મારીચ રાક્ષસ હતો પણ માયાવી રૂપો ધરી શકતો હતો. આ કથા બહુ જાણીતી છે. એણે કાંચનમૃગનું સ્વરૂપ ધારણ કરીને સીતાના મનમાં મોહ પેદા કર્યો. સીતા વિદુષી સ્ત્રી હતાં, શું એ નહોતાં સમજતાં કે હરણ ક્યારેય સુવર્ણમઢ્યું હોઈ શકે નહિ ? રામ સુધ્ધાં સીતાના એ મોહને વશ થયા. શું રામ નહોતા સમજતા કે અરણ્યમાં આવું કાંચનમૃગ કદી હોઈ શકે નહિ ? કાંચનમૃગે પેદા કરેલી માયાજાળમાં આ પછી જે બન્યું એ સર્વવિદિત છે. પ્રત્યેક વ્યક્તિ અને પ્રત્યેક સમાજના જીવનમાં ક્યારેક ને ક્યારેક આવાં કાંચનમૃગો આવે છે. આવાં કાંચનમૃગો ને પારખવાં દુષ્કર નથી હોતાં. આવું કાંચનમૃગ કદી હોઈ શકે નહિ એ જાણવા સમજવા છતાં રામ અને સીતા ફસાયાં. લક્ષ્મણે એમને ચેતવ્યાં પણ હતાં કે આ મોહ પેદા કરતું કાંચનમૃગ દુઃખદાયક જ હોવું જોઈએ. લક્ષ્મણ જેવા આત્મજનોની ચેતવણી છતાં રામ અને સીતા એ મોહને વશ થયાં. જો રામ અને સીતા પણ આ માયાવી સૃષ્ટિથી સમજવા છતાં મુક્ત થઈ શક્યાં નહિ તો પછી સામાન્ય માણસો પાસેથી આપણે શી રીતે એવી અપેક્ષા રાખી શકીએ ? અને છતાં કોઈકે લક્ષ્મણનું કામ કરવું પડશે. ભલે રોકી ન શકાય તોય કોઈક લક્ષ્મણે કહેવું તો પડશે કે રુક જાઓ, આ જે દેખાય છે, તમે જેના મોહમાં વિવેકભાન ભૂલી રહ્યા છો એ કાંચનમૃગ ભારે માયાવી છે. તમે છેતરાઈ રહ્યા છો.