પ્રાચીન મિસ્ત્રકીટ, ટ્રોય, મિનોઅન માઇકિલિયન સંસ્કૃતિ, પર્સિપૉલિસ,રોમ આદિ હતા ત્યારે ખરેખર કેવા હતાં, તે ઉપર નવો જ પ્રકાશ પડતો ગયો, અને એ ખોદકામ અને બીજાં સંશોધનો વડે મળી આવેલાં સાધનો અન્યોન્ય ઘટના વડે ઉકેલતાં અને બેસાડાતાં, માત્ર સાહિત્યગ્રંથિત જૂના અહેવાલો સેંકડો વર્ષથી સૌ માનતા આવેલા તે એ પરંપરાસત્ય(ટ્રેડિશન), સાચ અને જૂઠ, વ્હેમ, મોટાઈ, અજ્ઞાન અ કેવળ કલ્પનાએ સર્જેલ કેડી તો અજબ ભુલભુલામણી છે, તે પકડાતું ગયું.