ગૃહત્યાગ પછી સાધનામાં તેમણે ૧૨ વર્ષ ગાળ્યાં. ૨૫૦૦ વર્ષ પહેલાંના ભારતમાં પ્રચલિત તમામ સાધના પધ્ધતિઓમાંથી તેઓ પસાર થયા. પરંતુ જરા-વ્યાધિ-મૃત્યુના વમળમાંથી છોડાવે તેવું સંબોધિજ્ઞાન પ્રાપ્ત ન થયું. તેમની તપશ્ચર્યાનું ચિત્ર તેમણે આપ્યું છે. દેહ કેવળ હાડકાનું માલકું બની ગયો. માથું તૂંબડી બની ગયું. આખા દિવસમાં મગનો એક જ દાણો ખાતા પેટમાં હાથ નાખે તો પીઠ સુધી પહોંચી જતો. આવી ઉગ્ર તપશ્ચર્યા પછી ય ચિત્તશાંતિ મળી નહોતી. એવા તપ વખતે ત્યાંથી કેટલીક કન્યાઓ વીણા વગાડતી વગાડતી ગાતી જઇ રહી હતી. ‘હે ગાયક ! તું વીણાના તાર બહુ તંગ રાખીશ તો તાર તૂટી જશે ને ઢીલા રાખીશ તો વાગશે પણ નહીં.’ એ સાંભલીને સિદ્ધાર્થને થયું કે પોતાની વીણા તૂટી જવાની અણી પર હતી. તેમણે ધીમે ધીમે અન્ન લેવાનું શરૂ કર્યું. તેથી કેટલાય તપસ્વીઓ તેમણે તપોભંગ કર્યો એમ ગણીને તેમને છોડી ગયા. એક દહાડો સુજાતા નામની કન્યાએ આપેલી ખીર ખાધા પછી ઉરુવેલા નામના વનમાં પીપળાના ઝાડ નીચે બેઠા હતા. તે વૈશાખી પૂર્ણિમાની રાત્રી હતી. ત્યાં તેમને બોધિજ્ઞાનનું સ્ફૂરણ થયું. સિદ્ધાર્થ બુદ્ધ બન્યા. ચિત્ત શાંત અને નિર્વિકાર થયું. તેઓ ‘તથાગત’ પણ કહેવાયા. તથ્ય-સત્યને જાણનારા એટલે તથાગત. તથાગતને બોધિજ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું તે તત્વ વૈશ્વિક છે.