હાઈ-વેની બાજુમાં આવેલા વડોદરાના ઘરમાં આખી રાત સડક પર પસાર થતાં ભારે વાહનોનો અવાજ સંભળાતો રહેતો. બારી પાસે જ મહોરેલી રાતરાણીની સુગંધ, પારિજાતનાં ફૂલોનું પાછલી રાતે ચુપચાપ ખરતા રહેવું. મુંબઈના આરંભના દિવસોમાં હું મુલુંડમાં રહેતો હતો ત્યારે એક મધરાત પછી ઊંઘ ઊડી ગઈ હતી. મેં ઉપરના માળે આવેલા ફલેટની બારી ખોલી હતી. ઊંચા ઊંચા મકાનોની વચ્ચેથી મહાનગરના આકાશના ટુકડામાં પાછલી રાતનો ઝાંખો ચન્દ્ર દેખાઈ ગયો હતો. તે ક્ષણે જ અચાનક કોઈ અકળ પીડા જાગી ઊઠી હતી. પછી ઓશીકા પર માથું દાબીને ખુલ્લી આંખે સૂતો રહ્યો હતો – લાગ્યું હતું, હું નીચે આવેલા પાતાળમાં જોઈ રહ્યો છું અને મારા વીતેલા દિવસોની કેટલીય ઘટનાઓ તે જ વખતે બની રહી છે…. નેપિયન-સી રોડ પર બારમા માળે આવેલા ફલૅટની બારી ઉઘાડું ને સમુદ્રની ખારી હવાની ગંધ મારા ઘરમાં આવી જતી. ઘાટકોપરના અવાવરુ ઘરના બાથરૂમમાં કાનખજૂરા ગટરમાંથી બહાર આવી જતાં. ચંડીગઢના ઘરની બાલ્કનીમાં ઊભો રહેતો અને સામે આવેલી શિવાલિક પહાડીઓ દેખાતી. નીચે સંત્રીઓના તંબૂ પવનની થપાટોમાં ફફડતા રહેતા. વસ્ત્રાપુરમાં નવમા માળની નીચે રાતે દૂધનાં કેન ઊતરતાં હોય તેના અવાજો સંભળાયા કરે છે. હૈદરાબાદના ઘરની પાછળ એક લાંબું ખેતર છે, એનો માલિક એ ખેતર ન વેચવાની હઠ લઈને બેઠો છે. બ્રેકનેલના ઘરમાં ઈંગ્લૅન્ડની વિદેશી ઠંડીનાં ચોસલાં અને ઘરમાં પાથરેલી જૂની કાર્પેટમાંથી ઊઠતી ગંધ. લાંબા પડછાયા અને ઉષ્ણતા વિનાનો તડકો – અને પોતાના દેશમાં ન હોવાની ખોતરતી રહેતી પીડા. કેટલાંય ઘરની છત પર વરસાદની ધાર ટકરાતી સાંભળી છે, નળિયાં ચૂવતાં ત્યારે તેની નીચે વાસણો ગોઠવી દીધાં છે, ધધૂડા નીચે નાગોધડંગ ઊભો રહ્યો છું. ઘરમાંથી કેટલાંયને વિદાય આપી છે અને પછી ઉદાસ મને ઘેર પાછો આવીને ડામચિયા પર ઊંઘમૂધ સૂઈ ગયો છું.