આત્મા. કઠોપનિષદ્દમાં કહ્યું છે કે, આત્મા સૃષ્ટિના બાષ્પરૂપ તમામ સ્થૂળ સૂક્ષ્મ પદાર્થોની પહેલાં સૃષ્ટિસંકલ્પના સેવનાર તરીકે પ્રકટ હતો. સૃષ્ટિ એના પૂર્વ સ્વરૂપે આપોમયી અર્થાત પાણીમય હતી. તેમાંથી બ્રહ્માંડનો આકાર થાય એવું પ્રાચીનોનું એક મંતવ્ય છે. આવા સૃષ્ટિના સંકલ્પવિધાયક આત્માને હૃદયની ગુફામાં પેસીને રહેલો જે સર્વ ભૂતોમાં જુએ છે તેનો કોઇ દ્વેષ કરતું નથી.