પ્રેમ એ જ દ્રષ્ટિનું તેજ છે. દ્રષ્ટિ આંધળી જ સમજવી. વિજ્ઞાનશાસ્ત્રી ભલે હજારો, નાંનાં-મોટાં હો, જો એમાં પરચૂરણ સત્યો શોધે, પણ એની આંખમાં વસ્તુ માટે પ્રેમ નહિ હોય તો એને વસ્તુનું આત્મભૂત સત્ય જડશે જ નહિ. આ પ્રેમનું – અને તેથી કવિ કલ્પનાનું – ગૌરવ. અને તેથી જ કવિની ભારતી તે બ્રહ્માની સૃષ્ટિથી ચઢિયાતી એટલું જ નહિ, પણ એ ‘ધરા અને પશ્યતી’ વાણી તે તત્વવિચારાત્મકની ‘વૈખરી’ વાણીથી જુદી જ અને ઊંચી. છતાં પ્રેમમાં જે દ્રષ્ટિનું તેજ પ્રગટ થાય છે તે સત્યનાં હજારો કિરણોનું બનેલું હોય છે. એ કિરણોનું એકીકરણ એ પ્રેમનો ધર્મ; એ તેજનું પૃથ્થકરણ એ દ્રષ્ટિનો ધર્મ. કવિ કલ્પનાનો અને તત્વ વિચારનો સંબંધ પણ એ જ તરેહનો છે. કવિ મિથ્યા કલ્પનાના ઘોડા દોડાવે છે એમ નથી; પણ ઊલટું, કવિ જ તત્વનું પૂરેપુરું દર્શન, યથા-અર્થ અનુભવ કરાવી શકે છે. તત્વ જે સામાન્ય લોકદ્રષ્ટીથી પરોક્ષ રહે છે, અને કવિ રસ અલંકાર ગુણ ભાવ વગેરે અલૌકિક સામગ્રી વડે મૂર્તિમંત કરીને અપરોક્ષ અનુભવ યોગ્ય બનાવે છે. કવિ કલ્પના એ જ તત્વાનુભવની ખરી ભાષા છે; બીજી રીતે કહીએ તો, તત્વ એ આત્મા છે, અને કવિ કલ્પના એ એનું શરીર છે- એ શરીરમાં જ એ આત્મા પ્રકાશે છે, અચેતન લોકવાણીમાં એ પ્રકાશી શકતો નથી. પણ લૌકિક વાણી એક કામ કરે છેઃ એ શરીર અને આત્માનો શો સંબંધ છે એ વિષે એ વાતચીત કરી શકે છે. આ લેખ એવી જ થોડીએક સૂચક વાતચીત કરવા માટે લખાયેલો છે. બાકી, વસ્તુદર્શન તો મીરાંના પદમાં જ કરી લેવું, આ લેખમાં એ મળશે નહિ.