આ બધા પ્રયોગો કરતી વખતે ગાંધીજીને જડેલું બીજું એક સત્ય તે એ કે આખોય માનવસમાજ, આમથી કે તેમથી બધેથી સરખો જ. તેથી સંઘર્ષ વ્યક્તિ સાથે નહીં પણ પ્રવૃત્તિ સાથે કરવાનો હોય છે. આફ્રિકાના નિગ્રો લોકો માટે માણસાઈના સીધાસાદા હકો નકારનારા ગોરા લોકો અને હાડમાંસના બનેલા આપણા જેવા જ લોકોને અસ્પૃશ્ય કહીને ધુત્કારી મૂકનારા આપણે બધા, આવે વખતે એકસરખા જ અપરાધી છીએ એવું થઈ આવે છે. સ્વાતંત્ર્યનો પ્રશ્ન પહેલાં હલ કરી લઈએ, હરિજનોનું પછીથી જોયું જશે, એવા સગવડિયા અને કહેવાતા વ્યવહારુ તત્વજ્ઞાન માટે અહીં સ્થાન રહેતું નથી. માતાને માંસાહાર નકારવાનું વચન આપ્યા બાદ એમાંથી બુદ્ધિએ સૂચવેલી છટકબારીઓ સ્વીકારવી નહીં એ નિર્ધાર, આપેલો શબ્દ પાળવો જ જોઈએ એવા શાસ્ત્રવચનના આધાર પર દઢપણે ઊભો રહે છે. પ્રયોગો પરત્વે ભળતી જીદ પકડીને ચાલવું વૈજ્ઞાનિકોને પોસાય નહીં. માર્ગ ભૂલભર્યો છે, એ વાત ધ્યાનમાં આવતાં જ પંદર પંદર વર્ષોની તપશ્ચર્યા એળે જાય તોપણ એનો અફસોસ ન કરતાં વૈજ્ઞાનિક સત્ય શોધવાનો પ્રયત્ન પાછો નવેસરથી કરવો પડે છે. હિમાલય જેવડી પોતાની ભૂલ કબૂલવી પડે છે. તુકારામબાપુ ‘રાતદિન અમોને યુદ્ધનું ટાણું’ કહે છે તે આ જ. રામદાસ જેવા સમર્થ હૈયાધારી સંત પણ ‘અટકચાળું મુજ મન વાર્યું ન વળે’ કહીને કોક ભૂખ્યા બાળકની જેમ જ વ્યાકુળ થઈ ઊઠે છે તે આવી આત્મવંચનાની ક્ષણોમાંથી પાર ઊતરવા માટે જ્યારે સામર્થ્ય ઓછું પડતું હોય છે ત્યારે જ. ગાંધીજીના જીવનમાં દૂધ વિશે – બકરીના દૂધ માટે થઈને એમણે કરેલું સમાધાન એમને આમ જીવનભર ખૂંચતું રહ્યું હતું. ધર્મશાસ્ત્રોએ પણ આપદધર્મ માન્યો છે, પણ આપદધર્મ તરીકે કરેલું અશાસ્ત્રોક્ત આચરણ પણ દોષના ડાઘ મૂકતું જાય છે.