એક પ્રાચીન સંસ્કૃત દાર્શનિક કહે છે : માત્ર આત્મા જ વ્યક્તિ છે, કારણ કે તે અનંત છે. તે અનંતના ભાગલા પડી શકે નહીં, અનંતના ટુકડા પાડી શકાય નહીં. હંમેશને માટે તે એક જ અખંડ એકમ છે, અને આ જ સાચી વ્યક્તિ છે, સાચો માનવ છે. દેખાતો માનવ તો આ ઈન્દ્રિયાતીત વ્યક્તિને પ્રગટ કરવાનો પ્રયત્ન માત્ર છે; વિકાસ આત્મામાં થતો નથી. આ જે પરિવર્તનો ચાલી રહ્યાં છે – દુષ્ટ સારો થાય છે, પશુ માનવ બને છે, આ માનવ પરિવર્તનોને તમે ગમે તે રીતે ગણો પણ – તે બધાં આત્મામાં થતાં નથી. તે પરિવર્તનો પ્રકૃતિનો વિકાસ છે, અને આત્માની અભિવ્યક્તિઓ છે. ધારો કે સામે એક પડદો છે, કે જે તમને મારી નજરેથી સંતાડી રાખે છે. પડદામાં એક નાનું કાણું છે, કે જેમાંથી હું સામેના થોડાએક ચહેરાઓ જોઈ શકું છું. ધારો કે તે છિદ્ર મોટું ને મોટું થતું જાય છે. જેમ જેમ તે છિદ્ર મોટું થાય છે, તેમ તેમ વધારે ને વધારે દશ્ય મને જોવા મળે છે; અને છેવટે આખો પડદો અદશ્ય થઈ જતાં હું તમારી સૌની સમક્ષ ઊભો હોઉં છું. આ કિસ્સામાં તમે તો જરાપણ બદલાયા નથી; માત્ર છિદ્ર જ ધીમે ધીમે મોટું થતું ગયું, અને તમે ધીમે ધીમે વધારે દેખાવા લાગ્યા છો. આત્માની બાબતમાં પણ એમ જ છે. પૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરવાની રહેતી નથી; તમે પહેલેથી જ પૂર્ણ અને મુક્ત છો. ધર્મ અને ઈશ્વર વિશેના તથા પરલોકની શોધ વિશેના આ બધા વિચારો શું છે ? માણસ ઈશ્વરને શા માટે શોધે છે ? દરેક પ્રજામાં અને સમાજની દરેક સ્થિતિમાં માણસ ક્યાંક પણ પૂર્ણ આદર્શને માનવમાં કે ઈશ્વરમાં કે બીજે ક્યાંક શા માટે શોધે છે ? તેનું કારણ એ છે કે તે વિચાર તમારી અંદર જ પડેલો છે. ધબકારા તમારા જ હૃદયના થતા હતા પણ તમે તે જાણતા ન હતા, અને ભૂલથી તેને બહારની કંઈક વસ્તુ માનતા હતા. તમારી પોતાની અંદર રહેલો ઈશ્વર જ તેને શોધવા માટે, તેને પ્રગટ કરવા માટે, તમને પ્રેરણા આપી રહ્યો છે. મંદિરોમાં તથા દેવળોમાં, પૃથ્વી ઉપર અને સ્વર્ગમાં, ચારે બાજુ ખૂબ શોધ કરી કરીને છેવટે જ્યાંથી તમે શરૂઆત કરી હતી ત્યાં વર્તુળ પૂરું કરીને તમે પાછા તમારા આત્મા તરફ આવો છો; અને જુઓ છો કે જે ઈશ્વરને તમે આખા જગતમાં શોધતા હતા, જેને માટે દેવળો અને મંદિરોમાં પ્રાર્થના કરતા હતા અને રડતા હતા, જેને તમે વાદળોમાં છુપાયેલાં અતિ ગૂઢ રહસ્યોમાંનું એક રહસ્ય સમજતા હતા, તે ઈશ્વર નજીકમાં નજીક છે, તમારો પોતાનો આત્મા જ છે, તમારું જીવન, શરીર અને આત્માનું સાચું સ્વરૂપ છે. તે જ તમારો પોતાનો સ્વભાવ છે. તેના ઉપર જ ભાર મૂકો; તેને જ પ્રગટ કરો. પવિત્ર થવાનું નથી; પવિત્ર તો તમે છો જ. તમારે પૂર્ણ થવાનું નથી; પૂર્ણ તો તમે છો જ. પ્રકૃતિ જગતથી પર તત્વને છુપાવી રાખનાર પડદા જેવી છે. જે દરેક સારો વિચાર કે સારું વર્તન કરો, તે જાણે કે માત્ર આ પડદાને ચીરી નાંખવાનું કાર્ય છે; અને પવિત્રતા, અનંતતા, પાછળ રહેલો ઈશ્વર, પોતાને વધારે પ્રગટ કરે છે.