એકવાર અમે ટ્રેનમાં જઈ રહ્યાં હતા. મિત્રો જોડે ધર્મની ચર્ચા ચાલતી હતી. તેમાં એક મુસાફરે વચ્ચે પૂછ્યું, ‘તમે ક્યો ધર્મ પાળો છો ?’ જવાબમાં શું કહેલું તે યાદ નથી પણ આજે કોઈ પૂછે તો કહીએ કે અમે જીવનધર્મ પાળીએ છીએ. જીવનધર્મ આમ તો માનવધર્મનો જ પર્યાય ગણાય પણ બે વચ્ચે થોડો ફેર છે. માનવધર્મ આદર્શવાદી છે. જીવનધર્મ વાસ્તવવાદી છે. થોડા ઉદાહરણો વડે એ વાત સમજવાનો પ્રયત્ન કરીએ. માનવધર્મ એટલે કોઈનું બૂરું ન કરવું, પાપ ન કરવું, બેઈમાની ન આચરવી, દુઃખીઓને મદદ કરવી, ભૂખ્યાઓને ભોજન આપવું… વગેરે વગેરે. અને જીવનધર્મ એટલે તમે જ્યાં જે સ્થિતિમાં ઊભા હો તે સ્થિતિમાં જે રીતે જીવવું પડે તેમ જીવવું તે જીવનધર્મ કહેવાય. એક દાખલો લઈએ. બસમાં ચઢતી વેળા (ધક્કામુક્કી કરવાને બદલે) લાઈનમાં, શિસ્તબદ્ધ રીતે બસમાં ચઢવું એ નાગરિક ધર્મ ગણાય. પણ બધા જ પેસેન્જરો ધક્કામુક્કી કરીને ચઢતાં હોય તો તમારે પણ ન છૂટકે એ રીત અપનાવવી પડે. જો તમે શિસ્તબદ્ધ રીતે બસમાં ચઢવાનો આગ્રહ રાખો તો સવારની સાંજ પડે તોય કોઈ બસમાં ચઢી ના શકો. પ્રથમ નજરે આ વાત ખોટા ઉપદેશ જેવી લાગશે, પણ રસ્તો જ વળાંકવાળો હોય તો સીધા માણસે પણ વંકાવું પડે. એક બીજી ય વાત સ્વીકારવી પડશે. જીવનમાં માત્ર અહિંસાની જ નહીં, હિંસાનીય જરૂર પડે છે. એથી ક્યારેક દયા ત્યજીને હિંસા આચરવી પડતી હોય છે. આપણા સૈનિકો ચીન કે પાકિસ્તાન સામે જે બંદૂકબાજી કરે છે તે હિંસા જ કહેવાય પણ દેશના રક્ષણ માટે તે જરૂરી છે. (પાકિસ્તાનના લશ્કરમાં કોઈ ભારતીય સૈનિક હોય અને તેણે ભારતના સૈનિકો પર ગોળીબાર કરવો પડે તો તે તેનો જીવનધર્મ ગણાય. જો તેને આપણે ભારત સાથેની બેવફાઈ કહીશું તો આપણા દેશના પાકિસ્તાન તરફી મુસ્લિમોને વખોડવાનો આપણને કોઈ હક રહેશે નહીં.) જીવનધર્મની આચારસંહિતા એ છે કે જેની ઘંટીએ દળીએ તેના ગીત ગાઈએ.