austin2029/open-myanmar-data huggingface dataset:
== သမိုင်းမတင်မီ == အစောဆုံးသုတေသနအထောက်အထားများက အတည်ပြုထားသည်မှာ မြန်မာ့ဒေသတွင် ဘီစီ ၁၁၀၀၀ လောက်ကတည်းက ယဉ်ကျေးမှုများတည်ရှိခဲ့သည်။
ဥရောပတိုက် ကျောက်ခေတ်ဦးနှင့် ကျောက်ခေတ်လယ်တို့နှင့် အပြိုင်ဟုယူဆရသော အချိန်၌ မြန်မာ့ကျောက်ခေတ် အညာသားယဉ်ကျေးမှုသည် တည်ရှိခဲ့သည်။
== သရေခေတ္တရာခေတ် (ဘီစီ၉ရာစု-အေဒီ၉ရာစု) == နောက်ဆုံးတွေ့ရှိဖော်ထုတ်ထားသည့် မြန်မာ့ သမိုင်းမှတ်တမ်းများအရ မြန်မာနိုင်ငံ အတွင်းသို့ ရှေးဦးစွာဝင်ရောက်လာခဲ့သည့် လူမျိုးများမှာ မြောက်ဘက်တွင် တိဘက်-ဗမာအနွယ်ဝင်များဖြစ်ကြသည့် ပျူ၊ သက်၊ ကမ်းယံနှင့် တောင်ဘက်တွင် နီဂရီတိုများနှင့် ယှဉ်ပြိုင်အနိုင်ရသွားသည့်  ဩစထြိုအေးရှားတစ်အနွယ် မွန် တို့ဖြစ်သည်။
== ပုဂံခေတ် (၈၄၉-၁၂၉၇) ==  မြန်မာနိုင်ငံနယ်နိမိတ်ထဲသို့ နောက်ဆုံးမှ ဝင်ရောက်လာသည့် ဗမာတို့သည် ယနေ့ရှမ်းပြည်နယ်ကိုဖြတ်ကျော်ကာ ကျောက်ဆည်နယ်သို့ တစစထိုးဖောက်လာပြီးနောက် ဆန်စပါးစိုက်ပျိုးရန် သင့်တော်သည်ဟု ယူဆသောထိုဒေသတွင် ကျောက်ဆည်ဆယ့်တစ်ခရိုင်ကိုတည်ထောင်ကာ အခြေချနေထိုင်ကြသည်။
== အင်းဝခေတ်  (၁၃၆၅-၁၅၂၇) == ပုဂံခေတ်ကုန်ဆုံးပြီးနောက်တွင်အစုစုကွဲပြားနေသည့် မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်းဒေသကို စုစည်းသိမ်းသွင်းကာ အုပ်ချုပ်သည့် မင်းတစ်ပါး ပေါ်ထွန်းလာသည်။
== တောင်ငူခေတ် (၁၅၂၇-၁၆၀၀) == တောင်ငူ-ဟံသာဝတီခေတ်သည် မြန်မာတို့၏ အထွတ်အထိပ်ရောက်သည့် ကာလများအနက်မှ တစ်ခုဖြစ်သည်။
== ညောင်ရမ်းခေတ် (၁၆၀၀-၁၇၅၂) == ဘုရင့်နောင်၏ မထင်မရှားသားတော်တစ်ပါးဖြစ်သည့် ညောင်ရမ်းစားရှင်သစ္စာက အကွဲအကွဲအပြားအပြားဖြစ်နေရသည့် နိုင်ငံကို စုစည်းရန်အတွက် အင်းဝကိုသိမ်းပိုက်၍ ညောင်ရမ်းမင်းဆက်(ဒုတိယအင်းဝခေတ်)ကို တည်ထောင်သည်။
== ကုန်းဘောင်ခေတ် (၁၇၅၂-၁၈၈၆) == ညောင်ရမ်းမင်းဆက် ကျဆုံးပြီးနောက်တွင် မုဆိုးဘိုရွာသူကြီး ဦးအောင်ဇေယျက အလောင်းဘုရားဘွဲ့ဖြင့် မွန်တို့ကိုတော်လှန်သည်။
== ကိုးကား ==  မှန်နန်း ရာဇဝင် မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း။
ကြာအိုးအံ ပုဂံတည် ဆိုရိုးစကားအရ (ကြာ = ၂ ၊ အိုး = ၁ ၊ အံ = ၁)  ၂၁၁-ခုနှစ်၌ တည်ထောင်သည်။
== သမိုင်းကြောင်း == အစဦးတွင် မြန်မာလူမျိုးတို့သည် ယူနန် ဒေသများတွင် အခြေချပြီး တစ်နယ်တစ်မင်း ထူထောင်ကာ စုစည်းနေထိုင်ကြရာမှ အေဒီ ၁၀ ရာစုသို့ရောက်သည့်အခါ ပုဂံမင်းသည် အင်အားအကြီးဆုံးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခံရကာ မင်းကြီး ဖြစ်လာသည်။
သို့သော် အစောပိုင်း ပုဂံမင်းဆက်များအကြောင်းမှာ ဒဏ္ဍာရီလာသာဖြစ်ပြီး တိကျသည့် သမိုင်းအထောက်အထားများကိုမူ ရှာဖွေမတွေ့ရချေ။
စတင်တည်ထောင်သူ သမုဒ္ဓရာဇ်မင်းမှစ၍ ပုဂံပြည်ပျက်သုဉ်းသည့်‌ စောမွန်နစ်မင်းအထိ ပုဂံမင်းဆက် ၅၅ ဆက်ရှိသည်ဟု အဆိုရှိသည်။
တိကျသော ကျောက်စာအထောက်အထားများကို အစောဆုံး စတင်ကာတွေ့ရသည့် အနော်ရထာ မင်းလက်ထက်အရောက်တွင် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို သက်ဝင်ယုံကြည်လာကြပြီး နိုင်ငံရေး ဩဇာအရလည်း အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်လာခဲ့သည်။
ပုဂံပြည်နှင့် ခမာအင်ပါယာတို့သည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် ခေတ်ပြိုင်အင်အားကြီး အင်ပါယာများ ဖြစ်ကြသည်။
သို့သော် ၎င်းအလွန်တွင် နန်းတက်သည့် စောလူးမင်း၏ အရည်အချင်းညံ့ဖျင်းမှုများကြောင့် တိုင်းပြည်ပြိုကွဲလုနီးနီး အန္တရာယ်ကျရောက်ခဲ့ပြီး ၎င်းလည်း ရန်သူ့လက်ချက်ဖြင့် အနိစ္စရောက်ရသည်။
နောက်ဆုံး အေဒီ ၁၂၈၇ နရသီဟပတေ့ခေါ် မင်းခွေးချေးခေါ် တရုတ်ပြေးမင်း လက်ထက်တွင် မွန်ဂိုတို့၏ စစ်ရန်ကြောင့် ပုဂံမှာ ပျက်စီးခဲ့သည်။
== မင်းဆက်များ == ပါးစပ်ရာဇဝင်များအရ ပုဂံမင်းဆက်သည် ပျဉ်ပြားမင်းကစခဲ့သည်၊ ၅၅ ဆက်ရှိသည်ဟု ဆိုသော်လည်း သမိုင်းမှတ်တမ်းများကို ခိုင်မာသည်ဟုယူဆရသော ကာလမှစကာ နန်းတက်သည့် ပုဂံမင်းဆက်မှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။
ကွမ်းဆော်ကြောင်ဖြူ (နန်းတက်နှစ် အေဒီ ၉၆၄) ကျဉ်စိုး (နန်းတက်နှစ် အေဒီ ၉၈၆) စုက္ကတေး (နန်းတက်နှစ် အေဒီ ၉၉၂) အနော်ရထာမင်း (နန်းတက်နှစ် အေဒီ ၁၀၄၄ - ၁၀၇၇) စောလူး (နန်းတက်နှစ် အေဒီ ၁၀၇၇ - ၁၀၈၄) ကျန်စစ်သား (နန်းတက်နှစ် အေဒီ ၁၀၈၄ - ၁၁၁၃) အလောင်းစည်သူ (နန်းတက်နှစ် အေဒီ ၁၁၁၃ - ၁၁၆၇) နရသူ (နန်းတက်နှစ် အေဒီ ၁၁၆၇ - ၁၁၇၁) နရသိင်္ခ (နန်းတက်နှစ် အေဒီ ၁၁၇၁ - ၁၁၇၄) နရပတိစည်သူ (နန်းတက်နှစ် အေဒီ ၁၁၇၄ - ၁၂၁၁) ထီးလိုမင်းလို (နန်းတက်နှစ် အေဒီ ၁၂၁၁ - ၁၂၃၅) ကျစွာ (နန်းတက်နှစ် အေဒီ ၁၂၃၅ - ၁၂၅၁) ဥဇနာ (နန်းတက်နှစ် အေဒီ ၁၂၅၁ - ၁၂၅၄) နရသီဟပတေ့ (နန်းတက်နှစ် အေဒီ ၁၂၅၄ - ၁၂၈၇) (တရုတ်ပြေးမင်း) ကျော်စွာ (နန်းတက်နှစ် အေဒီ ၁၂၈၇ - ၁၂၉၇) စောနစ် (နန်းတက်နှစ် အေဒီ ၁၂၉၇ - ၁၃၂၅) စောမွန်နစ် (နန်းတက်နှစ် အေဒီ ၁၃၂၅ - ၁၃၆၈)   == ကိုးကား ==။
တောင်ငူခေတ် (သို့မဟုတ်) ပထမတောင်ငူမင်းဆက် ကာလသည် အင်းဝခေတ် ပျက်သုန်းခါနီးအချိန်တွင် တောင်ငူမြို့၌ သီးခြားထီးနန်းစိုက်ထူခဲ့သော (၁၅) ရာစုနှောင်းပိုင်းမှ စတင်၍ တောင်ငူမြို့ကို ဗဟိုပြုသည့် အုပ်ချုပ်ရေးစနစ် ပျက်သုန်းခဲ့သော (၁၆) ရာစုနှောင်းပိုင်းအထိ ကာလကို ဆိုလိုသည်။
သမိုင်းပညာရှင်အချို့သည် တောင်ငူခေတ်ကို တောင်ငူ-ဟံသာဝတီခေတ်နှင့် ရောထွေးသတ်မှတ်လေ့ရှိသော်လည်း တောင်ငူမင်းဆက်ကို သီးခြားခွဲထုတ်၍ လေ့လာခြင်းက ပိုမိုရှင်းလင်းစေပါသည်။
တောင်ငူမင်းဆက်သည် အင်အားကြီးမားသော တပင်ရွှေထီးနှင့် ဘုရင့်နောင်ကဲ့သို့သော မင်းမြတ်များကို မွေးထုတ်ပေးခဲ့သည်။
တောင်ငူမင်းဆက်သည် အင်အားကြီးမားသည့် အင်ပါယာတစ်ခုကို တည်ထောင်ခဲ့ရုံသာမက ထိုခေတ်၏ နိဂုံးပိုင်းတွင်လည်း တိုက်ရိုက်ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့သည်။
၁၅၉၉ ခုနှစ်တွင် ဟံသာဝတီ(ပဲခူးမြို့)ကို ရခိုင်နှင့် တောင်ငူမင်းနန္ဒဘုရင်တို့၏ ပူးပေါင်းတပ်များက တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးခဲ့ခြင်းသည် ပထမတောင်ငူမင်းဆက်၏ အဆုံးသတ်ပင် ဖြစ်သည်။
တောင်ငူမင်းဆက်၏ အနွယ်အတော်များသည် နောက်ပိုင်းတွင် ပေါ်ထွန်းလာသောညောင်ရမ်းခေတ် (သို့မဟုတ်) ဒုတိယတောင်ငူမင်းဆက် တည်ထောင်မှုတွင် အဓိကအခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။
== စာပေ == တောင်ငူခေတ်သည် နိုင်ငံတည်ဆောက်သော ခေတ်ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ဇာတိမာန်တက်ကြွဖွယ် စာပေများထွန်းကားကြောင်းတွေ့ရသည်။
== စာဆိုရှင်များ == တောင်ငူခေတ်တွင် ထင်ရှားသော စာဆိုရှင်ကြီးများမှာ ပြည် နဝဒေးကြီး၊ နတ်သျှင်နောင်(ရတုဘုရင် နတ်သျှင်နောင်)၊ ရှင်ထွေးနာသိမ် အစရှိသော လူပုဂ္ဂိုလ်စာဆိုရှင်များ၊ အသက်ငယ်သောစာဆိုရှင်များ များပြားလာသည်နှင့်အမျှ မိမိဆန္ဒကိုဖော်ထုတ်သော စာပေများလည်း များပြားလာသည်ကို တွေ့ရသည်။
ကုန်းဘောင်ခေတ်သည် မြန်မာနိုင်ငံသမိုင်းတွင် မြန်မာတို့၏ နောက်ဆုံးမင်းဆက်ဖြစ်ပြီး၊ ယနေ့ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နမိတ်နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများကို နှစ်ပေါင်း ၁၃၀ ကျော်တိုင်တိုင် အုပ်ချုပ်စိုးမိုးကာ အချုပ်အခြာအာဏာကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သော ခေတ်ဖြစ်သည်။
ကုန်းဘောင်အင်ပါယာသည် အစောပိုင်းကာလတွင် ယိုးဒယားနိုင်ငံ၊ ချင်အင်ပါယာ (တရုတ်) တို့နှင့် ဖြစ်ပွားသော စစ်ပွဲများတွင် အောင်နိုင်ခဲ့သော်လည်း ကိုလိုနီအင်ပါယာများ၏ ရေရှည်ရည်မှန်းချက်နှင့် ဗျူဟာများကို ကောင်းစွာ အကဲမဖြတ်နိုင်ခဲ့မှုကြောင့် ဗြိတိန်တို့နှင့် စစ်သုံးကြိမ်တိုင် ဖြစ်ပွားကာ နောက်ဆုံးတွင် ဗြိတိသျှနေမဝင်အင်ပါယာ၏ ပြည်နယ်အဖြစ် အိန္ဒိယနိုင်ငံအတွင်းသို့ တိုင်းပြည်သမိုင်းတစ်လျှောက်လုံးတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် သွတ်သွင်းခြင်း ခံခဲ့ရလေသည်။
ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ၏ အထွတ်အထိပ်ရောက်ချိန် တိုးချဲ့စစ်ဆင်ရေးများအတွင်း အနောက်ဘက် အာသံ၊ မဏိပူရနှင့် ရခိုင်ကမ်းမြောင်ဒေသများမှသည် အရှေ့ဘက် ယိုးဒယား (ထိုင်းနိုင်ငံ) အထိလည်းကောင်း၊ မြောက်ဘက် တရုတ်ပြည်နယ်စပ် လွယ်လင်တောင်တန်းမှသည် တောင်ဘက် ကရင်နီနှင့် တနင်္သာရီကမ်းရိုးတန်းအထိလည်းကောင်း ကျယ်ပြန့်သော နယ်နမိတ်ကို အုပ်ချုပ်စိုးမိုးနိုင်ခဲ့သဖြင့် အရှေ့တောင်အာရှကုန်းတွင်းပိုင်းတွင် ဒုတိယမြောက် အကြီးမားဆုံးသော လက်နက်အင်ပါယာအဖြစ် သမိုင်းတွင်ခဲ့သည်။
ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ၏ ထူးခြားချက်မှာ ကမ္ဘာ့အင်အားကြီး တရုတ်မန်ချူးတို့၏ ကျူးကျော်စစ်ကြီး (၄) ကြိမ်တိုင်တိုင်ကို အောင်မြင်စွာ တိုက်ထုတ်နိုင်ခဲ့ခြင်း၊ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ သာသနာတော်နှင့် ကိုယ်ပိုင်အက္ခရာစာပေ၊ ဓမ္မသတ်ဥပဒေများကို ခိုင်ခိုင်မာမာ ပြန်လည်မွမ်းမံ အခြေချပေးနိုင်ခဲ့ခြင်းနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသတွင်း ပထဝီနိုင်ငံရေး ဗျူဟာကို ပြောင်းလဲစေခဲ့ခြင်းတို့ပင် ဖြစ်သည်။
== ထူထောင်ခြင်း == ၁၈ ရာစုအလယ်ပိုင်းတွင် အထက်မြန်မာပြည် အင်းဝနေပြည်တော်ကို ဗဟိုပြုသည့် ညောင်ရမ်းမင်းဆက် (တောင်ငူမင်းဆက်နှောင်းပိုင်း)၏ နှောင်းပိုင်းဘုရင်များသည် အုပ်ချုပ်ရေးညံ့ဖျင်းခြင်း၊ ကသည်းမြင်းသည်များနှင့် တရုတ်ဓားပြများ၏ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လုယက်ခြင်းတို့ကို မကာကွယ်နိုင်ခြင်းတို့ကြောင့် အာဏာစက်အလွန်ယိုင်နဲ့နေခဲ့သည်။
ဤအခြေအနေတွင် မြန်မာပြည်တောင်ပိုင်းရှိ မွန်လူမျိုးများသည် တော်လှန်ပုန်ကန်ကာ ၁၇၄၀ ပြည့်နှစ်တွင် ပဲခူး၌ ဟံသာဝတီနေပြည်တော်သစ် (တတိယ ဟံသာဝတီခေတ်) ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။
ဟံသာဝတီမွန်တပ်မတော်သည် တဖြည်းဖြည်း မြောက်ဘက်သို့ ဆန်တက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ၁၇၅၂ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၃ ရက်တွင် အင်းဝမြို့တော်ကြီးကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီး ညောင်ရမ်းမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးမင်းဖြစ်သော ဟံသာဝတီရောက်မင်းကို ဖမ်းဆီးကာ ညောင်ရမ်းမင်းဆက်ကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။
အင်းဝကျဆုံးပြီးနောက် မွန်ဗိုလ်မှူး ဥပရာဇာသည် စစ်ဗျူဟာအရ အမှားအယွင်းပြုကာ မှူးမတ်အချို့နှင့် မွန်တပ်သားအနည်းငယ်ကိုသာ အင်းဝတွင် စောင့်ကြပ်စေခဲ့ပြီး ကျန်ရှိသော ဒေသခံရွာသူကြီးများကို ဟံသာဝတီသို့ သစ္စာခံရန် အမိန့်ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။
ထိုစဉ် အင်းဝမြောက်ဘက် စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ ရွှေဘိုခရိုင်အတွင်းရှိ မုဆိုးဖိုရွာ၏ ရွာသူကြီးဖြစ်သော ဦးအောင်ဇေယျ သည် မွန်တို့၏ သစ္စာခံရန် တောင်းဆိုမှုကို ပြတ်သားစွာ ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။
ဦးအောင်ဇေယျသည် မိမိ၏ ရွာသူရွာသားများနှင့် ပတ်ဝန်းကျင် ကျေးရွာပေါင်း (၄၆) ရွာမှ လူအင်အားများကို စည်းရုံးကာ မုဆိုးဖိုရွာတွင် သစ်တုံးခံတပ် အခိုင်အမာဆောက်လုပ်ပြီး မွန်တို့၏ ကျူးကျော်မှုကို ခုခံရန် ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။
၎င်းသည် မိမိကိုယ်ကို ဘုန်းလက်ရုံးနှင့် ပြည့်စုံသော "အလောင်းမင်းတရား" ဟု ဘွဲ့အမည်ခံယူကာ ဧကရာဇ်မင်းအဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး ကုန်းဘောင်ကုန်းမြေကို အစွဲပြုကာ ကုန်းဘောင်မင်းဆက် (သက္ကရာဇ် ၁၁၁၄ ခုနှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၁၇၅၂ ခုနှစ်) ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။
မြန်မာတို့၏ ဘိုးဘေးများနှင့် အလောင်းမင်းတရား ဦးအောင်ဇေယျတို့သည် စစ်ပရိယာယ်နှင့် စစ်မဟာဗျူဟာမြောက် ထောင်ချောက်ဆင်ခြင်း၊ ပြောက်ကျားစစ်ဆင်ခြင်း အတတ်ပညာတို့တွင် အလွန်ကြွယ်ဝပြောင်မြောက်လှသည်။
မုဆိုးဖိုခံတပ်သို့ လာရောက်တိုက်ခိုက်သော ဟံသာဝတီမွန်တပ်များကို တောတောင်ရေမြေ သဘာဝအတားအဆီးများကို အသုံးချကာ ခြုံခိုတိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ရန်သူ့ထောက်ထောက်လှမ်းရေးနှင့် ရိက္ခာလမ်းကြောင်းများကို ကြိုတင်ဖြတ်တောက်ခြင်းစသည့် စစ်ပရိယာယ်များဖြင့် အကြိမ်ကြိမ် အပြတ်အသတ် ခြေမှုန်းပြခဲ့သည်။
ဤကဲ့သို့ စစ်ရေးခေါင်းဆောင်မှု စွမ်းရည်ထက်မြက်ပုံကြောင့် ပတ်ဝန်းကျင်မှ မြန်မာလူမျိုးခေါင်းဆောင်များနှင့် တပ်သားများ ၎င်း၏အောက်သို့ အလုံးအရင်းဖြင့် ဝင်ရောက်ခိုလှုံလာကြသည်။
၁၇၅၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် အလောင်းမင်းတရားသည် ဟံသာဝတီတပ်များ၏ ခံစစ်ကြောင်း အားနည်းချက်ကို စူးစမ်းကာ လျှပ်တပြက် စစ်ဆင်ရေးဖြင့် မွန်တို့လက်အောက်သို့ ကျရောက်နေသော အင်းဝမြို့တော်ဟောင်းကို ပြန်လည်တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။
၁၇၅၄ ခုနှစ်တွင် မွန်တို့က အင်းဝကို ပြန်လည်ရရှိရန် ကုန်းရေနှစ်ဖက်ညှပ်၍ အင်အားအလုံးအရင်းဖြင့် ဆန်တက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း အလောင်းမင်းတရားနှင့် ၎င်း၏သားတော်များဖြစ်ကြသည့် နောင်တော်ကြီး၊ ဆင်ဖြူရှင်တို့က ရန်သူ့တပ်ဦးကို ထိန်းချုပ်ကာ အပြန်အလှန် စိတ္တဗေဒစစ်ဆင်ရေးနှင့် ထိုးစစ်ဆင်မှုများဖြင့် အောင်မြင်စွာ တွန်းလှန်ခြေမှုန်းနိုင်ခဲ့သဖြင့် အထက်မြန်မာပြည်တစ်ခုလုံးကို ကုန်းဘောင်မင်းဆက်အောက်သို့ အပိုင်သိမ်းသွင်းနိုင်ခဲ့သည်။
အထက်မြန်မာပြည်တွင် အခြေခိုင်ပြီးနောက် အလောင်းမင်းတရားသည် "ခံစစ်မှ ထိုးစစ်" သို့ ကူးပြောင်းသည့် စစ်ဗျူဟာအတိုင်း အောက်မြန်မာပြည်သို့ စစ်မျက်နှာဖွင့်ခဲ့ပြီး ပြည်မြို့နှင့် ဟင်္သာတတို့ကို လျင်မြန်စွာ စီးနင်းသိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။
၁၇၅၅ ခုနှစ်တွင် ဒဂုံမြို့ကို ဗျူဟာမြောက် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ကာ "ရန်ကုန်" (ရန်ငြိမ်းရာမြေ) ဟု အမည်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။
ထို့နောက် ပြင်သစ်တို့ နောက်ကွယ်မှ လက်နက်ကူညီနေသည့် မွန်တို့၏ အချက်အချာ ပင်လယ်ထွက်ပေါက် သံလျင်ခံတပ်ကို တိုက်ရိုက်မတိုက်ဘဲ ၁၄ လကြာ စိတ်ရှည်စွာ ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ကာ ရိက္ခာဖြတ်တောက်သည့် တိုက်ကွက်ကို သုံးခဲ့ပြီး ၁၇၅၆ ခုနှစ်တွင် "ရဲထွန်းတပ်" အသေခံရဲမက်များဖြင့် တက်ရောက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။
နောက်ဆုံးတွင် မွန်တို့၏ ဗဟိုချက်မဖြစ်သော ပဲခူးဟံသာဝတီ မြို့တော်ကြီးကို ဝိုင်းရံကာ စစ်ရေးနှင့် နိုင်ငံရေးပရိယာယ်များကို အကွက်ကျကျ ပေါင်းစပ်လျက် ၁၇၅၇ ခုနှစ်၊ မေလတွင် အပြီးသတ် တိုက်ခိုက်ချေမှုန်းနိုင်ခဲ့သည်။
မုဆိုးဖိုရွာသူကြီး ဦးအောင်ဇေယျသည် သာမန်အရပ်သားဘဝမှထကာ တိုင်းပြည်အစိတ်စိတ်အမွှာမွှာ ဖြစ်နေမှုကို စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေး မဟာဗျူဟာမြောက် စည်းလုံးသိမ်းသွင်းခဲ့ပြီး ရွှေဘို၏ သမိုင်းဝင်အမည် (၅) မျိုးဖြစ်သော မုဆိုးဖို၊ ကုန်းဘောင်၊ ရန်ကြီးအောင်၊ အယုဇ္ဈပူရ၊ ရတနာသိင်္ဃ အနက် မူလကုန်းမြေမြင့်ကို အစွဲပြုကာ "ကုန်းဘောင်မင်းဆက်" ကို ထူထောင်ခဲ့သည်။
ဤမင်းဆက်သည် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အင်အားအကြီးဆုံးနှင့် နယ်မြေအကျယ်ပြန့်ဆုံး စစ်အင်ပါယာတစ်ခုဖြစ်သည့် "တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်" အဖြစ် ပေါ်ထွန်းလာခဲ့ပြီး၊ ၁၈၈၅ ခုနှစ် သီပေါမင်းလက်ထက် အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ တတိယစစ်ပွဲအထိ နှစ်ပေါင်း ၁၃၃ နှစ်တိုင်တိုင် မြန်မာနိုင်ငံကို အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်အဖြစ် အုပ်ချုပ်စိုးမိုးနိုင်ခဲ့သည်။
=== မင်းဆက်များ ===  ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် အုပ်ချုပ် မင်းပြုခဲ့သော မင်းဆက် (၁၁) ဆက်ရှိသည်။
ယင်းတို့မှာ −  အလောင်းမင်းတရား (သို့) ဦးအောင်ဇေယျ (၁၇၅၂ – ၁၇၆၀) နောင်တော်ကြီးမင်း (သို့) ဒီပဲယင်းမင်း (၁၇၆ဝ–  ၁၇၆၃) မြေဒူးမင်း (သို့) ဆင်ဖြူရှင်‌မင်း (၁၇၆၃ –  ၁၇၇၆) စဉ့်ကူးမင်း (၁၇၇၆ – ၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) ဖောင်းကားစား မောင်မောင် (၅ – ၁၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) ဘိုးတော်ဘုရား (သို့) ဗဒုံမင်း (၁၇၈၂ – ၁၈၁၉) ဘကြီးတော်(စစ်ကိုင်းမင်း)‌ (၁၈၁၉ – ၁၈၃၇) သာယာဝတီမင်း (၁၈၃၇ – ၁၈၄၆) ပုဂံမင်း (၁၈၄၆ – ၁၈၅၃) မင်းတုန်းမင်း (၁၈၅၃ – ၁၈၇၈) သီပေါမင်း (၁၈၇၈ – ၁၈၈၅) အတိုကောက်အားဖြင့် "လောင်း၊ နောင်၊ ဆင်၊ စဉ့်၊ မောင်၊ ဘိုး၊ ဘ၊ သာ၊ ပု၊ မင်း၊ သီ" ဟူ၍ မှတ်သားကြသည်။
== ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ==   === ဖြစ်ပေါ်လာပုံ === ခရစ်နှစ် ၁၇၅၂ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၁၁) ရက်နေ့တွင် ညောင်ရမ်းမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးမင်းဖြစ်သော မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိ ခရစ်နှစ် (၁၇၃၃–၁၇၅၂) နှင့် မိဖုရားတို့ ဟံသာဝတီသို့ ပါတော်မူပြီးနောက် မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံးသည် အစုအစည်းမဲ့သော အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိခဲ့တော့သည်။
သို့ကလို အဘက်ဘက်မှ ယိုယွင်းပျက်စီးပြိုလဲနေသော နိုင်ငံတော်ကြီးကို တတိယအကြိမ်မြောက် တစ်လုံးတစ်စည်းတည်း ဖြစ်အောင် ပြန်လည်စုစည်းတည်ထောင်နိုင်ခဲ့သူမှာ မုဆိုးဖို (ရွှေဘို) မှ ရွာသူကြီး ဦးအောင်ဇေယျ (ခေါ်) အလောင်းမင်းတရားကြီး ဖြစ်သည်။
ပုဂံခေတ်တွင် အနော်ရထာမင်းမြတ်သည် ပထမဦးစွာ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို စည်းရုံးနိုင်ခဲ့သည့်အပြင် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများကိုပါ သိမ်းသွင်းခဲ့၍ အရှေ့တောင်အာရှတွင် မြန်မာ့အာဏာစက်သည် ကျယ်ပြန့်ခဲ့သည်။
အလားတူပင် ဒုတိယအကြိမ်တွင် ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးနှင့် တတိယအကြိမ်တွင် အလောင်းမင်းတရားတို့သည်လည်း ပထမအကြိမ် အနော်ရထာမင်းမြတ်ကဲ့သို့ပင် နိုင်ငံတော်ကြီးကို ပြန်လည်စည်းရုံးနိုင်ခဲ့သည့်အပြင် မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ အာဏာစက်ကိုလည်း ကျယ်ပြန့်အောင် ပြုလုပ်နိုင်ခဲ့ကြသည်။
အင်းဝနေပြည်တော် မပျက်မီကပင် မုဆိုးဖိုရွာတွင် ဦးအောင်ဇေယျသည် ရွာ၏ အကြီးအကဲပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး ဖြစ်ခဲ့သည်။
ဦးအောင်ဇေယျသည် ပုဂံမင်းမျိုး၊ မိုးညင်းမင်းတရားအနွယ်ဝင် မုဆိုးဖိုရွာသားဖြစ်ပြီး သူ၏ ဆွေမျိုးစုတွင် အကြီးအကဲ ဩဇာအာဏာရှိသူ ဖြစ်သည်။
သတင်းထင်ပေါ်ခဲ့၍ အင်းဝပျက်ပြီးသောအခါ ၁၇၅၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၉) ရက်နေ့တွင် မုဆိုးဖိုမြို့သူကြီး ဦးအောင်ဇေယျထံသို့ မွန်အင်အားစုများ လာရောက်၍ သစ္စာပေးကြသည်။
တစ်နေ့တည်းမှာပင် ကွေ့မင်းဂုဏ္ဏအိန်အဖွဲ့ကလည်း လာရောက်သစ္စာပေးသည်။
ယင်းသို့ သစ္စာပေးသည်ကို ဥပါယ်တံမျဉ်ဖြင့် ငြင်းပယ်၍ ခရစ်နှစ် ၁၇၅၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၁၇) ရက်နေ့တွင် မြို့သူကြီး ဦးအောင်ဇေယျသည် "အလောင်းမင်းတရား" ဘွဲ့ဖြင့် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ပထမဆုံးဘုရင်အဖြစ် ခံယူခဲ့လေသည်။
ထိုသို့ဖြင့် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်ကို မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၁၁၄ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်သည်ကို အမှတ်ရလွယ်ကူစေရန် "ဥဩအော်မြည် ကုန်းဘောင်တည်" ဟူ၍ မှတ်သားထားခဲ့ကြလေသည်။
=== ဘာကြောင့်ခေါ် === ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တွင် မင်းပေါင်း (၁၁) ဆက် ရှိသည်။
ဒေဝဒဟ၊ ကောလိယ၊ ကပ္ပိလမှ ဆက်၍ အထက်အညာ တကောင်း၊ သရေခေတ္တရာ၊ ပုဂံ၊ မြင်စိုင်း၊ ပင်းယ၊ အဝ (အင်းဝ) တိုင်အောင် သာကီနွယ်ရိုး သတိုးအဆက်ဆက်မှ ဆင်းသက်ကာ ညောင်ရမ်းဆယ်ဆက်မြောက်မင်းဖြစ်သော ဟံသာဝတီပါမင်းတရားကြီးလက်ထက် ရတနာပူရ အင်းဝနေပြည်တော်ကြီး၌ သာကီနွယ်ရိုး သတိုးမင်းဆက် ပြတ်သွားပေရာ သင်္ဘော၊ လှေ၊ ဖောင်ကြီးနှင့် ကမ်းပါး ကွာခြားပြတ်ကင်းနေရာတွင် တံတားကုန်းဘောင်သဖွယ် ဆက်သွယ်ပေးနိုင်သော အလောင်းမင်းတရားကြီး ဖွားမြင်ရာဌာနကိုပင် ဗေဒင်ကျမ်းအရ ဓာတ်မြတ်ဓာတ်ထူးဖြစ်သော ဂဗ္ဘေ ဓာတ်ရိုက်၍ "ကုန်းဘောင်" မြို့တော်ဟု သမုတ်လေသည်။
ဦးမောင်မောင်တင် (K.S.M. A.T.M) ပြုစုသော 'ရွှေနန်းသုံး ဝေါဟာရအဘိဓာန်' တွင် 'ကုန်းဘောင်မြို့' ခေါ်ဝေါ်ခြင်းအကြောင်းကား မုဆိုးဖိုမြို့အရှေ့ဘက် အလောင်းစည်သူမင်း တည်ထားခဲ့သော ကုန်းဘောင်ရိုး၊ တောင်မြောက်တန်းလျက်ရှိသော ကုန်းဘောင်ရိုးကိုစွဲ၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဖော်ပြပါရှိသည်။
အလောင်းမင်းတရားကြီးမှသည် သီပေါမင်းတိုင်အောင် ဤကုန်းဘောင်မင်း ဦးအောင်ဇေယျမှ စတင်ပေါက်ဖွားခဲ့ခြင်းဖြစ်၍ 'ကုန်းဘောင်ဆယ့်တစ်ဆက်' ဟူ၍ သုံးနှုန်းလေ့ရှိကြသည်။
ကုန်းဘောင်ဟု ခေါ်ခြင်း၏ အခြားအကြောင်းမှာ အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ဘိုးတော်ဘီတော်အနွယ်ကား မဟာသမ္မတမင်းမှစ၍ အာဒိစ္စဝံသအထိ အနွယ်လာ သာကီဝင်မင်းတို့၏ အဆက်အနွယ်တော် ဖြစ်ပေသည်။
ထိုမင်းဆက်ကို ဟံသာဝတီမင်းက ဖျက်ဆီးပြန်လေသောကြောင့် သကျနန်းရိုး သတိုးအနွယ်တော် ပျက်လေသည်။
ထိုရေကို ဖြတ်သန်းလွှမ်းမိုး၍ အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ရွှေဘုန်းတော်ဖြင့် အထက်က သကျနန်းရိုး သတိုးအနွယ်တော်ကို ပြန်လည်ဆက်စပ်ပြန်သည်ဖြစ်၍ အလောင်းမင်းတရားကြီးကား 'ကုန်းဘောင်' နှင့် တူသဖြင့် မင်းတရားကြီး၏ သားတော်အစဉ် မြေးတော်အဆက်ကို 'ကုန်းဘောင်မင်းဆက်' ဟု နောင်အခါ ထင်ရှားလာသည်။
=== ကုန်းဘောင်မင်းဆက် လင်္ကာ === ကုန်းဘောင်မင်းဆက်မှာ အလောင်းမင်းတရားကြီး နန်းတက်သော သက္ကရာဇ် ၁၁၁၄ ခု (ခရစ်နှစ် ၁၇၅၂ ခုနှစ်) မှ ကုန်းဘောင်မင်းဆက် (၁၁) ဆက်မြောက်ဖြစ်သော သီပေါမင်းတရား အင်္ဂလိပ်လက်သို့ ပါတော်မူသော သက္ကရာဇ် ၁၂၄၇ ခု (ခရစ်နှစ် ၁၈၈၅ ခု) အထိ နှစ်ပေါင်း (၁၃၃) နှစ်ကာလကို ကုန်းဘောင်ခေတ် ဟူ၍ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။
ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တို့၏ နန်းတက်နှစ်နှင့် နန်းသက်ကို နောင်လာနောက်သားတို့ အလွယ်တကူ မှတ်မိစေရန် ရည်ရွယ်၍ လင်္ကာဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ထားလေသည်။
အ-အာ-အောင်လား၊ လောင်းဘုရား၊ ရွှေဘိုရှစ်နှစ်ထား (၁၁၁၄ ခုနှစ်တွင် အလောင်းမင်းတရား ဦးအောင်ဇေယျသည် နန်းတက်၍ ရွှေဘိုတွင် ၈ နှစ် နန်းစံသည်) အိမ်-အား-ကျားခေါ်၊ သားနောင်တော်၊ သုံးနှစ်ရွှေဘိုပျော် (၁၁၂၂ ခုနှစ်တွင် သားဖြစ်သူ နောင်တော်ကြီးမင်း နန်းတက်၍ ရွှေဘိုတွင် ၃ နှစ် နန်းစံသည်) ဦး-အောင်-ချီ-မူ၊ ညီဆင်ဖြူ၊ ဆယ့်သုံးရွှေဘိုအင်းဝယူ (၁၁၂၅ ခုနှစ်တွင် ညီတော်ဆင်ဖြူရှင် ရွှေဘိုနှင့် အင်းဝတစ်လှည့်စီ ၁၃ နှစ် နန်းစံသည်) အုံ-အူ-စား-ရူး၊ သားစဉ့်ကူး၊ ငါးနှစ် အင်းဝမြူး (၁၁၃၈ ခုနှစ်တွင် သားတော် စဉ့်ကူးမင်း အင်းဝတွင် ၅ နှစ် နန်းစံသည်) အိမ်-ဦး၊ လှော်-ဆား၊ နောင်တော်သား ရက်မောင်မောင် အင်းဝထား (၁၁၄၃ ခုနှစ်တွင် နောင်တော်ကြီးမင်း၏ သားဖြစ်သူ ဖောင်းကားစားမောင်မောင် အင်းဝတွင် ၇ ရက် နန်းစံသည်) လောင်းဘုရားသား ဘိုးတော်ကား ထိုနှစ်တောင်မြို့သွား (သုံးဆယ့်ရှစ်နှစ်) ထား (၁၁၄၃ ခုနှစ်တွင် အလောင်းဘုရား၏ သားတော် ဘိုးတော်မင်းသည် တောင်မြို့ (အမရပူရ) တွင် ၃၈ နှစ် နန်းစံသည်) အုံး-အား-ရေး-အီး၊ မြေးဘကြီး၊ ဆယ့်ရှစ်အင်းဝမှီး (၁၁၈၁ ခုနှစ်တွင် မြေးတော် ဘကြီးတော်မင်းသည် အင်းဝတွင် ၁၈ နှစ် နန်းစံသည်) အောင့်-အီး-ဟီ-ဟောင် ညီကုန်းဘောင်၊ ကိုးနှစ်မြို့ရှောင် (၁၁၉၉ ခုနှစ်တွင် ညီတော် သာယာဝတီမင်းသည် တောင်မြို့ (အမရပူရ) တွင် ၉ နှစ် နန်းစံသည်) အခေါင်နားရန်၊ သားပုဂံ၊ ခြောက်နှစ်တောင်မြို့ခံ (၁၂၀၈ ခုနှစ်တွင် သားတော် ပုဂံမင်းသည် တောင်မြို့ (အမရပူရ) တွင် ၆ နှစ် နန်းစံသည်) အင်း-ကံ-အားလုံး၊ ညီမင်းတုန်း (ဆ-ဝီ) မန်းမြို့ကုန်း (၁၂MT၄ ခုနှစ်တွင် ညီတော် မင်းတုန်းမင်းသည် မန္တလေးတွင် ၂၆ နှစ် နန်းစံသည်) အုတ်-ကုန်း-လူနှော၊ သားသီပေါ ခုနစ်မန်းမြို့ပျော် (၁၂၄၀ ပြည့်နှစ်တွင် သားတော် သီပေါမင်း မန္တလေးမြို့တွင် ၇ နှစ် နန်းစံသည်) အင်း-ကော-လိပ်-တက်၊ မန်းမြို့ပျက်၊ နန်းသက်ကုန်ခဲ့ပြီ (၁၂၄၇ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ကုန်ဆုံးခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။
ယင်းမင်းတို့၏ အမည်နှင့် အုပ်စိုးခဲ့သော ကာလများကို အောက်တွင် ဖော်ပြထားသည်။
မြန်မာနိုင်ငံသည် နယ်ချဲ့၏ လက်အောက်သို့ ထိုကုန်းဘောင်မင်းများအနက် မင်းသုံးပါးလက်ထက်တွင် တစ်စတစ်စနှင့် တစ်နိုင်ငံလုံး ကျရောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။
(၇) ဆက်မြောက် စစ်ကိုင်းမင်း (ဘကြီးတော်) လက်ထက်တွင် ရခိုင်နှင့် တနင်္သာရီတို့ ကျရောက်ခဲ့ပြီး၊ (၉) ဆက်မြောက် ပုဂံမင်းလက်ထက်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်း တစ်ဝက်ကျရောက်ခဲ့ပြန်သည်။
(၁၁) ဆက်မြောက် သီပေါမင်းလက်ထက်တွင်မူ တစ်နိုင်ငံလုံး ကျရောက်ခဲ့တော့သည်။
ပုဂံခေတ် မင်းခွေးချေးလက်ထက်တွင် တရုတ်က မြန်မာနိုင်ငံကို ဝင်ရောက်ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ပုသိန်မြို့အထိ ဆုတ်ခွာပြေးခဲ့ရသဖြင့် မင်းခွေးချေးကို 'တရုတ်ပြေးမင်း' ဟု ခေါ်ခဲ့သည်။
အင်းဝခေတ် မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိမင်းလက်ထက်တွင် မွန်တို့၏ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သဖြင့် ထိုမင်းကို 'ဟံသာဝတီရောက်မင်း' ဟု ခေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။
ပုဂံခေတ် တရုတ်ပြေးမင်းလက်ထက်တွင် မြန်မာနိုင်ငံတော်အထက်ပိုင်းသာလျှင် တရုတ်နယ်ချဲ့လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။
အင်းဝခေတ် ဟံသာဝတီရောက်မင်းလက်ထက်တွင်မူ တိုင်းရင်းသားအချင်းချင်းဖြစ်သော မွန်တို့၏ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ခြင်းသာဖြစ်သည်။
ကုန်းဘောင်ခေတ် သီပေါမင်းလက်ထက်တွင် အင်္ဂလိပ်နယ်ချဲ့လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ခြင်းမှာ ယခင် ကုန်းဘောင်မင်းနှစ်ပါး (စစ်ကိုင်းမင်းနှင့် ပုဂံမင်း) လက်ထက်တွင် ကျရောက်ခဲ့ပြီးဖြစ်သော မြန်မာနိုင်ငံ သုံးပုံနှစ်ပုံမှ လက်ကျန်တစ်ပုံပါ ပါသွားပြီး တစ်ပြည်လုံးအနေအထားနှင့် ကျရောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။
=== အမည်ငါးမျိုး === ကုန်းဘောင်မင်းဆက် စတင်ရာ ရွှေဘိုမြို့ကို 'ငါးမည်ရပြည်ရွှေဘို' ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။
၎င်းငါးမည်မှာ (၁) ရန်ကြီးအောင်၊ (၂) ကုန်းဘောင်၊ (၃) ရွှေဘို၊ (၄) မုဆိုးဖို၊ (၅) ရတနာသိင်္ဃ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။
မုဆိုးဖိုတွင် အလောင်းမင်းတရား မင်းအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိပြီး ၁၁၁၅ ခုနှစ်တွင် မြို့နန်းတည်သောအခါတွင်မှ ရန်ကြီးအောင်၊ ကုန်းဘောင်၊ ရွှေဘို၊ ရတနာသိင်္ဃ ဟူသော ကျန်လေးမည်သည် 'မုဆိုးဖို' ဟူသော ပင်စည်ပင်ရင်းမှ ဝေဆာ၍ ဖြာထွက်ခဲ့သော အကိုင်းအခက်များသာ ဖြစ်ကြသည်။
ဦးကုလား၏ 'မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး' ပထမတွဲ စာမျက်နှာ (၂၆၉) တွင်မူ- "နန်းစဉ်စာရင်းချုပ်ကြီးတွင် စစ်မက်ရေးရာ ပေါ်ပေါက်လာပါက စစ်သားစုဆောင်းပေးရသော အင်အားသတ်မှတ်ချက်အလိုက် သုံးသိန်းပြုမြို့မှသည် နှစ်ကျိပ်ပြုမြို့အထိ စာရင်းတွင် နှစ်ရာပြုမြို့ (၁၃) မြို့တွင် မုဆိုးဖိုမြို့ ပါဝင်လျက်ရှိသည်" ကို တွေ့ရှိရလေသည်။
ပုဂံခေတ်ကျောက်စာများတွင် မုဆိုးဖို ဟူ၍ တွေ့ရှိရသည်။
မုဆိုးငပိုအား မြေနယ်နိမိတ် အပိုင်းအခြား ပေးအပ်ရာမှ မုဆိုးငပိုကို အစွဲပြု၍ မုဆိုးပိုမှ မုဆိုးဖို ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုသည်။
အင်္ဂလိပ်သံအမတ် ကပ်ပတိန် ဂျော့ဘေကာ၏ ရတနာသိင်္ဃခရီးသွားမှတ်တမ်း၌ "မုဆိုးဖိုကား အလောင်းမင်းတရားကြီး စိုးစံသော နေပြည်တော် ဖြစ်သည်။
မြို့ရိုးသည် (၁၂) ပေထုရှိပြီး ပေ (၂၀) မြင့်၏။
မြေမြို့ရိုးတစ်ဖက်စီ၌ အလျားသည် အလှမ်း တာတစ်ထောင်ရှိမည်ဟု ကျွန်ုပ် ခန့်မှန်းမိသည်။
စတုဂံတံတိုင်းခတ် နန်းမြို့ဖြစ်သည်။
နန်းမြို့တွင်း၌ အိမ်ထောင်စု လေးထောင်ခန့် ရှိသည်။
မြစ်ရိုးမှ အတွင်းဘက် (၁၂) မိုင်အကွာ ညီညာသော မြေပြင်တွင် တည်ထားသော နန်းမြို့ဖြစ်သည်။
နေရာအနှံ့အပြား၌ မြေမည်းများကို တွေ့ရ၏။
အနီးအနားဒေသများမှ အနည်းငယ် လုပ်အားစိုက်ထုတ်လိုက်ရုံမျှနှင့် ယမ်းစိမ်းအမျိုးကောင်းရသည်။
"ရတနာသိင်္ဃ" ဟူ၍ မှည့်ခေါ်ရခြင်းအကြောင်းမှာ ရတနာများစုဝေးရာ ဆုံရာဖြစ်သောကြောင့်ပင် ဖြစ်သည်။
မဟာအတုလယသဓမ္မရာဇာဂုရုဆရာတော်ကြီး၏ နန်းစဉ်ပုစ္ဆာအဖြေတွင် "သိင်္ဃ ဆိုသည် ဆုံသည့်ရပ်" ဟု ဖြေဆိုခဲ့၏။
မြို့တော်တည်ပြီး နှစ်ပေါင်း (၇၉) နှစ်အကြာ စစ်ကိုင်းမင်း (ဘကြီးတော်) လက်ထက် သီရိမဟာနန္ဒသင်္ကြန်မတ်ကြီး ရေးသားပြုစုသော 'သာသနာဝံသစာတမ်း' အရ 'သိင်္ဃ' ဟူသော ပါဠိဘာသာဖြင့် (လျင်သော) အနက်ကို ဟောသဖြင့် ထိုမင်း၏ စည်းစိမ်သည် (မရှည်) စသည်ဖြင့် သိင်္ဃဟု မသင့်၊ သိခင်ဖြစ်သင့်ကြောင်း စောဒကတက်ခဲ့၏။
မည်သို့ဆိုစေ သိင်္ဃကို စတုတ္ထအက္ခရာ (ဃ) ဖြင့် ရေးသားခြင်းသာလျှင် သမိုင်းကြောင်းအရ အမှန်အကန်ဆုံးဖြစ်သည်။
'ရန်ကြီးအောင်မြို့' ဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်းအကြောင်းမှာ အေဒီ ၁၇၅၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၁၇) ရက်နေ့မှစ၍ အလောင်းမင်းတရားကြီး မင်းဧကရာဇ်အဖြစ် ယူတော်မူကာ ရန်သူအပေါင်းအား အောင်မြင်ရာဖြစ်သောကြောင့် ဆိုသည်။
'ရွှေဘိုမြို့' ဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်းမှာ မုဆိုးဖိုအမည်ကို ကဏ္ဍသုခဖြစ်စေရန် ရွှေဖို၊ ရွှေပို ဟူ၍ တင်စားခေါ်ဆိုရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။
ယင်းမှာ ပါဠိဘာသာအားဖြင့် မှည့်ခေါ်ထားသော 'အယုဇ္ဈပူရ' ဖြစ်သည်။
အလောင်းမင်းတရားကြီး ထုတ်ပြန်ခဲ့သော အမိန့်တော်များတွင် 'အယုဇ္ဈပူရမည်သော ရတနာသိင်္ဃ ကုန်းဘောင်ရွှေပြည်ကြီး' ဟူ၍ အမြဲသုံးစွဲသည်။
ကုန်းဘောင်မင်းဆက် မဟာရာဇဝင်တော်ကြီးနှင့် မင်းတုန်းမင်းတရားကြီး ရေးထိုးခဲ့သော ကျောက်စာများတွင် အယုဇ္ဈပူရ ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို တွေ့နိုင်သည်။
အယုဇ္ဈပူရ၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ "စစ်ထိုးခြင်းငှာ မတတ်ကောင်းသောပြည်" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။
ကုန်းဘောင်မင်းဆက်သည် မြန်မာသမိုင်း၌ နောက်ဆုံးမင်းဆက်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ မင်းဆက်မများဘဲ မှတ်သားရန် လွယ်ကူ၍လည်းကောင်း ယခုတိုင် မြန်မာတိုင်းလိုပင် လက်ချိုးရေတွက် ပြသနိုင်သည်။
ကုန်းဘောင်မင်းဆက် (၁၁) ဆက်ကို အလွယ်တကူ ရေတွက်ရန် အောက်ပါတေးထပ်ကို ရေးဖွဲ့ထားလေသည်။
=== ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တေးထပ် === ဦးအောင်ဇေယျအမှူး မြောက်ထူးတစ်ယောက်တင်မူ၊ (ဦးလောက်) ပ ဘုရင်တစ်ဆူ၊ ဆင်ဖြူရှင်စခန်း၊ စဉ့်ကူးမင်းကောင်းစားမီ၊ ဖောင်းကားညီလုတဲ့ ရွှေနန်း၊ ဦးဝိုင်းပ ပထမခေါင်ပျော်၊ မြနောင်တော်ရေဖျန်း အမရဆောင်ပေါ် ဗွေကြငှန်းမှာလ၊ ရွှေစာတမ်းဖွဲ့ပြန်၊ ကုန်းဘောင်ပျော်နေလိုဝင်း၊ ရွှေမင်းသားမြတ်ပုဂံ ချမ်းအေးဖို့ ပန်းမွှေးပန်၊ မန္တလေးစံ တောင်လက်ရုံးရယ်နှင့် မင်းတုန်းမင်း၊ သီပေါအရှင် ထီးနန်းနှင့်ပလ္လင် ဆယ့်တစ်ဆက်အုပ်စိုးတင့် မုဆိုးဘုရင်စခန်းမို့လေး။
ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တစ်ခုလုံးကို ခြုံ၍ကြည့်လိုက်လျှင် ဝမ်းသာစရာ၊ အားရစရာအချက်များလည်း ပါဝင်သည်။
ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၌ မင်း (၁၁) ပါးရှိရာ ထိုမင်းများတွင် စွမ်းရည်သတ္တိ၊ ဉာဏ်အမြော်အမြင်နှင့် ပြည့်စုံသော မင်းကောင်းမင်းမြတ် ပါဝင်သလို မင်းသာမန်၊ မင်းညံ့များလည်း ပါဝင်သည်။
ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၌ ထင်ရှား၍ မြန်မာတို့ ဂုဏ်ယူဝင့်ကြွားလောက်သော မင်းများမှာ အလောင်းမင်းတရားကြီး၊ ဆင်ဖြူရှင်၊ ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား) နှင့် ပဉ္စမသင်္ဂါယနာတင် မင်းတုန်းမင်းတရားကြီးတို့ ဖြစ်ကြသည်။
ကုသိုလ်ကောင်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည့်အပြင် သားကြီးငါးကြီး စားသောက်မှု၊ အရက်သေစာ သောက်စားမှုတို့ကို တားမြစ်ခဲ့သည်။
ယင်းခေတ်တွင် ရဟန်းပညာရှိ၊ လူပညာရှိနှင့် စာဆိုတော်များ အများအပြား ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။
ဦးတိုး၊ ကျည်းကန်ရှင်ကြီး၊ ဝက်မစွတ်နဝဒေး၊ မင်းကြီးကတော် ခင်ဆုံ၊ စာဆိုတော်ဦးမင်း၊ ဖိုးသူတော်ဦးမင်း၊ အနောက်နန်းမတော် မမြလေး၊ လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင် အစရှိသော စာဆိုတော်များ၊ ဦးကြင်ဥ၊ ဦးပုည အစရှိသော ပြဇာတ်ရေးဆရာများ ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။
ကုန်းဘောင်ခေတ် ဂီတစာဆိုတော်များအနက် မင်းလက်ဝဲနော်ရထာဘွဲ့ခံ ဦးနေ၊ ဦးလွန်းပြေ၊ စာဆိုတော် ဦးမြတ်လှ၊ အမတ်မင်းသိင်္ခရ၊ စာဆိုတော် မယ်လုပ်၊ ဇေယျပတေ့အမတ်၊ ရွှေလိုက်စာရေး ဦးမင်းအောင်၊ ငယ်တိုးအတွင်းဝန် ဦးကျီစိုး၊ မြဝတီမင်းကြီး ဦးစ၊ ပခန်းမင်းသားကြီး၊ သံတော်ဆင့် ဦးအောင်ပန်း၊ မင်းသားမောင်ကုတ်တေး၊ ဆိုင်းဆရာကြီး ဦးယား၊ စာဆိုဦးတရုတ်၊ မြင်စိုင်းမင်းသား၊ မြစ်ဝိုင်းမင်းသမီး၊ ပြင်စည်မင်းသား၊ သာယာဝတီဦးဝိုင်း၊ ဦးကျောက်ခဲ၊ ဆောမြို့စား မင်းဦးစီး၊ စုံနံ့သာမြိုင်ဦးကြော့၊ စာရေးတော်ကြီး ဦးမောင်ကလေး၊ တဘက်ဆွဲရွာစား ဦးမြတ်ရစ်၊ မောင်မောင်ဘ၊ မောင်မောင်ဘေ၊ ဆရာမွှန်းကြီး၊ တောင်သမန်လယ်စား ဦးဖေငယ်၊ ဒေဝဣန္ဒာ မောင်မောင်ကြီး၊ ဦးတေနောင်၊ ကန်နီစစ်ကဲ မင်းထင်ရာဇာ၊ မင်းကျော်ရာဇာ၊ နားခံတော်ဝေါကြီးမှူးဦးချုံ၊ စင်တော်ကြီးမင်းသား ဦးသာပြော စသည်တို့မှာ ထင်ရှားလေသည်။
ကုန်းဘောင်ခေတ်၏ ပညာရေးနှင့် စပ်လျဉ်း၍ မြန်မာစာပေသာမက ပြင်သစ်စာပေ၊ အင်္ဂလိပ်စာပေများကိုလည်း လေ့လာလိုက်စားကြသည်။
မန္တလေးမြို့တွင် အင်္ဂလိပ်စာသင်ကျောင်းပင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။
ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် စစ်မှုထမ်းများကို ဘောင်းဘီများ ဝတ်ဆင်စေ၍ အီတလီလူမျိုး၊ ပြင်သစ်လူမျိုးဆရာများနှင့် ကြပ်မတ်သင်ကြားစေသည်။
ရှေးအခါက မင်းမှုထမ်းကိစ္စအတွက် ခြေလျင်တော်၊ လှေလျင်တော်များကိုသာ အသုံးပြုသော်လည်း ၁၂၃၅ ခု (၁၈၇၃ ခုနှစ်) မှစ၍ ကြေးနန်းရုံတော်များ ပေါ်လာသည်။
မင်းတုန်းမင်းလက်ထက်၌ စက်မှုလက်မှုလုပ်ငန်းများကို သင်ကြားရန် နိုင်ငံရပ်ခြားသို့ ပညာတော်သင်များ စေလွှတ်သည်။
နေပြည်တော်တွင် ရက်ကန်းရုံတော်ကြီး၊ ဆန်ကြိတ်ရုံများ၊ လက်နက်လုပ်စက်ရုံ၊ လွှစက်ရုံ၊ သကြားစက်ရုံ၊ ဖန်ချက်ရုံ၊ မဲနယ်စက်ရုံ၊ ဒင်္ဂါးစက်ရုံ စသည်ဖြင့် စက်မှုလက်မှုရုံပေါင်း (၅၀) ကျော်တို့ကို စတင်လုပ်ဆောင်နေပြီ ဖြစ်သည်။
ထို့အပြင် မန္တလေးရတနာပုံ နန်းမြို့အတွင်း၌ စာပုံနှိပ်စက်မှ ရိုက်နှိပ်ထုတ်ဝေသော 'ရတနာပုံနေပြည်တော်သတင်းစာ' အမည်ဖြင့် သတင်းစာပင် ပေါ်ပေါက်နေလေပြီ။
ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ယဉ်ကျေးမှုဘက်၌လည်း တိုးတက်လာသည်ကို တွေ့ရသည်။
ယဉ်ကျေးမှုဟုဆိုရာ၌ အလှအပကို ဖန်တီးသမျှ ပညာရပ်များသာမက လူတို့၏ အတွင်းစိတ်ကို လှပစေရန် ပြုပြင်ဖန်တီးပေးသော ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများလည်း အကျုံးဝင်လေသည်။
ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် အရေးပါသော ဘာသာကြီးသုံးခုမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ခရစ်ယာန်ဘာသာ၊ အစ္စလာမ်ဘာသာတို့ ဖြစ်ကြသည်။
ဗုဒ္ဓသာသနာသည် မင်းနှင့်ပြည်သူအများစု ကိုးကွယ်သောဘာသာဖြစ်ပြီး ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာမှာ အင်အားအကောင်းဆုံး ဖြစ်သည်။