જો આપણે ભારતમાં અંગ્રેજો ન જોઇતા હોય તો તે બદલ આપણે મુલ્ય ચુકવવું રહ્યું. ટોલ્સટોય તે બતાવે છે. ”દુષ્ટતાની સાથે ઘર્ષણમાં ન ઉતરો, તો તમે પણ દુષ્ટતા ન આચરો, પછી ભલે તે ન્યાયાલયના વહિવટ રૂપે હિંસક આચરણ હોય કે કરવેરાની બરજબરીથી ઉઘરાણી હોય. વઘુ તો એક સિપાહી રૂપે દુષ્ટતા ન આચરો અને વિશ્વમાં કોઇ પણ તમને ગુલામ નહીં બનાવી શકે. ટોલ્સટોય યસન્યા પૌલ્યની કથા ટાંકે છે. જે પોતે કહે છે તેની સત્યતા પર પણ પ્રશ્ર્નાર્થ ઉઠાવી શકે છે. તે કહે છે ‘એક ઘંઘાદારી કંપનીએ એક રાષ્ટ્રને કે જેમાં વીસ કરોડ લોકો રહે છે, તેને ગુલામ બનાવ્યું. અંધશ્રધ્ધાથી મુક્ત કોઇ વ્યક્તિને આ વાત કરો, તેને આ શબ્દોનો અર્થ સમજાવવો ખરેખર મુશ્કેલ બની રહેશે. અ વાતનો શું અર્થ છે કે ત્રીસહજાર લોકો, ફક્ત ત્રીસહજાર લોકો, તે પણ કસાયેલા કદ બંઘારણ વાળા નહીં પણ નબળા અને તદ્દન સામાન્ય લોકો, ખૂબ ખંતીલા, ચપળ, ઉત્સાહી, સ્વંત્રતા ઇચ્છતા ભારતીયોને ગુલામ બનાવી શક્યા અને એ પણ ખૂબ લાંબો સમય. આ આંકડાઓ શું સૂચવતા નથી કે અંગ્રેજો નહીં પણ ભારતીયો એ પોતે પોતાને ગુલામ બનાવ્યા?