મનુષ્યમાં આ આત્મા સાથે પ્રત્યક્ષ સંબંધ સ્થાપી જીવનમાં એને સક્રિય કરવાની ક્ષમતા છે. તેથી એનો પુરુષાર્થ છેવટે એ દિશામાં વળે ત્યારે વિચાર અને જીવનના છૂટાંછવાયાં સૂત્રો વચ્ચેના આંતરિક સંવાદની પ્રતીતિ થતાં એમના સમંવય અને એકીકરણ્ની પ્રવૃત્તિ આરંભાય છે અને ભેદવાદીમાંથી અભેદવાદી અથવા અદ્વૈતના પરિપ્રેક્ષ્યનો પ્રાદુર્ભાવ થાય છે. એ સાથે વ્યવહાર અને સિદ્ધાંત, ભૌતિક અને આધ્યાત્મિક, બાહ્ય અને આભ્યંતર, ઊર્ધ્વ અને નિમ્ન તેમ જ સંસાર અને પરમાત્મા વચ્ચેનાં અંતર દૂર થઈ એમના ભેદોમાંથી ઉદભવતી સમસ્યાઓનું નિરાકરણ થાય છે અને વ્યક્તિ અને સમષ્તિ વચ્ચે સંવાદિતાની સ્થાપના સાથે જીવન અને મૃત્યુનાં રહસ્ય ઉકેલાય છે. જીવનના અધ્યાત્મીકરણની આ ફલશ્રુતિ છે. વૈયક્તિક અને સામુદાયિક અથવા સમષ્ટિગત જીવનની સાથે જ્ઞાનવિજ્ઞાન તેમ જ સંસ્કૃતિ અને સભ્યતાના સાંપ્રત પ્રવાહો અથવા એમ કહો કે માનવજાતિનો સમગ્ર ઇતિહાસ માનવજીવનને આ અધ્યાત્મીકરણની દિશામાં દોરી જતો દેખાય છે, તેથી વિશ્વની પ્રગતિશીલ વિચારધારા સકારણ પૌર્વાત્ય અને સવિશેષ ભારતીય દર્શન તરફ વળી છે. ભારતનું આ અધ્યાત્મદર્શન યોગાનુયોગ વર્તમાન ભારતના મનીષીઓના પ્રદાનને લઈને શરૂ થયેલા નવજાગરણ સાથે અગાઉના વૈરાગ્યપ્રધાન પારલૌકિક અભિગમની મર્યાદાથી ઉપર ઊઠીને ઈહલોકના અભ્યુદયનો પણ એના વ્યાપમાં સમાવેશ થઈ જાય એવા સર્વસમાવેશક સમંવયની દિશામાં અગ્રસર થયું. તેના પરિણામે પારલૌકિક અને ઈહલૌકિક જીવનના તથા મનુષ્યના આભ્યંતર આધ્યાત્મિક અને બાહ્ય જીવનના દ્વૈતનું વિલીનીકરણ થાય એવી ભૂમિકા રચાઈ.