ઇસવીસન ૧૮૬૩ થી ૧૮૭૫ સુધી સ્વામીજી દેશમાં ભ્રમણ કરીને પોતાના વિચારોનો પ્રચાર કરતાં રહ્યાં. એમણે વેદોના પ્રચારનું બીડું ઉઠાવ્યું હતું અને આ કામને પૂરું કરવા માટે સંભવત: ૭ થી ૧૦ એપ્રિલ ૧૮૭૫નાં રોજ આર્યસમાજ નામની સંસ્થાની સ્થાપના કરી. શીઘ્ર જ એની શાખાઓ દેશભરમાં ફેલાઈ ગઈ. દેશના સંસ્કૃતિક અને રાષ્ટ્રીય જાગરણમાં આર્યસમાજની બહુ મોટી દેન છે. હિંદુ સમાજને આનાથી નવી ચેતના મળી અને અનેક સંસ્કારગત કુરીતિઓથી છુટકારો મળ્યો. સ્વામીજી એકેશ્વરવાદમાં વિશ્વાસ કરતાં હતાં. એમણે જાતિવાદ અને બાળ-વિવાહ નો વિરોધ કર્યો અને નારી શિક્ષા તથા વિધવા વિવાહને પ્રોત્સાહન આપ્યું. એમનું કહેવું હતું કે કોઈ પણ અહિંદુને હિંદુ ધર્મ શીખવાડી શકાય છે. આનાથી હિન્દુઓનું ધર્મ પરિવર્તન અટકી ગયું !!!!