સંતોની વાણીમાંથી આપણને યોગના જુદા જુદા પ્રકારોની વિભિન્ન સાધનાઓ વિષે માહિતી મળે છે. આમ તો યોગમાર્ગમાં મંત્રયોગ, હઠયોગ, લયયોગ, રાજ્યોગ, શબ્દયોગ, સમાધિયોગ, કર્મયોગ, અષ્ટાંગયોગ, સૂરત-શબ્દયોગ, સિદ્ધયોગ, ભક્તિયોગ, જ્ઞાનયોગ, નાદયોગ, કુંડલીની શક્તિ યોગ, શિવયોગ, તારકયોગ અને ધ્યાનયોગ, વગેરે શબ્દો વિવિધ પ્રકારો માટે વપરાયા છે. એ જ રીતે અનેક વિધ માર્ગોના પણ ઉલ્લેખ કરે છે. પિપિલીકામાર્ગ, વિહંગમ માર્ગ, મીન માર્ગ અને મર્કટ માર્ગ વગેરે જુદા જુદા રસ્તાઓ દ્વારા પરબ્રહ્મની પ્રાપ્તિ એ જ મુખ્ય લશ્ય સિદ્ધ કરવાનું ધ્યેય આપણા સંતોએ રાખ્યું છે. સમસ્ત યોગો અને માર્ગો પરસ્પર એકાન્વિત છે. વસ્તુત : જ્ઞાન, ભક્તિ અને યોગ દ્વારા આત્મ સાક્ષાત્કાર અને અનુંસધાનની ભાવના જ એમાં કામ કરે છે. સંતો કર્મયોગને માને છે. મંત્રયોગને પણ માને છે. લક્ષયોગ દ્વારા નાદ બ્રહ્મની ઉપાસના અને એ દ્વારા કુંડલીની શક્તિની જાગૃતિનું જ લક્ષ્ય નજર સામે રાખીને સંતોએ યોગમાર્ગમાં ડગલાં ભર્યા છે. એ જ રસ્તે ચાલીને ભક્તિયોગમાં નવધાની આરાધના કરી, હઠયોગમાં અષ્ટાંગ યોગ સાધીને, યમ, નિયમ, આસન, પ્રાણાયમ, પ્રત્યાહાર, ધ્યાન, ધારણા અને સમાધિ દ્વારા ગુરુ આજ્ઞા મુજબ સાધનાક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરીને પરંપરાથી ચાલી આવતી વિશિષ્ટ સંત સાધનાની જ્યોત જલતી રાખી છે. યોગવિધાના સાધકો માને છે કે માનવીના શરીરમાં મેરુદંડ અથવા કરોડના હાડકામાં જુદી જુદી ગ્રંથિઆના રુપમાં નીચેથી ઉપર સુધી ક્રમાશ : મૂલાધાર, સ્વાધિષ્ઠાન, મણિપૂર, અનાહત, વિશુદ્ધ અને આજ્ઞા નામના છ ચક્રો ગોઠવાયાં હોય છે. જેની બનાવટ જુદી જુદી સંખ્યાની પાંખડીઓવાળા કમળપુષ્પ માફક થાય છે. એ બધા ચક્રોની ઉપર એટલે કે આપણા મસ્તકના સર્વોચ્ચ ભાગમાં એક સાતમું ચક્ર પણ ગોઠવાયું છે. જે એની પાંખડીઓની અધિકતાના કારણે સહસ્રાર ચક્ર કહેવાય છે. સાધક જ્યારે જુદા જુદા પ્રકારની સાધના દ્વારા કુંડલીની શક્તિને ઉર્ધ્વમુખ કરીને ઉદીપ્ત કરે છે. ત્યારે જાગૃત થયેલી આ શક્તિ મેરુદંડમાં આવેલા છયે ચક્રોને ક્રમશ વીંધીને ઉપર તરફ પ્રયાણ કરે છે. અંતમાં સહસ્રાર ચક્ર સુધી પહોચે છે. અને તેમાં લીન થઈ જાય છે. પ્રાણાયામની સાધના દ્વારા આ રીતે કુંડલીની શક્તિ જાગૃત થાય છે. ત્યારે માનવીની વિખરાયેલી વૃત્તિઓ સ્થિર બનીને કોઈ નવી જ દિવ્ય ચેતના પ્રગટાવે છે. અને સાધકને દિવ્ય અંખડ આનંદનો અનુભવ કરાવે છે. કુંડલીની શક્તિ જે માર્ગે થઈને ઉપર તરફ પ્રયાસ કરે છે રસ્તાને સુષુમણા નાડી કહેવામાં આવે છે તેને ડાબી અને જમણી તરફ ઈડા અને પિગલા નામની બે નાડીઓ પણ તેની સાથે જોડાયેલી છે. આ ત્રણે નાડીઓનું મિલન સ્થાન આજ્ઞાચક્રની પાસે છે. જેને આપણા ભજનિક સંતો ‘ત્રિકુટી’ તથા ‘ત્રિવેણી’ના નામે પોતાના ભજનોમાં ઓળખાવે છે. કયારેક કયારેક કુંડલીની શક્તિ જાગૃત થવાની સ્થિતિનું વર્ણન સૂર્ય અને ચન્દ્રના સંયોગથી ઉત્પન્ન થતી કેન્દ્રીય શક્તિઓને બ્રહ્માગ્નિ સાથે સરખાવવામાં આવે છે. અને શૂન્યમાં અનાહત ધ્વનિ સંભળાય છે. એવા વર્ણનો ભજનોમાં ઠેક ઠેકાણે થયાં છે. અખો જેને ‘બાવન થી બારો’ કહે છે તેને બાવન અક્ષરોની બાંધેલી મર્યાદામાં કેમ ઉતારી શકાય ? એ મૂંઝવણના સંતોએ સારો ઉકેલ કાઢયો છે. ‘દેખંદા કોઈ આ દિલમાંય ઝણણ ઝાલર વાગે…’ ‘ગગન મંડળમાં ગડમડ અનહદ લાગે… કે’ આ જોને ગગનમાં ગોટકા ખેલે છે જ્ઞાની જેવી પ્રતીકાત્મક ઉકિતઓ દ્વારા સંત કવિઓ પોતાના અનુભવો વર્ણવવા મથે છે.