કસ્તૂરબા એક સામાન્ય સ્ત્રી હતાં. તેઓ દ્રઢચિત તથા શ્રદ્ધાપ્રાણવાળી વ્યક્તિ હતાં. તેમનું જીવન જોડાયું એક ક્રાંતદર્શી મનીષી સાથે, એક વિલક્ષણ પુરુષની સાથે, જેમનું નામ હતું મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી. નાની ઉંમરમાં લગ્ન થયાં. યૌવનના વિકારોના ઉતાર-ચઢાવ જોયા. એકબીજા પ્રત્યે આકર્ષિત-આસકત થયાનો તબક્કો પણ તેઓએ જોયો. બન્નેને પરસ્પરનો પરિચય થવા લાગ્યો. પછી તેઓ દક્ષિણ આફ્રિકા પહોંચ્યાં. દક્ષિણ આફ્રિકાનું તેઓનું સહજીવન રોમહર્ષક હતું. બે વ્યક્તિઓના સયુંકત પરાક્રમનો તથા વિલક્ષણ, વિચક્ષણ, ધ્યેયનિષ્ઠ વ્યક્તિની સાથે, સદા-સર્વદા સાવધાન અને જાગ્રત વ્યક્તિની સાથે સંસાર માંડવો, એ કેટલી મોટી પરીક્ષા અને કસોટી કસ્તૂરબાની રહી હશે, એ કોઈ વાર વિચારવું જોઈએ. ગાંધીજી પોતે પોતાનું નવનિર્માણ કરી રહ્યા હતા. તેમની ઉપસ્થિતિ જાણે કે સામે ચોવીસ કલાક શક્તિશાળી પ્રજવલિત સર્ચલાઈટ !