રામાયણની કેવી સરસ કથા ! પણ દુઃખો તો આરંભથી જ આવતાં રહ્યાં અને છેલ્લે પણ શું ? અન્ત કેવો કરુણ ! ચોવીસ કલાકમાં ચારે ભાઈઓએ સરયૂ નદીમાં સમાધિ લીધી. શું કામ ? તો વાત એવી હતી કે શરતનો ભંગ થયો હતો અને શરત પ્રમાણે લક્ષ્મણને દેહાન્ત દંડની સજા થાય. જો શરત ન પાળે તો દુર્વાસા શાપ આપે કે રામરાજ્યનો નાશ કરીશ. ત્યારે લક્ષ્મણ કહે છે કે રામરાજ્યની સ્થાપના માટે તો આટલી મહેનત કરી, આટલાં વર્ષો ગાળ્યાં, આટલાં દુઃખો સહન કર્યાં. હવે રામરાજ્યનો નાશ ? એ નહિ બને. હું મરીશ, પણ રામરાજ્ય રહેશે. લક્ષ્મણ ગયા, તેમની પાછળ રામ ગયા, તેમની પાછળ ભરત અને શત્રુઘ્ન ગયા. આટલો કરુણ અન્ત શેના માટે ? રામરાજ્યની સ્થાપના માટે. મિત્રો, એ જમાનામાં પણ આપણા જેવા સામાન્ય લોકો હશે. જેમ આપણે આજે ગાંધીજી વિશે બોલીએ છીએ તેમ આ લોકો વિશે પણ બોલતા હશે કે મૂરખ ચારેય ભાઈઓ ! દુર્વાસા કરીકરીને શું કરવાનો હતો ? વગેરે વગેરે… આવું નહિ થયું હોય તેમ માનવાને કારણ નથી પણ દુર્વાસા એટલે બીજું કશું નહીં, તમે જે નિયમ કે તંત્ર ગોઠવ્યું છે તેનો ભંગ જો રાજા જ કરે તો અરાજકતા જ ફેલાય, જેવી આજે આપણા દેશમાં છે તેવી. દુર્વાસાનો શાપ એ કોઈ ચમત્કારની વાત નથી એ સાદો નિયમ જ છે અને રામરાજ્ય એટલે સંપૂર્ણપણે નિયમપાલન, જેને માટે આ ચારેય ભાઈઓએ પ્રાણ આપ્યા. એવો જ કરુણ અન્ત યાદવાસ્થળીને અન્તે કૃષ્ણનો છે. એ માણસે આખી દુનિયાને સુધારવા કેટલું કર્યું અને એના કુટુંબનું શું થયું ? દિનકર જોશી બહુ સારું લખે છે. પણ મિત્રો, હું બહુ જ વેદના સાથે કહું છું કે ‘પ્રકાશનો પડછાયો’ એમની નવલકથા છે તેમાં એમણે હકીકત-દોષો ઉમેરીને ગાંધીજીનું જે વિકૃત ચિત્ર આલેખ્યું છે તેના જેવું પાપ બીજું એકેય નથી, એ અજાણતાં થયું હોય તોપણ.