Eskimo - Aleut dilleri

Eskimo - Aleut dil ailesi, Grönland, Kanada, Alaska ve Sibirya'nın belli bölgelerinde konuşulan dillerdir. Eskimo - Aleut halklarının ana dilleridir.Günümüzde Rusya'ya bağlı Çukçi Yarımadası'nda birkaç ufak adacık halinde Yupik dilleri, Amerika Birleşik Devletlerine bağlı Alaska eyaletinde Yupik dilleri, Aleut ve İnuit dilleri, Kanada ve Grönland'da yalnızca İnuit dilleri bulunmaktadır. Eskimo - Aleut dilli halkların nüfusu 102.000  kişidir.Eskimolog (Eskimoloji uzmanı) Michael Fortescue’nün 1998’de ortaya attığı farazî Ural - Sibirya dilleri  (= Ural, Yukağır, Çukçi - Kamçatka, Eskimo - Aleut) grubuna dilciler ikna edicilikten uzak olduğu için temkinli yaklaşmaktadır.Joseph Greenberg tarafından 2000-2002 'de ortaya atılan Avrasyatik dil grubuna Yenisey dilleri hariç, kuzey Avrasya'daki dil aileleri ile birlikte Eskimo - Aleut dilleri de dahil edilse de tartışmalar sürmektedir.Dil verileri ve arkeolojik kalıntılar Eskimo halklarının Bering Boğazı'nın buzlarla kaplanıp kara köprüsü olduğu zamanlarda günümüzden 10.000 yıl önce iki ayrı etnik grup (Eskimo ve Aleut) olarak Alaska'dan Kamçatka'ya kadar olan bölgede bulunduklarını göstermektedir. Eskimo ve Aleutların denizde avlanma tekniklerinin geliştirilmesinden önce bölündüklerini gösteren dil verileri arasında ok ve yay için ortak kelimelerin bulunması, bunun yanında deniz avcılığı terimlerinin Eskimo ve Aleutlarda farklı olması gösterilebilir. Eskimo ve Aleutlar deniz avcılığını birbirlerinden bağımsız olarak geliştirmişlerdir.Alaska Yerli Dil Merkezine göre Eskimo-Aleut halklarının nüfusu ve anadillerini konuşabilen kişi sayısı:Eskimo kabile adları -miut ('halk') yapım ekiyle kurulur. Şivelerini belirtmek için de -miutun eki getirilir.Unanganca (Aleutça) [kendilerince Unangam Tunuu (dil), Unangax̂ (sg), Unangax (dual), Unangan (pl/Doğu lehçesinde), Unangas (pl/Batı lehçesinde)]. Alaska’yı Aleut adalarından keşfe başlayan öncü Rusların yerli halk için kullandığı Алеуты adı Aleutlar (=Unangan/Supikçe: Taya'uq) ile Supikleri (=Alutiiq алютик язык/Supikçe: Sugpiaq; Unanganca: Kanaaĝin) kapsıyordu. Günümüz Alaska İngilizcesinde new usage terimi olarak Aleut adı Alutiiq biçiminde Supikler ve Supikçe [bazıları Alutiiq adını Batı Supikleri için, Sugpiaq adını da Doğu Supikleri için daraltır] için kullanılırken Aleutlar ve Aleutça için Unangan adı tercih edilmektedir.Sasignan Unangancası [kendilerince Sasignan; Doğu lehçesinde Sasxinan; Batı lehçesinde Sasxinas; İngilizce Attuan]. Attu, Agattu, Semichi adalarında konuşulur.Rus Unangancası [kendilerince Kasakam Unangangis 'Rus Aleutları'; İngilizce Copper Island Aleut; Rusça медновский язык]. Rusça temelli Sasignan kreolü olup Rusya Federasyonuna bağlı Commander adalarında (Остров Беринга и Медный Остров) konuşulur.Sirenik Yupikçesi [kendilerince сиӷы́ныгмы̄́ӷа (sg) сиӷы́ныгмы̄́ӷий (pl]; İngilizce Sireniki Yupik; Rusça сиреникский язык]. Rusya Federasyonuna bağlı Sireniki (Посёлок Сиреники) köyünde konuşulan bu dil 1997 yılında yok oldu.Ungazik Yupikçesi [kendilerince Уңазиӷмӣ (sg) Уңазиӷмӣт (pl); İngilizce Chaplino dialect; Rusça Уназикский говор]. Rusya Federasyonuna bağlı Ungazik (Посёлок Унгазик ya da Чаплино) köyünde konuşulur.Avan Yupikçesi [Rusça Аванский говор]. Rusya Federasyonuna bağlı Avan (Посёлок Аван) köyünde konuşulur.İmtuk Yupikçesi [Rusça Имтукский говор]. Rusya Federasyonuna bağlı İmtuk (Посёлок Имтук) köyünde konuşulur.Sivuqaq Yupikçesi [kendilerince Yupigestun; İngilizce St. Lawrence Island Yupik; Rusça диалект острова Св. Лаврентия]. ABD'ye bağlı Sivuqaq (St. Lawarence) adasında konuşulur ve İngilizcede "Siberian Yupik" adı gündelik dilde daha çok bu lehçe için kullanılır.Naukan Yupikçesi [kendilerince нывуӄаӷмит; İngilizce Naukan Yupik, Naukanski Yupik; Rusça науканский язык]. Rusya federasyonuna bağlı Naukan (Посёлок Наукан) ile Dejnyov (Посёлок Дежнёв) köylerinde konuşulur.Alaska Yupikçesi [İngilizce Alaskan Yup'ik, Central Alaskan Yup'ik]. İngilizcede apostrofsuz Yupik biçimi Sibirya Yupikçesi için kullanılırken, Alaska Yupikçesi için apostroflu Yup'ik biçimi tercih edilir.Yupikçe [kendilerince Yugtun ya da Yugcetun (dil), Yupiaq (sg), Yupiik (dual), Yupiit (pl); İngilizce General Central Yup’ik]Çupikçe [kendilerince Cugtun ya da Cugcestun (dil), Cup’ik (sg) Cupiik (dual) Cupiit (pl); İngilizce Cup’ik, Hooper Bay-Chevak Cup’ik]. Yupik alfabesinde c harfi ç (ch) sesine tekabül eder.Nunivak Çupikçesi [kendilerince Cugtun (dil), Cup’ig (sg), Cupiik (dual), Cupiit (pl), Nuniwarmiut; İngilizce Cup’ig, Nunivak Cup’ig or Cup’ik]. Nunivak adasında konuşulurSupikçe [kendilerince Sugcestun, Sugt'stun, Sugtestun (dil), Sugpiaq (sg), Sugpiak (dual), Sugpiat (pl) ya da Alutiitstun (dil), Alutiiq (sg), Alutiik (dual), Alutiit (pl); İngilizce Alutiiq, Sugpiaq, Pacific Yupik]Batı Supikçesi [kendilerince Kaniagmiut; İngilizce Koniag Alutiiq, Koniag dialect, Alutiiq (sensu stricto)]Güney şivesi [İngilizce Southern subdialect]. Kodiak adasındaki Akhiok ve Old Harbor şehirlerinde konuşulur.Kuzey şivesi [İngilizce Northern subdialect]. Kodiak adasındaki Karluk, Larsen Bay, Port lions, Ouzinkie ve Kodiak şehirlerinde konuşulur.Doğu Supikçesi [İngilizce Chugach Alutiiq, Chugach dialect, Chugach Eskimo, Sugpiaq (sensu stricto)]Ada Doğu Supikçesi [kendilerince Chugachigmiut; İngilizce Chugach Alutiiq of Prince William Sound, Chugach proper]İngalik İnyupikçesi [kendilerince Ingalikmiut; İngilizce Ingalikmiut Eskimo]. ABD'ye bağlı Küçük Diomede (Little Diomede) adasında az sayıda konuşanı vardır.İmaqliq İnyupikçesi [kendilerince Imaqłit; Rusça имакликский диалект]. Rusya Federasyonuna bağlı Büyük Diomede (Остров Ратманова, Большой Диомид) adasında konuşulan bu dil 1948 yılında yok oldu.Malimiut İnyupikçesi [İngilizce Malimiutun]. Malimiut adı komşuları olan Yupikler tarafından verilmiştir.Kuzey Alaska İnyupikçesi [kendilerince Iñupiatun (dil), Iñupiaq (sg), Iñupiak (dual), Iñupiat (pl); İngilizce North Alaskan Inupiatun]Uummarmiut İnyupikçesi [kendilerince Uummarmiut, Uummarmiutun; İngilizce Uummarmiut Iñupiaq, West Arctic Inupiatun, Canadian Iñupiaq]. Kanada'da Mackenzie deltasında yer alan Aklavik ve Inuvik şehirlerinde konuşulur. Kökenleri Nunamiut'lara dayanır. Etnik olarak “Inupiaq” olsa da Kanada’da siyasi sebeplerle “Inuvialuit” adı altında toplanır.Batı Kanada İnuitçesi [İngilizce Inuvialuktun (dil), Inuvialuit (ırk), Western Canadian Inuktitut]. Kanada (Kuzeybatı Toprakları)'da resmi dillerden biridir.Siglit İnuitçesi [İngilizce Siglitun, Siglit, Inuvialuktun proper]. Kanada (Kuzeybatı Toprakları)'da Tuktuyaaqtuuq (Tuktoyaktuk), Paulatuuq (Paulatuk), Ikaasuk (Sachs harbour) ve Inuuvik (Inuvik) şehirlerinde konuşulur.Kangiryuarmiut İnuitçesi [İngilizce Kangiryuarmiutun subdialect]. Kanada (Kuzeybatı Toprakları)'da Ulukhaqtuuq (Ulukhaktok, Kangiryuaq, Holman) şehrinde konuşulur.İqaluktuuttiaq İnuitçesi [İngilizce Cambridge subdialect]. Kanada Nunavut'da Iqaluktuuttiaq (ᐃᖃᓗᒃᑑᑦᑎᐊᖅ, Cambridge Bay) şehrinde konuşulur.Qurluqtuq İnuitçesi [İngilizce Coppermine subdialect, Kugluktuk dialect]. Kanada Nunavut'da Qurluqtuq (ᖁᕐᓗᖅᑐᖅ, Kugluktuk, Coppermine) şehrinde konuşulur.Umingmaktuuq İnuitçesi [İngilizce Bathurst subdialect]. Kanada Nunavut'da Umingmaktuuq (Umingmaktok, Bathurst) şehrinde konuşulur.Natsilik İnuitçesi [kendilerince Nattilingmiutut (dil); İngilizce Natsilik subdialect, Natsilik proper]. Kanada Nunavut'da ᑕᓗᕐᔪᐊᑦ (Talurjuat/Spence Bay) ile ᓇᐅᔭᑦ (Naujat/Repulse Bay) şehirlerinde konuşulur.Arviligjuaq İnuitçesi [İngilizce Arviligjuaq subdialect]. Kanada Nunavut'da ᐊᕐᕕᓕᒡᔪᐊᖅ (Arviligjuaq/Pelly Bay) şehrinde konuşulur.Utkuhiksalik İnuitçesi [kendilerince Utkuhiksalingmiutitut (dil); İngilizce Utkuhiksalik subdialect, Utkuhikhalik, Gjoa Haven dialect]. Kanada Nunavut'da ᐅᖅᓱᖅᑑᖅ (Uqsuqtuuq/Gjoa Haven) ile ᖃᒪᓂ‛ᑐᐊᖅ Qamani'tuaq (Baker Lake) şehirlerinde konuşulur.Doğu Kanada İnuitçesi [kendilerince ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ Inuktitut; İngilizce Inuktitut, Eastern Canadian Inuktitut]. Kanada (Nunavut)'da resmi dillerden biridir.Kivalliq İnuitçesi [kendilerince ᑭᕙᓪᓕᕐᒥᐅᑦ Kivallirmiut, Kivallirmiutut, Kivallirmiutun, Inuktitun; İngilizce Kivalliq, Keewatin dialect, Caribou dialect, Caribou Inuit (sensu stricto)]. Kanada (Nunavut)'da ᖃᒪᓂᑦᑐᐊᖅ (Qamanittuaq/Baker Lake) ile ᑎᑭᕋᕐᔭᖅ (Tikirarjuaq/Whale Cove) şehirlerinde konuşulur.Aivilik İnuitçesi [kendilerince Aivilingmiutut, Inuktitut; İngilizce Aivilik dialect, Walrus Inuit]. Kanada'da ᓴᒡᓕᖅ (Sagliq/Southampton Island), ᐃᒡᓗᓪᓕᒑᕐᔪᒃ (Igluligaarjuk/Chesterfield Inlet) ve ᑲᖏᖅᖠᓂᖅ (Qangiqłiniq/Rankin Inlet) şehirlerinde konuşulur.Kuzey Qikiqtaaluk İnuitçesi [kendilerince Qikiqtaaluk uannangani, Inuktitut; İngilizce North Baffin dialect, North Qikiqtaaluk dialect]. Kanada (Nunavut)'da ᐃᒡᓗᓕᒃ (Iglulik/Igloolik), ᓴᓂᕋᔭᖅ (Sanirajaq/Hall Beach), ᒥᑦᑎᒪᑕᓕᒃ (Mittimatalik/Pond Inlet), ᑲᖏᖅᑐᒑᐱᒃ (Kangiqtugaapik/Clyde River), ᐃᒃᐱᐊᕐᔪᒃ (Ikpiarjuk/Arctic Bay), ᓇᓂᓯᕕᒃ (Nanisivik), ᖃᐅᓱᑦᑐᖅ (Qausuittuq/Resolute) ve ᐊᐅᔪᐃᑦᑐᖅ (Aujuittuq/Grise Fiord) şehirlerinde konuşulur.Güney Qikiqtaaluk İnuitçesi [kendilerince Qikiqtaaluk nigiani, Inuttitut; İngilizce South Baffin dialect (sensu lato), South Qikiqtaaluk dialect]. Kanada (Nunavut)'da ᑲᖏᖅᑐᒑᐱᒃ (Kangiqtugaapik/Clyde River), ᕿᑭᖅᑕᕐᔾᔪᐊᖅ (Qikiqtarjuaq/Broughton Island), ᐸᖕᓂᖅᑐᐅᖅ (Pangniqtuuq/Pangnirtung), ᐃᖃᓗᐃᑦ (Iqaluit/Frobisher Bay), ᑭᖕᒥᕈᒃ (Kingmiruk/Lake Harbour) ve ᑭᙵᐃᑦ (Kinngait/Cape Dorset) şehirlerinde konuşulur.Nunavik İnuitçesi [kendilerince Inuttitut, Nunavimmiutitut, Nunavimiut; İngilizce Nunavik dialect, Arctic Quebec Inuit]. Kanada'da ᑰᑦᔪᐊᕌᐱᒃ (Kuujjuaraapik/Great Whale River), ᐅᒥᐅᔭᖅ (Umiujaq), ᐃᓄᑦᔪᐊᖅ (Inujjuaq/Inukjuak), ᐳᕕᕐᓂᑐᖅ (Puvirnituq), ᓴᓂᑭᓗᐊᖅ (Sanikiluaq), ᒣᓚᓯᒃᑯᑦ (Mailasikkut/Chisasibi)*, ᐊᑯᓕᕕᒃ (Akulivik), ᐃᕗᔨᕕᒃ (Ivujivik), ᓴᓪᓗᐃᑦ (Salluit), ᑲᖏᖅᓱᔪᐊᖅ (Kangiqsujuaq), ᖁᐊᖅᑕᖅ (Quaqtaq), ᑲᖏᕐᓱᒃ (Kangirsuk), ᐊᐅᐸᓗᒃ (Aupaluk), ᑕᓯᐅᔭᖅ (Tasiujaq), ᑰᑦᔪᐊᖅ (Kuujjuaq/Fort Chimo), ᑲᖏᖅᓱᐊᓗᑦᔪᐊᖅ (Kangiqsualujjuaq), ᑕᕐᐸᖓᔪᖅ (Tarpangajuq) ve ᑭᓪᓕᓂᖅ (Killiniq/Port Burwell) şehirlerinde konuşulur.Nunatsiavut ya da Labrador İnuitçesi [kendilerince Inuttut, Inuttitut, Nunatsiavummiutut, Labradorimiutut; İngilizce Labrador Inuttut, Labrador Inuttitut]. Kanada'da Naini (Nain), Hopedale, Maqûvik (Makkovik), Ukkusitsalik (Davis Inlet), Vaali (Goose Bay–Happy Valley), Nutâk (Nutak), Hebron†, Tikirarsuarusik (Rigolet) şehirlerinde konuşulur.Kuzey Nunatsiavut İnuitçesi [İngilizce Northern Labrador subdialect, Labrador Inuttut (sensu stricto)]Grönland İnuitçesi [kendilerince Kalaallisut; İngilizce Greenlandic, Greenlandic Inupik, Greenlandic Inuktitut; Danca grønlandsk]. Danimarka'ya bağlı Grönland'da esmi dildir.Kuzey Grönland İnuitçesi [kendilerince Avannarhuarmiutut (yazı dili: Avanersuarmiut[u]ut), Kalaallihut, Inuktun, Taissumanialungmiut, Inughuit; İngilizce North[ern] Greenlandic, dialect of Avanersuaq, Polar Greenlandic, Polar Inuit; Danca nordgrønlandsk, polareskimoisk i Thuleområdet]. Qaanaaq şehrinde konuşulur.Batı Grönland İnuitçesi [kendilerince Kitaamiutut/Kalaallisut; İngilizce West[ern] Greenlandic, West Greenland Inuit, Dialect of Kitaa; Danca vestgrønlandsk]Kuzey Batı Grönland İnuitçesi [İngilizce North West Greenlandic; Danca nordvestgrønlandsk]. Upernavik, Uummannaq, Diskobugt ve Aasiaat şehirlerinde konuşulur.Orta Batı Grönland İnuitçesi [İngilizce Central West Greenlandic; Danca centralgrønlandsk]. Sisimiut, Maniitsoq ve Nuuk şehirlerinde konuşulur.Güney Batı Grönland İnuitçesi [İngilizce South West Greenlandic; Danca sydvestgrønlandsk]. Paamiut, Qadortoq ve Kap Farvel (Nunap Isua) şehirlerinde konuşulur.Nanortalik-Qaqortoq şivesi [İngilizce Nanortalik-Qaqortoq (sub-)dialect; Danca Qassimiut-Nanortalik dialekten]Doğu Grönland İnuitçesi [İngilizce East[ern] Greenlandic, East Greenland Inuit, dialect of Tunu; Danca østgrønlandsk]. Angmagssalik ve Ittoqqortoormiut (Illoqqortoormiut) şehirlerinde konuşulur.Alaska'da 1980 ile 1992 yıllarında Eskimo-Aleut dilli halkların nüfusu ve anadillerini konuşabilenlerin sayısıKelimelerde üç sayı vardır: tekil, ikil, çoğul (ikil yalnızca Grönland  İnuitçesi ile Sirenik Yupikçesinde yoktur)Türkçede iyelik tamlaması (genitive + possessive) ile ifade edilen (örn: adamın evi) yapılar, İnyupikçede iyelik tamlaması olmadığı için ona yakın başka bir yapıyla kurulur: relative + absolutive:Aleutça:Unangam tunuu: Aleut dilitayaĝum ulaa: adamın evitayaĝus hlangis: adamın oğullarıalaĝum qaa: deniz balığıisuĝim ajagaa: dişi foksabaakam tutuusiki: köpeğin kulaklarıEskimo dillerinde mastar (infinitive) olmadığı için sözlüklerde fiiller genelde üçüncü tekil şahıs bildirme kipi (indicative) olarak yer alır ya da uluslararası teamüllere uygun olarak tire (-) ile fiil kökü belirtilir.Eskimo - Aleut dillerinde Vikipedi versiyonları arasında İnyupikçe, Doğu Kanada İnuitçesi  ve Grönland İnuitçesi  bulunmaktadır. Alaska Yupikçesi''' versiyonu ise Incubator'da test edilmektedir.