ગુરૂમૂર્તમના સુંદર, શાંત અને એકાંત સ્થળમાં મહર્ષિની સાધના સુચારુરૂપે સંતોષકારક રીતે ચાલવા માંડી ત્યારે પણ એમનો લગભગ સઘળો સમય મૌનાવસ્થામાં જ પસાર થતો. એમને મૌનવ્રત જેવું કોઈ વિશેષ વ્રત નહોતું લેવું પડ્યું, પણ મૌન એમને માટે સ્વાભાવિક, એમના સ્વભાવના એક અગત્યના અવિભાજ્ય અંગરૂપ બની ગયેલું. સાધનામાં જે સાચા ને સંપૂર્ણ મૌનની સુભગ શરૂઆત થાય છે તે મૌન વાણીનું જ નથી હોતું, મનનું હોય છે. સત્યના સાક્ષાત્કારની દિશામાં ઉત્તરોત્તર આગળ વધવાથી અથવા પરમપ્રકાશની પ્રાપ્તિ થવાથી ઈન્દ્રિયો પોતપોતાના પ્રિય પદાર્થો કે વિષયોમાંથી પરાઙમુખ બનીને આત્માભિમુખ વૃત્તિને ધારણ કરે છે. પછી એ વૃત્તિનો પણ લય થતાં સર્વ પ્રકારના સંકલ્પ-વિકલ્પની નિવૃત્તિ થવાથી આત્મસ્વરૂપની સ્વાનુભૂતિ જ શેષ રહે છે. એ દશામાં મૌન નૈસર્ગિક બને છે. એ દશાવિશેષનો ઉલ્લેખ કરીને જ બૃહદારણ્યક ઉપનિષદનાં પેલાં પ્રસિદ્ધ વચનોમાં વર્ણવવામાં આવ્યું છે કે જ્યારે દ્વૈતભાવ હોય છે ત્યારે જ એક દ્દષ્ટા બને છે ને બીજું દ્રશ્ય, એક શ્રોતા બને છે ને બીજું શ્રવણ, એક વક્તા બને છે ને વાણીનો વ્યાપાર શક્ય બને છે : એક બીજાને સૂંઘે છે ને જાણે છે : પરંતુ સઘળું જ્યારે એક થઈ જાય છે ને માનવ અદ્વૈતભાવમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે ત્યારે કોણ કોને જુએ, કોણ કોને સાંભળે, કોણ કોને સૂંઘે, કોણ કોને જાણે, અરે જે વિજ્ઞાતા––સૌનો સાક્ષી કે દ્દષ્ટા છે તેને કોણ જાણે ?