Adigece dilbilgisi

Adigece, (Çerkesçe: Адыгабзэ, Adığabze), Adığece veya Batı Çerkesçesi özegeçişli, polisentetik, eylem-son yapısında ve eylem biçimbilimi zengin ve bir Kuzeybatı Kafkas dilidir. Adigey Cumhuriyeti'nde resmî dil olarak kullanılmakta ve bunun dışında ülke dışında yaşayan Çerkesler tarafından konuşulmaktadır. Dil, Kiril alfabesini kullanır.Günümüzde dünya yüzünde çoğunluğu Türkiye'de olmak üzere, Adigeceyi anadili olarak kullanan insan sayısı, bir milyonun üzerindedir.Adigece ayrıca adları dört durumda tanımlar. Bunlar yalın, özgeçişli (ergative), araç, and evirgen'dir.- р  sonekini alır. (Örnek: кIалэр  'çocuk', кIалэхэр  ('çocuklar'), шыр  'at'). Bu durumun iki ana işlevi vardır:-м  sonekini alır. (örneğin кIалэм  'çocuğun', кIалэхэмэ  'çocukların'', шым  'atın). Çoğul olduğunda -мэ (-ma) sonekini alır. Bu durumun birkaç işlevi vardır:-мкIэ  veya -кIэ  eklerini alır. (örneğin кIалэмкIэ  '(belirli bir) çocukla / (belirli bir) çocuğu kullanarak', кIалэкIэ  'bir çocukla / bir çocuğu kullanarak', кIалэхэмкIэ  '(belirli) çocuklarla / (belirli) çocukları kullanarak', кIалэхэкIэ  'çocuklarla / çocukları kullanarak', тхалъэмкIэ  '(belirli bir) kalemle / (belirli bir) kalemi kullanarak', тхалъэкIэ  'kalemle / kalemi kullanarak'); Bu ek Şapsığ diyalekinde -мгьэ  veya - гьэ  ve Bjeduğ diyalektinde -мджэ  veya -джэ  şeklinde kullanılır. Bu durumun birkaç işlevi vardır:тхалъэм /txaɬem/ kalem → тхалъэмкIэ /txaɬemt͡ʃʼa/ (belirli bir) kalemle / (belirli bir) kalemi kullanarak-эу  sonekini alır. (örneğin кIалэу  'çocuk'), шэу  'at'). Kfar Kama Çerkes diyalektinde -ыу  son ekini alır. Bu durumun birkaç işlevi vardır:Çerkesçe'de bir ismin yanına sıfat gelirse sıfat daima isimden hemen sonra gelir ve ayrıca ismin durumunu belirten sonekleri alır.Bu durumda bütün cümlenin sadece bir isim ve bir sıfattan oluşur, sıfat ayrıca isimden önce de gelebilir. Bu durumda sıfat isimden sonra veya önce geldiğinde sonek almaz.Çerkesçe'de ölçülebilir veya karşılaştırılabilir her sıfat -агъэ /-aːʁa/ soneki eklenerek isme dönüştürülebilir. Örneğin:Çerkesçe'de diğer Kuzeybatı Kafkas dilleri gibi, fiil konuşmaın en çok çekim gören kısmıdır. Fiiller genellikle zaman, kişi, rakam vb ile çekimlenir.Bir çatı, bir sandalye, bir dağ, bir masa veya bir yatak gibi bir şeyin üzerindeki nesneler veya onların üzerinde yapılan fiiller.Bir ağaç, mağara veya masa gibi bir şeyin üzerindeki nesneler veya onların üzerinde yapılan fiiller.İnsanlar, deniz, su, orman, mezarlık gibi diğer nesnelerin arasındaki nesneler veya bunların arasında gerçekleşen fiiller.Binalar, evler, arabalar, klozetler, kutular, odalar, roketler gibi şeylerin içindeki nesneler veya bunların üzerinde yapılan fiiller.Ağaçlar, elbiseler, kloset gibi şeyler veya kişiler üzerinde asılı duran nesneler veya bunların üzerinde gerçekleşen fiiller.İnsanlar, hayvanlar, bitkiler gibi birinin/bir şeyin vücuduna/gövdesine bağlı nesneler veya bunların üzerindeki eylemler.Fiillerin 1. tip geçmiş zamanını oluşturmak için -aгъ /-aːʁ/ ekleriz. Bu eylemin gerçekleştirildiğini gösterir fakat süresini veya bitirilme durumunu göstermez.Bu geçmiş zamanın hikâyesi veya sürekli geçmiş zamanın hikâyesidir. Bu -эгъагъ /-aʁaːʁ/ sonekiyle oluşturulur. Eylemin geçmiş belirli bir zamanda yaşanmış olduğunu gösterir.Gelecek zaman genellikle ~(э)щт /(a)ɕt/ ekiyle oluşturulur. Bjeduğ, Şapsığ ve Nathuay gibi bazı diyalektlerde ise ~(э)т /(a)t/ olarak kısaltılmış olarak kullanılır.Sıfırdan ona kadar olan sayılar özel kelimelerdir.0 зиI 1 зы 2 тIу 3 щы 4 плIы 5 тфы 6 хы 7 блы  veya 8 и 9 бгъу 10 пшIыOnbirden ondokuza kadar olan sayılar "on" kelimesinden sonra кIу () eki ve birim sayıyla oluşturulur:11 пшIыкIуз 12 пшIыкIутIу 13 пшIыкIущ 14 пшIыкIуплI 15 пшIыкIутф 16 пшIыкIух 17 пшIыкIубл 18 пшIыкIуй 19 пшIыкIубгъуOnun katlarında kırktan sonra elli hariç "yirmilik sayı sistemi" ile oluşturulur:20 тIокIы  (20)21 тIокIырэ зырэ  (20 ve 1)22 тIокIырэ тIурэ  (20 ve 2)23 тIокIырэ щырэ  (20 ve 3)...50 шъэныкъо  (yarım-yüz)51 шъэныкъорэ зырэ  (yarım-yüz ve 1)52 шъэныкъорэ тIурэ  (half-hundred ve 2)...70 тIокIищырэ пшIырэ  (20 × 3 ve 10)71 тIокIищырэ пшIыкIузырэ  (20 × 3 ve 11)72 тIокIищырэ пшIыкIутIурэ  (20 × 3 ve 12)...90 тIокIиплIырэ пшIырэ  (20 × 4 ve 10)91 тIокIиплIырэ пшIыкIузырэ  (20 × 4 ve 11)91 тIокIиплIырэ пшIыкIутIурэ  (20 × 4 ve 12)Yüzlükler kelime kökünü takiben (шъ (ʂ)) -и- (-i-) eki ve sonrasında çarpan sayı köküyle oluşturulur.100 шъэ (ʂa)101 шъэрэ зырэ (ʂara zəra) (100 ve 1)110 шъэрэ пшIырэ (ʂara pʃʼəra) (100 ve 10)200 шъитIу (ʂitʷʼ) (100 × 2)201 шъитIурэ зырэ (ʂitʷʼəra zəra) (200 × 2 ve 1)300 шъищ (ʂiɕ) (100 × 3)400 шъиплI (ʂipɬʼ) (100 × 4)500 шъитф (ʂitf) (100 × 5)600 шъих (ʂix) (100 × 6)700 шъибл (ʂibl) (100 × 7)800 шъий (ʂij) (100 × 8)900 шъибгъу (ʂibʁʷ) (100 × 9)Bin мин (min)'dir. Binler kelime kökünü takiben (мин (məjn)) -и- (-i-) eki ve çarpan sayı köküyle oluşturulur.1000 мин (min)1001 минрэ зырэ (minra zəra) (1000 ve 1)1010 минрэ пшIырэ (minra pʃʼəra) (1000 ve 10)1100 минрэ шъэрэ (minra ʂara) (1000 ve 100)2000 минитIу (minitʷʼ) (1000 × 2)3000 минищ (miniɕ) (1000 × 3)4000 миниплI (minipɬʼ) (1000 × 4)5000 минитф (minitf) (1000 × 5)6000 миних (minix) (1000 × 6)7000 минибл (minibl) (1000 × 7)8000 миний (minij) (1000 × 8)9000 минибгъу (minibʁʷ) (1000 × 9)10000 минипшI (minipʃʼ) (1000 × 10)11000 минипшIыкIуз (minipʃʼəkʷʼəz) (1000 × 11)12000 минипшIыкIутIу (minipʃʼəkʷʼətʷʼ) (1000 × 12)20000 минитIокIы (minitʷʼat͡ʃə) (1000 × 20)100000 минишъэ (miniʂa) (1000 × 100)200000 минишъитIу (miniʂitʷʼ) (1000 × 200)шъэрэ зырэ (ʂara zəra) [101], шъэрэ тIурэ (ʂara tʷʼəra) [102], шъэрэ пшIыкIузырэ (pʃʼəkʷʼətʷʼəra) [111], шъитIурэ щэкIырэ плIырэ (ʂitʷʼəra ɕat͡ʃəra pɬʼəra) [234]).Bin мин (min)'dir. Diğer binler -и- (-i-) ekiyle ve çarpan birim köküyle oluşturulur: минитIу (minitʷʼə) [2,000], минищ (miniɕ) [3,000]… минищ шъэ (miniɕ ʂa) [3,100], минищ шъитIу (miniɕ ʂitʷʼə) [3,200], миниплI (minipɬʼ) [4,000], миниплIы шъэ (minipɬʼəra ʂa) [4,100], минишъиплIтIу (miniʂipɬʼətʷʼ) [4,200], минишъиплIщ (miniʂipɬʼəɕ) [4,300], минитфы шъэ (minitfə ʂa) [5,100], минишъитфтIу (miniʂitfətʷʼ) [5,200]... İsmin belirli bir miktarı olduğunda, isim -и (-i) eki ve çarpan sayı kökünü alır. Örneğin:Зы кIалэ - Bir çocuk (zə t͡ʃaːla), КIалитIу - iki çocuk (t͡ʃaːlitʷʼ), КIалиплI -dört çocuk (t͡ʃaːlipɬʼ), КIалишъэ - 100 çocuk (t͡ʃaːliʂa), Зы мафэ - bir gün (zə maːfa),апэрэ/япэрэ (aːpara/jaːpara) - ilk hariç sıra sayıları я- (jaː-) öneki ve –нэрэ (-nara) sonekiyle oluşturulur. Örneğin: ятIунэрэ (jaːtʷʼənara) - ikinci , ящынэрэ (jaːɕənara) - üçüncü , яплIынэрэ (jaːpɬʼənara) - dördüncü.birinci - япэрэ ikinci - ятIунэрэ üçüncü - ящынэрэ dördüncü - яплIынэрэ beşinci - ятфынэрэ altıncı - яхынэрэ yedinci - яблынэрэ sekizinci - яинэрэ dokuzuncu - ябгъунэрэ onuncu - япшIынэрэ onbirinci - япшIыкIузынэрэ onikinci - япшIыкIутIунэрэ yirminci - ятIокIынэрэ yüzüncü - яшъэнэрэSayı ayrıca paylaşımın ölçüsün tanımlar: "Bir" ve "iki" sayıları псау (psaw) (tüm), ренэ (pena) (tüm, süreyle/zamanla alakalı), ныкъо (nəqʷa) (yarım) kelimeleriyle oluşturulur.щы /ɕə/ "üç" - щанэ /ɕaːna/ "üçte biri", плIы /pɬʼə/ "dört" - плIанэ /pɬʼaːna/ "dörtte biri", хы "altı" - ханэЧIыгоу къытатыгъэм изыщанэ картоф хэдгъэтIысхьа́гъ "Tahsis edilmiş olan arazinin üçte birine patates ektik",Ахщэ къыратыгъэм ыпIланэ чыфэ ритыгъ – "O paranın dörtte birini borç olarak verdi."harım (1÷2) - ныкъо üçte biri (1÷3) - щанэ üçte ikisi (2÷3) - щанитIу  (1÷3 × 2)dörtte biri (1÷4) - плIанэ dörtte ikisi (2÷4) - плIанитIу  (1÷4 × 2)dörtte üçü (3÷4) - плIанищ  (1÷4 × 3)beşte biri (1÷5) - тфанэ altıda biri (1÷6) - ханэ yedide biri (1÷7) - бланэ yedide biri (1÷8) - янэ dokuzda biri (1÷9) - бгъуанэ onda biri (1÷10) - пшIанэ onbirde biri (1÷11) - пшIыкIузанэ onikide biri (1÷12) - пшIыкIутIуанэ yirmide biri (1÷20) - тIокIанэ yüzde biri (1÷100) - шъанэÜleştrme sayıları -ры /-rə/ anlambiriminin yardımıyla uygun sayma sayısının tekrarı sonucu elde edilir: зырыз /zərəz/ "birer", тIурытIу /tʷʼərətʷʼ/ "ikişer", щырыщ /ɕərəɕ/ "üçer", плIырыплI /pɬʼərəplʼ/ "dörder", тфырытф /tfərətf/ "beşer" diye devam ediyor. Cümle içinde örneklersek: ЕджакIохэр экзаменым тIурытIоу чIахьэщтыгъэх "Öğrenciler sınava ikişer ikişer girdiler".Sayılardan ikileme ana yapıcı sayının genellikle зы "one" olduğu üç sayma sayısının birleştirilmesiyle oluşturulur.зыхыбл /zəxəbl/ зы-хы-бл "altı yedi kadar", зытIущ /zətʷʼəɕ/ зы-тIу-щ "iki üç kadar" . Cümle içinde: Непэ садэжь нэбгырэ зытIущ къыIухьагъ "Bugün iki üç kadar kişi bana geldi.".Аркадьев, П. М.; Ландер, Ю. А.; Летучий, А. Б.; Сумбатова, Н. Р.; Тестелец, Я. Г. Введение. Основные сведения об адыгейском языке в кн.: "Аспекты полисинтетизма: очерки по грамматике адыгейского языка" под ред.: П. М. Аркадьев, А. Б. Летучий, Н. Р. Сумбатова, Я. Г. Тестелец. Москва: РГГУ, 2009 (Arkadiev, P. M.; Lander, Yu. A.; Letuchiy, A. B.; Sumbatova, N. R.; Testelets, Ya. G. Introduction. Basic information about Adyghe language in "Aspects of polysyntheticity: studies on Adyghe grammar" edited by: P. M. Arkadiev, A. B. Letuchiy, N. R. Sumbatova, Ya. G. Testelets. Moscow, RGGU, 2009) (Rusça) ISBN 978-5-7281-1075-0