છાવણીના પહેલા જ દિવસે એસએસના મકાનોમાં સુશોભનનું કામ કરવા માટે તેને બોલાવવામાં આવ્યો હતો. કેમ્પની ઉત્તર દિશાએ એક તરફ નાનકડા બંગલા કતારબંધ બાંધેલા હતા. અન્ય નિષ્ણાત કારીગરની માફક ‘એમ’ને આવ-જા કરવાની પૂરી છૂટ આપવામાં આવી હતી. વસંતઋતુની એક સાંજે ‘એમ’ સેકન્ડ લેફ્ટનન્ટ લિઓ જોહનના બંગલાની ઉપરની તરફ ચૂજોવા ગોર્કા નામની ટેકરી તરફ ગયો હતો. ટેકરીની ટોચ પર ઓસ્ટ્રિઅન ફોર્ટ આવેલો હતો. હજુ એ ફેક્ટરી તરફ પાછો ફરી રહ્યો હતો, ત્યારે ઊપરની દિશાએ ઝડપભેર જતી એક આર્મિ ટ્રક પસાર થઈ જાય ત્યાં સુધી એણે ઢાળ પર ખસીને ઊભા રહેવું પડ્યું. એણે જોયું કે એ ટ્રકમાં સફેદ કપડાંમાં સજ્જ યુક્રેનિયન અધિકારીઓની દેખરેખ હેઠળ કેટલીક સ્ત્રીઓને ઊપર લઈ જવામાં આવી રહી હતી. લાકડાના ઢગલાની વચ્ચેથી સંતાઈને જોતી વેળાએ દૂરથી તેને એ દૃશ્ય પૂરું તો જોવા ન મળ્યું, પરંતુ તેને એટલી ખબર પડી, કે પેલી સ્ત્રીઓને ટ્રકમાંથી નીચે ઊતારીને કિલ્લાની અંદર લઈ જવામાં આવી હતી. અંદર જઈને સ્ત્રીઓને તેમનાં કપડાં ઊતારી નાખવાનો હુકમ કરવામાં આવ્યો. સ્ત્રીઓ એ હુકમને માનતી ન હતી. એડમન્ડ ડ્રોજેસ્કી નામનો એસએસનો માણસ બૂમો પાડીને તેમને હુકમ આપી રહ્યો હતો. યુક્રેનિયન અધિકારીઓ એ સ્ત્રીઓની વચ્ચે જઈને તેમને ચાબૂકના હાથા વડે માર મારી રહ્યા હતા. અધિકારીઓને એવો વહેમ પડ્યો હતો, કે મોન્ટેલ્યુપિકની જેલમાંથી અહીં લાવવામાં આવેલી એ સ્ત્રીઓ યહૂદી હોવા છતાં તેમની પાસે આર્યન દસ્તાવેજો હતા. મારને કારણે કેટલીક સ્ત્રીઓ રડી રહી હતી, પરંતુ મોટાભાગની સ્ત્રીઓ, યુક્રેનિયનને તેમને મારવાનો સંતોષ દેવા માગતી ન હોય એમ ચૂપચાપ ઊભી રહી હતી. એક સ્ત્રીએ યહૂદી પ્રાર્થના ‘શેમા ઇઝરોએલ’ ગાવાનું ચાલું કર્યું એ સાથે જ બીજી સ્ત્રીઓએ એ પ્રાર્થના ઉપાડી લીધી. હજુ ગઈકાલ સુધી તો એ સ્ત્રીઓ સીધી સાદી આર્યન સ્ત્રીઓના સ્વાંગમાં કામ કરી રહી હતી. આજે અચાનક જ એ બોજ હટી જવાના અહેસાસે બધી જ સ્ત્રીઓ મુક્તિ અનુભવી રહી હતી. ટેકરીની ઉપર જોર-શોર સાથે ઉત્સાહપૂર્વક ગાઈને, ડ્રોજેસ્કી અને બીજા યુક્રેનિયન સૈનિકોની નજર સામે જ, પોતાની વંશીય ભિન્નતાની જાણે ઉજાણી કરતાં હોય એમ, તેમણે પ્રાર્થના ગાવાનું ચાલુ જ રાખ્યું! આખરે, આત્મસન્માન માટે વલખાં મારતી એ બધી જ સ્ત્રીઓને વસંતની એ ઠંડી રાતે ગોળી મારી દેવામાં આવી! યુક્રેનિયનો એ જ રાતે તેમનાં મૃતદેહોને ગાડામાં નાખીને ચૂજોવા ગોર્કાની ક્યાંયે પાછળ જંગલમાં દાટી આવ્યા. આજે વિયેનામાં રહેતો ‘એમ’ નામનો એ સાક્ષી, પોતાની સાચી ઓળખ જાહેર કરવા માગતો નથી!