૧૯૪૪નું વર્ષ ગુજરાતી ભાષાના શબ્દકોશ રચનાના ઇતિહાસમાં સીમાસ્તંભ રૂપ છે. એવું નથી કે આ પહેલાં કોઈ કોશ ગુજરાતી ભાષામાં રચાયા નથી અથવા તો રચાયા છે તે આધારભૂત કે વિશ્વસનીય નથી. મહાત્મા ગાંધીજીના આદેશથી ત્રણ પ્રખર વિદ્વાનો - કાકાસાહેબ કાલેલકર, મહાદેવભાઈ દેસાઈ અને નરહરિભાઈ પરીખ દ્વારા રચાયેલ સાર્થ જોડણીકોશ ૧૯૨૯થી ઉપલબ્ધ છે. ગુજરાતી ભાષાની જોડણી માટે ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદે તેને ૧૯૩૬માં માન્યતા આપી અને તે સમયની મુંબઈ સરકારે ૧૯૪૦માં આજે પણ તે એક માત્ર ગુજરાતી ભાષાની જોડણી માટે માન્ય અને પ્રમાણભૂત કોશ છે. પરંતુ ૧૯૪૪નું વર્ષ એ એવું વર્ષ હતું કે જે વર્ષે ગુજરાતી ભાષાને એક અમૂલ્ય કોશ મળ્યો જે સર્વગ્રાહી (encyclopedic) શબ્દકોશ છે. તે વર્ષે ભગવદ્ગોમંડલનો પ્રથમ ભાગ પ્રકાશિત થયો અને કેવો અદ્ભુત કોશ ! તેના પ્રથમ ભાગમાં ૧૨"X૮.૫" સાઇઝનાં ૯૦૨ પૃષ્ઠોમાં ૨૬૬૮૭ શબ્દો, તેના ૫૧૩૩૮ અર્થો અને ૧૩૦૩ જેટલા રૂઢિપ્રયોગો છે. તેને જોતાં જ કોઈ પણ ગુજરાતીના આશ્ચર્યની સીમા ન રહે. તેના મુખેથી "અહોહો" ઉદ્ગાર સરી પડે એ હકીકતથી કે ગુજરાતી ભાષાના પ્રથમ સ્વર 'અ'થી શરૂ થતા શબ્દો જ તેનાં બધાં જ ૯૦૨ પાનાં રોકે છે. સ્વાભાવિક છે કે કોઈ પણ ગુજરાતીના હૃદયમાં થાય કે 'અહોહો! મારી માતૃભાષાનો શબ્દભંડાર આટલો વિશાળ, સાગર જેવો છે!" કારણ કે બાકીના દસ સ્વર અને બધા જ વ્યંજનોથી શરૂ થતા શબ્દો સમાવતા બાકીના આઠ ભાગ પણ તૈયાર હતા જેમને ક્રમશ: પ્રકાશિત કરવાની યોજના અમલમાં હતી. અલબત્ત, બાકીના આઠ ભાગ પ્રકાશિત થતાં સંજોગવશાત્ ૧૧ વર્ષે નીકળી ગયાં. છેલ્લો ભાગ એટલે કે નવમો ભાગ પ્રકાશિત થયો ૧૯૫૫માં. માતૃભાષા પ્રેમી ગુજરાતીઓને પોતાની ભાષાનો આવો અજોડ શબ્દકોશ - જ્ઞાનકોશ તૂલ્ય શબ્દકોશ પ્રાપ્ત થતાં કેવો આનંદ થયો હશે તેની તો કલ્પના જ કરવી રહી. પરંતુ તે દરેકને અને ખાસ કરીને ગોંડલ રાજ્યના પ્રત્યેક પ્રજાજનના દિલને મોટો વસવસો થયો હશે કે તેનો પ્રથમ ભાગ પ્રકાશિત થાય તેના થોડા માસ પૂર્વે જ તેના રચયિતા મહારાજા ભગવતસિંહજી ૯ માર્ચ ૧૯૪૪ ના રોજ ૭૮ વર્ષની ઉંમરે સ્વધામ ગયા. અને પ્રથમ ભાગ પ્રકાશિત થયો પાંચ માસ બાદ ઓગષ્ટ ૧૯૪૪માં. ગુજરાતી ભાષા માટે તેમને એવો પ્રેમ હતો કે તેઓ આ કોશને ગુજરાતી પ્રજાને ઉપલબ્ધ કર્યા વિના ભૂલોક છોડવા નહોતા માગતા એમ લાગ્યા વિના રહેતું નથી. ગુજરાતી શબ્દકોશના ઇતિહાસમાં તેમનું નામ સુવર્ણ અક્ષરોથી અંકિત થયું છે. વસવસો ફક્ત એ વાતનો કે તેઓ તેમના આ અજોડ કાર્યને મુદ્રિત સ્વરૂપે, લોકાના હાથમાં જે સ્વરૂપે મૂકવાની તેમની ઇચ્છા હતી તે સ્વરૂપે, તેઓ તે નીરખી ન શક્યા. આ મહાન કોશની પ્રસ્તાવના ગાંધીજી લખે તેવી તેમની અદમ્ય ઇચ્છા હતી, તે માટે તેમણે ગાંધીજીને વિનંતી પણ કરી હતી. પરંતુ પ્રસ્તાવના લખવા માટે ગાંધીજીએ અસમર્થતા દર્શાવી બે સચોટ વાક્યોમાં પ્રત્યુત્તર આપ્યો જે દર્શાવે છે કે ગાંધીજી આ કાર્યથી કેટલા પ્રભાવિત થયા હતા. ગાંધીજીએ લખ્યું છે : "પ્રસ્તાવના લખવાની મારી શક્તિ નથી. તમારા સાહસથી હું મુગ્ધ થયો છું. એથી માતૃભાષાની મોટી સેવા થશે એમ હું માનું છું. ગાંધીજીના આ શબ્દોથી મહારાજાએ ધન્યતા અનુભવી હશે.