ગાંધીજીએ અસ્પૃશ્યતાનિવારણનું કામ કર્યું એ મારી દષ્ટિએ એમનું મોટામાં મોટું કામ છે. બહુ નાનપણથી એમણે આન્તરસૂઝથી જ એક ધર્મ સમજીને આ કામ શરૂ કરી દીધું હતું. પણ જો તમને પોલિટિક્સનો જરાકેય અભ્યાસ હોય તો તમને ખ્યાલ આવે કે એક રાજપુરુષ તરીકે પણ એમનું આ કાર્ય અસાધારણ હતું, અનન્ય હતું – હિન્દુસ્તાનના સ્વરાજ કરતાં પણ મોટું હતું. આમ, અસ્પૃશ્યતાનિવારણ એ માનવતાની દષ્ટિએ ઘણું મહાન કાર્ય છે, પણ રાજકારણની દષ્ટિએ પણ તેનું મૂલ્ય સમજીએ તેટલું ઓછું છે, કેમકે જો આ માણસે આ અસ્પૃશ્યતાનિવારણનું કાર્ય ન કર્યું હોત તો ? તો હિન્દુસ્તાન આજે બે ટુકડા છે તેને બદલે ત્રણ હોત. અચ્યુત પટવર્ધને પુસ્તક લખ્યું છે : ‘હિન્દુનો કોમી ત્રિકોણ.’ હિન્દુસ્તાન, પાકિસ્તાન અને અસ્પૃશ્યોનો એક ત્રીજો દેશ. અસ્પૃશ્યો માટે અલગ મતદાન પણ બ્રિટિશ સરકારે કર્યું હતું, એની સામે ગાંધીજીએ આમરણાંત ઉપવાસ કર્યા હતા ! જ્યારે આંબેડકર અને બીજાઓએ ગાંધીજીને કીધું કે બાપુ ! તમે તો હરિજનો માટે આટલું બધું કરો છો અને તમે જ એ લોકોને બેઠક મળે તેની સામે ઉપવાસ કરો છો ? ત્યારે ગાંધીજીએ જવાબ આપ્યો કે : ‘આ હરિજનો છે તે હિન્દુઓ કરતાં જુદા છે જ નહીં એમ હું સાબિત કરવા માગું છું. હિન્દુઓએ એટલે કે સવર્ણોએ અત્યાર સુધી એમને જે અન્યાય કર્યો છે એનું એ પ્રાયશ્ચિત કરે.’ આ ઉદાર અંતઃકરણની સાથે અભેદ રીતે તીવ્ર બુદ્ધિશક્તિ પણ છે જ. હિન્દુસ્તાનના ત્રણ ટુકડા થતા એમની બુદ્ધિશક્તિએ અટકાવ્યા છે. સમજવાનું માત્ર એટલું જ કે મહાન માણસો એમની તીવ્ર બુદ્ધિમત્તાનો ઉપયોગ ક્યારેય સ્વાર્થ માટે કરતા નથી. તો શુદ્ધ અંતઃકરણથી કરેલું કામ ક્યારે હોશિયારી દેખાઈ જાય અને ક્યારે એ સજ્જનતા દેખાય, એ ભેદરેખા પાડવી એ કાંઈ બહુ સહેલી વાત નથી. પણ યુધિષ્ઠિર એ માત્ર સજ્જન નથી. એ સમ્રાટ એમ ને એમ નહીં બન્યા હોય. એટલે ભીષ્મ અને દ્રોણાચાર્ય પછી એ જે ત્રીજી વ્યક્તિ પાસે જાય છે તે છે શલ્ય.