– બૌધ્ધ અને જૈન ધર્મની અસર પછી યજ્ઞા બલિની જે યજ્ઞાની વિભાવના હતી તે ઓછી થઈ. બુધ્ધે અને મહાવીર તીર્થંકરે ઇતર કોમના માણસને સમાવ્યા. બ્રાહ્મણો પણ આવ્યા અને તે સિવાયના પણ. સૌને ધર્મ પાળવાનો અધિકાર મળ્યો. ભક્તિ અને તપનો મહિમા વધ્યો. બુધ્ધ ભગવાને કહ્યું કે જે શ્રેષ્ઠ સત્કાર્યો કરે, તપ કરે અને સાત્ત્વિક જીવન જીવે તેજ બ્રાહ્મણ કહેવાય. જન્મથી નહિ, પણ કર્મથી કે સત્કાર્યોથી જ બ્રાહ્મણ કહેવાય. બુધ્ધ એટલે જે સતત જાગૃતિ રાખીને મનના વિકારો પર વિજય મેળવે અને હિંસા ન કરે તે જ સાચો બ્રાહ્મણ છે. મહાવીરે પણ આની પર ભાર મૂક્યો. ગીતા અને ઉપનિષદોએ \’યજ્ઞા\’ની સુંદર વ્યાખ્યા કરી. યજ્ઞા દ્વારા – સકામ યજ્ઞાથી સ્વર્ગ મળે, પણ મુક્તિ ન મળે. આધ્યાત્મિક ઉન્નતિથી અને ભક્તિથી જ મુક્તિ મળે. મુક્તિ એટલે વાસનાઓનો ક્ષય એને જ મોક્ષ કહેવાય. આદ્ય શંકરાચાર્ય જે થયા એમણે પણ આધ્યાત્મજ્ઞાાનને શ્રેષ્ઠ કહ્યું અને એમણે અહિંસા પર પણ ભાર મૂક્યો. જ્ઞાાન અને ભક્તિને પણ મહત્ત્વ આપ્યું. એમનો અદ્વૈત વાદ ખૂબ પ્રચલિત થયો.