મહાત્મા ગાંધીની હત્યા કરનાર નથુરામ ગોડસે ક્યારેક સ્વયંસેવક હતા. જોકે સંઘ સાથે અણબનાવને કારણે એ હિંદુ મહાસભા ભણી ઢળ્યા અને અખબારના તંત્રી હતા. આ પ્રકરણમાં સંઘની ખૂબ બદનામી થયા છતાં સંસદમાં સંઘ વતી પ્રભાવીપણે પક્ષ રજૂ કરનાર ભાગ્યેજ કોઈ હતું. આવા તબક્કે ૧૯૪૦માં ડૉ. હેડગેવારના મૃત્યુ પછી તેમના અનુગામી બનેલા ગુરુજીને સંઘની રાજકીય પાંખનો વિચાર સ્ફુર્યો. અગાઉ હિંદુ મહાસભાના અધ્યક્ષ રહેલા ડૉ.શ્યામાપ્રસાદ મુકરજી નેહરુ સરકારમાંથી છૂટા થયા. એમની સાથે ચર્ચાવિચરણા કરીને જનસંઘની ૧૯૫૧માં સ્થાપના કરવાનું નક્કી થયું. ડૉ. મુકરજી જનસંઘના પ્રથમ અધ્યક્ષ બન્યા. સંઘના પ્રચારક પંડિત દીનદયાળ ઉપાધ્યાય એના સંસ્થાપક મહામંત્રી બન્યા. ત્યારથી આજ લગી જનસંઘ કે ભાજપમાં મહામંત્રી (સંગઠન)ના હોદ્દે સંઘના પ્રચારક મૂકાય છે. કે. એન. ગોવિન્દાચાર્ય, વર્તમાન વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી, સંજય જોશી કે અત્યારના મહામંત્રી (સંગઠન) રામલાલ સંઘના પ્રચારક છે. નાગપુરના પ્રતિનિધિઓ સાથે સંકલન માટે સંઘ પરિવારનાં તમામ સંગઠનોમાં આવી વ્યવસ્થા છે. દ્વિતીય સરસંઘચાલાકનું બીજું મહત્વનું યોગદાન ૧૯૬૪માં સ્વામી ચિન્મયાનંદના પવઈ આશ્રમમાં ૧૯૬૪માં ક. મા. મુનશી, તુકડોજી મહારાજ, માસ્ટર તારાસિંહ સહિતના મહાનુભાવોને તેડાવીને વિશ્વ હિંદુ પરિષદની સ્થાપના કરાવી એ હતું. સંઘની વિચારધારાનું ઘડતર ગુરુજી થકી થયાનું કહી શકાય.