મેં લંડનમાં ‘ધ ઇન્ક્વિઝિશન’ પુસ્તકના વર્ગો ભર્યા હતા એની કેટલીક નોંધો પરથી એ પુસ્તક વિશે થોડી વાતો કરવી છે. ઇન્ક્વિઝિશનની દૃષ્ટિએ માર્ટિન લ્યુથરે સ્થાપેલો પ્રોટેસ્ટન પંથ તરત યાદ આવી જાય છે. લ્યુથરના સમયમાં જ આખા યુરોપમાં પ્રબોધન કાળ શરૂ થયો હતો. (રેનેસા) જીવનનાં બધાં જ ક્ષેત્રોમાં સુધારણા (રિફોર્મેશન) થવી શરૂ થઈ ગઈ હતી. જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનની ક્ષિતિજો વિસ્તરતી જતી હતી. ગેલેલિયો અને બ્રૂનોના રિસર્ચને કારણે આખા યુરોપીય સમાજમાં ‘વિધર્મીવાદ’ (નાસ્તિક) વધુ લોકપ્રિય થતો જતો હતો. બીજું, છપાઈ અને મુદ્રણ કળાનાં મશીનોની શોધ થતા જ્ઞાનના ભંડારો બધા માટે ખૂલવા લાગ્યા. લોકો બુદ્ધિપૂર્વક વિચારવા લાગ્યા. હવે રોમન કેથોલિક ચર્ચને એવો ભય લાગ્યો કે હવે ચર્ચનું અસ્તિત્વ જોખમમાં છે. એટલે ચર્ચ તરફથી સુધારણા વિરોધ ચળવળ શરૂ કરવામાં આવી. ચળવળ અને યંત્રણા એક સ્પેનીશ ધર્મગુરુએ શરૂ કરી (1491-1556) એ પછી પોપ પોલ ત્રીજાએ 27 સપ્ટેમ્બર, 1540ના દિવસે આ યંત્રણાની વિધિપૂર્વક સ્થાપના કરી.