પછી આઝાદી આવી. સ્વાતંત્ર્યના એ સૂર્યનાં દર્શન થયાં, જેની ઝંખનામાં ગુલામીની અંધારી રાતો વિતાવી હતી, પણ ઉજાસ ફેલાતાં તો આકાશમાંથી લોહી વરસ્યું. દેશના ટુકડા થયા. ગલીઓમાં રક્તની નદીઓ વહી. ઘરઘરમાં આંસુ હતાં, આક્રંદ હતું. ભાઇભાઇ દુશ્મન બન્યા, ધંધા-રોજગાર બરબાદ થયા, ગામો ઉજ્જડ થયાં. આકાશ ઝાંખું થયું. આઝાદ ભારતનાં, નૂતન ભારતનાં જે અરમાનો ઉષ્મા આપતાં હતાં, ઠંડા પડી ગયાં. નવી વિપત્તિઓને સંભાળવામાં જ બધી શક્તિ ખર્ચાઇ ગૈ ને આઝાદીના શરૂઆતના તબક્કામાં નવસર્જનનું જે કામ ઊપડવું જોઈએ – ઊપડી શકત, તે ન ઊપડ્યું. એ સમય પણ વીત્યો. સમયની સૌથી મોટી ખૂબી એ જ છે કે તે વીતી જાય છે. હવે રાષ્ટ્રીય જીવનને ઊભું કરવાનું, તેનું સંમાર્જન કરવાનું કામ આપણી સામે છે. એ આપણું જ કામ છે, આપણે જ કરવાનું છે. આપણી ત્રુટિઓનો ટોપલો કોઇ બીજા પર ઢોળવાનો હક હવે આપણને નથી. નવનિર્માણનાં આ કામમાં ગાંધીજીના જીવનમાંથી આપણે ઘણું શીખવા જેવું છે. જીવનનું ઘડતર કરવા સૌથી પહેલી તો ઇચ્છાશક્તિ જોઇએ. બાળક મોહને હંમેશા સારપ શોધી, જેની પણ પાસેથી સદગુણ મળે, સદવિચાર મળે તે અપનાવતો રહ્યો. બીજાઓની ખામીને મહત્વ ન આપ્યું, પણ પોતાની ઊણપો પર બાજનજર રાખી. આમ સતત સાધનાથી ગાંધીજીએ પોતાનું જીવન પરિપૂર્ણ કર્યું. તેમનું મહાત્માપણું ઇશ્વરી દેન નથી, એ હિમ્મતવાન પુરુષાર્થી મનુષ્યની જીવનભરની કોશિશનું પરિણામ છે. એમની આ રીત દરેક સાચો ને પ્રામાણિક માણસ અપનાવી શકે, અજમાવી શકે ને વિકસી શકે.