પરમાત્માની ભક્તિનું સાંગોપાંગ વિવેચન કરનારા આપણે ત્યાં ચાર મુખ્ય આચાર્યોના ગ્રંથોના આધારે જ વિવિધ વિદ્વાનોએ ભક્તિ વિશે તાત્વિક વિચારણા કરી છે. નારદનું ભક્તિસૂત્ર, શાંડિલ્યનું ભક્તિસૂત્ર, રુપગોસ્વામીના ઉજ્જવલનીલમણી તથા ભક્તિ રસામૃત સિંધુ અને મધુસુદન સરસ્વતીના ભક્તિરસાયન જેવા ગ્રંથોના આધારસ્થભો ઉપર જ સંપૂર્ણ વૈષ્ણવ ભક્તિમાર્ગના વિચારકોએ પોતાના તત્વદર્શનની માંડણી કરી છે. આપણા વિદ્વાનો ભક્તિમાર્ગનો ઉદ્દભવ વેદોમાંથી થયેલો માને છે તે સાચું લાગે છે. વેદોમાં થયેલી દેવતાઓની સ્તુતિઓમાં આપણને પ્રભુ પ્રત્યે સ્નેહભાવના અને પ્રેમલક્ષણા ભક્તિના બીજાંકૂરો પ્રગટ થતા દેખાય છે. ઋગ્વેદમાં દાસ્યભાવ, સખાભાવ, વાત્સલ્યભાવ અને દામ્પત્યભાવ, સ્નેહભાવ, વગેરે વિવિધ સંવેદનો આવિષ્કાર પામેલા જોવા મળે છે. પરમાત્મા મારા સ્વામી છે. હું એનો દાસ છું, મારું જે કઈ છે તે એમનું જ છે. એવી ભાવનાથી થયેલી પ્રાર્થનાઓ આપણને ઋગ્વેદમાં જોવા મળે છે તેમાં આપણને વેદકાલીન ભક્તિભાવનાનું સ્વરુપ્રપ્રગટ સ્પષ્ટ થતું દેખાય છે. વેદોમાં ભક્તિના જે બીજ વંવાયા છે તે અંકુરિત અને સ્ફુરિત થાય છે ઉપનિષદો અને આરણ્યકો… ઉપનિષદ કાળમાં ભક્તિની લલિત કોમળ લાગણીઓમાં જ્ઞાન મહિમાનો ઉમેરો થયો છે. નારાયણ, પુરૂષોતમ, પરમાત્મા વાસુદેવ વગેરે અનેક નામોથી વિષ્ણુપુજા વ્યાપક રૂપ ધારણ કરી લે છે. વૈદિક વાંઙ્મયમાં ઉપનિષદોનું સ્થાન અતીવ મહત્વપૂર્ણ છે. વેદનો અંતિમ ભાગ હોવાથી તેને વેદાન્ત એવું નામ અપાયું છે. વેદના સારભૂત સિદ્ધાંતોનું પ્રતિપાદન ઉપનિષદોમાં કરવામાં આવ્યું છે. ઉપનિષદોની સંખ્યા ૧૦૮ ની માનવામાં આવે છે. પણ એથી ય વધુ સંખ્યામાં ઉપનિષદો મળે છે. જેમાં કેન, ઈશ, કંઠ, પ્રશ્ર, મુંડક, માંડુક્ય, તૈતરીય, છાંદોગ્ય, શ્વેતાશ્વેતર, બૃહદારણ્યક વગેરે ઉપનિષદો મુખ્ય છે. ઉપનિષદોનો શાબ્દિક અર્થ સમીપમાં જેવું, સામીપ્ય મેળવવું એવો છે. બ્રહ્મના સ્વરૂપને સમજવા માટે પુરાતન ઋષિઓ આસન લગાડીને લાંબાકાળ સુધી ચિંતન કરતા અને બ્રહ્મ સત્યનો અનુભવ કર્યા કરતા હતા. આવી દિવ્ય અનુભુતિના સત્યનું સંકલન ઉપનિષદોમાં છે. સગુણ-નિર્ગુણ બ્રહ્મનું સ્વરૂપ સમજાવીને એનો સાક્ષાત્કાર કરવાના ઉપાયો અહી મળે છે. વેદકાલીન પુજા પદ્ધતિ અને કર્મકાંડને સ્થાને હવે સગુણ-નિર્ગુણ બ્રહ્મ વિશે ચિંતન અને ભક્તિ પ્રવેશે છે. એ રીતે શ્રદ્ધા અને સમજણને મહત્વનું સ્થાન મળે છે. અહી ભક્તિપ્રવૃત્તિનો વિકાસ થતો જોવા મળે છે. ઉપનિષદોમાં પૃથ્વી, પાણી, તેજ, વાયુ, આકાશ, પ્રાણ, મન વગેરેના સંચાલક બળ તરીકે પ્રભુનું સ્વરૂપ વર્ણવામાં આવ્યું છે, એમાં જ્ઞાનદ્રષ્ટિની ભાવના સાથે ઉંડી ભક્તિવૃત્તિ હોય એવું લાગે છે. એ પછી તો ઉત્તરોત્તર વિષ્ણુપુજાનો વિકાસ થયો ગયો, ભગવતભક્તિનો પ્રચાર કરતાં કરતાં ઋષિમુનિઓએ પુરાણોની રચના કરી. ભક્તિનું સર્વોત્કૃષ્ટ સરસ, મધુર અને સરળ રુપ આપણને પુરાણોમાંથી પ્રાપ્ત થાય છે. હરિવંશ, ભાગવત, વિષ્ણુપુરાણ, ગર્ગસહિંતા, મધ્યપુરાણ, બ્રહ્મપુરાણ, બ્રહ્મવેવર્ત પુરાણ વગેરે પુરાણોમાં ભગવાનની લીલાઓનું ગાન ગાતાં ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ પ્રત્યેની ભક્તિભાવનાને પુષ્ટિ આપતાં આપતાં આપણા પુરાણકારોએ ભક્તિમાર્ગને વધુને વધુ સુદઢ અને પુષ્ટ બનાવ્યો. પુરાણોની સંખ્યા ૧૮ છે. જેમાનાં લગભગ અરધા તો વૈષ્ણવ ધર્મ સાથે જ સંબંધ ધરાવે છે. આ બધાં પુરાણોમાં ભાગવતપુરાણ- શ્રીમદ્દ ભાગવત ભક્તિની દ્રષ્ટિએ અત્યંત મહત્વનું છે. સામાન્ય જનસમાજમાં નવધાભક્તિનો સહજ આદર્શ રજુ કરીને અને પરમાત્મા પ્રત્યે અભિમુખ બનાવવાના આશયથી વિષ્ણુના અવતારોની ચાલી આવતી કથાઓને વિસ્તારી, સરળ અને સહજ પ્રવાહી શૈલીમાં આકર્ષક વાણીમાં ઉતારી, પરમાત્માની અકળ લીલાઓનું ગાન કરી ભાગવતકારે અપૂર્વ સિદ્ધી મેળવી છે.