જેમ પ્રકૃતિના જ્ઞાનની પ્રાપ્તિનો પ્રયત્ન અતિ પ્રાચીનકાળથી થયો છે અને થઈ રહ્યો છે, તેમ ચૈતન્યના જ્ઞાનની પ્રાપ્તિનો પ્રયત્ન પણ અતિ પ્રાચીનકાળથી થઈ રહ્યો છે. આ ચૈતન્યતત્વના જ્ઞાન અને અનુભવમાંથી જે એક શાસ્ત્રનું નિર્માણ થયું છે, તે શાસ્ત્રને આપણે ‘અધ્યાત્મવિદ્યા’ કહીએ છીએ. વિજ્ઞાનની સંશોધનપદ્ધતિઓમાં નિરીક્ષણ અને પ્રયોગ પ્રધાન છે. અધ્યાત્મવિદ્યાની પ્રધાન સંશોધન પદ્ધતિઓમાં ‘અનુભૂતિ’ પ્રધાન છે. ચૈતન્ય અર્થાત આત્મા ઈન્દ્રિયાતીત અને મનસાતીત છે, તેથી નિરીક્ષણ-પ્રયોગ દ્વારા ચૈતન્યને જાણી શકાય નહિ. તે માટે તો અનુભૂતિ જ યથાર્થ ઉપાય છે. આત્મા ઈન્દ્રિયગમ્ય કે મનોગમ્ય નથી, પરંતુ આત્મા અનુભવગમ્ય છે.