દુનિયાભરની નજર સંઘના વર્તમાન વડા અને નિવૃત્ત રાષ્ટ્રપતિની તાજેતરની નાગપુર ખાતેની મુલાકાત પર હતી.સંઘના વર્ષ ૨૦૧૮ના તૃતીય વર્ષ શિક્ષા વર્ગમાં સહભાગી દેશભરના ૭૦૦ ઉપરાંત તાલીમાર્થીઓના સમાપન સમારંભમાં ડૉ.મુખરજી મુખ્ય અતિથિ તરીકે હાજર રહ્યા અને એમણે મનનીય વ્યાખ્યાન પણ આપ્યું. પાંચ હજાર વર્ષની ભારતીય સંસ્કૃતિ અને હિન્દુ, મુસ્લિમ, શીખ, ઈસાઈ સહિત બહુધર્મીય અને બહુઆયામી પરંપરા થકી અસ્તિત્વમાં આવેલા ‘રાષ્ટ્રવાદ’ની વ્યાખ્યા અને ‘રાષ્ટ્ર’ તથા ‘દેશભક્તિ’ના વિચારને પ્રસ્તુત કરતું તેમનું વ્યાખ્યાન અદ્ભુત હતું. સંઘના ‘હિન્દુરાષ્ટ્ર’ના વિચારથી વિપરીત પ્રણવદાએ બહુધર્મીય, વસુધૈવ કુટુંબકમ્ની વિભાવનાને રજૂ કરતું વ્યાખ્યાન અંગ્રેજીમાં કર્યું. દેશમાં હિંસા અને અવિશ્વાસના વધી રહેલા વાતાવરણને ખાળવાની તરફેણ કરતાં ‘ગુસ્સા, હિંસા અને ટકરાવને સ્થાને શાંતિ, એખલાસ અને સુખાકારી’ના વાતાવરણને સ્થાપવાની તેમણે ભારપૂર્વક તરફેણ કરીને સંઘને આ શીખ પણ ગૂંજે બંધાવી. ભારતીય પ્રાચીન ઇતિહાસની ભવ્યતા રજૂ કરતાં કૌટિલ્યના ‘અર્થશાસ્ત્ર’થી લઈને સુરેન્દ્રનાથ બેનરજી, લોકમાન્ય ટિળક, મહાત્મા ગાંધી અને પંડિત જવાહરલાલ નહેરુના ‘મારું હિન્દનું દર્શન’ને ટાંકતાં ભારતના ‘બંધારણીય રાષ્ટ્રવાદ’ની વિભાવના રજૂ કરી. નવાઈ એ વાતની લાગી કે પ્રણવદાએ પોતાના સમગ્ર વ્યાખ્યાનમાં ડૉ.બાબાસાહેબ આંબેડકરનું નામ લીધું નથી. ભારતમાં અનેકતામાં એકતાને એમણે પાયાની વાત લેખાવી. ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ નાગપુર જાય એમાં જાણે કે તેઓ કોઈ મહાપાપ કરી રહ્યા હોય એવું આક્રમક રીતે રજૂ કરનારા એમના કોંગ્રેસ ગોત્રના અગ્રણીઓ સહિતનાઓનાં સૂર વ્યાખ્યાન પછી બદલાયાં. કોંગ્રેસના નેતાઓની અપરિપક્વતા આ ઘટનાક્રમમાં ઊડીને આંખે વળગે એ રીતે છતી થઈ…..