(૪૯) આ પ્રાણ, એક ઘણો મોટો વહીવટદાર, અને આ નાનકડા રાજ્યનો રક્ષક છે. રાજ્યને એ ભોજન પહોંચાડે છે, ને એમને પગાર પણ વહેંચે છે, જાગ્રત કે નિદ્રા, સર્વ અવસ્થોમાં, છેક મૃત્યુ સુધી, એ રાજ્યના સર્વ પ્રજા-જનોને આજીવિકા તથા પુરસ્કાર (પગાર) પહોંચાડતો, તથા નાક, મોં તથા સોમકૂપો દ્વારા શ્વાસ લેતો રહે છે. પરંતુ, જ્યારે એ જ્ઞાનેન્દ્રિયો (નિદ્રાકાળે) નકામી થઈ જાય, ત્યારે પ્રધાનમંડળના સભાસદો પૂર્વવત્ કામ કરતા રહે છે, અને ઉપર કહેલાં વિચિત્ર દ્રષ્યો તથા અનુભવોને, સ્મરણશક્તિ કચેરી દ્વારા, મહાઅમાત્ય અહંકાર આગળ હાજર કરે છે, એટલું જ નહિ, પણ ધરતી તથા આકાશ તેમ જ તેમનામાંયે જે કંઈ છે તે બધું, એની સામે ધરી દે છે. એ સ્વપ્ન-રાજ્ય છે. પરંતુ, જ્યારે પ્રધાનમંડળના સભાસદો પણ થાકી જાય છે, ત્યારે, એ બધા, જ્ઞાનેંન્દ્રિયો અને કર્મેન્દ્રિયોની જેમ જ, હ્રદયકમળના ઢાંકણમાં નિષ્ક્રિય બનીને, શાન્ત થઈ જાય છે. અને રાજકુમાર પોતે, પોતાના પિતા વિશ્વસમ્રાટ (આત્મા) કે જ હ્રદયાકાશરૂપી સિંહાસન ઉપર વિરાજે છે, એની ગોદમાં લપાઈ જઈને તેની સાથે એકતા સાધી લે છે. (એ સુષુપ્તિ છે.)