જિંદગી બનાવવા માટે જરૂરી છે સાચો વિચાર, સાચી સમજ. આ સૂઝથી માણસ પોતાના રસ્તાને, તેના ખાડાટેકરાને નજીકથી ને દૂરથી પારખી શકે છે. આ સૂઝ કેળવવી પડે છે. તેની એક શિસ્ત હોય છે. તેને કેળવવાનો રસ્તો પણ સરળ નથી. જાતજાતના અવરોધો આવે છે. ક્યાંક સ્વાર્થ છેતરી જાય છે, ક્યાંક લાલચ દગો દઇ જાય છે, ક્યાંક અધીરાઇ પછાડ ખવડાવે છે. ઉપરાંત, આસપાસની ઘટનાઓ જમીનમાં રોપાતાં બીજની જેમ માણસના મનમાં રોપાય છે. કોઇ કરમાઇને નષ્ટ થઇ જાય છે, કોઇ મૂળ નાંખીને વિકસે છે. દક્ષિણ આફ્રિકામાં વતનના લોકોની અસહાયતાનો જે વેધક અનુભવ ગાંધીજીને થયો, તેનો તેમના મન પર એવો અવિચળ પ્રભાવ પડ્યો કે ત્યાર પછી એ પીડાને દૂર કરવામાં જ તેમની જિંદગી વીતી. સંવેદનાનું આ ઊંડાણ અને આ સ્થૈર્ય આપણે પણ મેળવવું જોઇશે કેમ કે આ અસહાયતા, આ પીડા અને તેને નિર્મૂળ કરવાનું કામ તેમની સાથે પૂરું થઈ ગયું નથી. એ કામ એવું વિરાટ છે કે કદી પૂરું ન થાય. તેમના જેવા મહાત્માથી પણ નહીં. સાચો માણસ ને સાચો સમાજ બનાવવો, સારા માણસોને સેવાનાં કામમાં પ્રયોજવા અને સમાજને વિશ્વની ખિદમત માટે તૈયાર કરવા તે શું એકાદ-બે પેઢીમાં પૂરું થઈ શકે તેવું કામ છે ? આ તો સતત ચાલતું, અનંત ચાલતું કામ છે. હવે વિદેશી બેડી નથી, પણ બેડી તૂટ્યા પછી ક્યાં જવું તેની ખબર ન હોય અથવા ખબર હોય તો બેદરકારી કે આળસ પગલાં ઉઠાવવા ન દેતા હોય તો આઝાદી નિરર્થક છે, ભ્રમણા જેવી છે ને છેવટે ચાલી જવાની છે.