નવરાત્રીએ વિદાય લીધી એમ કહીએ કે મનનો મોડ આરાધનાથી ઉત્સવ તરફ વળ્યો એમ કહીશું, ‘અખંડ બ્રહ્માંડ દીપાવ્યા’ ગાતાં લાગેલો પે’લો અખંડતાનો રંગ મનને લાગવા લાગ્યો છે. દીપાવ્યા વાળા દીપકને ઘરને ટોડલે મુકવા માટેની સ્પંદનરેખાઓ રચાયી રહી છે. જ્યાં જ્યાં દિવાળીના દીવા મૂકીએ છીએ તે તે જગાઓના અંધારામાં જાણે કે ખંજન પડી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ અખંડ જ્યોતા તરીકે નવરાત્રી સુધી પરિવારના સભ્ય તરીકે રહેલા દિવાએ એની આથમતી દીપશિખાથી અજવાળાની એક લિપિ આલેખી દીધી છે. નવરાત્રી અને દિવાળીને આરાધના અને ઉત્સવ એવા સ્પષ્ટ વિભાગોમાં વહેંચવાનું મુશ્કેલ છે. આપણા ઉત્સવોમાં આનંદની સાથે ચૈતન્યની એ જાગૃતિ ભળેલી હોય છે જે ઉત્સવને સમજણપૂર્વકનું ઉંડાણ આપે. એ જ રીતે આરાધનામાં ઉજવવાની -ઉત્સવની એક સૂક્ષ્મ રંગપૂરણી હોય છે જે આરાધનાને એક ‘કોસ્મિક-લય’નું સંગીત બક્ષે છે. અસ્તિત્વના આ બે અભિવ્યક્ત થતા ભાવાવેશ-વિશેષો સમાજના સાંસ્કૃતિક સમારંભો છે અને વ્યક્તિના મીરાંકરણ કે કૃષ્ણકરણની અદભુત કેમીકલ-કલ-નિનાદ ઘટનાઓ છે. આવી નવરાત્રી જાય અને દિવાળી આવે