સ્વામી વિવેકાનંદ, જે એક ખુબ જ અદ્દભુત અને તેજસ્વી સન્યાસી હતાં, તે એક દિવસ કેસરી વસ્ત્રોમાં સજ્જ થઇ શિકાગોમાં લટાર મારી રહ્યા હતાં. વર્ષ હતું ૧૮૯૩નું. તેમનાં વસ્ત્રો કઈક વિચિત્ર લાગતા હતાં. ઔપચારિક વસ્ત્રો પહેરલ એક સ્થાનિક યુગલ સ્વામીની પાછળ જ ચાલી રહ્યાં હતાં, સ્ત્રીએ પોતાનાં પતિને કહ્યું, “મને નથી લાગતું કે આ માણસ કોઈ સદ્દગૃહસ્થ હોય.” તેનું આ વાક્ય સ્વામીના કાને પડ્યું. તેઓ તે યુગલ પાસે ગયા અને કહ્યું, “માફ કરશો પણ મેં તમારી ટીકા તમારી જાણ બહાર સાંભળી લીધી છે. તમારા દેશમાં માણસને સદ્દગૃહસ્થ બનાવવાનું કામ કદાચ એક દરજી કરે છે, જયારે મારા દેશમાં માણસને સદ્દગૃહસ્થ તેનું પોતાનું ચારિત્ર્ય બનાવે છે.” આ પછી શું બન્યું તેની મને ખબર નથી અને અહિં તે વાત અપ્રસ્તુત છે. પણ શું તે સ્ત્રી તેનાં વિચારોથી સાચી હતી? અને સ્વામી શું તેમની પ્રતિક્રિયામાં સાચા હતાં? ખરેખર તો તે બાબત અહિં મહત્વની નથી. પેલી સ્ત્રીને જે લાગ્યું તે તેને વ્યક્ત કર્યુ તે પણ તેને સીધેસીધું વિવેકાનંદને નથી કહ્યું, પોતાનાં પતિને કહ્યું હતું. જો તમને તમારી જાતને તમને ગમે તે રીતે પ્રસ્તુત કરવાનો હક હોય તો પછી બીજા લોકોને પણ તેમનો મત બાંધવાની સ્વતંત્રતા હોવી જોઈએ. પ્રચાર માધ્યમો, સમાજ, જાહેરાતો, ધર્મ આ બધાં જ દેખીતી રીતે કે છુપી રીતે તેમનાં મતોનો મારો તમારા ઉપર ચલાવે છે. તમે બીજા લોકોનાં મતને જેટલું વધું મહત્વ આપો તેટલાં જ તમે તમારા સુખના મૂળ સ્રોત કે જે તમારી અંદર રહેલું છે, તેનાંથી દુર જાઓ છો. વધુમાં એક અપ્રસ્તુત નોંધ: સ્વામી વિવેકાનંદની વાત વર્તમાન ભારત માટે કેટલાં અંશે સાચી છે, તેનાં વિશે હું શંકાશીલ છું, જ્યાં ભ્રષ્ટાચાર એ દરેક સ્તરમાં તેમજ વિભાગમાં કોઈ પણ મહત્વનાં મુદ્દા કરતાં સર્વસ્વીકૃત એક જીવન જીવવાનો રસ્તો બની ગયો છે. કમનસીબે એવું લાગે છે કે જેને પણ તક મળે તે બસ લૂંટવા જ બેઠા છે. એ પછી કોઈ વેપારી હોય કે જે કરચોરી કરવામાં રચ્યો પચ્યો હોય, કે પછી કોઈ કર્મચારી હોય કે જે પોતાના સમયપત્રકમાં સમયની ચોરી કરી રહ્યો હોય, કે પછી કોઈ સરકારી કર્મચારી હોય કે જે ખુલ્લેઆમ લાંચ-રૂશ્વત માંગી રહ્યો હોય. એવાં પ્રામાણિક લોકો કે જે કદાચ પ્રામાણિક કોઈ ભય કે શાસનને લીધે નહિ પરંતુ પોતાની નૈતિકતા અને પસંદગીને લીધે પ્રામાણિક બન્યા હોય તે તો ભાગ્યે જ જોવા મળતા રત્નો જેવાં છે. પ્રામાણિકતાનાં કામદારો તો ઘણાં છે પણ તેનાં સ્વયંસેવકો બહુ ઓછા છે. મારી આ વાતને ભાવનાત્મક રીતે નકારી શકો છો, પરંતુ હકીકત તો સીધી સત્ય સામે જ આંખો ફાડીને તાકી રહી છે – અને તે કોઈ સારી અને સમજુ આંખો માટે કોઈ સુંદર વાત નથી. મેં આ થોડા વિષયાંતરનો આનંદ માણ્યો, ચાલો વળી પાછા મૂળ વિષય પર પાછા ફરીએ: