Askerî darbe

Askerî darbe, bir ülkede silahlı kuvvetler mensuplarının silah zoru ile ülke yönetimine el koyması. Hükûmetlerin, ekonomik ve sosyal sorunları çözmekte başarısız oldukları iddiası cuntacılar tarafından askerî darbelerin başlıca sebebi olarak gösterilir. Zaman zaman ordu tarafından hükûmetlere verilen muhtıralar da darbe benzeri sonuçlar doğurabilir.

Darbeciler genellikle, ordunun yapacakları eyleme karşı tarafsız kalmasını fırsat bilip iktidarı ele geçirerek lideri devirir; radyo ve televizyon gibi iletişim kanallarını işgal ederek hükûmet daireleri üzerinde otorite kurar, elektrik santralleri gibi temel altyapı tesislerini ve birçok kurumu kontrol altına alır.

Askerî darbe sonrası hükûmet şekilleri 
Darbe sonrasında ordu, kurulacak hükûmetin şekli sorunuyla karşı karşıya kalır. Latin Amerika'da darbeden sonra değişik rütbede askerlerden oluşan cunta yönetimi oldukça yaygındır. Afrika'da ve Türkiye'de ise cunta ile birlikte çalışacak devrimci bir meclis oluşturma ve bu meclis üyelerinin de cunta tarafından seçilmesi yöntemi yaygın olarak kullanılır. 27 Mayıs 1960 ve 12 Eylül 1980 Darbeleri ile yönetimi ele geçiren cuntalar olan Millî Birlik Komitesi ve Millî Güvenlik Konseyi ülkeyi mutlak biçimde yönetmiş, aynı zamanda Kurucu Meclis ve Danışma Meclisi adıyla cunta tarafından seçilen sivil temsilcilerin olduğu ancak MBK ve MGK karşısında bir hayli zayıf meclisler oluşturulmuştur.

Dünyada darbeler 

Darbeler siyaset tarihinin uzun zamandır bir parçasıdır. Örneğin Roma İmparatoru Jül Sezar bir darbe kurbanı olmuştur ve bazı Roma imparatorları iktidara darbeyle gelmiştir. 1799'da Napolyon da Fransa'da iktidarı bir darbeyle ele geçirmişti. Antik Yunan ve Hindistan kentlerinde darbeler fazlasıyla yaygındı.

Askerî darbeler 20. yüzyılda yaygın biçimde Latin Amerika'da Arjantin, Şili, Asya'da Birmanya (Myanmar), Afrika'da ve Avrupa'da Yunanistan, Asya'da Türkiye gibi özellikle gelişmekte olan ülkelerde gözlemlenmiştir.

20. asrın sonlarına doğru darbeler başta gelişmekte olan ülkeler olmak üzere dünyada bir hayli yaygınlaştı: Latin Amerika'da, Asya'da, Afrika'da, Avrupa'da. 1980'lerden sonra darbeler daha az sıklıkta görülmeye başlandı. Hükûmetlerin sosyal ve ekonomik sorunları çözmekte yaşadıkları sorunlar ve dolayısıyla ortaya çıkan yeni sorunlar bu darbelerin başlıca sebeplerini oluşturmaktadır.

Şili 
Bütün bu görünür sebeplerin yanında darbeler ayrıca güçlü devletler tarafından zayıf ve küçük devletler üzerindeki emellerini gerçekleştirmede etkili bir silah olarak kullanılmaktadır. Bunun en canlı örneği Şili'de Salvador Allende hükûmetinin devrilmesi ve Allende'nin öldürülmesiyle sonuçlanan darbedeki ABD ve CIA etkisinde görülebilir.

Venezuela 
2002'de Venezuela'da oy çokluğu ile seçilmiş olan Hugo Chavez'e karşı ABD destekli bir darbe yapıldı; darbe başarılıydı ama hemen yıkıldı. Darbenin etkisi Chavez yanlısı halk gösterileri, ordunun Chavez yanlısı tutumu sebebiyle kolayca ortadan kalktı. Chavez darbeden 2 gün sonra yeniden iktidarı ele geçirdi, askerî cunta dağıtıldı. Bunun gibi durumlarda halk gösterilerinin darbeleri ters çevirebileceği ve istedikleri liderleri geri getirip iktidara oturtabilecekleri anlaşılmış oldu. Hatta bu olaydan sonra Chavez'e yönelik halk desteğinin daha da artması darbeden istenilen sonucun tam aksine bir gelişme oldu.

Türkiye 

Türk Silahlı Kuvvetleri, iç güvenliğin tehdit altında olduğunu ifade ederek zaman zaman sivil yönetime müdahale etmiştir. Bu müdahalelerde temel hukuki dayanak, Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu'nun 35. maddesinde yer alan, "Madde 35 - Silahlı Kuvvetlerin vazifesi; Türk yurdunu ve Anayasa ile tayin edilmiş olan Türkiye Cumhuriyetini kollamak ve korumaktır." hükmü olmuştur. Ancak 12 Eylül Darbesi'nin yargılanması için hazırlanan iddianamede bu maddenin darbeye meşruiyet kazandırmayacağı ve hiçbir kanun maddesinin Anayasa’nın üzerinde olamayacağının altı çizildi. Devlet düzeninin temel kurumlarından TBMM'yi ve tüm hak ve özgürlükleri ortadan kaldırmak için 35. maddeyi gerekçe göstermenin hukuka aykırılığa kılıf bulma gayreti olduğu aktarıldı.

Türkiye'de 1950 yılında demokratik seçimlerle çok partili hayata geçiş yapıldıktan sonra, millet iradesine dayanan demokratik düzen neredeyse her on yılda bir askerî müdahalelerle kesintiye uğradı. Ordu, 27 Mayıs 1960 ve 12 Eylül 1980 tarihlerinde darbe ile yönetime el koyarken 12 Mart 1971 ve 28 Şubat 1997 tarihlerinde hükûmeti istifaya zorladı. Ayrıca sonuncusu 15 Temmuz 2016'da olmak üzere pek çok başarısız darbe girişimi ve ayaklanma da yaşandı.

Şimdiki durum

Tarihte darbe yaşanmış ülkeler

Afrika
  Cezayir:1965–1976,1992–1994
  Benin:1963–1964,1965–1968,1969–1970,1972–1975
  Burkina Faso:1966–1977,1980–1991
  Burundi:1966–1974,1976–1979,1987–1992
  Orta Afrika Cumhuriyeti:1966-1.979,1981-1986,2003-2005, 2013-2014
  Çad:1975-1979,1982-1989
  Komorlar:1999–2002
  Kongo Demokratik Cumhuriyeti:1965-1971, 1971-1997 
  Kongo Cumhuriyeti:1968–1969,1977–1979
  Fildişi Sahili:1999–2000
  Mısır: 1953-1956,2011-2012,2013-Günümüz
  Ekvator Ginesi:1979–1987
  Etiyopya: 1974-1987
  Gambiya:1994-1996
  Gana:1966-1969,1972-1975,1975-1979,1981-1993
  Gine:1984-1990,2008-2010
  Gine-Bissau:1980-1984,1999,2003,12.04.2012-11.05.2012
  Lesotho:1986–1993
  Liberya:1980-1984
  Libya:1969-1977,1977-2011
  Madagaskar:1972–1976
  Mali:1968-1992,21 Mart 2012-12 Nisan 2012
  Moritanya:1978-1979,1979-1992,2005-2007,2008-2009 
  Nijer:1974-1989,1996,1999,2010-2011
  Nijerya:1966-1975,1975-1979,1983-1985,1985-1993,1993-1998,1998-1999
  Ruanda:1973-1975
  São Tomé ve Príncipe:1978, 1988,1995,2003
  Sierra Leone: 1967-1968,1992-1996,1997-1998 
  Somali:1969-1976,1980-1991
  Sudan:1958-1964,1969-1971,1985-1986,1989-1993
  Togo:1967–1979
  Uganda:1971-1979,1985-1986

Kuzey ve Güney Amerika
  Arjantin:1930-1932,1943-1946,1955-1958,1966-1973,1976-1983
  Bolivya:1839-1843,1848,1857-1861,1861,1864-1872,1876-1879,1899, 1920-1921,1930-1931,1936-1940,1946-1947,1951-1952,1964-1966,1970-1982,1998-2002
  Brezilya:1889-1891,1930-1946,1964-1985
  Şili:1924-1925,1927-1931,1973-1990  
  Kolombiya:1953–1958
  Kosta Rika:1868-1870,1876-1882,1917-1919
  Küba:1933,1952-1959
  Dominik Cumhuriyeti:1899,1930-1961
  Ekvador:1876-1883,1935-1938,1947,1963-1966,1972-1979
  El Salvador:1885-1911,1931-1979 
  Guatemala:1944-1945,1954-1957,1957-1966,1970-1986
  Haiti:1950,1956-1957,1957-1990,1991-1994 
  Honduras:1956-1957,1963-1971,1972-1982
  Meksika:1876,1877-1880,1884-1911
  Nikaragua:1937-1956,1967-1979
  Panama:1968-1989
  Paraguay:1940-1948,1954-1989
  Peru:1842–1844,1865–1867,1872,1879–1881,1914–1915,1930–1931,1948–1950, 1962–1963,1968–1980
  Surinam:1980-1988
  Uruguay:1865–1868,1876–1879,1933–1938,1973–1985
  Venezuela:1858–1859,1859–1861,1861–1863,1908–1913,1922–1929,1931–1935i1948–1958

Asya, Pasifik ve Ortadoğu
 Azerbaycan:1993,1995
  Bangladeş:1975–1981,1982–1986
  Myanmar:1962-1974, 1988-2011-2021 
  Kamboçya:1970-1975
  Tayvan:1912-1928, 1928-1949
  Fiji:1987,2000,2006-devam ediyor
  Endonezya:1967-1998
  İran:1923-1925, 1950-1951, 1953-1957, 1978-1979
  Irak:1933-1935, 1937-1938, 1949-1950, 1952-1953, 1958-1963, 1963-1979
  Güney Kore:1961-1963,1980
  Laos:1959–1960
  Pakistan:1958–1971, 1977–1988, 1999–2008
  Filipinler:1972-1981
  Suriye:1949, 1951-1954, 1963-1972
  Tayland:1933-1945, 1946-1973, 1976-1988, 1991-1992, 2006-2008, 2014-günümüz
  Güney Vietnam: 1963–1967
  Yemen Arap Cumhuriyeti: 1962–1967, 1974–1982, 2014-2015

Avrupa
  Bulgaristan: 1934-1935/ 1944-1946
  Fransa:1940–1944
  Yunanistan:1925-1926/1936-1941/1967-1974
  İtalya:1943-1945
  Polonya:1926-1935/1981-1983
  Portekiz:1926-1933/1933-1974
  Romanya:1940-1944
  Rusya:1918-1920
  İspanya:1923-1930/1936-1975
  Türkiye: 1960-1961/1980-1983/2016

Yakın tarihte darbeyle işbaşına gelen darbeciler

Ayrıca bakınız 
 Diktatörlük
 Otokrasi
 Totalitarizm
 Suikast
 Kendi kendine darbe
 Generalissimo
 Sabotaj

Kaynakça