રાઓલ સાહેબ આપે આ લેખમાં એટલું બધું લખી દીધું છે કે વધુ કઈ લખવાની જગ્યા નથી રહી. કેટલીક વાત અહી ઉમેરવા માંગું છું. સામ્યવાદ તો ચીન સિવાય કોઈ પણ દેશમાં સફળ થયો નથી, કારણ તમે જણાવ્યા જ છે. ચીનમાં પણ માઓત્સે તુંગ, લેનિન કે કાર્લ માર્ક્સનો સામ્યવાદ નથી. મૂળ માઓત્સે તુંગના સામ્યવાદને દેંગ જિયાઓપિંગએ “માર્કેટ ઈકોનોમી”થી અપડેટ ના કરી હોત તો આજે ચીનમાં પણ સામ્યવાદ નિષ્ફળ ગયું હોત અથવા તો ચીનની અમુક સાઉથ અમેરિકન દેશો જેવી હાલત હોત. રશિયામાં વિશ્વની પ્રથમ સામ્યવાદી ક્રાંતિ થઇ. ઝાર રાજા વિલાસી અને દેશની પ્રજાથી વિમુખ છે અને અમે રશિયામાં “સ્વર્ગ” ઉતારી દઈશું જેવી લોભામણા વાયદા અને ભાષણોના સહારે સામ્યવાદી સરકાર રશિયામાં આવી. હાલત શું થઇ ??? સામ્યવાદી રશિયામાં લોકોની હાલત ઝારશાહી કરતા પણ બદતર થઇ ગયી. બીજી બાજુ હવે મૂડીવાદની વાત કરીએ તો આ શરુ થયું યુરોપમાં, રેનેશા પછી, યંત્ર ક્રાંતિ પછી અને યંત્રક્રાંતિ થી મળેલા સરપ્લસ પ્રોડક્સન અને તેના નફાથી. પરિણામ શું આવ્યું ? પોતાની પ્રોડક્ટ વેચવા માટે નવા બજાર શોધવા અને સસ્તો કાચોમાલ તફડાવવા માટે યુરોપભરમાં યુદ્ધ શરુ થયા. યુરોપિયન દેશો પોતાના હિતો માટે યુરોપની ધરતી પર પણ લડ્યા અને પછી યુરોપ નાનું પડ્યું એટલે આફ્રિકા, અમેરિકા, એશિયા માં પણ લડ્યા. જયારે ગ્રેટ ડીપ્રેસન આવ્યું ત્યારે વિશ્વભરમાં મૂડીવાદનું સ્વરૂપ બદલાયું. બેરોજગારી, ગરીબી, GDP માં પછડાટ વગેરેને કારણે મંદીથી પીડિત દેશોએ લોકોને રોજગાર આપવા માટે જાહેર રોજગાર યોજનાઓ હેઠળ રસ્તા, ડેમ વગેરે બનાવડાવ્યા. અમેરિકામાં બનેલો “હુવર ડેમ” પણ લોકોને ગ્રેટ ડીપ્રેસનમાં રોજીરોટી આપીને ઈકોનોમીને જીવતી રાખવા માટે બનાવ્યો હતો જે આજે અમેરિકાની શાન ગણાય છે. સામ્યવાદના ડરને લીધે મુડીવાદી દેશોએ પણ પ્રજાલક્ષી ઈકોનોમી તરફ વળવું પડ્યું. આમ હવે મૂડીવાદમાં પણ સમાજવાદી તત્વો આવ્યા એટલે કે મૂળ પ્યોર મૂડીવાદ હતો તેનું સ્વરૂપ બદલાઈ ગયું હતું.