બીજી એક બાબત સમજવા જેવી છે કે જેમ જેમ ઉત્તર દિશામાં આગળ વધીએ તેમ તેમ એવાં મંદિરો જોવા મળે છે, જે પૂજા ને ઉપાસના માટે બાંધવામાં આવેલાં હોય. દક્ષિણ દિશાનાં મંદિરોમાં પૂજા અને ઉપાસનાવાળાં પરિબળો તો હોય છે, પણ એની સાથે એ મંદિરો વૈજ્ઞાનિક રીતે બનેલાં જણાય છે. જેમાં સ્નાન, પૂજા, અભિવ્યક્તિ કલા, પ્રદક્ષિણા, વિશ્રામ વગેરે માટે ખાસ જગ્યાઓ હોય છે. શિવાલય અને અન્ય મંદિરોમાં વ્યવસ્થાગત ભિન્નતા હોય છે. શિવાલયમાં જળાધારીનું પાણી બહાર કાઢવાની ગૌમુખી કે કલ્યાણી કે ગંગાધારા જેવી જગ્યા હોય છે, જેમાંથી શિવલિંગ પરનું પાણી જળાધારીમાંથી ટપકતું હોય છે. શિવાલયની પ્રદક્ષિણા અન્ય મંદિરોની પ્રદક્ષિણામાં ફરક હોય છે.