૪. કોઈ ને કોઈ વિચાર, વાદ કે પરંપરાની સાથે જોડાયેલા સભાન પ્રતિબદ્ધ સર્જકો-સંશોધકો – જેમાં નારીવાદી, દેશવાદી કે દલિત ચેતનાવાદી જેવા વિભિન્ન અભિગમોને સ્વીકારીને સાહિત્યનું સર્જન કરનારા વિદ્વાનો, એમાં પણ જે તે વિચારધારાને આત્મસાત કરીને પોતાની અભિવ્યક્તિકુશળતાથી સમસ્ત માનવજાતના ઉત્કર્ષ માટે સાહિત્યનું સર્જન કે સંશોધન કરનારા સમાજના હિતચિંતકોની સાથોસાથ પોતાની નિજી અનુભૂતિ કે સંવેદના વિના માત્ર ગતાનુગતિક રીતે ધર્મ-ધર્મ, જાતિ-જાતિ, સ્ત્રી-પુરુષ, લોક-શિષ્ટ, શહેરી-ગ્રામ્ય, એવા ખોખાં પાડીને અરસપરસ કેમ વધુ સંઘર્ષ થાય એવાં નિરુપણો સાહિત્યમાં કરવાની નેમ સાથે જ સર્જન કે સંશોધનના ક્ષેત્રમાં કાર્યરત મિશનરીઓ પણ જોવા મળે.