· યુ.કે. સહિત ઘણા બધા યુરોપિયન દેશોમાં વ્યાજ વિનાની સ્ટુડન્ટ લોનની પધ્ધતિ છે, જે આપણા કરતાં અલગ છે. સ્ટુડન્ટ લોનનો મતલબ કમાણી નહી પણ ‘દેશના ભવિષ્યમાં રોકાણ’ એમ કરવામાં આવે છે. યુનિવર્સિટી કે કૉલેજની ફી વધારે હોય છે (અને વધતી જાય છે.) માટે અહીંની બેંકમાંથી વિદ્યાર્થીને સરળતાથી લોન મળી શકે તેવી વ્યવસ્થા હોય છે. એક લિથુએનીઅન મિત્રએ આપેલી માહિતી મુજબ તેને લોન લેવા બેંકમાં માત્ર ચાર જ દસ્તાવેજ આપવા પડ્યાં- યુનિવર્સિટી તરફથી કોર્સની ફી અને અન્ય ખર્ચને લગતો પત્ર, સરનામાનો પુરાવો, પાસપોર્ટ અને એન.આઇ. કાર્ડ. આ ચાર વસ્તુ સાથે તે બેંકમાં ગઈ અને અડધો કલાકમાં બધું કામ પતી ગયું. યુનિવર્સિટીને પ્રથમ સત્રની તેની ફી અને હોસ્ટેલના ખર્ચનો ચેક ત્રીજા દિવસે મળી ગયો (અને બાકીના સેમિસ્ટર શરૂ થવાના હોય તે વખતે ચેક મળી જશે તેવો બેંકનો પત્ર પણ). આટલે સુધી તો બધું બરાબર લાગે છે, પણ આગળની વાત આપણને આશ્ચર્ય પમાડે તેવી છે. આ લોન લેવા માટે કોઈ પ્રકારની ફી નથી ભરવી પડતી કે કોઈ પ્રકારનું વ્યાજ પણ નથી ભરવું પડતું. અને લોન ચૂકવવાની ત્યારે જ કે જ્યારે કોર્સ પતી ગયા પછી સંતોષજનક પગાર સાથેની નોકરી મળે. ધારોકે £૫૦૦૦ ની લોન લીધી છે, તો કોર્સ પત્યા પછી અને વ્યવસ્થિત નોકરી મળ્યા પછી £૨૫ કે £૫૦ કે તેથી પણ ઓછા માસિક હપ્તા ભરીને શાંતિથી માત્ર અને માત્ર £૫૦૦૦ જ પાછા આપવાના. જ્ઞાતિ-જાતિના આધારે ફી ઘટાડવી કે શિષ્યવૃત્તિઓ આપવી કે ઓછા ગુણ હોવાં છતાં એડમિશન આપવા કરતા શું આ વધારે સારો વિકલ્પ નથી?