પેમૅન્ટ ડ્યુ ટુ ઓન ચૉઇસિસ, પોતાની પસંદગીઓ સામેનું ચૂકવણું, મારે મન મોટી ફિલસૂફી છે. મારા આ વ્યાખ્યાનનો એ મુખ્ય સૂર છે, કી-નોટ છે. હકીકત એ છે કે દરેક માણસમાં એનાં, એનાં પોતાનાં જ કર્તવ્યોમાંથી છટકી જવાની ચતુરાઇ ભરી પડી છે. આરામ શાહ બોરડી નીચે સ્વપસંદગીએ સૂતેલા છે. એ સજ્જન એમ ઇચ્છે છે કે એમની છાતી પર પડેલું બોર કોઇ બીજો જણ એમના મૉંમાં મૂકે ! અથવા એમને બેઠા કરે ! દરેક માણસમાં પોતાની જ જવાબદારીઓ બીજાને માથે ઓઢાડવાની હોશિયારી ભરી પડી છે. નબળો માટી બૈયર પર શૂરો હોય છે. શેઠિયો એમ ઠસાવે છે કે કજગાએ ફોલ્લી જે થઇ તે એના ચાકરના આળસને કારણે થઇ ! પસંદગી માગે તે બધું કરવાની તત્પરતા હોય તો તેનાં સારાં પરિણામોનો માણસ અઢળક આનન્દ પામે છે. ભૂરા આકાશ નીચે લહેરાતા ઘઊંના સોનેરી પાકને જોઇને ખેડુને જે રાજીપો થાય છે તે સ્વર્ગીય હોય છે. માણસો જાતને જવાબદાર હોય તો સ્વપસંદગીનાં માઠાં પરિણામોને પણ વધાવી શકે છે. દેવાળું કાઢીને બબલદાસ કારાવાસ વેઠે પણ સમજે કે એ તો પોતે કરેલા બેફામ સટ્ટાનું ફળ છે. એમનામાં એવું સાનભાન પ્રગટે. ચૂકવવા નીકળેલો માણસ એ રીતે જાત પ્રત્યે ઉદાર થઇ શકે છે. ને તેથી સામાની પસંદગીઓ બાબતે પણ ઉદાર થઇ શકે છે. ને એટલે એને સામાનો સ્વીકાર કરવાનું મન પણ થાય છે. સ્વ-સ્વીકારને લીધે જ પર-સ્વીકાર સરળ થઇ જાય છે. પોતાની જીવનસંગિની માટેની અમારા બન્ને દીકરાઓની પસંદગીઓ અમારે સ્વીકારવાની આવી ત્યારે આ ફિલસૂફીએ ઠીકઠીક મદદ કરી. બધું સમજાયું. દુ:ખ તો ખાસ્સું પડેલું પણ પછી થયું કે પસંદગી એમની છે તો ચૂકવણું પણ એમનું હશે –ચિત્ત તું શિદને ચિન્તા કરે…