જગત અને એમાં પાંગરતા જીવનનું પરમ સત્ય આધ્યાત્મિક સત્તા કે બ્રહ્મ છે અને જગત એ સત્યનો જ આવિર્ભાવ હોવાને કારણે તથા એની અંદર જ સમાયું હોવાના કારણે એનાથી અભિન્ન છે એમ દર્શાવીને આધ્યાત્મિક અદ્વૈત્ની પ્રસ્થાપના થઈ એ દર્શનના ક્ષેત્રની પ્રગતિનું અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સોપાન છે, જેને મનુષ્યની સર્વોચ્ચ અભીપ્સાની પૂર્તિનાં દ્વાર ખોલી આપ્યાં. પરંતુ આ અધ્યાત્મવાદે પારલૌકિક અભિગમ અપનાવ્યો એ કારણે આ પ્રગતિ અધવચ્ચે અટકી ગઈ હતી, અથવા એમ કહો કે અટવાઈ ગઈ હતી. વાસ્તવમાં બ્રહ્મ એ પરમ તત્વ હોય અને એનાથી પર કે ભિન્ન કોઈ તત્વ ન હોય તો આ સૃષ્ટિ એ બ્રહ્મમાંથી પ્રાદુર્ભૂત એનો આવિર્ભાવ હોવાનું ફલિત થાય છે. એ સાથે એક એવો સંકેત પણ મળે છે કે આ આવિર્ભાવ સૃષ્ટિ માત્ર અસ્તિત્વમાં આવે એટલા પૂરતો જ સીમિત રહી શકે નહિ. અહીં આ સૃષ્ટિમાં અપ્રૂર્ણતાનો અને અપૂર્ણતામાંથી પૂર્ણતા તરફની ગતિનો જે અનુભવ થાય છે એ દર્શાવે છે કે પરમ સત્તા દેશકાળના માધ્યમ દ્વારા જગત રૂપે પોતાનો ક્રમિક આવિર્ભાવ કરે છે. આ આવિર્ભાવની કોઈ એક અવસ્થાએ પૂર્ણતાની પ્રતીતિ થતી નથી, પરંતુ એના એ અપૂર્ણ સ્વરૂપની ભીતર પૂર્ણતા માટેનો આવેગ સમાયો હોવાની પ્રતીતિ અવશ્ય થાય છે. તેથી આ ઉપક્રમ કોઈ એક તબક્કે અટકતો નથી. એ વણઅટક્યો ચાલુ રહે છે. પરિણામે અહીં ભૂતકાળની અવસ્થાનું વર્તમાનમાં અને વર્તમાનનું ભવિષ્યમાં નિરંતર રૂપાંતર થતું રહે છે. આપણા કવિવર રવિન્દ્રનાથ ઠાકુરે प्रथम प्रभात उदित तव गगने, प्रथम सामरव तव तपोवने -ના ઉદગાનથી જેનું અભિવાદન કર્યું હતું તે પૂર્વાચલમાં પ્રગટેલી ઋષિઓની આ ઉષાના પ્રથમ કિરણ તરીકે જેનો આવિર્ભાવ થયો હતો તે જ છે આ અભિગમ જે શ્રી અરવિંદના દર્શનમાં મધ્યાહને પહોંચતો દેખાય છે. એ સાથે એવી પ્રતીતિ થઈ કે સૃષ્ટિ એક પ્રગતિશીલ હસ્તી છે જે અવસ્થાંતરની પ્રક્રિયા દ્વારા પૂર્ણતા તરફ આગળ વધી રહી છે જે અને આ ઉપક્રમ સૃષ્ટિ ને દિવ્ય જીવનની પ્રસ્થાપનાની દિશામાં દોરી જશે. સૃષ્ટિજીવનની એ અનિવાર્યતા છે. એના આરંભ સાથેજ એની આ નિયતિ એના અસ્તિત્વમાં વણાઈ ગઈ છે. એના આરંભમાં જ એની આ પરિણ્તિનું અભયવચન રહેલું છે.