સમાજ વધારે વિશાળ અને વધારે સંકુલ બનતો જાય છે. સામાન્ય વૈયક્તિક નાગરિક પોતાનો કારોબાર અસરકારક રીતે ચલાવી શકે, તેમાં હિસ્સો લઈ શકે તેવાં માર્ગો અને સાધનો આપણે ઊભા કરી શકીએ ખરાં? વિશાળતા અને સંકુલતાનો ખ્યાલ કરીએ છીએ ત્યારે વ્યવહાર-સંચાલન, યંત્ર નિષ્ણાત અને નોકરશાહીમાં માનનાર અમલદાર કરી શકે તેવું માનવું પ્રાપ્ત થાય. યુવાનો, ગરીબો અને શાસિતોનો અજંપો કોઈ વખતે ઊકળી ઊઠીને હિંસાનું રૂપ ધરે છે. આ નવા સંકુલ સમાજમાં માનવ પોતાનું કર્તવ્ય સ્વેચ્છાપુર્વક અદા કરે તેવું આપણે તેને કેવી રીતે બનાવી શકીએ? આ પદ્ધતિમાંથી મુક્ત થયા સિવાય પોતાનું સ્વાતંત્ર્ય તે સાચવી શકે ખરો?