સુરતના મુસ્લિમ બિરાદર મરહુમ ફિરોઝ સરકાર સાહેબ કહેતા : ‘ધર્મ માણસને બીજા સાથે હળીમળીને કેમ જીવવું તે શીખવે છે.’ તેઓ એક પંક્તિ ટાંકતા : ‘મજહબ નહીં સિખાતા આપસ મેં બૈર રખના… હિન્દી હૈ, હમ વતન સૈ હિન્દુસ્તાં હમારા !’ હમણાં બે ત્રણ મુસ્લિમ મિત્રોને મળવાનું બન્યું ત્યારે ફિરોઝ સરકાર સાહેબનું સ્મરણ થયું. મિત્રોએ ઈસ્લામ ધર્મ અંગે જે વૈજ્ઞાનિક અને મહિમાસભર વાતો કરી તે સાંભળી આનંદ થયો. અમારે કબુલવું જોઈએ કે અમે કોઈ પણ ધર્મના અધિકૃત અભ્યાસુ નથી પણ એટલું સમજાય છે કે કોઈ પણ ધર્મ કદી માણસને ઝનૂની કે હિંસક બનવાનો ઉપદેશ આપતો નથી. ધર્મોને ગ્રંથો કરતાં જીવન સાથે વધુ ગાઢ સંબંધ હોય છે. ધર્મ એટલે બીજું કાંઈ નહીં, સારું જીવન જીવવાની નિયમાવલી ! ધર્મ હિંસા ન આચરવાનું કહે છે પણ એ વાતને વિવેકબુદ્ધિના ત્રાજવે તોળીને તેનો અમલ કરવો પડે. ગાંધીજી અહિંસાવાદી હતા પણ તેમણે આશ્રમમાં રોગથી પીડાતા વાછરડાને ઈંજેક્શન મૂકાવી જીવનમુક્ત કરાવ્યો હતો. (આજે તેઓ ફરી જન્મે તો મચ્છરોના ત્રાસ સામે તેમણે પણ બેગોનસ્પ્રેનો છંટકાવ કરવો પડે) મહાભારતના યુદ્ધવેળા અર્જુને મુંઝવણ વ્યક્ત કરી હતીઃ ‘જેના પર મારે બાણ ચલાવવાના છે એ બધાં તો મારા ભાઈઓ છે. હું એ આપ્તજનો શી રીતે મારી શકું ?’ કૃષ્ણને બદલે ગાંધીજી હોત તો તેમણે જવાબ આપ્યો હોતઃ ‘અહિંસા પરમો ધર્મ’ એમ હુંય માનું છું પણ મારા બગીચામાં ઉધઈ, ઈયળ કે અન્ય જીવાતો છોડવાઓનો નાશ કરતી હોય તો મારે વિવેકબુદ્ધિ વાપરીને તેનો નાશ કરવો પડે. ઘરમાં વીશ પચ્ચીશ ઉંદરો ચીજવસ્તુઓનો બગાડ કરતા હોય તો તેમના પ્રત્યે કરૂણા ન દાખવી શકાય. જે વિનાશ કરે છે તેનો નાશ કરવો એ પાપ નથી જીવનધર્મ છે.