(૫) સ્ટ્રેસ, અલ્પજ્ઞાન, દંભી આદર્શો, આભાસી રાષ્ટ્રવાદ/સમાજવાદ,જન્મજાત મૂર્ખાઈ, ગુમાન , ઝનૂન, અંધશ્રદ્ધા આવા અનેક કારણોસર આમ આદમી આપણે ત્યાં દિવસે દિવસે સાયકો થતો જાય છે. ખુદને સાંભળી નથી શકતો. સમજ વગરનો સમાજ એક ઘેલું ટોળું બનતો જાય છે. આ ખતરાની ઘંટી છે, નાની વાતમાં લોકોને પર્સનલ લાગી આવે છે. કટ્ટરવાદી જીદ્દી થઇ જાય છે. વાયોલન્ટ અને તોફાની બને છે. મનોરોગીઓ અને મનોવિકૃતો વધતા જાય છે, જેમની ખુદની લાઈફ ડિપ્રેશન કે ફ્રસ્ટ્રેશનથી ખદબદે છે. કોઈ વાંચન કે મનનની ટેવ નથી લાંબીપહોળી સમજ કે વિવેક નથી. અધુરી કે સાવ ખોટી ગેરસમજણથી મગજ ઠસોઠસ છે. પોતાને ન્યાય શિખવાડનાર કે દંડ કરનારને જપોતાની ભૂલ જોવાને બદલે વળતા રાક્ષસ ઠેરવવાના એના મનોવલણ એને ખુદને ખબર ના પડે તેમ વધે છે. મનની અંદર મૂંઝવણ અને ભયનો આથો સડતો કોહવાતો જાય છે. જેમ વચ્ચે ‘સ્કાયફોલ’નો ડાયલોગ ટાંકી મેં મહિનાઓ પહેલા લખેલું એમ વર્લ્ડ ઈઝ મુવિંગ ઇન શેડોઝ. સાચી વાત સમજવી કે કેળવવી નથી, ફક્ત પોતાનો જ સ્વાર્થ જોવાની પશુવૃત્તિ છે. બાકી, આ આત્મવિલોપન કંઈ ન્યાય મેળવવાની ઢીલથી કંટાળીને ફરિયાદની ચીસરૂપે થયું નથી. ઘર ગુમાવવાની જેમને બીક હોય, એને લીધે નિર્દોષ નાનકડા સંતાનોનું શું થશે એની ફિકર હોય – એ શું ઘર કરતા કિમતી એવો જાન આપી દે ? જેમને બેઘર ના જોઈ શકે એવા સંતાનોને શું કાયમી અનાથ બનાવી દે? કોઈ અદ્રશ્ય ઉશ્કેરણી અને / અથવા વાસ્તવિકતાનો અંદાજ ના મેળવી શકતા ધુમ્મસિયા નબળા મન સિવાય આ શક્ય નથી. દિવસે દિવસે માનસિક રીતે બીમાર બનતા જતા આવા ઇન્સાનો બીજા તો ઠીક એમના ખુદના માટે ય જોખમી છે, એ સત્ય કયારે અને કોણ સમજશે ? મોટી મોટી ધાર્મિક કે રાજકીય વાતોને બદલે આપણે વાસ્તવવાદી અને પરિવર્તનશીલ ક્યારે બનીશું ? સમાજમા આવા ઓછી અધુરી સમજણવાળા ય લોકોનું અસ્તિત્વ હંમેશાથી છે જ- એમાં કોઈ સરકાર કે ગુરુ કે તંત્ર કે સેવક કે ચિંતક કે અધિકારી ખાસ કશું ના કરી શકે- સિવાય કે ખેદથી પીડા અનુભવે એ ક્યારે સમજીશું ?