શું છે આ ‘હિંદ સ્વરાજ’ ? એમાં ૧૯મી સદીની સમીક્ષા છે, અને ૨૧મી સદી સાશ દિશાદર્શન. આ ૧૯મી સદીનાં ગાંધી આગમચ થયેલાં બીજાં બે ડાયસ્પોરી મૂલ્યાંકન સંભાશં ? માર્ક્સે, જર્મનીથી ઇંગ્લઁન્ડ વસી ગયેલ માર્ક્સે, અૌદ્યોગિક ક્રાંતિની છાયામાં ઊભીને ઇતિહાસના ભૌતિક અર્થઘટનનું એક આખું દર્શન રજૂ કર્યું. દેખીતી રીતે એમાં ઓગણીસમી સદીના પૂર્વાર્ધના ઘટનાક્રમનો ખાસો ધકકો હતો.જો કે એમના યુરોપકેન્દ્રી ચિંતનમાં, ઇતિહાસની એક અવશ્યભાવિ ગતિવિધિની - લગભગ ટેલિયોલોજિકલ સંભાવનામાં યુરોપને મળેલા સાંસ્થાનિક લાભની ગણતરી નહોતી એમ તો નહીં પણ ઓછી હશે એમ પાછળ જોતાં લાગે છે. અશોક મહેતાએ સંભાર્યું છે તેમ એ મુદ્દો આઅર્યકારક રીતે, માર્ક્સે જ્યાં બેઠા કામ કર્યું હતું તે જ બ્રિટિશ મ્યુઝિયમ લાઈબ્રેરીમાં બેસીને કામ કરતા એક ડાયસ્પોરી હિંદવાસીએ સુપેરે ઉપસાવી આપ્યો હતો. લંડનમાં કોઈક વિસ્તારમાંથી ચૂંટાઈને હાઉસ ઑવ્ કૉમન્સમાં બેસતા દાદાભાઈ નવરોજીએ કહ્યું કે ભાઈ સાંસ્થાનિક શોષણ થકી ઇંગ્લઁન્ડની સમૃદ્ધિનો આ એક ક્લાસિક કિસ્સો છે - પોવર્ટી અઁન્ડ અનબ્રિટિશ શલ ઇન ઇન્ડિયા. પછીના દસકામાં, દાદાભાઈ કાઁગ્રેસની અધ્યક્ષીય વ્યાસપીઠ પરથી સીમિત સંદર્ભમાં પણ ‘સ્વરાજ’નો પ્રથમ ઉચ્ચાર કરનારા બની રહ્યા હોય તો એમાં અચરજ પામવા જેવું અલબત્ત નથી.