પૂર્ણ યોગનુ પરમશાસ્ત્ર એ છે , બુદ્વિવાળી અને જીવંત એવી દરેક વ્યક્તિના હ્રદયમાં છુપાઇ રહેલા સનાતન વેદ. સનાતન જ્ઞાન અને સનાતન પરિપૂર્ણતાનું કમળ આપણી અંદર એક બંધ કળીરૂપે બિડાઇ બેઠેલું છે. એક વાર માણસનુ મન અનંત તરફ વળવા માંડે , એક વાર તેનુ હ્રદય નાશવંત વસ્તુઓના મોહના ભારમાંથી અને ઘેરામાંથી બહાર નીકળે અને તેને પ્રભુની થોડી ઘણી પણ લગની લાગે એટલે આ કમળ ધીમે ધીમે , કે એકદમ , પોતાના સાક્ષાત્કારોની પાંખડીઓ એક પછી એક ખોલવા માંડે છે . અને તે પછી બધું જ જીવન, બધાજ વિચારો, બધી જ શક્તિઓનો વિકાસ , નિવૃતિમાં કે પ્રવૃતિમાં થતી અનુભૂતિઓ , એ બધાં જ આત્મા પરનાં આવરણોને હઠાવવાનું કામ કરે છે અને તેને પૂર્ણપણે જે ખેલવાનું જ છે તેમા આવતી બધાઓને ધક્કેલીને દૂર કરે છે . જે અનંતને પસંદ કરે તેને અનંતે પોતે પસંદ કરેલો છે . સ્પર્શ વિના આત્મા જાગતો નથી, ખીલતો ખુલતો નથી . તે દિવ્ય સ્પર્શ તેને મળી ચુક્યો છે . એક વાર એ સ્પર્શ મળી ગયો એટલે સાક્ષાત્કાર નક્કી થઇ જ ચૂક્યો . પછી ભલે એ માત્ર એક જ જિંદગીમાં સિદ્વ થઇ જાય યા તો જગતની લખચોરાસીમાં ધીરજપૂર્વક ચક્કર મારતાં મારતાં ધીમે ધીમે મેળવવો પડે. માણસના ખીલ્યે જતા આત્મામાં જે વસ્તુ છુપા જ્ઞાનરૂપે પડેલી ન હોય તે તેના મનને કદી પણ શીખવી શકાતી નથી .એ જ પ્રમાણે સર્વે બાહ્ય પૂર્ણતા (કે જે આપણે માટે શક્ય છે ) તે બીજું કાંઇ નહી પણ આપણી અંદર વસતા પરમ- આત્માનો સાક્ષાત્કાર જ છે. આપણે ભગવાનને જાણી શકીએ છીએ અને ભગવાન – રૂપ બની શકીએ છીએ એનુ કારણ એ જ છે કે આપણે આપણા છૂપા સ્વરૂપે ભગવાન જ છીએ. છૂપામાંથી છતું થાય તેનુ જ નામ નવનિર્માણ આત્મપ્રાપ્તિ એ રહસ્ય ; આત્મજ્ઞાન અને ચેતનાનો વિકાસ એ સાધન અને સાધના છે . છૂપાને આમ છતું કરવા માટેનું સામાન્ય સાધન છે શબ્દ,“ “શ્રુત” “ એટલે કે, જે સાંભળવામાં આવેલું છે. તે આ શબ્દ આપણને અંતરમાંથી આવી મળે અથવા બહારથી પણ મળી આવે. તે ગમે તે રીતે આવે તે છતાં એબીજું કાંઇ નહી પણ આપણા છૂપા જ્ઞાન – ભંડારને, જ્ઞાન-શક્તિને વહેતો મૂકવાનું એક બહાનું માત્ર હોય છે. એ શબ્દ જો અંતરમાંથી આવે તો પ્રભુ પ્રત્યે હંમેશ જાગ્રત એવા આપણા અંતરતમ આત્મમાંથી ઊઠતો હોય , અથવા સર્વ કોઇના હ્રદયમાં વસતા ગુપ્ત સદગુરુનો પણ હોય. એવા કેટલાક અપવાદ હોય છે કે જેમા આ અંતરના અવાજ સિવાય બીજા કો ઇ શબ્દની જરૂર ના પડે. તેવા લોકોનો બાકીનો સર્વ યોગ – માર્ગ આ સતત સ્પર્શ અને માર્ગદર્શનથી ખુલ્લો થતો જ જાય છે; હ્રદયકમળમાં વસતા પ્રભુમાંથી ફેલાતા પરમતેજની શક્તિથી જ્ઞાન- કમળ તેમના અંતરમાં આપોઆપ ખીલી ઊઠે છે. એવા મહાન પૂરુષો તો બહુ જ થોડા હોય છે કે જેમને માટે આવું આંતર – જ્ઞાન પૂરતું થઇ પડે અને જેમેને કોઇ લેખિત ગ્રંથ કે જીવંત ગુરુની સબળ છત્રછાયાની જરૂર ના પડે. સામાન્ય રીતે તો, જ્ઞાન અંદરથી આપોઆપ ઊગે તેમં સહાય કરવા પ્રભુના પ્રતિનિધિરૂપ બહારના શબ્દની જરૂર પડે જ છે. આ શબ્દ ભૂતકાળનો હોય યા તો કોઇ જીવંત ગુરુનો વધરે શક્તિશાળી શબ્દ એટલે કે ઉપદેશ પણ હોય. કેટલીક વાર એવુ પણ બને છે કે આવો બહારનો શબ્દ એ, અંતરની શક્તિને જાગ્રત અને વ્યક્ત કરવા માટે માત્ર એક નિમિત્ત હોય, – કેમ જાણે કે પ્રક્રુત્તિના પ્રચલિત નિયમોને માન આપવા ખાતર સર્વજ્ઞ અને સર્વશક્તિમાન પ્રભુ તેનો સ્વીકાર કરતા ના હોય ! ઉપનિષદમાં કહ્યું જ છે કે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને ઘોર ઋષિ પાસેથી બોધ લઇને આત્મજ્ઞાન મેળવ્યું ! અને શ્રી રામકૃષ્ણ પરમ્હંસે પણ પોતાના જ પ્રયત્નથી સાક્ષાત્કાર કર્યા પછી જુદા જુદા યોગ – માર્ગો માટે જુદા જુદા ગુરુ કર્યા ખરા, પણ તેમણે જે રીતે અને જે વેગ થી એ બધા પાર કર્યા તે જોતાં તો એમ જ લાગે છે કે શિષ્યે ગુરુ કરીને જ જ્ઞાન મેળવવું જોઇએ એ પ્રચલિત નિયમને માન આપવા ખાતર જ જાણે કે એમ કર્યુ હતું પણ સામાન્ય રીતે તો, આવા પ્રતિનિધિરૂપ શબ્દોનું સાધકના જીવનમાં વધારે મોટુ સ્થાન છે. શાસ્ત્ર, એટલે કે ભૂતકાળના યોગીઓની અનુભૂતિઓને રજૂ કરતા ગ્રંથોના આધારે જો સાધના કરવાની હોય તો તે સાધકના , માત્ર પોતાના જ, પ્રયત્નથી પણ થઇ શકે અથવા તો, સાથે સાથે, ગુરુની સહાય લઇને પણ થઇ શકે. પછી, આ પ્રમાણે શીખવા મળેલા સત્ય ઉપર મનન અને જાગ્રત બનાવવામાં આવે છે, શાસ્ત્રો કે પ્રણાલિમાં જણાવેલ માર્ગે સાધના આગળ વધે છે અને ગુરુના બોધથી તેને પ્રસ્થાપિત અને પ્રકાશિત કરવામાં આવે છે. આવી સાધના સાંકડી કે સંકુચિત હોવા છતાં સલામત અને અસરકારક હોય છે, કારણ કે એ એક સુપરિચિત ધ્યેય પર પહોંચાડતા પાકા ધોરી માર્ગ જેવી હોય છે. શાસ્ત્રનો એક બીજો પ્રકાર પણ છે : સિદ્વાંતો નહિ પણ પદ્વતિ; સાધકે પસંદ કરેલા માર્ગના અનુસરણ માટેના અસરકારક નિયમો, એટલે કે સાધના- પદ્વતિ. દરેક યોગ – માર્ગમાં આવું શાસ્ત્ર હોય છે. પછી તે લેખિત હોય કે ગુરુ- પરંપરાથી મૌખિક રીતે ચાલી આવતી પ્રણાલિકા હોય . આવા લેખિત શાસ્ત્રો કે મૌખિક પ્રણાલિકાઓને આપણા દેશમાં, સામાન્ય રીતે, ખુબ પ્રમાણભૂત ગણવામં આવે છે અને તેનું ખૂબ માન રાખવામાં આવે છે. દરેક યોગ – માર્ગની સાધના – પદ્વતિ નિશ્વિત રૂપની જ માનવામાં આવે છે અને પોતાના ગુરુ દ્વારા મેળવેલ અને અનુભૂતિ દ્વારા સાક્ષાત કરેલ, એ પ્રણાલિના પરંપરાગત માર્ગ પર ગુરુ પોતાના શિષ્યને દોરે છે. જો કોઇ નવી રીત, નવો ઉપદેશ કે જુની વિધિનું નવું સ્વરૂપ રજૂ કરે તો ઘણી વાર તેની સામે એ વાંધો ઉઠાવવામાં આવે છે કે એ શાસ્ત્રોક્ત નથી. પણ ત્તાત્વિક રીતે જોતા, કે યોગીઓએ આજ સુધી જે કાંઇ કરેલુ છે તે જોતાં , નવા બારણાં સજ્જ્ડ બંધ કરી શકાતાં નથી. લેખિત કે પરંપરાગત પ્રણાલિઓમાં અનેક સૈકાઓનો, પદ્વતિસર ગોઠવાએલો, જ્ઞાન અને અનુભવનો સંગ્રહ રજૂ કરવામાં આવ્યો હોય છે કે જેથી શિખાઉ સાધક્ને તે કામ લાગે; એટલે તેનુ મહત્વ અને ઉપયોગિતા ઘણાં જ છે. છતાં તેમાં ઘણી છુટછાટ, વિવિધતા અને ઉમેરા કરી શકાય છે. રાજયોગ જેવી ખૂબ જ શાસ્ત્રીય પ્રણાલિનો પણ પાંતજલિની વ્યવ્સ્થિત પદ્વતિ સિવાય બીજી રીતે અ ભ્યાસ કરી શકાય છે. જ્ઞાનયોગ, ભક્તિયોગ અને કર્મયોગના ત્રણ માર્ગો પણ અનેક ફાંટાઓમાં વહેંચાઇ ગએલા છે અને છતા એક જ ધ્યેય પર પહોંચાડતા રહ્યા છે. એ ખરૂ છે કે યોગાભ્યાસના સામાન્ય સિદ્વાંતો નિશ્વિત હોય છે; પણ તેનો ક્રમ, ગોઠવણી ક્રિયાઓ અને વિધિઓમાં છુટછાટ હોવી જ જોઇએ; કારણ કે સામાન્ય સિદ્વાંતો ભલે નિશ્વિત અને કાયમી રહે પણ દરેક સાધકની વ્યક્તિગત પ્રકૃત્તિની માગ અને જરૂરિયાતોને તો સંતોષવી જ પડે. પણ ખાસ કરીને તો પૂર્ન અને સમન્વિત યોગના અભ્યાસને કોઇ લેખિત કે પ્રણાલિગત શાસ્ત્રથી બાંધી લેવાની જરૂર નથી; કારણ કે એ ભૂતકાળનાં સર્વ જ્ઞાનનો સ્વીકાર કરે છે એ સાચું, પણ એ તો તેને આજની અને ભવિષ્યની જરૂરિયાત માટે નવેસરથી યોજવા માંગે છે.અનુભૂતિ માટેની અને જ્ઞાનની નવા પ્રકારે નવા શબ્દોમાં રજૂ કરવાની પૂર્ણ સ્વતંત્રતા હોય તો જ એ પોતે નવો આકાર લઇ શકે. એ તો સમગ્ર જીવનને પોતાનામાં સમાવવા માગે છે; એટલે તેની સ્થિતિ ધોરી રસ્તે ચાલ્યા જતા કોઇ યાત્રિક જીવી નથી. તેણે અણખોડ્યા, અજાણ્યા જંગલમાંથી ઝાડીઓ કાપી કાપીને નવો રસ્તો બનાવતા જવાનું કામ તો ઓછામાં ઓછું કરવાનું જ છે. કારણ કે ઘણા ઘણા સમયથી યોગ જીવનથી દૂર રહ્યા કર્યો છે. વેદ સમયના ઋષિઓએ સામાન્ય સમાજજીવનનો સ્વીકાર કર્યો હતો; પણ હવે આજે એ વાત બહુ જ જૂની થઇ ગઇ છે; તેણે વાપરેલા શબ્દો અને રૂપકો આજે વ્યવહારમાં રહ્યાં નથી; તેણે સ્થાપેલી વિધિઓ આજે અજમાવી શકાય તેવી રહી નથી. અનંત કાળના પ્રવાહમાં માણસજાત આજે બહુ આગળ નીકળી ગઇ છે; અને સનાતન પ્રથાને આજે નવી નજરે તપાસવાનો રહે છે. આ યોગમાં આપણે અનંત પ્રભુને માત્ર પહોંચવા માગતા નથી, પણ તેને અહીં, અ માનવજીવનમાં ખુલ્લા થવા, સાકાઅર થવા, સાદ કરીએ છીએ. એટલે આપણા યોગના શાસ્ત્રમાં, ગ્રહણશીલ માનવાઅત્માને અનંત સ્વતંત્રતા પણ આપવી જ પડશે.માનવમાં પૂર્ણ આધ્યાત્મિક જીવનની સ્થાપના કરવા માટે એ જ માત્ર એક સાચી શરત રહેશે કે દરેક વ્યક્તિ પોતાની અંગત ભૂખનો પ્રકાર અને રીત ધ્યાનમાં રાખીને એક સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર એવી મુલાયમતાથી પરમાત્મા અને પરાત્પરનો પોતાનામા સ્વીકાર કરે. બધા ધર્મોમાં એકતા સ્થાપવી હોય તો ધર્મનાં સ્વરૂપોમાં ખૂબ ખૂબ વિવિધતા લાવવી જ પડે એ વિષય પર વાત કરતાં એક વાર સ્વામી વિવેકાનંદે કહેલુ છે કે જ્યારે દરેક માણસને તેનો પોતાનો વ્યક્તિગત ધર્મ હશે. જ્યારે તે કોઇપણ સંપ્રદાય કે પરંપરાગત પ્રણાલિનાં બંધન સ્વીકાર્યા વિના પરમાત્માની સાથે પોતાની પ્રકૃતિને મુક્ત રીતે અનુકૂળ બનાવશે ત્યારે જ ધર્મોની સાચી એકતા તેના પૂર્ણ સ્વરૂપે સિદ્વ થશે. એ જ પ્રમાણે કહી શકાય કે : દરેક માણસની પોતાની પ્રકૃતિમાં, પ્રકૃતિથી પર થઇ જવાની એક પ્રેરણા હોય છે;તેનો આશરો લઇને જ્યારે તે પોતાની પ્રકૃતિનો વિકાસ કર્યે જશેવને એ પ્રમાણે પોતે પોતાના સ્વતંત્ર યોગ – માર્ગનું અનુસરણ કરી શકશે ત્યારે જ પૂર્ણ યોગ સંપૂર્ણ બનશે. કારણકે સ્વતંત્રતા એ સર્વોપરી સિદ્વાંત અને આખરી સિદ્વિ છે. દરેક સાધકને, આ પ્રમાણે, પોતપોતાનો સ્વતંત્ર માર્ગ મળે ત્યાં સુધી પોતાના વિચારો અને અભ્યાસમાં મદદરૂપ થઇ પડે એવી કેટલીક સામાન્ય રૂપરેખાની જરૂર પડે જ.પણ આ રૂપરેખા એ,કોઇ એક વિધિ તરીકે સ્વીકારવાની નિશ્વિત પદ્વતિ નહિ પણ સામાન્ય સત્યોની કે સામાન્ય સિદ્વાંતોની રજૂઆત અને પોતાના પ્રયત્નો અને વિકાસને માટે અતિશય જરૂરી એવી સૂચનાઓની આછીપાતળી રૂપરેખા જ હશે. કોઇ પણ શાસ્ત્ર એ, છેવટે તો, માત્ર ભૂતકાળના અનુભવોની એવી નોંધ હોય છે કે જે ભવિષ્યના અનુભવોમાં મદદરૂપ થાય. એ માત્ર એક સહાય અને અપૂર્ણ માર્ગદર્શન હોય છે. તે, જાણે કે, અગાઉ ખાતરી થઇ ગએલ દિશાઓમાં અને ધોરી માર્ગોનાં નામ બતાવતાં પાટિયં જેવા હોય છે; આથી લાભ માત્ર એટલો જ કે વટેમાર્ગુને ખબર પડે કે એ કઇ દિશામાં અને કયે માર્ગે સફર કરી રહ્યો છે. બાકીનાનો આધાર છે પોતાના પ્રયત્ન અનુભવ ઉપર, અને આપણા “એ” માર્ગદર્શકના સામર્થ્ય ઉપર.