પહેલી નજરે હાસ્યાસ્પદ ગણાવાઈ જાય એવી પરિસ્થિતિ વાસ્તવિકતા બને, અને એથી આગળ જઈને તેનું ગૌરવ કરવામાં આવે એનાથી મોટી વક્રતા બીજી શી હોઈ શકે? ભૂતકાળમાં પ્રવેશ કરીને ઈતિહાસને બદલવાની ચેષ્ટા કરવાની વાત આપણે કોઈ વિજ્ઞાનકથામાં વાંચી હશે કે એવી કોઈ ફિલ્મમાં જોઈ હશે. આવી કાલ્પનિક કથાઓમાં વૈજ્ઞાનિક તથ્યોનો આધાર લઈને આખરે રમૂજભરી સ્થિતિ નીપજાવવામાં આવે છે. પણ બત્રાસાહેબ કે તેમની સંસ્થા ‘ન્યાસ’ પૂરેપૂરી ગંભીરતાથી આ કામ કરવા માટે કટિબદ્ધ છે. ઐતિહાસિક ઘટનાઓને પોતાના રંગે રંગવાની ચેષ્ટા સ્વીકૃત નથી, છતાં સમજી શકાય એવી છે. પણ અંગ્રેજી, અરબી કે ઉર્દૂ શબ્દો દૂર કરવા પાછળ નરી સંકુચિતતા સિવાય બીજું કશું નથી. બારમી સદીની વિખ્યાત કન્નડ શિવભક્ત કવયિત્રી અક્કા મહાદેવીની કથા તેમના પછી સોળમી સદીમાં થઈ ગયેલી કૃષ્ણભક્ત કવયિત્રી મીરાબાઈની જેમ અત્યંત જાણીતી છે. તેની સાથે પરાણે લગ્ન કરનાર રાજા કૌશિકે અમુક શરતોનો ભંગ કરતાં મહાદેવીએ ભર દરબારમાં પોતે ધારણ કરેલાં વસ્ત્રો સહિત પતિની તમામ ચીજો ત્યાગીને તેની વિદાય લીધી હતી. આવું ‘નગ્ન સ્ત્રીનું વર્ણન’ ન્યાસના અભિપ્રાય મુજબ ‘સ્ત્રીસ્વાતંત્ર્યના નામે હિન્‍દુત્વ પરનો હુમલો’ છે. ઓગણીસમી સદીનાં મરાઠી નારીવાદી તારાબાઈ શિંદેના ઐતિહાસિક પુસ્તક ‘સ્ત્રી પુરુષ તુલના’નો એક અંશ આઠમા ધોરણમાં એક પ્રકરણ તરીકે છે. પિતૃપ્રધાન સમાજવ્યવસ્થા પર આકરા પ્રહાર કરતા આ પુસ્તકના પ્રકરણમાં વિધવાઓની ‘કમનસીબી’ અને તેમની ‘સામાજિક બહિષ્કાર’ની સ્થિતિનું વર્ણન છે. આ પ્રકરણ સામે પણ ન્યાસને વાંધો છે. નવમા ધોરણના હિન્‍દી પાઠ્યપુસ્તકમાં રામધારીસિંહ ‘દિનકર’ની કવિતા પછી એક સવાલ ‘પ્રેમીની તડપ’ અંગેનો છે. ન્યાસને લાગે છે કે તે ‘બાળકોને ગેરમાર્ગે દોરે છે અને તેમના ચરિત્ર પર અવળી અસર કરે છે.’ વર્ણવ્યવસ્થા અંગેના બારમા ધોરણના ઈતિહાસના એક પ્રકરણમાં લખાયું છે: ‘આ વ્યવસ્થામાં વર્ણ સંભવત: જન્મ થકી નિર્ધારીત થતો હતો. હતો. બ્રાહ્મણોએ લોકોને એમ સમજાવવા પ્રયાસ કર્યો કે તેમની પ્રતિષ્ઠા જન્મઆધારીત છે….મહાભારત જેવા ગ્રંથો થકી આવા માપદંડો અવારનવાર દૃઢ બનતા ગયા.’ આ આખા પ્રકરણને કાઢી નાખવાનું સૂચન ન્યાસ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. સીધીસાદી અને સમજી શકાય એવી વાત છે કે હિન્‍દુ ધર્મ વિશેનાં લખાણોની આ સ્થિતિ હોય તો મુસ્લિમ શાસકોનો કે વિપક્ષી શાસનનો ઉલ્લેખ કરતાં લખાણો બાબતે ન્યાસની ભૂમિકા શી હશે એ સમજવું મુશ્કેલ નથી.