હવે મુખ્ય વક્તા તરીકે મારે ‘કેળવણી અને સાહિત્ય’ વિશે કેટલીક વાતો રજૂ કરવાની હતી. વાતની શરૂઆત કરતાં મેં કહ્યું કે : ‘વડગામ એ વિજ્ઞાન અને પ્રકૃતિનો સમન્વય કરતું ગામ હોય તેમ લાગી રહ્યું છે; કારણ કે અહીં પ્રકૃતિ સાથેનો નાતો અકબંધ જળવાયો છે અને સાથે વિજ્ઞાનની આંગળી પકડતાં ઉપકરણો જેવા કે કોમ્પ્યુટર, ઈન્ટરનેટ વગેરેથી ગામ સુસજ્જ બની રહ્યું છે. આથી આ વડગામ માટે ખરેખર ‘વડ-ગામ’ નહીં પરંતુ ‘વડ-નગર’ શબ્દ પ્રયોજવો વધારે ઉચિત લાગે છે. જેવી રીતે ઉત્તરપ્રદેશને ટૂંકમાં આપણે ઉ.પ્ર કહીએ છીએ તેમ વડગામમાં રહેલો ‘વડ’ શબ્દ એ જાણે ‘વન્ડરફૂલ ડેવલપમેન્ટ’ નું ટૂંકું રૂપ હોય એમ લાગે છે !’ શિક્ષણ, કેળવણી અને સાહિત્ય વિશે વાત કરતાં મેં જણાવ્યું કે ‘શિક્ષણ તો પાયાનું અનિવાર્ય અંગ છે. પ્રથમ પગથિયું છે. એના વિના વિકાસની કલ્પના ન થઈ શકે. પરંતુ એ શિક્ષણ જ્યારે વર્ગખંડો, વિષયો અને કલાકોની સમયમર્યાદામાંથી બહાર નીકળીને જ્યારે સતત ચાલતી એક પ્રક્રિયા બને છે ત્યારે તે કેળવણી તરીકે ઓળખાય છે. કેળવણી એટલે કશુંક સતત ઘૂંટાતું તત્વ. જે આપણા જીવનને લોટની કણકની જેમ કેળવીને આપણને સ્થિતિસ્થાપક બનાવી દે તે જ સાચી કેળવણી. શિક્ષણનું સાર્થક્ય કેળવણીમાં છે. ફક્ત વંચાય નહીં, પરંતુ વાંચેલું અનુભવાય અને આચરી શકાય એટલી જે ઊંચાઈ બક્ષે તેનું નામ કેળવણી. સાહિત્ય એ કેળવણીનું સાધન બને છે. તેનું વાંચન આપણને શિક્ષણમાં કેળવણી ઉમેરતાં શીખવાડે છે. તે ‘સ્વ’ થી ‘સર્વ’ સુધી પહોંચવાની આપણને ચાવી બતાવે છે. જીવનનું યથાર્થ દર્શન રજૂ કરે છે. આથી, સાહિત્યનું વાંચન એ જીવનનું એક અનિવાર્ય અંગ બની રહે છે.’ આ સંદર્ભમાં કેટલાક સરળ દ્રષ્ટાંતો આપીને મેં ‘કેળવણી અને સાહિત્ય’ નો અર્થ સામાન્ય માનવી સમજી શકે તે રીતે સ્પષ્ટ કરવાની કોશિશ કરી. છેલ્લે, જીવનના વિકાસમાં સાહિત્યની ભૂમિકા અને તેનું મહત્વ સમજાવતાં મેં વાત પૂરી કરી અને સમગ્ર કાર્યક્રમ બપોરે બાર વાગ્યે સરસ રીતે સંપન્ન થયો.