નદીઓના પાણી વિતરણની સાથે રાજ્યના ચારેય ઝોનમાં સરેરાશ વાર્ષિક વરસાદ અને વરસાદી દિવસોની પેટન્ટની વિવિધતાને પણ અહીં ગણતરીમાં લેવી પડે. કેમ કે જે-તે વિસ્તારમાં પડતા વરસાદના આધારે જ ત્યાં પાણીનો કેવો અને કેવી રીતે ઉપયોગ કરવો તે નક્કી થતું હોય છે. હાલ દક્ષિણ ગુજરાતમાં ૫૧ વરસાદી દિવસોમાં સરેરાશ ૧૪૪૮ મી.મી. વરસાદ પડે છે. ઉત્તર ગુજરાતમાં વરસાદી દિવસો ૩૧ છે અને ૮૦૫ મી.મી. વરસાદ પડે છે. સૌરાષ્ટ્રમાં વરસાદી દિવસો માંડ ૨૭ છે અને વરસાદ સરેરાશ ૫૯૪ મી.મી. પડે છે. કચ્છમાં તો સ્થિતિ પહેલેથી વિકટ છે. ત્યાં વરસાદી દિવસો માંડ ૧૫ હોય છે અને તેમાં માંડ ૩૩૦ મી.મી. વરસાદ પડે છે. નિષ્ણાતોના મતે, વરસાદની આ પેટન્ટને આધારે હિસાબ માંડીએ તો ૨૦૨૫માં પાણીનો પ્રશ્ન વધુ વિકટ બનશે. ખાસ કરીને સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છમાં પાણીની વાર્ષિક જરૃરિયાત ૧૪૪૪૦ મિલિયન ઘન મીટર સામે ૧૦૧૭૧ મિલિયન ઘન મીટર પાણી જ ઉપલબ્ધ હશે. એટલે કે વાર્ષિક ૪૨૬૯ મિલિયન ઘન મીટર (૪૧.૯૭ ટકા) પાણીની ખાધ રહેશે. એ જ રીતે ઉત્તર ગુજરાતની પાણીની વાર્ષિક જરૃરિયાત ૧૮૩૬૦ મિ.ઘ.મી. સામે પાણીની વાર્ષિક પ્રાપ્યતા ૧૦૨૧૨ મિ. ઘ.મી. હશે. એટલે કે વાર્ષિક ૮૪૧૮ મિ. ઘ.મી.(૮૨.૪૩ ટકા) પાણીની ખાધ રહેશે. દક્ષિણ ગુજરાતની પાણીની વાર્ષિક જરૃરિયાત ૧૫૫૦૦ મિ. ઘ.મી.ની સામે વાર્ષિક પાણીની પ્રાપ્યતા ૨૮૧૮૭ મિ. ઘ.મી. રહેશે. આમ એકમાત્ર દક્ષિણ ગુજરાત પાસે પાણીનો વાર્ષિક વધારો ૧૨૬૮૭ મિ. ઘ.મી.નો રહેશે. જેનો ઉપયોગ અન્ય વિસ્તારોની પાણીની સમસ્યા નિવારવા કરી શકાશે.ગુજરાતમાં હાલની પાણીની તંગી પાછળ મુખ્ય ત્રણ કારણો છે. એક રાજ્ય સરકારના ચૂંટણીલક્ષી કાર્યક્રમો, બીજું ભ્રષ્ટાચાર અને ત્રીજું સરકારની અણઆવડત. મહેશભાઈના મતે, રાજ્ય સરકારે ગુજરાતની પ્રજાના પાણીનો રાજકીય ઉપયોગ કર્યો તેના કારણે આ પરિસ્થિતિ ઉપસ્થિત થઈ છે. ચાલુ વર્ષે વિધાનસભાની ચૂંટણી હોઈ ભરચોમાસે સરકારે નર્મદાનું કિંમતી પાણી રાજકોટના આજી ડેમમાં ઠાલવ્યું હતું. જેની કોઈ જરૃર નહોતી. બીજી મોટી સમસ્યા ભ્રષ્ટાચારની છે. નર્મદાની પેટાકેનાલો તકલાદી બાંધકામને કારણે સમયાંતરે તૂટતી રહે છે. જેમાં હજારો લિટર પાણી વેડફાઈ જાય છે. હાલમાં જ મોરબી પાસેના એક ગામે નર્મદાની કેનાલ તૂટતાં હજારો લિટર શુદ્ધ પાણી વહીને છેક કચ્છના રણમાં મીઠું પકવતા અગરો સુધી પહોંચી ગયેલું. અગરિયાઓને પણ તેના કારણે મોટાપાયે નુકસાન થયું હતું.સૌરાષ્ટ્રમાં કોઈ બારમાસી નદી નથી. વળી, પથરાળ જમીનના કારણે પાણી અમુક હદથી વધુ ઊંડું ઊતરતું ન હોઈ રિચાર્જ પણ છીછરું થાય છે. પરિણામે અહીંની જે નદીઓ ચોમાસામાં ભરપૂર હોય છે તે ઉનાળો આવતા ખાલીખમ થઈ જાય છે. સામે ઉત્તર ગુજરાતમાં પાણીની સમસ્યા હોવા છતાં ધરોઈ, દાંતિવાડા અને સુજલામ્‌-સુફલામ્ની સિંચાઈ ઉપલબ્ધ હોઈ રાહત રહે છે. પાટણ, મહેસાણા, બનાસકાંઠા સહિતના જિલ્લાઓને તો નર્મદા યોજનાનું પાણી પણ મળે છે. છતાં વૉટર મૅનેજમેન્ટની કોઈ ફોર્મ્યુલા ન હોઈ સમસ્યા સતત નડતી રહે છે. આ મામલે રાજસ્થાન પાસેથી શીખવા જેવું છે. આ વર્ષે તેને નર્મદા યોજનામાં માત્ર ૦.૫૦ મિલિયન એકર ફીટ પાણી મળ્યું હતું જેનો કમાન્ડ વિસ્તાર ૭૬૦૦૦ હેક્ટર હતો. તેમણે ટપક સિંચાઈ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીને ૦.૫૦ મિલિયન એકર ફીટ પાણીમાંથી ૧.૪૬ લાખ હેક્ટર જમીનમાં સિંચાઈ પૂરી પાડી હતી. એટલે પાણીનું મૅનેજમેન્ટ કર્યા સિવાય હવે છૂટકો જ નથી.હાલ તો વ્યાપક બની રહેલી જળ સમસ્યાના નિવારણ માટે લાંબા ગાળાનું આયોજન જરૃરી બન્યું છે. જેમાં પર્યાવરણની સમતુલા જાળવવાની સાથે પાણીનો વૈજ્ઞાનિક ઢબે યોગ્ય ઉપયોગ થવો જોઈએ. સરકારે આ માટે યોજનાઓ તો બનાવી છે, પણ તેનો યોગ્ય અમલ થઈ શક્યો નથી. નર્મદાના નીરનું નિયંત્રિત મૅનેજમેન્ટ હવે જરૃરી બની ગયું છે. સાથે જ ભૂગર્ભજળ રિચાર્જના કાર્યક્રમો પણ અમલી બનાવવા રહ્યા. પાણીનો સતત વપરાશ કરતા ઉદ્યોગોને દૂષિત પાણી શુદ્ધ કરવા ભલામણ કરવી જોઈએ.