એક પ્રયોગશાળામાં, લેબોરેટરીમાં બેઠેલા વૈજ્ઞાનિક્ને જેટલા નિર્મમ થઈને પ્રયોગ કરવા પડે છે, તેમ માનવીય સંબંધોમાં, પોતાના દૈનિક જીવનમાં, ફિનિકસ આશ્રમમાં બાપુ પ્રયોગ કરતા રહ્યા. સત્યના પ્રયોગ રૂપે તેમનું જીવન હતું અને ફિનિકસ આશ્રમ તેની પ્રયોગશાળા હતી. ગાંધીજીની છાયા જેવાં રહીને પોતાને ધડતાં ગયાં. તેઓએ માતૃત્વ ધારણ કર્યું હતું. એ માતૃત્વ બે-ચાર બાળકોનું નહી, આશ્રમમાં આવનારાં બધાં બાળકોનું. ૩૭ વર્ષની વયે જયારે ગાંધીજીના ચિતમાં બ્રહ્મચર્ય વ્રતનો સંક્લ્પ થયો ત્યારે તેમાં અવરોધ તો શું બનવાનાં હતાં ? સહયોગિની શું બનવાનાં હતાં ? બાપુના શબ્દોમાં ‘તેમનો સંકલ્પ મારા કરતાં પણ વધારે સહજ હતો.’ આમાં બાપુએ બાનું કેવું મૂલ્યાંકન કર્યું છે ! બા સંત હતાં. સાબરમતી સંતના ગુણગાન તો થયાં, પરંતુ બા છદ્મસ્થ સંત હતાં. મીરાં અથવા તામિલ સંત આંડાલ કે કાશ્મીરનાં સંત લલ્લેશ્વરીની તુલનામાં બાને નથી રાખતી. પરંતુ હું બાની પ્રેમી છું. મેં બાના દર્શન તો નથી કર્યાં કે નથી કયારેય ગાંધીજી પાસે જવાનું થયું, પરંતુ ગાંધીજીના જીવનમાં તેમનાથી વધારે મને બાનાં દર્શન થયાં છે. તેથી નાનપણથી જ હું તેમની પ્રેમી અને પ્રશંસક રહી છું. સહનશીલતા સહજ આત્મોત્સર્ગ, આત્મવિલોપન. યોગિની કસ્તૂરબાનું એવું વ્યક્તિત્વ હતું કે જેવી રીતે મીઠું પાણીમાં ઓગળી જાય ત્યારે પાણીનો સ્વાદ બદલાય, ગુણધર્મ બદલાય છે તેવી રીતે ખબર નહિ, બાપુના ગુણધર્મો બદલાયા હશે, કસ્તૂરબાનું જીવન એટલે શ્રદ્ધાનું જીવન, બાની અસ્મિતા બાપુની અસ્મિતામાં ભળવાથી એક મહાકાવ્ય બની ગઈ. જેમની ગરિમા મૌન રહી એવાં વિભૂતિમયી હતાં. કસ્તૂરબા !અમાસની રાત્રિમાં જેમ ચંદ્રમાં પોતાની સોળમી કલામાં જઈને પ્રતિષ્ઠિત થાય છે તેવી રીતે બાની બધી વિભૂતિમાં બાપુમાં આત્મવિલોપન કરીને સમાઈ ગઈ.