આઝાદી પહેલાંના ગુજરાત અને આજના વિકસિત ગુજરાતમાં આભ-જમીનનો તફાવત છે. છતાં બંનેમાં કશુંક કોમન હોય તો તે પાણીની સમસ્યા છે. દક્ષિણ ગુજરાતને બાદ કરતાં રાજ્યનો એકેય વિસ્તાર હજુ પણ પાણી મામલે પગભર નથી. પરિણામે રાજ્યની ૬૬ ટકા વસ્તીએ આજે પણ પીવાના પાણી માટે નર્મદા ડેમ પર આધાર રાખવો પડે છે. આ વર્ષે નર્મદા ડેમમાં પાણીનો જથ્થો મર્યાદિત થઈ જતાં ભરશિયાળે પાણીનો પોકાર ઊઠ્યો છે. આંકડાકીય રીતે જોઈએ તો ગુજરાત પાસે નર્મદાનું હવે માત્ર એક મિલિયન એકરફિટ પાણી જ રહ્યું છે. જે આગામી ચોમાસા સુધી ચલાવવાનું છે. ગત ચોમાસામાં મધ્ય પ્રદેશમાં ઓછો વરસાદ પડ્યો હોઈ નર્મદા નદીમાં પાણીની આવક અડધી થઈ ગઈ હતી. જેના કારણે ગુજરાતને નર્મદાનું પાણી કે જે સામાન્ય રીતે ૯ મિલિયન એકર ફીટ જેટલું મળતું હોય છે તે કપાઈને ૪.૫ મિલિયન એકર ફીટ જ મળ્યું હતું. એમાંથી પણ ૩.૫ મિલિયન એકર ફીટ પાણી વપરાઈ જતાં હવે નર્મદા ડેમમાં આપણા માટે ફક્ત ૧ મિલિયન એકર ફીટ પાણી જ બચ્યું છે. કપરી આ પરિસ્થિતિનો અંદાજ આવી જતાં સરકારે છેલ્લી ઘડીએ ઉનાળુ પાક માટે ખેડૂતોને સિંચાઈનું પાણી આપવાનું બંધ કરવાની જાહેરાત કરી છે. એટલું જ નહીં, નર્મદાના પાણીનો વિકલ્પ શોધવાની પણ શરૃઆત કરી છે. જો રાજ્ય સરકારે પહેલેથી પાણીનું મૅનેજમેન્ટ હાથ ધર્યું હોત તો આમ આગ લાગે ત્યારે કૂવો ખોદવાનો વારો ન આવત. હવે જ્યારે સરકારે પાણી અંગે વિચાર્યું જ છે ત્યારે કેવાં પગલાં અસરકારક નિવડી શકે તેની વાત કરતાં પહેલાં ગુજરાતમાં પાણીની સમસ્યાને વિકટ બનાવતાં કારણોની ચર્ચા કરી લઈએ.સૌથી મોટું કારણ જળ વ્યવસ્થાપનનો અભાવ છે. આ સિવાય વરસાદની અસમાનતા, સિંચાઈની ખોટી પદ્ધતિઓ, લોકજાગૃતિનો અભાવ તો ખરાં જ. પહેલેથી જ ગુજરાતમાં પાણી મામલે વિવિધ વિસ્તારોમાં ભારે અનિયમિતતા અને અસમાનતા પ્રવર્તે છે. મોટા ભાગની નદીઓ ચોમાસામાં બે કાંઠે વહેતી હોય છે અને જેવો વરસાદ સમાપ્ત થાય કે થોડા જ મહિનાઓમાં કોરીભઠ્ઠ થઈ જાય છે. એક તરફ વરસાદ અનિયમિત છે છતાં રાજ્યમાં સિંચાઈનું પ્રમાણ દિવસે ને દિવસે વધતું જઈ રહ્યું છે. જેના કારણે પાણીની સમસ્યા વધુ વિકટ બનતી જઈ રહી છે. જુનવાણી સિંચાઈ પદ્ધતિના કારણે હજારો લિટર પાણી વેડફાય છે જેની કોઈ ગણતરી જ નથી થતી. રાજ્યમાં એક પણ બારમાસી નદી ન હોઈ ખેતી માટે જરૃરી પાણી સમયસર મળી શકતું નથી. ગુજરાત ખેતીપ્રધાન રાજ્ય હોઈ ઘરવપરાશ અને ઉદ્યોગોની સરખામણીએ આપણે ત્યાં ખેતી માટે પાણીનો વપરાશ વધુ થાય છે, પણ પુરવઠાની સામે પાણીની માગ વધી જતાં અછતની સ્થિતિ પેદા થયા કરે છે. વર્ષ ૧૯૭૫માં ડૉ. જી.આર. નામ્બિયારે કેટલાક નિષ્ણાતો અને સંસ્થાઓ સાથે મળીને કરેલા ગુજરાતના જળસ્ત્રોતો અંગેના સર્વાંગી અને તલસ્પર્શી અભ્યાસમાં એવી ચેતવણી ઉચ્ચારેલી કેે, જો પાણીની માગ અને પુરવઠાનું સંતુલન નહીં જળવાય તો આગામી ૨૦૦ વર્ષ સુધીમાં રાજ્યના અનેક વિસ્તારોમાં ભૂગર્ભજળ ખલાસ થઈ જવાની શક્યતા છે. નામ્બિયાર સાહેબની ચેતવણી અત્યારથી સાચી પડવા માંડી હોય તેવી સ્થિતિ છે. ઉત્તર ગુજરાત અને સૌરાષ્ટ્ર માટે પાણીની તંગી કાયમી સમસ્યા બની ગયા છે. ઉત્તર ગુજરાતની વાત કરીએ તો અહીં ૯૦ ટકા સિંચાઈ કૂવાના પાણીથી થતી હોઈ ભૂગર્ભ જળસપાટી ખૂબ ઊંડે ઊતરી ગઈ છે. તેના વિકલ્પ તરીકે અહીં સુજલામ્‌-સુફલામ્‌, ધરોઈ, દાંતિવાડા અને સરદાર સરોવર યોજના દ્વારા સિંચાઈના વિકલ્પો હાથ ધરાયા હોઈ સ્થિતિ થોડી નિયંત્રણમાં છે. આ તરફ સૌરાષ્ટ્રમાં પાણી પૂરતાં પ્રમાણમાં મળી રહે તે માટે ૧૧૫ નાનાં-મોટાં બંધને ભરવાની જાહેરાત થઈ હતી. ૨૦૧૩-૧૪માં તો રાજ્ય સરકારે તેના માટે બજેટમાં ખાસ રૃપિયા ૧૦૦૦ કરોડની જોગવાઈ કરી હતી. છતાં હાલ દેખીતો કોઈ ફરક નજરે ચડતો નથી.