આ એક નીડર પ્રયાસ છે, પણ હું ગાંધીજીના હિસાબની તપાસણી નથી કરી રહ્યો. મને લાગે છે કે હું ગાંધીજીને વધારે ઊંડાણપૂર્વક સમજવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો છે. હું જ્યારે ઊંડાણપૂર્વક કહું છું, મારો મતલબ છે કે ઘણી વખત આપણે તે ગાંધીજીને જાણી નથી શક્યા કે જેઓ બહોળા સ્તરે બે ભાષામાં વિચારતા વિચારક હતા, અને તેમણે તે પોતાના વિચારો ગુજરાતીમાં પ્રસ્તુત કર્યા છે. ઘણી વખત તેઓ ગુજરાતીમાં વિચારતા હતા અને તે વાત અંગ્રેજીમાં પ્રસ્તુત કરતા હતા. અને આ ગાંધીજીની ગુણવત્તા હતી કે જેના સહયોગી બનવું એ આપણે આવશ્યક માનતા નથી - આપણે કદાચ તે ગાંધીના સહયોગી નથી બની શક્યા કે જેઓ બંને ભાષાના વિચારક હતા અને અંગ્રેજી ભાષા પર અસામાન્ય પ્રભુત્વ ધરાવતા હતા. મારી તો માત્ર એક જ દલીલ છે કે ગાંધીજીને વાંચવાનો શ્રેષ્ઠ રસ્તો એ છે કે તેમને બંને ભાષામાં વાંચો. હું પણ એક હિસાબ રાખનાર વ્યક્તિ તરીકેનું જ કાર્ય કરી રહ્યો છું. હું ભૂતકાળમાં જઈને દરેક ઉદાહરણ આંકી રહ્યો છું, તેને ચકાસી રહ્યો છું, અને એક સારા ઇતિહાસકારનું કાર્ય છે અથવા ઇતિહાસકારની સંવેદનશીલતા સેવતા કોઈ વ્યક્તિની વાત છે. ભૂલો તરફ આંગળી ચિંધવાનો મતલબ એ નથી કે પુસ્તકમાંથી કશું લઈ લેવું. હું તે તરફ આંગળી કરી રહ્યો છું કે જેમાં સ્મરણશક્તિમાંથી કશુંક ચૂકાઈ ગયું હોય કે જે રેકોર્ડમાં છે, અથવા આ ખરેખરમાં એવું કાર્ય છે કે જેમાં પુસ્તકમાં ઉમેરો કરવામાં આવી રહ્યો છે નહીં કે પુસ્તકમાંથી કશું પરત લઈ રહ્યા છીએ.