બે મહિના પહેલાં અમારા સંયુક્ત પરિવાર-સ્નેહીમિત્રો સાથે આંદામાન-નિકોબાર દ્વીપસમૂહની - કહો ને સ્વરાજ-સંઘર્ષની એ મહાતીર્થ યાત્રાનું સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થયું. હિંદ મહાસાગરમાં ભારતીય દ્વીપકલ્પના અગ્નિખૂણામાં આવેલા એ દ્વીપસમૂહોની કુલ સંખ્યા તો ૩૦૦ થવા જાય છે. પરંતુ મુખ્યત્વે આંદામાન-નિકોબાર ટાપુઓ તરીકે આપણા વિદ્યાર્થીઓને ભૂગોળમાં શીખવવામાં આવે છે. પરંતુ બીજા વિશ્ર્વયુદ્ધ દરમિયાન નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝની આઝાદ હિન્દ ફોજની વિજયવાહિની સૈન્ય ટુકડીઓએ જ્યારે આંદામાન-નિકોબાર ટાપુઓને કબજે કર્યા ત્યારે, નેતાજી સુભાષબાબુએ એ બંને દ્વીપ-સમૂહને ‘સ્વરાજ દ્વીપ’ અને ‘શહીદ દ્વીપ’ નામાભિધાનથી સર્વપ્રથમ ગૌરવાન્વિત કર્યા હતા ! મારું એ સૌભાગ્ય રહ્યું કે, આંદામાન-નિકોબાર વિશે, ભલે મેં પહેલાં ધોરણમાં પ્રાથમિક માહિતી મેળવેલી, પરંતુ ૧૯૬૬માં સાતમાં ધોરણમાં અભ્યાસ કરતી વેળાએ, અમારા એક શિક્ષકે વર્ગખંડમાં સમાજશાસ્ત્ર વિષય શીખવતાં, આંદામાન-નિકોબાર એ ‘સ્વરાજદ્વીપ’ - ‘શહીદદ્વીપ’ છે અને ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય-સંગ્રામમાં અંગ્રેજોના જુલ્મી શાસન અને પરાધીનતા વિરુદ્ધના એ અપૂર્વ સંગ્રામમાં - જેને કાળા પાણીની આજીવન કેદ તરીકે નામીચી જગ્યા તરીકે ઓળખવામાં આવતી રહી છે. તેની સાથે કેવા કેવા સ્વાતંત્ર્યવીરોનું નામ સુવર્ણાક્ષરે જોડાયેલું છે ? પછી એ સ્વાતંત્ર્યવીર સાવરકર હોય કે ભાઈ પરમાનંદ, શ્રી અરવિંદના ભાઈ બારીન્દ્ર ઘોષ હોય કે, સ્વામી વિવેકાનંદજીના ભાઈ ભૂપેન્દ્ર દત્ત હોય કે પછી ખુદ વિનાયક રાવ સાવરકરજીના ભાઈ ગણેશ સાવરકર હોય. એ સહુ સ્વાતંત્ર્ય-વીરોને કારણે આજે સ્વરાજના ૭૧મા વર્ષે આપણે સ્વરાજ-શાસનની મુક્ત હવા માણી રહ્યા છીએ ! અને ખાસ કરી જ્યારે સ્વરાજના સાત દાયકા દરમિયાન ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય-સંગ્રામને એક-બે પરિવાર આસપાસ જોડી દેવાનો કુપ્રયાસ થઈ રહ્યો છે, ત્યારે ૧૮૫૭ની ૫૦ વર્ષની ઉજવણી નિમિત્તે ૧૯૦૫માં સાત સાગર પાર લંડનના ઇન્ડિયા હાઉસમાં રહીને સ્વાતંત્ર્યવીર સાવરકરજીએ અંગ્રેજોએ સિપાઈઓનો બળવો કહીને તેને બદનામ કરીને, તેને નિર્દયતાથી કચડી નાખવાનો દુષ્પ્રયાસ કરેલો. તેની સામે વિશ્ર્વમંચ ઉપર ‘૧૮૫૭નો ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય-સંગ્રામ’ એ પુસ્તક પ્રગટ કરીને, સાવરકરજીએ અંગ્રેજ કુશાસનને જબરજસ્ત લપડાક આપેલી. અંગ્રેજ હકૂમતે પ્રસ્તુત પુસ્તક ઉપર પ્રતિબંધ લાદવા છતાંય, એ પુસ્તકની નકલો સરદારસિંહજી રાણા વગેરેનાં મહા પ્રયાસો થકી, ભારતમાં ચોરી છૂપીથી પહોંચી ગયેલું ! એ પુસ્તક વાંચીને તે સમયની ભારતીય તરુણાઈએ અપૂર્વ પ્રેરણા પ્રાપ્ત કરેલી.