સુઃખ અને દુઃખની મનુષ્યકૃત સમજણ કદાચ ધર્મોથી જ અપાઇ છે, જો ધર્મ ન હોત તો સુઃખ કે દુઃખની, પ્રચલિત, વ્યાખ્યાઓ પણ ન હોત. હા પશુઓની જેમ શરીરગત કે સ્વભાવગત સુઃખ દુઃખ જણાય ખરા, કોઇ લાકડી મારે તો શારીરિક દુઃખ થવું સ્વાભાવિક છે, ટોળાનું એકાદ પશુ અલગ થઇ જાય તો બે ઘડી તેનો અહાંગરો લાગવો પણ સ્વાભાવિક છે, ટાણે ભોજન ન મળે કે ભોજન છીનવાય જાય તો થતું દુઃખ પણ જીવમાત્રને સ્વાભાવિક છે, પરંતુ કોઇનું ભોજન છીનવી લીધા પછી પ્રશ્ચાતાપરૂપે થતું દુઃખ કે કોઇને ભોજન કરાવ્યા પછી થતું પરમાર્થરૂપી સુઃખ માત્રને માત્ર ધર્મોની દેણ છે. હવે આપણે કહી શકીએ કે આ બધા માટે ધર્મોની શી આવશ્યક્તા છે ? આપણે સદબુદ્ધિથી કે સારા વિચારો વડે પણ આ બધું તો કરી શકીએ. ચોક્કસ, પણ આ સારૂં અને ખરાબની સમજણ આદીમાનવમાં ધર્મને કારણે જ ઉદ્‌ભવી હશે ને ! (કે પછી સારા-ખરાબની સમજણને કારણે ધર્મ ઉદ્‌ભવ્યા હશે ?) ટુંકમાં કહું તો, ભુતકાળમાં ધર્મોએ આપણને એટલા સમજદાર જરૂર બનાવ્યા કે હવે આપણે એમ કહી શકીએ કે અત્યારના પ્રચલિત પ્રકારોના ધર્મની આપણને બહુ જરૂરીયાત નથી !!! તો આ હતા આપના સવાલો અને મારા જવાબો ! (કૌન બનેગા કરોડ… માં આપ્યા હોય તો કેટલા પડાવ પાર થયા હોત ભલા ?)