Çüdihu Şanyü

Çüdihu, Hiung-nu İmparatorluğu'nun bir Tanhu'su ve Suylihu'nun halefiydi. Hükümdarlığı, Han İmparatoru Wu (MÖ 141-87) ile çağdaştı.Çüdihu, Çin tarihinin en saldırgan dönemlerinden birinde ve Hun tarihindeki birçok sıkıntılı dönemden birinde hüküm sürdü. MÖ 101'de Han ile ilişki kurmak isteyen Çüdihu, tahta çıktıktan hemen sonra şunları söyledi: “Ben bir çocuğum. Karşımda muhterem bir ihtiyar varken Göğün oğlu'nu nasıl düşman olarak görebilirim?” Gözaltında tutulan tüm elçileri Han'a geri verdi.Çüdihu, MÖ 101'de abisi Suylihu'nun yerini aldı.  MÖ 101'de Hunlar, Dingxiang, Yunzhong, Zhangye ve Jiuquan'a baskın düzenledi.Çüdihu'nun Han hanedanına olumlu bakacağını düşünen Han imparatoru, Şanyüyü Han hanedanına boyun eğmeye ikna etme hedefine ulaşmaya karar verdi. Kuzey, batı ve güney komşularıyla uzun mücadelelerin yarattığı Han hanedanındaki zorlu ekonomik durum, İmparator Wu'yu Hunlar ile barışçıl müzakereler yoluyla ilişkiler kurmaya sevk etti. MÖ 101'de Su Wu başkanlığındaki elçi heyeti , zengin hediyelerle Hunlar'a gitti. Ancak Han'ın beklentilerinin aksine, Çüdihu'nun çok kibirli olduğu bildirildi ve bir bağlılık gündeme bile gelmedi.Zhang Sheng (張勝), Han mahkumlarıyla temas kurdu ve onlarla birlikte isyan etmek, Tanhu'nun annesini kaçırmak, Tanhu'nun yarı Han danışmanı Wei Lü'ye (衛 律) suikast düzenlemek için komplo kurdu ve sonra Tanhu'nun Gou Prensi'ne (緱 王) ve Yu Chang'a (虞 常) rüşvet vermeye çalıştı. Komplo ortaya çıktı ve liderlerinden biri Zhang Sheng'i işaret etti. Öfkeli bir Çüdihu, komplocuları idam etti ve elçilik üyelerini suçlarını kabul etmeye ve Hun tarafına geçmeye çağırdı. Su Wu, ülkesine ihanet etmeyi reddettiğinde, Han hanedanına dönebilmesi için 19 yılını geçireceği Baykal Gölü'ne sürgüne gönderildi.MÖ 99 yazında, Li Guangli ve diğer üç Han generali, Tanrı Dağı bölgesinde Hunlara karşı 35.000 kişilik bir kuvvete liderlik etti. Başlangıçta başarılı olan Li Guangli, Sağ Bilge Prensini (Tuqi) yendi ve yaklaşık 10.000 Hunu öldürdü, ancak dönüş yolunda kuşatıldı ve kendini savunmak zorunda kaldı. Han hanedanlığına geri dönmeye çalışmadan önce Hunları  geri sürmeyi başardılar. Hunlar, Han ordusu için ağır kayıplara yol açan kovalamaca yaptı. Li Guangli, ordusunun yalnızca yarısından azıyla geri döndü. Diğer Han generalleri Li Ling ve Lu Bode, daha önce arka muhafız olarak daha geride bırakılmıştı, ancak Lu Bode, Li Ling'in emrinde hizmet vermeye itiraz etti ve arbaletçi kuvvetinin yapabileceğinden emin olarak yalnızca 5.000 piyade ile ilerlemeye karar verdi. Karşılaştıkları herhangi bir Hunkuvvetiyle başa çıkarken 30.000 Hundan oluşan bir güçle karşı karşıya kaldı ve iki tepe arasına surlar kurmuştu. Hunlar, pozisyonuna defalarca saldırılarda bulundu, ancak Li Ling'in tatar yayı ve kalkan / mızrak oluşumunun üstesinden gelmeyi başaramadı ve ağır kayıplar verdi. Li Ling'in güçleri geri çekilmeye çalıştığında, Hunlar onları akşama kadar taciz ederek peşlerinden koştu. Sadece 400 adam geri döndü ve Li Ling yakalandı.MÖ 97 baharında, Li Guangli ve diğer iki general, Hunlar'a karşı 160.000'den fazla bir gücü yönetti. Li'nin güçlerinin yalnızca 10.000 Hunlar tarafından bozguna uğratıldığı ve on gün boyunca sürekli bir savaş verdiği söylendi. Gongsun Ao, Sol Bilge Prensi(Tuqi) ile sonuçsuz bir savaşa girdi. Han Yue, herhangi bir Hun ile karşılaşamadı.Çüdihu'nun iki oğlu vardı; yaşlı olan Sol Bilge Prensiydi (Tuqi). Çüdihu, ölmeden önce tahtı ona,Huluku adı altında miras bıraktı.Bichurin N.Ya., "Eski çağlarda Orta Asya'daki halklar hakkında bilgi toplanması", cilt. 1, Sankt Petersburg, 1851, yeniden basım Moskova-Leningrad, 1950