આજે જેને સભ્યતા, સાક્ષરતા કે સંસ્કૃતિ કહીએ છીએ તેનાથી તદ્દન અપરિચિત એવો આ માનવ સમુદાય દિવ્ય કે અલૌક્કિ પ્રાકૃતિક ઘટનાઓ અને આકારોથી ડરીને, એની પ્રસન્નતા માટે પોતાની મેળે ઉપાસના કરતો થયો. જે પોતાના વશમાં નથી એને પ્રાર્થનાથી, પૂજાથી, ઉપાસનાથી કે આરાધનાથી રીઝવવા અને એના ભયમાંથી મુક્ત થઈ નિર્ભય બનવા એણે વેદકાલીન આર્યધારાની સમાંતરે પોતાના આગવા દેવી-દેવતા, વીર-પીર, દાનવ, ડાકણ, ભૂત-પ્રેત, ભૈરવ ને પ્રકૃતિનાં જળ-સ્થળ-પત્થર-ડુંગર-વૃક્ષ-અગ્નિ-સૂર્ય-વાયુ-આકાશ જેવા પૂજનકેન્દ્રો ઊભા કર્યા. આદિમ માનવનું સમગ્ર જીવન પ્રકૃતિને ખોળે જ હતું. એનો નાતો જોડાયેલો વિવિધ સંવેદનાઓ સાથે. ને સંવેદનાને કાયમનો નાતો છે શબ્દ સાથે, અભિવ્યક્તિ સાથે. અનાયાસ, સહજ પોતાના અને જન સમસ્તના હૈયાના ભાવો કોઈક સિદ્ધહસ્ત અનામી લોકસર્જક-ગાયક-ભજનિક દ્વારા શબ્દબદ્ધ થતા રહે, એને સમસ્ત લોકસમુદાય પોતાના કંઠમાં ધારણ કરે ને નિત્યનૂતન પરિવર્તન પામવા છતાં પોતાનું મૂળ સત્વ જાળવી રાખતા લોકવાંઙ્મય તરીકે એ ભક્તિસાહિત્ય આજ સુધી વહેતું આવે. આ લોકવાડંમયના સર્જન પાછળનું મહત્વનું પરિબળ તો એક જ. તે ભક્તિતત્વ. પછી એ ભક્તિ પ્રકૃતિનાં ઉપર ગણાવ્યાં એ વિવિધ તત્વો પ્રત્યેની હોય કે લૌકિક દેવી-દેવતા, કુળદેવી- કુળદેવતા, શુરાપુરા, મંદિર, મેળા, સમાધિ, મંડપ, પોતાના પૂર્વજો-પિતૃઓ, વિધિ-વિધાનો, અનુષ્ઠાનો, લૌકિક ક્રિયાકાંડો, સંતો, ભક્તો, સંતસ્થાનો, ભૂત-પ્રેત-ડાકણ, વીર, મેલડી, ચૂડેલ, ભૈરવ કે ભૂવા ભગત પ્રત્યેની હોય.