ગાંધીજીના ચિંતનમાં ‘રાષ્ટÙધર્મ’ અને ‘માનવધર્મ’ એ અલગ-અલગ સંકલ્પનાને બદલે પરસ્પર પૂરક – ધારક અને ઉદ્ધારક ત¥વરૂપ હતાં… એટલે તો ગાંધીજીએ તેમની વિખ્યાત ઉÂક્તમાં કÌšં છે ઃ ‘હું મારા ઘરનાં તમામ બારી-બારણાં ખુલ્લાં રાખવા ઇચ્છું છું; જેથી સમગ્ર વિશ્વના પવન મારા ઘરમાં પ્રવેશી શકે, પરંતુ એ સાથે જ મારા પગ હું મજબૂતાઈથી મારા ઘરમાં ખોડી રાખવા માગું છું; જેથી એ બહારના પવનથી, મારા પગ ઊખડી ન પડે!