Jön Türkler Makale (grup psikolojisi ve bilgi sosyolojisi)

JÖN TÜRKLERİN BİYOPOLİTİK ANALİZİ

Oktay Cansın EMİRAL

Rumeli Üniversitesi S.B.E Siyaset Bilimi ve Ekonomi Bölümü Y.L Öğrencisi

Etki sözcüğü etimolojik olarak ed kökünden türemiştir ve anlamı; bir şeyin başka bir şey üzerindeki gücü olarak TDK sözlüğünde belirtilmiştir. Etki, felsefi olarak edim'in -bilinçli davranış ile kavranan olgu- nesidir sorusuna yanıt arayarak yola çıktığımızda, net cevaplara ulaşabilmek için sorunun açıklanmasında fayda vardır.

Bir şeyin başka bir şey üzerindeki gücü, bilinçli davranış ile kavranan olgunun nesidir?...

Bu karmaşık soruya en net yanıt olarak  etkenidir  diyebiliriz. Etki edimin etkenidir, edim ise etkinin edilgeni.

Edim ile etki arasındaki etkenlik- edilgenlik ilişkisinin tüm sosyal, siyasal, kültürel, bilimsel alanlara hakim oluşunun sebebi insanoğluna düşünme yeteneğini kazandıran biyolojik süreçlerin dayatmasıdır. Etken bir şey olarak sperm hücresinin, edilgen bir şey olan yumurtayı etkileyerek yaşamı başlatması ve sonrasındaysa aynı işleyişin insanın zihnini yapılandırmasından daha normal ne olabilir.

Zihin konusu insan davranışlarının nedenlerini araştıran psikoloji biliminin odak noktasıdır. Bilinç ve bilinçaltı olarak iki bölümden oluştuğu varsayılan zihnimizin haritasını 20. Yüzyılda Freud çizerek, psikolojiyi bir bilim haline getirmiştir. Zihin konusunu grup, topluluk düzeyinde işleyen ve Grup Zihnini tanımlayarak sosyal psikoloji dalında çalışmalar yapmış bir başka bilim insanı da Le Bon' dur.

Le Bon:  Bir psikolojik grup tarafından sergilenen en çarpıcı şey ardından gelme ( izleme ) özelliğidir. Grubu bir araya getiren kişiler kim olursa olsun, hayatlarının tarzı, meslekleri, karakterleri, zekaları aynın ya da farklı olabilir. Aslına bakarsak grup üyeleri bütün bunları ortak varlığa ekleyerek bir grup haline gelirler ve bu bireylerin grup içindeki düşünme, hissetme ve davranma tarzı her bir bireyin yalnız iken nasıl düşündüğünden, hissettiğinden ve davrandığından oldukça farklıdır. Bireylerin oluşturduğu grup dışındaki hallerde var olmayan ve harekete dönüştürülmeyen bazı fikirler ve hisler vardır. Psikolojik grup belirli bir süre için bir araya getirilmiş benzer olmayan unsurlardan duruma bağlı bir yapıdır. Tam anlamıyla, bir araya gelerek bir vücudu oluşturan hücreler yeni bir varlığın özelliklerini gösterir ve bu özellikler hücrelerin tek başınayken gösterdikleri özelliklerden oldukça farklıdır(1920.29.)1  diyerek kendi teorisini açıklar ve temellendirir.

Freud ise 'Grup Psikolojisi ve Ego Analizi' adlı eserinde, grubu bir araya getiren özelliğin ne olduğunu belirtemediğini ve bireyin grup içindeki değişiklileri ile uyumunu anlattığını söyleyerek Le Bon'u eleştirir. Ayrıca Le Bon'un savunduğu birçok görüşün kendisinden önce Sighele tarafından ortaya atıldığını söyleyen Freud'a göre bireysel psikoloji genel olarak bireyin diğer bireylerle ilişkilerini dikkate aldığı için aynı zamanda da sosyal psikolojidir.

Le Bon'un sosyal psikolojiye dair öne sürdüğü görüşler yaşadığı dönemin aydınlarına, sanatçı ve siyasetçilerine çok güçlü etkide bulunmuştur.

20. Yüzyılın başlarında ise Gustave Le Bon'un ' Les Lois Psychologiques de I'Evolution des Peuples' isimli eseri Abdullah Cevdet tarafından çevrilmiştir ve Jön Türkler olarak adlandırılan aydın grubun Osmanlı toplumsal düzenini yeniden dizayn etme çalışmalarına kılavuzluk etmiştir.

1899'da Jön Türklerin merkez yayın organı olan Osmanlı gazetesinde Abdullah Cevdet 20. Yüzyılın totaliter ideolojilerinin propagandalarının dayanak noktası olan Le Bon'un şu görüşlerini yayınlamıştır: Kütle mantıktan çok hisle hareket eder, belirsiz bir fikir kütlelerce bilimsel bir gerçekmiş gibi kabul edilir ve benimsenir, bir tek kişinin duyduğu infial teker teker kişilere anlatılırsa etkili olmaz fakat aynı duygu kütleye mal edilirse kütle harekete geçer, kütle içinde bireyler bile kişiliklerini kaybederek kendilerini kütlenin bir parçası hissederler, kütleye sürekli tekrar edilen parolaların ikna kudreti hudutsuzdur. 2

Avrupa'da Jön Türkler, Anadolu'da ise İttihat ve Terakki Cemiyeti (İTC) olarak bilinen yapı içinde bulunan kişiler çeşitli etnik kimliklere sahiptiler ve bu durum görüş ayrılıklarının en önemli sebebiydi. Abdülhamit rejimine propaganda eylemciliği yapılması ve Osmanlı İmparatorluğu topraklarında yaşayan çeşitli etnik grupları hanedana sadakatle bağlanmasını isteyen Osmanlıcılık ideolojisinin savunulması ilk başlarda genel kanı durumundaydı. İTC'nin başlıca amaçlarının; saltanatın otoriter yönetimine direnmek, halkın yönetime katılımını sağlamak, Müslüman olmayan vatandaşlarla olan sorunları çözmek, Osmanlı'nın dağılıp yok olmasının önüne geçmek, halkı zulüm ve baskıdan kurtarmak gibi birçok sosyal kaygının telafi edilmesi olarak anlatılmaktadır.

1878'de Berlin Antlaşması sonucunda Balkan topraklarının kaybı Osmanlı İmparatorluğu'nun sosyo-demografik yapısını büyük değişikliğe uğratmış, İmparatorluk kozmopolit yapısını kaybederek Müslüman bir imparatorluk haline dönüşmüştür. Bu durum Türkçülük ideolojisinin kuvvetle savunulmasının nedeni olmuştur.

İTC; Osmanlı' da kurulan hükûmetleri dışarıdan yöneterek siyasete etkide bulunmayı ilk başlarda daha uygun görmüştür; fakat 23 Ocak 1913'te Babıali Baskını sonrasında iç siyasete tamamen hakim olmayı istemiştir ve iç siyasetteki hakimiyetini güçlendirmiştir.

İTC, Le Bon'un  görüşlerinden çok etkilendiği için Elitist bir yaklaşımla Osmanlı toplumunu edilgen bir durumda görmüştür ve küçük bir seçkin azınlık tarafından halkın yönetilmesinin daha uygun olacağı kabullenilmiştir.

Jön Türklerin siyasi görüşleri otoriter saltanat yönetimine karşı olmuştur; fakat iktidar olanakları ellerine geçtikçe kendilerini baskıcı olmaktan koruyamamışlardır. Le Bon'un görüşleri temelinde şekillenen siyasi görüşleri iktidarı elde etmelerine olanak verse de otoriterleşme gerektiren şartların önüne geçmeleri mümkün olmamıştır; kimi tarihçiler bu durumu 1. Dünya Savaşı'nın çetin şartlarına bağlamaktadır; fakat bilim bize nedenlerin açıklamalardan daha önemli olduğu konusunda tarihsel birçok ders vermiştir.

Jön Türk otoriteryanizminin  nedeni, Freud tarafından savunulan; Le Bon'un sosyal psikolojisinde saptadığı nedensellik yokluğu sorununun göz ardı edilmesinden mi kaynaklanmaktadır? Eğer öyleyse otoriteryanizm ile Bonyen sosyal psikolojinin ilişkisi nasıldır? Bonyen görüşün eksik kaldığı noktalardan hareket edilseydi nasıl bir siyasi manzara ortaya çıkardı?

Freud, anne ve babayı insanlığın ilk grubu olarak kabul etmektedir. Freud'un sosyal psikolojisinde bireyi gruba bağlayan nedenler, bireyi aileye bağlayan nedenlerle aynıdır. Bu aynılığın temeli çocukta babaya ve ya anneye duyulan; sevgi- nefret, korku- güven, gibi çift değerli duygulardan oluşan Oedipus kompleksidir. Zira bir yumurta ve bir spermin birleşmesinden meydana gelen insanın anne veya babasına çift değerli duygular beslemesinden daha doğal ne olabilir.

Le Bon'un; grubun en belirgin özelliğinin ardından gelme olduğuna dair görüşü ile sperm hücrelerinin birlikte yumurtaya doğru yol alışı ne kadar da benzerlik göstermektedir. Le Bon'un sosyal psikolojisini etken bir erkek sperminin hareketi temelinde tasarlayıp buna göre toplumu sadece edilgen bir yapı olarak dişi yumurtasına benzetmesi öyle anlaşılıyor ki pozitif bilimlere hakim olan Jön Türklerin siyasi amaçlarına daha uygun gelmiştir. Burada etken olan sperm, iktidarı temsil etmektedir. Böyle kurgulanmış bir sosyal politik pratikler zincirinin toplumsal düşmanlık, vahşet, yoğun kıskançlıklar içeren toplumsal hayatı ortaya çıkartmasından daha muhtemel sonuçları olmayacaktır. Zira eşlerin (etken erkek ve edilgen dişi) arasında yaşanan duygusal durum az önce anlatılan toplumsal kaos durumundan çok da farklı değildir.

Freud'a göre ise toplum etken ve edilgen gerilimlerle oluşan etkileşimlerle meydana gelen, iktidarı hem ana hem de baba olarak kabul eder, toplum ise gözetim, özveri, sevgi gibi duyguları ihtiyaç hisseden çocuk ile aynı pozisyondadır. Freudyen açıdan bir siyasal yaklaşım ile, İTC'nin halka yüklediği edilgen rolün yerine, iktidar ile yönetilenler arasında etkileşime dayalı siyasalar izlenseydi kanımca Osmanlı'nın birlik ve bütünlüğü korunacak, istenilen uygarlaşma hedefine ulaşılacaktı. Eğitim başta olmak üzere diğer tüm çağ dışı kurumların ıslahında Freudyen yaklaşım daha verimli ilerlemeler sağlayacaktı.

Le Bon'un sosyal psikolojisine dayalı siyaset tek değerlidir ve etkileşim; gerilim, çatışma, kaos üretmiştir. Bunun yanında Freud'un sosyal psikoloji çift değerlidir ve sevgi, mutluluk, barış, refah gibi sonuçlar üretmeye elverişlidir.

Oedipus kompleksinin belirgin dışavurumu olan, çocuğun babaya duyduğu korku ve güven hisleri sosyal düzeyde bireyin grup tarafından cezalandırılması korkusuna ve tehlikelere karşı yoğun bir güven hissine karşılık gelmektedir. Bize aynı toplumsal düzenin varlığını Francis Fukuyama 'Tarihin Sonu ve Son İnsan' adlı eserinde Japon halkının Jön Türkler ile aynı dönemde yaşadığı Meici Restorasyonu'nun açıklandığı 22. Bölümde anlatmaktadır. Günümüzde Osmanlı İmparatorluğu'nun yok olması ve Japonya'nın hala küresel bir güç olarak varlığını sürdürmesi sadece bir rastlantı mıdır?

Bu konuya ilişkin olarak Fukuyama şöyle der: Asya'nın büyük bir bölümünde politik otoritenin kökleri Avrupa ve Kuzey Amerika'dakinden çok farklıdır ve liberal demokratik hükûmet biçimi burada, tarihsel olarak doğduğu ülkelerde olduğundan çok değişik yorumlanır. Japonya'da ve öteki Konfüçyus'çü toplumlarda çalışma ahlakının korunması için önemli olan toplumsal gruplar, politik otoritenin temeli olarak da belirleyici bir rol oynar.

Birey kendi statüsünü, öncelikle bireysel yetenekleri ve özdeğer duygusuyla değil, çok sayıdaki iç içe geçmiş gruplardan birinin üyesi olarak tanımlar. Amerikan Anayasası'nda olduğu gibi Japon Anayasası'nda ve hukuk sisteminde de bireyin hakları kabul edilir; ama Japon toplumu öncelikle grupları kabul eder. Birey ancak grubun üyesiyse ve onun kurallarına uyuyorsa onur sahibidir. Kişisel onurunu ve haklarını gruba rağmen savunmaya kalktığında toplumsal olarak aşağılanır ve statüsünü kaybeder. Bireyin üzerinde bu, geleneksel despotizmin açık Uranlığı kadar yıkıcı bir etkide bulunabilir. Böylece grupla uyumlu davranış yönünde güçlü bir zorlama oluşur. Böylesi kültürlerde çocuklar bunu çok küçük yaşta içselleştirir. Tocqueville'in formüle ettiği gibi, birey Asya'da çoğunluğun tiranlığına, ya da daha iyi bir deyimle, hayatı boyunca ilişkisi olan küçük ve büyük toplumsal gruplardaki çoğunlukların uranlığına tabidir. Japon toplumundan alınma, ama Doğu Asya'daki öteki toplumlar için de geçerli bazı örneklerde, bu çok açık görülebilir. Japonya'da bir insanın dikkate alması gereken ilk toplumsal grup ailedir. Bir babanın çocuğu karşısındaki iyiliksever otoritesi, bir bakıma, hükmeden ile hükmedilen arasındaki ilişki de dahil, toplumdaki otorite ilişkilerinin bir modelidir. (Babanın otoritesi Avrupa'da da politik otorite için bir modeldi, ama modern liberalizm bu gelenekten kesin bir kopuşun ifadesi oldu.) Amerika'daki küçük çocukların ana- babalarının otoritelerine saygı göstermesi beklenir, ama çocuklar büyüyünce ana-babalarına karşı kendi kimliklerini savunur. Gencin ana-babanın değer yargılarına ve isteklerine karşı isyanı, yetişkin insan kimliğinin oluşmasının gerekli bir bileşenidir. Çünkü çocuk, birer psikolojik kaynak olan özerklik ile bağımsızlığı ve baba evinin sunduğu korumayı terk etme yeteneğine dayalı ve daha sonra yetişkin yaşamında kendisini destekleyecek olan thymotik özdeğer duygusunu, ancak bu isyan içinde geliştirebilir.3

Fukuyama'nın bu açıklamalarından hareketle, Japon toplumsal gerçekliğini referans alarak Freudyen sosyal psikolojinin Liberal özgürlükleri yaratma ve yaşatma potansiyelinin farkına varabiliriz.

Sonuç olarak Jön Türklerin siyasi görüşlerinin Türk siyasetine olumsuz etkileri Bonyen görüşler sebebiyledir. Bonyen propaganda tarzının devleti içten içe çürüterek insan hak ve özgürlüklerini yok ettiğini söyleyebiliriz. Bu nedenle Jön Türkler kendi dönemlerinde halkın sosyal kaygılarını pekiştirerek gerçekliğe taşımıştır ve  otoriteryan siyasetin  Türkiye toplumunda kurumsallaşmasının temellerini atmışlardır bu durum özgürlük ideallerinin hüsrana uğramasına neden olmuştur.