કૃષ્ણ ભગવાન અર્જુનની સાથે શું કામ હતા ? એ ફઈનો દીકરો હતો એટલે ? કર્ણ પણ ફઈનો દીકરો હતો. શિશુપાલ પણ ફઈનો દીકરો હતો. એક ફઈના દીકરા શિશુપાલનો વધ કર્યો. બીજા ફઈના દીકરાનો વધ કરવા અર્જુનને કીધું. અને ત્રીજા ફઈના દીકરાને બચાવ્યો. ફઈનો છોકરો હતો અર્જુન, માટે કૃષ્ણને પ્રિય હતો એમ નહિ. પણ ‘જગત-હિતાય’ – જગતના કલ્યાણ માટે માણસ ઊભો રહે છે ત્યારે તે તેમનું પ્રિય પાત્ર બને છે. એવું કામ જ્યારે રામે કર્યું, એવું કામ જ્યારે કૃષ્ણે કર્યું, એવું કામ જ્યારે ગાંધીએ કર્યું, આખા જગતથી જુદા પડીને કર્યું, તોપણ દુનિયા તેમની સાથે છે. શિશુપાલવધની વાત કહું. એમાં એવું આવે છે કે કૃષ્ણે શિશુપાલનો સુદર્શનચક્રથી વધ કર્યો. એક પ્રકાશકિરણ શિશુપાલમાંથી નીકળીને કૃષ્ણમાં સમાઈ ગયું. આનો અર્થ શું થયો ? અર્થ એમ જ છે કે જગતમાં આવાં બે તત્વ સત્ય અને અસત્યરૂપે તમારી સામે આવે છે ત્યારે પણ એ ઈશ્વરના જ અંશો છે, ઈશ્વરનાં જ સ્વરૂપો છે. ગાંધી એમ કહેતા કે ‘સત્ય એ જ પરમેશ્વર છે’ પણ સવાલ એ છે કે જો બધું ઈશ્વરથી જ વ્યાપ્ત છે તો પછી અસત્ય એ શું છે ? સત્ય અને અસત્ય, દેવ અને દાનવ, રામ અને રાવણ – આ શું છે ? મશરૂવાળા સાંખ્યદર્શનના માણસ છે, એટલે એ બધું તાર્કિક રીતે સમજાવે છે. તેઓ કહે છે કે અસત્ય એ પણ સત્ય જ છે, પણ અસ્થાને પડેલું સત્ય છે. એટલે અસત્ય ચોપડી સત્ય છે. પણ રસોડામાં પડી હોય તો ? એ અસત્ય છે. એટલે શિશુપાલ છે તે પણ સત્ય છે અને દુઃશાસન છે તે પણ એવું જ સત્ય છે. મહાભારતનાં બધાં જ પાત્રો મહાભારતનાં નહિ, વાસ્તવિક જિંદગીના પાત્રો છે. હું ને તમે, આપણે બધાં જ સમુદ્રનાં ઊછળતાં મોજાંઓ છીએ. પાછાં એમાં ને એમાં જ વિલીન થઈ જઈએ છીએ. મને લાગે છે કે મારે જે વાત કહેવી છે તે અહીં પૂરી થાય છે.