દરેક મહિને સ્ત્રીના શરીરમાં રહેલા અંડાશયમાંથી એક અંડકોષ નીકળે છે. જે પુરુષબીજ ધ્વરા ફલિત થઇ ગર્ભનિર્માણના કાર્યને આગળ ધપાવે છે. આ બીજ એક ચોક્કસ સમયે ફૂટીને નીકળતું હોય છે. આથી જો એ સમય દરમિયાન એનો પુરુષબીજ સાથે સંપર્ક ના થાય તો ગર્ભ ફલિત થતો નથી. અંડકોષમાંથી બીજ ફૂટવાની ઘટના સામાન્ય રીતે 12-13 વર્ષની ઉંમરથી ચાલુ થતી હોય છે. જો ગર્ભ ફલિત ના થાય તો એ મહિને માસિક સ્ત્રાવ કે રજો સ્ત્રાવ થઇ જતો હોય છે. આ ચક્ર દર મહિને પુનરાવર્તન પામતું રહે છે. રજોસ્ત્રાવને આયુર્વેદમાં ‘ગર્ભાશયે સારેલા આંસુ' પણ કહેવાય છે. સામાન્ય રીતે સ્ત્રીના શરીરમાં બે અંડાશય રહેલા હોય છે. દર મહિને આમાંથી એક-બે બીજ નીકળતાં હોય છે. જો એ ફલિત થાય તો ગર્ભ અને નહિ તો રજો સ્ત્રાવ આ પ્રક્રિયા સ્ત્રીની 45-50 વર્ષની ઉમર સુધી સતત પુનરાવર્તિત થતી રહે છે. પરંતુ એક સમય એવો આવે છે કે અંડકોષમાંથી બીજ ફૂટતા નથી. આ સમયે રજો સ્ત્રાવ પણ થતો નથી. આ ઘટનાને રજો નિવૃત્તિ એટલે કે મેનોપોઝ કહેવાય છે. સામાન્ય રીતે ભારતમાં રજો નિવૃત્તિની ઉંમર 50-55 વર્ષની ગણી શકાય. જો કે હાલના સમયમાં આશ્ચર્યજનક રીતે આ ઉંમરમાં ઘટાડો જોવા મળી રહ્યો છે. આજકાલ રજો નિવૃત્તિ 40-45 વર્ષમાં પણ જોવા મળી રહી છે. જેના કારણોની ચર્ચા ફરી ક્યારેક કરીશું. રજો નિવૃત્તિ એટલે સ્ત્રીની એવી અવસ્થા કે જેમાં તેનું નિરંતર ચાલતું એટલે કે દર મહિને આવતો માસિક સ્ત્રાવ એક વર્ષ કે તેથી વધારે સમય સુધી જોવા જ ના મળે. માસિક ચક્રની પ્રક્રિયા અંત:સ્રાવોના સ્વરૂપે સમજીએ તો આ આખું ચક્ર મગજમાં આવેલા હાયપોથેલેમ્સ નામના ભાગ સાથે જોડાયેલું છે, જેમાંથી ગોનેડોટ્રોફીન રીલિસિંગ હોર્મોન બહાર પડે છે. જે પિચ્યુટરી નામની મગજની ગ્રંથિને કાબુમાં રાખે છે. પિચ્યુટરી ગ્રંથીમાંથી FSH અને LH નામનો અંત:સ્ત્રાવ નીકળતો હોય છે. જે સ્ત્રીના અંડાશયને કાબુમાં રાખતો હોય છે. આ નિયંત્રણમાં અંડાશય ઇસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોન નામના અંતઃ સ્ત્રાવ બહાર પડે છે. જે ગર્ભાશયની અંદરની દિવાલના વીક્સમાં પણ મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. આ અંતઃ સ્ત્રાવ માસિકચક્ર માટે પણ જરૂરી હોય છે. તેમજ જો ગર્ભધારણ થાય તો એના માટે પણ મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.