ભક્તિમાર્ગ અહીં આપણને બે ફાટામાં વિભાજીત થતો દેખાય છે. શ્રી રામાનુજાચાર્યની ભક્તિ જ્ઞાન પ્રધાન અને ઉપાસના પ્રધાન છે. જ્યારે નિમ્બાકાચાર્ય અને વલ્લભાચાર્યની ભક્તિભાવના પ્રેમલક્ષણા સ્વરુપની છે એમ કહી શકાય. શ્રી મધ્વાચાર્ય પણ ભક્તિમાર્ગના સંવર્ધક આચાર્ય મનાય છે. તેઓ પ્રાચીન વેદસાહિત્યના સારા અભ્યાસી હતા. એમનો સંપ્રદાય સ્પષ્ટ રુપે દ્વૈતવાદી છે. એમની માન્યતા મુજબ બ્રહ્મ, જીવ અને જગત એ ત્રણે સ્વંતત્ર અને સાવ જુદી જ વસ્તુઓ છે. પોતાની વિશિષ્ટ પ્રકારની વિચારસરણી દ્વારા તેઓ ભક્તિપ્રવાહને વધુ ગાઢ અને પુષ્ટ બનાવે છે. વિષ્ણુ અને લક્ષ્મીને, પરમાત્મા અને શક્તિ તરીકે સ્વીકારી તેમનું પૂજન કરવામા માનતા શ્રી મધ્વાચાર્ય ભક્તિમાં પ્રેમાર્દ્ર ભાવને વધુ મહત્વ આપે છે. ગોપીવલ્લભ શ્રી કૃષ્ણની ઉપાસનામાં આત્મનિવેદન અને શરણાગતી ભાવ લઈને શ્રી વલ્લભાચાર્ય પુષ્ટિમાર્ગની સ્થાપના કરે છે. પંદરમાં શતકમાં થયેલા આ આચાર્ય અણુભાષ્ય વગેરે ગ્રંથોમાં શુદ્ધાદ્વૈત મતનું પ્રતિપાદન કરે છે. એમની વિચારસરણી મુજબ સચ્ચિદાનંદ બ્રહ્મ જ પરમતત્વ છે. બ્રહ્મ રસાત્મક છે. સાકાર, આનંદકાર અને વ્યાપક છે. સર્વધર્મયુકત, સર્વજ્ઞ, વિરુદ્ધધર્મ યુકત અને પ્રાકૃતગુણરહિત છે. ભગવાનનો અનુગ્રહ મેળવવા મોક્ષની સાધના માટે ભક્તિ પર ભાર મુકી નવધા ઉપરાંત પુષ્ટિભક્તિને પ્રાધાન્ય આપતાં પુષ્ટિનો અર્થ સમજાવે છે કે પુષ્ટિ એટલે પોષણ અને પોષણનો અર્થ થાય ઈશ્વરનો અનુગ્રહ, પરમાત્માનો અનુગ્રહ મેળવવા ત્રણ માર્ગો છે. પુષ્ટિમાર્ગ, મર્યાદામાર્ગ, અને પ્રવાહમાર્ગ. શ્રી વલ્લભાચાર્યના સમકાલીન ગણાતા શ્રી ચૈતન્ય મહાપ્રભુજી પ્રેમલક્ષણા ભક્તિના સાક્ષાત પુત્ર સ્વરુપે તરીકે ઓળખાય છે. રાધાકૃષ્ણની ભક્તિનો અને વિશેષ કરીને સંકીર્તનનો મહિમા તેમણે ગાયો છે. પ્રભુના પ્રેમમાં મસ્ત બનીને, વિહ્વળ બનીને પોતાની દેહદર્શાસુદ્ધાં ભૂલી જતા આ ભકત-સંતને લોકો ગાંડા જ સમજતા. રાગાનૂગા ભક્તિ દ્વારા શ્રીકૃષ્ણનું માધુર્યભાવે પૂજન કરનારા શ્રી ચૈતન્ય મહાપ્રભુજીએ પ્રેમલક્ષણા ભક્તિમાર્ગના વિકાસમાં સંકીર્તન દ્વારા અજબનો પ્રભાવ લોકસમુદાય પર પાથરેલો. સ-ગાન વૈષ્ણવ ભક્તિમાં માધુર્યભાવનું પ્રચલન પ્રસારણ એ એમની આગવી દેન છે. પુરાણોમાંથી પ્રેરણા લઈને શૃંગારભક્તિનું સાહિત્ય રચવાની શરૂઆત તો છેક ઈ.સ.ના અગિયારમા બારમા શતકથી થઈ હતી. બંગાળના કવિ જયદેવ ગીત ગોવિંદ દ્વારા શ્રી કૃષ્ણ ગોપીઓના સંયોગ-વિયોગ શૃંગારનું આલેખન કરે છે. અને તેને હરિસ્મરણ તરીકે ઓળખાવે છે. જયદેવની આ ભક્તિભાવનાની વ્યાપક અસર સ્પષ્ટપણે મહાપ્રભુજી પર પડી છે. ઈશ્વરને પરમ પ્રિયતમ રુપે કલ્પીને એને સ્ત્રીભાવે સંપુર્ણ આત્મસમર્પણ કરવાની ભાવના સાથે આ પ્રેમલક્ષણા ભક્તિમાર્ગ શૃંગારનું રુપ ધીરેધીરે ધારણ કરે છે. ઈ.સ. નવમા દશમાં સૈકાથી ભક્તિમાર્ગ અસાધારણ વેગ પકડે છે. આપણું ભાગવત પુરાણ પ્રેમલક્ષણા ભક્તિમાર્ગનો આદિ સ્રોત ગણાય છે. તેની અસર નીચે આવેલા વૈષ્ણવ આચાર્યોએ આ પ્રેમલક્ષણા ભક્તિ તત્વનું કાઠું બાંધવામાં ઓછી મહેનત નથી કરી. તો રુપ ગોસ્વામી, સુરદાસ, જીવગોસ્વામી, અને સનાતન ગોસ્વામીએ વૃંદાવનીય ભક્તિને આગવું રૂપ અને સ્થાન અપાવ્યું છે. આમ નવમા-દશમા શતકમાં અંકુરિત થયેલા પ્રેમલક્ષણા ભક્તિમાર્ગને તેરમા-ચોદમાં શતકમાં પીઠિકા પ્રાપ્ત થાય છે અને પંદરમા સૈકા સુધીમાં તો પ્રેમલક્ષણા ભક્તિમાર્ગનું મોજું આખા ભારતવર્ષને વ્યાપી વળે છે.