આ બધું જાણતાં હોવા છતાંય તે એ બધાથી જુદું એવું મહાભારતનું શું વિશિષ્ટ પ્રદાન છે, આપણા દેશમાં કયું વિશિષ્ટ વ્યક્તિત્વ છે અને તેણે કયું વિશિષ્ટ કાર્ય કર્યું કે જેને કારણે આપણે મહાભારત વિશે વાતો કરવા તૈયાર થયાં છીએ – હું જરા એ તપાસવા માગું છું. મને લાગે છે કે કોઈપણ વ્યક્તિ, સમાજ કે રાષ્ટ્ર એનો વિકાસ થાય, એક પરાકાષ્ઠાએ પહોંચે, કલાઈમેક્સ ઉપર, ત્યાં બહુ લાંબો સમય રહી શકતો નથી. ધીમેધીમે મોજાંઓ પાછાં પડે, એમાંથી ઓટ સર્જાય અને એ ઓટના વમળમાંથી જ ફરી પાછું ભરતીનું મોજું આવે, આ કુદરતના નિયમો આપણે જેમ જેમ સમજતાં જઈએ તેમ-તેમ આપણને લાગે કે આપણો સમાજ, આપણું વ્યક્તિગત જીવન એ બધાની સાથે આ નિયમો કામ કરતા હોય છે. એ રીતે આપણા સત્યુગના જીવનમાં પણ કોણ જાણે ક્યાંથીયે કળિએ પ્રવેશ કર્યો અને કેવો નિયમ રામચંદ્રના સમયમાં આપણે જોઈએ છીએ ! તમે વિચારો : આવું સરસ આપણું ઉપનિષદ, તત્વજ્ઞાન પણ કોણ જાણે કોણે એવો નિયમ કર્યો કે શૂદ્રો અને સ્ત્રીઓને તેના જ્ઞાનનો અધિકાર નહીં. આ કંઈ બહુ સારો નિયમ નથી. એ કાળે પણ ઘણાને સારો નહોતો લાગતો. પણ ઘણું સારું ન લાગે એવું થાય છે અને કોણ જાણે કોના જોરે ચાલે છે ! પણ એ નિયમ ચાલ્યો. જેણે રામાયણ વાંચ્યું છે તેને ખબર છે કે રામ જેવા રામનીયે આ વેદના હતી, જ્યારે શૂદ્રનો વધ કરવા જાય છે ત્યારે. રામાયણમાં એક શૂદ્ર તપ કરતો હોય છે અને એ અયોગ્ય થયું છે એવી રામ સામે ફરિયાદ આવે છે. અને રાજા તરીકેનો ધર્મ બનાવવા એમણે જેમ સીતાને છોડી તેમ શૂદ્રનોયે વધ કર્યો. એ કંઈ રામને ગમતું હતું એમ માનવાને કારણ નથી. ભવભૂતિએ એનું આલેખન ઉત્તરરામચરિતમાં બહુ સરસ કર્યું છે. એ લખે છે કે શૂદ્રનો વધ કરવા રામ જ્યારે જાય છે ત્યારે હાથમાં તલવાર સાથે જાય છે, પણ એમનો હાથ ધ્રૂજે છે, એ અટકે છે, વિચારે છે કે આ માણસ પરમ તત્વને પામવા માટે તપ કરે એનો હું વધ કરું ? પછી એમના હાથને ઉદ્દેશીને કહે છે કે : ‘હે હાથ ! (જમણો હાથ છે) નિર્દોષ સીતાનો ત્યાગ કરતાં જો તું અચકાયો નથી, તો આ શૂદ્રનો વધ કરતાં કેમ અચકાય છે ?’ રામની વેદના શું હશે – જેમાંથી પેલો સરસ મજાનો શ્લોક આપણને ભવભૂતિએ આપ્યો છે :