લગ્ન એ બંધન છે, આ વાત તો સ્વયંસ્પષ્ટ છે. બે કાંઠા બાંધ્યા વગર નદી ગમે ત્યાં વહેતી રહે તો તે જંગલમાં ચાલે. માનવ-વસાહતમાં ક્યારેક નદીને પણ નાથવી પડે. વરકન્યાનો સંબંધ સંયમની ભૂમિ પર જ પૂરબહારમાં ખીલી શકે. સ્વચ્છંદતાની શૈલી વિવાહજીવનને માફક ન આવે. લગ્ન એ પારસ્પરિક છે, અન્યોન્યતા છે, જેમાં કોઈ એક ઊંચું અને બીજું નીચું નથી. કોઈ આગળ નથી, કોઈ પાછળ નથી. બન્નેય હસ્તી સ્વતંત્ર છે, સ્વકીય છે, સ્વાયત્ત છે, સમર્થ છે. આ જોડાણ બે સમર્થોનું પરસ્પરાવલંબન છે, અસમર્થ કે અસહાયોનું નહીં, જેમાં કોઈ એક સામર્થ્યવાન બીજા કોઈ નબળાનું રક્ષણ કરે. કાકાસાહેબવાળી આશ્રમપદ્ધતિમાં ‘કન્યાદાન’નો પણ જે સમાધાનકારી સૂર નીકળે છે, તેની સાથે સંમત નથી થવાતું. ‘દાન’નો પ્રશ્ન જ ઊભો નથી થતો. વર અને કન્યા બન્નેને જીવનનાં મૂલ્યોનો આશ્રય કરવાનો છે અને એમાં બન્નેએ પૂરેપૂરી પરસ્પર જવાબદારી નિભાવવાની છે. વળી, પાણિગ્રહણમાં પણ વરવધૂનું પાણિગ્રહણ કરે તેવું નહીં, પરસ્પર પાણિગ્રહણ થવું જોઈએ. મંગલફેરામાં પણ કોઈ આગળ તો કોઈ પાછળ એવું નહીં. સાથે ફરીને પણ યજ્ઞ-પ્રદક્ષિણા થઈ જ શકે છે. ચોથા ફેરામાં વર આગળ આવી મોક્ષસાધના માટે મુક્ત રહે, આ વાતમાં પણ એકાંગીતા છે. મોક્ષધર્મ વ્યક્તિ-માત્ર માટે છે, માત્ર વરરાજાઓ માટે નહીં. ક્યારેક પત્નીના જીવનમાં પણ મહાભિનિષ્ક્રમણનું મૂરત આવીને ઊભું રહી શકે. એટલે ભલે વિધિમાં લગ્નબંધનના આ પરમ-અપવાદનું સ્થાન રહે, પરંતુ તેમાં વરવધૂ બન્ને માટે સમાન ભૂમિકા હોવી જોઈએ. શિવારોહણમાં પણ કેવળ વધૂ પાસે આક્રમણના પ્રસંગે વૃત્તિ સ્થિર રાખવાની અપેક્ષા કરાઈ છે, તે પણ બરાબર નથી. મોટા ભાગનાં દામ્પત્યજીવનમાં તો પતિ જ ભમરો થઈને જ્યાં ત્યાં ભ્રમણ કરતો રહે છે. આ ભ્રમરવૃત્તિ પર અંકુશ વધુ તો વરને જરૂરી છે, છતાંય ઉલ્લેખ કરાય તો ભલે બન્ને માટે કરાય તે અનિવાર્ય છે.