માનવ ઉત્ક્રાંતિની, અથવા એમ કહો કે સૃષ્ટિની ઉત્ક્રાંતિની એક વિશેષતા એ છે કે એમાં ઊર્ધ્વ દિશાની અભિમુખતા તો છે પણ એની પ્રક્રિયા સીધેસીધી ઊર્ધ્વ દિશામાં નહિ જતાં, સમાંતર સ્તરે વિવિધ શક્યતાઓના અનુભવની સ્મૃદ્ધિ સંપાદિત કરીને, પ્રાચીન પરિભાષાની ચોર્યાસી લાખ યોનિનો અનુભવ મેળવીને ચક્રાકાર ગતિએ ઊર્ધ્વ દિશા તરફ વળે છે. એ દરમિયાન જીવન એની પ્રત્યેક અવસ્થામાં સમસ્યાઓથી ઘેરાયેલું હોવાની પ્રતીતિ થાય છે, છતાં સપાટી પરના અનુભવથી વિપરીત કોઈ અગમ્ય રીતે એ સમસ્યાઓથી ઉપર ઊઠી આગળ ને આગળ વધતું રહે છે. આથી ઉત્ક્રાંતિના જ નહિ પરંતુ સકલ અસ્તિત્વના, આ સમગ્ર સૃષ્ટિના રહસ્યને, એના સત્યને પામવા માટે સપાટીની નીચે અસ્તિત્વના અંતરિયાળમાં અવગાહન કરવાનું રહે છે અથવા એમ કહો કે સૃષ્ટિના હૃદયમાં ડોકિયું કરવાનું રહે છે. માનવ જીવનનું તેમ જ એને ભવિષ્ય તરફ દોરી જતા આદર્શોનું નિયમન અને સંચાલન થાય છે. અને મનુષ્યને આ સકલ ગતિવિધિનું એના પ્રેરક બળનું, આ સૃષ્ટિ જેમાંથી આવિર્ભાવ પામે છે તે સત્યનું જ્ઞાન પણ એની સાથેના તાદાત્મ્ય દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે. આધુનિક યુગનું પ્રસ્થાન માનવજાતિને આ સત્યના જ્ઞાન દ્વ્રારા પાર્થિવ જીવનના દિવ્ય જીવનમાં રૂપાંતરની દિશામાં દોરી જાય તેમાં માનવજીવનની સાર્થકતા અને પરિતૃપ્તિ રહેલી છે અને એ જ ઉત્ક્રાંતિક્રમનું વાસ્તવિક અને અંતિમ લક્ષ્ય હોવાની પ્રતીતિ થાય છે. જીવનની તમામ ગતિવિધિના અધ્યાત્મીકરણનો આરંભ આ લક્ષ્ય તરફની ગતિનું પ્રથમ પગથિયું છે.