હું અનુવાદના ઇતિહાસમાં ગાંધીજીની આત્મકથાના અંગ્રેજી અનુવાદને શ્રેષ્ઠ અનુવાદ માનું છું. મારા મતે આ એક એવો અનુવાદ છે કે જે પ્રકાશ સાથે પ્રેરિત કરે છે. ઘણી વખત એવું થતું હોય છે કે અનુવાદ તેના મૂળ લખાણથી અલગ થઈ જાય છે અને ઘણી વખત અનુવાદ તેના મૂળ લખાણમાં અર્થનો ઉમેરો પણ કરી આપે છે. મહાદેવભાઈએ શું કર્યું, તેઓ એક વખત અંગ્રેજી રૂઢિપ્રયોગોથી પરિચિત થયા અથવા સાહિત્યિક સંદર્ભોનું જ્ઞાન મેળવ્યું કે જે તેમની પાસે એટલું વિશાળ હતું કે જે તેમની ગુજરાતી ભાષાની ખાસ લાક્ષણિક શૈલી મુજબનું કહી શકાય - ગાંધીજીનું ગુજરાતી પણ ભાષાની રૂઢ શૈલી મુજબનું હતું, મહાદેવભાઈ તે અંગ્રેજીમાં પકડી શક્યા. તેઓ હોમરની મદદથી અનુવાદ કરી શક્યા હોત, તેઓ શેક્સપિયરની મદદથી અનુવાદ કરી શક્યા હોત, બાઈબલના વિશિષ્ટ શબ્દસમૂહો અનુવાદનો ભાગ છે. મહાદેવભાઈ દેસાઈ અસાધારણ અક્ષરજ્ઞાન ધરાવતા હતા. તેમણે બોમ્બેમાં વકીલાતની તાલીમ મેળવી હતી, તેમને સાહિત્યમાં ઊંડી રુચિ હતી, તેઓ ટાગોરને ગુજરાતીમાં અનુવાદ કરનાર પ્રથમ વ્યક્તિ હતા. માટે તેમનો સાહિત્યનો શોખ અને કલ્પનાશક્તિ બહોળાસ્તરે વિસ્તર્યા હતા. તેમણે યુરોપિયન સાહિત્યનો પણ અસાધારણ અભ્યાસ કર્યો હતો. તેમણે શેક્સપિયરને પણ વાંચ્યા હતા. તેમણે ગાંધીજીની સાથે બાઈબલ પણ ઝીણવટપૂર્વક વાંચી હતી, માટે તેમના કાર્યમાં બાઈબલના સંદર્ભો જોવા મળે છે. તેમણે ગ્રીક ક્લાસિક્સ પણ વાંચી હતી પણ અનુવાદમાં પ્રોમેથિયસ અનબાઉન્ડમાંથી સંદર્ભો લીધા હતા. માટે તમને ત્યાં હોમરની કૃતિમાંથી પણ સંદર્ભો જોવા મળશે અને તેના ઉપયોગથી એ વાત સ્પષ્ટ થાય છે કે તેઓ આ તમામ સાથે વધારે પરિચિત હતા. આ કાર્ય આટલી સરળતાથી કરવું તેમાં તમારે એવો કોઈ દાવો કરવાનો રહેતો જ નથી કે આ કેટલી સુંદરતાથી સંમિશ્રણ થયેલું છે.