ઉ.: આ રોટરી ફાઉન્ડેશન ફેલોશિપ હતી. આઈરિશ લિટરેચર પર એમ.એ.નો અભ્યાસ કર્યો. કારણ અંગ્રેજોએ નહીં અને ઈંગ્લેન્ડમાં નહીં એવું અંગ્રેજી ભાષામાં લખાયેલું પણ સાહિત્ય રહેલું છે. ત્યાં ગયા પછી મને ખ્યાલ આવ્યો કે ઘણા બધા સર્જકો એવા છે જેમને આપણે અંગ્રેજી સાહિત્યિક કહીએ છીએ, પણ વાસ્તવિકતામાં તેઓ તો આઈરિશ હતા. ઓસ્કાર વાઈલ્ડ, શૉ આ બધા આઈરિશ હતા. આયરલેન્ડ અને ભારત વચ્ચે કેટલા બધા સાંસ્કૃિતક સંબંધો હતા એની મને ત્યાં જાણ થઈ. સિસ્ટર નિવેદિતા આઈરિશ હતાં. તેઓ 1902 કે 1903માં વડોદરામાં આવ્યાં હતાં. માર્ગારેટ નોબેલ્સ એમનું નામ હતું. જ્યોર્જ ગ્રિઅર્સન જેણે ભારતીય ભાષાઓનો મોટો અભ્યાસ કર્યો અને ‘લિંગ્વિસ્ટિક સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા’નું નિર્માણ કર્યું તે ટ્રિનિટિ કોલેજ, ડબ્લિનમાં ભણતાં હતાં. એમને ઈંગ્લેન્ડમાં નહોતું રહેવું એટલે ભારતમાં આવી પહોંચ્યાં હતાં. તો એ બધા વિશે થોડો ખ્યાલ આવ્યો કે આપણા ઇતિહાસમાં આવા બધા સંબંધો રહેલા છે અને જેને કહીએ Very close view of Cultural relationship. ત્યાર પછી એક વાર મારે ઇટાલી જવાનું થયું, અને ત્યારે પણ જાણવા મળ્યું કે ઇટાલી અને ભારત વચ્ચે કેટલા નજદીકના સંબંધો હતા. અંગ્રેજો આવ્યા તે પહેલાં પણ. આપણે જાળી કહીએ છીએ એ તો ઇટાલીના પિએમા ડુયરે સ્ટાઈલ પર બનાવેલી છે. વેનિસમાં એની ડિઝાઈન થઈ અને નિર્મિત આગ્રામાં થઈ. પછી આપણે ત્યાં ભરૂચમાંથી જુલિયસ સીઝર માટે સિલ્કની નિકાસ થતી હતી અને એમની સેનેટ (જે રીતે અત્યારે આપણે ત્યાં થઈ રહ્યું છે) તે રીતે ટકોર કરેલી કે ‘તમે નાણાં વધારે ખર્ચી રહ્યા છો. ભરૂચમાંથી સિલ્ક મગાવો છો.’ ભારતનું વૈશ્વીકરણ આધુનિકકાળમાં 20મી સદીની શરૂઆતમાં થયું એવું નથી. ભારતના સંબંધો દુનિયાના દરેક દેશ સાથે ખૂબ પહેલાંથી જ રહેલા છે. ઓસ્ટ્રેલિયાથી ભાષાઓ આપણે ત્યાં આવેલ છે. આફ્રિકાથી સિદ્દી આપણા ગુજરાતમાં આવી વસ્યા. આયર્લેન્ડથી લોકો આવી ભારતમાં સારું કામ કરતા હતા. આમ ત્યાં રહ્યા રહ્યા દુનિયા તરફ જોવાની મારી દૃષ્ટિ ઠીક ઠીક વિશાળ થઈ. હું ઈંગ્લેન્ડ ગયો અને ત્યાર પછી આ મારું ગામ, મારું રાજ્ય એવી સીમિતતા હતી તે તૂટી ગઈ. સિટિઝન ઓફ વર્લ્ડ બન્યો. ગાંધીએ પહેલેથી જ બધાં બારીબારણાં ખુલ્લાં રાખવાની વાત કરેલી. જો મૂળિયાં સારાં હોય તો તે વિચારોમાં હોવાં જોઈએ સ્થળમાં નહીં. કયા ગામના છો એ મહત્ત્વનું નથી કઈ વિચારધારાના છો તે વધુ મહત્ત્વનું છે.