ઉ.: આપણે વર્નાક્યુલર નામનો શબ્દ વાપરવાનું ચાલુ રાખ્યું છે. આ શબ્દ એટલે ભારતીય ભાષાઓ. ભાષા એક પ્રાચીન શબ્દ છે. પાણિનિના સમયથી ‘ભાષા’ શબ્દ છે. ભાષા શબ્દનો અર્થ અવાજ અથવા લેંગ્વેજ પણ થાય છે. આઈડેન્ટિટી, વોઈસ અને લેંગ્વેજ આ ત્રણે અર્થમાં ભાષા શબ્દનો વપરાશ કરવાનું નક્કી કર્યું. ભારતીય ભાષાઓ સાથે મારો એક સંબંધ તો પહેલેથી હતો. ‘સેતુ’ દ્વારા ભારતીય ભાષાસાહિત્યના સંદર્ભમાં આ કામની શરૂઆત થયેલી. પણ મારા દિમાગમાં એવું પણ હતું કે માત્ર આદિવાસીની નહીં પણ અન્ય તમામ ભાષાઓ સાથે રહીને કંઈક કામ કરવું જોઈએ. 100 વર્ષ પહેલાં જ્યોર્જ ગ્રિઅર્સન કે જેઓ આઈરિશ હતા એમણે આ સર્વે કર્યો હતો પણ ત્યાર પછી ભારતીય ભાષાઓનો સર્વે નથી થયો. હવે થયું એવું કે આઝાદી પહેલાં ભાષા અંગે ચર્ચા શરૂ થયેલી. ગાંધીજીએ હિંદુસ્તાની વાપરવાનું સૂચન કર્યું હતું અને એ ખૂબ જ અગત્યની વાત હતી. 19મી સદીના આરંભમાં આપણે ત્યાં પ્રિન્ટિંગની શરૂઆત થઈ. અમુક ભાષાઓનું પ્રિન્ટિંગ થોડું વહેલું થયું હતું. 18મી સદીનાં છેલ્લાં વર્ષોમાં થયું હતું. પોર્ટુગલથી એક પ્રિન્ટિંગ મશીન ભૂલેચૂકે ગોવામાં આવ્યું હતું જેમાં કન્નડનું પ્રિન્ટિંગ પહેલાં થયું હતું પછી બંધ થઈ ગયું પણ રોમન સ્ક્રિપ્ટમાં, કારણ પ્રિન્ટિંગ મશીન રોમનમાં હતાં. ભારતીય ભાષાઓના ટાઇપ બનાવી ભારતીય ભાષાઓમાં પ્રિન્ટિંગ કરવાની શરૂઆત સેંટફોર્ટ વિલિયમ્સ, કલકત્તામાં થઈ. ત્યાં તે સમયની અંગ્રેજ સરકારે લાલુજીલાલ નામના અધિકારીની નિમણૂક કરી હતી. આ લાલુજીલાલ સાહેબે પહેલી વાર હિંદીમાં અને અન્ય ભાષાઓ છે તેનું પ્રિન્ટિંગ કર્યું. જે ભાષાઓનું પ્રિન્ટિંગ થયું એ ભાષાઓમાં અત્યારે જેને આપણે લિટરેચર કહીએ છીએ, આ શબ્દ પણ લેટર સાથે જોડાયેલ છે. જેમાં મુદ્રિત અક્ષર એ લિટરેચર. તુકારામ, કબીર, મીરાં એટલું જ નહીં પણ વેદ, વાલ્મીકિ આ બધા લિટરેચરની વ્યાખ્યામાં ન આવે. એટલે મૌખિક પરંપરા, જે ભાષામાં મુદ્રિત સાહિત્ય છે, એ જ માત્ર ભાષા અને અન્ય છે તે બોલીઓ એવી ખોટી માન્યતા ઊભી થઈ. પણ એવું નથી. ઘણી બધી બોલીઓમાં પણ સરસ સાહિત્ય છે. આપણે ત્યાં ગરાસિયા ભીલોમાં તેમની બોલીમાં મહાભારત અને રામાયણ પણ છે. ભગવાનદાસ પટેલ સાહેબ કહે છે કે એ બોલીમાં ચાર ચાર જેટલાં મહાકાવ્યો છે. મારી માહિતી છે ત્યાં સુધી ગુજરાતીમાં પણ એ પ્રકારનાં મહાકાવ્યો નથી. સરખામણીની અહીં વાત નથી, પણ ગરાસિયા ભીલોની બોલી કહેવાય કે તેની ભાષા કહેવી જોઈએ? આ એક વિચારવા જેવો પ્રશ્ન છે. મુંડારી ભાષા ઓસ્ટ્રિક ઓરિજિનની એટલે આશરે સાતથી આઠ હજાર વર્ષની પરંપરા ધરાવતી ભાષાને ભાષા કહેવી કે માત્ર બોલી કહેવી? આ એક પ્રશ્ન છે કે મોટો મુદ્દો છે. ઈંગ્લેન્ડ જેવા નાના દેશમાં નિર્માણ થયેલાં ભાષાશાસ્ત્રોમાં આપણા જેવા એક વિશાળ દેશની, વિવિધતાવાળા દેશની ભાષાઓને પારખવાનું સામર્થ્ય વિકસેલું નહોતું. પણ એ નબળાઈથી જ આપણા લોકોએ આપણી ભાષા તરફ જોવાની દૃષ્ટિ રાખી અને એના પરિણામે માત્ર મુદ્રિત તેટલું જ સાહિત્ય છે, અને એ જ ભાષા, અને જેમાં મુદ્રણ નથી એ ભાષા નથી એવી ધારણા અહીં સ્વીકારવામાં આવી. એના પરિણામે આઝાદી પછી આપણે ત્યાં અલગ અલગ રાજ્યોની સ્થાપના થઈ. ભાષાવાર પ્રાંતરચના, જેમાં મુદ્રિત સાહિત્ય છે એવી ભાષાઓને પ્રાંત આપો અને જેનું મુદ્રિત સાહિત્ય નથી એને પ્રાંત ન આપો. ધારો કે ગોંડ લોકો છે, સંથાલ લોકો છે એમને તે સમયે જો એક રાજ્ય આપ્યું હોત તો ખૂબ સારું થાત. પણ તે ન મળ્યું, તેથી સંથાલ અને ગોંડ લોકોના વિકાસના પ્રશ્નો નિર્માણ થયા. તો આપણા દેશમાં ભાષાઓનું આખું જે માળખું છે એનો અભ્યાસ થવો જોઈએ. જે ગ્રિઅર્સન સાહેબ પછી ભાષાકેન્દ્ર કરી રહ્યું છે. સેન્સસ અને સર્વેમાં થોડો ફેર છે. સેન્સસ એટલે જે દરેક વ્યક્તિ કહે છે કે ફલાણી મારી માતૃભાષા છે. તો સેન્સસમાં એ નોંધાય છે. ગ્રિઅર્સનના સર્વેમાં આશરે 180 ભાષા અને 550 ઉપભાષા કે બોલીનો ઉલ્લેખ હતો. આપણે ત્યાં 2006માં કેન્દ્ર સરકારે એક સમિતિની નિમણૂક કરી મને એનો ચેરમેન બનાવ્યો હતો અને ત્યારે હું જેટલું જાણતો હતો જેટલી નોંધ છે, જેટલી માહિતી છે એના આધારે આશરે 403 ભાષાની યાદી બનાવેલી. એ ભાષાઓને પ્રોત્સાહન ન મળવાથી એ મરવા લાગી છે. ત્રણ-ચાર વર્ષ પહેલાં ‘યુનેસ્કો’એ એક Atlas of Endigenous Languages બનાવ્યું.