અમેરિકાનો એક અનુભવ પેન્સિલવેનિયા રાજ્યની યુનિવર્સિટીના સંશોધક ઈવાએ લખ્યો છે. ઓઝોન વાયુની છોડ ઉપર શી અસર થાય છે તે મારા સંશોધનનો વિષય. અમારી લેબોરેટરી એક બિલ્ડિંગમાં હતી. આખા બિલ્ડીંગમાં બીજી ઘણી પ્રયોગશાળાઓ હતી. એક દિવસ મારો એક વિદ્યાર્થી છોડવાને ઓઝોન પાઇ રહ્યો હતો. આ કામ કંટ્રોલ્ડ (controlled) એન્વાયરમેન્ટ ચેમ્બરમાં થતું હતું. અચાનક જ ઓઝોનનું પ્રમાણ 0.15 પીપીએમથી વધીને 50 ppm એટલે કે 330 ગણું થઈ ગયું. વિદ્યાર્થી ગભરાઈ ગયો. એણે ઓઝોન જનરેટર બંધ કર્યું અને ઓક્સિજનની ટાંકીનો વાલ્વ બંધ કર્યો. એને ખબર હતી કે ઓઝોનનું પ્રમાણ એટલું બધું વધી જાય તો છોડવા બળી જાય. ચેમ્બરમાં હવા ચારકોલમાંથી ગળાઈને આવતી હતી અને કલાકમાં અનેકવાર હવા બદલાતી હતી. તેથી ચેમ્બરમાં ઓઝોનનું પ્રમાણ ગણતરીની મિનિટોમાં સામાન્ય થઈ જવું જોઈએ પરંતુ એક કલાક પછી પણ ઓઝોનનું પ્રમાણ 50 ppm જ હતું. ઓઝોનની ગંધથી મારું નાક ટેવાયેલું હોવાથી મેં ચકાસણી કરવાનું નક્કી કર્યું. હું ચેમ્બરમાં ઝડપથી જઈને પાછી આવી. મને ઓઝોન હોવાનું લાગ્યું નહીં. 50 ppm ઓઝોનથી મારા નાકમાં સખત બળતરા થઇ હોત. ૦.6ppm ઓઝોન હોય તો પણ હું ગંધ પારખી શકું છું. અમે મૂંઝાયા. માની લીધું કે એનેલાઇઝર બગડ્યું હશે. તે સમયે અમારી પાસે બીજું એનેલાઇઝર ન હતું. એનેલાઇઝરને રિપેર કરવા ઉત્પાદકને મોકલવાનો નિર્ણય કરી અમે કામ ચાલુ રાખ્યું. 24 કલાક પછી અમારા આશ્ચર્ય વચ્ચે એનેલાઈઝરના રીડીંગ બરાબર દેખાતા હતા. અઠવાડિયા પછી મારો એક વિદ્યાર્થી તદ્દન નવી જ વાત લઈને આવ્યો. એનો એક મિત્ર મારી બાજુની લેબોરેટરીમાં કામ કરતો હતો જે એન્જિનિયરિંગ પ્રયોગશાળા હતી. વાતવાતમાં પેલા મિત્રએ મારા વિદ્યાર્થીને જણાવેલ કે એક અઠવાડિયા અગાઉ 50 cc નુ મેનોમીટર એનાથી અકસ્માતે તૂટી ગયેલું અને તેમાંનો પારો બધે ઢોળાઈ અને ફેલાઈ ગયો હતો. એને સમજાતું નહોતું કે ઢળેલો પારો શી રીતે ભેગો કરવો. 50 cc પારો એટલે કેટલો એ તમને સમજાવું. તમારા ઘરે તાવ માપવા માટેનું થર્મોમીટર હોય એમાં જેટલો પારો હોય તે કરતા સો ગણો વધુ. પાણીની જેમ જ પારાનું પણ સામાન્ય તાપમાને બાષ્પીભવન થાય છે. મેનોમીટરમાં એ પ્રવાહી સ્થિતિમાં હોય અને બાષ્પીભવન થતાં એ વાયુ સ્વરુપમાં ફેરવાય. પારો ફર્શ ઉપર ઢોળાય છે ત્યારે સરફેસ ટેન્શનને કારણે ઝીણા ઝીણા બોલ થઈને એ ફેલાઈ જાય છે અને બાષ્પીભવન શરૂ થાય છે. પારો ન્યૂરોટોક્સિન છે એટલે કે શ્વાસ દ્વારા શરીરમાં જતા ચેતાતંત્ર ઉપર ઝેરી અસર કરે છે. સલામતી વિભાગને મેં જાણ કરી એટલે એ લોકો આવ્યા અને સફાઈ શરૂ કરી. સફાઈ થતી હતી ત્યારે અમારા એનેલાઈઝરમાં ઓઝોન ફરી સક્રિય થયું. મે ઉત્પાદકને ફોન કરીને પૂછ્યું કે પારાને કારણે એનેલાઇઝરની કામગીરી પ્રભાવિત થાય ખરી ? એમણે કહ્યું કે ચોક્કસ અસર થાય. આ ઘટના પછીના ઘણા મહિના સુધી જ્યારે જ્યારે કોઈ મેંનોમીટર તૂટયું હતું તે ભાગમાં સફાઈ કરતો ત્યારે ત્યારે ઓઝોન મોનીટર થોડું સક્રિય થતું. એનો અર્થ એ કે હજુ થોડો-ઘણો પારો પડ્યો હતો. સાવચેતી તરીકે અમે બધાએ અમારા લોહીમાં પારાનું પ્રમાણ જાણવા ટેસ્ટ કરાવ્યો. સદભાગ્યે બધું બરાબર હતું. આ ઘટના શો સંદેશો આપે છે? અકસ્માત થાય તો જવાબદારી પૂર્વક વર્તો. તમે જે કામ કરો છો તેના જોખમ જાણો. છુપાવવાનો પ્રયાસ ક્યારે કરશો નહિ. એમ કરશો તો તમારી જાત, સાથીદારો અને પર્યાવરણને બચાવી શકશો નહીં.