એમ બોલાવાની સાથે જ મારા મગજમાં એક આંધી ઊમટી આવી. આજ સુધીનું તમામ એકલવાયાપણું મારી નજર સામે ઘૂમરાઈ રહ્યું. આ જગતમાં મારા સિવાય બીજા બધા જ “કોઈ” હતા એમ મને મારી બાએ કાનમાં રેડ્યા કર્યું હતું, પણ ક્યારેક ક્યારેક આ બધા જ “કોઈ”ના સંગની-સાથની સખત સખત તરસ મને લાગતી હતી. પણ “કોઈ” રહ્યું નહોતું. અમારા ઘર-પરિવારના પાણી ડહોળાઈ ગયા હતા. ડાંગે માર્યા પાણી જુદા ન પડે એ કહેવત હતી સાચી, પણ બાએ સુંવાળી સુંવાળી રૂપાળી રંગીન મોરપીંછની સળીથી પાણી જુદાં કર્યા હતા. એ એટલી બધી રૂપાળી હતી કે બાપુજી સાવ અવશ થઈ ગયા હતા. ‘અમારા કુંટુંબમાં રૂપાળી વહુઓની પરંપરા ચાલી આવે છે.’ એમ મેં બાપુજીને કોઈને કહેતા સગ્ગા કાને સાંભળ્યા હતા, પણ પાછળથી એ શબ્દોનો ભીતરનો મીઠો મલીદો ખલાસ થઈ ગયો હતો, માત્ર શબ્દોના નિર્જીવ ખોખાં રહ્યાં હતાં. મોરપીંછથી જુદા કરાયેલા પાણીના પ્રવાહમાં એક મોટા સંયુક્ત કુટુંબમાંથી સૌ અલગ અલગ દિશામાં છણાઈ ગયા હતા. હવે કાકા ક્યાંક હતા. ધંધો પણ જુદો થઈ ગયો હતો. અમારાથી ઉચ્છેદાઈ ગયા હતા. ક્યારેક ઘેર આવતા તો વધેલી હજામતના સફેદ કોંટાંમાં સાવ પારકા-પરાયા લાગતા. એવી જ રીતે ફઈબા પણ ક્યાંક હતાં. એક જમાનાના કાળા ઘેઘૂર અંબોડાના સ્થાને વિધવાની એક નાનકડી સોપારી જેવી સફેદ અંબોડી રહી હતી. ક્યારેક એ પણ ઘેર આવતાં. પણ ડરેલાં ડરેલાં અને ત્રસ્ત. એવી જ રીતે દાદા-દાદી અલગ ખોરડે રહેવા ચાલ્યાં ગયાં હતાં. આ દરેકની એક પછી એકની વિદાય વેળાએ બાપુજીએ પોતાના વિરોધી નિર્ણયનો અવાજ ઉઠાવવા પ્રયત્ન કર્યો હતો, પણ બાના તેજ આગળ એ ઝંખવાઈ ગયા હતા. એમનો અવાજ પડી જતો હતો ને નજર ઝૂકી જતી હતી. મારી બા એ વખતે કેવળ મારી બા હતી, પણ સમજણા થયા એ પછી મારી મા, ઉપરાંત પિતાની પત્ની, કાકાની ભાભી, ફઈબાની ભોજાઈ, દાદા-દાદીની પુત્રવધૂ અને વાણોતરની શેઠાણી – એ બધી જ નવી ઓળખની રેખાઓ મારી સામે સ્પષ્ટ થઈ ગઈ હતી. મને સમજાયું હતું કે અન્નના પુરા પાત્રમાંથી ભલે મારે ભાગે આવેલો કોળિયો બહુ મીઠો હતો, પણ એ કોળિયો ખાવા જતાં હું એક દુનિયાથી કપાઈ ગયેલા ટાપુ ઉપર આવી પડ્યો હતો. બા જેને “કોઈ” કહેતી એ “કોઈ” વગર હું એકલો એકલો તરફડ્યા કરતો હતો.