સ્વામી ચિદાનંદજી મહારાજના વ્યક્તિત્વને લઈને મારા પહેલાં અનેક વક્તાઓએ વાત કરી છે. તેમના દ્વારા દેશ-વિદેશમાં જે ધાર્મિક, આધ્યાત્મિક વાતાવરણનું સૃજન થયું છે, તેનો અહીં ઉલ્લેખ થયો છે. જેમને તેમની નજીક રહેવા, તેમના મુખેથી જ્ઞાન અને ધર્મનાં પ્રવચન સાંભળવા મળ્યાં છે તેઓ જ અધિકારિક પે તેમની બાબતે વાત કરી શકે છે. મેં સ્વામી શિવાનંદજી દ્વારા લખાયેલી કેટલીક રચનાઓ વાંચી જર છે, પરંતુ હું ખુદને તેમની અને સ્વામી ચિદાનંદજી અંગે બોલવાનો અધિકારી ગણતો નથી અને કદાચ કંઈક બોલીશ તો તે મારું બડબોલાપણું ગણાશે, જે યોગ્ય નથી, પરંતુ મારા મનમાં એક પ્રશ્ર્ન ઉદ્ભવે છે. સ્વામી શિવાનંદજી હોય, સ્વામી ચિદાનંદજી હોય કે પછી મંચ પર બેઠેલા તમામ સંન્યાસીઓ - આખરે એ સમાજને શું આપી રહ્યા છે અને તેઓ જે કાંઈ સમાજને આપી રહ્યા છે તેના કારણે સમાજમાં કાંઈ પરિવર્તન આવી રહ્યું છે ? કોઈ બદલાવ આવી રહ્યો છે ? સમાજ કાંઈક નવી શક્તિ મેળવી પોતાનું ઘડતર કરી રહ્યો છે ? આ સંતશક્તિનું કુલ પ્રદાન શું છે તે અંગે આપણે ચિંતન કરવાનો પ્રયાસ કરીશું. અહીં એક સ્મરણિકાનું વિમોચન થયું તેમાં એક શબ્દ છે ‘ભારતીય મનીષા’. સ્વામી ચિદાનંદજીએ ભારતીય મનીષાનો દેશ- વિદેશમાં પ્રચાર કર્યો. આ આપણી સૌથી મોટી તાકાત, સૌથી મોટી પૂજા છે. ભારતીય મનીષાની તમે કોઈપણ વ્યાખ્યા કરો, પરંતુ એ એક એવી શક્તિ છે જેને આપણા સંન્યાસીઓએ, ભગવાં વસ્ત્રધારીઓએ ફેલાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. આ ભારતીય મનીષા છે શું ? તેને કોઈ સરળ શબ્દોમાં સમજાવી શકાય છે ખરી ? જવાબ છે હા. એક શબ્દનો આપણે રાત-દિવસ પ્રયોગ કરીએ છીએ. એ શબ્દ છે ધર્મ. પૂજ્ય સ્વામીજીએ મારા પહેલાં ભગવદ્ગીતાનું ઉદાહરણ આપ્યું. ‘ધર્મ સંસ્થાપનાર્થાય સંભવામિ યુગે યુગે’ એટલે કે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે પણ પોતાનુ મિશન ધર્મની સ્થાપનાનું ગણાવ્યું છે. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે, ધર્મની સ્થાપના જ મારું મિશન છે, પછી તે હું ખુદ કરું કે, પછી મારી વિભૂતિ અન્યમાં મૂકી દઈ તેની પાસે કરાવું. આમ ધર્મની સંસ્થાપના ભગવાનનું પણ મિશન છે. સ્વામી વિવેકાનંદ આ જ સંદેશ લઈ વિદેશ ગયા. ધર્મ એ તત્ત્વ છે, જે ભારતની ઓળખ છે અને તેને દેશ-વિદેશમાં ફેલાવવાનું કામ જે સંતો દ્વારા થયું છે તેમના માટે દેશના લોકો વિનમ્ર છે. આભારી છે. સ્વામીજી સાથે વાતચીત દરમિયાન તેમણે મને પૂછ્યું કે આજકાલ શું લખો - વાંચો છો. મેં તેમને જવાબ આપ્યો કે, તાજેતરમાં મેં યોગી અરવિંદનું ઉત્તરપાડા ભાષણ વાંચ્યું હતું. તેમાં યોગી અરવિંદને કોઈ એક કેસમાં ફસાવી દેવાયા હતા અને જો તેઓ ઈશ્ર્વરકૃપાથી તેમાં નિર્દોષ સાબિત ન થયા હોત તો તેમાં તેમને ફાંસીની સજા થઈ હોત, પરંતુ ઈશ્ર્વરની કૃપાથી તેઓ નિર્દોષ સાબિત થયા. ત્યારબાદ તેઓ આવ્યા ત્યારે ઉત્તરપાડામાં તેમનું સ્વાગત થયું. ત્યાં તેઓએ જે નાનું ભાષણ આપ્યું તે ૧૮ પાનાંનું છે. તે ભાષણમાં તેમણે જે કહ્યું તેનો અહીં ઉલ્લેખ કરી દઉં તો મને લાગે છે કે, મારું અહીંનું વક્તવ્ય પૂર્ણ થઈ જશે. તેઓએ કહ્યું, ભારતની એક શક્તિ છે. તેનું નામ સનાતન ધર્મ છે અને એ ભારતની ઓળખ છે. સંસ્કૃતિ રાષ્ટ્રીયતા ભારતીયતા છે. તેઓએ કહ્યું કે સનાતન ધર્મની ઓળખ શું? તેની વ્યાખ્યા શું ? કોઈને કહેવું હોય તો આસાન છે કે, ભારત એટલે સનાતન ધર્મ, પરંતુ તેની અસલી ઓળખ શું તો તેઓએ બે વાતો કરી. જે સનાતન ધર્મની બે વિશેષતાઓ છે. એક તે યુનિવર્સલ, સાર્વભૌમ, વિશ્ર્વધર્મ છે. તે કોઈ એક દેશ કે ખંડનો ધર્મ નથી. તે કોઈ એક માનવ સમુદાયનો જ ધર્મ નથી, પરંતુ તે સમગ્ર માનવજાતનો ધર્મ છે. બીજું તે શાશ્ર્વત છે. ચિરંતન છે. ઇતિહાસના ઉતાર ચઢાવમાં પણ તે ટકી રહ્યો છે અને આગળ આવનાર ઉતાર-ચડાવમાં પણ તે ટકી રહેશે. કારણ કે તે સ્થાયી છે. ઉર્દૂના એક શાયરે કહ્યું છે કે ‘કુછ બાત હૈ કિ હસ્તી મીટતી નહીં હમારી’. આપણા ધર્મમાં પણ કંઈક એવી વાત છે કે આપણી હસ્તી મીટતી નથી. યોગી અરવિંદ કહે છે કે, ભારત એટલે કે સનાતન ધર્મ, ભારતીય એટલે સનાતન ધર્મ, ભારતની રાષ્ટ્રીયતા એટલે સનાતન ધર્મ. આ સનાતન એટલે કે તે યુનિવર્સલ છે. તમામમાં વ્યાપ્ત છે. તે માનવમાત્ર અને જીવમાત્રમાં છે. આપણા દેશમાં કેટકેટલાં આક્રમણો થયાં. યુનાની આવ્યા, શક, હૂણ આવ્યા. અહીં એક હજાર વર્ષ સુધી મુસ્લિમોનું શાસન રહ્યું. લગભગ ૨૦૦ વર્ષ સુધી અંગ્રેજોનું શાસન રહ્યું. આટલાં આક્રમણોમાં તો ભલભલાની ઓળખ ભુલાઈ જાય. છતાં આપણી ઓળખ જેમની તેમ છે. કંઈક તો વાત છે. આપણામાં આ એક તાકાત છે. સનાતન ધર્મની બીજી વાત કે આપણા માટે કાંઈ જ પારકું નથી. એક પરમતત્ત્વ છે જેને લોકો અલગ અલગ નામેથી ઓળખે છે. પૂજે છે. તે પરમ તત્ત્વ સૌમાં વ્યાપ્ત છે અને જો તે પરમતત્ત્વ સર્વવ્યાપી છે તો પછી કોણ પારકું હોવાનું? કોઈ જ નહીં. જયશંકર પ્રસાદ હિન્દીના જાણીતા કવિ છે. તેમની એક રચના છે ‘કામાયની’. તેમાં અંતમાં એક પંક્તિ છે કે, હમ કેવલ એક હમી હૈ, તુમ સબ મેરે અવયવ હો, ઈસમેં કુછ ભી ન કમી હૈ. આ એકત્વનો જે ભાવ છે તેને કોઈપણ નામ આપી શકાય. આ એકાત્મભાવ જ ભારતીય ચિંતન છે. હાલ જ્યારે વિશ્ર્વ આતંક, મારકીય હિંસામાં ઘેરાયેલું છે ત્યારે આ ભારતીય ચિંતન ખૂબ જ મહત્ત્વનું બની જાય છે. ભારતીય મનીષાનું આ તત્ત્વ જેને પૂજ્ય સ્વામી શિવાનંદજી, ચિદાનંદજીએ દેશના સંન્યાસીઓએ આમ વ્યક્તિની ભાષામાં સમજાવવાનું ભગીરથ કાર્ય કર્યંુ છે, એ જ આપણી સૌથી મોટી ઓળખ છે.