રંજના : આપના સાથીદાર અને ઉત્તમ અધ્યાપકોમાંના એક ન.પ્ર. બૂચનું કથન અહીં ટાંકું છું, તેમણે કહેલું, “દર્શકનું જીવન ત્રિપાર્ષશ્વ ગણાવી શકાય. શિક્ષક-લોક શિક્ષક, રાજનીતિજ્ઞ-રાજકારણી અને સાહિત્ય સર્જક. આ ત્રણેય કાર્યક્ષેત્રો એકબીજાને સરખા જ ઉપકારક રહ્યા. સાહિત્ય સર્જનની જન્મજાત શક્તિ પ્રભુની દેણ, રાજકારણ-સમાજ્કારણના કાર્યક્ષેત્રની પસંદગી એ તત્કાલીન ગાંધી વિચારની ઉપજ અને શિક્ષણની કાર્યક્ષેત્ર તરીકેની વરણી નાનાભાઈ ભટ્ટની દેણ હતી તેમ કહી શકાય.” તેમનું આપના વિશેનું આ આલેખન આપના કેળવણી વિષયક પુસ્તકો, ચરિત્ર લેખન, રાજનીતિ વિમર્શ અને સમાજ ચિંતનને આવરી લેતાં લગભગ વીસ-બાવીસ પુસ્તકોમાં દ્રષ્ટિગોચર થાય છે. શિક્ષક અને ગુરુ વચ્ચેનો ભેદ જાણનારા કહી શકશે કે વિષય જ્ઞાન આપે તે શિક્ષક અને જીવન દર્શન આપે તે ગુરુ. વેદ અને પુરાણકાળમાં ગુરુ પોતાના શિષ્યોને માનવ તરીકે અનુસરવા લાયક નીતિ નિયમો અને નીતિમત્તાનાં મૂલ્યો સમજાવી તેમનું ચારિત્ર્યનું ઘડતર અને ચણતર કરીને જીવન દર્શન કરાવી શકતા. જ્ઞાન મૂલ્યોને જીવન મૂલ્યો સાથે રસવાથી જ સાચા માનવનું ઘડતર થાય; માત્ર માનવાકૃતિ મળવાથી અવતાર સિદ્ધ ન થાય તેમ જ વિષયના વસ્તુલક્ષી તત્ત્વજ્ઞાનને માનવ જીવનના સનાતની તત્ત્વજ્ઞાન સાથે અનુબંધ કરાવી આપવાનું કામ આપે શિક્ષણ, સાહિત્યસર્જન અને અનેકવિધ રચનાત્મક કાર્યો દ્વારા કર્યું. તો શિક્ષણ, રાજકારણ, રચનાત્મક કાર્યો અને સાહિત્ય જેવાં વિવિધ ક્ષેત્રોને આટલી સહેલાઈથી સાંકળી લેવાની સમન્વયકારી ક્ષમતા આપનામાં પહેલેથી જ હતી કે અનુભવ વધતાં વિકસી એ કહી શકશો?