હમણાં કુસુમબહેનને મેં જોયાં તો મને એમની ‘કોબીનો દડો’ વાર્તા યાદ આવી. આપણે ક્યાંથી ક્યાં આવ્યા, શેમાંથી પસાર થયા, અને અનેક રીતે. તો એક સંસ્થાનવાદનો અનુભવ. આફ્રિકામાં આપણે પણ કોઈક રીતે કરેલા સમાંતર અને અંતરિયાળ સંસ્થાનવાદનો અનુભવ. અહીંયા આવીને મુક્તતાનો અનુભવ. પેલા બળવંત નાયકના નાયકની જેમ ક્યાંથી આવી ને ક્યાં ગયા, અને તે ‘પેસેજ ટૂ યુગાન્ડા’ ને ? એટલે એક અર્થમાં કદાચ તળ ગુજરાત પાસે છે, એના કરતાં જે વારસાની ભાષા જ્યાં ગુજરાતી છે, ત્યાં, કદાચ, વધારે ભાવસમૃદ્ધિને અવકાશ છે. અને એ રીતે જેની કદાચ તળ ગુજરાતને પૂરી ખબર નથી.