આમ પણ મનુષ્યોમાં નેતાઓ કેમિકલ કમ્પોઝીશનની દ્રષ્ટિએ જુદા પડે છે. એમ કહોને કે જે વ્યક્તિમાં તમામ પ્રકારના કેમિકલ્સનું કોકટેલ થઇ ગયું હોય એ નેતા બને છે. આ પ્રજાતિ કોઈ પણ સંજોગોમાં મોળી પડતી નથી. પરાજયનું અર્થઘટન પણ એમનું આગવું હોય છે. દોઢ લાખ મતે હાર્યા હોય છતાં કહેશે કે ‘ગઈ વખત કરતાં અમારા તરફી વોટિંગના ટકા વધ્યા છે’ અથવા ‘સાત પૈકી ત્રણ વિધાન સભા મત વિસ્તારમાં અમે જીત્યા છીએ’. પોતાનો પક્ષ જીલ્લા, તાલુકા કે મ્યુનિ. સ્તરેથી સાફ થઇ ગયો હોય તોયે એ વિજેતા પક્ષને અગાઉની ચૂંટણી કરતાં ત્રણ સીટ ઓછી આવી એ બદલ કટાક્ષ કરી શકે છે. હાર્યા બાદ હવે પછીની ચૂંટણીમાં ટીકીટ નહિ મળે એની ખાતરી થઇ જાય તો ‘મારા જ માણસો એ મને હરાવ્યો છે’ કહેતા પણ ન અચકાય. અગાઉ પ્રજા મોટા પાયે પરિવર્તન લાવે ત્યારે મતદારને ડાહ્યો અને કોઠાસુઝવાળો કહેવાનો રીવાજ હતો. એને છેતરવો મુશ્કેલ ગણાતો હતો. જયારે અત્યારના સાયબર યુગમાં નેતાઓ ‘પ્રજા ભોળવાઈ ગઈ છે’ કહેતા પણ અચકાતા નથી. હાર-જીતની વાસ્તવિકતા જાણતા હોવા છતાં રાજકારણની ગટર-સરિતામાં પીંછા પલાળ્યા વગર બતકની જેમ તર્યા કરવાનું એમને માટે સહજ છે.