વળી, ધીરુભાઈ તો સત્યાગ્રહની ભાવનાથી રંગાયેલા માનવી હતા. એટલે જ તો જ્યારે 1942ની સત્યાગ્રહની લડતમાં ગુજરાત કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓ જોડાયા હતા અને પોલિસ દમનનો ભોગ બની રહ્યા હતા ત્યારે સામી છાતીએ એમણે લાઠીમાર અને ગોળીબાર સહન કરેલો. સત્યાગ્રહની ગાંધીપ્રેરિત લડતથી એ પણ આઝાદીના આશિક બન્યા હતા, એટલું જ નહીં પણ આઝાદ થયા પછી દેશનો અદનો ઇન્સાન સુખી અને આબાદ બને એવો આગ્રહ રાખતા હતા. આઝાદ હિંદુસ્તાનની શિક્ષણ સંસ્થામાં સેવા અાપતાં એમણે જોયું કે કહેવાતો એ આઝાદ નાગરિક તો લાચાર છે કારણ કે એ શિક્ષિત નથી, એને જ્ઞાનની સુવિધા ઉપલબ્ધ નથી. એમણે તેથી જ ગાંઠ વાળી કે મારી શિક્ષણસંસ્થા અામ જનતામાં, વિશેષ કરીને ગ્રામ પ્રદેશમાં, અાદિવાસી વિસ્તારમાં અને વંચિતોના રહેઠાણો સુધી જ્ઞાન પ્રસરાવશે અને પોતાના દેશવાસીઓને ખુમારીવાળા કર્મશીલો બનાવશે. આ માટે એમણે વિશ્વકોશની જરૂરત મેહસૂસ કરી.