Sözlük

Sözlük (Eski: Lügat), bir dilin veya dillerin kelime haznesini (sözvarlığını), söyleyiş ve yazılış şekilleriyle veren, sözcüğün kökünü esas alarak, bunların başka unsurlarla kurdukları sözleri ve anlamlarını, değişik kullanışlarını gösteren yazılı eserdir. Eski dilde lügat, kamus denir. Leksikografi sözlükbilimidir. Sözlükçüye leksikografır denir. Lügatça, sadece bir kitapta geçen terimleri anlatır (glossary).Sözlükler sözcüklerin anlamlarını veya farklı dillerdeki anlamlarını açıklayabilir. Sözlüklerde bir sözcüğün birden fazla anlamının olduğu durumlar olabilir, fakat genelde ana anlamı ilk başta gösterilir. Birçok sözlük sözcük ile ilgili; okunuşu, dilbilgisi, türemiş sözcükleri, tarihi, etimolojisi esim, kullanım bilgisi, deyim veya cümle içinde kullanımı hakkında bilgiler de verebilir. Sözlükler genelde kitap halinde bulunmaktadırlar. Sözlükler tek dilli veya çok dilli olabilir. Genel veya özel alanlarla ilgili sözlükler hazırlanabilir. Türleri şöyledir: Ansiklopedik, kavramsal, örnekli, tekdilli, çokdilli, lehçeli, aşanlamlı, karşıtanlamlı, kökenbilimsel, argo, terimler, deyimler, atasözleri, mesleki terimler, karşılaştırmalı.Bu sözlüklerden  kullanıcıların en sık karşılaştığı tür tek dilli genel sözlük ya da diğer ifade ile genel amaçlı sözlüktür.Sözlüklerde madde başlarını a-be-ce sırası takip eder. Arap harfli eski sözlüklerde madde başı Arapça sözcüğün üç harfli kökünün son harfi esas alınarak sıralanırdı. XIV.-XV. yüzyıllar arasında yaşamış olan el-Kamûsü-ı-Muhît (Okyanus Sözlüğü) adlı eseri Türkçeye çeviren Mütercim Asım bu sistemi kullandı.İlk sözlük olarak İskenderiye Müzesi kütüphanecisi Bizanslı Aristophanes’in hazırladığı eser kabul edilir. İslam dünyasında en önemli sözlük X. yüzyılda yaşayan Fârâblı İsmail Cevheri’nin Sihâh adlı Arapça eseri. Vankulu Lügatı diye bilinen Müteferrika’nın bastığı ilk kitap da bir Sihâh çevirisidir. Türk kültüründe ilk sözlük ise Kâşgarlı Mahmud’un Türkçeden Arapça’ya Divânu Lügati't-Türk’üdür.İlk sözlük Divânu Lügati't-Türk'tür. 1073'teki bu sözlükten sonra yapılan çalışmalar Mukaddimetül Edeb, Codex Cumanicus, Kitabül İdrak, İbn Mühenna Lügatı, Muhakemetül Lügateyn, Abuşka Lügati, Senglah, Lügatı Çağatay, Türkii Osmani, Ahterii Kebir, Vankulu Lügatı, Tuhfei Vehbi adıyla Arapça/Farsça/Türkçe karışımlı idi. Türkçe hazırlanan ilk sözlük Lehçetül Lügat (Esat Mehmet Efendi, 1732) oldu. Bundan sonra basılı sözlükler gelişti: Burhanı Katı, el Okyanusul Basit, Lehçei Osmani, Kitabü Maaniül Lehçe, Lügatı Naci, Kamusu Türki, Hayat Büyük Türk Sözlüğü, Temel Türkçe Sözlük, Mükemmel Osmanlı Lügatı, Resimli Kamusu Osmani, Yeni Türkçe Lügat, Resimli Yeni Türkçe Lügatı, Yeni Türk Lügatı, Büyük Türk Lügatı, Türkçe Sözlük (TDK), Ferhengi Ziya, Meydan Larousse, Okyanus, ÖzTürkçe Sözlük, Büyük Türkçe Sözlük, Temel Türkçe Sözlük adlarıyla yayınlandı. Bu genel sözlükler dışında özel terimler sözlükleri yayınlandı: Tarama sözlüğü, Derleme Sözlüğü, Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, Medeni Hukuk Terimleri Sözlüğü, Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü, Yazın Terimleri Sözlüğü gibi değişik bilim dallarına ait sözlükler yayınlandı. Yabancı dil sözlükleri olarak hem Türkçeden yabancı dile, hem yabancı dilden Türkçeye birçok sözlük basılmıştır. Bunların en eskisi Redhouse Sözlüğü'dür. Osmanlıca-Türkçe sözlüklerin en tanınmışı Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat (Ferit Devellioğlu) dur. Özdeyişler toplumca saygı duyulan evrensel özellikler taşıyan insanların söyledikleri güzel sözlerdendir. Özdeyişler, görüşleri ve düşünceleri kısa yoldan anlatmamızı sağlar.ÂSIM EFENDİ, Mütercim (2000), Burhân-ı Katı, (Haz.*M. Öztürk, D.Örs), Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları.CLAUSON, G. (1972), An Etymological Dictionary of Pre-Thirteen Century Turkish, Oxford University Press.DEVELLİOĞLU, Ferit (1988), Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Aydın Kitabevi, Ankara, 8. Baskı, 3+VIII+1439+119+1 s.JAECKEL, Ralph-DOĞANATA ERCİYEŞ, Gülnur With the Collaboration of Mehmet Süreyya ER (2006), A Dictionary of Turkish Verbs, Georgetowen University Press, Washington.MAHMUD EL-KAŞGÂRÎ, (Yayınlayan* Kilisli Muallim Rifat) (1333-1335 Hicri), Divânu Lügati't-Türk, I-III, İstanbul; Tıpkıbasım (1941), Ankara.MAHMUD EL-KAŞGÂRÎ, (Edited with Introduction and Indices by Robert DANKOFF in Collaboration with James KELLY) (1982-1985), Compendium of the Turkic Dialects (Diwân Lugat at-Turk), I-III, Harvard, Cambridge, Massachusetts.MENİNSKİ, Franciscus á Mesgnien (2002) Thesaurus Linguarum Orientalium Turcicae-Arabicae - Persicae = Lexicon Turcico - Arabico - Persicum 1 - 6, haz. Mit einleitung und mit einem türkischen Wortindex von Stanislaw Stachowski, sowie einem Vorwort von Mehmet Ölmez, Simurg Yayınları.MUHTAR, Cemal (1993), İki Kur’an Sözlüğü Lugat-ı Ferişteoğlu ve Lugat-ı Kânûn-ı İlâhî, M.Ü. İlahiyat Fak. Vak. Yay., İstanbul.OLGUN—DRAHŞAN, Cemşit (1984), Farsça-Türkçe Türkçe-Farsça Sözlük (Ferhen-i Pârsî-be-Türkî Ferheng-i Türkî-be-Pârsî), Elhan Kitabevi, Ankara, 2. Baskı, (4+384)+(4+536+1) s.(Bibliyografya).REDHOUSE, James William (1880), Turkish dictionary, in two parts, English and Turkish, and Turkish and English, in which the Turkish words are represented in the Oriental character, as well as their correct pronunciation and accentuation, shown in English letters, 2d ed., rev., and enl. by Charles Wells, London B. Quaritch. (pdf)REDHOUSE, James William(1987), A Turkish and English Lexicon, Beirut, Libraire du Liban, 3. Basım, Third impression.TIETZE, A. (2002), Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugatı (A-E), İstanbul, Simurg Kitabevi, cilt 1TOPALOĞLU, Ahmet (Hazırlayan) (1978); (Muhammed bin Hamza) XV. Yüzyıl Başlarında Yapılmış "satırarası" Kur'ân Tercümesi, İkinci cilt, (sözlük) Kültür Bak., İstanbul.Türkçe Sözlük I-II (1988), TDK, Ankara, Yeni Baskı, cilt I A-J (XXXVII+745 s.), cilt II K-Z (4 s.+s.749-1679).AYVERDİ, İlhan (- yönetiminde) (2006) Asırlar Boyu Tarihi Seyri içinde Misalli Büyük Türkçe Sözlük, 3 cilt, 2. Baskı, İstanbul* Kubbealtı İktisadi İşletmeleri.TUĞLACI, Pars (Prof. Dr.) (1995) Okyanus Ansiklopedik Türkçe Sözlük, 5 cilt, 8. basım, Ankara-İstanbul-İzmir* ABC Yayınları.VARIM, Gamze Varım; SALMAN, Yurdanur; KESER, Salman (1992, ikinci baskı* 2003) Ortak Kültür Sözlüğü. Yabancı Sözcük, Terim, Deyim, Özdeyiş ve Atasözleri, Tümzamanlar YayınlarıERGENÇ, İclâl (2002) Konuşma Dili ve Türkiye Türkçesinin Söyleyiş Sözlüğü, İstanbul* Multilingual Yayınları.HATİBOĞLU, Vecihe (Prof. Dr.) (1982) Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü, 4. Baskı, Ankara* DTCF Yayınları.POPOVİÇ, Anton (1987) Yazın Çevirisi Terimleri Sözlüğü, Hazırlayan* Suat Karantay, Yurdanur Salman, İstanbul* Metis Yayınları.VARDAR Berke (-yönetiminde), (2002) Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü, İstanbul* Multilingual Yayınları.GENCAN, Tahir Nejat, Haydar EDİSKUN, Baha DÜRER, Enver Naci GÖKŞEN (1974) Yazın Terimleri Sözlüğü, Ankara* TDK YayınlarıPARLATIR, İsmail, Prof. Dr., “Türkiye Türkçesinin Tarihi Sözlükleri” http*//www.akmb.gov.tr/turkce/books/turkkong4-4/tk4-4-46-parlat.htm (son ulaşım* 9 Eylül 2006);ÇÖGENLİ, Sadi, Prof. Dr., “Eski Harflerle Basılmış Türkçe Sözlükler Katalogu” http*//www.academical.org/dergi/MAKALE/s7eskiharflerlebasilmis.htm (son ulaşım* 9 Eylül 2006)MONGUŞ, D.A., (2005) Tuvaca Türkçe Sözlük, Kızıl (Tıva Cumhuriyeti), Tuva Sosyal Araştırmalar Enstitüsü yayını.Shogakukan Progressive Japanese-English Dictionary (小学館 プログレッシブ和英中辞典), orta boy bir Japonca-İngilizce sözlük