ભારતની આધ્યાત્મિક  ચિંતન શીલ વ્યક્તિઓમાં મૂળભૂત આધ્યાત્મિક  ચિંતન શીલમાં  ભગવાન ક્રષ્ણ, મહાવીર અને બુદ્ધને ગણાવી શકાય, આ ત્રણ મહાન આધ્યાત્મિક ચિંતન શીલ  વ્યક્તિઓના વિચારોનો આધાર દેશ કાળની પરિસ્થિતિ પર આધારિત રહ્યો છે,પરંતુ તેમાં ધણું બધું  સામ્ય છે,ભારતીય આધ્યાત્મિક ચિંતનમાં જો કોઈએ મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો હોય તો તે છે, વેદના અને ઉપનિશદના ઋષીઓ જેમણે શુદ્ધ આંતર સાધનાનો માર્ગ, આંતર સાધના કરીને શોધ્યોં અને માનવને બતાવ્યો, તેની ઉપર જ ભારતીય આધ્યાત્મિક સંસ્કૃતિનું કાઠું  બંધાયેલું છે, અને ભારતીય આધ્યાત્મિક ચિંતકોની પુષ્ઠ ભૂમિ  સદાય આધ્યાત્મિક જ રહી છે,જોકે ભારતીય આધ્યાત્મિક સંસ્કૃતિ અને સભ્યતાનો સમય સમય પર હ્રાસ થતો જ રહ્યો છે, તો પણ આધ્યાત્મિક  વિચાર ધારા સદાય વેદ અને ઉપનિશદને આધારે જ રહી છે, એટલે કે ભારતીય આધ્યાત્મિક  પરંમ્પરામાં વેદ અને ઉપનિષદનાં સત્યનો અંશ કોઈને કોઈ રીતે આધ્યાત્મિક જગતમાં સદાય મોજુદ રહ્યો જ છે, એમ જોઈ શકાય છે,વેદિક કાળથી લઈને આધુનિક યુગ સુધી વેદ અને ઉપનિશદની આધ્યાત્મિક  વિચાર ધારા એક સરખી જ આંતરિક શુદ્ધતા પ્રાપ્ત કરવાની સાધના પર જ ટકી  રહી છે, અને માનવ જાતને આંતરિક શુદ્ધતા પ્રાપ્ત કર્યા વિના જીવનનો પરમ આનંદ મળવો શક્ય જ નથી,અને પરમાત્માની અનુભૂતિ શક્ય નથી , એમ આધ્યાત્મિક વિચાર ધારા આજે પણ  સ્પષ્ટ પણે માંને છે,અને વેદના અને ઉપનિશદનાં ઋષીઓ પણ એજ માનતા હતા,આંતરિક શુદ્ધતા પ્રાપ્ત કરવામાં  બાહ્યા ચારો એટલે કે કર્મ કાંડ ,કર્મ ક્રિયા પૂજા આરતીઓ અને હવનો વગેરે જરા પણ  ઉપયોગી નથી, તેમ ઋષિઓએ જાહેર કરેલ છે,વેદિક અને ઉપનીશદોના વિચારોનું કથન કરનાર, અને તેનું  દોહન કરનાર  ભગવત ગીતા પણ  આંતરિક શુદ્ધતા અને સ્થિરતા પ્રાપ્ત કરવામાં બાહ્ય કર્મ કાંડો, કર્મ ક્રિયાઓ  અને હવનો વગેરે કરવાના કે સંસાર છોડવાના મતમાં નથી,, ગીતા એતો આંતરિક  હવનનો આખો વિચાર જ ફેરવી નાખ્યો છે, તેમણે કહ્યું કે ફળની આશા વિના, નિષ્કામ ભાવથી, કર્તૃત્વ રહિત, સાક્ષીભાવમાં સ્થિર થઈને  કર્મ કરવા તે જ હવન છે, અને આ હવનમાં માણસે પોતાના રાગદ્વેષ, અહંકાર, કામના ,વાસના, આસક્તિ, મોહ  વગેરે જેવા તમામ અંતરના ભાવોને અંતરની અગ્નિમાં બાળી નાખવાના રહે છે,,અને આંતરિક રીતે શુદ્ધ  અને સ્થિર થવાનું છે એજ યજ્ઞ છે,ક્રષ્ણ ગીતામાં કહે છે કે  જીવનમાં આસક્તિ, મોહથી, વાસના, કામના અહંકાર વગેરેથી મુક્ત  થઈને અસંગ બની, અલિપ્ત બની  ઉપયોગના ભાવમાં સ્થિર થઈને, પરમ ચેતનામાં સ્થિર થઈને,  જાગૃતિ પૂર્વક  જીવન જીવવું તે જ જીવનની સિદ્ધિ છે, પરમ આનંદની પ્રાપ્તી કે પરમાત્માને પ્રાપ્ત કરવા ધરબાર છોડવાની કોઈ જ જરૂર નથી, તેમ સ્પષ્ટ કહ્યું છે, અંતરથી શુદ્ધ અને  સ્થિર થાવ  એમજ કહ્યું છે,ક્રષ્ણ ભગવાનની ભગવત ગીતા  જન મન પર એટલી બધી છવાય ગઈ છે, કે જેની કોઈ સીમા નથી ,પણ તેનું  અંતરથી જાણીને આચરણ નહીવત  છે, આમ ગીતાના જ્ઞાનને શુદ્ધ મન અને શુદ્ધ બુદ્ધિથી અંતરથી જાણ્યા વિના માણસે માત્ર માનીને ચાલવાનું શરુ કર્યું છે ,તેથી તેનાં પરિણામેં માણસ પરમ  આનંદ પ્રાપ્ત કરી શક્યો નહી, ગીતા જીવનમાં  અંતરથી જાણીને  આચરવાની હતી, તેને બદલે ધરમાં ચાંદલા કરી પુઝવાનું પુસ્તક બની ગયું જેથી, તેનો સત્ય સ્વરૂપ  લાભ માનવ જાતને મળ્યો નહી ગીતાનો મૂળભૂત સંદેશ મન અને  બુદ્ધિ ને શુદ્ધ સ્થિર કરીને વાસના,કામના ,મોહ વગેરે અંતરના  ભાવોથી  મુક્ત થવાનો છે, જયારે માણસની  વાસના તિરોહિત થાય છે, ત્યારે જ માણસને  પરમ આનંદ  ઉપલબ્ધ થાય છે, તે આધ્યાત્મિક જગતનો પાયાનો સિધ્ધાંત છે, આ સિધ્ધાંત ઉપર જ ગીતાનું ચણતર છે,આજના માણસે વાસના અને કામના વગેરેને ને મનમાંથી  તિરોહિત કરવાને બદલે આંખો ફોડી નાખવાનું ,ઇન્દ્રિયો કાપવાનું અને સ્ત્રીઓનાં મોઢા જોવાનું બંધ કર્યું ,જેથી મનમાં વાસનાં કામના વગેરે તીરોહીતતો ન થઇ પણ વધુ ધાટી થઇ ,જેથી દુઃખ, ચિંતા ચાલુ જ રહયા છે,  જો આખો ફોડવાથી જ કામના વાસના કાબુમાં આવતી હોય તો ધ્રુતરાષ્ટને જન્મથી જ આંખો હતી નહી, તેની વાસના અને કામનાં એ આખા કુટુંબનો નાશ કર્યો ,ને હાથમાં કશું પણ આવ્યું નહી, ક્રષ્ણ અને મહર્ષિ વ્યાસ જેવા પ્રગાઢતત્વ ચિંતકોનું પણ  તેઓ માન્યા નહી, તે તેની વાસના કામનાની પ્રગાઢતાનું  જ પરિણામ છે, એટલે આંખો કે કોઈપણ  ઇન્દ્રિય કાપી નાખવાથી, સ્ત્રીઓનું મોઢું નહી જોવાથી  વાસના કે કામના તિરોહિત થાય જ નહી, તે સત્ય હકીકત પુરવાર થયેલી છે, માણસે ખરેખર વાસના, કામના, અહંકાર, રાગ દ્વ્રેશ, મોહ ,મમતા અને પદાર્થની પકડમાંથી મુક્ત થાવું હોયતો તે માટે તો મન અને બુદ્ધિ ને શુદ્ધ કરી ઇન્દ્રિઓના રસોને નીયત્રિત કરવા પડે છે, ને ઇન્દ્રિયોને સંયમિત કરવી જ  પડે છે, શુદ્ધ કરવી પડે છે, તોજ સિદ્ધિ હાથ વગી થાય, આ બધામાં બાહ્યા ચારો કોઈ કામમાં આવતા જ નથી,એટલું માણસે શુદ્ધ  હૃદયથી જાણી લેવા જેવું છે,જે રીતે મહાન કર્મ યોગી  ક્રષ્ણનો ગીતામાં સત્ય સ્વરૂપ જીવન જીવવાનો  ઉપદેશ છે, તેમજ  જેન  ધર્મના ઉત્તરાધ્યયન ગ્રંથમાં માણસના આત્માને પવિત્ર શુદ્ધ અને સાત્વિક  બનાવવાનાં સાત્વિક,સત્ય સ્વરૂપ  સિદ્ધાંતોની સાથે સાથે મહાવીર  ભગવાનના નીર્ગ્રથ અને વીતરાગતામાં સ્થિર થઈને આત્માને જાણવાના અને તેમાં સ્થિર થવાના તમામ સાત્વિક,તાત્વિક,સત્યસ્વરૂપ  સિદ્ધાંતોનું નિરૂપણ કરવામાં આવેલ છે,મારી દ્રષ્ટિ અને સમજ અનુસાર  ઉત્તારાધ્યયન ઉત્તમોત્તમ  સત્ય સ્વરૂપ આત્મિક જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવાનો   સત્ય સ્વરૂપ આધ્યાત્મિક માર્ગનો ગ્રંથ છે, જેમાં માણસે પોતાની જાતને આંતરિક રીતે સત્ય સ્વરૂપ થઈને   જાણી તેમાં સ્થિર થવાનું  છે, અને જીવનમાં ,નેતિક સદાચાર, સત્યસ્વરૂપ જીવન  વ્યવહારનું  આચરણ કરવા માનવ જાતને સ્પષ્ટ  કહેવામાં આવ્યુ  છે,એટલે માણસે  શુદ્ધ મન અને બુધ્ધિથી ઉત્તરાધ્યયનનાં સિદ્ધાંતોને શુદ્ધ મન અને બુદ્ધિથી અંતરથી સત્ય સ્વરૂપ થઈને  જાણીને  તેનું આચરણ કરવું જરૂરી છે, જો શુદ્ધ મન અને બુદ્ધિથી સત્ય સ્વરુપ થઈને   જાણીને આચરણ કરવામાં આવશે તો આ જીવનમાં તમામ પ્રકારના  દુઃખમય  સંસારથી છુટકારો, સ્વસ્થ ચિત્તે પ્રસન્નતા પૂર્વક પ્રાપ્ત કરી શકાશે તેવી તાકાત આ ગ્રંથમાં રહેલી, છે, માત્ર ને માત્ર સત્ય સ્વરૂપ થઈને  અંતરથી જાણીને તે પ્રામાણે જીવનમાં આચરણ કરવાની જરૂર છે, અને આચરણ એજ ધર્મ છે, માટે   ઉત્તરાધ્યયને સુચવેલા  માર્ગ પર સ્વસ્થતા પૂર્વક અંતરથી જાણીને સત્ય સ્વરૂપ  થઈને  ચાલવાથી  આ જીવનમાં જ પ્રસન્નતા પ્રાપ્ત કરી શકાય છે,અને મોક્ષના દરવાજે આપણને ઉભા કરે જ છે,તેવી તાકાત આ ગ્રંથમાં રહેલી છે,બુધ્ધ ભગવાનનો ધમ્મપદ પણ એવો જ અદભૂત  ગ્રંથ છે, જેમાં  વિશેષ કરીને  સત્ય સ્વરૂપ  નેતિક  સદાચાર દ્વારા  દુઃખમય સંસારથી છુટકારો  મેળવવા માટેનો  સત્ય સ્વરૂપ માર્ગ  બતાવામાં આવેલ છે, તથા બુદ્ધ ભગાવાન  દ્વારા પ્રતિપાદિત ચાર આર્ય સત્ય  અને અષ્ટાંગ માર્ગનું  ઉદબોધન સારી રીતે કરવામાં આવેલ છે, જેના દ્વારા  માણસ નિર્વાણ  સુધી પહોચી શકે છે,આમ ભગવાન ક્રષ્ણ ,ભગવાન મહાવીર અને ભગવાન બુદ્ધ  ત્રણે મહા જ્ઞાની પુરુષો નું અને વેદ અને ઉનીશદોના ઋષિઓનું  એકજ  મંતવ્ય  ફલિત થાય છે, કે  માણસે  ખરેખર જો આ જ્ન્મમાં જ  પરમ શાંતિ, પરમ સુખ  અને પરમ આનંદ  પ્રાપ્ત કરવો હોય તો માણસે  આંતરિક શુદ્ધતા  પ્રાપ્ત કરવી જ પડે છે , અને આ માટે આધ્યાત્મ માર્ગે જ  આંતરિક સાધના કરવી  જરૂરી બને છે, કોપણ પ્રકારની આંતરિક સાધના દ્વારા આંતરિક શુદ્ધતા અને સ્થિરતા પ્રાપ્ત કરવી આવશ્યક અને જરૂરી છે.