કૌરવ-પાંડવો વચ્ચે થયેલો ભેદ અને તેમાંથી તેઓ વચ્ચે આગળ ઉપર ઉદ્ભવેલું સર્વંકષ યુદ્ધ, એ મહાભારતની મધ્યવર્તી કથા અનેક નાટ્યપૂર્ણ પ્રસંગોથી સજેલી છે. ‘नेमे बाणा: शिखण्डिन:’ (૧) – આ બાણ શિખંડીનાં નથી – આ શબ્દ કોણે ક્યારે ઉચ્ચાર્યા, ધરતી ઉપર ચાર આંગળી અધ્ધર ચાલતો કોનો રથ ક્યારે ધરતી પર ઊતર્યૉ, અને ‘क्व ते धर्मस्तदा गत:’ – ત્યારે તારો ધર્મ ક્યાં ગયો હતો ? – આ મર્મભેદી પ્રશ્ન કોણે કોને ક્યારે પૂછ્યો, આવી વાતો આપણે સૌને સો પેઢીથી જાણીતી છે. આ સર્વ પ્રસંગોને પોતાનું મહત્ત્વનું સ્થાન અને પોતાનો અનોખો રુઆબ છે. તેમ છતાં, તે પ્રસંગોમાં કથાદૃષ્ટિએ અને નાટ્યદૃષ્ટિએ ખાસ ઊપસી આવનારા બે પ્રસંગો છે – દ્યૂત અને દુર્યોધનવધ. કુશલ તથા નાટ્યપૂર્ણ પ્રસંગરચના એ વ્યાસની સાહિત્યિક શૈલીની વિશિષ્ટતા મહાભારતમાંના બધા જ પ્રમુખ પ્રસંગોમાં જોવા મળતી હોય (૨) તો પણ, મહાભારતની કથામાંના આ બે ઉત્તુંગ શિખરોની તેમણે કરેલી રચના સમર્પક જ નહિ તો આંજી નાખનારી છે. પહેલા પ્રસંગમાં, યુધિષ્ઠિર દ્યૂતપ્રિય હતો પણ દ્યૂત રમવામાં તે કાચો હતો એ વાતનો ગેરફાયદો લઈને કૌરવો તેનું રાજ્ય છીનવી લે છે; તદુપરાંત, પાંડવોની પ્રતિષ્ઠાના ચીંથરાં કરીને, તેઓને વનમાં મોકલે છે. બીજા પ્રસંગમાં, દુર્યોધન ‘अजिह्मयोधिन्’ – કપટ રમ્યા વગર લડનારો – યોદ્ધો હતો તેનો ગેરફાયદો લઈને પાંડવો તેને છલથી ઠાર કરે છે અને પોતાનું છીનવાઈ ગયેલું રાજ્ય પાછું મેળવી લે છે; તદુપરાંત, તેઓ કૌરવોએ તેમની દ્યૂતમાં કરેલી અપ્રતિષ્ઠાનું વેર લે છે.