ભારતના ભાગલાં પડ્યા પછી છ દાયકા બાદ એટલું તો નિર્વિવાદપણે સિદ્ધ થયું જ છે કે, ભારત શક્તિશાળી બનતું ગયું છે અને પાકિસ્તાન નબળું પડતું ગયું છે. ધર્મનો ઝંડો લઈને રાજનીતિ કરવાવાળાના ગળે ક્યારેય ન ઊતરે તેવું સત્ય એ છે કે દુનિયામાં ધર્મ આધારિત શાસનપદ્ધતિ જે-જે દેશોમાં છે, ત્યાંની પ્રજા પાયમાલ થયેલી છે. ધર્મઝનૂન અને વિકાસ વચ્ચે સિદ્ધાંત અને વ્યવહાર બંને દૃષ્ટિએ બારમો ચંદ્રમા છે. સોળમી સદી તરફ જ નજર રાખી શકતાં લોકોને એકવીસમી સદીનો અંદાજ ક્યારેય આવી શકે, તે માનવું ભૂલભરેલું છે.