યોનિ એટલે અજીવ એવા પુદ્ગલ દ્રવ્યનું બનેલું ઉત્પત્તિ સ્થાન. પુદ્ગલ એ વર્ણ, ગંધ, રસ, સ્પર્શ આદિ ધરાવતું અરૂપી પણ અજીવ જડ દ્રવ્ય છે. આવું પૂર્વ અધ્યાય દ્વારા વિદિત થયું છે. ઉપરોક્ત વર્ણ, ગંધ, રસ, સ્પર્શ, સંસ્થાન (આકાર)ના કોઈ એકમાં તરતમતા આવે છે ત્યારે યોનિનું સ્વરૂપ ભિન્ન બને છે. વર્ણ એટલે શ્વેત, શ્યામ આદિ પાંચ પ્રકારના રંગ, ગંધ એટલે સુગંધ-દુર્ગંધ આદિ બે પ્રકારની ગંધ. રસ એટલે મીઠો, તૂરો આદિ પાંચ પ્રકારનો સ્વાદ. સ્પર્શ એટલે મૃદુ, સ્નિગ્ધ, શીત-ઉષ્ણ આદિ આઠ પ્રકારના સ્પર્શ. સંસ્થાન એટલે આકાર જે પાંચ પ્રકારના છે. ઉપરોક્ત વર્ણ, ગંધ, રસ, સ્પર્શ, સંસ્થાનમાંથી એકાએક અંગ સંમિલિત કરતાં પાંચ અંગનું એક જૂથ બને છે. શ્રેણી ગણિત પ્રમાણે ઉપરોક્ત વર્ણ, ગંધ, રસ, સ્પર્શ, સંસ્થાનના ૨૦૦૦ વિભાગ બનશે. ગત અધ્યાયમાં જીવના ભેદ, ગતિ (દેવ, મનુષ્ય, તિર્યંચ, નરક) તથા ઇન્દ્રિય (એકેન્દ્રિયથી પંચેન્દ્રિય)ના પરિપ્રેક્ષ્યમાં આપણે સમજ્યા હતા. ગતિ તથા ઇન્દ્રિય પ્રમાણે યોનિની વિચરણા આ પ્રમાણે કરવામાં આવી છે.