હજારો ભક્તો ત્યાં આવે છે. કેટલાક મનોકામનાઓ માટે કેટલાક નિશંક બનીને આવે છે. ભગવાન જગન્નનાથનો દએશન કરી મનમાં વિચાર આવે છે. આટલું સુંદર ભવ્ય મંદિર અને અહીં હાથપગ વિનાની લાકસ્ડાની મૂર્તિ કેમ હશે? તેની પાછળનું કારણ શું હશે? તેની પાછળની કથા જે હોય તે પરંતું આ મૂર્તિ જીવનને ત્રણ વાતો સમજાવે છે. તે આશ્ર્વાશન આપે છે. આર્શીવાદ આપે છે અને માર્ગદર્શન આપે છે. આજથી હજારો વર્ષ પહેલાંની વાત છે. ઇન્દ્રધુમ્ન નામના રાજાએ જગન્નનાથપૂરી વસાવ્યું હતું. અતિશય મનોહર સુંદર નગરીમાં ભવ્ય પ્રસાદો અને મહાલયોની ભારતની મહાન શિલ્પકળાની સાક્ષી પૂરતા હતા રાજાને થયું કે આ સુંદર નગરમાં એકાદ સુંદર મંદિર હોય તો નગરની શોભામાં ઘણી દિવ્યતા અને ભવ્યતા આવે . લાખો રૂપિયા ખર્ચીને સારામાં સારા કારીગરો બોલાવી ઉતમ શિલ્પવાળા વિશાળ મંદિરની રચના કરાવી ઘણાં વર્ષો સુધી હજારો કારિગરો રોકીને મંદિર પૂર્ણ કરાવ્યું . સર્વ ઠેકાણે હિરામાણેક જડાવ્યા મંદિર શોભામાં ખુબજ વૃધ્ધિ કરી આખા વિશ્ર્વમાં અજોડ એવા મંદિરની સ્થાપના કરવામાં આવી રાજાની વાહ વાહ થવા લાગી એક વૃધ્ધ બ્રાહ્મણ આવ્યા મંદિરની શોભાના ખુબજ વખાણ કર્યા અને રાજાને પૂછ્યું કે આ મંદિરમાં કોની મૂર્તિ પધરાવવાના છો? મંદિર સર્જનના વિચારમાં રાજાએ કોની મૂર્તિ પધારાવવી એવો વિચાર સુધ્ધાં કરેલો નહિ. વૃધ્ બ્રાહ્મણ આગળ રાજાએ ખુલાસો કર્યો અને કઈ મૂર્તિ પધરાવવી એ અંગે માર્ગદર્શન આપવા વિનંતી કરી ત્યારે બ્રાહ્મણે કહ્યું કે મહારાજ હું ઘણુમ ફર્યો છું. પણ આવું સુંદર અને ભવ્ય મંદિર મે ક્યાજોયું નથી. તેથી તેને અનુરૂપ અને મંદિરની શોભામાં વૃધ્ધિ કરે તેવી એક મૂર્તિ છે. એ નીલમાધવની મૂર્તિ નિલાચળ પર્વતમાં છે. એ અહીં લાવો અને આ મંદિરમાં પધરાવો, તો મંદિરની શોભા અદ્રીતીય હશે સોના અને રતનનો સંગમ દિપી ઉઠે છે તેમ આ મંદિર દિપી ઉઠશે. રાજાએ નિલમાધવની મૂર્તિની તપાસ શરૂ કરાવી . રાજાના જાસૂસો માણસો ઘણાજ ફર્યા પરંતું મૂર્તિ ક્યાં મળિ નહિ, તેથી રાજાએ મૂર્તિ શોધી લાવનારને મોટી બક્ષીસનું ઇનામ જાહેર કર્યું. આખરે વિધ્ધાપતિનામના રાજાના જાસૂસે મૂર્તિ શોધી લાવવા નિર્ણય કર્યો. રાજાની આજ્ઞા લઈને તે નિલાચળ પર્વત પાસે આવ્યો. ત્યાં ભીલોનું એક ગામ હતું. ફરતાં ફરતાં એને સબરોનું એક ટોળું જોયું તે લોકો ને પ્રેમથી રહેતાં હતાં . વિધાપતિએ સબોલાઅના અગેવાનનોને આટલા પ્રેમથી રહેવાનું કારણ પૂછયું ત્યારે તેમને નિલમાધવની કૃપા છે એમ જણાવ્યું. ત્યારે નિલમાધવની મૂર્તિ ક્યાં છે. તે અંગેની વિધ્ધાપતિએ માહિતી પૂછતાં તે સબરોના આગેવાને મૂર્તિ ક્યાં છે. એની ખબર નથી એમ જણાવ્યું. અને કહ્યું કે અમાર સબરોના સરદાર વિશ્ર્વાવસૂતની પૂજા કરે છે. તેમના સિવાય અમને કોઇને તેની ખબર નથી. તે વિધ્ધપતિ વિશ્ર્વાવસુને ઘેર ગયો. ત્યારે વિશ્ર્વાસું હાજર ન હતો પરંતું તેની યુવાન દિકરી ઘેર હાજર હતી. એને આવેલા મહેમાનને આવકાર આપ્યો. વિધ્યાપતિએ વિવેકપૂર્વક શિષ્ટાચારથી વિશ્ર્વાવસુને મળવા માટે જણાવ્યું. વિશ્ર્વાવસુએ દિકરી યુવાન અને સંસ્કારી હતી. વળી સુંદર પણ હતી. તેને યુવાન વિધ્યાપતિને જોયો અને તેના વિવેક અને શિષ્ટાચાર જોઇ તેના તરફ આકષણ થયુ. બંનેના એકબીજા પ્રત્યે મનોભાવ આકર્ષાયા અને વિશ્ર્વાવસુની દિકરીએ આ યુવાન વિધ્યાપતિને ત્યાંજ રોકી રાખવા નિર્ણય કર્યો. અને વિધ્યાપતિએ પણ કાર્ય સફળતા માટે આ માધ્યમ ઠીક છે. એવું સમજી રોકાઇ જવાનું નક્કી કર્યું. વિશ્ર્વાવસુ બહારથી આવ્યા ત્યારે તેની દિકરીએ આવેલા વિધ્યાપતિનો પરિચય કરાવ્યો અને તેને પોતાને ત્યાં રોકી રાખવા ભલામણ કરી. બાપે પુત્રીની ભલામણ સ્વીકારી ખુબજ આદરથી પોતાને ત્યાં વિધ્યાપતિને રાખ્યો. સબરકન્યા અને વિધ્યાપતિનો ધીરેધીરે પરિચય વધ્યો અને એકબીજાએ લગ્નગ્રંથિથી જોડાવાનું નક્કી કર્યું. એકવખત લાગ જોઇને વિધ્યાપતિએ સબર કન્યાને કહ્યું કે તમારા પિતા જે સવારે રોજ પૂજા કરવા જાય છે. એ નિલમાધવનાં મારે દર્શન કરવાં છે. સબરકન્યાએ ખાતરી આપી અને તેના પિતાને વાત કરી થોડી આનાકાની કર્યા પછી વિશ્ર્વાવસુ વિધ્યાપતિને દર્શન કરાવવા માટે સાથે લઈ જવા તૈયાર થયા. પરંતું એક શરત મૂકીકે વિધ્યાપતિ જ્યારે સાથે આવે ત્યારે આંખે પાટા બાંધીને આવવું વિધ્યાપતિ તેમ કરવા સંમત થયા અને પાટા બાંધી વિશ્ર્વાવસું સાથે ચાલ્યા અને તેમની સાથે રાઇના દાણા રાખ્યા અને આખે રસ્તે વેરતાં વેરતાં એ ચાલવા લાગ્યો થોડી વાર પછી બંને એક ગુફામાં પ્રવેશ્યા ત્યાં જઈ વિશ્ર્વાવસુએ વિધ્યાપ્તિના પાટા છોડી નાખ્યા તો સામે તેજકુંજ અને દિદિપ્યમાન ભગવાન નિલમાધવની મુર્તિના દર્શન થયાં આ મૂર્તિ જોતાં વિધ્યાપતિ ચકિત થઈ ગયો તેનો જાસૂસી ભાવ પ્રગટ થયો વિશ્ર્વાવસુ તેનો ભાવ કરી ગયો તેની અનુભવી આંખો બ્વિધ્યાપતિને જોયો તેનામાં ભક્તિબાવ નથી. તેને વિધ્યાપતિને પકડ્યો અને બીજી એક ગુફામાં પૂરી દીધો.સબરકન્યાને ખુબ દુખ થયું એને વિધ્યાપતિને શોધી કાઢ્યો અને છાનીમાની ખાવાનું આપવા પહોંચી ગઈ અને રોજ તેને ખાવાનું આપવા લાગી એકવાર તેને વિધ્યાપતિને કહ્યું કે તું મારી સાથે લગ્ન ક્યારે કરીશ ત્યારે વિધ્યાપતિએ કહ્યું કે હું બંદિવાન છૂ તને હું કેવી રીતે પરણી શકું? પણ તને ખબર નથી અમારા રાજા મારૂ સન્માન કરવાના છે. ઘણી મોટી બક્ષીસ આપવાના છે. માટે તું અહિંથી મને મુક્ત કર અને હું મારા વતનમાં ીને પછી તારી સાથે લગ્ન કરીશ. સબરકન્યાએ તેને ગુફામાંથી મુક્ત કર્યો અને તેને વિદાય આપી. વિધ્યાપતિ જગ્નાથપૂરી આવ્યો રાજા ઇન્દ્રધુમ્ન રાહ જોઇને બેઠા હતા. વિધ્યાપતિને આવતાં પૂછ્યું કે વિઢ્યા નિલમાધવની મૂર્તિ જડિકે નહિ કેવી છે. આપણા મંદિરમાં શોભશેકે કેમ તે મને જણાવો ત્યારે વિધ્યાપતિએ કહ્યું કે મંદિરની શોભા અનેક ઘણી વધારી શકે તેવી દિવ્ય અને ભવ્ય નિલમાધવની એ મૂર્તિ લાવવી અતિ મુષ્કેલ છે. એના માટે મારે વિકરાળ એવી ગુફામાં બંદિવાન રહેવું પડ્યું છે. હે મહારાજા તે મૂર્તિ સબર સરદાર વિશ્ર્વાવસુના તાબામાં છે. અને તેના સિવાય તે મૂર્તિની કોઇને ખબર નથી હું શળથી ત્યાં ગયો છું. અને મૂર્તિના દર્શન પણ કર્યા છે. અને સબરોના ગામથી ગુફા સુધી રાઇના દાણા નાખેલાં છે. જે હવે ઉઘી ગયા હશે રાજાએ સૈન્યની વ્યવસ્થા કરી વિધ્યાપતિને મોકલ્યો વિધ્યાપતિ એ ગુફામાં દાખલ થયો પરંતું ત્યાં નિલમાધવની મૂર્તિ હતી નહિ તે પાછો ફર્યો અને રાજાને મૂર્તિ અદશ્ય થઈ ગઈ છે તેવા સમાચાર આપ્યા. રાજા બેબાકળા થયા તે નિલમાધવની મૂર્તિ મેળવવા માટે અધીરા બન્યા અને અનેકવારતો દરિયા કિનારે જઈને બેઠ્યાં તે સમયે ભગવાન નિલમાધવે રાજાને દર્શન આપ્યાં અને કહ્યું કે હે રાજા અહંકારથી તું મારી મૂર્તિને તારા બનાવેલા એ મંદિરમાં મૂકવા માગે છે. પરંતું અહંકારથી તે કાર્ય થઈ શકશે નહિ માટે મારી ભક્તિ કરી શરણે આવીશ ત્યારે એ કાર્ય થશે. રાજા તું અહંકારના જોરે એ મૂર્તિ લેવા ચાહે છે. તેથી તે અદ્શ થઈ ગઈ તારે તો જેમ એકાદ સંગ્રાલયમાં નમૂનો રાખવો હતો તેમ આ મંદિરમાં મારી એ મૂર્તિ રાખવી હતી. અહંકારથી કદાપિ ભગવાન આવતા નથી . હે રાજા તારે જગતનાસ્થને તારા મંદિરમાં લાવવા હોય તો તુ એવું કામ કર તારો આ વૈભવ એવી રીતે વાપરજે કે જેથી શ્રધ્ધાહિન ભક્તિહિન લાચાર દિનહિન દુબળા લોકોમાં શ્રધ્ધા નિર્માણ થાય એમનામાં ભક્તિભાવના પ્રગટે એમનું જીવન તેજસ્વી બને આવા દ્રઢતા કાયર દુર્બળ નિસ્તેજ નિષ્ક્રિય ખોડીયારૂપી દેહમાં આત્મારૂપી રહેતા પરમાત્માને કેટલી મુઝવણ થતી હશે? માટે હે રાજા તું યજ્ઞો કર