Anlatım bozukluğu

Anlatım bozuklukları, yazılı veya sözlü anlatımda karşılaşılan hatalardır. Bu hatalar yapısal (dilbilgisel) veya anlam ve mantık bakımından olabilir. Öge eksikliği, ek eksikliği gibi yapısal bozukluklara "bağlaşıklık hataları"; gereksiz sözcük kullanımı, yanlış sözcük kullanımı gibi anlamsal bozukluklara ise "bağdaşıklık hataları" denir.Özne tekil ise, yüklem de tekil olmalıdır. Ancak bazen saygı veya alay amacı ile yüklem çoğul kullanılabilir.Özne bir insan ise yüklem tekil de çoğul de olabilir. Özne insan değilse ve kişileştirilmemişse (hayvanlar, bitkiler, cansız varlıklar, soyut kavramlar vs.) yüklem tekil olur.Çoklu öznedeki şahıslardan biri birinci tekil şahıs zamiri (ben) ise yüklemin kişisi birinci çoğul şahıs (biz) olur.Çoklu öznedeki şahıslardan biri ikinci tekil şahıs zamiri (sen) ise yüklemin kişisi ikinci çoğul şahıs (siz) olur.Türkçede bazı belgisiz zamirler ve bağlaçlar sadece olumlu veya sadece olumsuz yüklemle birlikte kullanılır.Herkes canla başla çalışıyor, şikayet etmiyordu. (yanlış) || Herkes canla başla çalışıyor, kimse şikayet etmiyordu. (Doğru. Olumsuz yüklem ortak kullanılamaz.)Cümlelerde gerekli olan bazı ögelerin kullanılmamasından kaynaklanır. Düzeltilebilmesi için uygun ögelerin getirilmesi gerekir.Özne eksikliği hatası, genellikle birleşik, bağlı veya sıralı cümlelerde görülür. Bu tür cümlelerde birden fazla yargı bulunur. Yan cümleciklerin yargısı ana cümlenin öznesi ile uyumlu değilse (özne paylaşılamıyorsa), uygun bir özne eklenmelidir.Tava'nın bakırı çıkınca kullanılmaz oldu. || Tava'nın bakırı çıkınca tava kullanılmaz oldu. || Tava, bakırı çıkınca kullanılmaz oldu.Hastanenin inşaatı 29 Ekim'de tamamlanacak ve hizmete açılacak. || Hastanenin inşaatı 29 Ekim'de tamamlanacak ve hastane hizmete açılacak.Türkçede gizli özne kullanımı oldukça yaygındır ve bu durum genellikle bir özne eksikliği hatası değildir.Nesne eksikliğinden kaynaklanan problemler, genellikle hem geçişli hem de geçişsiz yargı bulunduran cümlelerde görülür.Siz birbirinizi bağışlasanız bile ben bağışlamam! (Orhan Çubukçu) (yanlış) || Siz birbirinizi bağışlasanız bile ben sizi bağışlamam! (doğru)Ona hem çok kızıyorum hem de çok seviyorum. || Ona hem çok kızıyorum hem de onu çok seviyorum. (doğru)Yeni çıkan kitapları incelemek ve tezi için yararlanmak istiyordu. || Yeni çıkan kitapları incelemek ve onlardan tezi için yararlanmak istiyordu. (doğru)Yaşlı komşusuna hemen her gün uğrar, ilgilenirdi. || Yaşlı komşusuna hemen her gün uğrar, onunla ilgilenirdi.Türkçedeki ek-fiiller (ek-eylemler) "idi", "imiş", "ise" ve "-dir"dir. Bunların özellikle bağlı veya sıralı cümlelerde kullanılmaması, anlatım bozukluğuna neden olabilir.Yemekler lezzetli fakat yeterince sıcak değildi. || Yemekler lezzetliydi, fakat yeterince sıcak değildi.Türkçede fiilimsiler (eylemsiler) isim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiildir. Bunların hatalı kullanımı veya gerektiğinde kullanılmaması anlatım bozukluğuna neden olur.Doktor hastanın tuzlu yemekler ve alkol almasını yasakladı. (Yemek "alınmadığı" için, "yeme" isim-fiili eklenmelidir.)Cümlede "etmek", "olmak" gibi yardımcı fiiller hatalı olarak eksik bırakılmamalı, bileşik fiillerin ilk sözcüğü, sıralı ve bağlı cümlelerde hatalı yardımcı fiillere bağlanmamalıdır.İsim ve sıfat tamlamalarının yanlış yazılması veya yanlış sözcüklere bağlanması anlatım bozukluğuna neden olur. Örneğin Türkçede kalıplaşmış birkaç özel tamlama dışında sayı tamlamalarında çoğul eki kullanılmaz.Orman, ötüşen kuşları ve çiçekleriyle bir başka güzeldir. (Çiçekler ötüşmeyeceği için "kuşlarıyla" yazılmalı veya cümle ...çiçekleri ve ötüşen kuşları... diye düzenlenmelidir.)Ek hataları genellikle iyelik ekinin gereksiz kullanılmasından veya tamlayan ekinin kullanılmamasından kaynaklanır.Bu yaz bisiklete binmesini öğrenmişti. (Binmesini sözcüğündeki iyelik eki gereksizdir, sözcük binmeyi olmalıdır.)Metin, kimsenin önemsemediği önemli konuları içermesi beni mutlu etti. (Metin ... içermesi doğru olmayacağından metin sözcüğüne tamlayan eki getirilerek metnin ... içermesi olmalıdır. Bu örnek "tamlama hataları" başlığı altına da girebilir.)Üç dakikaya gelirim dedi ama tam üç dakika sonra geldi. (Ama bağlacı cümlenin yönünü değiştirir ve öncesindeki yargıyla sonrasındaki yarfı çelişmelidir, bu cümlede ama bağlacı yerine ve gibi bir bağlaç kullanılabilir.)Türkçede bazen aynı sözcüğü birden fazla kez kullanmak gerektiğinde, aynı sözcüğü tekrar kullanmaktan kaçınmak için, eş anlamlı sözcükler birlikte kullanılabilir. Bu bir anlatım bozukluğu değildir.Cümlede "etmek", "olmak" gibi yardımcı fiiller hatalı olarak eksik bırakılmamalı, bileşik fiillerin ilk sözcüğü, sıralı ve bağlı cümlelerde hatalı yardımcı fiillere bağlanmamalıdır.Kardeşim ne istediğini sessizce kulağıma fısıldadı. ("Fısıldamak" sözcüğünde "sessizce" anlamı vardır.)Bir çocuk dergisi vasıtasıyla tanıştığım mektup arkadaşımla uzun yıllar karşılıklı mektuplaştık. (İşteş fiilde "karşılıklı" anlamı mevcuttur.)Bunu sane ödünç veriyorum çünkü vereceğini bildiğim için. (Çünkü bağlacı ve için edatı, ikisi de neden bildirir.)Sanatçı konserde bestelediği şarkıları söyledi. (Şarkılar konser esnasında bestelenmediği için "kendi" sözcüğü eklenebilir veya ögelerin sırası değiştirilebilir.)Tamirci, on dakikada havuzun suyunu boşaltan dinamoyu tamir etti (yanlış) cümlesindeki “on dakikada” sözünün yeri anlatımda bozukluğa yol açmaktadır çünkü söylenmek istenen dinamonun havuz suyunu on dakikada boşaltması değil, tamirin on dakikada yapılmasıdır || Tamirci, havuzun suyunu boşaltan dinamoyu on dakikada tamir etti. (doğru)Türkçede vurgulanan öge yükleme yaklaştığı için sözcük sırası her zaman bir hata belirtisi değildir."Onun" ve "senin" zamirleri ile kurulan belirtili isim tamlamalarında zamir kısmı gizli durumda bırakıldığında bazen anlam karmaşası ortaya çıkabilir.Gazetedeki yazılarını zevkle takip ediyoruz. (Kimin yazılarının takip edildiği tek başına bu cümleden anlaşılamaz.)Cümlede kıyaslama yapılırken sözcüklerin yanlış kullanılması veya eksik olması anlam karmaşasına neden olabilir.Akif, sınıf arkadaşlarına göre az çalışıyor. (Kıyaslamayı yazarın mı yoksa diğer öğrencilerin mi yaptığı açık değildir.)Tatlı yemeyi senden çok seviyorum. (Yazarın tatlı yemeyi karşısındaki kişinin tatlı yemeyi sevdiğinden mi, karşısındaki kişiden mi çok sevdiği belli değildir.)Türkçede noktalama işaretlerinin; özellikle nokta, virgül ve noktalı virgülün hatalı kullanımı bir cümlenin anlamını değiştirebilir.Genç adamı hasretle kucakladı. (Genç bir adamın mı kucaklandığı yoksa bir gencin adamı mı kucakladığı belli değildir.)Burası elmasıyla meşhur bir yerdir. (Meşhur olan şeyin elma mı elmas mı olduğu açık olmadığı için kök tırnak içine alınmalıdır: "elma"sıyla, "elmas"ıyla.)Cümlede şüphesiz ve muhtemelen, yaklaşık ve tam gibi anlamca çelişen sözcükler bir arada kullanılmamalıdır.Yanlış sözcük seçimi bazı kaynaklarda "sözcükleri yanlış anlamda kullanmak" olarak geçer. Anlamca benzer bazı sözcüklerin karıştırılması anlatım bozukluğuna neden olur. Bunlara örnek olarak şans ve risk, neden olmak ve sağlamak, dokumak ve örmek, has ve özgün, kapsamak ve kaplamak, özel ve özgü, sayesinde ve yüzünden gibi sözcük grupları verilebilir.Bu ameliyatta az da olsa ölüm şansı vardır. ("Şans" genellikle olumlu anlamda kullanılır. Burada "risk" kullanılmalıdır.)Yöneticilerin sorumsuzluğu şirketin iflas etmesini sağladı. (Yüklem olumsuz bir anlam taşıdığı için "neden olmak" daha uygundur.)Deyim ve atasözleri kalıplaşmış sözcük gruplarıdır. Bunların sözcüklerini eş ya da yakın anlamlılarıyla ile değiştirmek veya bunları yanlış anlamda kullanmak anlatım bozukluğuna neden olur.Eşim işyerinde üstlerinin gözüne batarak kısa zamanda terfi aldı. ("Göze batmak" olumsuz anlam taşır. Doğrusu "göze girmek" olmalıdır.)Bebekler bu dönemde yürümeyi, ardından da ayakta durmayı öğrenirler. (Yürümek, ayakta durmakdan sonra öğrenilir.)Yoğun kar yağışı nedeniyle ölümlü kazalar ve hatta yaralanmalar meydana geldi. (Ölüm, yaralanmadan daha ciddi bir durumdur.)Cümlede gereksiz sözcük, ek vs. bulunmamasıdır. Örneğin, “Doktor istirahat edip dinlenmemi istedi” cümlesi duru değildir çünkü “İstirahat etmek” ile “dinlenmek” aynı anlamdadır.“Olayı öğrenir öğrenmez hemen savcılığa koştu.” cümlesinde “öğrenir öğrenmez” ile “hemen” aynı anlamdadır ve duruluğu engellemektedir.“Genç kadına yardım etti.” cümlesi iki anlama gelmektedir, virgül kullanımı veya bir özne eklenmesi bu duruma açıklık getirir.“Seni seviyor, asla kızmıyoruz” cümlesinde “sana” dolaylı tümleci eksik olduğundan cümle doğru değildir.