૪. હિન્દુ વર્ણ વ્યવસ્થા, સમાજ પરિવર્તન અને ગુજરાતના દલિતો૮ઃ આ ગ્રંથનું લેખન મકરંદ મહેતાએ કર્યું છે. ગ્રંથમાં ગુજરાતમાં દલિતોની સ્થિતિ, દલિત ઉત્થાન પ્રવૃત્તિઓ, ગાંધીજીની રચનાત્મક પ્રવૃત્તિઓમાં દલિત ઉત્કર્ષને મહત્ત્વ જેવી બાબતોની ચર્ચા આ ગ્રંથમાં છે. મકરંદ મહેતાએ ગુજરાતના ઇતિહાસલેખનમાં નવા વિચારો અને નવી પદ્ધતિથી ઇતિહાસલેખન કર્યું છે. તેમના મતે, “માત્ર ઐતિહાસિક હકીકતો જ સંગ્રહિત કરવાને બદલે સિદ્ધાંતો અને ખ્યાલાત્મક માળખાને આધારે ઇતિહાસનું નવી રીતે અર્થઘટન કરવું જોઈએ, જે ભૂતકાળને સાંપ્રત પ્રવાહો સાથે સાંકળી શકે.”૯ તેઓ વ્યવસાયી ઇતિહાસકાર હોવાથી આ ગ્રંથમાં તેમણે માત્ર બનાવોનું વર્ણન જ કર્યું નથી, પરંતુ તેનું અર્થઘટન અને વિશ્લેષણ પણ કર્યું છે. ગુજરાતના ઇતિહાસલેખકો માટે ઇતિહાસલેખનના ક્ષેત્રે દિશારૂપ ગ્રંથ છે. આર્થિક ઇતિહાસ પર તેમણે બહોળા પ્રમાણમાં સંશોધન અને લેખન કર્યું છે. આ ગ્રંથમાં પણ તે દૃષ્ટિકોણથી અર્થઘટન થયું છે.