કોઈ કહેશે કે સ્મૃતિઓને આવી રીતે અંકુશમાં રાખી શકાય ? શું સ્મૃતિઓનો ઉપયોગ મનપસંદ ગીતો સંભળાવતા ટેપરેકોર્ડરની જેમ થઈ થઇ શકે? માણસની કાબૂ બહાર સ્મૃતિઓ તો ધસી આવે છે. કોઈક અદૃષ્ટ છિદ્રમાંથી એ તો ટપકતી જ રહે છે. તમે મિષ્ટાનના થાળ પર બેઠા છો કે છત્રીબંધ પલંગમાં પોઢ્યા છો તેનો કંઈ ખ્યાલ કર્યા વિના સ્મૃતિ ચૂપચાપ તમને ચટકા ભરીને ચટકાવી દે છે. વાત ખોટી નથી, પણ બધો વખત આમ બનતું નથી હોતું. ઘણી વાર તો માણસ સ્મૃતિઓના બંધ ખાના વર્તમાનની કોઈ ને કોઈ ચાવી વડે પ્રયત્નપૂર્વક ખોલતો હોય છે અને ઘણી બધી બિનજરૃરી ચીજો બહાર કાઢી બેસતો હોય છે. કેટલીક વાર તો ખૂલવાની ના પાડતાં ખાનાને જોર કરી માણસ ખેંચે છે અને ચત્તોપાટ પડી જાય છે. યાદ કરવાની માનસિક ક્રિયા માણસ ના કરે તોપણ સ્મૃતિ જાગી ઊઠે એવું બધી જ વખતે બનતું નથી. આપોઆપ સળવળી ઊઠે તેવી સ્મૃતિઓ પ્રમાણમાં ઓછી હોય છે. કેટલીક વાર તો માણસ સૂજી ગયેલા જખ્મનાં ભીંગડાં રીતસર ઉખાડતો હોય છે અને હાથે કરીને યાતના વહોરી બેસતો હોય છે.