૧૮૧૫માં ધ સોસાયટી ફોર પ્રમોટિંગ ધ એજ્યુકેશન ઓફ ધ પૂઅર વિધીન ધ ગવર્ન્મેન્ટ ઓફ બોમ્બેની સ્થાપના થઈ ત્યારથી ૧૯૪૭ સુધીનાં ૧૩૨ વર્ષમાં અર્વાચીન પદ્ધતિનું શિક્ષણ દૃઢમૂલ બની ચૂક્યું હતું. આ નવી પદ્ધતિએ આપણને શું શું આપ્યું? એક: વ્યવસ્થિત શિક્ષણ માટે જરૂરી એવાં સ્ટ્રક્ચર્સ ઊભાં કર્યાં અને પોષ્યાં. તેમાં પહેલું તે સ્કૂલોનું સ્ટ્રક્ચર. પરંપરાગત નિશાળો એકબીજી સાથે સંકળાયેલી નહોતી અને દરેક નિશાળ તેના માસ્તરની મુનસફી પ્રમાણે ચાલતી. જ્યારે નવી પ્રથામાં બધી સ્કૂલો પહેલાં સોસાયટી સાથે અને પછી સરકાર સાથે સંકળાયેલી બની. બીજું સ્ટ્રક્ચર તે શિક્ષકોનું સ્ટ્રક્ચર. અગાઉની જેમ શિક્ષકનો વ્યવસાય વંશપરંપરાગત ન રહેતાં તેને માટે વ્યવસ્થિત તાલીમ લેવાનું જરૂરી બન્યું. અલબત્ત, નવી વ્યવસ્થામાં પણ શરૂઆતમાં બ્રાહ્મણોનું વર્ચસ્વ રહ્યું પણ પછી ધીમે ધીમે જુદી જુદી જ્ઞાતિના પુરુષો શિક્ષણના વ્યવસાયમાં આવતા થયા. ત્રીજું સ્ટ્રક્ચર તે અભ્યાસક્રમનું. શું, કેટલું, ક્યારે, કઈ રીતે શીખવવું તે અગાઉ દરેક માસ્તર જાતે નક્કી કરતો. તેને બદલે નવી વ્યવસ્થામાં સુઆયોજિત ક્રમિક અભ્યાસક્રમને સ્થાન મળ્યું. વળી અગાઉ માત્ર અંક ગણિત અને પાયાનું લેખન-વાચન એટલું જ શીખવાતું. તેને બદલે નવી વ્યવસ્થામાં બીજ ગણિત, ત્રિકોણમિતિ, ભૂમિતિ, ઇતિહાસ, ભૂગોળ, પ્રાથમિક વિજ્ઞાન, જેવા વિષયો ઉમેરાયા અને દેશી ભાષાઓ અને તેમના સાહિત્યને અભ્યાસ ક્રમમાં સ્થાન મળ્યું. બીજું, અગાઉ શિક્ષણનો બધો મદાર શિક્ષકના બોલાતા શબ્દ પર હતો. જ્યારે નવું શિક્ષણ પુસ્તકકેન્દ્રી બન્યું. આ માટેનાં જરૂરી પુસ્તકો તૈયાર કરી છપાવવાનો મોટો કાર્યક્રમ પહેલાં સોસાયટીએ અને પછી સરકારે હાથ ધર્યો. ત્રીજું, સૌથી મહત્ત્વની વાત તો એ કે શાળાનું શિક્ષણ તો ગુજરાતી, મરાઠી જેવી સ્થાનિક ભાષાઓમાં જ હોવું જોઈએ એ વાત પર ભાર મૂકાયો અને તેનો અમલ કરાયો. બોર્ડ ઓફ એજ્યુકેશનની સ્થાપના થઈ તે પછી ફરીથી બધું શિક્ષણ અંગ્રેજીમાં આપવાની દરખાસ્ત રજૂ થઈ હતી. બોર્ડના ત્રણે દેશી સભ્યો ઉપરાંત સરકારી સભ્ય કેપ્ટન જર્વિસે પણ તેનો વિરોધ કર્યો અને એટલે તેનો અમલ થઈ શક્યો નહિ. વખત જતાં દેશી વિદ્યાર્થીઓને પણ અંગ્રેજી સ્કૂલોમાં ભણવા દેવાની માગણી લોકોએ જ કરી, ત્યારે પણ એમ ઠરાવાયું કે વિદ્યાર્થીને કોઈ પણ એક સ્થાનિક ભાષાનું વ્યાકરણ પૂરેપૂરું આવડે અને અંક ગણિત પર તેનો સારો એવો કાબૂ આવી જાય એટલું એ ગુજરાતી-મરાઠી સ્કૂલમાં ભણે પછી જ તેને અંગ્રેજી સ્કૂલમાં પ્રવેશ મળે. આ માટે પ્રવેશ પરીક્ષા પણ લેવાતી. ૧૮૪૦ના અરસામાં એન્ગ્લો-વર્નાક્યુલર સ્કૂલો શરૂ થઈ જેમાં પ્રાથમિક શિક્ષણ ગુજરાતી-મરાઠીમાં અને પછીનું શિક્ષણ અંગ્રેજીમાં અપાતું. ૧૯મી સદીના પૂર્વાર્ધમાં મુદ્રણ, પુસ્તક પ્રકાશન અને શિક્ષણ, ત્રણે એકબીજાનો હાથ પકડીને ચાલ્યાં. તેને પરિણામે આપણા સમાજનો ગણનાપાત્ર ભાગ મધ્યકાલીન યુગમાંથી અર્વાચીન યુગમાં ધીમે ધીમે દાખલ થયો. આજે આપણે જે સુધારક યુગ અને પંડિત યુગની વાતો કરીએ છીએ તેમાં જે કાંઈ વિચારાયું, લખાયું, અને થયું તે મુદ્રણની સગવડ વગર અને અર્વાચીન શિક્ષણ વગર શક્ય બન્યું ન હોત.