ઉ.: લગભગ આપ જે કહો છો તે બિલકુલ સાચી વાત છે. બાયોડાઈવર્સિટી (જીવવૈવિધ્ય) જેટલા પ્રમાણમાં ઓછી થાય છે તે જ પ્રમાણમાં ભાષા ઓછી થાય છે, કારણ કે દરેક ભાષામાં બાયોડાઈવર્સીટીનું જ્ઞાન હોય છે. હિમાલયની જેટલી બોલીઓ કે ભાષાઓ છે એ બધીમાં બરફ માટે આશરે 160 શબ્દો છે. એસ્કિમો પાસે 30 શબ્દ છે. બરફ ઉપરથી પડે અને કાદવવાળા પાણીમાં પડતો હોય તો તે માટે અલગ શબ્દ છે. બરફ પડતાં સમયે કદાચ જો આકાશનો રંગ બ્લુ હોય તે માટે કિન્નોર ભાષામાં અલગ શબ્દ છે. ઇકોલોજીનું જ્ઞાન જો કોઈ પાસે હોય તો લગભગ વધુમાં વધુ બોલીઓ પાસે છે, ન કે શાસ્ત્રજ્ઞો પાસે. અને એ જ્ઞાન જ્યારે ભૂંસાતું જાય છે ત્યારે ઇકોલોજીનો પણ વિનાશ થાય છે. આ તો સીધો સંબંધ છે. કોઈ આડકતરો સંબંધ નથી. જે પ્રમાણે વૃક્ષો અને બાયોડાઈવર્સિટી ઓછી થાય એ જ પ્રમાણે ભાષા ઓછી થાય છે. અથવા ભાષાઓ ઓછી થાય તે પ્રમાણે બાયોલોજિકલ ડાઈવર્સિટી-વૈવિધ્ય જતું રહેશે પછી દુનિયામાં માત્ર એક જ ભાષા, એક પહેરવેશ, એક પ્રકારે જમવાની રીત હશે. તમે રણમાં રહો કે હિમાલયમાં રહો. આ બધું જાણ્યા પછી બધી ભાષાઓનો સર્વે કરવાનું અમે નક્કી કર્યું અને એ કામ અત્યારે ચાલુ જ છે. હું દરેક રાજ્યોમાં ફરતો રહ્યો છું અને ત્યાં વર્કશોપ લઈને ત્યાંના સ્થાનિક લોકોને પ્રોત્સાહન આપી એમની પાસેથી માહિતી ભેગી કરું છું. મારી એક ઇચ્છા છે આપણા દેશનું એક સરસ ભાષાકીય કેટલોગ તૈયાર થાય. આ કામને અમે ‘પીપ્લસ લિંગ્વિસ્ટિક સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા’ નામ આપ્યું છે. એટલે સરકારની નજરથી નહીં પણ જે ભાષીકો છે એમની નજરથી જોવું જોઈએ. હું કહીશ કે ગુજરાતી મહાન ભાષા છે અને ગુજરાતી ભાષા મરણ પામે એવી શક્યતા નથી, કારણ કે 5 કરોડ તો છે પણ ગુજરાતનો જે આર્થિક વિકાસ ગયાં 150 વર્ષમાં થયો છે, (10 કે 5 વર્ષ નહીં) કારણ કે ગુજરાતી અહીંથી આફ્રિકા ગયા, ઈંગ્લેન્ડ ગયા, ઓસ્ટ્રેલિયા ગયા, એ પછી ગુજરાતની કામ કરવાની ટેવ પાછલાં 150 વર્ષોમાં બદલાઈ ગઈ છે અને ખૂબ મનથી, દિલથી લોકો કામ કરે છે. The work culture of our state is best in the world. થોડો સમય પહેલાં ટાટાએ પણ લંડનમાં એવું કહ્યું હતું કે જે રીતે ગુજરાતી કામ કરે છે તે રીતે અંગ્રેજો કામ નથી કરતા. શુક્રવારે સાંજે 5 વાગ્યે મીટિંગ બોલાવીએ તો ત્યાં કોઈ ભેગા નથી થતા. પણ અમારે ત્યાં મીટિંગ બોલાવીએ તો રાત 11 વાગ્યા સુધી બધા કામ કરે છે. આપણે ત્યાં જે સંપત્તિનું નિર્માણ થયું એના લીધે આપણી ગુજરાતી ભાષાને કંઈ ભય નથી. પણ ગુજરાતી જેવી ભાષા માટે પણ એક ભયસ્થળ છે, આપણા ડોમેઈન ઓફ લેંગ્વેજ ઓછા થતા ગયા. ખાસ કરીને બોલી સાથેનો સંબંધ ઓછો થતો ગયો. આપણી ભાષાઓમાં ભણાવતા હતા એવી નિશાળની સંખ્યા ઓછી થતી ગઈ. કોઈ સારી હાઈસ્કૂલ ગુજરાતી માધ્યમની નથી. ગુજરાતી ભાષા માટે જે વિવિધ ડોમેઈન હોવા જોઈએ એમાં અત્યારે અછત આવવાથી ગુજરાતીને પણ અમુક ભયસ્થાનો છે. એક સરસ ગુજરાતી વાક્ય અંગ્રેજી શબ્દનો વપરાશ કર્યા વગર બોલી શકે એવા યુવાનોની સંખ્યા ઓછી થતી જાય છે.