ગણેશ દેવી : યજ્ઞેશભાઈ, સૌથી પહેલાં તો આપણા ગુજરાતમાં કર્મશીલો અને બૌદ્ધિકો બંને સાથે રહ્યા એવી ખૂબ જ મોટી પરંપરા છે. એનો ઉલ્લેખ કર્યા વગર આગળ વાત કરવી યોગ્ય નથી. સૌથી શ્રેષ્ઠ નામ મહાત્મા ગાંધીનું અને ત્યારપછી શ્રી અરવિંદ કે જે વડોદરામાં પ્રાધ્યાપક હતા. કર્મશીલ મોટા ગજાના અને ચિંતક તો હજાર વર્ષોમાં કોઈ ન થાય એ પ્રકારના. વિનોબા ભાવે હતા. આંબેડકરનો વડોદરા અને ગુજરાત સાથે સંબંધ હતો. તેઓ કર્મશીલ અને ચિંતક બન્ને રહ્યા. તો આ પ્રકારની પરંપરા આપણે ત્યાં રહેલી છે. એ પરંપરાના માળખામાં હું તો અત્યંત સામાન્ય વ્યક્તિ છું અને આ બન્ને મારી જિંદગીમાં સાથે આવ્યાં એની નવાઈ મને લાગતી નથી, પણ એનાં મૂળિયાં મારા ઉછેરમાં હશે એવું હું માનું છું. મારાં માતા-પિતા મહારાષ્ટ્રમાં રહેતાં હતાં અને ગુજરાતી બોલતાં હતાં. એમનું વતન ગુજરાત. તેઓ ગુજરાતી હતાં અને ગુજરાતી બોલતાં હતાં. મારો જન્મ થયો અને હું પાંચમા વર્ષે સ્કૂલમાં દાખલ થયો ત્યાર સુધી ગુજરાતી સાંભળ્યું અને ગુજરાતીમાં વાત કરી. પણ નિશાળ મરાઠી. ખબર નહિ કેમ મને ભાષાઓ ભણવામાં રસ જાગ્યો. એટલે હું મરાઠી બોલતો હતો, મરાઠી લખતો હતો. મારા શિક્ષક ઉત્કૃષ્ટ શિક્ષક હતા. હાઈ સ્કૂલમાં પ્રાથમિક શાળાના શિક્ષક. ભોર ગામ હતું પૂના જિલ્લામાં. અને ત્યાર પછી સાંગલી જિલ્લો કે જે પહેલાં તો દક્ષિણ સાતારા તરીકે ઓળખાતો હતો. હું સાંગલીમાં વિલિંગ્ડન કોલેજમાં અને પછી કોલ્હાપુરમાં શિવાજી યુનિવર્સિટીની સ્થાપના થયેલી ત્યાં ભણવા માટે ગયો, ત્યાં મેં પીએચ.ડી. સુધી ભણતર પૂરું કર્યું. હું સ્કૂલમાં મરાઠીમાં ભણ્યો. કોલેજમાં ગયો ત્યાર પછી અંગ્રેજી ભણવાની શરૂઆત કરી. પહેલાં મને ગણિતમાં રસ હતો. મેટ્રિકની પરીક્ષામાં મહારાષ્ટ્ર રાજ્યમાં સૌથી સારા માર્કસ મેળવી ગણિત પાસ કર્યું હતું પણ હું અંગ્રેજીનું એક વાક્ય સરખું બોલી શકતો નહીં. લખવાની ટેવ હતી પણ બોલવાનું મુશ્કેલ હતું. એટલે મેં નક્કી કર્યું કે આપણે અંગ્રેજી ભણીશું. સોળ વરસનો હતો ત્યારે મેં નિશ્ચય કર્યો કે રોજ બસો ત્રણસો પાનાંનું અંગ્રેજી વાચન કરવાનું. હું બેતાલીસ વર્ષનો થયો ત્યાં સુધી રોજ બસો-ત્રણસો પાનાં વાંચતો હતો. હું જે દિવસે પરણ્યો તે દિવસે પણ મેં એમાં બાંધછોડ કરી નથી. આમ અંગ્રેજીમાં ભણતર થયું.