આજે કેટલાં બધાં ઉદાહરણો યાદ આવે છે. અમારાં એક ભાભુ હતાં. એમનાં લગ્ન આજથી નેવું વર્ષ પહેલાં તેમનાથી દસ વર્ષ મોટા અમારા બાપુજી સાથે થયા. બાપુજી કડક. ધાકમાં રાખવાવાળા. ભાભુ બારતેર વર્ષનાં. રસોઇ કરતાં, રસોઇનો સામાન ખૂટ્યો હોય તો તે લાવવાનું કહેતા પણ ધ્રૂજે. ધીરે ધીરે ગોઠવાયાં અને પંચોતેર વર્ષનું સરસ દાંમ્પત્ય ભોગવ્યું. મેં તેમને બહુ નાની ઉંમરે એકાદ વાર જોયાં હશે. તેમનાથી દસેક વર્ષ નાની ઉંમરનું એક દંપતિ યાદ આવે છે. મને યાદ છે કે એ જમાનામાં પણ તેઓ મિત્રભાવે, આનંદથી રહેતા. ત્યાર પછી મારા માતાપિતાની પેઢીનાં યુગલો મને બરાબર યાદ છે. ત્યારે પતિ લગભગ પરમેશ્વર હતો. ‘પતિ કહે તેમ કરવાનું. સામું નહીં બોલવાનું’ તેવી શીખ સાથે કન્યાઓ વિદાય થતી. મોટે ભાગે એ શીખનું પાલન થતું. ઉલ્લંઘન થાય ત્યારે પતિઓ હાથ સાફ કરી લેતા. પતિઓ આમતેમ ભટકી આવે તો પણ પત્નીએ મર્યાદા સાચવવી પડતી. ચાલાક સ્ત્રીઓ પતિને વશમાં રાખીને કે પજવીને સાસરિયા પ્રત્યેની ફરજોમાંથી થોડી મુક્તિ મેળવી લેતી કે બેચાર ઘરેણાં કરાવી લેતી. બાકીની ભારતીય નારીનો આદર્શ પાળવા શહીદ થતી. ચૂપચાપ રડી લેતી. ન પિતા પાસે કશું ઇચ્છતી, ન પતિ પાસે. જરૂર પડે તો તેની પાસે થોડા રૂપિયા પણ ન નીકળે. સંસ્કારી યુગલો ઝઘડા ન કરતા પણ થતું પતિની ઇચ્છા પ્રમાણે જ.