છાપખાનાને પ્રતાપે ૧૯મી સદીમાં પુષ્કળ લખાયું, પુષ્કળ છપાયું, પુષ્કળ વંચાયું, પુસ્તકોમાં, અખબારોમાં, ચોપાનિયાં(સામયિકો)માં. ઘણા બધા લેખકો, અનુવાદકો, સંપાદકો, ‘અધિપતિઓ’, આવ્યા. અને ગયા. પણ આપણે એ બધું સાચવ્યું નહિ. સાચવ્યું નહિ એટલે જાણ્યું નહિ. જાણ્યું નહિ એટલે એનું મહત્ત્વ પ્રમાણ્યું નહિ. તેમાં ય આપણા સાહિત્યનાં વિવેચન અને ઇતિહાસ લખનારાઓએ મોટે ભાગે ૧૯મી સદીનાં પહેલાં પચાસેક વર્ષોમાં જે લખાયું-છપાયું તેના તરફ અછડતી નજર પણ ન કરી. ક્યારેક કરી, તો ઉપહાસ કે ટીકા કરવા માટે. હા, આજે આપણા મનમાં ‘સાહિત્ય’નો જે ખ્યાલ છે, તેમાં બંધબેસતું થાય એવું કદાચ ઝાઝું નથી લખાયું-છપાયું એ વર્ષોમાં. કારણ તેમાં વધારે તો પાઠ્યપુસ્તકો છે, ધર્મ પ્રચારનાં પુસ્તકો અને લખાણો છે, ‘ઉપયોગી’ પુસ્તકો અને લખાણો છે, અનુવાદો છે. વળી, એ બધું લખનારાઓમાં આપણા ‘ઉજળિયાત’ વર્ગના લોકો ઓછા. વધુ તો પારસીઓ, પાદરીઓ, પરદેશીઓ. અને એ બધાંને આપણે પોતીકાં ક્યાં માન્યાં છે? આંગળીથી નખ વેગળા. એટલે, એમનાં નામ-કામના દામ આપણા મનમાં ભાગ્યે જ વસ્યા છે. આ લેખમાળા દ્વારા એક નાચીઝ કોશિશ કરવી છે, આજે અજાણ્યાં કે ઓછાં જાણીતાં બની ગયેલાં ૧૯મી સદીનાં કેટલાંક પુસ્તક, અખબાર, ચોપાનિયાં, તેના લેખકો, એ બધાંને આશરો આપતી કે પોષતી સંસ્થાઓ, વિષે થોડી વાત કરવી છે. કાળચક્રને જરા પાછળ ફેરવીને એકવીસમી સદીમાં રહીને પણ ઓગણીસમી સદીમાં લટાર મારવાની મુરાદ રાખી છે. અલબત્ત, છેવટે તો પ્રયત્ન અમારો, પારખું તમારું.