મહાદેવના નટરાજના સ્વરૂપની ઉત્પત્તિ ઈ.સ. પૂર્વે બીજી સદીથી થઈ હતી. શૃંગ સમયના ટેરૉકોટાનાં શિલ્પોમાં મહાદેવને ‘વીણા દક્ષિણામૂર્તિ’ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. કાળક્રમે મહાદેવના નટરાજ સ્વરૂપમાં વધારો થતો ગયો એમ એમનાં શિલ્પો દ્વારા વિદિત થાય છે. ગુપ્તકાળના ગયા ખાતેના ટેરૉકોટાના શિલ્પોમાં ‘દિગમ્બર’ અવસ્થામાં હાથમાં તલવાર અને હવામાં ઊડી રહેલા કેશકલાપ ધરાવતું શિલ્પ માત્ર શિવજીનું ‘ચિદમ્બરમ’ સ્વરૂપ રજૂ નથી કરતું, પણ તેમને નૃત્યકાર તરીકે પણ દર્શાવે છે. આ શિલ્પમાં ભગવાનની જટા ફણિધર સર્પનું સ્મરણ કરાવે છે. આ જ પ્રમાણે મધ્યપ્રદેશના ગુઆનામાં આવેલા ટુમેન અને ખોહાના ખાતે, નાલંદામાં નટરાજનાં મનમોહક શિલ્પો જોવા મળે છે. ઈ.સ.ની છઠ્ઠી સદીથી નટરાજને બહુભૂજા સાથે કંડારવામાં આવ્યાં છે. નટરાજની સૌથી ઉપરની ભૂજાઓમાં સર્પ દર્શાવવામાં આવ્યા છે. મુખ્ય બે હાથ ‘ગજહસ્ત’ સ્થિતિમાં ‘કટકહસ્ત’ અને ‘અભયહસ્ત’ તરીકે કંડારવામાં આવ્યા છે. અન્ય ભૂજાઓમાં ડમરું, કપાલ, આકાશમાળા, કર્તરી, ત્રિશૂલ અને ગદા ધરી છે. આમ ચિદમ્બરમનું વિકસીત સ્વરૂપ કાશ્મીરથી લઈને કન્યાકુમારી સુધી પ્રસિદ્ધ છે. નટરાજની પ્રતિમાની પાછળ આભામંડળની પ્રેરણા બૌદ્ધ પ્રતિમાઓ પરથી લેવાઈ હોય એવું મનાય છે. મહાદેવનાં આ ‘ચિદમ્બરમ’ સ્વરૂપના એક પગને બીજા પગ પર ત્રાંસી મુદ્રામાં ,જે નૃત્યની એક મુદ્રા છે, દર્શાવવામાં આવ્યું છે.