જેમ પ્રકૃતિના જ્ઞાનની પ્રાપ્તિનો પ્રયત્ન અતિ પ્રાચીનકાળથી થયો છે અને થઈ રહ્યો છે, તેમ ચૈતન્યના જ્ઞાનની પ્રાપ્તિનો પ્રયત્ન પણ અતિ પ્રાચીનકાળથી થઈ રહ્યો છે.