દાનવરાજ હિરણ્યકશ્યપ સાત્ત્વિક વૃત્તિ-પ્રવૃત્તિ ધરાવતા ધર્મનિષ્ઠ આસ્તિક બાળપુત્ર પ્રહ્લાદને મારી નાખવાના અનેક પ્રયત્નોમાં નિષ્ફળ જતાં છેવટે ઉપાય તરીકે બહેન હોળિકાની મદદ લે છે. લાકડાંની ચિતા ખડકી તેના પર હોળિકાના ખોળામાં પ્રહ્લાદને સુવાડી, ચિતા જલાવીને મારી નાખવાનું દુષ્કૃત્ય કરે છે, પરંતુ અગ્નિજ્વાળામાં હોળિકા ભસ્મ થાય છે, જ્યારે પ્રહ્લાદને અગ્નિ સ્પર્શી ન શકતા તેનો ચમત્કારિક બચાવ થાય છે. આમ, દાનવરાજની આસુરી પ્રવૃત્તિનો પરાજય અને ધર્મપરાયણ પ્રહ્લાદની સાત્ત્વિક વૃત્તિનો વિજય થતાં લોકસમૂહ પરંપરાગત રીતે હોળીના આ પર્વ દ્વારા વિજયનો આનંદ-ઉલ્લાસ મનાવે છે.હોળીના બીજા દિવસે હોળીના આનંદની પ્રતિક્રિયા રૂપે ધુળેટીનો રંગોત્સવ મનાવવામાં આવે છે. ધરતી અને કૃષિ સાથે સંકળાયેલો લોકસમૂહ પ્રાચીનકાળમાં ધૂળ-પાણી-મેશ-કાદવ વડે આ દિવસે પરસ્પરને રંગી ધરતીપ્રેમ પ્રગટ કરતો હશે તેવી કદાચ આ પર્વ ‘ધુળેટી’ (ધૂળ સાથે જોડાયેલી કાયા)ના નામે ઓળખાયું હશે. મહાભારતકાળથી પ્રચલિત આ ઉત્સવ દેશકાળ અનુસાર ફેરફાર પામીને ઊજવાતો રહ્યો છે. પુરાણકાળમાં શ્રીકૃષ્ણે વૃંદાવનમાં પલાશનાં ફૂલોના રંગથી હોળી-ધુળેટી રમવાની શરૂઆત કરી હતી એવા ઉલ્લેખો મળે છે. સમય જતાં એમાં વિવિધ સામગ્રી ઉમેરાતી ગઈ. કેસૂડાનાં સૂકાં ફૂલોમાંથી તૈયાર કરેલા કેસરિયા કુદરતી રંગથી પરસ્પરને રંગી લોકસમૂહ ઉલ્લાસ વ્યક્ત કરવા લાગ્યો. એ પછી અબીલ-ગુલાલ રંગો છાંટી અને હવે તો રાસાયણિક કૃત્રિમ પ્રવાહી રંગો પિચકારીમાં ભરી તેના વડે પરસ્પરને આવકારવા, ઋતુનો આનંદ વ્યક્ત કરવા પણ રંગો છાંટવાની ક્રિયા થવા લાગી, આમ બાળકો, યુવાનો, વિવિધ જ્ઞાતિ જાતિ-ધર્મનો લોકસમૂહ રંગોત્સવ દ્વારા નિર્દોષ આનંદ, પ્રેમભાવ, શ્રદ્ધાભક્તિભાવ પ્રગટ કરે છે.