ભાગલા વખતે અંગ્રેજોએ, રાજા હરિસિંહે, સરદાર-નહેરુ-ગાંધીએ, ઝીણાએ, શેખ અબ્દુલ્લાએ અને ત્યાર પછીના દાયકાઓમાં ઇન્દિરાથી માંડીને વાજપેયી જેવાં મોટા નેતાઓએ કાશ્મીરના મુદ્દે કેવા નિર્ણયો લીધેલા અને તેનો કાશ્મીરની સ્થિતિ પર કેવો પ્રભાવ પડેલો એ બધું સમજવા માટે અત્યંત ઠરેલ દિમાગ અને સન્નિષ્ઠ અન્વેષણવૃત્તિ અનિવાર્ય છે, કારણ કે ઇતિહાસ એટલે, આપણે અગાઉના લેખમાં ચર્ચા કરી એ મુજબ, ભગવગ્દોમંડળમાં ટાંક્યું છે તેમ, ઇતિ (ખરેખર) + હ (આ પ્રમાણે) + આસ (હતું).