પ્રાચીન ગ્રીસના કેટલાક ગુલામોનાં નામ ફિલસૂફોની યાદીમાં છે. આપણે ત્યાં કોઈ ને કોઈ પ્રકારની મજૂરી કરીને પેટગુજારો કરનારી વ્યક્તિઓનાં નામ સંતોની યાદીમાં છે. આ એવા લોકો હતા જેમના જીવનના સંજોગો પરતંત્રતાના-ગુલામીના, નિર્ધનતાના હતા, પણ એમણે પોતાનું જીવન સંજોગો નામના એક કારાવાસમાં કેદ થવા દીધું નહોતું. એમના હૃદયમાં તો અણુવિસ્ફોટ સર્જી શકે એટલી સ્વતંત્રતા ભરપૂર પડી હતી. સંજોગોની ગમે તેવી ભીંસની વચ્ચે પણ તેમણે માણસ તરીકેની પોતાની સ્વતંત્રતા ફેંકી દીધી નહોતી. જિંદગીના કપરામાં કપરા સંજોગોને તેમણે ઈશ્વરે પોતાને માટે તૈયાર કરેલા પ્રશ્નપત્રો ગણીને સ્વીકારી લીધા હતા, પણ એક પડકાર ગણીને તેની સાથે મુકાબલો કરવાની તૈયારી સાથે સ્વીકાર્યા હતા – આ સંજોગો તેમની આસ્થાને ડગાવી શક્યા નહોતા કે આ સંજોગોને લીધે તેમણે ‘પોતે માત્ર જંતુ છે’ એવો તુચ્છતાનો ભાવ અનુભવ્યો નહોતો.