દરેક પાત્રનું વ્યક્તિત્વ તેની વાણીમાંથી પ્રગટ થાય છે. તેની વાણી જ તેના આંતર જગતને ખુલ્લું કરે છે. મહાભારતમાં યુધિષ્ઠિર અને દુર્યોધનનાં પાત્રો વિશે વિચારું છું ત્યારે આપણા યુગનાં પાત્રો પણ મારી સામે આવે છે. હિન્દુસ્તાન-પાકિસ્તાનના ભાગલા અંગે ગાંધી-ઝીણા-પત્રવ્યવહાર ચાલે છે, મીટિંગો થાય છે. તેમાં ગાંધીજી ત્યાં સુધી કહે છે કે, ‘મહમદઅલી ઝીણાને ભારતના વડાપ્રધાન બનાવો, પણ ભાગલા ન પાડો.’ પણ ઝીણાનો ઉશ્કેરાટ એટલો બધો છે કે જ્યારે મસલત તૂટી પડી ત્યારે એ ગાંધીને લખે છે કે ‘મને તો ખબર જ છે કે આપણી વાટાઘાટો પૂરી થશે, એટલે બહાર તમારા ચેલાઓ ઊભા હશે. તમે તો મહાત્મા એટલે તમારા વિશે આમ કહેવાશે તેમ કહેવાશે’ વગેરે…. મને લાગે છે કે આવાં પાત્રોનો આ આક્રોશ એમની લઘુતાગ્રંથિમાંથી જ ઊભો થતો હોય છે. જે માણસ અંદરથી પૂરેપૂરો સમૃદ્ધ છે, સાચો છે તેને ઉશ્કેરાવાનું કોઈ કારણ નથી. આવાં પાત્રો ક્યારેય બીજાં પાત્ર પર આક્ષેપ કરતાં નથી. રામાયણમાં રામનું પાત્ર; મહાભારતમાં કૃષ્ણ, યુધિષ્ઠિર, ભીષ્મ, આપણા યુગમાં ગાંધીજીનું પાત્ર. જુઓ તો ખરા, એમણે ક્યારેય બીજાના દોષ દેખાડ્યા છે ?