આપણી અંદર હોય અને છતા આપણને દેખાતી ના હોય એવી કોઇ વસ્તુમા માનવું આપણે માટે મુશ્કેલ છે એ વાત સાચી છે. વળી પોતાની બહાર અને મૂર્તિમંત હોય એમાં માનવાનું તો સહેલું જ છે. આધ્યાત્મિક વિકાસ માટે મોટા ભાગના માણસોને બાહ્ય આધારની, જેની ઉપર શ્રદ્વા મૂકી શકાય એવી કોઇ બહારની વસ્તુની જરૂર પડે જ છે.તેને ભગવાનની મૂર્તિની અથવા તો ભગવાનના પ્રતિનિધિ જેવા કોઇ પુરુષની, કોઇ અવતારની ; કોઇ દેવદૂતની, કોઇ ગુરુની જરૂર પડે છે અથવા તો એ, એવી મૂર્તિ અને એવા પુરુષ એમ બંનેની માંગણી કરે છે અને તેને એ મળે પણ છે. ભગવાન જુએ છે કે માણસના આત્માને શેની જરૂર છે. અને એ જરૂર પ્રમાણે તે કોઇ દેવતા, કે આધ્યાત્મિક પુરુષ તરીકે તેની સામે રજૂ થાય છે; પોતાના ભગવાન સ્વરૂપને પુરેપૂરું ઢાંકી દેતો કોઇક અંચળો ઓઢીને એક સામાન્ય માણસરૂપે રજૂ થઇને પણ એ પોતાની દોરવણી આપી શકે છે. આત્માની આ જરૂરને ખ્યાલમાં રાખીન્ર જ હિંદુઓને પોતાંની આધ્યાત્મિક સાધનામાં ઇષ્ટ દેવતા, અવતાર અને ગુરુનો સ્વીકાર કરેલો છે. ઇષ્ટદેવતાનો અર્થ કોઇ નીચલી કક્ષાના દેવ નહિ પણ પરાત્પર અને પરમાત્માનું જ કોઇ નામ અને રૂપ. લગભગ બધા જ ધર્મોએ ભગવાનનાં આવાં કોઇ નામ-રૂપને પોતાના ધર્મના મૂળમાં રાખેલો છે અથવા તો તેનો ઉપયોગ કરેલો છે. માનવઆત્માને તેની જરૂર છે એ તો દેખીતું જ છે. પ્રભુ સર્વે કાંઇ છે અને સર્વે કાંઇથી વિશેષ પણ છે. પણ સર્વ કાંઇથી જે એ વિશેષ છે તેનો ખ્યાલ માણસને કેવી રીતે મળવાનો હતો ? અરે એ “સર્વ કાંઇ” નો ખ્યાલ મેળવવો એ પણ શરૂઆતમાં એને મુશ્કેલ પડે છે, કારણ કે એ પોતેજ મર્યાદિત છે , તેની સક્રિય ચેતનાનો વિસ્તાર અમુક હદ સુધીનો જ છે; અને પોતાની આ મર્યાદિત ચેતના સાથે જે બંધ-બેસતું હોય તેને જ એ સમજી શકે છે, સ્વીકારી શકે છે. એ “સર્વ” માં તો એવી વસ્તુઓ પણ છે કે જે તેની સમજશક્તિમાં ઊતરી નથી શકતી અને જે તેની તેજીલી ઊર્મિઓ અને ભીરુ સંવેદનાને અતિ ભયંકર લાગે છે. વળી જે બાબતો એના અજ્ઞાનભર્યા અને સાંકડા ખ્યાલની મર્યાદાઓથી ખૂબ ખૂબ દુર હોય તેને તે જોઇ શકતો નથી. સ્વીકારી શકતો નથી, તેને તે દિવ્ય માની શકતો નથી.આથી એને ઇશ્વરનો ખ્યાલ એવો જ બતાવવો પડે છે કે જે તેંની કલ્પનાને સંતોષે, જે ભલે પોતાનાથી અતિ વિશાળ હોય છતાં પોતાની ઊંચામં ઊચી વૃતિઓ સાથે બંધ- બેસતો હોય, પોતાની લાગણીઓ અને સમજ જ્યાં સુધી પહોંચી શકતાં હોય. જો ઇશ્વરનો આવો કંઇક ખ્યાલ રજૂ કરવામાં ના આવે તો તેનો સંપર્ક સાધવાનું અને તેની સાથે વ્યવહાર કરવાનું તેને મુશકેલ પડે છે. વળી એનો સ્વભાવ એવો છે કે, તેને કોઇક કડીની પણ જરૂર પડે છે, માનવ-સ્વરૂપની કડી, કે જેથી તેને, ભગવાન માણસજાતની બ હુ પાસે લાગે, માણસ તરીકે તેને વર્તતો અનુભવી શકે. આ જરૂરને સંતોષવા માટે ભગવાન માનવસ્વરૂપ સ્વીકારે છે, અવતાર લે છે, કૃષ્ણ, ક્રાઇસ્ટ કે બુદ્વ થઇને આવે છે. અને જો આનો સ્વીકાર પણ મુશ્કેલ થવો લાગે તો તેના કરતાં પણ હળવા સ્વરૂપની કડી બનીને, પયગંબર કે જગદગુરુ થઇને આવે છે, કારણ કે એવા ઘણા માણસો હોય છે કે જેઓ માણસના રૂપમાં ભગવાન આવે એ કલ્પી જ નથી શકતા અથવા તો એમ માનવા તૈયાર નથી હોતા, પણ કોઇક ઉત્તમ પુરુષને ભગવાનના પ્રતિનિધિરૂપ, “આચાર્ય” કે “ગુરુ” જેવા નામ આપીને ( “અવતાર નહિ” ) તેમેનો સ્વીકાર કરવા તૈયાર હોય છે. પણ આ ય પૂરતું નથી થતું. કોઇક જીવંત પ્રભાવની, એકજ જીવંત દષ્ટાંતની અને કાંઇક પ્રત્યક્ષ ઉપદેશની પણ તેને જરૂર પડે છે. કારણ કે એવો તો બહુ જ ઓછા માણસો હોય છે કે જેમને પહેલાનાં પયગંબર અને તેમના સંદેશમાંથી, અગાઉના અવતાર અને તેમના દષ્ટાંત તથા પ્રભાવમાંથી પોતાના જીવનનું ભાથું મળે. આથી જ હિંદુ પ્રણાલિએ ગુરુશિષ્યનો સંબંધ યોજ્ય છે. આ ગુરુ કદીક અવતાર પોતે કે જગદગુરુ પણ હોય; પણ એમ ના હોય છતાં જો એ ગુરુ, શિષ્ય સમક્ષ, દિવ્ય જ્ઞાનને રજૂ કરતા હોય , દિવ્ય આદર્શનો અંશ પણ આપતા હોય, અથવા તો, શિષ્યને તેનામાં આત્મા અને પરમાત્માનો સંબંધ સાક્ષાત થતો હોય તો તે પણ પૂરતું થઇ પડે છે. પૂર્ણયોગનો સાધક, પોતાની પ્રકૃતિની જરૂરિયાત ધ્યાનમાં રાખીને, આમાંથી ગમે તે સહાયનો આશરો જરૂર લેશે. પણ એ ખૂબ જરૂરી છે કે એ તેમની મર્યાદાઓથી દૂર રહે અને અહમ-પ્રધાન મનમાં ” આ જ મારો ભગવાન”, “આ જ મારા ઇષ્ટ-દેવતા”, ” આ જ મારા પયગંબર”, ” આ જ મારા બધા ગુરુ” એમ પોકારી ઊઠવાનું તથા એ પોકારને બીજા બધા સાક્ષાત્કારોની સામે સાંપ્રદાયિક રીતે કે ધર્માંધતાથી વિરોધમાં ખડો કરી દેવાનું જે એક-પંથિયું વલણ હોય છે તેને પોતાનામાંથી ઉખેડીને ફેંકી દે.દરેક જાતના સાંપ્રદાયિક કે અંધ વિરોધથી તે દૂર રહે જ રહે; કારણ કે પ્રભુના પૂર્ણ સાક્ષત્કારની સાથે એ બંધ-બેસતો નથી. ઊલટાનું, જ્યાં સુધી વિવિધ નામ અને સ્વરૂપના સર્વે દેવતાઓનો એ પોતાના દેવતામાં સમાવેશ થયેલો ના જુએ, પોતાના ઇષ્ટદેવને બીજા સર્વ ઇષ્ટદેવતાઓમાં ના જુએ, જે સર્વ અવતારોમાં અવતરણ કરે છે એવી એકતામાં, સર્વ અવતારોને એક થએલા ના જુએ, સનાતન પ્રજ્ઞામાં સર્વ ઉપદેશોના સત્યને એકરસ થએલું ના જુએ, ત્યાં સુધી પૂર્ણયોગના સાધકને સંતોષ નહિ થાય. વળી, આ બધી બાહ્ય સહાયનું ધ્યેય તો આપણા આત્માને અંદર બેઠેલા પ્રભુ પ્રત્યે જાગ્રત કરવાનું છે એ વાત પણ ભૂલવાની નથી. જો એ સિદ્વ ના થાય તો કાંઇ જ સિદ્વ થયું ના ગણાય. કૃષ્ણ, ક્રાઇસ્ટ કે બુદ્વની પૂજા કરવા છતાં જો આપણા અંતરમાં એ જ બુદ્વ, એજ ક્રાઇસ્ટ કે એ જ કૃષ્ણ જાગ્રત અને સાકાર ના થાય તો એ પૂજા અધૂરી જ ગણાય. એ જ પ્રમાણે, બીજી સર્વ સહાયોનો પણ એવો જ હેતુ છે; એ દરેક, બીજું કાંઇ નહિ પણ, માનવની અવગત દશા અને તેના અંતરમાં બેઠેલા પ્રભુના પ્રાગટ્ય્ની વચ્ચે એક સેતુ માત્ર છે. *** પૂર્ણયોગનો ગુરુ, શક્ય હોય ત્યાં સુધી અંતરમાં બેઠેલા ગુરુની રીતે જ, કાર્ય કરશે. એ, શિષ્યને શિષ્યની પ્રકૃતિ દ્વારા જ દોરશે. ઉપદેશ, દષ્ટાંત , અને પ્રભાવ એ ત્રણ છે ગુરુના સાધનો. પણ સાચો ગુરુ, શાંતિથી સ્વીકાર કરી રહેલ ગ્રહણશીલ મન ઉપર પોતાની જ વાત કે મત ઠોકી બેસાડવાનો પ્રયત્ન નહી કરે એ તો, એવાં ફળદ્રુપ બીજ મૂકી આપશે કે જે ભગવાનની સંભાળથી ખાતરીબંધ ઊગી જ નીકળે. તે ઉપદેશ આપવાનું કાર્ય કરશે એના કરતા અનેક ગણું તો ઉગાડવાનું કરશે; તે પોતાની આંખ આગળ ધ્યેય રાખશે તેના શિષ્યની શક્તિઓ અને અનુભૂતિઓને, સહજ ક્રિયાઓ વડે અને મુક્ત વિસ્તાર આપીને વિકસાવવાનું. તે કોઇ સાધન-વિધિ આપશે ખરો,પણ તે માત્ર એક સહાય તરીકે, કામચલાઉ યુક્તિ તરીકે,- કોઇ અબાધ્ય મંત્ર કે યંત્રવત વિધિ તરીકે નહિ. અને એ બરાબર ધ્યાનમાં રાખશે કે કોઇ પણ સાધન પોતે જ વાડ ના બની જાય. કોઇ વિધિ યંત્રવત ના બની જાય. ગુરુનું કાર્ય માત્ર એક જ છે, દિવ્ય પ્રકાશને જાગ્રત કરવો અને દિવ્ય શક્તિને કામ કરતી કરી આપવી; એ પોતે તો એને માટેનું એકમાત્ર નિમિત્ત અને સહાય છે, એક દેહ કે વાહન છે. ઉપદેશ નહિ પણ આચરણ, પોતાનું દષ્ટાંત એ જ વધારે અસરકારક છે, સમર્થ છે; પણ બાહ્ય આચરણ કે અંગત ચારિત્ર્ય એ કાંઇ અગત્યનાં નથ્ર્ર. એમનું પણ સ્થાન અને ઉપયોગ તો છે જ; પણ બીજાઓની અબીપ્સાને પૂરી પ્રેરણા તો પોતાના સમર્ગ જીવનને, સમગ્ર ચેતનાને અને બધાં જ કાર્યોને દોરનાર એકમાત્ર પ્રભુના જીવતાજાગતા સાક્ષાત્કારથી જ મળે છે. આ જ છે અબાધિત વાત અને સારનો સાર; બીજું બધું વ્યક્તિ – વ્યક્તિએ અને સંજોગો પ્રમાણે જુદું જુદું હોઇ શકે. આ પ્રખર સાક્ષાત્કાર એ જ એક એવી વસ્તુ છે કે જે સાધકે અનુભવવાની છે અને પોતાની પ્રકૃતિને અનુરૂપ રીતે પોતાનામાં પ્રકટાવવાની છે; તેણે બાહ્ય બાબતોનું અનુકરણ કરવાનો પ્રયત્ન કરવાની જરૂર નથી કારણ કે એથી તો જે યથાર્થ ફળ મળવાં જોઇએ તે સુકાઇ જવાનો સંભવ છે. પ્રભાવ, અસર એ આચરણ અને દષ્ટાંતના કરતાં પણ વધારે અગત્યની બાબત છે. પ્રભાવ એટલે ગુરુની શિષ્ય ઉપર બાહ્ય સત્તા નહિ, પણ તેના સંપર્કની તેની હાજરીની સત્તા; પોતે જે કાંઇ છે, પોતાની પાસે જે કાંઇ છે તેને વગર બોલ્યે પોતાના સાનિધ્યમા, પોતાની આજુંબાજું, પોતાના આત્મામાંથી બીજાઓના આત્મામાં ફેલાવતી સત્તા, આ જ છે ગુરુનું પરમ લક્ષણ, કારણ કે મોટામાં મોટો ગુરુ એટલે ઓછામાં ઓછો ઉપદેશક અને વધારેમાં વધારે સાન્નિધ્ય, હાજરી, કે જે પોતાની આજુબાજુ કે કોઇ ગ્રહણશીલ વ્યક્તિઓ હોય તેનામાં દિવ્ય ચેતના, અને તેના જ ભાગરૂપ, પ્રકાશ, શક્તિ,શુદ્વિ, અને આનંદ રેડ્યે જ જાય. અને પૂર્ણયોગના ગુરુનું એક લક્ષણ એ પણ ખરું જ કે એ પોતે એક મિથ્યાભિમાની માનવીની માફક કે પોતાની મહાનતાના ખ્યાલથી દોરાઇને ગુરુપદ ઓઢી નહિ લે. જો એને કાંઇ પણ કાર્ય કરવાનું હોય તો તે છે માત્ર , ” ઉપરના” નું ટ્રસ્ટીપણું; એ પોતે છે માત્ર એક વાહન, એક આધાર, એક પ્રતિનિધિ.એ છે પોતાના ભાઇઓને મદદ કરતો માત્ર એક માણસ, બાળકોને દોરતો બાળક, જ્યોતિઓ પ્રગટાવતો પ્રકાશ, આત્માઓને જગાડતો, જાગેલો આત્મા અને બહુ બહુ તો પ્રભુની શક્તિઓને સાદ કરતી પ્રભુની શક્તિ અને સાન્નિધ્ય.