આવો સર્વગ્રાહી શબ્દકોશ- ભગવદ્ગોમંડલ -ગુજરાતી ભાષાને મળ્યો. આજીવન શબ્દબ્રહ્મના ઉપાસક મહારાજા ભગવતસિંહજીની જીવનસાધનાના ફળ રૂપે, જાણે તેમની માતૃભાષા ભક્તિનું મૂર્તિમંત સ્વરૂપ. તેઓ સ્વાતંત્ર્યપૂર્વે ભારતના સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશના નાનકડા રજવાડા ગોંડલના મહારાજા હતા. ગુજરાતી ભાષાને શબ્દકોશ અંગે સીમાચિહ્ન રૂપ પ્રદાન કરનાર ગાંધીજી અને મહારાજા ભગવતસિંહજી સમકાલીન હતા. મહાત્માજી (૧૮૬૯-૧૯૪૮) સંત હતા, ભગવતસિંહજી (૧૮૬૫-૧૯૪૪) રાજવીઓમાં સંત કહી શકાય તેવી સાદાઈથી જીવતા હતા. ગાંધીજીથી ચાર વર્ષ પહેલાં જન્મ્યા હતા અને સંયોગ પણ એવો થયો કે તેમનાથી ચાર વર્ષ પહેલાં સ્વધામ પહોંચ્યા. માતૃભાષામાં સંપૂર્ણ શબ્દકોશનો અભાવ તેમને ખાસો સાલતો હતો. આવો શબ્દકોશ માતૃભાષામાં હોય તેવી તેમની મહેચ્છા હતી. તેઓ સ્વયં અભ્યાસશીલ અને વિદ્વાન હતા. તેમણે કોઈ સાહિત્યિક પુસ્તક નથી લખ્યું, પરંતુ વીસ વર્ષની ઉંમરે પોતાના યુરોપના પ્રવાસ અંગે અંગ્રેજીમાં પુસ્તક લખ્યું હતું. તે વખતે (ઈ.સ. ૧૮૮૫)માં તેની સારી નોંધ લેવાઈ હતી. હંગેરીના વિદ્વાન પ્રોફેસર વામ્બરીએ તેમજ 'ન્યૂ રિવ્યુ' અખબારે તેના વિશે પ્રશંસાત્મક અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યા હતા. ઉપરાંત તેમણે 'હિસ્ટ્રી ઓફ આયુર્વેદ' પુસ્તક પણ લખ્યું હતું. 'બ્રિટિશ મેડિકલ જર્નલ', કલકત્તાના 'ઇંગ્લીશ મેન' અને 'લંડન ટાઇમ્સ'માં તેના વિશે સારા રીવ્યુ લખાયા હતા. માતૃભાષા માટેનો તેમનો પ્રેમ અને તેની ખિલવણી માટેની તેમની જાગૃતિ, રાજ્યનો વહીવટ ગુજરાતી ભાષામાં જ કરવાની તેમની આજ્ઞા અને ચુસ્તપણે તેના પાલનની સાવધાનીમાંથી પ્રતીત થાય છે. ગુજરાતી ભાષામાં કોઈ શબ્દ ન મળે ત્યારે જ અંગ્રેજી શબ્દના વપરાશનો અપવાદ તેમને રાખવો પડ્યો હતો. રાજવહીવટમાં ગુજરાતી ભાષાનો અમલ તાજો તાજો હોઈ તે સમયે આમ કરવું અનિવાર્ય હતું. તેમની વિદ્વતા, જ્ઞાન, અભ્યાસશીલતા, અને માતૃભાષા પ્રત્યેના લગાવનાં દર્શન તેમણે પોતાના જ માર્ગદર્શન હેઠળ ગોંડલ રાજ્યની શાળાઓ માટે જે પાઠ્યપુસ્તકો તૈયાર કરાવ્યાં હતાં તેમાંથી મળી રહે છે. આ પુસ્તકો હતાં : ગુજરાતી વાચનમાળા ૧ થી ૭, શિક્ષણમાળા ૧ થી ૭, અક્ષરપોથી, આદર્શ શિક્ષણ ૧ થી ૩, શબ્દસંગ્રહ ૧ થી ૩, તેમજ ગણિત, ભૂમિતિ, અંગ્રેજી, હિન્દી, એલજીબ્રા, પદાર્થવિજ્ઞાન, રસાયણ વિજ્ઞાન, ઇતિહાસ અને ભૂગોળના વિષયનાં પાઠ્યપુસ્તકો. અભ્યાસેતર વાંચન માટે પણ તેમણે ઇતરવાચન માળા પત્રિકા ૧ થી ૨૦ તૈયાર કરાવી હતી. તેમની વિદ્વતા જોતાં કાલિદાસે રધુવંશમાં વર્ણવેલ એક રાજવી निसर्गभन्नाद् ‌पदमेकसंस्थम्, अस्मिन् द्वयं श्री‌श्च सरस्वती च |ના તેઓ મૂર્તિમંત સ્વરૂપ હતા તેમાં કોઈ શંકા નથી.