યાત્રા એટલે તીર્થયાત્રા. ભારતીય સંસ્કૃતિના સંવર્ધનમાં તીર્યાત્રાએ મોટો ભાગ ભજવ્યો છે. સંસ્કૃતિના પ્રચાર પ્રસારનું એ જબરદસ્ત હથિયાર છે. અસલના વખતમાં સંસારના વળગણોથી મુક્ત થઈ, ભૌતિક જીવન વહેવારમાંથી નિર્માણ થતી વાસના અને વિકારોની મલીનતાને ધોવા માટે મનને શુદ્ધ અને પવિત્ર કરવાના આશયથી તીર્થયાત્રાઓ યોજાતી. ભગવાનનું નામ સંકીર્તન કરતો કરતો આખો સંઘ યાત્રાએ નીકળતો. સાંજ પડે એટલે જે ગામ કે વસતિ સમુદાય આવે ત્યાં રાતવાસો કરતો. રાત્રે લોકો તીર્થયાત્રીઓને મળવા જતા. સત્સંગ તો થતો જ, સાથે સાથે જીવનલક્ષી સમસ્યાઓના સમાધાનની જે કુંચી હાથ લાગી હોય તેની આપ- લે થતી. જુદા જુદા પ્રદેશના લોકોના રીત રિવાજ, રહેણી કરણી પરથી નવા અપનાવવા જેવા લાગે તેવા તત્વોનું આદાન પ્રદાન થતું અને જ્ઞાન અને સમજણનો વિસ્તાર થતો જતો. મહીનાઓ પછી જે તે તીર્થસ્થળે દેવ દર્શન કે સ્નાનનો લાભ લઈ જીવન કૃતાર્થ કરતા. પાછા આવે ત્યારે જીવનમાં કંઈક પામીને આવ્યાનો અને વિધાયક જીવનદૃષ્ટિ પ્રાપ્ત કર્યાનો આત્મસંતોષ ચહેરા પર છલકાતો. દર બાર વર્ષે ભરાતા કુંભ મેળાની યાત્રા કરવાનું માહાત્મ્ય પણ એટલા માટે જ છે કે સંપૂર્ણ ભારતવર્ષમાંથી લોકો યાત્રા માટે ઉમટતા, જુદા જુદા ક્ષેત્રોમાં થયેલા નવતર પ્રયોગો અને તેમાં મળેલી સિદ્ધિઓની ચકાસણી થતી. અવનવાં સંશોધનો રજૂ થતાં. સામાજિક, આર્થિક, શૈક્ષણિક, આધ્યાત્મિક, સાંસ્કૃતિક, રાજનૈતિક વગેરે બાબતોને લઈને જે વિધાયક પરિણામો જે તે ક્ષેત્રના વિદ્વાનોને પ્રાપ્ત થયાં હોય તેના પર વિશદ ચર્ચા મહીનાઓ સુધી એ પવિત્ર સ્થળો પર ચાલતી. સામાન્ય માણસો એ બધું ઊંડાણથી તો ન સમજી શકે, પણ એ શિબિરોમાં ચાલતી ચર્ચામાંના કેટલાક શબ્દો સાંભળે તો પણ તેનું જીવન ધન્ય થઈ જતું. લોકો એવા જીવન ઉપયોગી શિબિરોનો નિરાંતે લાભ લઈ શકે એ માટે સંતાનોના વિવાહ કે ગૃહનિર્માણ જેવા તમામ માંગલિક કાર્યો મુલતવી રાખવામાં આવતા. જે વર્ષે સિંહ રાશિમાં ગુરુનું ભ્રમણ ચાલતું હોય તે ગોદાવરીના વરસમાં લગ્ન ન કરવાનો રિવાજ આ જ કારણે પડ્યો હતો એમ ‘તત્વમસિ‘ નવલકથામાં ધ્રુવ ભટ્ટે પણ નોંધ્યું છે. બાકી, ગોદાવરીના વરસમાં કોઈ શુભ કાર્ય ન થઈ શકે એ વાતમાં કોઈ માલ નથી. વધારે દક્ષિણા માંગીને બીજી કોઈ ફાલતુ વિધિથી નિવારણ કરેલું બતાવીને ગોર મહારાજો લગ્ન ન કરાવે તો બિચારા આખું વરસ ભૂખે મરે! મૂળ વાત, યાત્રા શબ્દ પાછળનું ગાંભીર્ય ચાલી ગયું. રેલવેના કંપાર્ટમેન્ટમાં લખ્યું હોય છે કે ‘યદિ દૂસરે યાત્રી ન ચાહેં તો કૃપયા રેડિયો બંદ કીજિએ!‘ નોકરી ધંધાર્થે રેલવેમાં રોજ મુસાફરી કરનારા પણ યાત્રીનું સન્માન પામે! મહાત્મા ગાંધીજીએ નમક સત્યાગ્રહ માટે ૧૯૩૦માં ‘ દાંડીકૂચ‘ કરી હતી, આપણે દાંડીયાત્રા કરવા નીકળ્યા છીએ!