પ્રતિદલીલ : માણસ જ્યારે સંપૂર્ણ રીતે જાગૃત અવસ્થામાં હોય ત્યારે, સૂક્ષ્મ શરીર તેના સ્થૂળ શરીર સાથે જ રહે છે. પણ જ્યારે તે નિદ્રાધીન અવસ્થામાં હોય ત્યારે સૂક્ષ્મ શરીર તેના સ્થૂળ શરીરથી થોડું દૂર રહે છે. તે જ રીતે એનેસ્થેસિયાની અસર વખતે પણ તેનું સૂક્ષ્મ શરીર તેના સ્થૂળ શરીરથી અલગ રહેતું હોવાથી શરીર પર થતી વાઢકાપની અસરથી પીડાની લાગણી અનુભવાતી નથી. મેડિકલ સાયન્સમાં ‘એનેસ્થેસિયા અવેરનેસ’ નામની એક ટર્મિનોલોજી છે. જેમાં કોઈ કારણસર દર્દી સર્જરી વખતે એનેસ્થેસિયાની અસર નીચે સંપૂર્ણ બેભાનાવસ્થામાં હોય તો પણ ઓપરેશન કરનાર સર્જનોએ દર્દીની માનસિક સ્થિતિને વિપરીત અસર થાય તેવી વાતચીત અંદરોઅંદર ન કરવી જોઈએ, તેવી સલાહ મેડિકલ સાયન્સનાં પુસ્તકોમાં અપાય છે. તેનું એક કારણે એ છે કે, કેટલીક વખત દર્દી એનેસ્થેસિયાની અસર નીચે હોય તો પણ ‘એનેસ્થેસિયા અવેરનેસ’ નામની સ્થિતિમાં પોતાના વિષે થતી વાતચીત સાંભળી શકે છે. કેટલીક વાર તો પોતે ઓપરેશનની સંપૂર્ણ ક્રિયા નિહાળી હોવાનો પણ ઑપરેશન પશ્ચાત દર્દીએ દાવો કર્યો હોય તેવા કિસ્સાઓ પણ નોંધાયા છે. આ બધું સૂક્ષ્મ શરીર વાટે વ્યક્તિ જોઈ સાંભળી શકતો હોવાથી બનવા પામે છે. સૂક્ષ્મ શરીર સિલ્વર કોર્ડ નામે ઓળખાતા અદશ્ય તંતુ વડે સ્થૂળ શરીરથી દૂર જઈ પરત આવી શકે છે.