‘ચરખો, ઝાડુ અને સામુદાયિક પ્રાર્થના એ ગાંધીજીના ત્રણ પ્રતિકો છે. એમણે રાષ્ટ્રને ઝંડો-ઝાડુ અને ઝોળી આપ્યા. ઝંડો રાષ્ટ્રપ્રેમનું પ્રતિક અને ઝાડુ જાતિવાદ સમાપ્ત કરવાનું પ્રતિક. ત્રીજું, સામુદાયિક પ્રાર્થના એટલા માટે કે સૌ એકબીજાની ભલાઈ માટે પ્રાર્થના કરે. હિન્દુ મુસલમાન માટે, ગુજરાત મહારાષ્ટ્ર માટે એમ પરસ્પર પ્રેમભાવ સર્જાય. ‘રાષ્ટ્ર’ શબ્દનો અર્થ જ એ છે કે ભૂમિનો એવો ભાગ કે જ્યાં લોકો એકબીજા સાથે રોજ પ્રેમથી જીવવાનો સંકલ્પ કરે. એટલે જ ગાંધીજી રાષ્ટ્રપિતા કહેવાયા, ભારતપિતા નહીં ! ગાંધીજીનું કાર્ય ફક્ત સ્વરાજ્યનું ન હતું, પણ એમનું કામ એક સામાન્ય માણસના મનમાં પરિવર્તનની વિચારધારાને જન્માવવાનું હતું. શરૂઆતમાં તો એમને લાગ્યું કે ઈશ્વર સત્ય છે પણ પછી એમને ચિંતન કરતાં જણાયું કે 33 કરોડ દેવતાઓ હોય તો કંઈ સત્ય 33 કરોડ ન હોય. સત્ય તો એક જ હોય. ત્યારે એમને સમજાયું કે હકીકતે સત્ય જ ઈશ્વર છે અને એ સમયે એમના મનમાં સદભાવનાની વિચારધારાનો જન્મ થયો. ગાંધીજીને મન બધા જ ધર્મો સમાન હતા. ધર્માંતરને એમણે કદી સ્વીકાર્યું નહોતું. અને આ ધર્માંતરની વ્યાખ્યા પણ ગજબ છે ! આપણા ધર્મમાંથી કોઈ બહાર જાય તો આપણે એને ધર્માંતર કહીએ છીએ અને બીજા કોઈ ધર્મમાંથી વ્યક્તિ આપણા ધર્મમાં આવે તો એને આપણે ‘સુધરી ગયા’ એમ કહીએ છીએ. જરાક આપણી માનસિકતા તો જુઓ ! પંચમહાલમાં જૈનોએ સૌથી વધારે ધર્માંતર કરાવ્યા, એમ કહીને કે એ લોકોને અમારો શાકાહાર અને અહિંસા પસંદ આવ્યા. હકીકતે એમ નહોતું. એ બધો ગરીબી અને ખરીદ-વેચાણનો મામલો હતો. ગાંધીજીએ કહ્યું હતું કે સાચા ધર્મની શરૂઆત કરવી હોય તો એક જ જાતિમાં વિવાહ બંધ કરો. જાતિવાદને સમાપ્ત કરો. પણ આપણે એ ક્યાં સ્વીકારવું છે ? એમ થાય તો કેટલાંકની ધર્મના નામે દુકાનો ચાલે છે એ બંધ થઈ જાય; તેથી દલાલો બધાને એક થવા દેતા નથી.’