આદિકાળથી આજસુધી ભારતીય સમાજ અને સંસ્કૃતિમાં લોકપર્વોનું ખૂબ જ મહત્ત્વ તેમ જ અનેરું, અનોખું મૂલ્ય રહ્યું છે. જે સમયમાં આનંદ-પ્રમોદ યા મનોરંજનની ખાસ કોઈ સામગ્રી કે સુવિધા નહોતી એવા કાળે પ્રકૃતિ તથા કૃષિજીવન-સમાજજીવન સાથે સંકળાયેલાં આપણાં લોકપર્વો ‘ઘડી જીવનમાં ઘડી એક સુખની’ સાથે જીવનઅમૃત સંજીવની અર્પનારાં, સૂકા વેરાનમાં મીઠી વીરડીસમાં બની રહ્યાં. રોજિંદા કામોની ઘટમાળમાંથી થાક ઉતારનારા જીવનને આનંદ-ઉલ્લાસ તથા શ્રદ્ધા-ભક્તિથી ભરી દેનારા, જીવનને વૈવિધ્યસભર બનાવનારાં આ લોકપર્વો-તહેવારો-મેળાઓ મળ્યાં ન હોત તો માનવજીવન કેવું કૃત્રિમ-નીરસ-એકવિધ બની જાત! એટલે તો માનવજીવનને નૈસર્ગિક આનંદ-ઉલ્લાસ-તાજગીથી ‘રિચાર્જ’ (નવપલ્લવિત) કરનારાં આ લોકપર્વો માનવજીવન માટે અતિ આવશ્યક તેમ ઉપકારક બની રહે છે.આપણી સમાજવ્યવસ્થામાં રહેણીકરણી, રીતરિવાજો, કૃષિ, ધર્મ, પ્રકૃતિ વગેરેથી સંકળાયેલા લોકજીવનનાં પ્રત્યેક પર્વો પાછળ કોઈક ને કોઈક ઇતિહાસ, દંતકથા, સામાજિક, સાંસ્કૃતિક, ધાર્મિક દષ્ટિકોણ છુપાયેલા છે, જેમાંથી કોઈક જીવનસંદેશ સાંપડે છે. વર્ષ દરમિયાન આવતાં ત્રણ પર્વો (હોળી-ધુળેટી, નવરાત્રિ અને દિવાળી) આપણા લોકજીવનમાં વિવિધ રીતે-રૂપે વિશેષ મહત્ત્વનાં ધ્યાનપાત્ર બની રહે છે. નવરાત્રિ શક્તિ-ભક્તિની આરાધનાનું, તો દિવાળી સુખ-શાંતિ-સમૃદ્ધિથી જીવનને અજવાળનારું પ્રકાશનું પર્વ છે, જ્યારે દુર્વિકારો-દુરાચારોનું દહન કરી, જીવનને ઉલ્લાસથી સભર બનાવનારું સાત્ત્વિક આચાર-વિચાર-વ્યવહારથી સંપન્ન કરનારું પાવન પર્વ હોળી-ધુળેટી છે. આ પર્વો માનવજીવનમાં અનેક રીતે પ્રેરક-પૂરક-પોષક બની રહે છે.હોળી-ધુળેટીનું દ્વિદિવસીય પર્વ સમગ્ર દેશમાં પરંપરાગત રીતે તથા વિવિધ રૂપે આનંદ-ઉલ્લાસપૂર્વક ઊજવાય છે. અલબત્ત, ભારતનાં વિવિધ રાજ્યોમાં ભાગોમાં આ પર્વ વિવિધ નામે-રીતે-રૂપે ઊજવાતું હોવાથી તેમાં પ્રાદેશિક વૈવિધ્ય વરતાય છે. ગુજરાત, રાજસ્થાનમાં હોળી-ધુળેટી, મહારાષ્ટ્રમાં રંગપંચમી, પંજાબમાં હોળીમહોલ્લાં, હરિયાણામાં દુલંદી, બિહારમાં ફગુઆ, તામિલનાડુમાં કાળમંદીગાઈ, ગોકુલ-મથુરામાં લઠામારહોલી, કોંકણમાં શિમગો, દક્ષિણ ભારતમાં કામદહન, ગોવામાં શિળગોણ વગેરે નામે-રૂપે આ પર્વ ઊજવાય છે. આ પર્વ ફાગણ માસમાં આવતું હોવાથી તેને ‘ફાલ્ગુનિક’ નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત સંસ્કૃતમાં શેકેલા અનાજને ‘હોળક’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. એ સંદર્ભે ફાગણ માસમાં ખેડૂતના ઘરે આવતા અનાજને ખુશી વ્યક્ત કરવા એ ધાન્ય (ચણા-જુવાર)ને હોળક રૂપે શેકીને અગ્નિમાં આહુતિ રૂપે અર્પવામાં આવે છે, જે પછીથી હોળીના અગ્નિમાં આહુતિ આપી, હોળીના ઉત્સવરૂપે આનંદ વ્યક્ત કરવાની પરંપરા શરૂ થવા પામી. અનેક નામ રૂપે ઓળખાતું આ પર્વ દિલ્હી-ઉત્તર પ્રદેશમાં રંગભરી પિચકારીઓથી અને અબીલ-ગુલાલના રંગો વડે હોળી ખેલાય છે, રમાય છે, મોટા ઢોલના તાલે નાચતાં-કૂદતાં-ગાતાં લોકસમૂહ વચ્ચે આનંદઘેલા બની મસ્તીથી હોળી ખેલે છે. ઓડિશા-મેઘાલયમાં જનસમૂહ મોટું સરઘસ કાઢી, વિવિધ વાદ્યોના સૂરે-તાલે નાચી-કૂદી આ પર્વને ઉલ્લાસપૂર્વક મનાવે છે. ગુજરાતમાં હોળી-ધુળેટીનું પર્વ આબાલવૃદ્ધ સૌ કોઈ, રંગ-પાણી-મેંશ-કાદવના માધ્યમ થકી અનુકૂળતા પ્રમાણે અને અવસ્થા પ્રમાણે ઉમંગ-ઉલ્લાસપૂર્વક સમૂહગત કરી ઊજવે છે. એ રીતે ગુજરાતી પ્રજા આ પર્વની ઉજવણી કરી ગુજરાતની સંસ્કૃતિ, અસ્મિતા પરંપરાને આગવી ઓળખરૂપે ઉજાગર કરે છે.પરંપરાગત રીતે ઊજવાતા હોળીના પર્વ પડછે પૌરાણિક દંતકથા જાણીતી છે. લોકખ્યાત કથા મુજબ ક્રૂર-ઘાતકી-નાસ્તિક