નવી પેઢીના લોકોને એ વાત જાણકારીરૂપે આપવી પડે કે લખવા માટે પહેલાં કલમ અને ખડિયો વપરાતા. ખડિયામાં શાહી રહેતી. ( ખડિયા માટે ઉર્દૂમાં એક સરસ શબ્દ છે – दवात ) . કલમને ખડિયામાં ડુબાડીને અક્ષરો ‘ કઢાતા ‘ ( હજી હમણાં સુધી કુમળા બાળકોને બારાખડી શીખવવા ‘ ખ ખડિયા નો ખ ‘ એમ શીખવાતું, પછી કોઈ બુદ્ધિશાળીને વિચાર આવ્યો કે જે બાળકે ખડિયો જ ન જોયો હોય અથવા એને એ દેખાડી પણ ન શકાય એ જમાનામાં એ બિચારો ‘ ખ ‘ ની કલ્પના ‘ ખડિયા ‘ પરથી ક્યાંથી કરવાનો ? કાઢી નાંખ્યો ). પછી એક આધુનિક વસ્તુ આવી. ફાઉંટન પેન. એમાં શાહી ખડિયામાંથી પહેલેથી ભરીને રખાતી એટલે કલમને વારંવાર ખડિયામાં ડુબાડવાની ઝંઝટ ન રહે . પછી એક અત્યાધુનિક ચીજ આવી. બોલપેન. એમાં શાહી ભરવાની પીંજણ જ નહીં. એ બોલપેન અને એના વિવિધ સુધારેલા રૂપો હજી પણ ચાલે છે પરંતુ મને યાદ છે, સિત્તેરના દાયકામાં પરીક્ષાના પેપર બોલપેનથી લખવાની મનાઈ હતી ! ફાઉંટન જ વાપરવી પડે ! હજી આજે પણ ઉર્દૂ લિપિના તજજ્ઞો એ લિપિની નજાકત અને મરોડ જાળવી રાખવા ફાઉંટન પેનનો જ ઇસ્તેમાલ કરે છે .