એ વયનું ખાસ કશું યાદ નથી. સ્લેટો પેનો પેન્સિલો ને દફતર યાદ છે. દફતર એટલે ખાખી જિન્સની ઝોળી –કાંટાં ઘસાઇને તૂટુંતૂટું થતાં હોય. એક વાર પિતાજી વડોદરાથી મારા માટે કણવાળી પેન્સિલ અને પાકા પૂંઠાની ત્રણસો પાનની નોટબૂક લાવેલા તે મને હમેશાં યાદ આવે છે. પાંચેય ભાઇબહેનોમાં મને સૌથી હોશિયાર ગણતા તેનું જાણે કે હૃદયંગમ પ્રતીક. આજની મારી કમ્પ્યૂટર-નોટબૂક જોડે એ નોટબૂકની સરખામણી થઇ જાય છે. એ મને કોરી મળેલી, કમ્પ્યૂટરની કોરી નથી, ભરેલી છે. બન્ને નોટબૂક કામની ગણાય : કોરીને મેં લખીને ભરી છે. એનાં પાનાંમાં મારો ભૂતકાળ ફરફરે છે. કમ્પ્યૂટરની નોટબૂકમાં મારો સનસનતો વર્તમાન છે, આપણા સૌનું ભવિષ્ય ધમધમે છે. ફળિયામાં ચચૂકા કૉડીઓ લખોટીઓ રમતા. સતોડિયું ને લંગડી ખરાં, પણ આંખ ફૂટવાની બીકે બૉલબૅટ નહીં, ઘૂંટણ છોલાવાની બીકે હુતુતુ નહીં. એક વાર કાણિયા કે ઢબુ પૈસાથી પત્તાં રમવા બાજુની ખડકીમાં, ત્રિકમજીની ખડકીમાં, પ્હૉંચી ગયેલો. પાછળથી આવીને પિતાજીએ જોરથી થપ્પડ મારેલી તે નથી ભૂલ્યો. એ પછી જીવનમાં પત્તાં કદી પ્રવેશી શક્યાં નથી. આજે આત્મવિશ્વાસથી હું એક જ રમત રમી શકું છું –ચેસ. કેમકે, કહેતો હોઉં છું, એમાં લકની નહીં, બુધ્ધિની જરૂર પડે છે ! એ જ ખડકીમાં ત્રિકમજી ભગવાન સામે રામાયણ ભજવેલું –જેમાં હું, જુઓ તો, હનુમાન બનેલો ! પિતાજી હનુમાન-ભક્ત હતા તે ભક્તિ વારસામાં મળી છે. તેઓ શનિવાર કરે એટલે જમણમાં જલસો. એ માટે શિખંડ લેવા હું જતો. હિમ્મત ગોલો ઉપર ચપટી ઇલાયચી ને પાંચ-સાત ચારોળી ભભરાવી આપે. એક રૂપિયામાં બશેર. બરાબર યાદ છે. દેખાય છે અત્યારે કલાઇવાળો પિત્તળનો એ દાબડો. કલાઇ કરનારા આવતા. જરી-કસબના તાર માટે જૂના બનારસી સાલ્લા ખરીદનારા આવતા. પવાલું ઘઉં કે ચોખા સાટે કાશીબોર, જાંબુ કે સીતાફળ વેચનારીઓ આવતી. છરી-ચપ્પાં ને કાતરને ધાર કાઢનારા આવતા. માથે મૅલું ઉપાડવા આવતા હરિજન મેઘા(કાકા)નો છોકરો કાનજી મારો દોસ્ત યાદ આવે છે –કેમકે એ નિશાળે બનાતની કાળી ટોપી પ્હૅરીને આવતો. ટોપીની ચાંચ કચડાઇ ગયેલી. મારે કાનજીની વાર્તા લખવી છે, બાકી છે. મોટીબા મરજાદી વૈષ્ણવ તે બંટાગોળીનો પરસાદ કાયમ આપે. જોકે નિશાળેથી સીધો ગયો હોઉં એટલે બધાં કપડાં ઉતરાવે ને પછી જ લેવા દે –કેમકે કાનજી જેવાં કેટલાંયને અડકીને પ્હૉંચ્યો હોઉં. એને અડકેશ-આભડેશનું બહુ. કૂતરાનો છાયો પડે તો ય ન્હાય. એને અવારનવાર તાવ આવે. પિતાજીને પણ ટાઢિયો તાવ મહિને દા’ડે આવે જ આવે. શરીર પર રજાઇઓ ને જાડું ગાદલું નખાવે –કહે કે તું હવે ઉપર ચાલ. પિતાજી નરમદિલ હતા, જ્ઞાતિનાં સમ્મેલનો માટે પ્રાર્થનાઓ સંવાદો ગરબા લખી શકતા. ખાસ તો, ગમતી વાતોનું ગાણું ગાઇ શકતા. હું વાર્તા રચું ત્યારે પિતાજી યાદ આવે ને વિવેચન કરું ત્યારે બા. બા તીખી, દાઝીલી. ખોટી કોઇ પણ વાતની વિરોધી. એ માટે કંકાસ થાય ત્યાં લગીનો ઝઘડો કરે. હું મોટો તે સંચે દળણાં દળાવવા મને જ મોકલે. ઘાણીએ તેલ, ધૂપેલ લેવા મારે જ જવાનું. એ મગની કે મઠની દાળો ઘરે પાડતી. ડાંગર પલાળીને પૌંઆ ખાંડતી. છાપરે ભીંડા ને ટીંડોળાંની કાચલીઓ માટેનાં સૂકવણાં કરતી. પાપડ અથાણાં થાપડા સાળેવડાં બધું જ ઘરે બનાવે. કાછડો વાળીને લીંપણ કરે, જાળાં પાડે. એનાં આવાં બધાં કામોમાં મારે એની પડખે રહેવાનું…