કોની સાથે હું સંવાદ કરું? મને એવું લાગે છે કે હું રેગિસ્તાનમાં ચાલી રહ્યો છું તમે કીધુંને કે સર્જનશીલ લખો. તો મેં એક મેટાફેર લઈને વાત કરી કે A lonely man walking in a desert. એ સંવાદદાતાએ બધાં મારાં વાક્યો લઈ લીધાં ને છાપ્યું. એ ભાઈએ પહેલાંથી જાણ કરી હતી કે આ રીતે છાપીશ તો ચાલશે? મેં કીધું હા આ માત્ર વિચાર છે, તમે છાપો. પણ મારા શબ્દો વધારે પડતા સખત હતા એમ હું માનું છું. મારા વિચારો ભૂલભર્યા નહોતા. એ વિચારોને આજે પણ હું વળગી રહું છું મારા શબ્દોથી વિવાદ નિર્માણ થયો તો એ સમયે ગુજરાતમાં તે પહેલાં જે તોફાનો થયાં હતાં તે વિશે આપણા સર્જકોએ કોઈ વાત કરી ન હતી. મારા વિધાનથી એમને વાત કરવાની તક મળી. એટલે દરેક સર્જકે પોતપોતાની વાત સામે મૂકી. એમાં અમુક જણાએ કીધું કે આપણે ત્યાં સમરસતા હોવી જોઈએ. અમુક જણાએ કીધું કે આ તો ગુજરાતના વિરોધી છે વગેરે વગેરે. આપણે ત્યાં એવી પણ ટેવ છે કે કોઈ જો સત્ય કહે તો પણ તેમને ગુજરાતીના વિરોધી છે, એમ કહી ઉડાવી દેવાની. આ ઠીક નથી. હું ગુજરાતમાં રહું છું અને ગુજરાતના આદિવાસીઓ માટે કામ કરું છું. મારાં મા-બાપ ગુજરાતી હતાં. ગુજરાતે મને ઘણું બધું આપ્યું છે. સન્માન આપ્યું છે, જીવવાની તક આપી છે. હું પોતાને ન મહારાષ્ટ્રનો, ન ગુજરાતનો માનું છું, હું માનું છું કે I am a citizen of this world. તો એ પ્રકારે થોડી ગેરસમજ થઈ હતી. આમ તો ચર્ચા નિર્માણ થાય તે તો સારું છે. બધા જ જો દરેક વસ્તુમાં સહમતી આપે તો સમાજની વિચાર કરવાની તાકાત સમાજ ખોઈ બેસશે. ચર્ચા હોવી જોઈએ. જે તે વ્યક્તિએ નક્કી કરવું પડશે કે જે વાત થાય છે એમાં કયા વિચાર સારા છે, કયા નથી સારા. એ તો વ્યક્તિ વ્યક્તિ ઉપર આધારિત છે. પણ આ પ્રકારે વાત કરવાથી આપણી સંભાષણ કલા અથવા ડિસ્કોર્સ છે એ થોડો વધારે વધતો રહેશે. અને આપણે પણ સંવાદની કલા શીખી જઈશું. મારી ભૂલ છે કે મેં સખત શબ્દો વાપર્યા હતા.