પ્રકૃતિના ઉત્ક્રાંતિક્રમાં એક તબક્કે આત્મસભાનતા અને આત્મપ્રભુત્વની સંભાવના ધરાવતી એક હસ્તી તરીકે મનુષ્યનો આવિર્ભાવ થયો. આ મનુષ્યનો પિંડ પ્રકૃતિના અંશોમાંથી બંધાયો હોવા છતાં એનું મૂળ સત્વ અથવા એમ કહો કે એનો આત્મા એ પ્રકૃતિનું સર્જન કે તેઓ કોઈ ભાગ નથી. આમ મનુષ્ય પ્રકૃતિમાં અવતરે છે, પરંતુ એની ઉપજ નથી. એની આ વિશિષ્ટતાને લીધે એના વિશેષ પુરુષાર્થ દ્વારા પ્રકૃતિની પોતાની ગતિવિધિનું સીધું પરિણામ ન હોય એ પ્રકારના એક અલાયદા જીવનનું, એક અલાયદા માનવીય વાતાવરણનું, સંસ્કૃતિ અને સભ્યતાનું નિર્માણ થયું. નિર્માણની આ પ્રવૃત્તિનો આરંભ પ્રકૃતિના આધિપત્યથી અવશ્ય થયો પરંતુ એ ક્રમશ: પ્રકૃતિ પરના આધિપત્યની દિશા તરફ આગળ વધે એ એની લાક્ષણિકતા બની ગઈ. મનુષ્યને આ ઉપક્રમ દરમિયાન એક ઉચ્ચતર તબક્કે સ્થૂળ જીવનની ભીતર રહેલા એની ગતિવિધિના સંચાલક આત્મતત્વ અને એના સામર્થ્ય સાથે જીવનનું અનુસંધાન થતાં જીવનની ગતિવિધિમાં એક નિર્ણાયક વળાંક આવે છે અને મનુષ્ય અંતર્મુખ બને છે. એ સાથે એનો આત્મા જે પરમાત્માનો અંશ છે, તેના હેતુને સૃષ્ટિજીવનમાં સાર્થક કરવા માટે મનુષ્યના આત્મસભાન સહયોગનો આરંભ થાય છે.