યમુના નદીના કિનારે વસેલું મથુરા ૩૦૦૦ વર્ષથી પણ વધુ પ્રાચીન મનાય છે. યાદવવંશ પહેલાં અહીં અનેક સૂર્યવંશીય અને ચંદ્રવંશીય રાજાઓએ રાજ્ય કર્યું હતું એની તવારીખ તો ઐતિહાસિક ગ્રંથોમાં છે જ, પણ મથુરાના નરેશ કંસ પછીના સમય વિશે મોટા ભાગના હિન્દુઓ જાણે છે. ક્રૂર કંસને જ્યારે દૈવીવાણીથી ખબર પડી કે તેનો આઠમો ભાણેજ તેનો સંહારક બનશે ત્યારે તેણે તેની બહેન દેવકી અને બનેવી વાસુદેવને કેદખાનામાં પૂરી દીધાં અને તેમના એક પછી એક એમ સાત સંતાનોને મારી નાખ્યાં. આઠમા સંતાન તરીકે નટવરે જન્મ લીધો અને પછી જે કંઈ થયું એના વિશે સૌ વિદિત છે. કૃષ્ણનો જન્મ જેલમાં થયો હોવાને કારણે આપણે એ કેદખાનાની મુલાકાત લેવી જ રહી. હજારો વર્ષો પહેલાં બનાવવામાં આવેલી આ જગ્યા આજે પણ એના અસલ સ્વરૂપમાં સચવાયેલી છે. તમે સિક્યૉરિટી, પોલીસ અને આર્મીના એક પછી એક એમ કેટલાય કોઠા પસાર કર્યા બાદ જ્યારે અહીં પહોંચો છો ત્યારે કંસની વિકૃત માનસિકતાના દ્રષ્ટા બની શકો છો. કાળમીંઢ પથ્થરની દીવાલો પર અથડાવીને મારી નખાયેલાં પેલાં સાત સંતાનોનાં માથાંની નિશાની અહીં કરવામાં આવી છે. અતિક્ષુબ્ધ હૃદયે અહીંથી બહાર નીકળ્યાં પછી પરિસરમાંનું કેશવદેવ મંદિર હૈયું ટાઢું કરે છે. રાધા-કૃષ્ણની સુંદર મૂર્તિ સાથે કૃષ્ણના અન્ય અવતારનાં સ્વરૂપ અહીં રાખવામાં આવ્યાં છે. દ્વારકાધીશ મંદિર મથુરાનું અતિમહkવનું અને પૂજનીય દેવાલય ગણાય છે. હોળી, દિવાળી, જન્માષ્ટમી જેવા તહેવારોમાં તો એની આભા દૈવી હોય છે. શહેરની બહાર આવેલું બિરલા મંદિર ગીતા મંદિર તરીકે પણ જાણીતું છે. ત્યાં તો અચૂક જવું. અહીં ભગવદ્ગીતાના સારને પથ્થરમાં અને પેઇન્ટિંગ સ્વરૂપમાં કંડારવામાં આવ્યા છે. આમ તો મથુરાને મંદિરોની નગરી કહેવામાં અતિશયોક્તિ નથી. દરેક ગલીએ અને ખૂણે કહેવાતાં પ્રાચીન અને પ્રાઇવેટ મંદિરોનો રાફડો છે. છતાંય ગાયત્રી તપોભૂમિ, દુર્વાસા ઋષિ આશ્રમ જોવા જેવાં છે અને જય ગુરુદેવ આશ્રમ (નામ યોગ સાધના મંદિર)માં તો નૉન-વેજ ખાનારાઓને એન્ટ્રી પણ નથી. એ આશ્રમ પણ મસ્ટ ગો. જોકે ગમે ત્યાં જાઓ, સાંજ પડતાં તમારે હાજર થવાનું છે વિશ્રામઘાટે. વાયકા અનુસાર શ્રીકૃષ્ણે કંસનો વધ કરીને અહીં વિશ્રામ કર્યો હતો. જમુનાના તીરે બનાવવામાં આવેલા આ ઘાટની આજુબાજુ અન્ય ૨૪ ઘાટ છે જે પચીસ ર્તીથ તરીકે જાણીતા છે. અહીંથી દર સંધ્યાએ થતી યમુના મહારાણીની આરતી તન-મનને ઝંકૃત કરી દે છે. લીલા પાનના કોડિયામાં પુષ્પ સાથે મૂકેલી દિવેટ ખરીદી તમે વિશ્રામઘાટના પગથિયે બેસી પડો કે નાવમાં બેસી નદીની મધ્યમાં પહોંચી આરતીનો નજારો માણો. બન્ને રીતે આ અનુભવ અકલ્પનીય, અવર્ણનીય અને અવિસ્મરણીય.