આત્માતિક્રમણ કે પ્રગતિશીલતા એનું અનિવાર્યલક્ષણ બન્યું અને એની પ્રારંભિક અચેતન કે અવચેતન અથવા જડતાની અવસ્થાથી આત્મસભાંચેતનાના આવિર્ભાવનાની દિશામાં ગતિ થઈ.