મહાભારતમાં એકએક યોદ્ધાને જુઓ. દુઃશાસનને જ્યારે ભીમ પાડે છે, પછી એમ પૂછે છે ‘ક્યાં છે તારો હાથ, જેનાથી તેં દ્રૌપદીનાં વસ્ત્રો ખેંચ્યા હતાં ?’ મહાભારતકાર કંઈ સામાન્ય લેખક નથી. એ એમ નથી કહેતો કે એ રોવા મંડ્યો. એ તો એમ કહે છે, હાથ ઊંચો કરીને કે ‘આ રહ્યો એ હાથ.’ એટલે મરવા સુધી દુઃશાસને પોતાનું દુઃશાસનત્વ બરાબર પ્રગટ કર્યું છે. પછી ભીમ એને કાપે છે. આમ બધાં જ પાત્રો પોતાને સ્થાને વિશિષ્ટ છે. યુધિષ્ઠિર એ એક વાસ્તવિક સત્ય છે. દુર્યોધન પણ એક વાસ્તવિક સત્ય છે. એને આપણે એવી રીતે નિહાળવું જોઈએ. કોક ખોટું કરે, કોક ચોરી કરે, કોક ન ગમે તેવું વર્તન કરે, તો પહેલાં મને તેના પર ગુસ્સો ચડતો, અકળામણ થતી, માન ઊતરી જતું. ધીમેધીમે આ બધાં પાત્રોને વાંચતાં ને વિચારતાં આપણે એ સ્થિતિએ પહોંચીએ અને સમજાય કે આપણે સાચું બોલીએ છીએ, કારણ કે આપણાં માબાપ, એમનાં માબાપ, એમનાં માબાપ, એમ પેઢીઓથી આ બધું સાચું બોલવાનું ચાલ્યું આવે છે. આપણે જે કાંઈ છીએ તે આપણી પૂર્વપરંપરાનું પરિણામ છે. બિચારો દુર્યોધન ! એના બાપને રાજા થવું હતું, પણ થવાયું નહિ. મહાભારતમાં એવું આવે છે કે પાંડુ રાજા જ્યારે જંગલમાં ગયો ત્યારે તે દુર્યોધનના માથા પર મુગટ મૂકે છે. તો ધૃતરાષ્ટ્ર તે મુગટ ખેંચીને પકડી રાખે છે, કેમકે મોટો ભાઈ એ હતો. રાજા એ થાય એમ એના મનમાં હતું. પરંતુ આંધળો હતો. એટલે એ ન થઈ શક્યો. એ એની જે અતૃપ્ત વાસના તેનું તેમાં સૂચન છે. ખાલી એટલી ધૃતરાષ્ટ્રની જ વાસના છે ? ના. મહાભારતમાં તો એવુંય આવે છે કે યુધિષ્ઠિરનો જન્મ થઈ ગયો અને ધૃતરાષ્ટ્રને ત્યાં પુત્રપ્રાપ્તિ નહોતી થઈ. એટલે ગાંધારીએ પોતાના પેટ ઉપર માર્યું. ગર્ભના ટુકડા થઈ ગયા. એવું પણ આલેખન છે. એટલે ગાંધારી ગમે એવી સતી સ્ત્રી હતી, પણ એનો પુત્ર યુવરાજ થાય એવી ઝંખના તેના મગજમાં હતી. હજી તેનાથી પણ આગળ. વિચિત્રવીર્ય મરી ગયો. પછી વ્યાસમુનિની પાસે અંબાલીને સંતાનપ્રાપ્તિ માટે ગોઠવી છે ત્યારે એના મનમાં એક જ ઈચ્છા હોયને કે મારો દીકરો થાય તો એ રાજા થાય. એ અંબાલીની ઝંખના એ ધૃતરાષ્ટ્ર છે. અને ધૃતરાષ્ટ્ર અને ગાંધારીની અતૃપ્ત વાસનાનું પરિણામ તે દુર્યોધન છે. દુર્યોધન એ દુર્યોધન જ હોય. યુધિષ્ઠિર એ યુધિષ્ઠિર જ હોય. આ યુધિષ્ઠિરનું આવું મજાનું પાત્ર, કેટલાક સરસ પ્રસંગો, છતાંય હું તમને મહાભારતને આધારે જ કહું છું કે કેટલીક વાતો મને નથી સમજાતી.