મહાભારતનું મહત્ત્વ આપણને સ્પષ્ટ હોય અને એની કથા આપણને પરિચિત હોય તો પણ તે ગ્રંથની રચના વિશે હિંદુ માણસ સામાન્યત: એટલું જ જાણતો હોય છે કે, વ્યાસ, વૈશંપાયન, સંજય અને સૌતી નામના માણસો એક કાળે અસ્તિત્વમાં હતા અને સાંપ્રત ઉપલબ્ધ મહાભારત તેઓનાં મુખનું છે. મહાભારતમાં આવાં વિધાનો છે એ ખરું. પરંતુ, કેવળ મહાભારત એમ કહે છે તેથી તે સાચું જ હશે એમ માનવું તર્કશુદ્ધ નથી. વળી, મહાભારતના તે પ્રકારનાં વિધાનો સાચાં કે ખોટાં છે તે બીજા કશાકને આધારે તપાસી જોવું હોય તો પણ તેવા પ્રકારનું કશું જ સાંપ્રત ઉપલબ્ધ નથી. ઉપલબ્ધ છે ફક્ત મહાભારતના પ્રાદેશિક પાઠો. કુલ આઠ પાઠો છે અને તેમના બે ભાગલા પડે છે. તે ભાગલાઓને આપણે મહાપાઠો (recensions) કહીશું. એક મહાપાઠ ઉત્તર ભારતનો અને બીજો મહાપાઠ દક્ષિણ ભારતનો. ઉત્તર ભારતનો મહાપાઠ કાશ્મીરી, નેપાળી, મૈથિલી, બંગાળી અને દેવનાગરી એમ કુલ પાંચ પ્રાદેશિક પાઠોનો છે. દક્ષિણ ભારતનો મહાપાઠ તેલુગુ, ગ્રંથ (તામિલ) અને મલ્યાળી એમ કુલ ત્રણ પાઠોનો છે. (પ્રાદેશિક પાઠ (version) શબ્દનો વિશિષ્ટ અર્થ છે. તો પણ સ્થૂળ શબ્દોમાં કહેવું હોય તો કોઈ એક પ્રાદેશિક પાઠ એટલે તે પ્રદેશમાં જે પ્રચલિત છે તે મહાભારત). દેવનાગરી પાઠ એટલે કાશ્મીર, નેપાળ, બિહાર, બંગાળ, અને દક્ષિણ ભારત આ બધા પ્રદેશો સિવાયના ભારતમાં – ટૂંકમાં, મધ્યભારતમાં – જે પ્રચલિત છે તે મહાભારત. (ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર્માં જે પ્રચલિત છે તે મહાભારત દેવનાગરી પાઠનો એક ઉપપાઠ છે અને તે ઉપપાઠનું નામ નીલકણ્ઠી પાઠ છે. તે નામ નીલકણ્ઠ નામના એક મરાઠી બ્રાહ્મણે સત્તરમી સદીને અંતે તે ઉપપાઠ ઉપર એક સુપ્રસિદ્ધ ટીકા લખી તે પરથી પડ્યું છે). ભાંડારકર સંસ્થાએ કરેલાં મહાભારત વિશેનાં સંશોધનમાંથી છતી થયેલી એક બાબત આ મુજબ છે: મહાભારતના કોઈ પણ પાઠની બધી હસ્તપ્રતો વચ્ચે આશ્ચર્યકારક સામ્ય છે; તેમજ, મહાભારતના આઠે પાઠો વચ્ચે પણ આશ્ચર્યકારક સામ્ય હોઈને દરેક મહાપાઠના પાઠો વચ્ચે તો એનાથી વધુ સામ્ય છે. પરંતુ, તે સંશોધનમાંથી છતી થયેલી બીજી બાબત એ છે કે, મહાભારતના દરેક પાઠમાં બીજા પાઠોમાં નથી એવી વિગતો પણ ઓછાવત્તા પ્રમાણમાં છે.