પ્રેમ એક ભીતરની પ્રસન્નતાની લાગણી છે. તે ભાવના અને હૃદયનાં સંવેદનોની આહ્લાદક અભિવ્યક્તિ છે જે અવ્યક્ત હોય તો પણ અંદર એક પ્રકારનો આનંદ છવાયેલો રહે છે. આપણે ત્યાં પ્રેમને કામ અથવા વિષયનાં સંદર્ભમાં જ જોવામાં આવે છે અને ખાસ કરીને સ્ત્રી અને પુરુષના પ્રેમપૂર્ણ મૈત્રીભર્યા સંબંધોને પણ. બહુ નજીક આવવાથી શરીર વચ્ચે આવી જ જાય છે તેથી જ બધી તૃષ્ણા મૃગતૃષ્ણા બની રહે છે. આદર્શ અને વાસ્તવિકતા વચ્ચે કદાચ આ જ પાસું મનમેળ થવા નથી દેતું. આ ટૂંકી વાર્તામાં સ્ત્રીના બે સ્વરૂપ દર્શાવવામાં આવ્યા છે. સ્ત્રીનો પ્રેમ એટલે સમર્પણ એવું સમાજમાં સર્વસ્વીકૃત છે. તન-મનથી અને કદાચ ધનથી પણ પૂરેપૂરું સમપર્ણ. પુરુષ માટે પ્રેમ એટલે ચાહવું. ચાહવું એટલે ઇચ્છવું એવો પણ અર્થ થઇ શકે. સાથ નિભાવવો એવો વણલખ્યા પ્રેમની પૂર્વશરત બની બેસે છે. પ્રેમની સુંદરતાને પુરુષ કે શરીરનાં સૌન્દર્ય સાથે ન સરખાવવો જોઈએ. હિંદુ સંસ્કૃતિને અનુરૂપ જીવનસાથી એટલે જીવનભર સાથ નિભાવે તે. પરંતુ એક બ્યક્તિ બીજી બે કે વધુ વ્યક્તિઓ સાથે જીવનભર સાથ નિભાવી ન શકે એવી ગર્ભિત કે સ્પષ્ટ સમજણ પણ તેમાં આવરી લેવામાં આવી છે. ધ્વનિ અને પૂજા સાથે મનોજનો વ્યવહાર પ્રેમની વ્યાખ્યામાં આવતો નથી…તેથી તે મૃગતૃષ્ણા બની રહે છે. પ્રેમમાં આપવાનું હોય, અપેક્ષા ન હોય. પૂજા અને ધ્વનિની અપેક્ષાઓમાં પૈસો જ છે. મનોજનું પાત્ર પ્રેમનું વિશ્લેષણ કરવા કે સમજવા સમર્થ નથી. તે પોતાનાં વિચારોને અનુરૂપ પાત્ર ઝંખતો નાયક છે. એવી નાયિકા ન મળતાં તેની હતાશા તેને દેવદાસ બનતો અટકાવી જીવનના પથ પર આગળ લઇ જાય છે…પરંતુ એકલો જાને રે…એકલા ચલો… એકલા ચલો… એકલા ચલો, તારી હાક સાંભળીને કોઈ ન આવે તો એકલા ચલો…એવી મનોસ્થિતિમાં પ્રેમ ઠાલો શબ્દ લાગે છે. પૂજાનું પાત્ર પ્રેમને આપઘાત માને છે, તેણે જયારે પહેલાં પ્રેમ કર્યો હતો ત્યારે તેની મનસ્થિતિ એવી ન હતી. ધ્વનિ પ્રેમને વેવલાવેડા માને છે… પ્રેમથી વાસ્તવિકતાનો સામનો થઇ શકતો નથી એ સમજદારીની વાત છે. આખરે પ્રેમ હૃદયની લાગણી છે બુદ્ધિ કે તર્કનો વિષય નથી. પ્રેમમાં સંબંધ અને સંબંધમાં પ્રેમ અલગ બાબત છે. ઈશ્વર, પ્રકૃતિ, દેશ, પશુ-પ્રાણી, રમત-ગમત વગેરે પ્રત્યે ઉત્કટ પ્રેમ વિષે વિચારવાથી પ્રેમની વિશાળતાનો પરિચય થાય છે. પરણ્યા પહેલાં અને પરણ્યા પછીનાં પ્રેમના સમીકરણો સાવ અલગ હોય છે! પણ પ્રેમ ગણિત કે ગણતરી નથી. આધ્યાત્મિકતામાં પ્રેમ છે પણ પ્રેમમાં આધ્યાત્મિકતા હોય તો તેથી બધાનું કલ્યાણ થાય છે, જીવન મંગલ બને છે. પ્રેમનો અર્થ અને અર્થસભર પ્રેમ માટે તો …’તાબે તાઈ હોક…’ અસ્તુ. – હદ.