તેમ છતાં વ્યક્તિનિષ્ઠા ને જીવનનિષ્ઠા વચ્ચેનો આ અતિકઠોર સંગ્રામ. . . વ્યક્તિ પ્રત્યેની નિષ્ઠા તેને દેવદાસની સ્મૃતિ સાથે બાંધી રાખે છે, વિષાદની શિલા તળે કચડી રાખે છે.