જેને ન તો નવલિકા કહી શકાય ન નવલકથ, એવા મેઘાણીના એક વિલક્ષણ પુસ્તકને પણ અહીં જ સંભારી લઇએ. ‘માણસાઇના દીવા’ (1945)માં નવલકથાનો રસ છે, પણ તેની કાલ્પનિક સૃષ્ટિ નથી. ગાંધીવાદી લોકસેવક રવિશંકર મહારાજે પોતાના અનુભવો મેઘાણીને કહ્યા તે અહીં મેઘાણીએ શબ્દબધ્ધ કર્યા છે. પણ મેઘાણીની ભૂમિકા માત્ર વૃત્તાંતનિવેદક (રિપોર્ટર) ની નથી. પ્રસંગોને શક્ય તેટલું દસ્તાવેજી રૂપ આપવાનો અહીં મેઘાણીનો પ્રયત્ન છે છતાં તેમનામાં રહેલી સર્જકતા પોતાનો પ્રભાવ પાડ્યા વગર રહેતી નથી. ગુજરાતની ગુનેગાર ગણાતી કેટલીક જાતિઓનાં શૌર્ય, પરાક્રમ, ખુમારી, ખાનદાની અને વિપરીત સંજોગો વચ્ચે પણ ઝળકતી માણસાઇ—આ બધાંના ચિત્રની સાથોસાથ આખા પુસ્તકમાંથી રવિશંકર મહારાજનું એક સાચકલું ચિત્ર ઊભું થાય છે.