Lazca dilbilgisi

Lazca bir Güney Kafkas dilidir. Bazı durumlarda Zan dilinin güney lehçesi olarak kabul edilir, bu durumda kuzey lehçe de Megrelce olur.Günümüzde, Lazcanın konuşulduğu alanlar Gürcistan'ın Helvaçauri belediyesine bağlı Sarpi köyünden Rize ilinin Pazar ilçesine kadar uzanır. Lazca, aynı zamanda 1878-1879 yıllarındaki sürgünden kaçan Lazların yerleştiği Türkiye'nin batısındaki bazı köylerde de konuşulur. Gürcistan'da, Sarpi köyü haricinde, Abhazya'da Lazca konuşan başka köyler de vardı. Fakat günümüzde hala konuşan insanların kalıp kalmadığı bilinmemektedir.Lazca üç lehçeye ayrılmıştır: Khopa-Chkhala (Hopa-Borçka), Vitze-Arkabe (Fındıklı-Arhavi) ve Atina-Artasheni (Pazar-Ardeşen). Diyalektik sınıflandırma temel olarak fonetik özelliklerle belirlenir. Daha spesifik olarak, belirleyici unsur, Kartvelian foneminin refleksleridir (). Bu ses, yalnızca Khopa-Çkhala diyalektinde kullanılır ancak Vitze-Arkabe ve Atina-Artasheni lehçelerinde farklı yansımaları vardır.Lazcadaki ünsüz bileşimleri diyalektik olarak değişir. Khopa-Chkhala lehçesinde tam ses kümesi vardır, ancak Vitze-Arkabe ve Atina-Artasheni lehçelerinde küçük dil ile alakalı gırtlaksı bir ses olan q sesi yok olmuştur.Gırtlaksız küçük dil sesi olan q, sadece Khopa-Chkhala lehçesinde v ve l ünsüzlerinden önce kullanılır. Bu sesin varlığı aynı zamanda gırtlaksı duruşlarla kanıtlanır ve birkaç kelimede geçer, p̌qorop (Ben severim smb./sth.); ǩqorop (Ben seni seviyorum); t̆qubi (ikizler), ǯqv-/ǯqvin- (uzlaştırmak); ç̌qint̆i (taze yumuşak ve olgunlaşmamış) bu kelimelere örnektir. Ama çoğu durumda, *t̆q → t̆ǩ; *ǯq → ǯǩ; *ç̌q → ç̌ǩ ses dönüşümleri gerçekleşir.Vitze-Arkabe lehçesinde, *q → ǩ ünsüz değişimi gerçekleşir ("olmak" anlamına gelen ovapu ← *oqvapu fiili istisnadır). İlk ön sesli harf ve ara vokallerde *q → ∅ değişimi gerçekleşir.İlk ön sesli harf durumlarında q → ∅ değişimi gerçekleşir. ör. *qoropa → oropa "sevmek", *qona → ona "mısır tarlası" vb.Ara vokallerde *q → y/∅ değişimi gerçekleşir. ör. *loqa → *loʔa → loya/loa "tatlı", *luqu → *luʔu → luu "lahana" vb.Kelime başlangıcında qv → ǩv/v değişimi gerçekleşir. ör. qvali → ǩvali/vali "peynir, *qvaci → ǩvaci/vaci "testis" vb.Sesli vokallerde qv → y değişimi gerçekleşir. ör.  *oqvapu → oyapu "olmak", *iqven → iyen "o olacak" vb.İki tane n sessiz harfini içeren bazı morfolojik bağlamlarda, "n" harfi yalnızca sesli harfle ayrılır. İlk "n" harfi yok olur. miqonun → miqoun (Benim {herhangi bir nesne} var), iqvasinon → iqvasion (o yapacak), mulunan → *muluan → mulvan (Onlar geliyorlar).Bir başka yok olma, deǩiǩe → deiǩe (dakika) kelimesinde gerçekleşir. Arapçadaki دقيقة daqīqa kelimesi de  sesini içerir. Ancak Lazcada q sesi yukarıdaki gibi belirsizdir.Atina-Artasheni lehçesinde, kelimede damaksıl ön sesli harfler olan e ve i ile kayma ünsüzü olan y kullanıldığında aşağıdaki harflerde yarı kapantılı ünsüze dönüşme gerçekleşir:g → cǩ → ç̌k → ç AlfabeLazca, Gürcü alfabesi ya da Latin alfabesi ile yazılabilir.(Türkçede kullanıldığı gibi, ancak belirli Lazca ekleri ile).Lazcada ismin sekiz farklı hali vardır. Bunlar; yalın, kılıcısız, datif, genitif, latif, ablatif ve kullanımı bittiği düşünülen zarf halidir.Birkaç fonetik farklılık dışında Lazcadaki sayılar Megrelcedeki sayılar ile aynıdır. Sayı sistemi Gürcücede olduğu gibi vigesimaldır.Lazcadaki nicel sayıların büyük çoğunluğunun kökü Proto-Kartvelian dillerine dayanır. Sadece ar(t) (bir) ve eči (yirmi), Zan dili ve Gürcüce deki düzenli fonetik refleksler olan Karto-Zan kronolojik düzeyi için yeniden yapılandırılmıştır. Silya (bin) sözcüğü Pontus Rumcasından alınmıştır ve orijinal Lazcada vitoši olarak geçer.Lazcada sıra sayıları ma-...-a eklerinin arasına konulur. Megrelcede ise sayılara -n eki eklenir. Ma-...-a ekleri Proto-Kartvelian dillerinden alınmıştır. (Gürcüce me-...-e ve Svanca me-...-e)Lazcada fiiller, Megrelce, Gürcüce ve Svancada olduğu gibi tek değerlikli, iki değerlikli ve üç değerlikli olabilir.Üç değerlikli fiiller bir konu ve iki nesneye sahiptir (biri doğrudan ve diğeri dolaylı) ve geçişsizdirler.Megrelce, Gürcüce ve Svancada olduğu gibi Lazcada da versiyon kiplerini göstermenin dört farklı türü vardır:Lazca'da en fazla 22 mastar eki olabilir. Bunlar üç seri hâlinde gruplandırılmıştır (Oqopumu/ovapu/oyapu).Fiil çekim örneğikökü: ç̌ar- (yazmak) ve r- (olmak)Eskiliğine göre bu mastar ekleri iki kümede gruplandırılabilir:yeni (ikincil) temel mastar eklerinden türetilmiştir (Lazcaya özel).Mastar eklerini eskiliğine göre sınıflandırılması'KiplerSoru belirten kelimelerini kullanarak. ör. mi? (kim?), mu? (ne?), so? (nerede?), mundes? (ne zaman?), muç̌o? (nasıl?) vb. Bu kural Megrelce, Gürcüce ve Svancada da geçerlidir.Bir fiilin yanına soru eki olan -i harfini ekleyerek. Aynı ek Megrelcede -o, Eski Gürcücede -a ve Svancada -ma/-mo/-mu'dur.Bir emri veya isteği ifade eder. 2. şahısa (tekil / çoğul) karşı kullanıldığında geniş zaman kullanılır ve geriye kalan tüm durumlarda optatif geniş zaman kullanılır.Bir durumun olması ya da olmaması için gerekli koşulları ifade eder. Bu gibi durumlarda -ǩo (At.-Arsh, Vtz.-Ark.) / -ǩon/-ǩoni'' (Khop.-Chkh.) ekleri kullanılır.