હેમચંદ્રાચાર્ય (1088-1172): જૈન સાધુ હેમચંદ્રાચાર્યનું પાંડિત્ય અને પ્રતિભા અદ્વિતીય હતાં. હેમચંદ્રાચાર્યના શાણપણ અને માર્ગદર્શન હેઠળ સોલંકી રાજાઓ સિદ્ધરાજ અને કુમારપાળે ગુજરાતને ઐશ્વર્ય અને ખ્યાતિની ચરમસીમાએ પહોચાડ્યું હતું. હેમચંદ્રાચાર્ય પોતે કલ્પનાશીલ સર્જક ન્હોતાં, પરંતુ, વ્યાકરણ, ફિલસૂફી અને કાવ્યશાસ્ત્ર ક્ષેત્રે એમનું પ્રદાન એમની તીક્ષ્ણ બુદ્ધિપ્રતિભાનો પરિચય આપે છે. એમણે ‘અનેકાર્થસંગ્રહ’, ‘અભિધાનચિંતામણી’ અને ‘દેશીનામમાલા’ જેવાં શબ્દકોષ તથા ‘છંદોનુશાસન’ અને ‘કાવ્યાનુશાસન’ જેવાં કાવ્યશાસ્ત્રના ગ્રંથોની રચના કરી. જો કે, એમનું પ્રદાન ફક્ત સાહિત્ય કે વ્યાકરણ સુધી જ સીમિત નથી. એમણે ઔષધશાસ્ત્ર પર ‘નિઘંટુશેષ’, યોગ ઉપર ‘યોગશાસ્ત્ર’ અને જૈન તીર્થંકરો વિષેની દંતકથાઓ વર્ણવતા ગ્રંથ ‘ત્રિષષ્ઠીશલાકાપુરુષ’ની પણ રચના કરી હતી. જો કે, એમનો સૌથી પ્રસિદ્ધ ગ્રંથ તો છે ‘સિદ્ધહૈમશબ્દાનુશાસન’, કે જે સંસ્કૃત, પ્રાકૃત અને અપભ્રંશના વ્યાકરણની ચર્ચા કરે છે. અપભ્રંશના વ્યાકરણના નિયમોની સંહિતા બનાવીને હેમચંદ્રાચાર્યએ ભાષાને એવી જ સેવા કરી, જેવી સદીઓ પહેલાં પાણિનીએ સંસ્કૃત માટે કરી હતી. કહેવાય છે કે, સિદ્ધરાજના અનુરોધથી હેમચંદ્રાચાર્યએ ‘સિદ્ધહૈમશબ્દાનુશાસન’ની રચના કરી હતી. ગ્રંથ જોઈને સિદ્ધરાજ એટલો તો ભાવવિભોર થઈ ગયેલો, કે એ ગ્રંથને રાજાના હાથી પર અંબાડીમાં વાજતે ગાજતે શોભાયાત્રા દ્વારા રાજસભામાં લઈ આવવામાં આવ્યો હતો. મા સરસ્વતીની પૂજારુપે રાજાએ સ્વયં એ મહાગ્રંથેની પૂજા કરી હતી. અપભ્રંશ વ્યાકરણના નિયમોને સ્પષ્ટ કરવા માટે આ ગ્રંથમાં હેમચંદ્રાચાર્યએ પ્રયોજેલા દુહાઓ એ સમયની સુંદર કવિતાઓના ઉત્તમ નમૂનાઓ છે: