આમ તો ગણતંત્રનો અર્થ નો-તંત્ર એવો જ થાય છે. વૈશાલીનું ગણતંત્ર સર્વથા શ્રેષ્ઠ ગણતંત્ર ભલે ગણાય પણ ત્યાં રાજકીય ખટપટો વગર તો ઉદ્ધાર નથી જ. ત્યાં પણ આતતાયીઓના હુમલા અને જુદા જુદા પક્ષોના જુદા જુદા ધર્મ તરફના રાજકીય પક્ષપાતની વાતો ઉડ્યા જ કરે છે. ગણતંત્રના મંત્રીઓના નિત નવા ગોટાળા અને મગધ સામ્રાજ્યની બેંકોમાંના નામી-અનામી ખાતાઓમાં તેમના અબજો ખર્વો કાષાર્પણ હોવા એ ગણતંત્રને લાગેલો સૌથી મોટો ડાઘ છે. (મારું ખાતું તો જો કે કો-ઓપરેટીવ બેંક ઓફ મગધ સિટિઝન્સના નામે મેં બનાવેલી નાનકડી બંકમાં જ છે.) ગણતંત્રના સર્વસત્તાધીશોની એ ષંઢો સામે કોઈ પણ પગલા ન લેવા જેવી નઠોરતા તેમને અતિશય નિષ્ફળ અને અ-રાષ્ટ્રીય સાબિત કરી આપે છે. પણ જેમના હાથ બંધાયેલા છે તેવી રાજપ્રજા આ બધો તમાશો જોયા કરે છે અને ભોગવ્યા કરે છે. તેમની નિષ્ક્રિયતા અને નપુંસકતા તેમને જે મળે તેવું જીવન જીવવાની ફરજ પાડે છે. ગણ એટલે સમાજ – તો કોઈ એક કે બે વ્યક્તિઓ નેતાગીરી લે એવી અપેક્ષા કે લક્ઝરી ગણતંત્રના નાગરીકોએ રાખવી પોષાય નહીં. તેમને માટે વિકલ્પો એક સમાન ખરાબ અને નકામા હોય તો કોઈક ત્રીજા વિકલ્પને શોધવો, કે જે ઓછો ખરાબ હોય, એ ફરજ બની રહે છે. કોઈક ચલચિત્રમાં કહેવાયું છે કે ટુ ચેન્જ ધ સિસ્ટમ, યુ હેવ ટુ બી ઈન ધ સિસ્ટમ – પણ ગણતંત્ર જો આખી એક જ સિસ્ટમ હોય તો ગણ એટલે કે સમાજ તેમાં આવે જ છે – બદલાવની શરૂઆત ક્યારથી કરવી એ પ્રજા પર જ નિર્ભર છે અને ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે જ્યાં પ્રજા જાગૃત છે એ ગણતંત્રો પ્રગતિના શિખરો સિદ્ધ કરે છે. ઉપરોક્ત ફકરાના ઘણા વાક્યો મેં અમારા મહાઆમાત્ય નિલાંબરમજી અને ગાંધાર યોજના આયોગના અધ્યક્ષ શ્રી ડોન્ટ મેક દેશ દીવાલીયા’ ના ભાષણમાંથી લીધા છે જેમાં તેમણે એ સાબિત કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે કે 32 કાષાર્પણ પ્રતિ દિવસ ખર્ચી શક્તો નાગરીક સુખી કહી શકાય. (કદાચ તેમને કોઈ જમાદારે ચાર રસ્તે રોક્યા નથી અથવા તેમના છોકરાઓની નર્સરીની ફી ભરવાનો કે ઈવન અભિયાંત્રિક દ્વિ – ચતુષ્ચક્રી ગતિક વાહન ( બાઈક – ગાડી) માં પેટ્રોલ જાતે ભરાવવાનો અવસર તેમને મળ્યો નથી. તેમને સંથાગારના ભોજનકક્ષમાંથી બત્રીસ કાષાર્પણમાં આખો દિવસ ખાવાનું મળી રહે છે, વળી તેઓ અન્ય પદાર્થો એટલા ખાય છે કે ભોજનની તેમની જરૂરતો ઓછી જ રહે છે.) એટલે મારે એ જ સાબિત કરવાનું રહે છે કે ગાંધારનું રાજતંત્ર સર્વથા ઉચિત છે, એ માટેના મુદ્દા આવતીકાલે નોંધવાના રહેશે.