ડ કપ અગાઉ મહાન ક્રિકેટર અને કૉમેન્ટેટર રિચી બેનો સહિતના નિષ્ણાતોની પેનલે વરસાદ કે ખરાબ હવામાનથી અસરગ્રસ્ત મૅચ માટે રેઇન રૂલ ઘડી કાઢ્યો હતો અને તેનો ભોગ સાઉથ આફ્રિકા બન્યું.

એટલે સુધી કે આજે એ વાતને 26 વર્ષ થઈ ગયાં હોવા છતાં રેઇન રૂલ યાદ આવતાં જ સાઉથ આફ્રિકાની કમનસીબી યાદ આવી જાય છે.

1970માં રંગભેદ નીતિને કારણે સાઉથ આફ્રિકા સામે પ્રતિબંધ લાદી દેવામાં આવ્યો હતો. 1991માં તેનું પુનરાગમન થયું અને 1992ના વર્લ્ડ કપમાં સાઉથ આફ્રિકા પહેલી વાર ભાગ લઈ રહ્યું હતું.

તેની પાસે પ્રતિભાશાળી ખેલાડીઓ હતા પરંતુ અનુભવી ન હતા. તેમ છતાં સાઉથ આફ્રિકાએ સેમિફાઇનલમાં પ્રવેશ કર્યો હતો.

ઇંગ્લૅન્ડ સામેની સિડની ક્રિકેટ ગ્રાઉન્ડ ખાતેની મૅચમાં કેપ્લર વેસલ્સની ટીમે શાનદાર દેખાવ કર્યો હતો અને તેનો વિજય લગભગ નિશ્ચિત મનાતો હતો. પાકિસ્તાને તો ફાઇનલમાં પ્રવેશ કરી લીધો હતો હવે ઇંગ્લૅન્ડ અને સાઉથ આફ્રિકા વચ્ચેની મૅચની વિજેતા ટીમ 25મી માર્ચે મેલબોર્નમાં ફાઇનલ રમવાની હતી.

બાવીસમી માર્ચે રમાયેલી આ સેમિફાઇનલમાં ઇંગ્લૅન્ડે 252 રનનો સ્કોર નોંધાવ્યો હતો અને સાઉથ આફ્રિકા માટે એન્ડ્ર્યુ હડસન અને જોન્ટી રોડ્ઝે શાનદાર બૅટિંગ કરીને વિજયને તક પેદા કરી હતી.

આ દરમિયાન વરસાદ પડતાં ટાર્ગેટ ઘટાડી દેવાયો હતો. ફરીથી વરસાદ પડ્યો અને રમત અટકી ગઈ.

અમ્પાયર...


1993માં મુંબઈ બૉમ્બધડાકાના આરોપ સાથે દાઉદ ઈબ્રાહિમે પાકિસ્તાનમાં આશરો મેળવ્યો એ મુદ્દો ભારતમાં બહુ ચગ્યો હતો.

જોકે પાકિસ્તાન હંમેશાં એવું કહેતું રહ્યું છે કે દાઉદ ઈબ્રાહિમ તેની ધરતી પર નથી.

દાઉદ પાકિસ્તાનમાં ભરાઈને બેઠો તેનાં 40 વર્ષ પહેલાં પણ આવો એક બનાવ બન્યો હતો. તે વખતે ભારતથી ભાગીને ગયેલા ભૂપત બહારવટિયાને પાકિસ્તાને આશરો આપ્યો હતો.

1950ના દાયકામાં ભૂપત બહારવટિયો ગુજરાત અને રાજસ્થાનમાં કુખ્યાત થયો હતો. જુલાઈ 1949થી ફેબ્રુઆરી 1952 સુધીમાં ભૂપતની ટોળીએ 82 લોકોની હત્યા કરી હોવાનું કહેવાય છે.

છેલ્લે ફેબ્રુઆરી 1952માં બેની હત્યા કર્યા બાદ ભૂપત પાકિસ્તાન ભાગી ગયો હતો.

પોલીસની ભીંસ વધવા લાગી હતી અને હવે પકડાઈ જશું તો ફાંસી થશે એમ માનીને ભૂપત અને તેના બે સાથીઓ પાકિસ્તાન જતા રહ્યા હતા.

પાકિસ્તાનમાં તેમની ધરપકડ થઈ હતી. પાકિસ્તાનમાં ગેરકાયદે પ્રવેશ અને હથિયાર રાખવાનો કેસ તેમની સામે થયો અને તેમને એક વર્ષની મામૂલી કેદની સજા કરવામાં આવી.

ક્લાસિફાઇડ ફાઇલમાં ભૂપતનો ઉલ્લેખ

પાકિસ્તાનમાં ભારતના હાઈ કમિશનર તરીકે કામ કરી ચૂકેલા ડૉક્ટર ટી. સી. એ. રાઘવને 'ધ પીપલ નૅક્સ્ટ ડૉર - ધ ક્યુરિયસ હિસ્ટ્ર... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

ી ઑફ ઇન્ડિયાઝ રિલેશન વિધ પાકિસ્તાન' નામે પુસ્તક લખ્યું છે.

ભૂપત વિશેની ફાઇલ તેમની પાસે આવી હતી તેની વાત કરતાં રાઘવન કહે છે, "ફાઇલ ડિક્લાસિફાઇ કરવાની હતી તેથી મારી પાસે આવી હતી. તેમાં ભૂપતનો ઉલ્લેખ હતો. આ બાબત બહુ અગત્યની બની ગઈ હતી અને બંને દેશની ટોચની નેતાગીરી વચ્ચે આ મુદ્દે ચર્ચા પણ થઈ હતી. જોકે ચર્ચા પ્રમાણે અમલ કરવો મુશ્કેલ હતો, કેમ કે બંને દેશો વચ્ચે પ્રત્યર્પણ માટેનો કરાર થયો નહોતો."

તેઓ કહે છે, "ભારતના તે વખતના હાઈ કમિશનરે ભૂપતને સોંપી દેવા માટે ભરપુર પ્રયાસો કર્યા હતા. તે પ્રયાસો સફળ ના રહ્યા ત્યારે તેમણે પાકિસ્તાન સરકાર પર આક્ષેપ કર્યો હતો કે તે રાજકીય રીતે બહુ નબળી છે."

"જનમતને એક બાજુએ રાખીને તે ભૂપતને ભારતને સોંપવાની હિંમત કરી શકતી નથી એવી ટીકા તેમણે કરી હતી."

ભારત-પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાનો વચ્ચે ભૂપતની ચર્ચા

સૌરાષ્ટ્રના નેતાઓ તરફથી કેન્દ્ર સરકારને સતત દબાણ થઈ રહ્યું હતું અને ભારતીય અખબારી જગતમાં પણ ભૂપતના મુદ્દે સતત ચર્ચાઓ થતી હતી.

તેના કારણે જુલાઈ 1956માં વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુ અને પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન મહમદ અલી બોગરા વચ્ચે આ મુદ્દે વાતચીત થઈ હતી.

વાતચીત બાદ નહેરુએ વિદેશ મંત્રાલયની ફાઇલ પર નોંધ કરી હતી કે "પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાને ભૂપતનો મુદ્દો મારી સામે ઉપસ્થિત કર્યો હતો. મારા ખ્યાલ પ્રમાણે તેમના તરફથી પહેલ થઈ હતી."

"શ્રી બોગરાએ કહ્યું કે તેઓ એ વાતે સહમત છે કે ભૂપતને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ નહીં. તેને ભારત મોકલવાની વાત પર તેમણે એમ કહીને હાથ ખંખેરી નાખ્યા કે બંને દેશો વચ્ચે પ્રત્યર્પણ સંધિ નથી."

"તેમણે એવું કહ્યું કે ભારતીય વહીવટી તંત્રને જાણ કર્યા બાદ ભૂપતને ભારતીય સરહદ પર છોડી દેવા વિશે વિચાર થઈ શકે છે."

બ્લિટ્ઝના કવર પર ભૂપતના સમાચાર

જોકે કોઈક રીતે આવી દરખાસ્તની વાત ભારતનાં અખબારોમાં લીક થઈ ગઈ. તે પછી પાકિસ્તાને આખી વાતને પડતી મૂકી.

તે વખતે ભારતીય અખબારોમાં ભૂપતના સમાચાર ભારે સનસનાટી સાથે પ્રગટ થતા હતા.

બ્લિટ્ઝના એપ્રિલ 1953ના અંકમાં એવા મથાળા સાથે અહેવાલ છપાયો હતો કે 'શું ભૂપત પાકિસ્તાની સેના માટે ભારતીય ડાકુઓની ભરતી કરી રહ્યો છે?'

આ અહેવાલમાં જણાવાયું હતું કે ભૂપત પાકિસ્તાની સેનાની જાસૂસી પાંખ માટે ભારતના ડાકુઓની ભરતી કરી રહ્યો છે.

આ ટૉપ સિક્રેટ મિશન માટે ભૂપત બંને દેશો વચ્ચેની સરહદ પર ફરી રહ્યો છે એવું લખાયું હતું.

ભૂપતને ભારત જતો રોકવા કોશિશ

પાકિસ્તાનના ત્રીજા વડાપ્રધાન...


1995ની વિધાનસભા ચૂંટણીથી ગુજરાતની સત્તા ભાજપના હાથમાં રહી છે.

પરંતુ 2017ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં કૉંગ્રેસ અને યુવા નેતાઓની ત્રિપુટી (હાર્દિક પટેલ, જિજ્ઞેશ મેવાણી અને અલ્પેશ ઠાકોર)એ આપેલી ટક્કર બાદ ભાજપ માટે ગુજરાત મહત્ત્વનું બની ગયું છે.

2017ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં 22 વર્ષ જૂની સત્તાને પડકાર આપનારી કૉંગ્રેસ સરકાર ભલે ન રચી શકી પરંતુ ભાજપને 100નો આંકડો હાંસિલ કરતા રોકી અને પોતાની બેઠકોમાં વધારો પણ કર્યો.

લોકસભા ચૂંટણીની વાત કરીએ તો 1991 બાદ વધુ બેઠકો ભાજપના ખાતે રહી છે.

ભાજપે 1991માં 20, 1996માં 16, 1998માં 19, 1999માં 20, 2004માં 14, 2009માં 15 અને 2014માં લોકસભાની તમામ 26 બેઠકો જીતી હતી.

2017નો પડકાર

2014ની લોકસભા ચૂંટણી બાદ મોદીએ ગુજરાત છોડી દિલ્હી તરફ પ્રયાણ કર્યું. ત્યારબાદ 2017ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં પાર્ટી સામે ઘણા પડકારો આવ્યા પરંતુ પાર્ટી ગમે તેમ કરીને સત્તા બચાવવામાં સફળ રહી.

વરિષ્ઠ પત્રકાર અજય ઉમટ કહે છે, "2014માં ભાજપનો સ્ટ્રાઇક રેટ 100 ટકા હતો પરંતુ 2017માં પાર્ટીને મોટો ઝટકો લાગ્યો."

"ભાજપ પોતાનું પ્રદર્શન સુધારી શકી હોત તો 2017ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં 165 જેટલી બેઠકો મેળવી ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

શકી હોત પરંતુ એવું બન્યું નહીં. તેમને માત્ર 99 બેઠકો મળી જે તેમના માટે ઝટકા સમાન હતું."

"ત્યારે ગુજરાતમાં મોદીએ 15 દિવસમાં 38 રેલીઓ કરી હતી અને અમિત શાહને અમદાવાદમાં 12-15 દિવસ રોકાવું પડ્યું હતું. પાર્ટીને ડર હતો કે તેમનો ગઢ ગુજરાત તેમના હાથમાંથી નીકળી રહ્યો છે."

આ મુદ્દે વરિષ્ઠ પત્રકાર આર. કે. મિશ્રા સમજાવે છે, "2017માં ભાજપ માટે પરિસ્થિત ખૂબ જ ખરાબ બની ગઈ હતી. અમિત શાહે છાતી ઠોકીને કહ્યું હતું કે તેઓ 182માંથી 150 બેઠકો જીતશે. પરંતુ મોદીના સીએમ બન્યા બાદ (2001માં મોદી મુખ્ય મંત્રી બન્યા હતા) પ્રથમ વખત પાર્ટી 100 બેઠકોથી નીચેના અંક પર પહોંચી ગઈ હતી."

તમે આ વાંચ્યું કે નહીં?

આજની પરિસ્થિતિ શું સૂચવે છે?

આ અંગે આર. કે. મિશ્રા કહે છે, "કૉંગ્રેસની સૌથી મોટી કમજોરી શહેરી વિસ્તાર છે. આ વિસ્તાર ભાજપનો ગઢ રહ્યો છે તેમાં કોઈ શંકા નથી અને 2017માં કૉંગ્રેસ તેને ભેદી પણ ના શકી. પરંતુ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ભાજપ કમજોર છે."

તેમને લાગે છે કે આ વખતે પણ આવો જ ટ્રૅન્ડ બની શકે છે.

આ અંગે અજય ઉમટ કહે છે કે હાલની સ્થિતિને જોઈને લાગી રહ્યું છે કે 10 બેઠકો પર કૉંગ્રેસ વધુ મહેનત કરી રહી છે અને ભાજપ માટે આ બેઠકો પડકાર સમાન બની શકે છે.

તેઓ ઉમેરે છે કે આમાં આદિવાસી વિસ્તારો, મધ્ય ગુજરાત અને ગ્રામીણ વિસ્તારોનો સમાવેશ થાય છે.

સૌરાષ્ટ્રમાં પાંચ બેઠકો- જૂનાગઢ, જામનગર, પોરબંદર, અમરેલી અને સુરેન્દ્રનગર ભાજપ માટે પડકારજનક છે.

તો ઉત્તર ગુજરાતમાં ચાર બેઠકો- સાબરકાંઠા, બનાસકાંઠા, પાટણ, મહેસાણા અને આદિવાસી બહુમતીની પાંચ બેઠકો ભાજપ માટે પડકારજનક છે.

મહેસાણામાં તો સ્થિતિ એટલી ગંભીર છે કે એક સમયે પાર્ટીએ ઉપમુખ્ય મંત્રી નીતિન પટેલને પ્રસ્તાવ પાસ કરી ચૂંટણી લડવા કહ્યું હતું પરંતુ તેમણે ના પાડી દીધી હતી.

તેઓ વધુમાં કહે છે, "કૉંગ્રેસ 26 બેઠકો પર તો ફોકસ પણ નથી કરી રહી. તેમની નીતિ છે કે 13 બેઠકો પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરો અને ઓછામાં ઓછી 8 કે 10 બેઠકો જીતવાના પ્રયાસ કરો."

ખેડૂતોના મુદ્દા

અજય ઉમટ જણાવે છે કે સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છમાં પાણીની તંગી અત્યારથી દેખાઈ રહી છે અને ગુજરાત સરકારે જાતે જ કહી દીધું છે કે તેઓ ખેતી માટે ખેડૂતોને પાણી પૂરું પાડી નહીં શકે.

તેઓ ઉમેરે છે, "નર્મદા નદી પરના સરદાર સરોવર ડૅમમાં પણ પૂરતું પાણી નથી. ગુજરાતને ડૅમથી 90 લાખ એકર ફૂટ પાણી મળવું જોઈએ પણ 30-35 લાખ એકર ફૂટ પાણી જ મળશે."

"ખેડૂતોને કહી દેવામાં આવ્યું છે કે નદીના પાણીના...


1996માં ગાંધીનગરમાં લોકસભાની ચૂંટણી સમયે નામાંકન કરવા આવેલા અટલ બિહારી વાજપેયી

કલમ 370ની નાબૂદી બાદ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પોતાના નિર્ણયનો બચાવ કરતા અંગ્રેજી સમાચારપત્ર  ધ ઇકૉનૉમિક ટાઇમ્સને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું કે, "હું તમને જણાવવા માગું છું કે મેં આ નિર્ણય સમજીવિચારીને લીધો છે."

આ તરફ કલમ 370 મામલે કૉંગ્રેસ નેતા દિગ્વિજય સિંહે નવભારત ટાઇમ્સને આપેલા એક ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું છે કે જો નરેન્દ્ર મોદીએ પૂર્વ વડા પ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયીની નીતિ અપનાવી હોત તો યોગ્ય સમાધાન મેળવી શકાયું હોત, પરંતુ એ બાબતોને નરેન્દ્ર મોદીએ ઠુકરાવી દીધી છે.

દિગ્વિજય સિંહે કહ્યું કે, "અટલ બિહારી વાજપેયીનું માનવું હતું કે જમ્હુરિયત, કાશ્મીરિયત અને માનવતાના રસ્તે કાશ્મીરનું સમાધાન શોધી શકાય છે."

એક સમયની વાત કરીએ તો કાશ્મીરનાં પૂર્વ મુખ્યમંત્રી મહેબૂબા મુફ્તીએ કહ્યું હતું કે કાશ્મીરને લઈને અટલ બિહારી વાજપેયી પાસે જે દૃષ્ટિ હતી તે નરેન્દ્ર મોદી પાસે નથી.

કાશ્મીરના મોટા ભાગના નેતાઓ દ્વારા પણ વાજપેયીની કાશ્મીર નીતિ અંગે ચર્ચા કરવામાં આવે છે અને તેના પર ભાર અપાય છે.

પરંતુ મહત્ત્વનો સવાલ એ છે કે એવો તો કયો... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

જાદુ હતો કે જે અટલ બિહારી વાજપેયી બાદ બીજા કોઈ વડા પ્રધાન ન કરી શક્યા.

'કાશ્મીરીઓને વાજપેયીની નીતિ યોગ્ય લાગતી'

આ મામલે વરિષ્ઠ પત્રકાર બશીર મંઝરનું માનવું છે, વાસ્તવિકતા એ છે કે વાજપેયીએ કાશ્મીરની સમસ્યાના સમાધાન માટે કંઈ ખાસ કર્યું ન હતું.

પરંતુ તેમની છબિ એવી હતી કે જેનાથી કાશ્મીરીઓને વાજપેયીની દરેક નીતિ યોગ્ય લાગતી.

વાજપેયી કાશ્મીરને શાંત રાખવાની રીત જાણતા હતા અને એ રીત હતી પાકિસ્તાન સાથે વાતચીત ચાલુ રાખવી.

તેમણે વડા પ્રધાન તરીકે પોતાના કાર્યકાળ દરમિયાન પાકિસ્તાન સાથે સતત વાતચીત ચાલુ રાખી હતી.

બશીર મંજર માને છે, "વાજપેયી સમજતા હતા કે કાશ્મીરમાં શાંતિ જાળવી રાખવા માટે પાકિસ્તાન સાથે કંઈક ને કંઈક વાતચીત ચાલુ રાખવી જરૂરી છે."

"એ જ કારણ છે કે કારગિલ યુદ્ધ અને સંસદ પર હુમલા બાદ પણ તેમણે પાકિસ્તાન સાથે વાતચીતના રસ્તા ખુલ્લા રાખ્યા હતા."

વાજપેયી એ પણ જાણતા હતા કે કાશ્મીર મામલે કેન્દ્ર સરકારના ઘણા નિર્ણય ખોટા સાબિત થયા છે અને કોઈ પણ રાષ્ટ્રીય સ્તરના નેતા કાશ્મીરીઓના દુઃખને સમજી શક્યા નથી.

'મનના દરવાજા ખુલ્લા છે'

અટલ બિહારી વાજપેયીએ 18 એપ્રિલ, 2003ના રોજ કાશ્મીરમાં એક સાર્વજનિક સભાને સંબોધિત કરતા કહ્યું હતું, "અમે લોકો અહીં તમારું દુઃખ અને તકલીફ વહેંચવાં આવ્યા છીએ."

"તમારી જે પણ ફરિયાદો છે તેનો આપણે મળીને સમાધાન લાવીશું. તમે દિલ્હીનો દરવાજો ખટખટાવો."

"દિલ્હીની કેન્દ્ર સરકારના દરવાજા તમારા માટે ક્યારેય બંધ નહીં થાય. અમારા મનના દરવાજા હંમેશાં તમારા માટે ખુલ્લા રહેશે."

અટલ બિહારી વાજપેયીના આ નિવેદને જાદુનું કામ કર્યું. કાશ્મીરીઓને પહેલી વખત લાગ્યું કે કોઈ ભારતીય વડા પ્રધાન તેમનાં દુઃખોની વાત કરી રહ્યા છે, તેમની વાતને માની રહ્યા છે.

પોતાની આ જ સભામાં વાજપેયીએ પાકિસ્તાન સાથે ઉતાર-ચઢાવ ધરાવતા સંબંધો અને સંસદ પર હુમલા બાદ પણ પાકિસ્તાન તરફ મિત્રતાનો હાથ આગળ વધાર્યો હતો.

તેમણે જમ્મુ-કાશ્મીરના લોકોને ભરોસો અપાવ્યો હતો કે તેઓ દરેક સમસ્યાનું સમાધાન વાતચીતથી કરવા માગે છે.

આ જ યાત્રા દરમિયાન તેમણે ભાગલાવાદીઓ સહિત દરેક કાશ્મીરીઓ સમક્ષ માનવતા, જમ્હુરિયત અને કાશ્મીરિયતની હદમાં રહીને વાતચીતની રજૂઆત કરી હતી.

શબ્દોની જાદુગરી

આ પહેલા જેટલી વખત કેન્દ્ર સરકારે ભાગલાવાદીઓ સાથે વાતચીતની રજૂઆત કરી હતી, તેમાં ભારતીય બંધારણની હદની વાત કરવામાં આવી હતી. આ મામલે ભાગવાદીઓ ક્યારેય સહમત થયા ન હતા.

પરંતુ શબ્દોની...


1996માં યોજાયેલી લોકસભાની ચૂંટણી દરમિયાન બાંધીને રાખવામાં આવેલી મતપેટી

આ તસવીરોમાં 1960માં થયેલી ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપના બાદ યોજાયેલી 1962માં પ્રથમ વખત યોજાયેલી લોકસભા અને વિધાનસભાની ચૂંટણીની અલભ્ય તસવીરો પ્રદર્શિત કરાઈ છે. આ ઉપરાંત 1952માં યોજાયેલી અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કૉર્પોરેશનની ચૂંટણીની તસવીરો છે.

આ પ્રદર્શનમાં ફોટોજર્નાલીસ્ટ શુકદેવ ભચેચ અને દીકરા કલ્પિત ભચેચની તસવીરો છે.

1952ની અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કૉર્પોરેશનની ચૂંટણીની તસવીર

1952ની અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કૉર્પોરેશનની ચૂંટણીની તસવીર

1962માં ગુજરાતની પહેલી ચૂંટણીની તૈયારી

1960 પછી બૃહદ મુંબઈ રાજ્યમાંથી મુક્ત થયા પછી 1962માં યોજાયેલી ગુજરાતની પહેલી ચૂંટણી

મતદાન માટે આવેલી મહિલાઓ

1962ની અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કૉર્પોરેશનની ચૂંટણીની તસવીર

1962ની અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કૉર્પોરેશનની ચૂંટણી સમયની તસવીર

 1984ની ચૂંટણીમાં વોટ આપવા આવેલાં વિકલાંગ

1984ની લોકસભા ચૂંટણીમાં વોટ આપવા આવેલાં શારિરીક વિકલાંગ મતદાતા

1977ની ચૂંટણીની તસવીર

1977ની ચૂંટણીની તસવીર

1996માં વોટ આપવા આવેલાં બુઝુર્ગ મહિલાની તસવીર

1996ની લોકસભાની ચૂંટણી દરમિયાન અમદાવાદના એક ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:

મતદાન મથકની તસવીર

2009માં વોટ આપવા આવેલાં મહિલાની તસવીર

2009ની ચૂંટણીમાં વોટ આપીને આવેલાં મહિલા

રાજ્યના મુખ્ય નિર્વાચન અધિકારી ડૉ. મુરલી ક્રિશ્નન, રાજ્યના ચૂંટણી કમિશનર સંજય પ્રસાદ અને ફોટોગ્રાફર કલ્પિત ભચેચ

તમે અમનેફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યૂટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો