મને પણ અગાઉ એવું લાગતું કે વિદેશ પ્રવાસ દસ-પંદર દિવસનો, એકસાથે ઘણા બધા દેશોની મુલાકાત લેનારો હોવો જોઈએ, પરંતુ છેલ્લાં પંદર વર્ષમાં એટલા બધા બદલાતા પ્રવાહ જોયા છે કે તે અનુસાર અમારી સ્ટ્રેટેજીમાં, સહેલગાહમાં ઘણા બધા ફેરફાર કરવા પડ્યા છે. વર્ષમાં યુરોપની પાંચ સહેલગાહ રહેતી હતી, તે હવે વીણા વર્લ્ડમાં પંચોતેર થઈ ગઈ છે. કસ્ટમાઈઝ્ડ હોલીડે તરફથી તો યુરોપનાં દરેક પ્રકારનાં સેંકડો હોલીડે પેકેજીસ છે. અગાઉ યુરોપ એક જ વાર થતું, હવે યુરોપમાં પર્યટકો સાતથી આઠ વખત જવા લાગ્યા છે. સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં બીજી વાર જનારા પર્યટકોની માગણી અનુસાર આ વર્ષે અમે સ્વિટ્ઝર્લેન્ડનો સંપૂર્ણ નવો કાર્યક્રમ લઈને આવ્યા છીએ. આઠ-દસ દેશોની મુલાકાત લેતી લંડનથી ઈટાલી સુધીની પંદર-વીસ દિવસની સહેલગાહ મોસ્ટ ડિમાન્ડમાં રહેલી, પહેલી વાર યુરોપમાં જનારા પર્યટકોની પ્રથમ પસંદગી છે. આ પછી યુરોપ અપ્રતિમ અને અદ્વિતીય હોવાથી યુરોપનો રીતસર નશો ચઢે છે. ક્યારેક નોર્ધર્ન યુરોપ તો ક્યારેક સધર્ન યુરોપ, ક્યારેક મેડિટરેનિયન યુરોપ તો ક્યારેક સ્કેન્ડિનેવિયન યુરોપ, ક્યારેક ઈસ્ટર્ન યુરોપ તો ક્યારેક સેન્ટ્રલ યુરોપ, ક્યારેક ફક્ત ઈટાલી તો ક્યારેક ફક્ત ક્રોએશિયા, ક્યારેક સ્વીસ પેરિસ તો ક્યારેક સ્કોટલેન્ડ આયર્લેન્ડ, ક્યારેક સ્કેન્ડિનેવિયન મિડનાઈટ તો ક્યારેક આઈસલેન્ડ નોર્ધર્ન લાઈટ્સ. યુરોપ પર્યટનની લિસ્ટ પૂરી જ થતી નથી. ખરેખર તો યુરોપ આકારમાં નાનો ખંડ છે પણ દુનિયાભરમાંથી આવતા પર્યટકોનાં ટોળાં યુરોપને ટુરીઝમમાં સૌથી મોટો ખંડ બનાવી નાખે છે. યુરોપમાં અનેક દેશ તો ફક્ત ટુરીઝમ પર જીવે છે. ઐતિહાસિક વારસો, ભૌગોલિક અનુકૂળતા, લોકપરંપરા, ખાદ્ય સંસ્કૃતિ આ બધાનો ટુરીઝમ માટે સૌથી ઉત્તમ ઉપયોગ કોઈએ કર્યો હોય તો તે યુરોપ છે. ‘ક્યારેય તુલના કરવી નહીં ’ એવું કહેતી વખતે આ એક બાબતમાં જોકે મન તુલના કરે જ છે અને માઠું પણ લાગે છે, કારણ કે યુરોપમાં જ શું પણ દુનિયામાં જે જે છે તે બધું આપણા ભારતમાં પણ છે. અહીં પણ ‘યુ નેમ ઈટ એન્ડ વી હેવ ઈટ.’ હિમાચ્છાદિત પર્વતમાળાથી માઈલોના માઈલો સુધી ફેલાયેલા રણ સુધી, સેંકડો માઈલ ફેલાયેલા સમુદ્રકિનારાથી સહ્યાદ્રિ-નીલગિરિની ખીણો સુધી, પાંચ હજાર વર્ષના ઐતિહાસિક વારસાથી અસંખ્ય લોકકળા, પરંપરા અને સંસ્કૃતિથી સજેલા આપણા દેશમાં હમણાં સુધી પર્યટનનો વિકાસ કેમ થઈ શક્યો નથી તેનાં જખમ મનના ખૂણામાં સતત ખૂંચતા રહે છે. અર્થાત, હાલમાં સરકાર દરેક પ્રયાસ કરતી દેખાઈ રહી છે. આપણે આશાવાદી રહીને આપણો ભારત વહેલામાં વહેલી તકે યુરોપની જેમ પર્યટક આપણી બાજુ આકર્ષી શકશે તે માટે પ્રાર્થના કરવાનું વધુ સારું રહેશે.