પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિમાં જીવનના બાહ્ય અને ભૌતિક પાસા ઉપર એકાંતિક એકાગ્રતા થતાં મનુષ્યના આંતરિક આત્મતત્વની ઉપેક્ષા થઈ અને ભૌતિક સંપત્તિમાં જીવન અટવાઈ ગયું. એનાથી વિપરીત ભારતામાં આત્માના રહસ્ય પર આત્યંતિક એકાગ્રતા થઈ તેથી ભૌતિક જીવનની ઉપેક્ષા થતાં એ જીવનની અવનતિ થઈ. આમ બંને સંસ્કૃતિઓમાં માનવજીવનની સમતુલા જળવાઈ નહિ, એ સ્થિતિનાં વિપરીત પરિણામ આવતાં એ બંનેની મર્યાદા પ્રગટ થઈ અને માનવજાતિને ઉજ્જવળ ભાવિ તરફ દોરી જાય એવા સમંવયાત્મક દાર્શનિક અભિગમની આવશ્યકતા પ્રસ્થાપિત થઈ, એટલું જ નહિ, એની સબળ ભૂમિકા પણ રચાઈ. એ ભૂમિકાની સાથે એક એવી પ્રતીતિ સંલગ્ન થઈ કે માનવજીવનનું નિર્માણ એનો વિનાશ થાય કે એ કરમાઈ જાય કે લુપ્ત થઈ જાય એ માટે નહિ, પરંતુ પૂર્ણપણે પ્રફુલ્લિત થવા માટે થયું છે ને એની નિયતિ રિક્તતા કે ઊણપ નહિ પણ પૂર્ણતા અને ઐશ્વર્ય છે, દુ:ખ કે યાતના નહિ પણ આનંદ છે, વિલીનીકરણ કે મૃત્યુ નહિ પણ અમરત્વ છે. આ દર્શન આંતર્બાહ્ય જીવનના સંતુલિત વિકાસની આવશ્યકતાનું પ્રતિપાદન કરે છે. પરિણામે મનુષ્યને માત્ર ભૌતિક પ્રગતિ ને વિકાસ નહિ, પરંતુ સર્વસમાવેશક અને સમતોલ આંતર્બાહ્ય વિકાસ અને પ્રગતિનો પ્રેરણાદાયી મંત્ર પ્રાપ્ત થશે. મનુષ્યનો પુરુષાર્થ એ દિશામાં વળે ત્યારે જ જીવનમાં સ્વસ્થતા આવે છે અને તમામ સમસ્યાઓનો વાસ્તવિક અને સંતોશકારક ઉકેલ શક્ય બને છે. આથી ઉપનિષદના ઋષિઓએ વિદ્યા અને અવિદ્યા, પરમાત્મા અને સૃષ્ટિ ઉભયના જ્ઞાનની એક સાથે ઉપાસના કરવાનું ઈષ્ટ ગણ્યું હતું. એમણે અગ્નિને આંતર્બાહ્ય વૈભવ તરફ દોરી જતા સુપથ ઉપર લઈ જવાની પ્રાર્થના કરી હતી. ઉપરાંત ગુરુઓનાં દીક્ષાંત પ્રવચનમાં સત્ય અને ધર્મના અનુશીલનના આદેશ સાથે સકલ પૃથ્વી સર્વ પ્રકારની સંપત્તિથી પરિપૂર્ણ બનો એ ભાવના સાથે ભૌતિક પદાર્થની અવજ્ઞા થાય નહિ, પ્રજાતંતુ છેદાય નહિ અને ભૌતિક સંપત્તિના ઉપાર્જનમાં પ્રમાદ સેવાય નહિ એની કાળજી લેવાના આદેશનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો. ભારતીય દર્શનના ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષના પરસ્પરાશ્રિત અને સર્વ સમંવયાત્મક આદર્શની સંકલ્પનામાં ઉપનિષદના ઋષિઓની આ દૃષ્ટિ અભિવ્યક્ત થઈ છે.