1.	દીપકભાઈનો પ્રશ્ન છે કે આજે જે ગુજરાતી બોલાય છે એ હેમચંદ્રાચાર્ય, નરસિંહ, પ્રેમાનંદ વગેરે બોલતા હતા એમ કહી શકાય ખરું? જવાબ છે: ના, ન કહી શકાય. કોઈ પણ બાષા હોય, એનું લેખિત સ્વરૂપ – જો હોય તો – વધારે સ્થિર હોય અને બોલાતું સ્વરૂપ વધારે પરિવર્તનશીલ હોય. બાર ગાઉએ બોલી બદલાય એમ કહી શકાય ખરું પણ બાર ગાઉએ લેખન બદલાય એમ નહીં કહી શકાય. લેખન હંમેશાં ભાષા પર એક પ્રકારની આદર્શ વ્યવસ્થા લાદતી હોય છે. દરેક ભાષામાં આવું બનતું હોય છે: લેખન સ્વરૂપ બહુ ન બલદાય, બોલાતું સ્વરૂપ બદલાયા કરે. એના કારણે એ બન્ને વ્યવસ્થાઓ વચ્ચે ધીમે ધીમે અંતર પડવા માંડે. પણ, માનવચિત્ત એક ગજબનો પદાર્થ છે. એ લેખન અને બોલાતા સ્વરૂપ વચ્ચે પડેલા અંતરને એક તંત્રમાં – એક સિસ્ટમમાં- મૂકવાનો પ્રયાસ કરે. એના કારણે દરેક ભાષક લેખનને બોલાતા સ્વરૂપમાં અને બોલાતા સ્વરૂપને લેખનમાં રૂપાંતર કરવાના નિયમો આત્મસાત કરવા લાગે. પ્રાહ ભાષાવિજ્ઞાને પણ આ જ દલીલ કરી છે. જ્યારે હું ‘ઘર’ શબ્દ બોલું ત્યારે gha.ra એમ નથી બોલતો. હું –ર ને –ર્ તરીકે ઉચ્ચારતો હોઉં છું. એનો અર્થ એ થયો કે મેં લેખનમાં હોય તો પણ અંત્ય ‘-અ’ને ઉચ્ચારવો નહીં એવો એક નિયમ આત્મસાત કરી લીધો છે. કેટલાક ગુજરાતીઓ એવા પણ છે જે gha.ra બોલે છે. એમણે મૂળ સંસ્કૃતનો નિયમ હજી જાળવી રાખ્યો છે. આપણે કહી શકીએ કે હ્રસ્વ-દીર્ઘ ભેદ એક સમયે બોલાતા સ્વરૂપમાં પણ હશે. પણ, કાળક્રમે એ ભેદ લેખનમાં રહી ગયો અને બોલાતા સ્વરૂપમાંથી ચાલ્યો ગયો. એ સાથે જ ગુજરાતી ભાષામાં લેખન અને વાણીને પરસ્પર જોડતા નવા જ નિયમો અસ્તિત્ત્વમાં આવ્યા. હવે બન્યું એવું કે આપણે કાળક્રમે એ નિયમો પરની પકડ પણ ગૂમાવવા લાગ્યા. એ માટે આપણું અક્ષરજ્ઞાન પણ જવાબદાર છે. એને કારણે આપણે જોડણીભૂલો કરવા લાગ્યા. હવે તો આપણે વ્યાકરણની ભૂલો પણ જોડણીભૂલો કરતાં વધારે પ્રમાણમાં કરવા લાગ્યા છીએ. આપણા મોટા ભાગના લેખકો અપાર ભૂલો કરવા લાગ્યા છે. એમને વાક્યરચનાની ખબર હોય પણ જ્યારે એઓ એ વાક્યોને પરિચ્છેદમાં મૂકવા જાય ત્યારે ગોથાં ખાઈ જતા હોય છે. દાખલા તરીકે, ભાષાવિજ્ઞાનમાં ટોપિક અને કોમેન્ટ જેવી સંરચનાની વાત કરવામાં આવી છે. જ્યારે હું એમ લખું કે “મેં મોહનભાઈનો ફોટો જોયો. સુંદર ફોટો હતો” ત્યારે એમાં ટોપિક અને કોમેન્ટનું વ્યાકરણ બરાબર સચવાતું નથી. પહેલા વાક્યનો ટોપિક છે “મોહનભાઈનો ફોટો” અને બીજા વાક્યનો ટોપિક છે “સુંદરતા”. અહીં ટોપિકની સૂત્રતા જળવાતી નથી. એને બદલે આ વાક્યો આમ હોવાં જોઈએ: “મેં મોહનભાઈનો ફોટો જોયો. ફોટો સુંદર હતો.” ગયા વખતે હું ભારત ગયો ત્યારે મેં કેટલાકને કહેલું કે હું લેખકો માટે ગુજરાતી ભાષાનું વ્યાકરણ એ વિષય પર એક અઠવાડિયાનો કોર્સ આપવા વિચારું છું. તમે નહીં માનો પણ બધાંએ એમ કહ્યું કે એની શી જરૂર છે. અમને તો વ્યાકરણ આવડે જ છે. એક મિત્રએ વળી આ વાત બીજા એકને કહી. તો એણે કહ્યું: કોઈ અમેરિકાથી આવે ત્યારે તમે હરખપદુડા થઈ જાઓ છો.