માર્કનાં ઝૂમખેઝૂમખાં, પણ જીવનમાં કાંઈ સિદ્ધિ નથી! મહર્ષિ અરવિંદે સફળ આઈ.સી.એસ. ઓફિસર બનવાનું છોડીને પરમ તત્ત્વની પાછળ પડવાનું નક્કી કર્યું. તેમણે એક અગમ્ય પ્રદેશના સાહસિક સાધક થવાનું પસંદ કર્યું તેમાં જ તેમની વિદ્યા બોલે છે. વિનોબા ભાવેએ મેટ્રિકનું સર્ટિફિકેટ ફાડી નાખ્યું હતું. એ પી.એચડી થયા હોત તો? એમના ભૂદાન સર્વોદયને બાજુએ રાખીને એમના ગીતા વિશેના અને અન્ય ગ્રંથો વાંચશો તોય તમને લાગશે કે તેઓ મહાજ્ઞાની હતા. મહાકવિ રવીન્દ્રનાથ ટાગોર મેટ્રિક પાસ થયા નહોતા પણ તેમણે પોતાની જાતે અંગ્રેજી ઉપર એવું પ્રભુત્વ મેળવ્યું કે એક વાર એમની કવિતા અંગ્રેજી કવિઓને પણ ડોલાવી ગઈ. ‘ગીતાંજલિ’નાં કાવ્યોએ પશ્ચિમના જગતને જીતી લીધું. જેમણે વિજ્ઞાનની નવી શોધો કરી ઉદ્યોગો અને કારખાનાં સ્થાપ્યાં તે બધા માણસો ભણવામાં અચૂક હોશિયાર નહોતા. જરૂર કેટલાક ભણવામાં પણ હોશિયાર હશે પણ તેમની સિદ્ધિની સગાઈ તેમના ભણતર સાથે નહોતી. તેમની સફળતાના પાયામાં તેમની હૈયાઉકલત, તેમનો ઉદ્યમ, તેમની લગન અને તેમનું ધૈર્ય હતું. શાળા કે કૉલેજને શિક્ષણનો મંત્ર જાણવાના સ્થળ તરીકે જોવાની જરૂર નથી. શાળા અને કૉલેજમાં જરૂર જાઓ, વધુ ને વધુ ભણો, ગંભીરતાથી ભણો પણ અહીં મેળવેલી વિદ્યાને આત્મશિક્ષણના પૂર્ણવિરામ તરીકે જોવાની જરૂર નથી. શાળામાં કે કૉલેજમાં તમે કેટલી માહિતી કે આંકડા કંઠસ્થ કર્યા તેનું ખાસ મૂલ્ય નથી. તમે તમારી ગ્રહણશક્તિ, સમજણશક્તિ અને જ્ઞાનપિપાસાને કેટલી તીવ્ર બનાવી તે મહત્ત્વની વાત છે. શાળા-કૉલેજનું ભણતર જ્ઞાનની પિપાસાનું ઉત્તેજક પીણું (એપિટાઈઝર) બની રહેવું જોઈએ. જે જ્ઞાનની ભૂખ જગાડે. જીવનને સમજવાની અને માણવાની સંવેદનશક્તિ આપે. શિક્ષણ હજુ શિક્ષાર્થીને અંદરથી બદલવાનું કાર્ય કરતું નથી, તે તેની નિષ્ફળતા છે.