વૈષ્ણવ, શૈવ, શાક્ત, સંતમત, ઈસ્લામ(પીરાણા સૂફી) વગેરે પાંચ મુખ્ય શાખા ઓમાંથી અગણિત ધર્મ પંથ સંપ્રદાયોનો ઉદ્દભવ અને વિકાસ થતો રહ્યા છે. એકના એક ધર્મ કે સંપ્રદાયમાંથી સમયભેદે, સ્થળભેદે અને જાતિભેદે અનેકવિધિ ફાંટાઓ ઉદ્દભવે અને એક વિશાળ વડની જેમ એમાંથી અનેકાનકે શાખાઓ ફૂટતી રહે. ક્યારેક તો એના મૂળ સુધી કે પ્રથમના થડ સુધી પ્રત્યક્ષ અનુસંધાન પણ ન રહ્યું હોય એટલી હદે પરિવર્તન જોવા મળે.