જે રીતે આંદોલનોમાં ખેડૂતો, સ્ત્રીઓ, દલિતો, આદિવાસીઓ, મજૂરો સ્વતંત્રતા આંદોલનોમાં પ્રત્યક્ષ અને અપ્રત્યક્ષ રીતે સક્રિય રહ્યા હતા તેની સાચી ભૂમિકાને સ્વાતંત્ર્યઆંદોલનોના ઇતિહાસલેખનમાં ઓછું કે ગૌણ સ્થાન મળ્યું છે. આ આંદોલનોની મોટી સફળતાઓમાં આ વર્ગનું ઘણું મોટું પ્રદાન રહ્યું હતું. આઝાદીની લડત થકી રાષ્ટ્રનિર્માણનું જે પરિવર્તન થઈ રહ્યું હતું તેમાં નિમ્ન વર્ગની સક્રિય ભૂમિકા રહી હતી. એ દૃષ્ટિએ ગુજરાતમાં ઇતિહાસલેખનનું વિવેચન થાય એ જરૂરી છે. સ્વતંત્રતા આંદોલનો એ શોષિતો-પીડિતોનો મુક્તિ આંદોલનો હતા. ગુજરાતનાં ઇતિહાસલેખકોએ પ્રકાશિત, અપ્રકાશિત, શોધનિબંધો, અભિલેખાગારોની સામગ્રી, ખાનગી ડાયરીઓ, પત્રો, રૂબરૂ મુલાકાતો, આત્મકથાઓ, જીવનચરિત્રો, સમાચારપત્રો, પત્રિકાઓમાંથી મૂળ સામગ્રી પસંદગી કરી ઈતિહાસલેખન કર્યું છે. ગુજરાતમાં જે ઇતિહાસલેખન થયું છે. તેમાં મોટા ભાગના ઇતિહાસલેખકો ગાંધીજી અને ગાંધીવાદી કાર્યકરોની પ્રવૃત્તિઓથી અભિભૂત હોવાને લીધે સ્વતંત્રતા આંદોલનોના ઇતિહાસલેખનમાં જે સામગ્રી તપાસી છે તેમાં માત્ર ગાંધીવાદી દૃષ્ટિકોણને ધ્યાનમાં લીધું છે, તેને પરિણામે આ આંદોલનોના બીજા પાસાંઓના ઐતિહાસિક સત્યનું લેખન છુપાવી દીધું છે. આ લેખકોએ ગાંધીવાદના સમર્થનના વિરોધમાં કોઈ સામગ્રીને સહન કરી શક્યા નથી. ગાંધીવાદને અનુકૂળ હોય એવી સામગ્રીનો ઉપયોગ કરી લેખન કર્યું છે. ઇતિહાસમાં નિષ્પક્ષતા અને તટસ્થતા અનિવાર્ય છે. ગાંધીવાદના પ્રભાવ હેઠળ સત્યની અવહેલના તો ન જ થવી જોઈએ.