ભારતીય વિચાર અનેકત્વ, અનુરૂપતા, પરસ્પર નિર્ભરતા અને ઉત્ક્રાંતિને સમાંતરપણે ટેકો આપે છે. વૈવિધ્ય પ્રાકૃતિક, સહજ અને ઈચ્છનીય છે અને તે ઈશ્વરની સર્વવ્યાપક્તાની અભિવ્યક્તિ છે. જે રીતે વનમાં અસંખ્ય પ્રકારની જીવસૃષ્ટિ અને પ્રક્રિયાઓ થતી રહેતી હોય છે તેવી જ રીતે ધર્મનું આચરણ કરવા માટે અને ઈશ્વર સાથે સંવાદ સાધવા માટે પણ અગણિત માર્ગો છે. વિપુલ પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ ગ્રંથો, કર્મકાંડો, દેવતાઓ, ઉત્સવો અને પરંપરાઓ અરાજક્તા તરીકે ન ગણાતાં પરસ્પર એકબીજામાં એકરૂપ થઈને વણાયેલાં છે એવું મનાય છે અને સમય તેમજ સ્થળની માંગ પ્રમાણે આ બધું ફરી ફરીને એકબીજાને અનુરૂપ થતું રહે છે. જીવન પ્રદાન કરનારાં વનો અને પ્રકૃતિ માનવજાત એમની ઉપર પ્રભુત્વ સ્થાપિત કરે એવા વિચારની અવેજીમાં (જે એબ્રાહમિક ધર્મોમાં મનાય છે) એ બધાં મનુષ્યની જેમ બ્રહ્માંડના એક જ કુટુંબના સભ્યો છે એવી દ્રષ્ટિ છે. મહર્ષિ શ્રી અરવિંદ આ બાબત પાર ભાર દઈને કહે છે કે સ્વાભાવિક રીતે જ ભારતીય વિચાર અનેકરૂપતામાં વિશ્વાસ રાખે છે અને માને છે કે અનંતે તો પોતાને અનંત રૂપમાં વિધવિધ પ્રકારે પ્રસ્તુત કરવું જોઈએ. એની સામે પશ્ચિમની ધર્મ વિશેની વિભાવનાઓ મુજબ સંપૂર્ણ માનવજાત માટે એક ધર્મ [….], એક જ પ્રકારના સિદ્ધાંતો, એક જ પંથ, એક જ પ્રકારની ઉજવણી, એક જ પ્રકારના નિષેધો કે આદેશો, કે ચર્ચના પાદરીનો એક જ વટહુકમ.