જ્ઞાતિપ્રથા નાબૂદ થવાનું લગભગ અશક્ય છે, કારણ કે જ્ઞાતિઓ કામના આધારે નહીં, જન્મના આધારે બની છે. મને લાગે છે કે સિંધુ નદીને કિનારે અનેક જૂથો રહેતાં હતાં. આ બધાં જૂથોને બહારના લોકોએ એક કૉમન નામ આપ્યું છે. આ નામ આપણે સ્વીકારી લીધું. વેદનો સ્વીકાર કરતા હતા એમને એક ગ્રુપમાં મૂકવામાં આવ્યા. એટલે બધા એક ફેડરેશનમાં જોડાયા પણ અંદર ડોકિયું કરો તો બધાં જૂથો એકબીજાથી અલગ જ રહ્યાં. એમની સામાજિક સીમાઓ નક્કી થયેલી હતી. હવે અમુક જ્ઞાતિઓએ સમજૂતી કરી લીધી છે કે એમના વચ્ચે રોટી-બેટી વ્યવહાર થઈ શકે. પણ હજી અમુક જ્ઞાતિઓ સાથે આવી સમજૂતી નથી થઈ. ધર્મ બહાર જવાની વાત તો બહુ પછી આવશે.