જઈને હોળીમાં હોમાણાં રે‚ જીવે રામ‚ નહોર વધારી વા’લે‚ હરણકંસ માર્યો‚ ઉગાર્યો ભગત પ્રહલાદ‚ જીવે રામ… એવા નૂરિજન સતવાદી ! આજ મારા ભાઈલા આરાધો રે આ ભજન આપણે સૌ સંભળીએ છીએ‚ નૂરીજન સતવાદી‚ આરાધ છે એમ પણ આપણને ખબર છે પણ ભજન સાહિત્યમાં ખાસ કરીને આપણા ગુજરાતી ભજન સાહિત્યમાં આરાધનું સ્વરૂપ કાલાનુક્રમે બદલાતુ રહ્યું છે. આરાધ એટલે નિર્ગુણ નિરાકારની સ્તુતિ. ભજનવાણીમાં આરાધ પ્રકારના જે ભજનો છે એ નિર્ગુણ નિરાકાર બ્રહ્મની ઉપાસના છે. સર્જનહારના સ્તોત્રો સ્તુતિ આરાધના. આરાધ માં કોઈ એક દેવની સ્તુતિ હોતી નથી. અનેક દેવી દેવતાઓ આવે‚ પણ એ નિર્ગુણ નિરાકાર બ્રહ્મની ઉપાસનાના એક માધ્યમ તરીકે આવે છે. કોઈ એક જ ધર્મ – પંથ – સંપ્રદાયનો આગ્રહ નથી હોતો‚ કોઈ એક વિચારધારા નથી હોતી‚ પણ સમગ્ર શરણાગતિ હોય. પરમ ચેતના સામે સાચી ભક્તિ ધરાવતી શુદ્ધ કવિતા જેને આપણે કહીએ એને આરાધ કહી શકાય. ભગવાન સમક્ષ ભક્તની આરઝૂ. તમામ ભારતીય ભાષાઓમાં‚ કવિતાઓમાં દેવપૂજા‚ દેવકથા‚ દેવ રહસ્ય‚ શરણાગતિ‚ આત્મસમર્પણ‚ તલસાટ‚ દ્રઢ વિશ્વાસ‚ પશ્ચાતાપ‚ દોષની નિખાલસ કબૂલાત‚ દીનતા‚ મનની તન્મય સ્થિતિ‚ આરઝૂ અને પરમાત્મા સાથે સીધી વાત – આવા તત્વો આપણને જોવા મળે. મૂળ સંસ્કૃત શબ્દ છે આરાધના‚ ‘આ’ એટલે તરફ‚ પાસેની ચીજ બતાવવા માટેનું વપરાતું દર્શક સર્વનામ છે. ‘રાધ’ એટલે પ્રસન્ન કરવું‚ નજીકનું‚ પાસેનું‚ તરફનું‚ ચોતરફનું‚ સર્વનું‚ અભ્યાસ વારંવાર કરવાપણું‚ આવૃત્તિ‚ સેવા‚ પૂજા‚ સ્મરણ‚ સ્મરણથી જેને પ્રસન્ન કરવામાં આવે‚ યશોગુણ ગવાય આવા અનેક અર્થો આપનને વિવિધ શબ્દકોષમાંથી મળે છે. જેને કોઈ નામ ન આપી શકાય એવા અજર અમર‚ અવિનાશી‚ અક્ષરાતીત‚ નિર્ગુણ‚ નિરાકાર‚ આદિ – મધ્યથી અંતથી રહિત‚ પરમ ચેતનાને એના મૂળ સૂક્ષ્મ સ્વરૂપે ઓળખવાનો આ ગૂઢ માર્ગ છે. પિંડ શોધનથી આત્માની ઓળખ થાય અને શુદ્ધ આત્માની ઓળખ થાય પછી જ આત્મા પરમ ચેતના તરફ આકર્ષાય. આરાધી ભજનોમાં પુર્વે થયેલા ભક્તો સંતો અને પરમાત્માએ જે રીતે સહાય કરેલી એનું સ્મરણ કરીને એ સંતની ભક્તિભાવનાને દ્રઢાવવામાં આવે. આરાધમાં ચાર જુગની પાટ ઉપાસના હોય‚ ચારેય યુગના દેવી દેવતા‚ કોટવાળ‚ જતિ‚ સતી‚ ગુરૂ‚ આચાર્ય એના દાન‚ બલિદાન‚ સિદ્ધ થયેલા ભક્તોની વાત‚ પાંચા‚ સાતા‚ નવા‚ બારા આ બધા સંકેતો મળતા હોય અને એની સાથોસાથ પૂર્વે થયેલા અનેક સંત ભક્તોના જીવનમાં વારંવાર કસોટી આવેલી અને ત્યારે પણ પરમાત્માએ સહાય કરેલી એ વાત આરાધના બીજમાં પડેલી છે. પાછળથી એ સ્તુતિના ઢાળ‚ એ જ ઢાળમાં એ જ રાગમાં એ જ તાલમાં અન્ય વિષયની કૃતિઓ પણ રચાઈ હોય તો આપણે એને આરાધી ઢંગના ભજન કહીએ છીએ પણ એને આરાધ કહેતા નથી. આરાધી ઢંગનું ભજન‚ પણ એ આરાધ નથી. આપણા મધ્યકાલીન સંત સાહિત્યમાં પાંચસો વર્ષના સમયગાળામાં આશરે એકસો થી વધારે સંતભક્તો કવિઓ દ્વારા પાંચસોથી વધારે આરાધ રચનાઓ થઈ છે. અને એથી ક્યાંય વધારે આરાધી ઢંગની ભજનરચનાઓ સર્જાઈ છે‚ જેમાં માર્કંડ ઋષિ‚ ધૃવ પ્રહલાદ‚ સહદેવ જોશી‚ દેવાયત પંડિત વગેરેના નામાચરણ સાથે અને મૂળદાસજી‚ શીલદાસજી‚ રુપાંદે માલદે‚ જેસલ તોરલ‚ લાખો લોયણ‚ રવિસાહેબ‚ જીવાભગત ખત્રી‚ દાસ સવો‚ રૂખી રામદસ‚ વગેરેની આરાધ રચનાઓ ખૂબ જાણીતી છે. ભક્તિસંગીતના એટલે કે ભજન ગાનના રાગ‚ ઢાળ‚ તાલ‚ ઢંગના વૈશિષ્ટ્ય મુજબ ગેય ભક્તિરચના તરીકે એની સ્વરરચના‚ એનો લય‚ એનો તાલ‚ મુખ્યત્વે દિપચંદી કે દેશી માઠનો તાલ કહેવામાં આવે છે. જ્યારે એ રજૂ થાય‚ ખાસ કરીને આરાધ એ સમૂહગાન છે‚ રાત્રે બાર વાગ્યા પછી રજૂ થાય. એ સમૂહમાં ઝીલાતું હોય‚ અને સમૂહમાં એની સાથે હાં…હાં… ના આવર્તન થતા હોય. આજે જ્યારે સંતવાણી અને ભજનો માત્ર મનોરંજનનું સાધન બન્યા છે ત્યારે ભજનગાનનો ચોક્કસ સમય કે એનો ધીર ગંભીર ચોક્કસ રાગ – તાલ – ઢાળ બદલાઈ ગયા છે. જે વિલંબિત સ્વરોમાં ગળતી માઝમરાતે એકતારા સાથે આરાધ ગવાતા તે લગભગ અદ્રશ્ય થયા છે. એને સ્થાને ખૂબ જ ઝડપથી‚ ચલતી અને ત્રિતાલમાં‚ આંગળી ઉપર પટ્ટી બાંધીને તબલચી એને મંજીરાવાળા જાણે ગાયકની સામે હરીફાઈમાં ઉતર્યા હોય અને બેન્જો કે ઈલેક્ટ્રીક ઓર્ગન વાળા ગાયકની સાથે હરીફાઈમાં ઉતર્યા હોય અને એ પોતાને કેટલી હિન્દી ફિલ્મોના ગીતો આવડે છે એનું પ્રદર્શન કરવા માટે જ આ સંતવાણીમાં રજુઆત કરતા હોય એમ થાય છે. નવાઈ તો ત્યાં લાગે કે ગંગાસતીનું ભજન ગવાતું હોય‚ ‘મેરુ રે ડગે જેના મનડા ડગે નહીં’ અથવા તો લાખા લોયણનું ભજન ગવાતું હોય‚ ‘જી રે લાખા ધ્યાનમાં બેસીને તમે ધણીને આરાધો’ અને પછી પેલો બેન્જાવાળો ‘મેરે અંગનેમેં તુમ્હારા ક્યા કામ હૈ’‚ એ વગાડે ત્યારે આપણને અંતરમાં ચીરા પડે સ્વાભાવિક છે. આરાધ એ સમૂહગાન છે. સમયની દ્રષ્ટિએ રાતના ૧૨ થી ૨ સુધીના સમયગાળામાં આરાધ અને આરાધી ભજનો ગવાય છે. જ્યોતની સમક્ષ પાટ ઉપાસના સાથે જે નિર્ગુણ બ્રહ્મનું આરાધન કરવામાં આવે તે પદ્ય સ્વરૂપમાં આરાધી ભજનો છે. વિલબિત દીપચંદી કે દેશી માઠના તાલમાં રામસાગર અને મંજીરાના તાલ સાથે આરાધી વાણી ગવાય. આરાધી ભજન ગાવું એટલે મીઠા અને કેળવાયેલા કંઠથી માત્ર ભજન લલકારવું એવું નહીં‚ ભજન કરવું એટલે જે પરમ તત્વનું કે પુરૂષોત્તમનું આરાધના કરતા હોઈએ એની સાથે એકતાર થઈ જવું. ભજનિકના હાથમાં રહેલો એકતારો એટલે તો એના આંતરિક તારનો સાચો પ્રતિનિધિ બની જાય છે. ભજનમાં બે વસ્તુ મુખ્ય છે‚ શબ્દ અને સૂરતા. સૂરતા વિનાનો શબદ માત્ર કંઠની કારીગરી બની જાય છે. અને શબ્દ વિનાની સુરતા ભજનના ગુંજાર સુધી લઈ જતી નથી. શબદને સુરતા એકમેળ થઈ જાય ત્યારે જ જનમ થાય આરાધી ભજનનો. મોરાર સાહેબે એક જગ્યાએ ગાયું છે‚ સદગુરૂ શબદે રે સત સાધીએ અને આરાધીયે અંતર આતમ રામ નામને નિશાને રે નિજ મન રાખીએ રે. ધીરજ ધારણા એ નિજ ધામ‚ જેણે કોઈ પરમ તત્વને નજરો નજર નિહાળ્યું હોય એવા અનુભવની આ વાણી છે. તો એની વાણીનો સહારો લઈ અને એ તત્વને નિહાળવાનો આપણે પ્રયાસ કરીએ તો ! મુખથી ગાતા આપણે કદીયે ન ભૂલીએ. મારે આ વાત કોને કરવાની હતી‚ ભજનના કલાકારોને ને ભજનિકોને કહેવાની હતી કે મુખથી ગાતા આપણે કદી ન ભૂલીએ કે એ વૈખરીની સરહદ ઉપર‚ જ્યાં વેણ નથી પહોંચતા એવી પરાવાણીનું અનુસંધાન લઈને આવે છે. સદગુરૂનો શબ્દ શ્વાસે શ્વાસમાં જીવનને તાલે તાલે ઉતારી સચ્ચાઈનું પાલન કરીએ અંતરઆત્માની આરાધના કરીએ‚ ચંચળ મનને નામ સ્મરણમાં સ્થિર રાખીએ અને આ સાધના કાંઈ થોડા સમયની મુદ્દત બંધીની થોડી છે? આ તો જીવનભરની – રાત દિન જાગૃતિની નોબત વગાડતી સાધના છે. આપણને ગુજરાતી સંત સાહિત્યના ઈતિહાસ વિશે વાત કરી‚ સૌથી પહેલા સંપાદિત થયેલા આરાધ કેટલા મળે છે? એમાં સમયની દ્રષ્ટિએ હું વાત નથી કરતો‚ પણ ઝવેરચંદ મેઘાણીએ ‘પુરાતનજ્યોત’માં સંત દેવીદાસનું આખું ચરિત્ર્ય આલેખ્યું છે અને એમાં રાણા ભગતનો એક આરાધ આપ્યો છે. દેવીદાસ બાપુ ગાય છે અને આમ ગાઈને અમરમાને સંભળાવે છે‚ અને પછી અમરમાંને કહે છે કે‚ ‘દિકરી અમર‚ આ આરાધ તો રાણા ભગતનો રચેલો છે.’ એટલે એના સર્જકનું નામ પણ મેઘાણીને મળ્યું છે અને એમણે આપ્યું છે. એ આરાધ શું છે? “હે શામળાજી‚ નામ અનામ તમારું‚ અનામ મનુખ અવતાર અમારો લખ ચોરાશી મરતો ને ફરતો જીવ તો જીવ ગણીને બાંય ગ્રહી બોલાવ્યો સોંપ્યું શામળા નામ તમારું‚ લખાવ્યા લેખ મનેખના વેખ