સ્થાપનાઃ સોમનાથનું અસલી ભવ્ય મંદિર કોતરકામવાળા રત્નજડિત 56 સ્તંભો ઉપર ચણવામાં આવ્યું હતું. થાંભલે થાંભલે અદ્ભુત કારીગરી કરવામાં આવી હતી. તેમાં લખલૂટ હીરામાણેક વપરાયાં હતાં. મંદિરના અંદરના ભાગમાં શિવનું એક સ્વયંભૂ લિંગ હતું, જેની દરરોજ એક હજાર બ્રાહ્મણો ગંગાજળથી પૂજા કરતા હતા. આવા ભવ્ય મંદિરને લૂંટવા વારંવાર તેના ઉપર આક્રમણ થયાં. સૌથી પ્રથમ ઈ. સ. 1024માં મહમદ ગઝનીએ સોમનાથનું મંદિર તોડ્યું હતું. આ બનાવ પછી પણ 1218, 1227, 1295, 1511 અને 1520માં એમ કુલ પાંચ વખત આ મંદિર ઉપર હુમલા થયા, અને દરેક વખતે જીર્ણોદ્ધાર થયો. મરાઠા રાણી અહલ્યાબાઈએ ઈ. સ. 1783માં મંદિરને પુનઃ સ્થાપિત કરવા પ્રયાસ કર્યો હતો, પણ સમારકામ થાય તેમ ન હોવાથી બાજુમાં બીજું મંદિર બંધાવ્યું. આજે બંધાયેલું મંદિર સાતમું છે. દરેક હુમલા વખતની ભગ્ન મૂર્તિઓ, ખંડેરોને સાચવીને મંદિરના ઉપરના મજલે સંગ્રહાલય તરીકે રાખવામાં આવેલાં છે. ઈ. સ. 1951માં અગાઉની સૌરાષ્ટ્ર સરકારે સંગ્રહાલયની સ્થાપના કરી હતી. હાલમાં આ સંગ્રહાલયનો વહીવટ ગુજરાત સરકારના સંગ્રહાલય નિયામક હસ્તક છે.