‘મહાભારત’માં દ્યુતનું ‘મોટીફ’ એક કરતા વધુ વખત આવ્યું છે. દ્યુતમાં હારેલો નળ રાજા મટી સામાન્ય જન બની ગયો છે. એની પત્ની દમયંતી; પ્રેમાનંદે પ્રયોજેલા શબ્દોમાં કહીએ તો નળની એ ‘મનગમયંતી’ની પણ એ જ દશા થઇ છે. નળ માનભંગ થયો છે, હતાશ થયો છે. એ આ સ્થિતિમાં આત્મતિરસ્કાર અનુભવે છે. શૂન્યતા અને દૈન્યના ભાવો એને ઘેરી વળે છે. એ નગરનો જીવ છે, નાગર છે અને હવે એની સામે અરણ્યવાસની સ્થિતિ આવી પડી છે. કવિએ નળની આ મન:સ્થિતિને ત્રણ સર્ગમાં આલેખી છે.