વિજ્ઞાાન ચૈતન્ય લક્ષણ યુક્ત જીવને સ્વીકારતું નથી તેથી સજીવમાં દ્રશ્યમાન થતી ચેતનાએ રાસાયણિક પ્રક્રિયાનું પરિણામ છે એવું પ્રસ્તુત કરે છે ત્યારે જૈન દર્શન પ્રશ્ર કરે છે કે જો આ રાસાયણિક પ્રક્રિયા ચેતનાનું કારણ છે તો રાસાયણિક પ્રક્રિયા થવાનું કારણ શું હોય શકે?