barandinho/wikipedia_tr huggingface dataset:
Б

Be, (Б - б) Latin alfabesindeki B'ye eşdeğer Kiril alfabesi harfi. Çoğunlukla  ünsüzünü göstermek için kullanılır.
В

Вечер: V ''echer (Akşam:tr)вода: voda (Su: tr)верба: verba (Söğüt: tr)вера: vera (İnanç: tr)восток: vostok (Doğu: tr)вторник: vtornik (Salı: tr)воскресенье: voskresen'e (Pazar: tr)венгрия: v'''engriya (Macaristan: tr)
Е

Е harfinin harfin Türkçedeki karşılığı "ie"dir. (Şekil benzerliği nedeniyle Türkçedeki E harfi ile karıştırılmamalıdır, çünkü arada belirsiz de olsa bir ses farklılığı vardır.) Kelime başlarında ve sonlarında "ye" diye okunur. Örneğin:Önemli Açıklama: Kiril Е (İe) harfinin Rus alfabesindeki ses değeri kesinlikle Türkçe Latin alfabesindeki E harfi ile farklıdır (ancak benzer seslerdir). Tamamen bir şekil benzerliğidir. Kiril Є (Rus alfabesinde: Е) harfinin Latin karşılığı Ë  harfidir.Bu ses Ukraynacada Є biçimiyle bulunur ve bu dilde sıklıkla kullanılır. Bu harfe İe (Ye) adı verilir ve çevirilerde bu ses değereri ile gösterilir, ancak bu kesinlikle doğru bir yaklaşım değildir. Çünkü bu harf arda arda gelen İ ve E seslerini ifade etmez. Tamamen İ-E arası farklı bir sestir (Latin: Ë). Anadolu Türkçesinde ise gerçekte mevcut olan ancak ölü bir ses olduğu bile söylenebilir. Bu sese Türkçede verilebilecek örnekler ise El (organ) ve Ël (yurt) sözcüklerinin arasındaki farktır. Ël sözcüğü zamanla "İl" biçimine dönüşmüştür. Türkmenëli, Kırklarëli, Tuncëli... Rusçada ise yoğun olarak kullanılan ve açık olarak işitilen bir harftir. Ancak Türkçedeki gibi kaynaşan harflerin arasında değil, herhangi bir koşula bağlı olmadan ortaya çıkan ve Ruslar tarafından diğer seslerden rahtalıkla ayırt edilebilen belirgin bir sestir.
Ж

Ж, ж, Türk alfabesindeki J'ye eşdeğer Kiril Alfabesi harfi. Çoğunlukla ötümlü artdişyuvasıl sürtünmeli ünsüz  () veya ötümlü üstdamaksıl sürtünmeli ünsüz  () seslerini göstermek için kullanılır. Ancak Kırgız Türkleri bunu "c" olarak telaffuz ederler.
Й

Yot ya da kısa i, (Й й), Kiril alfabesinin 11. harfidir. Damaksıl sürtünmesiz ünsüz  () sesini göstermek için kullanılır. Kullanılan romanizasyon sistemine ve incelenmekte olan Slav diline bağlı olarak, ⟨y⟩ (en yaygın), ⟨j⟩, ⟨i⟩ veya ⟨ĭ⟩ (muhtemelen en az yaygın) olarak romanize edilebilir.
Н

Latin abecesindeki "N"'ye eşdeğer Kiril Abecesi harfi (Н : Büyük Harf. н : Küçük Harf). Şekil benzerliği nedeniyle Türkçedeki H harfi ile karıştırılmamalıdır.
У

Latin abecesindeki "U"'ye eşdeğer Kiril Abecesi harfi. (У : Büyük Harf. у : Küçük Harf) Kazak Alfabesinde W'nun karşılığı olarak kullanılır.
Х

Х Kiril alfabesinin 23. harfidir. (Х: büyük harf, х: küçük harf) Türkçedeki normal H sesinden biraz farklıdır. Ötümsüz artdamaksıl sürtünmeli ünsüz  () sesini göstermek için kullanılır. Normal H sesinden biraz daha sert ve hırıltılıdır. H sesi hiçbir engele takılmadan çıkarken, bu ses boğazın üst kısmında titreşir.Belarusçada birebir Arapçadaki Hı (خ) harfinin verdiği sesi verir. Tatarca’da ve Azerice’de kullanılır. Azericenin resmi harflerinden birisidir. Bu dillerde Kiril biçimi (X) olduğu gibi Latin alfabesinde de tercih edilmiştir. İç ve Doğu Anadolu ağızlarında sıklıkla rastlanır. Örneğin: Baxmax (Bakmak) fiilinin okunuşu Baḥmaḥ şeklindedir ancak kelimenin içindeki h harfleri gırtlaktan ve hırıltılı olarak çıkartılır. Çaxmax (Çaḥmaḥ; Çakmak), Yanmax (Yanmaḥ; Yanmak)… Anadolu Türkçesinin halk ağzındaki ve Azericedeki kullanımında çoğu zaman aynı kaynağa yakın olarak seslendirilen Arapçadaki Ha (ح) harfi ile olan farkı  ortadan kalkmıştır (Ҳ).
Ц

Tse, (Ц, ц) Rus Kiril Alfabesi'nin yirmidördüncü harfidir. Ötümsüz dişyuvasıl patlamalı sürtünmeli ünsüz  () sesini göstermek için kullanılır.Gagavuzca'da bu ses Ț harfi ile karşılanmıştır. Sert bir T sesidir. Türkçede bulunmayan bir ses değeridir. TS (ʦ: T+S) olarak da seslendirilir. Moğolca’da ve Rusça’da, Slav dillerinde, ayrıca Kiril alfabesini kullanan pek çok dilde Ç harfinin türevi olan bir sestir. Bu harfin ses değerini en güzel gösteren sözcüklerden birisi Gagavuzcadaki Soţial şeklinde yazılan  (Sosyal, "Sotsyal" gibi okunur) kelimesidir. Gagavuzca’da ve diğer Türk dillerinde Slav kökenli kelimelerde yer alır (Örneğin: Prezentaţiya, Redakţiya). Ancak öz Moğolca sözcüklerde de sık sık kullanılır. Örneğin: Moğolcadaki Цаг (Ţag: Çağ, “Tsag” okunur), Цэцэг (Ţeţeg: Çiçek, “Tsetseg” gibi okunur).Belarus'ta yaşayan Lipka Tatarlarının alfabesinde ise TS sesini tam olarak karşılamak için  şeklinde bir harf üretilmiştir. Kazaklar ve Kırgızlarla birlikte yaşayan Çin kökeli Dungan halkı Sad harfinden biraz daha farklı olan ama yakın kaynaklardan çıkan bu sesi gösterebilmek için ڞ harfini kullanmıştır. Örneğin: Maţdar (Mastar: "Matstar" okunur).
Ч

Çe (Ч: Büyük Harf. ч: Küçük Harf), Kiril alfabesi harfidir. Ötümsüz artdişyuvasıl patlamalı sürtünmeli ünsüz  () sesini göstermek için kullanılır.Rusça dışındaki bütün Slav dillerinde tıpkı Türkçedeki Ç gibi okunur. Ancak Rusçada Türkçeye göre daha sert bir Çolarak okunur, nadiren Ş'ye yakın bir ses olarak okunur.
Ш

Şa (Ш: büyük harf. ш: küçük harf), Kiril alfabesi harfidir. Ötümsüz artdişyuvasıl sürtünmeli ünsüz  () ve ötümsüz üstdamaksıl sürtünmeli ünsüz  () seslerini göstermek için kullanılır.Diğer slav dillerinin aksine Bulgarcada ''ш'' harfi, Türkçede ''şı''sesine eşdeğer olarak okunur. Örnek:
Щ

Щ (Şça), Kiril alfabesinde bir harf. Ukraynacada ŞÇ, Bulgarcada ŞT, Rusçada ise Türkçeye göre daha sert bir ŞŞ sesini verir. (küçük form: щ)
Ъ

Ъ, Rusçada sertleştirme işareti olarak kullanılır. Herhangi bir sesi yoktur. Bulgarcada Iı ve Ǎǎ harflerine benzer bir sesi verir, Türk dillerinde ise Rusçadan geçen sözcüklerde vardır. Öz Türkçede yoktur.
Ы

Yerı ya da I (ы). Kiril alfabesinin 29. harfi olan bu harfin Latin alfabesindeki karşılığı "I" veya "Y"dir. İ'ye yakın bir I sesi veya Y gibi telaffuz edilir. Benzeri bir ses olan "İ" ise И harfi ile gösterilir.
Ь

ь (Rusça: мягкий знак - “yumuşak işaret”, veya малый ер - “küçük yer”)  Rusça, Ukraynaca, Belarusça ve Bulgarca gibi birçok dilde yumuşatma işareti olarak kullanılır. Herhangi bir ses değeri yoktur. Slav dillerinde bütün harfler büyük yazılmadıkça bu harf büyük yazılmaz ve bir sözcüğün başında olamaz. Bazen hafif bir Y gibi okusa da genellikle bir ses değeri yoktur.
Ь (Latin)

Ь (küçük harf: ь), Latin alfabesine eklenmiş bir harftir. Sovyetler Birliği'nde latinizasyon sürecinde Kiril alfabesindeki Ы harfine karşılık olarak,  sesini göstermek için Jaꞑalif'e eklenmiştir. Günümüzde kullanılan Ortak Türk alfabesi temelli alfabelerde bu ses I harfi ile gösterilir.
Э

E ya da orijinal biçimiyle Ээ Kiril abecesinin otuz birinci harfidir. Э harfi Türkçedeki E  sesine eşdeğerdir. Örneğin; ''Эмир (emir).
Ѡ

Omega (Ѡ ѡ), Kiril alfabesinde kullanılan bir harftir. Şekli Yunan alfabesindeki Omega (Ω ω) harfine benzemektedir. Kiril alfabesinde Omega harfi /o/ sesini vermektedir. Büyük harfinin (Ѡ) Unicode kodu U+0460, küçük harfinin (ѡ) Unicode kodu U+0461'dir.
Ѣ

Ѣ (Yat), Kiril alfabesinde arkaik harf. Latince ě sesine karşılık gelmektedir. Bulgarca, Rusça, Ukraynaca, Rumence, Sırpça ve Hırvatçadaki benzer harflere esin kaynağı olmuştur.
Ѥ

E iotified (Ѥ ѥ) asıl Kiril Alfabesi'nde ye sesini verir. Ama daha sonraları bu harfin kullanımına gerek duyulmamıştır. Ve günümüzde bu harf kullanılmamaktadır.
Ѭ

Ѭ (Юс) veya yus, erken Kiril ve Glagol alfabelerinde yer alan bir sesli harftir. Her biri, ondalık i ile bitişik harfler olarak oluşturulmuştur. Diğer yus harfleri harmanlanmış yus, kapalı küçük yus ve kapalı büçük yustur.
Ѯ

Ѯ, ѯ (Ksi, Rusça: кси), Rutenya Kiril Alfabesi'nde kullanılmıştır. Ve ks olarak telaffuz edilir. Yunan Alfabesi'ndeki karşılıysa Ξ 'dir. Kiril Alfabesi'ndeki harf numarası 60'tır. Bu harf günümüzde kullanılmamaktadır.
Ҁ

Ҁ (küçük harf: ҁ), Kiril alfabesinin bir harfidir. Ses değeri olmayan bu harf Kiril rakamlarında 90 sayısını ifade ederdi. Sonraları bu harfin kullanımı bırakılmış ve 90 değeri Ч harfine verilmiştir.
Ҋ

Kuyruklu kısa İ (Ҋ, ҋ) Kiril alfabesinden bir harftir. Formu, sağ bacağa bir kuyruk eklenerek Kiril harfi kısa i'den (Й, й) türetilmiştir.Kuyruklu kısa i, sessiz damak yaklaşımını (/j̊/) temsil etmek için yalnızca Kildin Sami dilinin alfabesinde kullanılır;  Kiril harfi Je (Ј ј) de kullanılabilir.
Ҍ

Ҍ Kiril alfabesinde yer alan bir harftir. İnceltme işaretinin üzerine 1 çizgi atılmış halidir. Sami dillerinde önceki ünsüzün damaksıllaştığını belirtmek için kullanılır.
Ґ

Ґ (Ґ ґ; italik: Ґ ґ ) Kiril alfabesi'nin bir harfidir. Ukrayna alfabesinde kullanılmaktadır. 1993 Rus Sovyet imla reformunda alfabeden çıkarıldı. Bu harf 1990 Glasnost Refomu'ndan beri kullanılıyordu. Türkçe G sesidir.
Ғ

Ғ ses ve sembol olarak Türkçedeki Ğ harfinin karşılığıdır. Bazı dillerde, örneğin Gagavuzca ve Kırgızca’da Ğ harfi sesli harflerin art arda iki kere yazılmasıyla -gizli olarak- elde edilir. Örneğin: Uur (Uğur). Uniform Türk Alfabesinde Ƣ olarak yer alır.
Җ

Җ (küçük harf: җ), Kiril alfabesinin bir harfidir. Dunganca, Kalmukça ve Tatarcada kullanılan bu harf Dungancada ötümsüz dişyuvasıl-damaksıl patlamalı sürtünmeli ünsüzü , Kalmukçada ötümlü artdişyuvasıl patlamalı sürtünmeli ünsüzü , Tatarcada ötümlü dişyuvasıl-damaksıl sürtünmeli ünsüzü  ifade eder.
Ҙ

Ҙ Başkurt Kiril Alfabesinde peltek D (veya Z) sesidir. Türkçede, Arapça’dan gelen bazı sözcüklerde kullanılır (ذ). Ancak peltek harfler Başkurt dilinde de bulunur. Arapçadaki D sesinin peltek biçimidir. Aslında Peltek Z sesi ile aynıdır. Her iki peltek ses de (D̃ ve Z̃) dilin dişlerin arasına değdirilmesiyle çıkarıldığı için aralarındaki farkı anlamak mümkün değildir ve hatta böyle bir fark yoktur. Örneğin: Z̃eka... Latin Alfabelerinde "Ď" veya "Ž" harfi ile gösterilir.
Қ

Қ Türki, Tacikçe, Kazakça, Tatarca, Abhazca, Özbekçe ve Osetçe Kiril Alfabelerinde yer alan bir ses değeridir. Latin alfabesinde bu sesi çevirebilmek için Ⱪ harfi kullanılır.Gırtlaktan çıkan ve oldukça kalın bir K sesi olarak okunur ve söylenir. Örneğin: Kazakça Қасқыр (Ⱪasⱪır: Kurt), Қой (Ⱪoy: Koyun) sözcüklerinde olduğu gibi. Bu sözcüklerdeki K sesleri gırtlaktan ve kalın olarak çıkarılır.Kimi zaman gırtlaktan çıkarılan kalın bir K/G sesini karşılar. İç Anadolu ve Doğu Anadolu ağızlarında yaygın olarak kullanılır. Arapçadaki Kaf (ق) harfine denk düşer. Tunus ve Cezayir Arapçasında Türkçedeki gırtlaktan söylenen K harfine benzeyen bir sesi karşılamak için noktasız  ٯ  harfi kullanılır.Kazakça, Uygurca, Özbekçe ve ayrıca Karakalpakça ile Tofaca'da Қ biçimiyle yer alan Kiril harfine denk düşer. Türk dilleri dışında Abhazca, Osetçe, Çukçice, Hantıca ve İtelmence gibi Asya dillerinde de bulunur. Kiril alfabesi kullanan başka Türk dillerinde ise aşağıdaki Kiril harflerinin karşılığıdır.: Başkurtça Qa harfi. Örneğin Başkurtçadaki Ҡалын (Kalın) sözcüğünün çevirisi Qalın olarak yapılır ve okunuşu Qalın (Kalın/Galın) biçimindedir. Baştaki K veya G sesi gırtlaktan ve kalın bir tonla söylenir.
Ҟ

Ҟ (büyük) ҟ (küçük), Abhazcanın yazımında kullanılan Kiril alfabesinde yer alan bir harftir. Türkçedeki kalın "k" harfinin sesine yakın bir ses olan /qʼ/'yi temsil etmektedir.
Ҡ

Gırtlaktan çıkarılan kalın bir G sesini karşılar. İç Anadolu ve Doğu Anadolu ağızlarında yaygın olarak kullanılır. Azeri Türkçesinin resmî harflerinden birisidir. Arapçadaki Kaf (ق) harfine denk düşer. Örneğin: Qadın (Kadın) sözcüğünün okunuşu "Gadın" şeklindedir. Baştaki G sesi gırtlaktan ve kalın bir tonla söylenir. Tunus ve Cezayir Arapçasında Türkçedeki gırtlaktan söylenen G harfine benzeyen bir sesi karşılamak için üç noktalı  ڨ  harfi kullanılır.
Ң

Eng, nazal en ya da orijinal yazımıyla Ң, Kiril alfabesinde genizden çıkarılan N ve G karışımı bir sestir. Tatarca’da, Türkmence’de geçmişte Kiril biçimi (Ң) kullanılırken bugün Latin versiyonları bu dillerin alfabelerinde yer alır (Ň veya Ñ). Uniform Türk Alfabesinde ise Ņ biçimiyle de gösterilir. Ses değeri NG/NĞ olarak öngörülür. Pek çok ağızda N veya Ğ sesine dönüşmüştür. Osmanlıca’daki üç noktalı Kaf-ı Nûni (ڭ) harfinin karşılığıdır. Örneğin: İç Anadolu’da, özellikle Sivas yöresinde Saňa, Baňa, Deňiz sözcükleri. Pek çok kaynakta Tengri veya Tengiz olarak yazılan sözcükler aslında Teñri ve Teñiz şeklinde okunur.
Ҧ

Ҧ (büyük) ҧ (küçük), Abhazcanın yazımında kullanılan Kiril alfabesinde yer alan bir harftir. Türkçedeki "p" harfinin sesine yakın bir ses olan /pʰ/'yi temsil etmektedir.
Ҩ

Kiril harfi Abhaz Ha'sı, Bu Kiril Abecesi'nde bulunan harf Abhazca'da kullanılır ve Latin Abecesi'ndeki H,h sesine denk düşer.
Ҫ

Ҫ Başkurt Kiril Alfabesinde peltek T (veya S) sesidir. (Şekil benzerliği nedeniyle Türkçedeki Ç harfi ile karıştırılmamalıdır.) Türkçede, Arapça’dan gelen bazı sözcüklerde kullanılır (ث). Ancak peltek harfler Başkurt dilinde de bulunur. Arapçadaki T sesinin peltek biçimidir. Aslında peltek S sesi ile aynıdır. Her iki peltek ses de (T̃ ve S̃)  dilin dişlerin arasına değdirilmesiyle çıkarıldığı için aralarındaki farkı anlamak mümkün değildir ve hatta böyle bir fark yoktur. Örneğin: Es̃er... Latin Alfabelerinde "Ť" veya "Š" harfi ile gösterilir.
Ҭ

Ҭ (büyük) ҭ (küçük), Abhazcanın yazımında kullanılan Kiril alfabesinde yer alan bir harftir. Türkçedeki "t" harfinin sesine yakın bir ses olan /tʰ/'yi temsil etmektedir.
Ү

Ü ya da orijinal biçimiyle Ү (küçük harf: ү), Kiril alfabesini kullanan Türk dillerinde Türkçedeki ü sesini ifade etmek için kullanılan bir harftir.
Ҳ

Ҳ Boğazdan gelen gırtlaksı bir H sesidir (Latin alfabesinde Ⱨ ile gösterilir). Normal H sesinden biraz daha kalın, boğumlu ve hırıltılıdır. H sesi hiçbir engele takılmadan çıkarken, bu ses boğazın orta kısmında titreşir.  Arapçadaki Ha (ح) harfine denk düşer. Örneğin: Maⱨrem (Mahrem)... Bu sese en uygun örneklerden birisi de Ҳacı (Ⱨacı: Hacı) sözcüğüdür. Hakasçada ve Karakalpakçada kullanılır. Anadolu Türkçesinin halk ağzındaki ve Azericedeki kullanımında Arapçadaki Hı (خ) harfi ile olan farkı çoğu zaman ortadan kalkmıştır (Х).
Ҵ

Ҵ (büyük) ҵ (küçük), Abhazcanın yazımında kullanılan Kiril alfabesinde yer alan bir harftir. Türkçedeki "ts" harfinin sesine yakın bir ses olan /tsʼ/'yi temsil etmektedir.
Ҷ

Ҷ ҷ (; İtalik: ) Kiril alfabesinin bir harfidir. Türkçe'deki C sesinin () karşılığı olan bir harftir. Tacikçede kullanılır.Џџ = Dzhe (Türkçe C sesini karşılayan tek slav harfidir, C sesini karşılayan diğer Kiril harfleri slavik değildir)
Ҹ

Ҹ (küçük harf: ҹ), Kiril alfabesinin bir harfidir. Latin alfabesine geçişten önce Azericede kullanılan bu harf ötümlü artdişyuvasıl patlamalı sürtünmeli ünsüzü  ifade eder. Latin alfabesinde karşılığı C harfidir.
Һ

Һ (küçük harf: һ), Kiril alfabesini kullanan birçok Türk dilinde Türkçe'deki H sesini temsil eder. Bu harfi kullanan dillere Kazakça, Yakutça, Başkurtça ve Tatarca örnek gösterilebilir.
Ҽ

Ҽ (büyük) ҽ (küçük), Abhazcanın yazımında kullanılan Kiril alfabesinde yer alan bir harftir. Türkçedeki "ç" harfinin sesine yakın bir ses olan 'yi temsil etmektedir.
Ҿ

Ҿ (büyük) ҿ (küçük), Abhazcanın yazımında kullanılan Kiril alfabesinde yer alan bir harftir. Türkçedeki "ç" harfinin sesine yakın bir ses olan 'yi temsil etmektedir.
Ӏ

Paloçka (Ӏ), Slavik olmayan Kiril alfabesi'ndeki kullanılan bir harftir. Bu harf genellikle Kuzey Kafkas dillerinin yazımında kullanılır. Abazalar, Adigeler, Avarlar, Çeçenler, Dargiler, İnguşlar, Kabardeyler, Laklar, Lezgiler ve Tabasaranlar tarafından kullanılır. Harfin büyük ve küçük hali aynıdır. Birçok bilgisayar tarafından doğru gösterilmediği için bu harfin yerine sık sık Latin Alfabesi'ndeki I harfi de kullanılır. Genelde harf /ʔ/ veya /'/ olarak kullanılır.
Ӂ

Ӂ ӂ (İtalik: Ӂ ӂ Harfin adı: Short Zhe (Kısa Zhe)) Türkçedeki C sesini karşılar. Slavik olmayan bir harftir. Görünümü üstünde yumuşatma işareti (Breve) olan Zhe harfine benzer.
Ӌ

Ӌ (küçük harf: ӌ), Kiril alfabesinin bir harfidir. Hakasçada kullanılan bu harf ötümlü artdişyuvasıl patlamalı sürtünmeli ünsüzü  ifade eder.
Ӑ

Ӑ (; italik: ) Kiril alfabesinin bir harfidir. Çuvaş dili abecesinde kullanılan bir harftir. Latin abecesinden bir harf gibi gözükse de aslında kirilik abecesindendir.
Ӓ

Ӓ (; italik: ) Kiril alfabesinde kullanılan bu harf Hantıca, Mari dili ve Sami dillerinde kullanılır.
Ӕ

Ӕ (küçük formu: ӕ), Kiril alfabesinin bir harfidir. Osetçede açığa yakın merkez ünlüyü  göstermek için kullanılır.
Ә

Əə (Ә ә; italik: Ә ә) Kiril alfabesinin bir harfidir. Genellikle Tatarca, Başkurtça, Kazakça, Türkmence, Kalmukça, Azerice, Abhazca, Dunganca, Hantıca, Mansice, Hakasça dillerinde kullanılan Kiril alfabesinde kullanılan bir harftir. Latin alfabesinde karşılığı Ä ve Ə harfidir. Azerice'deki karşılığı Əə dir. [æ] diye okunur. Ama Abhazca'daki fonemi [ʷ] şeklindedir, yani kendisinden önce gelen ünsüzün dudakların yuvarlatılarak söylenmesini sağlar (o, ö, u, ü harfleri gibi). Kalmık dilinde ve Dungan dilinde ise [ә] diye okunur. Kimi latin alfabelerinde  "Ǝɘ" biçiminde de kullanılır. Latin harfleri arasında da yer almaya başlamıştır. Bu biçimiyle günümüzde Azeri Latin alfabesinde kullanılır. Kısa, kapalı, gırtlaktan gelen ve sert bir E harfidir. Normal E harfine göre daha kısa ve serttir. Ayrıca A ve E arası bir ses olarak öngörülür (Æ). Ses ve harf karşılığı olarak Arapça'da ve Almanca'da da bulunur. Türkçede normal e sesinden tam olarak ayırt edilebilmesi günümüzde çok zordur. Azerice'de yoğun olarak kullanılır. İnce bir harf olduğu halde kalın uyumludur. Bu harfi içeren sözcüklerin aslında Büyük Ünlü Uyumuna uymadığı hâlde kulağı tırmalamıyor olması bu nedenledir. Örneğin: İncə. Türkçede Selçuk ismi Azerice'de “Səlcuk” olarak yazılır. Kazakça'da ise ince harftir ve ince uyumludur. Örneğin: Әріп/Harf, Әке/Baba, Әже/Nine
Ӛ

Ӛ (IPA: ; küçük harf: ӛ), Slav kökenli olmayan bir Kiril harfidir. Sadece Hantıcada kullanılır. Türkçede I'ya yakın bir ses verir.
Ӝ

Ӝ (küçük harf: ӝ), Kiril alfabesinin bir harfidir. Udmurtçada kullanılan bu harf ötümlü artdişyuvasıl patlamalı sürtünmeli ünsüzü  ifade eder.
Ӡ

Ӡ (büyük) ӡ (küçük), Abhazcanın yazımında kullanılan Kiril alfabesinde yer alan bir harftir. Bu dilde ötümlü dişyuvasıl patlamalı sürtünmeli ünsüzü  temsil etmektedir.
Ӧ

Ӧ ӧ, (; Latin: ) Kiril alfabesinin bir harfidir. Türkçe'deki Ö sesidir. Ө ө harfine bir alternatiftir.Aslında en çok Ө ө harfi kullanılır ama bu tür yazılarda Ӧ ӧ de kullanılabilir. Bu harf bir Latin harfine benzemesine rağmen bu bir kiril harfidir.
Ӱ

Ӱ, (; Latin: ) Türkçe'deki Ü harfidir. Ү harfinin alternatifidir ve bazen yazı yazılırken Ү ya da Ӱ tercih edilir. İkisi de Ü sesini verir.
Ӷ

Ӷӷ (küçük), Abhazcanın yazımında kullanılan Kiril alfabesinde yer alan bir harftir. Türkçedeki "ğ" harfinin sesine yakın bir ses olan /ɣ ~ ʁ/'yi temsil etmektedir. Ӷ hırıltılı bir G sesidir (Ģ). “Yumuşak-G” (Ğ) harfine benzer ama sert ve hırıltılıdır. Almanların gırtlaktan çıkan R harfinin taşıdığı ses değerine benzer (Ř). Arapçadaki Gayın (غ) harfidir. Batı Anadolu Türkçesinde Ğ sesine dönüşmüştür, ancak Türkiye’nin doğu bölgelerinde yaygındır. Örneğin: Doģan (Doğan). Buradaki Ğ hırıltılı olarak söylenir. Bu nedenle Yumuşak Ğ harfinini aksine Arapçada kelime başında da yer alabilir. Mesela: Ģayb (Gayb)... Bazı dillerde, örneğin Gagavuzca ve Kırgızca’da Ğ harfi sesli harflerin art arda iki kere yazılmasıyla -gizli olarak- elde edilir. Örneğin: Uur (Uğur). Uniform Türk Alfabesinde Ƣ olarak yer alır.
Ӹ

Ӹ Kiril alfabesinde yer alan bir harftir. Mari dilinde [ə̈] sesini verir. Başka alfabelerde bulunmaz, fakat Hantıcada bununla aynı sesi veren ӛ harfi vardır.
Ԁ

Ԁ, italik hâlde ԁ (Komi De), eski Komi Molodtsov alfabesinde kullanılır ve Türkçedeki D sesine denk düşer. Bu ses diğer tüm dillerde ve günümüzde artık Molodtsov alfabesini kullanmayan Komi dilinde Д harfidir.
Ԕ

Kiril Abecesi'nde bulunur ve Lha Diye Okunur.Bu harf Kiril Abecesi'nde Л(L) ve Х(Kh) harfinin birleşimidir
Ԛ

Ԛ ԛ (İtalik: Ԛ ԛ, Harfin adı: Qa) Latin alfabesindeki Q harfinden alıntıdır ve Türkçede yer almayan Q harfini karşılar. Kiril alfabesi kullanan bazı dillerde yer alır. Modern bir harftir. Ünikod büyük harf kodu U+051A, küçük harf kodu ise U+051B'dir. Bazı fontlarda büyük harf ters P gibi görünebilir (ꟼ ԛ).
Ԝ (Kiril)

Ԝ ԝ (İtalik: Ԝ ԝ, Harfin adı: We) harfi Türkçede yer almayan W sesini karşılar. Kiril alfabesiyle yazılan bazı dillerde kullanılır. Slavik Ў harfinin slavik olmayan versiyonudur. Ünikod büyük harf kodu U+051C, küçük harf kodu ise U+051D'dir.
ڨ

ڨ , Tunus ve Cezayir Arapçasında yer alan ve Türkçedeki gırtlaktan söylenen K harfine benzeyen bir sesi karşılamak için (üç noktalı biçimde) kullanılan bir harftir. Kalın gırtlaksı bir G sesi olarak okunur ve söylenir (Q). Arapçada bulunmayan bir ses ve harf olan üç noktalı ڨ harfi, yüzyıllarca Osmanlı Devleti tarafından yönetilmiş olan Mağrip (Cezayir ve Tunus) Arapçasında kullanılır.Aynı kaynağa yakın olarak çıkarılan ٯ (Ⱪ) ve ق (Q) harfleri boğazdan gelen sesler olduğu için Türkçede ayrımları en zor yapılan harfler arasında yer alırlar. Çünkü normal biçimi ile kalın sesli biçimi arasında duran bu harf sıklıkla iki yöne doğru kayarak Türkçede farkları ortadan kalkar. K-Ⱪ-Q sıralamasında ortadaki Ⱪ harfi ya normal K'ya (ك Kef) ya da kalın bir G sesi olan Q'ya dönüşerek Türkçedeki ayırımı son derece zorlaşır.
ڵ

ڵ (veya noktalı ڶ) harfi Arapça Boşnak alfabesinde ve Sorani-Kürt alfabesinde ince L sesini göstermek için kullanılır. Bu harf Kiril alfabelerindeki Љ sesini karşılamak için üretilmiştir. Türkçede bu ayrımın gerçekleştiği çok az kelime bulunduğu için ince L sesi ayrıca için bir harf yoktur. Bunlar daha çok düzeltme işareti ile gösterilen sözcüklerde yer alırlar. Bu harfin yer aldığı kelimelerin tamamındaki L harfleri dilin ucunun damağa doğru çekilmesiyle çıkarılan ve normal L sesine göre biraz daha ince olan bir sesi gösterir: Ḽâℓ̗  , Ḽâℓe, Rôℓ̗  , Gôℓ̗  ...Bu ses Leton alfabesinde Ļ (Küçük harf: ļ veya ℓ̗)  harfi ile gösterilir. Ḽ (Küçük harf: ḽ veya ℓ̗)  Kiril alfabelerinden yapılan çevirilerde Љ sesini karşılamak için üretilmiştir.
ۋ

W harfi klasik V sesinden kesinlikle farklıdır. V harfinde dudaklar birbirine değerken, W harfinde tıpkı U sesinde olduğu gibi dudakların birbirine değmesi söz konusu değildir. Arapçadaki Vav (و) ve batı dillerindeki w sesi başlıca örneklerdir. Örneğin: Tatarcadaki Yawaş (Yavaş) kelimesi. Uygur Türkçesindeki V harfine benzeyen bir sesi karşılamak için üç noktalı  ۋ  harfi kullanılır. Yani aslında harflerin doğru ses değerleri şunlardır:
ჲ

ჲ, ⴢ, Ⴢ, Ჲ (yota), Eski Gürcü alfabesinin on beşinci harfidir. Türkçedeki "y" harfi gibi söylenir. Eski Gürcü sayı sisteminde altmışı (60) karşılıyordu. "Yota", Gürcü alfabesinde kelimenin başına gelmeyen tek harfti. Yaygın biçimde kelimenin sonunda yer alıyordu ve ismin yalın durum ekiydi: დედაჲ (deda-y: anne), მამაჲ (mama-y: baba).
ჶ

ჶ, Ჶ  (ჶი) veya fi, Gürcü alfabesinde eskiden kullanılmış bir harftir. 20. yüzyılda başka bir dilden Gürcüceye geçen kelimeleri yazmak için kullanılmıştır: ჶილმი (ფილმი- Film) vb.
ᶏ

ᶏ, adı "be" olan bu harf, sesbilim yönünden çift dudak ünsüzlerindendir, ötümlü ünsüzdür; Türkçe sözcüklerin sonunda bulunmaz, bu durumda onun yerini p ötümsüz ünsüzü alır: kap (kab değil), sarp (sarb değil) gibi. Türkçeye girmiş yabancı sözcüklerin sonunda bulunan b ötümlü ünsüzleri de genellikle bu kurala göre yazılır: harp (harb değil), kitap (kitab değil) gibi.
Ḋ

Ḋ harfi Arapçanın romanizasyonunda ض harfi karşılığında kullanılır. Bu harfin çeşitli dillerdeki adı Dzad(Dzade) olarak bilinir. Türkçeye Arapçadan geçen kelimelerde üzerleri noktalı Ḋ kullanılır. Örneğin: Ramaḋan, Kaḋı, Kaḋa, Ḋarb, Ḋarbe, Arḋ...
Ḍ

Türki Kiril alfabelerinin latinizasyonunda yer alan (Ḑ) D-Çengel harfi ile benzerliği nedeniyle aynı gösterge olarak kullanılırlar.
Ḑ

Ḑ, ses olarak Boşnakça'da, Macarcada ve Bulgarcada yer alır. Türkçede bulunmayan sert bir D harfidir. DZ (ʣ: D+Z) olarak da seslendirilir. Slav dillerinde, ayrıca Kiril alfabesini kullanan bazı dillerde J harfinin türevi olan bir sestir (Kiril Ӡ, Dze). Gagavuzların da kullandığı Moldova alfabesinde (ve birebir aynı olan Rumen alfabesinde) resmi olmayan harfler arasındadır. Bu dillerdeki eski metinlerde birebir Noktalı D biçimiyle rastlanır. Boşnakçadaki Slav kökenli kelimelerde yer alır. Günümüzde ise genelde bu harfin arkasından gelen bir Z ile birlikte kullanılır. Örneğin Macarcadaki Bodza (Boḑa: Mürver Meyvesi).Bazı alfabelerde ise Arapçadakinden biraz daha farklı olan ama yakın kaynaklardan çıkan bir DZ sesini göstermek için ڏ harfi kullanılmıştır. Belarus'ta yaşayan Lipka Tatarlarının alfabesinde ise bu sesi tam olarak karşılamak için  şeklinde bir harf üretilmiştir.
Ḟ

Ḟ (küçük harf: ḟ) Adıgecede фь diyagrafının transliterasyonunda kullanılan harftir. Osetçede хъ'nin transliterasyonunda da kullanılır.
Ḥontoria

Ḥontoria, İspanya'nın kuzey bölümünde bulunan Asturias özerk eyaletine bağlı Llanes sınırları içinde yer alan 28 idari bölümünden biridir.
Ḩ

Boğazdan gelen gırtlaksı bir H sesidir. Normal H sesinden biraz daha kalın, boğumlu ve hırıltılıdır. H sesi hiçbir engele takılmadan çıkarken, bu ses boğazın orta kısmında titreşir.  Örneğin: Maḩrem (Mahrem)...  Bu sese en uygun örneklerden birisi de Ḩacı (Hacı) sözcüğüdür. Anadolu Türkçesinin halk ağzındaki ve Azericedeki kullanımında Arapçadaki Hı (خ) harfi ile olan farkı çoğu zaman ortadan kalkmıştır (X).
Ḽ

Ḽ (Küçük harf: ḽ veya ℓ̗ )  Kiril alfabelerinden yapılan çevirilerde Љ sesini karşılamak için üretilmiştir. Türkçede bu ayrımın gerçekleştiği çok az kelime bulunduğu için ince L sesi ayrıca için bir harf yoktur. Bunlar daha çok düzeltme işareti ile gösterilen sözcüklerde yer alırlar. Bu harfin yer aldığı kelimelerin tamamındaki L harfleri dilin ucunun damağa doğru çekilmesiyle çıkarılan ve normal L sesine göre biraz daha ince olan bir sesi gösterir: Ḽâℓ̗  , Ḽâℓe, Rôℓ̗  , Gôℓ̗  ... Üzerinde işaret bulunan ڵ veya noktalı ڶ harfi Arapça Boşnak alfabesinde ve Sorani-Kürt alfabesinde ince L sesini göstermek için kullanılır. Bu ses Leton alfabesinde Ļ (Küçük harf: ļ veya ℓ̗)  harfi ile gösterilir.
Ṡ

Ṡ harfi Arapçanın romanizasyonunda ص harfi karşılığında kullanılır. Bu harfin çeşitli dillerdeki adı Tsad (Tsade) olarak bilinir. Türkçeye Arapçadan geçen kelimelerde üzerleri noktalı Ṡ kullanılır. Örneğin: Ṡahib, Ṡabun, Huṡuṡ, Ṡadaka, Ṡabır...
Ṫ

Arapça sözlüklerde de kulanılan Tı/Dı (ط) Arapça’ya özgü bir harf ve sestir. Örneğin: Ṫarık (Tarık). Osmanlıca’da ve Türkçede bu harfle başlayan veya içerisinde kullanılan kelime yoktur. Ṫ harfi Osmanlıcadaki Dı/Tı (ط) sesinin Latin harfleri ile karşılığıdır. T ve D arası bir sestir. Arapça'da bu ses dilin üst dişlerin damakla birleştiği yere değdirilerek çıkarılır. Bu nedenle D sesine benzer. Ancak Anadolu Türkçesinde normal D harfi ile bu fark ortadan kalkmıştır. Bu harfi içeren kelimelerin büyük bir kısmı halk ağzında D ile de karşılanabilen T sesini ihtiva eder. Örneğin, Osmanlıca'da طاش (Ṫaş: Taş/Daş), طوز (Ṫuz: Tuz/Duz)... Osmanlıca kaynakların latin harflerine çevrilmesinde Tı/Dı harfinin T olarak mı yoksa D olarak mı tercih edileceği bir problem olarak daima yer almıştır.Aslında Tı/Dı Arapça’ya özgü bir harf ve sestir. Osmanlıca’da ve Türkçede bu harfle başlayan veya içerisinde kullanılan kelime yoktur. Ancak sonradan Türkçe bazı kelimeler Tı ile yazılmaya başlanmış ve yerleşmiştir. Bunlar genellikle halk ağzında D ile telaffuz edilen sözcüklerdir. Örneğin: طاوشان (Ṫavşan), طاوان (Ṫavan)... Geçmişteki Ṫavar (Davar), Ṫamga (Damga) kelimelerinin bu harf ile yazılması halinde doğru ses değerlerine örnek teşkil eder.Ayrıca Osmanlıca’da Tı/Dı harfinin D olarak telaffuz edildiği kelimeler vardır. Bunların çoğu daha sonraları Dal ile de yazılmıştır. Örneğin: طامار / دامار (Đamar), طاغ / داغ (Đağ)...Not: Benzer biçimde Ż harfi Arapçadaki Zı (ظ) sesini karşılar. Ancak Anadolu Türkçesinde normal Z harfi ile bu fark ortadan kalkmıştır.Türkçede yalnızca el yazısında da kimi zaman bu kullanıma rastlanır.
Ṭ

Gagavuzcadaki Ț (T-Çengel) harfi alt noktalı Ṭ ile çok benzer bir görünüşe sahiptir ve pratikte özellikle el yazısında birbirlerinin yerine kullanılırlar. Bu harf de /ts/ sesini ifade eder.
Ẕ

Ẕ Harfi Türkçedeki Jj sesine yakın olan bir Zz sesi çıkarır.Lehçede Źź ile daha fazla benzerlik gösterse de çoğu dilde bu harfin bir karşılığı yoktur.
…And Found

Lost dizisi 2. sezonunun 5. bölümüdür. 19 Ekim 2005'te yayınlanan bölümün yazarları Carlton Cuse ve Damon Lindelof, yönetmeni Stephen Williams'dır. Jin merkezli bir bölümdür.Sawyer'ın yarası onun için hayati tehlike yaratmaya başlar, Michael ve Jin, kuyruk kısmındaki kurtulanlarla beraber, adanın içinden geçerek kendi yollarını bulmaya çalışırlar. Bu sırada, Shannon, Walt’u tekrar gördüğünü iddia eder ve Charlie, Locke'un Claire’e olan ilgisini kıskanmaya başlar..
…In Translation

In Translation, Lost dizisi 1. sezonunun 17. bölümüdür. 23 Şubat 2005'te yayınlanan bölümün yazarları Javier Grillo-Marxuach ve Leonard Dick, yönetmeni Tucker Gates'dir. Jin-Soo Kwon merkezli bir bölümdür. Bu bölümde ayrıca Sun'ın babası Jin'i çevre bakanını uyarması için göndermiş, bakan bunu kızının önünde yapmamasını söylerken kızın izlediği televizyonda Hurley ile ilgili piyango haberini izlediği görülmektedir.
−1

−1 (eksi bir), aritmetikte 1'in toplama işlemine göre tersini simgeleyen ve 1 eklendiğinde toplama işleminin etkisiz elemanı olan 0 sayısını  veren tam sayıdır. Ayrıca en büyük negatif tam sayıdır.Bir sayıyı eksi bir ile çarpmak, o sayının sembolünün (negatif veya pozitif) değişmesine neden olur. (-1) ile çarpılan sayının mutlak değeri değişmez.Eksi bir sayısının karesi, yani (-1) ile (-1)'in çarpımı, 1'dir. Küpü, yani üç adet (-1) sayısının çarpımı ise, -1'dir. Bu çarpımlardan  genel olarak: "(-1) sayısının çift tam kuvvetleri 1'e, tek tam kuvvetleri ise (-1)'e eşittir." sonucu çıkar.Reel sayılarda, diskriminant yöntemine göre, (-1) sayısının karekökü yoktur. Cebirde tüm ikinci dereceden denklemlerin çözülebilir hale gelmesi amacıyla karmaşık sayılar adı verilen bir sanal sayı kümesi oluşturulmuştur. Buna göre, bir karmaşık sayı olan i, (-1) sayısının karekökü olarak belirlenmiştir. Öte yandan,  x2 = −1 denkleminin bir kökü de -i 'dir; dolayısıyla (-1) sayısı, diğer negatif sayılar gibi, iki adet kareköke sahiptir.
Ᵽ

Ᵽ ya da ᵽ (Türkçe: vuruşlu P) bir Latin Alfabesi harfidir. Ayrıca P harfinin özel işaret almış halidir.
Ⱨ

Ⱨⱨ Türkî Kiril Alfabelerinde yer alan Ҳ harfinin Latin alfabesine çevrilmesinde kullanılan bir ses değeridir. Arapçadaki Ha (ح) harfidir.Boğazdan gelen gırtlaksı bir H sesidir. Normal H sesinden biraz daha kalın, boğumlu ve hırıltılıdır. H sesi hiçbir engele takılmadan çıkarken, bu ses boğazın orta kısmında titreşir.  Örneğin: Maⱨrem (Mahrem)...  Bu sese en uygun örneklerden birisi de Ⱨacı (Ҳacı: Hacı) sözcüğüdür. Anadolu Türkçesinin halk ağzındaki ve Azericedeki kullanımında Arapçadaki Hı (خ) harfi ile olan farkı çoğu zaman ortadan kalkmıştır (X).Hakasça, Uygurca, Özbekçe ve ayrıca Karakalpakça'da Ҳ  biçimiyle yer alan Kiril harfine denk düşer. Türk dilleri dışında Abhazca, Tacikçe, İtelmence gibi Asya dillerinde de bulunur.
Ⱪ

Ⱪⱪ Türkî Kiril Alfabelerinde yer alan Қ harfinin Latin alfabesine çevrilmesinde kullanılan bir ses değeridir.Gırtlaktan çıkan ve oldukça kalın bir K sesi olarak okunur ve söylenir. Örneğin: Kazakça Қасқыр (Ⱪasⱪır: Kurt), Қой (Ⱪoy: Koyun) sözcüklerinde olduğu gibi. Bu sözcüklerdeki K sesleri gırtlaktan ve kalın olarak çıkarılır.Kimi zaman gırtlaktan çıkarılan kalın bir K/G sesini karşılar. İç Anadolu ve Doğu Anadolu ağızlarında yaygın olarak kullanılır. Arapçadaki Kaf (ق) harfine denk düşer. Tunus ve Cezayir Arapçasında Türkçedeki gırtlaktan söylenen K harfine benzeyen bir sesi karşılamak için noktasız  ٯ  harfi kullanılır.Kazakça, Uygurca, Özbekçe ve ayrıca Karakalpakça ile Tofaca'da Қ biçimiyle yer alan Kiril harfine denk düşer. Türk dilleri dışında Abhazca, Osetçe Çukçice, Hantıca ve İtelmence gibi Asya dillerinde de bulunur. Kiril alfabesi kullanan başka Türk dillerinde ise aşağıdaki Kiril harflerinin karşılığıdır.: Başkurtça Qa harfi. Örneğin Başkurtça'daki Ҡалын (Kalın) sözcüğünün çevirisi Qalın olarak yapılır ve okunuşu Qalın (Kalın/Galın) biçimindedir. Baştaki K veya G sesi gırtlaktan ve kalın bir tonla söylenir.
Ⱬ

Ⱬ harfi Türkçedeki J sesidir. Uygur Türkleri tarafından da kullanılmakta olan, Pinyin adı verilen ve Çinceyi Latin alfabesine çevirmekte kullanılan sistemin Uygur alfabesine uyarlanmış biçiminde Türkçedeki J sesini karşılar.
Ꞑ

Ꞑ harfi genizden çıkarılan N ve G karışımı bir sesi gösterir. Uniform Türk Alfabesi'nde yer alır. Bazen de NG/NĞ olarak öngörülür. Pek çok ağızda N veya Ğ sesine dönüşmüştür. Osmanlıca’daki üç noktalı Kaf-ı Nûni (ڭ) harfinin karşılığıdır. Örneğin: İç Anadolu’da, özellikle Sivas yöresinde Saꞑa, Baꞑa, Deꞑiz sözcükleri. Pek çok kaynakta Tengri veya Tengiz olarak yazılan sözcükler aslında Teꞑri ve Teꞑiz şeklinde okunur. Tatarca’da Ñ, Türkmence’de Ň biçimiyle kullanılır. 1900'lü yılların başındaki Türki alfabelerde Ƞƞ olarak da kullanılmıştır. Aynı harfi karşılamak için Ņņ biçimi de zaman zaman tercih edilmiştir.
Ebru (anlam ayrımı)

Ebru, aşağıdaki anlamlara gelebilir:

 Ebru, bir sanat türü
 Ebru (isim), bir isim
Beşiktaş (anlam ayrımı)

Beşiktaş aşağıdaki anlamlara gelebilir;

Coğrafya 
 Beşiktaş, İstanbul ili ilçesi
 Sinanpaşa, Beşiktaş, Beşiktaş ilçesine adını veren semt

Spor Kulübü 
 Beşiktaş JK, merkezi İstanbul'da olan Türk spor kulübü
 Beşiktaş (futbol takımı)
 Beşiktaş A2
 Beşiktaş (basketbol takımı) 
 Beşiktaş (kadın basketbol takımı) 
 Beşiktaş (kadın voleybol takımı)
 Beşiktaş (erkek voleybol takımı)
 Beşiktaş (tekerlekli sandalye basketbol takımı)
 Beşiktaş Oyun Hizmetleri
Nüfuslarına göre ülkeler listesi

Nüfuslarına göre ülkeler listesi, nüfus sayımları veya özellikle gelişmemiş ülkelerde özel anketlere bağlı nüfus tahminlerine göre yapılmaktadır.

Ayrıca bakınız 
 Nüfuslarına göre şehirler listesi

Ülke listeleri
Ülkeler listesi
1921



Olaylar 
 25 Şubat - Kızıl Ordu, Tiflis'e girdi.
 29 Temmuz - Adolf Hitler, Nasyonal Sosyalist Alman İşçi Partisi'nin başkanı oldu.
 9 Kasım - Benito Mussolini İtalya'da Ulusal Faşist Parti'yi kurdu.

Tarihi bilinmeyenler 
 Çin Komünist Partisi kuruldu.

Doğumlar

Ocak

Şubat 
 8 Şubat - Lana Turner, Amerikalı oyuncu, akrist. (ö. 1995)

Mart 
 11 Mart - Astor Piazzolla, Arjantinli bandoneoncu (ö. 4 Temmuz 1992)

Nisan 
 7 Nisan - Feza Gürsey, Türk fizikçi ve matematikçi (ö. 1992)
 16 Nisan - Peter Ustinov, İngiliz oyuncu, yönetmen ve yazar. (ö. 2004)
 25 Nisan - Karel Appel (ö. 2006)

Mayıs

Haziran

Temmuz 
 8 Temmuz - Edgar Morin, Fransız filozof, sosyolog

Ağustos 
 16 Ağustos - Vladimir Orlov, devlet adamı
 19 Ağustos - Gene Roddenberry, Amerikalı yazar, senarist ve Uzay Yolu'nun yaratıcısı

Eylül 
 3 Eylül - Harry Landers, Amerikalı oyuncu (ö. 2017)
 8 Eylül - Dinko Šakić, Hırvat savaş suçlusu (ö. 2008)
 19 Eylül - Paulo Freire, Brezilyalı eğitimci (ö. 1997)

Ekim 
 4 Ekim - Aleksandr Kemurciyan, Sovyet bilim insanı (ö. 2003)
 7 Ekim - Red Adams, Amerikalı beyzbolcu (ö. 2017)

Kasım

Aralık

Ölümler 
 1 Ocak - Theobald von Bethmann Hollweg, Alman şansölyesi (d. 1856)
 13 Mayıs - Jean Aicard, Fransız şair, yazar (d. 1848)
1815



Olaylar

Ocak 
 8 Ocak – New Orleans Savaşı

Şubat 
 2 Şubat - İngiltere ile ABD arasındaki 1812 Savaşı sona erdi.

Mart 
 1 Mart - I. Napolyon, Elba'daki sürgünden Fransa'ya geri döndü.
 18 Mart - Yüz Gün'ün başlaması

Mayıs 
 20 Mayıs - Joachim Murat'ın düşüşü

Haziran 
 9 Haziran - Viyana Kongresi toplandı.
 18 Haziran – Waterloo Muharebesi

Temmuz 
 8 Temmuz - Yüz Gün'ün sona erişi ve I. Napolyon'un sürgün edilişi

Tarihi bilinmeyenler 
 Prout Hipotezi, İngiliz kimyager William Prout (1785-1850) tarafından ortaya atıldı.
 Doğu Hint Adası'nda volkanik patlama

Doğumlar 
 11 Ocak – John A. Macdonald, Kanada'nın ilk başbakanı (ö. 1891)
 15 Şubat – Constantin von Tischendorf,Alman İncilbilgini (Ö. 1874)
 1 Nisan – Otto von Bismarck, Alman devlet adamı (ö. 1898)
 1 Nisan – Edward Clark, Texas valisi (ö. 1880)
 6 Nisan – Robert Volkmann, Alman besteci (ö. 1883)
 24 Nisan – Anthony Trollope, İngiliz yazar (ö. 1882)
 27 Mayıs – Sir Henry Parkes, Avustralya Federasyonu'nun kurucusu (ö. 1896)
 5 Ağustos – Edward John Eyre,kâşif (ö. 1901)
 16 Ağustos – Saint John Bosco,rahip ve eğitimci (ö. 1888)
 29 Eylül – Andreas Achenbach, Alman manzara ressamı (ö. 1910).
 16 Ekim – Francis Lubbock, Texas valisi (ö. 1905)
 23 Ekim – João Maurício Wanderley, Brezilyalı politikacı (ö. 1889)
 31 Ekim – Karl Weierstrass, Alman matematikçi (ö. 1897)
 2 Kasım – George Boole, İngiliz matematikçi ve filozof (ö. 8 Aralık 1864)
 12 Kasım – Elizabeth Cady Stanton, Amerikalı kadın hakları savunucusu (ö. 1902)
 10 Aralık – Ada Lovelace, İngiliz mucit (ö. 1852)
 21 Aralık – Thomas Couture, Fransız ressam (ö. 1879)

Ölümler 
 ? - Lungtok Gyatso, 9. Dalay Lama (d. 1806)
 8 Ocak – Edward Pakenham, İngiliz general (savaşta öldü) (d. 1778)
 24 Şubat – Robert Fulton, Amerikalı mucit (d. 1765)
 26 Şubat – Prince Josias of Coburg, Avusturyalı general (d. 1737)
 4 Mart – Frances Abington, İngiliz aktris (d. 1737)
 5 Mart – Franz Mesmer, Alman bilim insanı (d. 1734)
 21 Nisan – Joseph Winston, Amerikalı devlet adamı (d. 1746)
 1 Haziran – Louis Alexandre Berthier, Fransız mareşali (d. 1753)
 16 Haziran – Friedrich Wilhelm, Alman soylu ve general (savaşta öldü) (d. 1771)
 18 Haziran (Waterloo Savaşı'nda ölenler):
 Thomas Picton, İngiliz general (d. 1758)
 Claude-Etienne Michel, Fransız general (d. 1772)
 Guillaume Philibert Duhesme, Fransız general (d. 1766)
 2 Ağustos – Guillaume Marie Anne Brune, Fransız mareşali (cinayet) (d. 1763)
 6 Ağustos – James A. Bayard, ABD Delaware senatörü (d. 1767)
 9 Eylül – John Singleton Copley, Amerikan ressam (d. 1738)
 20 Eylül – Nicolas Desmarest, Fransız jeolog (d. 1725)
 13 Ekim – Joachim Murat, Fransız mareşali and King of Naples (executed) (d. 1767)
 19 Ekim – Paolo Mascagni, Anatomist (d. 1755)
 22 Ekim – Claude Lecourbe, Fransız general (d. 1759)
 3 Aralık – John Carroll, ilk Amerikan Katolik Başpiskopos (d. 1735)
 7 Aralık – Michel Ney, Fransız mareşali (idam edildi) (d. 1769)
 29 Aralık – Saartjie Baartman, Sanatçı
1823



Olaylar 
 2 Aralık – James Monroe, Monroe doktrini’ni ilan etti.
 28 Temmuz – Erzurum Antlaşması, imzalandı. 1821-1823 Osmanlı-İran Savaşı sona erdi.

Doğumlar 
 8 Ocak - Alfred Russel Wallace, Britanyalı toplum ve doğa bilimci, antropolog ve biyolog (ö. 1913).
 25 Nisan - Abdülmecit, 31. Osmanlı padişahı ve 111. İslam halifesi (ö. 1861).
 3 Temmuz - Ahmet Vefik Paşa - Osmanlı sadrazamı (ö. 1891)
 7 Aralık - Leopold Kronecker, Alman matematikçi ve mantıkçı (ö. 29 Aralık 1891).

Ölümler 
 26 Ocak - Edward Jenner, İngiliz hekim (d. 1749)
 ? - Hamdullah Abdullah Paşa, Osmanlı Devleti denizci ve kaptanıderyası (d. ?)
1847



Olaylar 

 Dersim'deki ilk ayaklanma başladı.
 21 Mayıs - Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü (Defterhane-iş Amire Kalemi) kuruldu.
 26 Temmuz - Liberya bağımsızliğını ilan etti.
 Komünist Manifesto yayınlandı.

Doğumlar 
 5 Eylül - Jesse James, Amerikalı haydut (ö. 1882)
 11 Şubat - Amerikalı mucit Thomas Alva Edison (ö. 1931)
 3 Mart - Amerikalı mucit, sanayici Alexander Graham Bell (ö. 1922)
 26 Kasım - Maria Fyodorovna, Rusya'nın imparatoriçesi (ö. 1928)

Ölümler 
 30 Mart - Jules Auguste Armand Marie de Polignac, Fransız siyasetçi (d. 1780).
 4 Kasım - Avusturyalı besteci Felix Mendelssohn Bartholdy (d. 1809).
 Athanasios Kristopulos - Yunan şair (d. 1772)
1855



Olaylar 
 28 Şubat - "Küçük Kıyamet" olarak adlandırılan 1855 Bursa Depremi

Doğumlar

Ocak

Şubat 
 17 Şubat - Otto Liman von Sanders

Mart 
 12 Mayıs - Anatoli Lyadov, Rus besteci (ö. 1914)

Nisan

Mayıs 
 21 Mayıs - Émile Verhaeren, Belçikalı şair

Haziran

Temmuz

Ağustos

Eylül 
 7 Eylül - William Friese-Greene, İngiliz mucit ve profesyonel fotoğrafçı (ö. 1921)

Ekim

Kasım

Aralık

Gün ve Ayı bilinmeyen 
 ? - Mehmed Şemseddin Paşa, Osmanlı dönemi devlet adamı

Ölümler 
 26 Ocak - Gerard de Nerval, Fransız şair (d. 1808)
 2 Mart - Rus çarı I. Nikolay öldü. Yerine II. Aleksandr geçti
1867



Olaylar 
 30 Ocak - Mutsuhito Japonya'nın İmparatoru oldu.
 17 Şubat - Süveyş Kanalı'ndan ilk gemi geçti.
 1 Mart - Nebraska, ABD'ye 37. eyalet olarak katıldı.
 30 Mart – Alaska, Rus Çarı II. Aleksandr tarafından ABD’ye 7.2 milyon dolara satıldı
 1 Nisan - Singapur, Britanyalı kolonisi oldu.
 29 Mayıs - Avusturya-Macaristan İmparatorluğu kuruldu.
 1 Temmuz - Kanada Konfederasyonu kuruldu.
 28 Ağustos – ABD Hawainin batısındaki Midway Adaları’nı topraklarına kattı
 18 Ekim - ABD, Alaska'yı Rusya'dan alarak topraklarına kattı.

Doğumlar

Ocak 
 11 Ocak - Edward Bradford Titchener, İngiliz, psikolog (ö. 1927)

Şubat

Mart

Nisan

Mayıs

Haziran 
 28 Haziran - Luigi Pirandello, İtalyan oyun yazarı ve romancı (ö. 1936)
 28 Haziran - Lightner Witmer, Amerikalı psikolog (ö. 1956)

Temmuz

Ağustos

Eylül 
 7 Eylül - J.P. Morgan Jr., Amerikalı bankacı, finans yöneticisi ve hayırsever (ö. 1943)
 8 Eylül - Aleksandr Parvus, Alman aktivist (ö. 1924)

Ekim

Kasım 
 7 Kasım - Marie Curie Nobel Fizik Ödülü fizik'çi (ö.1934)

Aralık 
 27 Aralık - Tevfik Fikret Türk şair ve yazar (ö. 1915)

Tarihi bilinmeyenler 
 Hüseyin Suat Yalçın, Türk şair ve yazar (ö. 1942)
 Dürrizade Abdullah Beyefendi, Osmanlı Devleti şeyhülislamı (ö. 1923)
 Halit Ziya Uşaklıgil, Türk şair ve yazar (ö. 1945)
 Ken'an Rifâî, Türk mutasavvıf (ö. 1950)

Ölümler 
 14 Ocak - Jean Auguste Dominique Ingres, Fransız ressam (d. 1780).
 25 Ağustos - Michael Faraday, İngiliz fizikçi
 31 Ağustos - Charles Baudelaire, Fransız şair (d. 1821)
 ? - İsmail Selim Paşa, Yunan asıllı Mısırlı general ve siyasetçi (d.  1809)
1870



Olaylar 
 24 Kasım - Türkiye'nin ilk mizah gazetesi Diyojen yayımlandı
 12 Aralık - Güney Karolinalı Joseph H. Rainey, ABD Kongresi'ne seçilen ilk siyahi oldu.

Doğumlar 
 22 Nisan - Vladimir İlyiç Ulyanov Lenin, SSCB'nin kurucusu
 Annibale Rigotti, İtalyan mimar (ö. 1968)

Ölümler 
 9 Haziran - Charles Dickens, İngiliz yazar ve toplum eleştirmeni (d. 1812)
1778

1778 (MDCCLXXVIII) perşembe günü başlayan bir yıldır.

Olaylar 
 18 Ocak - İngiliz kâşif James Cook, Hawaii'ye ulaştı.
 6 Şubat – Fransa, Amerika Birleşik Devletleri’ni tanıdı ve dostluk anlaşması yaptı.

Doğumlar 
 George Drouillard, Amerikalı çevirmen (ö. 1809)
 Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi - Türk besteci
 Luigi Zandomeneghi, İtalyan heykeltıraş (ö. 1850)

Ölümler 
 2 Temmuz - Jean-Jacques Rousseau, Cenevreli filozof ve yazar
1749



Olaylar

Doğumlar

Ocak

Şubat

Mart

Nisan

Mayıs 
 17 Mayıs - Edward Jenner, İngiliz hekim (ö. 1823)

Haziran

Temmuz

Ağustos 
 28 Ağustos - Johann Wolfgang von Goethe, Alman yazar (ö. 1809)

Eylül 
 8 Eylül - Marie-Thérèse-Louise de Savoie, İtalyan asıllı Fransız soylu ve prens (ö. 1792)

Ekim

Kasım 
 17 Kasım - Nicolas Appert (ö. 1841)

Aralık

Ölümler 
 Muhsinzade Abdullah Paşa Osmanlı Devleti sadrazamı (d. ?)
Joseph van Aken, Flaman ressam (d. 1699)
1708



Olaylar

Doğumlar 
 25 Ocak – Pompeo Batoni, İtalyan ressam (ö. 1787)
 23 Nisan – Friedrich von Hagedorn, Alman şair (ö. 1754)
 16 - – Albrecht von Haller, İsveçli anatomist ve fizyolog (ö. 1777)
 22 - – Frederic Louis Norden, Danimarkalı kaşif (ö. 1742)
 15 Kasım – William Pitt, İngiltere başbakanı (ö. 1778)
 8 Aralık – I. Francis (ö. 1765)
 Tarihi bilinmeyenler
 Richard Dawes, İngiliz hümanist (ö. 1766)
 John Hulse, Anglikan rahibi (ö. 1790)
 Kelzang Gyatso, 7. Dalay Lama (ö. 1757)

Ölümler 
 6 Mayıs – François de Laval, Yeni Fransa'nın ilk piskoposu (d. 1623)
 11 Mayıs – Jules Hardouin Mansart, Fransız mimar (d. 1646)
 12 Mayıs – II. Adolf Friedrich (d. 1658)
 30 Haziran – I. Tekle Haymanot (bıçaklanarak)
 6 Eylül – John Morden, İngiliz tüccar ve hayırsever (d. 1623)
 1 Ekim – John Blow, İngiliz besteci (d. 1649)
 2 Ekim – Anne-Jules, 2nd duc de Noailles, Fransız general (d. 1650)
 7 Ekim – Guru Gobind Singh, din adamı (d. 1666)
 10 Ekim – David Gregory, İskoç astronom (d. 1659)
 11 Ekim – Ehrenfried Walter von Tschirnhaus, Alman matematikçi(d. 1651)
 22 Ekim – Hermann Witsius, Hollandalı ilahiyatçı (d. 1636)
 24 Ekim – Seki Kowa, Japon matematikçi (d. 1640)
 17 Kasım – Ludolf Backhuysen, Hollandalı ressam (d. 1631)
 22 Aralık – Hedwig Sophia, İsveçli yazar (d. 1681)
 28 Aralık – Joseph Pitton de Tournefort, Fransız botanist (d. 1656)
1616



Olaylar

Doğumlar 
 17 Ocak - Carlo Dolci, barok Floransa resminin son büyük temsilcilerinden biri olan İtalyan ressam.
 2 Ekim - Andreas Gryphius, Alman Barok edebiyatı şairi (ö. 1664).
 5 Kasım - İbrahim, 18. Osmanlı padişahıdır (ö. 1648).

Ölümler 
 ? - Yonten Gyatso, 4. Dalay Lama (d. 1589)
 Vincenzo Scamozzi - Venedikli geç Rönesans mimarı ve mimarlık kuramcısı.
 22 Nisan - Miguel de Cervantes, İspanyol yazar (d. 1547)
 23 Nisan - William Shakespeare, İngiliz şair ve tiyatro oyun yazarıdır.
 22 Mayıs - Tokugawa Ieyasu, orta çağ Japonya'sının en önemli shōgunlarından
14. yüzyıl

---Sidenote START---

Olaylar

1300'ler 
 1302 - Osmanlı Devleti, Bizansla olan ilk muharebesi Koyunhisar Muharebesi'ni kazanması
 1302 - III. Alaeddin Keykubad ölümü
 1305 - William Wallace'ın (ünlü İskoç lideri) ölümü
 1306 - Pendik'in Osmanlı Beyliği hakimiyetine girmesi
 1308 - Anadolu Selçuklu Devleti yıkılması
 1308 - II. Mesud'un ölümü (Anadolu Selçuklu Devleti'nin son sultanı)

1310'lar 
 1316 - IV. Karl (Kutsal Roma İmparatoru)'ın doğumu

1320'ler 
 1324 - Marco Polo'un ölümü
 1324 - Orhan Gazi, Osmanlı tahtına geçti
 1326 - Bursa'nın Osmanlı hakimiyetine girmesi
 1326 - Bursa'nın başkent oluşu
 1326 - Osman Gazi'nin ölümü
 1326 - I. Murad'ın doğumu
 1328 - Yunus Emre'nin ölümü
 1328 - Abdurrahman Gazi'nin ölümü
 1329 - Konur Alp'in ölümü
 1329 - Osmanlı Devleti'nin Pelekanon Muharebesi'ni kazanması

1330'lar 
 1331 - İznik'in fethi
 1332 - V. İoannis'un doğumu (Bizans İmparatoru)
 1332 - II. Andronikos'un ölümü (Bizans İmparatoru)
 1335 - İlhanlılar'ın yıkılışı
 1336 - Yüzyıl Savaşları'nın başlaması
 1336 - Timur'un doğumu (Timur İmparatorluğu'nun kurucusu)
 1337 - Kocaeli'nin fethi

1340'lar 
 1346 - Crécy Muharebesi, Fransızlarıın mağlubiyeti İngilizlerin kazanması
 1347 - Büyük Veba Salgını'nın Avrupa'da görülmesi

1350'ler 
 1351 - Büyük Veba Salgını'nın Avrupa'yı terk etmesi
 1353 - Çimpe Kalesi'nin Osmanlılara geçmesi
 1354 - Sapienza Deniz Muharebesi
 1354 - Ankara'nın fethi
 1359 - I. Murad'ın tahta çıkışı
 1359 - Orhan Gazi'nin ölümü

1360'lar 
 1360 - I. Bayezid'in doğumu
 1361 - Edirne'nin fethi
 1361 - Edirne'nin başkent oluşu
 1362 - Yeniçeri Ocağı'nın kuruluşu
 1363 - Sırpsındığı Muharebesi

1370'ler 
 1371 - Çirmen Muharebesi
 1378 - IV. Karl (Kutsal Roma İmparatoru)'nun doğumu

1380'ler 
 1383 - VI. İoannis'in doğumu
 1388 - Ploşnik Muharebesi Osmanlı'nın ilk mağlubiyeti
 1389 - I. Kosova Muharebesi, Osmanlı zaferi
 1389 - I. Murad'ın savaş alanında öldürülmesi
 1389 - I. Bayezid'in tahta geçmesi
 1389 - I. Mehmed'in doğumu

1390'lar 
 1391 - II. Manuil'un tahta geçmesi (Bizans İmparatoru)
 1393 - Bulgaristan, Osmanlı himayesine girdi
 1395 - Anadolu Hisarı'nın inşa edilmesi
 1396 - Niğbolu Muharebesi (1396)

 
Yüzyıllar
1599



Olaylar 
 Şeybani Hanlığı dağıldı (kuruluşu 1428).

Doğumlar 
 25 Nisan - Oliver Cromwell
 6 Haziran - Diego Velázquez

Ölümler 
 Hoca Sadettin Efendi
1587



Olaylar

Doğumlar

Ölümler 
 8 Nisan – John Foxe, İngiliz yazar (d. 1516)
1579



Olaylar

Doğumlar

Ölümler 
 11 Ekim - Sokollu Mehmet Paşa ya da Sokullu Mehmet Paşa, Osmanlı kaptan-ı deryası ve sadrazam. (d. 1505)
1575



Olaylar 

 Selimiye Camii açıldı

Doğumlar

Ölümler
1573

1573 (MDLXXIII) perşembe günü başlayan bir yıldır.

Olaylar 
 25 Ocak - Mikatagahara Muharebesi

Doğumlar 
 18 Ocak – Ambrosius Bosschaert, Hollandalı ressam (ö. 1621)
 23 Aralık - Giovanni Battista Crespi, İtalyan ressam, heykeltıraş ve mimar (ö. 1632)

Ölümler
1555



Olaylar 
 Martin Luther, Augsburg Barışı Antlaşması ile Protestanlık mezhebini ilan etmiştir.
 Kanuni Sultan Süleyman, Somali ve Sudan'ın doğu topraklarını ele geçirdi.

Doğumlar

Ölümler 
 Edirneli Nazmi, Osmanlı Devleti divan şairi (d. ?)
1551



Olaylar 
 Trablus Kuşatması

Doğumlar

Ölümler
1550



Olaylar

Doğumlar 
 1 Şubat - John Napier, İskoç matematikçi

Ölümler
1403



Olaylar 
 Sırp Despotluğu kuruldu (dağılışı 1500).

Doğumlar 
 22 Şubat - VII. Charles, Fransa Kralı (ö. 1461)
 tarihi bilinmeyen
 IV. İoannis, Trabzon İmparatorluğu imparatoru (ö. 1459)
 Ali Kuşçu, Türk astronom, matematikçi ve dil bilimci (ö. 1474)

Ölümler 
 8 Mart - I. Bayezid, veya Yıldırım Bayezid, Osmanlı İmparatorluğu'nun 4. padişahı (d. 1354)
 tarihi bilinmeyen
 Demirtaş Paşa, I. Murat'ın kumandanlarından
 Đurađ II. Ballsha, Zeta hükümdarı
 Mihaloğlu Aziz Bey, Osmanlının kuruluş dönemindeki savaşlarda akıncı komutanı
1349

1349 (MCCCXLIX) perşembe günü başlayan bir yıldır.

Olaylar 
 Büyük Veba Salgını, Norveç'te ilk defa görüldü.
 Mora Despotluğu kuruldu (dağılışı 1460).

Doğumlar 
 9 Eylül - III. Albert, Habsburg Hanedanı üyesi Avusturya dükü (ö. 1395)

Ölümler
Bit

Bit sözcüğü ile şunlardan biri kastedilmiş olabilir:

 Bit (bilişim): Bilişimde kullanılan en küçük bilgi birimi, ikil.
 Bit(Parazit)
Ordu

Ordu şu anlamlara gelebilir:

 Ordu (il), Türkiye'nin bir ili.
 Ordu (askeriye), bir devletin silahlı kuvvetlerine verilen isim.