પાર કરવાના રહે છે. એ ઉપરના તે, ભૂઃ, અર્થાત્ ધરતીનું જીવન ભુવઃ એટલે તારા, નક્ષત્રો ઈ. ના જેવી, ધરતી કરતાં ઓછી લપ છપ વાળી અવસ્થા સ્વઃ અર્થાત્ પિતૃલોક તથા સોમલોકની કલ્પનાવાળી, વાસનાઓ થવી તથા મનોમન ઉપભોગ પણ તરત થઈ જતો હોવાની “કલ્પવૃક્ષ” કહેવાતી ચિત્તસ્થિતિ, કે જે સ્વર્ગ પણ કહેવાય છે, તે, તેનાથી ઉચ્ચતર અવસ્થા, તે મહર્લોક, જેમાં જીવને મોટાઈ મળ્યાનો મનોમય સંતોષ રહીને, એની મહત્તાની બધી વાસનાઓ પૂરી થતી હોવાની કલ્પના ઉપજે છે. તેની ઉપરનો, તે જનઃલોક, કે જ્યાં સર્વ પ્રાણીઓ વગેરે સાથે પોતાની એકતા અનુભવતો જીવ, સર્વના ઉપર આધિપત્ય મળવાની વાસનાની મનોમય તૃપ્તિ પામે છે. તેની ઉપરનો, તે તપ લોક, કે જ્યાં, એ જીવાત્મા પોતાના અસલ સ્વરૂપનો વિચાર કરતો થઈ જાય છે. તે પછીનું સાતમું સ્વર્ગ, તે સત્યલોક, જીવાત્માને, એમ આત્મચિંતન કરતાં, સત્યસ્વરૂપની જાણ થઈ જાય, એ ચિત્તસ્થિતિ, તે સત્યલોકનો નિવાસ. એ બધું જ, કાયાની ગરજ વિનાનું મનોમય હોવાથી, કર્મકાંડી શાસ્ત્રોએ, લક્ષણ યોજીને, ભૂલોક સિવાયનાં બધાં સ્વર્ગોમાં જીવાત્માને માત્ર મનોમય વાસના દેહ જ હોવાની કલ્પના કરી છે, એમ, જીવાત્માની ઉત્ક્રાંતિ થતાં થતાં, એ પોતાના સ્વરૂપની જાણકારી સુધી, એટલે કે, આત્માના પરોક્ષજ્ઞાન સુધી પહોંચે છે, ને ત્યાં સુધી એને, મોક્ષની તોયે, વાસના તો રહે છે જ. તે પછીનો જે “લોક”, તે બ્રહ્મ લોક, અર્થાત્, પોતે સ્વયં બ્રહ્મ હોવાના અનુભવરૂપી સાક્ષાત્કાર થવો તે. ત્યાં વાસના નામે યે શમી જવાથી, પાછળની અવસ્થાઓના સત્યકામ, સત્યસંકલ્પ વગેરે પણ ટળી જતાં, પ્રાપ્ત થતી જીવન મુક્તિની એ સ્થિતિને “લોક” ની સંજ્ઞા નથી. ને ત્યાંથી, એ જીવાત્મા પોતે, જીવ મટી જાય છે. આત્મા યે મટી જાય છે, ને સ્વયં બ્રહ્મ થઈ રહે છે. એ થયો પૂર્ણ મોક્ષ. કર્મકાંડમાં, આ “સ્વર્ગો” કહેવાતી કક્ષાઓને પામવા માટે, પુણ્યકર્મોની ભાવનાની તથા શરીરના પડવાની ગરજ રહે છે, ને એ મર્યા પછીના વાયદા કરે છે, તેમાં, જીવની સાતમા લોકથી આગળ ગતિ ન થતાં, ને પુણ્યકર્મોનાં ફળનો અવધિ પૂરો થતાં, જીવ પાછો ધરતીમાં પડે છે. પરંતુ જ્ઞાન માર્ગે, આ બધાં “સ્વર્ગો” એને એક પછી એક, અહીં જ, ચાલુ ભવમાં પાર થઈ જાય છે, ને તે, ઈશ્વરપદની યે કલ્પનાને ઠોકરે મારીને, સ્વ-રૂપ ચિંતન વડે, એ સ્વયં બ્રહ્મ થઈ જાય છે, – અહીં, દેહ વિદ્યમાન હોવા છતે, (આ સ્થળે નગિનાસિંહ બાબા, એવા જ્ઞાન વડે પ્રાપ્ય