સકળ શિક્ષણને આ જ વાત લાગુ પાડવી જોઈએ. ‘શિક્ષણ એ કર્તવ્ય છે’ એવી કૃત્રિમ ભાવનાને બદલે ‘શિક્ષણનો અર્થ આનંદ છે’ એવી પ્રાકૃતિક અને ઉત્સાહપ્રદ ભાવના પેદા થવી જોઈએ. પણ શું આપણા બાળકોમાં આજે આવી ભાવના ભાળવા મળે છે ખરી ? શિક્ષણ આનંદ છે તે વાત તો આઘી રહી. ‘શિક્ષણ કર્તવ્ય છે’ એ ભાવના પણ આજે જવલ્લે જ જોવા મળે છે. આજના વિદ્યાર્થીવર્ગમાં તો માત્ર એવી ગુલામીભાવના પ્રચલિત છે કે શિક્ષણ એટલે ‘સજા’. બાળકો જ્યાં પણ ખુમારી કે સ્વતંત્રપ્રવૃત્તિની ઝલક દેખાડવા લાગે છે કે ઘરવાળા તરત બરાડી ઊઠે છે : ‘આને હવે નિશાળમાં પૂરી રાખવો જોઈએ.’ પાઠશાળા એટલે શું ? ‘પૂરી રાખવાની કેદ !’ એટલે કે એક પવિત્ર કાર્યમાં હિસ્સો લેનારા શિક્ષક બની ગયા સદર જેલના નાના-મોટા જેલર !