ના જંતુ છે જેમાંથી દર વર્ષે ૮૦ થી ૯૦ લાખ લોકોમાં ટી. બી. ની બિમારી થાય છે અને ૨૦ થી ૩૦ લાખ લોકો મૃત્યુ પામે છે.