આ જ વિજ્ઞાાન પરથી સ્વામી વિવેકાનંદ એ તારણ પર પહોંચ્યા હતા કે ભારતના લોકો પહેલી નજરે ઘાર્મિક દેખાતા હોવાથી સત્ત્વગુણી લાગે છે પરંતુ અસલમાં તેઓ તમસ ગુણમાં લિપ્ત છે. તેઓ પુરાણોમાં આપેલી કથાઓને અને ભ્રષ્ટ બ્રાહ્મણોએ બતાવેલા ક્રિયાકાંડોને હિંદુ ધર્મ સમજી બેઠા છે. એ ક્રિયાકાંડો કરીને તેઓ સંતોષી થઈ ચૂક્યા છે કે જીવનના અર્થને તેમણે સર કરી દીધો છે. તેમનામાં ઉત્પન્ન થયેલો આ સંતોષ તેમને વિકાસ સાધવાથી તો ઠીક પૂરતું ભરણપોષણ મેળવવાથી પણ દૂર રાખે છે. આ તમો ગુણ નથી તો બીજું શું છે ? હિંદુ ધર્મ ક્રિયાકાંડોમાં નથી હિંદુ ધર્મ ઉપનિષદોના જ્ઞાાનમાં છે અને જ્યાં સુધી એ જ્ઞાાનનો આત્મ સાક્ષાત્કાર ન થાય ત્યાં સુધી સાચો ધર્મ ઉત્પન્ન થતો નથી. અને તે આત્મસાક્ષાત્કાર માટે તો સાંસારિક ભોગવિલાસ મેળવવા કરવો પડે તેના કરતા અનેકગણો વધારે પરિશ્રમ કરવો પડે છે. તમોગુણી પરિશ્રમ કરી શકતો નથી તે આળસ માટેના બહાના શોધે છે અને ભારતમાં આધ્યાત્મિક હોવું એ આળસુ બનવાનું એક બહાનું બની ચૂક્યું છે.