ભાષા આંખ, આંગળીઓ, કાન, શરીર, આત્માથી શીખવાની વસ્તુ છે, સ્ક્રૂ ડ્રાઇવર લઈને પ્રેસર ગેજની સામે જોતાં જોતાં પગથ ફૂટપંપ દબાવી દબાવી ભાષા ખોલી શકાતી નથી. આ દિમાગની ચીજ છે. હું માનું છું કે ભાષા શુષ્ક વ્યાકરણ દ્વારા નહિ પણ સંભળી સંભાળીને સંગીતની જેમ શીખવાની વસ્તુ છે... સંસ્કૃત ભાષા માનસ આજીવન શીખતો રહે છે. એ મારા રક્તચાપની લયની ભાષા છે. મારા અતીતરાગની ભાષા છે. મરણોન્મુખ બૌદ્ધિકનો સંસ્કૃત અંતિમ વિશ્રામ છે... પ્રાતઃ કાળે કૂકડો કૂકરે... કૂ... ક અવાજ કરે છે અને અને એ અવાજ પરથી પાણિનીએ હ્રસ્વ અને દીર્ઘ શોધ્યા હતા. 'કુ' ધ્વનિ અને 'કૂ' ધ્વનિ વચ્ચેનો ફર્ક કદાચ કૂકડાના અવાજમાં સૌથી વધારે સ્પષ્ટ છે. પ્રકૃતીઓના ધ્વનિઓ પરથી આપણે ઉચ્ચારણો કરતા ગયા અને ઉચ્ચારણો માટે સંજ્ઞાઓ પ્રકટાવી. અક્ષર, લિપિ, ભાષાના વિકાસની આજ પ્રક્રિયા રહી છે... આ અનુમાન વિશ્વ તદ્દન વૈજ્ઞાનિક કે તાર્કિક નથી. પણ એ રોચક છે. રોમાંચક છે. શબ્દથી અક્ષર સુધી અને સંજ્ઞાથી ધ્વનિ સુધીની સફર સાચી જ હોય એ પણ જરૂરી નથી. પણ ગાયની ખારીના ધૂળમાં પડેલા આકાર પરથી 'વ' અક્ષર જન્મ્યો છે એવું વિધાન છે. નટરાજના ત્રિશૂળ પરથી 'ર' આવ્યો છે. નર્તકના બાવડા પર પહેરતાં બાજુબંધના આકાર પરથી 'ઉ' આવે છે... આપણો 'ળ' કેવી રીતે આવ્યો હશે? વહેતા પાણીની ઉપર સપાટીની તરલ, નાચતા આકાર ઉપરથી? અને એ ખળખળતા પાણીના અવાજ પરથી આપણે 'ળ' પ્રકટાવ્યો હશે?