Ayasofya (İznik)

İznik Ayasofya Camii veya eskiden Azize Sofya Kilisesi ( Hagía Sophía), İznik'in tam ortasında, surlarla çevrili kentin dört kapısından gelen yolların kesiştiği yerde inşa edilmiş olan yapıdır.Hristiyanlıkla ilgili önemli kararların alındığı 7. konsil'ün 787 yılında bu kilisede toplanmış olabileceği düşünülür. Yapı, 1331'de İznik'in Osmanlı Beyi Orhan Gazi tarafından fethinden sonra camiye dönüştürüldü. Kanuni Sultan Süleyman döneminde, Mimar Sinan tarafından ekler yapıldı. 200 yıl kadar terk edilip harap olan yapı, 1935 yılından itibaren müze olarak hizmet vermiş; 2011'de camiye dönüştürülmüştür.Burada ilk olarak Romalılar tarafından bir gymnasium inşa edilmişti. Bizans Dönemi'nde bu yapının üzerine  üç nefli bir bazilika inşa edildi.11 Ekim 787 günü, üç yüz elli piskoposla çok sayıda keşişin Patrik Trasios yönetiminde toplandığı Yedinci Konsül toplantısının bu bazilikada gerçekleştiği düşünülür.  Toplantının gündemi, kiliselerde ikona sorununun çözümü idi. Bu konsülde alınan kararla ikonaların kiliselerde serbest bir şekilde yer almasına izin verildi.Yapı, 1065 depreminde yıkıldı ve  yeniden inşa edildi. 1331'de  İznik şehri Orhan Gazi tarafından fethedildiğinde restore edilerek camiye dönüştürüldüOlasılıkla 4.-5. yüzyıllar arasında, Roma dönemine ait bir gymnasiumun taş temellerine oturulmuş tuğla duvarlı bir bazilikadır. Kuzey ve güneyinde, taş temeller üzerinde görülen tuğla duvarlar bu dönemden kalmadır.  727-787 yılları arasında nef ayrımında kullanılan sütunlar yerine payeler konulmuş ve batı cephesi yeniden inşa edilmiştir.1065’teki büyük depremde hemen bütünüyle harap olan yapı, daha sonra zemini 1.40 metre yükseltilerek adeta yeni baştan inşa edildi. Dış duvarlar onarıldı ve orta nef duvarları yapıldı. Bu onarımda sonra apsis beş yüzlü olmuş, kubbeli pastophorion hücreleri eklenmiştir. Bu dönemin yapısında batıdan üç nefli naosa geçilir; yan nefler, orta nefe bir duvar ve ikişer payenin böldüğü üçlü kemer açıkları ile açılır.1331’te Orhan Gazi zamanında İznik’in fethedilmesinden sonra, yapı yeniden yükseltilmiş, nefleri ayıran destekler değiştirilmiş, minare ve mihrap eklenerek camiye dönüştürülmüş ve Orhan Gazi Camii adını almıştır.Kanûnî Sultan Süleyman devrinde bir yangın sonucu caminin harap olması üzerine, devrin hassa başmimarı Koca Sinan tarafından büyük ölçüde mimarisi de değiştirilerek tamir ve ihya edilmiştir.18. yy. sonu ve 19. yy. başında caminin harap ve terkedilmiş durumda olduğu çeşitli seyyahların yazılarından anlaşılmakla beraber  bu durumun sebebi bilinmemektedir. Cami, iki yüzyıl kadar süren bir bakımsızlık dönemi geçirmiş, içi yeşillikler ve sarmaşıklarla kaplanmıştır.1935’lerde Alman Arkeoloji Enstitüsü uzmanlarının sondaj çalışmaları ve müze idaresinin iyileştirme çabaları gerçekleşti. Yapı, müze olarak ziyarete açıldı.Yapı, 2007 yılında restore edilerek camiye dönüştürüldü. Müze olarak kullanılan yapının tekrar camiye dönüştürülmesi için yapılan restorasyon çalışmaları tartışmalara yol açtı. Çok harap ve yıkık durumda olan çan kulesi minareye dönüştürüldü.Restorasyon çalışmasının binanın tarihi yapısını ve görüntüsünü bozduğu yönünde eleştiriler yapılmıştır. Milliyet gazetesi "Beton sıvayla restorasyon" başlığıyla verdiği haberde restorasyon çalışmalarının Ayasofya Müzesini tarihe gömdüğünü iddia etmiştir. Aynı habere göre Türkiye Arkeolojik Yerleşmeleri Projesi (TAY) yetkilileri "Bir Başkentin Yokoluşu" adındaki bir bildiri ile restorasyonun sonuçlarına büyük tepki göstermişlerdir.