સાચે જ જેને ગુજરાતી ભાષાનો પ્રથમ શબ્દકોશ કહી શકાય તેના સર્જન માટે સર્વ પ્રથમ, નોંધપાત્ર અને મહા ઉપક્રમ હાથ ધર્યો કવિ નર્મદે એટલે કે વીર નર્મદે ઈ.સ. ૧૮૬૧માં એકલે હાથે તે બાર વર્ષ સુધી મથ્યો રહ્યો. તેનો પ્રથમ ભાગ ઈ.સ. ૧૮૬૧માં અને વધુ ત્રણ ભાગ પછીનાં ત્રણ વર્ષમાં તેણે પ્રસિદ્ધ કર્યા. ઉચિત રીતે જ તેને 'નર્મકોશ' નામ આપવામાં આવ્યું છે. પરંતુ નાણાંકીય મુસીબતના કારણે કામમાં રુકાવટ આવી. છેવટે ૧૮૭૩માં તે સંપૂર્ણ પણે પ્રસિદ્ધ થઈ શક્યો. ગુજરાતી ભાષાના શબ્દકોશ માટે આ પ્રથમ વ્યવસ્થિત, ઉપલબ્ધ માહિતી અને જ્ઞાનના સંદર્ભે શક્ય તેટલી વૈજ્ઞાનિક ચોકસાઈ ભરી પદ્ધતિ તેણે અપનાવી હતી. તેમાં ૨૫૦૦૦ શબ્દોના અર્થ કે સમજ આપવામાં આવી છે. વડોદરા રાજ્યના મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડે રાજ્યનો વહીવટ ગુજરાતીમાં જ કરવાનો નિર્ણય કરો તેનો ચુસ્ત અમલ પણ કરાવ્યો. વડોદરા રાજ્યની રાજભાષા ઈ.સ. ૧૮૯૦થી ગુજરાતી હતી, તે એટલે સુધી કે કોર્ટોમાં સાક્ષીઓની તપાસ, હુકમો અને ચૂકાદા પણ ગુજરાતીમાં જ અપાતા. વડોદરામાં આવેલી રાજ્યની હાઇકોર્ટ પણ તેમાં અપવાદ રૂપ ન હતી. રાજ્યના બધા કાયદા પણ ગુજરાતીમાં ઘડાતા હતા. રાજભાષા તરીકે ગુજરાતીનો ઉપયોગ કરવામાં સરળતા રહે તે માટે વહીવટી શબ્દકોશ રચવા સમિતિ નીમવામાં આવેલી અને રાજ્ય વહીવટી પરિભાષાનો બૃહદકોશ તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. તેને 'શ્રી સયાજી-શાસન-શબ્દ-કલ્પતરુ' નામ આપવામાં આવ્યું હતું. (અહીં સહેજે મરાઠા સામ્રાજ્યના સ્થાપક છત્રપતિ શિવાજી મહારાજની યાદ આવે છે જેમણે રાજભાષા તરીકે ફારસી દૂર કરી મરાઠી ભાષાને તેનું સ્થાન આપ્યું. સાથોસાથ પ્રધાન રઘુનાથ પંત, જેઓ તે માટે સક્ષમ હતા, તેમને રાજ્યવ્યવહાર માટે કોશ બનાવવાની કામગીરી સોંપવામાં આવી. આ કોશનું નામ પણ 'રાજ્યવ્યવહાર કોશ' રાખવામાં આવ્યું હતું.)