‘‘પોરબંદર’’નો સૌપ્રથમ ઉલ્લેખ વાલ્મીકિ રામાયણમાં જોવા મળે છે. હનુમાનજીના પુત્ર મકરઘ્વજીની કથા દસમી સદી પછી લખાયેલા ‘આનંદ રામાયણ’ માંથી મળે છે. કારણ કે પોરબંદરના જેઠવા રાજપૂતો મકરધ્વજવંશી રાજપૂતો હતા. ઐતિહાસિક પુરાવાઓને આધારે ઇ.સ. ૯૯૦થી પોરબંદર અસ્તિત્વમાં હતું, એવો ઉલ્લેખ દસમા સૈકાનાં એક દાનપત્રમાં ‘‘પૌરવેલા કુલ’’ તરીકે થયેલો છે. આ દૃષ્ટિએ પોરબંદરની પુરાણકથા હનુમાનજી સાથે સંકળાયેલી છે. બીજી કથા સુદામાજી સાથે સંકળાયેલી છે. ઇતિહાસકારો ‘સુદામાપુર’ એ જ આજનું ‘પોરબંદર’ છે, એવું દર્શાવે છે. સ્કંદ પુરાણમાં સુદામાપુરી અને તેના અસ્માવતી, કેદારેશ્વર અને કેદારકુંડની વાતો થયેલ છે. પ્રાચીન સમયનાં સૌરાષ્ટ્રના બે ધાર્મિક ક્ષેત્રો દ્વારકા અને પ્રભાસ (સોમનાથ)ની સીમારેખાઓ પોરબંદરમાં મળે છે. આ દૃષ્ટિએ પણ પોરબંદરનું ધાર્મિક મ ત્ત્વ સવિશેષ ગણાવી શકાય. પોરબંદરની ઉત્તરે ખીમેશ્વર, કાંટેલાનું વિષ્ણુ મંદિર, મુળ દ્વારકા અને દેવી હરિસિઘ્ધિ માતાના મંદિરો છે. ઇશાન ખૂણે ચામુંડા માતા, નંદેશ્વર અને કિંદર ખેડાનું સૂર્યમંદિર, હાથલાનું શનિશ્વર, રાણપુરની બૌઘ્ધ ગુફા, ઘૂમલી, ભાણવડ અને ગોપનાં સ્થાનો આવેલા છે. પૂર્વ દિશાએ જાંબુવતીનું ભોંયરું, જડેશ્વરનું મંદિર અને બિલેશ્વરનું મંદિર આવેલું છે. અગ્નિખુણે છાંયાનો ગઢ, ધીંગેશ્વર, રહાડેશ્વરનાં શિવમંદિરો આવેલાં છે અને પશ્ચિમે સમુદ્ર લહેરાય છે.