“ગાંધીજી આજે જીવતા હોત તો પરિસ્થિતિ જુદી હોત” આવું ઘણાને મોઢે ક્યારેક સાંભળવા મળતું હોય છે. “જો અને તો” પરિબળ માણસમાત્રના જીવનમાં બહુ મોટો ભાગ ભજવતું હોય છે. ૨૦૦૪ની ૨૩ ઓગસ્ટનો “આઉટલૂક” મેગેઝિનનો એક વિશેષાંક હાથમાં આવી ગયો. તેમાં “જો આવું ન થયું હોત તો…”ને કેન્દ્રમાં રાખીને લખાયેલા કેટલાક લેખો છે. તેમાંનાં કેટલાંક રસપ્રદ શીર્ષકો : ગોડસેની ગોળીથી ગાંધી બચી ગયા હોત તો…, સરદાર પટેલ ભારતના પહેલા વડાપ્રધાન બન્યા હોત તો…. આઝાદી મળતાં જ અંગ્રેજી હટાવી દેવાઇ હોત તો…, નેતાજી બોઝ ૧૯૪૭માં પરત આવી ગયા હોત તો…, આઝાદી બાદ ભારતે રશિયન નહિ, પણ અમેરિકન મોડલ અપનાવ્યું હોત તો…, ૧૯૬૨ના યુદ્ધમાં ભારતે ચીનને હરાવી દીધું હોત તો…, અનામત ન હોત તો…, ૧૯૬૬માં તાશ્કંદમાં લાલબહાદુર શાસ્ત્રીનું મોત ન થયું હોત તો…, ૧૯૭૫માં કટોકટી ન લદાઇ હોત તો…, ઇન્દિરા ગાંધી વડા પ્રધાન ન બન્યાં હોત તો…, સંજય ગાંધી વિમાન અકસ્માતમાં માર્યા ગયા ન હોત તો…, ઇન્દિરા ગાંધીની હત્યા ન થઇ હોત તો…, વાજપેયીને બદલે અડવાણી વડાપ્રધાન બન્યા હોત તો…, સંગીતની દુનિયામાં લતા મંગેશકર ન હોત તો…