૧૬૦૦ વર્ષ પહેલાં સરસ્વતી નદી વિશે સરસ્વતી માહાત્મ્ય, સરસ્વતી પુરાણ જેવા પુસ્તકોમાં લખવામાં આવ્યંુ છે. રાજસ્થાનમાં તાજેતરમાં મળી આવેલા એક જૂના પુસ્તક પ્રમાણે, ૧૨૦૦ વર્ષ પહેલાં સરસ્વતી જેસલમેર પાસેથી વહેતી હતી. સરસ્વતી નદીનો અભ્યાસ ઇસરોના વૈજ્ઞાનિકો પ્રોફેસર યશપાલ, આર.કે. સુદ અને બલદેવ સાહીએ કર્યો. તેમાં તેમણે ઉપગ્રહની તસવીરોનો અભ્યાસ કર્યો હતો, પરંતુ તેમણે આપણા પુરાણો અને સંસ્કૃત ગ્રંથોમાં સરસ્વતી વિશે જે લખ્યંુ છે તેનો અભ્યાસ નહોતો કર્યો એટલે સતલજ અને ઘઘરના પ્રવાહને એમણે સરસ્વતીનો પ્રવાહ માની લીધો અને આ પ્રવાહ થરના રણમાં અદ્રશ્ય થઈ જતો હતો એટલે તેમણે એવું માની લીધું કે સરસ્વતી કુમારિકા હતી અને રણમાં સમાઈ જતી હતી એટલે આ પ્રવાહ સાચો છે. એ અભ્યાસ પછી ભારતના ભૂગોળ શાસ્ત્રીઓમાં સરસ્વતી નદીનો અભ્યાસ કરવાનું જોશ આવ્યું. તેમાં ડૉ. પ્રભુ ઠક્કરે સરસ્વતીના ઉદ્દભવથી લઈને અંત સુધીના પ્રવાહનું શોધ કાર્ય કર્યું છે. ડૉ. ઠક્કર સરસ્વતીનું ઉદ્દભવ વૃત્તાંત કહે છે, સરસ્વતીને કેમ અવતરણ કરવું પડ્યું તેનું શાસ્ત્રોમાં વર્ણન છે. તે કાળે ભારત દેશ બહુ વિશાળ હતો. તેમાં ચીનનું સિકયાંગ, રશિયાનો કેટલોક ભાગ, ઇરાન-અફઘાનિસ્તાનના કેટલાક ભાગો, ઇરાક, બ્રહ્મદેશ, તિબેટ વગેરે ભારત દેશના ભાગ હતા. એ સમયે દેશમાં જ્વાળામુખીઓનો પ્રકોપ બહુ વધી ગયો એટલે અગ્નિના શમન માટે બ્રહ્માએ પોતાની પુત્રીને આદેશ આપ્યો કે તું આ વડવાનલને સમુદ્રમાં પધરાવી દે. સરસ્વતી વડવાનલને કેવી રીતે ધારણ કરવો તેવો સામો સવાલ પૂછે છે ત્યારે બ્રહ્મા કહે છે કે, જ્યાં તું વડવાનલને ધારણ કરીને જઈ શકે ત્યાં તું ઉપર રહેજે અને તારાથી અસહ્ય જણાય ત્યાં તું ભૂગર્ભમાં ચાલી જજે અને આગળથી ફરી જમીનમાંથી પ્રગટ થઈ વડવાનલને ધારણ કરી લેજે. એ રીતે સરસ્વતી વડવાનલને સોમનાથ પાસે અરબી સમુદ્રમાં પધરાવે છે. એ વડવાનલના કળશ સાથેની મૂર્તિ સોમનાથના જૂના મંદિરમાં આજે પણ આપણે જોઈ શકીએ છીએ.