મને તો એમ લાગે છે કે સ્વાદેન્દ્રિયસંયમ (અર્થાત ખાવા પર સંયમ) ઉપર એટલો ભાર નથી મુકાયો, તેથી વિષયેન્દ્રિયસંયમ વધારે મુશ્કેલ બન્યો છે; લગભગ અશક્ય જેવો થઈ ગયો છે. વળી રોગથી અશક્ત થઈ ગયેલા શરીરમાં હંમેશા વિષયવાસના વધારે રહે છે એવો વૈદોનો અનુભવ છે. તેથી પણ આ રોગગ્રસ્ત પ્રજાને બ્રહ્મચર્ય કઠિન લાગે છે. બ્રહ્મચર્યનો કોઈ એવો અર્થ ન લે કે કોઈએ શરીરબળ કેળવવું જ નહિ. મેં તો સુક્ષ્મતમ બ્રહ્મચર્યની વાત મારી અતિ પ્રાકૃત ભાષામાં લખી છે. તેથી કદાચ કોઈને ગેરસમજ થાય. જેને સર્વેન્દ્રિયનો સંપૂર્ણ સંયમ પાળવો છે, તેને છેવટે શરીરક્ષીણતાને વધાવ્યે જ છૂટકો છે. જ્યારે શરીર ઉપર મોહ અને મમતા ક્ષીણ થાય, ત્યારે શરીરબળની ઈચ્છા જ ન રહે. વિષયોને જીતનારનું શરીર ભલે દુબળું બને પણ તે તેજસ્વી અને નિરોગી બને છે. આ બ્રહ્મચર્ય અલૌકિક છે. જેને સપનામાં પણ વિકારો ના આવે એ જગત વંદનિય છે. એ જ ખરી રીતે જીવનને સ્વસ્થ રીતે માણી શકે છે.