આપણે ચાલુ વિષયનો વિચાર કરીએ. અત્યારે આપણી દ્વારા કાર્ય કરી રહ્યું છે તે બળ શું છે ? આપણને ખબર છે કે પ્રાચીન સમયમાં, બધાં પ્રાચીન શાસ્ત્રોમાં, આ શક્તિને – શક્તિની આ અભિવ્યક્તિને આ શરીરનો આકાર ધારણ કરેલ કોઈ જ્યોતિર્મય તત્વ માનવામાં આવતું; અને એમ પણ માનવામાં આવતું કે આ દેહના પતન પછી પણ તે તત્વ રહે છે. પણ જતે દિવસે આપણે એક વધુ ઉચ્ચ વિચાર આવતો જોઈએ છીએ કે આ જ્યોતિર્મય દેહ એટલે તે બળ નથી. જે કંઈ વસ્તુ આકાર ધારણ કરે છે તે અણુઓના મિશ્રણનું જ પરિણામ હોવંય જોઈએ; અને તેને ગતિ આપવા માટે પાછળ કંઈક પ્રેરક હોવું જોઈએ. જો આ શરીર પોતાના સંચાલન માટે એવી કોઈ વસ્તુની અપેક્ષા રાખે કે જે શરીર નથી, તો તે જ કારણે આ જ્યોતિર્મય શરીર પણ તેને સંચાલન માટે બીજી કોઈક વસ્તુની અપેક્ષા રાખશે. એટલે આ ‘કોઈક વસ્તુને’ સંસ્કૃતમાં ‘આત્મા’ કહેવામાં આવ્યો. તે આત્મા જ જાણે કે જ્યોતિર્મય દેહ દ્વારા સ્થૂળ બાહ્ય શરીરને ચલવે છે. તે જ્યોતિર્મય દેહને મનનો આધાર ગણવામાં આવે છે, અને આત્મા તેનાથી પર છે. આત્મા મન પણ નથી. તે મનને ચલાવે છે, અને સ્થૂળ બાહ્ય શરીરને ચલાવે છે. તમારે એક આત્મા છે, મારે બીજો આત્મા છે; આપણા દરેકને જુદો જુદો આત્મા છે, જુદું જુદું સૂક્ષ્મ શરીર છે, અને તેના દ્વારા આપણે સ્થૂળ બાહ્ય શરીરને ચલાવીએ છીએ. પછી આ આત્મા વિશે તથા તેના સ્વરૂપ વિશે સવાલો ઊભા થયા. માણસનો આ આત્મા, કે જે મન નથી, તેમ શરીર પણ નથી, તે છે શું ? ઘણી ઘણી ચર્ચાઓ થઈ, અનેક કલ્પનાઓ કરવામાં આવી; જુદા જુદા પ્રકારના દાર્શનિક પ્રશ્નો અસ્તિત્વમાં આવ્યા. આ આત્મા વિશે જે કેટલાક સિદ્ધાંતો તારવવામાં આવ્યા છે તે હું તમારી સમક્ષ રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કરીશ.