અલબત્ત ખૂબ સાવધાની સાથે એમ કહી શકાય કે યુરોપમાં મધ્યયુગમાં ધર્મ અને ચર્ચની અસરો ધરતી અને માનવજાત પાસે ઓછી થતી ગઈ એ જ ગતિથી રાષ્ટ્રવાદની ભાવના લોકોમાં જડ પકડતી ગઈ અને ૧૭૮૯માં ફ્રાંસની ક્રાંતિએ નેશનાલીઝમના આ ફુગ્ગામાં ખૂબજ હવા ભરી દીધી.