આમ તો આઝાદી મેળવવામાં સૌ લોકોએ ભાગ લીધો હતો પરંતુ આ હકીકતથી ઇન્કાર કરી શકાય તેમ નથી કે મુસલમાનોએ જ ભારતને આઝાદ કરાવવા માટે પ્રયત્નો શરૃ કર્યા હતા, અને તેના માટે ભારે યાત્નાઓ સહન કરી ખતરનાક સજાઓ બરદાસ્ત કરી, જાતજાતની મુસીબતો વેઠી, તકલીફોનો સામનો કર્યો અને અજમાયશોમાં ઘેરાયા, છતાં તેઓ માત્ર આઝાદીની લડતમાં લાગેલા રહ્યા એટલું જ નહીં બલ્કે બીજાઓને પણ આના માટે જાગૃત કરતા રહ્યા.