ઉત્તર : મુદ્રા શબ્દનો પ્રયોગ અને મુદ્રાઓના વૈજ્ઞાનિક કહી શકાય એવા વિસ્તારપૂર્વકના સાધનાવિષયક અભ્યાસક્રમનો સ્વીકાર ખાસ કરીને જ્ઞાન કે ભક્તિના માર્ગમાં નથી કરવામાં આવ્યો પરંતુ યોગના માર્ગમાં યોગસાધનાના અનુભવી આચાર્યો દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે.