મોટા દીકરા દામોદરને વિચાર આવ્યો કે અંગ્રેજોની ગુલામીમાંથી મુક્ત થવું હોય તો બહાદુર થવું જોઈએ. તે ત્રણ-ત્રણ વાર સેનામાં ભરતી થવા ગયો પણ કોઈ ને કોઈ બહાના નીચે તેને ફેલ કર્યો. તે ભરતી ન થઈ શક્યો પણ તે હિંમત ન હાર્યો. તેણે પોતે જ સેના બનાવી. “હિન્દુ ધર્મરક્ષિણી” સભાનું નિર્માણ કર્યું, ત્યારે અને અત્યારે પણ પ્રહાર કરવાની પોચી જગ્યા હિન્દુ ધર્મ હતો. સેંકડો વર્ષોથી ગુલામી ભોગવતી હિન્દુ પ્રજાને એવા એવા ધર્મો મળ્યા હતા જે પ્રજાને વીર નહિ પણ નમાલી બનાવતા હતા. તેમ છતાં ધર્મગુરુઓ પોતાની મહાનતાની બાંગ પોકારતા રહેતા હતા. આમ થવાથી પ્રજા આત્મશ્લાઘી થઈ ગઈ હતી. આત્મશ્લાઘાના મહારોગના કારણે તે વાસ્તવિકતાને સમજતી કે સ્વીકારી શકતી નહિ. તેથી તેના ઉપાયો પણ કરતી નહિ. પલાયનવાદી વેદાન્તીઓ અધ્યાત્મના નામે લોકોને કર્તવ્યવિમુખ કરતા હતા તો બીજી તરફ વેવલી ભક્તિવાળા ભક્તોને શોષણનું કેન્દ્ર અને રમકડાં રમાડતા કરતા હતા. આના કારણે પ્રજા રાજકારણથી વિમુખ, ઉપેક્ષિત થઈ ચૂકી હતી. જેનો લાભ વિદેશી અને વિધર્મી આક્રાન્તાઓને મળતો હતો. તેઓ મનફાવે તેમ જોરજુલમથી રાજશાસન કરતા હતા. પ્રજા માથું ઊંચકતી જ નહોતી. જુલ્મો સહન કરવા તેને પણ ધર્મ અને અધ્યાત્મનું અંગ માની લેવાયું હતું. બધાં દુ:ખોનો જ નિવેડો ભગવાનના અવતાર લીધા પછી જ આવવાનો છે. ત્યાં સુધી બધું ચૂપચાપ સહન કરવાનું છે તેવું શિખવાડવામાં આવતું હતું. બીજી તરફ આ જગત્ મિથ્યા છે અને હું પોતે જ બ્રહ્મ છું. મારે કશું જ કરવાનું નથી. આ તો બધા સ્વપ્નના ખેલ માત્ર છે. તેવી ધારણા દૃઢ કરાવીને લોકોને સર્વોચ્ચ અધ્યાત્મના નામે કાયર—નમાલી—ભાગેડુ—પલાયનવાદી બનાવવામાં આવતી હતી. આવા સમયે મહારાષ્ટ્રમાં—એક નવી જ પરંપરા શરૂ થઈ. સમર્થ સ્વામી રામદાસ અને શિવાજીથી શરૂ થયેલી આ પરંપરા બાળગંગાધર તિલક અને ગોપાળકૃષ્ણ ગોખલે સુધી પહોંચી હતી. ધર્મસંદેશ પ્રજાનું મહત્ત્વપૂર્ણ ઘડતર કરતો હોય છે. હિન્દુ પ્રજા પાસે ધર્મ હતો પણ રાષ્ટ્ર ન હતું. પરલોક હતો પણ આ લોક ન હતો. આ લોકનો ત્યાગ કે ઉપેક્ષા હતી. તેમાં જ ધન્યતા હતી. આવા સંદેશથી પ્રજા રાજવિમુખ બનીને ગુલામ થઈ. પ્રજાને અધ્યાત્મના નામે સુખવિમુખ બનાવવામાં આવી જેથી પ્રજા વિકાસ વિનાની દરિદ્ર થઈ ગઈ. પતનને જ ઉત્થાન માની લેવાયું. આવા સમયે ગોખલે અને તિલક થયા. તેમણે સ્વરાષ્ટ્રનો શંખ વગાડ્યો. જો રાષ્ટ્રના મુખ્ય સંદેશના પડઘા કીર્તનકારો કે કથાકારો સુધી પહોંચે અને તેઓ તેને ઝીલે તો સરળતાથી લોકો સુધી પહોંચી શકે ત્યારે અને આજે પણ કથાઓ—સપ્તાહો પ્રજાઘડતરનું મુખ્ય સ્ટેજ હતું. કથા-કીર્તનકારો માત્ર નાણાં ભેગાં કરનારા થઈ જાય તો કથાકીર્તનના દ્વારા પ્રજાનું ઉત્તમ ઘડતર ન કરી શકે. ઉત્તમ ઘડતર તો નિ:સ્પૃહી કથાકારો જ કરી શકતા હોય છે. જે પોતે પણ રાષ્ટ્રરંગે રંગાયેલા હોય. હરિ ચાફેકર આવા જ રાષ્ટ્રપ્રેમી કીર્તનકાર હતા. મહારાષ્ટ્રના રિવાજ પ્રમાણે આખી રાત ઊભા પગે તેઓ વીર ગાથાઓનું કીર્તન કરતા. હેકડેઠઠ ભક્તો તન્મય થઈને સાંભળતા અને ઘડતર થતું. પિતાના સંસ્કાર પુત્રમાં ઊતર્યા. વળી માતા પણ એવી જ, દરિદ્રતા ભોગવે પણ દીનતા ન બતાવે. શ્રીમંતોની જીહજૂરી કરનારા કથાકારો દરિદ્રતા ન ભોગવી શકે એટલે દીન થઈ જાય. તેમની વાણીમાં વીરતા ન હોય, ખુશામત હોય. તેમનું એક જ સૂત્ર હોય કે “વર મરો કે કન્યા મરો પણ ગોરનું તરભાણું ભરો” હરિ ચાફેકર આવા ન હતા. તેમનાં પત્ની તેમને આવા થવા દે તેવાં ન હતાં.