Şorlar

Şorlar (Şorca: шор-кижи, shor-kizhi) Rusya'nın Kemerovo Oblastı'nda (eski adıyla Şorya) yerli bir Türk etnik grubudur. 17. ve 18. yüzyılların bazı belgelerinde Kuznetskie Tatarları, Kondoma Tatarları ve Mras-Su Tatarları olarak da adlandırılmışlardır. Rusların Şor Türklerini asimile etmek için gayretleri neticesi Şorya'nın adı değiştirildi. Böylece nüfusu Rusların Şor Türklerine yaptığı soykırımı ile azalan Şor Türkleri unutturulmaya çalışıldı. Rusların yaptığı baskılar  sonucu anadilini bilenlerin sayısı azalmıştır. Ak Şor, Kızıl Şor, Kara Şor, Sarı Şor olarak ayrılırlar.19. yüzyılın ortalarında Radloff tarafından “kızak” anlamına gelen Şor adıyla anılmış ve bu ad, daha sonraki dönemlerde yaygınlaşmıştır.Daha önceleri Şamanist olan Şorların önemli bir kısmı, 19. yüzyılda Ruslar tarafından Hristiyanlaştırılmıştır.Çin yıllığında (Zhou 周書, MS 636) kaydedilen eski bir Türk efsanesi, Göktürklerin atalarının kökenini "Xiongnu ülkesinin kuzeyinde" bulunan suǒ (索國; Çince: *sak̚-kwək̚) adlı devletten bahseder.Günümüzde Şorların yaşadığı bölge Orta Çağ döneminde Yenisey Kırgızlarının etkisi altında Türkleşmiştir. Şorlar bu etnik karışıklık sonucunda ortaya çıkmış ve bunun sonucunda Türkçeyi (Şor dili) benimsemişlerdir. Şor kabileleri MS 8. ve 9. yüzyıllarda ayrı bir halk olmaya başladı. 13. Yüzyılda Altay-Sayan bölgesinin Moğol fethi, yerel halk ve dilleri üzerinde bir başka kültürel etki katmanı daha ekledi. Bölge daha sonra 14. yüzyılın sonlarından 17. yüzyılın başlarına kadar Oyratların etkisi altına girmiştir. Bölgenin Moğol kontrolü nominal olmasına rağmen, dillerin çoğu önemli miktarda Moğol kelimesi içermektedir.17. yüzyılın başlarında Şor toprakları Ruslar tarafından fethedildi. 18. Yüzyılda, Rus yerleşimciler bölgeye taşınmaya başladı. Önemli demir eşya üreticileri olan Şorlar, Oyratlar, Altaylılar ve Kırgızlar, Rusların ve beraberinde getirdikleri daha gelişmiş eşyalar nedeniyle önemi hızla azalmaya başladı ve bu demirciliğin sonunu getirdi. Bunun üzerine Rus yetkililer, yasakları kürk şeklinde ödemeye mecbur bıraktılar. Bu, çoğu Şor'un eski mesleklerini ve köylerini yakındaki kasabalara taşınmak için terk etmelerine neden oldu, böylece avcı olarak daha iyi bir yaşam sürdürebildiler. Ancak, sefil koşullarda yaşadılar. Giysiler, ilkel aletler ve teknikler için ısırgan lifi veya yabani kenevir kullanımı 20. yüzyıla kadar devam etti.Şor Türkleri, dil ve kültür manasında en çok Tuva Türklerine yakındırlar. Bütün Rusya Federasyonunda 2002 yılı Rus kaynaklarına göre toplam 14.000 Şor Türkleri yaşamakta iken 2013 yılı verilerine göre 17.000 Şor Türkü olduğu beyan edilir. Şor Türkleri, Kemerovo Bölgesi'nde 11.554 kişi, Hakasya'da 1.078 kişi, Krasno-yar'da 201 kişi, Altay bölgesinde 165 kişi ve Altay Cumhuriyetinde 141 kişidir.1989 nüfus sayımında Güney Sibirya’da 12.585 Şorun yaşadığı ve toplam nüfuslarının 16.572 olduğu tespit edilmiş. Şorla topluca Kemerova eyaletinde Novokuznetsk dolaylarında yaşamaktadır. Şorlar çok eski zamandan beri demircilik sanatı ile meşhurdurlar. Yerleşik bir hayat sürmekte olup tarım ve hayvan beslemekle geçinirler.Vladimir Ştıgaşev — председатель облисполкома Hakasyada 1990—1992, председатель ВС с 4 Şubat 1992 yılıŞor Türkleri yok olmak üzere olan Türk topluluklarından biridir. Şor Türklerinde genellikle kullanılan erkek ve kız adları şunlardır. Aruk (E), Talay (E), Kuu (K), Ancak (K), Karlığaş (K.) vb.Alekseev V. P. Antropologiçeskie dannıe i problemı proishojdeniya şortsev // Uçenıe zapiski HakNİİYaLİ. Abakan, 1965. Vıp. XI. S. 86-100.Arzyutov D.V. Religioznaya orientatsiya srednemrasskoy gruppı şorskogo etnosa na sovremennom etapе // Traditsionnıe kulturı i obşçestva Severnoy Azii (s drevneyşih vremen do sovremennosti). Mat-lı XLIV region. (s mejdunar. uçastiem) arh.-etnogr. konf. stud. i molodıh uçenıh. Kemerovo, 31 marta – 3 aprelya 2004 g.). – Kemerovo, 2004. – S. 375–378.Arzyutov D.V. Gorno-taejnıe şortsı: etnokonfessionalnıe protsessı v naçale XXI veka // Sibir na rubeje tısyaçeletiy: traditsionnaya kultura v kontekste sovremennıh ekonomiçeskih, sotsialnıh i etniçeskih protsessov./ Otv. red. L.R. Pavlinskaya, Е.G.Fedorova. – SPb: Evropeyskiy dom, 2005 – S. 129–143.Babuşkin G.F. О şorskoy dialektologii // Voprosı dialektologii tyurkskih yazıkov. Frunze, 1968. S. 120-122.Babuşkin G.F., Donidze G.İ. Şorskiy yazık // Yazıki narodov SSSR. Tyurkskie yazıki. T.2. M., 1966. S. 467-481.Gonçarova T.А. Etniçeskiy sostav naseleniya Nijnego Pritomya i egо dinamika v XVII-naçale XXI vv. AKD. Tomsk, 2004.Deva gornıh verşin. Şorskoе geroiçeskoе skazanie. Per. s şor. i obrabotka G.F. Sısolyatina. Kemerovo, 1975.Devyat bubnov şamana. Şorskie legendı i predaniya. Predislovie, sostavlenie i kommentariy А.İ. Çudoyakova. Kemerovo, 1989.Kim А.R. Materialı po kraniologii şortsev i kumandintsev // Zapadnaya Sibir v epohu srednevekovya. Tomsk, 1984. S. 180-195.Kimeev V.M. Gornıe hrebtı Yujnoy Sibiri – granitsı ili tsentrı etniçeskih territoriy? // Problemı arheologii stepnoy Evrazii. Kemerovo, 1987. S. 55-56.Kimeev V.M. Jilişçe i hozyaystvennıe postroyki şortsev // Jilişçe narodov Zapadnoy Sibiri. Tomsk: İzd-vo TGU, 1991. S. 16-30.Kimeev V.M. Komponentı şorskogo etnosa // Çteniya Pamyati Е.F. Çispiyakova (k 70-letiyu so dnya rojdeniya). Novokuznetsk, 2000. Ç. 1. S. 33-38.Kimeev V.M. Osnovnıe etapı formirovaniya şorskogo etnosa // Etniçeskaya istoriya tyurkoyazıçnıh narodov Sibiri i sopredelnıh territoriy. Omsk, 1985. S. 102-105.Kimeev V.M. Territorialno-etniçeskie gruppı şortsev v XVII-naç.XX vv. // Molodıe uçenıe Kuzbassa v X pyatiletke. Ç.II. Kemerovo, 1981. S. 150-155.Kolyupanov V. Altın şor. Zolotaya Şoriya («Skazaniya, mifı, legendı, skazki Gornoy Şorii»). Vıp. 4. Kemerovo, 1996.Miller G.F. Opisanie Kuznetskogo uyezda Tobolskoy provintsii v Sibiri v nıneşnem egо sostoyanii, v sentyabre 1734 goda // Sibir XVIII veka v putevıh opisaniyah G.F. Millera (İstoriya Sibiri. Pervoistoçniki). Vıp. VI. Novosibirsk, 1996. S. 17-36.Potapov L.P.Opıt datirovki şorskogo predaniya о proishojdenii zemledeliya // İzv. VGO, 1949. T.1. Vıp. II. S. 411-414.Reyno L.А. Şorskiy ornament // Priobe glazami arheologov i etnografov. Tomsk: İzd-vo TGU, 1999. S. 163-172.Tuçkov А.G. Tomskie etnografiçeskie ekspeditsii v Gornuyu Şoriyu // Trudı Tomskogo gosudarstvennogo obedinennogo istoriko-arhitekturnogo muzeya. Tomsk: İzd-vo TGU, 1996. S. 165-191.Funk D.А. İz kakogo tı roda? [familno-rodovoy sostav şortsev] // «Znamya şahtera» (g. Mejdureçensk), 1992, 17 sentyabrya.Funk D.А., Kimeev V.M. «Abintsı» v russkih istoriçeskih dokumentah // Molodıe uçenıe Kuzbassa 60-letiyu obrazovaniya SSSR: Materialı k nauçn. konf. Kemerovo, 1982. S. 90-92.Çispiyakov Е.F. İstoriya formirovaniya etniçeskoy kulturı şortsev // Kuznetskaya Starina. Novokuznetsk, 1993. Vıp. 1. S. 88-101.Çispiyakov Е.F. K voprosu о formirovanii dialektnoy sistemı şorskogo yazıka // Problemı etnogenyeza i etniçeskoy istorii aborigenov Sibiri. Kemerovo, 1986. S. 55-62.Çispiyakov Е.F. K voprosu ob etnonime Şor // Etniçeskie i istoriko-kulturnıe svyazi tyurkskih narodov SSSR. Vsesoyuznaya tyurkologiçeskaya konferentsiya 27-29 sent. 1976 g. Alma-Atа, 1976. № 3. S. 111.Çispiyakov Е.F. О teleutsko-şorskih yazıkovıh kontaktah // Etniçeskaya istoriya tyurkoyazıçnıh narodov Sibiri i sopredelnıh territoriy: Tyezisı dokladov oblastnoy nauçnoy konferentsii po lingvistike. Omsk, 1984. S. 23-27.Çispiyakov Е.F. Şorsko-ketskie paralleli v leksike // Yazıki i toponimiya. Vıp. I. Tomsk, 1976. S. 73-76.Çispiyakov Е.F., Abdrahmanov M.А. Territorialnıe razliçiya v fonetike i leksike şorskogo yazıka // Materialı k predstoyaşçey VIII nauçnoy konferentsii Novokuznetskogo pedinstituta. Novokuznetsk, 1967. S. 28-30.Çudoyakov А.İ. Stili şorskogo kraya // I mejdunarodnaya konferentsiya «Traditsionnıe kulturı i sreda obitaniya»: tyezisı. M., 1993. S. 39-43.Şorskie geroiçeskie skazaniya (vstupitelnaya statya, podgotovka poetiçeskogo teksta, perevod, kommentarii А.İ. Çudoyakova; muzıkovedçeskaya statya i podgotovka notnogo teksta R.B. Nazarenko). M., Novosibirsk, 1998.