પહેલા કર્યું અને પછી બોલ્યા એવી પરિસ્થિતિ જો ન હોય તો એ બોલની કાંઈ ખાસ કિંમત હોતી નથી. ગાંધીજીએ જીવનના બધા જ પ્રયોગો પહેલાં પોતાની જાત પર કર્યા. આ પ્રયોગો બીજા કોઈ પણ પ્રયોગોની જેમ પહેલાં પહેલાં તો વિચિત્ર લાગ્યા. નાનીમોટી વાતો માટે પણ સમાજની રૂઢ એવી કલ્પનાઓ હોય છે. આ બાબતે પ્રગતિશીલ મનાયેલો યુરોપીય સમાજ પણ કોઈ અપવાદ હોતો નથી. માતાના પ્રેમ ખાતર ગળામાં પહેરેલી વૈષ્ણવદીક્ષાની કંઠી ગાંધીજીને ધાર્મિક દષ્ટિએ મહત્વની લાગતી નહોતી પણ એ માળા, માતાના જે પ્રેમને તાંતણે ગૂંથાઈ હતી, એ તાંતણો મહત્વનો હતો. એમને ખ્રિસ્તી ધર્મ તરફ દોરી જનારા મિશનરી મિત્રને એ કંઠીમાં અંધશ્રદ્ધા દેખાતી હતી. પણ ગળામાં પહેરાતા ક્રૉસમાં દેખાતી નહોતી. ગાંધીજીએ ખ્રિસ્તીઓનો પ્રેમમાર્ગ નકાર્યો નહોતો. તોય એ મિશનરીને તેટલા માત્રથી સંતોષ નહોતો, કારણ કે એનો પ્રેમ વિશુદ્ધ પ્રેમમાર્ગ નહોતો – ખ્રિસ્તીઓએ રચેલો પ્રેમ એ ખાસ નિરાળો છે અને સારાયે જગતને વિષ્ણુમય માનનારા વૈષ્ણવોનો પ્રેમ કાંઈ જુદો જ છે એવું એને લાગતું હતું. ‘મનનો સાલસ, જીભનો રસાળ, એના ગળે કંઠી હો કે ના હો’ એવું સમજવા માટે પોતાના જીવનનું પ્રત્યેક કાર્ય દષ્ટાની રીતે જોવું પડે છે. અને એ જોવું પણ વૈજ્ઞાનિક જેવું તટસ્થ હોવું જોઈએ. એવા તટસ્થપણે પોતાના જીવન પ્રત્યે નીરખતાં જઈને થયેલા પ્રયોગોની આ નોંધ છે. અહીં અહંકાર કોરાણે મૂકવો પડે છે. યશ અને અપયશ જેવી સંજ્ઞાઓનો કોઈ અર્થ રહેતો નથી. રહી જાય છે ફક્ત વસ્તુસ્થિતિનો અભ્યાસ. પોતાના જ ટેબલ પર સૂતાં સૂતાં પોતે જ પોતાના હાથે પોતાનું જ ઑપરેશન કરવા જેવી આ અવસ્થા હોય છે. એમાંથી નવી અનુભૂતિઓ થાય છે. રૂઢ કલ્પનાઓનાં રૂઢ ચિત્રોને આંચકો આપનારાં કાર્યો થતાં રહે છે.