ગાંધીજીના આ સત્યના પ્રયોગો હું કાંઈ પહેલી જ વાર વાંચતો હતો એવું નહોતું. હું તો મૂળે જ એવા સમયગાળામાં જન્મ્યો અને ઊછર્યો કે ધ્યેયના હવનકુંડમાં ઝંપલાવવાની ચારે બાજુ બસ ચડસાચડસી થઈ રહી હતી. સામાજિક, રાજકીય કે પછી ધાર્મિક સુધારણાનો કોઈ પણ વિચાર ગાંધીજીના એને લગતા મતના સંદર્ભમાં થતો. જીવનમાં એવી એકેય વાત નહોતી કે જે ગાંધીજીએ પોતાના કાર્યક્ષેત્રમાં લીધી ન હોય. તેમણે રાજકારણમાં જીવનનાં બધાં જ અંગોનો સમન્વય કર્યો હતો. ચા પીવી નહીં એ પણ રાજકારણનો જ એક ભાગ હતો, અને પોલીસની લાઠીને ન ગણકારતાં સત્યાગ્રહ ચાલુ રાખવો એ પણ રાજકારણનો જ એક ભાગ હતો. ગાંધીજીએ લોકો સામે સેંકડો વ્રતો મૂક્યાં હતાં. જેને જે જોઈએ તે તેણે ઉપાડી લેવું. એ વ્રતોમાં નાનું વ્રત અને મોટું વ્રત એવું કાંઈ નહોતું. ‘सर्वदेवनमस्कार: केशवम प्रति गच्छति’ એ ન્યાયે બધાં વ્રતોનો ઉદ્દેશ તો સ્વરાજ જ હતો. માણસના એક જ દેહમાં જેમ અનેક પ્રવૃત્તિઓ હળીમળીને રહેતી હોય તેમ રાજપુરુષોના દેહમાં પણ એ એકસાથે હળીમળીને રહેતી હોય છે. આથી શિક્ષણકાર્ય જુદું, સમાજસુધારણા જુદી, રાજકારણ જુદું એવી એકેય વાત એમની વિચારસરણીમાં જ નહોતી. રાજપુરુષોનું આરોગ્ય ટુકડે ટુકડે આવા ઈલાજ કરીને સુધારાતું નથી. એ સિદ્ધાંત ગાંધીજીએ આ બધા પ્રયોગોમાંથી શોધી કાઢ્યો હતો. તેથી ચંપારણનો સત્યાગ્રહ હોય કે બ્રહ્મચર્યપાલન હોય, બાળકોનું માતૃભાષામાં શિક્ષણ હોય કે નિસર્ગોપચાર હોય, રાષ્ટ્રીય પુરુષના આરોગ્ય માટે આ બધી વાતો જરૂરી છે. એવો નિષ્કર્ષ આ પ્રયોગોમાંથી નીકળ્યો. અને આ વિચારપ્રણાલીને ‘સર્વોદય’ એવું નામ મળ્યું. એક નવો શબ્દ અવતર્યો. પરંતુ તે પણ નવું બાળક માતાના લોહીમાંથી પોષાઈને અવતરે છે તેમ ગાંધીજીના લોહીમાંથી પોષાઈને આવ્યો હતો. એ શબ્દના સર્જન પાછળ કેટલો મોટો ઈતિહાસ છે, કેટલી મથામણ છે, આશાની કેટલી ચિનગારી છે, નિરાશાના કેટલા પ્રસંગો છે, ઉપવાસ છે, અપમાન છે, લોકોએ કરેલી ગેરસમજ છે ! આખરે તો જીવંત બાળક પ્રમાણે જીવંત શબ્દને અવતારવો એટલે ગર્ભવતીની વેદના જેવી વેદના સહ્યા વગર એ શબ્દમાંથી પ્રાણ સ્પંદતો નથી.