ઉ.: સૌથી મુખ્ય વાત તો એ છે કે જ્યાં આ કોલોનિયલ એકસ્પાન્શન થયું માત્ર એવા દેશોમાં જ ‘આદિવાસી’ અથવા ‘ઇન્ડિજિનિયસ, એબઓરિજિન, માઓરીસ એવા શબ્દો આવ્યા છે. આપણે કોઈકને પૂછીશું કે જર્મનીમાં આદિવાસી છે? કે ફ્રાંસમાં છે? તો ત્યાં જોવા નથી મળતા. તો ત્યાં પણ મૂળના લોકો હશે જ ને? હશે જ. પણ આ કોલોનિયલિઝમનું પરિણામ છે કે તેમનો બિલકુલ સંહાર કરવો. લોકો ઉપર નવી અર્થવ્યવસ્થા થોપવી, અથવા ત્યાંની ઇકોનોમીને મારી નાખવી. સ્પેિનયાર્ડોએ તો ક્રૂરતાથી બધું બાળી નાખ્યું હતું એટલે જર્મન, સ્પેન, ફ્રેંચ લોકોએ જે વિનાશ કર્યો તે તો અંગ્રેજોએ કર્યો તેનાથી વધારે હતો. ડચ લોકોએ ઘણો બધો વિનાશ કર્યો. પોર્ટુગીઝ લોકોએ કર્યો. યુરોપના લગભગ દરેક દેશે આ કામ કર્યું અને એમના કામમાંથી આદિવાસી સમાજની નિર્મિત થઈ. એટલે એવી માન્યતા ઊભી થયેલ છે કે આ અલગ સમાજ છે. તો જેમના ઉપર અત્યાચાર થયો, જે સમાજને એ ભોગવવું પડ્યું એ સમાજ કેવો હતો? એ એવો સમાજ હતો કે જે સામૂહિક થાપણમાં માનતા હતા. સામૂહિક જવાબદારી, સામૂહિક હક એ રીતની એક આખી જીવનદૃષ્ટિ હતી. બીજું એ લોકો કુદરત સાથે ખૂબ નજીકથી જોડાયેલા હતા એટલે એક ઇકોલોજિકલ કોમ્યુન હતું જે માનવી, કુદરત અને ભગવાન આ ત્રણે વચ્ચે સારી રીતે હાર્મની, એક એવા સુમેળભર્યા સંબંધો હતા કે જે ત્રણેય માટે ઉપયોગી છે. એ સંબંધને માનતા હતા. આધ્યાત્મિક જરૂરિયાત એ અર્થમાં કે કોઈક એવી તાકાત છે જે દુનિયાને ચલાવે છે. એવી માન્યતાની દરેકને જરૂરિયાત હોય છે અને કુદરતમાં પણ શક્તિરૂપે એનું પ્રકટરૂપ જોવા મળે છે. તો એવી એક અમાનવીય કુદરતથી પણ ઉપર હોય એવી એક તાકાત, ત્યાર પછી આવે કુદરત અને છેલ્લે માનવી. આ ત્રણે વચ્ચે હાર્મની રાખવાવાળા લોકો હતા આદિવાસી. પણ પછી માત્ર નફા માટે માત્ર આર્થિક પ્રગતિ માટે ભાગદોડ કરવાવાળા સમાજ નિર્માણ થયા. આર્થિક પ્રગતિ તો થઈ પણ તે સાથે એક દિવસમાં આપણે કેટલી વાર આનંદનો અનુભવ કરીએ છીએ એ પણ જોવું જોઈએ. ભૂતાને ખૂબ સરસ વાત કહી હતી. ભૂતાને કહ્યું કે હેપીનેસનો ઇન્ડેક્સ હોવો જોઈએ. એક દિવસમાં આપણે કેટલી વાર હસીએ છીએ, કેટલી વાર સુખ કે આનંદનો અનુભવ કરીએ છીએ, કેટલી વાર આપણે ગીતો ગાઈએ છીએ એ પરથી ખ્યાલ આવે કે આપણે કેટલા સુખી છીએ. આપણે ત્યાં ભારતમાં મને સારું લાગે છે. હિંદી સિનેમાનું પરિણામ કહો કે કંઈ બીજું પણ દરેક જણ ગીત ગાય છે તે સારું છે. આદિવાસી પાસે ટેલિવિઝન, ફ્રિજ, કાર, રેડિયો નથી પણ સાંજ પડે એટલે નાચે છે, કૂદે છે, ગાય છે, એ જીવનની અદ્દભુત ક્ષણો છે એવું હું માનું છું. આદિવાસી પાસે એ હતું. જ્યારથી અમેરિકામાં કોલોનિયલ આવ્યા ત્યારથી ત્યાંના મૂળ નિવાસીઓને લગભગ નહિવત્ કરી નાખ્યા. યુરોપમાંથી જેટલા ક્રિમિનલ હતા એ લોકોને ઓસ્ટ્રેલિયામાં વસવા માટે મોકલ્યા. તો ત્યાં જઈ એ લોકોએ ત્યાંના મૂળ લોકોનો વિનાશ કર્યો. ભારત એક એવો દેશ છે અને સાથે સાથે જ એશિયાના પાકિસ્તાન, અફઘાનિસ્તાન, થાઈલેન્ડ જેવા દેશોમાં આદિવાસી જીવતા રહ્યા અને હજી પણ છે. આપણી સરકારે પણ સારા પ્રમાણમાં આદિવાસીને ટેકો આપેલો છે. (અત્યારે જેટલો જોઈએ એટલો નથી. ખાસ કરીને વિમુક્ત અને વિચરતી જનજાતિઓ માટે તો વધારે જરૂરિયાત છે.) પણ આપણા દેશમાં આજે પણ 6 થી 7 કરોડ વિમુક્ત અને વિચરતી જનજાતિવાળા, 9 કરોડ આદિવાસી, એમ મળી 14 થી 15 કરોડ વસતિ છે. માત્ર ન્યુઝીલેન્ડની વસતિ 60 લાખ છે. ગુજરાતમાં જેટલા આદિવાસી તેટલી ન્યુઝીલેન્ડની કુલ વસતિ છે. તેમાંથી માઓરી માંડ બાર ટકા છે. એટલે 12 લાખ. ભારતમાં એ પ્રમાણે સ્થિતિ સારી છે.