સ્વરાજને પચાસ વરસ થયાં તે નિમિત્તેનો એ પરિસંવાદ હતો; અને મેં થોડીક નવલકથાઓ આસપાસ મારી માંડણી કરી હતી. જો કે હતો તો એ બીટન ટ્રેક, કંઈ ‘દર્શક’ ચર્ચ્યો. આપણો નવો નાયક, નવીનચંદ્ર (સરસ્વતીચંદ્ર) લોકકલ્યાણકામી જરૂર હશે; પણ છે તો એલિટ. સાંસ્થાનિક ભદ્રલોક. પછી મુનશી આવ્યા અને રાષ્ટ્ર-રાજ્યની રાજવટની રંગ વાતો લઈ આવ્યા. અમૂર્ત એવું આ રાષ્ટ્ર, એનો વિકસતો મધ્યમવર્ગ ર.વ. દેસાઈ સરખે હુંફાઈ પન્નાલાલ વાટે ઈશાનિયા મલકની કથારૂપે ‘લોક’ તરીકે ઊતરી આવ્યો. આ લોક અને પેલો એલિટ. બેઉ વચ્ચેની સાર્થક સંબંધશોધની કથા ‘દર્શક’ લઈ આવ્યા, ‘ઝેર તો પીધાં છે જાણી જાણી’. વ્યાપક સમાજની, સમગ્ર સમાજની આપણી આ સહૃદય સર્જનખોજ તે પછીનાં વરસોમાં રઘુવીરની ત્રયીમાં ને જોસેફ મેકવાનની ‘આંગળિયાત’થી માંડી દલપત ચૌહાણના ‘મલક’ લગી અને એમ વિકસતી આવી છે. બળવંત નાયકની મેં હમણાં ઉલ્લેખેલી ડાયસ્પોરી દાસ્તાઁને હું આ સંદર્ભમાં જોવી પસંદ કરુ. ગુણવંતરાય આચાર્યની ઘાટીએ આફ્રિકાને હાલારનું પરુ તો કહી શકીએ; પણ દુનિયા તો એ આગળ ચાલી.