એસ્કિમો દૂધ પીતા નથી કારણ કે ત્યાં દૂધ આપે એવાં પશુઓ નથી. આટલી ભયાનક ઠંડી હોવા છતાં એમણે સ્થળાંતર કેમ કર્યું નહીં? એ પ્રશ્નનો વિજ્ઞાન પાસે ઉત્તર નથી. પ્રજાઓનાં ઉત્થાનમાં સામાજિક અસરો મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ ભજવે છે. અમેરિકા કરતાં વધારે આફ્રિકન નિગ્રોને બ્રાઝિલ મોકલવામાં આવ્યા હતા, પણ બ્રાઝિલમાં અમેરિકા જેવી જુલમી ગુલામી આવી જ નહીં કારણ કે કેથલિક ચર્ચ આવા રંગદ્વેષમાં માનતું ન હતું. જે જુદાઈ આવી એ ‘રંગ’ને કારણે નહીં પણ ‘વર્ગ’ને કારણે હતી. બ્રાઝિલમાં કહેવત હતી : પૈસાદાર કાળો માણસ ગોરો છે, ગરીબ ગોરો એ કાળો માણસ છે! ચાર્લ્સ ડાર્વિન પછી મનુષ્યના ઉત્થાન વિશે ઘણી થિયરીઓ આવી ગઈ અને માન્ય ગૃહિતો બદલાતાં ગયાં. મનુષ્ય હજી સમજાતો નથી અને એને સમજવાનાં બે સાધનો, ધર્મ અને વિજ્ઞાન, હજી અનુમાનો પર આધાર રાખે છે...!