સ્વાધ્યાય અને પ્રવચન અધ્યાપકનાં ધર્મ છે પણ મારા માટે તો જીવન છે. મારી જીવનશૈલીનાં એ ધારકપોષક પરિબળો છે. મેં એ માટે ઘણાં ચૂકવણાં કર્યાં છે ને એણે મને હમેશાં ઘણાં જ ઘણાં સુખ આપ્યાં છે. એ સુખનું પહેલું નામ સાહિત્ય-કલાનો આનન્દ છે, બીજું નામ વિદ્યાનો આનન્દ છે, ને એ સુખનું ત્રીજું નામ પ્રેમ છે. દેશ-વિદેશમાં સાહિત્ય-કલાએ મને કંઇ કેટલાંય અપરિચિતોનો ઊંડો પરિચય કરાવ્યો છે. એ અપરિચિતો તે મને હમેશાં ગમ્યા કરતા સર્જકો, વિવેચકો, ફિલસૂફો. એ અપરિચિતો તે મારું નાનું-મોટું વાંચ્યા પછી કાયમનાં મારાં થઇ ગયેલાં થોડા વાચકો, ચાહકો, કેટલાક વિદ્યાર્થી-વિદ્યાર્થિનીઓ, અમુક અધ્યાપકો. એ અપરિચિતો તે મને સાહિત્યના માણસ તરીકે જાણ્યા પછી મને એ વાતે ચાહ્યા કરતા મારા કેટલાક બિન-સાહિત્યિક મિત્રો. શી ખબર, હવે મને આનન્દ પાસે સાહિત્ય સમાપ્ત થાય તે પૂરતું નથી લાગતું –આનન્દમાંથી છેવટે તો પ્રેમ પ્રગટવો જોઇએ. કલારસાયન એવું હોય જે પ્રેમે ભોગવાય ને અખૂટ એવું જીવનરસાયન બની જાય. હમણાંનો હું એમ માનવાને મજબૂર થયો છું કે સાહિત્યનું મૌલિભૂત પ્રયોજન અને પરિણામ ભલે આનન્દ છે, પણ સાથોસાથ, પ્રેમ પણ છે. સાહિત્ય-સર્જન પ્રેમથી પ્રયોજાય અને એનું છેલ્લું પરિણામ પ્રેમ હોય. સાહિત્ય-વિવેચન પ્રેમથી પ્રયોજાય અને એનું છેલ્લું પરિણામ પ્રેમ હોય. ખરેખર તો કલાકાર માણસની પહેલી અને છેલ્લી પ્રતિબધ્ધતા પ્રેમ પ્રત્યે છે. પહેલી અને છેલ્લી અભિમુખતા પણ પ્રેમ પ્રત્યે છે. નહીંતર, સંભવ છે સર્જનને નામે સાહિત્યકારો કશી ગમતીલી શબ્દરમતમાં કાલયાપન કરતા હોય. સંભવ છે કે કશા કહેવાતા વસ્તુલક્ષી વ્યાપારને નામે અંગત રાગ અને દ્વેષના વાટણને વિવેચન કહેતા હોય. વાક્-છલ એવી છલના છે જેથી માણસ ખરેખર ન હોય તોપણ પ્રતિબધ્ધ કે અભિમુખ લાગે છે. વાક્-છલ એવી છલના છે જેની છલનાકારને પોતાને જ ખબર નથી પડતી, અને જ્યારે પડે છે ત્યારે ઘણું મોડું થઇ ગયું હોય છે.