જે સાધકને આ સર્વ સહાય મળી રહે તે તેના ધ્યેયને ચોક્ક્સ પહોંચવાનો જ તેનું પતન પણ તેના ઉદયનું જ સાધન બનશે અને મૃત્યુ પણ બનશે તેની સિદ્વિની સીડી. એક વાર તેણે એ માર્ગ પકડ્યો એટલે જન્મ અને મરણ બની રહે છે જાતના વિકાસ માટેની ક્રિયાઓ અને સફરની ભૂમિકાઓ. કાળ બની રહે સાધનાની છેલ્લી સહાય, ક્રિયાઓને પાર પડતી છેલ્લી જરૂરિયાત. માણસના પ્રયત્નોને માટે કાળ એ ભલે શત્રુ હોય કે મિત્ર,- વિરોધ હોય, વાહન હોય કે સાધન; પણ આત્માને માટે તો, ખરેખર, એ છે માત્ર એક સાધન. પરિસ્થિતિ અને પ રિબળો ભેગાં મળે અને ચઢાણોની જે રચના કરે તેનો વિસ્તાર અને તેના રસ્તાનું માપ, તે કાળ. અહમની સામે છે એ એક જુલ્મગાર અને વિરોધી; ભગવાનની પાસે છે એ એક સાધન. એટલે જ જ્યાં સુધી આપણા પ્રયત્નો આપણા પોતાના અંગત પ્રયત્નો રહે ત્યાં સુધી કાળ એ એક વિરોધ ભાસે છે કારણ કે એ, આપણી શ ક્તિઓનો વિરોધ કરતી શક્તિઓને આપણા માર્ગમાં મુશ્કેલીરૂપે નાખે છે. જ્યારે પ્રભુની લીલા અને આપણા પ્રયત્નો આપણી ચેતનામાં ભેગાં થાય છે ત્યારે કાળ એ એક માર્ગ અને શરત લાગે છે. અને જ્યારે એ બે, પ્રભુની લીલા અને આપણા પ્રયત્નો, એકરૂપ થઇ જાય છે ત્યારે એ એક સેવક અને સાધક તરીકે દેખાય છે. કાળ પ્રત્યે સાધકનું આદર્શ વલણ તો એ હોય કે પોતાના ધ્યેયની સિદ્વિને માટે, કેમ જાણે, સમગ્ર અ નંતતા પાથરી પડી હોય એવી અંત વિનાની ધીરજ ધારણ કરે અને છતાં સાક્ષાત્કાર કરાવનારી એવી શક્તિ વિકસાવે કે જેથી કરીને સંજોગો પરનો કાબૂ અને પ્રગતિની ઝડપ સતત વધ્યે જ જાય અને તે પણ એટલી હદ સુધી કે પરમ દિવ્ય રૂપાંતર ચમત્કારિક રીતે અબઘડી જ સિદ્વ થાય.