અત્યાર સુધી આપણે જે કાંઈ ‘માતૃકા’ તરીકે વર્ણવ્યું એ જ અંતે ‘કૂટબીજ’ તરીકે દર્શાવાયું છે. (આ ‘કૂટબીજ’ તે જ અક્ષર ‘ક્ષ’) જે અક્ષર ‘ક’ (પ્રથમ વ્યંજન) અને અક્ષર ‘સ’ (અંતિમ વ્યંજન) નું જોડાણ છે. વળી આ અક્ષરો એટલે કે ‘ક’ એ અનુત્તરનું તારણ છે,અને ‘સ’ એ વિસર્ગનું તારણ છે. આથી માતૃકાના રહસ્યનું પૂરતૂં ઉદધાટન થયું.