Listn vo de Kalifn

I dera Listn vo d Kalifn, san de gwenganen Kalifn zammtrong. "Kalif" is da Titl von n owastn religjesn oda politischn Vejch von an Islamischn Stoot oda Kalifat, un aa da Titl vo Heascha vo da Islamischn "Ummah" as wej politische Noufolga von n Muhammad.
Hintagrund.
Nou an Toud von n Profetn Mohammad in Joua 632, hod s zeaschtamol krislt, wal da Mohammad ned an iwaroll onakontn Nouchfolga zrugg gloua houd. Dej Ansar (as Medina/Yaṯrib) hom si zammgfunna un unta sih an Noufolga asgmocht. Da Abu Bakr, da wou a bakonta Spezi von n Mohammad gweng is, hod afbrachd, dass d Wahl vo oinn vo assahalb vo de Qureysh, en Stamm von n Mohammad, zou an Dissens i da Gmoi fejarad, un aso an Umar un an Abu Ubaidah ibn al-Jarrah fia d Wahl viagschlong. A weitana Viaschloḡ is gweng, dass dej Quraysh u dej Ansar ajeda an Kandidatn wähladn, dej wou nou gmoasam heaschn. Af zletzt houd da Umar en Abu Bakr Gflugschaft gschwoan. Ondane san gfulgt hom an Abu Bakr fast asnamslous as an Ejaschtn Kalifn von n Islam õgnumma.
Da Abu Bakr u dej drei dref fulngatn Kalifn wean ba d Sunnitn als dej Gscheidn Kalifn, af deitsch songs aa de Rechtgleitetetn, õgseng. 
Da Abu Bakr hod, nu vuar a gstuam is, an Umar als san Noufulga bstimmd. Dan Umar, also en zwoatn Kalifn, homs daschossn oda assassiniad, un an Schulding in an Persa mid dan Nama Piruz Nahavandi gfundn. Da Noufulga, da Osman, is gwählt woan von an Rout vo Stimmvejcha... oda Wahlmanna oda so. Da Osman is affa owa vonra unzfrinan Seitn hamdraht woan. Nou hod da Ali es Heft id Hent gnumma, houd owa a Akzeptanzproblem ba de von n Muawiyah õgfejadn Guverner vo Egyptn ghobt, zmol dea, nu offana a Rechning zwengs den Muad om n Osman ghobt houd. Des hod nou zou an Gfetz (also da Fitna), dan ejaschtn Islamischn Biagakreiḡ gfejad ghobt. Da Ali is sched von n Abd-al-Rahman ibn Muljam, an Kharidschitn, also von a drittn Partei, nou hamdraht woan, u da Suhn vo ejm, da Hasan, is lejwa zrugg tretn fia en Muawiyah, da wou s Kalifat zou ana normoln erblichn Amt gmachd u doudamid d Umayyadischa Dynastie grindt houd.
Ekumenische Kalifatna.
Es Kalifat vo de Rāschidūn (8 June 632 – 29 January 661).
En Hasan ibn Ali sa Kalifat (661)
Es abbasidischa Kalifat (25. Jenna 750 – 20. Feba 1258).
I da spejtan abbasidischn Zeit hom d Heaschha õgfangt andane Titl zn nutzn, wej bspw. Sultan.
D Mamlukisch-Abbasidische Dynasty (1261 – 1517).
D Kalifn vo Kairo (13 Juni 1261 – 22 Jenna 1517).
Dej Kairoa Abbasidn san mejara zeremonielle Kalifn unta n Schutz vo da mamlukischn Sultanat gweng, dej wou s sida vo da Machtiwanam vo da ayyubidsichn Dynasty gem houd.
Es osmanischa Kalifat (1517 – 3. Miarz 1924).
Es Owahapt vo da osmanischn Dynasti is nea "Sultan" also HEascha gweng, houd owa schnell õgfangt Titl vo de iwawundanan Genga zen iwanemma. Da Murad I (gherscht vo 1362–1389) is da ejascht osmanische Desbrauchianu fia n Kalifntitl; u houd n Titl gfoadat, wej ar d Stod Edirna, resp. Hadrianopolis, eignumma ghobt houd.
Es Amt von n Osmanischn Kalifat is af d "Türkiye Büyük Millet Meclisi" (d Groussa Tiakaiada Vulksvasammling) oda TBMM iwatrong woan, es wou des Amt en 3. Miarz 1924 afglejst houd, in Nougrenn mid da säkularn Politik, dej wou i de frejn Jouana vo da Tiakischn Republik von n selmoling Presidennt Mustafa Kemal Atatürk adoptiad woan is.
Nou en Weggahaun von n Kalifat, hod dej TBMM es "Diyanet İşleri Başkanlığı" (Religionszeigpresidium) als wej a neia hejchsta Islamischa Religionsautoritet gschaffn.
Ned-Ekumenische Kalifatna.
"Kalifatna d wou vil Muslim ned als legitim seng"
An Ibn al-Zubayr sa Kalifat (684–692).
Da Abd Allah ibn al-Zubayr, a Neffa vo da Aisha, da drittn Frau von n Muhammad, houd 648 a Rewellion geḡa s Umayyadischa Kalifat gmacht. Ar is z Mecca zen Kalifn proklaimad woan, is owa nou untaleng u 692 umbracht woan, nou sechs Mounad Siège oda Belagerung duach n Generol Al-Hajjaj ibn Yusuf.
Es Ummayadischa Kalifat vo Córdoba (929–1031).
"(Hod se ned universell duachgsetzt; d Macht is af Spania u Toall von n Maghreb bschrenkt gweng)".
Es Fatimidischa Kalifat (909–1171).
"(Dej Fatimidn san d Dynasti vo d Isma'ilische Shi'itn , d wou se i da Noukummaschaft von n Mohammad sana Tochta Fatma seng u fia d Sunnitn Häretika gweng san. Irna Anspruch af s Kalifat is vo da Muslimischn Ummah ned wej wos legitims õgseng woan, zmol ko giltga Baweis existirad, dass a wirkle Nouhkumma vo da Fatma san)."
Es Almohadische Kalifat (1145–1269).
"(Ned grouss akzeptiad, d Heaschaft hod e af Noadafrika u d Iberische Halbinsl bschrenkt)"
D indischn Kalifatna.
Dasida von n 12. Jh. san zant da Sidasiatischn Vuaheaschaft vo vaschinan islamischn Reichn islamischa Kalifatna am indischn Subkontinent ned etabliad woan. Unta de sharia-gsetzlichn Reḡirunga vo d sunnitischn Heaschha, wej an Alauddin Khalji, an Aurangzeb von Mogulreich un an Herschan Hyder Ali u Tipu Sultan vo Mysore zoing se trennte Furma vo Kalifatn, d wou an Eindruck af n Franzejsisch-Italjenischn Koasa Napoleon Bonapart un af d Soldatn von Britischn Empaja gmacht hom.
Es Sokoto Kalifat (1804–1903).
"(Ned weit akzeptiad, d Heaschaft hod se af Regiona z Westafrika bschrenkt)"
Grindt duach an schriftglehrtn islamischn Sufi u religjesn Fejara Usman dan Fodio duach en Fulani Krejḡ, da wou vasoucht houd d vuaislamischn Eifliss u Praktikn zruck zen drenga un duach a Kalifat a mejara islamischa Lemsweis zen vabroitn.
Es Bornu un es Songhai Reich.
The Bornu Empire at its greatest extent (c. 1750)
Mehrane Heaschha z Westafrika hom den Titl Kalif õgnumma, doudrunta da Mai Ali Ghaji ibn Dunama von Bornu-Reich un umma d gleicha Zeit aa da Askia Mohammad I (1443 – 1538) von n Songhai-Reich.
Ned-Ekumenische Kalifatna nou 1900.
Seit da Aflejsing von n Osmanischn Reich, hod s koa "ekumenischs" Kalifat nimma gem.
Es Sharifa Kalifat (1924–1925).
An letztn Vasouch es klaifala Amt mid ekumenischa Onakenning zruck zen brenga hod s von n Hussein bin Ali gem, da wou da Kine von n Hejaz un da Sharif vo Mecca gweng; dej dej Emta von n 11. Miarz bis zen 3. Oktowa 1924 ghaltn houd, wou as af san Suhn `Ali ibn al-Husayn al-Hashimi iwatrong houd, da wou owa as Kalifatsamt ned õgnumma houd. An Hussein sa Kalifat is ned akzepiad woan u in 1925 is ar asn Hejaz duach Truppn von Ibn Saud u wuhl zwengs sana zgringn Untastizung vo da Shari'ah assaghaut woan. Ar hod den Titl weita in Exil bis ze san Toud 1931 gnutzd. Wej d fatimidischn Kalifn, is ar a Nouhkumma von n Mohammad iwa n Enkl von n Hasan ibn Ali gweng.
Unpolitisch.
Es Ahmadiyya-Kalifat (1908–present).
Da Khalīfatul Masīh (), bisweiln oifach "Khalifah", is da gwählte spirituelle un organisazionella Fejara vo da weltweitn Ahmadiyya Muslim Jamaat u san Noufulga da Mirza Ghulam Ahmad, da woun dej Titl Mahdi u Messias von n Islam õgnumma houd. An Kalifn schreibt ma zou, dass a vo Gott gfejad wiad, un ar wiad vo da Ahmadiyya Muslim Jamaat aa Amir al-Mu'minin gnennt.
Nou an Toud von n Ghulam Ahmad, hod da Noufulga dej Ahmadiyya Muslim Jamaat vo Qadian z British India as gfejad ghobt, wos da Haptsitz vo da Gmoind bis za Unobhengikait vo Pakistan 1947 gweng is. Dasida is da Haptsitz nou Rabwah, a Stod af n Land, es wou d Gmoind 1948 vo Pakistan kafft houd. 1984 is d Ordinanz XX vo da Reḡiring vo Pakistan assagem woan, dej wou des Ahmadiyya Kalifat handlungsunfejk gmacht u d ganz Instituzion i Gfoa bracht houd. Zwengs den is da Khalifatul Masih IV is Exil af Londn z England, wou seit dera Zeit da provisorisch Haptsitz is.