પછી આપણાં શાસ્ત્રોમાંની ઊંચામાં ઊંચી કલ્પના આવે છે. અનંત બે ન હોઈ શકે. જો આત્મા અનંત હોય, તો આત્મા માત્ર એક જ હોઈ શકે, અને આત્મા ભિન્ન ભિન્ન છે એ બધા વિચારો – જેવા કે, તમારે એક આત્મા છે, મારે બીજો છે, વગેરે વગેરે – સાચા નથી. તેથી સાચો માનવ તો એક અને અનંત છે, સર્વવ્યાપી ચૈતન્ય છે; અને માણસ તરીકે જે દેખાય છે, તે સાચા માનવનું માત્ર એક મર્યાદિત સ્વરૂપ છે. આ દષ્ટિએ પુરાણો સાચું કહે છે કે દેખાતો માણસ ભલે ગમે તેટલો મહાન લાગે, તો પણ તે ઈન્દ્રિયોથી પર સાચા માનવનું એક ઝાંખું પ્રતિબિંબ માત્ર છે. તેથી સાચો માનવ એટલે કે શુદ્ધ ચૈતન્ય, કાર્યકારણથી પર હોઈને દેશ અને કાળથી બદ્ધ નથી, તેથી તે અવશ્ય મુક્ત હોવો જોઈએ. તે કદી બદ્ધ હતો નહીં, તેમ જ થઈ શકે નહીં. તેનું પ્રતિબિંબ, દેખાતો માનવ, દેશકાળ અને નિમિત્તથી મર્યાદિત છે, અને તેથી બદ્ધ છે. અથવા અમારા કેટલાક દાર્શનિકોની ભાષામાં બોલીએ તો બંધનમાં હોય તેમ દેખાય છે, પણ ખરી રીતે તેમ નથી. આ સર્વવ્યાપીપણું, આ દિવ્ય સ્વભાવ, આ અનંતતા આપણા આત્માનું ખરું સ્વરૂપ છે. દરેક આત્મા અનંત છે તેથી જીવનમરણનો પ્રશ્ન રહેતો જ નથી. કેટલાંક બાળકોની પરીક્ષા ચાલતી હતી. પરીક્ષકે તેમને કેટલાક અઘરા સવાલો પૂછ્યા. તેમાંનો એક આ પ્રમાણે હતો : ‘પૃથ્વી પડી જતી કેમ નથી ?’ તેને ગુરુત્વાકર્ષણ વિશે જવાબ જોઈતા હતા. ઘણાંખરાં બાળકો તેનો કંઈ પણ જવાબ આપી શક્યા નહીં; કેટલાકે કહ્યું કે ગુરુત્વાકર્ષણ કે એવું કંઈક તેનું કારણ હતું; એક ચાલાક નાની છોકરીએ એક સામો સવાલ પૂછીને તેનો જવાબ આપ્યો : ‘જો તે પડે તો ક્યાં પડે ?’ પ્રશ્ન જ વિચાર વગરનો છે. પૃથ્વી ક્યાં પડે ? પૃથ્વી માટે પડવાનું કે ચડવાનું કશું છે જ નહીં. અનંત અવકાશમાં ઊંચા કે નીચા જેવું કંઈ જ નથી; આ બધું સાપેક્ષ જગતમાં છે. અનંતને માટે જવાનું કે આવવાનું ક્યાં છે ? તે ક્યાંથી આવે અને ક્યાં જાય ?