આપણા રાજકારણ અને નેતાઓના વિચાર – વ્યૂહમાં ગજબનું પરિવર્તન આવ્યું છે! એક સમય હતો જ્યારે રાજકારણમાં ‘ધર્મ’ના પ્રવેશનો વિરોધ હતો. ભારતીય જનસંઘ – હિન્દુવાદી પક્ષ ગણાય અને તેથી અન્ય પક્ષોથી અલગ. 1969માં કોંગ્રેસમાં ભવ્ય ભંગાણ પડ્યું ત્યારે પણ ‘શાસક કોંગ્રેસ’ (અર્થાત્ કોંગ્રેસ – ઇન્દિરા’નો પ્રચાર લઘુમતીને આકર્ષવા માટે હતો અને તેથી સંસ્થા કોંગ્રેસ માત્ર હિન્દુતરફી છે એવો પ્રચાર થયો. કોંગ્રેસને હટાવવા માટે 1967માં વિપક્ષોનો ‘ભવ્ય મોરચો’ (ગ્રાન્ડ એલાયન્સ) બન્યો તેમાં સ્વતંત્ર પક્ષ અને જનસંઘ જોડાયા હતા, પણ 1969માં કોંગ્રેસના ભંગાણ માટે અને તે પછી પણ ઇન્દિરા ગાંધીનો આક્ષેપ અને પ્રચાર હતો કે કોંગ્રેસના જૂના-સિનિયર નેતાઓએ જનસંઘ સાથે હાથ મિલાવ્યા છે. સંસ્થા કોંગ્રેસના નેતાઓ વિરોધ કરતા રહ્યા અને ખુલાસા આપતા રહ્યા, પણ સત્તા ઇન્દિરાજીના હાથમાં હતી અને ચૂંટણી જીતવા માટે એમણે પોતાની ડાબી બાજુ ફખરુદ્દીન અલી અહમદને અને જમણી બાજુએ બાબુ જગજીવનરામને બેસાડ્યા! અને 1971ની લોકસભા અને 1972માં રાજ્યોમાં સત્તા મેળવી, પણ આ પછી ઇમરજન્સી આવી અને તેમાં મુસ્લિમ સમાજને ‘નિશાન’ ઉપર લઈને પરિવાર નિયોજન કાર્યક્રમનો અમલ થયો હોવાની ફરિયાદોના પરિણામે 1977ની ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસે મુસ્લિમ લઘુમતીના વોટ પણ ગુમાવ્યા. જયપ્રકાશ નારાયણ, આચાર્ય કૃપલાની, મોરારજીભાઈ વગેરેએ જનસંઘ સહિત – જનતા પાર્ટીના નેજા હેઠળ કેન્દ્રમાં પ્રથમ બિન-કોંગ્રેસી સરકાર આપી હતી.