‘એ કલરફુલ હિસ્ટ્રી ઓફ પોપ્યુલર ડિલ્યૂઝન્સ’ નામક પુસ્તકમાં લેખક રોબર્ટ ‘ને પીટર અફવાઓને લઈને ઘણી કૌતુકવત ઇન્ફો. આપે છે. તેમણે નોંધ્યું છે કે ‘સમાજવિદ્ શિબુતાની અફવાને ‘તૈયારી વિના તત્ક્ષણ બનાવી કાઢેલા સમાચાર’ ગણે છે, જે માહિતીના સપ્લાય કરતાં ડિમાન્ડ વધુ હોય ત્યારે પ્રસરણ પામે છે. પુસ્તકમાં ઘણાં ઉદાહરણ આપ્યાં છે. ૧૭૫૦માં પેરિસમાંથી બાળકો ગુમ થવા લાગેલાં. માબાપ રાજા સામે રસ્તા પર ઊતરી પડેલા, ત્યારે અફવા ફેલાયેલી કે રાજા લૂઈ ૧૫માને રક્તપિત્ત થયો છે ‘ને એ બાળકો ઉઠાવીને તેમના લોહીથી ન્હાય છે જેથી રોગ મટે. ૧૭૬૧માં લંડન બે ભૂમિકમ્પ ભોગવે છે. એ પછી અફવાએ બજાર ધ્રુજાવ્યું કે ૧૫ એપ્રિલ, ૧૭૬૧ના રોજ એવો મહીકમ્પ આવશે જેમાં સંપૂર્ણ લંડનનો ધ્વંસ થશે અને લંડનકરો શહેર છોડીને નાસે છે. ૧૪મી સદીમાં એવી અફવા તરતી થયેલી કે યહૂદીઓ ખ્રિસ્તી બાળકોને કૂવામાં નાખી દે છે એટલે શેતાન એમને પ્લેગ સામે રક્ષણ આપે છે. અંતે હજારો યહૂદીઓની હત્યા થાય છે. ૧૩૨૧માં એકલા ગિએન્ન, ફ્રાંસમાં અંદાજે ૫૦૦૦ યહૂદીઓને એ અફવાના કારણે જીવતા સળગાવી દેવામાં આવે છે. આપણે ત્યાં કોમી તોફાનો વખતે ‘એ લોકો’ આજે હુમલો કરવાના છે, સાબદા રહેજો કરીને ‘આ બાજુના લોકો’ રાત-દિન ‘સાબદા’ રહે છે તેમ ફ્રાંસની ક્રાંતિ વખતે રાજા તરફી ઉમરાવોએ લૂંટારાની ટોળીઓ બનાવી છે, જે ખેડૂતોને લૂંટશે ‘ને રંજાડશે એવી અફવા ફાટી નીકળેલી અને આમ જનતાએ એ ‘આક્રમણ’ સામે કેટકેટલી પ્રયુક્તિઓ રચીને પરિશ્રમ સાથે પોતાનું રક્ષણ કરેલું! ૧૯૧૪ પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ વખતે અફવાએ હુમલો કર્યો કે જર્મન-અમેરિકન સૈનિકો કેનેડા પર હલ્લો બોલશે. હકીકતમાં એવું કશું નહોતું, પણ કેનેડાની ઊંઘ હરામ થઈ ગયેલી. ‘૩૭માં ઇન્ડોનેશિયામાં એવી અફવા ચણાયેલી કે સરકાર માથા કાપીને નવી બનતી ઇમારતના પાયામાં દાટે છે જેથી ઇમારત મજબૂત બને ‘ને સાબૂત રહે. ‘૯૬માં ઇજિપ્ત ‘ને અમુક બીજા સ્થળે એવી અફવા લોકો ચાવતાં હતાં કે, ઇઝરાયેલ દ્વારા યુવાનોને બરબાદ કરવા એવી સ્પેશિયલ ચ્યુઇંગમ ફરતી કરાઈ છે જે ચાવવાથી યુવાન નશામાં આવીને કામોન્મત્ત થઈ જાય. એપ્રિલ ૨૩, ૨૦૧૩ના રોજ એસોસિએટેડ પ્રેસના હૅક કરેલા એક એકાઉન્ટમાંથી ટ્વિટ થાય છે કે વ્હાઇટ હાઉસમાં કોઈ ધડાકો થયો ‘ને ઓબામા ઘાયલ છે. અંતે એ અફવાના બળે શૅરબજારમાં ટૂંકા સમયમાં ૧૨૦ બિલ્યન ડૉલર્સની ઊંચનીચ થઈ ગઈ.