ધર્મના મૂળ મુદ્દા પર આવીએ. માણસની પાર વિનાની અંધશ્રદ્ધાઓને કારણે ધર્મમાં એટલી વિકૃત્તિઓ પ્રવેશી ગઈ છે કે આજે ધર્મ ન પાળવા કરતાં પાળવાથી વધુ મુશ્કેલીઓ ઊભી થાય છે. નાસ્તિકો ભગવાનનું અસ્તિત્વ નથી એમ કહીને શાંતિથી બેસી રહે છે. પણ આસ્તિકો શ્રદ્ધાને નામે મોટું ધર્મયુદ્ધ આચરી બેસે છે. એશ-આરામબાપુ અને નારાયણ સાંઈ નાસ્તિક હોત તો સેંકડો સ્ત્રીઓ બચી ગઈ હોત. (પેલી ભોગ બનેલી સગીરા પણ નાસ્તિક હોત તો બાપુના આશ્રમમાં જવાનું તેને ના સૂઝ્યું હોત) દોસ્તો, દરેક સત્ય વાત શક્ય હોતી નથી. બધાંને રાતોરાત નાસ્તિક બનાવી દઈ શકાતા નથી. પણ સત્ય અને ન્યાયનો ધરમકાંટો બન્નેનો સરખો ન્યાય કરે છે. આસ્તિક નાસ્તિકને વચ્ચે લાવ્યા વિના એક વાત છાતી ઠોકીને કહી શકાય, કોઈ પણ વ્યક્તિ દુષ્ટતા આચરે તો તેનો બચાવ ન થઈ શકે. એક સત્ય વારંવાર સમજાય છે, દેશના તમામ હિન્દુ મુસ્લિમો નાસ્તિક હોત તો (અથવા વધુ સાચું એ કે તેઓ સમજદાર આસ્તિકો હોત તો) મંદિર મસ્જિદનો કલહ ના થતો હોત. વિનોબા ભાવેએ કહેલું : ‘બે ધર્મો કદી લડતાં નથી. બન્ને ધર્મના અજ્ઞાની અનુયાયીઓ લડે છે’ એક ‘ધર્મખોર હિન્દુ’ અને એક ‘ધર્મખોર મુસ્લિમ’ જીદે ચઢે તો ધર્મયુદ્ધના નામે ધીંગાણું થાય છે. પણ સજ્જન હિન્દુઓ અને સજ્જન મુસ્લિમો ભેગાં મળે તો એ સ્થળે ધર્માદા હૉસ્પિટલ બને અને ઈશ્વર અલ્લાના લાખો ગરીબ ભક્તોનો મફત ઈલાજ કરે. ધર્મના મૂળિયા જીવનમાં પડેલા છે. પણ માણસ સ્થૂળ ધર્મથી નહીં, બુદ્ધિયુક્ત ધર્મથી જ સુખી થઈ શકે. એ કારણે ધર્મ કદી બુદ્ધિ વગરનો ન હોઈ શકે. વાત ન સમજાય તો હવે આગળ વાંચો. ભૂખ એ કુદરતી પ્રકૃતિ છે, અને અન્ન વિના માણસ મૃત્યુ પામી શકે છે. એથી ભૂખ્યાને અન્ન આપવું એ ધર્મ કહેવાયો. એ કારણે જ ભોજનને ‘અન્નદેવતા’ કહેવામાં આવે છે. જળ વિના જીવન અશક્ય છે એથી તરસ્યાને પાણી પાવું એ ધર્મ કહેવાયો. (ઉનાળામાં લોકો તરસ્યા મુસાફરો માટે પરબ માંડે છે) દ્રષ્ટિ વિના માણસની જિંદગી નકામી થઈ જાય છે. એથી અંધજનો માટે ચક્ષુદાન કરવું એ ધર્મ કહેવાયો. એ રીતે રક્તદાન, દેહદાન, કીડનીદાન, વિદ્યાદાન, વસ્ત્રદાન, અન્નદાન એ સર્વ શબ્દો સાથે ‘દાન’ શબ્દ જોડાયો છે. યાદ રહે પૂજાપાઠ, આરતી, ધૂપ, દીપ, હોમ-હવન જેવા કર્મકાંડોનો ઉલ્લેખ વેદ ઉપનિષદોમાં ક્યાંય નથી. એ બધું પાછળથી ધર્મગુરુઓએ ઘુસાડ્યું છે. પરંતુ માણસની જીવનલક્ષી જરૂરિયાતો પરાપૂર્વથી ચાલી આવે છે એથી ઉપર જણાવ્યા તે સર્વ પ્રકારના દાન કરવા એ આજનો શ્રેષ્ઠ માનવધર્મ છે. અને એથીય સર્વશ્રેષ્ઠ તો એ જીવનધર્મ ગણાય.