પ્રસંગોપાત્ત વૃદ્ધ, રોગી, મૃત્યુ અને પ્રવ્રજિત આ ચાર નિમિત્તોને જોતાં સિદ્ઘાર્થના માનસ પર બહુ ઊંડી અસર પડી અને તેમણે સંસાર જીવનનો ત્યાગ કર્યો. છ વર્ષ સુધી સત્યપ્રાપ્તિ માટે તેમણે કઠોર તપસ્યા કરી મહાભિનિષ્ક્રમણ એટલે કે ગૃહત્યાગ કર્યા પછી તત્કાલીન સંતપુરુષો અને દાર્શનિકોનો સમાગમ કર્યો. આલાર કાલામ અને ઉક રામપુત્ર નામના બે બ્રાહ્મણ વિદ્વાનો પાસે તેમણે તત્ત્વજ્ઞાનનો અભ્યાસ કર્યો. સત્યની શોધમાં સૌના અનુભવોનો સાથ લીધો, પણ તેમને સંતોષ ન થયો. મનનું સમાધાન ન થયું એટલે તેમણે ઘોર તપ કર્યું. કઠોર અનશનવ્રત લઈ શરીરને જકડી લીધું. પિસ્તળીસમા દિવસે એમને જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું અને નગરશેઠની કન્યા સુજાતાના હાથની ખીર ખાઈને એમણે પારણાં કર્યાં. જીવન અને ધર્મનું સત્ય સ્પષ્ટ થઈ ગયા પછી તેમણે મધ્યમમાર્ગના પ્રચારનો પ્રારંભ કર્યો. તેમની પ્રતિભા, દિવ્ય શકિત, દિવ્ય યક્તિત્વ તથા અપાર કરુણામય વિચારોથી જોતજોતાંમાં હજારો અને લાખો લોકો પ્રભાવિત થયા. અને ચારે તરફ બુદ્ધં શરણં ગચ્છામિનો ઘોષ સર્વત્ર ફરી વળ્યો ગૌતમ બુદ્ધે ધર્મમાં પ્રત્યક્ષ વસ્તુઓ તથા પ્રશ્નોની ઉપેક્ષા કરી નથી, પણ તેના સમાધાન માટે સચોટ પ્રયત્ન કર્યો છે. પરલોક, પરમાત્મા વગેરે અનુભવાતીત વસ્તુઓ માટે એમણે મૌન સેવ્યું છે. વ્યકિત દુઃખી છે એ સત્ય છે. તેના દુઃખને દૂર કરવું એ જ સાધના છે, એ જ ધર્મ છે એમ જણાવી એમણે ચાર આર્ય સત્યોની ઘોષણા કરી છે. સત્ય સમજાયા પછી સિદ્ઘાર્થ – બુદ્ધ ઉરુવેલામાં ઇચ્છાનુસાર વિહાર કરી તેમણે વારાણસી તરફ પ્રયાણ કર્યું. અહીં પંચવર્ગીય ભિક્ષુઓને ઉપદેશ કર્યો. બે ભિક્ષુઓ કોલિત અને સારરપુત્ર તેમના પ્રધાન શિષ્યો બન્યા. આનંદ તેમનો સેવક શિષ્ય હતો. ક્ષેમા અને ઉત્પલવર્ણા તેમની ભિક્ષુણી શિષ્યાઓમાં પ્રધાન ગણાય છે.