નરેન્દ્રના નજાકતભર્યા મૌલિક વિચારોનું આકર્ષણ એમના પુરુષાર્થમાં રહેલું છે. માત્ર ઓગણચાલીસ વર્ષની એમની આયુષ્યમર્યાદામાં એમણે જે કાર્યો કર્યાં છે તે કલ્પનાતીત છે. અસંખ્ય પ્રવચનો, ધાર્મિક સભાઓ અને દેશ-વિદેશમાં પરિભ્રમણો આ બધુંય વિસ્મયકારક છે. અને એટલે જ ઊઠો, જાગોના આદેશ પછી એમણે યુવાનોને ધ્યેયપ્રાપ્તિ અને એના અમલ માટે મંડ્યા રહો એવું કહ્યું છે. આમાં મંડ્યા રહેવું એટલે અવિરત, સતત સાતત્યપૂર્વક પરિશ્રમ કરતા રહેવું એવો અર્થ કરી શકાય. આપણી પાસે ગમે તેટલા ઉત્તમ વિચારો હોય, પરંતુ તેનો વ્યાવહારિક અમલ ન હોય તો? જેમ કે ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ઉત્કૃષ્ટ ચિંતન પડેલું હતું, પરંતુ સ્વામીજીએ પુરુષાર્થ થકી એને ચરિતાર્થ કર્યું.