આ તો થઈ નાગપૂજાની પરંપરાની વાત. પણ જૂના કાળે નાગ પૂજાને પ્રચલિત કરનાર નાગજાતિ, તેની વસાહતો અને તેની આગવી સંસ્કૃતિ હતી. આ નાગ સંસ્કૃતિ અને સર્પોની પૂજાને સમજવા માટે આપણે ટોટેમનો આધાર લેવો પડે. જગતભરની તમામ જાતિઓઓની સંસ્કૃતિમાં ટોટેમનો સંબંધ જોવા મળે છે. જૂના કાળે નાગની પૂજા કરનારી આદિ માનવજાતિ પોતાના કબીલાની ઓળખ માટે માથે નાગનું ચિન્હ ધારણ કરતી. આ નાગજાતિ પોતાની ઉત્પતિ નાગવંશમાંથી બતાવતી. તેમના મુખિયા – રાજા આ રીતે પોતાના સંબંધ નાગ સાથે જોડતી આ જ માનવ જાતિનો સંબંધ નાગજાતિ સાથે જોડાયો હોવાનું સંભવિત છે.