Azerbaycan (İran)

Azerbaycan (Farsça: آذربایجان Āzarbāijān), Güney Azerbaycan (Azerice: Güney Azərbaycan گۆنئی آزربایجان, Cənubi Azərbaycan جَنوبي آذربایجان) veya İran Azerbaycanı, İran'ın kuzeybatısında yer alan tarihi bölge. Günümüzde İran'ın Doğu Azerbaycan, Batı Azerbaycan ve Erdebil eyaletlerini kapsamaktadır.  Bölgede İran Azerileri, Kürtler, Ermeniler, Talışlar, Farslar yaşamaktadır.

Siyasi coğrafya  
Güney Azerbaycan Bölgesi 170.000 - 220.000 km²lik bir sahayı kapsar ve kuzeyde Aras Nehri, güneyde Hamse, doğuda Gilan ve Hazar Denizi, batıda Türkiye ve Irak ile çevirilir. Türkiye Cumhuriyeti, Azerbaycan Cumhuriyeti, Irak ve Ermenistan ile toplam 1,434 km ortak sınır hattına sahip olan Güney Azerbaycan bölgesi İran için stratejik öneme sahip bir sınır bölgedir. İran’ın Avrupa, Kafkasya ve Orta Asya’ya açılmasının kapısı olan Güney Azerbaycan bölgesinin sınırları Kuzey Irak’ın komşuluğundaki Serdeşt kentinin güneyinde yer alan Küçük Zap Nehri deresinden başlayarak Türkiye Cumhuriyeti ve Nahcivan bölgesinin komşuluğundaki Maku kentinin Buralan yaylasından geçtikten sonra Cülfa, Hudaferin ve Nurduz bölgeleri üzerinden Araz Nehri, Balharud Nehri ve Poşt Sara Dağlarına uzanmaktadır.

Doğal coğrafya 
Azerbaycan, İran'ın kuzeybatısında ve Alborz, Zagros ve Kafkas sıradağlarının kesiştiği noktada yer alır ve ağırlıklı olarak dağlık bir ülkedir. Azerbaycan nehirleri çoğunlukla Urmiye Gölü ve Hazar Gölü'nün su toplama alanında akar. Azerbaycan'ın batı ve kuzeybatı bölgelerinin çoğunun iklimi nemli Akdeniz, güney bölgelerinde ise yazları sıcak olan Akdeniz iklimidir. Avrupa rotası üzerinde olması bu bölgeye özel bir stratejik konum kazandırmıştır.

Demografi 
Güney Azerbaycan Bölgesinde çoğunlukta olan İran Azerileri dışında Kürtler (%7) ve Ermeniler (%0,1) gibi çeşitli etnik gruplar yaşamaktadır.

Güney Azerbaycan Türkleri 15-17 milyon olarak tahmin edilmektedir.

Bölgede yaşayan Türk boyları 
Afşar boyu, Kaşkaylar, Şahseven, Kaçarlar, Karapapaklar, Hamse Türkmenleri, Mişkinler, Delikanlu aşireti, Kelişanlu aşireti, Şabsanlı, Mukriler, Kapanaklar, Çardovlu,  Mukaddem boyu, Küresünniler, Darilu, Beybağlu, Çeğini, İmarluları, Kasımluları, Kiresunlu,  Karakoyunlu, Akkoyunlu, İlhanlı, Kızılayak, Başoğuz, Uğurlu, Kovanlı, Karasanlı, Karadolaklı, Tahtakapılı, Karababalı, Kalaçlı, Muganlı, Hıtaylı, Avkanlı, Kızılkeçili, Karaenikli, Karaçaylı, Osanlı, Umanlı, Kıyamandili, Çarıklı, Porsunlu, Develi

Etimoloji 
Güney Azerbaycan'ın adı konusunda değişik görüşler bulunmaktadır. 
 Medya döneminde bugün İran'ın Doğu ve Batı Azerbaycan eyaletlerinin bulunduğu bölgede Atropates (Yunanca: Ατροπατης/Atropatēs) adlı savaşçı isyan çıkardıktan sonra Aturpatene (Ατροπατηνη/Atropatēnē) olarak hitap edildiği söylenmektedir. Pehlevice ve Partça'da Atropatenes, "Ādur (Ateş, Alev) koruyucusu" anlamına gelen "Ādur-pād", "Aturpatene" ise "Āturpādakān" ya da "Ādurbādagān" olarak telaffuz edilmiştir.
 Sasani döneminde bölgede ateşgahlar bulunmuş ve Şiz ve "Ādur Gushāsp"ın Taht-ı Süleyman arkeolojik sitesi olduğu düşünülmektedir. İslam dininin bölgeye girişinden sonra Farsça "آذربيجان Ādharbayjān" ve Pehlevice "آذرباذكان Ādhurbādhakān" olmak üzere iki ad kullanılmıştır.

Tarih

Azerbaycan Millî Hükûmeti 

1941'de İran Birleşik Krallık ve Sovyetler Birliği tarafından işgal edilip bölünmüştür. 1946'da İran'ın Azerbaycan Bölgesinde Sovyetler Birliği Azerbaycan Millî Hükûmetini kurdurmuştur. Devletin başkanı olarak da büyük Azeri düşünürü Seyit Cafer Pişeveri olmuştur.Ünlü Azeri Türk  şairi Muhammed Biriya devletin eğitim bakanı olmuştur. Başkent olarak Tebriz şehri seçilmiştir. Fakat Sovyetler'in Doğu Avrupa'daki çıkarları karşılığında bölgeden geri çekilmesiyle Azerbaycan Millî Hükûmeti Batı Bloku ve İran devletine teslim etmiştir. Sovyetler'in desteği kesilince İran'ın düzenli ordusu karşısında aciz kalan Azeri Türk’ü vatanseverler yine de çatışmış ancak yaptıkları savaşlarında kayıp etmiş ve Seyit Cafer Pişeveri Kuzey Azerbaycan'a gelmiştir ancak 1947 yılında geçirdiği trafik kazası sonucunda ölmüştür. Pehleviler Azerice eğitim veren okulları kapatmıştır.

İran İslam Devrimi 

İran İslam Devrimi de bu topraklardan başlayıp İran'ın diğer bölgelerine sıçradı. Ancak Devrim sonrasında da beklentileri karşılanmayan İran Azerileri bir daha ayaklanmaya başladılar.

Kültür

Edebiyat 
Şehriyar, Nebati gibi şairler bu bölgede doğmuştur.

Din 
Bölgenin en yaygın  dini İslam, yaygın mezhebi Şiilik'tir.

Kaynakça 

Azerice konuşan bölgeler ve ülkeler