આપણી ગુજરાતી ભાષાના ઉદ્દભવથી જ આપણે ત્યાં કેટલાક એવા સાહિત્યસર્જકોનો જન્મ થયેલો જેઓ માત્ર કવિ જ નહોતા પણ વાગ્ગેયકાર હતા. કાવ્યના સર્જનની સાથોસાથ તેઓ પોતાની રચનાને સંગીતના માધ્યમ સાથે લોકસમુદાયમાં રજુ કરતા. ગીત અને સંગીત એમને મન અભિન્ન વસ્તુ હતી. આપણા આદિ કવિ મનાતા નરસિંહ મહેતાથી શરૂ કરીને આજ સુધીના લગભગ તમામ સંત અને ભક્ત કવિઓ ભજનિકો હતા. નરસિંહ કરતાલ લઈને અંત્યજોને ત્યાં કીર્તન ગાવા જાય કે મીરાં હોય. એ પરંપરામાં થયેલા સૌ અધ્યાત્મદર્શી લોક-ભજનિકોએ લોકસંગીતમાંથી જ ભક્તિસંગીતનું સર્જન અને સંમાર્જન કર્યું છે. ગામડે ગામડે ભજનમંડળીઓના સ્વરો લહેરાતા હોય‚ રાસમંડળીના તાલે જન સમસ્તના હૈયાં હિલોળા લેતા હોય એવાં દ્રશ્યો આજે વિલૂપ્ત થઈ રહ્યાં છે‚ પરંતુ થોડા સમય પહેલાં ગામડે ગામડે ભજનમંડળીઓ દ્વારા ભજનગાન થતું. આ ભજનગાન સમૂહગાન રૂપે જળવાતું. ધીરે ધીરે એમાં ઘણું પરિવર્તન આવ્યું. અત્યારે તો ભજનને એક વ્યવસાય તરીકે સ્વીકારીને મનોરંજનના માધ્યમ તરીકે ભજન કે ભક્તિસંગીતનો ઉપયોગ કરનારા ધંધાદારી કલાકારો પેદા થવા માંડયા છે‚ ત્યારે આપણા ગુજરાતમાં ભક્તિસંગીત કે લોકસંગીતને પોતાની આગવી પ્રતિભા વડે નવું જ વિશિષ્ટ પરિમાણ બક્ષ્યું હોય અને છતાં ભજનના મૂળ ભાવ‚ શબ્દો‚ સ્વર‚ તાલ‚ રાગ‚ ઢાળ‚ લયની પરંપરાને જાળવી રાખી હોય આવા ભજનિકો-લોકગાયકોને યાદ કરવાનો આ પરિચય લેખમાં ઉપક્રમ છે. આવા લોકગાયકો કે ભજનિકો વિશે કોઈ સળંગ સીલસીલાબંધ ઈતિહાસ કદીયે નહીં સાંપડે. કાળની ગર્તામાં વિલિન થઈ ગયેલા આવા લોકસંસ્કૃતિના કલાધરો પોતાના શબ્દ અને સૂરનો વારસો ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે સોંપતા ગયા છે એ ઉપલબ્ધી પણ નાનીસૂની નથી. આવા લોક ભજનિકો કે ગાયક કલાકારોના જીવન વિશે‚ એમની પ્રકૃતિ કે પ્રવૃત્તિ વિશે પ્રમાણભૂત કહી શકાય તેવી વિગતો નથી મળતી. હા‚ કેટલાક જૂની પેઢીના જાણકારોને એમના વિશે માહિતી હોય ખરી પણ કોઈ ગ્રંથમાં પુસ્તક-પુસ્તિકામાં પત્રિકા-સામયિકોમાં એમના વિશે પરિચયાત્મક રીતે નથી લખાયું‚ અને ક્યાંક લખાયું હશે તો તે આપણી નજરે નથી ચડતું. અહીં તો થોડીક નામાવલિ અને યાદી તથા જે હકીકતો સાંપડી છે તેની આછેરી ઝલક આપવાનો પ્રયાસ છે. જેથી ભવિષ્યના કોઈ સંશોધકો દ્વારા એમના વિશે પ્રમાણભૂત સંશોધનકાર્ય હાથ ધરી શકાય. આકાશવાણીનું રાજકોટ કેન્દ્ર ઈ.સ.૧૯પ૪માં શરૂ થયું અને સૌરાષ્ટ્રની લોકસંસ્કૃતિનો‚ ગુજરાતના લોકસંગીત તથા ભક્તિસંગીતનો એક જુવાળ ઊઠયો. એ પહેલાં ગ્રામોફોન‚ દેશી નાટકો અને જાહેર મેળાઓમાં દેશી ભજનિકો કે લોકગાયકોએ નામના મેળવી હોય એવાં ઘણા ઉદાહરણો મળે છે. જે ભજન ગાનને વ્યવસાય તરીકે સ્વીકારીને જ આગળ વધ્યા હોય. પણ માત્ર નિજાનંદ ખાતર‚ ધર્મ કે ભક્તિસાધના ખાતર ભજનગાનમાં મસ્ત રહેનારા કેટલાયે ઓલિયાઓની યાદ આજે રહી નથી. દાસ સતાર‚ રામ રતન ભાઈઓ‚ પાલુભગત‚ પ્રાંસલાના મકનદાસ બાપુ‚ ચોરવાડના કિસાભગત કોળી‚ બાલાગામ ઘેડના કાળાભગત અને તેમનાં પત્ની (માતાજી)‚ મોહનદાસજી કનેસરાવાળા‚ મેંદરડા તાલુકાના જીંજુડા ગામના કરસનભગત અને મીઠી બહેન‚ ભવનાથ મેળામાં ભજન લલકારનારા સીદી બાદશાહ‚ પરજની ગાયકીમાં જેમનું નામ આજે ખૂબ જ આદરપૂર્વક લેવાય છે તેવા ભાયાવદરના સ્વ.માધવદાસ બાપુ અને ભીખારામ બાપુ‚ સ્વ.દુલાભગત (મુંબઈ)‚ એચ.એમ.વી.ના કુસુમ અને જટાશંકર‚ જેવા ભજનિકો અને વાણીના સર્જકો વિશે એમના જીવન વિશે વધુ વિગતો નથી મળતી. આકાશવાણીમાં જેમના પરંપરિત ભજનસ્વરો જળવાયા છે એવા દેશી ભજનિકોમાં –