પ્રાણાયામ કરવાથી મન શાંત બને છે અને તણાવમાં પણ રાહત મળતી હોય છે. અનેક પ્રકારનાં પ્રાણાયામ અંતર્ગત હવે ભસ્ત્રિકા પ્રાણાયામ અંગે વિગતો મેળવીએ. ભસ્ત્રિકા એટલે ધમણ. કપાલભાતિમાં આપણે શ્વાસ ધીરેથી લઇને એકાએક છોડતા હતા. અહીં જલદીથી લઇને એકાએક શ્વાસ છોડવાનો છે. આમ ઝપાટાબંધ, પરંતુ રીધમમાં એટલે તાલબદ્ધ શ્વાસ લેવાનો અને છોડવાનો, જેમાં ફેફસાં છેક નીચેથી ઉપર સુધી પૂરેપૂરી માત્રામાં ખુલે છે. આમ, ધમણની જેમ, જેવી રીતે હાર્મોનિયમની ધમણ હોય અથવા તો જૂના સમયમાં કલઇ કરવાવાળો અથવા તો લુહારની ભઠ્ઠી ઉપર હવા ઝીંકનારો જેમ ધમણ ચલાવતો તેમ આપણે ઝપાટાબંધ શ્વાસ લેવાનો અને છોડવાનો, તેને ભસ્ત્રિકા પ્રાણાયામ કહેવાય છે. આ ભસ્ત્રિકા પ્રાણાયામ ખૂબ જ જલદ અને પ્રખર શક્તિ સાથે ઉષ્મા ઉત્પન્ન કરનાર છે. ફેફસાંની કાર્યક્ષમતામાં જબ્બર ક્ષમતા અને ઊર્જા વધારવા ઉપરાંત, છેક નાકથી આખીયે શ્વાસનળી અને ફેફસાંનાં ઊંડાણથી પણ વધારે ડાયાફ્રામ સુધીના શ્વસનતંત્ર સાથે સંકળાયેલા સમગ્ર તંત્રને નિરોગી, સબળ અને વિશિષ્ટ કાર્યક્ષમતા આપે છે. આ પ્રાણાયામનો અભ્યાસ જો અસ્થમા ખૂબ જ એક્યુટ અથવા તો ખૂબ જ વકરેલી અવસ્થામાં હોય તો ન જ કરી શકાય.