હક સે અધિક લિયા નહીં તો દિયા હજાર બાર તો આ પણ એક પરંપરા છે‚ રામદેવજીની પરંપરા. સંપ્રદાયના સંતોનો દરિયો ઘૂઘવે છે. સાથે મૂળદાસ‚ શિલદાસ‚ અમરમાં‚ તો નાથજોગીમાં ભૈરવનાથ‚ રામૈયોબાવો‚ વેલનાથ આ એક પરંપરા છે‚ તો બીજી તરફ તોરલપુરી‚ કાપડી બાવો‚ કનડપરી‚ ડુંગરપુરી આ બધાની વાણી છે તો લાખો અને લોયણ છે‚ વળી કચ્છમાં દાદા મેકરણ એ ધૂણી ધખાવીને બેઠો છે તો ભાઈ આ તો ભજન ગંગાથી ભજનનું આકાશ ઝળહળાં છે એમાં કયા તારલીયા પર આંગળી સ્થિર કરીશું? અઢારમી સદીમાં વીરો નિરાંત અને બાપુસાહેબ આવ્યા એમની રચનાઓ મળી અને ઓગણીસમી સદીમાં તો ગંગાસતી બેઠાં છે. એ જ ભજન પાછું નવા અંકુરે ફૂટ્યું‚ વીસમી સદીમાં એને નવા ક્લેવર ધારણ કર્યા અને આવે છે મકરંદ દવે‚ સુધાંશુ‚ કરસનદાસ માણેક‚ પરંપરાએ લઈ ભજનરચનાઓ આવી‚ જુદી જુદી મઢુલી થાપીને બેઠેલ સવારામ‚ ઉગારામ‚ રૂખી રાકદસ્સ‚ દાસ સતા‚ માધવસાહેબ… કેટલા બધાં તો આધુનિક ઢંગમાં દતથી દાતર સુધી ને કવિતા લખનારોય રાજેન્દ્ર આપણી પાસે છે એટલે તમે એમના કામ તો જુઓ‚ મને એમ લાગે છે કે આ ભજન રચયિતાઓ હતા‚ આ ભજન રચયિતાઓ હતા‚ અને તેમની સાથે ભજન કરનારા હતાં. આ ભજન કરનારા જે હતાં એમના આશિર્વાદ અને એમની ઈચ્છા હોય‚ પૂજ્ય બાપુ પર એ ઉતરે અને બાપુ એક ટીમ શોધી કાઢે તો ભજનનો ઈતિહાસ રચી શકાય‚ એકલાનું એ કામ નથી. પહેલા એમ કહેવાતું કે કવિતા રાજ્યાશ્રિત હતી‚ પણ સાવ મૂલમાં જો તપાસીએ તો કવિતા ધર્માશ્રિત જ હતી‚ કેટલાક કોકો આ ભયને કારણે ભજનને સાહિત્ય ન ગણવાનું કહે છે‚ પણ આજે ફરી કવિતા ધર્મને આશ્રયે આવી છે. ભજન કાવ્ય સાહિત્ય જ ગણાય એ પણ જ ઓ સેવવામાં આવે તો ધર્માશ્રય જરાય ખોટો નથી. આ પ્રસંગે એક વાત યાદ આવે‚ ગાંધીજી દક્ષિણ આફ્રિકામાંથી ભારતમાં આવ્યા‚ આઝાદીની લડત શરૂ કરવી હતી‚ એટલે પ્રથમ તેણે આખા રાષ્ટ્રમાં ફરીને ગતિવિધિ જાણી અને તરત શાંતિનિકેતન ગયા અને રવિન્દ્રનાથજીને મળ્યા. એમણે એક વાત કરી કે મને થોડાક યુવાનો આપો મારે આઝાદીની લડત માટે એ યુવાનોની જરૂર છે. રવિન્દ્રનાથજીએ કહ્યું કે અમારી સાંજે પ્રાર્થના છે એમાં આવો અને વાત મૂકો‚ કોઈ યુવાનો તમારી સાથે આવે તો મને હરકત નથી. રાગ્ત્રે સભા થઈ અને ગાંધીજીએ સત્યાગ્રહની વાત કરી‚ અહિંસાની વાત કરી અને અન્હિંસાને માર્ગે સત્યાગ્રહના માર્વે આઝાદી મેળવવાની વાત કહી‚ તો ત્યાં કૃપલાણીજી હતા‚ એ ઉભા થઈને કહે‚ કે મેં આઝાદીની લડતો‚ સ્વાતંત્ર્ય લડતોના બધા જ ઈતિહાસ વાંચ્યા‚ એનું અધ્યયન કર્યું છે અને એમાં એકેય ઈતિહાસમાં સત્યાગ્રહની વાત નથી. અહિંસાની વાત નથી‚ આ માર્ગે આઝાદી મળે એ મને સ્વિકાર્ય નથી એટલે મને આમાં જોડાવાની જરૂર નથી લાગતી ત્યારે ગાંધીજીએ બૌહુ સરસ વાત કરી‚ કૃપલાનીજી‚ આપે ઈતિહાસ રચાયો એ પછીથી તેને વાંચ્યો છે‚ મારે ઈતિહાસ રચવો છે. અને એમાં હું યુવાનોને આહવાન આપું છું કે મારી સાથે આવો. આજે ભજનના ઈતિહાસનું આહવાન પૂજ્ય બાપુ તરફથી થયું છે. અને અમે જે થોડાક કામ કરીએ છીએ એ આપની સાથે કહેશો એ માર્ગે ચાલી નીકળીશું.