સિંગાપોરમાં કોઈ મોટા ઉદ્યોગોનો વિકાસ થયો નથી. જમીન ફળદ્રુપ નથી, એટલે ખેતી પણ થતી નથી. પશુપાલનનો વ્યવસાય પણ નથી. અહીં તમને ક્યાંય ગાય, ભેંસ, ઘેટાં, બકરાં, ઉંટ વગેરે જોવા નહિ મળે. કૂતરાં પણ નહિ. હા, કો’ક બિલાડી જોવા મળી જાય ખરી. તમને પ્રશ્ન થશે કે ખેતીવાડી કે પશુઓ વગર અનાજ, કઠોળ, દૂધ, શાકભાજી, ફળ વગેરે ક્યાંથી મળે ? આ બધી જ ચીજો અહીં મલેશિયાથી આયાત થાય છે. સિંગાપોર અને મલેશિયા વચ્ચેનો દરિયાઈ પટ્ટો ફક્ત એક કી.મી. જેટલો જ પહોળો છે. સિંગાપોરનું બંદર ખૂબ જ મોટુ અને આધુનિક છે, અને રોજ ટનબંધી માલ સિંગાપોરના કાંઠે ઉતરે છે. આ બંને દેશોને જોડતો રેલ્વે તેમ જ સડક માર્ગ પણ છે. જો કે મલેશિયા જવું હોય તો તેનો વિસા લેવો પડે છે. સિંગાપોરમાં ખેતી કે ઉદ્યોગો ન હોવાથી, કમાણી માટેનું કંઇક સાધન તો શોધવું પડે ને ? સિંગાપોરે આ માટે પ્રવાસનનો ધંધો વિકસાવ્યો છે. બલ્કે અહીનો મુખ્ય ધંધો જ ટુરિઝમનો છે. આખું વર્ષ દેશવિદેશના પ્રવાસીઓ અહીં આવ્યા જ કરે તેવાં આકર્ષણો ઉભાં કર્યાં છે.પ્રથમ તો તમે સિંગાપોરનું ચાંગી એરપોર્ટ જોઈને જ ખુશ થઇ જશો. આખું એરકન્ડીશન્ડ કલરફૂલ બિલ્ડીંગ, એસ્કેલેટર્સ, જમીન પર જાજમ, ટુરીસ્ટ જગાઓની માહિતી દર્શાવતાં ચોપાનિયાં, નકશા – આ બધુ જોઈને સિંગાપોરમાં ફરવાનું મન અહીંથી જ થઇ જાય. સિંગાપોરમાં બધાં જ મકાનોને થોડા થોડા વખતે રંગવાની પ્રથા છે, એટલે અહીંનો કોઈ પણ વિસ્તાર હંમેશાં નવોનકોર જ લાગે. અહીંની ટ્રેન વ્યવસ્થા અફલાતૂન છે.મુખ્ય રેલ્વે લાઈન પૂર્વ-પશ્ચિમ આશરે ૩૪ કી.મી. લાંબી છે. તેમાં મોટા ભાગનો રસ્તો થાંભલાઓ પર છે. નીચે થાંભલાઓની વચ્ચેથી રોડ પણ પસાર થાય. શહેરના મધ્ય ભાગમાં જ્યાં વ્યાપારી વિસ્તાર અને ઓફિસો આવેલી છે ત્યાં રેલ્વે અન્ડરગ્રાઉન્ડ હોય. ટ્રેનનો માર્ગ જમીન પર ન હોવાથી ક્યાંય રેલ્વે ક્રોસિંગ ન હોય. આથી વાહનવ્યવહાર કેટલો સરળતાથી ચાલે ! દરેક સ્ટેશને ઉપર ચડવા કે અન્ડરગ્રાઉન્ડમાં ઉતરવા એસ્કેલેટર હોય. સ્ટેશનનું પ્લેટફોર્મ સરસ લીસી રંગીન ટાઈલ્સથી મઢેલું હોય. પ્લેટફોર્મ પર તથા ટ્રેનના બારણા આગળ અંદર-બહાર રેલ્વે મેપ દોરેલો હોય. ટીકીટ માટે પાસ કઢાવી લેવાનો એટલે રોજ ટીકીટ લેવાની ઝંઝટ નહિ. પાસ ગેટના કાણામાં નાખો તો જ લીવર ખુલે અને પ્લેટફોર્મ પર જવાય, એટલે વગર ટીકીટે મુસાફરી શક્ય જ નથી. બીજી એક ખાસ વ્યવસ્થા એ છે કે રેલવેનો પાસ, સીટી બસમાં પણ ટીકીટ માટે વાપરી શકાય છે. ટ્રેનો, બસો બધું જ એરકન્ડીશન્ડ અને પ્લેટફોર્મ પર ખાણીપીણી વેચનારા ફેરિયા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ. સાયન્સ સેન્ટરમાં ઓમ્ની થીયેટર, સીમ્યુલેટર અને સાયન્સ વિભાગ જોવા જેવા છે. ઓમ્ની થીયેટરમાં મોટા અર્ધગોળાકાર કરતાં યે મોટા ભાગમાં પડદો છે. પડદો સામે, ઉપર અને આજુબાજુ વિસ્તરેલો હોવાથી તેના પર રજૂ થતુ વૈજ્ઞાનિક મૂવી ચિત્ર તાજુબ કરી દે છે. આપણે એ દ્રશ્યોમાંના એક હોઈએ એવો અનુભવ થાય છે.સીમ્યુલેટરની મજા તો કંઇ ઓર જ છે. ખુરશી પર બેસીને સામે પડદા પર જે દ્રશ્ય જોતા હોઈએ એ દ્રશ્ય પ્રમાણે ખુરશી આગળ, પાછળ, ઉપરનીચે, આજુબાજુ એમ જાતજાતની રીતે હાલતી હોય છે એટલે આપણે એ દ્રશ્ય સાથે ફરતા-દોડતા-પડતા હોઈએ એવો ભાસ થાય છે. એક વાર આ અનુભવ કરવા જેવો ખરો ! જો કે હવે તો અમદાવાદમાં પણ સાયન્સસીટીમાં આવાં સીમ્યુલેટર આવી ગયાં છે. સાંજ પડી ગઈ એટલે અહી થોડુક જોવાનું બાકી રહી ગયું. ટ્રેનમાં બેસીને પાછા આવ્યા.‘હાઉ પર વિલા’ ચીની સંસ્કૃતિનું પ્રતિક છે. અહીં ચીની ધર્મગ્રંથો પર આધારિત, જીવન અને મૃત્યુની ફિલોસોફી દર્શાવતી વિશાળ પ્રતિમાઓ ઉભી કરેલી છે. જોવાનું ગમે એવું છે. સિંગાપોરમાં પ્રવાસીઓને ખરીદી કરવાનું જબરૂ આકર્ષણ છે. અહીં ખરીદી માટે મોટા ભવ્ય સ્ટોર છે. દરેક સ્ટોરમાંથી તમને જોઈતી બધી વસ્તુ મળી રહે. હવે તો જો કે આપણે ત્યાં પણ સ્ટોર અને મોલ કલ્ચર આવી ગયું છે. સિંગાપોરની લગભગ મધ્યમાં આવેલ સીટી હોલ નામના સ્ટેશનની આજુબાજુનો વિસ્તાર, મુખ્ય વ્યાપારી વિસ્તાર છે. અહીં સનટેક સીટી નામનો ખૂબ ભવ્ય સ્ટોર છે. આ જગાએ એક મોટો ફુવારો છે, દુનિયામાં મોટામાં મોટા ફુવારા તરીકે ગીનેસ બૂકમાં તેનું નામ છે. આ એક જોવાલાયક જગા છે. આ વિસ્તાર એટલો ભવ્ય છે કે તેને માટે ‘ભવ્ય’ શબ્દ નાનો લાગે.સિંગાપોરની વચમાંથી પસાર થતી નદીના કિનારે મરલીઓન પાર્ક છે. તેમાં મરલીઓનનું મોટુ પૂતળુ ઉભુ કરેલુ છે. આ પૂતળાનો માથાનો ભાગ સિંહનો અને બાકીનો ભાગ માછલીના આકારનો બનાવેલો છે. મરલીઓન એ સિંગાપોરની ઓળખ છે અને તે “સિંગાપોર સહેલાણીઓનો દેશ છે” એવું દર્શાવતું પ્રતિક છે. આ વિસ્તારમાં ઉંચાં ઉંચાં સ્કાયસ્ક્રેપર બિલ્ડીંગો આવેલાં છે. નદીમાં બોટમાં પ્રવાસ કરી શકાય છે.સાયન્સ સેન્ટરમાં અરીસાઓની ભૂલભૂલામણી ભલભલાને ગોથુ ખવડાવી દે તેવી છે. ટનલ ઓફ ઈલ્યુઝનમાં આપણે ખુરશી પર બેઠા હોવા છતાં, આપણી બાજુવાળાને આપણી ખુરશી ખાલી દેખાય છે. આવી ઘણી કરામતો અહીં છે. સાયન્સ સેન્ટરની બાજુમાં ચાઈનીઝ અને જાપાનીઝ ગાર્ડન આવેલા છે. સિંગાપોરમાં શ્રીકૃષ્ણ મંદિર પણ આવેલું છે.સિંગાપોરના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા ઝુઓલોજીકલ ગાર્ડન અને નાઇટ સફારીમાં તમે ચિમ્પાન્ઝી સાથે ફોટો પડાવી શકો છો. ચિમ્પાન્ઝી આપણી બાજુમાં બેસી આપણા ખભા પર હાથ મૂકે, માણસની જેમ જ, અને એનો ફોટો પડે.નાઇટ સફારી રાત્રે અંધારુ થયા પછી શરુ થાય છે. અહીં વિશાલ જંગલમાં હરણ, વાઘ, સિંહ, વગેરે પ્રાણીઓ રાત્રે કેવી રીતે પોતાનો સમય વ્યતીત કરે છે, તે કુદરતી પરિસ્થિતિ જોવા મળે. આ બધુ તમે અવાજરહિત ગાડીમાં ફરતાં ફરતાં જોઈ શકો છો.હવે સિંગાપોરમાં એક ખાસ જોવાલાયક સ્થળની વાત કરીએ. એ છે સેન્ટોસા ટાપુ. સેન્ટોસા ના જુઓ તો સિંગાપોરની મુલાકાત અધૂરી ગણાય. સેન્ટોસા એ સિંગાપોરની સાવ નજીક દક્ષિણે આવેલો નાનકડો ટાપુ છે. આ ટાપુ પર ફેરી બોટમાં, કેબલ કારમાં કે બસમાં બેસીને જવાય છે. એક વાર સેન્ટોસાની પ્રવેશ ટીકીટ લઇ લો પછી આ ટાપુ પર ફરતી મોનોરેલ કે બસમાં મફત ફરી શકાય છે. હા, અહી ફરવાના સ્થળોની જુદી ટીકીટ લેવાની રહે. અમે એક પેકેજ ટીકીટ લઈને પ્રથમ તો અન્ડરવોટર વર્લ્ડ જોવા ગયા. અહીં પ્રથમ તો બે માળ જેટલુ નીચે ભોંયરામાં ઉતરવાનું. ત્યાં એક લાંબી ટનલ છે, અને તેની આજુબાજુ, ઉપર – એમ બધી બાજુ કાચ અને મોટુ માછલીઘર છે. આપણે જાણે કે દરિયાને તળિયે ઉભા હોઈએ એવું લાગે. ફોર્ટ સીલોસોમાં બંકર્સ, સૈનિકોના પૂતળાં, તોપો અને સાથે વાગતી રેકોર્ડ – આ બધુ લડાઇનુ આબેહૂબ દ્રશ્ય ખડુ કરી દે છે. સીલોસો બીચ આગળ પોચી મખમલી રેતી, દરિયાનાં ચોખ્ખાં બ્લ્યુ પાણી અને તેમાં આવતાં મોજાં જોઈને એમ થાય કે બસ, આપણું અમદાવાદ ભૂલી જઇને અહીં દરિયાકિનારે બેસી જ રહીએ ! અહીં નહાવાની બહુ જ મજા આવે એવું છે.સેન્ટોસા ટાપુની વચમાં જ દસ માળ ઉંચો મરલીઓન છે. તેમાં ટોચ સુધી જવા માટે લિફ્ટ છે. ઉપરથી આખો ટાપુ દેખાય છે. મરલીઓનની એક બાજુ માછલી આકારના ફુવારા બનાવ્યા છે. પાણીનો એક ટુકડો એક માછલી આકારમાંથી બીજામાં પડે, બીજામાંથી ત્રીજામાં – જાણે કે માછલીઓ કૂદતી દેખાય. મરલીઓનની બીજી બાજુ ફ્લાવર ટેરેસ છે. ફ્લાવર ટેરેસ એટલે ઢોળાવ પર બનાવેલા બગીચા. આ બગીચા બહુ જ સરસ દેખાય છે. મરલીઓનની સામે સાદા તથા ડાન્સીંગ ફુવારા છે, અને તેની જોડે મોટુ સ્ટેડીયમ છે. ડાન્સીંગ ફુવારાનો પ્રોગ્રામ સાંજે જોવાનો હતો. ઇમેજીસ ઓફ સિંગાપોરમાં ચીનની સંસ્કૃતિ, તહેવારો વગેરે પ્રદર્શિત કરેલું છે. ફેન્ટેસી લેન્ડમાં આપણા વોટર પાર્ક જેવી રાઈડ્‌સ છે. વોલ્કેનો લેન્ડમાં અઘોરી બાવાની ગુફા જેવું દ્રશ્ય ખડુ કર્યું છે. પછી એક આડાંઅવળાં પાટિયાં ઠોકીને બનાવેલી ખખડધજ લીફ્ટમાં બધાને પૂરી દઈ, લિફ્ટને ચારણીની જેમ બરાબર ધુણાવી નાખે. શરૂઆતમાં ડર લાગે પણ પછી મજા આવે.ફુવારાના શોનો માહોલ એવો સરસ છે કે તે જોઈને આખા દિવસનો થાક ઉતરી જાય, મન પ્રસન્ન થઇ જાય. આ સમયે દસ માળ ઉંચા મરલીઓનની આંખોમાંથી નીકળતાં લેસર કિરણો પણ ફુવારાની સાથે નાચતાં હોય એ દ્રશ્ય કેટલું મનોહર લાગે ! સેન્ટોસા ટાપુની આ બધી ખૂબીઓ છે. આ ઉપરાંત, એશિયન વિલેજ, ઓર્ચિડ ગાર્ડન, મેરીટાઈમ મ્યુઝીયમ – કેટકેટલું ઉભુ કર્યું છે સેન્ટોસા ટાપુ પર ! ટુરીસ્ટ માટે સેન્ટોસા એક આકર્ષક સ્થળ છે, તો સિંગાપોર માટે તે કમાણીનું સારું સાધન પણ છે.અહીં દેશવિદેશનાં ઘણાં પક્ષીઓ જોવા મળે છે. પેન્ગવિન જોવાની મજા આવી. ઘણા બર્ડ શો જોવાની પણ મજા આવે છે. અમુક પક્ષી ટેલીફોનની રીંગ જેવો, હસવાનો, રડવાનો – એમ વિવિધ અવાજ કરી બતાવે છે. એક પક્ષી ડોકથી ચાંચ સુધીનો ભાગ હલાવી ડાન્સ કરી બતાવે છે. અમુક પક્ષી ઉડીને રીંગમાંથી પસાર થઇ જાય. એક જગાએ બોલતાં પક્ષી રાખેલાં છે. તેને તમે પૂછો કે ‘હાઉ આર યુ ?’ તે બોલશે, ‘ફાઇન’ ત્યાંથી આપણે ખસી જઈએ તો બોલે, ‘બાય, બાયપ’(જાણે કે નાનાં છોકરાંને શીખવાડી રાખ્યું હોય તેમ !) બર્ડ પાર્કમાં પીલર પર દોડતી મોનોરેલમાં બેસવાનો આનંદ આવે છે. અહીં માનવનિર્મિત દુનિયાનો સૌથી ઉંચો ધોધ આવેલો છે, પણ ખાસ કંઇ આકર્ષક નથી. સિંગાપોરમાં આ ઉપરાંત ઈસ્ટ કોસ્ટ પાર્ક, નદી કિનારાનાં ભવ્ય બિલ્ડીંગો, ભૂગર્ભનો બસ માર્ગ – વિગેરે જોવા જઈ શકાય. સિંગાપોર ઇલેક્ટ્રોનીક ચીજો માટે પણ જાણીતું છે. સિંગાપોરમાં ઘણાં હિંદુ મંદિરો છે. આ ઉપરાંત, દરિયાની ક્રુઝમાં બે કે ત્રણ દિવસ જલસાથી રહી શકાય છે. પૈસા પણ એવા જ તગડા ખર્ચવા પડે. એક ધ્યાન ખેંચે એવી બાબત એ છે કે આવાં સ્થળો તથા સ્ટોર કે ઓફિસો – દરેક જગાએ પાણી પીવાની અને ટોઈલેટની સગવડ હોય જ, અને તે પણ ખૂબ સ્વચ્છ.ઓગણીસમી સદી સુધી તો સિંગાપોર ટાપુ પર માત્ર છુટીછવાઈ વસ્તી હતી. ઇ.સ. ૧૮૧૯માં અહીં અંગ્રેજોનું આગમન થયું. સ્ટેમ્ફોર્ડ રેફલ્સ નામના એક અંગ્રેજને આ ટાપુનો વિકાસ કરવાનો વિચાર આવ્યો. ટાપુની મધ્યમાં સિંગાપોર નામની જ નદી વહે છે. રેફલ્સે આ નદીને કિનારે મોટાં આધુનિક મકાનો બંધાવ્યાં. પછી તો વધુ ને વધુ લોકો આ ટાપુ પર આવવા લાગ્યા. સિંગાપોર ચીનની નજીક હોવાને લીધે, ચીની લોકો વધુ સંખ્યામાં અહીં આવીને વસી ગયા. આપણે ત્યાંથી દક્ષિણ ભારતના તમિલનાડુ અને આંધ્ર પ્રદેશના થોડા લોકો પણ ત્યાં પહોંચી ગયા. ધીરે ધીરે સિંગાપોર મોટું શહેર બની ગયું. આમ છતાં, તે અંગ્રેજોની ગુલામી હેઠળ જ રહ્યું. છેક ૧૯૬૩ સુધી અહીં અંગ્રેજોનો પગદંડો રહ્યો. ૧૯૬૩માં અંગ્રેજોએ સિંગાપોર, બાજુના દેશ મલેશિયાને સોંપી દીધું. મલેશિયાને સિંગાપોરમાં વહીવટ ચલાવવાનું બહુ ફાવ્યું નહિ. એટલે ફક્ત બે વર્ષ બાદ, ૧૯૬૫ માં તેમણે સિંગાપોરને સ્વતંત્ર કરી દીધું. ત્યારથી અહીં લોકશાહી ઢબે શાસન ચાલે છે. સિંગાપોરમાં ૭૦% વસ્તી ચીનાઓની છે. ૧૪% મલય પ્રજા છે, ૮% ભારતીયો છે અને બાકીના ખ્રિસ્તી, મુસ્લિમ વગેરે છે. સિંગાપોરમાં લીટલ ઇન્ડિયા અને ચાઈના ટાઉન જેવાં વિસ્તારો પણ છે.સિંગાપોરમાં ઉડીને આંખે વળગે એવી ઘણી બાબતો છે. ત્યાંના રસ્તા અને ચોખ્ખાઈની વાત કરીએ. સિંગાપોર એ ટાપુ પર વસેલું મોટું શહેર છે. શહેરના રસ્તા સરસ બાંધણીવાળા અને ચોખ્ખા રહે તે માટે ત્યાંનું વ્યવસ્થાતંત્ર ખૂબ જાગૃત છે. અહીં રસ્તામાં ક્યાંય ખાડાટેકરા જોવા ન મળે, રસ્તાની બંને બાજુની ફૂટપાથ પાકી બાંધેલી હોય, ફૂટપાથ પર બેસાડેલા પથ્થર, હુબહુ આપણા ઘરની ટાઈલ્સની જેમ જડેલા હોય, એકાદ પથ્થર પણ જરાય ઉંચો કે નીચો ન હોય, ફૂટપાથ અને મકાન વચ્ચે વરસાદનું પાણી વહી જવા માટે પાકી અન્ડરગ્રાઉન્ડ મોટી નીક હોય, ફૂટપાથ અને મકાન વચ્ચે હજુ જે કંઇ જગા બાકી રહી હોય તેમાં લોન ઉગાડેલી હોય, આથી ક્યાંય ધૂળનું નામોનિશાન ન હોય.