ગાંધીજીએ સ્વતંત્રતાસંગ્રામમાં જે ફાળો આપ્યો છે એનું વ્યક્તિગત મૂલ્યાંકન સૌથી વધુ છે, પણ એથી કંઈ ગાંધીજીનો વિરોધ કરવાના કોઈ પણ વિચારને અપરાધ ઠરાવી શકાય નહીં.