એક જમાનો એવો હતો જ્યારે રાજાઓ પર ઋષિઓ રાજ્ય કરતા કારણ કે ઋષિસત્તા આગળ રાજ્યસત્તા માથું નમાવતી. બ્રહ્મર્ષિ નેતા હતા અને રાજર્ષિ બીજે નંબરે હતા.બ્રહ્મતેજના નિયમનમાં રાજતેજ કામ કરતું. દશરથ ઊભા થઈને વસિષ્ઠને આસન આપતા.સમય અને સૃષ્ટિના પલટા સાથે આ પરિસ્થિતિમાં પણ પરિવર્તન આવ્યું. સમય જતાંગુરુઓ રાજ્યાશ્રયી બન્યા. સૌ પ્રથમ રાજ્યાશ્રય સ્વીકારનાર શિક્ષક ગુરુ દ્રોણ હતા. કદાચત્યારથી જ શિક્ષકની પ્રતિષ્ઠા સમાજમાં ઘટતી રહી છે. ગુરુ શબ્દનો અર્થ જ અંધકાર દૂરકરનારો એવો થાય છે. સમાજમાંથી અજ્ઞાનરૂપી અંધકાર દૂર કરવાનું કામ શિક્ષકનું છે.સાચા શિક્ષણ દ્વારા જ એ થઈ શકે.પરંતુ સાચું શિક્ષણ એટલે શું ? આ પ્રશ્નનો જવાબ આપવા ઘણા ચિંતકોએ પ્રયત્નકર્યો છે. અંગ્રેજીમાં જેને Education કહે છે તે શબ્દમાં બે શબ્દો છે : “E” અને “Duco'. 'E'નોઅર્થ ‘out of” (ની બહાર) એવો થાય છે અને ‘Duco' નો અર્થ “I lead નો અર્થ (હું દોરું છું.)એવો થાય છે. આમ, શિક્ષણ એ બાળકની શારીરિક, માનસિક અને આત્મિક શક્તિને બહાર આણવાની કળા છે. આવું કરનારા શિક્ષક એ કલાકાર છે. બાળકની સર્વદેશીય પ્રતિભા ખીલવનારો એ કસબી છે. વિશ્વોદ્યાનનાં માનવકુસુમોને ખીલવનારો એ માળી છે.(ગુણવંત શાહ અને ધનવંત દેસાઈ, શિક્ષણ દર્શન, (છઠ્ઠી આવૃત્તિ, અમદાવાદઃ બી.એસ. શાહ પ્રકાશન, 2004-2005), જે અંગ્રેજી શબ્દનો અર્થ કેળવણી કરવામાં આવ્યો છે તેનો મૂળ અર્થ ‘બહાર ખેંચી લાવવું છે. એટલે કે આપણામાં જે શક્તિઓ છૂપી પડેલી હોય તેને પ્રયત્નપૂર્વક બહાર લાવવી એ જ ભાવ કેળવણી શબ્દનો છે. અમુક વસ્તુ આપણે કેળવીએ એનો અર્થ તેની જાત અથવા તો તેનો ગુણ બદલીએ એમ નથી, પણ તેમાં જે છૂપી રહેલા ગુણો હોય એને આપણે પ્રગટ કરીએ. તેથી કેળવણીનો અર્થ ખીલવણી પણ કરી શકાય. આ અર્થ વિચારતાં અક્ષરજ્ઞાન એ કેળવણીમાં ન ગણાય. પછી ભલે એ જ્ઞાન આપણને એમ.એ. બનાવે કે કોઈ સંસ્કૃત પાઠશાળામાં આપણે શાસ્ત્રી તરીકે શોભીએ એટલું સંસ્કૃત આપણને જ્ઞાન મળ્યું હોય. ઊંચામાં ઊંચું અક્ષરજ્ઞાન પણ કેળવણી અથવા ખીલવણીમાં ભલે એક સરસ સાધન હોય, પણ એ પોતે કેળવણી તો નથી જ. કેળવણી કંઈક નોખી વસ્તુ છે. મનુષ્ય શરીર, મન અને આત્મા એ ત્રણ વસ્તુનું બનેલું પ્રાણી છે. એમાં આત્મા એ મનુષ્યમાં સ્થાયી ભાગ છે, એને અર્થે શરીરનો અને મનનો વ્યાપાર શોભે. તેથી જે વડે આત્માની શક્તિઓ પ્રગટ થાય એવી વસ્તુનું નામ કેળવણી કહી શકાય.