ઉપર કહેલા ચોવીસ તત્ત્વોને પ્રકૃતિ કહે છે. જો કે પ્રકૃતિ પોતાની મેળે સર્જન કરી શકતી નથી. સર્જન કરવા માટે તેને ચેતન તત્ત્વની આવશ્યકતા રહે છે. તે છે, પુરુષ કે આત્મ તત્ત્વ.