એટલે એ માણસે પ્રયોગ નહોતો કર્યો એમ નહિ. એ પ્રયોગ એ માણસ હિન્દુસ્તાનમાં અજમાવે છે. એનો સિદ્ધાંત જ એ છે કે અહિંસાથી જ આ કામ થઈ શકે. એની પછવાડે તે વાણિયા હતા. તેથી તેનું વહેવારુ ડહાપણ છે, સીધેસીધું ગણિત આ છે કે મારી પાસે એક પિસ્તોલ છે, અણુબૉમ્બ પણ છે. હું એક ધડાકો કરું તો તમે મને થોડા જ બચવા દેવાના છે ? એમ આવડું મોટું બ્રિટિશ લશ્કર, આટલો મોટો તેનો શસ્ત્રસરંજામ અને આપણે તો 1857માં બળવો થયો અને 1858માં વિકટારિયાનો ઢંઢેરો પિટાયો ત્યારથી આપણે નમાલા જ થઈ ગયા હતા. એની સામે તમે બૉમ્બ ફોડો, એ લોકોને બિવડાવવા માટે ! ભગતસિંહ માટે મને બહુ આદર છે. ગાંધીજીને પણ બહુ હતો. તેની રાષ્ટ્રીય ભાવના ગાંધીજી કરતાં જરાયે ઓછી ન હતી. પણ હિંસાથી હિન્દુસ્તાનને સ્વરાજ્ય મળશે, એવી શ્રદ્ધા ગાંધીજીને ન હતી. છતાંય, મિત્રો, તમને ખબર ન હોય તો કહું કે ભગતસિંહને જ્યારે ફાંસીની સજા થઈ ત્યારે તેને છોડાવવા માટે ગાંધીજીએ તેમનાથી બનતા બધા જ પ્રયત્નો કર્યા હતા. પણ એમણે ચોખ્ખું લખ્યું છે કે ભગતસિંહની રાષ્ટ્રીય ભાવના સાચી છે, એ સ્વીકારવા છતાં હું કહું છું કે એમણે જે માર્ગ સ્વીકાર્યો છે તે માર્ગ સાથે હું સંમત થતો નથી. જો ગાંધીજી એમાં સંમત થાય તો ગાંધીજીની પોતાની તો એકેય ધરી જ નહિ ને ? ગાંધીજી શેના ઉપર ઊભા છે ? પોતાની આત્મશ્રદ્ધા ઉપર. બીજું કાંઈ છે જ નહિ. એટલે ભગતસિંહને બચાવવા માટે તેમણે શુદ્ધ અન્તઃકરણથી પ્રયત્નો કર્યા હતા. અને ભગતસિંહને જ નહિ, હિટલરને પણ બચાવવા માટે તેને પ્રેમથી પત્રો લખ્યા છે કે ‘તમે આ યુદ્ધ બંધ કરો. તમે આ છોડી દો.’ એ માણસે કોને બચાવવા શું નહિ કર્યું હોય ! ભગતસિંહ તો તેમના દેશનો માણસ હતો. પણ આપણે એ સમજવું જોઈએ કે વિચારભેદ હતો. વિચારભેદ સાથે તેઓ એને એટલા જ ચાહતા હતા, જેટલા જવાહરલાલને ચાહતા હતા. મને એમ લાગે છે કે આનાથી વધારે કહેવાની જરૂર નથી.