સને ૧૯૪૦ના અરસાની આ વાત છે. જામનગરના પૂર્વ રાજવી જામશ્રી દિગ્વિજયસિંહજીના અશ્વપ્રેમી બાપુ જુવાનસિંહજીના સંગ્રહમાં શાલિહોત્રસંહિતા ગ્રંથની ૧૮૭ વર્ષ જૂની હસ્તપ્રત હતી જે ગોપાલસિંહ નામના કોઈ રાજપૂત વીરે સ્વહસ્તે લખી હતી. આ ગ્રંથની હસ્તલિખિત પ્રતમાં બેત્રણ ભાષાનું મિશ્રણ હતું. એ કાળે ભૂજની વ્રજભાષાની પાઠશાળામાં કાવ્યશાસ્ત્ર ભણી આવેલા નવાનગર જામનગરના રાજકવિ નારાયણદાન ભાઈજીભાઈ બાલિયાએ ૧૦૦૦ જેટલા દૂહા, સોરઠા, કવિતો, છપ્પય અને ગીતો રચીને ‘શાલિહોત્ર શાસ્ત્ર કિંવા અશ્વપરીક્ષા’ના નામે ચારણી ભાષામાં ઉતાર્યા છે. આ કાવ્યબદ્ધ ગ્રંથમાં કાવ્યોને ઉંચા ભાવો, પદ લાલિત્ય અને માધુર્યથી વિભૂષિત કર્યા છે. સાથોસાથ સરળ ગુજરાતી સમજૂતી પણ આપી છે. આ ગ્રંથ જામનગર રાજ્ય તરફથી સને ૧૯૪૦માં પ્રગટ કરવામાં આવ્યો હતો. સને ૧૯૪૨માં તેની બીજી આવૃત્તિ પ્રસિદ્ધ થઈ. અશ્વો અંગે સાંગોપાંગ માહિતી આપતો ગુજરાતી ભાષાનો આ એક ઉત્તમ અને સર્વાંગ સંપૂર્ણ ગ્રંથ છે. આજે એનું પુનઃમુદ્રણ થાય તો અશ્વરસિયાઓને ગોળના ગાડાં મળ્યા જેટલો આનંદ થાય. આ ગ્રંથની વધુ રસપ્રદ વાતો ફરી ક્યારેક કરશું.