કચ્છમાં ભૂજંગદેવ નાગની પૂજા થાય છે. તેમના નામ પરથી ભૂજ નામ પડ્યું છે અને ત્યાંનો ડુંગર ભૂજિયા તરીકે ઓળખાય છે. જૂના કાળે સૌરાષ્ટ્રમાં નાગમગા બારોટો હતા એમ કાનજી ભુટા બારોટ કહેતા. આ નાગમગાઓ માત્ર મણિધર નાગને વર્ષમાં એકવાર માગતા કિવંદંતીમુજબ કહેવાય છે કે આ નાગ એમને પરિયાના પરિયા ખાય તેટલી સોનામહોરો આપતા સૌરાષ્ટ્રના નાનામોટા તમામ ગામડાઓમાં તળાવની પાળે ચરમળિયા (નાગદેવ)ની દહેરીઓ આવેલી જોવા મળે છે. તેમાં પકવેલી માટીની નાગપરિવારની મૂર્તિઓ મુકાયેલી હોય છે. નાગથી રક્ષણ મેળવવા માટે નાગ પાંચમના દિવસે લોકનારીઓ, તલ, ગોળ, ખાંડના તલવટના લાડુ બનાવી આ દેરીએ જઈ, નાગદેવના દર્શન ને દીવો કરી પ્રસાદ વહેંચે છે. આ દિવસે લોકનારીઓ વહેલી સવારે ઉઠી નાહીધોઈને પાણીયારે નાગનો ગઢ દોરી તેમાં નાગ, નાગણી, ખેતર, ઘોડિયું, નાગના કણા, જળાશય વગેરે ઓળખે છે. એની પાછળની ભાવના ઢોરઢાંખર, ખેતરનો પાક, બાળક વગેરેની રક્ષા માટેનો છે. નાગ વસાહતોનો આ ઘસાતો ભૂંસાતો સંસ્કાર હોઈ શકે છે. ઝાલાવાડમાં ચૂડા પાસે ચોકડી ગામમાં તલસાણીયા અને જામનગર પાસે ધ્રોળની દક્ષિણે તંબોળિયા નાગના મંદિરો પ્રાચીન નાગપૂજાની સાક્ષી પૂરતા અડીખમ ઉભા છે. આમ સૌરાષ્ટ્રની ધરતી સાથે નાગ, નાગજાતિ અને નાગસંસ્કૃતિનો સંબંધ જૂનાકાળથી જોડાયેલો છે. અને સંશોધકોને વધુ સંશોધનો માટે સાદ પાડે છે.