ભારતને સર્વાંગી પુનરુત્થાનના સ્વસ્થ સમન્વયનો રાહ ચીંધી જનાર ભારતીય રાષ્ટ્રીયતાના આદ્યપુરુષ રાજા રામમોહન રાય હતા. તેમની પ્રથમ પ્રાત:વંદનીય સંસ્થાઓ હતી : આત્મીય સભા (1815) અને ‘બ્રહ્મસમાજ’ (1828); ભારતનાં પ્રથમ રાષ્ટ્રીય પત્રો હતાં – બંગાળી ‘સંવાદ કૌમુદી’ (1821) અને ફારસી ‘મિરાત-ઉલ-અખબાર’ (1822).