હવે વાત આગળ વધારીએ. કોઈ પણ સજીવના બંધારણમાં હજારો પ્રકારનાં રાસાયણિક સંયોજનો હોય છે. પણ એ બધાંના મૂળભૂત ઘટકો તરીકે કાર્બન, હાયડ્રોજન, ઓક્સીજન, નાઈટ્રોજન, ફોસ્ફોરસ અને સલ્ફર હોય છે. આ બધા ઘટકોમાંથી વિવિધ કાર્યશીલ સંયોજનો બની અને જે તે સજીવની દેહધાર્મિક ક્રિયાઓનું સુપેરે સંચાલન કરે તે માટે એમને સમરસ માધ્યમ પાણી થકી મળી રહે છે. હવે એ સમજી શકાય એવી બાબત છે કે આમાંનો દરેક ઘટક અને પાણી જો વાતાવરણમાં યોગ્ય માત્રામાં સતત ઉપલબ્ધ હોય તો જ સજીવોની કાર્યશીલતા અને પરિણામે એમનું અસ્તિત્વ ટકી રહે. કુદરતનું આયોજન એવું છે કે એકે એક પ્રકારના સજીવને એની જરૂરીયાત પ્રમાણેનાં તત્વો અને સંયોજનો એની આસપાસના વાતાવરણમાંથી મળી રહે. ઓક્સીજન/પ્રાણવાયુ તેમ જ કાર્બન ડાયોકસાઈડ/અંગારવાયુનું ઉદાહરણ લઈએ તો હવામાંનો કાર્બન ડાયોકસાઈડ વનસ્પતિ દ્વારા સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં પાણી સાથે સંયોજાઈ, ગ્લુકોઝ બનાવે છે. આ રીતે બનતા ગ્લુકોઝની મદદથી વનસ્પતિ પોતાની વિવિધ દેહધાર્મિક ક્રિયાઓ ચલાવી, એના અંતે બનતા ઓક્સીજનને હવામાં મુક્ત કરે છે. પ્રાણીઓ ઓક્સીજનને શ્વાસમાં લઈ, તેના દ્વારા મળતી શક્તિનો ઉપયોગ કરી, પોતાની દેહધાર્મિક ક્રિયાઓ ચલાવે છે અને એમાંથી નિષ્પન્ન કાર્બન ડાયોકસાઈડને હવામાં મુક્ત કરે છે. આમ, ચક્રીય સમતુલન દ્વારા આ બન્ને વાયુઓનું વાતાવરણમાં ચોક્કસ પ્રમાણ જળવાઈ રહે છે. અત્યંત સહજ લાગતી આ ચક્રીય પ્રક્રિયામાં સજીવ સૃષ્ટિનો દરેકે દરેક ઘટક યથાશક્તિ ફાળો આપતો રહે છે, જેમાં પ્રાણીઓ, વનસ્પતિ અને જંતુઓ ઉપરાંત બેક્ટેરિયા સહિતના સુક્ષ્મ સજીવોનો સમાવેશ થાય છે.