અનુભૂતિઓમો વિકાસ કેટલો જલદી, કેટલો વિશાળ, કેટલો નક્કર, અને તીવ્ર થશે અને તેનાં પરિણામ કેટલા જોરદાર હશે તેનો આધાર,ખાસ કરીને તો શરૂઆતમાં (અને પછી પણ ઘણા લાંબા સમય સુધી), સાધકની અભીપ્સા અને સ્વ-પ્રયત્ન ઉપર રહે છે. માણસનો આત્મા, સામાન્ય રીતે, અહંતામય ચેતનામાં રહેતો હોય છે અને બાહ્ય આભાસો અને આકર્ષણોમાં ડૂબેલો હોય છે; તે તેમાંથી એક એવી ઊર્ધ્વ ચેતના તરફ વળે કે જ્યાંથી પરાત્પર અને પરમાત્મા પોતાની ચેતનાને તેના આ ઢાળમાં રેડવા માંડે અને તેનું રૂપાંતર કરી નાખે તે થઇ યોગની પ્રક્રિયા. એટલે સિદ્વિનો આધાર , સૌથી પહેલા તો, એ બીજી ચેતના તરફ વળવાની આપણી તીવ્રતા ઉપર, આત્માને અંતરમુખ કરનાર આપણી શક્તિ ઉપર છે. હ્રદયમાં ઉઠતી અભીપ્સાનું બળ, સંકલ્પશક્તિ, મનની એકાગ્રતા , ખંત અને મક્કમતાથી થતો શક્તિનો ઉપયોગ એ બધાં ઉપરથી આપણી તીવ્રતા કેટલી છે એ જાણી શકાય છે. બાઇબલમાં એક જગાએ ક હ્યુ છે: “પ્રભુની આ તાલાવેલી તો મને ખાઇ ગઇ છે.” જે સાધક આમ કહી શકે તે જ આદર્શ સાધક. ભગવાનને માટેનો આ ઉત્સાહ , સમગ્ર પ્રકૃતિની પ્રભુ માટેની વ્યાકુળતા, હ્રદયમાં પ્રભુ માટેની તાલાવેલી એ, સાધકના અહમને નિ:શેષ ખાઇ જાય છે. મહાનમાં મહાન અને ઉત્તમમાં ઉત્તમ પુરુષ કે પ્રકૃતિને પણ મર્યાદાઓ હોય છે; પરમાત્માને નથી; પરાત્પર તો એ બધી જ મર્યાદાઓથી પર છે; સાધક એની ઝંખના કરે તો એની તાલાવેલી એના અહમનાં તુચ્છ અને સાંકડાં માળખાંઓની મર્યાદાઓ તોડી નાખીને એ પરમાત્મા અને પરાત્પરનો સ્વીકાર કરવાની શક્તિ તેને આપે છે. જે શક્તિ પૂર્ણતાનું કાર્ય કરી રહી છે તેની આ એક જ બાજુ થઇ. પૂર્ણયોગની સાધનામાં ત્રણ ભૂમિકા છે. આ ત્રણ ભૂમિકાઓ કાંઇ સ્પષ્ટ રીતે જુદી પડતી નથી કે અલગ અલગ પણ નથી, છતા પણ કેટલેક અંશે ક્રમિક ખરી.સૌથી પહેલા, આપણે આપણી જાતને વટાવીને ભગવાનનઓ સંપર્ક સાધવાની શરૂઆત કરી શકીએ એટલા પૂરતો તો સ્વ-પ્રયત્ન હોવો જ જોઇએ. તે પછી જે આપણી જાતથી ઉપર છે અને જેની સાથે આપણે વ્યવહાર શરૂ કરી શક્યા છીએ તેનો આપણી અંદર સ્વીકાર કરઓ પડે કે જેથી આપણી સમગ્ર સચેતન જાતનું રૂંપાતર થાય. અને છેવટે , આપણી રૂપાંતર થયેલ જાતનો દુનિયામાં પ્રભુના કેન્દ્ર તરીકે ઉપયોગ થવા દેવો તે થઇ ત્રીજી ભૂમિકા, જ્યાં સુધી પ્રભુ સાથે ઠીક ઠીક સંપર્ક સાધી શકાયો ન હોય, જ્યાં સુધી પૂરતા પ્રમાણમાં સાયુજ્ય એટલે કે પ્રભુ સાથેની સતત એકતા સ્થાપી શકાય ના હોય ત્યાં સુધી, સામાન્ય રીતે, સ્વ-પ્રયત્ન આગળ પડતો રહેવો જ જોઇએ, પણ જેમ જેમ આ સંપર્ક સાધકની અંદર સ્થપાતો જાય તેમ તેમ તેણે જાગ્રત થતા જવું જોઇએ કે પોતાને નહિ એવી, પોતાના અહમ- પ્રધાન પ્રયત્ન અને વ્યક્તિથી ઉપરની એવી , એક શક્તિ પોતાની અંદર કાર્ય કરી રહી છે. તે પછી, ધીમે ધીમે , એ આ શક્તિનું શરણ સ્વીકારતો જાય છે અને પોતાની સાધનાનો હવાલો તેને સોંપતો જાય છે. છેવટે એની પોતાની સંકલ્પશક્તિ અને સામર્થ્ય ઊર્ધ્વ શક્તિની સાથે એક થઇ જાય છે. ઇશ્વ્રરેચ્છા અને એની પરાત્પર તથા વેશ્વિક શક્તિમાં તેમેનો લય કરી દે છે. અને એ પછી તે જોઇ શકે છે કે પોતાનાં મન, પ્રાણ અને શરીરના જરૂરી રૂપાંતરનુ કાર્ય તે શક્તિએ પોતાના હાથમાં લઇ લીધું છે તથા પૂર્ણ પ્રજ્ઞા વડે ધાર્યુ પરિણામ લાવી રહી છે. આ બધું કાંઇ તેના અહમની આતુરતા અને ધગશથી બની ના શકત. જ્યારે મહાશક્તિ સાથેની આ એકરૂપતા અને તેમીં પોતાની જાતનો લય સંપૂર્ણ બને છે ત્યારે જ પ્રુથ્વી ઉપરનું પ્રભુનું કેન્દ્ર તૈયાર થાય છે. આમ શુદ્વ, મુક્ત, મુલાયમ જ્યોતિર્મય, બનીને તે એ પરમ શક્તિના કાર્યમાં એક કરણ તરીકે કામ લાગી શકે છે. પરમ શક્તિનું એ કાર્ય છે એક વિશાળ યોગ ; – માનવતાનો અગર, કહોને કે,અતિમાનવતાનો – દુનિયાની આધ્યાત્મિક ઉત્ત્ક્રાંતિનો , તેના રૂપાંતરનો. સાચી વાત તો એ જ છે કે હમેશાં ઊર્ધ્વ શક્તિ જ બધું કાર્ય કરે છે આપણા અંગત પ્રયત્ન અને અભીપ્સાનુ આપાણને જે ભાન છે તેનુ કારણ એ છે કે આપણું અહંપ્રધાન મન , દિવ્ય શક્તિના કાર્યો સાથે પોતાને ખોટી અને કથોરી રીતે એકરૂપ સમજવાનો પ્રયત્ન કરે છે. એ મન પોતાના સામાન્ય, દુન્યવી અનુભવોને જે સામાન્ય, માનસિક ધોરણો લાગુ પડે છે એ જ ધોરણો તે ઊર્ધ્વ અનુભૂતિઓને પણ લાગુ પાડવાનો આગ્રહ કર્યા જ કરે છે. આપને અહમના ભાનથી જ દુનિયામા કામ કરીએ છીએ ; આપણી અંદર વિશ્વશક્તિ કાર્ય કરે છે તેને આપણે આપણી ગણી બેસીએ છીએ; મન, પ્રાણ અને શરીરના આ માળખામાં પરાત્પર શક્તિનું પસંદગી કરવાનું. આકાર આપવાનું અને વિકાસ સાધવાનું જે કાર્ય થઇ રહ્યું હોય છે તેને આપણે આપણી અંગત સંકલ્પશક્તિ, ડહાપણ, તાકાત અને સદગુણોનું પરિણામ ગણીએ છીએ ! આપણામા જ્યારે જ્ઞાનોદય થાય છે ત્યારે ખબર પડે છે કે અહમ એ તો માત્ર એક નિમિત્ત છે;ત્યારે સમજાય છે કે જે બાબતોને આપણે આપણી ગણીએ છીએ એ ખરેખર આપણી એટલા માટે છે કે આપણી પરમ અને પૂર્ણ જાત, કે જે પરાત્પર સાથે એકરૂપ છે ,