ગાંધીજી પણ કહે છે કે મારે અંગ્રેજો સાથે દુશ્મનાવટ જ નથી. એમણે જે અસત્ય કે અન્યાય કર્યો છે તેની સામે મારો વિરોધ છે. એ તમે છોડી દ્યો. કોઈ વ્યક્તિ સાથે દુશ્મનાવટ છે જ નહિ. એવી જ તાકાતથી કૃષ્ણ ભગવાને કહ્યું કે તું રાજાઓને છોડી મૂક. તો અમારે તારી સાથે કોઈ દુશ્મનાવટ નથી. પણ જરાસંધ એ માટે તૈયાર નથી. એ યુદ્ધ માટે તૈયાર થાય છે. એવું જ શિશુપાલવધ વખતે પણ બને છે. મહાભારત વાસ્તવદર્શી કલાકૃતિ છે. એટલે જ્યારે શિશુપાલવધ કૃષ્ણ કરે છે ત્યારે પણ ‘વાહવાહ, કૃષ્ણ’ એમ નથી. કેટલાક રાજાઓને આનાથી આનંદ થયો. કેટલાકને ગુસ્સો થયો. કેટલાક પગ પછાડીને ઊભા થઈ ગયા. કૃષ્ણ ભગવાન આપણા માટે ભગવાન છે, પણ તે દિવસે એ ભગવાન નથી, સામાન્ય માણસ જ છે. એટલે એક સામાન્ય કામને અટકાવો ત્યારે સમાજના કેટલાક માણસો તમારી સાથે છે કેટલાક તમારી સામે છે જ. પ્રમાણપત્ર તો અહીંથી જ મળે છે. હું જે કરું છું તે બરાબર કરું છું કે નહિ, એના ઉપર જ એ એક માણસ ઊભો છે. ભીષ્મપિતામહ શાસ્ત્રમાં જોવા જાય. યુધિષ્ઠિર સત્યને વળગીને ઊભા રહે. પણ પરીક્ષિત મરેલો જન્મે. ત્યારે કૃષ્ણ ભગવાન અંજલિ આપે કે ‘જો હું કોઈ દિવસ ખોટું બોલ્યો ન હોઉં (કેટલીય વાર ખોટું બોલ્યા છે), મેં કોઈ દિવસ અધર્મ ન કર્યો હોય, (આપણી દષ્ટિએ અધાર્મિક કહેવાય તેવું કર્યું છે), તો આ મરેલો બાળક જીવતો થાય.’ અને અંજલિ નાખી ને બાળક જીવતા થયો. તો એનું શું કારણ હતું ? આખી જિન્દગી ધર્મનું પાલન કરવા છતાંય તે માણસ અધાર્મિક હોઈ શકે. આખી જિન્દગી બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરનારો માણસ બ્રહ્મચારી ન પણ હોઈ શકે. આખી જિંદગી સાચું બોલનારો માણસ સાચો ન પણ હોઈ શકે. પરમ સત્ય શું છે તે આપણે જાણતા નથી. એટલે કાલે તમારી પાસે બે શબ્દો મૂક્યા હતા. એક ‘રિલેટીવ ટ્રુથ’ અને બીજું ‘એબ્સોલ્યુટ ટ્રુથ’ એક યુગીન ધર્મ, બીજો સનાતન ધર્મ. માણસનું અંતઃકરણ જ્યારે એમ કહે કે આ ન જ થવું જોઈએ. એની સામે ઊભા રહ્યા કૃષ્ણ, શેને માટે ? પોતા માટે નહિ. આમ આપણે આખા સંદર્ભનો વિચાર કરીએ.