આ મનુષ્ય એના વિકાસના વિવિધ તબક્કાઓમાંથી પસાર થતાં એની આત્મસભાનતાની અને એની સાથે સંકલિત આત્મપ્રભુત્વની ક્રમશ: અભિવૃદ્ધિ થાય એ હકીકતમાં એના જીવનના સમગ્ર ઇતિહાસનું રહસ્ય રહ્યું છે.