ક્રાયોજેનિક એટલે અતિ શીતલતાનું વિજ્ઞાન આપણે આ વિજ્ઞાનનો ઘણી જગ્યાએ ઉપયોગ કરીએ. પૃથ્વીથી આશરે ૩૬૦૦૦ કિલોમીટર ઉંચે વિષુવવૃત્ત પર જે ઉપગ્રહ મૂકાય છે તે ભૂસ્થિર કક્ષામાં છે તેમ કહેવાય છે કારણ પૃથ્વીપરના કોઇ એક સ્થાનની ઉપર તે સ્થિર હોય તેમ લાગે છે. અલબત્ત તે સ્થિર નથી હોતો પણ ચોવીસ કલાકમાં એક પરિભ્રમણ પૂરૃ કરે છે અને પૃથ્વી પણ ચોવીસ કલાક પોતાની ધરી ફરતે એક ભ્રમણ (રોટેશન) પૂરૃ કરતી હોવાથી આવું લાગે છે. આવો ઉપગ્રહ સંચાર ઉપગ્રહ તરીકે કામ આપે છે. ટેલીવીઝન પ્રસારણ, રેડિયો પ્રસારણ, હવામાનની આગાહી વગેરે કરવામાં તેનો ઉપયોગ થાય છે. આટલી ઉંચાઇએ સંચાર ઉપગ્રહ જેવા વજનદાર ઉપગ્રહને મૂકવામાં જે રોકેટ વપરાય છે તેના એક તબક્કામાં ક્રાયોજેનિક એન્જીન વપરાય છે. તેમાં પ્રવાહી હાઇડ્રોજન અને પ્રવાહી ઓકસીજન ઇંધણ તરીકે વપરાય છે. આ વાયુઓનું પ્રવાહીકરણ અત્યંત નીચા તાપમાને થાય છે. અને નીચા તાપમાને તે ટકે છે. તેથી તેને ક્રાયોજેનિક એન્જીન કહે છે. આ ઉપરાંત કેટલીક તબીબી શસ્ત્રક્રિયામાં ક્રાર્યોસર્જરી થાય છે. જે તે અંગને અતિશીત તાપમાને ઠંડુ પાડતાં તે ખોટું પડી જાય છે અને તે અંગત શસ્ત્રક્રિયા કરતાં તેની ખબર પણ પડતી નથી. આ ઉપરાંત કેટલીક દવાઓ, કેટલાંક સાધનો, પણ અતિશીત તાપમાને રાખવા માટે ક્રાયોજેનિક વિજ્ઞાાનનો ઉપયોગ થાય છે.એક શસ્ત્રક્રિયા દરમિયાન શરીરને ૧૬ અંશ સેલ્સિયસ તાપમાને અત્યંત ઠંડુ પાડી લોહીનું પરિવહન સંપૂર્ણ અટકાવી દઇ તેના ફેફસા અને હૃદયનું કામ અટકાવી દેવાયું હતું. આમ તેને લગભગ નિર્જીવ કરી દેવાયા હતા અને નિર્ધારિત સમય પહેલાં સજીવન કરાયા હતા. અહીં પ્રશ્ન એ છે કે માનવીને શીતસમાધિ અવસ્થામાં નાખીને તેમનું જીવન લંબાવી શકાય ? જો તેમ થાય તો કેટલીક લાંબો સમય તેની જોખમી શસ્ત્રક્રિયામાં શસ્ત્રક્રિયા પૂરી થાય તે પહેલાં તેને સંભવિત મૃત્યુથી બચાવી શકાય ? આવી શીત સમાધિને વિલંબિત પ્રાણ એટલે કે ’સસ્પેન્ડેડ એનિમેશન’ કહે છે. અહીં પ્રશ્ન એ થાય કે ઓછામાં ઓછું કેટલું તાપમાન ઉત્પન્ન કરી શકાય ? તે સમજવા આપણે એ જાણવું જોઇએ કે તાપમાન શેનું માપ છે. તાપમાન ગરમીનું માપ નથી. ગરમીનું માપ કેલરી છે. તાપમાન વધારે હોય તો પદાર્થ વધારે ગરમ હોય તેવું નથી. દાખલા તરીકે સૂર્યની ફરતે જે યુકુરાવરણ (કોરોના) આવેલ છે તે સૂર્ય અત્યંત દૂર આવેલ છે. તે સામાન્યતઃ દેખાતું નથી પરંતુ સૂર્યનું ખગ્રાસગ્રહણ થાય છે ત્યારે થોડી ક્ષણો માટે કે મિનિટો માટે ઝગારા મારતું દેખાય છે. તેનું તાપમાન લાખો અંશ સેલ્સિયસ હોય છે પરંતુ ત્યાં કોઇ વ્યક્તિ પહોંચી શકે તો તે શીતાગારનો અનુભવ હોય છે. કારણ કે કોરોના અણુઓ, પરમાણુઓ અને આયનોનું ઘટત્વ બહુ જ ઓછું હોય છે. અર્થાત્‌ તેની એકમ કદમાં તેની સંખ્યા નહિવત્‌ હોય છે. અલબત્ત તે અસ્ત-વ્યસ્ત ગતિ કરતાં હોય છે. પરંતુ તે બધા જામીને તેની સરેરાશ કુલ ગતિઊર્જા બહુ જ ઓછી હોય છે. આ સરેરાશ ગતિઊર્જા જ તાપમાનનું કારણ છે. જેમ પદાર્થ, પ્રવાહી કે વાયુ ઠંડો પડતો નથી તેમ આ ગતિઊર્જા ઘટતી જાય છે. તાપમાન ઘટતું જાય છે. અહીં પ્રશ્ન થાય કે તાપમાન કેટલું ઘટી શકે ? સૈધ્ધાંતિક રીતે એવું સાબિત થયેલ છે. ઓછામાં ઓછું તાપમાન શૂન્ય અંશ સેલ્સિયસ પીગળતા બરફનું તાપમાન કરતાં ૨૭૩ અંશ સેલ્સિયસ નીચે જે તાપમાન હોઈ શકે તે સૌથી નીચામાં નીચું તાપમાન છે. તેને નિરપેક્ષ શૂન્ય તાપમાન કહે છે. અંગ્રેજીમાં તેને ’એબ્સોલ્યુટ ઝીરો’ તાપમાન કહે છે. તે ઋણ ૨૭૩ સેલ્સિયસ (-૨૭૩ સેલ્સિયસ) છે. તેને શૂન્ય અંશ કેલ્વિન કહે છે. તેનાથી નીચું તાપમાન પ્રયોગશાળામાં ઉત્પન્ન કરવું અશક્ય છે. આપણે એ જોવાનું છે આ નિરપેક્ષ શૂન્ય તાપમાનથી નજીકમાં નજીક કેટલું તાપમાન ઉત્પન્ન કરી શકાય. નિરપેક્ષ શૂન્ય આદર્શ તાપમાન છે. તે પહોંચી ન શકાય તેવી અતિશીલતાની પૂર્ણ સ્થિતિની સીમા છે.