મહાભારત એ માત્ર યુદ્ધની કથા નથી – આવું તો લગભગ બધા જ વિચારકોએ કહી દીધું છે. અને જો હોય તોયે તે યુદ્ધને નિમિત્તે માનવમાનવ વચ્ચેના વ્યવહારો, આપણે કરેલાં કાર્યો, એનાં કારણો, એનાં પરિણામો, એની અસરો કેટલાં દૂરગામી અને સૂક્ષ્મ છે તેનું એની અંદર આલેખન છે. હું એવું સમજું છું કે આ યુદ્ધના કથાનકની આસપાસ કવિએ આ બધી વસ્તુઓ, એટલે કે વિચારોને ગોઠવ્યા છે, એ સામાન્ય પ્રતિભાનું કામ નથી. મહાભારતનું વિષયવસ્તુ અપાર વૈવિધ્યપૂર્ણ છે, તેનું પાત્રાલેખન જીવન્ત, તટસ્થ અને સ્વાભાવિક છે અને એ કલા દ્વારા લેખક આપણને ક્યાં-ક્યાં લઈ જાય છે ! મને મહાભારત વાંચ્યા પછી જે વિચાર અસર કરી ગયો, જે મારા આજના વ્યાખ્યાનની થીસીસ છે, જે હું મૂકવા માગું છું તે પહેલાં મૂકી દઉં. મને એવું સમજાયું છે કે કોઈ એક યુગમાં આખા જગતમાં કલ્યાણ માટે – जगद् हिताय – કોઈ એક માણસ સતત પુરુષાર્થ કરતો હોય, પણ એ માણસ છે એટલે તેનાથી બધું જ સિદ્ધ થાય એવું કોઈ દિવસ બનતું નથી. થાય તો એ કુદરત ન કહેવાય. પણ એનો પુરુષાર્થ નિષ્ફળ જતો નથી. એની મથામણમાંથી જે એક ઝંખના બાકી રહી જાય એ વાવેલું બીજ હજારો વર્ષો પછી પણ ઊગે છે. એનો જવાબ હજારો વર્ષો પછી મળે છે. મહાભારતમાં યુદ્ધ ન થાય એના માટે કૃષ્ણ ભગવાને તો બહુ પ્રયત્નો કર્યા હતા, આપણે જાણીએ છીએ. પણ મૂળ મહાભારત સુધી ગયાં ન હોઈએ એટલે આપણને કેટલીક નાની-નાની બાબતોની ખબર ન હોય. આરણ્યક-પર્વમાં એવી વાત આવે છે કે વનવાસ દરમ્યાન યુધિષ્ઠિર અને દ્રૌપદી બેઠાં-બેઠાં વાતો કરે છે તેમાં દ્રૌપદી એમ કહે છે કે ‘તમે યુદ્ધ માટે કંઈ કરતા નથી અને આમ ને આમ બેઠા છો.’ કોઈ પણ સ્ત્રી અકળાઈ જાય ત્યારે અર્ધાંગિનીને બદલે પોણાંગના થઈ ગઈ હોય એટલી બધી સલાહ પોતાના પતિને આપવા માંડે. એ જ રીતે દ્રૌપદી પણ યુધિષ્ઠિરને ઘણુંબધું કહે છે. યુધિષ્ઠિર બધું સાંભળે છે. એ એમ કહે છે કે ‘સહન કરવાથી સામા માણસને જેટલો વહેલો મહાત કરી શકાય છે એટલો સામો ઘા કરવાથી કરી શકાતો નથી.’ આ યુધિષ્ઠિરનું વાક્ય છે, પાંચ હજાર વરસ પહેલાનું. ‘ક્રોધ કરવાથી પ્રતિભા ટકે છે એમ માનવું એ મૂર્ખાઈ છે.’ આ બીજું વાક્ય. આ સહન કરવાથી જે પરિણામ મળે છે તે ઘા કરવાથી નથી મળતું એ યુધિષ્ઠિરની માન્યતા અને છેક હિમાળો ગાળીને ઉપર પહોંચ્યા ત્યાં સુધીની શાંતિ માટેની એની ઝંખના એનો જવાબ પાંચ હજાર વર્ષ પછી ગાંધી છે. સત્યાગ્રહનું બીજ યુધિષ્ઠિરની ઝંખનામાં, એની વેદનામાં છે. આ મારી થીસીસ છે. મહાભારતકારે નાના-નાના પ્રસંગોથી, નાનાં-નાનાં પાત્રોથી આ વાત કેવી સરસ રીતે સમજાવી છે ! હું એવાં સામાન્ય પાત્રોની પણ વાત કરીશ કે જે તમે ટી.વી.માં જોયાં હોય કે વિવેચકોનાં પુસ્તકોમાં વાંચ્યાં હોય તેનાથી થોડું જુદું હોય.