મારે સંતતિનિયમનના સાધનો અંગે મારા દેશની પ્રજાને કંઈક કહેવું છે. આ વિષય વિશે લખતા હું ખૂબ સંકોચ અનુભવું છું અને કંઈક અંશે તો મરજીવિરુદ્ધ લખું છું. કૃત્રિમ સાધનોની શોધ થઈ એ વખતે મારા ચિત્તમાં બહુ ઉથલપાથલ હતી. એ પછી મારો મત નિશ્ચિત બન્યો અને એ સાધનોનો હું સખત વિરોધી બન્યો. તેમ છતાં અમુક હિન્દી છાપાઓ આજે મારું નામ લઈને એવું ખોટું છાપે છે કે બાપુ સંતતિનિયમનના સાધનોની તરફેણ કરે છે. હું એની કદી તરફેણમાં નથી. સંતાનવૃદ્ધિની મર્યાદા (પૉપ્યુલેશન કંટ્રોલ) માટેનો એક જ ઉપાય હોઈ શકે તે છે સંયમ અર્થાત સંયમિત બ્રહ્મચર્ય. આ એનો રામબાણ ઉપાય છે. કૃત્રિમ સાધનો શોધનાર ડૉક્ટરો જો બ્રહ્મચર્યના પાલનના ઉપાયો યોજશે તો મનુષ્યજાતિ માટે સદા આશીર્વાદ રૂપ બનશે. સ્ત્રીપુરુષનોસંયોગ નો હેતું વિષયસુખ નહીં પણ તંદુરસ્ત સંતાનની પ્રજોત્પતિનો છે. જ્યાં પ્રજોત્પતિની ઈચ્છાનો અભાવ હોય ત્યાં એ સંયોગ ગુનો બને છે. પોતાના કર્મ ફળમાંથી બચી જવાની કોશિશ કરવીએ ખોટું છે, અનીતિમય છે. જેવી રીતે પોતાની જીભને છુટ્ટી મૂકી દઈને માણસ જે મળે તે ખાયા કરે, પેટ ઠાંસી ઠાંસીને ભરે અને પછી એને પચાવવા માટે પાચનની ગોળીઓ લે એ ખોટું છે, એવી જ રીતે આ સાધનોથી પાશવિક ભોગવૃત્તિને સંતોષીને તેના કુદરતી પરિણામોમાંથી બચી જાય એ તેથીય ભૂડું છે. કુદરત કોઈની દયા ખાતી નથી, એના નિયમોના ઉલ્લંધનનું પૂરેપુરું ભાડું વસુલ કરે છે. મોટી ઉંમરે એ બધુ રોગ સાથે વસૂલ થાય છે. સંતતિનિયમનના સાધનો વાળાઓ એવું કહે છે કે માણસને વિષયભોગની ઈચ્છા થવી એ કુદરતી છે. (આજકાલ સ્કૂલોમાં પણ એ પ્રમાણે શીખવાડાય છે.) પણ આ એક બહુ મોટો ભ્રમ છે. જેમણે સ્વસ્થ, તંદુરસ્ત અને ઉચ્ચ કોટિના સંતાનોની ઉત્પતિ કરવી હોય તેમણે આપણા પ્રાચીનોએ જે ઉપાય યોજ્યા હોય એ અને ભારતના દર્શનોને સમજવું બહુ જરૂરી છે. કુદરતી સંયમ છોડીને જેમ જેમ લોકો કૃત્રિમ સાધનો નો ઉપયોગ કરવા માંડશે તેમ તેમ સમાજની નૈતિક અધોગતિ થશે. વ્યક્તિઓ સાવ નિ:સત્વ (સત્વ, તેજ વગરનાં) બની જશે. જે લોકો આ સાધનો ને આજે ઉત્તેજન આપી રહ્યા છે તેઓ ફરીવાર આ બાબતમાં અભ્યાસ કરે એ જરૂરી છે. હું વૃત્તિઓને દબાવવાનું નથી કહેતો, પણ સમજપૂર્વક મનની સ્થિતિ જ એવી કેળવવમાં આવે કે વિકારો આપણને સ્પર્શે જ નહીં. કૃત્રિમ સાધનોનો જો વધુ પ્રચાર થશે તો વિવાહ બંધન જ તૂટી જશે અને લોકો સ્વછંદની રીતે વર્તશે.