ફ્રાંસની ક્રાંતિના પિતા તરીકે ઇતિહાસનાં પાનાં પર નોંધાયેલા જીન જેક્સ રૂસો ઈ.સ. 1712-1778)એ પ્રકૃતિ તરફ પાચા વળવાની કરેલી હાકલથી માંડીને બીજી ઘણી બાબતમાં તેમણે કરેલી હિમાયતો માટે માનવજાત તેમની ઋણી છે, પણ રૂસોના ચરિત્રમાં વિરોધાભાસો ઘણા છે. તેમાં એક પોતાની જ દયા ખાધા કરવાની તેમની એક આદત ક્યારેક આપણને દંગ કરે છે, તો ક્યારેક રમૂજ પેદા કરે છે. તે હંમેશા પોતાની જાતની દયા ખાઈને કહેતા : ‘મારી તબિયત એટલી નરમ છે કે કંઈ ખબર પડતી નથી કે હું શું કરું ? અંગેઅંગમાં કળતર-આવી તબિયત સાથે, ભાગ્યે જ કોઈ લાંબું ખેંચી શકે !’ પણ હકીકતે રૂસોની તબિયતમાં એવી કોઈ ખરાબી હતી જ નહિ. એ કહેતા, કે રાત્રે મને ઊંઘ આવતી નથી. મને અનિદ્રાનો વ્યાધિ છે. પણ અનેક માણસોએ એવી જુબાની આપેલી છે કે અમે તેમને ઘણી વાર નસકોરાં બોલાવતાં સાંભળ્યા છે ! રૂસો દરેક બાબતમાં પોતાની જ દયા ખાય છે. મારી ગરીબી, મારી લાચારી, મારી માંદગી, અનેક લોકો દ્વારા મારી કનડગત. પણ એમની આવી લાગણી હકીકતો સાથે મુદ્દલ મેળ ખાતી નથી. એ ખરેખર ઈરાદાપૂર્વક જૂઠું બોલતા હતા એવું કહેવાનો આશય નથી પણ એ પોતે બીજાઓના સ્નેહ અને સહાનુભૂતિના એટલા ભૂખ્યા હતા કે તે મેળવવા માટે સતત બીજાના હૈયા ઉપર ટકોરા માર્યા કરતા અને બીજાનાં બારણા ઉપર એમના ટકોરા એટલે એમણે પોતાની જાત પ્રત્યે જ દયાના કાઢેલા આ બધા બુલન્દ ઉદ્ગારો ! હકીકતમાં રૂસોએ કિશોરકાળમાં અને જુવાનીમાં દુ:ખો-હાડમારીઓ જરૂર વેઠ્યાં હતાં પણ આમાં કશુ6 જ અસાધારણ ગણી શકાય તેવું જોવા મળતું નથી. રૂસો કરતાં સર્જક વોલ્ટરે ઘણું વધારે સહન કર્યું હતું.