સવારે ઊઠ્યા અને રાતે સૂતા, તે વચ્ચે દિવસભરમાં એક વાર પણ જેણે આખા દેશનો વિચાર કર્યો હોય, એવી વ્યક્તિઓ કેટલી હશે ? સ્વતંત્રતા માટે લડતા હતા ત્યારે ગામડામાં બેઠેલો નાનો અમથો સેવક રેંટિયો કાંતતાં વાઈસરોયને ગાંધીજીએ લખેલા પત્રનો ખુમારીપૂર્વક વિચાર કરતો અને પોતાના હૃદયના તાર રાષ્ટ્રીય ધ્યેય સાથે સાંધતો. આજે એવું સંધાન જવલ્લે જ જોવા મળે છે. જાણે દરેક જૂથ પોતાનું ભરી લેવા માંગે છે – પછી આખા દેશનું ગમે તે થાઓ. આપણે સૌએ સચેત થઈને વિચારવા જેવો મોટો પ્રશ્ન હોય તો તે એ છે કે ભારતની લોકશાહીને થયું છે શું ? કેમ કશું થતું નથી ? કેમ આપણે આપણી જાતને ગરીબીમાંથી ઊંચે ઉઠાવી શકતા નથી ? કેમ વધુ ને વધુ લોકો ગરીબીની રેખાની નીચે હડસેલાતા જાય છે ? દેશમાં લોકશાહીનો બહારનો આકાર માત્ર રહેવા પામ્યો છે, અને તેનો આત્મા ઓસવાતો રહ્યો છે.