તમારા એકાંતને પ્રેમ કરો. તમારી એકલતાને નફરત. એક સાધુ હતો. જંગલમાં ઝૂંપડી બાંધીને એકલો રહે. એક વખત એક યુવાન આવ્યો. તેણે પૂછ્યું. તમને એકલું નથી લાગતું? સાધુએ કહ્યું, હું ક્યાં એકલો છું? સવારે એક કૂકડો મને ઉઠાડવા આવે છે. એ પછી એક કોયલ મારા માટે ગીત ગાય છે. આ ઝાડનાં પાંદડાં મને હવા નાખે છે. વાતો કરવાનું મન થાય ત્યારે હું મારી જાત સાથે સંવાદ સાધું છું. કોઈને ઓળખવાનું મન થાય ત્યારે મારી જાતને ઓળખવાનો પ્રયાસ કરું છું. તમારા જેવા કોઈ મિત્ર મળવા આવે ત્યારે ખુલ્લા દિલે મળું છું. એકલતા તો પોતાથી ભાગવાની પ્રવૃત્તિ છે. હું તો મારી નજીક આવું છું. જંગલ કે કોઈ એકાંકી સ્થળ એ કોઈનાથી ભાગવાની નહીં, પણ પોતાનાથી નજીક આવવાની જગ્યા છે. એકલતા આપણને ઓગાળી નાખે છે. એકાંત આપણને સમૃદ્ધ બનાવે છે. એકનો અંત લાવે એ એકાંત. એકલા પાડી દે એ એકલતા. તમે તમારી જાતને ભરોસાપાત્ર માનો છો? તો આખી દુનિયા ભરોસાપાત્ર છે. એનું કારણ એ જ છે કે આપણે આ દુનિયાનો જ એક ભાગ છીએ. જો આપણે આપણને સારા માનતા હોઈએ તો દુનિયાને ખરાબ કેવી રીતે માની શકીએ? આપણો પ્રોબ્લેમ એ છે કે આપણે આપણી જાતને દુનિયાથી અલગ માનીએ છીએ. આપણે એમાંના જ એક છીએ. જરાક ઉપરથી જોઈએ તો ખબર પડે કે જેમ બીજાં પશુ, બીજાં પક્ષીઓ અને બીજા જીવો છે એવા જ આપણે છીએ. ઈશ્વરે તો બીજાં પ્રાણીઓ કરતાં આપણને વધુ બુદ્ધિ અને સમજ આપ્યાં છે. એનો ઉપયોગ આપણે સૌથી પહેલાં આપણને સમજવા માટે કરવાનો છે. આપણે હંમેશાં બીજાને જ માપતા રહીએ છીએ. આપણે પોતાને જ માપતા નથી. માપતા તો ઠીક છે, આપણે તો પોતાને માનતા પણ નથી. માણસે પોતાને માનતા, માપતા અને માણતા શીખવું જોઈએ. જ્ઞાન તમને સારી રીતે જીવતા શીખવવું જોઈએ. સત્ત્વ જ આપણને સંત બનાવે. સામાન્ય માણસ પણ સંત હોઈ શકે. સંતત્વ વસ્ત્રો, દોરા-ધાગા, માળા-મંતર કે ટીલાટપકાંથી સાબિત નથી થતું, એ તો વાણી અને વર્તનથી સાબિત થાય છે. ઘણા લોકો એવું માની બેસે છે કે, હું સક્ષમ છું, મારામાં તાકાત છે, મારે કોઈની જરૂર નથી. એક વખત એક મિત્રએ તેના મિત્રને આવી વાત કરી. એના મિત્રએ કહ્યું, હા તું સક્ષમ છે, તારે કોઈની જરૂર નથી, પણ તને એમ નથી થતું કે તારી કોઈને જરૂર છે? તારા લોકોને તારી જરૂર છે. એ લોકો તને પ્રેમ કરે છે. તું સક્ષમ કેવી રીતે બન્યો? એમાં માત્ર તારો જ હાથ છે? આપણે સારા હોઈએ કે ખરાબ, ભલા હોઈએ કે બૂરા, સફળ હોઈએ કે અસફળ, એમાં કોઈનો ને કોઈનો ફાળો હોય છે. એણે હસીને કહ્યું, મારા ભાઈ, આપણો જન્મ એ પણ બે વ્યક્તિના સાથનું પરિણામ છે! દુનિયાથી ભાગવાનો પ્રયાસ ન કરો. ભાગવા જશો તો થાકી જશો. સાથે રહેવાનો પ્રયાસ કરો. હા, બધા લોકો સારા નથી. બધા સારા હોવાના પણ નહીં. એ શક્ય જ નથી. બધા ખરાબ પણ નથી હોવાના. આપણે એકબીજાથી જુદા છીએ. જુદા છીએ એટલે તો આપણે યુનિક છીએ. બધા જેવા અને એકસરખા હોત તો તો આપણી અલગ આઇડેન્ટિટી જ ક્યાં રહેત? દરેક વ્યક્તિ જુદી છે, કોઈ આપણા જેવું હોઈ શકે, પણ સંપૂર્ણપણે આપણા જેવું હોય જ એ શક્ય નથી. અંગૂઠાની છાપ અલગ અલગ આપીને ઈશ્વરે એ સાબિતી આપી છે કે દરેક માણસ અલગ છે. હું પણ જુદો છું, તમે પણ યુનિક છો. આપણે આપણને જે યુનિકનેસ આપવામાં આવી છે એનો ઉપયોગ કરીને આપણા જેવા બનવાનું છે. આપણામાં પણ આપણે હોઈએ એનાથી વધુ સારા અને સક્ષમ બનવાનો અવકાશ હોય છે. આપણા લોકોને સાથે રાખીને જ આપણે વધુ સારા બનવાનું હોય છે. દુનિયા તો જેવી છે એવી જ રહેવાની છે. થોડીક સારી, થોડીક ખરાબ. આખી દુનિયામાં કશું જ પરફેક્ટ નથી તો દુનિયા ક્યાંથી પરફેક્ટ હોવાની? તમે પરફેક્ટ છો? બાકી ગમે તે હોય, દુનિયા પ્રેમ કરવા જેવી છે, જિંદગી જીવવા જેવી છે, ક્ષણો માણવા જેવી છે. એમ તો નફરત કરવા જેવું પણ ઘણું છે, પણ નફરત કરવા રહેશો તો પ્રેમ કરવાનું ભૂલી જશો. આપણી પાસે બે ચોઇસ હોય છે, પ્રેમ કરવો અથવા નફરત કરવી. પસંદગી કરતા આવડે એ જ પ્રેમ કરી શકે. નફરત કરવાવાળા ક્યારેય પ્રેમ કરી શકતા નથી. જેનાથી નફરત છે કે અણગમો છે એને નજર સામેથી હટાવશો તો જ પ્રેમ કરવાવાળા નજરે પડશે!