આ કપરા કસોટી કાળમાં ઠંડીમાં થથરતાં થથરતાં, પોતાના પર જે વીતી હતી તેનો વિચાર કરતાં બૅરિસ્ટર ગાંધીએ પોતાનો ધર્મ વિચાર્યો : ‘કાં તો મારે મારા હકોને સારુ લડવું અથવા પાછા જવું, નહીં તો જે અપમાનો થાય તે સહન કરવા ને પ્રિટોરિયા પહોંચવું, અને કેસ પૂરો કરીને દેશ જવું. કેસ પડતો મૂકીને ભાગવું એ તો નામર્દી ગણાય. મારા ઉપર દુઃખ પડ્યું તે તો ઉપરચોટિયું દરદ હતું. ઊંડે રહેલા એક મહારોગનું તે લક્ષણ હતું. આ મહારોગ તે રંગદ્વેષ. એ ઊંડો રોગ નાબૂદ કરવાની શક્તિ હોય તો તે શક્તિનો ઉપયોગ કરવો. તેમ કરતાં કરતાં જાત ઉપર દુઃખ પડે તે બધાં સહન કરવાં અને તેનો વિરોધ રંગદ્વેષ દૂર કરવા પૂરતો જ કરવો.’ સાતમી જૂન 1873ની એ કાળમીંઢ રાત્રે આવું વિચારતા ગાંધીને સત્યના પ્રકાશ પુંજે પાવન કરી દીધા. આ બનાવે તેમના જીવનની દિશા બદલી નાખી. આગળ તેમણે રંગદ્વેષ સામે લડત ઉપાડી. તેમાંથી તેમને ‘સત્યાગ્રહ’નું અમોઘ શસ્ત્ર મળ્યું.