આના દાખલા આપણને ઘણા જોવા મળશે. રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે શાંતિનિકેતન શરૂ કર્યું, ત્યારે તેમાં એક ઊંચું ધ્યેય અને ઉત્સાહ હતો. પરંતુ આજે તેમાં અને એક મામૂલી યુનિવર્સિટીમાં શો ફરક છે ? મારી પદયાત્રા દરમ્યાન હું શાંતિનિકેતન ગયો હતો. ત્યાં મેં નિકેતન જોયું, પણ શાંતિ ન જોઈ. મામૂલી કોલેજમાં ને યુનિવર્સિટીમાં જે ઝઘડા હોય છે, તે ત્યાં પણ છે. રવીન્દ્રનાથને ગયે હજી માંડ 25 વરસ (હવે 60 વર્ષ) થયાં હશે, પણ આટલાં વરસમાં તો એમનું મુખ્ય સ્થાન આવી રીતે સ્ફૂર્તિહીન બની જાય છે ! પંડિત માલવિયાજીએ બનારસ હિંદુ યુનિવર્સિટી સ્થાપી હતી. આજે તેના પણ શા હાલ છે ? પછી હું ગયો હતો વિવેકાનંદના સ્થાનમાં. ત્યાં સરકારની મદદથી કામ ચાલે છે. જે રામકૃષ્ણ પરમહંસની આંગળીઓને પૈસાના સ્પર્શથી વીંછી કરડતો હતો, તેના સ્થાનમાં જે કાંઈ બધું ઊભું કરવામાં આવતું હતું, તે દ્રવ્યમય હતું; અને તે પણ સરકારી દ્રવ્યથી ! હવે, મારી સામે સવાલ ઊઠે છે કે સ્ફૂર્તિ-ક્ષય કાળાનુક્રમે થતો રહે છે તેમાં કોઈ શક નથી. વેગક્ષયકારી સામર્થ્ય કાળમાં હોય છે. તેથી ફરી-ફરીને ગતિ આપવી પડે છે. ચૈતન્યનો સ્પર્શ ફરી-ફરી થવો જોઈએ, તો જ ગતિ મળે છે. ઘડિયાળને ફરી-ફરી ચાવી આપવી પડે છે. તેથી સમજી શકાય છે કે કાળાનુક્રમે સ્ફૂર્તિનો ક્ષય થશે. પણ તે આટલો જલદી અપેક્ષિત નહોતો. આ તો 15-20-25 વરસની અંદર પહેલાંની સ્ફૂર્તિ સાવ અલોપ થઈ જાય છે !