Eskikale, Şavşat

Eskikale'nin eski adı Ustamisi'dir. Gürcüce bir yer adı olan Ustamisi (უსტამისი), "Ustam'ın yurdu" anlamına gelir. Ustam kişi adı olup 11. yüzyıla tarihlenen Gürcüce hagiografik bir eserde de geçer. Bu yer adı Türkçeye Ustamis olarak girmiştir. Nitekim 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterinde ve 1922 tarihli Artvin vilayeti nüfus cetvelinde Ustamis (اوستامیس) olarak geçer. Rus idaresi de bu yerleşimi Ustamis (Устамисъ) olarak kaydetmiştir.Ustamisi, orta çağda Gürcistan'ın güneybatı kesimini oluşturan bölgelerden biri olan Şavşeti'de yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Ancak eski kaynaklarda Ustamisi’nin değil, bugünkü Eskikale köyü sınırları içinde kalmış olan Tzepta'nın (წეფთა) adı geçer. 8-11. yüzyılda geçen olayların anlatıldığı anonim Gürcü tarihi Moktsevai Kartlisa, Gürcü tarihçi ve coğrafyacı Vahuşti’nin Gürcistan Krallığı’nın Tarihi gibi yapıtlarda Tsepta Kalesi’den söz edilmiştir. 998 yılında III. Davit Kurapalati’ye yenilen III. Bagrat’ın (975-1014) babası Gurgen bu kaleye sığınmıştır. 1028’de Gürcü aznaurlar Kral IV. Bagrat’a (1027-1072) ihanet edip Tsepta Kalesi’ni Bizans’a teslim etmiştir.Ustamisi veya Ustamis köyü, 1835 tarihli Müslim nüfus defterine göre Tsihishevi (Çihishev) köyünün bir mahallesi olarak kaydedilmiştir. Osmanlı idaresinin askere alma ve vergi belirleme amacıyla sadece erkek nüfusunu tespit ettiği bu tarihte Ustamis ve Çihşshev Çıldır Eyaleti içinde İmerhev sancağına bağlıydı. Bu iki yerleşimde 48 hanede 139 erkek kaydedilmiştir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, Ustamis ve Çihishev'in toplam nüfusunun yaklaşık 278 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. Bu nüfus tespitinde Tzepta, "Zebta" (bugün Başkale) adıyla Şavşat (Satlel) sancağının köylerinden biriydi. Bu köyde 4 hanede 28 erkek yaşıyordu (toplam nüfus yaklaşık 48 kişi).Ustamisi köyü, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. Rus idaresinde Ustamisi, Artvin sancağı içinde Şavşet-İmerhevi kazasının Çihori nahiyesine bağlı Tsihishevi (Çihishevi) köyünün sekiz mahallesinden biriydi. 1886 yılında yapılan tespite göre Çihishevi köyünün nüfusu 69 hanede yaşayan 577 kişiden oluşuyordu. Ustamisi mahallesinde ise, 16 hane bulunuyordu. Çihishevi köyünde hane başına düşen ortalama nüfus üzerinden Ustamisi'de yaklaşık 135 kişinin yaşadığı söylenebilir. Çihishevi ve Ustamisi'nin nüfusunun tamamı Gürcülerden oluşuyordu. Bu tarihte Tzepta ise ayrı bir köy olarak kaydedilmişti ve bu köyde 5 hanede 60 kişi yaşıyordu.Gürcü tarihçi Zakaria Çiçinadze'nin 1893 yılında verdiği bilgiye göre, Ustamisi köyünde 30 hane yaşıyordu. Rus nüfus sayımından önce köyden 20 hane Osmanlı ülkesine göç etmişti. Çiçinadze Ustamisi'yi İmerhevi vadisinde Gürcü dilinin konuşulduğu köyler arasında saymıştır.Ustamisi köyü, Birinci Dünya Savaşı'nın sonunda Rusların bölgeden çekilmesinin ardından bir süre Gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. Bu durum, 7 Mayıs 1920 tarihinde imzalanan Moskova Antlaşması'yla Sovyet Rusya tarafından da kabul edildi. Ancak Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında, 16 Mart 1921'de imzalanan Moskova Antlaşması uyarınca Ustamisi Türkiye'ye bırakıldı.Ustamisi, 1922 yılında Artvin livasında yapılan nüfus tespiti sırasında Şavşat kazasının İmerhevi nahiyesine bağlı bir köydü. Köyde, 146'sı kadın ve 150'si erkek olmak üzere, 38 hanede 296 kişi yaşıyordu. Bu tarihte de nüfusun tamamı Gürcü olarak kaydedilmiştir. Nitekim Samglieti (სამგლიეთი), Sakdari (საყდარი), Napudzari (ნაფუძარი), Zegani (ზეგანი), Tzitelisei (წითელისერი), Natsuhara (ნაცუხარა), Petrikana (პეტრიყანა), Venahi (ვენახი), Çişkari (ჭიშკარი), Piçnara (ფიჭვნარა) gibi günümüze ulaşan mevki adları da buranın bir Gürcü yerleşimi olduğunu göstermektedir.Ustamisi veya Ustamis Türkçe olmadığı için köyün adı 1925 yılında Eskikale olarak değiştirilmiştir. Eskikale köyü, 1940 genel nüfus sayımında Çoruh vilayetinin Şavşat kazasına bağlı Meydancık nahiyesinin köylerinden biriydi ve nüfusu 616 kişiden oluşuyordu. 1965 yılına gelindiğinde köyde yaşayan insan sayısı 1.025 kişiyi bulmuştu ve bu nüfus içinde 211 kişi okuma yazma biliyordu.Eskikale köyünde çoğu yıkılmış sekiz kilise kalıntısı ve bir de kale vardır. Kiliselerden biri Hanebi (Tsinavelati) mahallesindeki tek nefli bir köy kilisesidir. Bu kiliseden geriye yıkıntılar kalmıştır. Köyün Merkez mahallesinde bulunan kilise de tamamen yıkılmıştır. Köylüler kiliseye “Sakdari” demekle birlikte, bu kelimenin Gürcüce kilise anlamına geldiğini bilmemektedirler. Merkez mahalledeki bir başka kilisenin temeli üzerinde bir ev inşa edilmiştir. Zegani mahallesindeki köy kilisesinden de geriye bir şey kalmamıştır. Ancak kilisenin 200 m uzağındaki eski mezarlar dikkat çekicidir. Patsa Çihori (Küçük Çihori) mahallesinin merkezinde bulunan köy kilisesi de tamamen yıkılmıştır. Patsa Çihori mahallesinde, “Çedruli” denilen yerde bir köy kilisesi daha varmış, ama geriye yıkıntılardan başka bir şey kalmamıştır. Zegani mahallesindeki kilisenin temelleri üzerine bugünkü cami inşa edilmiştir. Bir başka kilise ise, Tsepta Kalesi içinde yer alan tek nefli bir yapıdır. Bu kiliseden geriye sadece yıkıntılar kalmıştır.Tsepta Kalesi Ustamisi köyünün tarihine ışık tutan önemli bir tarihsel yapıdır. Köyün kuzeyinde yöreye hakim bir tepede yer alan kale, 45 × 36 m ebatlarındadır ve bazı kısımları bugün de ayaktadır. Kalede kilisenin dışında iki de kule bulunmaktadır.