હિંસા-અહિંસા-વિચાર અહીં ઉદ્દભવ્યો. આપણો સંઘર્ષ વૈચારિક હોવો જોઈએ. ત્યાં પછી ક્રોધ-લોભ-દ્વેષ-ઈર્ષ્યા માટે અને એમાંથી ઉત્પન્ન થનારી કાયા-વાચા-મનની હિંસા માટે સ્થાન હોવું ન જોઈએ. તે માટે જીવનના આહારથી માંડીને સામ્રાજ્યશાહીના વિરોધ સુધી થતા અનેક વૈચારિક સંઘર્ષોની આ કથા છે, જેને ગાંધીજીએ ‘સત્યના પ્રયોગો’ કહ્યા છે. તેથી આ પ્રયોગોની નોંધ પણ વૈજ્ઞાનિકોની જેમ જ શબ્દે શબ્દને સાચવાતાં-સંભાળતાં થઈ છે. અહીં ભાષા પૂર્ણપણે અલંકારરહિત છે – ગાંધીજીની પોતડી જેવી સાદી અને સ્વચ્છ શબ્દોનાં મૂલ્ય વિચારોના વાહનથી અધિક ન આંકનારી. સાથોસાથ ‘સત્યાગ્રહ’, ‘સવિનય કાનૂનભંગ’ એવા શબ્દોના જન્મની કુળકથા અહીં મળે છે. કમનસીબે એમાંના કેટલાક શબ્દો આજે હાસ્યાસ્પદ બની ચૂક્યા છે. જો કે શબ્દો હાસ્યાસ્પદ નથી થતા પણ એની પાછળનો આચાર પ્રાણહીન થાય, નકલી થાય, તકલાદી થાય એટલે શબ્દોનું બીજ જતું રહે છે અને રહી જાય છે ફોતરાં. દરેકેદરેક શબ્દ પાછળ આચરણની કેટલી મથામણ હતી ! ગાંધીજીએ ‘સત્યાગ્રહ’, ‘અહિંસા’, ‘ઉપવાસ’ જેવાં શબ્દો વાપર્યા, રાજકીય જીવનમાં રૂઢ કર્યા. પરંતુ એ શબ્દોનો જન્મ કાંઈ શાહીના ખડિયામાંથી કાગળ પર જ થયો નહોતો. એમને શબ્દનું આવરણ મળ્યું તે પહેલાંનું એ આચરણ હતું. એ આચરણને અક્ષરોનું આવરણ લાધ્યું અને શબ્દ સજીવ થઈ ઊઠ્યો. આચરણના આવરણ વગરના શબ્દોનું મૂલ્ય કોડીનુંય હોતું નથી.