શસ્ત્રોના યાંત્રિકરણે યુદ્ધસંહાર પહેલાં કરતાં વધારે મોટો બન્યો છે. આકાશમાંથી બોમ્બ ફેંકી શકવાની શોધ થઈ છે એટલે તો સૈનિક અને અ-સૈનિક વચ્ચેની ભેદરેખા – ૧૭મા શતકના અંત સુધી હતી તેવી ભેદરેખા – નાબૂદ થઈ છે. પશ્વિમ જગતમાં ઈ.સ. ૧૭૦૦ સુધીમાં યુદ્ધ એ બે સૈન્યો વચ્ચેનો સંઘર્ષ હતું. એ સરકારો વચ્ચેની રમત હતી, લોક-નાગરિકો વચ્ચેની લડત નહિ. એક સરકાર બીજી સરકાર પાસેથી કોઈ પ્રદેશ જીતી લેતી, ત્યારે એ પ્રદેશના વતનીઓના અંગત જીવન પર તેની ઘેરી અસર પડતી નહિ. તેમણે માત્ર રાજકીય વફાદારી બદલવી પડતી તેમને ઘર ખાલી કરવાં નહોતાં પડતાં કે તેમની સંપત્તિ ઝૂંટવાતી નહિ. ઉ.ત. પોલાન્ડના ભાગલા પડ્યા તે રાજકીય ગુનાખોરી હતી. પણ પોલાન્ડ-લિથુઆ-નિયાના પ્રદેશના લોકોનું જીવન પૂર્વવત ચાલું રહ્યું. ઈ.સ. ૧૯૭૧માં સમગ્ર જગત, સોળમા અને સત્તરમા શતક દરમિયાન પ્રોટેસ્ટન્ટ અને કેથોલિક સમ્પ્રદાય વચ્ચે જે યુદ્ધ થતાં ને જે વાતાવરણ ઊભું થતું, તેવા વાતાવરણમાં જીવતું હોવાનો આપણે અનુભવ કરીએ છીએ.પ્રત્યેક સાર્વભોમ રાજ્યની આંતરિક બબતમાં કે બે રાજ્યોના સંબંધની દ્રષ્ટિએ આપણે ફરી પાછા અસહિષ્ણુતા, વેર-ઝેર, અશાંતિ અને હિંસાના યુગમાં પ્રવેશ્યા છીએ. વધતા જતા સામાજિક આતંકની સ્થિતિ ટેકનોલોજીના તકાદા સાથે અસંગત છે એમ મને લાગે છે. કારણકે ટેકનોલોજી જીવન વિશેષ સુગઠિત, વિશેષ વ્યવસ્થિત અને વિશેષ નિયમ-પરસ્ત બને તેવી અપેક્ષા રાખે છે. ટેકનોલોજીની આવશ્યકતાઓ; તેની માગણીઓ અને સાંપ્રત સમયના માનવમિજાજ વચ્ચેનો તણાવ વિશેષ તીવ્ર બનતો જાય છે. આ સમજી શકાય તેવી બાબત છે. પણ આ તણાવ લાંબો સમય ચાલી શકે નહિ. તેનો ઉકેલ લાવવો જ જોઈએ. આ ઉકેલના જે સંભવિત વિકલ્પો છે તે મને ખૂબ આકરા લાગે છે.