મહાભારતમાં જે ધર્મનું આલેખન થયું છે એ ધર્મ કોઈ પોથીપંડિતોનો ધર્મ નથી, પણ સમાજના તમામ મનુષ્યોને લક્ષમાં રાખીને મનોવૈજ્ઞાનિક રીતે થયેલી શાશ્વત વિચારણા છે. ધર્મ માણસે પોતાના સુખ માટે રચેલી આચારસંહિતા છે. માણસના જન્મ પછી ધર્મ પેદા થયો છે અને એટલે મહાભારતકારે સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે મનુષ્યથી ઉપરવટ બીજું કંઈ જ નથી. આવો આ મનુષ્ય સુખી શી રીતે થઈ શકે એ અત્યંત મહત્વની સમસ્યાની વિચારણા કરતાં મહાભારતકાર કહે છે કે માણસને અત્યંત શોષી લેનારા બે કાંટા છે. કાંટો જો શરીરમાં પેસી જાય તો એ અત્યંત દુ:ખદાયી ફળ આપતો હોય છે. માણસની તમામ પ્રવૃત્તિઓ રોકાઈ જતી હોય છે અને કાંટાની પીડા એને સતત કોરી ખાતી હોય છે. જ્યાં સુધી આ કાંટાને દેહમાંથી દૂર કરી દેવામાં આવતો નથી ત્યાં સુધી એને સુખ મળતું નથી.