આઝાદ ભારતની સૌથી મોટી નિષ્ફળતા એ છે કે તે 70 વર્ષની પોતાની આઝાદી દરમિયાન પોતાને આભડછેટમાંથી મુક્ત કરી શક્યો નથી. અંગ્રેજોની ગુમલામીમાંથી જે દેશને આઝાદ થતાં 100 વર્ષથી ઓછો સમય લાગ્યો હતો તે દેશને સેંકડો વર્ષ પછી પણ આંતરિક ગુલામીમાંથી આઝાદ થવામાં નિષ્ફળતા મળી રહી છે. ગુજરાતીમાં કહેવત છે તેમ, ‘કૂવામાં હો તો હવાડામાં આવે’ તે જ રીતે જ્યાં રાજકીય ઈચ્છા શક્તિ ન હોય ત્યાં સમાનતાની દેશદાઝ ક્યાંથી આવે?