- જમીનમાં 200 મીટર નીચે 25થી 40 મીટર જાડાઈના રેતીના લેયરમાં પાણીનો અખૂટ ભંડાર અમદાવાદ, તા. 31 જુલાઈ 2018, મંગળવાર ખારા રણમાં મીઠી વિરડી, આ કહેવત બધાએ સાંભળી છે. કચ્છના અંતરિયાળ રણ પ્રદેશમાં આ કહેવત સંશોધનકારોએ સાચી સાબિત કરી બતાવી છે. રણના ખારા પાણી નીચે વહેતો મીઠા પાણીનો અખૂટ ભંડાર તાજેતરના સંશોધનમાં મળી આવ્યો છે. ધરતીના પેટાળમાંથી મળેલુ આ પાણી ખારા પાણી કરતા દશગણુ મીઠુ છે! કચ્છના બેડીયા બેટ વિસ્તારમાં ગેંડા પોસ્ટ નજીક જમીનથી ર૦૦ મીટર નીચે મળી આવેલી પાણીની આ સરવાણી એક મોટી વહેતી નદી સમાન છે. જો કે સંશોધના પ્રથમ ચરણમાં મળેલી આ સફળતા બાદ હવે સંશોધનકારોએ આગળ વધીને રણમાં મીઠા પાણીની સમસ્યા ઉકેલવાની દિશામાં પ્રયાસો શરૃ કર્યા છે. ભરપુર ભૌગોલિક વિવિધતા ધરાવતા કચ્છના રણમાં જમીનની નીચે પ્રાચીન સિંધુ અને સરસ્વતી જેવી નદીઓના વહેણ હોવાની વાતો અત્યાર સુધી થતી રહી છે. રણમાં પાણીની મોટી સમસ્યા હોય છે. આમ તો પાણી મળતું જ નથી, જ્યાં પાણી મળે છે ત્યાં પણ એટલું ખારૃ હોય છે કે પીવા લાયક હોતું નથી. પરિણામે ગ્રાઉન્ડ વોટર બોર્ડ દ્વારા છેલ્લા કેટલાક સમયથી આ દિશામાં સંશોધન શરૃ કરવામાં આવ્યું છે. સંશોધન દરમિયાન કચ્છના બેડીયા બેટ વિસ્તારમાં ઉત્તર દિશામાં ભારત-પાકિસ્તાન સરહદે પીલર નં.૧૦૭૯ નજીક ધરતીના પેટાળમાં મીઠા પાણીનો અખૂટ ભંડાર મળ્યો છે.સંશોધન માટે સૌપ્રથમ સેટેલાઈટ ઈમેજનો લાંબો અભ્યાસ કર્યા બાદ સાઈટ નક્કી કરવામાં આવી હતી. બેડિયા બેટમાં સાઈટ નક્કી થયા બાદ સરકારમાંથી મંજૂરી મેળવીને બોર કરાવવામાં આવ્યો હતો. જેમાં ૧પર મીટર ઉંડાઈએ મીઠા પાણીનો સ્ત્રોત નિકળ્યો છે. હાલ આ બોરમાંથી ખુબ જ દબાણથી આપમેળે મીઠુ પાણી બહાર આવી રહ્યું છે. સંશોધકોના જણાવ્યા અનુસાર અહી રેતીનો રપથી ૪૦ મીટરની જાડાઈનો મોટો થર મળ્યો છે. એટલે કે આ મીઠુ પાણી સામાન્ય વિરડી નહીં, પરંતુ મોટી સરવાણી છે. કોઈ મોટી નદીનું વહેણ હોય તો જ રેતીનો આટલી જાડાઈનો થર થાય છે. રેતી જળસંગ્રહ અને શુદ્ધિકરણનું ઉત્તમ માધ્યમ છે. માટે કચ્છના રણની નીચે જમીનમાં મીઠા પાણીનો મોટો સંગ્રહ થયેલો છે. હવે થોડા અંતરે બીજી સાઈટ નક્કી કરીને પેટાળમાં વહેતી આ નદી અંગે આગળનું સંશોધન કરવામાં આવશે. આ નદી કદાચ શાસ્ત્રોમાં ઉલ્લેખાયેલી સરસ્વતી કે પછી સિંધુ નદી હોઈ શકે છે. જે કચ્છના રણમાં આવતા લુપ્ત થઈ ગઈ હોવાનું કહેવાય છે. સંશોધનકારોએ અહી ર૧૪ મીટરની ઉંડાઈનો બોર કરાવેલો છે. રણની જમીનમાંથી નિકળેલુ આ મીઠુ પાણી પીવાલાયક છે કે કેમ? તેની ટેકનિકલ ચકાસણી પણ કરવામાં આવી હતી. સામાન્ય રીતે દરિયાના પાણીમાં રપથી ૩૦ હજાર ટીડીએસની માત્રા હોય છે. જ્યારે રણના ઉપરના સ્તરના ખારા પાણીમાં ટીડીએસની આ માત્રા વધીને ૪૦-૪પ હજાર સુધી પહોંચે છે. પરંતુ આ પાણીમાં ટીડીએસની માત્રા ફક્ત ૧ હજારથી ૩-૪ હજાર સુધીની જ છે. એટલે કે સામાન્ય પ્રક્રીયા બાદ આ પાણી પીવાના ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેમ છે. કારણ કે પીવાના પાણીમાં ટીડીએસની માત્રા ૭૦૦થી ૯૦૦ની હોય છે. આગળના વધારે સંશોધનમાં કદાચ હજૂ નીચી માત્રાના ટીડીએસનું પાણી નિકળે તો લોકો સીધા જ તેને પીવાના ઉપયોગમાં લઈ શકશે. રિમોટ સેન્સીંગ ડેટાથી સંશોધન કરાયું સંશોધનમાં મુખ્ય ભૂમિકા અદા કરનાર હાઈડ્રોલોજીસ્ટ નરેશ ગોરના જણાવ્યા અનુસાર અહી રિમોટ સેન્સીંગ ડેટાની મદદથી સંશોધન કરવામાં આવ્યું છે. છેક રાજસ્થાન અને હરિયાણા સુધીના વિસ્તારને ટ્રેસ કર્યા બાદ બોરની જગ્યા નિયત કરવામાં આવી હતી. ગત ફેબુ્રઆરી માસમાં બોર કરાયા બાદ આજના દિવસે તેમાંથી અવિરત પાણી બહાર આવી રહ્યું છે. સંશોધનના નવા દ્વાર ખૂલ્યા, પર્વતીય વિસ્તારમાં આવું જોવા મળે છે કચ્છના ભૂસ્તરના અભ્યાસ સાથે લાંબા સમયથી જોડાયેલા ભૂસ્તરશાસ્ત્રી ડો.મહેશ ઠક્કર કહે છે કે અહી કરાયેલા બોરમાંથી લગભગ પાંચેક માસથી પોતાની મેળે કોઈ યાંત્રિક ઉપકરણ વગર ભારે દબાણથી મીઠુ પાણી બહાર આવી રહ્યું છે. સામાન્ય રીતે પર્વતીય વિસ્તારમાં આવું જોવા મળે છે. રણમાં આવું થાય તે ખુબ જ મહત્વપૂર્ણ બાબત છે. તેનાથી અભ્યાસના નવા દ્વાર ખૂલ્યા છે. કારણ કે જમીન નીચે રેતીનો આવડો મોટો થર અહી નદી વહેતી હોવાની સાબિતિ છે. સૈનિકો અને લોકોને પાણી ઉપયોગી થશે આ સંશોધનમાં સાથે રહેલી કચ્છની ક્રાંતિગુરૃ શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા યુનિવર્સિટીના કૂલપતિ ડો.સી.બી.જાડેજાએ જણાવ્યું હતું કે, ધરતીના પેટાળમાંથી નીકળેલુ આ મીઠુ પાણી સરહદે ફરજ બજાવતા સૈનિકો તેમજ આસપાસના સ્થાનિક રહેવાસીઓ માટે ખુબ ઉપયોગી સાબિત થશે. વિદ્યાર્થીઓ માટે અભ્યાસક્રમની એક નવી દિશા મળી છે. ભવિષ્યમાં કચ્છ યુનિ. દ્વારા આ દિશામાં નવા અભ્યાસક્રમ શરૃ કરી શકાય તેમ છે. ક્યાં પાણીમાં કેટલો ટીડીએસ હોય પ્રકાર ટીડીએસની માત્રા દરિયાનું પાણી રપ,૦૦૦થી ૩૦,૦૦૦ પીપીએમ રણનું ખારૃ પાણી ૪૦,૦૦૦થી ૪પ,૦૦૦ પીપીએમ પીવાનું પાણી ૭૦૦થી ૯૦૦ પીપીએમ સંશોધનમાં મળેલું પાણી ૧,૦૦૦થી ૪,૦૦૦ પીપીએમ