હું જે કહું છું ને કે મહાભારતમાં મને કેટલુંક નથી સમજાતું – નથી સમજાતું એટલે કોઈને પૂછવાથી ન સમજાય. હું તો તેને મહાભારતની સાથે જ તપાસું છું અને વિચારું છું કે આપણે જેને આપણી ફરજ સમજીને કરીએ છીએ તે ફરજને પણ ક્યાં સુધી વળગ્યા કરવું ? અને વળગી રહીએ તો પરિણામ શું આવે ? ભીષ્મ પોતાના આવા નમાલા ભાઈઓને પરણાવવા ત્રણ છોકરીઓનાં હરણ કરે એ કેટલું યોગ્ય ? એમાં કયો ધર્મ ? સમજાતું નથી. ધર્મ બે પ્રકારના હોય. યુગધર્મ અને સનાતન ધર્મ. ભીષ્મ તેમની ફરજથી છૂટ્યા જ નહિ, પરિણામે સનાતન ધર્મને પામી શક્યા નહિ. એક વાર માણસ ભૂલ કરે એ સમજ્યા. ભીષ્મ ત્રણ છોકરીઓને ઉપાડી આવ્યા. તેમાંની મોટી અંબાને તો પાછી મૂકવા પણ ગયા. તેનું જીવન વેરવિખેર થઈ ગયું. તેણે ભીષ્મને શાપ આપ્યો અને બીજે જન્મે શિખંડી થઈ. પણ ભીષ્મ હજુ પણ શું કરે છે ? આંધળા ધૃતરાષ્ટ્ર, એને પરણાવવા ગાંધાર પર ચડાઈ કરી, કારણ, તેની છોકરી બહુ સારી છે ! એટલે યુદ્ધમાં ગાંધારનરેશને હરાવીને ગાંધારીને લઈ આવી આંધળા ધૃતરાષ્ટ્ર સાથે પરણાવી. ત્યારે ગાંધારીનો આક્રોશ શું હશે ? આ ઘટના માટે જવાબદાર કોણ ? વિચારો તો ખરા ! દ્રૌપદીનાં ભરીસભામાં વસ્ત્રો ખેંચાયાં. દ્રૌપદી ભીષ્મને પૂછે છે કે આ ધર્મ છે ? ત્યારે ભીષ્મપિતામહ કહે છે, ‘ધર્મની વાત બહુ સૂક્ષ્મ છે.’ અરે ! આ જવાબ છે ? એક માનવધર્મ તો હોય ને ? ભલે આપણે શાસ્ત્ર ન ભણ્યાં હોઈએ પણ કોઈ પુરુષ કોઈ સ્ત્રીનાં કપડાં ખેંચે – અરે ! પોતાની બૈરીનાં ખેંચે તોયે એક ધોલ મારી દેવી જોઈએ પણ ભીષ્મપિતામહમાં એ શક્તિ જ નથી. જે માણસમાં એ શક્તિ છે કે પરંપરાથી લોકો જેને ધર્મ માનતા હોય, પણ જો તે અયોગ્ય હોય, તો આખા સમાજની વિરુદ્ધ જઈને પણ હિમ્મતથી કહે કે ‘આ અધર્મ જ છે. તે ન જ થઈ શકે.’ તેવો માણસ આપણે ત્યાં ઈશ્વર બને છે. એ કામ બુદ્ધે કર્યું, ગાંધીએ કર્યું. ગાંધીએ હજારો વર્ષની અસ્પૃશ્યતાને દૂર કરી માનવધર્મ બજાવ્યો, એટલું જ નહીં, એમણે તો મુસલમાનોને પણ નિર્ભયતાથી ધર્મની વાત ભારપૂર્વક કહી. મુસલમાનોમાં એક એવો નિયમ છે, જેણે પાપ કર્યું હોય તેને જાહેરમાં પથ્થર મારી-મારીને મારી નાખવાનો. કુરાનમાં તેને ‘સંગસારી’ તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે. ગાંધીજીએ કહ્યું કે આવું તો ન જ કરાય. મુસલમાનો તો ધર્મચુસ્ત. કહે કુરાનમાં લખ્યું છે. પણ ગાંધીજીએ કહ્યું કે ‘કુરાનને નામે પણ સંગસારી એ અક્ષમ્ય છે.’ આવી આન્તરસૂઝ ભીષ્મમાં નથી.