Tarihî İsa

Tarihî İsa, Kristolojik tanımların (Hristiyanlığın Mesih'i) ve İsa'nın diğer Hristiyan anlatımlarının (inançlı Mesih'in) aksine, İsa'nın yaşamının ve öğretilerinin eleştirel tarihsel yöntemlerle yeniden inşasıdır. Ayrıca İsa'nın yaşadığı tarihsel ve kültürel bağlamları da göz önünde bulundurur. Tarihî İsa veya Nasıralı İsa, MÖ 4-7 arasında, muhtemelen Nasıra'da doğmuş; MS 30-31'de Kudüs'te yaşamış bir Yahudi gezgin vaizdi. 28 yılından itibaren Celile ve Yahudiye'de halka vaaz vermeye başladı. Aradan geçen iki ila üç yıl sonra, Roma valisi Pontius Pilatus'un emriyle Roma askerleri tarafından çarmıha gerildi. Yeni Ahit, Hristiyanlık inancının ilk belgesi olarak, İsa hakkında yapılan tarihi araştırmaların en önemli kaynağıdır. İsa, havarilerini topladı ve Yahudilere Tanrı’nın Krallığı’nda krallığını ilan etti, bu nedenle halkını tövbe etmeye çağırdı. Havarileri, ölümünden sonra onu İsa Mesih, Mesih ve Tanrı'nın Oğlu olarak ilan ettiler. Bu olayın sonrasında, yeni bir dünya dini olan Hristiyanlık doğdu. İsa, Hristiyanlığın dışında da önemli hale geldi.İsa'nın varlığı bilim insanları tarafından kabul edilir.  Ayrıca bilim insanları, İsa'nın tarihselliğini inkâr etme girişimlerini, bilimsel konsensüs tarafından bir yan teori olarak tutarlı bir şekilde reddetmiştir.Tarihî İsa'nın yeniden inşası, Pavlus'un mektuplarına ve İncillere dayanırken, İncil'e ait olmayan birkaç kaynak da İsa'nın tarihsel varlığına tanıklık eder. 18. yüzyıldan bu yana, tarihî İsa için her biri farklı özelliklere sahip, yeni ve farklı araştırma kriterleri geliştiren üç ayrı bilimsel araştırma gerçekleştirilmiştir. Alimler, İsa'nın inançları ve öğretileri ile İncil öğretilerinin doğruluğu konusunda fikir ayrılığına düşmüşlerdir fakat evrensel bilimsel konsensüs tarafından desteklenen iki olay vardır: İsa'nın vaftiz edilişi ve İsa çarmıha gerilişi. Tarihî İsa bilginleri; İsa'nın Celileli (; ) bir Yahudi olduğunu, mesih ve kıyamet beklentilerinin olduğu zamanlarda yaşadığını iddia ederler. Bazı bilginler, İncillerin apokaliptik beyanlarını ona bağlarken, diğerleri onu Tanrı'nın Oğlu olarak doğası gereği kıyamet değil, ahlaki bir birey olarak tasvir eder. Tarih boyunca bu süreçler kullanılarak inşa edilen İsa portreleri, genellikle birbirinden ve incil kayıtlarında tasvir edilen görüntüden farklı olmuştur. Bu tür portreler arasında kıyamet peygamberi, karizmatik şifacı, kinik filozof, Yahudi Mesih, sosyal değişimin peygamberi ve haham olarak İsa'nın portresi bulunur; ne tek bir portre üzerinde ne de onu inşa etmek için gereken yöntemler üzerinde çok az bilimsel konsensüs vardır, ancak çeşitli portreler arasında örtüşen nitelikler vardır ve bazı niteliklerde farklılık gösteren bilim insanları diğerleri üzerinde anlaşabilirler.Antik çağ bilginleri İsa'nın var olduğu konusunda hemfikirdir. Tarihçi Michael Grant, Yeni Ahit'e geleneksel tarihsel metin eleştirisi standartları uygulanırsa, "İsa'nın varlığını, tarihsel figürler olarak gerçekliği asla sorgulanmayan bir yığın pagan şahsiyetin varlığını reddedemeyeceğimiz kadar reddedemeyiz" iddiasında bulunur. Antik çağda, Hristiyanlığa karşı çıkan yazarların; İsa'nın varlığını sorguladıklarına dair hiçbir belirti yoktur.İsa,  tamlayan Ἰησοῦ ("İsa") ile Latinize edilmiş şeklidir. İbranice ve Aramice bir ad olan Yeşuadır (; , ‘Yešua).YHVH'nin adı olan Yehova'nın kısa biçiminden ve İbranice jascha fiilinin ("yardım et, kurtar") bir biçiminden oluşur. Matta 1:21'de bu ifade Tanrı kurtuluştur veya Tanrı yardım eder şeklinde yorumlanır.İsa'nın doğum tarihi, İncillerde veya herhangi bir tarihsel referansta belirtilmez, ancak çoğu ilahiyatçı, MÖ 6-4 yılları arasında doğduğunu varsayar. Yeni Ahit, İsa'nın doğum tarihini belirtmez; yıl ve gün eski Hristiyanlar tarafından bilinmiyordu. Hristiyan yıllık sayımında, İsa'nın iddia edilen doğum yılı yanlış hesaplanmıştı.Tarihsel kanıtlar kesin bir tarih belirlemeye izin vermeyecek kadar eksiktir, ancak yıl 2 farklı yaklaşımla tahmin edilmektedir:Luka ve Matta İncillerindeki doğum kayıtlarında bahsedilen bilinen tarihsel olaylara yapılan referanslar analiz edilerek,Gün veya mevsim, koyunlarını gözetleyen çobanların tanımı da dahil olmak üzere çeşitli yöntemlerle tahmin edilmiştir.Matta ve Luka'nın Yeni Ahit İncillerindeki doğum kayıtları, İsa'nın doğumu için bir tarih veya yılın zamanından bahsetmez. Karl Rahner, İncil yazarlarının genellikle tarihsel kronolojilerden ziyade teolojik unsurlara odaklandıklarını belirtir. Josephus, İsa'nın doğum yılını, İmparator Augustus'un Publius Sulpicius Quirinius adı ile  Roma dünyasında bir nüfus sayımının yapılması için buyruk çıkardığı "ilk" Roma nüfus sayımına tarihlendirir.Ancak, MS. 6-7'de Suriye ve Yahudiye için Roma valisi oldu. Daha önce böyle bir vergi tahsilatı kanıtlanmamıştır ve Hirodes'in vergi egemenliği nedeniyle olası değildir. Bu nedenle Luka 2.2, çoğunlukla kronolojik bir hata ve İsa'nın ebeveynleri tarafından Beytüllahim'e güvenilir bir yolculuk yapma girişimi olarak yorumlanır. Böylece, İsa muhtemelen MÖ 7 ile 4 arasında doğmuştur. Beytüllahim yıldızı (Matta 2,1.9) ile özdeşleştirilen göksel bir fenomenin astronomik hesaplamalarıyla İsa'nın doğum gününü belirleme girişimleri bilim dışı olarak kabul edilir.Doğum yılını tahmin etmeye yönelik başka bir yaklaşım, İsa'nın vaaz vermeye başladığı noktadan geriye doğru gitme yöntemine dayanır, Luka 3:23'te İsa'nın o sırada yaklaşık 30 yaşında olduğu ifadesi geçmektedir.İsa, Vaftizci Yahya tarafından vaftiz edildikten sonra vaaz vermeye başladı ve Luka'ya göre, Yahya insanları vaftiz etmeye başladı. Bu tarih, MS. yaklaşık 28-29'a denk gelir.Bundan geriye doğru giderek İsa'nın muhtemelen MÖ 1'den daha geç doğmamış olduğu fikri ortaya atılmıştır.Diğer bir teori, Herod'a aittir, "29 Aralık MÖ 1 güneş tutulmasının yaygın olarak gözlemlenmesi en muhtemel olanıydı. meydana gelen güneş tutulmasından sonra 29 Aralık MÖ 1 bu kritere çok uyuyordu."Markos 6.3'e göre, İsa ilk doğan "Meryem'in oğlu"idi. Yusuf, Markos İncili’nde belirtilmemiştir. Soy ağacında (Matta 1.16; Luka 3.23), İsa'nın baba soyunu "Yusuf'un oğlu" olarak vurgular. Bu aynı zamanda, Luka 2.48'de Mary'nin ve Yuhanna 6.42'de Celileliler'in onu tanımlama şeklidir. İsa, Tevrat'a göre yaşamının sekizinci gününde sünnet edildi ve Yahudi geleneğine göre babasının adını aldı, yani Yusuf'un oğlu İsa () . Ancak, İsa'nın vaftizinden sonra sinoptik inciller Yusuf'tan bahsetmez.Bruce Chilton, bu bulguyu Matta 1.18'e atıfta bulunarak, İsa'nın, Yusuf'un Meryem ile geçerli evliliğinden önce gebe kaldığı ve Yusuf'un erken öldüğü gerçeğiyle açıklar. Bu nedenle İsa, miras hakkına sahip olmayan gayri meşru bir çocuk  (Yu. 8:41) olarak anavatanında reddedildi. Yusuf'un zamansız ölümü nedeniyle, hiç kimse onun babalığına yasal olarak tanıklık edemezdi. Bu, İsa'nın bakire doğumu doktrinine karşı "Panthera efsanesi"ne tekabül ediyordu: Origen'e (Contra Celsum) göre, filozof Kelsos 2. yüzyılda İsa'yı ve 4. yüzyılda Talmud'u Panthera adında Romalı bir asker tarafından dünyaya gelen Meryem'in gayri meşru çocuğu olarak tasvir etti. Buna istinaden Gerd Lüdemann, İsa'nın adını Mk 6.3'te annesinin adından ve Nasıra'da bir yabancı olarak rolünü açıklamıştır. Öte yandan birçok Yeni Ahit bilgini, Yusuf'un aslında İsa'nın babası olduğunu ve o sırada bastırılmış olan David hanedanlığının bir kolundan geldiğini varsayıyor.Celileli bir Yahudi olan İsa, her gün Batı Aramice konuşuyordu. Yunanca ifadelerin ve deyimlerin tekrar Aramice'ye çevrilip çevrilemeyeceği, Joachim Jeremias'tan bu yana, İsa'nın olası otantik sözlerini erken Hristiyan yorumundan ayırt etmek için önemli bir kriter olmuştur.İlk öğrencileri ona "Haham" (Mk 9.5; 11.21; 14.45; Yuhanna 1.38.49; Yuhanna 3.2; 4.31, vb.) veya "Rabbuni" ("efendim": Mk 10:51; Yuhanna 20:16) adını verdiler. Bu Aramice'de "öğretmen" () anlamına geliyordu ve İsa'ya, kendilerini Mozaik emirlerinin yorumcuları olarak da tanımlayan Ferisilerle aynı rütbeyi verdi (Mt 13.52; 23.2.7 f.). Pinchas Lapide, İsa'nın Tevrat'ı yorumlaması ile zamanın hahamları arasındaki güçlü benzerliklerden onun bir Tevrat okuluna gitmiş olması gerektiği sonucunu çıkarır.İsa'nın inşaat işçiliği konusundaki bilgisi, Lk 6.47-49 ve Mk 12.10 benzetmelerinde gösterilir. İfadelerinin birçok metaforuna göre (örneğin, Luka 5: 1-7; Yuhanna 21: 4-6) bir çoban, çiftçi veya balıkçı da olabilirdi.Luka İncili'ne göre Nasıra, Yusuf ve Meryem'in evi, baş melek Cebrâil'in Meryem'e İsa'yı doğuracağını bildirdiği yerdi. Matta İncili'ne göre Yusuf ve Meryem, Beytüllahim'deki evlerinden Mısır'a kaçtıktan sonra bebekleriyle birlikte Nasıra'ya taşınırlar. İsa'nın doğumuna ilişkin bu iki tanım arasındaki fark ve olası çelişki, "sinoptik problem"in bir parçasıdır. Nasıra, İsa'nın büyüdüğü ve doğumundan bir süre sonra büyüdüğü yer gibi görünür. Ancak, bazı modern bilim insanları Nasıra'nın aynı zamanda İsa'nın doğum yeri olduğunu iddia eder.Tarihî İsa'nın kaynakları, esas olarak İnciller ve havarilerin mektupları gibi Hristiyan yazılarıdır.Yeni Ahit, Hristiyanlık için kanonik hale gelen kaynakları temsil eder ve MS. ilk yüzyıllarda İsa ile ilgili çok çeşitli yazılara örnek olan birçok apokriphal metinler vardır.Bu kaynakların gerçekliği ve güvenilirliği birçok bilim insanı tarafından sorgulanmıştır ve İncillerde bahsedilen birkaç olay evrensel olarak kabul edilmiştir.Sinoptik İnciller, İsa ve onun kurduğu dini hareket hakkındaki tarihsel bilgilerin birincil kaynaklarıdır. Bu dini İnciller -Matta İncili, Markos İncili ve Luka İncili- Aramice konuşan ve tzitzit giyen İsa adında bir Yahudi'nin yaşamını, hizmetini, çarmıha gerilmesini ve dirilişini anlatır. Metinlerin kökenine ilişkin farklı hipotezler vardır, Yeni Ahit'in İncilleri, Yunanca konuşan topluluklar için Yunanca yazılmıştır daha sonra Süryanice, Latince ve Kıpti diline çevrilmiştir.Dördüncü İncil olan Yuhanna İncili, Sinoptik İncillerden büyük ölçüde farklıdır. Yuhanna incili, İsa'nın başkalaşımı ve diğer önemli noktalar da olmak üzere sinoptik incillerde bulunan konuların büyük kısmını işlememiştir.Havarilerin İşleri kitabı görünüşte Luka İncili ile aynı yazar tarafından yazıldığı için, tarihçiler genellikle İncillerin güvenilirliğini incelerken Havarilerin İşleri'nin tarihsel güvenilirliğini de incelerler.Pavlus'un on dört mektubundan sadece yedisi bilimsel konsensüs tarafından gerçek olarak kabul edilir; bunlar, MS 50 ile 60 arasına (yani, İsa'nın ölümü için genel olarak kabul edilen zaman diliminden yaklaşık yirmi ila otuz yıl sonra) tarihlenmektedir. Günümüze ulaşan Hristiyan metinleri içinde İsa hakkında bilgi içeren en eski metinlerdir.Havari Pavlus, İsa hakkında nispeten az biyografik bilgi vermesine ve İsa'yı şahsen hiç tanımadığını belirtmesine rağmen, İsa'yı gerçek bir insan ve Yahudi olarak gördüğünü açıkça belirtmektedir. Ayrıca, İsa'nın kardeşi Yakup ile tanıştığını iddia eder.İncil kaynaklarına ek olarak, İsa'nın varlığına dair tarihsel analizlerde kullanılan Hristiyanlık dışı kaynaklarda da İsa'dan bahsedilmektedir.İncil uzmanı Frederick Fyvie Bruce, Yeni Ahit dışında İsa'dan en erken bahseden kişinin MS 55 civarında Tallus adlı bir tarihçi olduğunu söyler. Antik edebiyatın büyük çoğunluğu gibi Thallos'un tarihi de kaybolmuştur, ancak Hristiyan bir yazar olan Sextus Julius Africanus (MS.  160 - 240) tarafından History of the World ( 220) adlı eserinde alıntılanmadan önce kaybolmamıştır. Bu kitap da aynı şekilde kaybolmuştur, ancak Thallos'tan yaptığı alıntılardan biri Bizanslı tarihçi George Syncellus tarafından Chronicle'ında  ( 800) ele alınmadan önce değil.Bu ya da İsa'nın yaşamı ya da ölümünün bazı yönlerinden bahseden diğer kayıp kaynaklar, kısmi kaynaklar ve şüpheli kaynaklar hakkında kesin bir yargıya varmanın hiçbir yolu yoktur, ancak kanıtları değerlendirirken, bunların var olduğunu belirtmek uygundur.Yahudi tarihçi Josephus'un yazılarında iki, Romalı tarihçi Tacitus'un yazılarında ise bir bölüm vardır ve bunlar genellikle iyi kanıtlar olarak kabul edilir.Josephus'un MS. 93-94 yıllarında yazdığı Yahudilerin Eski Eserleri adlı eserinin 18. ve 20. kitaplarında İncil'deki İsa'ya iki atıf bulunmaktadır. Genel akademik görüş, Testimonium Flavianum olarak bilinen daha uzun pasajın büyük olasılıkla bütünüyle otantik olmadığı yönünde olsa da, başlangıçta otantik bir çekirdekten oluştuğu ve daha sonra Hristiyan müdahalesine maruz kaldığı konusunda genel olarak hemfikirdir. Josephus'taki diğer sözle ilgili olarak, Josephus uzmanı Louis H. Feldman, Josephus'un Antiquities 20, 9, 1'de İsa'ya yaptığı atfın ("Mesih olarak adlandırılan İsa'nın kardeşi, Yakup'tu") "gerçekliğinden çok az kişinin şüphe duyduğunu" belirtmiştir. Pavlus, İsa'nın kardeşi Yakup'la tanışmayı ve etkileşimde bulunmayı referans alıyor ve farklı kaynaklar arasındaki bu anlaşma Josephus'un ifadesini desteklediğinden, ifade sadece az sayıda bilgin tarafından tartışılıyor.Romalı tarihçi Tacitus, Annals'ta (kitap MS. 116 civarı yazılmıştır), 15. bölüm 44'te Christus'a ve Pontius Pilatus tarafından idamına atıfta bulunmuştur. Robert E. Van Voorst, Tacitus'un Hristiyanlar hakkındaki yorumlarının en olumsuz tonunun pasajı aşırı derecede zorlaştırdığını belirtir. Bir Hristiyan katip tarafından uydurulmuş olması pek olası değildir ve Tacitus kaynağı yaygın olarak İsa'nın çarmıha gerilmesinin bağımsız bir teyidi olarak kabul edilmektedir.Hristiyan âleminin dışındaki diğer hususlar arasında Talmud'da İsa'dan bahsedilmesi muhtemeldir. Talmud, metinleri MS. 200 ila 500 yılları arasında bir araya toplanmış olan İsrail'in ceza davalarının yürütülmesinden ayrıntılı olarak bahseder. Johann Maier ve Bart Ehrman, bu materyalin çok fazla kullanım için çok geç olduğunu savunurlar. Ehrman, "İsa'dan, Talmud'un en eski bölümünde, Mişna'da asla bahsedilmez, yalnızca Gemara'nın sonraki yorumlarında görünür" diye açıklamıştır. İsa'dan ismiyle bahsedilmiyor, ancak bakire doğumuna, Romalı bir asker "Panthera"nın gayri meşru oğluna atıfta bulunan ince bir saldırı var (Ehrman, "Yunanca'da bakire kelimesi parthenos'tur" der). İsa'ya bir gönderme vardır, İsa'nın mucizeleri "kara büyü" olarak Mısır'da yaşarken öğretilmiştir. Ehrman, birkaç çağdaş bilim insanının bunu tarihsel olarak ele aldığını yazmıştır.İsa'ya olumlu atıfta bulunan tek bir klasik yazar vardır ve o da Roma hapishanesinden Serapion adlı oğluna mektup yazan, Süryani bir stoacı olan Mara bar Serapion'dur. "Yahudilerin bilge kralı"nın idamından söz eder ve ölümünü Sokrates'in Atinalıların elindeki ölümüyle karşılaştırır. 'Bilge kralın' ölümünü Yahudilerin krallıklarından sürülmelerine bağlar. Ayrıca 'bilge kral'ın, "koyduğu yeni kanunlar" sayesinde yaşamaya devam ettiğini de belirtir. Mektubun tarihlendirilmesi tartışmalıdır, ancak muhtemelen MS. 73'ten kısa bir süre sonradır.Robert Van Voorst gibi bilginler, "Yahudilerin Kralı"nın idamının İsa'nın ölümüyle ilgili olduğuna dair çok az şüphe duyarlar.  Craig A. Evans gibi diğerleri, belirsiz tarih ve atıflardaki belirsizliği göz önüne aldıkları için mektuba daha az değer verir.Tarihsel-eleştirel yöntem veya daha yüksek eleştiri olarak da bilinen tarihsel eleştiri, "metnin arkasındaki dünyayı" anlamak için eski metinlerin kökenlerini araştıran bir eleştiri dalıdır. Tarihsel eleştirinin birincil amacı, metnin ilkel veya özgün anlamını özgün tarihsel bağlamında ve gerçek anlamda keşfetmektir. Tarihsel eleştiri 17. yüzyılda başladı 19. ve 20. yüzyıllarda popülerlik kazandı.İncillerin tarihsel güvenilirliği, dört Yeni Ahit müjdesinin güvenilirliğini ve tarihi karakterini tarihsel belgeler olarak ifade eder. Dört kanonik incilde çok az şey tarihsel olarak güvenilir olarak kabul edilir.Tarihçiler, otantik, güvenilir bilgileri olası icatlardan, abartılardan ve değişikliklerden ayırarak İncilleri eleştirel analizlere tabi tutulurlar. Yeni Ahit'te harflerden (yaklaşık 140 bin) daha fazla metin varyantı (200-400 bin) olduğu için, bilim insanları hangi İncil varyantlarının teorik olarak 'orijinal' olarak alınabileceğini belirlemek amacıyla metin eleştirisini kullanırlar. Bu soruyu cevaplamak için bilim insanlarının İncilleri kimin yazdığını, ne zaman yazdıklarını, bunları yazmadaki amaçlarının ne olduğunu, yazarların hangi kaynakları kullandığını, bu kaynakların ne kadar güvenilir olduğunu ve kaynakların zaman içinde İncil'den ne kadar uzak olduğunu sormaları gerekir. Akademisyenler, örneğin bir belgenin İbranice Tanah'tan yanlış alıntılar yapıp yapmadığını, coğrafya hakkında yanlış iddialarda bulunup bulunmadığını, yazarın gizli bilgilere sahip olup olmadığını veya yazarın gizli bilgilere sahip olup olmadığını görmek için belgelerin dahili kanıtlarını da inceleyebilir diyerek bir kehanet öne sürdü.Son olarak, alimler, ilk kilise liderlerinin ifadeleri de dahil olmak üzere dış kaynaklara, kiliseyi eleştirme olasılığı daha yüksek olan başta Yahudi ve Greko-Romen tarihçiler olmak üzere kilise dışındaki yazarlara ve arkeolojik kanıtlara yönelmektedirler.18. yüzyıldan bu yana, tarihî İsa için her biri farklı özelliklere sahip ve her belirli aşamada sıklıkla geliştirilen farklı araştırma kriterlerine dayanan üç bilimsel arayış gerçekleşti. Bu arayışlar, Kutsal Kitap anlatılarını incelemek için tarihsel-eleştirel yönteme güvenmeleri nedeniyle aydınlanma öncesi yaklaşımlardan ayırt edilir. İncil kaynaklarının metinsel analizi yüzyıllardır gerçekleşirken, bu arayışlar, sonuçlarının tarihsel geçerliliğini belirleme girişiminde yeni yöntemler ve belirli teknikler getirmiştir.İsa'nın "otantik" bir tarihsel resmini yeniden oluşturmaya yönelik bilimsel çaba, on sekizinci yüzyılın sonlarında aydınlanma şüpheciliğinin bir sonucuydu. İncil bilgini Gerd Theissen bu çabayı, "İsa'nın tarihsel olarak gerçek bir yaşamını sunmakla ilgiliydi, teolojik olarak Mesih bilimine karşı kritik bir güç olarak işlev görürdü." diye açıklıyor. Tarihî İsa'yı teolojik İsa'dan bu şekilde ayıran ilk bilgin, filozof, yazar, klasikçi, ibranice uzmanı ve aydınlanma özgür düşünürü Hermann Samuel Reimarus'tur (1694-1768). Reimarus'un yazılarının kopyaları, Lessing'in kütüphaneci olduğu Wolfenbüttel'deki kütüphanede G. E. Lessing (1729-1781) tarafından keşfedildi. Reimarus, çalışmalarının ölümünden sonra yayınlanması için izin vermişti ve Lessing onları 1774 ile 1778 arasında Die Fragmente eines unbekannten Autors (Bilinmeyen Bir Yazarın Parçaları) adıyla yayınladı. Zamanla, Lessing'in çalıştığı kütüphane nedeniyle Wolfenbüttel Parçaları olarak bilinmeye başladılar. İsa'nın öğrettikleriyle Yeni Ahit'te nasıl tasvir edildiği arasında Reimarus Karıştırma yapılmıştır. Reimarus'a göre İsa, siyasi değişim yaratmada başarısız olan ve idam edilen siyasi bir Mesih'ti. Müritleri daha sonra cesedi çaldı ve kişisel kazanç için diriliş hikâyesini icat etti. Reimarus'un tartışmalı çalışması, 1779'da "tarihsel-eleştirel araştırmanın babası" Johann Semler'den Beantwortung der Fragmente eines Ungenannten (Bilinmeyen Parçalara Yanıt) adıyla bir yanıt aldı. Semler, Reimarus'un argümanlarını reddetti, ancak bunun pek bir önemi yoktu. Reimarus'un yazıları, eleştirinin ilahiyat ve inançtan bağımsız olarak var olabileceğini açıkça belirterek ve bu mezhepsel olmayan görüş içinde tarihî İsa çalışmaları kurarak kalıcı değişiklikler yapmıştı.Homer W. Smith'e göre, Lessing ve diğerlerinin çalışmaları Protestan ilahiyatçı David Strauss'un Das Leben Jesu adlı eserinde ('İsa'nın Hayatı', 1835), Strauss'un İsa'nın var olduğu sonucuna vardığı, ancak tanrılığının "Eski Ahit modellerinin ve Daniel'de bulunan mesih fikrinin etkisiyle ilk Hristiyanlar tarafından üzerinde çalışılan ve ideal bir forma dönüştürülen tarihi bir çekirdeğin" sonucudur.1980'lerde bir dizi bilim insanı, son araştırma yaklaşımlarıyla karakterize edilen üçüncü bir araştırmayı başlatarak yavaş yavaş yeni araştırma fikirleri sunmaya başladı. Üçüncü arayışın modern yönlerinden biri arkeolojinin rolü olmuştur; James Charlesworth, modern bilim insanlarının artık İsa döneminde Celile ve Yahudiye'deki yaşamın doğasını açıklayan arkeolojik keşifleri kullanmak istediklerini belirtiyor. Üçüncü arayışın bir diğer özelliği, araştırmalarının disiplinler arası ve küresel doğası olmuştur. İlk iki görev çoğunlukla Avrupalı Protestan teologlar tarafından yürütülürken, üçüncü arayışın modern bir yönü, dünya çapında birden fazla disiplinden bilgin akışıdır.  Daha yakın zamanlarda, tarihçiler dikkatlerini İsa'nın yaşadığı dönemle ilgili tarihsel yazılara veya ailesiyle ilgili kanıtlara odakladılar.1980'lerde bir dizi bilim insanı, en son araştırma yaklaşımlarıyla karakterize edilen üçüncü bir araştırmayı başlatarak yavaş yavaş yeni araştırma fikirleri sunmaya başladı. Üçüncü arayışın modern yönlerinden biri arkeolojinin rolü olmuştur; James Charlesworth, modern bilim insanlarının artık İsa döneminde Celile ve Yahudiye'deki yaşamın doğasını açıklayan arkeolojik keşifleri kullanmak istediklerini belirtir. Üçüncü arayışın bir diğer özelliği, araştırmalarının disiplinler arası ve küresel doğası olmuştur. İlk iki görev çoğunlukla Avrupalı Protestan ilahiyatçılar tarafından yürütülürken, üçüncü arayışın modern bir yönü, dünya çapında birden fazla disiplinden bilim insanı akışıdır. Daha yakın zamanlarda, tarihçiler dikkatlerini İsa'nın yaşadığı dönemle ilgili tarihsel yazılara veya ailesiyle ilgili kanıtlara odakladılar.1900'lerin sonlarından bu yana, özgünlük kriterlerinin kullanışlılığı konusunda endişeler artar. Le Donne'a göre, bu tür kriterlerin kullanımı bir tür "pozitivist tarih görüşü"dür. Chris Keith'e göre, tarihsel bir İsa "nihayetinde elde edilemez, ancak ilk Hristiyanların yorumlarına dayanarak ve ilk Hristiyanların İsa'yı nasıl ve neden farklı şekillerde görmeye geldiklerine dair daha geniş bir muhasebe sürecinin parçası olarak varsayılabilir. Keith'e göre, "bu iki model metodolojik ve epistemolojik olarak uyumsuzdur", ilk modelin yöntemlerini ve amacını sorgular.1778'de başlayan ilk arayış neredeyse tamamen Kitâb-ı Mukaddes'in eleştirisine dayanıyordu. Orijinal olarak, 1919'da biçim eleştirisi ve 1948'de redaksiyon eleştirisi ile desteklenen metinsel ve kaynak eleştirisi biçimini aldı. Biçim eleştirisi, sözlü dönemde İncil'deki malzemenin tarihini, kendi içinde yazılmadan önce izleme girişimi olarak başladı. mevcut biçimidir ve metin eleştirisinin bittiği yerden başlamak olarak görülebilir. Biçim eleştirisi, İncil yazarlarını yazar değil, editör olarak görür. Redaksiyon eleştirisi, kaynak eleştirisinin ve biçim eleştirisinin çocuğu olarak görülebilir. İncil yazarlarını yazarlar ve ilk teologlar olarak görür ve redaktör(ler)in kendi bakış açılarını ifade etmek için anlatıyı nasıl şekillendirdiğini anlamaya çalışır.Biçim eleştirisi İncillerin tarihsel güvenilirliğini sorguladığında, bilim insanları başka kriterler aramaya başladılar. Kaynak eleştirisi gibi diğer çalışma alanlarından alındığında, "özgünlük kriterleri" yavaş yavaş ortaya çıktı ve İsa'nın yaşamı araştırması ile ilişkili ayrı bir metodoloji dalı haline geldi. Kriterler, bazı olay veya kişilerin tarihsel olma olasılığının az veya çok olup olmadığını belirlemek için kullanılan çeşitli kurallardır. Bu kriterler, özel olarak olmasa da, öncelikle İsa'nın sözlerini ve eylemlerini değerlendirmek için kullanılır.İncillerin tarihsel güvenilirliğine ilişkin biçim eleştirisi tarafından yirminci yüzyılın ortalarında üretilen şüphecilik göz önüne alındığında, tarihî İsa araştırmalarındaki yük, İsa'nın gerçek bir yaşamını tanımlamaya çalışmaktan, özgünlüğünü kanıtlamaya çalışmak olarak değişti. Bu çerçevede geliştirilen ölçütler, bu nedenle, özgünlük için değil, yalnızca özgünlük için argümanlar sağlayan araçlardır. 1901'de, özgünlük kriterlerinin uygulanması bir farklılıkla başladı. Genellikle önceden belirlenmiş bir hedefle eşit olmayan bir şekilde uygulandı. Yirminci yüzyılın başlarında, F.C. Burkitt ve B.H. Streeter, birden fazla tasdik için temel oluşturdu. İkinci Görev, utanç kriterini getirdi. 1950'lere gelindiğinde, tutarlılık da dahil edildi. 1987 yılına gelindiğinde, D. Polkow, "tarihsel akla yatkınlık" kriteri de dahil olmak üzere, bilim insanları tarafından tarihsel gerçekliği test etmek için kullanılan 25 ayrı kriteri listeledi.İncil anlatılarında bahsedilen İsa'nın hayatının ayrıntıları ve öğretilerinin anlamı konusunda alimler arasında yaygın bir anlaşmazlık vardır. Alimler, İsa'nın İncil anlatımlarında açıklanan belirli bölümlerin tarihselliği konusunda farklılık gösterirler. Modern alimler İsa'nın vaftizini ve çarmıha gerilişini tarihsel gerçekler olarak kabul eder.Vaftizci Yahya'nın İsa ile aynı zaman dilimi içinde varlığı ve sonunda Hirodes Antipa tarafından idam edilmesi, 1. yüzyıl tarihçisi Josephus tarafından onaylanmıştır ve modern alimlerin büyük çoğunluğu, Josephus'un Vaftizci Yahya'nın faaliyetlerine ilişkin açıklamalarını gerçek olarak görmektedir. İsa'nın Vaftizi'nin Yahya tarafından tarihi olması lehine olan argümanlardan biri, utanç kriteridir, yani erken Hristiyan Kilisesi'nin asla icat etmek istemeyeceği bir hikâyedir. Vaftizin tarihselliği lehine kullanılan bir başka argüman, genellikle birden çok tasdik kriteri olarak adlandırılan birden fazla hesabın buna atıfta bulunmasıdır. Teknik olarak, birden çok tasdik özgünlüğü garanti etmez, yalnızca eskiliği belirler. Bununla birlikte, çoğu alim için, utanç kriteri ile birlikte, tarihsel bir olay olarak, İsa'nın Yahya tarafından vaftizine inanılırlık kazandırmaktadır.John P. Meier, İsa'nın çarmıha gerilmesini tarihi bir gerçek olarak görmekte ve utanç kriterine dayanarak Hristiyanların liderlerinin acılı ölümünü icat etmeyeceklerini belirtmektedir. Meier, bir dizi başka kriterin -çoklu tasdik kriteri (yani, birden fazla kaynak tarafından teyit), tutarlılık kriteri (yani, diğer tarihsel unsurlara uyması) ve reddetme kriteri (yani, eski kaynaklar tarafından tartışılmaz)- İsa'nın çarmıha gerilmesinin tarihi bir olay olarak kabul edilmesine yardımcı olduğunu bildirmiştir. Eddy ve Boyd, Josephus ve Tacitus'taki sözlere atıfta bulunarak, İsa'nın çarmıha gerilmesi olayının Hristiyanlık dini dışında da doğrulandığının artık kesin olarak tespit edildiğini belirtiyorlar.Bart Ehrman, John Dominic Crossan ve James Dunn'ın yaptığı gibi, tarihî İsa'nın üçüncü arayışındaki çoğu bilgin, çarmıha gerilmeyi tartışılmaz buluyor. Bilim adamları çarmıha gerilmenin tarihselliği konusunda hemfikir olsalar da, bunun nedeni ve bağlamı konusunda farklılık gösterirler, ör. hem E. P. Sanders hem de Paula Fredriksen, çarmıha gerilmenin tarihselliğini desteklemekte, ancak İsa'nın kendi çarmıha gerilmesini önceden bildirmediğini ve çarmıha gerilmeyle ilgili öngörüsünün bir Hristiyan hikâyesi olduğunu iddia etmektedir. Géza Vermes de çarmıha gerilmeyi tarihi bir olay olarak görüyor, ancak bunun İsa'nın Roma otoritesine meydan okumasından kaynaklandığına inanıyor. Öte yandan Maurice Casey ve John P. Meier, İsa'nın kendi ölümünü önceden bildirdiğini ve bunun aslında takipçilerinin O'nun Dirilişi'ne olan inancını güçlendirdiğini belirtmektedirler.Vaftiz ve çarmıha gerilmenin iki tarihsel unsuruna ek olarak, alimler İsa'nın yaşamının çeşitli yönlerine değişen kesinlik seviyeleri atfetmektedir, ancak bu öğeler üzerinde alimler arasında evrensel bir anlaşma yoktur.İsa havarilerini çağırdı: John P. Meier, havarilerin çağrılmasını İsa hakkında mevcut bilgilerin doğal bir sonucu olarak görüyor. N. T. Wright, on iki havari olduğunu kabul eder, ancak isim listesinin kesin olarak belirlenemeyeceğini savunur. John Dominic Crossan, İsa'nın havarileri çağırmadığını ve "herkese açık" eşitlikçi bir yaklaşıma sahip olduğunu, hiyerarşiyi dayatmadığını ve herkese eşit şartlarda vaaz verdiğini belirterek buna katılmaz.Tarihî İsa'nın üçüncü arayışında yer alan bilginler, İsa için çeşitli portreler ve profiller inşa ettiler. Bununla birlikte, portreler veya onları oluştururken kullanılan yöntemler konusunda çok az bilimsel anlaşma vardır. Tarihî İsa arayışında inşa edilen İsa portreleri, çoğu zaman birbirinden ve İncil anlatımlarında tasvir edilen görüntüden farklılık göstermiştir. Bu portreler arasında kıyamet peygamberi, karizmatik şifacı, kinik filozof, Yahudi Mesih ve sosyal değişimin peygamberi olarak İsa'nın portresi yer almaktadır, ancak tek bir portre veya onu inşa etmek için gereken yöntemler üzerinde çok az bilimsel anlaşma vardır. Bununla birlikte, çeşitli portreler arasında örtüşen nitelikler vardır ve bazı nitelikler üzerinde farklılaşan bilim insanları, diğerleri üzerinde hemfikir olabilir."Üçüncü arayışı" temsil eden çağdaş bilim, İsa'yı sıkı bir şekilde Yahudi geleneğine yerleştirir. İsa, kurtuluşa, sonsuz yaşama ve Tanrı'nın Krallığına giden yol olduğunu öğreten Yahudi bir vaizdi. "Üçüncü arayış"taki tarihsel ayrıntıları ayırt etmek için kullanılan birincil ölçüt, İsa'nın Yahudi bağlamına ve Hristiyanlık üzerindeki etkisine göre akla yatkınlıktır. "Üçüncü arayışın" çağdaş bilim insanları arasında E. P. Sanders, Géza Vermes, Gerd Theissen, Christoph Burchard ve John Dominic Crossan bulunmaktadır. Schweitzerci görüşün aksine, Burton Mack gibi bazı Kuzey Amerikalı bilim insanları, kıyamet vaizinden çok Kinik bir bilge olan eskatolojik olmayan bir İsa'yı savunurlar.Bilginler arasında neyin İsa için uygun bir portre oluşturduğuna ilişkin önemli farklılıklara rağmen, bir dizi bilgin tarafından desteklenen ana görüşler, belirli farklı, birincil temalar temelinde bir arada gruplandırılabilir. Bu portreler genellikle örtüşen öğeler içerir ve her portrenin takipçileri arasında da farklılıklar vardır. Aşağıdaki alt bölümler, birçok ana akım bilim insanı tarafından desteklenen ana portreleri sunmaktadır.Kıyamet peygamberi görüşü, öncelikle İsa'nın Yahudi kardeşlerini Ahir zaman için hazırladığını vurgular. E. P. Sanders ve Maurice Casey'nin eserleri, İsa'yı Yahudi eskatolojik geleneği bağlamına yerleştirir. Bart Ehrman, Albert Schweitzer'in, İsa'nın kendi nesli sırasında bir kıyamet beklediğine dair asırlık görüşüne katılıyor ve görüşlerinin bir kısmını, en eski incil kaynaklarının (Markos önceliğini varsaydığı) ve Birinci Mektup'un Selanikliler için, muhtemelen MS 52'nin sonunda yazılmış olan 4. ve 5. bölümler, İsa'yı, kıyamet mesajlarının kademeli olarak yumuşatıldığını iddia ederek, 1. yüzyılın sonuna doğru üretilen diğer Hristiyan kaynaklarına göre çok daha apokaliptik olarak sunar. Dale Allison, İsa'yı Ahir Zaman için belirli zaman çizelgelerini savunan biri olarak değil, sürgün sonrası Yahudi öğretilerinden türetilen kendi "kıyamet eskatolojisi" doktrinini vaaz eden biri olarak görür; İsa'nın kıyamet öğretilerini bir çilecilik biçimi olarak tanımlar.Karizmatik şifacı portresi, profili Hanina ben Dosa ve Honi the Circle Drawer gibi Yahudi figürlerinin Talmudik temsillerine dayanan ve İsa'yı bir Hasid olarak sunan Géza Vermes'in görüşüne göre İsa'yı dindar ve kutsal bir adam olarak konumlandırır. Marcus Borg, İsa'yı karizmatik bir "ruhun adamı", "Tanrı'nın Ruhu" için bir kanal görevi gören bir mistik veya vizyon sahibi olarak görmektedir. Borg bunu, eylemleri genellikle iyileştirmeyi içeren, iyi tanımlanmış bir dini kişilik tipi olarak görür.  Borg, İsa'yı yeni bir dine başlama niyetinde olmayan eskatolojik olmayan bir figür olarak görüyor, ancak mesajı onu "kutsallık politikasına" dayanarak zamanının Yahudi güçleriyle çelişiyordu. Hem Sanders hem de Casey, İsa'nın kıyamet peygamberine ek olarak karizmatik bir şifacı olduğu konusunda hemfikirdir.Kinik filozof profilinde İsa, zamanının toplumunun mevcut hiyerarşik yapısını ortadan kaldırmak için kinik ve radikal bir değişim mesajı vaaz eden, gezgin bir bilge ve kinik filozof olarak sunulur. John Dominic Crossan'ın görüşüne göre, İsa dini nedenlerden dolayı değil, sosyal öğretilerinin Yahudi makamlarının elindeki iktidara meydan okuması nedeniyle çarmıha gerilmiştir. Burton Mack ayrıca, İsa'nın, kendi zamanınındaki öğretilerden çok farklı olan, müritlerini şoke eden ve düşünmeye zorlayan bir kinik olduğunu belirtip ölümünü ise Yahudi otoritesine meydan okumasından dolayı değil, tesadüfi olarak görür.N. T. Wright'ın Yahudi Mesih portresi, İsa'yı Yahudi bağlamında "sürgün ve dönüş" içine yerleştirir; bu, onun 1. yüzyıldaki umut kavramına ilişkin görüşünü geliştirmek için kullandığı bir kavramdır. Wright, İsa'nın Mesih olduğuna inanır ve İsa'nın dirilişinin fiziksel ve tarihsel bir olay olduğunu savunur. Wright'ın İsa portresi, geleneksel Hristiyan görüşlerine diğer birçok akademisyenden daha yakındır ve Hristiyan geleneğinden ayrıldığında dahi görüşleri hala onlara yakındır. Wright gibi, Markus Bockmuehl ve Peter Stuhlmacher de, İsa'nın Yahudilerin ruhsal sürgününün sonunu duyurmaya geldiği ve Tanrı'nın halkının inancı aracılığıyla bu dünyayı iyileştireceği yeni bir mesih çağını başlattığı görüşünü destekliyorlar.Toplumsal değişimin peygamberi portresi, İsa'yı öncelikle zamanının geleneksel toplumsal yapılarına meydan okuyan biri olarak işler.Gerd Theissen, İsa'nın toplumsal değişimi tetikleyen faaliyetlerinde üç ana unsur görür: Celile ve Yahudiye'de yolculuk ederken onu takip eden çekirdek mürit grubu ve yerel destekçileri olan insanın onu insanoğlu olarak konumlandırılması. Richard A. Horsley daha da ileri bir argümanla ve İsa'yı bir taban hareketi başlatan daha radikal bir reformcu olarak sunar. David Kaylor'un fikirleri Horsely'nin fikirlerine yakındır, ancak daha dini bir odağa sahiptir ve İsa'nın eylemlerini ahit teolojisine ve adalet arzusuna dayandırmaktadır. Elisabeth Fiorenza, İsa'yı, kadın takipçilerin kabulü gibi eylemleri zamanının bazı kadınlarının özgürleşmesiyle sonuçlanan bir sosyal reformcu olarak gören feminist bir bakış açısı sundu. Samuel George Frederick Brandon'a göre İsa, zamanının mevcut sosyo-politik yapılarına meydan okuyan siyasi bir devrimciydi.Haham portresi, İsa'nın sadece Yahudilik içindeki belirli fikirleri reforme etmeye çalışan bir haham olduğu fikrini benimser ve öne sürer. Bu fikir, çeşitli liberal Yahudilerin İsa'nın Yahudi doğasını vurgulamaya çalıştığı ve onu bir tür Proto-Reform Yahudisi olarak gördüğü on dokuzuncu yüzyılın sonlarına kadar izler. Bunlardan belki de en belirgin olanı, The Doctrine of Jesusta adı geçen Haham Emil G. Hirsch'ti:Bruce Chilton, Haham Jesus: An Intimate Biography adlı kitabında, İsa'yı Vaftizci Yahya'nın dindar bir öğrencisi olarak resmetmiştir.Ben Witherington "Bilgelik Bilgeliği" görüşünü destekler ve İsa'nın kendisini Tanrı'nın Bilgeliğinin vücut bulmuş hali veya vücut bulmuş hali olarak gören bir bilgelik öğretmeni olarak en iyi anlaşıldığını belirtir.John P. Meier'in İsa'yı Marjinal Yahudi olarak tasviri, İsa'nın, önce marangozluk mesleğini terk eden ve hiçbir desteği olmayan bir vaiz olarak, sonra öğretilere karşı çıkarak, kendisini çeşitli şekillerde bilinçli olarak marjinalleştirdiği görüşü üzerine inşa edilmiştir.Robert Eisenman İsa'nın, Adil James'in Ölü Deniz Parşömenlerinde bahsedilen Doğruluğun Öğretmeni olduğunu ve İncillerdeki İsa imajının, Havari Pavlus tarafından Roma yanlısı propaganda olarak inşa edildiğini öne sürdü.Hyam Maccoby, İsa'nın bir Ferisi olduğunu, İncil'lerdeki Ferisilere atfedilen pozisyonların onlar hakkında bildiklerimizden çok farklı olduğunu ve aslında görüşlerinin İsa'ya atfedilenlere çok benzediğini öne sürdü. Harvey Falk, İsa'yı proto-Ferisi veya Essene olarak görür.Morton Smith, İsa'yı daha sonraki Yahudi kaynaklarında İsa'nın sunumuna dayanan bir sihirbaz olarak görür.Leo Tolstoy, İsa'yı Hristiyan anarşizmini savunan biri olarak gördü (Tolstoy aslında "Hristiyan anarşizmi" terimini hiç kullanmamış olsa da; 1894'te yayımlanmasının ardından kitabının incelemeleri terimi ortaya çıkardı)Mesih efsanesi teorisi, Nasıralı İsa'nın hiç var olmadığını veya var olmuşsa bile Hristiyanlığın kurulmasıyla ve incillerde anlatılanlarla hiçbir bağlantısı olmadığını öne sürer. 21. yüzyılda bu konuda çok sayıda kitap ve belgesel yayınlandı. İsa'nın gerçek bir kişi olabileceğini, ancak onun hakkında İncil'deki açıklamaların neredeyse tamamen kurgu olduğunu yazmıştır.Birçok savunucu, ilk olarak 19. yüzyılda geliştirilen üç katlı bir argüman kullanır: Yeni Ahit'in tarihsel bir değeri olmadığı, İsa Mesih'e birinci yüzyıldan itibaren Hristiyan olmayan referansların olmadığı ve Hristiyanlığın pagan ve/veya mitsel kökleri olduğu.1970'lerden bu yana, Joachim Jeremias, E. P. Sanders ve Gerd Thiessen gibi çeşitli bilim insanları, Hristiyanlığın öğelerini birinci yüzyıl Yahudiliğinde çeşitliliğe kadar takip ettiler ve İsa'nın önceki pagan tanrılarına dayandığına dair on dokuzuncu yüzyıl görüşlerini attılar. İncil dışı metinlerde İsa'dan bahsedenler var ve İsa'nın varlığı tarihçilerin çoğunluğu tarafından gerçek olarak desteklenir. Tarihsel bilginler, Yahudi Mesih kehanetlerinin içeriği ile İsa'nın yaşamı arasındaki farklılıkları görerek, İsa'nın bir Yahudi Midraş veya Peşar olarak icat edildiğine dair görüşlerin altını çiziyor. Pavlus'ta İsa'nın yaşamının ayrıntılarının varlığı ve mektuplar ile İnciller arasındaki farklar, çoğu bilim insanının Paul Gerd Thiessen'e (Yeni Ahit bilgini) ilişkin mitçi iddiaları reddetmesi için yeterlidir: Sinoptik gelenek aracılığıyla tarihî İsa." Ehrman, "İncilleri tarihi kayıtlardan çıkarmak ne adil ne de bilimseldir" diye ekler. İsa olmasaydı, "ilk Hristiyanların inancının kökeni şaşırtıcı bir gizem olarak kalırdı." Paul Rhodes Eddy ve Gregory A. Boyd, tarihin iddia edebileceği en iyi şeyin bir olasılık olduğunu söylüyorlar, ancak İsa'nın var olma olasılığı çok yüksek, diyor, "neredeyse tüm tarihçiler ve bilim insanları, İsa'nın tarihsel bir figür olarak var olduğu sonucuna vardılar."Çağdaş antik bilim insanları, İsa'nın var olduğu konusunda hemfikirdirler. İncil bilginleri ve klasik tarihçiler, İsa'nın yokluğuna dair teorileri etkili bir şekilde çürütülmüş olarak görürler. Tarihçi James Dunn şu şekilde belirtmiştir: "Bugün, Hristiyan olsun ya da olmasın, hemen hemen tüm tarihçiler, İsa'nın var olduğunu kabul ediyor". Modern bilimin durumuyla ilgili 2011 tarihli bir incelemede, laik bir agnostik olan Bart Ehrman şöyle yazmıştı: "Hristiyan olsun olmasın, antik çağın hemen hemen her yetkin aliminin kabul ettiği gibi, o kesinlikle vardı." İsa'nın varlığını reddeden bir ateist olan Robert M. Price, bakış açısının bilginlerin çoğunluğunun görüşlerine aykırı olduğu konusunda hemfikirdir. Michael Grant (klasikçi ve tarihçi) şöyle belirtmiştir: "Son yıllarda hiçbir ciddi bilim insanı İsa'nın tarihsel olmadığını öne sürmeye cesaret edemedi ya da en azından çok azı buna cesaret etti ve çok daha güçlü olanı ortadan kaldırmayı başaramadılar." Richard A. Burridge ise düşüncesini şu şekilde ifade etmiştir: "İsa'nın Kilisenin hayal gücünün bir ürünü olduğunu, İsa'nın hiçbir zaman var olmadığını iddia edenler var. Artık bunu söyleyen saygın bir eleştirel bilgin tanımadığımı söylemeliyim."Craffert, Pieter F. and Botha, Pieter J. J. "Why Jesus Could Walk On The Sea But He Could Not Read And Write." Neotestamenica. 39.1, 2005.Darrell Bock, Studying the Historical Jesus: A Guide to Sources and Methods.. Baker Academic: 2002. .Fiensy, David A.; Jesus the Galilean: soundings in a first century life, Gorgias Press LLC, 2007, , , Google booksJohn P. Meier A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus|A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus, Doubleday,N. T. Wright Christian Origins and the Question of God, a projected six-volume series of which three have been published under:Yaghjian, Lucretia. "Ancient Reading," in Richard Rohrbaugh, ed., The Social Sciences in New Testament Interpretation. Hendrickson Publishers: 2004. ."Jesus Christ" . Encyclopædia Britannica Online. 2009. The first section, on Jesus' life and ministry