હે શિષ્ય! આ નિદ્રા વેળાએ ઘણી વાર સ્વપ્નો જોવામાં આવે છે. તે સ્વપ્નને જોનારો આત્મા પોતે છે. સ્વપ્નમાં તે શું જુએ? તો ‘दृष्टं चाऽदृष्टं च श्रुतं चाऽश्रुतं चाऽनुभूतं चाऽननुभूतं च सत्व्चाऽसत्व्च सर्वं पश्यति’(પ્રશ્ન ઉપનિષદ-૪/૫) અર્થાત્ પૂર્વે જોયું હોય કે ન જોયું હોય, પૂર્વે સાંભળ્યું હોય કે ન સાંભળ્યું હોય, પૂર્વે અનુભવ્યું હોય કે ન હોય, સ્વપ્નમાં બધું દેખાય છે. ‘एष हि द्रष्टा स्प्रष्टा, श्रोता, घýæता, रसयिता, मन्ता, बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः’(પ્રશ્ન ઉપનિષદ-૪/૯) આ આત્મા જ તે વખતે સ્વપ્નનો દ્રષ્ટા બને છે, તે સ્વપ્નમાં થતી વાતોને સાંભળે છે, તે સ્વપ્નમાં ગંધનું ગ્રહણ કરે છે, રસોનો સ્વાદ લે છે, મનન કરે છે, જાણે છે અને જાતજાતની ક્રિયાઓ કરે છે. હા, એ ખરું કે સ્વપ્નસૃષ્ટિ ઉપર તે સ્વપ્નને જોનાર આત્માનું કોઈ નિયંત્રણ નથી. એ તો પરમાત્મા પોતે તે તે આત્માના કર્મ પ્રમાણે, તે કર્મફળોના ભોગને અનુકૂળ એવી સ્વપ્નસૃષ્ટિને ઉત્પન્ન કરે છે અને પાછી સંકેલી લે છે. આત્મા તો કેવળ તે સૃષ્ટિનો દ્રષ્ટા અને ઉપભોક્તા માત્ર છે.