બચપણથી જ માતાપિતાનું મૃત્યુ થતાં મામાને ત્યાં ઉછરેલા દીનદયાલ બાલ્યાવસ્થાથી જ સ્વાવલંબી બન્યા. કાનપુરની કૉલેજના ગણિતશાસ્ત્ર સાથેના પ્રથમ વર્ગમાં બી. એ. ઉત્તીર્ણ થયા. દીનદયાળની તરુણાવસ્થા વિષે બહુ ઓછી વિગતો મળે છે. બી. એ.ના છેલ્લા વર્ષ દરમિયાન તેમનો સંપર્ક રાષ્‍ટ્રીય સેવક સંઘ સાથે થયો. ભાઉરસ દેવરસ સાથેના ઘનિષ્‍ઠ સંબંધને લીધે દીનદયાળ સંઘકાર્યમાં પ્રવૃત્ત થયા. ઈ. ૧૯૪૨માં સંઘના પ્રચારક બન્યા. સહ-પ્રાંત-પ્રચારકની જવાબદારી સંભાળતાં ‘સમ્રાટ ચન્દ્રગુપ્‍ત‘ અને ‘જગદ્દગુરુ શંકરાચાર્ય‘ વિષે બે પુસ્તકો લખ્યાં. લખનૌમાં ‘રાષ્‍ટ્રધર્મ‘ માસિક અને ‘પાંચજન્ય‘ સાપ્‍તાહિક સાથે તે ઘનિષ્‍ઠ રીતે સંકળાયેલા હતા. ઈ. ૧૯૫૧માં શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જીએ કેન્દ્રના પ્રધાનમંડળમાંથી રાજીનામું આપ્‍યું. હિંદુ મહાસભા અને ગાંધીજીની હત્યા પછી વગોવાયેલા રાષ્‍ટ્રીય સેવક સંઘને બદલે ‘જનસંઘ‘ની સ્થાપના કરી. દીનદયાળ તેમાં જોડાયા. તેવામાં મુખર્જીનું રહસ્યમય સંજોગોમાં અવસાન થયું. દીનદયાળ સંઘના મંત્રી બન્યા. દોઢ દાયકા સુધી તેમણે અને તેમના સાથીઓએ એવો પુરુષાર્થ કર્યો કે ચૂંટણીઓમાં અને જાહેર જીવનમાં જનસંઘ કાઠું કાઢી શક્યો. દીનદયાળનું ભારતીય રાજકારણમાં બીજું નિર્ણાયક પગલું ‘બિનકૉંગ્રેસવાદ‘નું હતું. ડૉ. રામમનોહર લોહિયા સાથે મળીને કરેલા પ્રયાસોને પરિણામે ઈ. ૧૯૬૭માં ઘણાં રાજ્યો કૉંગ્રેસ પરાસ્ત થઈ અને સંવિદ સરકારો અસ્તિત્વમાં આવી. આ સમય દરમિયાન દીનદયાળે કરેલા ચિંતનના પરિપાક રૂપે ‘ધી ટુ પ્‍લાન્સ – પ્રૉમિસિઝ ઍન્ડ પ્રૉસ્પેકટ્સ‘ પુસ્તક લખાયું. પ્‍લાનિંગ કમિશનના ઉપપ્રમુખે એક પરિપત્ર પાઠવી આ પુસ્તકનાં ટીકા-ટીપ્‍પણ અને સૂચનો ધ્યાનમાં લેવાનું બધાં રાજ્યોને લખ્યું હતું.