રોજની ઘટમાળમાં આવા વિચારો આવ્યા અને ભુલાઈ ગયા. ત્યાં અચાનક ગયા અઠવાડિયે અખબારમાં એક રિપોર્ટ વાંચવામાં આવ્યો કે મરાઠાવાડ વિસ્તારમાં ખેડૂતની વિધવાએ પોતાનું જીવન બદલી નાખ્યું. વાંચીને ખૂબ સારું લાગ્યું, પણ પછી તે ભુલાઈ ગયું ત્યાં વળી અખબારના પાનાં ફેરવતાં અંદરના દસમા પાનામાં છેક નીચે છપાયેલા એક સમાચાર પર નજર પડી કે મહારાષ્ટ્રના ઓસ્માનાબાદ વિસ્તારના એક ગામમાં સ્ત્રીઓએ ગામમાં કોઈ આત્મહત્યા ન કરે તે માટે પ્રયત્નો કર્યા છે. સ્ત્રીઓએ સંગઠિત થઈ પોતે કામ કરીને એક કરોડનું ટર્નઓવર સુધી પહોંચ્યા, પછી તો એ સમાચારો ધ્યાનથી વાંચ્યા. સમજાયું કે જેટલું વાંચતાં સારું લાગે છે એટલું સહેલું કે સરળ તેમના માટે નહીં જ હોય, પણ જે પુરુષો મોટી જમીનના માલિકો હતા તે દેવામાં ડૂબી રહ્યા હતા જ્યારે આ સ્ત્રીઓ જેમની પાસે પોતાના નામે કશું જ નહોતું, તેમણે દેવું દેનારાને દેવામાં ઉતારી દીધા. હવે એ દેવું દેનારાઓ આ સ્ત્રીઓ પાસેથી વ્યાજે પૈસા લે છે. પહેલાં મરાઠવાડાની વાત કરીએ. કલંબ ગામની વિદ્યા મોરેના પતિએ દસ વરસ પહેલાં સતત વરસોથી વાવેતર નિષ્ફળ જતાં, દેવું વધી જવાથી નિરાશ થઈને પોતાની ઝૂંપડી પર કેરોસીન છાંટીને આગ લગાવી દીધી હતી. એ આગમાંથી વિદ્યા મોરેએ પોતાના બે બાળકોને ઝૂંપડામાંથી બહાર ફેંકીને બચાવી લીધા અને પોતે પણ બહાર કૂદી પડી. વિદ્યા આ રીતે મરવા નહોતી માગતી. તે બાળકોને દુનિયા દેખાડવા માગતી હતી. એ અકસ્માતની શારીરિક અને માનસિક ઈજાઓમાંથી બહાર આવી તેણે મહેનત કરીને ભૂખ્યા બાળકોનું પેટ ભરવા માંડ્યું. આજે તેણે પતિનું દેવું ભરી દીધું છે અને બાળકોને શાળામાં ભણવા મોકલે છે. તેણે છેલ્લાં દસ વરસમાં પોતાની નાનકડી જમીનમાં સખત મહેનત મજૂરી કરી. ગામવાળાઓ તેને કહેતાં કે તું તો પુરુષોની જેમ વર્તે છે. ત્યારે એ હસીને જવાબ આપતી કે ના, હું માતાની જેમ વર્તું છું. મારા બાળકોને હું જીવતાં બળી જતાં જોવા નહોતી માગતી. તેમને સારું જીવન આપવા માગુ છું. મારા પતિને ય હું સમજાવતી કે આત્મહત્યા એ કોઈ ઉપાય નથી. દેવું પૂરું કરવા સખત મહેનત કરવાની જરૂર છે, તે છતાં પતિએ તેની વાત સાંભળી નહીં. અભણ વિદ્યાએ પોતાની જાતે ખેતીના પાઠ ભણ્યા. ૫૦૦ રૂપિયા માતા પાસેથી ઉધાર લઈ થોડા બી ખરીદી તેણે શાકભાજી ઉગાડવાનું શરૂ કર્યું. તેની પાસે ખાતર કે જંતુનાશક ખરીદવાના પૈસા તો હતાં જ નહીં, એટલે તેણે દેશી પદ્ધતિએ શાકભાજી ઉગાડ્યા તેમાંથી તેનું ઘરમાં ખાવાનું મળી રહેતું અને વધે તે વેચવા માંડ્યું. ધીમે ધીમે તેની ઓર્ગેનિક શાકભાજીની ડિમાન્ડ વધી અને આજે તે બાળકોને સારું ભોજન અને શિક્ષણ આપી શકે તેટલું કમાઈ લે છે. ખેરડાં ગામમાં ધોંડાબાઈ અને મનીષા જાધવના પતિઓએ પણ ૧૯૯૯માં આત્મહત્યા કરી હતી. એટલું જ નહીં ત્યારબાદ તેમના સાસરીયાઓએ તેમને ઘરમાંથી કાઢી મૂકી. ધોંડીબાઈને એક દીકરી અને મનીષાને બે દીકરીઓ હતી જ્યારે તેમને ઘરમાંથી કાઢી મુકાઈ. બન્નેએ મહેનત કરીને દીકરીઓને ઉછેરવાનું શરૂ કર્યું. આંગણવાડીમાં કામ કરવાનું, ઘેટાં બકરીઓ ઉછેરવાની. ધોંડીએ સિવણકામ કર્યું ને દીકરીને ભણાવી આજે તે સાયન્સમાં અભ્યાસ કરી રહી છે. તો મનીષાએ મહેનત કરી અડધો એકર જમીન લઈને તેના પર ખેતી કરીને દીકરીઓને ઉછેરી. આ બધાંનો એક અનુભવ રહ્યો જ છે કે જ્યારે સ્ત્રીઓ પોતાની મહેનત કરીને આગળ આવે છે તો સમાજ સહજતાંથી સ્વીકારી શકતો નથી, પણ તેમના બાળકો માટે તો આ માતાઓ હીરો છે. તેઓ ભણીગણીને પોતાની માતાનું સપનું પૂરું કરવા માગે છે.