આફ્રિકામાં ‘ગાંધીભાઈ’ તરીકે સત્યાગ્રહનું શસ્ત્ર શોધીને ૧૯૧૫માં દેશ પાછા ફરેલા મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધીએ શરૂઆતથી જ હરિજનોની અવદશા પર કેટલી સક્રિય સંવેદનશીલતા બતાવી હતી, તે નોંધવા જેવું છે.