આપણા સંત-ભક્તો-વિચારકોને બ્રહ્મ સાક્ષાત્કાર માટે અભ્યાસ, વૈરાગ્ય, જ્ઞાન અને ભક્તિ એમ ચાર રસ્તાઓ દ્વારા ચિત્તવૃતિઓનો નિરોધ કરવો એવો ઉપદેશ પ્રાચીન કાળથી જ આવ્યો છે. ને એ પંરપરા મુજબ સગુણ અને નિર્ગુણની ઉપાસના સદીઓથી થતી આવી છે. સગુણોપાસક ભકત જે પરમ તત્વને બહારના જગતમાં સાકાર સ્વરુપે જુએ છે. એનાં દર્શન કરે છે. એ જ તત્વને પોતાના અંતરમાં કોઈ અકળ, અનિર્વચનિય, નિરંજન જ્યોત સ્વરુપે જોનાર સંત નિર્ગુણ બ્રહ્મનો ઉપાસક ગણાય છે. હિન્દી વિવેચનામાં નિર્ગુણ ભક્તિના ઉપાસકોને ‘સંત’ અને સમગ્ર ભક્તિમાર્ગના આરાધકોને ‘ભકત’ કહેવાની એક પરિપાટી ચાલે છે. આદિ સંત કબીર, કબીરના કોઈ અનુયાયી કે કબીર જેવા જ સિદ્ધાંતો સ્વીકારીને ચાલનારા કોઈ સંતને પોતાના ગુરુ માનીને એમના મત, નીતિ રીતિ, આચાર વ્યવહાર અને સાધનાની સીધી પંરપરામાં આવે તેને જ ‘સંત’ કહી શકાય એવું પણ પ્રચલિત થયું છે. પરંતુ એક રીતે જોઈએ તો ઉદ્દેશની દ્રષ્ટિએ આ બને પ્રકારની ઉપાસના એક જ બીજમાંથી જન્મ પામી છે એમ કહી શકીએ. અલબત સાધનાની દ્રષ્ટિએ થોડો ઘણો તફાવત લાગે પણ જે પરમ તત્વનો અનુભવ સાકાર સ્વરુપે ‘ભક્તો’ રજુ કરે છે એજ અનુભવને નિર્ગુણ કે અવ્યકત જેવા પ્રતીકો દ્વારા રજુ કરવાની મથામણ ‘સંતો’ કરતા હોય છે. પરબ્રહ્મ તો એક જ છે. જેને શ્રુતિએ ‘નેતિ નેતિ’ કહી ઓળખાવ્યા છે. આપણી ચિંતન પ્રણાલીમાં-સગુણ અને નિર્ગુણ- સાકાર અને નિરાકાર ઉપાસના વિશે ઘણી ચર્ચા વિચારણા થઈ છે.