મહાભારત વાંચતાં મને શું થયું તે – જે મહાન રાજા ભરતના નામ ઉપરથી આ દેશનું નામ ભારત પડ્યું, છેક ત્યાંની કથાથી લઈને આ ભારતદેશ, તેનો વિસ્તાર, તેની સમૃદ્ધિ, તેની સંસ્કારિતા, તેનું બળ, તેનું તેજ, તેનું અધ્યાત્મ કઈ ભૂમિકાએ વિકસેલું હતું, તેનો સર્વાંગી પરિચય આપતો એક ગ્રંથ એટલે મહાભારત. મહાભારત લખાયું એની પહેલાં પણ આપણા દેશમાં ઉત્તમ ગ્રંથો તો ઘણા લખાયા છે. આપણે જાણીએ છીએ કે આપણો જૂનામાં જૂનો ગ્રંથ ઋગવેદ – કોઈ યુનિવર્સિટીની દુનિયામાં જ્યારે કલ્પના નહીં હોય ત્યારે યુનિવર્સલનો અનુભવ જ ઋગવેદના ઋષિઓએ, કવિઓએ એમની ઋચાઓમાં કરાવ્યો છે. અદ્દભુત છે. ઈશાવાસ્ય ઉપનિષદનું પહેલું સૂત્ર – એના જેવો સમાજશાસ્ત્રનો સિદ્ધાંત હજી જગતે આપ્યો નથી. તમે શિક્ષકો છો એટલે મારે તમને ‘ईशावास्यम् इदम् सर्वम् ।’ એ પહેલું સૂત્ર કહેવાની જરૂર નથી. ઉમાશંકરે એક વાર એમના વ્યાખ્યાનમાં કહ્યું હતું (મુકુન્દભાઈ પરાશર્ય સાથે વાતો કરતાં) : ‘મુકુન્દભાઈ, હું જરાયે અભિમાન વિના કહું છું કે આખુંયે ઈશાવાસ્ય હું લખી શકું એવું મારામાં સામર્થ્ય છે, પણ એનો જે પહેલો શ્લોક છે એ તો એ જ ઋષિ લખી શકે કે જેને સાક્ષાત્કાર થયો હોય, બીજા કોઈનું ગજું નહીં.’ तेन त्यक्तेन भुंजीथाः मा गृधः कस्यस्विद् धनम् | એનાથી મોટો કોઈ સમાજશાસ્ત્રનો સિદ્ધાન્ત આપી શક્યું નથી. આપણે એ પણ જાણીએ છીએ કે ગીતાના શાંકરભાષ્યથી વધારે આગળ જગતનું તત્વજ્ઞાન ગયું નથી.