[7] માનસિક શાંતિ અને ઈન્દ્રિય-વિજય વગેરે ગુણોથી સત્વગુણી, કામના વગેરેથી રજોગુણી અને ક્રોધ-હિંસા વગેરેથી તમોગુણી પુરુષ છે એવું સમજવું જોઈએ. પુરુષ હોય કે સ્ત્રી – જ્યારે તે નિષ્કામ થઈને પોતાનાં નિત્ય કર્મો દ્વારા મારી આરાધના કરે છે ત્યારે તેમને સત્વગુણી જાણવાં જોઈએ. સકામભાવે પોતાનાં નિત્ય કર્મો દ્વારા મારું યજન-ભજન કરવાવાળો રજોગુણી અને પોતાના દુશ્મનને મારવા માટે, મારી ભક્તિ કરે તેને તમોગુણી સમજવો જોઈએ. સત્વ, રજ, તમ – આ ત્રણે ગુણો જીવના છે, મુજ પરમાત્માના નથી. આ ગુણો પ્રાણીઓના ચિત્તમાં પેદા થાય છે. આ ગુણોને કારણે જ શરીર, ધન વગેરેમાં આસક્ત થઈને જીવ બંધનમાં આવી જાય છે. સત્વગુણ પ્રકાશક, નિર્મળ અને શાંત છે. જ્યારે તે રજોગુણ અને તમોગુણને દબાવીને વૃદ્ધિ પામે છે ત્યારે પુરુષ સુખ, ધર્મ અને જ્ઞાન વગેરેથી યુક્ત થઈ જાય છે. રજોગુણ ભેદબુદ્ધિનું કારણ છે. તેનો સ્વભાવ છે આસક્તિ અને પ્રવૃત્તિ. જ્યારે તમોગુણ અને સત્વગુણને દબાવીને રજોગુણ વૃદ્ધિ પામે છે ત્યારે મનુષ્ય દુઃખ, કર્મ, યશ અને લક્ષ્મીથી સંપન્ન થાય છે. તમોગુણ અજ્ઞાનસ્વરૂપ છે. તેનો સ્વભાવ છે આળસ અને બુદ્ધિની મૂઢતા. જ્યારે તે વૃદ્ધિ પામીને સત્વગુણ અને રજોગુણને દબાવી દે છે ત્યારે પ્રાણી જાત-જાતની તૃષ્ણાઓ કરે છે, શોક-મોહથી ગ્રસ્ત થઈ જાય છે, હિંસા કરવા લાગે છે અથવા નિદ્રા, આળસના કારણે પડી રહે છે. જ્યારે ચિત્ત પ્રસન્ન હોય, ઈન્દ્રિયો શાંત હોય, શરીર નિર્ભય હોય અને મનમાં કોઈ આસક્તિ ન હોય ત્યારે સત્વગુણની વૃદ્ધિ સમજવી જોઈએ. આ સત્વગુણ મારી પ્રાપ્તિનું સાધન છે. જ્યારે કામ કરતાં કરતાં મનુષ્યની બુદ્ધિ ચંચળ, જ્ઞાનેન્દ્રિયો અસંતુષ્ટ, કર્મેન્દ્રિયો વિકારી, અસ્થિર અને શરીર અસ્વસ્થ થઈ જાય ત્યારે સમજવું જોઈએ કે રજોગુણ જોર કરી રહ્યો છે. જ્યારે ચિત્ત જ્ઞાનેન્દ્રિયો દ્વારા શબ્દાદિ વિષયોને બરાબર સમજવામાં અસમર્થ થઈ જાય અને શોકમાં લીન થવા લાગે, મન તદ્દન શૂન્યવત બની જાય ત્યારે તમોગુણની વૃદ્ધિ સમજવી જોઈએ.