રાષ્ટ્રનો વિજ્ઞાનમય કોષ: દરેક નાગરિક માત્રના સંસ્કાર અને શીલનો સમૂહ રાષ્ટ્રનો વિજ્ઞાનકોષ છે. રાજાશાહીમાં "યથા રાજા તથા પ્રજા" તો લોકશાહીનું ઋત છે, "યથા પ્રજા તથા રાજા!" જો કે એ ખરું કે દરેક નાગરિકમાં સરખી વિવેકબુદ્ધિ ન હોઇ શકે. એટલે ગીતાકાર કહે છે, "યદ્ યદ્ આચરતિ શ્રેષ્ઠ:"(૩/૨૧) એટલે કે જેવું મોટા કરે, નાના તેને અનુસરે! આમ વિજ્ઞાન અથવા વિવેક એ નેતૃત્વનો ધર્મ છે. રાષ્ટ્રમાં આધ્યાત્મિક, રાજકીય અને સામાજિક એમ ત્રણ સ્તરે નેતૃત્વ ઉપલબ્ધ છે.