સ્વચ્છતા માટેની આપણી ઝુંબેશ સફળ કેમ થતી નથી? હાર્વર્ડનો અભ્યાસ એવું કહે છે કે આપણી ધાર્મિક, સામાજિક, સાંસ્કૃતિક અને રાજકીય ગ્રંથિઓ કચરાના અસરકારક નિકાલની વ્યવસ્થામાં અવરોધ રૃપ બને છે. આવી ટીકા કદાચ આપણાથી સહન ન થાય, પણ કડવા સત્યનો સ્વીકાર કરવો જોઈએ. અન્યથા પુણ્યસલિલા ગંગા હોય કે આપણા નગર-શહેરની સ્થાનિક નદી કે તળાવ હોય, તેમાં ફૂલ, પૂજાપો સામાન કે મૂર્તિઓનું વિસર્જન કરતાં આપણે ખચકાટ અનુભવતા નથી, એ તો હકીકત જ છે. અર્ધ બળેલા મૃતદેહોને ગંગામાં વહેતા મૂકી દેવામાં કઈ ધાર્મિકતાનું પાલન થાય છે એ સમજવું મુશ્કેલ છે. સાવ સાદી વાત કરીએ તો કચરાના નિકાલ માટેની આપણી ખરાબ આદતો માટે આપણે કોઈ રંજ, અફસોસ કે ભૂલ કર્યાની લાગણી પણ અનુભવતા નથી. ખરાબ આદતો કાંઈ રાતોરાત નથી સુધરતી એ જેમ વ્યક્તિગત બાબતમાં સાચું છે તેમ સામાજિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં પણ સાચું છે. આપણે એવા ચમત્કારની આશા ન રાખીએ તો પણ લાલ કિલ્લા પરથી સ્વચ્છતાના આહ્વાનને ચાર વર્ષ થઈ ગયા છે અને વડાપ્રધાને પરોક્ષ રીતે રાષ્ટ્રપિતાની આણ દઈને સ્વચ્છતાના આગ્રહની ટેવ પાડવા કહ્યું હતું.