ભારતીય રાજકારણમાં સતત પ્રગટ થઈ રહેલાં આ બધાં વિવિધ લક્ષણોનો સરવાળો કરીએ તો જે મહારોગ આપણને વળગ્યો છે તેને ટોળાશાહીનું નામ આપી શકાય. આપણી પરિસ્થિતિનું વર્ણન કરવાનું અથવા તેને વખોડી કાઢવાનું કામ ઘણું સહેલું છે, પણ તેના નિવારણ માટેનો ઉપાય-યોજના ઘડી કાઢવી અને તેનો અમલ કરવો તે ઘણું વધારે અઘરું કામ છે.