બુદ્ધિધન ફરી પુષ્કળ હસ્યો અને પોતાને મૂર્ખ ગણવા લાગ્યો: વળી એ તે વિચાર ? પોતાના તે પોતાના ને પારકા તે પારકા ! અા યે મૂર્ખાઈ જ કેની કે અાવા અાવા યે વિચાર કરવા ?–” વિચારમાળા પડતી મુકતાં મુકતાં કાંઈક ભૂતકાળ સાંભર્યો અને મ્હોં લેવાઈ ગયું. પોતાના મંદવાડમાં દુષ્ટરાયે મોકલેલી વિધવાએ પોતાના કુટુંબનું અપમાન કર્યું હતું – દીકરાની ઉપર બાપની પાસે ફરીયાદી કરવી નિરર્થક હતી – તે સાંભર્યું. પોતાના પક્ષના માણસોના દેાષ થતાં પ્રજા પોતાની પાસે ફરીયાદ કરવા નહીં અાવી શકે – બીચારી કચડાશે – પોતે પામ્યો હતો તેવી જ અવસ્થા કોઈને પામવા વખત આવશે તો એ પાપ કોને માથે ? અધિકારનો નીશો પોતાના માણસોને ચ્‍હડશે અને કદી જાણ્યો અજાણ્યો જુલમ કરશે તો પ્રમાદધનનો અથવા એવા બીજાનો જ – દેાષ "બુદ્ધિધન ! ત્હારી પાસે કોણ ક્‌હાડશે ?" એ પ્રશ્ને એનું મસ્તક ભમાવ્યું. “ હું હતો એવી જ દશામાં અાજ કેટલા હશે અને મ્હારાં માણસોથી છુંદાતાં ચંપાતાં તે અનાથ વર્ગનો શો અાશરો ર્‌હેશે ? અરેરે - શું કારભાર એટલે આવા ગુંચવારા ? – ઈશ્વર! મ્હારે તો કારભાર નથી જોઈતો ! અા ગુંચવારો – આ પાપ – કોણ વ્હોરે? - મ્હારે તો [ ૨૭૮ ] " દેવી–માતુ:શ્રી ! તમારે સારું લીધેલી પ્રતિજ્ઞા હું આજ તરી ઉતર્યો ! શઠરાય – દુષ્ટરાય - તમને ફળ ચખાડ્યું. પિતાજી, તમારો અભિલાષ પુરો પાડ્યો – મ્હોટી પદવીએ હું પહોંચી ચુક્યો. ત્યાં કાયમ ર્‌હેવું જ એવું વાક્ય તમે ક્‌હાડ્યું નથી. કારભાર સ્વીકારવો એ પ્રતિજ્ઞા મ્હેં કદી લીધી નથી. ઘરમાં રહી વાનપ્રસ્થ સ્વીકારવું – તો, દેવી, ત્હારો અભિલાષ હજી પુરો થવો બાકી છે. ઈશ્વરે ખાવા જેટલું આપ્યું છે. કારભાર રાણો મરજી પડે તેને આપે: એની ઈચ્છા હશે તો વિદ્યાચતુરને અા જગાએ લાવીશું એટલે પ્રમાદની પણ ચિંતા નહી ર્‌હે. હું અને મ્હારી દેવી - પુત્રને ગૃહસંસાર સોંપી - વનમાં જઈશું ! બસ – અા કડાકુટો ક્યાં સુધી કરવો – વળી ચિંતા કરવી – શું કરવાને ?”