આજીવિકા મેળવવાના કંઈક પ્રકાર હોય છે. (૧) ભીક્ષા (૨) વેપાર (૩)ચોરી ભીક્ષા એટલે ભીખ માગવી એવું કંઇ નથી. ભિક્ષા એટલે સમાજ માટે ઘસાવવું અને સમાજ કૃતજ્ઞતાપૂર્વક જે કંઇક આપે, વ્યવસ્થા કરે, તેમાં સંતોષ માની જીવન નિર્વાહ કરવો પરંતુ આજે ઘણા ઠેકાણે ભિક્ષાનો દિવ્ય પ્રકાર ખલાસ થઈ ગયો છે. ભીખ ઉપર લોકો આવ્યા છે. ગરીબ ચિંથરે હાલ શું ભીખ માગે છે? અરે મોટ શ્રીમંતો,સોલીસિટરો, ડોક્ટરો,એન્જીનીયરો વગેરે ભીખ માગતા રહ્યા છે અને માગે છે. ફક્ત માગવાની પધ્ધતિમાં જ ફરક છે. એક કગરીને લાંબો હાથ કરીને માગે છે. અને એક કાઅળ ધરીને માગે છે. બીજો પરકાર વેપારનો નિંધ નથી કે દિવ્ય પણ નથી. બધેજ વેપારી પધ્ધતિ આવી ગઈ છે. મંદિરમાં પૂજારી પણ વેપાર કરતો હોય છે. ત્રીજો પ્રકાર એટલે ચોરી. ઓછૂ આપી વધારે લેવુ, અથવા કચુજ નહિ આપીને લેવું. સાત કલાકનો પગાર લઈ બે કલાક જ કામ કરવું તે પણ કર્મચોરી જ છે,પરંતુ જગતની આવી કવૃતિને બદલવી હોયી તો સાધુ પુરૂષો જ તે કાર્ય કરી શકશે અને શ્રી વાજશ્રવસ મક્કમતાથી ઉભા થયા. જડવાદનો વંટોળ તેમને પોતાને નિષ્ઠામાંથી તસુભાર પણ ન ડગાવી શક્યો. વાજશ્રવસની નિષ્ઠા જોઇ ભગવાને તેમને અપનાવ્યા. લોકો પણ તેના આ પરોપકારી વિચારોને અપનાવ્યા. તેમના દાળ-રોટલાની વ્યવસ્થા તો થઈ જ પરંતુ લોકો સામે આવીને તેમના ચરણોમાં ધનના ઢગલા કરવા લાગ્યા. તેમનું કાર્ય અવિરત ચાલતું હતું. આ વાસશ્રવસને એક સંતાન હતું અને તેનું નામ નચિકેતા. નાનપણથી જ વૈભવ અને સંસ્કારમાં ઉછરવા લાગેલા નચિકેતાએ એક દિવસ તેના પિતાશ્રીને પૂછ્યું, બાપુજી આ બધો વૈભવ શા માટે. વાજશ્ર્વસે કહ્યું કે બેટા તારા માટે તું મૉટૉ થઈને સુખથી તે ભોગવે તે માટે આ બધો વૈભવ રાખ્યો છે. નચિકેતા તેજસ્વી હતો. તે સિંહનો બાળક હતો. પોતાના પિતાની સાથે તે ફરતો હતો, તેમની તેજસ્વી વાણી દ્રારા ઉપનિષદનું તેજ તેણે પીધું હતું. તેણે બાપુજી તેમજ કહ્ર્તા હતા કે સિંહ પોતાનું ભક્ષ જાતેજ શોધી લે છે અને ગઈકાલનું ભેગુ કરેલુ સિંહ કદાપી ખાતો નથી. હું સિંહનો દિકરો છું તો પછી ગઈકાલનું ભેગુ કરેલું હું કેમ ભોગવું. આજનું ભક્ષ આજે ખાય વધેલું બીજા પ્રાણીઓ માટે છોડી દે છે. આજે રોટલો મેળવી થોડો ખાધો અને બાકીનો પુત્ર માટે ભેગો કર્યો. આ સિંહવૃતિ નથી. આતો કુતરાનું જીવન છે. બાપુજી મારે આવું જીવન નથી જીવવું. વાજસશ્રવસની આંખો ભીંજાઇ ગઈ,પુત્રનો ઇશારો સમજી ગયો. તેણે આવો પુત્ર આપવા બદલ ભગવાનનો ખુબજ આભાર માન્યો અને પુત્રના માથા ઉપર વ્હાલથી હાથ ફેરવ્યો. એક સવારે વાજશ્રવસ પોતાના ઘરના ઓટલે બેસી બધાને દક્ષિણા આપતો હતો, સારી સારી ગાયો દાનમાં અપાઇ ગઈ અને વસુકીને દુબળી ગાયો દાનમાં અપાઇ, તે વખ્તે બાળ નચિકેતા દોડતાં દૉડતાં પોતાના પિતા પાસે આવ્યો. તેણે જોયું કે બાપુજી દુબળી ગાયો દાનમાં આપી રહ્યા છે. દુબળી ગાયો દાનમાં આપવાથી બાપુજીની અવગતિ થશે. અવગતિમાંથી ઉગારવાના હેતુથી પુત્ર નચિકેતાએ પિતાજીને પૂછ્યું કે બાપુ આવી દુબળી ગાયો દાનમાં આપો છો તો પછી મને કોને દાનમાં આપશો? નચિકેતાને ખબર હતી પોતાની પ્રિય વસ્તું દાનમાં આપી શકાય. વસુકી ગયેલી દુબળિ ગાયો નહિ અને પોતે પિતાનો પ્રિય હતો. જો તેનું દાન આપે તો તેમની અવગતિ અટકે આ ભાવનાથી તેણે આ બાલીશ પ્રશ્ર્ન્ન પૂછ્યો હતો. દક્ષિણા લેવા આવેલા માણસોની હાજરીમાં પૂછાયેલા આવા વિચિત્ર પ્રશ્ર્નથી શ્રી વાજશ્રવસ મૂઝાયા શું જવાબ આપવો તે સુયું નહિ, પરંતું પ્રત્યેક જીવન યમને આપવું પડે છે. તેથી ઉતાવળમાં કંટાળીને વાજશ્રવસે કહ્યું કે યમને... જવાબ સાંભળી નચિકેતા યમલોક તરફ ભણી દોટ મૂકી. પોતાની જાતનું યમને દાન આપવા આજે મોટી મોટી વાતો થાય છે, અને કહે છે કે પુરૂષો પ્રકૃતિ ઉપર વિજય, હજુ તો ચંદ્ર ઉપર માત્ર પગ મૂક્યો છે. એ સમયે માનવી ત્રણેય લોકોમાં ફરી શકતો હતો. સ્વર્ગ, આકાશ,પાતાળ, પૃથ્વી તેમજ યમલોકમાં પણ જવા આવવાની સગવડો અને વ્યવહારો હતા. નચિકેતાએ યમલોક તરફ પ્રયાણ કર્યું. રસ્તામાં તેણે દિન-દુબળા એવા સેંકડો લોકોને યમલોક તરફ જતાં જોયા. તે બધા ઇન્સાફ માટે જતાં હતાં. પોતાના કર્મનું કાર્ડ લઈને જતા હતા. પરિક્ષાના ખંડમાં જતી વખતે વિધાર્થીઓને ડર લાગે છે. કારણકે પરિક્ષા માટેની પૂરતી તૈયારી કરી નથી. એમ આખુ જીવન ભોગવિલાસમાં ગાળનાર પ્રત્યેકને યમના દરબારમાં ડર લાગે છે. શું જવાબ આપીશું?પ્રત્યેકને ખબર છે કે અમે શું કર્યુ. તેથી રસ્તામાં દીન થયેલા ચહેરાઓ નચિકેતાએ જોયા. તેઓ બધા પોતાના જીવનનો હિસાબ આપવા જતા હતા, પણ આ બહાદૂર બાળક હિંમતપૂરવક ખૂમારીથી ચાલતો હતો. તેણે યમદૂતોને પુછ્યું મારે યમરાજને મળવું છે. ક્યાં મળશે? યમદૂતે કહ્યું તારે શું કામ છે. મને જણાવ. નચિકેતા તેજસ્વી હતો. તે આગળ ચાલવા લાગ્યો અને યમરાજના દ્રારે જઈને યમની પત્નિને પૂછ્યું યમરાજ ક્યાં છે? યમરાજની પત્નિ ડઘાઇ ગયા. મૃત્યુલોકનો કોઇ બાળક યમના દ્રારે આવે અને ખૂમારીપૂર્વક પૂછે કે યમરાજ ક્યાં છે. યમરાજની પત્નિએ સ્વસ્થ થતાં કહ્યું બહાર ગયા છે. નચિકેતા બોલ્યો ક્યારે આવશે? યમરાજની પત્નિએ કહ્યું કે ત્રણ દિવસ પછી પધારશે નચિકેતાએ યમદ્રારે ખાધાપીધા વિના આસન જમાવ્યું. યમરાજ ઘેર આવ્યા ત્યારે તેમને ખબર પડી કે એક બ્રાહ્મણ બાળક ખાધાપીધા વિના તેમના દ્રારે ત્રણ દિવસથી બેઠો છે. યમરાજે કહ્યું કેટલો તેજસ્વી બાળક છે. અહીંયા બધા દીન દુખીયા અને બાવડા થઈને આવે છે. ડરથી પોતાનું માથુ ઉંચું કરતા નથી. ત્યારે આ બાળક અભયતાથી આવ્યો. આખા જગત ઉપર જે મૃત્યુંનું સામ્રાજ્ય છે. તે મૃત્યુથી પણ તે ડર્યો નથી. મૃત્યુ પાસે બકરા સમાજ બની જનાર અરે મૃત્યુંના નામ માત્રથી જેમના હોંશ ઉડી જાય છે. તેવા લોકો ક્યાં અને ક્યાં આ વીર બાળક તમને આ બે વચ્ચે કાંઇ ફરક ના દેખાયો? યમરાજ પોતાની પત્નિને ઠપકો આપ્યો અને બાળકને પાસે બોલાવી પ્રેમપૂર્વક પૂછ્યું બાળક તારૂ નામ શું? તેણે કહ્યું-હું વાજશ્રવસનો પુત્ર નચિકેતા છું. અહીં આવવાનું પ્રયોજન? નચિકેતાએ કહ્યું-મને મારા પિતાએ તમને દાનમાં આપ્યો છે. તેથી આવ્યો છું. શ્રી યમરાજ બોલ્યા-ધન્ય એ તારા પિતાને અને ધન્ય છે. તેના આ પૂત્રને, માનવ હો તો તમારા જેવા હો. હું ખુબજ સંતુષ્ટ થયો છું. બેટા વરદાન માગ હું તારૂ કલ્યાણ વાછું છું. નચિકેતા બોલ્યો મહારજ હું અહઈં કંઇ લેવા નહિ પણ મારી જાતને સોંપવા આવ્યો છું. યમરાજ બોલ્યા એહું જાણુ છું. સિંહના દિકરા સિંહ જ હોય છે. અરે વાજશ્રવસનું નામ તો ભગવાન વિષ્ણુંના દરબારમાં પણ આદરથી લેવાય છે અને તેમનો તારા જેવો તેજસ્વી દિકરો કોઇની પાસે માગે નહિ. તે હું સમજું છું. પરંતું હે નચિકેતા મારી પત્નિએ તને સત્કાર નથી આપ્યો અને એ ભૂલના પ્રાયશ્રિતરૂપે હું તને ત્રણ વરદાન આપું છું. તારા જેવા તેજસ્વી બ્રાહ્મણ પુત્રને મારા ઘરે આવ્યા પછી પણ ત્રણ ત્રણ દિવસ સુધી ભૂખ્યા તરસ્યા ઘરની બહાર પડ્યા રહેવું પડ્યું તેનું મને અતિ દુખઃ થાય છે. મારૂ કલ્યાણ થાય તે માટે તુ મારી પાસે ત્રણ વરદાન માગ. આપવાવાળાનો કેટલો નમ્રભાવ છે. આખુ વિશ્ર્વ જેનાથી ધ્રુજે છે. તેને પ્રસંન્ન કરવો જ મુશ્કેલ છે તે યમરાજ ખુદ નચિકેતાને વરદાન સ્વીકારવા વિનવે છે. મારૂ કલ્યાણ થાય તે માટે તુ વરદાનનો સ્વીકાર કર. યમરાજ જેવા પ્રસંન્ન થઈને વરદાન આપે છે,ત્યારે આ વીર બાળક તેજસ્વીતાથી કહે છે કે હું લેવા નથી આવ્યો, આપવા આવ્યો છું ધન્ય છે. આ મા ભારતભૂમિને કે જેની ધુળમાં આવા તેજસ્વી અને દિવ્યસંતોનો નિર્માણા થયાં છે.