ઉત્તરાયણ-મકરસંક્રાંતિનું પર્વ પૌરાણિક તથા ધાર્મિક મહત્ત્વ ધરાવે છે. પુરાણો તથા ગ્રંથોને આધારે ભગવાન ભોળાનાથ શિવજી, દેવો તથા ઋષિમુનિઓ રાજા ભગીરથ તથા ગંગાજીના સંદર્ભે આ દિવસ મહત્ત્વનો છે. કહેવાય છે કે ભરતખંડમાં મનવંતર કાળમાં રાજા ભગીરથે જ્યાં ગંગાજીનું મૂળ-પ્રાગટ્ય સ્થાન ગંગોત્રી-ગોમુખ છે, ત્યાંથી ગંગાજીનો આજના દિવસે પ્રવાહ શરૂ કરાવ્યો હોવાનું મનાય છે. ગંગા નદીના સંદર્ભમાં રાજા ભગીરથનું સ્થાન જે તે કાલખંડમાં એક કુશળ એન્જિનિયર હોવાનું મનાય છે. આ મકરસંક્રાંતિના દિવસે ગંગાજી ભગીરથની પાછળ-પાછળ કપિલ મુનિના આશ્રમમાંથી પસાર થઈને સાગરમાં મળ્યા હોવાનો મહિમા છે. બીજું ધાર્મિક મહત્ત્વ છે કે દેવો તેમની નિદ્રામાંથી જાગી પૃથ્વી પર અવતરે છે. દેવો તથા ઋષિમુનિઓ મકર સંક્રાંતિના દિવસે ગંગાસ્નાન માટે ગંગોત્રીથી ગંગાસાગર સુધીના ગંગાઘાટો તથા ગંગાસાગરનાં સ્થાનો પર દર્શન આપે છે, તેથી દેશ-વિદેશમાંથી લોકો ગંગા-સ્નાન માટે આવે છે. હરિદ્વાર, હૃષીકેશ, બનારસ-કાશી જેવા અનેક ગંગાકિનારાનાં સ્થાનો પર લાખોની સંખ્યામાં ભક્તો ગંગાસ્નાન માટે આવે છે. આ પવિત્ર મા ગંગાના પ્રવાહની તીવ્રતા તથા જળના જથ્થાથી મોટી હોનારત થાય તેમ હતી તેથી રાજા ભગીરથ તથા ઋષિમુનિઓએ દેવાધીદેવ હિમાલયવાસી ભગવાન ભોળાનાથ શિવજીને આ સંકટના નિવારણ માટે વિનંતી કરી તેથી શિવજીએ હિમાલયની તેમની જટાઓમાં સમાવ્યા હતા. જેથી મા-ગંગા ગંગોત્રીથી નીકળી હિમાલયમાંથી પસાર થઈ, દેવપ્રયાગ તથા પોતાના રૂદ્ર સ્વરૂપને ધારણ કરી હરિદ્વારથી શાંત થાય છે. ત્યારબાદ મેદાની પ્રદેશમાં સર્વનું તેના જળથી પાલનપોષણ કરે છે. આમ સલિલા-ગંગા પણ મકરસંક્રાંતિના પર્વમાં મુખ્ય છે.