કોઈ પણ પ્રાચીન ગ્રંથની સંશોધિત આવૃત્તિ તૈયાર કરવાનું કામ મુશ્કેલીભર્યું હોય છે. તેને માટે વિદ્વત્તા તો જોઈએ જ; પણ તે કામ તજ્જ્ઞો સુધ્ધાં તે ગ્રંથનો ઊંડાણમાં અભ્યાસ કર્યા પછી જ કરી શકે છે. ભાંડારકર સંસ્થાએ મહાભારતની સંશોધિત આવૃત્તિ તૈયાર કરવાનું ૧૯૧૯માં હાથમાં લીધેલું કામ પૂરું થતાં ૧૯૬૬મું વર્ષ આવી પહોંચ્યું તે વગર કારણે નથી. પરંતુ, તેવી આવૃત્તિ તૈયાર કરવા માટે વાપરેલી પદ્ધતિ પાછળની કલ્પના સમજવી અઘરી નથી. મહાભારતની જેમ જ ઇતર પ્રાચીન ગ્રંથોના પણ અનેક પાઠ હોય છે. કોઈ પણ ગ્રંથના વિવિધ પાઠોમાં, જેમને સમગ્ર ગ્રંથના સંદર્ભમાં મામૂલી કહી શકાય એવા ઘણા તફાવત હોય તો પણ સામાન્યત: એમ દેખાઈ આવે છે કે તે બધા પાઠોમાં ઘણું સામ્ય છે. તે સામ્યના આધારે એવો એક વાજબી અંદાજ કરી શકાય છે કે, તે ગ્રંથના સાંપ્રત ઉપલબ્ધ છે તે બધા પાઠ, સાંપ્રત જે ઉપલબ્ધ નથી એવા કોઈક જૂના – જેને આધારભૂત પાઠ (archetype) કહી શકાય એવા – પાઠમાંથી (તે પાઠના શબ્દોમાં થોડાઘણા ફેરફારો થઈને, તેમજ તે પાઠમાં અવારનવાર જાતજાતના ઉમેરા થઈને) તૈયાર થયા છે. તેથી સમગ્ર ગ્રંથ વિશે તો શું, તેમાંના કોઈ એક પ્રસંગ વિશે સુધ્ધાં, “ઉપલબ્ધ છે તે પાઠોમાંનો ક્યો પાઠ બરાબર છે ?” એ પ્રશ્ન વાજબી નથી. વાજબી પ્રશ્ન છે: સાંપ્રત ઉપલબ્ધ છે તે બધા પાઠોને, તે આધારભૂત પાઠ વિશે આપણને – ભલે અશુદ્ધ સ્વરૂપમાં હોય – અગત્યની માહિતી આપે છે એવી દૃષ્ટિએ જોઈને અને તે સર્વ માહિતીનો તુલનાત્મક અભ્યાસ કરીને તે આધારભૂત પાઠ શું હતો એ નક્કી કરી ન શકાય ? પ્રાચીન ગ્રંથના સંદર્ભમાં “ક્યો પાઠ બરાબર છે ?” એમ પૂછવાને બદલે વાજબી તરીકે ઉપર ઊભો કરેલો પ્રશ્ન પૂછવો, એ સંશોધિત આવૃત્તિની કલ્પનામાંનો સૌથી મહત્ત્વનો ઘટક છે.