ઉ.: હા, દુઃખ છે. કેટલીક વાર એવું પણ થયું હશે કે હું જે બોલ્યો અથવા લખ્યું તેથી અન્ય વ્યક્તિઓની લાગણીઓને ઠેસ પહોંચી હશે. એવું ક્યારેક થાય છે. પણ ગુજરાતને લઈને મને બે વિવાદ યાદ આવે છે. એક બુક રિવ્યુ સામયિક દ્વારા ગુજરાતીનાં 10 પુસ્તકોનો રિવ્યુ કરવાનું મને સોંપવામાં આવ્યું. એટલે 10 જણની મદદથી મેં અંગ્રેજીમાં પરીક્ષણો ભેગાં કર્યાં. જે મને યોગ્ય લાગ્યા એવા ગ્રંથ. બુક રિવ્યુવાળાઓએ મને 10ની મર્યાદા આપી હતી. મને લાગ્યું કે આપણા ગુજરાતનાં પુસ્તકોની વાત ગુજરાત બહાર પહોંચશે. પણ સાથે સાથે એક જનરલ આર્ટિકલ પણ લખવો હતો કે ગુજરાતીની સ્થિતિ શું છે? આ 1990-91 ની વાત છે ત્યારે મેં લખ્યું હતું કે ગુજરાતી ભાષાની સ્થિતિ ચિંતાજનક બનતી જાય છે. આ પહેલાં સુરેશ જોશીએ કહ્યું હતું કે ગુજરાતી સાહિત્ય લગભગ હવે ઓક્સિજન ઉપર છે, મરણ પથારીએ છે, કારણ કે ગુજરાતનાં બાળકો ગુજરાતીનું વાચન ઓછું કરે છે. અહીં પુસ્તકોનું વાચન જે પ્રમાણમાં થવું જોઈએ એટલું થતું નથી. મને એવું લાગતું હતું કે આવી સ્થિતિ છે. તો ઘણા બધા પ્રતિભાવો એવા આવવા લાગ્યા કે તમે તો ગુજરાતની બદનામી કરી. મહારાષ્ટ્રમાં, પશ્ચિમ બંગાળમાં, કેરળમાં તમે આવું બોલી ન શક્યા હોત. હું તો માનું છું કે કેરળમાં મંત્રીઓ છે તે બાળકીઓ ઉપર બળાત્કાર કરે છે, એ ખરાબ છે, મહારાષ્ટ્રમાં કેટલાં બધાં ખરાબ તત્ત્વો છે જે સામાજિક કલહ કરી રહ્યાં છે એ ખોટું છે. પણ એક વાત સાચી છે કે મલયાલમ વાચક જેટલાં મલયાલમ પુસ્તકો વાંચે છે એટલા ગુજરાતી વાચકો ગુજરાતી પુસ્તક નથી વાંચતા. ત્યારે ઊહાપોહ થયો હતો અને ઘણાં બધાં સામયિકોમાં તંત્રીલેખ આવ્યા હતા. ચાર-પાંચ જણાએ મારી તરફેણમાં વાત કરી. 15-20 જણાએ મારી વિરુદ્ધમાં વાત કરી. એક આ વાત હતી. તેનાં લગભગ 20 વર્ષ પછી ગુજરાતીને જીવતી રાખવા માટે ગુજરાતી વાચક વધારવા માટે એક મોટું અભિયાન ઊભું કરવામાં આવ્યું. તો મને લાગ્યું કે બે દાયકા પહેલાં હું જે વાત કહેતો હતો તે ખોટી ન હતી. પણ મને અત્યારે એવું પણ લાગે છે કે એ જ વાત હું વધારે સારા શબ્દોમાં કહી શકત એ આવડત મારામાં નથી. બીજી વાર એવું થયું હતું કે હું દર 1લી મેના રોજ દાંડી જઉં છું. ત્યાં આદિવાસી મિત્રો ભેગા થાય છે અને ત્યાં દરેક પોતાની વ્યથા વ્યક્ત કરે છે. દશ વર્ષો પહેલાં નારાયણ દેસાઈના આશીર્વાદથી આ કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો હતો. તો પાંચ-છ વર્ષ પહેલાં હું દાંડી ગયો હતો અને વડોદરા પાછો આવ્યો ત્યારે ખબર પડી કે વડોદરામાં કરફ્યુ છે. બીજે દિવસે છાપામાં વાંચ્યું કે કોઈ મઝારને કોર્પોરેશન દ્વારા જમીનદોસ્ત કરી નાખી અને એના ઉપર પોલીસની ગાડી ઊભી કરી. આ મઝાર છે શુક્રવારીમાં. ચાંપાનેર તરફ ગેટ છે. અને ત્યાં મસ્જિદ હોવાથી શુક્રવારનું બજાર ત્યાં આવતું હતું. જયાં મસ્જિદ અને નજીકમાં બજાર હોય તો ત્યાં મસ્જિદ સાથે જોડાયેલ કોઈ સાધુસંત પણ રહ્યા હશે, જે રીતે મંદિર સાથે જોડાયેલ સાધુસંત મંદિરની નજીક હોય છે. એવા એક મુસ્લિમ સંતની આ મઝાર હતી. 19મી સદીમાં એવું થયું હતું કે તે સમયે જ્યારે કમ્પ્લેઈન થઈ હતી કે આ મઝાર છે ત્યારે આપણા વડોદરાના રાજવીએ તે શુક્રવારી બજાર ત્યાંથી હટાવી નવા મકાનની એટલે ખંડેરાવ માર્કેટની નિર્મિતિ કરી હતી. ખંડેરાવ માર્કેટના બિલ્ડિંગમાં જ વડોદરા કોર્પોરેશનની ઓફિસ છે. એ જ કોર્પોરેશને એવું નક્કી કર્યું કે આ મઝાર નડે છે માટે એ જમીનદોસ્ત કરાવવી. તો આના વિરોધમાં ત્યાંના સ્થાનિક લોકોએ કંઈક બળવો કર્યો અને પોલિસ અને ત્યાંની મુસ્લિમ કોમ્યુિનટી વચ્ચે સંઘર્ષ થયો હશે અને એને લઈને કરફ્યુ જાહેર થયો. બે-ત્રણ દિવસ પછી ‘તહેલકા’ના એક સંવાદદાતા અહીં આવ્યા હતા અને એમની સાથે હું વાત કરતો હતો કે જો આ પ્રકારે શહેરમાં બનાવ બનતા હોય તો મને એવું લાગે છે કે હું થોડો એકલો પડી ગયો છું.