રામરાજ્ય હોય કે કળિયુગ, સંઘર્ષ એ આપણા જગતનો ક્રમ છે. અહીં એવું કોઈ જ નથી કે જેને આપત્તિઓ ન આવી હોય–પછી એ રંક હોય કે તવંગર ઓલિયો હોય કે રાજવી. જેનું અંદરનું પોત સમૃધ્ધ છે, ભરેલું છે તે ગમે એવાં દુઃખો આવે તો પણ હલી જતો નથી. અને દુઃખો કોને નથી પડ્યાં? આપણી સમે ધ્રુવતારક બનીને ઊભાં છે એવાં નરસિંહ, મીરાં, ગાંધી, મધર ટેરેસા જેવાં કેટલાંયને કાંઈ ઓછાં કષ્ટ પડ્યાં છે? મહામાનવ તો એ પાછળથી થયાં. જ્યારે યાતનાઓ તેમની સામે આવીને ઊભી ત્યારે સમસમીને અંદર સોસવાઈને બેસી ન રહેતાં પડકાર ફેંકીને તે સૌએ જંગ ખેલ્યો. આ જંગમાં આગળ વધવાની વાત છે– માથે હાથ દઈ હતાશ બનીને ભૂતકાળના રોદણાં રડવાની વાત નથી. હરીન્દ્ર દવે એ લખ્યું છેઃ “આપણે વીતેલા સમયનો ભારો ઊંચકીને જ ચાલતા હોઈએ છીએ. પણ કોઈક અભાન ક્ષણે એ ભારાની ગાંઠ છૂટી પડે છે અને બધું વેરાઈ જાય છે.”