માનવજાતિના આધ્યાત્મિક ઇતિહાસમાં અને જગતના વિરલ મહાપુરુષોમાં ગૌતમ બુદ્ધની ગણના થાય છે. તેમનામાં આધ્યાત્મિક ઊંડાણ, સર્વોત્તમ કોટિનું ચારરત્રબળ અને બૌદ્ધિક તર્કવૃત્તિનો ડહાપણભર્યો સંયમ એ ત્રણે બાબતોનું સુભગ સંમિશ્રણ થયેલું જોવા મળે છે. પોતાની પ્રખર બુદ્ધિ અને પ્રજ્ઞા વડે તે સર્વોત્તમ સત્યનું આકલન કરી શક્યા. તેમનું કરુણા હૃદય દુઃખમાં પીડાતી માનવજાતિનો ઉદ્ધાર કરવા નિરંતર તલસતું હતું. બુદ્ધને કરુણામૂર્તિ કહ્યા છે. એમણે જીવદયાનું સમર્થન અને પશુહિંસાનો વિરોધ કર્યો. એમની ખરી કરુણા એમના મહાભિનિષ્ક્રમણમાં સમાયેલી છે. પહેલા મહાભિનિષ્ક્રમણમાં તેમણે ગૃહત્યાગ કર્યો અને રાજમહેલ છોડ્યો, પણ બીજા મહાભિનિષ્ક્રમણમાં તો એમણે નિર્વાણસુખને પણ છોડ્યું, અને તે પણ નિર્વાણના ઉંબર પર ઊભા રહીને તેમણે કહ્યું કે, હું નિર્વાણના સુખમાં પ્રવેશ નહિ કરું, જ્યાં સુધી એક પણ વ્યક્તિ દુઃખથી પીડિત હશે. આના કરતાં વધારે ચડિયાતી કરુણા આપણને માનવઇતિહાસમાં જડે તેમ નથી. દરેક માણસના દુઃખનો ભાર હું મારે માથે લઈ લઉં, એથી જો જગતને સુખ થતું હોય તો હું તેમ કરવા રાજી છું. આ હતી તેમની લોકકલ્યાણ પ્રત્યેની લાગણી.