ડૉક્ટર હેગડેવારજી કી મૃત્યુ કે પશ્ર્ચાત જબ શ્રી ગુરુજી કે કંધો પર સંઘકાર્ય કો વિસ્તાર એવમ્ દિશા દેને કા ગુરુભાર આયા થા તબ શ્રી ગુરુજી કી આયુ મહજ ૩૪ વર્ષ કી થી. સંઘ કાર્ય કો દેશવ્યાપી બનાના થા. પાકિસ્તાન કી માંગને જોર પકડ લિયા થા. ૧૯૪૨ કે ભારત છોડો આંદોલન મેં સ્થાન-સ્થાન પર સ્વયંસેવક સહભાગી હુએ થે. અનેકોં કો સશ્રમ કારાવાસ યા કહીં મૃત્યુદંડ કી સજા ભી હુઈ થી. પાકિસ્તાન કી માંગ કો લે કર હી ૧૯૪૬ કે ચુનાવ હુએ થે. મુસ્લિમ બહુલ ક્ષેત્રો મેં હિંદુ સમાજ પર આક્રમણ હો રહે થે. ‘ડાયરેક્ટ એક્શન’ કે કારણ બંગાલ મેં હિન્દુઓં કા મહાભીષણ નરસંહાર હુઆ થા. ભારત કો સ્વાધીનતા તો પ્રાપ્ત હુઈ કિંતુ સાથ હી દુર્દૈવ સે ભારત કા વિભાજન હુઆ. નયે પાકિસ્તાન મેં હિન્દુઓં કા ભીષણ કત્લ-એ-આમ શુ હુઆ. લાખોં કી સંખ્યા મેં અપને હી દેશ મેં હિન્દુઓ કો નિર્વાસિત હોકર આના પડા. ઉનકી સુધ લેને કે લિયે સ્વયંસેવકોં ને અપના સર્વસ્વ લગા દિયા. સ્વયંસેવકોં કે અલાવા ઔર કોઈ સહારા નિર્વાસિતોં કે લિયે નહીં થા. મહાત્મા ગાંધીજી કી હત્યા હોને સે પૂરા દેશ સ્તબ્ધ થા. ઇસકા જૂઠા આરોપ ગઢકર સંઘ પર પ્રતિબંધ લગાયા ગયા. યહ સ્વતંત્ર ભારત કી દ્વેષપૂર્ણ ગંદી રાજનીતિ કી શુરુઆત થી. સરકાર આરોપ સિદ્ધ ભી નહીં કર રહી થી. બાતચીત કે સભી માર્ગ બંધ હોને પર સ્વયંસેવકોને ઇસ અન્યાય કે ખિલાફ અભૂતપૂર્વ શાંતિપૂર્ણ સત્યાગ્રહ કિયા. અંતત: પ્રતિબંધ હટાયા ગયા. કમ્યુનિસ્ટ આંદોલન કા પ્રભાવ બઢ રહા થા. ઉસકે માધ્યમ સે દેશ મેં વિભાનજકારી તત્ત્વ સક્રિય હો ગયે થે. ૧૯૬૨ મેં ચીન કે આક્રમણ ઔર ભારતીય સેના કી ઘોર પરાજય સે નિરાશા કા વાતાવરણ થા. કમ્યુનિસ્ટોં ને ખૂલકર ચીન કા સમર્થન કિયા. ક્ધવર્જન કેન્દ્રિત ઈસાઈ ગતિવિધિ તેજ હો ગયી થી. ન્યાયમૂર્તિ નિયોગી આયોગ ને અપની જાંચ કે બાદ જો રિપોર્ટ દી ઉસ કે કારણ હી મધ્યપ્રદેશ ઔર તત્કાલીન ઉડીસા (ઓડિશા) મેં કોંગ્રેસ કા શાસન હોતે હુએ ભી ‘એન્ટી ક્ધવર્જન’ કાનૂન બનાયા ગયા. ચર્ચ કી શહ પર ઇસકા વિરોધ ભી હુઆ. ઇસ કાલખંડમેં શ્રી ગુરુજી દ્વારા સમય-સમય પર સ્વયંસેવક ઔર નાગરિકોં કે સામને પ્રકટ કિયે વિચારોં કા સંકલન ઇીક્ષભવ જ્ઞર વિંજ્ઞીલવતિં કે રૂપ મેં પ્રકટ હુઆ.