સરદાર પટેલની સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામની ભૂમિકા માર્ચ-૧૯૧૮ના ખેડા સત્યાગ્રહથી શરૃ થઈ, અસહકારની લડતમાં, નાગપુર ઝંડા સત્યાગ્રહમાં, બોરસદ સત્યાગ્રહમાં, બારડોલી સત્યાગ્રહમાં, સવિનય કાનૂનભંગની ચળવળમાં અને હિન્દ છોડો આંદોલનમાં તેઓએ સક્રિય ભૂમિકા ભજવી. તેમણે ૯ ડિસેમ્બર, ૧૯૪૬ના રોજ ભારતની બંધારણ સભામાં ભાગ લીધો. તેમણે બ્રિટન સાથે મંત્રણાઓ કરી ઇન્ડિયન સિવિલ સર્વિસને સમેટીને આઈએએસનો પાયો નાંખ્યો હતો. દેશના પ્રથમ ગૃહપ્રધાન તરીકે વલ્લભભાઈના શાસનના ચાર વર્ષ યાદગાર નિવડ્યાં છે. દેશી રિયાસતોની ગૂંચવણો ઉકેલવા માટે તેમણે પરિશ્રમ ઉઠાવી, મુશ્કેલભરી પરિસ્થિતિમાં લાંબી મુસાફરી કરી. આ મહાકાર્ય બદલ તેમને ‘ભારતના બિસ્માર્ક’નું બિરુદ મળ્યું હતું. દેશી રાજાઓને સન્માનપૂર્વક ભારતમાં જોડીને અખંડ ભારતના વિકાસના મંગળાચરણનું પ્રથમ પગલું માંડ્યું હતું.