અગ્નિ હિન્દુત્વનો અગ્રિમ અને અંતરંગ હિસ્સો છે. હિન્દુ અગ્નિથી ક્યારેય ગભરાતો નથી, કારણ કે એના ધાર્મિક-આધ્યાત્મિક જીવનનો અંશ છે. પૃથ્વી પર દરેક વસ્તુ ગુરુત્વાકર્ષણના નિયમને અનુસરે છે, ફળ હોય કે ફેંકાયેલો બૉલ હોય કે વીર્ય હોય, દરેકની અધોગતિ છે, એ ઉપરથી નીચે પડે છે. ઉપર ફેંકાયેલી દરેક વસ્તુએ નીચે પૃથ્વી પર પટકાવું પડે છે. એક જ વસ્તુ છે જેને તમે નીચે ફેંકી કે ધરો કે દબાવો અને એ ઉપર જાય છે, એનો ધર્મ ઊર્ધ્વગતિ છે અને એ અગ્નિ છે. અંગતિ ઊર્ધ્વગચ્છતિ, જે ઉપર તરફ જાય છે એ અગ્નિ છે. અગ્નિ ત્રણ પ્રકારે વ્યાપ્ત છે : આકાશમાં સૂર્ય, અંતરિક્ષમાં વિદ્યુત, પૃથ્વી પર સાધારણ અગ્નિ ! ઋગ્વેદ કહે છે કે અગ્નિની 100 અથવા 1000 આંખો છે જે મનુષ્યનાં બધાં જ કર્મોને જુએ છે. ધર્મની એક પત્ની હતી વસુ અને એના દ્વારા અગ્નિનો જન્મ થયો. અગ્નિની પત્ની સ્વાહાથી એને ત્રણ પુત્રો થયા હતા અને પ્રથમનું નામ પાવક હતું. મુણ્ડકોપનિષદના વિધાન પ્રમાણે અગ્નિની સાત જીભો છે અને આ 7 જીભોનાં નામો છે : કાલી, કરાલી, મનોજવા, સુલોહિતા, સુધૂમ્રવર્ણા, સ્ફુલિંગીની અને વિશ્વરુચિદેવી ! પુરુષસુક્ત ગ્રંથમાં 17મા મંત્રમાં જણાવ્યું છે કે પરમેશ્વરે અગ્નિના પરમાણુ સાથે જલના પરમાણુઓને મેળવીને પાણીનું સર્જન કર્યું ! જલ કે પાણી માટેનો એક સંસ્કૃત શબ્દ છે : અગ્નિભૂ ! એટલે અગ્નિમાંથી પાણીનો જન્મ થયો છે?