૩૨. મકરન્દ મહેતાએ ગાંધીપૂર્વે અને ગાંધીયુગીન અસ્પૃશ્યતાનિવારણના પ્રયત્નોની સુંદર તુલના કરતાં લખ્યું છે કે “ગાંંધીજીએ અસ્પૃશ્યતાના પ્રશ્નને વાજતો-ગાજતો કર્યો. એટલું જ નહીં, દેશને ખૂણે-ખૂણે ચર્ચાતો કર્યો. આ બીના અભૂતપૂર્વ હતી. અને તેને માટે ગાંધીજીની વ્યક્તિગત પ્રતિભા જવાબદાર હતી . . . ગાંધીજીએ હરિજન – કલ્યાણની પ્રવૃત્તિઓ કરવામાં સમાજમાં વિધ્વંશક નવાચારી (Disruptive-Innovative) તત્ત્વો વિકસાવ્યાં હતાં. ગાંધીજી પહેલાં હરિજન કલ્યાણ માટે જે કંઈ પ્રવૃત્તિઓ થઈ હતી ને જે કાંઈ વિચારાયું હતું, તેમાં ચોક્કસ રીતે ક્ષોભ સંકોચવૃત્તિ હતી. ગાંધીજીએ પશ્ચાત્તાપ અને પ્રાયશ્ચિત્તની ભાવનાને સતેજ બનાવી અને સવર્ણોમાં અપરાધની ભાવનાને ઢંઢોળવાનો પ્રયત્ન કર્યો. તેની સાથે સાથે ગાંધીજીએ તેમની પહેલાના શહેરી મધ્યમવર્ગી ‘સોશિયલ રિફોર્મ’ના એથિક્સને બદલીને તેની જગ્યાએ ‘સોશિયલ વર્ક’ અને ‘સોશિયલ સર્વિસ’ના એથિક્સને મૂકી આપ્યું. ગાંધીજી પહેલાના સુધારકો લેખો લખતા, મંડળીઓ ભરતા અને સુધારાનાં ભાષણો કરતા, પણ કેટલાક જૂજ અપવાદોને બાદ કરતાં તેઓ સામાન્ય લોકોમાં બહુ ફરેલા નહીં અસ્પૃશ્યો અને સ્ત્રીઓમાં તો નહીં” (જુઓ : અર્થાત્‌ (ત્રૈમાસિક), સેન્ટર ફોર સોશિલ સ્ટડીઝ, સુરત, પુ.-૯, અંક-૨, એપ્રિલ-જૂન ૧૯૯૦. ગુજરાતમાં થયેલી હરિજન-કલ્યાણની પ્રવૃત્તિઓ, ૧૮૫૦-૧૯૩૫, પુ. ૨૫-૨૬)