આ જ્ઞાનની ઉપયોગિતા, અસર અને પરિણામ શું છે ? આજના જમાનામાં આપણી બધી વસ્તુઓને રૂપિયા, આના, પાઈમાં અને ઉપયોગિતાના પ્રમાણમાં માપવી પડે છે. સત્યનું મૂલ્યાંકન ઉપયોગિતાના કે પૈસાના ધોરણે થવું જોઈએ એમ કહેવાનો કોઈને શો અધિકાર છે ? ધારો કે ઉપયોગિતા જેવું કંઈ જ નથી; તેથી સત્ય કંઈ ઓછું અસત્ય થઈ જશે ? ઉપયોગિતા કંઈ સત્યની કસોટી નથી. છતાં પણ સત્યમાં સૌથી શ્રેષ્ઠ ઉપયોગિતા સમાયેલી છે. આપણે જોઈએ છીએ કે બધા માણસો સુખ શોધતા હોય છે; પણ એ પૈકી ઘણા તો જે બાબતો ક્ષણભંગુર હોઈ સાચી નથી તેમાં તેને શોધે છે. ઈન્દ્રિયોમાંથી કદી પણ કશું જ સુખ મળ્યું નથી. ઈન્દ્રિયોમાં અથવા ઈન્દ્રિયોના ઉપભોગમાં કોઈ માણસ કદી સુખ પામી શક્યો નથી. સુખ તો માત્ર આત્મામાં જ મળી શકે. તેથી માનવ જાતને માટે સૌથી વધુ ઉપયોગિતા એ છે કે તેણે આત્મામાં સુખ મેળવવાનો પ્રયત્ન કરવો. બીજો મુદ્દો એ છે કે અજ્ઞાન સર્વ દુઃખોનું મોટામાં મોટું કારણ છે; મૂળભૂત અજ્ઞાન તો આત્મા રડે છે; દુઃખી થાય છે અને તે શાંત છે એમ માનવું એ છે. બધાં અજ્ઞાનનો પાયો એ છે કે આપણે અમર, સદા પવિત્ર, સદા ચૈતન્ય સ્વરૂપ હોવા છતાં એમ માનીએ છીએ કે આપણે નાનકડાં મન, નાનકડાં શરીર છીએ; આ જ સર્વ સ્વાર્થનું મૂળ છે. જે ઘડીએ હું એમ માનું કે હું નાનકડું શરીર છું, તે જ ક્ષણે બીજા શરીરોના ભોગે મારા શરીરને સારું રાખવાનો, તેનું રક્ષણ કરવાનો, તેને જાળવવાનો વિચાર મને આવે છે; પછી હું અને તમે ભિન્ન થઈ જઈએ છીએ. જેવો આ ભિન્નતાનો વિચાર આવ્યો કે તરત જ તમામ દુષ્ટતાના દરવાજા ઊઘડે છે અને બધાં દુઃખોને નોતરે છે. આજે અસ્તિત્વ ધરાવતી માનવજાતનો જો એક થોડોક ભાગ સ્વાર્થી, સંકુચિતતા અને ક્ષુદ્રતાના વિચારો છોડી દે, તો આવતીકાલે આ પૃથ્વી સ્વર્ગ બની જાય. આત્મજ્ઞાનની ઉપયોગિતા આ છે; માત્ર યંત્રસામગ્રીથી અને ભૌતિક જ્ઞાનમાં વૃદ્ધિ થવાથી આ જગત કદી સ્વર્ગ બની શકે નહીં. જેમ આગમાં ઘી હોમવાથી અગ્નિ વધુ પ્રજ્વલિત થાય, તેમ તે માત્ર દુઃખમાં જ વધારો કરશે. આત્માના જ્ઞાન વગર તમામ ભૌતિક જ્ઞાન માત્ર આગમાં ઘી હોમવા જેવું છે; એની તો બીજાને માટે જિંદગીનો ભોગ આપવાને બદલે સામાનું લૂંટી લેવા માટે અને સામાને ભોગે જીવવાને માટે સ્વાર્થી માણસોના હાથમાં એક વધુ હથિયાર આપવા જેવું થાય છે.