પોતે વ્યવસાયે કેળવણીકાર અને દિમાગથી ચિંતક એટલે સત્ય અને સૌન્દર્યનો સમન્વય કરી સત્ય અને પ્રેમનો વિજય ‘સોક્રેટીસ’માં બતાવી શક્યા. પોતાની બહેનના લગ્નમાં નાણાંની જરૂરિયાતને પૂરી કરવા ‘દર્શકે’ ‘દીપ નિર્વાણ’ નવલકથા એક મહિનામાં પૂરી કરેલી તે સહુ જાણે છે. મગધમાં વિલીન થતા નાનાં રાજ્યોના દીપના નિર્વાણની એ કથાનાં તાદ્રશ્ય વર્ણનો, કથાનું લાઘવ અને સંસ્કૃતના તદ્દભવ તથા તત્સમ શબ્દોનો ઉચિત ઉપયોગ એ તેની સિદ્ધિ છે. આ અનુપમ નવલકથા દ્વારા તેમણે વાચકોને ઇતિહાસ ભેટ ધર્યો. ‘બંદીઘર’ જેલયાત્રાના અનુભવોની કથા છે. અહીં ત્રણ પ્રકારના સંઘર્ષનું ચિત્રણ થયું છે, એક ભારતની સ્વતંત્રતાનો સંઘર્ષ, બીજો જેલમાં થતા દમન અને ત્રીજો સંઘર્ષ તે સાથી કેદીઓની વિચારધારા વચ્ચેનો. ‘બંધન અને મુક્તિ’ એ ‘1857’ની પૂર્વભૂમિકા રૂપે આવે છે અને બંનેમાં જાતિ, સંપ્રદાય, પ્રદેશના સીમાડા ઓળંગી જઈ રાજકીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામ સાથે પ્રેમકથાનો વિનિયોગ માત્ર ‘દર્શક’ જ કરી શકે. ‘દર્શક’ના સર્જનમાં ખંડ દ્વારા અખંડની યાત્રા જોઈ શકાય છે. તેમની નવલકથામાં સાત્ત્વિક ગુણો માણસને માનવીય વિકાસ તરફ લઈ જતા અનુભવી શકાય. ‘દર્શક’ સર્જક સંસ્કૃિતના સજગ પ્રહરી હતા એ વિધાન સાથે અનિલભાઈએ પોતાનું ઉચ્ચ વિચારો, સમૃદ્ધ શબ્દ ભંડોળ અને શ્રદ્ધાપૂર્ણ અંજલી સાથેનું વક્તવ્ય સમાપ્ત કર્યું.