એક મોટી ચર્ચા એવી ચાલી રહી છે કે જેને આપણે શરીર કહીએ છીએ તે જડ દ્રવ્યનો સમૂહ, એ જેને આપણે જીવ કે વિચાર વગેરે કહીએ છીએ તે શક્તિના પ્રાદુર્ભાવનું કારણ છે, અથવા વિચાર શરીરના પ્રાદુર્ભાવનું કારણ છે. જગતના ધર્મો તો અવશ્ય એમ માને છે કે જે શક્તિને વિચાર કહીએ છીએ તે જ શરીરને ઉત્પન્ન કરે છે, તેથી ઊલટું નહીં. આધુનિક વિચાર ધરાવતા કેટલાક સંપ્રદાયો માને છે કે જેને આપણે વિચાર કહીએ છીએ તે શરીરરૂપી યંત્રના ભાગોની ગોઠવણનું પરિણામ માત્ર છે. આત્મા, કે વિચારસમૂહ, કે તમે તેને ગમે તે નામ આપો, પણ તે શરીરરૂપી યંત્રનું જ પરિણામ છે, શરીર અને મગજને બનાવનાર ભૌતિક અને રસાયણિક પદાર્થોના સંમિશ્રણનું પરિણામ છે. એ પક્ષને જો તમે માન્ય રાખો, તો પણ એ પ્રશ્નનો જવાબ મળતો નથી. શરીરને બનાવનારું તત્વ કયું છે ? એવું કયું બળ છે જે અણુઓને શરીરના આકારમાં એકઠાં કરે છે ? જે બળ આસપાસના જડ દ્રવ્યના સમૂહને લઈને મારા શરીરને એક આકાર આપે છે. બીજાના શરીરને બીજો આકાર આપે છે, તે બળ કયું છે ? આ અગણિત ભેદો કોણ પાડે છે ? આત્મા નામનું બળ શરીરના પરમાણુઓના મિશ્રણનું પરિણામ છે એમ કહેવું તે તો ગાડીને ઘોડાની આગળ મૂકવા બરાબર છે. આ મિશ્રણ બન્યું કેવી રીતે ? આ મિશ્રણને બનાવનારું બળ ક્યાં હતું ? જો તમે એમ કહો કે કોઈક બીજું બળ આ સંમિશ્રણનું કારણ હતું, અને આત્મા આ પદાર્થનું પરિણામ હતું અને પદાર્થના અમુક જથ્થાને ભેગો કરનાર આત્મા પોતે તે સંમિશ્રણનું પરિણામ હતો, તો તે કંઈ જવાબ નથી. આપણે એવા સિદ્ધાંતને સ્વીકારવો જોઈએ કે જે બધી નહીં તોય મોટાભાગની બધી હકીકતોને બીજા ચાલુ સિદ્ધાંતની સાથે વિરોધમાં આવ્યા વગર સમજાવી શકે.