આર્ય અનાર્ય સમન્વયના એક ભાગ રૂપે મહાભારતની રચના થઈ જેમાં સાંખ્યદ્રષ્ટિ અને બહુપતિત્વપ્રથાને સમર્થન મળ્યું પણ તેને ઈશ્વર, પરલોક, પુનર્જન્મ અને અવતારવાદમાં ઝબોળવામાં આવ્યું. ગોવર્ધનધારી કૃષ્ણે મેઘરૂપી ઈન્દ્રનો વિરોધ કર્યો, યજ્ઞોનો વિરોધ જ્ઞાનરૂપી યજ્ઞને મહત્વ આપીને કર્યો, વેદોને ખાબોચીયા જેવા પણ કહ્યા. ગણતંત્ર તથા બહુપતિત્વપ્રથાની તરફેણ કરવામાં આવી. ફરી એક નવી લડાઈ શરૂ થઈ. રામાયણની રચના કરવામાં આવી, ક્રૌંચ પક્ષીઓ આજીવન એક પતિ-પત્ની વ્રત રાખી શક્તા હોય તો માનવજાત શા માટે નહીં, એ આધારે વાલ્મિકીએ રામ-સીતાના આદર્શોનું કાવ્ય લખ્યું. મહાભારત વાંચે તો ગામમાં આગ લાગે, યુદ્ધ થાય તેવો જબરદસ્ત પ્રચાર કરવામાં આવ્યો. ગીતા મહાભારતનો જ ભાગ છે, અત્યંત તાર્કિક અને જ્ઞાનમય છે એટલે એ ભાગ સ્વીકારવામાં આવ્યો અને બાકીના મહાભારતને ખાસ પ્રકારે અવગણવામાં આવ્યું.