પરમ્પરાગત ધર્મો, નીતિ-સદાચારનાં શાસ્ત્રો માણસ નરમાંથી નારાયણ બને એવા રસ્તા દેખાડી શકે છે. હું પણ ધાર્મિક, સદાચારી અને નિર્દોષ મનુષ્યજાતિની કલ્પના તો કરી શકું છું. પણ એ ન સ્વીકારી શકાય એવી વાત છે. કેમકે માણસજાત વાસ્તવમાં કોઇ કાળે પણ એમ હતી નહીં. હું કે આપણે કહી શકતા નથી કે કોઇ પણ ભાવિમાં માણસો એવાં હશે જ હશે. એમ કહેવું અને સાંભળવું ગમે છે કે માણસ પશુથી ચડિયાતો છે. એમ પણ કહેવાયું છે કે આ સંસારમાં મનુષ્યથી શ્રેષ્ઠ કોઇ નથી. વાત સાચી છે : પ્રાણીઓમાં મહાભારત યુધ્ધ નથી લડાયું. જાનવરો આપણા જેટલાં સંઘરાખોર નથી. માણસ જેવું અસત્યવચની કોઇ નથી. એના જેટલું નિદર્ય પણ કોઇ નથી. પશુઓ આપણા જેવાં હિંસક તો નથી જ. આખલાઓ તલવારો લઇને નથી ઘૂમતા. પાડાઓ ગન નથી રાખતા. દીપડાઓ રાઇફલ લઇને નથી ફરતા. કબૂતરની પાંખમાં ખંજર નથી હોતું. પ્રાણીજગતમાં ન્યૂક્લિયર વેપન્સ કે એ.કે. ફોર્ટી સેવનના ગુપ્ત ભંડારો નથી. એમની દુનિયામાં ઔદ્યોગિક અને અનુ-ઔદ્યોગિક ક્રાન્તિઓ કે વિશ્વયુધ્ધો નથી થયાં. એમને હન્ગર પ્રોજેક્ટ નથી કરવો પડ્યો. એમને ઇંધણ-બચાવ કે ગરીબી-હટાવ ઝૂંબેશો નથી ચલાવવી પડી. પૉલ્યૂશન અને સોનિક પૉલ્યૂશનથી પ્રાણીઓનાં નાક અને કાનને ગૂંગળામણોના વિકટ પ્રશ્નો નથી થયા. સાવ જ ભયાવહ હકીકત તો એ છે કે આ મહા ફસામણમાંથી છૂટવાનો એકેય માર્ગ માણસજાત માટે બચ્યો નથી. રીટર્ન-ટુ-નેચર કે ગો-બૅક હવે શક્ય નથી.