પોતાની પોતાની બુદ્ધિશક્તિ વડે માણસે વિકસાવેલી પ્રવૃત્તિઓ જેવી કે ખેતીવાડી, પશુપાલન, ખાણ અને ખનિજપ્રાપ્તિ, વિવિધ પ્રકારની ઔદ્યોગીક, ઉત્પાદન પ્રવૃત્તિ, વાહનવ્યવહાર, વ્યાપાર ઉપરાંત એણે ઉભી કરેલી સમાજ વ્યવસ્થા, રીતરિવાજો, ભાષા, ધર્મ, કલા-સાહિત્ય, રાજ્યવ્યવસ્થા તેમજ ઈમારતો, બંધો, નહેરો, પુલો, નગરો, રેલ વગેરે વગેરે સઘળું માનવસજિર્ત પર્યાવરણમાં ગણાવી શકાય.