Anadolu (eyalet)

Anadolu Eyaleti veya Anadolu Beylerbeyliği, 1393 yılında kurulan Osmanlı Devleti eyaleti. 16. yüzyılda nüfusu 5.455.000 olup bunun 5.410.000'i Müslüman, 45.000'i gayrimüslimdir ve yüzölçümü 223.114 km² kadardır.Anadolu Eyaleti, I. Bayezid, 1393 yılında Rumeli'ye geçerken Sarı Timurtaş Paşa'yı Anadolu Beylerbeyi olarak Ankara'da bırakması ile Batı Anadolu'da kurulmuştur. Anadolu Eyaleti'nin merkezi, Fatih Sultan Mehmed zamanında İshak Paşa'nın Kütahya'ya tayinine kadar Ankara olmuştur. 1451'de merkez Kütahya olmuştur. Osmanlı şehzadelerinde Yıldırım Bayezid, Şehzade Bayezid ve kardeşi II. Selim Kütahya'da vali olarak bulunmuşlardır. Karamanoğulları Beyliği'nden alınan Akşehir, Beyşehir ve çevresi önce 1451-1466 yılları arası Anadolu Eyaleti'ne bağlanmış, daha sonra bu topraklar yeni kurulan Karaman Eyaleti'ne bağlanmıştır.Beylerbeyi hassı 1.000.000 akça olup eyalet 299 zeamet ve 7166 tımara taksim edilmiş olup, zemaet ve tımar sahiplerinin askerleriyle beraber 17.000 donanımlı süvari içeriyordu. Beylerbeyi vezirlik rütbesine sahip değilse Rumeli Beylerbeyi'nden sonra gelirdi.Anadolu Eyaleti, 1826 yılında Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması yani Vaka-i Hayriye'nin ardından Aydın (İzmir), Hüdevandigar (Bursa), Kastamonu ve Ankara olmak üzere 4 eyalete bölünmüştür.Osmanlı Devleti'nin esas kuvveti, "Kapıkulu" denilen piayade ve süvari birlikleri ile yerli kulu denilen eyalet askerlerinden oluşuyordu. Yeniçeri askeri İstanbul'dan başka bazı vilâyetlerde de bulunurdu. Eyalet merkezi Kütahya'da da bulunan bu askerlerin kethüda yeri, serdarı ve saire subayları vardı. Bu asker ve subaylar, maaşlarını ocaklık olarak verilen aşar ve cizye vergisi gibi gelirlerden alırlardı. Bunlardan başka humbaracı, cebeci ve topçu bölüklerinden bir kısmı da eyalette ikamet ederlerdi. Eyalet askeri, yerli kulu piyadesiyle akıncılar ve delilerden oluşan serhat kulu piyadelerinden oluşurdu. Yerli kulu askerleri vali ve sancak beyinin kumandasında idi ve subayları vali tayin ederdi. Olağanüstü durumlarda ihtiyaca binaen gönüllü olarak orduya "sekban" isminde dışarıdan askerler dahil edilirdi ve bunlar da sonradan yerli kulu sınıfına dahil edildiler. Daha sonraları bunların yerine "tüfekçi" ismi verilen bir sınıf piyade görevine getirilmiştir. Sekbanların ve tüfekçilerin eyaletlerde en büyük zabitlerine "Serçeşme" denirdi. Serçeşme subayı merkezde bulunurdu. 50-60 tüfekçi bir bayrak altında toplanarak "gönüllü subayı" ve "bölük başı" nın idaresine bırakılırdı.Yerli kulu askerlerinden müsellem adı verilen askerî sınıfı, şimdiki istihkâm taburları tarzında ordunun geçeceği yolları açar ve bunun haricinde top çekme ve zahire tedarik etme gibi vazifelerle yükümlüydüler. Müsellemlere bulundukları memleketlerde seksener-yüzer dönümlük arazi verilerek oranın hasılatıyla geçinirler ve sefer zamanı "Benevbet" tabiri ile beşte biri sefere giderdi.Mahallî düzeni sağlamakla da yükümlü olan topraklı süvariye tımarlı sipahi de denirdi. Savaş zamanında zeâmet ve tımar başkanından onda biri memlekette kalarak hem savaşta bulunan arkadaşlarının işlerini düzeltme, hem de bulunduğu mahalin muhafazasıyla yükümlü olan kişilere de "korucu" denirdi.Tımar sahiplerinden vefat eden olursa, vefat edenin arazisi; gönüllü olarak savaşa giden ve yararlı işler yapan askerlere verilirdi. Vefat eden tımar sahiplerinin oğlu varsa ve o da savaşa gidebilecek ise tımar ona verilirdi. Eğer çocuk küçük ise askerlik çağına gelinceye kadar kendi yerine donanımlı bir süvari gönderilme şartıyla tımarı kendine bırakılırdı.İstanbul'da kışlaları olmayıp at beslemek için başkente yakın mahallerde ikamet eden kapıkulu süvarileri altı bölük idi. Bunlar sipah, silahtar, sağ ulufeciler, sol ulufeciler, sağ gureba ve sol gureba grupları idi. Bu altı bölük süvari askeri, yeniçeri; yani piyade devşirme ocağından ve saray acemi ocağından yetişerek bölüklere dağıtılırlardı. Bunların vilayetlerde en büyük subayı kethüda yeri idi.Hayvan besleme mecburiyetinde olan süvari birlikleri İstanbul'a yakın Bursa, Edirne, Kütahya yörelerinde otururlardı.İsmail Hakkı Uzunçarşılı merhumun Bizans ve Selçukilerle Germiyan ve Osmanoğulları Zamanında Kütahya Şehri isimli eserinde listesini verdiği Anadolu Valileri şunlardır:Sarı Timurtaş Paşa: İlk Anadolu valisidir. Yıldırım Beyazıd Kosova Savaşı için Kütahya'dan ayrıldıktan sonra geride Timurtaş Paşa'yı Anadolu'ya sahip çıkması için bırakmıştır. (Paşa'nın Kütahya'da mı yoksa Ankara'da mı bırakıldığı ihtilaf konusudur. Çünkü resmi kayıtlarda Ankara adı geçmesine karşın Paşa'nın Timur tarafından Kütahya'da ele geçirildiği bilinir.) Paşa'nın adına Kütahya'da kendi yaptırdığı bir camii bulunmaktadır.İshak Paşa: Kütahya Anadolu Beylerbeyliği merkezi olduktan sonraki ilk validir.İki defa sadrazam olmuştur.Davut Paşa: 1473'te vali oldu (1. kez).İstanbul' da yaptırdığı han, hamam, medrese, sıbyan mektebi, cami ve türbeden oluşan külliyesi vardır. Kendi adıyla anılan okulu günümüzde İstanbul' da eğitim veren en eski Türk okuludur.Hersekzade Ahmet Paşa: 1484'te vali oldu (2. kez) 4 defa Anadolu valisi olup yine aynı sayıda sadrazamlık yapmıştır.Yunus Paşa: Karagöz Paşa'nın öldürülmesinden sonra 6 ay valisiz kalan eyalete vali atanmıştır. Eski yeniçeri ağasıdır.Hadım Sinan Paşa: Mart 1514'te Mustafa Paşa'nın azlinden sonra vali olmuş Çaldıran Muharebesinde ölen Hasan Paşa'nın yerine Eylül 1514'de Rumeli beylerbeyi olmuştur.Güzelce Kasım Paşa: 1520 ya da 1521'de vali oldu. Tavşanlı'da bulunan Kasım Paşa Camii'nin banisi olduğu düşünülmektedir.Hadım Süleyman Paşa: Mustafa Paşa'nın yerine 1535 yılında beylerbeyi oldu. 1536 yılında kubbe veziri oldu.Damat Rüstem Paşa: Temmuz 1538'de vali oldu. Kanuni Sultan Süleyman'ın kızı Mihrimah Sultan ile evlenip damadı olmuş ve iki defa sadrazam olmuştur.Cenabi Ahmed Paşa'dan Zal Mahmud Paşa'nın son dönemine kadar geçici süreliğine beylerbeylik merkezinin Ankara'ya taşınmasının sebebi olarak bu dönemde Kütahya'da önce Şehzade Bayezid'in daha sonra da II. Selim'in vali olarak bulunmalarıdır. Sonra merkez yine Kütahya'ya taşınmıştır.Lala Hüseyin Paşa: 1566'da Şehzade Selim'in Sultan olmasının ardından vali olmuş ve merkez yeniden Kütahya'ya taşınmıştır.Satırcı Mehmed Paşa: 1592'de yeniçeri ağası iken paşalık verilip vali olmuştur. Eylül 1594'de azledildi.Lala Mehmed Paşa: 1594'te vali olmuştur. Toplamda iki defa Anadolu valiliği yapmış olup sadrazamlık yapmıştır.Hafız Ahmet Paşa: Bizzat Anadolu Valisi olmayıp, 1601'de sadrazam tarafından Celali isyanları nedeniyle görevlendirilmiş fakat daha sonra hapsedilmiştir.Kasım Paşa: 1603'te Celâli ayaklanmalarından dolayı az müddet Kütahya muhafızlığı yapmıştır. Bu tarihlerde Anadolu beylerbeyleri Avusturya Harbi dolayısıyla harp mevkiinde idilerKehleli Ahmed Paşa: 1654'te Mustafa Paşa'nın Anadolu Valiliği'ni kabul etmemesi üzerine Kıbrıs'tan geleerek vali olduSafranbolulu İzzet Mehmed Paşa: 1794'te vali oldu. Gediz'de iken sadrazam olup Kütahya'ya gelmeden İstanbul'a celbedildi