ઉ.: એવું થયું કે 1999માં ટ્રાઈબલ મિનિસ્ટ્રીની નિર્મિત થઈ. આપણે ત્યાં દેશની વસતીના 9 ટકા લોકો આદિવાસી છે. ગુજરાતમાં 15 ટકા લોકો આદિવાસી છે. ઓરિસામાં 23 ટકા, મધ્ય પ્રદેશમાં 21 ટકા, આદિવાસીઓએ જે ભોગ, જે ફાળો આઝાદીની લડતમાં આપ્યો છે તે ભાગ્યે જ બીજા કોઈ વર્ગે આપ્યો હોય. અઢારમી સદીના મધ્ય પછી આદિવાસીઓએ અંગ્રેજો સાથે સંઘર્ષ શરૂ કર્યો હતો, અને આ આપણે જે ઇતિહાસ તરફ તટસ્થતાથી જોઈશું તો એક વાત ખાસ ધ્યાનમાં આવશે કે જે લોકો મેન્ટલી કોલોનાઈઝ નથી થયા, એટલે જે મેકોલેથી પીડિત નથી થયા, એવા માત્ર આદિવાસી છે. બીજું કે દિમાગી રીતે જે કોલોનાઈઝ નથી થયા તે આઝાદ છે. અત્યારે પણ આપણા સમાજને આદિવાસીઓ પાસેથી ઘણું બધું શીખવા જેવું છે. ખાસ કરીને ચિંતનના સ્તરે.