ચાતુર્માસ એક રીતે વ્રતોત્સવ છે. અષાઢ મહિનાની દેવપોઢી એકાદશીથી માંડીને કાર્તિક મહિનાની દેવઊઠી એકાદશીના સમયગાળાને આપણી પરંપરામાં ચાતુર્માસ તરીકે ઓળખાવાયો છે. બાર મહિનાના ઘણા ખરા તહેવારો અને આપણે જેને વ્રત-વરતોલા કહીએ છીએ એવા દિવસો આ ગાળામાં જ આવે છે. હવામાન અને શરીરશાસ્ત્ર આ બન્નેને સંયોજિત કરીને આ વ્રતો વિશે ચોક્કસ નિયમાવલિ પણ આપવામાં આવી છે. વ્રત એ કંઈ તાત્પૂરતી કામચલાઉ માર્ગરેખા નથી. એની એક ચોક્કસ સમજણ અને લાંબા ગાળાની અસર હોય છે. સહેજ બારીકાઈથી જોઈએ તો આ ગાળાનાં મોટા ભાગનાં વ્રતો જાણે સ્ત્રીઓ માટે હોય એવું લાગે. જ્વારા વાવીને મોળાકત કરતી અણસમજુ બાળાઓથી માંડીને એવરત જીવરત કે વટસાવિત્રીનાં વ્રત કરતી મહિલાઓ માટે આ બધું આજ સુધી બહુ સહજ હતું. મોળાકત કે એવરત-જીવરત, સોળ સોમવારનું વ્રત હોય કે પછી બોળચોથ, નાગપાંચમ, રાંધણછઠ કે શીતળાસાતમ હોય. આ બધાં માત્ર વ્રતો નહોતાં, તહેવારો પણ નહોતા, વાસ્તવમાં આ બધા ઉત્સવો હતા. જીવનઘડતરની પાઠશાળાઓ હતી. એ દરેકની પાછળ ચોક્કસ ઉદ્દેશો હતા. આ બધા ઉદ્દેશો અને વ્રતોની અહીં વાત નથી કરવી, પણ મૂંગી વરત નામનું એક ખાસ વ્રત અને એના મહિમા વિશે અહીં થોડીક ચર્ચા કરવી છે.