વૈદિક સમયમાં દરેક વર્ણનાં લોકોને ગુરૂકુળમાં ભણવા મોકલાતા તે સમયે ગુરૂ બાળકની આંખમાં આંખ પરોવીને ધ્યાન કરતા અને બાળકની લાક્ષણિકતા પારખીને તેને તે વર્ણનું શિક્ષણ મળતું. આ રીતે ભણેલા બાળકનું ગોત્ર પણ તેના ગુરૂનું ગોત્ર જ ગણાતું. આ વિધિને ઉપનયન સંસ્કાર કહેવામાં આવે છે, જેમાં માં ગાયત્રીને માતા અને ગુરૂને પિતા માનવામાં આવે છે.