સમજવાનું એ છે કે સંજોગો માણસે ઊભાં કરેલાં ભાત ભાતનાં તન્ત્રોને, એટલે કે સિસ્ટમ્સને આભારી છે. કુટુમ્બ જ્ઞાતિ સમાજ પ્રદેશ રાષ્ટ્ર વગેરે સંદર્ભોમાં અનેકાનેક તન્ત્રો છે –જે મારાં સપનાંને અમુક જ કદ-માપમાં ને ભાતમાં વેતરી નાખે છે. શિક્ષણ એક ભારે મોટી સિસ્ટમ છે. સંસ્કૃતિ અને સભ્યતા નામની સુપર સિસ્ટમનું એ પ્રવેશદ્વાર છે –ગેટ-વે. એ રસ્તે થઇને ‘હોવું’ નામનું માનવીય દ્રવ્ય કશાક બીબામાં ઢળાઇ જાય છે. અંદરના માણસને એ થોડા જ સમયમાં બહારની દુનિયામાં દોડે એવો બનાવી આપે છે. એવો માણસ શિક્ષિત સંસ્કારી અને સભ્ય કહેવાય છે. હવે, વિચિત્રતા તો જુઓ, આ શિક્ષિત સંસ્કારી ને સભ્ય ગણાતા બધા જ લોકો બીજાંનાં સપનાંને માટેની સિસ્ટમ્સ વિચારે છે, ને બનાવે છે પણ ખરા. પ્રપંચથી પ્રપંચ વિસ્તરે છે. એ લોકો સ્વર્ગ-નરક, પાપ-પુણ્ય, નીતિ-અનીતિ વગેરે જોડકાંઓ રચીને કુટુમ્બ જ્ઞાતિ કે સમાજને, કહો કે, પ્રજા સમગ્રને માનવતા અને જનકલ્યાણના રસ્તા બતાવે છે : અમુક સરિયામ રસ્તા. અમુક વાંકાચૂંકા. કેટલીક ભુલભુલામણીભરી ગલીકૂંચીઓ. બધો પ્રપંચ-વિસ્તાર. સપનાં અને સિસ્ટમ્સનું આ દ્વન્દ્વ ઘણું ધ્યાનપાત્ર છે. ચીની ફિલસૂફીમાં યિન્-યાન્ગનું એક પ્રતીક છે –સર્પના જડબામાં એનું પોતાનું પુચ્છ. મારું માનવું થયું છે કે સિસ્ટમ્સ અને ડ્રીમ્સ, એટલે કે સપનાં, એકમેકથી એ રીતે જોડાયાં છે. મારી દૃષ્ટિમાં સિસ્ટમ્સ યાન્ગ છે –બહિર્ વાસ્તવ. અને સપનાં યિન્ છે –આન્તર વાસ્તવ. હું છું, પણ મારું સમગ્ર હોવાપણું દુનિયાના જડબામાં ગ્રસ્ત છે. મારું સ્વ સર્વથી જકડાયેલું છે. સપનાં વારંવાર ઊડી જાય છે ને જાગીને જોઉં છું તો ? જગત, જગત જ દીસે છે! વ્યાખ્યાનમાં મારે એમ બતાવવું છે કે સિસ્ટમ્સ અને સપનાંના આ દ્વન્દ્વને તોડી શકાય છે. મારા વ્યાખ્યાનની આ ‘પ્રતિજ્ઞા’ છે. એનો લક્ષ્યવેધ કરી શકાય છે –જેમ અર્જુને મત્સ્યવેધ કરેલો. એટલે પછી મળે છે શું ? બહારના જકડાટથી છૂટકારો. ચોપાસ આન્તર વાસ્તવના પોતાના જ સત્ત્વનો વિલાસ. જ્યાં કશોક જીવનધર્મ ઝલમલે છે. કહો કે અન્તરમાં દીવા દીવા પ્રગટે છે !