આ પારાવાર સંઘર્ષો અને યાતનાઓમાંથી બહાર આવવા પ્રજાએ પડકારોનો સામનો કરવાનું કૌવત ગુમાવી દીધું હતું. ઈ. સ. 1857ની સામૂહિક ચળવળને પણ દબાવી દીધી હતી, અને તેનો ઉલ્લેખ ફક્ત એક ‘બળવા’ તરીકે કરવામાં આવતો હતો. આપણે જેને પૂજ્ય ગણતા હતા એ આપણા મહાન માણસો કે આરાધ્ય પુરુષોને ચોર, લૂંટારા કે સંકુચિત દષ્ટિવાળા ગણવામાં આવતા હતા. આ જ સમયે આધુનિક કેળવણીના પરિપાકરૂપે શિક્ષિત યુવાનોનાં પગરણ પણ થઈ ચૂક્યાં હતાં. આ એવો સમય હતો જે દરમિયાન ગાંધી, સરદાર, નેહરુ જેવા રાજકીય મહાનુભાવો જન્મ્યા હતા. જેમના પૂર્વજો આધુનિક કેળવણીથી જ્ઞાત હતા. અનેક વિચારકો, ચિંતકો અને ધર્મધુરંધરોનો પ્રાદુર્ભાવ થયો હતો. રામકૃષ્ણ પરમહંસ, રમણ મહર્ષિ કે શ્રીમદ્ રાજચંદ્ર જેવી આધ્યાત્મિક પ્રતિભાઓ પ્રગટી હતી, પરંતુ બારમી જાન્યુઆરી, 1863ના રોજ કલકત્તાના મધ્યમવર્ગીય પરિવારમાં જન્મેલા નરેન્દ્ર, જે સ્વામી વિવેકાનંદ બનીને સમગ્ર જનચેતનામાં વ્યાપકપણે છવાઈ ગયા હતા એ ઘટના અદ્ભુત હતી.