બંગાળને બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયે ‘શસ્ય-શ્યામલા’ કહી હતી અને તે જ ‘આનંદમઠ’ નવલકથાની પ્રસ્તાવનામાં દુઃખ અને ગૌરવપૂર્વક એક વાક્ય નોંધ્યું હતું.