સીધુંસાદું બહાદુરીનું જ ઉદાહરણ લઈએ. હાથમાં બંદૂક લઈને બીજા પર ગોળી ફોડવા નીકળેલો માણસ આપણને બહાદુર, નીડર લાગે છે. પરંતુ મારી ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ઉઘાડા માથે ફરવું નિંદ્ય છે આથી હું માથા પરની પાઘડી નહીં ઉતારું, એ વાતને વળગી રહીને ગોરા, ઉદ્ધત મૅજિસ્ટ્રેટની નારાજી વહોરવા તૈયાર થયેલો આ નવયુવાન વકીલ પણ ભારે મોટી નીડરતાનો નમૂનો છે, એ તો આપણા ધ્યાનમાં આવતું જ નથી. મારી માતાને મેં માંસ ન ખાવાનું વચન આપ્યું, ઈંગ્લૅન્ડમાં મને કેટલીય મુશ્કેલી કેમ ન આવે; એટલું જ નહીં, મરી જાઉં તોય એ મૂકવાનો નથી. એ નિર્ધાર પાછળ આપેલા વચનને મૃત્યુના મૂલે ચૂકવવાની તૈયારી છે, જે આપણે સમજી શકતા નથી, કારણ કે નીડરતાનું આ દર્શન સ્થૂળ નથી. એમાં અભિનય નથી. માંસાહાર નકારવાનું વચન શું કે દૂધ પીવાનું વ્રત શું, વાતો તો જોવામાં નાની હોય છે, નજીવી હોય છે પણ મહાન સિદ્ધાંતોનાં એ ઉગમસ્થાનો હોય છે. ઝાડ પરથી પડેલું પેલું એક ફળ આમ તો સાવ ક્ષુલ્લક ઘટના. પણ એમાંથી ન્યૂટનનો એક મહાન શાસ્ત્રીય સિદ્ધાંત ઊભો થયો. ગાંધીજીના આહારના અને ઉપવાસના આ આવા જ નાના નાના પ્રયોગો. આપણાં ઘરોમાં બિચારી બા-બહેનો શું ઓછાં વ્રત કરે છે ? પણ એ કરવા પાછળ કોઈ દષ્ટિ નથી હોતી. ત્યાં હોય છે ફક્ત આંધળી શ્રદ્ધા. ગાંધીજીએ એ વ્રત પાછળના હેતુની, એની પાછળ રહેલા તત્વજ્ઞાનની શોધ આદરવાની શરૂઆત કરી. અને એમાંથી દેશવ્યાપી ચળવળને જન્મ દેનારી પ્રવૃત્તિનો જન્મ થયો. મેં ફર્સ્ટકલાસની ટિકિટ કઢાવી છે, અહીં બેસવાનો મારો કાયદેસરનો હક છે. આ વાત દક્ષિણ આફ્રિકાના રંગદ્વેષથી પાગલ થયેલા ગોરા અધિકારીને નમ્રપણે છતાં રોકડા શબ્દોમાં પરખાવનારા મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી નામના યુવાન બૅરિસ્ટરના સત્યના આગ્રહમાંથી જ ચળવળનો જન્મ થયો. ભારતના જ નહીં, પણ જગત આખાના તરછોડાયેલા માનવસમુદાયે એક નવા તત્વજ્ઞાન તરીકે શાંતિમય સત્યાગ્રહનો માર્ગ સ્વીકાર્યો.