શતલજ અને સિંધુ કાંઠે, માનવ, બ્રાહ્મણક, કઠ વગેરે વાયુપ્રદેશના ગણરાજ્યો વચ્ચે આ નવલકથા લખાઈ છે. વિકસતા જતા મગર સામ્રાજ્યમાં નાના ગણરાજ્યો જે રીતે વિલિન થયા તેના ભભકતા ઓર બંધ થતા દીપ કેમ નિર્વાણ પામ્યા એની રોચક વીરતા ભરી ગાથા દીપનિર્વાણમાં જોવા મળે છે. દર્શકે ભારતીય ગણરાજ્યો વિશે સાંભળ્યું હતું. એમનું રાષ્ટ્ર પણ એક ગણ રાજ્ય હતું. એટલે જ દર્શકની ગ્રીક પ્રજાસત્તાક રાજ્યો અને ગણરાજ્યો વચ્ચેનું સામ્ય આકર્ષે છે. એટલે જ દર્શકની ગ્રીક પ્રજાસત્તાક રાજ્યો અને ગણ રાજ્યો વચ્ચેનું સામ્ય, પરદેશી આક્રમણો કરતાં અંગત લોભ, સત્તામદ અને સત્તા સામેનો વિજય, ગણ રાજ્યો વિલોપ પામ્યા. એના નિર્વાણની આ કથામાં આનંદ, સુચરિતા અને સુદત્તના પ્રણય ત્રિકોણમાં લેખકે પૂર્વાધનો કથાતંતુ વણ્યો છે. દ્વિતિય ખંડમાં આનંદ તક્ષશિલા પહોંચે છે. ત્યાં ગ્રીક સત્તા છે. છતાં એ યમનો, મહર્ષિ ઐલ, સરસ્વતી રાજ્ય સચવાઈ રહ્યું છે. આનંદ ભવ્ય છે અને સુદત્ત સુંદર. પુરુષ આથી વધુ સુંદર હોઈ શકે એ પ્રશ્ન બ્રાહ્મણક સેનાની સ્વયં આનંદનો જ છે. જે ભવ્ય છે અને સુંદરનો વિરોધ નથી પણ જે સુંદર છે એ અહીં ભવ્યની સામે જઈ વિનાશ નોતરે છે. નવલકથામાં આ અદ્દભુત રસના અવસરો સહિત ભૂતકાળનાં કાવ્યોનું આખંડ પાન થયું છે. અહીં આગંતુક ન લાગે તે રીતે બલકે કથાપ્રવાહને પોષે તે રીતે અદ્દભુત પ્રસંગોની ગોઠણી લેખક એક અનેરા કસબથી કરે છે. તેમાં ઘણી વાર તેનું માપ મળી આવે છે. નવલકથાના પ્રસંગોની અનુરૂપ ગોઠવણી, અરસપરસ સંકળાતું આલેખન જે સંયમથી આલેખાયેલું છે જે ધનાર્હર છે. આનંદ સુરુચિતાના મુખ્ય પાત્રો બીજા ખંડમાં છેક અંતે જતાં મળે છે. આનંદની માતાની વાત પ્રથમ ખંડમાં આવી એ જ.