એક શાળાના સંચાલક મિત્ર મને માહિતી આપતા હતા કે ગયે વર્ષે એક વિદ્યાર્થી જુદા જુદા રંગની તેર બોલપેનો લઈને પરીક્ષા આપવા આવેલો, જેમાંની બે જ પેનો ચાલે. બાકીની અગિયાર પેનોમાં તે કાપલીઓ સંતાડીને લાવ્યો હતો. અમારા સુપરવાઈઝરે તેને પકડી પાડ્યો. મેં એ સંચાલક મિત્રને આશ્ચર્યથી પૂછ્યું, ‘પણ સુપરવાઈઝર એ વિદ્યાર્થીને કેવી રીતે પકડી શક્યો ?’ એ સંચાલકે હસીને ઘટસ્ફોટ કર્યો : ‘એ સુપરવાઈઝર પણ એક દિવસ તો વિદ્યાર્થી હતો ને !’ કાપલીઓમાં જોઈને નકલ કરનાર પરીક્ષા આપનારાઓ પ્રત્યે મને સંપૂર્ણ સહાનુભૂતિ છે. પરીક્ષાખંડમાં પાઠ્યપુસ્તકો લઈ જવા સામે મનાઈ ફરમાવવામાં આવે ત્યારે જ બાપડાં બાલુડાંને આમ કરવું પડે છે ને ! ગમતાં ને વધારે તો નહિ ગમતાં કિલોબંધ પુસ્તકો ને ગાઈડો છોકરાં બારે માસ મજૂરની માફક ખભે નાખીને શાળાએ જાય, સતત આવો શ્રમ કરવાથી ખભા વળી ગયા હોય, ગરદનના મણકા દબાવા માંડ્યા હોય એ જ પુસ્તકો ખરે ટાણે ખપમાં તો નહિ જ આવવાનાંને ! પરીક્ષા ટાણે પરીક્ષાખંડની બહાર પડેલાં પુસ્તકો સામે બાળકે લાચાર આંખે, ઓશિયાળા ચહેરે બસ જોયા જ કરવાનું ! મજૂરી જેટલું વળતર પણ એમાંથી નહિ પામવાનું ! ધિકતામ !