આરોગ્યની જાળવણી માટેની તબીબી શાખાઓ જેવી કે એલોપથી, આયુર્વેદિક, નેચરોપેથી વગેરે કુલ દોઢસો કરતાં વધુ સ્વાસ્થ્યની જાળવણી માટેની પદ્ધતિઓ છે. કોઈપણ શાખા વ્યાયામથી આરોગ્ય નથી સુધરતું તેમ નથી કહેતું. બલકે આરોગ્યની જાળવણી માટે જે એક સો કરતાં વધુ ઉપાયો છે. જેમાં યોગ્ય આહાર, શુદ્ધ પાણી, હવા, પુરતી નિદ્રા, વ્યસનમુક્તિ, તાણમુક્તિ, કુદરતી જીવનશૈલી વગેરેમાં વ્યાયામનું મહત્વ ઘણું – ઘણું છે. જુદાં જુદા આસનો, ચાલવું, દોડવું, જોગિંગ, તરવું, જુદી-જુદી આઉટડોર અને ઈન્ડોર ગેમ્સ (કેરમ વગેરે નહીં) વગેરે આપણાં શરીરને માફક આવે તેવી કસરતો નિત્ય અને નિયમીત કરવાથી આરોગ્ય સુધરે વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાની વ્યાખ્યા પ્રમાણે મનમાં રોગની ગેરહાજરી એ જ આરોગ્ય નથી. પરંતુ તન-મનનાં સ્વાસ્થય સાથે સમાજમાં સ્વસ્થ રીતે સંતુલન જાળવવું (ફિઝીકલ – મેન્ટલ એન્ડ સોસીયલ વેલબિઈંગ) તે ખરૂ આરોગ્ય છે. આ ઉપરાંત આત્મા કે રૂહની સ્વસ્થતા (સ્પીરિચ્યુલહેલ્થ)નો ઉમેરો પણ કરાયો છે. આમ શરીર અને મનની સાથે સમાજમાં ઉત્સાહ, ઉમંગ અને તરવરાટ સાથે આત્માની મજબુતી સાથેનું જીવન ખરેખરૂ નીરોગી જીવન છે. (૧) ઉંમર વધે છે સાથે જીવનની ગુણવત્તા (ક્વોલીટી) વધે છે. પ્રયોગ દ્વારા અને આધારભૂત સર્વે દ્વારા સાબિત થયું છે કે જે લોકો નિયમિત વ્યાયામ કરે છે તેમનું આયુષ્ય વ્યાયામ ન કનારા કરતા વધુ હોય છે. ઉપરાંત તેઓ સ્ફૂર્તિ અને ચુસ્તી વધારે જોવા મળે છે. (ર) નિયમિત વ્યાયામ કરનારાઓની રોગપર્તિકારક શક્તિ વધવાથી તેઓને સંક્રામક (ચેપી) રોગો થતાં નથી અથવા ખુબ જ ઓછા પ્રમાણમાં થાય છે અને થાય છે તો તે જલદી મટે છે. અને તેની તીવ્રતા જલી ઘટે છે. ચેપી રોગો ઉપરાંત તાજેતરમાં ચોક્કસપણે સાબિ તથયું છે કે કેન્સર (ખાસ કરીને ફેફસાં, મોટું આંતરડું તથા સ્તન)નું પ્રમાણ પણ આવા લોકોમાં ઘણું જ ઓછું જોવા મળે છે. (૩) શારીરિક રોગો ઉપરાંત નિયમિત વ્યાયામ કરનારા લોકોમાં માનસીક રોગોનું પ્રમાણ સારા એવાં પ્રમાણમાં ઓછું જોવા મળે છે. માનસિક તાણ, હતાશા વગેરે અનેક માનસિક રોગોને મટાડવા કે ઘટાડવા માટે નિયમિત વ્યાયામએ દવા છે. જો કે સાથો સાથ ફેમિલી ડોકટરોની સલાહ પ્રમાણે જરૂર પડે તો માનસિક રોગના નિષ્ણાંતને બતાવવું જરૂરી છે. માનસીક રોગને મટાડવા માટે વ્યાય્મ એ એક પૂર ઔષધિ છે. નિષ્ણાંતોના જણાવ્યા પ્રમાણે જો આપના કયારેક બેચેની, ગમગીની અથવા હતાશાની લાગણી થાય તો તુરંત જ ચાલવા નિકળી પડો. બપોરનો ટાઈમ હોય, તડકો હોય કે વરસાદ આવતો હોય તો ઘરમાં ઝડપથી આંટા મારવા માંડો, મોટેભાગે રાહત થઈ જશે. વાતાવતમાં ટેન્શન ઘટાડવાની ગોળીઓ લેવાને બદલે અથવા ટેન્શન ઘટાડવા ધુમ્રપાન, ગુટકા, માવા, દારૂ વગેરેનો આશરો લેવાને બદલે ઉપરોકત સાદો છતાં સચોટ અને આડઅસર વિનાનો ઉપાય જરૂર અજમાવશો. પ્રયોગો દ્વારા સાબિત થયું છે કે વહેલી સવારે સુર્યનેો હુંફાળો તડકો હોય ત્યારે ઝડપથી ચાલતાં ચાલતાં ખૂબ ઉંડા શ્વાસ લેવાથી મનમાં ઉત્સાહ અને ઉમંગ અને તનમાં તાજગી અને સ્ફૂર્તિનો અનુભવ તુરંત થશે. માટે ખરાબ વ્યસનો કે આડઅસરવાળી ગોળીઓ લેવાની બદલે ઉપરનો ઉપાય લાખ દરજજે સારો છે. અલબત્ત ર૦-રપ મીનીટનો ભાંગ જરૂરી આપવો પડે. (૪) વ્યાયામથી સૌથ્‌ વધુ ફાયદો હૃદયને થાય છે. લોહીનું પરિભ્રમણ વધવાથી હૃદય તથા રકતવાહિનીઓ ઉપરાંત ફેફસામાં મજૂબત બને છે. શરીરના દરેક કોષોમાં વધુ પ્રાણવાયું મળે છે. હૃદયરોગ (હાર્ટ-એટેક) ખાસ કરીને કોરોનરી ધમનીના રોગો, લોહીનું ઉંચુ દબાણ વગેરે પ્રાણઘાતક રોગો થવાની સંભાવના ઘણી ઘણી ઘટે છે. અને આ વાધિઓ હોય તો તે ઘટવાથી શક્યતા ઘણી વધે છે. તીવ્ર હૃદયરોગથી થતાં (મેસિવ-હાર્ટએટેક) અચાનક મૃત્યુ (સડન ડેથ)નું પ્રમાણ ઘણું ઘટે છે. લોકોને એકવાર હૃદયરોગનો હુમલો આવી ગયો હોય તેઓ જો સલાહ પ્રમાણે વ્યાયામ કરે તો તેઓને ફરી હુમલો આવવાની શક્યતા ઘટે છે અથવા હુમલાની તીવ્રતા ઘટે છે. વ્યાયામથી હૃદયને થતાં ફાયદાઓ ઘણાં ઘણાં છે જે અત્રે ખૂબ જ ટૂંકમાં વર્ણવ્યા છે.