વળી, માત્ર એક માન્યો એટલું જ નહીં, તેની ભાવાત્મક એકતા કેળવવા માટે યુક્તિ પણ શોધી. ‘ભારતવર્ષ મોટી પુણ્યભૂમિ છે’ એમ કહીને લોકોને આ પ્રદેશના એક છેડેથી બીજા છેડા સુધી યાત્રા કરવા માટેયે પ્રેર્યા. તે દિવસોમાં વાહનવ્યવહારમાં કોઈ ઝડપી સાધન હજી હતાં નહીં. યાત્રા કરવાનું યે ભારે કષ્ટદાયક હતું. તેમ છતાં કાશીમાં ગંગા-કાંઠે રહેનારાને થયા કરતું કે ક્યારે હું ગંગા-જળ લઈ જઈને રામેશ્વરને ચઢાવું ! અને રામેશ્વરમાં રહેનારાને થયા કરતું કે મહાસાગરનું જળ લઈ જઈને ક્યારે હું કાશી-વિશ્વેશ્વરને ચઢાવું ! કાશી ને રામેશ્વર જાણે એના ઘરના આંગણા ને પછવાડેનો વાડો ન હોય ! વાસ્તવમાં બંને વચ્ચે પંદરસો માઈલનું અંતર છે. છતાં આપણા શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ આપણને એવો વૈભવ આપી ગયા છે કે આપણો પરિસર આવડો મોટો પંદરસો માઈલનો છે ! આ એક અત્યંત વ્યાપક ભાવના છે, પવિત્ર ભાવના છે. હિમાલયપુત્રી ગિરિજાને ઠેઠ દક્ષિણમાં કન્યાકુમારીમાં બેસાડવી અને કેરલના શંકરાચાર્યને શ્રીનગરમાં ‘શંકરાચાર્ય પહાડ’ ઉપર બેસાડવા – આ ભારતીય સંસ્કૃતિ છે. આવો વિશાળ પ્રદેશ એક દેશ છે. પણ તે એમનેમ એક નથી બની ગયો. તેની પાછળ મહાન સાંસ્કૃતિક દષ્ટિ છે અને હજારો વરસની એકધારી તપસ્યા છે. અનેક ભેદો હોવા છતાં આપણા પૂર્વજોએ ભારે પુરુષાર્થથી આવી ભાવાત્મક એકતા સિદ્ધ કરી છે. યુરોપના કેટલાક દેશો તો આપણા એક પ્રાંત કરતાંયે નાના છે. છતાં તે દરેક પોતાને અલગ-અલગ રાષ્ટ્ર માને છે; કેમ કે આપણે ત્યાં સમાજશાસ્ત્રનું અને રાજનીતિશાસ્ત્રનું જેટલું ખેડાણ થયું છે તેટલું ત્યાં નથી થયું.