એટલે મારે જે કહેવું છે તે આ કે આ ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર સામે ચાલીને – ભલે કૃષ્ણે ચાતુર્ય વાપર્યું અને દ્રૌપદીને ભીષ્મ પાસે લઈ જઈ ‘અખંડ સૌભાગ્યવતી બને’ એમ કહેવરાવ્યું. બધી કથા બરાબર છે, પણ જો ભીષ્મપિતામહે પોતાનું મૃત્યુ કેવી રીતે કરી શકાય એ પાંડવોને ન કીધું હોત તો આ કોઈનું ગજું નથી કે એમને હરાવી શકે. પણ ભીષ્મે કહી દીધું કે હું સ્ત્રીને મારતો નથી, એટલે શિખંડીની પાછળ રહીને અર્જુન મને બાણ મારે તો એ મને મારી શકશે. અને ખરેખર મહાભારતના યુદ્ધમાં આ ઘટનાને જરા વધારે ઊંડાણથી સમજવી હોય તો – તો શું છે અર્જુનની મનોદશા ? શું છે એનો સંઘર્ષ ? મહાભારતમાં અધર્મ બધાને હાથે થયો છે. પણ એ અધર્મ છે એમ તમને ખબર પડે એવી રીતે મહાભારતકારે એનું નિરૂપણ કર્યું છે. એટલે ભીષ્મને મારવા શિખંડીની પાછળ સંતાઈને બાણ મારવાં – અર્જુન જેવો યોદ્ધો એ અધર્મ કરે; ભીષ્મની સામે કરે એમ નહીં, કોઈ પણની સામે કરવાનું હોય, એ ધિક્કારપાત્ર છે. તો મહાભારતકારે લખ્યું છે કે અર્જુનને એનાથી એટલી બધી લઘુતાગ્રંથી થતી હતી, સંકોચ થતો હતો – એના માટે એણે લખ્યું છે : ‘ચોર જેમ ધણીથી છુપાતો હોય, કોઈ કુળવધૂના સ્ત્રીત્વનો ભંગ કરનાર પુરુષ તે સ્ત્રીના પતિને જોતાં જ લજ્જાવશ થઈ જાય, તેમ અધટિત કાર્ય કરવાનો વિચાર આવતાં જ અર્જુન શરમિંદો બની ગયો.’ એને ખબર છે કે એ બહુ ખોટું કામ કરે છે. આ જે ડીપ્રેશન – ‘આપણે બરાબર નથી કરતા, ધર્મનું કામ નથી કરતા’ એ વાત બહારના માણસો તો તમને જે કહે તે, પણ કરનારને પોતાનું મન અંદરથી ખલાસ કરી નાખે. પણ કરવાનું છે, યુદ્ધમાં જીતવાનું છે, એટલે અર્જુન શિખંડીની પાછળ ઊભા રહીને બાણ મારે છે. ભીષ્મપિતામહને શું છે ? એમને ઈચ્છિત મૃત્યુનું જે વરદાન છે – મને ઘણી વાર વિચાર આવે છે કે આપણને બધાને ભગવાને ઈચ્છિત મૃત્યુનું વરદાન આપેલું જ છે.