barandinho/wikipedia_tr huggingface dataset:
Çay Atı Yolu

Çay Atı Yolu (), Güneybatı Çin'de Sichuan, Yunnan ve Tibet dağlarından geçen bir kervan yolları ağıydı. Burası aynı zamanda bir çay ticaret yoluydu. Bazen Güney İpek Yolu veya Güneybatı İpek Yolu olarak da anılır.Güzergâh boyunca patikalar, köprüler, ara istasyonlar, pazar kasabaları, saraylar, sahne direkleri, türbeler ve tapınaklar dahil olmak üzere günümüze ulaşan sayısız arkeolojik ve anıtsal unsur bulunmaktadır. Rotanın ticari faaliyet için öneminin yanı sıra, daha da önemlisi, Hint Yarımadası, Tibet ve Güneybatı Çin arasındaki kültürel alışveriş için çok önemliydi. Özellikle Çin ile Güney Asya arasındaki Budizm'in yayılmasında hayati önem taşıyordu.Forbes, Andrew ; Henley, David (2011). China's Ancient Tea Horse Road. Chiang Mai: Cognoscenti Books.Forbes, Andrew ; Henley, David (2011). Traders of the Golden Triangle. Chiang Mai: Cognoscenti Books.Silk Road Foundation  - An authoritative article about the ancient tea route by Yang Fuquan, director of the Yunnan Academy of Social Sciences.Bob Rogers and Claire Rogers , "Traveling Today's Tea Horse Road", Desert Leaf magazine, February 2011.
Çay Kaşığı Cincin Hanım

Çay Kaşığı Cincin Hanım (; "Çay Kaşığı Teyze"), Pierrot tarafından hazırlanan 1983 yapımı bir anime televizyon serisidir. Seri, Norveçli yazar Alf Prøysen'in aynı adlu adlı çocuk kitaplarından uyarlanmış olup Nisan 1983-Mart 1984 tarihleri arasında yayınlandı.
Çay TV

Çay TV, Karadeniz merkezli yayın yapan ve Karadeniz Bölgesi'nin gündemi ile ilgili haberler veren ulusal bir kanaldır. 2 Mart 1995'te yayına başladı. Ardından 31 Ağustos 2005'te uydu yayınına geçti. Türksat ve Digiturk yayını yapmaktadır.
Çay Vdvoyom

Chay Vdvoyom (Rusçası: Чай вдвоём) Rusya'nın popüler pop ikililerinden biridir. Yıllarca rakip gösterildikleri "Smash!!"in dağılmasından sonra, tamamı erkeklerden oluşan Rus pop gruplarının en ön plana çıkan grubu olmuşlardır.
Çay evi

Çay evi veya çayhane, başta çay, çay öğünleri ve diğer hafif içeceklerin servis edildiği bir mekândır. Açık alanlı çay bahçesi türü de vardır. Bazen "çay" kelimesi de bir menüyü belirtmek için kullanılır. Çay evlerinin işlevleri ülkelere göre değişmekle birlikte, çay evleri genelde kahvehaneler gibi sosyal etkileşim merkezleri olarak hizmet eder.
Çay filiz güvesi

Çay filiz güvesi veya bilimsel adıyla Haplochrois theae, Elachistidae familyasından bir güve türüdür. Batı Güney Kafkasya ve Türkiye'nin Doğu Karadeniz bölgesi ve Çin'de yaşar. Muhtemelen Güneydoğu Asya kökenlidir. 20. yüzyıl boyunca Gürcistan ve Türkiye'deki çay tarlalarına zarar vermiştir. Türkiye'de Kemalpaşa'dan İyidere'ye kadar olan çay tarlalarında görülür.Boyu 6 ila 8 mm, kanat açıklığı ise 9 ila 12 milimetredir. Yetişkinler Haziran ve Ağustos ayları arasında görülür. Erginler sarımtırak alaca renkte ve madeni parıltılıdır.  Ön ve arka kanatlar dar ve mızrak şeklindedir.Larvalar Camellia sinensis (çay) ve Camellia japonica yaprakları ile beslenir ve haşere olarak kabul edilir. Dişiler bitkinin yapraklarına yuva yaparlar. Yuva, çok küçük ve benekli bir çukur şeklindedir. Tek bir yaprakta kırk taneye kadar yuva bulunabilir. Saydam fildişi rengindeki yumurtalar 0.5 mm boyunda olup üzerinde silik çizgiler vardır. Larvalar yaz sonundan sonbahara kadar ve Mart ayının ikinci yarısından (kışlamadan sonrası) sonra görülebilir. Pupa dönemi, mayısın sonundan temmuz sonuna kadardır.
Çay kültürü

Çay bazı ülkelerde önemli bir rol oynamaktadır. Farklı bölgeler farklı çay çeşitlerini destekler - beyaz çay, sarı çay, yeşil çay, oolong, siyah çay veya fermente çay. Genellikle sosyal etkinliklerde tüketilir ve birçok kültür bu etkinlikler için resmi törenler yaratmıştır. Çay öğünü yaygın bir çekiciliği olan bir İngiliz geleneğidir. Dünyada Hint çay kültürü, Çin çay kültürü, Japon çay seremonisi veya Kore çay seremonisi gibi çay kültürleri çok yaygındır. Çay, küçük özel toplantılarda, çay partisi veya çay evi gibi halka açık yerlerde içilebilir.
Çay ninesi

Çay ninesi - Türk ve Azeri halk kültüründe çaylarda (derelerde, ırmaklarda) yaşadığına inanılan ruhani bir varlık. Su merasimi ile bağlantısı olan mitolojik bir ruhtur. Çay iyesi -> Çay inesi -> Çay ninesi şeklindeki bir dönüşümle oluşmuş bir sözcüktür.Azerbaycan Türklerinin geleneksel inançlarında yaşlı kadın kılığında, çayda (ırmakta) yaşadığına inanılır. 'Çay ninesi', köprüden geçerken suya çok bakılırsa kızar ve insanın başını döndürür. Başı dönen insanın gözleri kararır ve çaya düşer. Azerbaycanlılar, sabah suya gidildiğinde, "su sahibi"ne selam verilmesi gerektiğini düşünürler. Suya çöp ve pislik dökmek yasaktır. Bu "Çay ninesi"ni sinirlendirir ve insanlara zarar verir.Diğer Türk halklarında da, "Çay ninesi"ne benzer varlıklar bulunur. Kazan ve Sibirya Tatarlarında, Kumuklarda veKaraçaylardaki "Su Anası"na (Suğ Anası, Suv Anası) çok benzer. Başkurtlara göre, Su Sahipleri'nin hepsi suda yaşarlar. İnsanlara da hiçbir zarar vermezler. Onların yaşadıkları sarayın girişi, nehirlerin derinliklerinde bir taşın altındadır. Kazaklar "Su Perisi", Türkmenler "Suv Adamı", Özbekler "Su Alvastısı"  adı verirler.
Çay poşeti

Çay poşeti, çay yapraklarını içeren ve demleme çay için kullanılan küçük ve gözenekli bir poşettir. Çay poşetleri genellikle kâğıt, ipek veya plastikten yapılmaktadır ve üzerin de bir ip bulunmaktadır.
Çay tohumu yağı

Çay tohumu yağı (kamelya yağı, kamelya tohumu yağı olarak da bilinir) yenilebilir bir bitki yağıdır. Camellia oleifera tohumlarından elde edilir.
Çay tuğlası

Çay tuğlası, siyah çay, bitki çayları ve mayalanmamış çayların preslenmesiyle oluşturulan bloktur. Özellikle Ming Hanedanı zamanında Çin'de çayın en yaygın üretim ve saklama şeklidir. Çay tuğlalarının kullanım alanı geniştir. İçecek yapımında kullanılabilecekleri gibi direkt olarak yenilebilir ve hatta Ming Hanedanı döneminde para olarak dahi kullanılabiliyordu.
Çay yaprağı paradoksu

Çay yaprağı paradoksu, içinde çay yaprakları bulunan bir çay bardağı karıştırıldığında yaprakların neden bardağın kenarlarına değil de tam tersi bardağın ortasına çöktüğünü inceleyen paradokstur. İlk çözüm Albert Einstein'ın 1926 yılında yayınladığı ve nehir kenarlarındaki erozyonu açıkladığı makalesinden çıkarılmıştır (Baer Kanunu).Karıştırma işlemi sıvının bardağın içinde dönmesine neden olur. Sıvının eğrisel yolunu takip edebilmesi için sıvıyı merkeze doğru çeken bir mekezcil kuvvete ihtiyaç vardır (çay tepsisini kendi etrafında döndürürken bardakların saçılmasına engel olan çekme kuvveti gibi). Bu kuvvet ortaya doğru azalan basınç tarafından sağlanır.Ancak, dibe yakın yerlerde ve dış yüzeyde sürtünme kuvvetinden dolayı sıvı yavaşlar. Bu sebeple merkezkaç kuvveti basınç değişiminden kaynaklanan kuvveti burada yenemez, dolayısıyla burada sıvının akışında basınç farklılığı merkezkaç kuvvetinden daha etkili hale gelir. Buna sınır katmanı ya da Ekman Katmanı denir.Merkezkaç kuvvetinden dolayı basınç orta kısımda kenarlara göre daha fazladır. Eğer tüm sıvı katı gibi tek parça halinde dönüyor olsaydı, içe doğru olan merkezcil kuvvet dışa doğru olan merkezkaç kuvvete eşit olur dolayısıyla içe doğru ya da dışa doğru bir hareket gözlemlenmezdi.Çay bardağı gibi, dönmenin diplerde daha yavaş olduğu kaplarda, basınç etkisi baskın çıkar ve içeri ve dibe doğru bir akım oluşturur. Üst taraflarda, sıvı içe değil dışa doğru akar. Bu ikinci akış bardağın içine doğru yönlenir ve yaprakları ortaya toplar, sonra yukarı dışa ve kenardan tekrar içe doğru akar. Yapraklar daha ağır olduğundan yukarı doğru hareket edemediklerinden ortada kalırlar. İlk dönüme akışı ile birleştiğinde, yapraklar içe doğru dairesel bir şekilde aşağı çökerler.Bu fenomen alyuvarları kan plazmasından ayırmak için geliştirilmiş yeni bir yöntemde, atmosferik basınç sistemlerinin anlaşılmasında ve bira üretimi sırasında çöktürme işlemlerinde kullanılmaktadır.
Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü

Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü veya kısa adıyla Çaykur, Türkiye Cumhuriyeti devletine ait, çay üreten bir Türk firması. Ayrıca Çaykur Rizespor'un forma ve isim sponsorudur. Ayrıca soğuk çay, yeşil çay, beyaz çay,organik çay ve siyah çay üretimi yapılmaktadır. 1983 yılında bir kamu iktisadi kuruluşu olarak kurulmuştur.4 Şubat 2017 tarihinde yayımlanan kararname ile devlete ait bütün hisselerinin Türkiye Varlık Fonu'na devredilmesi kararlaştırılmıştır.I. Dünya Savaşı'nın getirdiği ekonomik buhranı takiben, yöredeki işsizliğin giderilmesi ve ekonomik refah sağlanması amacıyla Doğu Karadeniz bölgesinde çaycılık faaliyetleri başlatılmıştır. TBMM tarafından 1924 yılında çıkarılan 407 sayılı kanun ile çay tarımı yasal güvence altına alınmıştır. Ziraat Umum Müfettişi Zihni Derin tarafından yürütülen çay üretme çalışmalarının başarılı olması sonucu 1937 ve 1940 yıllarında Batum'dan getirtilen tohumlarla çay bahçeleri kurulmuştur.Çay üreticiliği takip eden yıllarda da Türkiye Cumhuriyeti devleti tarafından desteklenmiştir. 1938'de ilk çay mahsulü alınmış, 1947'de ilk çay fabrikası kurulmuştur. 1963 yılından itibaren Türkiye'nin çay tüketiminin karşılanmasında ithalatın yerini yerli üretim almıştır. Çaycılık faaliyetleri 1948 yılına kadar Devlet Ziraat İşletmeleri tarafından, 1949-1973 yılları arasında ise Tekel Genel Müdürlüğü ve Tarım Bakanlığı işbirliği ile yürütülmüştür.1971 yılında çıkarılan 1497 sayılı kanun ile tüm çaycılık faaliyetleri Çay Kurumu Genel Müdürlüğüne devredilmiştir. Bu kurum 1982 yılında çıkarılan 2929 sayılı kanunla Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü haline gelmiş ve kamu iktisadi kurumu statüsü (KİK) kazanmıştır. KİK statüsü 1994 yılında çıkan 4046 sayılı kanunla değiştirilmiş ve Çaykur bir İktisadi Devlet Teşekkülü (İDT) olmuştur. İDT statüsüne alınmasından itibaren özelleştirme tartışmalarına konu olmuştur. 2017 yılında tüm hisseleri Türkiye Varlık Fonu'na aktarılmıştır.Çaykur, 4 adet organik siyah çay, 1 adet siyah ve yeşil çay ve 41 adet dökme kuru çay fabrikasında üretim yapmaktadır. 2020 yılı verilerine göre, günlük kuru çay işleme kapasitesi 9.020 tondur. Çaykur'un bünyesindeki fabrikaların illere göre dağılımı ve kapasiteleri aşağıdaki tabloda verilmiştir.
Çay, Afyonkarahisar

Çay, Afyonkarahisar ilinin ilçesidir. İç Ege bölgesinde; Ege, Akdeniz ve İç Anadolu bölgelerinin kesiştiği güzergâh üzerinde yer alan Çay ilçesi, doğuda Sultandağı, güneyde Yalvaç, batıda Şuhut ve Afyonkarahisar, kuzeyde Bolvadin ile çevrilidir. İl merkezine 48 km uzaklıkta bulunan ilçenin yüzölçümü 830 km²'dir.Çay ilçesinin tarihi, Eski Tunç Çağı'na kadar uzanmaktadır. Tarihi içinde Mısır, Suriye, Trakya krallarının birleşik ordusu ile Antigonos Hanedanlığı arasındaki İpsos Savaşı'na (MÖ 301) ev sahipliği yapmasıyla ünlenmiş, doğu-batı, kuzey-güney doğrultulu antik yolların kavşak noktası olmuştur.Selçuklu Türklerinin Anadolu’yu fethi sırasında Bekçioğlu Emir Afşin, Orta Anadolu’da Amerra (Emirdağ) önlerine kadar gelmiştir. Haçlı savaşları sırasında Haçlı orduları tarafından yakılıp yıkılan kente, 1155 yıllarında Selçuklu Devleti tarafından Oğuz Türkleri yerleştirilmiş, adı da "Çay Değirmeni" olarak değiştirilmiştir. Selçuklu Sultanı III. Gıyaseddin Keyhüsrev'in ölümünden sonra bölge, önce Eşrefoğulları'na ve Sahipataoğulları'na, daha sonra ise Germiyanoğulları'na geçmiştir. Germiyan Beyi I. Yakup, beyliğini vasiyet yoluyla II. Murat’a bırakmış ve böylece yöre Osmanlı topraklarına katılmıştır.Selçuklu dönemine ait 1278'de Yusuf bin Yakup tarafından yaptırılan Taş Medrese, Taş Han ve Taş Cami hâlen de kullanılan önemli tarihî eserleridir.Kurtuluş Savaşı sırasında kısa bir süre Yunan ordusunca işgal edilen Çay ilçesi, 24 Eylül 1921 günü bu işgalden kurtarılmıştır. 1 Nisan 1958 tarihinde ilçe konumuna getirilmiştir. Çay ilçesi elektriğe 1935 yılında il merkezinden daha önce kendi kurduğu santralle ulaşmıştır.Afyon ilinin doğusunda, Sultan Dağları'nın kuzey eteklerinde kurulmuştur. Büyük bölümü dağlar ve akarsular tarafından derin biçimde yarılmış yüksek düzlüklerden oluşan ilçe topraklarını Sultan Dağları ile Karakuş Dağları engebelendirir. Karakuş Dağlarında yükseklik 2.000 m'nin altında iken, Sultan Dağlarında daha yüksektir. Sultan Dağlarının en yüksek noktası olan Topraktepe (2.519 m) Isparta sınırındadır. Eber Gölü'nün güneybatı bölümü ilçe sınırları içerisindedir. Gölü besleyen Akarçay Nehri kuzeyde doğal sınırı oluşturmaktadır.İlçenin doğal güzellikleri arasında Eber ve Karamık Gölleri bulunmakta olup, bu göllerde balık avcılığı (sazan, turna) ve çeşitli kuş avcılığı yapılmaktadır. Ayrıca Çağlayan Parkı ve Şelâlesi, Kanlı Yer Kavaklığı, Kardelen Parkı yöredeki az gelişmiş mesire yerleridir.İlçe ekonomisi tarıma dayalıdır. Yetiştirilen tarımsal ürünlerin başında tahıl, şeker pancarı, haşhaş gelmektedir. Dağlık kesimlerde mera hayvancılığı yapılmaktadır. İlçede un fabrikaları bulunmaktadır.Katmer, haşkeşli (haşhaşlı) lokul. Çay'da bu yiyeceklerin yanında etli yaprak ve kuru biber sarması, bamya çorbası ve peynirli börek sofralarda olmazsa olmazdır. Bunlar aynı zamanda düğün ve mevlit yemekleridir. Ayrıca bu yemekler, tek bir kap içerisinden sunulan "davet" ismi verilen yemeklerin de genel menüsüdür.Çay ilçesini, Afyonkarahisar Süper Amatör Liginde Çay Çağlayan Belediyespor temsil etmektedir. Maçlarına Çay İlçe Stadında çıkmaktadır.
Çayan, Seydikemer

Narlık ve Siyamlar mahalleleri daha önceleri Paşalı köyüne bağlı iken, 21 Haziran 1955'te birleşerek Çayan adıyla bağımsız bir köy haline geldi. Çayan, 2012 yılındaki yasa değişikliğinden sonra yeniden mahalle oldu.
Çayarası, Güroymak

Köyün eski adı, 1928 yılı kayıtlarında Şeyxan olup, Kürtçe'de "şêxan" sözcüğü "şeyhler" anlamına gelmektedir. Köy, 4 Temmuz 1987 tarih ve 19507 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 3392 sayılı '103 İlçe Kurulması Hakkında Kanun' gereğince Bitlis Merkez ilçesinden ayrılarak Bitlis'in yeni kurulan ilçesi Güroymak’a bağlanmıştır.Köy, Bitlis il merkezine 52 km, Güroymak ilçe merkezine 24 km uzaklıktadır. Köy, Güroymak'ın güneyinde olup,  numaralı Muş-Bitlis (Hasköy-Güroymak) devlet yoluna 19.8 km.'lik bir köy yoluyla bağlıdır.
Çayarası, Kağızman

Köyün eski adı 1902 yılı kayıtlarında Zarabxane olarak geçmektedir. Daha önceleri Sarıkamış ilçesine bağlıyken, 14 Mayıs 1963'te Kağızman ilçesine bağlandı.
Çayağzı, Akçakoca

Köyün adı, 200 yılı kayıtlarında Lilaios, 1831 ve 1928 yılı kayıtlarında ise Aftun Ağzı olarak geçmektedir.
Çayağzı, Kiraz

Çayağzı; idari bölüm olarak daha önceleri köy iken, 2012 yılındaki yasa değişikliğinden sonra mahalle olmuştur.
Çayağzı, Kırşehir

Anadolu'da Fetret Devri (1402-1413) yaşanırken Karamanoğlu Mehmet Bey'in Çelebi Mehmet'ten yardım istediği görüşme, şimdiki Çayağzı sınırları içerisindeki Cemele kalesinde gerçekleşmiştir. Köyün adı, 1485 ve 1928 yılı kayıtlarında Cemele olarak geçmektedir. 25 Mayıs 1959 tarihinde belediye statüsü alarak beldeye dönüşen Cemele kasabasının adı, bakanlar Kurulu tarafından 20 Ekim 1962 tarihinde "Çayağzı" olarak değiştirildi. Çayağzı'nın belediye statüsü, nüfusunun 2000 kişinin altına düşmesi üzerine 2013 yılında sona erdi.
Çayağzı, Yayladere

Köyün eski adı 1518 yılı kayıtlarında Aşağı Zimtik, 1901 yılı kayıtlarında ise Zimtek olarak geçmektedir. Köy, 4 Temmuz 1987 tarih ve 19507 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 3392 sayılı ‘103 İlçe Kurulması Hakkında Kanun’un 14. Maddesi gereğince Kiğı ilçesinden ayrılarak Bingöl'ün yeni kurulan ilçesi Yayladere'ye bağlanmıştır.Köy, Bingöl il merkezine 140 km, Yayladere ilçe merkezine 30 km uzaklıktadır. Köy, Peri Suyu üzerindeki Pembelik Baraj gölü kenarındadır.
Çayağzı, Şavşat

Çayağzı köyünün eski adı Sirasinkoti'dir. Gürcüce bir yer adı olan Sirasinkoti (სირასინკოთი), özel ad olan Sira ile Sinkoti kelimelerinden oluşur. Sinkoti, Çayağzı köyünün komşusu olan Küplüce köyü ile Artvin ilinin merkez ilçesine bağlı Sümbüllü köyünün de eski adıdır. Ardahan ilinin merkez ilçesine bağlı Sarıyamaç köyünün eski adı Sirasgomi de Sira özel adından türemiştir. Sirasinkoti, Türkçe kaynaklarda Sirasinkot (سیرەسینقوت) olarak geçer.Sirasinkoti, orta çağda Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Şavşeti'de yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Çayağzı köyü sınırları içinde kalıntıları bulunan eski kilise ve kale de bu dönemden kalmış olmalıdır.Sirasinkoti köyü, Osmanlı idaresinin askere alma ve vergi belirleme amacıyla sadece erkek nüfusunu belirlediği 1835 yılında, "Sira Sinkot" adıyla Çıldır Eyaleti'ne bağla Şavşat (Satlel) sancağının köylerinden biriydi. Bu tarihte köyde 11 hanede 43 erkek bulunuyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, Sira Sinkot köyünün toplam nüfusunun yaklaşık 86 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.Sirasinkot, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması'yla Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. Rus idaresi sırasında köy, Artvin sancağının Şavşet-İmerhevi kazasına bağlı Anklia nahiyesinin 11 köyünden biriydi. Rus idaresinin Sira-Singot (Сира-Сингот) olarak kaydettiği köyün nüfusu, 101'i erkek ve 93'ü kadın olmak üzere, 36 hanede yaşayan 194 kişiden oluşuyordu. Bu nüfusun tamamı "Türk" olarak kaydedilmişti. Oysa Şavkana (შავყანა), Napudzari (ნაფუძარი), Aho (ახო), Kusaho (ქუსახო), Kodistskali (კოდისწყალი), Totidze (თოთიძე) gibi çok sayıda mahalle ve mevki adı Sirasinkot'un eski bir Gürcü yerleşmesi olduğuna işaret etmektedir.Sirasinkoti köyü, Birinci Dünya Savaşı'nın sonlarında Rusların bölgeden çekilmesinin ardından Gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. 7 Mayıs 1920 tarihinde imzalanan Moskova Antlaşması'yla Sovyet Rusya, Artvin sancağını Gürcistan'ın bir parçası olarak tanıdı. Ancak Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında 16 Mart 1921 tarihinde imzalanan Moskova Antlaşması'yla Sirasinkoti köyünü de kapsayan Artvin bölgesi Türkiye'ye bırakıldı.Sirasinkoti köyü, 1922 yılında Artvin livasında yapılan nüfus sayımı sırasında, "Sırasinkot" (سیرەسینقوت) adıyla Şavşat kazasının merkez nahiyesinin köylerinden biriydi. Köyün nüfusu, 153'ü kadın ve 170'i erkek olmak üzere, 56 hanede yaşayan 323 kişiden oluşuyordu. Bu sayımda da nüfusun tamamı Türk olarak kaydedilmiştir. Sirasinkoti veya Sirasingot, Türkçe olmadığı için köyün adı 1925 yılında, Şavşat Çayı'nın kıyısında bulunması dolayısıyla Çayağzı olarak değiştirilmiştir. Çayağzı, 1940 genel nüfus sayımında Çoruh vilayetinin Şavşat kazasının merkez nahiyesinin köylerinden biriydi ve nüfusu 496 kişiden oluşuyordu. 1965 yılına gelindiğinde köyde yaşayan insan sayısı 705 kişiyi bulmuştu ve bu nüfus içinde 277 kişi okuma yazma biliyordu.Çayağzı köyünde eski bir kilise ile kalenin varlığı, hem daha önce tespit edilmiş olmasından hem de günümüze kalmış olan kalıntılardan bilinmektedir.
Çaybaşı

Bugün Çaybaşı adını taşıyan yerleşmenin eski adı Çilader'dir. Nitekim 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Çilader (چیلادر) olarak geçer. Bu sırada bi köy olan Çilader, Ordu vilayetinin Ünye kazasının merkez nahiyesine bağlıydı. 1935 genel nüfus sayımında aynı idari konuma sahip olan köyün nüfusu 586 kişiden oluşuyordu.Çilader, 1950 genel nüfus sayımında bir köy olarak Tekkiraz bucağına bağlanmıştı. Bu sırda Ünye ilçesi, Karakuş, Tekkiraz ve merkez nahiyelerinden oluşuyordu. Tekkiraz bucak merkezinin nüfusu 478 kişiden oluşurken, Çilader köyünde 896 kişi yaşıyordu. Beş yıl sonra yapılan genel nüfus sayımında "Ciladere" olarak yazılmış olan Çilader, aynı zamanda 20 köyü kapsayan bir nahiyeydi. Tekkiraz nahiyesinin bazı köyleri Çilader nahiyesine bağlanmıştı. Bı sırada Karakuş, Akkuş adıyla kaza olduğu için Ünye kazası Çilader, Tekkiraz ve merkez nahiyelerinden oluşuyordu. Nahiye merkezi Çilader'in nüfusu 946 kişiden oluşuyordu. Çilader nahiyesinin toplam nüfus ise, 18.982 kişiyi kapsıyordu.Bucak merkezi Çilader adı, "yabancı kökten geldiği ve iltibasa yol açtığı" gerekçesiyle 1959 yılında kanunla Çaybaşı olarak değiştirilmiştir. Nitekim bucak merkezi, Çaybaşı (Çilâder) olarak kaydedilmişken, bucak olarak Çilader adı korunmuştur.<ref>{{Web kaynağı |url=https://www.sehirhafizasi.sakarya.edu.tr/wp-content/uploads/2018/05/1960-n%C3%BCfus-say%C3%ACm%C3%AC.pdf |başlık=Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1963, s. 459. |erişimtarihi=28 Nisan 2022 |arşiv-url=https://web.archive.org/web/20200218091504/https://www.sehirhafizasi.sakarya.edu.tr/wp-content/uploads/2018/05/1960-n%C3%BCfus-say%C3%ACm%C3%AC.pdf |arşiv-tarihi=18 Şubat 2020 |ölüurl=hayır }}</ref> 1965 genel nüfus sayımında ise, bucak Çaybaşı, bucak merkezi de Çaybaşı (Cilader'') olarak yazılmıştır. Çaybaşı, 20 Ağustos 1971'de belediye statüsü alarak beldeye dönüştü. 1975 yılında gelindiğinde bucak merkezi Çaybaşı, belediyesi ve postanesi olan bir yerdi. Nüfusu 2.305 kişiden oluşuyordu. Çaybaşı bucağı sınırları içinde 28 köy bulunuyordu ve bu köylerin toplam nüfusu 34.240 kişiden oluşuyordu. Çaybaşı bucağında nüfus açısından en büyük yerleşme Yoğunoluk köyüydü ve köyde 3.586 kişi yaşıyordu.Çaybaşı, Ünye ilçesine bağlı bucakken, 1990 yılında ilçe ve ilçe merkezi olmuştur. Bu sırada Çaybaşı ilçesi, Akbaba, Devecik, Eğribel, Göksü, İçeribükü, İlküvez, Kapılı, Köklük ve Kurudere olmak üzere dokuz köyü kapsıyordu. İlçe merkezinin nüfusu 6.526 kişi, ilçeninki de 15.195 kişiden oluşuyordu.Çilader kasabası, Ordu il merkezine ?  km uzaklıktadır. Çilader ilçesinin kuzey ve doğusunda Ünye ilçesi, batısında İkizce, güneyinde Akkuş ilçe sınırları bulunur. Yüzölçümü 165 km²'dir. İlçe merkezi, Akçay ve Cüri ırmakları arasında yükselen arazi üzerinde kuruludur.  Yörede güneye doğru yükselen arazide görünüşe yassı topoğrafya şekilleri hakimdir.
Çaybaşı Fuadiye, Arifiye

Tarihi birçok olaya tanıklık eden Çaybaşı Fuadiye Mahallesi, Osmanlı Devletinin kurucusu Osman Bey tarafından Bizanslılardan alınmıştır.Mahalleye ilk olarak 1864 yılında Kafkasya'dan göçen Şapsığ Çerkesleri gelmiştir. Kendisi de Çerkes asıllı olan Adapazarı Kaymakamı Fuat Carım'ın Kurtuluş Savaşında gösterdiği hizmetlerinden ve ayrıca bu bölgeden geçen çay nedeniyle mahallenin ismi Çaybaşıfuadiye köyü olmuştur.Yakın zamanda köy Nehirkent Belediyesi'ne bağlanarak mahalle statüsüne kavuşmuştur. Daha sonraları yerel yönetimlerde yapılan kanun değişiklikleriyle Nehirkent Belde Belediyesi kapatılmış ve Arifiye ilçesine bağlı bir mahalle haline gelmiştir.
Çaybaşı, Arapgir

Mahallenin adı, 1840 ve 1916 yılı kayıtlarında Peküsi olarak geçmektedir. Daha önceleri Çimen köyüne bağlı bir mahalle iken, 5 Haziran 1953'te köy statüsü kazandı. 2012 yılındaki yasa değişikliğinden sonra yeniden mahalle oldu.
Çaybaşı, Ayancık

Köy, 1925 yılından beri aynı adı taşımaktadır. 15 Ağustos 1952'de komşu köyü Kepez ile birleştirildi.
Çaybaşı, Darende

Çaybaşı; idari bölüm olarak daha önceleri köy iken, 2012 yılındaki yasa değişikliğinden sonra mahalle olmuştur.
Çaybaşı, Elmalı

Mahallenin adının daha önce Yavu olduğu, daha sonra 1960 yılından sonra çaybaşı olarak değiştirildiği bilinmektedir. Yavu mahallesi komşu köyler gibi (Bayat=Zümrütova-Afşar) eski bir köy ve Türk boyu adı olan Yavı'dan almıştır. Mahallenin Kaş ilçesine bağlı yine Yavu adında sahil mahallesi vardır.
Çaybaşı, Genç

Köyün eski adı, Zazaca'da "Mollalar Çayı" anlamına gelen Royê Melekan olarak geçmektedir. Önceleri Sarıbudak köyüne bağlı bir mezra olan Çaybaşı, 1989 yılında köy statüsüne kavuştu.Köy, Bingöl il merkezine 70 km, Genç ilçe merkezine 50 km uzaklıktadır. Köyün içinden geçen Yatağansöğüt Çayı köyün yaklaşık 7 km güneyinde Dicle'ye karışmaktadır.
Çaybaşı, Kızıltepe

Çaybaşı; idari bölüm olarak daha önceleri köy iken, 2012 yılındaki yasa değişikliğinden sonra mahalle olmuştur.
Çaybaşı, Osmangazi

Mahallenin adının nülifer çayı mahallenin alt kısmından geçtiği için Çaybaşı olarak değiştirilmiştir.
Çaybaşı, Pınarbaşı

Mahallenin adı, 1928 yılı kayıtlarında Hormusun olarak geçmektedir. Daha önceleri Cabe köyüne bağlı bir mahalle iken, 21 Mayıs 1948'de köy statüsü kazandı. 2012 yılındaki yasa değişikliğinden sonra yeniden mahalle oldu.
Çaybaşı, Torbalı

Köy, Yunan işgali sırasında, Aydın'dan çekilen Yunan kuvvetleri tarafından 1922 Eylül'ünde tamamen yakılmıştır ve 8 kişi de katledilmiştir. 8 Mart 1990 tarihinde belediye statüsü alarak beldeye dönüştü. 22 Mart 2008'de yürürlüğe giren 5747 sayılı kanunla mahalle hâline geldi.
Çaybaşı, Uzundere

Çaybaşı'nın eski adı Çala'dır. Gürcüce bir yer adı olan Çala (ჭალა), dere veya dere kenarındaki verimli toprak anlamına gelir. Bu yer adı Türkçe kaynaklara Cala (جالا) olarak girmiştir.Çala köyü, orta çağda Gürcistan'ın bir parçası olan Tao bölgesinde yer alıyordu. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi 16. yüzyılın ortalarına doğru Gürcülerden ele geçirdi. Osmanlı idaresinin askere alma ve vergi belirleme amacıyla 1835 yılında yaptığı nüfus tespitinde köyde 11 hanede 25 erkek yaşıyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, Çala köyünün nüfusunun yaklaşık 50 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.Çala, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Erzurum vilayetinin Tortum kazasına bağlı Azort nahiyesinde yer alıyordu. 1935 yılında "Cala" adıyla kaydedilmiş olan köy, 1940 genel nüfus sayımında aynı idari konuma sahipti ve  nüfusu 33 kişiden oluşuyordu. Cala, 1950 genel nüfus sayımında Azort nahiyesinin bir köyü olarak geçmekle birlikte, 1955 genel nüfus sayımında bir köy olarak yer almamıştır. Bu iki tarih arasında Cala bir mahalle olarak Uzundere kasabasına bağlanmış, ardından adı da Gürcüce adına benzer biçimde Çaybaşı olarak değiştirilmiştir.Günümüzde Uzundere kasabasının bir mahallesi olan Çaybaşı'nda, köyün Hristiyan dönemine ait kilisenin kalıntıları bulunmaktadır. Tek nefli bir yapı olan Çala Kilisesi’nin cepheleri kesme taşlarla kaplıydı ve bugüne kalan duvarlarının yüksekliği 4 metreyi bulur.
Çaybaşı, Çüngüş

Diyarbakır il merkezine 160 km, Çüngüş ilçesine 40 km uzaklıktadır.Çaybaşı mahallesi 5 mezradan oluşur bunlar Keyinderi, Şerare, Denguzu, Aliyon, Kaçer ve Karameşe isimleri ile anılır. Çok eski bir yerleşim olan bölge başlı başına tarih kokmaktadır. Lakin yaşanmışlık uzun yıllar atıl durum gibiydi ama yeni yeni buralarda yaşam geri dönüşler ile canlanmaya başladı. Köy dernekleri, özellikle Çüngüş Çaybaşı Köyü Yardımlaşma ve dayanışma Derneği her sene buralarda köy şenlikleri adı altında festivaller düzenlemekte ve buralarda yaşamın halen devam edeceğinin göstergesi emareleri ile yaşamı canlı tutamaya çalışıyorlar. Bu bölge kışın ağır şartlardan ötürü maalesef yaşam standartları etkilemekte adeta, Kuzey kutbunu anımsatmakta ve metrelerce kar kalınlığına ulaşmakta. Her köyde elektrik mevcut olup zamanın Enerji bakanı ve Dernek Başkanı Serkan Yosuntaş'ın katkıları ile elektrik sağlanmakta. Su olarak evlerde depo yardımıyla hortumların katkısı ile akış sağlanmakta. Suların ölçümlerini kimse yapmadığından kaynak suyu olarak buz gibi sularından kana kana içmenizi tavsiye ederiz.
Çaybaşıyeniköy, Erenler

30 Aralık 1988 tarihinde belediye statüsü alarak beldeye dönüştü. 12 Kasım 2012'de TBMM'de kabul edilen 6360 sayılı kanun ile mahalle oldu.
Çaybeyi, Oğuzeli

Çaybeyi; idari bölüm olarak daha önceleri köy iken, 2012 yılındaki yasa değişikliğinden sonra mahalle olmuştur.
Çayboyu Höyüğü

Çayboyu Höyüğü, Keban Barajı yapılmadan önce Elazığ İli, Muratcık Köyü'nün (eski adı Aşvan) 750 metre doğusunda yer alan bir höyüktü. Tepe, 100 x 80 metre boyutlarında olup 3 metre yüksekliktedir. Ancak erozyon, sulama kanalları ve tepenin doğusundan akan derenin yol açtığı tahribat nedeniyle gerçek büyüklüğü vermemektedir.Höyük, Keban Baraj Gölü altında kalacak olan arkeolojik değerlerin saptanması amacıyla bölgede R. Whallon ile S. Kantman başkanlığında yapılan yüzey araştırmaları sırasında saptanmıştır. Kazılar ise Ankara İngiliz Arkeoloji Enstitüsü'nden David French başkanlığında Aşvan Projesi çerçevesinde 1970-71 yıllarında yapılmıştır. Kazılarda ana toprağa kadar inilmiş olup 6 metre kalınlıkta bir dolgu toprağı olduğu belirtilmektedir.Höyükte iki ana yerleşme evresinden söz edilmektedir. En üstteki II. Evre MÖ 4. binyıla tarihlenen Geç Kalkolitik Çağ, alttaki I. Evre ise Halaf benzeri boyalı çanak çömlek buluntusu veren evre olarak gösterilmektedir. Birinci evre iki, ikinci evre ise üç alt evreye ayrılmaktadır. İki evre arasında karbonlaşmış bir tahıl birikintisi vardır.Birinci evrenin çanak çömlek buluntuları gri ve siyah mallar, pembemsi kırmızı astarlılar, devetüyü ve kahverengi mallar olarak üç grupta verilmektedir. Hamurlarında taşçık ve saman az da olsa görülmekte olup üç mal grubu da açkılıdır. Yalın mallar çoğunlukta olup az olmakla birlikte kabartmalı ve boya bezemeli mallar da görülmektedir.İkinci evre çanak çömlek buluntularında hamurlarında saman katkılılar çoğunluktadır. Mal grupları hemen hemen aynı olmakla birlikte boya bezelilerde artış görülmektedir. Kırmızı ve kahverengi bantlar ve çapraz taranmış bezekler, Halaf ve Obeyd bezeklerine benzemektedir.Ele geçen yontmataş aletler hem çakmak taşı hem de obsidiyendir, ancak obsidiyen daha çok kullanılmıştır.Genel olarak çanak çömlek buluntuları yakınlardaki Fatmalı Kalecik ve Kurupınar, Tülintepe, Norşuntepe ile benzerlik göstermektedir.
Çayboyu, Bingöl

Köyün eski adı, 1916 yılı kayıtlarında Ğayd olup, Zazacada "ğeyd " sözcüğü "kavaklık" anlamına gelmektedir.
Çayboyu, Gürün

Köyün bilinen ilk adı eski kayıtlarda Roma dilinde taşlık yer anlamına gelen Dalin olarak geçmektedir. Türklerin Anadolu'ya yerleşmelerinden sonra ise Dalin sözcüğü değişerek Telin olarak telaffuz edilmeye başlamıştır. 1583 yılı ve 17. yüzyıl Osmanlı kayıtlarında Telin adıyla Müslümanların yaşadığı bir köy olarak görülmektedir.Türkiye Cumhuriyetinin kuruluşuyla da nüfus sayımlarında Telin olarak görülen köyün adı 1959 yılında, "yabancı kökten geldiği ve iltibasa yol açtığı" gerekçesiyle 7267 sayılı kanunla Suçatı olarak değiştirilmiş ve 1960 yılı nüfus sayımından itibaren yeni adıyla kayıtlarda yer almaya başlamıştır. 1969 yılında belediye statüsü alarak beldeye dönüşen yerleşimin belediye statüsü, nüfusunun 2000 kişinin altına düşmesi üzerine 2013 yılında sona ermiştir. ve yapılan halkoylaması sonucu adı Çayboyu olarak değiştirilerek Gürün ilçe merkezine bağlı bir mahalleye dönüşmüştür.
Çayboyu, Kavaklıdere

Eskiden Mesevle olan mahallenin adı 1960 İhtilali'nden sonra içinden geçen çaydan da etkilenerek şimdiki adını almıştır.24 Nisan 1992 tarihinde belediye statüsü alarak beldeye dönüştü.  12 Kasım 2012'de TBMM'de kabul edilen 6360 sayılı kanun ile mahalle oldu.Belde içinden Mesevle Çayı geçmektedir. Bu çay aynı zamanda beldenin tek akarsuyudur. Mesevle Çayı, Göktepe Dağı'nın eteklerinden doğarak, Çayboyu beldesinin ortasından geçerek Çine Çayı ile birleşir.Çayboyu beldesi; Yeşilyurt, Yeni ve Orta mahalle olmak üzere üç mahalleden oluşmaktadır. Beldede yaşayanların sosyo ekonomilerine göre; halkın % 60 oranında mermer fabrika ve ocaklarında emekçi olarak çalışır. Yine halkın % 10-15'i inşaat sektöründe özellikle Bodrum, Marmaris gibi turistik yerlerde çalışmaktadırlar. Geriye kalan kısım ise emeklilerden oluşmaktadır. Beldeye özellikle 1995 yılından sonra Balıkesir, Afyon, Sinop, Trabzon gibi vilayetlerden gelerek yerleşen aileler mevcuttur. Beldenin yıllara göre nüfus verileri aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.
Çayboğazı Barajı

Çayboğazı Barajı, Antalya'da, Çayboğazı Çayı üzerinde, sulama  amacıyla 1996-2000 yılları arasında inşa edilmiş bir barajdır.Toprak gövde dolgu tipi olan barajın gövde hacmi 10.667.000 m³, akarsu yatağından yüksekliği 79,00 m., normal su kotunda göl hacmi 56,00 hm³, normal su kotunda göl alanı 2,25 km²'dir. Baraj 13.848 hektarlık bir alana sulama  hizmeti vermektedir.
Çaybükü, Menteşe

Mahallenin adı, 1890 yılı kayıtlarında Gevenes olarak geçmektedir. Daha önceleri Yatağan ilçesine bağlıyken, 14 Mayıs 1963'te Muğla merkez ilçeye bağlandı. Menteşe'nin ilçe olmasının ardından ise buraya bağlandı. Ormancı türküsünün geçtiği olayın yaşandığı yerleşimdir.
Çaycumaspor

1994-1995 sezonunda 3. Lig'e yükselen kulüp, tarihinde ilk kez profesyonel liglerde mücadele etmeye başladı. 1998-1999 sezonunda 3. Lig 4. Grup'u bir puan farkla 15. sırada bitirip ligde kalan kulüp, 1999-2000 sezonu sonunda, 3. Lig 4. Grup'ta, 15. sırada yer almasına rağmen 1999 Düzce depremi nedeniyle ligdeki maçlara çıkmamayı bırakan ancak ligde oynama hakkı saklı tutulan Mudurnuspor yerine amatör kümeye düştü. 2013-2014 sezonunda Zonguldak Süper Amatör Lig'de 3. olup ligi 2. bitiren Alaplı Belediyespor'la final play-off maçı oynayan kulüp, 1-1 berabere biten maç sonrası penaltılarda 4-1 galip gelerek Bölgesel Amatör Lig play-out maçı oynama hakkı kazandı. 18 Mayıs 2014'te Kozlu Belediyespor'la oynadığı play-out maçını normal süresi 2-2 bitmesine rağmen uzatmalarda yediği golle 3-2 kaybeden Çaycumaspor, Bölgesel Amatör Lig'e yükselemedi.
Çaycı İzzet Paşa

Küttaptan Ahmet Hamdi Efendi'nin oğludur. Dedesi Halkacıoğlu Halil Ağa'dır. Edirne'nin tanınmış  Halkacı ailesine mensuptur. Ailenin Edirne yakınlarında bir çiftliği vardı. Çiftliğin kapısında büyük bir halka olduğu rivayet edilir. Bu yüzden çiftliğe Halkacı Çiftliği denirmiş. Ailenin adı da buradan gelir.Çaycı İzzet Paşa'nın Çerkez kökenli eşi Fatma Nimet Hanım'dan 4 oğlu, 1 kızı olmuştur. Şapsığ boyundan, saraylı bir Çerkes olan bir başka eşinden de bir oğlu olmuştur. Soyadı yasası çıktığı sırada dul olan kızı ve kızının soyu Halkacı soyadını almışlardır. Dr. Hüseyin Kutsi adlı oğlu Esencan, Mehmet Natık adlı torunu Kural soyadını almıştır.Oğullarından Fahrettin Mekki Bey, Mekke kadılığı yapmıştır. Onun oğlu Mehmet Hanif Halkacı Kurtuluş Savaşı'nda İstanbul'dan Anadolu'ya silah gönderilmesinde gösterdiği yararlıktan ötürü İstiklâl Madalyası'yla ödüllendirilmiştir. Kızının soyundan Prof. Pelin Halkacı Akın ünlü bir kemancıdır. Oğullarından birinin torunu olan Prof. Dr. Süreyya Ülker emekli bir patoloji profesörüdür. Ağabeysi Şerif Ağa'nın torunu Ziya Santur Türkiye'nin ilk santur ve ney metodunun yazarı olan ünlü bir santurcudur. Çaycı İzzet Paşa 12 Nisan 1909'da İstanbul'da ölmüştür. Cenazesi 31 Mart Vak'asına (13 Nisan 1909) rastladığından, Beyazıt Camii'ne getirilememiştir. Edirnekapı'daki Mihrimah Sultan Camii'nde kılınan namaz sonrası Edirnekapı Şehitliği'nde toprağa verilmiştir.Çaycı İzzet Paşa sadaret mektubî kalemine girdi. Hicaz vali vekili, Suriye merkez mutasarrıfı, Ağustos 1886 - Eylül 1887 arası Basra valisi, Mart 1892 - Ocak 1893 arası Adana valisi olmuştur. Çaya düşkünlüğü, çayla ilgili bir risalesinden dolayı adı "Çaycı"ya çıkmıştır. Resmî kayıtlarda adı Hacı İzzet Efendi olarak geçmektedir. Arapça, Farsça, Fransızca bilirdi. Bilgili bir kimse olduğundan dolayı resmî sanı Efendi olmakla birlikte Paşa sanıyla anılmıştır. 1879'da çay üzerine "Çay Risalesi" ya da "İzzet Efendi Risalesi" olarak bilinen bir risale yazmıştır. Burada adı Mehmet İzzet Seyit bin Ahmet Efendi olarak geçmektedir. Çaycı İzzet Paşa'nın risalesi Türkiye'de çay konusunda yapılan ilk özgün çalışmadır. 1731'de Damatzade Ebül Hayr Ahmet Efendi'nin yayımladığı çay risalesi Yusufî'nin Farsça yapıtının çevirisiydi. 1893'te Ali Nazıma'nın "Çay" , 1912'de Mehmet Arif'in "Çay Hakkında Malumat" adlı kitapları bu alanda daha sonra yapılan çalışmalardır. Çaycı İzzet Paşa'nın risalesi Maarif Nezareti'nin onayıyla Beyazıt'taki Müzellefzade Rıza Efendi Basımevi'nde basılmış olup, 81 sayfadır.
Çayda Çıra

Çayda Çıra, Elazığ yöresine ait halay türünden halk oyunudur. Dünyada "Mumlu Dans" olarak da bilinir. Genellikle sazsız olarak, "nanay" adı verilen türküler eşliğinde oynanır. Günümüz Elazığ yöresi düğünlerinde oldukça yaygındır.Oyun kendine has bir müzik eşliğinde ve manilerle oynanmaktadır. Oyuna başlarken şu mani söylenir: "Yansın şamdanlarda mum, olsun ergenler sıra. İnsin davula tokmak, başlasın Çayda Çıra." Mani ardından oyunu oynayacak olan ekip alana giriş yapar. Girişin ardından çember oluşturularak oyun başlar. Çemberin oluşturulması ardından kızlar orta alana geçerek çömelir. Her erkek, eşinin etrafında bir tur döner. Ardından yeniden çember oluşturulur ve sonrasında düz bir çizgi oluşturana kadar dönülür. Düz çizgi oluşturulması ardından ileri 8 adım gelinir ve eğilerek şamdanlar yere bırakılır. Şamdanların bırakılması ardından çayda çıra oyununa has bir türkü söylenir. Türkü ardından yeniden şamdanlar alınır ve meydan terk edilir.Çayda Çıra Oyunu ve Türkülerinin doğuşu ile alakalı çeşitli efsaneler yer almaktadır. Bunlardan bazısı şöyledir:Efsanelerden biri, Elazığ yakınlarındaki bir çayın iki kıyısına yerleşmiş aşiretlerden iki gencin aşkıyla ilgilidir. Sevdalılar geceleri yaktıkları çıralarla işaretleşir, böylece genç erkek kızın yaktığı çıraya doğru yüzüp karşı kıyıya çıkar ve ona kavuşurmuş. Bir gece çayın azgın suları oğlanı sürüklemiş. Kız da sevgilisini çay boyunca aradığı halde bulamayınca kendisini suya atmış. Çayda Çıra Türküsü ve Oyunu da bu sevdayı dile getirmek için ortaya çıkmış. Bu efsane, 1982 yapımı Çayda Çıra Efsanesi Filmi'ne konu olmuştur.Bir diğer efsane, Elazığ yakınlarındaki Harıngit (ya da Harınket) Çayı kıyısında yapılan bir düğünle ilgilidir. Bir köy ağası, oğlunu başka bir köyün ağasının kızıyla evlendirirken kına gecesinde birden ay tutulmuş; karanlıkta kalan konuklar bunu uğursuzluk sayıp kötüye yormuşlar. Oğlanın annesi duruma üzülüp çevredeki bütün mumları toplatmış. Tabaklara dizip yakarak, oyun oynayan kızların ve gelinin ellerine tutuşturmuş; kendisi de aralarına katılmış. Karanlıkta çay kıyısında yanan mumların görüntüsü herkesi coştur­muş; bu coşkuyla türküler söylenmiş, halay­lar çekilmiş, eğlence sürmüş. Çayda Çıra da söylenceye göre böyle doğup günümüze kadar ulaşmıştır.
Çaydam Havzası

Çaydam Havzası (; ), Çin'in Çinghay eyaletinde bulunan bir kurak havzadır. Havza, Haixi Moğol ve Tibet Özerk İli'nde yer almakta olup yaklaşık 120.000 km²'lik bir alanı kaplamaktadır ve dörtte biri tuzlu göller ve kapalı havzalarla kaplı iken üçte birlik kısmı ise çöldür. Orografik olarak, Tibet Platosu'nun kuzeydoğu kesiminde nispeten alçak bir alandır.Çaydam Havzası, birçok maden ve metal yataklarına ev sahipliği yapmaktadır. Yaklaşık on gölü içeren bir tuz yatağı olan Çarhan Havzası, 50 milyar metrik tonun üzerinde tuz içermektedir. Havza, aynı zamanda Çin'in en büyük petrol ve doğalgaz yataklarından birini barındırmaktadır. Ayrıca havza, yine asbest, boraks, alçıtaşı ve çeşitli metal rezervlerine sahiptir ve Çin'in en büyük lityum, magnezyum, potasyum ve sodyum rezervlerinden birine sahiptir.
Çaydanlık

Çaydanlık, çay yapmada kullanılan, genelde iki parçalı ve metalden yapılma, bazen demliği porselen olan pişirme gereci.Çaydanlık ilk başlarda tek parça halinde kullanılmakta iken süreç içerisinde günlük ihtiyaçların giderilmesine yönelik olarak, alt kısmı daha büyük olacak şekilde iki parçalı hale gelmiştir. Her iki parçanın üzerinde geniş bir ağız ve bu ağzı örtmeye yarayan bir kapak bulunur. Suyun çay servisi yapılırken bardaklara doldurulması için gövdede el ve bardak arasında en uygun açı ile dökülmesini sağlayacak şekilde dar ağızlı ibrik kısmı bulunur.Çaydanlık, binlerce yıl önce Çin kültürünün bir parçası olarak, bronz ve diğer metallerden yapılan seramik güğüm ve şarap kaplarından ilham alınarak yapılmıştır.En eski çaydanlık örneği bugün Çin'de Flagstaff House Museum of Teaware müzesinde bulunan Yixing kilinden 1513 yılında Gongchun tarafından yapıldığı düşünülen çaydanlıktır.Çay, 17. yüzyıl sonlarında Çin'den Avrupa'ya lüks tüketim malı, baharat olarak ihraç edilmiştir. Aynı zamanda çay ile birlikte porselen çaydanlıklar da getirilmiştir. Bu çaydanlıkların çoğunluğu mavi ve beyaz sırlı idiler.çay sözcüğü, Çincede Farsçada Arapçada ve Rusçada geçer. Özünün nereden geldiği kesin olmamakla birlikte ETr ça- (ses çıkarmak, çarpma sesi, su sesi sezgisi) eylem köküyle ilişkisi de olasılıklar arasındadır.+dan takısı Fa "tutan, mufâfaza eden, saklayan, kap" anlamı katar. "+lık" ekinin Farsçadaki karşılığıdır.Demlik, ilk başlarda porselen gibi ısıya dayanıklı maddelerden imal edilmiş olan, çay demlemeye yarayan ancak sonradan çaydanlığın bir parçası haline gelen araçtır.Sırlı çaydanlıklar asla sabunlu su ve bulaşık makinasında yıkanmazlar. Sadece sıcak su ile yıkanarak durulanır ve ters çevrilerek kurumaya bırakılır. Çaydanlıkta oluşan taneni gidermek için çaydanlık ve çay kaşıkları sodalı kaynar suya yatırılarak dinlenmeye bırakılır.Çeşitli ülkelerde çeşitli şekillerde servis edilen çay, Türkiye'de çoğunlukla altı ve üstü çelik çaydanlıklarda hazırlanır. İsteğe göre harmanlanmış kuru çay, demlik olarak adlandırılan ve çaydanlığın üst kısmında bulunan ve genellikle alt kısmından daha küçük olan bölüme konur. Alt kısımda kaynayan su, bir süre sonra üstteki demliğe içindeki kuru çayın miktarına göre dökülür ve çayın rengini, lezzetini bırakması ve çökmesi için 8-10 dakika kadar beklenir.Çeşitli araştırmalar çayın demleme süresine göre etkisinin de farklı olduğunu söylese de henüz bu çok yaygın olarak bilinmez. İyi demlenmiş çayın en fazla 1 saat kadar lezzetli olduğu tiryakiler tarafından söylenir. Daha uzun süre beklemiş çay acılaşır. Demliğin aşırı sıcaklığa maruz kalması, çayın yanmasına (tabirsel olarak) ve tadının kötüleşmesine neden olmaktadır.
Çaydeğirmeni, Devrek

http://rapory.tuik.gov.tr/14-04-2015-02:31:15-12564741461098627743524484944.html  Devrek İlçesi 2014 Nüfusu.
Çaydibi

Tarihi 1400'lü yıllara dayanan köyün adı, 1928 yılı kayıtlarında Hattadi olarak geçmektedir. 1971 yılında belediye statüsü alarak beldeye dönüşen kasabanın belediye statüsü, 6 Mart 2008 tarihinde kabul edilen 5747 sayılı "Büyükşehir Belediyesi Sınırları İçerisinde İlçe Kurulması ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun"a göre, ilk genel mahalli idareler seçiminden geçerli olmak üzere ermiş ve Çaydibi köye dönüşmüştür. Ancak Çaydibi halkının referandumla Taşova'ya mahalle olarak katılma talebinden ötürü 2009 yılında mahalleye dönüşmüştür. Çaydibi, 2013 yılında tekrar köye dönüşmüştür.
Çaydoğan, Şefaatli

Köy, Yozgat il merkezine 55 km, Şefaatli ilçe merkezine 10 km uzaklıktadır. Köy, Şefaatli'nin güneyindedir ve  TCDD Ankara-Kayseri konvansiyonel tren hattı ve   numaralı Şefaatli-Kozaklı il yolunun 1 km uzağındadır.
Çayeli bakır madeni

Çayeli bakır madeni, Rize ili, Çayeli ilçesi, Madenli beldesi sınırlarında bulunur. 20 yıldan fazla çalışan madende bakır ve çinko elde edilmektedir.İşletme, dünyanın en büyük bakır madenlerinden biri, Türkiye'nin ise en büyük metal madenidir. Alanda cevher miktarının azaldığı, üretim sürecine bağlı olarak 4 yıl yeteceği tahmin edilmektedir. 1994 yılından itibaren faal olan madende 624 kişi çalışmaktadır. Madende galeriler 600 m derinlik, 6,5 km uzunluğa ulaşmaktadır. Yılda 1,2 milyon ton bakır ve çinko cevheri 155.000 ton bakır konsantresi, 75.000 ton çinko konsantresi üretilmektedir. Ürünler Rize Limanı'ndan değişik ülkelere ihraç edilmektedir. Yeni rezerv bulunamadığından, 23 yıl boyunca işletilen maden, 2024 yılında kapanacaktır.
Çayeli kuru fasulyesi

Çayeli kuru fasulyesi, çoğunlukla İspir ve nadiren Hınıs fasulyesinden yapılan bir kuru fasulye yemeğidir. 1950'li yıllardan beri Çayeli ilçesiyle özdeşleşmiş olan yemek, Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından tescillenmiş ve 2017 yılında coğrafi işaret belgesi almıştır.Bakır tencerede yapılan kuru fasulyeye ilk etapta Vakfıkebir tereyağı ile kavrulmuş soğan ve yeşil biber-pul biber eklenir. Ardından salça ve suda eritilmiş şeker tencereye konur. Üçüncü etapta 2 cm civarında kesilmiş yağsız dana kuşbaşı veya kaburga eti haşlanmasını takriben tencereye eklenir. Fasulyeler ise ilk önce 5 ila 10 saat boyunca soğuk suda bekletilir. Suyun kaynaması sırasında fasulyenin çevresinde oluşan köpükler alınır. Köpükleri alınan fasulyeler de tencereye eklenir. Eklemelerle yemeğin üzerinde çıkan köpük de temizlenir. Daha sonra 130 dereceye ayarlanmış fırına yerleştirilen tencere, 1 ila 2 saat arasında fırının kapağı kapalı olacak şekilde pişirilir. Son aşamada ise fasulyeler 20 dakika demlenmeye bırakılır.
Çayelispor

Çayelispor ya da sponsorluk adıyla Smart Holding Çayelispor, 1949 yılında Rize ilinin Çayeli ilçesinde kurulmuş bir spor kulübüdür. Kulüp, Bölgesel Amatör Lig'de mücadele etmektedir.1986-1987 sezonunda 3. Lig'e yükselen kulüp, tarihinde ilk kez profesyonel liglerde mücadele etmeye başladı. Ancak 1993-1994 sezonunda, 3. Lig 2. Grup'ta, 12. sırada yer alarak amatör kümeye düştü. 2011-2012 sezonunda Rize 1. Amatör Ligi'ni şampiyon olarak bitiren Çayelispor, Bölgesel Amatör Lig'e yükselmek için oynadığı play-out maçında Ardeşenspor'u 3-1 yenerek 2012-2013 sezonunda Bölgesel Amatör Lig'de mücadele etmeye başladı. İlk sezonunda ligi Düzyurtspor'un 6 puan gerisinde kalarak 2. sırada tamamlayarak 3. Lig'e yükselme fırsatını kaçırdı.
Çaygeldi, Bulanık

Köyün eski adı, 1902 yılı kayıtlarında Alibonciyan  ya da Alibocan olup, Kurmanci'de "alîbonciyan" olarak geçmektedir.
Çaygeçit, Kadirli

Köyün adı, 1925 yılı kayıtlarında Çaygeçidi olarak geçmektedir. Çaygeçit, 28 Ekim 1996'da Sumbas ilçesine, 27 Kasım 1998'de ise yeniden Kadirli ilçesine bağlandı.
Çaygeçit, Kozluk

Köyün adı, 1917 yılı kayıtlarında Kürtçede "Rum/Türk pınarı" anlamına gelen Ayn Rumî olarak geçmektedir.
Çaygeçit, Mutki

Köyün eski adı, 1912 ve 1928 yılı kayıtlarında Çeman ve Badinan olup, Kürtçe'de "çeman" sözcüğü "gözeler" anlamına gelmektedir. Köy, terör nedeniyle 1993 yılında boşaltılıp, 2006 yılında tekrar yerleşime açılmıştır.Köy, Bitlis il merkezine 31 km, Mutki ilçe merkezine 11 km uzaklıktadır. Köy, Mutki'nin batısında olup,  numaralı Mutki-Geyikpınar il yolu kenarındadır.
Çaygiller

Daima yeşil ağaç veya çalılardır. Yapraklar basit, derimsi ya da zarsı, alternat, stipulsuz. Çiçekler hermafrodit, bazen tek eşeyli, aktinomorf, tek tek veya gruplar halinde çıkar. Sepal 5, serbest veya tabanda bileşik, petal 5, nadiren daha fazla, serbest veya kaidede bileşiktir.
Çaygören Barajı

Çaygören Barajı, Balıkesir'de, Simav Çayı üzerinde, sulama  ve taşkın  kontrolü amacı ile 1965 - 1968 yılları arasında inşa edilmiş bir barajdır. Toprak gövde dolgu tipi olan barajın gövde hacmi 3.412.000 m³, akarsu yatağından yüksekliği 52,50 m, normal su kotunda göl hacmi 130.00 hm3, normal su kotunda göl alanı 7,25 km²'dir. 17.208 hektarlık bir alana sulama  hizmeti vermektedir.
Çaygören, Sivas

Köyün eski adı Ermenicede "su çıkan" anlamına gelen Çirhin olarak geçmektedir. Köy, TÜİK'in 1965 yılı Genel Nüfus Sayımı kayıtlarında, Hafik ilçesine bağlı görülmektedir.
Çayhan, Ereğli

Çayhan, Konya ilinin Ereğli ilçesine bağlı bir kasabadır.Yaklaşık 3500 kişinin yaşadığı kasaba 1967 yılında belediye olmuştur. Kasaba halkının tamamı tarım, bağcılık, hayvancılık ve çerçicilikle uğraşmaktadır. Çayhan kasabası ilçe merkezinin yaklaşık 25 km doğusunda, Niğde ve Mersin illerine sınır noktasında bulunmaktadır. Konya il merkezine 185 km, Adana'ya 160 km mesafededir. Kasabanın yaklaşık 5 km güneyinde 1990 yılında DSİ tarafından yapılmış sulama amaçlı bir baraj göleti bulunmaktadır.Çayhan'da  yaşayan nüfusun haricinde Kasaba nüfusunun büyük çoğunluğu da Adana İlinde yaşamaktadır.Yayla turizmine musait olması sebebi ile özellikle Adana'da yaşayan Kasaba halkının yaz mevsimlerinde gelmesi ile gözle görülür bir nüfus hareketliliği yaşanmaktadır.yayla turizmi genelde bağ evlerinin yoğun olduğu oba da denilen yaylalarda yoğunlaşmış olup.Bağ evleri Kasabanın içinden geçen Çay'ın (dere) kenarlarında,yani kuzey-güney hattında yoğunlaşmıştır.En büyük yaylası Çakmak Köyü ile Çayhan arasında bulunan Çayırlık yaylasıdır.Kasabada 1 tanesi Çayırlık Yaylasında olmak üzere 4 adet cami,1 adet İlk,1 adet Orta Okul,Sağlık Ocağı,PTT acentesi,sağlık ocağı lojmanları,süt kooperatifi,ekmek fırını,6-7 adet bakkal ve 2-3 tane kahvehane,2 adet berber,Manav,pastane vardır.2014 yılında Büyükşehir yasası ile birlikte belde belediyesinin tüzel kişiliği kaldırılarak  Çayhan  Mahallesi olarak Ereğli'nin mahallesi olmuştur.
Çayhane (oyun)

Yaşanmış bir olayın kahramanı olan Vern Sneider, önce Çinlilerin, sonra Japonların ve en sonunda Amerikalıların işgal ettiği Okinawa Adası'nda işgalci ordunun bir subayıdır. Gülmece türünde yazılan eser; yine aynı ordudan başka bir subay olan John Patrick tarafından oyunlaştırılmış olup, komedi türünün, rahatsız edici olmayan mesajlar veren bir örneğidir.“The Teahouse of The August Moon” adıyla 1956’da sinema filmi olarak çekilen eserin başrollerinde Marlon Brando ve Glenn Ford gibi isimler yer aldı. Çayhane, Türkiye'de ilk kez 1955 yılında Küçük Sahne’de oynandı. Mücap Ofluoğlu, Kamran Yüce, Agah Hün, Münir Özkul ve Sadri Alışık’ın rol aldığı oyun, 1987’de Adana’da ve 1997’de İzmir’de sahnelendi. Ara dahil üç saat süren yapıt; eleştirmenler tarafından İnsanlık ve demokrasi dersi ve, "Amerika'nın işgal mantığı ve bu mantığın "öngörülemeyen" sonuçları" şeklinde yorumlanmaktadır. Çayhane, Broadway'de Lovely Ladies, Kind Gentlemen adıyla müzikal olarak sahnelenmiştir.1945 yılında, II. Dünya Savaşı'nın sonlarına doğru, işgal altındaki Okinawa Adası'nda bir köyde görevlendirilen Amerikalı yüzbaşı Fisby, aldığı emir gereği, Amerikan hükûmetinin yapılmasını planladığı Pentagon biçimindeki askeri okul için çaba gösterirken, ada sakinleri okul yerine bir "çayhane" yapılmasını isterler. Olaylar karışırken yüzbaşıya bir geyşa kızı (Ayumi Takano) hediye edilince Pentagon’un planları epey değişikliğe uğrar ve durum beklenmedik bir şekilde gelişir.