ભારતમાં પ્રાચીન ધર્મોમાં જૈન અને બુદ્ધ ધર્મોએ ઈશ્વર તત્વનો જ અસ્વીકાર કર્યો ને આંતરિક શુદ્ધતા પર જ ભાર મૂક્યો. મહાવીરે તો કહ્યું કે આત્મા એજ પરમાત્મા છે જ્યારે બુદ્ધે તો તેનો પણ ઇનકાર કર્યો ને શૂન્ય થવા પર જ ભાર મૂક્યો. શૂન્ય થાવ બધું જ પ્રાપ્ત થઇ જશે, તેમ કહ્યું. આમ શૂન્ય થવા માટે યોગની સાધનાની અલગ પદ્ધતિ અમલમાં મૂકી, જ્યારે મહાવીરે શુધ્ધ થવા માટે તપને મહત્વ આપ્યું ને સાથે યોગની સાધના પણ જરૂરી છે તેમ કહ્યું. જ્યારે બુદ્ધે મધ્યમ માર્ગની ઘોષણા કરી બન્ને બાજુના અતિથી દુર રહેવા ને સમત્વ ધારણ કરવા પર ભાર મૂક્યો. બન્ને ધર્મોએ સત્ય અને અહિંસાને પ્રાધાન્ય આપ્યું ને સમત્વ પ્રાપ્ત કરવા પર જોર દીધું ને સમત્વ એજ મોક્ષનો દરવાજો છે તેમ કહ્યું. આમ જે બ્રાહ્મણોને કારણે યજ્ઞોમાં હિંસા થતી હતી તે રોકવામાં આ બન્ને ધર્મોનો જબરજસ્ત ફાળો છે, કર્મ કાંડી બ્રાહ્મણો તો યજ્ઞમાં પશુઓ ઉપરાંત માણસોના બલી પણ ચડાવતા હતા આમ ભયંકર અંધશ્રધ્ધા ને અંધવિશ્વાસનું વાતાવરણ ને ભયનું સામ્રાજ્ય ઉભું કરી દીધું હતું તેમાંથી મુક્તિ આ બન્ને મહા પુરુષોએ અપાવી છે તે હકીકત છે.