કલ્પના કરો, સ્ત્રી વગરનું સાહિત્ય વિશ્વ કેવું હોય ? પ્રેરણામૂર્તિ કે નાયિકાની ગેરહાજરીમાં સાહિત્ય વિશ્વ કદાચ સંભવ જ ન બને અને જો સંભવ બને તો તે સાવ ઉજ્જડ અને વેરાન હોય- વર્જિનિયા વુલ્ફના આ વિધાને એક સદી બાદ પણ પ્રાસંગિકતા ગુમાવી નથી. આકર્ષક સુંદર નાયિકા અથવા પ્રેરણામૂર્તિ વગરનું સાહિત્ય કે સિનેમાવિશ્વ રસપ્રદ તો ન જ હોય. સમકાલીન ગુજરાતની ‘102 નોટઆઉટ’ જેવી સફળ નાટ્યકૃતિમાં ભલે સ્ત્રી સદેહે હાજર ન હોય પરંતુ તેની હાજરીની કલ્પના માત્રથી પ્રગટતા ઉત્સાહ અને ઉલ્લાસ આ નાટકનું મુખ્ય કથાવસ્તુ છે તેમ કહી શકાય. ટૂંકમાં, સાહિત્યજગતને પ્રેરણામૂર્તિ, સુંદરી નાયિકા જેવા શબ્દો સાથે અમુક વિશેષ પ્રકારનું જોડાણ સતત રહ્યું છે. કોઈ પણ કૃતિની નાયિકા એટલે મસ્ત મજાની સૌંદર્યવાન યૌવના. એવું લગભગ રૂઢ થયેલ છે. વિશ્વસાહિત્ય તેમજ અંગ્રેજી સાહિત્યમાં પણ વર્ષો સુધી આ જ પ્રવાહ રહ્યો. વિશેષ કરીને અંગ્રેજી નવલકથા સાહિત્યના પ્રથમ નવલકથાકાર રિચાર્ડસને વર્ષ 1740માં પોતાની અમર કૃતિ ‘પામેલા’ દ્વારા કરેલ મંડાણથી માંડીને 19મી સદીના મધ્ય સુધી નજર કરીએ તો કેટકેટલી સૌંદર્યમંડિત નાયિકાઓ સ્મરે. રિચાર્ડસનની પામેલા, ફિલ્ડિંગની ફેની ગુડવીલ, થેકરેની બેકી શાર્પ, ડિકન્સની લ્યુસી મેનેટ, જેન ઓસ્ટિનની એમા અને અન્ય ઘણી બધી. આ બધી જ લલનાઓ એટલે સુંદર પૂતળીઓ. થેકરેની બેકી શાર્પ સિવાય અન્ય બધીઓમાં બુદ્ધિશક્તિ, આત્મશક્તિ લગભગ નહિવત્. સ્ત્રીને વ્યક્તિ તરીકે જોવાની સંભાવના પણ નહિવત્. આ હતી આવી સુંદર ‘ડેકોરેટિવ ડોલ્સ’ના સર્જકોની કમાલ. કે પછી તત્કાલીન સામાજિક પરિવેશે ઘડેલ સ્ત્રીની ભૂમિકાનો સર્જકજગત પર પડતો પડઘો ?