12 Eylül Darbesi'ne giden süreç

Türkiye'de 12 Eylül 1980 Darbesi'ne giden süreç (1978-12 Eylül 1980); Türkiye'de siyasi, ekonomik, sosyal krizlerin yaşandığı ve 4.250'den fazla kişinin öldürüldüğü dönemdir. "Örtülü iç savaş" olarak da tanımlanmıştır.16 Mart 1978 günü İstanbul Üniversitesinde sol görüşlü öğrencilere yönelik bombalı saldırı düzenlendi. Patlamadan sonra üzerlerine ateş açıldı. 7 öğrenci öldü. 31'i ağır 100'den fazla öğrenci yaralandı. Bu olay 16 Mart Katliamı olarak bilinir.16 Mart 1978 günü Kadıköy Ticaret Lisesine sağ görüşlü kişilerce yapılan saldırıda sol görüşlü Mehmet Nuri Ayyıldız öldü. 2 öğrenci yaralandı. Cinayetten sonra MHP İstanbul İl Başkanı Recep Haşatlı'nın oğlu Mustafa Haşatlı ile birlikte 3 şüpheli yakalandı.17 Mart 1978 günü Adana'da Enstitü Meslek Lisesinden çıkarken sağ görüşlü kişilerin saldırısı sonucu bir genç öldü.17 Mart 1978 günü Türkiye Komünist Partisi/Marksist-Leninist militanları tarafından gerçekleştirilen Ümraniye Katliamı'nda MİSK üyesi 5 işçi işkenceyle öldürüldü.19 Mart 1978 günü İstanbul'da öğrenci yurdunda nöbetçi polis Şakir Gülgüner tabancasıyla yakaladığı ülkücü Gülman Yakar'a müdahale ettiği sırada diğer ülkücüler tarafından kurşunlanarak öldürüldü. Kaçak ülkücüler 26 Mart'ta yakalandı.23 Mart 1978 günü Ali Osman Beydilli (21) ve Güven Bilgili (24), Adana’da akşam Mühendislik Yüksek Okulundan çıkıp evlerine giderken 2 ülkücü militanın silahlı saldırısında öldürüldü.24 Mart 1978 günü sağcı örgütlerin üzerine giden Ankara Cumhuriyet Savcısı Doğan Öz, ülkücü militan İbrahim Çiftçi tarafından öldürüldü. Çiftçi, yargılamalar sonucu 3 Ağustos 1979’da idama mahkûm edildi. Kararda cinayetteki rolleri nedeniyle MHP Konya Milletvekili İhsan Kabadayı ile MHP Genel Sekreteri Nevzat Köseoğlu ve Yaşar Okuyan hakkında suç duyurusunda bulunulmasına karar verildi.5 Nisan 1978 günü CHP Zonguldak Milletvekili Avni Gürsoy'un evine Ülkücü İşçiler Derneği genel sekreteri Mustafa Sami Barsan tarafından patlayıcı madde atıldı. Daha sonraki yargılamalarda suç ortağı İbrahim Akgün ile birlikte başka suçlarla birlikte toplam 22 yıl hapse mahkûm oldu.7 Nisan 1978 günü İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi hocalarından sol görüşlü Doç. Dr. Server Tanilli'ye silahlı saldırı düzenlendi, Tanilli felç oldu.13 Nisan 1978 günü ODTÜ Öğretim Üyesi sol görüşlü Prof. Dr. Mehmet Kıcıman'ın evine Ülkücü İşçiler Derneği genel sekreteri Mustafa Sami Barsan ve suç ortağı tarafından patlayıcı madde atıldı. Daha sonraki yargılamalarda suç ortağı İbrahim Akgün ile birlikte başka suçlarla birlikte toplam 22 yıl hapse mahkûm oldu.17 Nisan 1978 günü Malatya Belediye Başkanı Hamit Fendoğlu, kendisine posta yoluyla gönderilen bombalı bir paketin elinde patlaması sonucu gelini ve 2 torunuyla birlikte öldü.17-20 Nisan 1978 günleri arasında Malatya'da solculara ve Alevilere yönelik Malatya Katliamı'nda 8 kişi öldü, 100 kişi yaralandı 473 iş yeri tahrip edildi.20 Nisan 1978 günü Erzurum Atatürk Üniversitesi'nde derslere girmek isteyen solculara yönelik saldırılara müdahale eden polislerle ülkücüler arası çatışma çıktı. 15 polis, 5 öğrenci yaralandı. Olaylardan dolayı 500 ülkücü gözaltına alındı.21 Nisan 1978 günü İstanbul Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademisi'ne ülkücülerin saldırısı sonucu 2'si ağır, 4 öğrenci yaralandı. Okulda eğitime 5 Mayıs'a kadar ara verildi.9 Mayıs 1978 günü Yıldız Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademisi öğrencilerine üç otomobilden sağ görüşlü kişiler tarafından ateş açıldı. Müjdat Çelikyay, Hasan Okut, Renan Eriş isimli 3 öğrenci öldü, 14 öğrenci yaralandı.11 Mayıs 1978 günü Ankara'da evinde patlayıcı madde yapımında kullanılan TNT bulunan Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademisi öğrencisi sağ görüşlü Hüseyin Çalışkan, sorgulama için getirildiği Emniyet binasından iddialara göre kendini atarak intihar etti.13 Mayıs 1978 günü Denizli'de CHP gençlik kolları üyesi Yusuf Çilek evine giderken kimliği belirsiz kişilerce öldürüldü.16 Mayıs 1978 günü Muş'ta ülkücü öğretmen İlhan Polat ve sağ görüşlü Celal Belgen isimli lise öğrencisi otele bomba koyarken yakalandı. Lise öğrencisinin daha önceki bombalı eylemlerinden dolayı 8 ay hüküm giydiği öğrenildi.2 Temmuz 1978 günü Adalet Partisi Genel Başkanı ve Ana Muhalefet Lideri Süleyman Demirel, "Hükûmet ayakta durdukça anarşiyi körükler, ona cesaret verir. Ecevit; hile, entrika ve desise ile ele geçirdiği bugünkü ayıplı hükûmetin memleket meseleleri altında ezilmesinden feryat ediyor." dedi.6 Temmuz 1978 günü Süleyman Demirel, "Her geçen gün bir önceki günü aratıyor. Her şey, beceriksiz ve devlet idaresini bilmeyen bir hükûmet tarafından çok kötü bir hâle getirilmiştir." dedi.11 Temmuz 1978 günü Hacettepe Üniversitesi Sanat Tarihi Bölümü öğretim üyelerinden ve Tüm Öğretim Üyeleri Derneği Başkanı olan sol görüşlü Doç. Dr. Bedrettin Cömert, ülkücü militanlar tarafından evinin önünde öldürüldü.9 Ağustos 1978 günü İstanbul Kocamustafapaşa’da Artvin Kültür Derneği, 3 ülkücü militan tarafından kurşunlandı. Olay sırasında dernek binasında bulunan ve kurşun isabet eden Ferruh Ataol, 17 Ekim 1978’de Ankara Numune Hastahanesinde öldü.10 Ağustos 1978 günü Balgat, Ankara'da sol görüşlü kişilerin gittiği 3 kahvehane Mustafa Pehlivanoğlu ve Haydar Şahin adlı ülkücü militanlar tarafından tarandı, 5 kişi öldü, 12 kişi yaralandı. Mustafa Pehlivanoğlu, 12 Eylül Darbesi'nden sonra idam edildi.4-5 Eylül 1978 günlerinde Sivas Olayları patlak verdi. 1.000'den fazla iş yeri ve bina tahrip edildi. 12 kişi öldü, 100'e yakın kişi yaralandı.25 Eylül 1978 günü TÖB-DER Üyesi ve İstanbul Vefa Lisesi Müdür Başyardımcısı Mustafa Kurt, Ülkücü militanlar tarafından öldürüldü.13 Ekim 1978 günü Başbakan ve Cumhuriyet Halk Partisi Genel Başkanı Bülent Ecevit, "Kanlı olayların sonuna geldik." dedi.14-15 Ekim 1978: Ankara'da Ülkücü militanlar Fikri Arkan ve Kemal Özdemir, kaçırdıkları sol görüşlü 2 kişiyi el ve ayaklarından bağlayıp, öldürüp, çuvala koyup bir şarampole attı. Fikri Arkan 12 Eylül Darbesi'nden sonra 27 Mart 1982'de idam edildi.15 Ekim 1978 günü Millî Selamet Partisi Genel Başkanı Necmettin Erbakan, "Anarşi, Adalet Partisi zamanında başladı." dedi.20 Ekim 1978 günü İstanbul Teknik Üniversitesi Elektrik Fakültesi Dekanı sol görüşlü Prof. Dr. Bedri Karafakıoğlu, sağ görüşlü militanların silahlı saldırısında öldürüldü.10 Kasım 1978 günü Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren, Türk Silahlı Kuvvetleri mensuplarına yayımladığı Mustafa Kemal Atatürk'ü anma mesajında, "... koyduğun ve emanet ettiğin ilkelerin en sadık ve güçlü bekçisi, göz bebeğin Türk Silahlı Kuvvetleri, bu tür davranışları hassasiyetle izlemekte ve gerektiğinde bu gibileri süratle yok etmenin kesin kararlılığı içinde bulunmaktadır." dedi.28 Kasım 1978 günü Karadeniz Teknik Üniversitesi öğretim üyelerinden ve 1977 seçimlerinde TİP milletvekili adayı olan sol görüşlü Doç. Dr. Necdet Bulut, uğradığı silahlı saldırı sonucu ağır yaralandı. 8 Aralık 1978'de hastanede öldü.19-26 Aralık 1978 tarihleri arasında gerçekleşen Maraş Katliamı'nda 120 kişi öldü, 1.000'den fazla kişi yaralandı, 500'e yakın ev ve iş yeri tahrip edildi. Kahramanmaraş'a gidip olaylara müdahale eden Jandarma Genel Komutanı Orgeneral Sedat Celasun, döndükten sonra Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren'e, "5 6 aylık bebeğin bacaklarından tutulup ikiye bölünmüş cesedini dahi gördüğünü" söyledi. Süleyman Demirel, "Bana, 'Sağcılar ve milliyetçiler cinayet işliyor.' dedirtemezsiniz." dedi.  Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk, "Tüm güçler, anarşinin önlenmesi için birleşmeli." dedi.26 Aralık 1978 günü İstanbul, Ankara, Kahramanmaraş, Adana, Elazığ, Bingöl, Erzurum, Erzincan, Gaziantep, Kars, Malatya, Sivas ve Şanlıurfa'da sıkıyönetim ilan edildi.1979 Ocak Devrimci Demokratik Kültür Dernekleri, yapılan kongrede, "Doğu yöresinde Kürt halkından olmayan kamu görevlilerinin bölgeden uzaklaştırılması" kararını aldı.22 Ocak 1979 günü Mardin Bayındırlık Müdürlüğünde görevli inşaat mühendisi İbrahim Özer, sabah işe giderken bir endüstri meslek lisesi öğrencisi tarafından silahlı saldırıya uğrayarak öldürüldü.11 Şubat 1979 günü Ana Muhalefet Lideri Süleyman Demirel, "Dünyanın hiçbir ülkesinde zimmetinde 1.200 ölü, %70 enflasyon, itibarsızlık, zulüm, işkence, adaletsiz ve merhametsiz partizanlık bulunan böyle bir hükûmet bir gün dahi ayakta duramaz. Hırsı boyunu aşmış bir kadro, idareyi gasbetti." dedi.19 Şubat 1979 günü Kartal'da eski MHP İlçe Başkanı, Ankara'da bir polis, Mersin'de ve Tarsus'ta sağ görüşlü 2 kişi öldürüldü.19 Şubat 1979 günü Eskişehir'de MHP, Ülkücü Gençlik Derneği ve Tabipler Odası binaları bombalandı. Kars'ta vali konağı dâhil 4 yere bomba atıldı.2 Mart 1979 günü Cerrahpaşa Hastanesi personelinin maaşını getiren ambulans ve polis otomobili pusuya düşürülerek 15 milyon para çalındı.3 Mart 1979 günü Ana Muhalefet Lideri Süleyman Demirel, "Hükûmet, günahlarının içinde boğulup gidecek. 14 ay içinde meydana gelen kan denizinin başsorumlusu hükûmettir." dedi.10 Nisan 1979 günü Kahramanmaraş'ta mazot yokluğundan traktörlerini çalıştıramayan 1800 çiftçi, Valiliği işgal etti.13 Nisan 1979 günü Eski Şekerbank Genel Müdürü Ömer Sunar öldürüldü. Sunar'ın baş ucunda, "Beklenen gün geldi. Bir halk düşmanı daha yok oldu. Ya özgürlük ya ölüm, ihtilal yolu Çayanların yolu." yazılı bir kâğıt bulundu.23 Nisan 1979 günü yapılan Sıkıyönetim Koordinasyon Toplantısı'nda Adalet Bakanı Mehmet Can, "Bingöl'de okullarda İstiklal Marşı söylenmemektedir. Atatürk'ün resmi sınıflardan alınıp çamura atılmış. Öğretmen mâni olmaya kalkmış, öldürmüşler." dedi.16 Mayıs 1979 günü Ankara Piyangotepe'de genellikle solcuların gittiği bir kahvehane; Ali Bülent Orkan, Nurullah Akdoğan ve Erol Türkmen adlı sağ görüşlü militanlar tarafından basıldı, 7 kişi öldürüldü. Ali Bülent Orkan, 12 Eylül'den sonra 13 Ağustos 1982'de idam edildi.19 Mayıs 1979 günü Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren, "Bölücü davranış ve tahriklerin sahipleri, Türk Silahlı Kuvvetlerinin kendilerine asla müsamaha göstermeyeceğini ve her şeye rağmen aralarından cesaret edebilenler çıktığı takdirde gereken dersi, tarihte mevcut birçok örneklerdeki gibi, alacaklarını bilmelidirler." dedi.22 Mayıs 1979 günü sağ görüşlü militan Ahmet Kerse, sol görüşlü bakkal Battal Türkaslan'ı 6-7 el ateş ederek öldürdü. 12 Eylül'den sonra 30 Ocak 1983'te idam edildi.27 Haziran 1979 günü Türkiye'nin ilk eczacılık kooperatifi olan Eczacılar Üretim ve Tüketim Kooperatifinin kurucularından Neşe Gülersoy, Ülkücü militanlar tarafından öldürüldü.30 Haziran 1979 günü Ankara'daki Milliyetçi Hareket Partisi Genel Merkezi ve hemen yakınındaki polis karakolu otomatik silahlarla tarandı. MHP Genel Başkanı Alparslan Türkeş, "Türkiye'de akan her kanın, saldırıya uğrayan her yerin manevi faili Ecevit'tir." dedi.3 Temmuz 1979 günü Alparslan Türkeş, "Memleketin ana meselelerinde bir araya gelinmesi rejimimizin geleceği açısından zaruridir." dedi.15 Temmuz 1979 günü 12 Mart döneminin başbakanı olan Nihat Erim'in evine patlayıcı madde atıldı. Can kaybı olmadı.24 Temmuz 1979 günü yaklaşık 100 militan, 7 iş yerini bastı ve bombaladı. Süleyman Demirel, "Eylemciler direktifi Ecevit'ten alıyor." dedi.27 Temmuz 1979 günü DEV-YOL militanları Çemberlitaş, İstanbul'da yol kesti. Camiye bombalı pankart asıldı, bir asker vuruldu, bir polis arabası kurşunlandı.30 Temmuz 1979 günü Hilvan'ın bir köyü silahlı saldırganlarca basıldı, 4 kişi öldürüldü. Adalet Partisi Urfa Milletvekili Celal Bucak ve 7 kişi, Apocular denilen örgüt tarafından yaralandı. Diyarbakır, Adana, Simav, Vakfıkebir ve Balıkesir'de 6 kişi öldürüldü.31 Temmuz 1979 günü Artvin'de valilik ve jandarma komutanlığı lojmanları ile polis ve jandarmaya ait bazı merkezlerin bir bölümü silahlı ve bombalı saldırıya uğradı.3 Ağustos 1979 günü İstanbul'da MHP Kartal ilçesi eski başkanı Haydar Çağlar silahlı saldırıyla öldürüldü. Kimliği belirlenemeyen üç saldırgan "Kartal faşistlere mezar olacak, THKP-C" yazılı kağıt bırakıp kaçtı.8 Ağustos 1979 günü bazı milletvekillerinin de bulunduğu ODTÜ'nün açılış töreninde Enternasyonal Marşı söylendi. İstiklal Marşı söylenirken öğrenciler yere oturdu. Süleyman Demirel, "Hükûmet, eğitimi Marksizm'e kaydırdı. Enternasyonal Marşı'nı söylemek cesaretini gösterenlerin arkasında bu hükûmet vardır." dedi.20 Ağustos 1979 günü Kâğıthane Jandarma Karakol Komutanı Astsubay Üstçavuş Erdal Görücü, özel aracıyla karakola giderken DEV-SOL militanları tarafından öldürüldü.26 Ağustos 1979 günü Silahlı Kuvvetler Günü için mesaj yayımlayan Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren, "Kendi çıkarlarını ülke bütünlüğünün üstünde görenler, geleceğimizin teminatı olan gençlerimizi sapık ideolojilerinin vaatleriyle aldatarak onları Türk istiklalinin sembolü İstiklal Marşı'mıza dahi saygısızlıkta bulunabilecek kadar Türklüğünden uzaklaştırabilmektedirler. Ama sizleri temin ederim ki o kendini ve milleti idrakten aciz vatan hainleri, her zaman olduğu gibi karşılarında yine bizleri -Türk Silahlı Kuvvetlerini- bulacaklar ve bunların hesabını millet önünde vereceklerdir. Onların ilim ve irfan yuvası okullarımızdan temizlendiğini ve bu okulların kalbi Atatürk sevgisi, vatan ve millet aşkı ile yanıp tutuşan, birbirleriyle uygarca fikir münakaşası yapabilen, eli silahsız, kültürlü gençlerle dolu olduğunu görmek bizim de en büyük arzumuzdur." ifadelerini kullandı.7 Eylül 1979 günü Manisa Turgutlu'da Ülkücü militanlar Halil Esendağ, Selçuk Duracık ve 16 yaşındaki Ali Aksakal, fırın basıp sol görüşlü 4 fırıncıyı öldürdü. Halil Esendağ ve Selçuk Duracık 12 Eylül Darbesi'nden sonra 5 Haziran 1983'te idam edildi.10 Eylül 1979 günü Adana'da eski TİP İl Başkanı ve Maraş Katliamı'nın müdahil avukatlarından Ceyhun Can, avukatlık bürosunda uğradığı silahlı saldırıda öldürüldü.11 Eylül 1979 günü Adana'da sol görüşlü Çukurova Üniversitesi Tıp Fakültesi Dekan Vekili Prof. Dr. Fikret Ünsal, iddialara göre Ülkücü militanlar tarafından uğradığı silahlı saldırıda öldürüldü.11 Eylül 1979 günü Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren'in emriyle Genelkurmay İkinci Başkanı Orgeneral Haydar Saltık başkanlığında çalışma grubu kuruldu. Grup, Evren'e, "müdahale gerekliliği" hakkında rapor verecekti.19 Eylül 1979 günü Adana'da Yapı Meslek Lisesinde görev yapan 6 Ülkücü öğretmen, 2 komünist militan tarafından evleri basılarak öldürüldü.19 Eylül 1979 günü İstanbul Sultanahmet'te eski Malatya Ülkü Ocakları Başkanı Mürsel Karataş öldürüldü.23 Eylül 1979 günü Mersin Tarsus'ta Tarsus Cumhuriyet Savcısı Süreyya Eminsoy öldürüldü. Olaydan sonra Türk İntikam Tugayı mensubu 2 militan ile örgütü yönettiği iddia edilen MHP Tarsus Gençlik Kolları Başkanı Mahmut Tart tutuklandı.28 Eylül 1979 günü Adana'da solcu kimliğiyle tanınan Adana Emniyet Müdürü Cevat Yurdakul, Ülkücü militanlar tarafından silahlı saldırıyla öldürüldü.11 Ekim 1979 günü Ankara'da sıkıyönetimi protesto eden bir gösteride sol görüşlü Metin Kılıç öldürüldü.14 Ekim 1979 günü ara seçimler ve senato seçimleri gerçekleştirildi. Adalet Partisinin zaferle ayrıldığı seçimler sonucunda Bülent Ecevit'in Hükûmeti Meclis çoğunluğunu kaybetti.16 Kasım 1979 günü Türkiye Öğretmenler Sendikası Kurucusu, İstanbul TÖB-DER Başkanı ve TKP üyesi sol görüşlü Talip Öztürk, öğretmenlik yaptığı okulun çıkışında ülkücü militanlar tarafından öldürüldü.19 Kasım 1979 günü ülkücü gazeteci ve yazar İlhan Egemen Darendelioğlu, çapraz ateşe alınarak öldürüldü.20 Kasım 1979 günü İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dekan Yardımcısı sol görüşlü Prof. Dr. Ümit Yaşar Doğanay silahlı dört militan tarafından makam aracında öldürüldü. Makam şoförü yaralandı. İstanbul Üniversitesinde öğretime 26 Kasım'a kadar ara verildi.20 Kasım 1979 günü Bakırköy eski MHP İlçe Başkanı Mehmet Başak, uğradığı silahlı saldırıda öldü. Saldırıyı gerçekleştiren militanlara müdahale eden polis Şükrü Cengiz de vuruldu ve öldü. Başak, uzun bir süredir yasa dışı sol örgüt tarafından tehdit edilmekteydi. Ayrıca, MHP Bakırköy ilçe binasında bulunan patlayıcı madde, mermi ve silahlarla alakalı olarak Sıkıyönetim Askerî Mahkemesi tarafından yargılanmaktaydı.25 Kasım 1979 günü Hasan Fehmi Güneş, Senato'da tabancasının kabzasıyla Adalet Partili bir senatörü başından yaraladı.3 Aralık 1979 günü Fedai dergisi sahibi ve yazarı sağ görüşlü Kemal Fedai Coşkuner, İzmir'de öldürüldü.6 Aralık 1979 günü bir polis öldürüldü. Daha önce 2 kişiyi öldüren ve saklandığı eve operasyon düzenleyen askerlere de ateş açan İsmet Şahin, Piyade Er Mustafa Çelimli'yi öldürdü. 12 Eylül Darbesi'nden sonra idam edildi.7 Aralık 1979 günü İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Bölümü profesörlerinden sol görüşlü Cavit Orhan Tütengil öldürüldü. Tütengil'in cenaze töreninde olaylar çıktı, 1 kişi öldü, 13 kişi yaralandı.14 Aralık 1979 günü 50 kişilik ülkücü grup, Gümrük ve Tekel Bakanlığı binasını bastı, solcu memurlar dövüldü.24 Aralık 1979 günü Samsun'da devlet hastanesi işgal edildi, doktorlara ve diğer görevlilere iş bıraktırıldı.27 Aralık 1979 günü Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren ve kuvvet komutanlarının hazırladığı uyarı mektubu saat 17.00'de Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk'e teslim edildi. Mektupta, "siyasal partilerin ve diğer anayasal kuruluşların birlik olup ülkenin sorunlarını çözmeleri" isteniyordu.1979 Aralık'ının sonunda Milliyetçi Hareket Partisi Genel Başkanı Alparslan Türkeş, Başbakan Süleyman Demirel'den can güvenliği istedi.2 Ocak 1980 günü Türk Silahlı Kuvvetlerinin uyarı mektubu kamuoyuna açıklandı. Muhtıra, Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk tarafından Başbakan Süleyman Demirel ve Ana Muhalefet Lideri Bülent Ecevit'e verildi. Dikkate alınmadı.2 Ocak 1980 günü Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren, kendisiyle görüşmeye gelen Korkut Özal'a, "Necmettin Erbakan'ın kaypak politikasından rahatsız olduklarını, dinin politikaya alet edilmemesi gerektiğini" söyledi.11 Ocak 1980 günü İstanbul'da boykot yapıp okula DEV-SOL yazılı bombalı pankart asmak isteyen lise öğrencileri, güvenlik güçlerine ateş açtı.11 Ocak 1980 günü İstanbul'da yolda yürüyen sağ görüşlü lise öğrencisi, silahlı 2 kişi tarafından vurularak öldürüldü.11 Ocak 1980 günü Urfa/Siverek'te karşıt görüşlü 2 grubun silahlı çatışması sırasında yoldan geçen 12 yaşındaki çocuk öldürüldü.11 Ocak 1980 günü Hatay/İskenderun'da karakol bombalandı ve tarandı, 3 polis öldürüldü, 3'ü ağır 4 polis yaralandı.17 Ocak 1980 günü TBMM'de, derneklerin siyasi faaliyetlerini engelleyen yasa değişikliği teklifi CHP ve MSP oylarıyla reddedildi.22 Ocak 1980 günü İzmir'de TARİŞ'e bağlı fabrikalarda silah ve patlayıcı madde bulunduğuna dair haberler üzerine TARİŞ'in 5 ünitesinde arama yapan polislere ateş açılması sonucu TARİŞ Olayları başladı.24 Ocak 1980 Süleyman Demirel Hükûmeti, "24 Ocak kararları"nı açıkladı. Dolar 35 liradan 70 liraya çıkarıldı. Birçok ürüne büyük zamlar yapıldı. Bülent Ecevit, "Demirel'in rejimi değiştirmeye çalıştığını, işçilerin bu kararlara karşı çıkıp haklarını almaları gerektiğini" söyledi.2 Şubat 1980 günü Ankara'da silahlı bir gruba müdahale eden askerlerden Piyade Er Zekeriya Önge, sol görüşlü militan Erdal Eren tarafından vurularak öldürüldü. Kalaslar arasında saklanan Eren, silahıyla beraber yakalandı.3 Şubat 1980 günü Maraş Katliamı'nın ve öldürülen emniyet müdürü Cevat Yurdakul'un müdahil avukatlarından Halil Sıtkı Güllüoğlu öldürüldü.7 Şubat 1980 günü Uğur Mumcu, Erdal Eren tarafından öldürülen Zekeriya Önge'nin ölümünden duyduğu üzüntüyü yazdı: "... atılan kurşunla öldürülen inzibat eri Zekeriya Önge'nin ana ve babası da gözyaşları içinde, bağırlarına taş basıyor... Akıtılan kanı, bir başkasının kanı ile temizlemeye olanak yoktur; hele akıtılan kan yoksul bir inzibat erinin kanıysa..."8 Şubat 1980 günü İstanbul'da Migros'a ait yiyecek maddeleri satan 6 kamyon kaçırıldı, yiyecekler yağma edildi, kamyonlar tahrip edildi.9 Şubat 1980 günü Yedikule, İstanbul'da polis karakolu DEV-SOL militanları tarafından basıldı, bir polis öldürüldü, 3 polis yaralandı.11 Şubat 1980 günü sağ görüşlü militan Cevdet Karakaş, sol görüşlü avukat Erdal Aslan'ı öldürdü. 12 Eylül'den sonra 4 Haziran 1981'de idam edildi.11 Şubat 1980 günü ODTÜ öğrencileri ile jandarma çatıştı, yaralananlar oldu. Ankara-Eskişehir yolu öğrenciler tarafından trafiğe kapatıldı.11 Şubat 1980 günü Uğur Mumcu, teröre tepki gösterdi: "Daha önce de Ankara'da bir inzibat erimiz (Zekeriya Önge) şehit edildi... Bütün bunlar, terörizmin yeni bir aşamada olduğunu kanıtlayıcı örneklerdir. Bu saldırı ve cinayetler, devrimcilik, solculuk, ilericilik gibi etiketler altında yapılıyorsa, bunları en ağır biçimde kınamak ilerici basın olarak bizim görevimizdir. Yoksul bekçilere, inzibat erlerine, devlet polisine, jandarmasına kurşun sıkmak, alçakça işlenmiş cinayetlerdir hem de ayrıca bu tür eylemler, devrimciliğe, solculuğa, sosyalistliğe ihanettir."14 Şubat 1980 günü İstanbul'da dükkânlar önceki günlerde yapılan tehditler nedeniyle kapalı kaldı. Fırıncılar evlerinden asker zoruyla getirildi. Asker korumasıyla ekmek satıldı.17 Şubat 1980 günü Sıkıyönetim Koordinasyon Başkanı, Sıkıyönetim Koordinasyon Toplantısı'nda konuştu: "Lenin'den örnekler verilerek, 'Vurmadan devrilmez ve bekleyerek devrim olmaz.' denilerek anarşi körüklenmektedir. 'Rus askerine selam dur, Türk askerini arkadan vur.' şeklinde slogan atılmaktadır."17 Şubat 1980 günü Sıkıyönetim Koordinasyon Toplantısı'nda İstanbul Sıkıyönetim Komutanı'ndan Başbakan Süleyman Demirel'e eleştiri: "Öncelikle siyasi partilerimizin sanki her taraf güllük gülistanlıkmışçasına izahı mümkün olmayan bir serinkanlılık ve vurdumduymazlık içinde parlamentoda politik anarşiyi tahrik etmeleri ve bunu televizyon ekranına ve radyosuna sirayet ettirmeleri terörü giderek güçlendirmektedir."18 Şubat 1980 günü CHP'li Kemal Kayacan ile görüşen Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren, CHP ve AP'nin uzlaşmasını istedi: "Bizim dileğimiz, bizi istemediğimiz yollara itmemenizdir. İki büyük parti anlaşıp problemleri hâlle başlarsa büyük bir ferahlık duyacağız. Onlardan bu fedakârlığı bekliyoruz ve bunu beklemek de hakkımızdır."20 Şubat 1980 günü sağ görüşlü militan Cengiz Baktemur, Malatya Doğanşehir Cumhuriyet Halk Partisi Gençlik Kolları Başkanı Hasan Doğan'ı öldürdü. 12 Eylül'den sonra 30 Nisan 1982'de idam edildi.21 Şubat 1980 günü İstanbul'da bir ev sol görüşlü militanlar tarafından basılarak bir babanın gözleri önünde 2 oğlu ve yeğeni öldürüldü.28 Şubat 1980 günü Adana Sıkıyönetim Komutanı Korgeneral Nevzat Bölügiray, Türkiye'de ilan edilmemiş bir iç savaşın yaşandığını söyledi.11 Mart 1980 günü İstanbul'da daha önce öldürülen 2 solcunun mezarları başına götürülen bir sağcı öldürüldü. Cesedin üzerine, "Yoldaşlarımızın hesabı soruldu." yazılı not bırakıldı.15 Mart 1980 günü Adana Cezaevi'ndeki sol görüşlü hükümlüler, sağcı koğuşları basıp 2 tutukluyu öldürdü.17 Mart 1980 günü Ankara Sıkıyönetim Komutanı, Sıkıyönetim Koordinasyon Toplantısı'nda konuştu: "Türk Mimar Mühendisler Odası Birliği bizce sabıkalı bir yerdir. Adam öldürmekten 24 yıl ağır hapse mahkûm olan Mahmut Esat Güven, burada iki tabanca ile birçok parlamentere ders verirken yakalanmıştır."18 Mart 1980 günü Siverek'teki cenaze töreninde çıkan çatışmada 5 kişi, ülkenin diğer yerlerinde 3 kişi öldürüldü.19 Mart 1980 günü Diyarbakır'da bir sinemada ismi anons edilerek dışarı çıkarılan Üsteğmen Ömer Koç yaylım ateşiyle öldürüldü.23 Mart 1980 günü İstanbul'da bir Cerrahpaşa Tıp Fakültesi öğrencisi ve bir lise mezunu, iple boğularak öldürüldü. Cesetleri sokak ortasına bırakıldı.28 Mart 1980 günü Mardin'in Derik ilçesinde çıkan çatışmada bir yüzbaşı, bir astsubay ve bir er öldürüldü.31 Mart 1980 günü Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren, Millî Savunma Bakanı Ahmet İhsan Birincioğlu'na, yeni cumhurbaşkanının bir an önce seçilmesi gerektiğini söyledi.2 Nisan 1980 günü Ana Muhalefet Lideri Bülent Ecevit, bir Belçika televizyonuna, "Cumhurbaşkanı seçimi gecikirse darbe dâhil başka ihtimaller ortaya çıkabilir. Demirel bunalım üstüne bunalım yaratıyor." dedi.3 Nisan 1980 günü Bayrampaşa'da bir iş hanı THKP-C militanları tarafından basıldı, 2'si baba-oğul sağ görüşlü 4 kişi kurşuna dizilerek öldürüldü.6 Nisan 1980 günü Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk'ün görev süresi sona erdi. TBMM'de yine cumhurbaşkanı seçimi yapılmadı. 12 Eylül 1980'e kadar aylarca cumhurbaşkanı seçilemedi.8 Nisan 1980 günü Tokat’ın Niksar ilçesinin Cumhuriyet Savcısı Nihat Gerçek öldürüldü. 12 Eylül'den sonra yapılan yargılamalarda Seyfettin Top ve Abdullah Adakan adlarında Ülkücü Gençlik Derneği (ÜGD) üyesi 2 sanık suçlu bulunarak idama mahkûm edildi.16 Nisan 1980 günü İstanbul'da Amerikalı bir astsubay ile bir Türk arkadaşı, Ahmet Saner ve Kadir Tandoğan adlı sol görüşlü militanlar tarafından öldürüldü. İkisi de 12 Eylül'den sonra 25 Haziran 1981'de idam edildi.16 Nisan 1980 günü Gaziantep'te bir polis, Mardin'de 2 öğrenci, Aydın'da bir öğretmen, Ankara ve İstanbul'da 2 işçi öldürüldü.17 Nisan 1980 günü CHP Adana İl Başkanı Avukat Ahmet Albay, MHP İl Binasından verilen talimatla Ülkücü militan Selahattin Büyüköztekin tarafından silahlı saldırıya uğradı. Otomobiline binecekken kurşunlanan Albay, iki hafta sonra hastanede öldü.24 Nisan 1980 günü İstanbul'da arkadaşıyla yürüyen sol görüşlü işçi, açılan yaylım ateşiyle öldürüldü.24 Nisan 1980 günü Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren, not defterine, "Durum hiç de iyi değil. Hiçbir şeyin hâlledildiği yok. Galiba sonunda bu işe müdahale etmek zorunda kalacağız." yazdı.25 Nisan 1980 günü sol görüşlü Seyit Konuk, İbrahim Ethem Coşkun ve Necati Vardar adlı militanlar, İzmir'de müteahhit Nuri Yapıcı'yı öldürdü.29 Nisan 1980 günü sol görüşlü Seyit Konuk, İbrahim Ethem Coşkun ve Necati Vardar adlı militanlar, MHP İzmir İl Yöneticisi Eczacı Turan İbrahim'i öldürdü. Üçü de 12 Eylül'den sonra 13 Mart 1982'de idam edildi.5 Mayıs 1980 günü Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren, Başbakan Süleyman Demirel'e "cumhurbaşkanlığı meselesinin bir an önce hâlledilmesi gerektiğini" söyledi. Demirel, "Evet, iş o noktaya geldi. Mareşal Tito'nun cenaze töreni için Belgrad'a gideceğim. Orada Ecevit'le buluşacağız. Orada kendisiyle bu konuyu konuşacağım." dedi.5 Mayıs 1980 günü Süleyman Demirel'in yanından ayrılıp Genelkurmaya gelen Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren, Genelkurmay İkinci Başkanı Orgeneral Haydar Saltık'a bütün müdahale hazırlıklarının tamamlanmasını emretti. "Bu partilerin memleketi felakete sürüklemesine daha fazla seyirci kalamayız." dedi.15 Mayıs 1980 günü televizyondan canlı olarak yayımlanan Regaip Kandili mevlitinde Atatürk'e yuh çekildi ve "Lanet olsun!" diye bağırıldı.18 Mayıs 1980 günü Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren, Kuvvet Komutanları, Jandarma Genel Komutanı ve Genelkurmay İkinci Başkanı toplantı yaptı. Müdahaleden başka çıkar yol kalmadığına karar verildi.18 Mayıs 1980 günü Ana Muhalefet Lideri Bülent Ecevit, "Demirel kadar yıkıcı bir kişi daha olsa memleket çoktan batardı." dedi.24 Mayıs 1980 günü Türk Tabipler Birliği Yöneticisi olan diş hekimi Sevinç Özgüner, Mecidiyeköy'deki evinde sağ görüşlü kişilerce öldürüldü. Eşi Vecdi Özgüner de yaralandı.25 Mayıs 1980 günü Trabzon'da sağ görüşlü kişiler, sınava gitmekte olan Fatih Eğitim Enstitüsü öğrencilerine inşaattan ateş açtı. 2 öğrenci öldü, 12 öğrenci yaralandı.27 Mayıs 1980 günü MHP Genel Başkan Yardımcısı Gün Sazak, ailesiyle piknikten döndüğü sırada evinin önünde öldürüldü.28 Mayıs 1980 günü Çorum Olayları patlak verdi. Olaylar sonunda 57 kişi öldü. 100'den fazla kişi yaralandı, Alevilerin iş yeri ve evleri tahrip edilip yağmalandı ve yakıldı.4 Haziran 1980 günü Genelkurmay İkinci Başkanı Orgeneral Haydar Saltık, hazırlanan "Bayrak Harekât Emri"ni Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren'e sundu.7 Haziran 1980 günü THKP/C-Devrimci Yol militanı İlyas Has, Bekçi Süleyman Tosun'u öldürdü. 12 Eylül'den sonra 7 Ekim 1984'te idam edildi.9 Haziran 1980 günü sol görüşlü militan Ali Aktaş (Ağtaş), evinde eşi ve çocuklarıyla yatmakta olan sağ görüşlü birini dışarı çıkarmak için evin önünde silah sıktı, beklediği kişiyi dışarı çıktığı an ateş açarak öldürdü. 12 Eylül'den sonra 23 Ocak 1983'te idam edildi.15 Haziran 1980 günü MSP Genel Başkanı Necmettin Erbakan, "Demirel'i falakaya yatırdık, elimizde sopa bekliyoruz. Bir şartımız bile kabul edilmezse desteği geri alacağız." dedi.17 Haziran 1980 günü 15. Dönem CHP Milletvekili ve CHP'nin Nevşehir İl Başkanı Zeki Tekiner, CHP Üyesi Yavuz Yükselbaba’nın bakkal dükkânında Ülkücüler tarafından kurşunlanarak öldürüldü. Ertesi gün düzenlenen cenaze törenine de çapraz ateş açıldı. Çok sayıda kişi yaralandı.21 Haziran 1980 günü CHP ve Dok ve Gemi-İş Sendikası Üyesi tersane işçisi Hakkı Kalfa silahlı saldırıyla öldürüldü.22 Haziran 1980 günü İstanbul Belediye Başkan Yardımcısı ve CHP Beyoğlu İlçe Başkanı Bülent Demir İstanbul'da sırtından vurularak öldürüldü. Olaydan sonra gazetelere telefon eden kişiler Müslüman Kardeşler Birliğinin olayını üstlendiğini bildirdi.24 Haziran 1980 günü MHP Gaziosmanpaşa İlçe Başkanı Ali Rıza Altınok, MLSPB militanları tarafından evi basılarak eşi ve kızıyla birlikte öldürüldü.25 Haziran 1980 günü MHP Genel Başkanı Alparslan Türkeş, "Öldürülen üç ülküdaşımızın manevi katili bizzat Ecevit'tir." dedi.25 Haziran 1980 günü İstanbul'da polis memuru Rüstem Altunyurt, gece evine giderken saldırıya uğradı, kaçırıldı ve kurşuna dizilerek öldürüldü.25 Haziran 1980 günü İstanbul'da bir mobilya mağazası tarandı, mağazada bulunan Tahsin Kahraman adlı öğretmen öldü.25 Haziran 1980 günü İzmir'de sağ görüşlü memur Hayri Çolak, silahlı bir grup tarafından kurşunlanarak öldürüldü.25 Haziran 1980 günü Mersin'de Akdeniz Sulama Birliği Başkanı Ahmet Könte, evinde televizyon izlediği sırada dışarıdan av tüfeğiyle vurularak öldürüldü.1 Temmuz 1980 günü Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren ve diğer komutanlar toplantı yaptı. Müdahalenin 11 veya 12 Temmuz günü yapılması kararlaştırıldı.3 Temmuz 1980 günü yapılan güven oylamasında Başbakan Süleyman Demirel'in Hükûmeti güvenoyu aldı. Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren, bu durumun müdahale planını bozduğunu düşündü.7 Temmuz 1980 günü Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren, müdahale emirlerinin uygulanmamasını emretti.8 Temmuz 1980 günü Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren'in evinde toplanan komutanlar, müdahale tarihini erteledi.15 Temmuz 1980 günü CHP İstanbul Milletvekili Abdurrahman Köksaloğlu, Şişli'deki iş yerinde 2 militan tarafından gerçekleştirilen silahlı saldırıda öldürüldü.19 Temmuz 1980 günü 12 Mart döneminin Başbakanı Nihat Erim; Dragos, İstanbul'daki deniz kulübünün önünde DEV-SOL militanları tarafından öldürüldü. Ana Muhalefet Lideri Bülent Ecevit ve MHP Genel Başkanı Alparslan Türkeş millî birlik çağrısında bulundu.20 Temmuz 1980 günü Hürriyet gazetesi, "Sıra Sizde" başlığıyla siyasetçilere seslendi: "Terör artık vatandaşları ortadan kaldırmakla yetinmiyor, demokrasiyi de yıkıyor. Sırada bizden çok sizler varsınız. Belinizde tabancanız, yanınızda koruma polisiniz de olsa sizi kimse kurtaramayacaktır. O hâlde kaderinize razı olun."21 Temmuz 1980 günü gazeteci Uğur Mumcu, "Savaşın Böylesi..." başlıklı yazısında, "İşçisiyle, köylüsüyle, öğrencisi, öğretim üyesiyle, askeri ve sivili ile, okumuşu ve okumamışı ile yurttaşların kanını bu ölçüde sorumsuzca akıtan bir başka 'çok partili hayat' var mı yeryüzünde?" diyerek siyasileri eleştirdi.1 Ağustos 1980 günü Fatsa, Ordu'da eski MHP'li yöneticinin evi DEV-YOL militanları tarafından kurşun yağmuruna tutuldu. 12 ve 13 yaşlarında 2 kız çocuğu öldü, 14 yaşındaki abileri yaralandı.16 Ağustos 1980 günü MHP Adana Kadın Kolları Başkanı Mürüvvet Kekilli, evinde komünist militanların saldırısına uğradı. Kekilli 12 Eylül'de öldü.26 Ağustos 1980 günü Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren ve diğer komutanlar toplantı yaptı. Müdahalenin 12 Eylül günü yapılması kararlaştırıldı. Son hazırlıklar yapıldı, müdahale planı gözden geçirildi.30 Ağustos 1980 günü Necmettin Erbakan, 30 Ağustos Zafer Bayramı kutlama törenlerine katılmadı. Kenan Evren tepki gösterdi.1 Eylül 1980 günü Ankara'da koruma görevi yapan polis memurları Ahmet Yaşar ve Mustafa Taşkın, nöbet değişimi sırasında 2 DEV-YOL militanı tarafından otomatik silahlarla öldürüldü.2 Eylül 1980 günü Bursa'da sol görüşlü Ahmet Hamdi Tanpınar İlkokulu Müdürü Zekeriya Bayrak, sağ görüşlü 2 militanın silahlı saldırısıyla öldürüldü.2 Eylül 1980 günü Adana'da bir bakkalın silahlarla taranması sonucu dükkânda müşteri olarak bulunan Süreyya Üreyi öldü.2 Eylül 1980 günü Amasya Suluova'da karşıt görüşlü 2 grubun çatışması sırasında evinin balkonunda bulunan Yaşar Yıldız, kendisine isabet eden kurşunla öldü.5 Eylül 1980 günü "millî menfaatlere aykırı politika izlediği, Avrupa Ekonomik Topluluğuna girmeye teşebbüs ettiği, İslam dünyasına karşı Batı yanlısı politika takip ettiği" gerekçesiyle Millî Selamet Partisi tarafından TBMM'ye verilen ve Cumhuriyet Halk Partisi tarafından desteklenen gensoru önergesinin 231 oyla kabul edilmesi sonucunda Dışişleri Bakanı Hayrettin Erkmen'in bakanlık görevi sonlandırıldı.6 Eylül 1980 günü Necmettin Erbakan ve partisi Millî Selamet Partisinin Konya'da düzenlediği Kudüs Mitingi'nde İstiklal Marşı protesto edildi, Arapça pankartlarla yürüyüş yapıldı, şeriat sloganları atıldı.7 Eylül 1980 günü Urfa Viranşehir'de okullarda Türk bayrağı çektirip İstiklal Marşı söyleten Asteğmen İlyas Bayraktutar, PKK tarafından işkenceyle öldürüldü.12 Eylül 1980 günü Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren, Kuvvet Komutanları ve Jandarma Genel Komutanı'ndan oluşan Millî Güvenlik Konseyinin liderliğinde Türk Silahlı Kuvvetleri tarafından emir komuta zincirine uyularak 12 Eylül Darbesi gerçekleştirildi.