છતાં ય એટલું તો જરૂર કહી શકાય એમ છે કે, સ્વતંત્રતા આંદોલનોનું ઇતિહાસલેખન આત્મઘૃણાના બીજ વાવવાનું નથી, સમાજમાં ઘૃણા ફેલાવવાનું નથી. જેવી રીતે વર્તમાન સમયમાં કેટલાક સમુદાયો ઘૃણા ફેલાવવી એ અધિકાર સમજે છે, ઘૃણા ફેલાવનારાની પ્રશંસા કરે છે. તેને લીધે ઘૃણા સહન કરનારાઓ અને ફેલાવનારા વચ્ચે દ્વેષ, ઈર્ષ્યા અને હિંસાની વિકૃતિઓ ભયાનક રીતે વધતી રહે છે. જે ભારતની લોકશાહીની પ્રગતિ અને વિકાસમાં બાધા ઉત્પન્ન કરે છે. ગાંધીજી દેશની ‘સ્વતંત્રતા’ને સમર્પિત હતા તેથી તેના કાર્યકરોને પણ દેશની એકતા અને દેશપ્રેમના આદર્શનો સ્વીકાર કરવાનો આગ્રહ રાખતા હતા. જો કે કેટલાક ટીકાકારોએ ગાંધીજીના ‘સ્વતંત્રતા’નાં મૂલ્ય વિશે એવું પણ કહ્યું કે, “સ્વતંત્રતા વિશેની તેમની સંકલ્પના માત્ર એક છળ છે...”૨૨ જો કે ગાંધીજી ‘સ્વતંત્રતા’ની સાથે સમાજમાં સમાનતાની વ્યવસ્થાના પણ આગ્રહી હતા. નીચલી જાતિઓ શિક્ષણથી વંચિત હતી. તેઓના શિક્ષણના અધિકારનું ગાંધીજીએ સમર્થન કર્યું. ગાંધીવાદી કાર્યકરો આ રચનાત્મક કાર્યમાં જોડાયા. ઊંચી જાતિના ગૃહસ્થ અને અનુસૂચિત જાતિના ગૃહસ્થને એકસાથે એકસરખા સફાઈકામમાં જોડાવાનો ક્રાંતિકારી પ્રયાસ ગાંધીજીએ કર્યો. ગુજરાતમાં સ્વતંત્રતા આંદોલનોનો ઉદ્દેશ માત્ર ‘સ્વતંત્રતા’ પૂરતો મર્યાદિત ન રહેતા અનુસૂચિત જાતિઓ, સ્ત્રીઓની સામાજિક સ્થિતિમાં બુનિયાદી પરિવર્તન માટેના સાધનરૂપે પણ હતો. એ દૃષ્ટિએ પણ ગુજરાતમાં સ્વતંત્રતા આંદોલનોનું ઇતિહાસલેખન મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ગાંધીજીની રચનાત્મક પ્રવૃત્તિઓનું મૂલ્ય અને મહત્ત્વનું ઘણું વધારે છે.૨૩ એ પરિપ્રેક્ષ્યમાં પણ સ્વતંત્રતા આંદોલનોનું ઇતિહાસલેખન યુક્તિસંગત છે.