કોઈ આપણને પ્રશ્ન પૂછી શકે – શું આજ સુધી અધ્યાત્મવિદ્યામાં કોઈ વિકાસ સિદ્ધ થયો જ નથી ? અને શું અધ્યાત્મવિદ્યામાં અત્યારે પણ કોઈ વિકાસ થતો જ નથી ? એ વાત સાચી છે કે અધ્યાત્મવિદ્યામાં પણ વિકાસ થયો છે અને વિકાસ થઈ રહ્યો છે. નવી નવી અનેક સાધનાપદ્ધતિઓ અને નવા નવા અનેક સંપ્રદાયો પણ પ્રચારમાં આવી રહ્યા છે. જો આમ જ છે, તો પછી અધ્યાત્મવિદ્યામાં સંશોધન અને વિકાસની વાત અપ્રસ્તુત ન ગણાય ? ના, આ વાત અપ્રસ્તુત નથી. આપણે આ મુદ્દાને નિરાંતે સમજીએ, તે આવશ્યક છે. સાધન પરંપરાનાં જે નવાંનવાં સ્વરૂપો આવી રહ્યાં છે તેમનાં ત્રણ લક્ષણો જોવા મળે છે.