Pragmatizm ve ilişkili kavramlar

1.PRAGMATİZM

1.1 PRAGMATİZM NEDİR

Felsefi metotların anlamı insanlarda yarattığı güven hissine bağlı olarak gelişir, hayatın içerisindeki eylemlerde kullanıma yatkınlıkları ve hissedilebilir iyi sonuçları neticesinde benimsenirler. Düşünsel alanlardaki oluşturulmuş tüm felsefi metotların ortak amacı uygarlık seviyesini geliştirmek, yaşam koşullarını iyileştirilerek insanlığın onurunun yüceltilmesi, bilinmeyenleri bilinir kılarak insanlığın kendini gerçekleştirmesi gibi idealler olagelmiştir.

Tüm felsefe tarihinin sihirli sözcüğü olarak belirtmekte sakınca görmediğimiz ‘’ideal’’ kavramı ulaşılması amaçlanan nihai gerçeklik olarak düşünüldüğünde; kişinin kendi varlığını hissedebilmesi, varlığının devamlılığını sağlayan ortamın yarattığı güvenlik hissi, şeylerin yoksunluğundan kaynaklanan acıların ortadan kaldırılması gibi birtakım içsel ihtiyaçlar ve dışsal etkilerin elde edilmesi anlamını ifade etmektedir. Bir başka ifade ile ideallerimiz somutlaştırmaya çabalayarak ulaşmayı istediğimiz gerçekliktir. Bu bağlamda ideal kavramı, harcanılan çaba neticesinde elde edilen faydanın mantıklı bulunduğu tüm şeyleri kapsar.

Pragmatizm’de ‘’gerçeklik’’, bireylerin sahip olduğu inançlar neticesinde mümkün olmaktadır, inançlar ise doğruluğa dair duyumlar ile oluşmaktadır; doğruluk fayda sağlayan eylemler neticesinde oluşmakta, eylemler ise düşüncelerin anlam kazandığı yer (locus) olarak kabul edilmektedir. Tüm bu kavramlar arasındaki doğrudan veyahut dolaylı ilişkiler bağlamında pragmatizmin düşünceyi gerçekleştirme metodu olarak kavranması karmaşıklığını bir nebze azaltacak ve anlaşılmasına katkıda bulunacaktır.

Pragmatizm felsefesi, anlam, gerçek, inanç, zaman, eylem ve doğruluk kavramlarının birbirleriyle olan ilişkileri temele alınarak oluşturulmuştur.

Düşünceyi gerçekleştirmek, soyut olan kavramların eylemler aracılığıyla somutlaşmasını; yani duyulabilir, algılanabilir hale getirilerek gerçeklik kazanmasını ifade etmektedir.

Düşünce, eylemler vasıtasıyla anlam kazanarak sağladığı ve sağlayacağı potansiyel faydalar hesap edilerek doğrulanır; düşüncenin doğruluğuna dair inanç bilinçte oluştuğunda da gerçeklik oluşur ve soyut düşünceler somutluk kazanır.

1.1.1PRAGMATİZM’DE DOĞRU

Doğa içerisinde var olmuş tüm canlılar arasında insanı diğerlerinden üstün kılan temel özellik düşünme yetisi olarak kabul edilmiştir.

İnsanın çevresi ile uyumu, var olan nesnel gerçeklik ile ilişkisi, yaşama becerisi bağlamında zorluklarla ettiği mücadele düşünme faaliyetinin sonucu olarak ortaya çıkmakta ve hayati önem içermektedir.

İnsan hayatın içerisinde sayısız deneyimde bulunurken, deneyimlerini kavramsal olarak içerisinde anladığımız tüm eylemlerini ardı sıra devam ettirebilmek için bazı tatmin edici sonuçlar elde etmek ihtiyacı hisseder. Tatmin edici sonuçların elde edilebilmesi, eylemlerimizdeki gereksiz çabaların ayıklanmasına bağlıdır; yani daha az zahmete maruz kalarak sonuca ulaşabilmek için düşünmeyi bu doğrultuda gerçekleştirmemiz gerekir.

Yeni eylemlerimize başlangıç enerjisi sağlaması bakımından eski deneyimlerimizi değerlendirmeye tabi tutarız ve eğer biz uygun yeni eylemlere yönelmişsek ve bu süreklilik arz ediyorsa ilk düşüncemiz hakkındaki gerçek değerlendirmemiz onun ‘’doğru’’ olduğuna inancımız olacaktır. İlk düşüncemiz doğrudur, çünkü biz farklı ve yeni bir eyleme başlayabilmekteyiz.

Pragmatizm doğruluğun anlamının ne olduğuna ilişkin değerlendirmesini eylemlerden elde edilen doyumlara yönelik yapmaktadır ve bu özelliği ile gerçeği kavrayabilmek için geleceği merak eder.

1.1.2PRAGMATİZM’DE ‘’İNANÇ’’IN İŞLEVİ

İnanç kelimesi bir düşünceye gönülden bağlı bulunmayı, o düşünceyi temele koyarak bir dünya görüşü oluşturmayı ve o dünya içerisinde yeni eylemlerde bulunmayı sağlayan duygunun ismidir. Arapçada inanç kelimesini  ‘’kanı’’ kelimesini karşılamaktadır.

Günlük yaşantımızda, sahip olduğumuz inançlar nasıl davranmamız gerektiğine, ne yapmamız gerektiğine dair bize yol gösteren rehber olarak işlev görürler.

Wılliam’a göre, inançlar insanların hayatında iki şekilde var olurlar. Birincisi verili olarak sahip olduğumuz ailemizden veyahut atalarımızdan öğretilmiş inançlar, ikincisiyse bizim kendi deneyimlerimiz neticesinde kazandığımız inançlardır.

İnançlarımızın ister verili isterse deneyim sonucu oluşmuş olsun temel işlevleri, bizim içerisinde bulunup eylemler gerçekleştirdiğimiz, bir akış şeklinde algıladığımız ve gerçeklik kavramının yerini tutmaya çalışan ‘’zaman’’ içerisinde yeni doğrular yaratmamızdır.

Pragmatizmin kurucularından Peirce’e göre inançlarımız belirli koşullarda belirli davranış kararlarımız ile ulaştığımız giderici bir duygu durumudur. Burada giderilmek istenen duygu, doğruluğa veya yanlışlığa sımsıkı bağlı olarak kendini var eden iyi ve kötü arasındaki belirsizlik durumunda ortaya çıkan, bizi heyecanlandırarak eylemde bulunmamız gerektiğini düşündüren ‘’kuşku’’ isimli zihinsel durumdur.

Belirtildiği gibi, düşünce eylemi bir kuşku heyecanı tarafından başlatılır ve inanca ulaştığı zaman son bulur. Böylece inanç üretimi düşüncenin tek işlevidir. (Peirce, Çelik, 2018 s.68)

Kuşku durumunun, düşüncelerimizin doğru veya yanlış olduğuna dair merakımız ile başladığından hareketle, inanç kavramının ne olduğuna dair bir belirlemenin yapılabilmesi için, pragmatik düşünce geleneğinde doğru ile yanlış düalistiği ile birleşik, birbirinden ayrılmaz, çoğu zaman aynı şeyler olarak kabul edilen iyi ve kötü kavramlarının belirlenmesinde hangi psikolojik faktörlerin etkili olduğunun ortaya koyulması gerekmektedir.

Psikoloji biliminin kurucusu Freud’a göre, iyi ile kötü, insanlar için tehlike içeren ya da zarar verici nitelikte olmanın ötesinde istek ile karşılanan ve keyif verici özellikleri de olan şeylerdir. Ortaya çıkan bir yabancı etkinin varlığı burada neyin iyi neyin kötü olduğuna karar vermektedir. Söz konusu etkiyi anlamlandırmak için nedensellik açısından yaklaşmak, insanın kendi duygularının bu konuda yönlendirme yapamayacak niteliklerde olmasından dolayı gereklidir. İnsanların doğal çaresizliği ve bu nedenden ötürü başkalarına bağımlı bir hayat sürdürmesi gerekliliği kendisini açıkça gösteren başat nedendir. Bu nedenin tanımı ise literatürde sevgiyi yitirme kaygısı olarak ifade edilmektedir.

Sigmund Freud’a göre:

İnsan, bağımlı olduğu bir başkasının sevgisini yitirdiğinde kimi tehlikeler karşısındaki güvenliği de elden gider; özellikle de kendisinden güçlü olan kişinin cezalandırma yoluyla üstünlüğünü kanıtlaması tehlikesine maruz kalır. Yani başlangıçta kötü karşılığı sevgi yitimi tehdidi olan şeydir, bu yitirme kaygısı nedeniyle kötülükten kaçınmak gerekir. (Freud, 81 U.H)

Burada kötüyü belirleyen etki, başkalarına bağımlı ve bu konuda çaresiz olan bireyin çocukluğunda anne ve babasının, yetişkinliğinde ise içerisinde yaşadığı toplumun sevgisini yitirme kaygısıdır.

Bir etki olarak sevgiyi yitirme kaygısı insanların kötülükten kaçınmasına sebep olan toplumsal kaygıdır. Bu durumu başka bir ifade ile açıkladığımızda inanç, kuşkusuz iyi olduğu için yaptığımız eylemler sonucunda elde ettiğimiz güven duygusudur diyebiliriz.

1.1.3 PRAGMATİZM’DE ‘’GERÇEK’’İN İŞLEVİ

Gerçek kavramının tanımlanması felsefe tarihi boyunca birçok filozofun ilgi odağı olmuştur. Bu konuda uzun uzadıya düşünmüş kişiler, tüm insanların merak ettiği, fakat üzerinde sonuca ulaşamadığı bir düşünsel eylemi bıkmadan usanmadan hayatlarının sonlarına kadar sürdürmüş kimseler olmaktan başka bir şey değildirler.

Duyu organlarımızla algıladığımız nesnelerin ve olguların, bizim algılayamadığımız bir gerçekliğin sahte görünümleri olduğu kanısından hareket ile oluşan düşünce eylemi, gerçekliğin ne olduğu konusundaki merakı taze tutmuştur.

Doğan Göçmen’e göre, gerçeklik hakkında oluşturulmuş sistematik iki gerçeklik kuramından bahsetmek mümkündür. Bunlardan birincisi Aristotales’in ‘’uygunluk’’ ilkesine dayalı gerçek kuramı, ikincisi ise F.H. Bradley’ in ‘’uyumluluk’’ ilkesine dayalı gerçek kuramıdır.(göçmen)

Aristotales’in kuramında gerçeklik ile gerçek arasında bir uygunluk ilişkisi vardır; diğer bir deyişle bilinç ile gerçeklik, yansıma özelliğinden ötürü birbirine denktir.

Aristo’ya göre:

‘’Var olanın var olmadığını veya var olmayanın var olduğunu söylemek yanlıştır. Buna karşın var olanın var olduğunu ve var olmayanın var olmadığını söylemek gerçektir.’’

Aristotales bunun ne anlama geldiğini başka yerde şöyle açıklıyor:

‘’ Biz senin beyaz olduğunu düşündüğümüz için sen beyaz değilsin; fakat sen beyaz olduğun için ve bunu söyleyen biz ise gerçeğe sahibiz.’’

Anlaşılacağı gibi Aristo’nun kuramında bir ön kabulün gerçeklik ile arasında uygunluk varsa veya bir önerme dünyaya veya onun bir bölümüne denk geliyorsa gerçek olarak kabul edilmektedir. Buna epistemolojik açıdan ‘’naif gerçeklik’’ denebilir. Yirminci yüzyıl felsefesini derinden etkileyen Ludwıg Wittgensteın erken döneminde bu yaklaşımı savunmuştur.

Bu yaklaşıma karşın 19, yüzyılın sonunda F.H. Bradley gerçeğe dair ‘’uyumluluk kuramı’’nı temellendirmeye çalışmıştır. Uyumluluk kuramına göre bir önermenin gerçekliği daha önceki gerçek olduğu anlaşılan önermeler ile uyumlu ve bütünlüklü bir sistem oluşturuyorsa gerçektir. Pragmatizm ise gerçekliği üç kısım olarak betimlemektedir ve bu betimleme Bradley’in uyumluluk kuramı ile örtüşmektedir.(GÖÇMEN- DERS NOTLARI)

James ‘e göre: Gerçekliğin birinci kısmını duyumların (algıların) akışı oluşturmaktadır. İkinci kısmını ise duyularımızın, daha önce yaşam pratiklerimiz sırasında belleğimize yerleşmiş olan kopyaları arasındaki ilişkiler oluşturur. Üçüncü kısım ise bir kontrol işlevi gösteren inançlarımızdan oluşur. Geçeklik dilsiz ve zail olarak nitelendirilir ve bu özelliği ile insanların onu kavraması belleğinde var olan bilgiler ile sağlanmaktadır. (James,179)

Pragmatizmde gerçeklik gösteren bir olgu olarak tasavvur edilmekte, göstergeler ise insanlara ait deneyimsel doğrular olarak kabul edilmektedir. Burada iki çeşit gösterge türü oluşmaktadır. Birincisi, gösteren olarak gerçekliğin sunduğu kavranamaz nitelikteki ideal gösterge, ikincisi ise bizim doğrularımızı, eylemlerimizi ilişkilendirerek kavradığımız insani göstergelerdir.

İdeal gösterge inanç oluşumuna kaynaklık ederken, algı biçiminde tanıdığımız insani göstergeler doğrularımızın ve eylemlerimizin oluşumuna kaynaklık ederler.

Pragmatizm gerçekliğin bir sınır olduğunu kabul eder ve sınırın ötesinin insan düşüncesinden bağımsız bir alan olduğunu varsayar; sınır ötesi alana dair bir gerçeklik arayışının; deneyimin, düşüncenin ve varlığın daha önce bulunmadığı ilkel bir varlığa indirgenmiş gerçekliğe ulaşacağı kabul etmektedir.

Sınırın ötesinde olan  ‘’ideal gerçeklik’’; kendisi için hiçlik gösteren, biz insanlar için zamanın ötesinde olan, daha önceki deneyimlerimiz sonucunda benzerlik kurarak tanımlayamayacağımız nesnellikte ve ancak insan eylemlerinin üzerinde aşkınsal niteliklerde eylemlere müsait ve sadece kendi varlığının kanıtı olarak insanlarca duyumsanabilecek kararlılıkta olabilen bir gerçekliğe tekabül eder.

Oysa ki pragmatizm eylemsel bir felsefedir; eylemi sürekli ve olanaklı kılmak için düşünsel olarak canlı kalmayı; yani ideal sınırın ötesine geçmeden bilincin sınırlarında kalmayı önceler.

Bir sınır olarak kabul edilen gerçekliğin aşılıp aşılmaması, pratik hayatımızda ihtiyaçlarımızın karşılanmasına hizmet eden nesnelerin ve olguların tümüne ulaşabilmemiz ya da bu ihtiyaçların tatminini kendi içimizde aramamız ile ilgilidir.

Psikoloji biliminin kurucusu Sigmund Freud insanlığın gerçeklikle ilişkisinin gelişimini irdeleyerek dış dünyanın anlamını kavramaya çalışmıştır.(Freud,metapsikoloji, 34)

İnsanların, haz ilkesinin egemenliği altında olduğu bebeklik dönemlerinde, ihtiyaçlarından kaynaklanan hazsızlıklarını ağlama ve kol ile bacaklarını hareket ettirme şeklinde sergiledikleri dışavurumlara psikoloji literatüründe ‘’devinimsel boşalım’’ denmektedir.(a.g.e.35)

İnsanların ruhsal olarak anne ve babasından ayrılmasıyla birlikte haz ilkesinin yerine gerçeklik ilkesi geçirilir ve bu dönüşümde devinimsel boşalım, gerçekliğin uygun biçimde değiştirilmesi için kullanılan ‘’eyleme’’ dönüşür. Haz ilkesinin yerine gerçeklik ilkesinin geçmesiyle birlikte insanın egosu; yani benliği, haz egosundan gerçeklik egosuna dönüşmüş olur. Bu dönüşümde; istemek, haz elde etmeye çalışmak ve hazsızlıktan kaçınmak amacıyla çalışan ‘’haz egosu’’, yararlı olanın peşinden koşmak ve kendini zarar görmekten uzak tutmak amacıyla çalışan ‘’gerçeklik egosu’’na dönüşmüştür.(a.g.e. 38)

Freud’un psikolojik kuramının temel taşı olarak tanımlayabileceğimiz haz ilkesinden yola çıkarak insanların gerçeklik ile ilişkisini belirleyen temel faktörün insanların hayattan umduğu doyumların ortaya çıkmaması ile yaşadığı düş kırıklığı olduğunu anlamaktayız. İnsanlar hayatta yaşadıkları bu türden düş kırıklıkları neticesinde dış dünyanın koşullarını kavramsallaştırarak belirli değişiklikler yapmaya ve bu çaba ile doyum sağlayan şeylere ulaşmak mecburiyetinde kalmaktadırlar. İnsanın süreklilik arz eden içsel birtakım gereksinimlerinin tatminini mümkün kılmak için dış dünyanın verilerini araştırıp, tanıdık hale getirmek amacıyla çalışan ‘’dikkat’’ eylemi; duyusal izlenimlerin ortaya çıkmasını beklemek yerine onlarla yarı yolda buluşabilmeyi mümkün hale getiren, belleğimizin bir kısmını oluşturmaya hizmet etmektedir. Bu durumda insanların yaşamında ortaya çıkan bazı hazsızlık üreten düşüncelerin bilinçdışında kalmasını sağlayan bastırma mekanizmasının yerine belli bir düşüncenin doğru mu yanlış mı olduğuna; yani gerçeklik ile ilişkisinin uyumluluk gösterip göstermediğine karar vermek zorunda olan bir ‘’tarafsız yargı hükmü’’ geçer ve böyle bir kararı belirleyen de gerçekliğin bellek izleriyle bir kıyaslama yapılmasıdır.(Freud , metapsikoloji,36)

1.1.4 PRAGMATİZMDE ANLAM

Jest terimi davranış psikolojisinin temel kavramlarından biridir. Anlamın anlaşılması açısından çok önemli bir yer tutan jestler toplumsal ilişki içerisinde etkiye uğrayarak başlangıçta sadece bir devinim iken sonra anlamlı sembol durumuna daha sonra dil durumuna geçerler ve düşüncelerimizin oluşumuna kaynaklık ederek bilincimizin kurulmasını sağlarlar. Tüm bu farklı olgular başlangıçlarında bulunan jest terimi ile ifade ettiğimiz ilk başta anlamsız; fakat toplumsal süreç içerisinde alınan tepkiler ile bilinç düzeyine ulaşan devinimler neticesinde var olurlar.

George Herbert Mead, Jest kavramını açıklamak için boks maçını örnek vermiştir. Bir boks mücadelesinde başarı yakalamak için saldırının ve savunmanın çok hızlı gerçekleşmesi, boksörün içgüdüsel olarak rakibine karşı kendi hareketlerini uyarlaması gerekmektedir. Çoğu kez şaşırtmaya yönelik hamleler yapılarak daha uygun bir saldırı gerçekleştirmeye müsait açıklar aranır. Burada boksör ‘’ uyaran’’ olarak hamlesini yapmaya başladığında rakibinden bir savunma tepkisi alır, ayrıca rakip de tepkisi ile ilk uyarana uygun bir hamleye başlamasını sağlayan uyaran görevi gösterir. İlk uyarıcı hamle toplumsal süreç içerisinde karşısındaki bireyden tepki almıştır ve süreç içerisinde bir sonraki eylem için etkilenmiştir. Tepkilerin ortaya çıkması için uyaran görevi gösteren eylem başlangıçları ‘’jest’’ terimi ile ifade edilir veya tanımlanır.(Mead,84)

Toplumsal ilişki içerisindeki bireylerin jesti belirli bir tepkiye sebep olduğunda iletişimde oldukları diğer bireylerin davranışlarındaki değişim dolayısıyla kendileri de değiştiklerinden ötürü toplumsal eylemlerin düzenleyicisi işlevine sahiptirler. Bireyler arasındaki jest uyarlaması şeklinde oluşan durumlara bir örnek daha vermek gerekirse anne ve bebek ilişkisini gösterebiliriz. Bir uyarıcı olarak bebeğin ağlaması sonucu anneden karşılık olarak verilen bir tepki ve bebeğin ağlamasında oluşan değişim jest uyarlamasının en açık örneğidir. Bireylerin duygularının dışavurumu veya düşüncelerinin yada herhangi bir anlamın ifadesi olarak jestler toplumsal süreç içerisinde soyutlanabilirler.(a.g.e, 85) Bir kişi yüzünüze yumruk atarsa bu kişinin size karşı düşmanlık beslediğini ve bu jestinin arkasında bir düşünce olduğunu aklınıza getirirsiniz.

Arkasında bir düşünce ifade eden ve karşı tarafta da bu düşünceyi uyandıran jestler ‘’ anlamlı sembol’’ olarak adlandırılırlar. Bu durumda anlamlı sembol olan jestler ‘’dil’’ dediğimiz olguya dönüşmüş olmaktadır. Dil durumundayken jestler belirli bir anlam ifade ederler; yani anlamlı semboldürler.(a.g.e. 86)

Toplumsal süreç içerisinde anlamlı sembol haline gelen jestler, bireylerde akıl yada zihin denilen olgunun varlığını mümkün kılarak düşünme eyleminin gerçekleşmesini sağlarlar.(a.g.e. 88)

Düşünce, eylemi oluşturan bireysel davranış ve tepkilerin toplumsal durum içerisinde eyleme katılan bireylerin deneyimine eklemlenmesiyle gelişmektedir. Bu dinamik yapı düşüncenin zihindeki oluşumu ve gelişimine kaynaklık eder. Bilinçli jest iletişimlerinde bireyler anlamın bilincinde olurlar; çünkü anlam bireylerin deneyimleri içinde vücut bulur ve anlam bilinci bu oluşuma işaret eder.(a.g.e. 109)

Sosyal psikolojinin esas ilgi alanını oluşturan, farklı birey davranışlarının ve eylemlerinin birbirine uyarlanmasını ifade eden toplumsal sürece denk gelen ‘’akıl’’ kavramıdır. Anlam sosyal psikolojinin esas ilgi alanını oluşturan aklın temel faktörüdür. Kısaca belirtmek gerekirse anlam insanın jesti ve onu izleyen davranışı arasındaki ilişkiden doğar. (a.g.e. 112)

Bireylerin karşılıklı iletişimi esnasında ortaya çıkan etkileşim sayesinde var olan toplumsal eylem süreci ve devamında gerçekleşen aşamalar arasındaki ilişki anlamın doğduğu temeli oluşturur. Toplumsal eylem içerisinde jest, etkiye karşılık verilen bir tepki ile ilişkili olduğundan dolayı sonuç olma özelliği kazandığından anlam tepki üzerinden belirmektedir. Anlamın kapalılığı insanın gelişim evreleri boyunca gerçekleştirdiği sembolleştirmeler üzerinden açıklığa kavuşur ve gelişir. Toplumsal eylem süreci içerisinde insanlar yeni anlamlara ulaşarak nesneleri de kurmaktadırlar. Bu oluşun bireysel eylem ve tepkilerin uyarlamasını ifade eden, ilk aşamada jest iletişimi ileriki aşamalarda ise dil sayesinde mümkün olmaktadır. (a.g.e 113)

Toplumsal süreç içerisinde anlamın ortaya çıkmasını sağlayan dil olgusunun bireylerde organik olarak oluşmasını sağlayan süreçlerin içeriğinin belirlenmesi eylemsel bir felsefe olarak pragmatizmin amaçlarının belirlenmesine kaynaklık etmektedir.

Pragmatizm ile demokrasi ilişkisine ve daha sonra demokrasi ile progressivism ilişkisine kaynaklık etmesi dolayısıyla dilin oluşum süreçlerini etkileyen dürtülerin ortaya koyulması, toplumsal hedeflerin ve siyasi uygulamaların doğruluk ölçütlerini net olarak belirlememizi sağlayacaktır.

Dilin oluşumuna kaynaklık eden iki faktör bulunmaktadır. Bunlardan ilki sözel jest oluşumlarının gerçekleştiği toplumsal süreçler, ikincisi ise biyolojik psikolojik gelişim süreci içerisinde var olan dürtülerimizdir.

Dilin oluşum süreçlerini incelememizde başlangıç noktası olarak konumuza uygun düşen evre bir buçuk yaş çocukluk dönemidir. Freud’un yapmış olduğu gözlemlere dayanarak, haz kazanma amacıyla geliştirilen bir çocuk oyunu örneğinden dil oluşumu ve çocuk oyunları bağlantısını ortaya koyacağız. Bu gözlemde çocuğun bilmecevari nitelikte ve sürekli tekrarlanan eylemlerinin Freud tarafından anlaşılması epey vakit gerektirmiştir. Çocuğun kullandığı sözcüklerin anlamları az anlaşılabilir niteliktedir ve anlamlı birçok ses kullanabilmektedir. Freud’un gözlemlediği oyun, çocuğun eline geçirdiği tüm küçük şeyleri uzağa fırlatmak, odada buluna yatağın altına göndermek gibi ‘’yok etme’’ amacı taşımaktadır. Bu eylem sırasında çocuk büyük bir haz duyarak yüksek sesle o-o-o-o- sesini çıkarmaktadır. O-o-o-o sesi ‘’gitti’’ anlamını taşıyan bir sözcüğün (Almanca ‘’fort’’) çocuk tarafından söylenmesinin becerilebildiği ‘’fort’’ sözcüğünün ünlü harfinden ibarettir. İlerleyen gözlemlerde bu görüşün doğruluğunun kanıtlandığı bir oyun daha gün yüzüne çıkmıştır. Çocuğun sevdiği oyuncaklardan biri olan üzerine ip sarılmış tahta makarayı fırlatarak gözden kaybolmasını gerçekleştirdiğinde ‘’gitti’’ anlamına gelen o-o-o-o sesini çıkarmakta, elinde tuttuğu ipi çekerek tekrar ortaya çıkarınca ise sevinçli bir şekilde ‘’Da’’ – işte orada, geldi- anlamını taşıyan sesi çıkartarak selamlamaktadır.

Bu gözlem büyük haz kaynağı olan ikinci hareketin, yani kaybolan nesnenin tekrar ortaya çıkarılmasının ilk eylemden, yani kaybetme  ve yok etme amacını taşıyan uzağa fırlatma eyleminden daha az önemsendiğini göstermesi açısından önem taşımaktadır. (Haz İlkesinin Ötesinde, s: 27)

Çocuk oyunları, yaşam üzerinde iz bırakan şeylerin oyunlar vasıtasıyla yinelenerek tepki boşaltımı üzerinden egemen olma arzusu ve büyük olmak, büyükler gibi yapabilmek arzusu ile oluşturulur.

Çocuğun yaşantısında iz bırakan temel faktör anne ile babadır ve onların gözden kaybolması çocuğa tarifsiz bir hazsızlık verir, ebeveynin yeniden gelip algılanması ise aşırı bir haz oluşturmaktadır. Örneğimizdeki oyununda çocuk tarafından makara gözden kaybolan ve tekrar geri gelen ebeveynin yüceltme yapılarak nesneleştirildiği bir sembol haline dönüştürülmüştür. Bu vakada çocuğun hazsızlık veren bir deneyimi, yani ebeveynin gidişini oyunla yinelemesinin nedeni bu yinelemenin farklı ama yine de doğrudan bir haz edimiyle bağlantılı olmasıdır. (a.g.e. 29)

Çocuk oyunlarında hazsızlık kaynağı olan yaşantının yinelenmesinin nedeni, edilgin bir tutum yerine etken bir tavır alışın faydalı bulunmasıdır. Her yani yineleme egemenlik sağlamaya katkıda bulunur. Bu tür haz kaynağı olan yaşantılar çocuk için doyumsuzdur. Bu yüzden çocuk yineleme izlenimiyle özdeşleşmekte bıkmadan ısrar eder. Bu karakteristik özelliğin, gelişimin ileriki aşamalarında ortadan kalkması gerekir. Gelişimin sağlanmış olduğu yetişkinlikte ikinci kez duyulan bir fıkra neredeyse etkisiz kalır ikinci kez izlenen bir film ilk izlendiği etkiyi yaratmaz. Yetişkinlikte yenilikler her zaman coşkuyla karşılanır; fakat çocuklar kendilerine öğretilen oyunu bıkmadan usanmadan yinelemekten bıkmazlar ve güzel bir masal duyduklarında yenisini dinlemektense hep aynı masalı dinlemek isterler. (a.g.e. 46)

Dil oluşumunda çocuğun kurguladığı oyunda yinelenen eylemlerden alınan hazzın çok etkili olduğu anlaşılmaktadır. Çocukların oyunlarda sergiledikleri yineleme eylemleri psikoloji literatüründe ‘’yineleme zorlantısı’’ olarak adlandırılan muhafazakar nitelikli dürtüden kaynaklanmaktadır.

Dürtü, vücudun içinden çıkarak ruhsal aygıta aktarılan güç etkilerini ifade etmektedir. (a.g.e. 45)

Dürtüler organik oluşumların zararlı sayılabilecek ve değişime sebep olan dış etkilerle kaybettiği eski formlarını yeniden kazanması amacıyla çalışan itkilerdir. (a.g.e. 47)

Dil oluşumunu dürtüsel bir zeminden incelediğimizde, eğer ki dürtülerin muhafazakar, eski durumları yeniden kurmayı amaçlayan işlevleri hesaba katılırsa, dilin gelişiminin tamamen dışsal olarak ifade edebileceğimiz etkilerden kaynaklandığı ve bunun da sosyal süreç içerisinde gerçekleştiği açığa çıkmaktadır; ama dilin oluşumunun kökeninde bulunan dürtüsel amaçlar organizmamızın yapısından ötürü ve içsel kaynaklı olmaları sebebiyle hayatımızın her anında etkilerini sürdürmektedirler.

Organizmada bulunan dürtüler, cinsel dürtüler(Eros) ve ölüm dürtüsü olarak ikiye ayrılır. Ölüm dürtüleri organik yaşamı cansız duruma geri döndürmek amacıyla çalışmakta, cinsel dürtüler; yani yaşam dürtüleri yaşamı, parçacıklara bölünmüş canlı maddeyi karmaşıklaştırmak ve durmadan bir araya getirip muhafaza etmek amacıyla çalışmaktadır. (a.g.e 99) Yaşam olgusu cinsel dürtüler (yaşam dürtüleri) ve ölüm dürtülerinin çabalarının mücadelesi ve uzlaşması anlamına gelmektedir. Bu çelişik çaba ve mücadele ölüm dürtülerinin yansızlaştırılıp kaslar aracılığıyla dış dünyaya aktarılması ile uzlaşmaktadır. Ölüm dürtüsünün uyaranları bu uzlaşma ile dış dünyaya ve diğer canlılara yönelen yıkıcı dürtü halini almaktadır. (a.g.e. 100)

Bünyemizde bulunan cinsel dürtülerin(yaşam dürtülerinin) organizmayı bilindik ve en kısa yoldan ölüme götürmek olan ölüm dürtülerinin amacına engeller çıkartıp yaşamı uzatmak işleviyle çalıştığını, muhafazakar karakterli işleyişinin etkisiyle dili oluşturduğunu ve geliştirdiğini, bu sayede bireylerin yaşam boyu sergilediği tüm sözel eylemlerine amaçsal olarak pusula işlevi gösterdiğini söyleyebiliriz. Bunu toplumsal süreç içerisinde ortaya çıkan anlam olgusu bakımından ifade edersek, bireylerin toplumsal süreç içerisindeki iletişiminin ilk amacı biyolojik faktörler gereğince yaşam süresinin uzatılmasıdır, bu ilk amaç ölüm dürtülerinin boşaltım amacıyla cinsel dürtülerin(yaşam dürtülerinin) hizmetine girmesi neticesinde yaşam boyunca birincil olarak varlığını sürdürmektedir diyebiliriz.

Bu bağlamda anlam, bireylerin ortak yaşamsal amaçlarını gerçekleştirip gerçekleştiremeyeceğine dair değerlendirmeleridir.

Toplumsal süreç içerisinde bireyin sergilediği jestlerin ardında bir düşüncenin bulunması ve diğer bireyde de bu düşüncenin uyanması durumunda anlamlı sembollerin oluştuğunu, dilin ise bu durumda ortaya çıktığını belirtmiştik. Yaşamlarını uzatma ortak amacıyla iletişim kuran bireyler arasında anlamın anlamını kuran, uzun süreli yaşama amacını gerçekleştirmek için toplumsal dayanışmanın sağlanması ve uzun yaşama ortak amacın gerçekleşmesine tehdit oluşturan risklerdir.

Pragmatizm konusunun daha açık bir şekilde anlaşılması açısından anlam kavramının pragmatik anlamının kurucusu olarak belirttiğimiz iki faktörü; yani uzun yaşama amacına yönelik toplumsal dayanışma olgusunu ve uzun yaşama amacının gerçekleşmesine tehdit oluşturan riskleri ayrı ayrı ele alacağız. Faktörlerin birbiriyle uyumlarını, kendi içerisindeki ilişkileri ve birbirleriyle olan etkileşimlerini psikolojizm yaklaşımıyla ortaya koymaya çalışacağız.

1.1.4.1 PRAGMATİK DAYANIŞMA

Toplumu oluşturan bireylerin ortak duygu, düşünce ve çıkarlar ile birbirine bağlanmasını ifade eden ‘’toplumsal dayanışma’’ olgusu sosyoloji biliminin temel kavramıdır.

Toplumsal olgu kavramının ne olduğuna dair belirlemenin yapılmasında sosyologların kullandığı temel ölçüt ‘’baskı’’ olgusudur.

Örneğin, birey yaşam içerisinde hukuk kurallarını ihlale niyetlendiğinde, eğer yasa dışı eylem gerçekleşmemişse önleyici, gerçekleşmişse ceza türünden tepki ile karşılaşmaktadır. Kamu vicdanı bu türlü yasa dışı eylemleri yurttaşlara uygulanan gözetim ve özel cezalar ile bastırmaktadır. Buna benzer olarak hukuk ve ahlak alanı dışında gerçekleşen, dolaylı olarak ortaya çıkan zorlayıcı baskı türleri de mevcuttur. Örneğin, toplumun değerlerine aykırı giyinen bir kişinin dışlanması veya küçümsenmesinde olduğu gibi.(durkheim,37)

Toplumsal olgu türleri arasında, az önce belirttiğimiz, yerleşik inanç ve pratiklerden ibaret olan ve devlet gibi belirli bir organizasyonun varlığına bağlı olarak gerçekleşenlerin yanı sıra aynı nesnellik ve etkiye sahip olan başka tür olgular da vardır. Bunlar toplumu oluşturan bireyleri özdenetimlerine rağmen harekete geçiren, bireylerin uyum gösterdiğinde herhangi baskı hissetmediği, fakat karşı koyduğunda grubun gücünün kendi aleyhine etki ettiği hareketlerdir. Bu tür olgularda birey bir illüzyonun oyununa gelir ve kendisine dışarıdan empoze edilen şeyi kendisi oluşturuyormuş hissine kapılır; fakat bu durum direniş ile ortaya çıkan baskının varlığını ortadan kaldırmaz. Toplumsal olgunun bu tanımını kanıtlayacak karakterdeki deney çocukların yetiştirilmesi amacıyla uygulanan eğitimdir. (a.g.e. 40). Hayatının ilk günlerinden itibaren eğitim ile çocuklara yeme, içme, uyuma, itaatli olma, terbiyeli olma alışkanlıkları bir baskı ile empoze edilir. İlerleyen dönemlerde bu baskı çocukta hissedilmez hale gelir; çünkü bunun nedeni baskının yerine geçen alışkanlıkların ve iç eğilimlerin çocukta şekillenmiş olmasıdır.  Eğitimde çocuğun üzerinde hükmeden baskı onu kendine göre şekillendiren toplumsal baskıdır ve bunun temsilci araçları ebeveynler ile öğretmenlerdir. (a.g.e 47)

Toplumsal dayanışmanın yaşam içerisindeki ilk ortaya çıkışı kuşkusuz aile içerisinde gerçekleşmektedir. Aile içerisinde bireyleri birbirine bağlayan ve grubun oluşmasını sağlayan duygular daha büyük grup olan toplumu oluşturan bireyleri birbirine bağlayan duygular ile aynıdır. Bu duygu sevgidir.

Dayanışmanın; yani ortak amaca ulaşma gayesiyle yapılan işbirliğinin toplumsal bir olgu olarak ele alınabilmesi için gerekli koşul bu ortak amaca karşı gösterilen direnç karşısında baskının ortaya çıkıyor oluşudur. Uzun yaşamaya yönelik ortak amaca direnen bir kişiye karşı ortaya çıkacak baskı organizasyonu veya toplumsal değerler mevcut mudur? Hiç şüphesiz bu konuda birçok baskı organizasyonu ve toplumsal değer bulabilmekteyiz. Örneğin, kısa süreli de olsa bir soğuk algınlığına kapıldığımızda çevremizdeki arkadaşlarımız veya aile yakınlarımız iyileşmemiz için elinden geleni yaparlar ve kendimize dikkat etmediğimiz için bize sitemde bulunurlar. Ya da çok sevdiğimiz bir arkadaşımızın intihar ile ilgili söylemlerini duyduğumuzda ona hayatın ne kadar güzel ve yaşamaya değer olduğundan bahsederiz ve gerekirse bir takım koruyucu önlemler almaya bile girişebiliriz. Toplumsal süreç içerisinde yaşamın olabildiğince ilerilere kadar sürdürülmesini gerekli kılan hiç şüphesiz, bir yakının veya tanıdığın ölümünün arkasından yaşanan acı ve ıstırap duygusudur. Toplumu oluşturan çekirdek yapı aile olduğu müddetçe bu gerçeklik hiç değişmeden kalacaktır.

Doğanın üstün gücü, insan bedeninin zayıflığı ve insanların aile, devlet, toplum içinde gerçekleştirdiği ilişkilerde yaşanan problemler başlıca acı kaynağı olarak hayatımızda yer etmektedir. Doğanın üstün gücü ve insan bedeninin zayıflığına dair acılara doğal olarak bir kabulleniş içerisindeyizdir. Hayatın geçici ve sonlu bir olgu olduğunu baştan kabul ederiz; ama bu duruma rağmen bu acı kaynaklarına karşı mücadelemizi sürdürürüz ve bazılarını ortadan kaldırır bazılarını da hafifletiriz. Bunların yanında, toplumsal acı kaynaklarına karşı hep bir ret ediş  ortaya koymakla beraber neden toplumsal düzenlemeleri kendimiz gerçekleştirmemize rağmen acı yerine koruma ve mutluluk elde edemediğimizi merak ederiz. Bu bizi başarısızlığın nedeninin kendi içimizden, yani ruhsal yapımızdan kaynaklandığı konusunda kuşkuya sevk eder. (u.h, 45) Bu kuşkuya dair bir sorgulama yaptığımızda verdiğimiz cevaplar aynıdır, mutsuzluğumuzdan ve yoksunluğumuzdan kültür/uygarlık dediğimiz şey sorumludur; fakat şaşırtıcıdır ki acı kaynaklarından korunmaya yarayan tüm şeyler uygarlığın eseridir. (Uygarlığın huzursuzluğu, 46)

Uygarlık, insanların yaşamını eski insanların yaşamından ayıran, onları doğanın zararlarından koruyan ve toplumsal ilişkileri düzenleyen eylemlerin toplamını ifade eden bir kavramdır. Dünyayı yaşamın amaçları uyarınca değiştirerek insanı doğanın yok edici güçlerinden korumaya yardım eden tüm etkinlik ve değerleri ‘’kültürel’’  olarak ifade etmekteyiz. İnsanoğlunun eski tarihlerde becerdiği ilk kültürel etkinlikleri alet yapmak, ateşe veya enerjiye hakim olmak, yerleşim yerlerinin yapımı olarak örneklendirebiliriz.(a.g.e 49)

İnsanın yaşamına yararlı olan herşeyin kültürel etkinlikler ve eylemler sonucunda sağlanarak etkili bir şekilde kullanıldığı ülkelerin yüksek bir uygarlık seviyesine ulaştığını kabul ederiz.(a.g.e 51) Bu bağlamda insanların uygarlıktan olan beklentilerini güvenlik, eğitim, sağlık, adalet olarak gruplandırabiliriz.

Şimdi bu beklentilerin vücut bulduğu devlet fonksiyonlarının anlamaya ve uygarlığın taleplerinin insan ve devlet ilişkilerini ne şekilde belirlediğini ortaya koymaya çalışacağız.

PRAGMATİK UYGARLIK VE SAĞLIK

Tıp, insanlara vermiş olduğu sağlık hizmeti ile tüm toplumlarda yeni durumlar yaratmıştır ve insanlığın hastalıklarla ve ölüm ile ilişkisini değiştirmiştir. Hatta daha ileriye giderek bu konuda tıp herşeyi değiştirmiştir denilebilir. Bunun neticesinde dünyada insan sayısı son üç yüz yılda on kat artmıştır. Bu durum bebek ölümlerinin düşmesi ve insan ömrünün uzamasıyla sağlanmıştır. (Risk Toplumu, 306)

Günümüzde gerek edebiyatta gerekse görsel iletişim kanallarında toplumlara yansıtılan temaların etkileri genç kalma arzusu olarak bireylerde karşılık oluşturmakta, bu nedenle gittikçe büyüyen bir yaşlanma geciktirici ürünler piyasası oluşmaktadır. Gençlik arayışı Antik Çağ toplumlarından bu yana varlığını sürdürmüştür. M.Ö 3000 yılları civarında Mezopotamya’nın büyük bir bölümüne hükmeden kral Gılgamış’ın yakın bir arkadaşının ölümü üzerine ölümsüzlük arayışına girdiği bilinmektedir. Yaşanmayı durdurduğu iddia edilen ilk ilacın ise M.Ö 1600 yıllarında bulunduğunu söyleyen papirüsler mevcuttur; fakat buna rağmen gerçek gençlik pınarıyla iç içe olan tıp ve bilimdir. (100 yıl ötesi,29)

Dünyada son bin yıllık dönemde insan hayatının uzatılmasına yönelik önemli gelişmeler yaşanmıştır. Neodertal insanı da içeren eski insanların ömrü epeyce kısaydı. Bu insanların yarısı 20 yaşından fazla yaşamamıştır. 19. yüzyılda 40 olan batı insanının ömrü 20. yüzyılda 70 yaşlarına kadar uzamıştır. Tarihsel olarak uzun ömrün başlangıç ve orta yaşlarda etkili olan sağlık hamleleriyle mümkün olmaktadır. Günümüzde hayatın ileri yaşlarına ilişkin önemli tıbbi hamleler yapabilmek de mümkün olmuştur. Bu durum genellikle kanser, kalp hastalıkları, şeker ve inme hastalıklarına yönelik tedavilerdir. Tüm bu gelişmeler sonucu bilim insanları 21. Yüzyıl insanının 130 yaşlarına kadar yaşayabileceğini öne sürmektedirler. (a.g.e 31)

Uzun bir ömür çoğunlukla engellenmiş bir hastalık haline ve yavaşlatılmış yaşlanmaya bağlıdır. (a.g.e. 37) Hastalık halinden uzaklaşma amacıyla başarılmış tıbbi gelişmeler sağlık önlemleri ve doğum ile doğum sonrası çocukluk hastalıkları ile bağlantılıdır. Son iki yüzyıl süresinde insanların boyutları büyümüş, dayanıklılıkları artmış ve buna bağlı olarak sağlık durumları iyileşmiştir. Eski zamanlarda çocukluk ve ergenlik döneminde ölümlere sebep olan enfeksiyonlar kötü beslenme durumundan kaynaklanmaktaydı. Ekonomi tarihçisi Robert Fogel’in Amerikan Halk Ordusu’nun 45.000 askerine ait tıbbi kayıtlarını inceleyerek Birinci ve İkinci Dünya Savaşları askerlerini karşılaştırmıştır. Sonuç olarak insanların asırlardır ve kadar kötü beslendiği ve yaşam sürelerinin bu nedenle yarıya indiği ortaya çıkmıştır. Örneğin, 1790 yılında 30 yaşında olan bir Fransız erkeğinin kilosu 50 iken günümüzde bu sayı 77’ye yükselmiştir. Norveç erkekleri ise 1775-1930 yılları arasında 14 cm uzamıştır. Bu araştırma ve ortaya koyulan sonuçlar insanın yaşam kalitesinin önemini ortaya koyarak uzun yaşamın yaşam kalitesiyle ilişkisini ortaya çıkarmıştır. (a.g.e., 39)

Sosyologlar bireylerin yaşam kalitelerini ölçmek için birtakım bilimsel yöntemler kullanmaktadırlar. Bunların başlıcası anketler ve mülakatlardır. Bu ölçümleri birtakım değişkenlerle ilişkilendirerek bazı istatistiksel sonuçlar ortaya koyarlar. Araştırmacıların kullandığı en önemli ölçüt Mutluluğun Öznel Algısı’dır (SEW). Yaş, cinsiyet ve ırk gibi demografik özellikler mutluluk algılarında aktif rol oynarlar. SEW araştırmaları 65 yaşını hedefleme eğilimindedir. SEW’e göre genel olarak, eğitim, gelir düzeyi ve medeni durum mutluluk artışı açısından olumlu etki göstermektedir. Sağlık ise genelde yaşlılarda mutluluk arttırıcı etki göstermektedir; çünkü gençler sağlığı çantada keklik olarak zannetmektedirler. Toplumsal bağlar ve grup desteği hastalıkta ve sıkıntılı zamanlarda üst düzeyde yararlı kabul edilmektedir. (a.g.e, 40)

Toplumsal hayatta ortak bir dayanışma ve yardımlaşma ruhu oluşturarak, içeriği itibarıyla insanoğlunun içgüdüsel amaçlarına ulaşma idealiyle etkisini gösteren fikir akımlarının başında hiç şüphesiz pragmatizm felsefesi vardır.

Pragmatizm ve benzeri fikir akımları zaman ve mekana göre, evlenme, doğum oranı vb. toplumsal olgularda azalışa veya artışa yol açarlar. Bu olgular bireysel- tekil hallerde ortaya çıktıkları için istatistik bilimi sayesinde yalıtılarak fenomenlerin meydana çıkmasında rolü olabilecek bireysel eylemler etkisizleştirilir ve böylece kolektif ruhun belirli bir hali olarak ortaya konulabilirler. Kısacası istatistik bilimi kullanılarak toplumsal fenomenler yabancı öğelerden arındırılırlar.

1.PRAGMATİZM

1.1 PRAGMATİZM NEDİR

Felsefi metotların anlamı insanlarda yarattığı güven hissine bağlı olarak gelişir, hayatın içerisindeki eylemlerde kullanıma yatkınlıkları ve hissedilebilir iyi sonuçları neticesinde benimsenirler. Düşünsel alanlardaki oluşturulmuş tüm felsefi metotların ortak amacı uygarlık seviyesini geliştirmek, yaşam koşullarını iyileştirilerek insanlığın onurunun yüceltilmesi, bilinmeyenleri bilinir kılarak insanlığın kendini gerçekleştirmesi gibi idealler olagelmiştir.

Tüm felsefe tarihinin sihirli sözcüğü olarak belirtmekte sakınca görmediğimiz ‘’ideal’’ kavramı ulaşılması amaçlanan nihai gerçeklik olarak düşünüldüğünde; kişinin kendi varlığını hissedebilmesi, varlığının devamlılığını sağlayan ortamın yarattığı güvenlik hissi, şeylerin yoksunluğundan kaynaklanan acıların ortadan kaldırılması gibi birtakım içsel ihtiyaçlar ve dışsal etkilerin elde edilmesi anlamını ifade etmektedir. Bir başka ifade ile ideallerimiz somutlaştırmaya çabalayarak ulaşmayı istediğimiz gerçekliktir. Bu bağlamda ideal kavramı, harcanılan çaba neticesinde elde edilen faydanın mantıklı bulunduğu tüm şeyleri kapsar.

Pragmatizm’de ‘’gerçeklik’’, bireylerin sahip olduğu inançlar neticesinde mümkün olmaktadır, inançlar ise doğruluğa dair duyumlar ile oluşmaktadır; doğruluk fayda sağlayan eylemler neticesinde oluşmakta, eylemler ise düşüncelerin anlam kazandığı yer (locus) olarak kabul edilmektedir. Tüm bu kavramlar arasındaki doğrudan veyahut dolaylı ilişkiler bağlamında pragmatizmin düşünceyi gerçekleştirme metodu olarak kavranması karmaşıklığını bir nebze azaltacak ve anlaşılmasına katkıda bulunacaktır.

Pragmatizm felsefesi, anlam, gerçek, inanç, zaman, eylem ve doğruluk kavramlarının birbirleriyle olan ilişkileri temele alınarak oluşturulmuştur.

Düşünceyi gerçekleştirmek, soyut olan kavramların eylemler aracılığıyla somutlaşmasını; yani duyulabilir, algılanabilir hale getirilerek gerçeklik kazanmasını ifade etmektedir.

Düşünce, eylemler vasıtasıyla anlam kazanarak sağladığı ve sağlayacağı potansiyel faydalar hesap edilerek doğrulanır; düşüncenin doğruluğuna dair inanç bilinçte oluştuğunda da gerçeklik oluşur ve soyut düşünceler somutluk kazanır.

1.1.1PRAGMATİZM’DE DOĞRU

Doğa içerisinde var olmuş tüm canlılar arasında insanı diğerlerinden üstün kılan temel özellik düşünme yetisi olarak kabul edilmiştir.

İnsanın çevresi ile uyumu, var olan nesnel gerçeklik ile ilişkisi, yaşama becerisi bağlamında zorluklarla ettiği mücadele düşünme faaliyetinin sonucu olarak ortaya çıkmakta ve hayati önem içermektedir.

İnsan hayatın içerisinde sayısız deneyimde bulunurken, deneyimlerini kavramsal olarak içerisinde anladığımız tüm eylemlerini ardı sıra devam ettirebilmek için bazı tatmin edici sonuçlar elde etmek ihtiyacı hisseder. Tatmin edici sonuçların elde edilebilmesi, eylemlerimizdeki gereksiz çabaların ayıklanmasına bağlıdır; yani daha az zahmete maruz kalarak sonuca ulaşabilmek için düşünmeyi bu doğrultuda gerçekleştirmemiz gerekir.

Yeni eylemlerimize başlangıç enerjisi sağlaması bakımından eski deneyimlerimizi değerlendirmeye tabi tutarız ve eğer biz uygun yeni eylemlere yönelmişsek ve bu süreklilik arz ediyorsa ilk düşüncemiz hakkındaki gerçek değerlendirmemiz onun ‘’doğru’’ olduğuna inancımız olacaktır. İlk düşüncemiz doğrudur, çünkü biz farklı ve yeni bir eyleme başlayabilmekteyiz.

Pragmatizm doğruluğun anlamının ne olduğuna ilişkin değerlendirmesini eylemlerden elde edilen doyumlara yönelik yapmaktadır ve bu özelliği ile gerçeği kavrayabilmek için geleceği merak eder.

1.1.2PRAGMATİZM’DE ‘’İNANÇ’’IN İŞLEVİ

İnanç kelimesi bir düşünceye gönülden bağlı bulunmayı, o düşünceyi temele koyarak bir dünya görüşü oluşturmayı ve o dünya içerisinde yeni eylemlerde bulunmayı sağlayan duygunun ismidir. Arapçada inanç kelimesini  ‘’kanı’’ kelimesini karşılamaktadır.

Günlük yaşantımızda, sahip olduğumuz inançlar nasıl davranmamız gerektiğine, ne yapmamız gerektiğine dair bize yol gösteren rehber olarak işlev görürler.

Wılliam’a göre, inançlar insanların hayatında iki şekilde var olurlar. Birincisi verili olarak sahip olduğumuz ailemizden veyahut atalarımızdan öğretilmiş inançlar, ikincisiyse bizim kendi deneyimlerimiz neticesinde kazandığımız inançlardır.

İnançlarımızın ister verili isterse deneyim sonucu oluşmuş olsun temel işlevleri, bizim içerisinde bulunup eylemler gerçekleştirdiğimiz, bir akış şeklinde algıladığımız ve gerçeklik kavramının yerini tutmaya çalışan ‘’zaman’’ içerisinde yeni doğrular yaratmamızdır.

Pragmatizmin kurucularından Peirce’e göre inançlarımız belirli koşullarda belirli davranış kararlarımız ile ulaştığımız giderici bir duygu durumudur. Burada giderilmek istenen duygu, doğruluğa veya yanlışlığa sımsıkı bağlı olarak kendini var eden iyi ve kötü arasındaki belirsizlik durumunda ortaya çıkan, bizi heyecanlandırarak eylemde bulunmamız gerektiğini düşündüren ‘’kuşku’’ isimli zihinsel durumdur.

Belirtildiği gibi, düşünce eylemi bir kuşku heyecanı tarafından başlatılır ve inanca ulaştığı zaman son bulur. Böylece inanç üretimi düşüncenin tek işlevidir. (Peirce, Çelik, 2018 s.68)

Kuşku durumunun, düşüncelerimizin doğru veya yanlış olduğuna dair merakımız ile başladığından hareketle, inanç kavramının ne olduğuna dair bir belirlemenin yapılabilmesi için, pragmatik düşünce geleneğinde doğru ile yanlış düalistiği ile birleşik, birbirinden ayrılmaz, çoğu zaman aynı şeyler olarak kabul edilen iyi ve kötü kavramlarının belirlenmesinde hangi psikolojik faktörlerin etkili olduğunun ortaya koyulması gerekmektedir.

Psikoloji biliminin kurucusu Freud’a göre, iyi ile kötü, insanlar için tehlike içeren ya da zarar verici nitelikte olmanın ötesinde istek ile karşılanan ve keyif verici özellikleri de olan şeylerdir. Ortaya çıkan bir yabancı etkinin varlığı burada neyin iyi neyin kötü olduğuna karar vermektedir. Söz konusu etkiyi anlamlandırmak için nedensellik açısından yaklaşmak, insanın kendi duygularının bu konuda yönlendirme yapamayacak niteliklerde olmasından dolayı gereklidir. İnsanların doğal çaresizliği ve bu nedenden ötürü başkalarına bağımlı bir hayat sürdürmesi gerekliliği kendisini açıkça gösteren başat nedendir. Bu nedenin tanımı ise literatürde sevgiyi yitirme kaygısı olarak ifade edilmektedir.

Sigmund Freud’a göre:

İnsan, bağımlı olduğu bir başkasının sevgisini yitirdiğinde kimi tehlikeler karşısındaki güvenliği de elden gider; özellikle de kendisinden güçlü olan kişinin cezalandırma yoluyla üstünlüğünü kanıtlaması tehlikesine maruz kalır. Yani başlangıçta kötü karşılığı sevgi yitimi tehdidi olan şeydir, bu yitirme kaygısı nedeniyle kötülükten kaçınmak gerekir. (Freud, 81 U.H)

Burada kötüyü belirleyen etki, başkalarına bağımlı ve bu konuda çaresiz olan bireyin çocukluğunda anne ve babasının, yetişkinliğinde ise içerisinde yaşadığı toplumun sevgisini yitirme kaygısıdır.

Bir etki olarak sevgiyi yitirme kaygısı insanların kötülükten kaçınmasına sebep olan toplumsal kaygıdır. Bu durumu başka bir ifade ile açıkladığımızda inanç, kuşkusuz iyi olduğu için yaptığımız eylemler sonucunda elde ettiğimiz güven duygusudur diyebiliriz.

1.1.3 PRAGMATİZM’DE ‘’GERÇEK’’İN İŞLEVİ

Gerçek kavramının tanımlanması felsefe tarihi boyunca birçok filozofun ilgi odağı olmuştur. Bu konuda uzun uzadıya düşünmüş kişiler, tüm insanların merak ettiği, fakat üzerinde sonuca ulaşamadığı bir düşünsel eylemi bıkmadan usanmadan hayatlarının sonlarına kadar sürdürmüş kimseler olmaktan başka bir şey değildirler.

Duyu organlarımızla algıladığımız nesnelerin ve olguların, bizim algılayamadığımız bir gerçekliğin sahte görünümleri olduğu kanısından hareket ile oluşan düşünce eylemi, gerçekliğin ne olduğu konusundaki merakı taze tutmuştur.

Doğan Göçmen’e göre, gerçeklik hakkında oluşturulmuş sistematik iki gerçeklik kuramından bahsetmek mümkündür. Bunlardan birincisi Aristotales’in ‘’uygunluk’’ ilkesine dayalı gerçek kuramı, ikincisi ise F.H. Bradley’ in ‘’uyumluluk’’ ilkesine dayalı gerçek kuramıdır.(göçmen)

Aristotales’in kuramında gerçeklik ile gerçek arasında bir uygunluk ilişkisi vardır; diğer bir deyişle bilinç ile gerçeklik, yansıma özelliğinden ötürü birbirine denktir.

Aristo’ya göre:

‘’Var olanın var olmadığını veya var olmayanın var olduğunu söylemek yanlıştır. Buna karşın var olanın var olduğunu ve var olmayanın var olmadığını söylemek gerçektir.’’

Aristotales bunun ne anlama geldiğini başka yerde şöyle açıklıyor:

‘’ Biz senin beyaz olduğunu düşündüğümüz için sen beyaz değilsin; fakat sen beyaz olduğun için ve bunu söyleyen biz ise gerçeğe sahibiz.’’

Anlaşılacağı gibi Aristo’nun kuramında bir ön kabulün gerçeklik ile arasında uygunluk varsa veya bir önerme dünyaya veya onun bir bölümüne denk geliyorsa gerçek olarak kabul edilmektedir. Buna epistemolojik açıdan ‘’naif gerçeklik’’ denebilir. Yirminci yüzyıl felsefesini derinden etkileyen Ludwıg Wittgensteın erken döneminde bu yaklaşımı savunmuştur.

Bu yaklaşıma karşın 19, yüzyılın sonunda F.H. Bradley gerçeğe dair ‘’uyumluluk kuramı’’nı temellendirmeye çalışmıştır. Uyumluluk kuramına göre bir önermenin gerçekliği daha önceki gerçek olduğu anlaşılan önermeler ile uyumlu ve bütünlüklü bir sistem oluşturuyorsa gerçektir. Pragmatizm ise gerçekliği üç kısım olarak betimlemektedir ve bu betimleme Bradley’in uyumluluk kuramı ile örtüşmektedir.(GÖÇMEN- DERS NOTLARI)

James ‘e göre: Gerçekliğin birinci kısmını duyumların (algıların) akışı oluşturmaktadır. İkinci kısmını ise duyularımızın, daha önce yaşam pratiklerimiz sırasında belleğimize yerleşmiş olan kopyaları arasındaki ilişkiler oluşturur. Üçüncü kısım ise bir kontrol işlevi gösteren inançlarımızdan oluşur. Geçeklik dilsiz ve zail olarak nitelendirilir ve bu özelliği ile insanların onu kavraması belleğinde var olan bilgiler ile sağlanmaktadır. (James,179)

Pragmatizmde gerçeklik gösteren bir olgu olarak tasavvur edilmekte, göstergeler ise insanlara ait deneyimsel doğrular olarak kabul edilmektedir. Burada iki çeşit gösterge türü oluşmaktadır. Birincisi, gösteren olarak gerçekliğin sunduğu kavranamaz nitelikteki ideal gösterge, ikincisi ise bizim doğrularımızı, eylemlerimizi ilişkilendirerek kavradığımız insani göstergelerdir.

İdeal gösterge inanç oluşumuna kaynaklık ederken, algı biçiminde tanıdığımız insani göstergeler doğrularımızın ve eylemlerimizin oluşumuna kaynaklık ederler.

Pragmatizm gerçekliğin bir sınır olduğunu kabul eder ve sınırın ötesinin insan düşüncesinden bağımsız bir alan olduğunu varsayar; sınır ötesi alana dair bir gerçeklik arayışının; deneyimin, düşüncenin ve varlığın daha önce bulunmadığı ilkel bir varlığa indirgenmiş gerçekliğe ulaşacağı kabul etmektedir.

Sınırın ötesinde olan  ‘’ideal gerçeklik’’; kendisi için hiçlik gösteren, biz insanlar için zamanın ötesinde olan, daha önceki deneyimlerimiz sonucunda benzerlik kurarak tanımlayamayacağımız nesnellikte ve ancak insan eylemlerinin üzerinde aşkınsal niteliklerde eylemlere müsait ve sadece kendi varlığının kanıtı olarak insanlarca duyumsanabilecek kararlılıkta olabilen bir gerçekliğe tekabül eder.

Oysa ki pragmatizm eylemsel bir felsefedir; eylemi sürekli ve olanaklı kılmak için düşünsel olarak canlı kalmayı; yani ideal sınırın ötesine geçmeden bilincin sınırlarında kalmayı önceler.

Bir sınır olarak kabul edilen gerçekliğin aşılıp aşılmaması, pratik hayatımızda ihtiyaçlarımızın karşılanmasına hizmet eden nesnelerin ve olguların tümüne ulaşabilmemiz ya da bu ihtiyaçların tatminini kendi içimizde aramamız ile ilgilidir.

Psikoloji biliminin kurucusu Sigmund Freud insanlığın gerçeklikle ilişkisinin gelişimini irdeleyerek dış dünyanın anlamını kavramaya çalışmıştır.(Freud,metapsikoloji, 34)

İnsanların, haz ilkesinin egemenliği altında olduğu bebeklik dönemlerinde, ihtiyaçlarından kaynaklanan hazsızlıklarını ağlama ve kol ile bacaklarını hareket ettirme şeklinde sergiledikleri dışavurumlara psikoloji literatüründe ‘’devinimsel boşalım’’ denmektedir.(a.g.e.35)

İnsanların ruhsal olarak anne ve babasından ayrılmasıyla birlikte haz ilkesinin yerine gerçeklik ilkesi geçirilir ve bu dönüşümde devinimsel boşalım, gerçekliğin uygun biçimde değiştirilmesi için kullanılan ‘’eyleme’’ dönüşür. Haz ilkesinin yerine gerçeklik ilkesinin geçmesiyle birlikte insanın egosu; yani benliği, haz egosundan gerçeklik egosuna dönüşmüş olur. Bu dönüşümde; istemek, haz elde etmeye çalışmak ve hazsızlıktan kaçınmak amacıyla çalışan ‘’haz egosu’’, yararlı olanın peşinden koşmak ve kendini zarar görmekten uzak tutmak amacıyla çalışan ‘’gerçeklik egosu’’na dönüşmüştür.(a.g.e. 38)

Freud’un psikolojik kuramının temel taşı olarak tanımlayabileceğimiz haz ilkesinden yola çıkarak insanların gerçeklik ile ilişkisini belirleyen temel faktörün insanların hayattan umduğu doyumların ortaya çıkmaması ile yaşadığı düş kırıklığı olduğunu anlamaktayız. İnsanlar hayatta yaşadıkları bu türden düş kırıklıkları neticesinde dış dünyanın koşullarını kavramsallaştırarak belirli değişiklikler yapmaya ve bu çaba ile doyum sağlayan şeylere ulaşmak mecburiyetinde kalmaktadırlar. İnsanın süreklilik arz eden içsel birtakım gereksinimlerinin tatminini mümkün kılmak için dış dünyanın verilerini araştırıp, tanıdık hale getirmek amacıyla çalışan ‘’dikkat’’ eylemi; duyusal izlenimlerin ortaya çıkmasını beklemek yerine onlarla yarı yolda buluşabilmeyi mümkün hale getiren, belleğimizin bir kısmını oluşturmaya hizmet etmektedir. Bu durumda insanların yaşamında ortaya çıkan bazı hazsızlık üreten düşüncelerin bilinçdışında kalmasını sağlayan bastırma mekanizmasının yerine belli bir düşüncenin doğru mu yanlış mı olduğuna; yani gerçeklik ile ilişkisinin uyumluluk gösterip göstermediğine karar vermek zorunda olan bir ‘’tarafsız yargı hükmü’’ geçer ve böyle bir kararı belirleyen de gerçekliğin bellek izleriyle bir kıyaslama yapılmasıdır.(Freud , metapsikoloji,36)

1.1.4 PRAGMATİZMDE ANLAM

Jest terimi davranış psikolojisinin temel kavramlarından biridir. Anlamın anlaşılması açısından çok önemli bir yer tutan jestler toplumsal ilişki içerisinde etkiye uğrayarak başlangıçta sadece bir devinim iken sonra anlamlı sembol durumuna daha sonra dil durumuna geçerler ve düşüncelerimizin oluşumuna kaynaklık ederek bilincimizin kurulmasını sağlarlar. Tüm bu farklı olgular başlangıçlarında bulunan jest terimi ile ifade ettiğimiz ilk başta anlamsız; fakat toplumsal süreç içerisinde alınan tepkiler ile bilinç düzeyine ulaşan devinimler neticesinde var olurlar.

George Herbert Mead, Jest kavramını açıklamak için boks maçını örnek vermiştir. Bir boks mücadelesinde başarı yakalamak için saldırının ve savunmanın çok hızlı gerçekleşmesi, boksörün içgüdüsel olarak rakibine karşı kendi hareketlerini uyarlaması gerekmektedir. Çoğu kez şaşırtmaya yönelik hamleler yapılarak daha uygun bir saldırı gerçekleştirmeye müsait açıklar aranır. Burada boksör ‘’ uyaran’’ olarak hamlesini yapmaya başladığında rakibinden bir savunma tepkisi alır, ayrıca rakip de tepkisi ile ilk uyarana uygun bir hamleye başlamasını sağlayan uyaran görevi gösterir. İlk uyarıcı hamle toplumsal süreç içerisinde karşısındaki bireyden tepki almıştır ve süreç içerisinde bir sonraki eylem için etkilenmiştir. Tepkilerin ortaya çıkması için uyaran görevi gösteren eylem başlangıçları ‘’jest’’ terimi ile ifade edilir veya tanımlanır.(Mead,84)

Toplumsal ilişki içerisindeki bireylerin jesti belirli bir tepkiye sebep olduğunda iletişimde oldukları diğer bireylerin davranışlarındaki değişim dolayısıyla kendileri de değiştiklerinden ötürü toplumsal eylemlerin düzenleyicisi işlevine sahiptirler. Bireyler arasındaki jest uyarlaması şeklinde oluşan durumlara bir örnek daha vermek gerekirse anne ve bebek ilişkisini gösterebiliriz. Bir uyarıcı olarak bebeğin ağlaması sonucu anneden karşılık olarak verilen bir tepki ve bebeğin ağlamasında oluşan değişim jest uyarlamasının en açık örneğidir. Bireylerin duygularının dışavurumu veya düşüncelerinin yada herhangi bir anlamın ifadesi olarak jestler toplumsal süreç içerisinde soyutlanabilirler.(a.g.e, 85) Bir kişi yüzünüze yumruk atarsa bu kişinin size karşı düşmanlık beslediğini ve bu jestinin arkasında bir düşünce olduğunu aklınıza getirirsiniz.

Arkasında bir düşünce ifade eden ve karşı tarafta da bu düşünceyi uyandıran jestler ‘’ anlamlı sembol’’ olarak adlandırılırlar. Bu durumda anlamlı sembol olan jestler ‘’dil’’ dediğimiz olguya dönüşmüş olmaktadır. Dil durumundayken jestler belirli bir anlam ifade ederler; yani anlamlı semboldürler.(a.g.e. 86)

Toplumsal süreç içerisinde anlamlı sembol haline gelen jestler, bireylerde akıl yada zihin denilen olgunun varlığını mümkün kılarak düşünme eyleminin gerçekleşmesini sağlarlar.(a.g.e. 88)

Düşünce, eylemi oluşturan bireysel davranış ve tepkilerin toplumsal durum içerisinde eyleme katılan bireylerin deneyimine eklemlenmesiyle gelişmektedir. Bu dinamik yapı düşüncenin zihindeki oluşumu ve gelişimine kaynaklık eder. Bilinçli jest iletişimlerinde bireyler anlamın bilincinde olurlar; çünkü anlam bireylerin deneyimleri içinde vücut bulur ve anlam bilinci bu oluşuma işaret eder.(a.g.e. 109)

Sosyal psikolojinin esas ilgi alanını oluşturan, farklı birey davranışlarının ve eylemlerinin birbirine uyarlanmasını ifade eden toplumsal sürece denk gelen ‘’akıl’’ kavramıdır. Anlam sosyal psikolojinin esas ilgi alanını oluşturan aklın temel faktörüdür. Kısaca belirtmek gerekirse anlam insanın jesti ve onu izleyen davranışı arasındaki ilişkiden doğar. (a.g.e. 112)

Bireylerin karşılıklı iletişimi esnasında ortaya çıkan etkileşim sayesinde var olan toplumsal eylem süreci ve devamında gerçekleşen aşamalar arasındaki ilişki anlamın doğduğu temeli oluşturur. Toplumsal eylem içerisinde jest, etkiye karşılık verilen bir tepki ile ilişkili olduğundan dolayı sonuç olma özelliği kazandığından anlam tepki üzerinden belirmektedir. Anlamın kapalılığı insanın gelişim evreleri boyunca gerçekleştirdiği sembolleştirmeler üzerinden açıklığa kavuşur ve gelişir. Toplumsal eylem süreci içerisinde insanlar yeni anlamlara ulaşarak nesneleri de kurmaktadırlar. Bu oluşun bireysel eylem ve tepkilerin uyarlamasını ifade eden, ilk aşamada jest iletişimi ileriki aşamalarda ise dil sayesinde mümkün olmaktadır. (a.g.e 113)

Toplumsal süreç içerisinde anlamın ortaya çıkmasını sağlayan dil olgusunun bireylerde organik olarak oluşmasını sağlayan süreçlerin içeriğinin belirlenmesi eylemsel bir felsefe olarak pragmatizmin amaçlarının belirlenmesine kaynaklık etmektedir.

Pragmatizm ile demokrasi ilişkisine ve daha sonra demokrasi ile progressivism ilişkisine kaynaklık etmesi dolayısıyla dilin oluşum süreçlerini etkileyen dürtülerin ortaya koyulması, toplumsal hedeflerin ve siyasi uygulamaların doğruluk ölçütlerini net olarak belirlememizi sağlayacaktır.

Dilin oluşumuna kaynaklık eden iki faktör bulunmaktadır. Bunlardan ilki sözel jest oluşumlarının gerçekleştiği toplumsal süreçler, ikincisi ise biyolojik psikolojik gelişim süreci içerisinde var olan dürtülerimizdir.

Dilin oluşum süreçlerini incelememizde başlangıç noktası olarak konumuza uygun düşen evre bir buçuk yaş çocukluk dönemidir. Freud’un yapmış olduğu gözlemlere dayanarak, haz kazanma amacıyla geliştirilen bir çocuk oyunu örneğinden dil oluşumu ve çocuk oyunları bağlantısını ortaya koyacağız. Bu gözlemde çocuğun bilmecevari nitelikte ve sürekli tekrarlanan eylemlerinin Freud tarafından anlaşılması epey vakit gerektirmiştir. Çocuğun kullandığı sözcüklerin anlamları az anlaşılabilir niteliktedir ve anlamlı birçok ses kullanabilmektedir. Freud’un gözlemlediği oyun, çocuğun eline geçirdiği tüm küçük şeyleri uzağa fırlatmak, odada buluna yatağın altına göndermek gibi ‘’yok etme’’ amacı taşımaktadır. Bu eylem sırasında çocuk büyük bir haz duyarak yüksek sesle o-o-o-o- sesini çıkarmaktadır. O-o-o-o sesi ‘’gitti’’ anlamını taşıyan bir sözcüğün (Almanca ‘’fort’’) çocuk tarafından söylenmesinin becerilebildiği ‘’fort’’ sözcüğünün ünlü harfinden ibarettir. İlerleyen gözlemlerde bu görüşün doğruluğunun kanıtlandığı bir oyun daha gün yüzüne çıkmıştır. Çocuğun sevdiği oyuncaklardan biri olan üzerine ip sarılmış tahta makarayı fırlatarak gözden kaybolmasını gerçekleştirdiğinde ‘’gitti’’ anlamına gelen o-o-o-o sesini çıkarmakta, elinde tuttuğu ipi çekerek tekrar ortaya çıkarınca ise sevinçli bir şekilde ‘’Da’’ – işte orada, geldi- anlamını taşıyan sesi çıkartarak selamlamaktadır.

Bu gözlem büyük haz kaynağı olan ikinci hareketin, yani kaybolan nesnenin tekrar ortaya çıkarılmasının ilk eylemden, yani kaybetme  ve yok etme amacını taşıyan uzağa fırlatma eyleminden daha az önemsendiğini göstermesi açısından önem taşımaktadır. (Haz İlkesinin Ötesinde, s: 27)

Çocuk oyunları, yaşam üzerinde iz bırakan şeylerin oyunlar vasıtasıyla yinelenerek tepki boşaltımı üzerinden egemen olma arzusu ve büyük olmak, büyükler gibi yapabilmek arzusu ile oluşturulur.

Çocuğun yaşantısında iz bırakan temel faktör anne ile babadır ve onların gözden kaybolması çocuğa tarifsiz bir hazsızlık verir, ebeveynin yeniden gelip algılanması ise aşırı bir haz oluşturmaktadır. Örneğimizdeki oyununda çocuk tarafından makara gözden kaybolan ve tekrar geri gelen ebeveynin yüceltme yapılarak nesneleştirildiği bir sembol haline dönüştürülmüştür. Bu vakada çocuğun hazsızlık veren bir deneyimi, yani ebeveynin gidişini oyunla yinelemesinin nedeni bu yinelemenin farklı ama yine de doğrudan bir haz edimiyle bağlantılı olmasıdır. (a.g.e. 29)

Çocuk oyunlarında hazsızlık kaynağı olan yaşantının yinelenmesinin nedeni, edilgin bir tutum yerine etken bir tavır alışın faydalı bulunmasıdır. Her yani yineleme egemenlik sağlamaya katkıda bulunur. Bu tür haz kaynağı olan yaşantılar çocuk için doyumsuzdur. Bu yüzden çocuk yineleme izlenimiyle özdeşleşmekte bıkmadan ısrar eder. Bu karakteristik özelliğin, gelişimin ileriki aşamalarında ortadan kalkması gerekir. Gelişimin sağlanmış olduğu yetişkinlikte ikinci kez duyulan bir fıkra neredeyse etkisiz kalır ikinci kez izlenen bir film ilk izlendiği etkiyi yaratmaz. Yetişkinlikte yenilikler her zaman coşkuyla karşılanır; fakat çocuklar kendilerine öğretilen oyunu bıkmadan usanmadan yinelemekten bıkmazlar ve güzel bir masal duyduklarında yenisini dinlemektense hep aynı masalı dinlemek isterler. (a.g.e. 46)

Dil oluşumunda çocuğun kurguladığı oyunda yinelenen eylemlerden alınan hazzın çok etkili olduğu anlaşılmaktadır. Çocukların oyunlarda sergiledikleri yineleme eylemleri psikoloji literatüründe ‘’yineleme zorlantısı’’ olarak adlandırılan muhafazakar nitelikli dürtüden kaynaklanmaktadır.

Dürtü, vücudun içinden çıkarak ruhsal aygıta aktarılan güç etkilerini ifade etmektedir. (a.g.e. 45)

Dürtüler organik oluşumların zararlı sayılabilecek ve değişime sebep olan dış etkilerle kaybettiği eski formlarını yeniden kazanması amacıyla çalışan itkilerdir. (a.g.e. 47)

Dil oluşumunu dürtüsel bir zeminden incelediğimizde, eğer ki dürtülerin muhafazakar, eski durumları yeniden kurmayı amaçlayan işlevleri hesaba katılırsa, dilin gelişiminin tamamen dışsal olarak ifade edebileceğimiz etkilerden kaynaklandığı ve bunun da sosyal süreç içerisinde gerçekleştiği açığa çıkmaktadır; ama dilin oluşumunun kökeninde bulunan dürtüsel amaçlar organizmamızın yapısından ötürü ve içsel kaynaklı olmaları sebebiyle hayatımızın her anında etkilerini sürdürmektedirler.

Organizmada bulunan dürtüler, cinsel dürtüler(Eros) ve ölüm dürtüsü olarak ikiye ayrılır. Ölüm dürtüleri organik yaşamı cansız duruma geri döndürmek amacıyla çalışmakta, cinsel dürtüler; yani yaşam dürtüleri yaşamı, parçacıklara bölünmüş canlı maddeyi karmaşıklaştırmak ve durmadan bir araya getirip muhafaza etmek amacıyla çalışmaktadır. (a.g.e 99) Yaşam olgusu cinsel dürtüler (yaşam dürtüleri) ve ölüm dürtülerinin çabalarının mücadelesi ve uzlaşması anlamına gelmektedir. Bu çelişik çaba ve mücadele ölüm dürtülerinin yansızlaştırılıp kaslar aracılığıyla dış dünyaya aktarılması ile uzlaşmaktadır. Ölüm dürtüsünün uyaranları bu uzlaşma ile dış dünyaya ve diğer canlılara yönelen yıkıcı dürtü halini almaktadır. (a.g.e. 100)

Bünyemizde bulunan cinsel dürtülerin(yaşam dürtülerinin) organizmayı bilindik ve en kısa yoldan ölüme götürmek olan ölüm dürtülerinin amacına engeller çıkartıp yaşamı uzatmak işleviyle çalıştığını, muhafazakar karakterli işleyişinin etkisiyle dili oluşturduğunu ve geliştirdiğini, bu sayede bireylerin yaşam boyu sergilediği tüm sözel eylemlerine amaçsal olarak pusula işlevi gösterdiğini söyleyebiliriz. Bunu toplumsal süreç içerisinde ortaya çıkan anlam olgusu bakımından ifade edersek, bireylerin toplumsal süreç içerisindeki iletişiminin ilk amacı biyolojik faktörler gereğince yaşam süresinin uzatılmasıdır, bu ilk amaç ölüm dürtülerinin boşaltım amacıyla cinsel dürtülerin(yaşam dürtülerinin) hizmetine girmesi neticesinde yaşam boyunca birincil olarak varlığını sürdürmektedir diyebiliriz.

Bu bağlamda anlam, bireylerin ortak yaşamsal amaçlarını gerçekleştirip gerçekleştiremeyeceğine dair değerlendirmeleridir.

Toplumsal süreç içerisinde bireyin sergilediği jestlerin ardında bir düşüncenin bulunması ve diğer bireyde de bu düşüncenin uyanması durumunda anlamlı sembollerin oluştuğunu, dilin ise bu durumda ortaya çıktığını belirtmiştik. Yaşamlarını uzatma ortak amacıyla iletişim kuran bireyler arasında anlamın anlamını kuran, uzun süreli yaşama amacını gerçekleştirmek için toplumsal dayanışmanın sağlanması ve uzun yaşama ortak amacın gerçekleşmesine tehdit oluşturan risklerdir.

Pragmatizm konusunun daha açık bir şekilde anlaşılması açısından anlam kavramının pragmatik anlamının kurucusu olarak belirttiğimiz iki faktörü; yani uzun yaşama amacına yönelik toplumsal dayanışma olgusunu ve uzun yaşama amacının gerçekleşmesine tehdit oluşturan riskleri ayrı ayrı ele alacağız. Faktörlerin birbiriyle uyumlarını, kendi içerisindeki ilişkileri ve birbirleriyle olan etkileşimlerini psikolojizm yaklaşımıyla ortaya koymaya çalışacağız.

1.1.4.1 PRAGMATİK DAYANIŞMA

Toplumu oluşturan bireylerin ortak duygu, düşünce ve çıkarlar ile birbirine bağlanmasını ifade eden ‘’toplumsal dayanışma’’ olgusu sosyoloji biliminin temel kavramıdır.

Toplumsal olgu kavramının ne olduğuna dair belirlemenin yapılmasında sosyologların kullandığı temel ölçüt ‘’baskı’’ olgusudur.

Örneğin, birey yaşam içerisinde hukuk kurallarını ihlale niyetlendiğinde, eğer yasa dışı eylem gerçekleşmemişse önleyici, gerçekleşmişse ceza türünden tepki ile karşılaşmaktadır. Kamu vicdanı bu türlü yasa dışı eylemleri yurttaşlara uygulanan gözetim ve özel cezalar ile bastırmaktadır. Buna benzer olarak hukuk ve ahlak alanı dışında gerçekleşen, dolaylı olarak ortaya çıkan zorlayıcı baskı türleri de mevcuttur. Örneğin, toplumun değerlerine aykırı giyinen bir kişinin dışlanması veya küçümsenmesinde olduğu gibi.(durkheim,37)

Toplumsal olgu türleri arasında, az önce belirttiğimiz, yerleşik inanç ve pratiklerden ibaret olan ve devlet gibi belirli bir organizasyonun varlığına bağlı olarak gerçekleşenlerin yanı sıra aynı nesnellik ve etkiye sahip olan başka tür olgular da vardır. Bunlar toplumu oluşturan bireyleri özdenetimlerine rağmen harekete geçiren, bireylerin uyum gösterdiğinde herhangi baskı hissetmediği, fakat karşı koyduğunda grubun gücünün kendi aleyhine etki ettiği hareketlerdir. Bu tür olgularda birey bir illüzyonun oyununa gelir ve kendisine dışarıdan empoze edilen şeyi kendisi oluşturuyormuş hissine kapılır; fakat bu durum direniş ile ortaya çıkan baskının varlığını ortadan kaldırmaz. Toplumsal olgunun bu tanımını kanıtlayacak karakterdeki deney çocukların yetiştirilmesi amacıyla uygulanan eğitimdir. (a.g.e. 40). Hayatının ilk günlerinden itibaren eğitim ile çocuklara yeme, içme, uyuma, itaatli olma, terbiyeli olma alışkanlıkları bir baskı ile empoze edilir. İlerleyen dönemlerde bu baskı çocukta hissedilmez hale gelir; çünkü bunun nedeni baskının yerine geçen alışkanlıkların ve iç eğilimlerin çocukta şekillenmiş olmasıdır.  Eğitimde çocuğun üzerinde hükmeden baskı onu kendine göre şekillendiren toplumsal baskıdır ve bunun temsilci araçları ebeveynler ile öğretmenlerdir. (a.g.e 47)

Toplumsal dayanışmanın yaşam içerisindeki ilk ortaya çıkışı kuşkusuz aile içerisinde gerçekleşmektedir. Aile içerisinde bireyleri birbirine bağlayan ve grubun oluşmasını sağlayan duygular daha büyük grup olan toplumu oluşturan bireyleri birbirine bağlayan duygular ile aynıdır. Bu duygu sevgidir.

Dayanışmanın; yani ortak amaca ulaşma gayesiyle yapılan işbirliğinin toplumsal bir olgu olarak ele alınabilmesi için gerekli koşul bu ortak amaca karşı gösterilen direnç karşısında baskının ortaya çıkıyor oluşudur. Uzun yaşamaya yönelik ortak amaca direnen bir kişiye karşı ortaya çıkacak baskı organizasyonu veya toplumsal değerler mevcut mudur? Hiç şüphesiz bu konuda birçok baskı organizasyonu ve toplumsal değer bulabilmekteyiz. Örneğin, kısa süreli de olsa bir soğuk algınlığına kapıldığımızda çevremizdeki arkadaşlarımız veya aile yakınlarımız iyileşmemiz için elinden geleni yaparlar ve kendimize dikkat etmediğimiz için bize sitemde bulunurlar. Ya da çok sevdiğimiz bir arkadaşımızın intihar ile ilgili söylemlerini duyduğumuzda ona hayatın ne kadar güzel ve yaşamaya değer olduğundan bahsederiz ve gerekirse bir takım koruyucu önlemler almaya bile girişebiliriz. Toplumsal süreç içerisinde yaşamın olabildiğince ilerilere kadar sürdürülmesini gerekli kılan hiç şüphesiz, bir yakının veya tanıdığın ölümünün arkasından yaşanan acı ve ıstırap duygusudur. Toplumu oluşturan çekirdek yapı aile olduğu müddetçe bu gerçeklik hiç değişmeden kalacaktır.

Doğanın üstün gücü, insan bedeninin zayıflığı ve insanların aile, devlet, toplum içinde gerçekleştirdiği ilişkilerde yaşanan problemler başlıca acı kaynağı olarak hayatımızda yer etmektedir. Doğanın üstün gücü ve insan bedeninin zayıflığına dair acılara doğal olarak bir kabulleniş içerisindeyizdir. Hayatın geçici ve sonlu bir olgu olduğunu baştan kabul ederiz; ama bu duruma rağmen bu acı kaynaklarına karşı mücadelemizi sürdürürüz ve bazılarını ortadan kaldırır bazılarını da hafifletiriz. Bunların yanında, toplumsal acı kaynaklarına karşı hep bir ret ediş  ortaya koymakla beraber neden toplumsal düzenlemeleri kendimiz gerçekleştirmemize rağmen acı yerine koruma ve mutluluk elde edemediğimizi merak ederiz. Bu bizi başarısızlığın nedeninin kendi içimizden, yani ruhsal yapımızdan kaynaklandığı konusunda kuşkuya sevk eder. (u.h, 45) Bu kuşkuya dair bir sorgulama yaptığımızda verdiğimiz cevaplar aynıdır, mutsuzluğumuzdan ve yoksunluğumuzdan kültür/uygarlık dediğimiz şey sorumludur; fakat şaşırtıcıdır ki acı kaynaklarından korunmaya yarayan tüm şeyler uygarlığın eseridir. (Uygarlığın huzursuzluğu, 46)

Uygarlık, insanların yaşamını eski insanların yaşamından ayıran, onları doğanın zararlarından koruyan ve toplumsal ilişkileri düzenleyen eylemlerin toplamını ifade eden bir kavramdır. Dünyayı yaşamın amaçları uyarınca değiştirerek insanı doğanın yok edici güçlerinden korumaya yardım eden tüm etkinlik ve değerleri ‘’kültürel’’  olarak ifade etmekteyiz. İnsanoğlunun eski tarihlerde becerdiği ilk kültürel etkinlikleri alet yapmak, ateşe veya enerjiye hakim olmak, yerleşim yerlerinin yapımı olarak örneklendirebiliriz.(a.g.e 49)

İnsanın yaşamına yararlı olan herşeyin kültürel etkinlikler ve eylemler sonucunda sağlanarak etkili bir şekilde kullanıldığı ülkelerin yüksek bir uygarlık seviyesine ulaştığını kabul ederiz.(a.g.e 51) Bu bağlamda insanların uygarlıktan olan beklentilerini güvenlik, eğitim, sağlık, adalet olarak gruplandırabiliriz.

Şimdi bu beklentilerin vücut bulduğu devlet fonksiyonlarının anlamaya ve uygarlığın taleplerinin insan ve devlet ilişkilerini ne şekilde belirlediğini ortaya koymaya çalışacağız.