ઉ.: ‘આફ્ટર એમનેઝિયા’ લખવાની શરૂઆત વડોદરામાં કરી હતી. સુરેશભાઈ સાથે હું કંઈક સંવાદ કરતો હતો. એ સંવાદ પૂરો થાય તે પહેલાં એમનું અવસાન થયું. ત્યાર પછીનાં વર્ષો દરમિયાન એ વિશે લેખ લખ્યો હતો. એ પુસ્તક રૂપમાં જ્યારે આવ્યું ત્યારે ગુજરાતી સાહિત્ય મીમાંસા અને મરાઠી સાહિત્ય પરીક્ષણ સાંસ્કૃિતક વિસ્મૃિત વિશે ચર્ચાની શરૂઆત કરી હતી. પુસ્તક પ્રકટ થયા પછી મારા ઉપર જે પ્રતિભાવ આવ્યા એમાં રાજકીય, વિજ્ઞાન, અર્થશાસ્ત્ર, ઇતિહાસને લગતા ઘણા બધાના પ્રતિભાવો વધારે આવ્યા. સાંસ્કૃિતક વિસ્મૃિત. હવે સાંસ્કૃિતક વિસ્મૃિતની સામે છે સાંસ્કૃિતક અભિમાન. સંસ્કૃિત વિશેનો ગર્વ એ પણ ખોટી વસ્તુ છે, કારણ કે જે રીતે ભાયાણી સાહેબે ભાષા માટે કહ્યું એ પ્રકારે સંસ્કૃિત જો ન બદલાય તો એ સંસ્કૃિત બંધિયારપાણી (સ્ટેગનન્ટ વોટર) થઈ જશે ને તેમાંથી દુર્ગંધ નિર્માણ થશે. મેમરી જેને હું કહું છું તે ‘સ્મૃિત’ બધા પ્રકારનાં જ્ઞાનને સારી રીતે સાંકળવાનું એક તત્ત્વ છે. એ પુસ્તક મેં જ્યારે લખ્યું ત્યારે એને સારા પ્રતિભાવ મળ્યા. પણ લખ્યા પછી મને એવું લાગ્યું કે કામ મારું અડધું જ થયું છે, કારણ કે ત્યાર પછી ઇતિહાસ શું છે? ઇતિહાસ સમજવાનાં સાધનો શું છે? સ્મૃિત માત્ર રિફલેક્ટિવ નથી હોતી. ભૂલી જવાની પ્રક્રિયા પણ સ્મૃિતની અંદર હોય છે એટલે યાદ રાખવું અને ભૂલી જવું આ બન્ને સાથે આપણે જોવું રહ્યું. રિવેન્જની પ્રતિકારની લાગણી આવે તો રોજે એકબીજાનાં માથાં કાપવાનું કામ શરૂ થશે. એટલે ભૂલવું જરૂરી છે અને તેની સાથે યાદ રાખવું પણ જરૂરી છે, સ્મૃિત પાછળનો વિવેક જરૂરી છે નહીં તો વિચાર અને વિવેક વગરની સ્મૃિત પાગલપન થશે. પછી મેં ઇતિહાસ વિશે લખ્યું. એના કયા સિદ્ધાંતો આપણી પાસેની વિવિધ પરંપરાઓ છે એમાં ઉપલબ્ધ છે તેનો અભ્યાસ કરી ‘ઓફ મેની હીરોઝ’ નામથી પુસ્તક લખ્યું. રાજશેખરે એવું કીધું હતું કે ઇતિહાસ બે પ્રકારના હોય છે એક એક નાયકવાળો પણ મેં અનેક નાયકોવાળું ‘હિસ્ટરી વિથ મેની હીરોઝ’ મોડેલ પકડયું. વિવિધતાનો ઇતિહાસ મને માન્ય છે.