મનુભાઈ પંચોળી : આજે જગતમાં શાંતિના નામે શસ્ત્રાસ્ત્રો પાછળ કરોડો રૂપિયાનું આંધણ થાય છે, તેના પ્રમાણમાં બાળક માટીનાં રમકડાં કે નાની મોટી વસ્તુઓ તોડે એ કંઈ વિસાતમાં નથી એ સમજીએ તો બેડો પાર થાય. મેડમ મોન્ટેસોરીને ડંખ વગરની મધમાખો કરતાં ડંખ વગરનો માણસ પેદા કરવામાં રસ હતો. એવું જ ‘યુનેસ્કો’ના ખતપત્રકની શરુઆતમાં કહ્યું છે, યુદ્ધ પહેલાં માણસોના હૃદયમાં શરુ થાય છે, એને ત્યાં જ ડામવું જોઈએ. આવી શિક્ષણ પદ્ધતિ આપણે ક્યાં અપનાવી છે? જમાનાઓથી સાધુ-સંતો, મહાપુરુષોએ ઉપદેશો આપ્યા, પણ તેનાથી બહુ ઓછાનું જીવન પરિવર્તન થયું, સમાજમાં તેની અસર ચિરસ્થાયી ન બની, બહુજન સમાજની ઉન્નતિ ન થઈ કેમ કે તેમણે બાળકોને ઉદ્દબોધન કરવાને બદલે પ્રૌઢ લોકોનું પરિવર્તન કરવામાં ધ્યાન આપ્યું, એમ હું તો કહું છું. બાળ શિક્ષણનું કામ એક ધાર્મિક કામ છે. આજે દુનિયાની અથડામણોનું મૂળ એ છે કે ચોરસ કાણાંમાં ગોળ ખૂંટીઓ ભરાવાય છે. આથી બાળ મનને આત્મ સંતોષ નથી થતો અને મોટપણે વિધ્વંસક અને આક્રમક પ્રવૃત્તિમાં જોડાય છે. રુસોએ કહેલું એ તું જાણે છે? તેમણે કહેલું, “મારો વિદ્યાર્થી લશ્કરમાં, દેવળમાં કે ન્યાયાલયમાં જશે તે મને બહુ સ્પર્શતું નથી; પહેલાં તે માણસ થશે.” જે સારો માણસ નથી તે સારો સિપાહી, ધર્મગુરુ કે સારો ન્યાયાધીશ ન થઈ શકે એ હકીકત સમાજ જ્યારે સમજશે ત્યારે તેનો ઉધ્ધાર થશે.