એક દિવસ એક મિત્રે મને પૂછ્યું કે તમને એવું નથી લાગતું કે ગાંધીજી નિષ્ફળ ગયા ? મેં પૂછ્યું કે કેમ ? તો કહે કે ગાંધીજી એમની જિંદગીના અંતિમ દિવસોમાં સાવ એકલા પડી ગયા હતા. મેં કીધું, તમારી વાત અમુક અંશે સાચી છે. જીવનનાં અંતિમ વર્ષોમાં એમની એકલતા અને વેદના અસહ્ય છે, પણ તેનાથી એ નિષ્ફળ ગયા એમ ન કહી શકાય. હિમાળો ગાળવા જતા યુધિષ્ઠિર, યાદવાસ્થળી પછીના કૃષ્ણ, ક્રુસ પર ચડેલ ઈસુ અને ઝેરનો પ્યાલો પીતી વખતે સૉક્રેટીસ એકલા જ હતા ને ? એ અંતિમ પરીક્ષામાંથી જ મનુષ્યનું આંતર તેજ પ્રગટે છે. ગઈ કાલે મહાભારતની વાત કરી તેમાં પણ ચીર ખેંચાયા પછીની દ્રૌપદી એકલી જ હતી ને ? કોણ હતું તેની સાથે ? જે અર્જુનના પરાક્રમથી સ્વયંવરમાં એ તેને વરી હતી તે અર્જુન પણ કંઈ કરતો નથી. ધર્મનો અવતાર એવા યુધિષ્ઠિર પણ કંઈ ધર્મ બજાવતા નથી. ભીષ્મપિતામહ પણ નહિ, દ્રોણાચાર્ય પણ નહિ અને છતાં દ્રૌપદી પાર ઊતરી શેનાથી ? આત્મશક્તિથી. આ મુશ્કેલીઓ એ વિકાસ પામતા જીવનની પરીક્ષાઓ છે. જેમ-જેમ પાસ થતાં જઈએ તેમ-તેમ વધારે ને વધારે મુશ્કેલીની પરીક્ષા આપવી જ પડે. એ રામે આપી, કૃષ્ણે આપી, દ્રૌપદીએ આપી, ગાંધીજીએ આપી. તેમાં જ પૂર્ણતાનો અનુભવ સમાયેલો છે. આ પૂર્ણતામાં અહંકાર બિલકુલ નથી હોતો અને જો હોય તો કુદરત પ્રસંગ પાડે જ છે. મહાભારતનું યુદ્ધ જીતનાર અર્જુન એક સામાન્ય બહારવટિયાથી લૂંટાયો અને તેનું અભિમાન ઓગળ્યું. એટલે તો આપણી કહેવત છે ને – કાબે અર્જુન લૂંટિયો, વો હિ ધનુષ, વો હિ બાણ !