ધ્યાન અને પ્રાણાયામ એક સિક્કાની બે બાજુ છે. મનને અંકુશિત કરવા પ્રાણાયામ અગત્યનું સાધન છે. પ્રાણાયામ એટલે શ્વાસોચ્છ્વાસની ગતિનું નિયમન. યોગેશ્વર કહે છે, “કાન-આંખ જેવી જ્ઞાનેન્દ્રિયોને સંયમરુપી અગ્નિમાં અને જ્ઞાનેન્દ્રિયોના શબ્દ વગેરે વિષયોને જ્ઞાનેન્દ્રિયોના અગ્નિમાં હોમો. વળી જ્ઞાનેન્દ્રિયો અને પ્રાણેન્દ્રિયોને આત્મસંયમ રૂપી યોગાગ્નિમાં હોમો” (ગીતા, ૪/૨૬-૨૯). તેનો અર્થ એ છે કે આંખ અને કાન દ્વારા સતત સારી વાતો લેતો રહું. બોલવામાં સંયમ પાળું. ધ્યાન અને પ્રાણાયામ દ્વારા કાન-આંખ જેવી જ્ઞાનેન્દ્રિયોનું બહારની બાજુ ખેંચાણ ઓછું કરું.