Jiddische Grammatik

D Morphologie u d Syntax von n Jiddischn hod vill Gmoasamkaitn miḏn Deitschn, mid grundlengadn Elementnan (wej Substantivna, Veam, Loaniwasetzunga oda s Imitian von n Aspektsystem) as n Slawischn, Hebräischn un Aramäischn.
Nomina.
Genus.
Jiddische Nomina wean af drea Genera aftoalt; maskulin (זכר "zokher"), feminin (נקבה "nekeyve") u wedano (נײטראַל "neytral"). Ganz ko ma s Genus ned von ej wissn, u wenn s a poa Regln git:
Kasus.
Es gibt in Jiddischn drei grammatische Kasus, en Nominativ, en Akkusativ un en Dativ. D Kasusflekzion kummt i da Regl nea duach n Artikl u duach s Adjektiv zen Asdruck. In a poa Situaziona, findt se owa aa a Kasusflekzion ba de Substantiv, eischlejssle de Vawandtschaftsbagriff (טאַטע "tate" 'Voda', מאַמע "mame" 'Mouda') u de Weata ייִד "yid" u האַרץ "harts", wou d Feminina u Neitra d Ending ן- ("-n") in Dative Singular u d Maskulina d Ending ן- ("-n") in n Dativ un in n Akkusativ Singular hom.
Es Jiddisch hod koinn Genitiv niad a. Wenn owa des Vo'dem'wou's'is balebt oda menschle is, ko da Bsitz miḏn Suffix ס- ("-s") õzoigt wean, z. B. ("dem"/"zayn") "tatens" ("a") "hoyz". Andanfols wiad statts an Genitiv d Preposizion פֿון ("fun") gnumma.
A weitane genitiv-oatiga Konstrukzion, da Quantitativ, wiad gnutzd, fia s Bschreim vo Quantitejtn, z. B. אַ פֿול גלאָז הייסע טיי ("a ful gloz heyse tey"); אַ גרופּע יונגע מענטשן ("a grupe yunge mentshn"). Dej Konstrukzion ko ned gnutzd wean, wenn a determinirada, resp. bstimmta, Artikl gsetzt wiad: אַ פֿול גלאָז פֿון דער הייסער טיי ("a ful gloz fun der heyser tey").
Plural.
Es git zwoi regulerne Plural-Suffix. Ba Nomina, dea wou af an ned batountn Vokal asgej, wiad da Plural miḏ n Suffix "-s" gfurmt. Ba Nomina, dea wou af an Konsonantn asgej, wiad da Plural miḏ n Suffix "-n" gfurmt.
Dounemm git s a Nomina mid an unreglmaassing Plural, mid "-es" (bsundas ba slawischn Weatan), mid "-er" u mid Umlaut, z. B. מאַן "man" / מענער "mener", קינד "kind" / קינדער "kinder", un nea mid Umlaut, z. B. האַנט "hant" / הענט "hent". Manchane Weata endan se in n Plural ned, wej bspw. פֿיש "fish" 'fish'. Nomina, dea wou s Diminutiv-Suffix "-ele" oda "-l" hom, furma n Plural mid "-ekh", z. B. מײדל "meydl" / מײדלעך "meydlekh".
De mearan Weata as n Hebräischn nutzn dej aschkenasisch-hebrejschn Pluralendunga, d. h. ים "-im", wej i ספֿר "seyfer" / ספֿרים "sforim" '(Religions-)Bouch' oda ות- "-es", z. B. סוד "sod" / סודות "soydes" 'Ghaamnis'). Wej dea Beispill zoing, hom vill Plural von n Hebräischn zousatzle zen Suffix a Oat "komplexn Oblaut". Manchane Weata as n Hebräischn furma en Plural aa nou an Germanischn oda ned ganz richte nou an Hebrejschn, bspw. קול "kol" / קולער "keler" 'Stimm' oda טלית "Tales" / טליתים "taleysim", wos af Hebräisch en Plural af ות- houd. Ondane Weata hom aa parallel mearane Pluralfurma.
Artikl.
Da hiweisad oda bstimmte Artikl kongruiad min Nomen i Genus, Numerus u Kasus.
Da unbstimmte Artikl findt se nea in Singular un is ollawaal אַ ("a") u nea voa d Vokalna אַן "an".
Adjektiv.
Attributive Adjektiff wean flektiad nou an Nomen i Genus, Numerus u Kasus, weand predikative Adjektiff unflektiad bleim. Ma sogt z. B. דער גוטער מאַן "der guter man", owa דער מאַן איז גוט "der man iz gut". Wenn a Adjektiv absolut, d. h. ned mid an Nomen, gnutzd wiad, nou wiad s a wej s attributiva Adjektiv flektiad, z. B. דער מאַן איז אַ גוטער "Der man iz a guter". Adjektiff in Neitrum Singular hom owa in attributiva Posizion, nea ban bstimmtn Artikl a Ending.
Dej Ending "-n" is "-en" nou an "m", an batountn Vokal oda an Diphthong; is owa "-em" nou an "n" u, as a Asnama, ban Adjektiv "nay".
A Gruppn vo pronominaln Adjektifnan samt אײן "eyn", קײן "keyn", u d Possessivpronomina, wej מײַן "mayn" u זײַן "zayn" 'his', wean aweng ondas flektiad. Se wean nou Genus, Numerus u Kasus flektiad wenn s predikativ san, owa ned wenn s attributiv san. Wenn s alloa steng (absolutiv), san s ganz aso wej d normaln Adektiff.
D Adjektiff stenga gwenle vua an Nomen, kinna owa aa als wej a absolutiva Konstrukzion folng, z. B. אַ שיינע פֿרוי "a sheyne froy" oda אַ פֿרוי אַ שיינע "a froy a sheyne".
Pronomen.
D Pronoma vo da drittn Person kumma in Genus mid dea Nomina zamm, af dea wou sa sih bazejng. Aso wiad aa af d unbalebtn Objektt "er" oda "zi" gnutzd, wenn s grammatisch a Maskuline oda a Femina san.
In n Poulischn Jiddisch wiad, wej in Boarischn, da olt Dual i da õgredtn Person Plural gnutzd.
Numeralia (Zolweata).
Dej Kardinalzoln san zmindast nou an Standardjiddischn d Folngatn.
D Ordinalzoln san nou "ersht", "tsveyt", "dritt" uaw. Dea Adjektiff vo de Ordinalzoln san "ershtik" "primea, easchtara", "tsveytik" (sekundea, zwoatara), "dritik" (terzjea, drittara) uaw. Dej ganzn Stundn oda Uazeitn san "eynse", "tsveye", "draye", "eleve", "tsveleve" oda "eyns a zeyger", "tsvey a zeyger" (Lötzsch: "zwej a sejger") uaw. un "a fertl tsen" u "dray fertl tsen" nemma "fertl nokh nayn" u "fertl far tsen".
Verbn.
Verbalflekzion.
D Verbn wean konjugiad nou Person u Numerus fia s Präsenz u d zammgsetztn Zeitn u Modi. De ned-finitn Verbalfurma san da Infinitiv, es Partizip Passiv un es Partizip Aktiv (oda Verbaladjektiv).
An Infinitiv furmt ma min Suffix ן- ("-n") oda bspw. nou an Nasal aa ען- ("-en"). Da Imperativ is da Verbalstamm oun dea õgfiagtn Elementt (Affix) in n Singular u min Suffix ט- ("-t") in n Plural. I da ejtzaring Zeid (resp. in n Präsenz) nimmd d ejascht Person Singular d Grundfurm von n Verb; dej andan Furma wean nou da fulngadn Tabelln flektiad:
Von n Verb wiad weitas a Adjektiv oda a Adverb gfurmt, es wou synchron duach zoufejng von n Suffix דיק- "-dik" zen Infinitiv gfurmt wiad (d. h. historisch vamoutle *"-end+ig", wej Boarisch "stengade"). Des Suffix -dik tritt aa generell fia s Furma vo Adjektivna af, wej z. B. "achrajesdik" "varontwoatle" oda "friërdik" "frejare".
Partizip Perfekt.
As Partizip Passiv wiad af Jiddisch vill gnutzd. Dej Iwazol vo d Verbn furmt es Partizip miḏn Prefix -גע ("ge-") u n Sufiix ט- ("-t"), z. B. געקויפֿט "gekoyft". Dea stoakn Verbn furma s Partizip miḏn Prefix -גע (ge-), an Oblaut (von an gwenganen Nullstapfl) un an Suffix ן- "-n", z. B. געהאָלפֿן "geholfn" von n Rumpf -העלפֿ ("helf-"). Ma ko om Infinitiv ned seng, wos a Verb stork is oda schwoch.
As Prefix -גע follt wegga ba Verbn, ba dea wou d ejascht Silm koa Batonung ned houd. Des gilt ba zwou Klassn vo Verbn: Verbn mid oinn oda mejrann ned-batontn Prefixn, wej -פֿאַר ("far-") oda -באַ ("ba-") u ba Verbn mid n batontn Suffix יר- ("-ir") i Loanweata, z. B. פֿאַרקויפֿט "farkoyft" and אַבאָנירט "abonirt" vo פֿאַרקויפֿן "farkoyfn" un אַבאָנירן "abonirn".
D Partizipia kinna nou an Dialekt u nou d Regista vo da Sproch aa variiern; bspw. געווען "geven" is s normola Partizip Passiv vo זיַין "zayn" 'be', owa געוועזט "gevezt" (u געוועזן "gevezn") is a Adjektiv. 
Konjugazionsbeispill.
D fulngad Tabelln zoagt d Flekzion von n jiddischn Verb. D Iwazol vo d Verbn is reglmaasse mid de mearan Bsundahaitn ban Partizip Passiv.
Dej fulngad Tabelln zoagt d Passiv-Partizipia vo weitanen ned reglmassing Verbn nou d Ablautt:
Verbn mid enklitischn Adverb.
Wej ondane germanische Sproch houd s Jiddisch Verbn mit prefigirtn Adverb, wou a Partikl amol direkt vua n Verb stejd u zammgschrim wiad un amol douhinta u fia sih gschrim wiad. Dej Partikl wiad von n Verb trennt in n Präsenz, owa wiad in n Infinitiv un n Partizip min Verb zammgschrim, z. B. i אויסזאָגן ("oyszogn") un אויסגעזאָגט ("oysgezogt") is dej Partikl (oda des Adverb) אויס ("oys") min Verb zammgschrim; owa in זאָגט אויס ("zogt oys"), wiad s a aingas Woat.
Dej gleicha grammatischa Struktur wird fia d "Periphrastischn Verbn" gnutzd, wou des ned flektiadte Element, es wou z eftas von n Hebräischn kumt, un d Semantik trogt, zamm mid an Funkzionsverb afkreizt, z. B..i תּשובֿה טאָן "tshuve ton" 'se bakean, Nourei hom', es Woat תּשובֿה ("tshuve") vahalt se wej a "Prefix" vo טאָן ("ton"), bspw. wej "oyston".
D periphrastischn Verbbildunga dealamm an Yiddishn vill Verbn u Verbalkonstrukziona von n Hebräischn zen nemma. Presenz-Aktiv-Partizipia von n Hebräischn wean min Funkzionsverb זײַן ("zayn"), Presenz-Passiv-Partizipia min Funkzionsverb ווערן ("vern") gnutzd, z.B:
Es hebräischa Verb "nispoel" ("nitpael"), es wou in moderna Nei-Hebräisch zwengs da Iwaschneiding min "hitpael" marginalisiadt is, findt se a weng efta in Jiddischn. Vo deastweng is "baaindruckt sa" נתפּעל ווערן "nispoel vern", in n Gengsatz zou "מתפּעל ווערן", wou ma as neihebräischa Sichd dawoatad.
Konstrukziona min Hilfsverb.
Es Jiddische houd koa Preteritum oda 1. Vagongahait. Doudafia wiad s Verb האָבן ("hobn") oda זײַן ("zayn") min Partizip Perfekt von n Haptverb gnutzd. D Iwazol vo Verbn nutzd האָבן "hobn"; z. B. איך האָב געקויפֿט ("ikh hob gekoyft"). Ba umma 30 intransitive Verbn vo Bewegung u Zoustand findt sih זײַן ("zayn"); z. B. איך בין געקומען ("ikh bin gekumen"). Transitive davo-gnummane Verbn hom gwenle האָבן ("hobn"), z. B. זײַן "zayn" wiad mid גײן ("geyn") u האָבן ("hobn") mid den davo-gnummanen transitivn Verb איבערגײן ("ibergeyn") gnutzd.
Es Futur wird in Jiddischn mid וועלן ("veln") un Infinitiv gfurmt. Dej Flekzion vo וועלן ("veln") findt se i da oomatn Tabelln.
Es Plusquamperfekt wiad gfurmt von n Perfekt duach zoufejng vonn Partizip געהאַט ("gehat"), bspw. איך האָב געהאַט געזאָגט ("ikh hob gehat gezogt"); איר זענט געהאַט געגאַנגען ("ir zent gehat gegangen"). Es Futur II wird als a Futur von n Perfekt gfurmt, bspw. איך וועל האָבן געזאָגט ("ikh vel hobn gezogt"). Dej Furma wean owa recht weng gnutzd, scho goa ned i da gsprochanen Sproch. Wenn as n Kontext dasichtle is, nimmt ma doudafia s gwenlicha Perfekt oda Futur u sogt evtl. zousetzle nu שוין ("shoyn") oda פֿריִער "friër" ("friër").
Es Hilfsverb פֿלעגן ("flegn"), wiad min Infinitive (oda Partizip i manchanen Dialektn) gnutzd, dass ma a Gwoanat od widakerada Hannling vo da Vagangahait asdrickt, z. B. איך פֿלעג קומען ("ikh fleg kumen"), d. h. "e bi (awl) kuma".
Dej Furm וואָלט ("volt") wiad zamm min Partizip Passiv fia n Kondizional oda "Konjunktiv" gnutzd, z. B. איך וואָלט געגאַנגען ("ikh volt gegangen") fia "i warad ganga" oda "i gangad"
Weitane aspektuelle Konstrukziona.
Da Aspekt vonra oamoling Akzion wiad duach s Funkzionsverb טאָן ("ton") oda געבן ("gebn") un a Verbalnomen mid an unbstimmtn Artikl gfurmt, aanle wej boarisch an Lacha tou, nea dass s af Jiddisch ned mid den -a in Aslaut is. Es Verbalnomen ko aa a Adjektiv hom. D Furm mid געבן is mejra batount. Ba Verbn mit prefigirtn Adverb wiad des Element von n Nomen trennt.
Dej Konstrukzion is af Jiddisch houch systematisch u ko praktisch mid en ejdnan Verb gnutzd wern. Dea Nomina san toalweis quasi nea in n Kontext vo dera Konstrukzion, z. B. אַ שרײַב געבן "a shrayb gebn", d. h. gach wos zamschreim, houd a Nomen שרײַב "shrayb" es wou gwenle sunst ned viarkimt, un es wou ma mid an 'oamoling Schreim' iwasetzn kannt, vgl. z. B. זי האָט אים געטאָן אַ כאַפּ אָן ("zi hot im geton a khap on") oda מיר גיבן אַ שרײַ אויס ("mir gibn a shray oys").
Weitas git s an "perfektivn" Aspekt—oda a Imitirung von n slawisch Aspekt—da wou miḏn Verbalprefix gfurmt wiad, z. B. impeafektivs לייענען "leyenen" 'lesn' ko perfektiv gmacht wean mid איבער "iber" oda דורך "durkh", d. h. איך האָב געלייענט "ikh hob geleyent" warad ejara 'I bin õm Lesn gweng'; un איך האָב איבערגעלייענט oda איך האָב דורכגעלייענט "ikh hob ibergeleyent / ikh hob durkhgeleyent" warad ejara 'I hob ferte glesn'. Weitane Beispill san:
Dej Partikl, d wou õn n mearan aso a Funkzion hom, san דורך ,איבער ,אָן ,אָפּ ,אויס ("oys", "op", "on", "iber", "durkh") u dej Prefix דער־ u צו־ ("der-", "tsu-"); es git owa (obgseng vo den Entsprechunga in Poulischn oda Slawischn generell) koa Regl, wechtane Prefix dou woascheinle san. Aanle wej in n Slawischn ko nemm dej Prefix a es Reflexipronomen זיך ("zikh") ba oin Aspekt hinzoutretn. Dej Aspekt-Opposizion is owa zumindest gesamtjiddisch niad i dera Furm grammatisch wej in n Slawischn.
Vaschidne Aspekt kinna aa zammkumma, wej bspw. איך פֿלעג געבן אַ שרײַב אָן "ikh fleg gebn a shrayb on" (E hob awl gschwind wos gschrim); זיי נעמען זיך צעלאַכן "zey nemen zikh tselakhn" (se hiam õ, lous zen lachn).
Negazion.
D Negazionspartikl is ניט "nit" oda נישט "nisht". In an negiatn Satz krejng dea unbstimtn Weata dej Partikl קײן "keyn".
Es Jiddisch dafoadat uaft dopplte Negazion, z. B. קיינער איז דאָרטן נישט געווען ("keyner iz dortn nisht geven") oda איך האָב קיינעם נישט געזען ("ikh hob keynem nisht gezen"). I gredta Red git s aa dreifacha u villfacha Negazion, wej z. B. איך האָב נישט געוווּסט קיין גאָרנישט נישט ("ikh hob nisht gevust keyn gornisht nisht").
Konjunkziona.
D Konjunkziona wean aftoalt af hypotaktischa (untaoadnata) u parataktischa (beioadnata). In n Folngatn san vaschiine Konjunkziona afglistt.
 
Diminutiva u Fokus.
Es Jiddisch hod vill Furma, dej wou wos stiaka oda emozional machn. Doudrunta san generell Diminutiva, affektiate u vastiarknde Suffix. Z eftas aa Suffix ba Aingnaman oda fia bstimmte Nomina. Batonung ko aa duach Reduplikazion vo Verbn, zammgsetzte Adjektif, 'Stimmungspartikl' un Intajekziona virebracht wean.
Es Jiddisch kenn zwej Grod von n Diminutiv. Da ejascht Grod is reguler, da zwoat stiaka u affekzioniata u wiad aa Iminutiv gnennt. In boidn Felln wiad umglautt.
Es git Situaziona wou nea da Plural an Diminutiv houd, wej bspw. קינדער (kinder) → קינדערלעך (kinderlekh).
Nemma dea Suffix -el un-ele, git s nu Miglechkait Diminutiva zen furma, wej z. B. mid den Suffix טשיק- (tshik) von poulischn -czyk, vgl. z. B. יונגערמאַן (yingerman) → יונגערמאַנטשיק (yingermantshik).
Syntax.
Wej ondane vawandte Sprochn git s in n Jiddischn dej Regl vo da Zwoatposizion von n finitn Verb, ganz gleich, wos des ejascht Element a Nomen, a Adverb oda wos ondas is. Dennat untascheidet se d Syntax von Deitschn, wal in Jiddischn d Regl aa in n untagoadnetn Satz gilt, in Deitschn owa nea in Haptsatz. Weitas ko owa aa es Verb õ da ejaschtn Posizion stej in an kausaln oda kontextuell gnejchtn Zammahang ba afranand fulngadn Gschichtn. A freiare Syntax ko i da Jiddischn Dichtung viakimma.
Klitika.
Opzionala Kontrakziona finna se in n gsprochanen un in n literarischn Jiddisch. Des gilt õn n mejran fia manchane Hilfsverbn u Personalpronomina u bsundas i da gsprochanen Sproch. In n Poulischn Jiddisch wiad bspw. da Satz זאָלן מיר אים דערציילן דאָס געהיימע וואָרט ("zoln mir im dertseyln dos geheyme vort") kontrahiad zou זאָל׳מיר׳ן דערציילן ס׳געהיימע וואָרט ("zol'mir'n dertseyln s'geheyme vort") oda da Satz ער האָט מיר געזאָגט ("er hot mir gezogt") ko kontrahiad wean zou ר׳האָט מיר געזאָגט ("r'hot mir gezogt").
Dialektuntaschidd.
D neadlinga aso ghoissanen Litaua Dialektt von n Jiddischn as n Baltischn u Weirussischn falln af zwengs eanana Bsundahaitn, wej es Faaln von n Neitrum un es reduziadta Kasussystem. Nomina wou in n Standardjiddischn neitrum san, san maskulin oda feminin. Da Dativ is bis af a poa Restt gschwundn. Es Hilfsverb האָבן ("hobn") ko in n Litaua Jiddisch mid an ejdan Verb gnutzd wean, aa wenn s literarischa Jiddisch un andane Dialektt es Verb זײַן ("zayn") brauchn.
Es ganza Kasus- u Genussystem scheint zen vaschwinna in zeitgnessischn gsprochenen Jiddisch vo d Hasidischn Gmoindn. Dej Artikl "der", "di" u "dos" schwoimln af an oinzing Artikl "de" in n Nominativ, Akkusativ u Dativ zou (mid "di" wej an bstimmtn Artikl in n Plural), wej z. B. ‘de gitte mentsh"’, de gitte fro" u de gitte kind". Omdraf wiad aa a generells Demonstrativum "deye" gnutzd, wej deye mentsh/fro/kind".