હોળીનું પર્વ ભારતીય સંસ્કૃતિના મૂળ તત્ત્વ ‘ઉલ્લાસ’નું ધારક છે. જૈમિની સૂત્રમાં તેને માટે ‘હોલાકા’ શબ્દનો પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો છે. ફાગણ પૂર્ણિમાએ હોળી મનાવાય છે. લિંગ પુરાણ અનુસાર ફાગણ પૂર્ણિમાને ‘ફલ્ગુનિકા’ પણ કહેવાય છે. એ લોકોને ઐશ્વર્ય પ્રદાન કરનાર ઉત્સવ ગણાય છે. વસંત ઋતુના આગમન સાથે શરૃ થતું આ પર્વ એક માસ સુધી ચાલતું હતું. વસંત પંચમીથી જ હોળીની હલચલ શરૃ થઈ જતી. સંપૂર્ણ ભારતનું મનભાવન પર્વ હોવા છતાં દેશનાં પ્રત્યેક રાજ્યમાં હોળી મનાવવામાં થોડી ભિન્નતા પણ જોઈ શકાય છે. બંગાળમાં હોળી પર ‘દોલ-યાત્રા’નું પ્રચલન છે. તેમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને હિંડોળે ઝુલાવાય છે. કાશીમાં ‘રંગભરી’ એકાદશી એટલે કે હોળી પહેલાંની અગિયારસથી જ હોળીનો શંખનાદ થઈ જાય છે. કાશીમાં એવી માન્યતા છે કે એ દિવસે રંગ એકાદશીના રોજ બાબા વિશ્વનાથ શિવશંકર પર્વતરાજ હિમાલયના ઘરેથી દેવી પાર્વતીનું આણુ કરીને પોતાની સાથે કાશીમાં લાવ્યાં હતાં. એથી કાશીમાં એ દિવસથી, અગિયારસથી જ રંગભરી હોળીના પર્વની શરૃઆત થઈ જાય છે. આજે પણ કાશીમાં આ પરંપરા જળવાઈ રહી છે. કાશીવાસીઓ જાનૈયા બનીને માતા પાર્વતીની ડોલી ઉઠાવીને ચાલે છે અને વિશ્વનાથ મહાદેવના ઘરે દેવીના આગમન નિમિત્તે ભવ્ય રીતે અબીલ-ગુલાલથી હોળી રમાય છે. એ પછી દિવસો સુધી કાશીમાં હોળીનો માહોલ જમાવટ કરે છે. હોળીની પૂર્ણિમાના દિવસે સાંજે કાશી નગરજનો ચોસઠ-યોગિનીઓને ગુલાલ ચઢાવવા અને તેનાં દર્શન કરવા દેવીમંદિરે પહોંચી જાય છે.