શું આપણે આઝાદ થયા છીએ? આ સવાલ પૂછવા જતા જૂના જખ્મો તાજા થઈ જાય છે. ”હમ આઝાદ હૈ” – યહ ખયાલ અચ્છા હૈ દિલ બહેલાને કે લિયે… રામચરિત માનસ જેવા પૂર્ણઆગ્રહી વિચારપોષક ગ્રંથના સર્જક તુલસીદાસજીની ઓછી જાણીતી એવી પંક્તિ છે: ”પરાધિન સપનેહૂં સુખ નાહિં”… આપણે જો પરાધીન છીએ તો સપનામાં પણ સુખ પ્રાપ્ત ન થાય. આપણને મળેલી આઝાદીને સુખની દ્રષ્ટિએ મૂલવીએ તો ચિત્ર બહુ સંતોષજનક નથી. રાજનીતિક આઝાદી તો મળી ગઈ પણ સામાજિક, સાંસ્કૃતિક અને માનસિક સ્તરે આઝાદી પૂર્ણપણે મળી નથી. આઝાદ ભારતમાં કેટલીક સ્થિતિ હજુયે એવી જ છે જે ગુલામ ભારતમાં હતી. ગરીબી, નિરક્ષરતા, અંધવિશ્વાસ, ધાર્મિક અને જાતિગત વૈમનસ્ય, ભ્રષ્ટાચાર…. આઝાદીના 65 વર્ષો પછી પણ જાતિ આધારિત મોબિલાઈઝેશન ઘટવાને બદલે વધ્યું છે. આપણો સમાજ આજે પણ જાતિ અને ધર્મોમાં વિખરાયેલો પડ્યો છે. ઈમાનદાર નેતૃત્વનો અભાવ એ આપણી મોટામાં મોટી નિષ્ફળતા છે. તો અંધવિશ્વાસ, ચમત્કાર, ભૂત-પ્રેત અને ભવિષ્યવાણી જેવી અકર્મણ્યતા ના બકવાસને અતિક્રમીને વૈજ્ઞાનિક શિક્ષા, છેવાડાના માણસ સુધી પહોંચી જ નથી- આ આપણી બીજી નિષ્ફળતા છે. આપણી સફળતા ધાર્મિક સ્થળોએ એરકંડીશનર, પંખા, લાઉડસ્પીકર, ટીવી અને સીડીની વ્યવસ્થા કરવા પૂરતી જ સીમિત છે.