હવે હરજીવનદાસે છઠ્ઠા ધોરણનો કેવી રીતે અને ક્યાં અભ્યાસ કર્યો તથા કોલેજનું પ્રથમપદ પાસ કેવી રીતે કર્યું, તેમાં કેવી અડચણો આવી, અડચણોમાં ધીરજ રાખી વ્યવહારિક કાર્ય તથા સદ્કાર્ય કેવી રીતે કરતા ગયા તે બાજુ લક્ષ આપીએ. એમનું લગ્ન થયા બાદ એ પણ ગરીબ સ્થિતીને લઈ સડકમાં રહ્યાં. અણતોળ્યા ભાર ઉઠાવવા પડે, વહેંચીને કામ આપે તે કરવું પડે, નાની ઉંમર અને તેમાં કોઇ દિવસ ભૂખ્યું રહીને પણ કામે જવું પડે કારણકે આઠ રૂપિયા મળે તેમાં વૃધ્ધ પિતાનું અફીણ બીજું દાણા વગેરેનું ખર્ચ અને તેમાં વળી જુનું દેવું તથા એમના પિતાએ કરેલું દેવું તે દેવા પેટે પણ માગતા લોકો ત્યાં આવી હાથમાંથી જ પૈસા પડાવી લે. ખાવાનું નહિ ને પત્થર તથા લોઢા સાથે રમત રમવાની એ ઘણું મુશ્કેલ હતું. દીવસે દીવસે રોગ થવા લાગ્યો. મહિનો સારા તો મહિનો માંદા એવી રીતે મહામુસીબતે ત્રણ વર્ષ કાઢયાં. છેવટે વધુ શરીર બગડવાથી સડક છોડવી પડી. એટલે બીજું તો ઠીક પણ અનાજના સાંસા પડવા લાગ્યા. લોકો એમના માટે ગમે તેમ બોલે. જે દિવસે એ ભૂખ્યા હોય તે દિવસે એમની જાણી જોઈ લોકો મશ્કરી કરે. ભાઈ, આજ તો તમો કંઈ સારૂ સારૂ જમ્યા હોય એવું જણાય છે – ભાઈ, તમારા જેવું સુખ તો કોઈને નહિ હોય કારણકે શેર લાવી શેર ખાવું અને વળી તમો તો ભક્ત એટલે પ્રભુ પણ તમારી ઉપર પ્રસન્ન અમારે તો ખેતીમાં પાકે તો ખાઈએ નહિ તો કાકા મામાં ગાઈએ. એવી રીતે લોકો એમની મશ્કરી પણ કરે. કોઈને એમનાં માતાપિતા કહે કે કામ હોય તો અમારા છોકરાને કહેજો એટલે સીધો જ જવાબ આપે કે એ શું કરે, માત્ર ભજન ગાઈ જાણે એનાથી કામ થાઈ નહિ માટે ભજન બેઠાં બેઠાં ગવાડયા કરોને. સાંજે પ્રભુ આવીને આપી જશે. પડતી હાલતમાં વ્હાલાં પણ વેરી થાય એ વાત સાંભળતાં સાચી લાગે છે હરજીવનદાસ બીજો શો ધંધો કરે. એમને શાકભાજી લાવીને વેચવા માંડી. સવારમાં ટોપલો લઈ ગામમાં ફરે તે પણ ન ચાલતાં લોકો લે. કેટલાક મશ્કરી કરે ને કહે કે કેમ ભાઈ પ્રભુના ભક્તને ટોપલા ઉંચકી ફરવું પડે છે ? હરજીવનદાસ જે કહે તે મુંગે મોઢે સહન કરે. છેવટે એમણે બહારગામ ટોપલો લઈ જવું શરૂ કર્યું ત્યારે પાંચ શેર દાણા પેદા કરી લાવે તેમાં ટુંકા લહેણાવાળા ફાવવા દે નહિ. હજારનો એક સારો પણ પાંચ પાંચના પચીસ ખોટા એ વાત ખરી છે. મણ દાણા ભેગા ન થાય ત્યાર પહેલાં ધમકાવીને તાણી જાય. બીજુ દુઃખ કદાચ સહન થઈ શકે પરંતુ દેવા જેવું દુઃખ નહીં. કહ્યું છે કે દેવું આઠમો કોઢ છે. આ વખતે હરજીવનદાસને દેવાનું એવું દુઃખ હતું કે જેમ હરીશચંન્દ્રને સોના માટે વિશ્વામિત્રે આપ્યું હતું તેવું કહીએ તો પણ ચાલે. કારણકે તે રાજા હતા તો તેમને મોટું દુઃખ, આ ગરીબ તો એમને છોટું. પરંતુ કીડી ને તો પીસાબનો રેલો તરવોએ મુશ્કેલ પડે જ ને. વળી પડતી હાલત હોય તેમાં લોકોની કનડગત વધારે આવે. કેટલીક કનડગતોને લઈ એમને ગામ છોડી જવાનો વખત આવ્યો. ગામની ચોરીને પરદેશની ભીખ એ કહેવત પ્રમાણે હરજીવનદાસે વિચાર કર્યો કે ભલે બહારગામ જઈ ભીખ માગવી પણ ગામમાં રહેવું નથી. એવો વિચાર કરી પોતે એકલા જ નીકળ્યા ખરેખર જ્યારે માથે દુઃખ આવે ત્યારે સગુવ્હાલું કોઈ સગુ થતું નથી. પોતે રખડતા રખડતા વાઘોડીયા તાલુકામાં તવરા ગામ છે ત્યાં ગયા. ત્યાં એક છાપરી ભાડે રાખી તે પણ મળવાની ન હોતી પરંતુ મળી તેનું કારણ એ કે છાપરીમાં ભુતનો વ્હેમ હતો. જેથી એનો માલીક પણ બીજા મહોલ્લામાં ઘર રાખી રહેતો હતો જે કોઈ રહે તે સુખી થાય નહિ. જેથી કોઈ રહે નહી અને ખાલી પડેલી એટલે મળી. એમને પણ ત્યાંના લોકો કહેતા કે ભાઈ તમો આ છાપરીમાં સુખી નહી થાઓ કારણકે આ વ્હેમવાળી જગ્યા છે. જવાબમાં એ કહેતા કે ભાઈ મારી દશા એવી ભૂંડી છે કે હાલ તો મને દેખી ભૂત પણ ભાગી જશે. દુ:ખીયાને તો જંગલમાં વાઘ પણ ખાતો નથી કારણકે ભૂંડાને દેખી ભૂત નાસે એ કહેવત પ્રમાણે મારી હાલત છે એટલે મને કશું પણ નહી થાય અને થશે તો ભલે, કેમ કે દુઃખ હોય ત્યાં દુઃખ જ આવે, સુખ કદી આવે નહીં ત્યાં રહી પોતે છ આને મણ ડુંગરી લાવી વેચવી શરૂ કરી. બે ત્રણ ગામો રોજ ફરે, ગામમાં પણ વેચે. મહીને ને મહીને બે ચાર મણ કોદરા થાય તે ગાડી મારફત દેથાણ પોતાનાં માતાપિતા વાસ્તે મોકલાવે. પણ કહ્યું છે કે દુઃખ દશ ડગલાં આગળ ચાલે છે. ત્યાં ગયા પછી એમને ગળામાં રોગ લાગુ થયો તે ન બોલાય કે ન ચલાય, ખવાય પીવાય પણ નહીં. પૈસા વિના દવા કયાંથી કરે. તેમાં ત્યાં પણ એમને લોકોની કનડગત ગામ કરતાં વધુ હસતી. ગામના આગેવાન માણસો જ દુઃખ દે તેને કોણ કહેવા જાય. ટુંકામાં એમને લોકો તરફથી એવું દુઃખ હતું કે ખાતાંખાતાં પણ બોલાવે તો ઉઠીને દોડવું પડતું હતું. ઉપર કહ્યો તે રોગ પણ એમને મહાભારે થયો હતો. અગીયાર દીવસ તો એમના થી ખવાયું કે બોલાયું પણ નથી અને મટયો ત્યારે વગર દવાએ. તવારામાં એ કેવા દુઃખી થયા તેની ટુંકમાં વાત કરીએ. છ માસ સુધી એક જ ધોતીએ અને તે પણ ફાટેલું હોવાથી લંગોટો વાળીને જ ફરતા. એક બે દીવસે એકાદ ટંક અનાજ વિના પણ જતી. આવા દુઃખમાં પણ પોતાનાં માતાપિતાની મરજી ન છતાં એમની સ્ત્રીએ એમની સાથે રહી દુઃખમાં ભાગ લીધો છે. દેથાણ એમનાં માતુશ્રી દેવલોક થયાં તે વાતની પણ ખબર એમને મરણ પછી એક મહીને પડી હતી. ખબર મળ્યા બાદ દેથાણ જઈ પોતાના નાનાભાઈને તથા પોતાના પિતાને તેઓ તવરે તેડી લાવ્યા. મહોલ્લામાં નિશાળ હતી ત્યાં વાઘોડીઆ ના હેડમાસ્તર ધનજીભાઈ રઘુનાથજી વિઝિટ લેવા આવ્યા ત્યારે એમની સાથે એમણે વાત કરી કે સાહેબ મારે છઠ્ઠા ધોરણમાં અભ્યાસ કરવો છે માટે મને દાખલ કરો તો હું આવું. જવાબમાં તેઓ સાહેબ બોલ્યા કે હું તમારી સ્થીતી જાણું છું તમારા કુટુંબનો આધાર તમારી ઉપર છે તેનું કેમ કરશો ? હરજીવનદાસ બોલ્યા કે ગમે તે થશે પરંતુ મારે સ્કુલમાં આવવું જ છે. બીજે દિવસે નિશાળમાં નામ દાખલ કરાવી પોતે નિશાળે જવા લાગ્યા. સવારમાં શાકભાજી વેચી આવે, દિવસે અભ્યાસ કરવા જાય, રજાને દિવસે લોકોમાં મજુરી કરવા જાય, ઘણી અડચણ પડે ત્યારે પંદર દિવસની રજા લે ને આજવાના તળાવ પાસેનાં બિડાં સુધી પણ ઘાસ કાપવા મજુરીએ જાય. વાઘોડીયાના શેખ લોકોના ચારડાઓમાં પાણીમાં નીંદવા પણ જાય અને નિશાળે પણ જાય. આવું દુઃખ વેઠી છઠ્ઠું ધોરણ પસાર કર્યું. છઠ્ઠા ધોરણમાં પાસ થયા બાદ વાઘોડીયા તાલુકાનું ગામ ફલોડ કરીને છે ત્યાં નવ રૂપિયા પગારથી શિક્ષકની નોકરીમાં જોડાયા. આઠ નવ માસનો કરી કરી એવામાં પ્રભુકૃપાથી કોલેજનો હુકમ આવ્યો. હુકમ વાંચી પોતાની સ્ત્રીને તેમના પિયરમાં મૂકી આવી પોતાના પીતાને વેજલપુર ગામ આગળ વાઘોડીયા લાઈને પાટી વાળાની ઓરડીઓ છે ત્યાં પાટીના મુકરદમને સોંપણ કરી પોતના ભાઈને પાટીની નોકરીમાં દાખલ કરાવી પોતે કોલેજમાં ગયા. ત્યાં પણ એમને એક મહીના પછી સંગ્રહણી નો રોગ લાગુ થયો. રાત દીવસ ચુંક થાય. રોગ એટલા સુધી વધ્યો કે રૂના ડુચા રાખી ઉપર લંગોટી વાળી તેની ઉપર ધોતીયું પહેરે તો પણ ડુચા બે વખત દીવસમાં બદલવા પડે. રાત દીવસ ગુદા વાટે લોહી જ પડ્યા કરે. અનાજ પણ ખવાય નહીને કોલેજમાં અભ્યાસ કરવોએ તો એ જ કરે. ટુંકામાં એવા દુઃખમાં પણ પોતે પાસ થયા એટલું તો નહી પરંતુ નવ રૂપિયાની સ્કોલરશીપમાં વડોદરા જેવા શહેરમાં રહી અડતાળીસ રૂપિયા બચાવીને ઘેર લાવ્યા એવું તો એ જ કરે બીજાથી બનવું મુશ્કેલ છે. કોલેજમાં પાસ થયા બાદ એમને દેથાણમાં દાખલ થવાનો હુકમ મળ્યો. વિદ્યાને પ્રતાપે હરજીવનદાસે વતનનું મુખ ફરીથી જોયું. ઘેર આવ્યા ત્યારે તેમના ઘર ઉપર નળીયાં પણ રહ્યાં ન હોતાં. કારણકે જેઠ મહીને જે પોતાનું છાપરૂ ચાળે તેને ખોટ આવે કે હરજીવનદાસનાં ઘર ઉપરથી ઉકેલી જાય. એક બાજુનું પડાળ તદ્ન ખાલી કરી ઉઘાડું કરી નાખ્યું હતું. પોતે ઘેર આવ્યા પછી પોતાના પિતાને તથા પોતાના ભાઈને પોતાની પાસે બોલાવી લીધા. બધું કુટુંબ પાછું ઠેકાણે પડ્યું પરંતુ હરજીવનદાસને સંગ્રહણી નો રોગ ચાલુ જ હતો. એ પોતે બહારગામ હતા ત્યાંથી પણ બાર મહીને પાંચ-દશ કે પચીસ જે મળે તે દેથાણ આવી દેવા પેટે આપી જતા. કારણકે એમને દેવું વાળવાની બહુ ખંત હતી. તવરે એટલું દુઃખ પડે છતાં પણ સવારમાં ઉઠી દાતણ કરી પ્રભુ પાસે માગતા કે કોઇ પુન્યવાનને તું સુખ આપી તેનું દુઃખ તારી પાસે જમે હોય તો મારા તરફ મોકલી દેજે. કારણકે તું આપવા બેઠો ત્યારે મારે પણ મણ માથે તો અધમણ પાજેઠીએ નાખીશ.પરંતુ અંતે તારે જ હારીને મારી સહાય કરવી પડશે. કારણકે તેં ઘણા ભક્તોની અંતે સહાય કરેલી છે માટે મને તારો વિશ્વાસ છે આ દુઃખ તો શું પણ મારૂં શરીર પડતાં સુધી હું તને નહી ભૂલું એ યાદ રાખજે. આ ઉપરથી એમ સમજાય છે કે દુઃખ પડે ત્યારે હીંમત હારવી નહી પરંતુ ધીરજ રાખવી કારણકે હીંમતે મરદા તો મદદે ખુદા. એ કહેવત હરજીવનદાસને ફળીભૂત થયેલી નજરે જોવામાં આવી છે. હજી પણ એમને વ્યવહારિક બાબતનું આવૃણ વધારે વેઠવું પડે છે. હવે એ ભક્તિના રસ્તા ઉપર ચઢ્યા તે વાત કહીએ. હરજીવનદાસ છ સાત વર્ષના હતા ત્યારથી એમનાં માતાપિતા જંગલમાં બંગલી પર રહેતા એ વાત ઉપર આવી ગઈ છે. એમના પિતા નિરાંતપંથી ભક્ત હતા તેથી રાત્રે ભજન ગાય, નવરાશના ટાઈમે સારી વાતો કરે તે સાંભળવામાં આવે, સવારમાં ઉઠી દેવસેવા કરે તે જોવામાં આવે. ઉઠતાં બેસતાં પોતાનાં માતપિતા સામું જોવાનું, કોઇ બીજાનો સહેવાસ એમને જંગલમાં ક્યાંથી હોય. એમના પિતા ભણેલા હોવાથી ભજન કીર્તનની ચોપડીઓ વાંચે, બુધ્ધિ પ્રમાણે સમજાવે તે ઉપરથી એમને નાનપણથી જ ભક્તિનો રસ લાગયો હતો. કહેવત છે કે જેવો સંગ તેવો રંગ. ધીમે ધીમે હરજીવનદાસ પણ ભજન કીર્તન બોલે વળી પોતાના પિતા પાસે તેના અર્થ કરાવે એમ કરતાં કરતાં નીરાંતનું બનાવેલું એક ભજન છે તે સાંભળી એમને સચોટ લાગી ગઈ. તે ભજનની છે પ્રમાણે છે.