એક સાદું પાત્ર. શકુન્તલા. ગઈ કાલે મનુદાદાએ એનો થોડોક ઉલ્લેખ કર્યો. મને એમ કે જરા લાંબો કરી દ્યે તો મારે કરવો નહીં. તમે કથા જાણો છો એટલે એમાંય હું જતી નથી. પણ જ્યારે એના દીકરાને લઈને એ દુષ્યંતના દરબારમાં આવે છે અને દુષ્યન્ત એને એમ કહી દ્યે છે કે ‘મેં તને કદી જોઈ જ નથી, તો તારી સાથે લગન કરવાની તો વાત જ ક્યાંથી ?’ કોઈ પણ કામી પુરુષ પૂરેપૂરી બેજવાબદારીથી વર્તે એવું એ દુષ્યન્તનું વર્તન છે. કાલિદાસના શાકુન્તલમાં પણ દુષ્યન્ત આનાથી કંઈ બહુ વધારે સારો દેખાતો નથી. પણ મહાભારતની શકુન્તલા એને શું જવાબ આપે છે ? એ કહે છે કે : ‘હે રાજા ! તને સત્યનીયે પરવા નથી ? સત્યથી મોટું તો દુનિયામાં કશું છે નહીં, એટલે તું મારો પતિ હો તોયે તારો સાથ મારે જોઈતો નથી.’ દુષ્યન્ત શું ના પાડતો’તો ! શકુન્તલા જ કહી દ્યે છે કે જે માણસને સત્યની કિંમત નથી એવા માણસની સાથે મારે રહેવું જ નથી. પછી બીજી વાત કહે છે કે ‘તારા વિના આ મારો પુત્ર પર્વતનાં શિખરોથી શોભતી અને ચારે તરફ સમુદ્રથી વીંટળાયેલી પૃથ્વીનું રાજ્ય કરવા સમર્થ છે.’ આ એક જવાબદાર માતા બોલે છે. ત્રીજું વાક્ય છે કે ‘જે માણસ પોતે જેવો છે એવો ન દેખાતાં એનાથી વિરુદ્ધ પોતાને દેખાડે છે એના જેવું પાપ બીજું એકેય નથી.’ તમે જુઓ તો ખરાં ! એની આધ્યાત્મિકતા, એની સાયકૉલૉજી, એનું સ્ત્રીત્વ ! આવી શકુન્તલા જ ભરતને જન્મ આપી શકે. જે ભારતદેશનું આપણને ગૌરવ છે અને જે ભરતને કારણે છે એનાં મૂળ શકુન્તલામાં છે, દુષ્યન્તમાં નથી. એ કથા મહાભારતમાં તો એક ઉપાખ્યાન છે માત્ર, બહુ મોટી કથા નથી; પણ તમે એના સંવાદો તો જુઓ ! આમ, માણસને જીવવાનું જોર આપે. આજની સ્ત્રીઓ પાસે આ શકુન્તલાની કથા નથી. કાલિદાસની શકુન્તલા તો મૂર્છા પામી ગઈ ! બહુ રૂપાળી છે, લાગણીવાળી છે, સુન્દર છે, એની કાંઈ ના નહીં, પણ એ મૂર્છા પામી ગઈ, પણ આ તો બેભાન થતી જ નથી, અને મેં એક જોયું પણ છે મારી આસપાસનાં માણસોના જીવનમાં અને ખુદ પોતાના અનુભવમાં કે એકે પ્રસંગ એવો હોતો જ નથી કે બે-ભાન થઈ જવાય. જો તમે અંદરથી નક્કી કરો કે આ પળનો સામનો કરવાનો જ છે, ત્યારે નબળામાં નબળું માણસ ઊભું થઈ શકે છે. શકુન્તલા પાસેથી કેટલું બધું બળ માણસને મળે એવું છે !