પુરૂષાર્થ બે પ્રકારના છે. શાસ્ત્રથી અનુસરનારા અને શાસ્ત્રથી વિરુધ્ધ વર્તનનો શાસ્ત્ર વિરુધ્ધ પુરૂષાર્થથી અનર્થ થાય છે અને શાસ્ત્રને અનુસરતા પુરૂષાર્થથી ઉતમ ફળ મળે છે પૂર્વ જન્મના અને આ જન્મના પુરૂષારથમાં જે ઓછા બળ વાળો તે હારી જાય છે. આથી સૌએ શાસ્ત્રના નિયમને અનુસરીને એવો પુરૂષાર્થ કરવો જોઇએ કે આ જન્મનો પુરૂષાર્થ પૂર્વ જન્મના પુરૂષાર્થને પ્રબળ સમજીને ઉત્સાહમ રાખીને શુભ પુરૂષાર્થ કરવામાં જ મંડ્યા રહેવું તે જેથી તે વિઘન્ન નાખવા સજ્જ થયેલ પૂર્વ જુઅન્મના અશુભ સંસ્કારોકે પ્રારબધ્ધ હારી જાય મને પૂરવ જન્મનું પ્રારબધ્ધ ચલોવે છે. એવા નિરાશાવાદી વિચારોને ખંખેરી નાખવાં જોઇએ. કારણ આ જન્મના પ્રત્યક્ષ પુરૂષાર્થથી પૂર્વ જન્મનો અપ્રત્યક્ષ પુરૂષાર્થ કદી પણ પ્રબળ થશે નહિ, જ્યાં સુધી પૂર્વ જન્મનો અશુભ પુરૂષાર્થ પોતાની મેળે સંપૂર્ણ રીતે શાંત થાય નહિ ત્યા સુધી અત્યંત સદપુરૂષાર્થ કરવામાં પ્રયત્ન પૂર્વક લાગ્યા રહેવૂ જેમ ગઈ કાલનુ અજીર્ણ આજે કરેલા ઉપવાસથી નિઃસંદેહ ટળી જાય છે. હિંમતપૂર્વકની બુધ્ધિથી પૂર્વ જન્મના દૃષ્ટ પ્રારબધ્ધનો તિરસ્કાર કરીને સંસારમાંથી પોતાનો ઉધ્ધાર કરવા માટે આત્માનું શ્રવણ મનન ચિંતન આદી સાધનો રુપી ઉધોગ કરવો પણ ક્યારેક નિરૂઃઉધોગ પ્રમાદ રહીને પ્રમાદી બનવું નહિ. શાસ્ત્ર અનુસાર કરેલો ઉધોગ જીવતા અને મુઆ પછી પણ હિતકારક છે. સમજુ પુરુષે સંસારરુપી સાગરમાંથી બળપૂર્વક પુરૂષાર્થ કરીને બહાર નીકળી આત્મારૂપી કિનારે પહોચી જવું જોઇએ. પોતાનો દેહ નાશવંત છે એમ જાણવું અને વિચારવું પશું સમાન જીવન જીવવું નહિ. સતપુરૂષોને યોગ્ય હોય તેવાજ કાર્ય કરવા આ સંસારમાં પ્રારબધ્ધ જેવું કોંઇજ નથી, જે પુરૂષ પુરૂષાર્થરૂપી પ્રત્યક્ષ પ્રમાણને ત્યાગી અનુમાનરૂપી પ્રારબધ્ધનો સહારો લે છે તે પુરૂષ કાયરતા છુપાવે છે. તેના બે હાથ ભારરૂપી સમજવા જેમણે શ્રેષ્ઠ મહાપુરૂષોના વિચારો જોયા નથી અને એમને પ્રારબધ્ધ ચલાવે છે એવા નીચ વિચાર રાખે છે. એવા પુરૂષનું મોં જોઇને લક્ષ્મી પાછી વળી જાય છે.પુરૂષાર્થ પૂર્વક પ્રથમ વિવેક આદી સાધનોનું સંપાદન કરવું અને જેમાં આત્મજ્ઞાન રૂપી ઉતમ અર્થ છે. એવા શાસ્ત્રોનો વિચાર કરવો, જે મૂઢ લોકો શાસ્ત્ર પ્રમાણે શ્રવણ મનન આદી દ્રારા ચિતમાં પ્રમાર્થરૂપ આત્મતત્વનો વિચાર કરતા નથી અને તે વિચારથી આત્મ સ્વરૂપ પરમ પુરૂષાર્થનું સંપાદન કરતા નથી, પરંતુ વિષય સુખ ભોગવ્વાની જ ઇરછા રાખે છે તેમને ધિક્કાર છે. ભારે પ્રયત્ન કરવા છતાં જેમ પથરામાંથી તેલ નીકલૅ નહિ એમ અત્યંત અત્ને વિષયનું સુખ ટકે નહિ, સતપુરૂષો વિશયો માટે પ્રયત્ન કરવાની ઇરછા રાખતા નથી. આત્મતત્વને પામવા માટેનો પુરૂષાર્થ સત્ય શાસ્ત્રોના અનુશીલન, સતસંગ અને સદાચારથીજ સફળ થાય છે બાળપણથીજ પ્રયત્ન પૂર્વક સારા શાસ્ત્રો અને સતસંગ આદીનું સેવન કર્યું હોય તો તેનાથી સારૂ ફળ મળે છે. શાસ્ત્ર અને સદગુણ દ્રારા નિર્વીષ્ઠ પુરૂષાર્થ અનંત જન્મોના બંધનોથી તરત મુક્ત કરાવે છે. નિર્ભય પદને પમાડે છે. તેઓ પ્રારબધ્ધનેજ સર્વસ્વ માનતા હોય તેમને મરેલાજ સમજવા. જગતમાં જો આળસરૂપી અનર્થ ન હોય તો કયો પુરૂષ ધનવાન અને વિધ્ધવાન ના થાય? પુરૂષાર્થજ સાચો છે જો પ્રારબધ્ધને માનવું હોય તો પુરૂષાર્થનેજ પ્રારબધ્ધ માનો પૂર્વ જનમના અને આ જનમના બે પુરૂષાર્થોમાં આ જનમનો પુરૂષાર્થ પ્રત્યક્ષ હોવાથી તેને જેવો બળવાન હોય તેવો બળવાન બનાવી છકાય છે. જેમ યુવાન માણસ બાળકને જીતી શકે છે તેમ આ જન્મનો પ્રબળ પુરૂષાર્થ પૂર્વ જનમના પુરૂષાર્થને જીતી શકે છે. સમર્થ માણસો દ્શ્ય કે અદશ્ય પ્રબળ પુરૂષાર્થ હોય છે, તેને જ મૂઢ લોકો ભાગ્યોદય માને છે. જે માણસ પ્રત્યક્ષ વાતને છોડીને મને કોઇ પ્રેરે છે એવી અનર્થરૂપ કલ્પનામાં લાગ્યો રહે છે એવા અધમ માણસની મોં પણ જોવાય નહિ શાસ્ત્રોક્ત રીતે અનુસરીને સ્વાર્થ સિધ્ધ થાય તેવા કામો કરવામાં તત્પર ર્હેવું એજ પુરૂષાર્થ છે. ગુરૂસેવાથી મહાત્માઓના સત્સંગ સમાગમથી ઉતમ શાસ્ત્રોના શ્રવણથી બુધ્ધિ અત્યંત સિધ્ધ થાય છે. એ શુધ્ધ બુધ્ધિથી પોતાની મેળે પોતાના અત્માનો ઉધ્ધાર કરવો એજ ખરો પુરૂષાર્થ છે એજ સાચો સ્વાર્થ છે. જેમ ગઈકાલના દુરાચરણાથીમ થયેલો દોષ આજના સદાચરણથી ટળી જાય છે. તેમ પૂર્વ જનમના દોષ આ જનમના સદાચરણ ભક્તિ વગેરેથી મટે છે. કેવળ ચૈત્યન આત્મતત્વમાં ચિત સંવેદન પુરે છે આ ચિત સંવેદન પોતાના પુરૂષાર્થથી ગરુડ ઉપર આરૂડ થઈને વિષ્ણુ રૂપ બને છે. અને પુરૂષોતમ કહેવાય છે. આ ચિત સંવેદન પોતાના પુરૂષાર્થથી રૂદ્ર રૂપ થઈને પરમ શાંતરૂપ પણ ધારણ કરે છે હ્રદયને શીતળા અને ઉલ્લાસ કરતા ભાસનાર ચંદ્રમાં પુરૂષાર્થ જ દ્રારા જ શીતળતા પ્રગટી છે. એક જીવાત્મા પુરૂષાર્થના બળથી ત્રિકોલ-પતિ ઇન્દ્ર થઈને ચમકે છે. અને દેવતાઓ ઉપર આજ્ઞા ચલાવે છે. મનુષ્યો દ્રારા શુ દેવતાઓ દ્રારા પણ પૂજાય છે. ક્યાં એક સામાન્ય જીવ અને ક્યાં ત્રિકોલમાં ઇન્દ્ર થઈને પૂજાવું? પુરૂષાર્થથી તપનીજ બલિહારી છે ગૃહસ્પતીએ દ્રઢ પુરૂષાર્થ કરી દેવોના ગુરુપદે સ્થાપિત થયા. શુક્રરાચાર્ય તપ અને પુરૂષાર્થના બળે પુરૂશાર્થના બળે કરીને દૈત્યો જેવા દૈત્યોના ગુરુ બન્યા. દ્રરીતાથી પિડીત થઈને પણ સત્યના પુરૂષાર્થથી નરરાજા અને હરિચંદ્ર રાજા ઇન્દ્રથી પણ વિષેશ એવા શ્રેષ્ત પદને પામ્યા જે કંઇ સિધ્ધ થાય છે તે પુરૂષાર્થ વડે જ સિધ્ધ થાય છે. પુરૂષાર્થથી સુમેરુ પર્વત ચૂર્ણ કરવા ધારોતો તેમ થઈ શકે છે. પોત પોતાના હાથે પાણી પણ ના લઈ શકવા અસમર્થ વ્યક્તિ જો દ્રઢ પુરૂષાર્થ કરે તો પરમાત્મામય મની શકે છે આ વિશ્ર્વમાં તમે મહાન તેજ અને વિભુતિથી સંપન્ન જે કંઇ જુઓ છો અને સાંભળો છો તે બધુ પોતાના પુરૂષાર્થથી સિધ્ધ થયું છે. અને જે મહાનિકૃષ્ટ સર્પ કીટ આદિ દેખાય છે. તેમણે પોતાનો પુરૂષાર્થ છોડ્યો છે. ત્યારે જ તે એવા બન્યા છે જે માણસ પુરૂષાર્થથી પ્રારબધ્ધ પરાભવ કરવા ઇરછે છે. તે માણસ સગળા મનોરથો પૂઋન થાય છે. પરંતુ જેવું પુરૂષાથ છોડીને પ્રારબધ્ધને આધીન થઈ રહે છે તેઓ પોતેજ પોતાના શત્રુ છે. તેઓ પોતાના ધર્મ અર્થ,કામનો નાશ કરે છે સદાય અને સર્વશ્ત્ર સગળા કાર્યો સંપુર્ણ રીતે તો જ પુરૂષાર્થથી સિધ્ધ થાય છે. આથી જગતમાં પુરૂષાર્થ જ સાચો છે રાજસ્થાન જેવા પ્રદેશમાં ભાગ્યવાદનું ભૂતડું બહુંજ ઘૂસેલું છે. ભૂખ્યા, તરસ્યા લોકો દુઃખી જીવન ગાળી રીબાઇ રીબાઇને મરી રહ્યા છે ભાગ્યમાં હશે તો વરસાદ થશે, ભાગ્યમાં હશે તો ખેતર લીલુછમ થશે ભાગ્યમાં હશે તો દનવાન થવાશે, એમ ભાગ્યના ભરોસે બેઠેલા લોકોને ફુટેલુ શકોરૂ પણ મળતું નથી.