કૅરિયર જેવો જ બીજો છેતરામણો શબ્દ ડેવલપમેન્ટ છે. આમ તો કોઈપણ વિકાસને આપણે પ્રચલિત અંગ્રેજી ભાષાના આ શબ્દથી ઓળખીએ છીએ. મુંબઈનો બહુ વિકાસ થયો છે આવો શબ્દ જ્યારે હું સાંભળું છું ત્યારે મારા મનમાં વિકાસની વ્યાખ્યા વિશે અવઢવ થવા માંડે છે. છેલ્લાં પચીસ પચાસ વરસમાં વસતિ ચાર ગણી થઈ ગઈ, વેપાર ઉદ્યોગ દશ વીસ ગણો વધ્યો. છૂટાછવાયા વિશાળ બંગલાઓમાં બંગલાના માલિકો અને ભાડૂઆતો પણ કોઈપણ પ્રકારના ડર કે ચિંતા વિના વસતા હતા. હવે આ વિકસિત થયેલા શહેરમાં પાંચ ટકા વસતિ પાસે અપાર સંપત્તિ છે. લાખોની સંખ્યામાં વસતા લોકો પાસે જાજરૂ નથી, ખાવા ધાન નથી. સવારે ઘરની બહાર ગયેલી વ્યક્તિ સાંજે સુરક્ષિત પાછી ફરે ત્યારે જ હાશ થાય એવો ભય સામાન્ય પ્રજામાં ફેલાયેલો છે. અહીં ઉલ્લેખ ભલે મુંબઈનો કર્યો હોય પણ આ પરિસ્થિતિ બધાં જ મહાનગરોને લાગુ પડે છે. સરકારી ચોપડે મોટરોની સંખ્યા, વધેલી વસતિ, નવાં બંધાયેલાં મકાનો, વ્યાપારી ધોરણે થતી લેવડદેવડો, બેંકોના મોટા મોટા આંકડા આ બધાને ડૅવલેપમેન્ટ કહે છે. ડૅવલેપમેન્ટની આ વ્યાખ્યાનો સ્વીકાર કરતાં પહેલાં સમજી લેવું જોઈએ કે જેમ અનાથાશ્રમો, વૃદ્ધાશ્રમો, નિરાધાર સ્ત્રીઓના વનિતા વિશ્રામો આ બધું સમાજમાં ઉપયોગી હોવા છતાં એને વિકાસ ન કહેવાય. શાળાઓની તથા અન્ય શિક્ષણ સંસ્થાઓની સંખ્યા વધી છે, શેરીએ શેરીએ મહાલય જેવાં એરકંડિશન્ડ કોચિંગ ક્લાસો ફાલ્યા કૂલ્યા છે પણ એ શિક્ષણધામો નથી પરંતુ, શિક્ષણ ઈન્ડસ્ટ્રી છે. શિક્ષણના નામે અર્થહીન પાઠ્યપુસ્તકો ગોખાવતી હાટડીઓ છે. અહીં નવી પેઢી કેળવાતી નથી. માત્ર ‘રટ્ટો’ કરીને સર્ટિફિકેટોની લૂંટફાટ કરે છે. આ લૂંટફાટ સહુથી મોટા પ્રમાણમાં તો આ શિક્ષણ સંસ્થાના માલિકો કરતા હોય છે. શિક્ષણના નામે લગભગ ઘણાખરા રાજકારણીઓ પોતાના પરિવારની શાળા કે કૉલેજો ખોલીને ધમધોકાર ‘વિકાસ’ સાધી રહ્યા છે.