થોડા સમય પહેલા વોટ્સએપમાં એક મેસેજ ફરતો હતો. જ્ઞાન અને સમજણ વચ્ચે શું તફાવત છે? ટમેટા એક ફળ છે તે ખબર હોવી એ જ્ઞાન છે, પણ ફ્રુટ સલાડમાં તેનો ઉપયોગ કરવામાં નથી આવતો એ ખબર હોવી એ સમજણ છે. શિક્ષણનું કામ બાળકમાં આ સમજણનો પાયો નાખવાનું છે. હવે સવાલ એ છે કે આ સમજણ આવે ક્યાંથી અને કઈ રીતે? એને કઈ રીતે ખબર પડે કે ટમેટાની ઉપર તરબૂચ ના મુકાય? આ સમજણ આવે છે અનુભવમાંથી અને અનુભવ આવે છે જીવાતા જીવનમાંથી. એથી શિક્ષણમાં અનુભવો ખૂબ મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. વ્યવહારવાદના પ્રણેતા જહોન ડ્યૂઈએ અનુભવને કેળવણીનો પ્રાણ કહ્યો છે અને આધુનિક કેળવણીને તેના સિવાય આધુનિક કહી જ ન શકાય તેમ કહે છે. આજના કહેવાતા આધુનિક શિક્ષણે કદાચ જીવનનાં અનુભવોને પ્રાધાન્ય આપી સંકલન કર્યુ નથી એટલે જીવન અને શિક્ષણ વચ્ચે ઊંડી ખાઈ રહી જાય છે. પરિણામે શિક્ષણ સાર્થક થતું નથી. તેથી જ પ્રવર્તમાન શિક્ષણ પ્રણાલીમાં જીવાતા જીવનનાં અનુભવોને સાંકળવા ખૂબ જરૂરી છે. માત્ર પાઠ્યપુસ્તકોમાં આપેલી માહિતી ને જ્ઞાન બનાવીને પીરસવાથી શિક્ષણનો ખરો હેતુ સાર્થક નહિ થાય. આઇન્સ્ટાઇને એક ખૂબ સુંદર વાત કરી છે, હું કદી શીખવતો નથી હું એવા સંજોગો પેદા કરું છું જેમાં વિદ્યાર્થી શીખે. એવી પરિસ્થિતિનું નિર્માણ આપણે કરવું જ પડશે જેમાં વિદ્યાર્થી તેના જીવનની અલગ-અલગ પરિસ્થિતિ અથવા બનતી ઘટનાઓનો પ્રત્યક્ષ અનુભવ કરી શકે અને ભવિષ્યમાં જીવનમાં આવનાર પડકારોનો હિમ્મત પૂર્વક સામનો કરી શકે. આપણા અભ્યાસક્રમોમાં આપણે એવા વિષયોને સ્થાન આપવું જ પડશે જે વિદ્યાર્થીની આંતરિક શક્તિઓને ખીલવી તેની સર્જનાત્મક પ્રવૃતિઓને બળ પૂરું પાડે. અને આ માટે કદાચ શિક્ષકોએ અને શિક્ષણશાસ્ત્રીઓએ કલાસરૂમની ચાર દીવાલોની બહાર પણ એક વાસ્તવિક દુનિયા છે અને વિદ્યાર્થીઓએ એ દુનિયામાં જ જીવવાનું છે એ યાદ રાખી કલાસરૂમમાં અને કલાસરૂમના સીમાડાની બહાર પણ પ્રવૃતીલક્ષી અને અનુભવલક્ષી શિક્ષણને વેગ આપવો પડશે.