Dato: 2022-05-13

Sammendrag: To demonstrantar tilknytte Extinction Rebellion vart bøtelagde etter ein aksjon der dei utan varsel til politiet var med på å stoppe trafikken i om lag 90 minutt på Ring 1 i Oslo ein måndags morgon.

Hovudspørsmålet i saka var om inngrepet var i strid med Den europeiske menneskerettskonvensjonen (EMK) artikkel 11 om forsamlingsfridomen. Høgsterett kom til at det ikkje låg føre brot på artikkel 11. Samfunnet må tole ei viss forstyrring av dagleglivet, og styresmaktene må vise ein viss toleranse. Men der det er fare for liv og helse, kan styresmaktene likevel gripe inn med ein gong. Det skal jamt over også mykje til for at inngrep mot ein aksjon som skapar alvorleg forstyrring av trafikken, og som ikkje er varsla og er i strid med nasjonalt regelverk, vil vera i strid med artikkel 11.

Høgsterett uttalte også at EMK artikkel 11 ikkje gjer at bøtenivået etter ulovlege demonstrasjonar generelt skulle reduserast.

Høgsterett fann at bøtenivået i utgangspunktet burde vera 20 000 kroner. Bøtene vart etter varetektsfrådrag sette til 18 000 kroner.

Høgsterett fann vidare at tida var inne for å justere grunnlaget for omrekning av bøtestraff til subsidiært fengsel frå 500 til 1000 kroner per dag. Den subsidiære fengselsstraffa vart difor – før frådrag for fridomstap – sett til 20 dagar.

Dommen illustrerer grensene for den straffrie demonstrasjonsretten. I tillegg avklarar dommen fleire spørsmål knytt til straffutmåling ved bøter.

D O M
sagd 13. mai 2022 av Høgsterett i avdeling med
justitiarius Toril Marie Øie
dommar Knut H. Kallerud
dommar Per Erik Bergsjø
dommar Espen Bergh
dommar Borgar Høgetveit Berg
HR-2022-981-A, (sak nr. 21-162994STR-HRET)
Anke over Borgarting lagmannsretts dom 16. september 2021
A
B (advokat Aurora Lindeland Geelmuyden – til
prøve)
mot
Påtalemakta (statsadvokat Peter Andre Johansen)

2
R Ø Y S T I N G
(1) Dommar Høgetveit Berg:
Spørsmåla i saka og bakgrunnen for henne
(2) Saka gjeld ordensforstyrring og nekting av å etterkoma pålegg frå politiet under ein
demonstrasjon der deltakarane hindra trafikken. Ho reiser særleg spørsmål om det er eit
mishøveleg inngrep i ytrings- og forsamlingsfridomen etter Grunnlova og Den europeiske
menneskerettskonvensjonen – EMK – at demonstrantane fekk bøter, i tillegg til at den
delen av aksjonen som hindra trafikken, vart stansa.
(3) B og A deltok måndag 21. september 2020 i ein demonstrasjon i Oslo i regi av den
internasjonale klima- og miljøorganisasjonen Extinction Rebellion. På den norske
heimesida går det fram at organisasjonen meiner tradisjonelle aksjonsformer, som
underskriftskampanjar, lobbyverksemd og demonstrasjonar, ikkje er tilstrekkelege. Ein må
også ty til ikkje-valdeleg direkte aksjon og forstyrrande sivil ulydnad, saman med
markeringar som nyttar sterk symbolikk som vekkjer folk til handling.
(4) Organisasjonen hadde på førehand varsla demonstrasjonar, men nærare tid og stad var
ikkje kjent. Bs og As roller i demonstrasjonen var at dei saman med nokre andre, sperra
Ring 1 i Oslo sentrum i morgontrafikken. Aksjonen enda for dei med at dei fekk pålegg om
å fjerne seg, vart fjerna og gripne, og fekk bot. Demonstrasjonar framom Stortinget og
Klima- og miljøverndepartementet vart ikkje stansa. Då B og A vart lauslatne på kvelden,
vart dei samstundes bortviste frå Oslo sentrum innanfor Ring 1 fram til klokka 08.00 dagen
etter.
(5) B og A fekk kvart sitt førelegg på 17 000 kroner for ordensforstyrring, jf. straffelova
§ 181 fyrste ledd, jf. § 15, og for ikkje å ha etterkome pålegg frå politiet om å flytte seg frå
vegbanen på Ring 1, jf. politilova § 30 nr. 1, jf. § 5. Førelegga vart ikkje vedtekne, og
sakene vart viste til retten.
(6) Oslo tingretts dom 10. desember 2020 hadde slik domsslutning:
«B, født 00.00.1978, dømmes for overtredelse av straffeloven
§ 181 første ledd, jf. straffeloven § 15 og politiloven § 30 nr. 1, jf. § 5, jf. straffeloven
2005 § 79 bokstav a, til å betale en bot på 13.000 – trettentusen – kroner, subsidiært
23 – tjuetre – dager fengsel. Varetekt kommer til fradrag i den subsidiære
fengselsstraffen med 2 – to – dager, jf. straffeloven § 83, sjette ledd.
A, født 00.00.1990, dømmes for overtredelse av straffeloven § 181 første ledd,
jf. straffeloven § 15 og politiloven § 30 nr. 1, jf. § 5, jf. straffeloven 2005 § 79 bokstav
a, til å betale en bot på 13.000 – trettentusen – kroner, subsidiært 23 – tjuetre – dager
fengsel. Varetekt kommer til fradrag i den subsidiære fengselsstraffen med 2 – to –
dager, jf. straffeloven § 83, sjette ledd.»
(7) B og A anka tingrettens dom – provdøminga og lovbruken under skuldspørsmålet og
straffutmålinga – til lagmannsretten. Påtalemakta støtta at anken over straffutmålinga vart
fremja. Ved Borgarting lagmannsretts vedtak 11. mai 2021 vart ankane over
HR-2022-981-A, (sak nr. 21-162994STR-HRET)

3
straffutmålinga fremja, jf. straffeprosesslova § 321 fyrste ledd, medan ankane over
provdøminga og lovbruken under skuldspørsmålet vart nekta fremja. Høgsteretts ankeutval
forkasta anken over lagmannsrettens vedtak 24. juni 2021, jf. HR-2021-1354-U.
(8) Ved Borgarting lagmannsretts dom 16. september 2021 vart bøtene auka til 15 000 kroner
for både B og A. Saka vart, med samtykke frå begge sidene, handsama skriftleg.
(9) B og A har anka til Høgsterett. Anken gjeld lovbruken under skuldspørsmålet,
straffutmålinga og sakshandsaminga. Anken over sakshandsaminga er seinare fråfallen.
Prosessuelt blir det gjort gjeldande at Høgsterett har kompetanse til å prøve lovbruken
under skuldspørsmålet med heimel i straffeprosesslova § 342 andre ledd. Materielt blir det
gjort gjeldande at ytrings- og forsamlingsfridomen gjer forholdet rettkome, subsidiært at
bøtene må reduserast.
(10) Forsvararen har sett fram slik påstand:
«Prinsipalt: B og A frifinnes.
Subsidiært: B og A ansees på mildeste måte.
Saksomkostninger idømmes ikke.»
(11) Aktor har sett fram slik påstand:
«1. For begge tiltalte gjøres den endring i tingrettens dom at boten settes til
kr. 19.600,- – nittentusensekshundre – subsidiært 21 – tjueen – dager
fengsel. Varetekt kommer til fradrag i den subsidiære fengselsstraffen med
2 – to – dager jf. straffeloven § 83 sjette ledd.
2. Anken over lovanvendelsen og saksbehandlingen tas ikke til følge.»
Mitt syn på saka
Høgsteretts domsmakt utanfor anken
(12) Straffeprosesslova § 342 fyrste ledd slår fast at Høgsterett i utgangspunktet er bunden av
ankegrunnane i anken. Paragraf 342 andre ledd nr. 1 bestemmer likevel at retten utan
omsyn til ankegrunnar kan prøve om straffelovgjevinga er brukt rett.
(13) Det hindrar ikkje Høgsteretts prøving av lovbruken at denne ikkje har vore handsama av
lagmannsretten, jf. til dømes Rt-2003-179 avsnitt 6 og HR-2021-1453-S NAV avsnitt 57.
Dette gjeld både der anken til lagmannsretten ikkje gjaldt lovbruken, og der ankegrunnen
vart nekta fremja, som i saka her, jf. Rt-2003-179 avsnitt 6. Eg kan ikkje sjå at det er nokon
avgjerande grunn til at dette skal vera annleis der Høgsteretts ankeutval har forkasta ein
anke over å nekte ankegrunnen fremja for lagmannsretten etter straffeprosesslova
§ 321 femte ledd, ut frå ei prøving av sakshandsaminga.
(14) Etter ordlyden i straffeprosesslova § 342 andre ledd nr. 1 «kan» retten prøve lovbruken
utan omsyn til ankegrunn. Høgsterett har såleis i utgangspunktet ikkje plikt til å prøve
HR-2022-981-A, (sak nr. 21-162994STR-HRET)

4
lovbruken utanfor anken. Det kan likevel tenkjast unntak, sjå HR-2021-1453-S NAV
avsnitt 59:
«Det er hensynet til å oppnå et materielt riktig resultat som ligger til grunn for
adgangen til å prøve ankegrunner utenfor anken. De grunnleggende
rettsikkerhetsgarantiene som skal sikres gjennom ankesystemet kan derfor, ut fra de
konkrete omstendighetene i saken, medføre at ankedomstolen ikke kan unnlate å prøve
om straffelovgivningen er riktig anvendt. Et klart eksempel vil være tilfeller der retten
kommer i tvil om vilkårene for straffansvar er oppfylt. I en slik situasjon må prøving
skje for å unngå uriktige domfellelser.»
(15) Det er for meg ikkje nødvendig å ta stilling til om Høgsterett har plikt til å prøve lovbruken
i anken her, sidan eg meiner Høgsterett under alle omstende bør prøve lovbruken.
Påtalemakta har slutta seg til dette.
Rettslege utgangspunkt for lovbruken under skuldspørsmålet
(16) Partane er samde om at vilkåra i straffelova § 181 fyrste ledd og politilova § 30 nr. 1,
jf. § 5, som førelegga gjeld, isolert sett er oppfylte. Dei to sikta har forstyrra den ålmenne
fred og orden og lovleg ferdsel, jf. § 181 fyrste ledd bokstav a og b. Framferda er
utilbørleg, med mindre Grunnlova eller EMK likevel gjer framferda rettkomen. Unnlatinga
av å etterkoma pålegget frå politiet blir ramma av politilova § 30 nr. 1, jf. § 5. Dei to
straffeboda vernar ulike interesser og rettar seg mot ulike sider av framferda til dei sikta
den aktuelle dagen. Begge straffeboda kan med det nyttast samstundes.
(17) Reglane som kan gjera handlingane rettkomne, er Grunnlova § 100 og EMK artikkel
10 om ytringsfridomen, og Grunnlova § 101 og EMK artikkel 11 om forsamlings- og
foreiningsfridomen.
(18) Forholdet mellom Grunnlova § 101 og EMK artikkel 11 er omtalt av Høgsterett i plenum i
HR-2016-2554-P Holship avsnitt 81:
«Ved fastleggelsen av retten til organisasjonsfrihet etter Grunnloven § 101 første ledd
er det naturlig å ta utgangspunkt i retten til organisasjonsfrihet etter EMK artikkel 11.
På samme måte som Grunnloven § 102 om rett til privatliv er § 101 første ledd
utformet med blant annet den tilsvarende rett etter EMK som forbilde, jf. Dokument
16 (2011–2012) Rapport til Stortingets presidentskap fra Menneskerettighetsutvalget
om menneskerettigheter i grunnloven, side 163 ff., jf. Innst.186 S (2013–2014), side
26-27. For retten til privatliv har Høyesterett allerede fastslått at Grunnloven § 102 må
tolkes med utgangspunkt i den tilsvarende bestemmelse i EMK, se Rt-2015-93 (Maria)
avsnitt 57 og 60 og Rt-2015-155 (Rwanda) avsnitt 40 og 44. Jeg finner det klart at det
samme må gjelde for retten til organisasjonsfrihet. Dette innebærer blant annet at selv
om Grunnloven § 101 første ledd ikke inneholder noen uttrykkelig adgang til å gjøre
inngrep i organisasjonsfriheten tilsvarende EMK artikkel 11 nr. 2, må en slik adgang
innfortolkes.»
(19) Grunnlova § 101 må såleis tolkast i lys av EMK artikkel 11. Sidan det ikkje ligg føre
rettskjelder som tilseier at Grunnlova gjev eit vern som går lenger enn EMK, tek eg
utgangspunkt i EMK artikkel 11 nr. 1, som gjev alle rett til fritt å delta i fredelege
forsamlingar:
HR-2022-981-A, (sak nr. 21-162994STR-HRET)

5
«Everyone has the right to freedom of peaceful assembly and to freedom of
association with others, …»
(20) EMK artikkel 10 og 11 er til dels overlappande. Eg viser her til Jon Fridrik Kjølbro, Den
Europæiske Menneskerettighedskonvention – for praktikere, 5. udgave, 2020, side 1206:
«Artikel 11 beskytter to centrale og grundlæggende rettigheder: forsamlingsfrihed og
foreningsfrihed. Disse rettigheder er tæt knyttet til andre rettigheder i konventionen,
herunder artikel 9 (religionsfrihed) og artikel 10 (ytringsfrihed).
Selv om artikel 11 om forenings- og forsamlingsfrihed har et selvstændigt indhold og
anvendelsesområde, skal bestemmelsen ses i lyset af artikel 10 om ret til ytringsfrihed.
Beskyttelsen af meninger og friheden til at udtrykke sådanne er således et af
formålene med forsamlings- og foreningsfriheden.
…
Visse handlinger kan både karakteriseres som ytringer og deltagelse i forsamlinger.
Som eksempel kan nævnes deltagelse i en fredelig demonstration for derigennem at
give udtryk for bestemte meninger. En sådan handling kan både opfattes som
udnyttelse af retten til ytringsfrihed og som deltagelse i en fredelig forsamling. En
fredelig forsamling kan således give udtryk for en ytring i form af ord, handlinger eller
ved ikke at sige noget. I sådanne tilfælde er artikel 10 en lex generalis og artikel 11 en
lex specialis, og en klage vil derfor alene blive vurderet i forhold til artikel 11, der
imidlertid vil blive fortolket og anvendt i lyset af artikel 10. I visse tilfælde vil
formålet med en flerhed af personers protest navnlig være at give udtryk for en
holdning, og i sådanne tilfælde kan det være mere relevant at vurdere klagen i forhold
til artikel 10, der vil blive fortolket i lyset af artikel 11.»
(21) EMK artikkel 11 skal såleis tolkast i lys av artikkel 10, sidan vern av ytringsfridomen er eit
av føremåla med forsamlings- og foreiningsfridomen. I visse tilfelle vil det kunne vera
grunnlag for ei anna tilnærming, der ein vurderer ein klage etter artikkel 10, tolka i lys av
artikkel 11. Når det gjeld fredelege demonstrasjonar, vil artikkel 11 likevel jamt over
fungere som ein spesialregel.
(22) Ein demonstrasjon i form av ein trafikkblokade skal reknast som ein fredeleg aksjon som
er verna av EMK artikkel 11, jf. Den europeiske menneskerettsdomstolen – EMD – sin
storkammerdom 15. oktober 2015 Kudrevičius mfl. mot Litauen avsnitt 92. Å medvite
hindre trafikken og dagleglivet på ein måte som alvorleg forstyrrar aktivitetane til andre, er
likevel ikkje i kjernen av den fridomen som er verna av EMK artikkel 11, jf. avsnitt 97.
(23) For at eit inngrep i forsamlingsfridomen etter EMK artikkel 11 skal vera lovleg, må det
etter artikkel 11 nr. 2 fylle tre vilkår: (i) ha heimel i lov, (ii) vareta eit legitimt føremål
nemnt i konvensjonsteksten – nasjonal eller offentleg tryggleik, førebyggje uorden eller
kriminalitet, verne helse eller moral eller verne fridomane og rettane til andre – og
(iii) vera nødvendig i et demokratisk samfunn. Det sistnemnde vilkåret, som eg straks kjem
nærare attende til, blir gjerne omtalt som kravet til proporsjonalitet. Fordi retten til
forsamlingsfridom er fundamental i eit demokratisk samfunn, må reglane om inngrep i
denne retten «be narrowly interpreted», samstundes som statane har «a certain but not
unlimited margin of appreciation» når EMD handsamar spørsmålet, jf. Kudrevičius
avsnitt 142.
HR-2022-981-A, (sak nr. 21-162994STR-HRET)

6
(24) Når ein skal vurdere inngrep ved ein demonstrasjon, må ein sjå på styresmaktenes samla
tiltak, før og under demonstrasjonen, og også på straffetiltak etter demonstrasjonen, sjå
Kudrevičius avsnitt 100 med vidare referansar.
Nærare om vurderinga av proporsjonalitet
(25) For fastlegginga av det nærare innhaldet i proporsjonalitetsvurderinga, er det naturleg å ta
utgangspunkt i EMDs storkammerdom 15. oktober 2015 Kudrevičius mfl. mot Litauen.
(26) Proporsjonalitetsvurderinga er brei. I den eine vektskåla ligg dei føremåla som er nemnde i
EMK artikkel 11 nr. 2. I den andre ligg ytringsfridomen i ord, fakter eller til og med teiing
frå personar som er samla på ein veg eller annan offentleg stad, jf. avsnitt 144. Det står
sentralt i vurderinga om tiltaka er rimelege og eigna til å oppnå det legitime føremålet som
er søkt vareteke. Som utgangspunkt gjeld det eit krav om at andre og mindre inngripande
tiltak som er eigna til å oppnå føremålet, ikkje må vera tilgjengelege, jf. avsnitt 143 og
Kjølbro side 852.
(27) I storkammerdommen avsnitt 146 går det fram at arten av, og alvoret i, sanksjonane, må ha
vekt. I utgangspunktet krevst det særleg gode grunnar – «particular justification» – for at
straffesanksjonar mot fredelege demonstrantar skal reknast som proporsjonale. Straff er
likevel akseptert for trafikkblokade med kritikkverdig framferd, jf. avsnitta 173 og 180.
(28) Krav om førehandssamtykke til eller varsel om demonstrasjonar er prinsipielt ikkje i strid
med EMK artikkel 11, jf. avsnitt 147. Statane kan også sanksjonere demonstrantar som
ikkje følgjer slike reglar, jf. avsnitt 149. I avsnitt 150 peikar likevel EMD på at ein
demonstrasjon utan samtykke ikkje nødvendigvis gjev grunnlag for inngrep frå statens
side:
«In particular, where demonstrators do not engage in acts of violence it is important
for the public authorities to show a certain degree of tolerance towards peaceful
gatherings if the freedom of assembly guaranteed by Article 11 of the Convention is
not to be deprived of all substance …»
(29) Eg oppfattar dette – «certain degree of tolerance» – som eit generelt utgangspunkt, og ikkje
som eit vilkår, jf. også avsnitt 155, der det går fram at toleransen «cannot be defined in
abstracto».
(30) Manglande samtykke er ikkje utan vidare tilstrekkeleg for at det kan gjerast inngrep,
jf. avsnitt 151. I slike situasjonar må ein særleg vurdere kva for offentlege interesser som
er ramma, og kva for risiko demonstrasjonen representerer. Dette gjeld også ved spontane
demonstrasjonar, jf. avsnitta 152 og 153.
(31) EMD framhevar i avsnitta 155 og 156 at det er viktig at dei som organiserer
demonstrasjonar, følgjer eventuelle reglar for dette:
«155. Any demonstration in a public place may cause a certain level of disruption
to ordinary life, including disruption of traffic (see Barraco, cited above,
§ 43; Disk and Kesk v. Turkey, no. 38676/08, § 29, 27 November 2012; and
İzci, cited above, § 89). This fact in itself does not justify an interference
with the right to freedom of assembly (see Berladir and Others, cited above,
HR-2022-981-A, (sak nr. 21-162994STR-HRET)

7
§ 38, and Gün and Others, cited above, § 74), as it is important for the public
authorities to show a certain degree of tolerance (see Ashughyan, cited
above, § 90). The appropriate ‘degree of tolerance’ cannot be defined in
abstracto: the Court must look at the particular circumstances of the case
and particularly at the extent of the ‘disruption to ordinary life’ (see Primov
and Others, cited above, § 145). This being so, it is important for
associations and others organising demonstrations, as actors in the
democratic process, to abide by the rules governing that process by
complying with the regulations in force (see Oya Ataman, cited above, § 38;
Balçık and Others, cited above, § 49; Éva Molnár, cited above, § 41;
Barraco, cited above, § 44; and Skiba, decision cited above).
156. The intentional failure by the organisers to abide by these rules and the
structuring of a demonstration, or of part of it, in such a way as to cause
disruption to ordinary life and other activities to a degree exceeding that
which is inevitable in the circumstances constitutes conduct which cannot
enjoy the same privileged protection under the Convention as political
speech or debate on questions of public interest or the peaceful manifestation
of opinions on such matters. On the contrary, the Court considers that the
Contracting States enjoy a wide margin of appreciation in their assessment
of the necessity in taking measures to restrict such conduct (see paragraph
97 above; see also, mutatis mutandis, Drieman and Others, decision cited
above).»
(32) Eg forstår dette slik at når dei som organiserer demonstrasjonen, medvite ikkje følgjer
reglane, og demonstrasjonen fører til forstyrring som overstig det som ikkje er til å koma
ifrå ved fredelege demonstrasjoner, har demonstrantane ikkje det same vernet som ved
politiske taler og debattar. Statane har då ein vidare margin for inngrep dersom spørsmålet
kjem til prøving i EMD. I dette ligg det også ein lågare toleranseterskel.
(33) I vurderinga av den konkrete saka vart det i Kudrevičius avsnitt 170 peikt på skilnaden
mellom demonstrasjonar der forstyrringa er ein rein sideeffekt av demonstrasjonen, og
demonstrasjonar som i seg sjølv er verkemiddel for å få merksemd. Og i avsnitt 171 vart
det lagt vekt på at demonstrasjonen ikkje direkte ramma den aktiviteten protestane var retta
mot. Inngrep mot demonstrasjonar kan likevel også vera proporsjonale der det er ein slik
direkte samanheng. Sjølv om ein i utgangspunktet fritt kan velja aksjonsmåte, kan ein ikkje
stå fritt til å velja eit kvart verkemiddel.
(34) Oppsummert: Samfunnet må tole ei viss forstyrring av dagleglivet, og styresmaktene må
vise ein viss toleranse. Dette vil etter omstenda også tilseia at styresmaktene må vente med
å gripe inn. Toleransegraden kan likevel ikkje fastleggjast generelt, men må vurderast
konkret – særleg ut frå verknadene av forstyrringane. Der det er fare for liv og helse, kan
styresmaktene gripe inn med ein gong. Det skal jamt over også mykje til for at inngrep mot
ein aksjon som skapar alvorleg forstyrring av trafikken, og som ikkje er varsla og er i strid
med nasjonalt regelverk, vil vera i strid med EMK artikkel 11.
(35) Det er for Høgsterett ikkje vist til avgjerder frå EMD som tydeleg viser ein nedre terskel
for inngrep. Det er heller ikkje peikt på avgjerder frå EMD med eit nokolunde
samanliknbart faktum. Eg vil likevel trekkje fram tre saker til illustrasjon.
(36) Den fyrste saka er den alt nemnde storkammerdommen Kudrevičius mfl. mot Litauen.
Bakgrunnen for saka var at litauiske bønder var misnøgde med landbrukssubsidiane og
HR-2022-981-A, (sak nr. 21-162994STR-HRET)

8
hadde fått løyve til å demonstrere på gjevne stader. Frå 19. til 21. mai 2003 demonstrerte
dei innanfor rammene av løyva, men 21. mai gjekk høvesvis 250, 500 og
1500 demonstrantar, i strid med løyva og utan varsel, ut på tre hovudvegar slik at trafikken
stansa. På ein av vegane vart det i tillegg parkert traktorar. Pålegg om fjerning vart ikkje
etterkome. Blokadane varte i to døgn. EMD la til grunn at blokadane «created a significant
inconvenience for the flow of goods carriers and private cars, with ensuing traffic jams and
long queues of vehicles», jf. avsnitt 169. Klagarane hadde vore med på å organisere
blokadane eller hadde unnlate å etterkoma «lawful orders» frå politiet om å fjerne
traktorane. Straffa vart for alle sett til fengsel på vilkår i 60 dagar og forbod i eitt år mot å
reise heimafrå i meir enn sju døgn av gongen utan å få dette førehandsgodkjent av
styresmaktene. EMD kom til at dette ikkje var ei krenking av EMK artikkel 11. Det er
ikkje noko i avgjerda som tilseier at dette var eit grensetilfelle.
(37) Den andre saka er EMDs avgjerd 5. mars 2009 Barraco mot Frankrike. Saka gjaldt ein
«køyr sakte»-aksjon i morgontrafikken på ein motorveg. Totalt 17 køyretøy deltok i
aksjonen, som varte i fem timar. I strid med fransk rett var aksjonen ikkje varsla.
Styresmaktene vart likevel klare over aksjonen og hadde hatt høve til å setje inn tiltak for å
verne trafikktryggleik og ro og orden, til dømes ved politieskorte. Klagaren vart gripen
etter at han stansa lastebilen sin på motorvegen, trass i at han hadde blitt åtvara av politiet
om at det ville kunne resultere i straff. Han vart dømd til fengsel på vilkår i tre månader og
1500 euro i bot. Han vart ikkje straffa for å ha delteke i demonstrasjonen, men for å ha
obstruert trafikken meir enn det som normalt ville ha vore konsekvensen av utøvinga av
demonstrasjonsretten. Trafikken hadde ved fleire høve stansa heilt opp. EMD kom til at
klagaren hadde fått gjeve uttrykk for sitt syn, at styresmaktene hadde vore tilstrekkeleg
tolerante, og at inngrepet såleis ikkje var ei krenking av EMK artikkel 11. Heller ikkje
denne avgjerda ser ut til å ha vore noko grensetilfelle.
(38) Den tredje saka er EMDs avgjerd 18. mars 2003 Lucas mot Storbritannia. I denne saka
hadde klagaren vore med på å blokkere ein offentleg veg til ein marinebase.
Demonstrantane sat i vegen i protest mot britiske styresmakters avgjerd om å behalde
Trident atomubåtar. Det var ein spissa aksjon med marginal forstyrring av trafikken. Etter
to åtvaringar vart klagaren gripen og halden i ein politibil i fire timar, før ho vart køyrd til
politistasjonen og tiltalt for ordensforstyrring. Ho vart seinare dømd til å betale 150 britiske
pund. EMD kom til at gripinga korkje var ei krenking av EMK artikkel 5, 10 eller 11.
Den konkrete lovbruken under skuldspørsmålet
(39) Demonstrasjonen som B og A deltok på i Oslo sentrum 21. september 2020, var tvillaust
ein fredeleg aksjon som er verna av EMK artikkel 11, sjølv om aksjonen var ein
trafikkblokade. Like tvillaust vart det gjort inngrep i forsamlingsfridomen då
demonstrantane vart pålagde å fjerne seg frå vegbanen – og då dei ikkje etterkom dette
pålegget, vart gripne, sette i varetekt og etter lauslatinga bortviste frå Oslo sentrum og
bøtelagde. Spørsmålet er om bøtelegginga og dei andre inngrepa er ei lovleg innskrenking
av forsamlings- og demonstasjonsretten.
(40) Ved avgjerda av skuldspørsmålet la tingretten til grunn følgjande som prova:
«I dette tilfellet var planen å stenge Ring 1 for trafikk i morgentrafikken en mandag
morgen og skape en bilfri lunge der det normalt er høy biltrafikk. Noen av
HR-2022-981-A, (sak nr. 21-162994STR-HRET)

9
demonstrantene skulle sperre av veien, slik som de fire som her er tiltalt, mens andre
hadde tenkt å spille gateteater, lese dikt, fremføre musikk. Målet var å påkalle
oppmerksomhet særlig hos politiske beslutningstakere men også blant alminnelige
folk. Det pågikk samtidig og senere på dagen markeringer på Eidsvolds plass foran
Stortinget, og utenfor Klima og miljødepartementet i regi av XR.
Klokken 0630 om morgenen mandag 21. september 2020 sperret flere medlemmer i
organisasjonen trafikken i Fredriksgate i Oslo ved å legge seg ned i tre ulike kryss der
Frederiksgate krysser henholdsvis Kristian IVs gate, Karl Johans gate og
Stortingsgata. Trafikken stoppet opp i begge retninger. Politiet kom raskt til stedet og
påla de som sperret veien å flytte seg. 54 av demonstrantene nektet å flytte seg, og
politiet måtte flytte dem fysisk ved å bære dem inn i ventende politibiler. De ble kjørt
til sentralarresten i Oslo hvor de ble løslatt senere på dagen etter å ha fått presentert
forelegg for ordensforstyrrelser.
De fire denne saken gjelder befant seg i Frederiksgate/Kristian IVs gate, i vestgående
kjørebane. Med unntak av A, var de lenket sammen med rør av plast og metall. Det
var også en fjerde person lenket sammen med dem. Han har vedtatt forelegg og er ikke
en del av denne saken. Inne i røret var en stålstang hvor det var festet karabinkroker.
Disse var i andre enden festet i armen til demonstrantene, slik at de ikke kunne rykkes
ut av røret, men politiet måtte sage eller klippe dem løs med sag og avbitertang. På
tilsvarende måte hadde andre demonstranter hindret passasjen i de andre kryssene.
Det tok om lag en og en halv time før demonstrantene var fjernet helt og trafikken
gikk som normalt igjen.»
(41) Berre to av dei fire som var partar for tingretten – B og A – er partar i saka her.
(42) Inngrepa frå politiet hadde i utgangspunktet heimel i lov, jf. politilova § 7, jf. § 5, og
straffeprosesslova § 173, samt dei aktuelle straffeboda. Forsvararen har gjort gjeldande at
fridomstap etter om lag klokka 11.20 den aktuelle dagen, då det vart vedteke å oppretthalde
gripingane på grunn av gjentakingsfare, ikkje hadde heimel i lov, og at fridomstapet såleis
var delvis uheimla. B vart lauslaten klokka 19.35 og A klokka 20.23. Totalt var
54 demonstrantar gripne. Alle kunne ikkje lauslatast samstundes, og det måtte
nødvendigvis ta noko tid å utregistrere alle frå arresten. Lagmannsretten la til grunn at dei
sikta vart haldne tilbake noko lenger enn det gripingsgrunnlaget tilsa, men at dei vart
lauslatne så snart det var praktisk mogleg etter at behovet hadde falle bort. Likevel er det
gjort gjeldande at politiet ikkje burde ha gripe så mange fredelege demonstrantar når det
ville ta så lang tid å lauslate dei. Det er eg ikkje samd i. Eg kan ikkje sjå at fridomstapet
mangla heimel i lov.
(43) Vidare er det tvillaust at inngrepa frå politiet varetok legitime føremål. Inngrep av omsyn
til trafikkavviklinga, risikoen for farlege trafikksituasjonar og fri veg for ambulansar og
andre utrykkingskøyretøy gjeld vern av liv og helse, andre personars fridom og rettar og ro
og orden. Bøtene har både ein individualpreventiv og ein allmennpreventiv funksjon knytt
til dei nemnde føremåla.
(44) I vurderinga av om bøtelegginga og dei andre inngrepa er proporsjonale, er utgangspunktet
at ytringsfridom og forsamlingsfridom er fundamentale rettar i eit demokrati. Politiske
ytringar er heilt i kjernen av ytringsfridomen. I saka her er det difor sentralt at inngrepa
ikkje retta seg mot dei politiske ytringane, men mot at demonstrantane blokkerte Ring 1 i
sentrum av Oslo. B og A vart utelukkande pålagde å gå or vegen og vart gripne fyrst då dei
HR-2022-981-A, (sak nr. 21-162994STR-HRET)

10
nekta dette. Demonstrantar som ikkje var i vegbanen, vart ikkje stansa i markeringane sine
og vart heller ikkje gripne.
(45) Verknadene av demonstrasjonen er skildra slik i tingrettens dom:
«Markeringen innebar at hovedferdselsåren i Oslo indre by, Ring 1, ble totalt sperret i
begge retninger i en og en halv time i morgentrafikken en mandag morgen. Svært
mange personer ble stående i kø og derved hindret fra å komme tidsnok til det de
skulle. I følge uteleder Strande skapte det farlige trafikale situasjoner når biler forsøkte
å manøvrere seg ut av stillestående kø ved at de kjørte på fortau, tok ulovlige
U-svinger og kjørte på rødt lys og mot kjøreretningen. Det skapte også fare for
utrykningskjøretøyer som kunne blitt stående fast. Det er opplyst at dette ikke skjedde,
fordi nødetatene raskt fikk melding om trafikkstansen, men det var en risiko for at
dette kunne skje. De tiltalte har forklart at de hadde en plan for utrykningskjøretøy,
som skulle slippes forbi sperringene om det kom. En videofilm viser også at de slapp
forbi to av politiets biler. Denne planen tar imidlertid ikke høyde for
utrykningskjøretøy som kunne blitt stående fast lenger bak i køen. Arrangementet
innebar således en risiko for liv og helse.»
(46) Demonstrasjonen i vegbanen skapte ein farleg situasjon og innebar ein risiko for liv og
helse. Aksjonen hindra trafikken og skapte kø som ramma tredjepersonars fridom og rettar
og ålmenn ro og orden. Avviklinga av aksjonen tok ressursar frå andre oppgåver i politiet.
Forstyrringa var alvorleg og medviten.
(47) Føremålet med aksjonen var nettopp å lamme trafikken på Ring 1. Trafikkblokaden var
ingen indirekte effekt av ein demonstrasjon, men sjølve verkemiddelet.
(48) Aksjonen gjekk med dette langt ut over den forstyrringa som er venteleg ved ein ordinær
fredeleg demonstrasjon. Framferda var såleis utanfor kjernen i EMK artikkel 11 nr. 1.
(49) Extinction Rebellion hadde, i strid med politilova § 11, heller ikkje varsla om den konkrete
aksjonen. B, A og dei andre aksjonistane har då mindre krav på vern. Ut over inngrepa mot
demonstrantane var det lite politiet kunne gjera for å avhjelpe situasjonen for dei som vart
ramma. Aksjonen vart gjennomført på ein stad i Oslo der det er vanskeleg eller umogleg å
omdirigere trafikken på kort varsel og med det dempe konsekvensane av aksjonen.
Tidspunktet for aksjonen var truleg vald for at han skulle få ynskt effekt på trafikken og
med det gje mediemerksemd.
(50) Forstyrringane som oppstod, var ikkje resultat av ein spontan aksjon retta primært mot dei
som vart ramma av aksjonen. Rett nok er redusert biltrafikk ein del av det politiske
føremålet det vart demonstrert til fordel for, men aksjonen var i hovudsak retta mot
styresmaktenes generelle klima- og miljøpolitikk.
(51) Politiet greip inn med pålegg etter relativt kort tid. Om lag 20 minutt etter at politiet kom
til staden, tok det til å flytte aksjonistane bort frå vegbanen. Det tok om lag ein og ein halv
time før alle aksjonistane var fjerna og trafikken igjen gjekk som normalt. Politiet brukte
minimalt med makt. Dei sikta vart haldne i arresten noko lenger enn det gjentakingsfaren
tilsa, men dei vart lauslatne så snart det var praktisk mogleg. Dei vart då pålagde å halde
seg borte frå Oslo sentrum fram til neste dag klokka 08.00. I tillegg fekk dei bøter, som er
straff.
HR-2022-981-A, (sak nr. 21-162994STR-HRET)

11
(52) Inngrepa overfor den einskilde må vurderast samla. I ei straffesak, som her, er vurderinga
av proporsjonaliteten i inngrepa ikkje knytt til kvart einskild inngrep eller verkemiddel,
men om det alt i alt er proporsjonalt å straffe med bøter og subsidiær fengselsstraff i
tillegg. Dei andre inngrepa vart gjorde for å stoppe aksjonen og for å hindre gjentaking.
(53) Forsvararen har gjort gjeldande at straff vil kunne ha ein dempande effekt – chilling effect
– som kan føre til at ytrings- og forsamlingsfridomen i røynda blir innskrenka. Eg er samd
i at dette generelt er relevant. Vekta av momentet vil likevel avhenge av forma på
demonstrasjonen. Dersom ein demonstrasjon går klart ut over det som er verna etter EMK
artikkel 11, vil ein chilling effect tvert om kunne vera ynskt, både individual- og
allmennpreventivt. Deltakarane i den aktuelle aksjonen hadde full fridom til å få fram
bodskapet sitt ved å ytre seg på lovlege måtar. Eg legg såleis ikkje vekt på denne effekten.
(54) Oppsummert: Politiet reagerte berre mot aksjonen midt i vegen. Aksjonistane vart elles
ikkje hindra i å framføre synspunkta sine gjennom andre aksjonsformer. Aksjonen var
ikkje varsla. Demonstrasjonen i vegbanen førte til stor ulempe, og vart avslutta av politiet
for å avverje fare og ytterlegare forstyrringar av trafikken. Aksjonen hadde alvorlege
verknader langt ut over ein ordinær politisk demonstrasjon. Dette var nettopp føremålet
med, og ikkje ein sideeffekt av, aksjonen. Aksjonsmåten var ikkje i kjernen av EMK
artikkel 11. Med dei alvorlege forstyrringane den uvarsla aksjonen førte til etter kort tid,
kunne politiet utan hinder av demonstrasjons- og ytringsfridomen straks pålegge
demonstrantane å flytte seg og deretter gripe dei om pålegget ikkje vart etterkome.
(55) Etter dette konkluderer eg med at ilegging av straff i form av bøter og subsidiær
fengselsstraff for B og A, i alle fall på det nivået som er aktuelt her, ikkje vil innebera ei
krenking av EMK artikkel 11 og forsamlings- og demonstrasjonsfridomen. Eg legg til at
dette etter mitt syn ikkje er eit grensetilfelle.
Reaksjonsfastsetjinga
(56) Det skal utmålast straff for eitt brot på straffelova § 181 fyrste ledd og eitt brot på
politilova § 30, jf. § 5, for både B og A. Ordensforstyrringane og nektinga av å rette seg
etter pålegga frå politiet heng tett i hop og må sjåast i samanheng.
Straffeskjerpingsprinsippet i straffelova § 79 bokstav a kjem i bruk.
(57) Det var tale om ein planlagt aksjon som førte til relativt store forstyrringar. Saman med
andre demonstrantar blokkerte B og A trafikken på ein hovudveg i Oslo sentrum i om lag
90 minutt. Ein av grunnane til at det tok såpass lang tid å få rydda vegen, var at fleire av
deltakarane var lenka saman på ein måte som gjorde det vanskeleg å fjerne dei frå
vegbanen. Aksjonen skapte ein farleg trafikksituasjon og var ressurskrevjande for politiet.
(58) Strafferamma for brot på straffelova § 181 fyrste ledd er bøter eller fengsel i seks månader.
For brot på politilova § 30 er strafferamma bøter eller fengsel i tre månader. Bøter er
tvillaust rett reaksjonsform i saka her. Det ligg ikkje føre direkte samanliknbar praksis frå
Høgsterett som gjev rettleiing for bøtenivået ved tilsvarande ulovlege aksjonar.
(59) Politidistrikta Oslo, Aust, Sør-Aust, Sør-Vest og Agder opererer med eit felles
bøtedirektiv, som gjev ein oversikt over påtalepraksis i store delar av landet.
Utgangspunktet for å nekte å etterkoma pålegg frå politiet er 8 000 kroner. Skjerpa sats er
HR-2022-981-A, (sak nr. 21-162994STR-HRET)

12
13 000 kroner. For ordensforstyrringar er satsane høvesvis 8 000 og 10 000 kroner. Ved to
bøteforhold – konkurrens – tek ein utgangspunkt i det mest alvorlege forholdet og legg til
halvparten av det minst alvorlege forholdet. Bøtenivået føresett at førelegget blir vedteke
og inneheld med det ein tilståingsrabatt på om lag 1/6. Ved pådømming i retten vil difor
påstanden normalt vera 20 prosent høgare enn satsen i førelegget.
(60) Bøtene i denne saka bør etter aktors syn fastsetjast etter dei skjerpa satsane, sidan aksjonen
ramma mange, var trafikkfarleg og kravde store ressursar frå politiet. Det tilseier bøter på
21 600 kroner.
(61) Bøtedirektivet har sin primære funksjon ved masselovbrot. Bruk av standardsatsar sikrar
lik handsaming av like tilfelle. Ei standardisering gjer rett nok at prinsippet i straffelova
§ 53 andre ledd om økonomisk evne får mindre vekt, men det er god grunn til å
standardisere bøtesatsane ut frå effektivitets- og rimelegheitsomsyn ved masselovbrot. Det
bøtenivået som direktivet fastset for lovbrot som i saka her, gjev etter mitt syn eit rimeleg
utgangspunkt.
(62) Men sjølv om bøtedirektivet gjev rettleiing, må Høgsterett fastsetja det retten meiner er
korrekt straff. Reaksjonen må stå i forhold til kor alvorleg lovbrotet er. Allmennpreventive
omsyn tilseier ein markert og følbar reaksjon.
(63) Eg meiner at utgangspunktet i saka her bør vera bøter på 20 000 kroner – før moglege
formildande eller skjerpande omstende – altså om lag som etter dei skjerpa satsane. Bøter
på eit slikt nivå vil i seg sjølv ikkje vera i strid med EMK artikkel 11.
(64) Forsvararen har gjort gjeldande at EMK artikkel 11 også er relevant ved
reaksjonsfastsetjinga. Føresett at bøtene i seg sjølve er proporsjonale, kan eg ikkje sjå at
ytrings- eller forsamlingsfridomen skal gje grunnlag for eit lågare bøtenivå enn elles. At
demonstrasjonen var fredeleg, kan ikkje ha vekt når ein fyrst konstaterer at ein er utanfor
vernet i EMK artikkel 11. Dei som deltek i fredelege demonstrasjonar, også slike som går
ut over grensene i artikkel 11, vil jamt over meine at demonstrasjonane har eit aktverdig
føremål. Klima- og miljøspørsmål er særs viktige, jf. plenumsdommen i HR-2020-2472-P
avsnitta 49 til 55, men nettopp ytringsfridomen gjer at reaksjonsfastsetjinga ikkje bør vera
avhengig av om retten er samd eller usamd i det politiske bodskapet knytt til aksjonen.
(65) Forsvararen har vidare gjort gjeldande at det er formildande at B og A har tilstått,
jf. straffelova § 78 bokstav f. Sjølv om dei faktiske forholda er erkjente, er det etter mitt
syn ikkje grunnlag for tilståingsrabatt. Ved utferdinga av førelegga på 17 000 kroner vart
det i tråd med vanleg praksis vist til eit høgare bøtenivå – 20 400 kroner – dersom
førelegga ikkje vart vedtekne. Når dei sikta ikkje bidreg til den prosessøkonomiske
vinninga som gjer at saka blir avgjort ved førelegg, vil det sjeldan vera grunnlag for
strafferabatt ved pådøming i retten. Eg legg til at B og A vart tekne på fersk gjerning.
(66) Forsvararen har endeleg gjort gjeldande at sakshandsamingstida frå aksjonen fram til i dag
må føre til reduksjon av bøtene. Heller ikkje det er eg samd i. Under eitt år og åtte månader
frå griping til endeleg dom i Høgsterett er godt innanfor akseptabel sakshandsamings- og
iretteføringstid.
(67) Når det blir idømt bøter, skal det fastsetjast subsidiære fengselsstraffer, jf. straffelova § 55.
Praksis fram til no har jamt over vore ein dag fengselsstraff per 500 kroner i bot. Dette er
HR-2022-981-A, (sak nr. 21-162994STR-HRET)

13
føresett i Ot.prp. nr. 90 (2003–2004) side 452, basert på pengeverdien den gongen. Sjølv
om pengeverdien ikkje er halvert sidan då, meiner påtalemakta at tida no er mogen for å
doble beløpet til 1000 kroner. Då vil ein kunne halde fast ved dette rettsteknisk tenlege
beløpet ei tid framover. Eg er samd i dette. Den subsidiære fengselsstraffa blir såleis sett til
20 dagar.
(68) Ved bøtestraff blir varetektsfrådraget i den subsidiære fengselsstraffa gjeve samstundes
med at bota skal reduserast proporsjonalt, jf. straffelova § 83 sjette ledd. I saka her kjem to
dagar til frådrag i den subsidiære fengselsstraffa. På den same måten som ved den
subsidiære fengselsstraffa, bør ein dag i fengsel svare til 1000 kroner. Bøtene skal med
dette reduserast til 18 000 kroner.
Konklusjon
(69) Anken over lovbruken blir ikkje teken til følgje. Storleiken på bøtene og dei subsidiære
fengselsstraffene blir noko endra, slik eg har gjort greie for ovanfor.
(70) Eg røystar for slik
D O M :
1. Den delen av tingrettens dom som gjeld B, blir endra slik at bota blir sett til
18 000 – attentusen – kroner, subsidiært 20 – tjue – dagar fengsel. Fridomstap kjem
til frådrag i den subsidiære fengselsstraffa med 2 – to – dagar, jf. straffelova
§ 83 sjette ledd.
2. Den delen av tingrettens dom som gjeld A, blir endra slik at bota blir sett til
18 000 – attentusen – kroner, subsidiært 20 – tjue – dagar fengsel. Fridomstap kjem
til frådrag i den subsidiære fengselsstraffa med 2 – to – dagar, jf. straffelova
§ 83 sjette ledd.
(71) Dommer Bergh: Jeg er i det vesentlige og i resultatet enig med
førstvoterende.
(72) Dommer Kallerud: Likeså.
(73) Dommer Bergsjø: Likeså.
(74) Justitiarius Øie: Likeså.
HR-2022-981-A, (sak nr. 21-162994STR-HRET)

14
(75) Etter røystinga sa Høgsterett slik
D O M :
1. Den delen av tingrettens dom som gjeld B, blir endra slik at bota blir sett til
18 000 – attentusen – kroner, subsidiært 20 – tjue – dagar fengsel. Fridomstap kjem
til frådrag i den subsidiære fengselsstraffa med 2 – to – dagar, jf. straffelova
§ 83 sjette ledd.
2. Den delen av tingrettens dom som gjeld A, blir endra slik at bota blir sett til
18 000 – attentusen – kroner, subsidiært 20 – tjue – dagar fengsel. Fridomstap kjem
til frådrag i den subsidiære fengselsstraffa med 2 – to – dagar, jf. straffelova
§ 83 sjette ledd.
HR-2022-981-A, (sak nr. 21-162994STR-HRET)