મોટા સમાજમાં આનો વિકલ્પ પ્રાતિનિધિક હોઈ શકે. પાર્લામેન્ટ પદ્ધતિવાળી રાજ્યપદ્ધતિમાં હોય છે તે રીતે. આ રાજ્ય-તંત્રમાં પ્રજાકીય બાબત અંગેનો નિર્ણય વ્યક્તિ પોતે કરતી નથી, પણ તે પોતાનો પ્રાતિનિધિ ચૂંટે છે. આ પ્રતિનિધિ તેના વતી રાજકારણમાં હિસ્સો લે છે. લોકશાહીને વધુમાં વધુ અવકાશ આપતા પ્રાતિનિધિક રાજ્યતંત્રમાં ય, પ્રત્યેકના જીવન-મરણને આવરી લે તેવા રાજકીય નિર્ણયો પણ – વાસ્તવમાં અલ્પસંખ્ય મુત્સદ્દીઓ કરે છે. સંભવ છે કે હજી સુધી અમલમાં ન આવ્યાં હોય તેવાં અન્ય પ્રકારનાં પ્રાતિનિધિક સ્વરૂપનાં રાજકીય બંધારણો હોય. છતાં મને તો ઐતિહાસિક રીતે જેનું અસ્તિત્વ હોય તેવાં લોકશાહી રાજ્ય-બંધારણોનો વિચાર કરતાં પ્રત્યક્ષ લોકશાહી કે પ્રાતિનિધિક સ્વરૂપની લોકશાહીનો જ ખ્યાલ આવે છે. છરીનો આકાર, કીટલીનો આકાર કે ટેકનોલોજીએ નીપજાવેલાં બીજાં ભૌતિક સાધનોના આકારનો વિચાર કરૂ છું ત્યારે તેમાં ડઝન જેટલા વિવિધ આકારો હોઈ શકે તેનો હું સ્વીકાર કરું છું. પણ, હું રાજબંધારણોનો વિચાર કરું છું ત્યારે એના પ્રકાર ખૂબ ઓછા જોવા મળે છે. અરે, બિનલોકશાહી રાજસંસ્થાઓનો સમાવેશ કરું તો પણ ભેદરેખાવાળાં બંધારણોની સંખ્યા અત્યંત વિરલ છે. આપણી કલ્પના અને સૂઝ ટેકનોલોજીનાં ક્ષેત્ર જેટલાં પ્રવર્તે છે તેટેલાં માનવ-વ્યવહારો અંગે પ્રવર્તતાં નથી.