જો કે અહીં એક વાત ખાસ નોંધવા જેવી છે કે કુદરતે પોતે બનાવેલ આ રમણીય પ્રદેશ કે જેને ભારતનો હિસ્સો ગણવામાં આવે છે તે તિબેટ, નેપાળ અને ભુતાનના ખોળામાં પથરાયેલો છે. મારા ખાસ નિરીક્ષણમાં એ બાબત પણ ઊભરી આવી કે અહીંની પ્રજા ચીનથી પ્રભાવિત છે. મોટેભાગે અહીં નેપાળી બોલી બોલાય છે અને ચીનની વસ્તુઓ વપરાય છે. લોકો અલ્પશિક્ષિત છે, ગરીબ છે, પ્રામાણિક છે, નિખાલસ છે, છળકપટથી વેગળા છે, કામઢા છે અને અતિ નમ્ર અને વિવેકી છે. શારીરિક લંબાઈમાં નીચી અહીંની પ્રજા મહેમાન નવાજીમાં ખૂબ ઊંચી છે. શરાબ ખુલ્લેઆમ વેચાય પણ શરાબ પીધેલાં કે પીને છાકટા બનેલાં લોકો તમને ક્યાંય જોવા ન મળે. અહીંની સ્ત્રીઓ અને બાળકો એકદમ ભોળાં અને રૂપાળાં છે. મને એક વાત જોઈને ખૂબ મજા આવી કે અહીં જાણે સ્ત્રીઓનું રાજ ચાલે છે ! પ્રાદેશિક અને પ્રાચીન વસ્તુઓની દુકાનોમાં વેપારી તરીકે ઘણાખરા અંશે સ્ત્રીઓ જોવા મળે છે. દાર્જીલિંગમાં અમને જ્યાં ઉતારો અપાયો હતો તે હોટલ ‘ક્રિસ્ટલ પેલેસ’માં પણ રિતિકા, સિમરન અને રીના નામની ત્રણ યુવતીઓ શિસ્તબદ્ધ રીતે બધું આયોજન ચલાવતી હતી. વહેલી સવારે જોવાલાયક સ્થળોએ પ્રવાસીઓને આત્મવિશ્વાસ અને હિંમતપૂર્વક કૉફી કે ચા વેચતી, સરસ રીતે તૈયાર થયેલી, નખશીખ ખૂબસુરત સ્ત્રીઓને જોઈને આપણને ખરેખર માન ઊપજે કે કોઈ કામ કરવામાં આ લોકોને નાનમ નથી. નાના બાળકોને ખભા પર બાંધીને, રસ્તા બનાવવાના કામમાં જોતરાયેલી કે ચાના બગીચાઓમાં પાંદડા વીણતી સ્ત્રીઓ આ પ્રદેશનો જાણે ‘ટ્રેડમાર્ક’ લાગે. અરે, ઠેરઠેર પથરાયેલી શરાબની દુકાનોમાં પણ વિક્રેતા તરીકે સ્ત્રીઓ જોવા મળે ત્યારે આપણી આંખો આશ્ચર્યથી પહોળી જ થઈ જાય !