જીવનના તત્વજ્ઞાન બાબત આટલું બધું ઊંડું ખેડાણ આપણે ત્યાં થયેલું છે. માનવધર્મનો અને સમાજધર્મનો કેવડો મોટો આદર્શ આ એક જ મંત્રમાં આપણી સામે મૂકી દેવાયો છે ! આ આદર્શ આજકાલ સામ્યવાદની અને સમાજવાદની જે આટલી બધી ચર્ચા થાય છે તેનાથી કોઈ રીતે ઓછો નથી, બલ્કે તેનાથી ક્યાંય આગળ છે. સામ્યવાદમાંયે આ ભાવના જોઈ શકાય છે. પણ તે હજી ઓછી અને અધૂરી છે. તેઓ ઈશ્વરના અસ્તિત્વમાં નથી માનતા, એટલે ઈશ્વરને સમર્પણ નથી કરતા. એ પણ એક કમી છે. રાજનીતિશાસ્ત્રમાંયે આપણે યુરોપ કરતાં ઘણા આગળ છીએ. આ અભિમાનની વાત નથી, સમજવાની વાત છે. યુરોપમાં તમે જુઓ તો એક-એક ભાષાનું એક-એક રાષ્ટ્ર બન્યું છે. એક દેશમાંથી બીજા દેશમાં જવા માટે ત્યાં પાસપોર્ટ-વીસાની જરૂર પડે છે. યુરોપની ભાષાઓ બધી મોટે ભાગે એક જ લિપિમાં લખાય છે, અને બધા દેશોમાં લગભગ એક જ ધર્મ ચાલે છે – મુખ્યત્વે ખ્રિસ્તી ધર્મ. ભાષાઓમાંયે કાંઈ ઝાઝો ફરક નથી. એક ભાષા જાણનારો ત્યાંના બીજા દેશની ભાષા પંદરેક દિવસમાં શીખી લઈ શકે છે. આટલી બધી એકતા ને સામ્ય હોવા છતાં યુરોપ એક દેશ નથી ગણાતો, એક ખંડ ગણાય છે. જ્યારે આટલી બધી અનેકતા – વિવિધ ભાષા, વિવિધ કોમ, વિવિધ ધર્મ વગેરે હોવા છતાં આપણો એક દેશ છે. હજારો વરસથી આપણા ઋષિ-મુનિઓ અને સંત-મહાત્માઓએ સમજણપૂર્વક અથાક પ્રયત્ન કર્યા છે, તેનું આ ફળ છે. મેં જોયું કે ઠેઠ વેદમાં કહ્યું છે કે આ પ્રદેશમાં દ્વાવિમૌ વાતૌ વાતઃ આ સિંધોઃ આ પરાવતઃ – અર્થાત્ અહીં બે વાયુ વહે છે. એક વાયુ છે પરાવતથી સિંધુ તરફ અને બીજો સમુદ્રથી પરાવત તરફ. સિંધુ એટલે દક્ષિણ મહાસાગર અને પરાવત એટલે હિમાલયની ગુફા. બધા જાણે છે કે સમુદ્ર તરફથી ચોમાસાની હવાઓ વહે છે, અને હિમાલય તરફથી પૂર્વ તરફ હવાઓ વહે છે. આ રીતે ઋગવેદમાં સુદ્ધાં સિંધુથી પરાવત સુધીનો પ્રદેશ એક માન્યો. આટલી વિવિધતાવાળા પ્રદેશને આવી રીતે એક માનવો, એ સંસ્કૃતિની નિશાની છે.