*ગાંધીજી ઈંગ્લેન્ડમાં હતા ત્યારે ત્યાં જબરદસ્ત ઉહાપોહ હતો. એ સમયગાળો આ સદીના પ્રારંભનો હતો. નવી સદીનો જન્મ થઈ રહ્યો હતો. ડાર્વિનના સિદ્ધાંતોની ચર્ચા હતી. કાર્લ માકર્સ એ નવી વાત કરીને દુનિયામાં હલચલ મચાવી દીધી હતી. તેણે પ્રથમ વખત કહ્યું હતું કે ગરીબ અને અમીર એ સમાજ વ્યવસ્થાના પરિણામે છે, કોઈ કર્મોનાં ફળનું પરિણામ નથી. એ પહેલાં લોકો એમ જ કહેતા કે માણસ પોતાનાં કર્મોનાં ફળ ભોગવે છે. આ સદીના ક્રાન્તિકારી ચિંતનનાં તમામ અણુઓ ઈંગ્લેન્ડની હવામાં હતા. પણ ગાંધીને એ બધાની કોઈ અસર જ નહોતી. લાગે છે કે ગાંધીને ખબર જ નહોતી કે ડાર્વિન નામની કોઈ વ્યક્તિ છે. ગાંધીએ ૧૯૪૨માં માકર્સનું પુસ્તક વાંચ્યું. પચાસ વર્ષ પછી અને પચાસ વર્ષ પહેલા જ્યારે તેઓ ઈંગ્લેન્ડમાં હતા ત્યારે આ બધી હવા હતી. ગાંધીને ત્યાં કોની સાથે સંબંધો બંધાયા? તેમનો સંબંધ બહુ વિચિત્ર લોકો સાથે થયો. શાકાહારીઓના સંમેલનમાં તેઓ ઉપસ્થિત રહ્યા. શાકાહારની વાતો કરવાનું તેમણે પસંદ કર્યું. ચા પીવી જોઇએ કે ન પીવી જોઇએ. આ સબજી ખાવી જોઇએ કે ન ખાવી જોઇએ અને દૂધ પીવું હોય તો બકરીનું કે ગાયનું પીવું? ગાંધીજી આવા બધા લોકો સાથે ઈંગ્લેન્ડમાં હળ્યામળ્યા. ભળ્યા. થોડું વિચારવા જેવું છે. જ્યાં દરેક પ્રકારની ક્રાન્તિનાં સૂત્રો સર્જાઈ રહ્યા હતાં. ગાંધીનો સંબંધ બહુ વિચિત્ર લોકો સથે બંધાયો. અને તેઓ એમના જ સંપર્કમાં આવ્યા, એની જ વાતો શીખીને પાછા ફર્યા પશ્ચિમથી તેઓ ત્રણ વ્યક્તિના વિચારો લઇને ભારત આવ્યા. એટલે વધુ એક વાત તમે સમજી લેજો કે સામાન્ય રીતે લોકો સમજે છે કે ગાંધીજી ભારતનાં મહાન પ્રતિનિધિ છે એ વાત બરાબર નથી. ગાંધીજીના ત્રણેય ગુરુ પશ્ચિમી છે. ટોલ્સ્ટોય, રસ્કીન અને થોરો. આ ત્રણેયની વિચારધારાથી તેઓ પ્રભાવિત છે. આ ત્રણેયના વિચારો તેમણે આત્મસાત કર્યા છે. તેઓ પછી આજીવન એના જ પ્રયોગો કરે છે. આ ત્રણેય બિલકુલ અવૈજ્ઞાનિક વિચારના લોકો છે. એમનાં ચિંતનમાં કયાંય વૈજ્ઞાનિકતા નથી. એમની વાતો એવી છે કે તેનો અંશમાત્રનો પણ જો કોઈ વ્યક્તિ અમલ કરવા માંડે. તેને સાચી માનવા માંડે તો ફરીથી જંગલી દુનિયામાં જતો રહે.