ક્ષેત્રફળ 65,589 માઈલ છે. તેમાં બ્રિટિશ ગુજરાત 10,143 અને દેશી રાજ્યોવાળું ગુજરાત 55,244 અને ફિરંગી ગુજરાત 202 માઈલ છે. આમ રાજ્યવહીવટની એકતા નથી. બ્રિટિશ ગુજરાત એક સ્થળે અને એક જથ્થે નથી પણ છૂટુંછવાયું છે. દેશી રાજ્યોમાં કચ્છ (7,616 માઈલ) અને વડોદરા (8,182 માઈલ) , કાઠિયાવાડ (20,882 માઈલ) અને ખંડસ્થ ગુજરાતનાં દેશી રાજ્યો (18,564 માઈલ) છે. એમાં પહેલાં બે બાદ કરો તો પાછલા બે નાનામોટા ભાગોનો સુમાર નથી. રાજ્યવહીવટની જ્યાં જુઓ ત્યાં દીવાલો ચણાવેલી છે. આજની નથી ચણાવેલી પણ સૈકાઓથી. તેનો વારસો કેવો ભોગવીએ છીએ તેનું વર્ણન હવે પછી કરવાનો છું.