હેલને પોતાના જીવનમાં સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ એવા બે પ્રકારના પુરુષાર્થ ખેડ્યા છે. તેમણે કરેલી વિદ્યાપ્રાપ્તિ, મેળવેલું ભાષાજ્ઞાન વગેરે પહેલા પ્રકારનો પુરુષાર્થ છે. આમ કરતાં કરતાં તેમને જે સમજ કેળવી તે બીજા પ્રકારનો પુરુષાર્થ ગણાય. તેમની આ આખીયે વિકાસયાત્રાને તેમના જ શબ્દોમાં જોવા જેવી છે : “વસંત ઋતુના વરસાદથી જેમ ખેતરો લીલાંછમ થાય છે તેમ, તત્વચિંતકોના જાદુઈ શબ્દોમાંથી મળતા નૂતન વિચારોની વર્ષાથી મારું અંતર સુશોભિત થતું. મારામાં શ્રદ્ધા અને કલ્પના હતાં પણ તત્વજ્ઞાને મને શીખવ્યું કે આંખ-કાન વગરના માણસને આ દુનિયામાં જે મર્યાદિત અનુભવો થાય છે અને તેને લીધે જે ભ્રમણા જાગે છે તેની સામે શી રીતે ચેતીને ચાલવું. આ વિચારકો પોતાની ઇન્દ્રિયો પાસેથી કામ લેતા હતા છતાં પૂરેપૂરી ઇન્દ્રિયોવાળા ચેતીને ચાલવું. આ વિચારકો પોતાની ઇન્દ્રિયો પાસેથી કામ લેતા હતા છતાં પૂરેપૂરી ઇન્દ્રિયોવાળા માણસની ઇન્દ્રિયો પણ કેટલી અવિશ્વસનીય છે તેનું તેમને દર્શન થયું હતું…મને મારા વિશ્વાસની પ્રતીતિ થવાથી આનંદ થયો કે હું મારી ખંડિત ઇન્દ્રિયોની મર્યાદાની પાર જઈ શકું છું અને અદૃશ્યને પૂર્ણ પ્રકાશમાં જોઈ શકું છું. નિ:શબ્દ વાતાવરણમાં દિવ્ય સંગીતને સાંભળી શકું છું. મને આનંદમય ખાતરી થઈ હતી કે બહેરાપણું અને અંધાપો એ મારા જીવનનાં આવશ્યક અંગો નહોતાં, કારણ કે તે કોઈ રીતે મારા અમર માનસનાં અંગો નહોતાં.” કાન્ટ, આમર્સન, દેકાર્ત જેવા વિચારકોને વાંચ્યા પછી હેલનની સમજની ક્ષિતિજ વિસ્તરી ને તેમનું જીવન પ્રત્યેનું વિધાયક વલણ વધારે પુષ્ટ બન્યું. આ આખીય યાત્રામાં સમજને કેળવવાનો યશ હેલનના ભાગે જ વધારે તો જાય. તેમણે પોતાને મળેલાં જીવન સાથે સતત હાથ મેળવવાની જ ખેવના રાખી છે. તેમનું વિસ્મય આ કારણે હંમેશાં ધબકતું રહ્યું. આથી જ તેમના જીવનનું ઘડતર કરવામાં જેટલો ફાળો દાર્શનિકોનાં ચિંતને આપ્યો છે તેના કરતાંયે વધારે તો હેલને એને જે રીતે ઝીલ્યો તેનો મહિમા છે.