મહાત્મા ગાંધીના દુર્બળ દેહનું વજન કેટલું હતું? તેમનું શારીરિક કૌવત કેટલું હશે? પણ આવો માણસ પ્રચંડ મનોબળને કારણે દુનિયાની એક અવલ નંબરની સત્તા સામે લડી શક્યો અને હંફાવી પણ શક્યો. આવું મનોબળ કાંઈ બદામ-કાજુ કે ઘી-ગોળ ખાવાથી પેદા થતું નથી. આવું મનોબળ ઈશ્વરમાં - કુદરતમાં અપાર શ્રદ્ધાથી, પોતાની જાતમાંની શ્રદ્ધાથી અને કોઈ ઉદાત્ત ધ્યેયથી પેદા થાય છે. આવું મનોબળ સાત્ત્વિક હોઈ શકે, અને રાક્ષસી પણ હોઈ શકે. હિટલર, મુસોલિની એ આવાં રાક્ષસી મનોબળનાં પ્રતીકો છે.