આવા તો બીજા પણ કેટલાક રસપ્રદ “જો અને તો” છે, પણ આ વિશેષાંક હાથમાં આવતાં ડો. જયંત નારલિકરની એક વિગ્નાનક્થા યાદ આવી ગઇ. થોડાં વર્ષો પહેલાં “…અને ઇતિહાસ બદલાઇ ગયો” નામની આ વાર્તાનો અનુવાદ કરવાની મને તક મળી હતી. “ચાંદની”માં આ અનુવાદ પ્રગટ થયો હતો. ડો. નારલિકરની વાર્તાના કેન્દ્રમાં પણ “જો અને તો” જ છે. કોઇ એક બિંદુથી ઇતિહાસ પલટાતો હોય છે. ગોડસેએ ગાંધીજી પર કરેલો ગોળીબાર આવું એક બિંદુ હતું. એ જ રીતે પ્લાસીનું યુદ્ધ પણ આવું જ એક બિંદુ હતું. વાર્તામાં ડો. નારલિકરે એવું પ્રતિપાદિત કર્યું છે કે પ્લાસીના યુદ્ધમાં અંગ્રેજોની જીત થઇ હતી, તે પછીની દુનિયામાં આપણે આજે જીવીએ છીએ, પણ જો એ યુદ્ધમાં અંગ્રેજોની હાર થઇ હોત તો એ પછીની દુનિયા પણ ક્યાંક અસ્તિત્વ ધરાવતી જ હોય. જે રીતે આપણે રેડિયો કે ટીવીની ચેનલો બદલીએ છીએ, એ રીતે ક્યારેક માણસ એવી કોઇ દુનિયામાં પણ પહોંચી જઈ શકે. વાર્તામાં ઇતિહાસનાએક પ્રોફેસર ડો. ગાયતોંડે એક વાર એક અકસ્માતનો ભોગ બને છે. તેઓ ભાનમાં આવે છે ત્યારે તેઓ જે દુનિયામાં પહોંચી ગયા છે તે પ્લાસીના યુદ્ધમાં અંગ્રેજોનો પરાજય થયો હોત તો તે પછીની દુનિયા હતી. વાર્તામાં તો એ પછી ઘણુંબધું રસપ્રદ બને છે.