ધર્મ અને દર્શનનો ઇતિહાસ તપાસતા પ્રાચીન કાળથી જ બે ભિન્ન-ભિન્ન ધારાઓ વહેતી જોવા મળે છે. એક કાંઈ કહે તો બીજો કાંઈ કહે છે. ક્યાંય પણ એકતા જોવા મળતી જ નથી. એને એક કરવા માટે અનેક પ્રયત્નો થયા છે, પરંતુ બન્ને વચ્ચેની મૂશ્કેલીઓ ઘટતી જોવા મળતી નથી અને વિસંવાદીતા રોજબરોજ વધતી જોવા મળે છે, ધર્મના કેન્દ્રમાં ઈશ્વર છે જ્યારે દર્શનના કેન્દ્રમાં આત્મા છે, બ્રહ્મ છે.