સાહિત્ય અને ભાષા એ મનોવિજ્ઞાનનું સંયોજન છે. આ સંયોજન દ્વારા સાહિત્યકાર સમાજવ્યવસ્થા, ભૂતકાળમાં બનેલી અને વર્તમાનમાં બનતી ઘટનાઓનું થોડું મહિમામંડિત બયાન કરે છે. સાહિત્યકારની કલ્પના પણ સમયથી પર નથી. કેટલીકવાર સાહિત્યકાર સમાજનું દર્શન થોડી અલગ રીતે કરાવે છે; ઉદાહરણ તરીકે, સોળમી સદીમાં નરસિંહ મહેતાએ ‘વૈષ્ણવજન કોને કહેવાય’ એની વાત કરી છે. થોડું ઊંડું વિચારો તો વૈષ્ણવજનમાં કયા કયા દુર્ગુણો ન હોવા જોઈએ એ વાત કરીને નરસિંહ મહેતાએ એ સમયમાં પ્રવર્તમાન દુર્ગુણોની યાદી આપી છે. અખાભગત અને ભોજાભગતે તો એ સમયના સમાજની કુરૂઢિઓ અને કુરિવાજોને બેટોક શબ્દોમાં વખોડ્યા છે. અહીં આપણે એમના સાહિત્યના થોડા નમૂના જોઈએ.