Charles Sobhraj

Hatchand Bhaonani Gurumukh Charles Sobhraj (d. 6 Nisan 1944) Fransız hırsız, dolandırıcı ve seri katil. Sobhraj, 1970'lerde Güneydoğu Asya'da Hippi Yolu boyunca Batılı turistleri hedef aldı.Kurbanlarının kıyafetleri nedeniyle Bikini Katili; kurnazca aldatması ve kaçması sebebiyle Yılan ve Hippileri hedef alması nedeniyle Hippi Katili lakaplarıyla tanınıyor. Sobhraj en az bir düzine cinayet işledi ve hüküm giydi; 1976'dan 1997'ye kadar Hindistan'da hapse atıldı. Serbest bırakıldıktan sonra, Paris'de kötü şöhretinden basın aracılığıyla ekonomik kazanç sağlayarak emekli oldu. Sobhraj daha sonra 2003 yılında Nepal'e döndü, burada daha önce işlediği diğer cinayetler için tutuklandı, yargılandı ve ömür boyu hapis cezasına çarptırıldı.Çoğu suçlunun aksine, Charles Sobhraj'ın cinayetlerini birçok seri katilin deneyimlediği kontrol edilemeyen, derinlerde yatan şiddet dürtüleri nedeniyle işlemediğine inanılıyor; daha çok yaşam tarzının bir yan ürünü olarak gördüğü için cinayetleri işledi. Ancak yine de yaygın bir şekilde anti-sosyal kişilik bozukluğuna veya bir tür psikopatiye sahip olduğuna inanılıyor. Hippilere karşı yoğun bir nefreti vardı ve cinayetlerinin çoğu bunu yansıtıyordu. Yakışıklı olarak tanımlandı ve görünüşünü suç kariyerinde avantajına kullanmaktan geri durmadı. Bu, kurnaz kişiliğinin yanı sıra, hapishaneden çıkmadan çok önce "ünlü" olmasını sağladı.Röportajlar ve film hakları için büyük meblağlar talep ederek kötü şöhretinden kazanç sağladı. Dört biyografiye, üç belgesele, Main Aur Charles adlı bir Bollywood filmine ve sekiz bölümlük BBC dram dizisi The Serpent'e konu oldu. Sobhraj'ın hala yetkililer tarafından arandığı Nepal'e geri dönüşünün, dikkat çekme özleminin ve kendi zekasına aşırı güvenmesinin bir sonucu olduğu düşünülüyor.Sobhraj, Vietnamlı Tran Loan Phung ve Saigon'da yaşayan Hint iş adamı Sobhraj Hatchand Bhaonani'nin çocuğu olarak dünyaya geldi. Ailesi boşandı ve babası aileyi terk etti. İlk başta vatansız olan Sobhraj, annesinin Fransız Çinhindi'nde görevli bir Fransız Ordusu teğmeni olan yeni erkek arkadaşı tarafından evlat edinildi. Orada çiftin daha sonraki çocukları yüzünden ihmal edildi. Ancak Sobhraj, ailesiyle birlikte Çinhindi ve Fransa arasında gidip gelmeye devam etti.Gençken küçük suçlar işlemeye başladı ve 1963'te Paris yakınlarındaki Poissy hapishanesinde yatarak hırsızlıktan ilk hapis cezasını aldı. Sobhraj hapsedilirken hapishane yetkililerini hevesle manipüle ederek hücresinde kitap bulundurmasına izin verilmesi gibi özel iyiliklere sahip oldu. Aynı sıralarda, zengin ve hapishanelerde gönüllü olarak çalışan Felix d'Escogne ile tanıştı ve kendisini ona sevdirdi.Şartlı tahliye edildikten sonra Sobhraj, d'Escogne ile birlikte yaşamaya başladı ve zamanını Paris'in sosyetesi ile suçlu yeraltı dünyası arasında hareket ederek geçirdi. Bir dizi hırsızlık ve dolandırıcılık yoluyla zenginlik biriktirmeye başladı. Bu süre zarfında Sobhraj, muhafazakar bir aileden genç Parisli bir kadın olan Chantal Compagnon ile tanıştı ve tutkulu bir ilişki yaşadı. Sobhraj, Compagnon'a evlenme teklif etti, ancak aynı gün, çalıntı bir aracı sürerken polisten kaçmaya çalıştığı için tutuklandı. Sekiz ay hapis cezasına çarptırıldı, ancak Chantal cezasının tamamı boyunca onu bekledi. Sobhraj ve Chantal, hapisten sonra evlendi.Sobhraj, hamile olan Chantal ile birlikte, 1970 yılında Asya'ya doğru olası tutuklanmalardan kaçmak için Fransa'dan ayrıldı. Sobhraj, sahte belgelerle Doğu Avrupa'yı gezdikten ve yol boyunca arkadaş oldukları turistleri soyduktan sonra, aynı yıl Mumbai'ye geldi. Burada Chantal, Usha adında bir kız çocuğu dünyaya getirdi. Bu arada Sobhraj, araba hırsızlığı ve kaçakçılık yaparak suç yaşam tarzına devam etti. Sobhraj'ın artan kârı, kumar bağımlılığı nedeniyle harcandı.1973 yılında Sobhraj, Hotel Ashoka'daki bir kuyumcu dükkanına yapılan başarısız silahlı soygun girişiminin ardından tutuklandı ve hapsedildi. Sobhraj, Chantal'ın yardımıyla hastalık numarası yaparak kaçmayı başardı, ancak kısa bir süre sonra yeniden ele geçirildi. Sobhraj babasından kefalet karşılığında borç aldı ve kısa süre sonra Kabil'e kaçtı. Orada çift, Hippi Yolu'nda turistleri soymaya başladı, ancak bir kez daha tutuklandı. Yine Sobhraj, Hindistan'da olduğu gibi, hastalık numarası yaparak ve hastane korumasına uyuşturucu vererek oradan kaçtı. Sobhraj daha sonra ailesini geride bırakarak İran'a kaçtı. Chantal, Sobhraj'a hâlâ sadık olmasına rağmen, suçlu geçmişini geride bırakmak istediği için Fransa'ya döndü ve onu bir daha asla görmeyeceğine söz verdi.Sobhraj, on kadar çalıntı pasaport kullanarak sonraki iki yılı kaçak olarak geçirdi. Doğu Avrupa ve Orta Doğu'daki çeşitli ülkelerden geçti. Sobhraj'a İstanbul'da üvey kardeşi André de katıldı. Sobhraj ve André, hem Türkiye'de hem de Yunanistan'da çeşitli suç faaliyetlerine katılarak hızla suç ortağı oldu. İkili sonunda Atina'da tutuklandı. Bir kimlik değiştirme aldatmacası ters gittikten sonra Sobhraj kaçmayı başardı, ancak üvey kardeşi geride kaldı. André, Yunan yetkililer tarafından Türk polisine teslim edildi ve 18 yıl hapis cezasına çarptırıldı.Tekrar kaçan Sobhraj, daha sonra dolandırdığı turistleri etkilemek ve onlarla arkadaş olmak için bir mücevher satıcısı veya uyuşturucu satıcısı gibi görünerek yaşam tarzını finanse etti. Tayland'da Sobhraj, macera arayan bir turist olan Kanadalı Marie-Andrée Leclerc ile tanıştı. Sobhraj'ın hakimiyetinde, kısa sürede onun en sadık takipçisi oldu; suçlarına ve yerel kadınlarla ilişkilerine göz yumdu.Sobhraj sadakatlerini kazanarak taraftarlar topladı; tipik aldatmacası, önce hedefindeki kişiye içinde olduğu zor durumdan kurtarmak için yardım etti. Bir vakada, Yannick ve Jacques adlı iki eski Fransız polis memuruna bizzat kendisinin çaldığı kayıp pasaportları bularak yardım etti. Başka bir olayda, Sobhraj dizanteri sıkıntısı çeken Fransız Dominique Rennelleau'ya barınak sağladı; aslında onu zehirleyen kişi Sobhraj'dı. Sonunda, Sobhraj'ın sağ kolu olan suç arkadaşı Ajay Chowdhury adında genç bir Hint adam da ona katıldı.Sobhraj ve Chowdhury, 1975 yılında ilk bilinen cinayetlerini işlediler. Kurbanların çoğu, ölümlerinden önce çiftle biraz zaman geçirmişti ve araştırmacılara göre, Sobhraj ve Chowdhury tarafından suçlarında kendilerine katılmak üzere işe alınmışlardı. Sobhraj, cinayetlerinin çoğunun gerçekten kaza sonucu aşırı doz uyuşturucu yüzünden olduğunu iddia etti, ancak araştırmacılar, kurbanların cinayet sebebinin Sobhraj'ı ifşa etmekle tehdit etmelerini gösteriyor. İlk kurban Seattle'dan genç bir kadındı. Teresa Knowlton, Tayland Körfezi'nde çiçekli bir bikini giymiş olarak bir gelgit havuzunda boğulmuş olarak bulundu. Sadece aylar sonra Knowlton'ın otopsisi ve adli tıp kanıtlarıyla, başlangıçta yüzme kazası olduğuna inanılan boğulmanın aslında cinayet olduğunu kanıtladı.Bir sonraki kurban, Sobhraj ve büyüyen klanının kaldığı Pattaya tatil beldesine giden, yolda yanmış cesedi bulunan Sefarad Yahudisi asıllı Türk Vitali Hakim'di. Hollandalı öğrenciler 29 yaşındaki Henk Bintanja ve 25 yaşındaki nişanlısı Cornelia Hemker, Hong Kong'da Sobhraj ile tanıştıktan sonra Tayland'a davet edildiler. Diğerleri gibi onlar da Sobhraj tarafından zehirlendi ve ardından yine kendisi tarafından itaatlerini kazanmak için sağlığına kavuşturuldular. İyileştiklerinde Sobhraj, erkek arkadaşının kaybolmasını araştırmaya gelen önceki kurbanı Hakim'in Fransız kız arkadaşı Charmayne Carrou tarafından ziyaret edildi. İfşa olmaktan korkan Sobhraj ve Chowdhury, Bintanja ve Hemker'ı çabucak dışarı çıkardı. 16 Aralık 1975'te cesetleri boğulmuş ve yanmış olarak bulundu. Kısa süre sonra Carrou boğulmuş ve Sobhraj'ın önceki kurbanı Teresa Knowlton'a benzer tarzda bir mayo giymiş olarak bulundu. Her iki kadının da cinayetleri o dönemde araştırmacılar tarafından bağlantılı olarak bulunmasa da, daha sonra Sobhraj'ın "Bikini Katili" takma adını almasına neden olacaktı.18 Aralık'ta, Bintanja ve Hemker'ın cesetlerinin tespit edildiği gün Sobhraj ve Leclerc, ölen çiftin pasaportlarını kullanarak Nepal'e gittiler. Nepal'de bir araya geldiler ve 21-22 Aralık tarihleri ​​arasında 26 yaşındaki Kanadalı Laurent Carrière'i ve 29 yaşındaki Amerikalı Connie Bronzich'i  öldürdüler; iki kurban bazı kaynaklarda yanlışlıkla Laddie DuParr ve Annabella Tremont olarak tanımlanmıştır. Sobhraj ve Leclerc, cesetleri belirlenmeden son kurbanlarının pasaportlarını kullanarak Tayland'a döndü. Tayland'a döndükten sonra Sobhraj, üç Fransız arkadaşının cinayet kurbanlarına ait belgeleri evde bulduktan sonra seri cinayetlerden şüphelenmeye başladığını anladı. Sobhraj'ın eski arkadaşları yerel makamlara haber verdikten sonra Paris'e kaçtı.Sobhraj'ın bir sonraki hedefi ya Varanasi ya da Kalküta'ydı ve burada İsrailli bilim adamı Avoni Jacob'u, Jacob'ın pasaportunu almak için öldürdü. Sobhraj pasaportu Leclerc ve Chowdhury ile seyahat etmek için kullandı, önce Singapur'a, sonra Hindistan'a ve Mart 1976'da, yetkililerin onları aradığını bilmelerine rağmen tekrar Bangkok'a gittiler. Klan, cinayetlerle bağlantılı olarak Tayland polisi tarafından sorgulandı, ancak Sobhraj kendisini yine başka bir kimlikle ve pasaportla Amerikalı bir akademisyen olarak tanıttı; 15.000 dolar rüşvetle hapishaneden çıktı.Bu arada Hollandalı diplomat Herman Knippenberg ve eşi Angela, Bintanja ve Hemker cinayetlerini araştırıyorlardı. Knippenberg, Sobhraj hakkında biraz bilgiye sahipti ancak kendisinin gerçek kimliği, kanıt toplamaya devam eden diplomat tarafından hala bilinmiyordu. Sobhraj'ın bir komşusunun yardımıyla Knippenberg ona karşı bir dava açtı. Sonunda, şüphelinin ülkeyi terk etmesinden tam bir ay sonra, polise Sobhraj'ın dairesini arama izni verildi. Knippenberg, kurbanların belgeleri ve pasaportlarının yanı sıra zehirler ve şırıngalar da dahil olmak üzere kanıtlar buldu. Üçlünün bir sonraki durağı, Chowdhury'nin mücevher çalmak için gönderildiği Malezya'ydı. Chowdhury'nin mücevherleri Sobhraj'a teslim etti. Bu onun en son görüldüğü zamandı ve o günden sonra ne Chowdhury ne de kalıntıları bulunamadı. Sobhraj'ın eski suç ortağını, onun ve Leclerc'in Cenevre'de mücevher satıcısı olarak yaşamlarına devam etmek için Malezya'dan ayrılmadan önce öldürdüğüne inanılıyor. Chowdhury hala aranmaya devam ediyor.Kısa süre sonra Asya'da Sobhraj, Bombay'da kaybolmuş iki Batılı kadın, Barbara Smith ve Mary Ellen Eather'dan başlayarak yeni bir suç "ailesi" kurmaya başladı. Sobhraj'ın bir sonraki kurbanı Fransız Jean-Luc Solomon'du ve bir soygun sırasında onu etkisiz hale getirmek için zehirleyerek öldürdü.Temmuz 1976'da Yeni Delhi'de Sobhraj, üç kadın suçlu klanının da katıldığı, bir grup Fransız yüksek lisans öğrencisini kendisini ve ekibini tur rehberi olarak kabul etmeleri için kandırdı. Sobhraj daha sonra onlara dizanteri karşıtı ilaç olduğunu söylediği zehirli haplar vererek onları uyuşturdu. İlaçlar Sobhraj'ın beklediğinden daha çabuk etkisini gösterdiğinde, öğrenciler bayılmaya başladı. Öğrencilerden üçü Sobhraj'ın ne yaptığını anladı. Onu alt ettiler ve polisle temasa geçerek yakalanmasına sağladılar. Sorgulama sırasında, Sobhraj'ın suç ortakları Smith ve Eather hızla suçlarını itiraf ettiler. Sobhraj, Solomon cinayetiyle suçlandı ve dördü de resmi duruşma beklenirken Yeni Delhi'deki Tihar hapishanesine gönderildi.Smith ve Eather, duruşmalarından önceki iki yıl boyunca hapishanede intihara teşebbüs ettiler. Sobhraj, hapishaneye vücuduna gizlenmiş değerli mücevherlerle girmişti; gardiyanlara rüşvet vermek ve hapishanede rahatça yaşamak konusunda deneyimliydi. Duruşmasını bir gösteriye çevirdi, istediği zaman avukatları işe aldı ve kovdu, kısa süre önce şartlı tahliye olan kardeşi André'yi yardım etmesi için getirdi ve sonunda açlık grevine başladı. 12 yıl hapis cezasına çarptırıldı. Leclerc, Fransız öğrencilere ilaç vermekten suçlu bulundu, ancak daha sonra şartlı tahliye edildi ve yumurtalık kanseri nedeniyle Kanada'ya dönmesine izin verildi. Masum olduğunu iddia etti, ilaç karışımlarını Sobhraj'ın zorlamasıyla hazırladığını, kendisinin de Sobhraj tarafından pasaportuna el konularak esir tutulduğunu iddia etti ama Nisan 1984'te evinde öldüğünde Sobhraj'a hala sadık olduğu bildirildi.Sobhraj'ın Tihar'daki hapishane gardiyanlarına sistematik rüşvet vermesi aşırı boyutlara ulaştı. Hapishanede televizyon ve özel yemekleriyle hem gardiyanlarla hem de mahkumlarla arkadaşlık kurarak lüks bir yaşam sürdü. Oz dergisinden 1970'lerin sonunda Richard Neville ve 1984'te Alan Dawson gibi Batılı yazarlara ve gazetecilere röportajlar verdi. Cinayetler hakkında özgürce konuştu, ancak onları asla kabul etmedi ve eylemlerinin Asya'daki Batı emperyalizmine karşı misilleme olduğunu iddia etti. Cinayetleri "Ben asla iyi insanları" öldürmedim" diyerek kendi kafasında meşrulaştırdığını ve öldürdükleri kişileri rakip uyuşturucu kartellerine uyarı olmasını istediği için öldürdüğünü söyledi. Çünkü onların rakip kartellere çalıştığına inanıyordu. Birçok kişiyi öldürmeden sorguya çektiğini iddia etti. Herhangi bir mahkemede kitap için bu söyledikleri karşına çıkarsa sonuna kadar inkâr edeceğini de gazeteciye söyledi. Fakat gazetecinin elinde kendisinin ses kayıtları vardı. Richard Nevelle kendisiyle olan bu röportajları sayesinde detaylı bir şekilde hayatını ve cinayetlerini anlattığı "The Life and Crimes of Charles Sobrhaj" kitabını çıkardı. Daha sonra yine başka bir gazeteye o kişileri öldürmediğini, ölümlerinin kendileri tarafından, uyuşturucu kullanmaları nedeniyle olduğunu, hepsinin uyuşturucu satıcısı olduğunu söyledi. Bir insanı ne katil eder sorusuna "ya duyguları kontrol edemeyecekleri kadar büyüktür ya da hiç duyguları yoktur" dedi. Yine pişmanlık duyup duymadığıyla ilgili soruya "Bazıları bana pişmanlık duyup duymadığımı soracaksa şöyle cevap vereceğim. Profesyonel bir asker, makineli tüfekle yüz kişiyi öldürdükten sonra pişmanlık duyar mı? Amerikan pilotları memleketime napalm düşürdükten sonra pişmanlık duydu mu? Hayır. Toplum askerleri kabul ederek onlara şunları söyledi: Öldürme hakkınız var. Öldürmek sizin göreviniz. Ne kadar çok öldürürseniz terfi o kadar büyük olur. Aynı hakkım yok mu? Kendi azınlığımın yararına olsa da mı?" Yine gazeteci Farrukh Dhoundy kendisiyle ilgili şöyle dedi: "İngiliz pasaportum ve banka hesabımla, kendisinin ve ortaklarının görünüşte antika Avrupa mobilyaları sattıkları herhangi bir Londra dükkanından kira almamı istedi. Antika işinin bir silah ticareti için bir paravan olacağını söyledi. San Marino'dan ticaret yapan off-shore firmasının eski Sovyet ülkelerinden silah satın aldığını ve onları Taliban gibi kuruluşlara sattığını söyledi. Dahil olamayacağımı söyledim ve katılmadım."Sobhraj'ın Hindistan'daki cezası sona ermek üzereyken, Tayland'da aleyhindeki 20 yıllık tutuklama emri hala geçerliydi, bu durum iadesini ve kesin idamını mümkün kılıyordu. Bu yüzden Mart 1986'da, hapishanedeki onuncu yılında Sobhraj, gardiyanları ve mahkum arkadaşları için büyük bir parti düzenledi, onları uyku haplarıyla uyuşturdu ve hapishaneden kaçtı. Mumbai polisinden Müfettiş Madhukar Zende, Goa'daki O'Coqueiro Restaurant'ta Sobhraj'ı tutukladı; hapis cezası, bizzat umduğu gibi on yıl uzatıldı. 17 Şubat 1997'de 52 yaşındaki Sobhraj, aleyhindeki diğer ülkelerdeki delillerin kaybedilmesiyle serbest bırakıldı. Onu iade edecek herhangi bir ülke olmadığından, Hint yetkililer Fransa'ya dönmesine izin verdi.Sobhraj, Paris banliyösünde rahat bir hayat yaşadı. Bir reklam ajansı tuttu, röportajlar ve fotoğraflar için büyük miktarda para aldı. Hayatına dayanan bir filmin hakları için 15 milyon ABD dolarının üzerinde ücret aldığı söyleniyor.1 Eylül 2003 tarihinde Sobhraj, Katmandu'daki bir kumarhanede The Himalayan Times gazetesinden bir gazeteci tarafından görüldü. Gazeteci iki hafta boyunca onu takip etti ve ardından Himalayan Times'a fotoğraflarla bir haber yazdı. Nepal polisi makaleyi gördü, Yak ve Yeti otelindeki Casino Royale'e baskın düzenledi ve orada hala kumar oynayan, habersiz Sobhraj'ı tutukladı. Gazeteye göre Sobhraj, bir maden suyu işi kurmak için Katmandu'ya dönmüştü. Ama daha sonra bir gazeteciye oraya Taliban gerillaları adına Çin mafyasından silah satın alarak Taliban'ı tuzağa düşürmek için CIA için çalıştığını, iki taraflı bir ajan olduğunu söyledi. Nepal polisi 1975'ten kalan çifte cinayet davasını yeniden açtı ve Sobhraj'ı Bronzich ve Carrière cinayetleri nedeniyle 20 Ağustos 2004'te ömür boyu hapse mahkum etti.Bu davada kendisine karşı kullanılan fotokopi kanıtlarının çoğu, Hollandalı diplomat Knippenberg ve Interpol tarafından toplananlardan geliyordu. Yargılanmadan mahkum edildiğini iddia ederek mahkumiyete itiraz etti. Sobhraj Fransa'daki eşi Chantal'ın, kendisine yardım etmesini engellediğini iddia ettiği Fransız hükûmetine karşı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne dava açtığını duyurdu. Sobhraj'ın mahkumiyeti 2005 yılında Patan Temyiz Mahkemesi tarafından onaylandı.2007'nin sonlarında haber medyası Sobhraj'ın avukatının Nepal'e müdahale için dönemin Fransız cumhurbaşkanı Nicolas Sarkozy'ye başvurduğunu bildirdi. 2008'de Sobhraj, Nepalli bir kadın Nihita Biswas'la nişanlandığını duyurdu. Çiftin ilişkisinin gerçekliği, Amerikalı orkestra şefi David Woodard'ın The Himalayan Times'a yazdığı açık mektupta doğrulandı.Sobhraj'ın nişanlısıyla 9 Ekim 2008 tarihinde bir Nepal festivali olan Bada Dashami sırasında hapishanede evlendiği iddia edildi. Ertesi gün Nepal hapishanesi yetkilileri, onun evlendiği iddiasını reddetti. Nihita ve ailesinin, diğer yüzlerce mahkumun akrabalarıyla birlikte bir tika töreni düzenlemesine izin verildiğini söylediler. Ayrıca bunun bir düğün değil, devam eden Dashain festivalinin bir parçası olduğunu, büyüklerin kendilerinden daha genç olanların alnına kutsamalarını belirtmek için vermilyon işareti koyduklarını iddia ettiler.Temmuz 2010'da Nepal Yüksek Mahkemesi, Sobhraj'ın 1975'te Amerikalı gezgin Connie Jo Bronzich'i öldürmekten ömür boyu hapis cezasına çarptıran bir bölge mahkemesinin kararına karşı açtığı temyiz kararını erteledi. Sobhraj, 2006 yılında bölge mahkemesinin kararına itiraz etmişti, buna haksızlık dedi ve yargıçları cezayı verirken ırkçılıkla suçladı.30 Temmuz 2010'da Yüksek Mahkeme, bölge mahkemesinin Connie Jo Bronzich cinayetinden müebbet hapis cezası ile Nepal'e yasadışı yollardan girdiği için 2.000 Rupi para cezası ve 1 yıl hapis verdiği kararını onadı. Mahkeme, Sobhraj'ın tüm mallarına el konulmasına da karar verdi. Sobhraj'ın "karısı" Nihita ve avukatı olan "kayınvalidesi" Şakuntala Thapa, karardan duyduğu hoşnutsuzluğu ifade etti ve Thapa, Sobhraj'ın adaletten mahrum bırakıldığını ve "yargının yoz olduğunu" iddia etti. Bu sözler nedeniyle mahkemeye hakaretten adli nezarete gönderildiler.18 Eylül 2014'te Sobhraj, Bhaktapur bölge mahkemesinde Kanadalı turist Laurent Carrière cinayetinden suçlu bulundu. 2018'de Sobhraj kritik durumdaydı ve birçok kez ameliyat edildi. Birkaç açık kalp ameliyatı geçirdi. Sobhraj 22 Aralık 2022 tarihi itabiriyle sağlık sorunları nedeniyle serbest bırakıldı.