મહાભારતમાં આવે છે પેલો રાજા – અનેક છોકરીઓને ઉપાડી જતો હતો. કૃષ્ણે તેનો વધ કરી સોળ હજાર છોકરીઓને ત્રાસમાંથી છોડાવી. પણ પછી પ્રશ્ન એ હતો કે આ છોકરીઓ હવે જાય ક્યાં ? ન તેમનાં માબાપ લઈ જાય, ન તેમના પતિ. એટલે આ બધી છોકરીઓ અગ્નિમાં પડવા તૈયાર થઈ, કેમ કે આપણે ત્યાં છોકરીઓ માટે બીજો કોઈ માર્ગ જ હોતો નથી ! એ સમયે કૃષ્ણ કહે છે કે હું આ બધી સ્ત્રીઓને પત્ની તરીકે સ્વીકારું છું. આનાથી મોટી સમાજસુધારણા બીજી કઈ હોઈ શકે ? મહાભારતમાં અન્યાય સામે આત્મબળથી લડવાની શક્તિ કૃષ્ણ સિવાય કોઈમાં નથી – અને એ પણ જગત-હિતાય. ભીષ્મ તો અન્યાય છે, અહિત છે એમ જાણવા છતાં એ અન્યાયને નિવારી શકતા નથી. પેલો આસ્તિક એક બ્રાહ્મણ, તેણે પણ કહ્યું કે આ સર્પસત્ર બંધ કરો અને જન્મેજયને કરવો પડ્યો. શું તાકાત અને શું તેજ છે એનું ! ભીષ્મપિતામહ જેવું ભવ્ય પાત્ર, પણ દ્રૌપદીનાં વસ્ત્રો ખેંચાયાં ત્યારે મૂંગા રહ્યા. પછી બિચારા શાંતિપર્વમાં કહે છે બાણશય્યા પર સૂતાં-સૂતાં કે દ્રૌપદીનાં વસ્ત્રો ખેંચાયાં ત્યારે હું મૂંગો રહ્યો તેનું પરિણામ હું ભોગવું છું. મને લાગે છે કે પ્રત્યેક માણસને અંતઃકરણથી શું સાચું છે અને શું ખોટું છે તે સમજાય જ છે, છતાં તેનાથી વિરુદ્ધ વર્તન કરનારને તેનાં પરિણામો એક યા બીજા સ્વરૂપે ભોગવવાં જ પડે છે. આ આખી કાર્યકારણની પરંપરા છે. ભીષ્મની વેદના, તેમની કરુણતા તો હજુ આગળ ચાલે છે. આ બધું બન્યા પછી પાંડવોના પક્ષે ન્યાય છે, છતાં ભીષ્મ પોતાની ફરજ બજાવવા કૌરવોના પક્ષે રહીને લડે છે. શું કામ ? કૌરવોના ભયથી નહીં. કર્તવ્યની અતિશયતા અને અંતઃકરણના અવાજથી વિરુદ્ધ વર્તન એમના જીવનમાં ઘેરી કરુણતા સર્જે છે. શા માટે એ આટલું સહન કરે છે ? માત્ર એટલા માટે કે પિતાને તેમણે વચન આપ્યું હતું કે રાજ્ય સ્થિર કરીને જઈશ. એમણે પિતાને વચન આપી દીધું છે. બાપ મરી ગયો છે. ઠીક છે. પેલા બે છોકરાને મોટા કરવા. વિચિત્રવીર્યને પરણાવવા માટેના પ્રયત્નો કરે છે. એ થયા પછી વિચિત્રવીર્ય મરી ગયો. આ માણસના ગળામાં આમ હારડો આવતો જ ગયો, આવતો જ ગયો. વળી પાછું માતાએ કહ્યું કે તું એની પત્ની સાથે લગ્ન કર. એમણે ના પાડી. વ્યાસ મુનિ પેલી ત્રણે સ્ત્રીઓને સંતાન કરાવે છે. આ બધું પત્યા પછી પાંડુને રાજ્ય સોંપ્યું, પણ પાંડુનું મૃત્યુ થયું. મારું માનવું એવું છે કે પિતા જે રાજ્યને રેઢું મૂકીને ગયા એમાં ધર્મની સ્થાપના ન થાય ત્યાં સુધી ભીષ્મથી મરાય નહિ. એ કરવા માટે તો આ માણસ આખી જિંદગી રહ્યો. પડ્યા પછીયે તે છ મહિના બાણશય્યા પર રહ્યા, એટલા જ માટે કે ઉત્તરાયણનો સૂર્ય થાય એટલે એ સારો દિવસ કહેવાય. તે દિવસે ભીષ્મપિતામહ મરે નહિ એમ નથી. કૌરવો હાર્યા. પાંડવો જીત્યા. યુધિષ્ઠિરનો રાજ્યાભિષેક થયો. ધર્મની સ્થાપના થઈ. પછી ભીષ્મપિતામહે પ્રાણત્યાગ કર્યો. તેમનું કર્તવ્ય ત્યાં પૂરું થાય છે. ઈચ્છિત મૃત્યુનો આ અર્થ હું સમજું છું. ગાંધીનું વાક્ય યાદ આવે છે : ‘કાગડા-કૂતરાને મોતે મરીશ, રખડી-રવડીને મરીશ, પણ સ્વરાજ્ય લીધા વિના પાછો ફરવાનો નથી.’ ભીષ્મ તો બિચારા કાગડા-કૂતરાની જેમ જીવ્યા. ભીષ્મપિતામહ હતા તેથી શું ? આપણે કોઈ માણસના સુખને કે દુઃખને મૂલવવાનું હોય ત્યારે તેની ઊંચાઈ સાથે મૂકવું જોઈએ. કેવું તેજસ્વી પાત્ર અને કેવો કરુણ એનો અંજામ ! આ બધાં પાત્રો કોઈ ને કોઈ કાર્યકારણ-શૃંખલાથી જોડાયેલાં છે. પોતે કરેલાં કર્મનાં ફળ એ ભોગવતાં જાય છે. કોઈ પાત્ર અસ્વાભાવિક નથી.