માનવ ચેતનાના ઉત્ક્રાંતિ મોટા ભાગે વ્યક્તિત્વ વિકાસના મનોવિજ્ઞાનની ગતિવિધિ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે, તેના સિવાય, વ્યક્તિના સ્વ-નિર્ધારણના અન્ય તમામ માળખાકીય સ્વરૂપો અને પર્યાવરણ સાથે તેના સંબંધો, ખાસ કરીને, સમાજ સાથેના સંચાર અને જીવનના વિવિધ ક્ષેત્રોમાં પોતાની જાતને મનોવૈજ્ઞાનિક રીફ્લેક્શન ધ્યાનમાં લેવાનું અશક્ય છે.