ઊંડા ચિંતન-મનન પછી જ્યારે બેનીડીકટ એન્ડરસરએ નિષ્કર્ષ ઉપર પહોંચ્યો કે રાષ્ટ્ર એક બનાવટી અથવા ઉપજાવી કાઢેલી કોમ છે… જ્યારે રવિન્દ્રનાથ ટાગોરે રાષ્ટ્રવાદને એક મોટી લાનત ઠેરવી… જ્યારે પ્રસિદ્ધ વૈજ્ઞાનિક આઈન્સટાઈને તેને માનવતા માટે શિતળાની ઉપમા આપી (તે સમયે શિતળાના રોગનો કોઇ ઇલાજ ન હતો) તો આ આશા રાખવામાં આપણે યથાર્થ છીએ કે આંખો ઉપરથી અજ્ઞાનતાના ગાઢ આવરણો જ્યારે હટી જશે તો વૈચારિક રાષ્ટ્રવાદ અને દેશપ્રેમની ઇસ્લામી કલ્પના પણ અજાણ અને અજનબી નહીં રહે અને રાષ્ટ્રવાદ-રાષ્ટ્રભક્તિ અને રાષ્ટ્રપ્રેમની વાતો કરનારા વિચાર કરશે અને ઇસ્લામની આ માનવપ્રેમથી છલોછલ કલ્પના સામે વાત કરતાં પણ અચકાશે.