રશિયાના ઉત્તર-પશ્ચિમમાં, વાયવ્ય દિશામાં એસ્તોનીઆના તાલીન નગરમાં અને લાતવિયાના રીગા નગરમાં મને એકલતાની ક્રૂરતા સમજાઈ હતી. એ વોટરકલરનું આકાશ મારું ન હતું, લેનિનગ્રાદની નેવા નદીની સામે બેઠો હતો અને વહેતાં પાણીની સ્વરલિપિ સાંભળતો હતો, જે અપરિચિત હતી. આ પૃથ્વી પર આ જન્મ ફરી આવવાનો ન હતો, પણ આવતા જન્મે ? ગુજરાતી અવાજો મનમાં પડઘાતા હતા, જૂના અવાજો જે અંતરિક્ષમાં ખોવાઈ ગયા હતા. જંગલની કાળી રાત્રિઓ યાદ આવી, આગિયા ઝબકતા હતા અને કોઈકની લપકતી જીભ કે ઝપટતી ચાંચમાં હોલવાઈ જતા હતા. રાત્રે આગિયા ગળી ગયેલું પક્ષી વહેલી સવારે કેટલું મધુર ગાઈ શકતું હતું? ચિતાની સામે બેસીને વિચાર્યું હતું કે સળગતું શરીર બુઝાવી નાખવા માટે પણ કેટલા રંગીન ભડકાઓ પેદા કરવા પડે છે? કબીરે કહી દીધું છે : સુમિરન મન કી પ્રીત હૈ...! સુમિરન... સ્મરણનું શું રહસ્ય છે?