સિક્કા બનાવતી એક ફેકટરીમાં કુલ દસ મશીન હતા. એકથી દસ ક્રમાંક તેને આપવામાં આવ્યા હતા. દરેક મશીન એક સમાન ક્ષમતાથી કામ કરતું હતું. કલાક સુધી બંધ મશીન ચાલુ રાખીએ તો દરેક મશીનથી બનતા સિક્કાની સંખ્યા સમાન મળતી. દરેક સિક્કાનું કદ સમાન અને વજન દસ ગ્રામ. એક વખત એક ચોક્કસ મશીનમાં કઈક સમસ્યા થઇ. તેમાંથી ઉત્પાદિત થતા સિક્કાનું વજન હવે દસનો બદલે નવ ગ્રામ થઇ ગયું. વજન ન કરીએ તો ખબર પણ ન પડે તેવો સુક્ષ્મ તફાવત હતો આ! બધાં મશીન સ્વયં સંચાલીત હતા. એટલે આ દસેય મશીનની દેખરેખ અને સંચાલન માટે એક જ ઓપરેટર હતો એ ખુબજ હોંશીયાર હતો. અન્ય વ્યક્તિને કદી વજન ન કર્યુ હોય તો ધ્યાનમાં ન આવે તેવો સિક્કાના વજનમાં મશીનની ખામીને કારણે આવેલો ફેરફાર યા કહો ઘટાડો તેના ધ્યાનમાં તરત જ આવી ગયો. મશીન રીપેર કરાવવા માટે તેણે પછી ટેકનીશિયનને બોલાવ્યો. ઓપરેટરના દિમાગમાં અચાનક એક મસ્ત વિચાર સ્ફુર્યો! જયારે ટેકનિશિયન મશીનનું સમારકામ કરવા આવ્યો ત્યારે ઓપરેટરે તેની સામે પોતાના મશીનની સમસ્યા તો જણાવી પણ કયા મશીનમાં ખામી છે. એ સીધુ કહી દેવાની ઉતાવળ ન કરી અને ઉખાણા સ્વરૂપે તેણે ટેકનિશીયનને પડકાર સ્વરૂપ વાત કરતા કહ્યું કે વજન કાંટાનો એક જ વખત ઉપયોગ કરીને શું તે કહી શકે કે કયા મશીનમાં ખામીવાળી સિક્કાનું ઉત્પાદન થાય છે? પેલો ટેકનિશિયન તો વિચારમાં પડી ગયો. દરેક મશીનમાંથી ઉત્પાદિત થયેલ એક એક સિક્કાનું એ વજન કરે તો જ ખબર પડે કે કયા મશીનમાં ખામી છે. પણ એ માટે દરેક મશીનમાંથી બનેલ સિક્કાનું વજન કરવુ પડે! પણ અહી શરત એ હતી કે વજન કાંટાનો ઉપયોગ તો એક જ વખત કરવાનો છે તેણે હાર સ્વીકારતા કહ્યું કે આ તો કપરું છે! હવે ઓપરેટરે આ કોયડો ઉકેલવાનો હતો. તેણે મસ્ત રીતે ઉકેલ લાવતા કહ્યું કે મશીનને ક્રમ આવેલો છે એ મુજબ પ્રથમ મશીનથી બનેલા સીક્કા, બીજા ક્રમના મશીન થકી બનેલ બે સિક્કા એમ આગળ વધતા જઇને દસ નંબરના મશીનથી બનેલો દસ સિક્કા લેવાના કુલ સિક્કા હવે થયા આ રીતે પંચાવન! બધાનું એક સાથે વજન કરવાનું! એ થવું જોઇએ પાંચસોને પંચીસ ગ્રામ! પણ એક મશીનમાં એક ગ્રામ ઓછા વજનના સિક્કા બન્યો છે એટલે જે નંબરના મશીનમાં ખામી હશે તેટલા ગ્રામ વજન ઓછું થશે. ઉદાહરણ તરીકે ચાર નંબરના મશીનમાં ખામી હશે તો કુલ વજન ચાર ગ્રામ ઓછુ એટલે કે પાંચસો છેતાલીસ થાય! આમ જેટલા ગ્રામની ઘટ રહી ગઇ. એ નંબરના મશીનમાં ખામી હતી એ વાતની ખબર પડી જાય આ તરકીબથી ઉકેલ મળી ગયા પછી આ કોયડો સાવ સામાન્ય લાગવા માંડે એવો છે ને કે અન્યથા માથું ખંજવાળીને દિમાગને ખુબ જ એ કસરત કરાવે એ પ્રકારનો! તર્ક અને શિસ્તનો સમન્વય અત્રે સધાતો જણાય! ઉકેલાય જાય એટલે કોયડો સાવ કોડી સમો સામાન્ય દીસે! જોકે કોડી પણ કદી સામાન્ય નથી હોતી એ પાછી અલગ અને રસપ્રદ વાત છે! ચાલો! વધુ એક કોયડો લઇએ! તેને ઉકેલવાની રીતની વાત અદભુત છે!