માર્ચની માર્ચ ઝડપથી ચાલી રહી છે. તમારા ત્યાં આવતા કુદરતી તોફાનોથી ક્યારેક ચિંતા થાય પરંતુ આ કૉમ્યુનિકેશન ક્રાંતિને લીધે આપણે એકબીજાના ક્ષેમકુશળથી તત્કાલ વાકેફ થઈ જઇએ છીએ. ટેકનોલોજીએ માનવમન ઉપર કરેલો આ મોટો ઉપકાર છે. ઉજ્જૈનમાં એક મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો તે આ હતો ; કાલિદાસની પ્રાસંગિકતા ઘટી રહી હતી ત્યારે સ્ટીવ જૉબ્સ અને બીજા આઈ-ટીના મિત્રો મદદમાં આવ્યા. કાલિદાસ મેઘદૂતમાં જે વિરહ ભાવની તીવ્રતાથી વાત કરે છે તે વિરહ ભાવ ટેકનોલોજીને કારણે અદ્રશ્ય થૈ રહ્યો છે. તમે લોકો આટલા દુર છો પણ અમ્ને લાગતું નથી કારણ કે આપણે ઇચ્છીએ ત્યારે વાત કરી શકીએ છીએ, એકબીજાને જોઇ શકીએ છીએ. એટલે એક દ્રષ્ટીએ કાલિદાસની વિરહભાવનાની તીવ્રતાને અનુભવવાની કે સમ-સંવેદનની કક્ષાએ લઈ જવાની શક્તિ અને સ્થિતિ ભાવકો તરીકે આપણી પાસે નથી. ત્યારે સ્ટીવ જોબ્સા અને આધુનિક કૉમ્યુટીં વિશ્વના વિદ્વાનો ‘ક્લાઉડ-કમ્પ્યુટીંગ’ ની વાત છેડે છે, જાણે એક નવી ક્ષિતિજ ખોલે છે, એક બારણું ખોલતા હોય તેવી સહજતાથી. આમ તો કાલિદાસ પણ જ્યારે વાદળ પાસેથી સંદેશવાહકનું કામ લેવાનું નક્કી કરે છે ત્યારે શરુઆતમાં જ શંકા વ્યક્ત કરે જ છે કે આ વાદળ શું છે ? (શું મારુ કૉમ્યુનિકેશન ટૂલ આધાર રાખવા યોગ્ય છે !) કાલિદાસ જ કહે “ धूम्रज्योति: सलिलमरुत:सन्निपात:क्वचेद…..આ વાદળ એ બીજું કશું નથી પણ થોડો ધુમાડો, થોડો ઝાંખો પ્રકાશ, થોડું પાણી, થોડો પવન અને આકારશૈથિલ્ય આપતો સન્નિપાત.. આવા મિશ્રણથી બનેલા વાદળ થકી કૉમ્યુનિકેશન કરી શકાય.. ..? પછી કાલિદાસ જાતે જ સમાધાન આપે છે, ‘સાચે જ, પ્રેમીઓ વિહ્વવળતામાં જડ-ચેતનનો ભેદ ભુલી જાય છે. એ તો કાલિદાસનું કામણ હતું, કવિતાનો ધ્વનિ અને નાદ-નિનાદનું સૌંદર્ય તો સંસ્કૃતના નિર્ભેળ સાક્ષાત્કારથી જ પામી શકાય.