[2] સુખ અને દુઃખના ઝરૂખામાંથી આપણે જોતાં નથી. સુખ અને દુઃખમાં આપણે ગૂંચવાઈ જઈએ છીએ. એટલા માટે જીવનનો આનંદ લૂંટવા પામતા નથી. બહિર્મુખી ઈન્દ્રિયો છે જેને આપ લોકો કર્મેન્દ્રિયો કહો છો. એમની દ્વારા વિષયો સાથે સંબંધ થઈ જાય છે. રંગનો, રૂપનો, શબ્દનો, સ્વાદનો, સૌરભનો સંબંધ થાય છે. વ્યક્તનો સંબંધ થાય છે. આ વ્યક્તના સંબંધમાંથી જે સુખદુઃખના સંવેદનો ઊઠે છે એમને મન પોતાના પાલવમાં ઝીલી લે છે. એનો પાલવ ફેલાયેલો છે. પાલવ ફેલાવીને, સુખ અને દુઃખના સંવેદનોને મન એકઠું કરે છે, પરિગ્રહણ કરે છે. અસલમાં આ પરિગ્રહણની વસ્તુ નથી. આ પરિગ્રહો સૂક્ષ્મ છે અને આ પરિગ્રહમાં જેનો અનુરાગ થઈ જાય છે, અવાંચ્છિત પ્રતિ દ્વેષ અને વાંચ્છિત પ્રતિ રાગ, અપ્રિય તરફ દ્વેષ અને પ્રિય તરફ રાગ, એ પ્રકારે રાગદ્વેષમાં એનું દામન ગૂંચવાઈ જાય છે. સાગરકિનારે ચમકતા પથ્થરો એકઠા કરનાર બાળકો અને મનના પાલવમાં સુખદુઃખના સંવેદનો એકઠા કરનાર માનવા એ બંનેની વચ્ચે શો ફરક છે ? બાળકો લડી-ઝઘડીને કહે છે, ‘મારી પાસે વધારે ચમકદાર પથ્થર છે અને તારી પાસે ઓછો ચમકદાર પથ્થર છે; મારી પાસે તો આટલા બધા રંગોના પથ્થર છે અને તારી પાસે તો બે જ રંગના પથ્થર છે; મારી પાસે તો ત્રિકોણ, ચતુષ્કોણ અને ષટકોણ છે અને તારી પાસે કશું જ નથી.’ આવી જ રીતે સુખદુઃખના સંવેદનોને એકત્ર કરવામાં આત્મશ્લાઘા, આત્મગૌરવ, આત્મગ્લાનિ અને વિષાદ માનીને આપણે જીવીએ છીએ. એટલા માટે આનંદની ઉપલબ્ધિ થતી નથી.