(૩૪) જેવી રીતે સૂર્યના કિરણો અસ્તકાળે સૂર્યમાં સમાઈ જાય છે, ને એનો ઉદય થતાં તેમાંથી પુનઃ પ્રકટી નીકળે છે, તેવી રીતે, નિદ્રામાં જ્ઞાનેન્દ્રિયો તથા અંતઃકરણ નિષ્ક્રિય થઈને પ્રાણોમાં લીન થઈ જાય છે. ને જાગ્રતમાં પુનઃ પ્રકટી નીકળે છે. તેને લીધે, પ્રાણોના નિકળવા તથા લય પામવા સુધી, મૂઢ તેમજ જ્ઞાનીમાં, જાગ્રત-નિદ્રાનું પ્રવર્તન સમાનપણે થયા કરે છે. જ્યારે માત્ર જ્ઞાનેન્દ્રિયો જ નિષ્ક્રિય થાય પરંતુ મન પોતાનું કામ કરતું હોય છે, ત્યારે સ્વપ્ન થાય છે. જ્યારે જ્ઞાનેન્દ્રિયો તથા મન, બંને નિષ્ક્રિય થઈને લય પામે છે, ત્યારે સુષુપ્તિ થાય છે. ને જ્યારે પ્રાણ નીકળી જાય, કે પછી આત્મામાં લય પામે, ત્યારે મરણ થાય છે. (અજ્ઞાની જનમાં અજ્ઞાનને લીધે ખડકાયેલી વાસનાઓને આધારે પ્રાણ વિદ્યમાન રહે છે, ને મરણ પછી, એ વાસનાઓને બીજા ઘરમાં લઈ જવાનું કામ પ્રાણ જ કરે છે. પરંતુ, જ્ઞાનીને વાસના ન હોવાથી, પ્રાણને વિદ્યમાન રહેવાનું, કે કશું લાવવા-લઈ જવાનું પ્રયોજન ન રહેતાં, એ નિરાધાર થઈને મોટા વાયુની ચેતનામાં વેરાઈને શમી જાય છે.)