ઇન્દિરા ગાંધીને અવિશ્વાસ – ખાતરી હતી કે રાષ્ટ્રપતિ એમની પસંદગીના નહિ હોય તો સિન્ડિકેટના નેતાઓ સત્તાપલટો કરાવશે અને વડા પ્રધાનપદ હાથમાંથી જશે. આથી એમના ટેકેદારોએ મોરારજીભાઈ અને નાણાં ખાતાંને નિશાન બનાવી સમાજવાદી નીતિની રાજરમત શરૂ કરી. કોંગ્રેસમાં સમાજવાદી ફોરમ શરૂ થઈ અને જનતાના ‘કલ્યાણ’ માટે ખાનગી બેન્કોનું રાષ્ટ્રીયકરણ કરવાની માગણી ઊઠી. અનાજના વ્યાપાર તથા આયાત-નિકાસનું રાષ્ટ્રીયકરણ કરવાની માગણી પણ હતી. છતાં ખાનગી બેન્કો લક્ષ્ય આસાન હતું! તત્કાલીન ખાનગી માલિકીની બેન્કો માત્ર શહેરી વિસ્તારોના લાભમાં – ધનવાનો – વ્યાપાર-ઉદ્યોગનાં હિતાર્થે કામ કરે છે અને ગ્રામીણ જનતાને લાભ મળતા નથી, એવી દલીલબાજી શરૂ થઈ ત્યારે મોરારજીભાઈએ વિકલ્પ સૂચવ્યો – બેન્કો ઉપર સામાજિક નિયંત્રણો – સોશિયલ કન્ટ્રોલનો. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં વધુ શાખાઓ ખૂલે અને જનતાને લોન – ધિરાણનો લાભ મળે, પણ ઇન્દિરા ગાંધીનું લક્ષ્ય સત્તાના રાજકારણ ઉપર હતું અને એમણે રાતોરાત 14 મોટી ખાનગી બેન્કોનું રાષ્ટ્રીયકરણ કરવાનો વટહુકમ બહાર પાડ્યો. મોરારજીભાઈ પાસેથી નાણાં ખાતું ખૂંચવી લીધું અને ધારણા મુજબ મોરારજીભાઈએ રાજીનામું આપી દીધું! બેન્કોના રાષ્ટ્રીયકરણ પછી દેશભરમાં પ્રચાર – ઉત્સવ મનાવવાની શરૂઆત થઈ. રાજધાનીમાં ઢોલ-નગારાં સાથે ઇન્દિરા ઝિન્દાબાદ – આગે બઢો, હમ તુમ્હારે સાથ હૈં -નાં સૂત્રો મહિનાઓ સુધી ગાજ્યાં. ભૂતપૂર્વ રાજવીઓનાં સાલિયાણાં પણ રદ થયાં – સમાજવાદી યુગમાં ગરીબી હટાઓ -ના રાજકારણનો વિજય થયો. આ પછી રાષ્ટ્રીયકરણનો વ્યાપ વિસ્તરતો ગયો. આજે કુલ 21 બેન્કો જાહેર ક્ષેત્રમાં છે અને દેશભરની નાણાકીય બેન્કિંગ વ્યવસ્થામાં 60 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. આમ છતાં માત્ર 23 વર્ષ જૂની એચડીએફસી બેન્ક આગળ છે! જાહેર ક્ષેત્ર એટલે સરકારી માલિકીની બેન્ક અને સરકાર એટલે શાસક પક્ષના નેતાઓ! નેતાઓ ધારે તો લોન મળે અને પસંદગીના મેનેજરો હોય! આ સંબંધમાં એક વાત જાણવા જેવી છે. વાચકોને જીમી નગરવાલાનું નામ યાદ હશે? સ્ટેટ બેન્ક ઓફ ઇન્ડિયાની પાર્લમેન્ટ સ્ટ્રીટ શાખા – મુખ્ય કાર્યાલયના સ્ટ્રોન્ગ રૂમમાં રૂ. 60 લાખ ખાનગી રીતે રાખવામાં આવ્યા છે, એવી વાત બહાર આવતાં સંસદમાં હો-હા મચી ગઈ. ખુલાસો એવો થયો કે આ કોંગ્રેસ પક્ષનાં નાણાં ચૂંટણીખર્ચ માટે છે! ચીફ કેશિયર મલ્હોત્રા ‘સસ્પેન્ડ’ થયા અને વખત જતાં મેનેજર બનાવાયા!