વિજ્ઞાનના સંશોધન અને વિકાસ માટે નિરીક્ષણ અને પ્રયોગ પ્રધાન અભ્યાસપદ્ધતિઓ છે. આ બંને પદ્ધતિઓમાં પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો, પાંચ કર્મેન્દ્રિયો અને મન-બુદ્ધિ આ અગિયાર ઈન્દ્રિયો પ્રધાન કરણો છે, પ્રધાન માધ્યમો છે. પરંતુ ચૈતન્ય કે આત્મા ઈન્દ્રિયગમ્ય કે મનોગમ્ય પણ નથી. આત્મા ઈન્દ્રિયાતીત અને મનસાતીત છે. આમ હોવાથી નિરીક્ષણ અને પ્રયોગ દ્વારા આત્માનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી શકાય નહિ. આત્માનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવાનો એક જ ઉપાય છે અને તે છે – આત્માની અનુભૂતિ, આત્માનો સાક્ષાત્કાર !