કુમુદનો પડછાયો પાછો અંતરિક્ષમાં સમાઈ જાય છે ત્યારે ફરી હું મારું અંતર ઉકેલું છું અને તેમાં છુપાયેલી બે વાત નમ્રપણે દિલસોજ વાચકને સાદર કરું છું. મારા બાળપણના ઘડતરની જે કહાણી મેં રજૂ કરી છે તેમાં એક મુદ્દો ઉમેરવાનો રહ્યો છે. અકાળે ધર્મ અને તત્વજ્ઞાનનું ચિંતન કરતાં હું અંતરના વિચારો અને ભાવનાઓનો રસિયો બન્યો. તેમાં જ મને સાચું પરમ જીવન દેખાતું. તેને મુકાબલે બાહ્ય સંસારવહેવારનું જીવન નશ્વર અને માયાવી લાગતું. આ બેની વચ્ચે જ્યારે મને વિરોધ દેખાતો, ત્યારે અંતરની પ્રેરણાને જ અનુસરવાનો પરમ ધર્મ હું માન્ય કરતો. મુંબઈમાં સ્ત્રીજીવન અને લગ્નસંબંધ વિષે હું નવેસર વિચાર કરતો થયો ત્યારે નવી ભાવનાસૃષ્ટિ મારા દિલમાં ખીલી ગઈ. તેમાં જરા પણ સમાધાન પાપરૂપ લાગતું. તેથી જ મારા બાળવિવાહ સામે મેં લડાઈ આદરી. તેમાં છેવટે હું હાર્યો. તોયે અંતરમાં તો હું મારી ભાવનાસૃષ્ટિને જ વફાદાર રહ્યો. સંસારમાં ક્ષુલ્લક સમાધાનને હું અનિવાર્ય પાપરૂપ જ ગણતો રહ્યો. વૈરાગ્યવૃત્તિથી મેં દેશસેવાનું જીવનવ્રત લીધું, ત્યારે મારી મનઃસૃષ્ટિમાં રાષ્ટ્રીય આવેશનો વધારો થયો. મારા સ્થિર વિચારપૂંજમાં દેશકાળપ્રણીત નવા આવેશની જામગરી ચંપાઈ. તેથી મારા દિલમાં જે સર્વાંગી ઝળહળતો પ્રકાશ થયો તે જ મારે માટે પરમ સત્ય બની ગયો. પછી ઘડીભર સંસારધર્મને પાળીને અને મનુષ્યસ્વભાવની સહજવૃત્તિથી કુમુદને મેં સહેજમાં અપનાવી, પણ તેના થોડા સંપર્કથી અમારી વચ્ચે આભ જેવું અંતર મને ભાસ્યું. જો તેની માયાને આધીન થાઉં અને પાકો સંસારી અને કુટુંબી થાઉં – કદાચ તેના શ્રીમંત પિતાની સહાયથી વહેવાર પણ ચલાવું – તો મારા પરમધર્મથી હું પતિત થાઉં એમ મને લાગતું, ત્યારથી હું તેનાથી ચોંકતો જ રહ્યો, તેનાથી દૂર રહેવામાં જ મેં ધર્મ માન્યો. પછી અમારી વચ્ચે એક પ્રકારનો ગજગ્રાહ શરૂ થયો. તે મારી વધારે નજીક આવી. મને સંસારમાં ખેંચવા કોશિશ કરતી તેમ હું તેનાથી ભડકીને દૂર ભાગતો. આ નાજુક લડાઈની જે કુદરતી પરાકાષ્ઠા આવી તે વિધિના લેખ જેવી અનિવાર્ય લાગી.