કોઈ પણ મૂલ્યવાન ચીજ મફતમાં તો ન જ મળે; મહેનત ને મથામણ કરવી પડે, એનું મૂલ્ય ચૂકવવું પડે. પ્રારબ્ધ ગમે તેટલું બળવાન હોય પણ તેય, પુરુષાર્થનો જ્યાં અભાવ હોય ત્યાં તો બાપડું પાંગળું ને પામર બની જાય છે. લોખંડનું મૂલ્ય એક, ચાંદીનું બીજું, તો વળી સોનાનું ત્રીજું. સોનું મેળવવું હોય તો ઘણું વધારે મૂલ્ય ચૂકવવું પડે. જીવતરમાં સાચને પ્રતિષ્ઠિત કરવું હોય તો કેટલી સજાગતા, કેટલો શ્રમ, કેટલી સહનશીલતા ને કેટલી શીલ-સંપત્તિનું રોકાણ કરવાનું થાય એ તો અનુભવે જ સમજાય એવું છે. ગાંધીજીને એ સમજાયેલું અને એનો ચમત્કાર કેવો થયો તે એમની આસપાસનાં સૌ જોઈ શકેલાં. ગાંધીજીને તો એના ચમત્કારનો પાકો ખ્યાલ હતો જ. જે ગાંધીજીની બાબતમાં શક્ય બન્યું તે કોઈ પણ માણસની બાબતમાં બની શકે, પણ એવું બનતું નથી; કારણ ? એવું ઉત્કટ આસ્થાબળ, સંકલ્પબળ ને સમર્પણબળ હોતું નથી. મારી પોતાની મથામણ તો ગાંધી જેવા મહાજનોએ જે પગલાં પાડ્યાં એ પગલાં સમજીને મારા જીવતરમાં મારી પોતાની ચાલને કેમ કરતાં થોડીકે સરખી કરી શકું એ અંગેની છે.