હેમચન્દ્રાચાર્ય એક પ્રખર પંડીત. પણ લોકવૅણનાય પારખુ ! વ્યાકરણ જેવા વીષયમાં દુહાઓ આપે !! પોતે વીરક્ત અને અહીંસાધારી સાધુ છતાં પ્રેમશૌર્યના દુહાઓ લોકસાહીત્યમાંથી વીણી વીણીને સમાજને બતાવે ! પોતે જૈનાચાર્ય છતાં શીવસ્તોત્ર રચે ! હજી એક વધુ આશ્ચર્ય : વીતરાગીઓનાં ચરીત્રો આપતાં આપતાં, તત્કાલીન લગ્ન-રીવાજો ને લગ્નગીતો-ફટાણાં ચખાડે ! એમના ‘ત્રીશષ્ઠી-શલાકા-પુરુષ-ચરીત્ર’ નામે ત્રેસઠ વીતરાગોના મહાભારત જેવા મહાચરીત્રગ્રંથના એક પ્રખર અભ્યાસી, વડોદરાના ‘ઓરીએન્ટલ ઈન્સ્ટીટ્યુટ’ના ભુતપુર્વ નીયામક પ્રો. જયન્ત પ્રે. ઠાકરે આ બાબતે ધ્યાન દોર્યું છે. એમને મતે ‘ત્રીષ્ટી…’ એ હેમાચાર્યની શ્રેષ્ઠ કૃતી. ( જુઓ ‘હેમચન્દ્રાચાર્ય’, પરીષદ પ્રકાશન, 1989; પૃ.41. ) એ કૃતીમાં તત્કાલીન સમાજનાં ઘણાં ચીત્રો, વર્ણનો, પ્રસંગો વ. છે. એમાં લગ્નવર્ણન-સંદર્ભે કેટલાંક ફટાણાં છે. મુળતો ત્યારની જુની ગુજરાતીમાં જ હશે, તે અહીં સંસ્કૃત પદ્યરુપે અપાયાં છે. એવા ચાર સંસ્કૃત શ્લોકો જે ઠાકર સાહેબે આપ્યા છે તે (એમના ઋણ સાથે )અહીં ઉતારું છું. એ ચારેય શ્લોકની છેલ્લી પંક્તી એકસમાન છે તેની નોંધ લેવી. મુળમાં એ ધ્રુવપંક્તી હશે. અહીં એ ધ્રુવપંક્તીમાં અણવરની ઠેકડી છે, કે તું ‘લ્યા, જાણે ખાલી ડોજરે-ભુખ્યે પેટે-આવ્યો હો એમ તારું મન તો ( સંસ્કૃત સુભાષીતમાં આવે છે ને ‘ઈતરે જના:’ એમ ) ભોજનમાં જ લાગેલું છે !