સવાલ એ છે કે ટોળાંને નાથવું સહેલું છે? ના, જરાય નહીં! આપણે લોકશાહીને જ ટોળાંશાહી-મોબોક્રસી બનાવી દીધી છે. મતદાનના દિવસે જ્યારે એક મોટું, વિરાટ ટોળું એક સામટું ધસી જઈ કોઈ એક પક્ષની તરફેણમાં મતદાન કરી આવે છે ત્યારે એ ઘટનાને આપણે લોકશાહીનો વિજય ગણીને જયજયકારથી વધાવી લઈએ છીએ. આપણને એ જીતમાં બહુ મોટો વિજય દેખાય છે. જે વિશાળ ટોળું એક અફવાથી ભરમાઈને કોઈની હત્યા કરે છે એ જ વિશાળ ટોળું કોઈકથી ભરમાઈને સાગમટે મતદાન પણ કરી શકે છે એ માનવા આપણે તૈયાર થતા નથી. સવાલ લોકતંત્રનો નથી સવાલ લોકોને જાગૃત કરવાનો છે, સવાલ લોકોને યોગ્ય શિક્ષણ આપવાનો છે, સવાલ એક વ્યક્તિને એટલી મજબૂત બનાવવાનો છે કે જેથી એ મોટા ટોળાં સામે મક્કમતાથી ઊભી રહી શકે. સૌ પ્રથમ તો ટોળું એટલે મતોનો ઢગલો એવી માનસિકતાને દૂર કરવી પડશે.