‘આ અહિંસાના ગાંધીજીના જીવનમાં ચાર જુદા-જુદા સ્વરૂપો દેખાય છે. એમણે તો કહ્યું જ છે કે સત્ય શોધતા મને અહિંસા જડી છે. (1) અહિંસાનું એમના જીવનમાં પહેલું સ્વરૂપ એટલે પેલો “ચોરી અને પ્રાયશ્ચિત’નું પ્રકરણ. સોનાના કડાની ચોરી કરે છે પણ કબૂલાત કરવાની હિંમત ચાલતી નથી. બોલવાની હિંમત ગાંધીજીમાં 24 વર્ષ પછી આવી, બાકી તેઓ લખીને કબૂલાત કરતા. પિતાને પત્ર લખીને ધ્રૂજતા હાથે ડરતાં-ડરતાં આપે છે અને પિતા માંદગીને કારણે ધ્રૂજતા હાથે વાંચે છે. એકને ભયને લીધે ધ્રૂજારી છે; બીજાને માંદગીને કારણે તે છે. પિતા વાંચતા વાંચતા રડી પડ્યા પરંતુ એક પણ શબ્દ બોલ્યા નહીં. ચિઠ્ઠી ફાડીને સૂઈ ગયા. આ સમયે ગાંધીજીને અહિંસાનું એક તત્વ લાદ્યું કે એકની વેદના બીજા સુધી વગર શબ્દે પણ પહોંચી શકે છે કારણ કે બંનેમાં આત્મા રહેલો છે. (2) 13 વર્ષની ઉંમરે લગ્ન પછી ‘ધણીપણું’ નામનો પ્રસંગ આવે છે જેમાં તેઓ કસ્તૂરબાને કહેતા કે મને પૂછ્યા વિના બહાર જવાય નહીં. બધા કામ મને પૂછીને જ કરવા. કસ્તૂરબાએ તેમની એક પણ વાતનો પ્રતિવાદ ન કર્યો, દલીલ ન કરી પણ એ સાથે એમણે ગાંધીજીની એક પણ વાત કબૂલ પણ ન કરી. એ જ હતું અહિંસાનું બીજું સ્વરૂપ જેને ગાંધીજીએ ‘સવિનય કાનૂનભંગ’ કહ્યું. (3) ત્રીજો પ્રસંગ પેલો ટ્રેનમાંથી ધક્કો મરાયો તે. ગાડીમાંથી ધક્કો મરાતાં પ્લેટફોર્મ પર પડેલો ગાંધી એક હતો જ્યારે એમાંથી ઊભો થયેલો ગાંધી બીજો હતો. માણસ દ્વિજ થઈ ગયો. જે એમ વિચારીને પરદેશ ગયો હતો કે 105 પાઉન્ડ મારા કુટુંબ માટે વાપરીશ, એને પડતાની સાથે એ વિચાર આવ્યો કે આ મારા જેવું અપમાન બધાનું થતું હશે ? ક્ષણેક માટે એમને થયું કે ફરિયાદ કરું ? પરંતુ થોડું વિચારતા સમજાયું કે બદલો લેવામાં કોઈ અર્થ નથી. એમને પૃથ્થકરણ કરતાં લાગ્યું કે દોષ વ્યક્તિમાં નહીં, વ્યવસ્થામાં છે – આ અહિંસાનું વિરાટ ત્રીજું પગલું. એમને આ પ્રસંગમાં અહિંસાના અનેક પાસાઓ દેખાયા. (4) ચોથો પ્રસંગ એ પેલા વકીલ ધર્મપરિવર્તન કરીને ખ્રિસ્તી ધર્મ અંગિકાર કરવા માટે દબાણ કરે છે તે. એ સમયે ગાંધીજીએ છ જણને પત્ર લખ્યા. એ છ વ્યક્તિમાંના એક એટલે શ્રીમદ રાજચંદ્ર. એમણે શ્રીમદ રાજચંદ્રને 27 પ્રશ્નો પૂછ્યા. એ ઘટનામાં ગાંધીજીને ‘અનાસક્તિ’ના સ્વરૂપનું દર્શન થયું. શ્રીમદ રાજચંદ્રે તો સ્પષ્ટ જવાબ આપ્યો કે : “ધર્મનો વિચાર તમારે પોતે જ કરવો જોઈએ. કોઈની સલાહ લઈને ધર્મનો વિચાર ન કરાય. અંતરમાં સૂઝે તે માનજો પરંતુ સ્વીકારતા પહેલા તમારા ધર્મના પુસ્તકો વાંચી લેજો.” એ બધી ઘટનાઓમાં ગાંધીજીને લાગ્યું કે સત્ય જે મને એક સ્વરૂપે દેખાય છે તે બીજાને બીજા સ્વરૂપે પણ દેખાઈ શકે. દર્શનની દષ્ટિએ અહિંસાનો જન્મ આમાંથી થયો.’