મહાપુરુષોનાં હૃદય વજ્ર કરતાં પણ કઠોર હોય છે એમ ફૂલ કરતાં પણ કોમળ હોય છે. એમને કોણ જાણી શકે ? આ રામને પણ જે વદના હતી, સત્યુગમાં, એ વેદનાનો જવાબ દ્વાપરમાં કૃષ્ણ છે. નાનામાં નાના માણસને ઉપર ઉઠાવવાની, સ્ત્રીઓને વ્યક્તિગત જીવનમાં અને સમાજમાં માનભર્યું સ્થાન આપવાની વાત એમણે કરી, જીવનમાં કરી બતાવી. જે યુગમાં સ્ત્રીઓને અને શૂદ્રોને આ તત્વજ્ઞાન પામવાનો અધિકાર નહોતો એ યુગમાં કોઈક નરસિંહના, કોઈક કબીરના, કોઈક ગાંધીના પુરોગામીના મનમાં વિચાર આવ્યો હશે કે જે સમાજમાં સમગ્ર પ્રજાની ઉન્નતિ ન થાય એ સમાજ વિકસી શકતો નથી, પણ વિરોધ એ એનો ઉપાય નથી. આપણી સંસ્કૃતિનું મોટામાં મોટું લક્ષણ એ છે કે વિરોધથી કામ કદી થયું નથી. એનો ઉપાય શું ? અને એ મથામણમાંથી મહાભારત સર્જાયું. એક યુદ્ધ કથાને નિમિત્ત બનાવીને એની સાથેસાથે આપણું બધું જ તત્વજ્ઞાન, આપણાં ઉપનિષદો, આપણી નીતિકથાઓ, આપણું અર્થશાસ્ત્ર, રાજ્યશાસ્ત્ર, આપણું ન્યાયશાસ્ત્ર – શું નહીં ? જે કંઈ મળ્યું તે બધું કથાઓની વચ્ચે ગૂંથીગૂંથીને લોકોની સામે મૂકી દીધું. એટલા માટે પેલું કહેવાયું છે ને કે ‘જે અહીં એટલે કે મહાભારતમાં છે તે બધે છે અને જે અહીં નથી તે ક્યાયં નથી.’ મહાભારતકારે બહુ સિફતપૂર્વક કામ કર્યું છે. જે તત્વજ્ઞાન પામવાનો સ્ત્રીઓ અને શૂદ્રોને અધિકાર ન હતો તે બધું તત્વજ્ઞાન કથામાં સુંદર ને પાછું રસિક રીતે ગોઠવીને મૂકી દીધું. પછી ભલેને સ્ત્રીઓ અને શૂદ્રોને તત્વજ્ઞાન પામવાનો અધિકાર ન હોય. કંઈ નહીં. મહાભારત તો કથા છે. કથા સાંભળવાનો અધિકાર તો ખરો ને ? એક સમાજસુધારકની કેવી આવડત ! કેવું સરસ ! કથા જ કરવાની અને જે કંઈ કહેવું છે તે બધું કથામાં જ કહેવાનું.