ખેર, માફી માગવી અને આપવી એ મેસેજ ફોરર્વડ કરવા જેટલી સહેલી વાત નથી. તે ખૂબ સમજણ માગી લેતી વાત છે. ઔપચારિકતા માટે માફી માગવાથી કષાયની એટલે કે વૃત્તિઓ બદલાતી નથી પણ કદાચ તેમાં ઉમેરણ થાય છે. જેમ કે એકજણે મને કહ્યું કે ‘એમની જેવી વ્યક્તિ જોડે જામે નહીં, તો ય સામે ચાલીને તેમને માફીનો મેસેજ કરી દીધો પણ તેમનો જવાબ આવ્યો નહીં. બોલો, હવે શું કહેવું?‘ કશુંય નહીં સાહેબ, આપણે માફી માગી જ નથી શકતા કે માફી આપી જ નથી શકતા. માફી માગવા અને આપવા માટે પહેલાં આત્મસંશોધનનું તપ કરવું પડે. જૈનધર્મમાં પર્યુષણએ તપ કરવા માટેનું પર્વ છે. મનને શાંત કર્યા બાદ જે દર્શન થાય ત્યારબાદ ક્ષમાપનાની સહજ સ્ફુરણા થાય છે. બાહ્ય તપ એટલે કે ઉપવાસનું મહત્ત્વ નથી જો તમારું અંતકરણ શુદ્ધ અને શાંત ન થાય. શાંત જળમાં પ્રતિબિંબ પણ સ્વચ્છ દેખાય. સાચા મનથી મગાતી માફી સામી વ્યક્તિને પણ ચોક્કસ જ અસર કરે જ છે. ફક્ત જૈન ધર્મમાં જ નહીં આપણા દરેક ધર્મોમાં ક્ષમાનું ખૂબ મહત્ત્વ છે. એવી જ રીતે મેનેજમેન્ટગુરુઓ પણ તેની નોંધ લે છે.