આમ 5 તત્ત્વો, 5 તન્માત્રાઓ, 5 જ્ઞાનેન્દ્રિયો, 5 કર્મેન્દ્રિયો અને 4 અંત:કરણો મળી કુલ 24 તત્ત્વો થયાં. જેને પ્રકૃતિ (Matter) કહે છે. સ્વભાવે જડ એવી પ્રકૃતિમાં ચેતનાનો સ્પર્શ થાય ત્યારે તે જાગૃત અને કાર્યરત થાય છે. આ પચીસમું તત્ત્વ એ ચેતન તત્ત્વ કે જીવાત્મા.