આઝાદીની મધરાતે ભારત કંઈક આવું હતું. ૨૭ કરોડ ૫૦ લાખ હિન્દુ જેમાં ૭ કરોડ તો અસ્પૃશ્યો ગણાતા હતા. ૩ કરોડ ૫૦ લાખ મુસલમાન, ૭૦ લાખ ખ્રિસ્તીઓ, ૬૦ લાખ શીખો, ૧ લાખ પારસીઓ અને ૨૪ હજાર યહૂદીઓ હતા, જેઓ કુલ મળીને સત્તાવાર ૧૫ ભાષાઓ અને ૮૪૫ બોલીઓ બોલતા હતા.! તેમની પરિસ્થિતિ એ હતી કે અરસ-પરસ તેઓ અંગ્રેજી સિવાય તેમની બીજી કોઈ રાષ્ટ્રભાષામાં વાત કરી શકે તેમ નહોતા! આખો હોલેન્ડ દેશ ભરાય તેટલા ભિખારીઓ હતા; ૧ કરોડ ૧૦ લાખ સાધુ સંન્યાસી હતા; ૨ કરોડ આદિવાસીઓ હતા; ગારૃડી, જાદુગર, દોરડા ઉપર ચાલનાર ખેલાડી, ઔષધ-વનસ્પતિઓ વેચનારા વગેરે જેવી સ્થિર મુકામ વિના ભટકતી રહેવાની જાતિઓની જનસંખ્યા ૧ કરોડ હતી. દરરોજ ૩૮ હજાર નવા બાળકો જન્મ લેતાં હતાં અને તેમાંના ૨૫ ટકા પાંચ વર્ષની ઉંમરે પહોંચતા પહેલાં જ કુપોષણના કારણે મૃત્યુ પામતાં હતાં. દર વર્ષે આ સિવાયના બીજા ૧ કરોડ લોકો પૂરતા પોષણને અભાવે મરણ-શરણ થતાં. ૮૩ ટકા વસતી નિરક્ષર હતી. રોજની માથાદીઠ આવક પોણા ચાર રૃપિયા જેટલી હતી. દાયકાઓથી પોતાના જ દેશમાં આઝાદી માટેની ચળવળ ચલાવી રહેલા કરોડો ભારતીયો માટે સ્વાતંત્ર્યની ઉજવણી પણ લાખ્ખો સ્વજનોની કત્લેઆમથી રક્તરંજિત રહી હતી.