એક વાત ચોક્કસ છે કે ઘણાબધા માણસોને સંજોગોની લાચારીને લીધે બાળપણ વહેલું છોડી દઈને પુખ્ત અવસ્થાનાં દાઢી-મૂછ કુમળી વયે ધારણ કરી લેવા પડ્યા હોય છે. તેઓ જલદી-જલદી બાળક મટીને જુવાન બની ગયા હોય છે, તેમના શિરે ઘણી વહેલી જવાબદારીઓ આવી પડે છે. તેઓ બાળપણનું ઘણુંબધું ચૂકી ગયા હોય છે. તેઓ જે ચૂકી ગયા તે આગળ ઉપર ‘બીજી બાલ્યાવસ્થા’રૃપે દેખા દે છે. યુગોસ્લાવિયાના અગ્રિમ સૂત્રધાર- પ્રમુખ માર્શલ જોસેફ ટીટોની જિંદગીમાં આવું બન્યું હતું. પ્રૌઢ વયે તેમનાં ભભકાદાર રંગીન વસ્ત્રો જોઈને જવાહરલાલ નહેરુને તાજ્જુબી થઈ ત્યારે ટીટોએ કહ્યું હતું – નાની ઉંમરે કંઈ સારું પહેર્યું-ઓઢ્યું નથી! બાળપણની ગરીબી આ રીતે આગળ ઉપર તકાદો કરે છે. રશિયાના સ્ટાલિનના જીવનમાં પણ આવું બન્યું હતું. મોચીનો ગરીબ દીકરો પોતે જે બાળપણ ચૂકી ગયો તે શોધતો રહ્યો હતો.