શ્યામજી કૃષ્ણવર્મા. દયાનંદ સરસ્વતી. મોહનદાસ ગાંધી. મહંમદઅલી જિન્નાહ. મોરારજી દેસાઈ. કનૈયાલાલ મુનશી. વલ્લભભાઈ પટેલ. રજની પટેલ. આ બધાં નામો ગુજરાતી છે અને આ બધા એવા નેતાઓ છે જે પૈદા કરવાની ગુજરાતની પરંપરા નથી. ગુજરાતનું પાણી ખડતલ ક્રાન્તિકારીઓને કેમ માફક આવતું નથી? લગભગ દરેક ક્ષેત્રમાં સમાધાનવાદી સોફ્ટીઓ ગુજરાતની આબોહવામાં લજામણીના છોડની જેમ પનપે છે, લાભપ્રાપ્તિ કરે છે. ગર્દન કપાવનારા, તબાહ થઈ જનારા પાછળના બધા જ પુલો જલાવીને નીકળનારા ગુજરાતી માણસો બહુ ઓછા હોય છે. અને જો કોઈ હોય તો એ ભાગ્યે જ પોતાના સ્વાનુભવ વિષે લખે છે. ઈન્દુલાલ યાજ્ઞિકે લખ્યું છે. મેં વાંચ્યું નથી. કમલાશંકર પંડ્યાની "વેરાન જીવન" વાંચી છે અને ગુજરાતી ભાષાની પ્રથમ કક્ષાની સરસ વાચ્ય રાજનીતિક આત્મકથાઓમાં એને સ્થાન આપું છું. મોરારજી દેસાઈની આત્મકથા વાંચવી નથી કારણ કે એનાથી બીમાર થઈ જવાનો ભય છે. ઈશ્વર સાથે જેમની સીધી હોટ-લાઈન હોય છે એમની વાતો વાંચવાની મને બહુ મજા આવતી નથી. પણ હમણાં બે સંસ્મરણો વાંચ્યાં જે ગુજરાતના રાજકીય સંસ્મરણ સાહિત્યમાં પ્રથમ કતારમાં મૂકી શકાય એવાં છે: (1) આઝાદી જંગની મંજિલ...લેખક: જયંતી ઠાકોર, (2) સંઘર્ષમાં ગુજરાત...લેખક નરેન્દ્ર મોદી. આ બંને સ્મરણકથાઓ ભારતવર્ષના ઇતિહાસના બે કાલખંડો પર પ્રકાશ ફેંકે છે અને એમનું ઐતિહાસિક મહત્ત્વ છે. જયંતી ઠાકોર 1942ના ભૂગર્ભ સંઘર્ષ વિષે લખે છે. નરેન્દ્ર મોદી 1975ની કટોકટીના ભૂગર્ભનિવાસ વિષે અત્યંત રોચક શૈલીમાં બયાન કરે છે. જયંતી ઠાકોર અને નરેન્દ્ર મોદી બંને એટલું સરસ ગુજરાતી લખે છે કે ગુજરાતી ભાષાના લેખકોએ ભાષા સુધારવાના રિફ્રેશર કોર્સ તરીકે આ બંને પુસ્તકો વાંચી જવાં એવું મારું અનમ્ર સૂચન છે.