તાજેતરમાં આજીવન કેદની સજા પામેલા આસારામે એવું કહ્યાનું લખાયું છે કે હું બ્રહ્મજ્ઞાની છું તેથી મને બળાત્કાર કરવાનું પાપ લાગતું નથી. કાશ, આસારામે મહિપતરામનો લખેલો આ ફકરો વાંચ્યો હોત. દરેક ધર્મ સ્થળ અને મઠની બહાર મહિપતરામનું આ વાક્ય મોટા અક્ષરે લખેલું રાખીએ તો સંભવ છે કે પ્રજા અંધશ્રદ્ધા, વહેમ અને દંભથી બચી જાય. ગુજરાતના ઓગણીસમી સદીના સુધારકોમાં નર્મદ, નંદશંકર, નવલરામ, મહિપતરામ વગેરે પશ્ચિમી શિક્ષણ મેળવીને ઉદારમતવાદી બન્યા હતા. કવિ દલપતરામ ફોર્બસ જેવા વિદ્વાન અને સહૃદયી વ્યક્તિના સંસર્ગથી સુધારાનું મહત્વ સમજી શક્યા હતાં. મહિપતરામના જીવન સંઘર્ષમાં તેમના પત્ની પાર્વતીકુંવરે પણ ખૂબ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. મહિપતરામના વિદેશગમન બાદ બાર-બાર વર્ષ તેમના પરિવારને જ્ઞાતિએ જે ત્રાસ આપ્યો હતો, સ્વજનો વિમુખ થયા હતા ત્યારે આ સન્નારીએ પતિની ક્રાન્તિકારક સુધારાવાદી ચળવળને ટેકો આપ્યો હતો.મહિપતરામે પુસ્તકો લખ્યાં હતાં તે એમની સુધારાની ઝુંબેશનો ભાગ હતો, પરંતુ તેનું સાહિત્ય મૂલ્યાંકન પણ ઓછું નથી. કરસનદાસ મૂળજી, દુર્ગારામ અને પાર્વતીકુંવરનાં જીવનચરિત્રો, સાસુ-વહુની લડાઈ, સધરા જેસંગ અને વનરાજ ચાવડો જેવી નવલકથા પણ લખી હતી. મહિપતરામની ભૂમિકામાં સર્જન, સલાહકાર, સાથી, શિક્ષક, સમર્થક અને સક્રિય સુધારાવાદીની રહી હતી. આમ જોઈએ તો મહિપતરામ તેમના સમયથી ખૂબ આગળ હતા અને સમાજને આગળ લઈ જવામાં તેમણે ઉલ્લેખનીય પ્રદાન કર્યું હતું. મહિપતરામને અંજલિ આપતાં કવીશ્વર દલપતરામ ‘બુદ્ધિપ્રકાશ' સામાયિકમાં (વાચકોની જાણ માટે - બુદ્ધિપ્રકાશ ગુજરાતનું સૌથી જૂનું સામાયિક છે અને હજી નિયમિત પ્રગટ થાય છે.) ૩૦મે ૧૮૯૧ના દિવસે અવસાન પામેલા મહિપતરામને અંજલિ આપવા ૧૩ જૂન ૧૮૯૧ના રોજ હિમાભાઈ ઇન્સ્ટિટયૂટમાં સભા થઈ જેમાં હિન્દુ, પારસી, મુસલમાન અને યુરોપિયનોના આગેવાનોએ હાજરી આપી હતી. સભાના પ્રમુખપદે ડિસ્ટ્રીક્ટ અને સેશન્સ જજ શ્રી જી. મેક્કોરકેલે સંભાળ્યું હતું. આ સભાએ મહિપતરામના નામ સાથે એક અનાથ આશ્રમ સ્થાપવાનો પ્રસ્તાવ સ્વીકારી એક સમિતિની રચના કરી. શ્રી ખુશાલદાસ ગોકળદાસ પટેલ અને માણેકલાલ ગોકળદાસ પટેલ અને માણેકલાલ આસારામ આ સમિતિના અને ત્યારબાદ સ્મારક ફંડના મંત્રીઓ રહ્યા.૧૭ ડિસેમ્બર ૧૮૯૨ના રોજ મહિપતરામ રૂપરામ અનાથ આશ્રમનો પ્રારંભ રા. સા. લલ્લુભાઈ કરસનદાસ દ્વારા અમદાવાદમાં પાંચકૂવા બહાર આવેલી પોતાની ધર્મશાળામાં પાછળનો ભાગ વાપરવા આપેલો, ત્યાં થયો. ગુજરાતના ઈતિહાસમાં સામાજિક સંવેદનાક્ષેત્રે એક ઐતિહાસિક કદમ ભરવામાં આવ્યું. દુઃખી, નિરાશ્રિત, અનાથ, બાળકો, વિધવા, ત્યક્તા જેવા સમાજના અનેક જરૂરિયાતમંદો માટે આશાનું કિરણ ચમક્યું. આ સંસ્થાએ ૧૨૫ વર્ષની સેવાયાત્રા કરી તેની વિગતો વિગતો આગામી લેખમાં જોઈશું.