તો બીજી પરંપરા-બ્રાહ્મણેતર જાતિઓમાં, સમાજના નીચલા ગણાતા થરમાં અને આદિવાસી-વનવાસી જાતિઓમાં-વિવિધ લોકસમુદાયોમાં સચવાયેલી ભક્તિ ઉપાસનાની ધારા તરીકે વહેતી આવી છે. જેમાં પોતાની ભક્તિ, પોતાની શ્રદ્ધા, પોતાનું અધ્યાત્મ, પોતાની સાધનાનું સમગ્ર વિધાન સ્વતંત્ર છે. પોતાના જ હાથમાં છે, પોતાની જ બોલી કે ભાષામાં, પરંપરાથી કંઠસ્થરૂપે જળવાતી ને જીવતી રહેલી આ વિદ્યા-સામગ્રી કે જે ગીત, સંગીત, કથા, નૃત્ય, સંવાદ, ભજનો, મહાકાવ્યો, લોકાખ્યાનો, પુરાકથાઓ, કથાગીતો વગેરેની પદ્ય-ગદ્ય મય મિશ્ર સ્વરૂપ્રધરાવતી ‘વાણી’ વિવિધ સ્વરૂપો ને પ્રકારોમાં વહેંચાયેલી છે, એમાં કોઈ સારભૂત તત્વ હોય તો તે છે ‘ભક્તિ’. જન્મથી માંડીને મૃત્યુ સુધીનો પ્રત્યેક ક્ષણે લોકસમુદાય આ ભક્તિની છાયા તળે જ વિશ્રામ મેળવે છે.