એક કાળે દુનિયાભરના લોકો ભારતના ગુરુકુલોમાં શિક્ષણ મેળવવા આવતા હતા. આ સ્થિતિ ૧૮૨૩ સુધી ચાલી. ૧૮૨૩માં અંગ્રેજ અધિકારી થોમસ મુનરોએ સર્વેક્ષણમાં લખે છે કે ભારતમાં ૧૦૦ ટકા સાક્ષરતા છે અને તેમાંથી ૭૬ ટકા પૂર્ણ રૃપે શિક્ષિત છે. એનું કારણ એ હતું કે શિક્ષણ શાસન પર આધારિત નહીં, પણ સમાજ પર આધારિત હતું. ભારતમાં લાખોની સંખ્યામાં ગુરુકુલ હતાં, જેમાં અલગ-અલગ વિદ્યાઓના વિદ્વાન તૈયાર કરવામાં આવતા હતા. ૧૧૯૩માં મુઘલ આક્રાંતા ખિલજીએ નાલંદા વિદ્યાપીઠને સળગાવી દીધી અને એ સાથે ગુરુકુલ પદ્ધતિ ક્ષીણ થતી ચાલી. એ પછી આજે, ૧૨૦૦ વર્ષ બાદ આંતરરાષ્ટ્રીય ગુરુકુલનું આયોજન થયું. આ સંમેલનમાં આવા જ ગુરુકુલની પરિકલ્પના કરાઈ હતી. અમદાવાદના સાબરમતી ગુરુકુલમ્ (હેમચંદ્રાચાર્ય સંસ્કૃત પાઠશાળા), પુણેના મહર્ષિ વેદ વ્યાસ પ્રતિષ્ઠાન, સમરસતા ગુરુકુલ, કર્ણાટકના વૈદ વિજ્ઞાન ગુરુકુલ, બેંગલુરુના નિત્યાનંદ ગુરુકુલમ્ વગેરે આ સંમેલનની પ્રેરણા રૃપ હતા.