જેમ પૂર્ણયોગનું પરમ શાસ્ત્ર એ દરેક મનુષ્યના હ્રદયમાં ગુપ્ત રીતે વસતો વેદ છે તે જ પ્રમાણે તેનો પરમ માર્ગ-દર્શક, પરમ ગુરુ એ પણ બીજું કોઇ નહિ પણ આપણી અંદર છુપાઇ બેઠેલો જગદ-ગુરુ જ છે. એ એ જ છે કે જે એના જ્ઞાનના ઝળહળતા પ્રકાશ વડે આપણા અંધકારનો નાશ કરે છે; અને આપણી અંદર તેનો પ્રકાશ , તેના પોતાના ઉદયની સાથે પોતાના જ મહિમાને વધારતો જાય છે. તે ધીમે ધીમે મુક્તિ , આનંદ, પ્રેમ, શક્તિ, અને અમરતાની પોતાની પ્રકૃતિ આપણી અંદર છતી કર્યે જાય છે. તેનુ ઊર્ધ્વ સ્વરૂપ આપણી આગળ એક જીવંત આદર્શ તરીકે ખડું થાય છે અને તે, તેની દષ્ટિમાં આપણને જેવા સ્વરૂપે જુએ છે તેવા બનાવવા આપણાં હલકા સ્વરૂપનું રૂપાંતર કરે છે. આપણી અંદર પોતાનો પ્રભાવ અને પોતાની જાત વહેવડાવીને તે આપણને, એક વ્યક્તિને; પરમાત્મા અને પરાત્પર સાથેની એકરૂપતા સિદ્વ કરવાની શક્તિ આપે છે. એવા ગુરુની પદ્વતિ કઇ ? અને તેની રીત કઇ? તેની કોઇ જ પદ્વતિ નથી અને દરેક પદ્બતિ તેની જ છે. અને તેની રીત છે, આપણી પ્રકૃતિ જે કાંઇ ઉત્તમ ક્રિયા કે ગતિ કે પ્રવૃતિ કરવાને શક્તિમાન છે તેને સહજ રીતે વ્યવસ્થિત કર્યે જવાની.તે તેની આ પદ્વતિ અને આ રીત નાનામાં નાની વિગતને અને તુચ્છમાં તુચ્છ લાગતા કાર્ય ઉપર અજમાવે છે; વળી, એટલી જ સંભાળ અને પૂર્ણતાથી મહાનમાં મહાન કાર્ય ઉપર પણ એને અજમાવે છે અને છેવટે, એ સહુને પ્રકાશમાં મૂકી આપે છે અને તેમનું રૂપાંતર કરી નાખે છે. કારણ કે તેના યોગમા કોઇ વસ્તુ એટલી નાની નથી કે જેને કામમાં ના લઇ શકાય, કોઇ બાબત એટલી મહાન નથી કે જે અજમાવી ના શકાય.જે કોઇ આવા માલિકનો દાસ કે શિષ્ય બને તે ન તો ગર્વ કરી શકે ન અહંકાર, કારણ કે તેનું બધું જ કામ ઉપરથી થતું આવે છે; અને તેથી, પોતાની અંગત નાલાયકી કે પ્રકૃતિની હીણપત જોઇને શોક પણ ના કરી શકે. કારણ કે તેની અંદ ર જે સામર્થ્ય કામ કરે છે તે કોઇ વ્યક્તિનું નથી, તે વ્યક્તિત્વથી પર છે અને અનંત છે. પરિપૂર્ણ પૂર્ણતાની આ સાધનામાં આ ગુરુનો, અંતરમાં બેઠેલ આ ભોમિયાનો, યોગના માલિકનો, સર્વ યત્ન અને યજ્ઞના અધિષ્ઠાતા, પ્રકાશ, ભોક્તા અને ધ્યેયનો પૂર્ણપણે સ્વીકાર કરવો એ અતિ અતિ અતિ અગત્યનું છે. એ આપણને સૌથી પહેલાં કેવી રીતે દેખા દે છે એ જરા ય અગત્યનું નથી; એ સૌથી પહેલાં, સર્વ વસ્તુઓની પાછળ રહેલ એક બિનઅંગત પ્રજ્ઞા, પ્રેમ કે શક્તિ તરીકે દેખાય, કે આ સાપેક્ષ દુનિયામાં પ્રગટ થતા અને તેને આકર્ષી રહેતા નિરપેક્ષ તરીકે,કે આપણા પોતાના અને સર્વના ઉચ્ચતમ આત્મા તરીકે,કે આપણી અંદર કે દુનિયામાં (કે તેનાં નામ-રૂપનાં આ જગતમાં કોઈ પણ એક નામ રૂપમાં) એક દિવ્ય પુરુષ તરીકે, કે પછી મનની કલ્પનાના કોઈ આદર્શ તરીકે પણ ભલે દેખાય, પણ છેવટે તો આપણે જોઈશું જ કે આ સર્વ કાંઈ એ છે અને એ સર્વેના સરવાળા કરતાં પણ કાંઈક વિશેષ છે. તેના મહેલમાં આપણું મન કયા ખ્યાલરૂપ દ્વારથી દાખલ થશે તેનો આધાર રહે છે આપણા ભૂતકાળના વિકાસ અને અત્યારની પ્રકૃતિ ઉપર. મોટે ભાગે તો આપણા અંતરમાં બેઠેલો ભોમિયો, શરૂઆતમાં પડદા પાછળ જ હોય છે. વચ્ચે, પડદા તરીકે હોય છે ખુદ આપણા પ્રત્નોના ઢગલા અને આપણા અહમના પોતાની જાત અને પોતાના ધ્યેયને માટેના વલોપાત. જેમ જેમ આપણીએ દષ્ટિ સ્પષ્ટ થતી જાય, આપણા અહમના ધમપછાડા શાંત થઇને, શાંત આંતર અવલોકનને તક આપતા જાય તેમ તેમ આપણને આપણા અંતરમાં થતો પ્રકાશનો ઉદય દેખાતો જાય છે. આપ્ણે જ્યારે આપણા ભૂતકાળ પર નજર નાખીએ છીએ ત્યારે આપણને જણાય છે કે આપણને આજે જે સારાં પરિણામો દેખાય છે. બરાબર તે જ પરિણામો લાવવા માટે આપણી આંધળી અને અથડામણવાળી દોડધામો ગોઠવાઇ રહી હતી; આપણે યોગમાર્ગ સ્વીકાર્યો તેની ય પહેલાંથી આપણા જીવનનો વિકાસ ઇરાદાપૂર્વક જ યોગ તરફ દોરાઇ રહ્યો હતો. કારણ કે, હવે જ આપણને આપણી મથામણો અને પ્રયત્નો, આપણી સફળતાઓ અને નિષ્ફ્ળતાઓનો અર્થ સમજાવા માંડે છે. આપણી કસોટીઓ અને યાતનાઓનો અર્થ છેવેટે આપડે પકડી શકીએ છીએ; અને આપણને થએલી ઇજાઓ અને વિરોધોએ અપણને જે મદદ કરી છે અને આપણી પછડાતો અને પતન જે કામમાં લાગ્યા છે તેની આપણે કદર કરી શકીએ છીએ. પણ પછી એવો સમય પણ આવે છે કે જ્યારે આપણને પ્રભુની આ મદદ પાછળથી નહિ પણ તરત જ દેખાય છે; એક પરાત્પર દષ્ટા આપણા વિચારોને ઘડી રહ્યો છે, એક સર્વગ્રાહી શક્તિ આપણી સંકલ્પ-શક્તિને અને કાર્યોને, અને સહુ કોઇને કામણ કરનારો અને સર્વને પોતામય કરી નાંખતો એક આનંદ અને પ્રેમ આપણા ઊર્મિતંત્રને યોગ્ય ઘાટ આપી રહ્યો છે તે આપણને એ જ વખતે સમજાતું જાય છે. આપણને પહેલેથી જ જે સ્પર્શ કરે છે, અને છેવેટે જે આપણને પકડમાં લે છે તેનો પણ આપણે સ્વીકાર કરી શકીએ છીએ અને તેને પણ ખુબ જ અંગત નિકટતાથી; આપણે એક પરમ માલિક, મિત્ર, પ્રેમી, ગુરુની સનાતન હાજરી અનુભવીએ છીએ. એ પોતે જેમ જેમ પોતાનો વિકાસ કરીને એક મહાન અને વિશાળ સતતાના જેવું અને તેની સાથે એકરૂપ થએલુ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે તેમ તેમ આપણે તેને આપણી જાતના અસલ તત્વ તરીકે પિછાનતા જઇએ છીએ; કારણ કે આપણે જોઇ શકીએ છીએ કે આપણી અંદર જે આ ચમ્તકારિક ફેરફાર થઇ રહ્યો છે એ કાંઇ આપણા પોતાના પ્રયત્નનું પરિણામ નથી; એક સનાતન પરિપૂર્ણતા આપણને પોતાના જેવી ઘડી રહી છે. જેને યૌગિક તત્વવેત્તાઓએ અધિષ્ઠાતા કે ઇશ્વર, ચૈત્ય ગુરુ કે અંતર્યામી કહ્યો છે, ચિંતકોએ જેને કેવલ બ્રહ્મ, અને અજ્ઞેયવાદીઓએ જેને અજ્ઞેય કહ્યો છે તેમ જ ભૌતિકવાદીઓ જેને વિશ્વ – વ્યાપી શક્તિ કહે છે, એ જ એ પરમ આત્મા અને પરમ શક્તિ, કે જેને ધર્મોએ અનેક નામે ઓળખાવેલો અને કલ્પેલો હોવા છતા હકીકતમાં જે એકે જ છે એવો એ “એ” એ જ છે આપણા યોગનો અધિષ્ઠાતા માલિક. આ “એ” અને “એક” ને જોવો, જાણવો, તેનામય થઇ જવું અને તેના વડે આપણા અંતરને અને બાહ્ય પ્રકૃતિને કૃતાર્થ કરવી એ જ આજ સુધી આપણું છૂપું પર મ ધ્યેય હતું, અને હવે, આપણા આ ભૌતિક જીવનનું ખુલ્લેખુલ્લું લક્ષ્ય પણ એ જ બની રહે છે. આપણી જાતના દરેક ભાગમાં, અને આપણું ભાગલા-પ્રિય મન જેને આપણા સિવાયનું ગણે છે તે બધામાં ય સમાન રીતે, તેને જોવો, અનુભવવો એ જ છે આ વ્યક્તિગત જીવનની પરમ કૃતાર્થતા આપણી અંદર અને સર્વત્ર તેના થઇ જવું અને તેને આપણો કરી દેવો એ જ છે પ્રભુત્વ અને સામ્રાજ્યનો અર્થ. નિષ્ક્રિય રહીને કે સક્રીય બનીને, શાંતિમાં કે શક્તિમાં, એકતામાં કે ભેદમાં, તેને જ માણવો એ જ છે પરમ સુખ કે જેને મેળવવા આપણો જીવ, પૃથ્વી પર આવેલો આ વ્યક્તિગત આત્મા, આંધળિયાં ફાંફાં મારી રહ્યો છે. પૂર્ણયોગના ધ્યેયની પૂર્ણ વ્યાખ્યા આ જ છે : વિશ્વવ્યાપી પ્રકૃતિએ જે સત્યને પોતાની અંદર સંતાડી રાખ્યું છે અને જેને બહાર લાવવા તે તનતોડ મહેનત કરી રહી છે તેનો આપણે અંગત રીતે અનુભવ કરવો. એ જ છે માનવાઆત્માનો દિવ્ય આત્મામાં અને પ્રાકૃત જીવનનો દિવ્ય જીવનમાં પલટો. *** આ પૂર્ણ કૃતાર્થતા મેળવવાનો સૌથી વધારે ખાતરીભર્યો માર્ગ એ છે કે આપણા અંતરમાં વસતા એ રહસ્યમય મલિકને શોધી કાઢવો; દિવ્ય શક્તિ, કે જે દિવ્ય પ્રજ્ઞા અને પ્રેમ પણ છે તેની સમક્ષ આપણી જાતને સતત ખુલ્લી કરતા જવી અને આપણું પરિવર્તન કરવાનું કામ તેને સોંપી દેવું. પણ આપણી અહમભરી ચેતના એવી છે કે આ કામ કરવાનું શરૂઆતમં તો એને ગજબનું ભારે થઇ પડે છે. અને જો શરૂઆત થાય તોપણ તેને સારામાં સારી રીતે કરવું અને પ્રકૃતિની રગેરગમાં ફેલાવી દેવું એ પણ એવું જ ભારે રહે છે. શરૂઆતમાં આપણને જે મુશ્કેલીઓ પડે છે તેનું કારણ એ છે કે વિચારો, સંસ્પર્શો, લાગણીઓ વગેરે માટેની આપણી અહમ- ભરી ટેવો આપણા દષ્ટિ – માર્ગ ની વચ્ચે આવે છે અને જેને જોવાનું તેને ઢાંકી દે છે. અને પછીથી જે મુશકેલી પડે છે તેનું કારણ એ છે કે સાધનામાં જે ખૂબ જરૂરી છે તે શ્રદ્ધા, શરણાગતિ, હિંમત એ બધું. આપણો અહમ – છાયો આત્મા સહેલાઇથી મળી શકતો નથી. પ્રભુની કાર્યપદ્વતિ આપણા અહમ ભર્યા મનને પસંદ નથી, મંજૂર પણ નથી, કારણ કે પ્રભુ તો ભૂલો કરાવીને સત્ય આપે છે, સહન કરાવીને સુખ આપે છે , પૂર્ણતાનો રસ્તો અપૂર્ણતામાંથી લઇ જાય છે. અહમને સમજાતું નથી કે તેને ક્યાં દોરી જવામાં આવે છે ; તે દોરવાનો ઇન્કાર કરે છે , બળવો કરે છે , વિશ્વાસ ગુમાવી બેસે છે હિંમત હારી જાય છે. તેનો કાંઇ વાંધો નહિ. કારણ કે આપણા અંતરમા બેઠેલો ગુરુ આપણા બળવાથી ખીજાતો નથી, આપણી અશ્રદ્વાથી ડગતો નથી, આપણી નિર્બળતાથી કંટાળતો નથી ; તેનામાં તો માનો પૂર્ણ પ્રેમ અને ગુરુની પૂર્ણ ધીરજ છે . પણ તેની રાહબરીને આપણે જ્યારે નામંજુર કરીએ છીએ ત્યારે તેનાથી મળતો લાભ અપણને દેખાતો બંધ થાય છે,- જો કે લાભ તો મળતો જ રહે છે અને મળતો રહેવાની શક્યતા તો કદી જ બંધ થતી નથી. અને આપણી નામંજૂરીનું