રાઇઝોબિયમ એ એક પ્રકારના જીવાણુંઓ છે જે કઠોળવર્ગના પાકોના મુળ પ્રદેશમાં રહીને નાઇટ્રોજન સ્‍થિર કરે છે. સહજૈવિક રીતે ગંઠિકા ઉત્‍પન્‍ન કરીને પાકને નાઇટ્રોજન પુરો પડેછે. આ પ્રવાહી કલ્‍ચર મુખ્‍યત્‍વે કઠોળ વર્ગના પાકોમાં વપરાય છે અને બોટલ ઉપર લખેલ જે તે કઠોળ પાક માટે જ વાપરી શકાય. મગનું કલ્‍ચર મગ માટે અને ચણાનું કલ્‍ચર ચણા માટે જ વાપરવું હિતાવહ છે. કઠોળ વર્ગના પાકમાં રાઇઝોબિયમ કલ્‍ચરના ઉપયોગથી હેકટર દીઠ ૨૫-૫૦ કિલો નાઇટ્રોજનને સ્‍થિર કરે છે.