ગઈ કાલે મને પુછાયેલો પ્રશ્ન હતો – ગાંધીવિચારના એક અભ્યાસી તરીકે મારી જે સમજણ છે તે પ્રમાણે કહું તો ભગતસિંહને ફાંસીની સજા થઈ તેમાંથી ગાંધીજી તેને બચાવી શક્યા હોત ? હા કે નામાં જવાબ દેવાનો હોય તો કહું કે ના. જો તમારે ગાંધીને સમજવો હોય તો એક વાત કરું. પહેલી વાત તો એ કે માણસે આવીને પહેલવહેલું એમ કીધું કે આપણી માનવજાત હિંસાથી તો લડતી આવી છે, અનાદિકાળથી. પણ કોઈ દિવસ ધાર્યાં પરિણામો મળ્યાં નથી. તો એક નવો પ્રયોગ કરીએ. તેમણે પોતાના જીવનમાં અહિંસાથી લડીલડીને કેટકેટલી સિદ્ધિ મેળવી – વ્યક્તિગત રીતે, સામૂહિક રીતે ! દક્ષિણ આફ્રિકાનો આવડો મોટો સત્યાગ્રહ. કોઈ બીજા રાષ્ટ્રની અંદર. ત્યાં ગુલામના ગુલામ તરીકે ગયેલા માણસો. એની સરકાર સો ટકા મજબૂત. ‘એકેએક હિંદી ખુવાર થઈ જાય તોય તમારી માગણી મંજૂર નહિ કરીએ.’ એમ જેણે કહ્યું હતું તે ત્યાંનો રાજકીય વડો જનરલ સ્મટ્સ. અંગ્રેજી છાપાંઓએ જેને લુચ્ચો, ખંધો, એવાં-એવાં વિશેષણો આપ્યાં છે, તેની સામે ગાંધી પ્રેમથી લડ્યા. એને પોતાનો કરી લીધો. સો ટકા સિદ્ધિ મેળવીને આવ્યા. દક્ષિણ આફ્રિકા જેવી સિદ્ધિ ગાંધીજીને પછી મળી નથી.