ભૂપેન્દ્રસિંહજી સરસ લેખ. ઈશ્વર એટલે શું? આપણી અંદર રહેલો આત્મા એ જ ઈશ્વર એ જ પરમાત્મા. મૃગની પૂંઠમાં કસ્તુરી હોય છે અને એ કસ્તુરીની સુવાસ ક્યાંથી આવે છે તેને શોધવા-મેળવવા મૃગ બીજે દોડાદોડ કરે છે. એને પોતાને ખબર નથી પડતી કે આ કસ્તુરીની સુવાસ પોતાના શરીરમાંથી જ આવે છે. એવું જ માનવી પણ કરે છે ઈશ્વરને બીજે શોધવાનો પ્રયાસ કરે છે. બીજે બધે શોધશે પણ પોતાની અંદર રહેલા ઈશ્વરને ઓળખી શકતો નથી. બીજા માનવીમાં રહેલો ઈશ્વર તેને નહીં દેખાય પણ મૂર્તિઓ અને મંદિરોમાં ભગવાન દેખાશે. પોતાને ઈશ્વર કહેવડાવી પોતાની પૂજા કરાવનારાને ભગવાન ગણશે. ભગવાન બુદ્ધે કદાચ ઈશ્વરમાં નહીં માનવું એનો મૂર્તિ અને મંદિરોમાં અને વ્યક્તિપૂજા એ ઈશ્વર નથી આવો અર્થ કહ્યો હશે. અને એવા ઈશ્વરને નહીં માનતા નહીં હોય. પરંતુ માનવી પોતાને અનૂકૂળ આવે તે અથવા બીજાની બુદ્ધિથી કરાયેલા અર્થને જ સાચો ગણે. એવી રીતે ધર્મનો સાચો અર્થ સમજી શકતા નથી. ધર્મ એ વિજ્ઞાન છે અને વિજ્ઞાન એ ધર્મ છે. એવું કહીએ છીએ. પણ એને સાચા અર્થમાં સમજીએ છે ખરા? અને આપ કહો છો તેમ સાચી વાત છે વિચારવાની બારીઓ એટલી હદ સુધી બંધ કરી દેવામાં આવી છે કે ક્યારેક કોઇ ધર્મના નામે ચાલતા અધર્મ વિશે કે શ્રદ્ધાના નામ પર અંધશ્રદ્ધા પર પ્રકાશ પાડવાની કોશિશ કરે તો એનો સાચા અર્થ સમજવાની કે વિષયના હાર્દને સમજવાની કોશિશ પણ કરી શકતા નથી અને ખોટા અર્થહીન વિવાદો કરે. અને વાહિયાત ઉપદેશો આપે કે આપ મહાન ભૂલ કરો છો. કહેવાતા ભણેલા લોકોના આ રીતે બ્રેનવોશ થતા હોય તો બિચારા અભણ લોકોને શું કહેવું.