આ બધા ઉપરથી આપણે  કોઈ પણ જાતની શંકા વિના કહી શકીએ છીએ કે ભારતીય ચિંતનમાં અવિદ્યાં અજ્ઞાન, મીથ્યાતત્વ, વિપર્યય ,કલેશ,કશાય,વગેરેને બંધનનું કારણ માન્યું છે જ્યાં સુધી માણસની આત્મામાં અનાત્મ બુધ્ધી અને અનાત્મમાં આત્મ ભાવના બની રહેશે ત્યાં સુધી ભેદ વિજ્ઞાન દ્વારા સ્વ સ્વરૂપનો યથાર્થ સ્વરૂપે બોધ થાશેજ નહી અને ત્યાં સુધી જીવનમાં બંધનથી મુક્તિ સંભવશે નહી એમ જ્ઞાની માણસો કહી ગયા છે . . જગતના બધાજ મનીશીયો, જ્ઞાનીઓ ,વિચારકો ,તત્વચિંતકો .