મેં જોયું કે એ કાર્યકરની મુખ્ય જરૂરિયાત કોઈક તેમને નિરાંતે સાંભળે એ હતી. આવા કામને પણ મેં મારા કામનો એક ભાગ ગણ્યો હતો. એમની બધી વાતમાં સંમત છીએ તેવો દેખાવ કર્યા વિના કાર્યકરોને ધ્યાનથી સાંભળવા એ પૂરતું હોય છે. રોષ, ફરિયાદ, અકળામણ, દોષારોપણ, પોતે કેટલા સાચા છે, બીજા કેટલા ખોટા કે નબળા છે એવું બધું પ્રગટ થતું હોય છે. ત્યારે તેમની ખુશામત કરવાની જરૂર નથી, ઉપેક્ષા કરવાની પણ જરૂર નથી. શું ઉચિત છે, શું કરવું જોઈએ, કર્તવ્યપાલનનો આનંદ શો છે વગેરે વાત વ્યક્તિનિરપેક્ષપણે કરીએ તો સાથી કાર્યકર વિચારતા થશે. તેમનો અસંતોષ વિકૃત રૂપ લેતો અટકશે. ઘણુંબધું માપસર રહેશે. તે માટે બધાને રાજી રાખવાની થાબડભાણા શૈલી ઉપયોગી નહિ થાય. સાથે જ તેમની વાતનો દુરુપયોગ નહિ થાય તેવી ધરપત પણ આવશ્યક છે. ‘મને એવું નથી લાગતું પણ ફલાણા ભાઈ તમારે વિશે આમ કહેતા હતા’ એ રીતભાત લાંબો વખત ટકી શકતી નથી. ધીરેધીરે સાથીઓ મુખ્ય માણસને ઓળખી જાય છે. જતે દહાડે તેને પણ (વકીલની વાર્તાની જેમ) ‘મ્યાઉં’ કહેતા સંકોચ પામતા નથી. સૌથી વધુ નુકશાન એ છે કે મુખ્ય માણસ સાથીઓનો વિશ્વાસ ગુમાવે છે. કેટલીક વાર મુખ્ય માણસો બધાને રાજી રાખવા પ્રયત્ન કરે છે. પરંતુ બધાને ક્યારેય રાજી રાખી શકતા નથી. એ રસ્તો જ ખોટો છે. મૂલ્ય જાળવવા દઢ રહેવું જ પડે. વિરોધ વહોરવો પણ પડે. યોગ્ય મોકે સાચી વાત કહેવાની નૈતિક હિંમત હોવી જોઈએ. બધાને રાજી રાખવામાં મોરચો પોતાની સામે મંડાશે એ બીક છે. એ તો ટૉલ્સ્ટૉય કહે છે તેમ કચરા ઉપર જાજમ પાથરવાની ભ્રમણા છે. જાજમ પાથરવાથી કચરો ઢંકાઈ જાય, દૂર ન થાય. કટોકટીને પ્રસંગે આંતર અવલોકન અને સમતાભર્યો વ્યવહાર જ માર્ગ કાઢે છે. (એ માટે કોઈક ધ્યાનપદ્ધતિની તાલીમ મુખ્ય માણસોએ લેવી જ રહી.) તો કડવા નિર્ણયો પણ આખરે વાજબી રૂપમાં સ્વીકારાશે.