austin2029/open-myanmar-data huggingface dataset:
သို့သော် ဂါထာမန္တရား၊ လက်ဖွဲ့၊ အင်းအိုင်၊ ခါးလှည့်၊ ယတြာ အစရှိသော မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာ အလေ့အထများကိုလည်း လက်ခံလျက်ရှိကြောင်း တွေ့ရ၏။
ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် အတင်ဂိုဏ်းနှင့် အရုံဂိုဏ်း ကွဲပြားမှုသည် ညောင်ရမ်းခေတ်မှ စတင်ပြီး ကုန်းဘောင်ခေတ်အထိ ရှိနေခဲ့၏။
သင်္ကန်းကို ပခုံးတစ်ဖက်မှာ တင်ရုံလိုသော ရဟန်းသံဃာများက အတင်ဂိုဏ်းတွင် ပါဝင်ပြီး သင်္ကန်းကို လုံလုံခြုံခြုံရုံပြီးသွားမှသာလျှင် ဝိနည်းတော်နှင့် ညီသည်ဟု ယူဆသော ရဟန်းများက အရုံဂိုဏ်းဝင်များ ဖြစ်ကြ၏။
ညောင်ရမ်းခေတ်ဘုရင်များက ၎င်းပြဿနာများကို ပြီးပြတ်အောင် ဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်း မရှိခဲ့ပေ။
နောင်တော်ကြီးမင်း လက်ထက်တွင်လည်း အတင်ဂိုဏ်းကိုပင် အသိအမှတ်ပြုခဲ့၏။
ဆင်ဖြူရှင်မင်း မှာလည်း စစ်မက်များ တိုက်ခိုက်နေရသဖြင့် ၎င်းပြဿနာကို မဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့ပေ။
စဉ့်ကူးမင်းလက်ထက်တွင် ဂိုဏ်းနှစ်ခုမှ ပုဂ္ဂိုလ်များကို အချေအတင် ပြောဆိုစေခဲ့သော်လည်း ဘုရင်က ပြတ်ပြတ်သားသား အဆုံးအဖြတ် မပေးနိုင်ခဲ့ပေ။
ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား) လက်ထက်တွင် နှစ်ဖက်ပုဂ္ဂိုလ်များ အချေအတင် ပြောဆိုစေသောအခါ အရုံဂိုဏ်းက ပိုင်နိုင်စွာ ပြောဆိုနိုင်သဖြင့် အရုံဂိုဏ်းကို မှန်ကန်သောဂိုဏ်းအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခဲ့၏။
ဗဒုံမင်းသည် ပြတ်သား၍ အတွေးအခေါ်အယူအဆ ကောင်းသူဖြစ်သည်။
၎င်းလက်ထက်မှာပင် သာသနာပိုင် ရာထူးပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။
မင်းတုန်းမင်းသည် ၎င်းလက်ထက်တွင် ဗုဒ္ဓသာသနာကို တည်တံ့ခိုင်မြဲသန့်ရှင်းစေရန် ရည်ရွယ်သောအားဖြင့် ပဉ္စမသင်္ဂါယနာ တင်ခဲ့၏။
ခရစ်ယာန်သာသနာသည် ပေါ်တူဂီများနှင့်အတူ (၁၅) ရာစုမှစ၍ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်ဟု ယူဆရန်ရှိသည်။
တောင်ငူခေတ်တွင် ရိုမန်ကက်သလစ် သာသနာဝင်ဂိုဏ်းမှ သာသနာပြုများ အောက်မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်လာခဲ့ကြ၏။
၎င်းတို့မှာ သိပ္ပံပညာ၊ ဆေးပညာ ကျွမ်းကျင်သူများ ဖြစ်သောကြောင့် သာသနာပြုရာတွင် အခွင့်သာကြလေသည်။
ညောင်ရမ်းခေတ်တွင် ငဇင်ကာ အုပ်ချုပ်နေသော သံလျင်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင်များကို စစ်ကိုင်းခရိုင်၊ ချောင်းဦး၊ ဒီပဲယင်းမြို့၊ မုံရွာ၊ အမြင့်၊ နဘက် စသည့် ရွာ (၁၆) ရွာတွင် နေရာချထားပေးခဲ့ကာ မိမိတို့အစုနှင့် နေထိုင်ကြပြီး သာသနာပြုပုဂ္ဂိုလ်များလည်း မကြာခဏ ရောက်ကြ၏။
လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ခွင့်၊ ကျမ်းစာလေ့လာခွင့်များ ရရှိခဲ့ကြ၏။
ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးပိုင်း ဟံသာဝတီကို အလောင်းမင်းတရား အောင်မြင်သောအချိန်တွင် မွန်တို့ဘက်မှ ပါဝင်ကူညီခဲ့သော ပြင်သစ်များကို အထက်မြန်မာနိုင်ငံ နဘက်၊ ချောင်းဦး စသောရွာများ အပါအဝင် (၁၂) ရွာ၌ နေရာချပေးခဲ့၏။
သာသနာပြုပုဂ္ဂိုလ်များက လက်တင်ဘာသာ သင်ကြားပေးပြီး ပညာထူးချွန်သူများကို ရောမသို့ ပညာသင်ရန် စေလွှတ်ခဲ့လေသည်။
၁၈၁၃ ခုနှစ်တွင် နှစ်ခြင်းဂိုဏ်းမှ ဆရာယုဒသန် (ဒေါက်တာဂျပ်ဆင်) ရောက်လာပြီး သာသနာပြုလုပ်ငန်း စတင်ခဲ့၏။
၎င်းကိုယ်တိုင် မြန်မာစာပေကို လေ့လာ၍ 'မြန်မာ-အင်္ဂလိပ် အဘိဓာန်' ကို ပြုစုခဲ့၏။
၎င်းဂိုဏ်းမှ သာသနာပြုပုဂ္ဂိုလ်များသည် အိမ်ထောင်ပြုခွင့်ရှိသဖြင့် ဇနီးပါလာသောကြောင့် သာသနာပြုလုပ်ငန်း ပိုမိုအောင်မြင်သည်ဟု ဆိုနိုင်ပေသည်။
ဇနီးများက မပြည့်စုံသော ကလေးသူငယ်များကို ကျွေးမွေးပြုစု၍ ပညာပေးခြင်းစသော လူမှုရေးလုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်လေ့ရှိကြ၏။
အောက်မြန်မာနိုင်ငံတွင် သာသနာပြုကျောင်းများ စတင်ဖွင့်လှစ်လာခဲ့ပြီး မင်းတုန်းမင်းလက်ထက်တွင် အင်္ဂလိကန်ဂိုဏ်းမှ သာသနာပြု ဒေါက်တာမတ် (ဆရာမှတ်ကြီး) ကို မန္တလေးသို့ ခေါ်ယူ၍ မြေနေရာနှင့် ငွေကြေးထောက်ပံ့ခဲ့၏။
အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ သားတော်များကို အင်္ဂလိပ်စာ သင်ကြားနိုင်ရေးပင် ဖြစ်သည်။
အစ္စလာမ်ဘာသာမှာ ခရစ်ယာန်ဘာသာထက် စော၍ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိသည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။
ပုဂံကျောက်စာအချို့တွင် 'ပန်သေး'၊ 'ပသည်' ဟု ရေးသားထားသဖြင့် ပုဂံခေတ်ကပင် အစ္စလာမ်ဘာသာဝင်များ ရှိလိမ့်မည်ဟု ဆိုနိုင်လေသည်။
မဏိပူရမှလာသော မွတ်စလင်များကို 'ကသည်းမွတ်စလင်' ဟု ခေါ်ပြီး မြန်မာမွတ်စလင်များကို 'ဇေရ်ဘာဒီ' ဟု ခေါ်လေ့ရှိသည်။
ကသည်းမြင်းအစုသည် လွန်စွာထင်ရှားသော မြင်းမှုထမ်းများ ဖြစ်လေသည်။
အလောင်းမင်းတရားလက်ထက်မှစ၍ မွတ်စလင်များ တိုးတက်လာရာ ဘိုးတော်ဘုရားလက်ထက်တွင် မွတ်စလင်စစ်မှုထမ်းများကို ညောင်ရမ်း၊ မိတ္ထီလာ၊ ရမည်းသင်း၊ ပင်းတလဲ၊ တဘက်ဆွဲ၊ မြေဒူး၊ ဒီပဲယင်း စသော ဒေသများ၌ နေမြေ၊ စားမြေပေးသည့်အပြင် အခွန်လွတ်ခွင့်လည်း ပေးခဲ့၏။
၎င်းတို့အတွက် ဗလီဆောက်လုပ်ရာတွင် ဘုရင်ကိုယ်တိုင် ရွှေပန္နက်စိုက်ပေးခဲ့ကြောင်း သိရပေသည်။
ဘိုးတော်ဘုရားလက်ထက်တွင် အိန္ဒိယသို့ သတင်းထောက်လှမ်းရန် စေလွှတ်ခံရသူများမှာလည်း မွတ်စလင်များပင် ဖြစ်ကြပြီး အထင်ရှားဆုံးမှာ ဦးရွှေတုတ် ဖြစ်၏။
မင်းတုန်းမင်းလက်ထက်တွင် ကြွယ်ဝသော မွတ်စလင်များကို ဘုရင်က သူဌေးဘွဲ့ ပေးအပ်ခဲ့၏။
ဘုရင်က သင်္ဘောဝယ်ယူအသုံးပြုသောအခါတွင် ဘုရင့်သင်္ဘောကပ္ပိတိန်အဖြစ် အမှုထမ်းသော ဦးမြနှင့် လက်နက်ရုံကြီးကြပ်သူ ဦးပွင့်တို့မှာ မွတ်စလင်များပင် ဖြစ်သည်။
အထက်ပါ ဘာသာကြီးသုံးခုအပြင် ရှေးအခါကစ၍ အမြစ်တွယ်လာခဲ့သော နတ်နဂါးကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗြဟ္မဏအယူဝါဒများလည်း ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ဆက်လက်ရှင်သန်လျက်ပင် ရှိပေသည်။
ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ဘာသာယုံကြည်ကိုးကွယ်မှုများ တိုးတက်ထွန်းကားခဲ့သလို ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဗိသုကာ၊ ပန်းချီ၊ ပန်းပု အစရှိသည့် အနုပညာရပ်များ နယ်ပယ်၌လည်း ထွန်းကားခဲ့သည်ကို တွေ့ရလေသည်။
ဗိသုကာပညာရပ်နှင့် နှီးနွယ်နေသော ပန်းရန်၊ ပန်းတော့၊ ပန်းပွတ်၊ ပန်းပု၊ ပန်းချီ ပညာရပ်များ များစွာတိုးတက်ထွန်းကားလာခဲ့သည်။
ကုန်းဘောင်ခေတ်ပန်းချီပညာနှင့် ပတ်သက်၍ ရွှေရေးပန်းချီ၊ ယွန်းထိုးပန်းချီ၊ ဆေးရေးပန်းချီ ဟူ၍ သုံးမျိုးသုံးစား ခွဲခြားနိုင်လေသည်။
ယွန်းထိုးပန်းချီမှာ ပုဂံခေတ်မှ ခေတ်စားခဲ့သော ပညာရပ်ဖြစ်သည်။
ယွန်းထည်ပေါ်တွင် ကညစ်ဖြင့် ရေးခြစ်ပြီး ဆေးရောင်သွင်းသော အတတ်ပညာဖြစ်၏။
ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် လူသုံးပစ္စည်းအဖြစ် ယွန်းထည်များကို ကျယ်ပြန့်စွာ သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။
၎င်းပညာသည် ကမ္ဘာသုံးပန်းချီပညာဖြစ်ပြီး ပုဂံခေတ်မှစ၍ အဆင့်အတန်းမြင့်ခဲ့လေသည်။
မြန်မာ့ဆေးရေးပန်းချီသည် 'ကနုတ်' (ကြာခွေ၊ ကြာလိပ်၊ ကြာရိုး၊ ကြာစွယ်၊ ကြာရွက်၊ ကြာဖူး စသည်တို့ပုံကို အခွေအလိပ်များအဖြစ် ရေးဆွဲခြင်းဖြစ်ပြီး ခြူးပန်းခြူးနွယ်ဟူ၍လည်း သိရှိကြ၏။
)၊ 'နရီ' (မိန်းမရုပ် ရေးဆွဲခြင်းကို ဆိုလိုသော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် လူရုပ်အမျိုးမျိုး ရေးဆွဲခြင်း ပါဝင်လာ၏။
)၊ 'ကပီ' (မျောက်ရုပ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရှိသော်လည်း ဘီလူး၊ ဂဠုန်၊ နဂါး စသော အရုပ်များကို ကနုတ်ပန်းများနှင့် ရောနှောရေးဆွဲခြင်း ဖြစ်သည်။
)၊ 'ဂဇာ' (ဆင်၊ မြင်းစသော တိရစ္ဆာန်များကို ကနုတ်ပန်းစသော အဆင်တန်ဆာမပါဘဲ ရိုးရိုးရေးဆွဲခြင်း ဖြစ်သည်။
) ဟူ၍ အခွဲများရှိသည်။
ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး ပန်းချီလက်ရာများတွင် အနီးအဝေး၊ အလင်းအမှောင် မှန်ကန်မှုမရှိ၊ ဆေးရောင်အမျိုးအစားလည်း နည်းပါးသော်လည်း ခေတ်နှောင်းပိုင်းတွင် အဆင့်အတန်း မြင့်မားလာပြီး အနီးအဝေး၊ အလင်းအမှောင်၊ ဆေးရောင်များ ကောင်းမွန်လာသည်ကို တွေ့ရလေသည်။
ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ဆေးရေးပန်းချီအမှုထမ်းများကို ပန်းချီတော်အဖြစ် ခန့်ထား၍ အဆောက်အအုံများအပြင် မိဖုရား၊ သားတော်၊ သမီးတော်များ ဗဟုသုတပွားများစေရေးအတွက် လေ့လာကြည့်ရှုမှတ်သားရန် ငါးရာ့ငါးဆယ် နိပါတ်ရုပ်စုံများ၊ နန်းဓလေ့မှတ်တမ်းများကို ပုရပိုက်ဖြူများတွင် ဆေးရောင်စုံဖြင့် ရေးဆွဲစေခဲ့သည်။
ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာ့ပန်းချီ၏ ထူးခြားချက်မှာ အမြင်မှန်ရေးဆွဲနည်း (Perspective) ဖြစ်၏။
သက်ရှိ၊ သက်မဲ့အရာဝတ်ထုများ ရေးဆွဲရာတွင် အိမ်နံရံစသည်တို့ကို ဖောက်ထွင်းမြင်ရပုံ ရေးဆွဲခြင်းပင် ဖြစ်သည်။
အသုံးပြုသောဆေးများမှာ အနီရောင်အတွက် ဟင်္သပြဒါး၊ အဝါအတွက် ဆေးဒန်း၊ အပြာအတွက် ဒုတ္ထာနှင့် မဲနယ်၊ အနက်အတွက် ကျပ်ခိုး၊ အဖြူအတွက် မြေဖြူနှင့်ထုံး တို့ဖြစ်သည်။
အစိမ်းရောင်ရရှိရန် ဆေးဒန်းနှင့် ဟင်္သပြဒါးရော၍သော်လည်းကောင်း၊ သစ်ရွက်ရည်ကိုသော်လည်းကောင်း သုံးလေ့ရှိ၏။
၎င်းပင်ရင်းဆေးရောင်များကို ရောစပ်ပြီး ပုစွန်ဆီ၊ ဂဠုန်အန်ဖတ် (အညိုပုတ်) စသော အရောင်များရအောင် လုပ်ဆောင်လေ့ရှိကြ၏။
ဆီဆေးဖြင့် ရေးဆွဲရာတွင် ဆေးကို ပိုက်ဆံဆီနှင့် ရောနှောပြီး ရေဆေးဖြင့် ရေးဆွဲသည့်အခါ တမာစေးနှင့် ရောလေ့ရှိ၏။
ပုံကြမ်းရေးဆွဲရန် မီးသွေးတောင့်ငယ်များ ရရှိရေးအတွက် သင့်လျော်သောအရွယ် ထင်းချောင်းငယ်များကို မီးဖုတ်ယူကြရ၏။
စုတ်တံကို နွား၏နားအတွင်းမှ အမွေးနုများဖြင့် ပြုလုပ်ကြပေသည်။
ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ကြေးထည်ဖြင့် ပြုလုပ်သော ပန်းတဉ်းလုပ်ငန်း၊ ကျောက်ဆစ်ပညာဖြစ်သော ပန်းတမော့လုပ်ငန်း၊ မှန်စီရွှေချလုပ်ငန်း၊ ပန်းပုလုပ်ငန်း၊ ပန်းထိမ်လုပ်ငန်း၊ ပိုးထည်လုပ်ငန်း၊ ရွှေချည်ထိုးလုပ်ငန်း၊ မျက်ပါးခတ်လုပ်ငန်းများလည်း ထွန်းကားခဲ့လေသည်။
ရွှေကို ပါးလွှာအောင်ခတ်၍ ရွှေဆိုင်းများလုပ်သော လုပ်ငန်းဖြစ်လေသည်။
ဤအကြောင်းအရာများကား မြန်မာတို့ ခေတ်ကိုအမီလိုက်လာပုံ၊ တိုးတက်လာပုံကို ပြသသဖြင့် ဂုဏ်ယူဖွယ်ရာများ ဖြစ်တော့သည်။
ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ဝမ်းနည်းစရာ အဖြစ်အပျက်များကား နောင်တော်ကို ညီတော်များက ပုန်ကန်ခြင်း၊ ခမည်းတော်၊ ဘထွေးတော်များကို သားတော်၊ တူတော်များက ပုန်ကန်ခြင်းများနှင့် နန်းတော်ထဲတွင် သူဘက်ငါ့ဘက်ဟူ၍ တကွဲကွဲအပြားပြား ဖြစ်နေကြခြင်းများ ဖြစ်သည်။
ကုန်းဘောင်မင်းများသည် မြို့တော်များ မကြာခဏ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့သည်။
သို့ရာတွင် ရန်ကုန်မြို့ကဲ့သို့ ပင်လယ်ဆိပ်ကမ်းတွင် မြို့တော်မပြုလုပ်ခဲ့သဖြင့် ကမ္ဘာတွင် ထွန်းကားနေသော စက်မှုလက်မှု တိုးတက်မှုများနှင့် တိုက်ရိုက်အဆက်အသွယ် မရရှိခဲ့ပေ။
ထိုသို့မရရှိခဲ့ခြင်းပင်လျှင် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးဆုံးရှုံးရခြင်း၏ အကြောင်းတစ်ရပ်ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းဆရာတို့က ဆိုကြသည်။
မည်သို့ဆိုစေကာမူ ကုန်းဘောင်ခေတ်နောက်ပိုင်းတွင် မြန်မာ့မြေပေါ်၌ အင်္ဂလိပ်နှင့် ပြင်သစ်တို့ အပြိုင်အဆိုင် ဖြစ်နေကြသည်။
မြန်မာဘုရင်က ပြင်သစ်တို့အား အထူးအခွင့်အရေးများပေးပြီးလျှင် မဟာမိတ်စာချုပ်များ၊ စီးပွားရေးစာချုပ်များ ချုပ်ဆိုသည်ကို အင်္ဂလိပ်တို့က အထူးမခံမရပ် ဖြစ်ကြသည်။
မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်းကို ပြင်သစ်တို့ သိမ်းပိုက်ခြင်း သို့မဟုတ် ဩဇာလွှမ်းမိုးခြင်းများ ပြုလုပ်မည်ကို စိုးရိမ်မကင်းဖြစ်ကြသဖြင့် အင်္ဂလိပ်တို့က မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်းကို ပြင်သစ်တို့ထက် အလျင်အမြန် လက်ဦးမှုရရှိအောင် သိမ်းယူလိုက်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။
ဤသို့ဖြင့် အနောက်လက်နက်နိုင်ငံကြီးများ စားခွက်လုမှုကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံသည် ထီးသုဉ်း၊ နန်းသုဉ်း၊ မင်းသုဉ်းပြီးနောက် တစ်မျိုးသားလုံး ကျွန်ဘဝသို့ ရောက်ကာ မြန်မာဘုရင် သီပေါမင်းတရားသည် အိန္ဒိယနိုင်ငံ ရတနာဂီရိသို့ ပါတော်မူခဲ့ရပေသည်။
ထိုအချိန်မှစ၍ မြန်မာ့သမိုင်း၌ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကြီးကို တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်းဖြစ်အောင် ထူထောင်ခဲ့သော အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်သည် (၁၁) ဆက်မြောက် သီပေါမင်းလက်ထက်တွင် စုံးစုံးမြုပ်ကာ မြန်မာ့အချုပ်အခြာအာဏာ လုံးဝဥဿုံ ပျောက်ကွယ်သွားခဲ့ရပေသည်။
=== ကုန်းဘောင်မင်း ၁၁-ဆက် အကျဉ်း ===   ==== အလောင်းမင်းတရား ==== (၁) ရွှေချက်သိုစေတီဒါယကာ အလောင်းမင်းတရားကြီးဟူသော ဘွဲ့တံဆိပ် နာမံတော်နှင့် ၁၁၁၄ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်သည်။
နန်းစည်းစိမ် ၈ နှစ်စံ၊ အိမ်နိမ့် ၃၈ နှစ်စံ၊ နံတော် သောကြာသား၊ သက်တော် ၄၆ နှစ်၌ နတ်ရွာစံတော်မူသည်။
(အချို့ကား အိမ်နိမ့် ၃၇ နှစ်)   ==== နောင်တော်ကြီးမင်း ==== (၂) အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ သားတော်ကြီး စစ်ကိုင်းမင်း (နောင်တော်ကြီးမင်း ဟုလည်းခေါ်)၊ မဟာနန္ဒကန်တွင်းစည်ခုံစေတီ ဒါယကာ၊ ဒုတိယစစ်ကိုင်းမြို့တည် နောင်တော်မင်းတရားကြီး သိရီပဝရဓမ္မရာဇာဟူသော ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၁၂၂ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်၍ နန်းစည်းစိမ် ၃ နှစ်စံ၊ အိမ်နိမ့် ၂၆ နှစ်စံ၊ နံတော် အင်္ဂါသား၊ သက်တော် ၂၉ နှစ်၌ နတ်ရွာစံသည်။
ငယ်အမည်မှာ မောင်လောက် ဖြစ်သည်။
၎င်းလက်ထက်တွင် အလောင်းမင်းတရား၏ ရဲဘက်တော်ဟောင်း မင်းခေါင်နော်ရထာ၏ ပုန်ကန်မှုနှင့် ဘထွေးတော် တောင်ငူဘုရင်ခံ မင်းရဲသိင်္ခသူတို့၏ ပုန်ကန်မှုကဲ့သို့သော ပုန်ကန်မှုများကို အောင်မြင်စွာ နှိမ်နင်းနိုင်သည်။
ထူးခြားမှုအနေဖြင့် ပုန်ကန်သူများအား သေဒဏ်မပေးဘဲ နေမြဲစားမြဲအတိုင်းသာ စားစေသဖြင့် စိတ်နှလုံးကြီးမြတ်သော မင်းအဖြစ် နှောင်းဆရာတို့ သတ်မှတ်ထားသည်။
==== ဆင်ဖြူရှင်မင်း ==== (၃) ညီတော် ဆင်ဖြူရှင်ခေါ် နိဗ္ဗာန်ဆိပ်ဦးစေတီတော် ဒါယကာ၊ တတိယအကြိမ် အင်းဝမြို့တည် ဆင်ဖြူရှင်မင်းတရား၊ သီရိပဝရ သုဓမ္မ မဟာဓမ္မ ရာဇာဓိရာဇာဟူသော ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၁၂၅ ခုနှစ်၌ နန်းတက်၍ နန်းစည်းစိမ် ၁၃ နှစ်၊ အိမ်နိမ့် ၂၇ နှစ်၊ နံတော် တနင်္ဂနွေသား၊ သက်တော် ၄၀ နှစ်၌ နတ်ရွာစံသည်။
(အချို့ကား နန်းစည်းစိမ် ၁၂ နှစ် ဟူသေး၏။
) အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ဒုတိယသားတော်၊ ငယ်မည် ဦးရွ ဖြစ်သည်။
==== စဉ့်ကူးမင်း ==== (၄) သားတော် စဉ့်ကူးမင်း၊ မိုးထိကျောင်းဒါယကာ၊ ၁၁၃၈ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်၍ နန်းစည်းစိမ် ၅ နှစ်စံ (အချို့မူတွင် ၆ နှစ်)၊ အိမ်နိမ့် ၂၀ နှစ်စံ၊ နံတော် တနင်္လာသား၊ သက်တော် ၂၆ နှစ်၌ နတ်ရွာစံသည်။
ဆင်ဖြူရှင်မင်းတရား၏ ဒုတိယသားတော်၊ ငယ်မည် မောင်ရဲလှ ဖြစ်သည်။
==== ဖောင်းကားစား မောင်မောင် ==== (၅) ဖောင်းကားမင်း၊ ၁၁၄၃ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်၍ နန်းစည်းစိမ် ၇ ရက်မျှသာ စံရသည်။
အိမ်နိမ့် ၁၈ နှစ်စံ၊ နံတော် ကြာသပတေးသား၊ သက်တော် ၁၈ နှစ်၌ ကံတော်ကုန်သည်။
နောင်တော်ကြီးဘုရား၏ သားတော်၊ ငယ်မည် မောင်မောင် ဖြစ်သည်။
ဖောင်းကားစား မောင်မောင် ဟု လူသိများသည်။
==== ဗဒုံမင်း ==== (၆) ဗဒုံမင်း (ခေါ်) ဘိုးတော်ဦးဝိုင်း (ခေါ်) ဆင်ဖြူများရှင်မင်းတရားကြီး (ခေါ်) ဘိုးတော်ဘုရား (ခေါ်) အောင်မြေလောကစေတီဒါယကာ၊ အမရပူရ ပထမမြို့တည်နန်းတည် မင်းတရားကြီး သိရီပဝရဝိဇယာနန္တ ယသတြိ ဘဝနာဒိတျာဓိပတိ ပဏ္ဍိတ မဟာဓမ္မ ရာဇာဓိရာဇာဟူသော ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၁၄၃ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်တော်မူ၍ နန်းစည်းစိမ် ၃၈ နှစ်၊ အိမ်နိမ့် ၃၈ နှစ်စံ၊ နံတော် တနင်္လာသား၊ သက်တော် ၇၅၌ ကံတော်ကုန်သည်။
အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ဆဋ္ဌမမြောက်သားတော်၊ ငယ်မည် ဦးဝိုင်းဟူ၏။
၎င်းလက်ထက်တွင် အောက်ပြည်အရပ်မှ မွန်တို့ သူပုန်ထသဖြင့် နှိမ်နင်းရသေးသည်ဟု ဆိုသည်။
==== ဘကြီးတော် ==== (၇) ဘကြီးတော်မင်း (ဖန်နန်းရှင်)၊ မှန်နန်းရှင်ဘုရားခေါ် မဟာဝိဇယရံသီ စေတီဒါယကာ၊ စတုတ္ထအကြိမ် အင်းဝမြို့တည်နန်းတည်မင်းတရားကြီး သိရီ တြိဘဝနာဒိတျ ပဝရပဏ္ဍိတ မဟာဓမ္မရာဇာဓိရာဇာဘွဲ့ တံဆိပ်တော်ဖြင့် ၁၁၈၁ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်တော်မူ၍ နန်းစည်းစိမ် ၁၈ နှစ် (၁၉ နှစ်ဟုလည်း မူကွဲရှိသည်။
)၊ အိမ်နိမ့်စံ ၃၄ နှစ်၊ နံတော် သောကြာသား၊ သက်တော် ၆၁ ၌ နတ်ရွာစံသည်။
ငယ်မည် မောင်စိန် ဖြစ်သည်။
နန်းကျပြီးနောက် ၈ နှစ်ကြာမှ နတ်ရွာစံသည် ဟူ၏။
==== သာယာဝတီမင်း ==== (၈) ညီတော် သာယာဝတီမင်း၊ ကုန်းဘောင်မင်းဟုလည်းကောင်း၊ ရွှေဘိုမင်းဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။
လောကမဏိစူဠစေတီ ဒါယကာ၊ အမရပူရ ဒုတိယမြို့တည်နန်းတည်မင်းတရားကြီး သိရီပဝရာဒိတျ လောကာဓိပတိ ဝိဇယမဟာဓမ္မရာဇာဓိရာဇာ ဟူသော ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၁运行၉ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်တော်မူ၍ နန်းစည်းစိမ် ၉ နှစ်စံ၊ အိမ်နိမ့် ၅၀ နှစ်စံ၊ နံတော် ဗုဒ္ဓဟူးသား၊ သက်တော် ၅၉ နှစ်၌ ကံတော်ကုန်သည်။
ဘကြီးတော်စစ်ကိုင်းမင်း၏ ညီတော်၊ ငယ်မည် မောင်ခင်ဟူ၏။
==== ပုဂံမင်း ==== (၉) သားတော် ပုဂံမင်း ခေါ် မဟာလောကရံသီစေတီ ဒါယကာ၊ သိရီသုဓမ္မ တိလောကပဝရ မဟာဓမ္မရာဇာဓိရာဇာ ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၂၀၈ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်တော်မူ၍ နန်းစည်းစိမ် ၆ နှစ်စံ၊ အိမ်နိမ့် ၃၅ နှစ်စံ၊ နံတော် သောကြာသား၊ သက်တော် ၄၁ နှစ်၌ နတ်ရွာစံသည်။
သာယာဝတီမင်း၏ သားတော်၊ ငယ်မည် မောင်ထောင်၊ ပုဂံမြို့စားဟူ၏။
==== မင်းတုန်းမင်း ==== (၁၀) ပုဂံမင်း၏ ညီတော် မင်းတုန်းမင်း ခေါ် မဟာလောကမာရဇိန်စေတီဒါယကာ၊ မန္တလေးရတနာပုံ မြို့တည်နန်းတည် ပဉ္စမသင်္ဂါယနာတင် ဘဝရှင်မင်းတရားကြီး သိရီပဝရ ဝိဇယာနန္တ ယသပဏ္ဍိတ တြိဘာဝနာဓိတျာဓိပတိ မဟာဓမ္မ ရာဇာဓိရာဇာ ဘွဲ့တံဆိပ်တော်ဖြင့် ၁၂၁၄ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်တော်မူ၍ နန်းစည်းစိမ် ၂၆ နှစ်၊ အိမ်နိမ့်စံ ၃၈ နှစ်၊ နံတော် အင်္ဂါသား၊ သက်တော် ၆၄ နှစ်၌ နတ်ရွာစံသည်။
ငယ်မည် မောင်လွင်ဟူ၏။
==== သီပေါမင်း ==== (၁၁) သားတော် သီပေါမင်း၊ မာန်အောင်ရတနာစေတီ ဒါယိကာ၊ မန္တလေးရတနာပုံ ဒုတိယနန်းစံ၊ သိရီပဝရ ဝိဇယာနန္တ ယသတိလောကာ ဓိပတိ ပဏ္ဍိတ မဟာဓမ္မရာဇာဓိရာဇာ ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၂၄၀ ပြည့်နှစ်၌ နန်းတက်စံမြန်း၍ နန်းစည်းစိမ် ၇ နှစ်၊ နံတော် စနေသား၊ ငယ်မည် မောင်ရေစက် ဖြစ်လေသည်။
၁၂၄၇ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှကိုလိုနီနယ်ချဲ့တို့က မင်းနှစ်ပါးအား ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်လျက် မိမိတို့ တိုင်းပြည်ကြီးကို သိမ်းပိုက်ကြီးစိုးကာ မြန်မာလူမျိုးတို့အား ကျွန်သပေါက်ဘဝ ထားခဲ့ကြလေတော့သည်။
=== သုံးသပ်ချက် === ကုန်းဘောင်မင်းဆက်သည် မြန်မာနိုင်ငံကို နောက်ဆုံးအုပ်ချုပ်ခဲ့သည့် မြန်မာမင်းဆက်ဖြစ်သည်။
စတင်ထူထောင်သူ အလောင်းမင်းတရား မှသည် နောက်ဆုံး သီပေါမင်း အထိ မင်းဆက် ၁၁ ဆက်တိတိ ရှိသည်။
ထိုမင်းဆက်၏ အစောပိုင်းမင်းများလက်ထက်တွင် ကာလရှည်ကြာရှိခဲ့သည့် မွန်-မြန်မာဆက်ဆံရေး ပြိုလဲကာ မွန်လူမျိုးတို့မှာလည်း လူမျိုးကြီးအဖြစ်မှ ကျဆင်းသွားသည်။
နောက်ပိုင်းမင်းဆက်များသည် တိုင်းပြည်တိုးတက်ရေးအတွက် များစွာအားထုတ်ဆောင်ရွက်ခြင်း မရှိဘဲ ထီးနန်းစည်းစိမ်တည်မြဲရေး၊ ရယူပိုင်ဆိုင်ရေး အစရှိသည့် နန်းတွင်းအရေးတော်ပုံများနှင့်သာ လုံးပန်းနေရသည်။
သို့သော် ဘာသာရေးတွင် ထင်ရှားသည့် မင်းနှစ်ပါးရှိပြီး ၎င်းတို့မှာ ဘိုးတော်ဘုရား နှင့် မင်းတုန်းမင်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။
ဘိုးတော်ဘုရားသည် မင်းကွန်းပုထိုးတော်ကြီး တည်ဆောက်ရန် ကြိုးပမ်းမှုနှင့် သာသနာရေးဆိုင်ရာ အငြင်းအခုန် ပြဿနာများကို ဖြေရှင်းရန် အားထုတ်မှုတို့ဖြင့် သမိုင်းတွင်သကဲ့သို့၊ မင်းတုန်းမင်းအနေဖြင့်လည်း ပဉ္စမသင်္ဂါယနာတင်ခြင်းနှင့် ထိုမှတစ်ဆင့် ပိဋကတ်သုံးပုံကို ကျောက်ထက်အက္ခရာတင်ပြီး ပူဇော်ခြင်းတို့ဖြင့် ကျော်ကြားရသည်။
ထိုမင်းဆက်သည် အခြားမြန်မာမင်းဆက်များနည်းတူ ကုန်းတွင်းပိတ်သဘာဝကြောင့် ပင်လယ်ထွက်ပေါက်ရသည့် အခွင့်အရေးကို အသုံးမချနိုင်ခဲ့သကဲ့သို့၊ ပဒေသရာဇ်ပီသစွာပင် ထီးနန်းတည်မြဲရေးကိုသာ အဓိကထားခဲ့သောကြောင့် ကျူးကျော်လာသည့် အင်္ဂလိပ်တို့ရန်ကို တွန်းလှန်ကာကွယ်ရန်အတွက် ခေတ်မီပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ ပြုလုပ်ရန် အချိန်နှောင်းခဲ့သဖြင့် နောက်ဆုံးမင်းဖြစ်သည့် သီပေါမင်းလက်ထက်တွင် ရန်သူနယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့၏ အပြီးတိုင်သိမ်းပိုက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရလေသည်။
== ကုန်းဘောင်အိမ်တော်အကြီးအကဲများ == သီပေါမင်းမြတ် နတ်ရွာစံပြီး၍ အရှင်နန်းမတော်စုဖုရားလတ် မြန်မာပြည်သို့ ပြန်လည်ကြွရောက်လာခဲ့ရာတွင် ကုန်းဘောင်အိမ်တော်အကြီးအကဲများသည် ဘုရင်စနစ်ချုပ်ငြိမ်းသည့်တိုင် ကျန်ရှိနေသေးရာ သမီးတော် အရှင်ထိပ်စုမြတ်ဖုရားလတ်မှစပြီး ရေတွက်ထားသည်။
== လူဦးရေနှင့် လူမျိုးများ == ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ လူဦးရေသည် မင်းဆက်တစ်လျှောက် အတက်အကျရှိခဲ့ပြီး အင်ပါယာအထွတ်အထိပ် ရောက်ရှိချိန်တွင် ခန့်မှန်းခြေ လူဦးရေ (၂) သန်းမှ (၄) သန်းခွဲဝန်းကျင်အထိ ရှိခဲ့သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များက ခန့်မှန်းကြသည်။
ဘိုးတော်ဘုရား (ဗဒုံမင်း) လက်ထက်တွင် နိုင်ငံတော်အတွင်း လူဦးရေနှင့် အခွန်အတုတ် ကောက်ခံနိုင်မှု အခြေအနေကို သိရှိနိုင်ရန် စစ်တမ်း များ (၁၇၈၃ နှင့် ၁၈၀၂ စစ်တမ်းများ) ကို ပထမဆုံးအကြိမ် အကြီးအကျယ် ကောက်ခံခဲ့သည်။
နိုင်ငံတော်အတွင်း မှီတင်းနေထိုင်ကြသော လူမျိုးများမှာ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းနှင့် မြေပြန့်ဒေသများတွင် ဗမာလူမျိုးများ အများစု နေထိုင်ကြပြီး၊ အောက်မြန်မာပြည်တွင် မွန်လူမျိုး၊ ရခိုင်ဒေသတွင် ရခိုင်လူမျိုး၊ ကုန်းမြင့်နှင့် တောင်တန်းဒေသများတွင် ရှမ်း၊ ကရင်၊ ကချင်၊ ချင်း၊ ကယားနှင့် ပအိုဝ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ ကိုယ်ပိုင်ပဒေသရာဇ်စနစ်များဖြင့် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။
ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ ချဲ့ထွင်စဉ် စစ်ပွဲများ (မဏိပူရ၊ ယိုးဒယား၊ မွန်ဒေသ) မှ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်လာခဲ့သည့် သုံ့ပန်းအနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသော ကသည်းလူမျိုး (မဏိပူရသား)၊ ယိုးဒယားလူမျိုး (ထိုင်း) နှင့် မွန်လူမျိုးများသည် နေပြည်တော်ဝန်းကျင်တွင် အခြေချနေထိုင်ရင်း မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ပျော်ဝင်ခဲ့ကြသည်။
တရုတ်ပြည် (ယူနန်) မှ ဝင်ရောက်လာသည့် တရုတ်နွယ်ဖွားများ၊ အိန္ဒိယမြေမှ ကုန်သည်များနှင့် မူဆလင်ကပြားများ (ပသီလူမျိုး)၊ ဒုတိယအင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲအပြီး အောက်ပြည်မှ တက်လာသည့် ဘင်္ဂါလီများနှင့် ဥရောပတိုက်သား သံတမန်/နည်းပညာရှင်များလည်း မြို့ကြီးများတွင် အခြေစိုက်နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။
== ယဉ်ကျေးမှု == ကုန်းဘောင်ခေတ်သည် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် စာပေ၊ အနုပညာ၊ ဗိသုကာနှင့် လူမှုရေးယဉ်ကျေးမှုများ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည့် ရွှေခေတ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။
မင်းညီမင်းသားများနှင့် အထက်တန်းလွှာများသာမက ရိုးရာဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းစနစ် ကြောင့် သာမန်အရပ်သားများကြားတွင်ပါ စာတတ်မြောက်မှုနှုန်း အလွန်မြင့်မားခဲ့သည်။
=== အလံတော်နှင့် ဒေါင်းအမှတ်တံဆိပ် စတင်ပေါ်ပေါက်လာပုံ === မြန်မာ့ရိုးရာ အစဉ်အလာအရ မြန်မာမင်းဆက်များကို "သူရိယဝံသ" (နေမင်း၏အနွယ်စု) ဟု တင်စားခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိကြပြီး နေမင်း၏ ပြယုဂ်အဖြစ် ဒေါင်းရုပ် (ဥဒေါင်းငှက်) ကို အမြတ်တနိုး သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။
ကုန်းဘောင်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည့် အလောင်းမင်းတရား (ဦးအောင်ဇေယျ) လက်ထက် (၁၇၅၂–၁၇၆၀) ကတည်းက နိုင်ငံတော်အဆင့် အမိန့်ပြန်တမ်းများနှင့် နန်းတွင်းသုံး တံဆိပ်တုံးကြီးများတွင် အမြီးစွင့်နေသည့် "ကန္နားစွင့် ကူးဒေါင်းပုံ" ကို တရားဝင် စတင်ခတ်နှိပ် အသုံးပြုခဲ့သည်။
ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်းပိုင်း မင်းတုန်းမင်းတရားကြီး လက်ထက် (၁၈၅၃–၁၈၇၈) တွင် အနောက်တိုင်းနိုင်ငံများနှင့် သံတမန်ရေးအရ ကူးလူးဆက်ဆံမှု ပိုမိုများပြားလာသောအခါ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံးသော နိုင်ငံတော်အလံ ကို တရားဝင် ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။
၎င်းအလံမှာ အလျားစတုရန်းပုံစံ "အဖြူရောင်နောက်ခံပေါ်တွင် အမွေးအတောင် ဖြန့်ရစ်နေသည့် ကူးဒေါင်းရုပ်" ကို အလယ်ဗဟို၌ ထည့်သွင်းထားသည့် အလံတော်ဖြစ်သည်။
ထို့ပြင် မင်းတုန်းမင်းသည် ရတနာပုံနေပြည်တော် (မန္တလေး) တွင် ဒင်္ဂါးစက်ရုံကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ၁၈၅၃ ခုနှစ်မှစ၍ ခေတ်မီရွှေဒင်္ဂါးနှင့် ငွေဒင်္ဂါးများကို သွန်းလုပ်စေခဲ့သည်။
၎င်းဒင်္ဂါးများ၏ ဗဟိုချက်တွင် နေမင်းအနွယ်စု၏ ပြယုဂ်ဖြစ်သော ဒေါင်းရုပ်ကို ရိုက်နှိပ်ထုတ်ဝေခဲ့သဖြင့် အဆိုပါဒင်္ဂါးများကို ပြည်သူများက "ဒေါင်းဒင်္ဂါး" ဟု လူသိများလာခဲ့ပြီး၊ ဒေါင်းရုပ်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးနှင့် အချုပ်အခြာအာဏာကို ကိုယ်စားပြုသည့် တရားဝင် အမှတ်တံဆိပ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။
ဤအဖြူရောင်နောက်ခံနှင့် ကူးဒေါင်းရုပ်ပါဝင်သော နိုင်ငံတော်အလံနှင့် ဒေါင်းအမှတ်တံဆိပ်ကို ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးမင်းဖြစ်သော သီပေါမင်း လက်ထက်အထိ တော်ဝင်အလံတော်အဖြစ်လည်းကောင်း၊ စစ်သင်္ဘောများနှင့် ဆိပ်ကမ်းခံတပ်များတွင်လည်းကောင်း လွှင့်ထူအသုံးပြုခဲ့ကြသည်။
၁၈၈၅ ခုနှစ် အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ တတိယစစ်ပွဲအပြီး ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ ကျရှုံးသွားချိန်တွင် ဗြိတိသျှတို့သည် ဤဒေါင်းအလံတော်ကို ဖြုတ်ချခဲ့သော်လည်း၊ ကုန်းဘောင်ခေတ်က စတင်ခဲ့သည့် "ဒေါင်းရုပ်" သည် မြန်မာ(ဗမာ)လူမျိုးတို့၏ နှလုံးသားထဲတွင် မျိုးချစ်စိတ်ဓာတ်နှင့် အမျိုးသားရေး အမှတ်အသားအဖြစ် ယနေ့တိုင် ခိုင်မာစွာ ကိန်းအောင်းကျန်ရစ်ခဲ့သည်။
=== စာပေအနုပညာ === စာပေလောကတွင် ရတု၊ ရကန်၊ အိုင်ချင်း၊ အဲချင်း၊ ပျို့နှင့် လူးတားများအပြင် "ပြဇာတ်စာပေ" များပါ ထွန်းကားလာခဲ့သည်။
ဝန်ကြီးပဒေသရာဇာ (ညောင်ရမ်းခေတ်နှောင်းမှ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး)၊ အတွင်းဝန် ဦးတိုး (ရာမရကန် စာဆို)၊ လူဦးမင်း၊ စာဆိုတော် ဦးပုည (စလေဦးပုည)၊ ကန်ဒီမင်းကျောင်းဆရာတော်နှင့် အမျိုးသမီးစာဆိုတော်များ ဖြစ်ကြသည့် လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင်၊ မမြကလေး တို့သည် ခေတ်ပြိုင်ထင်ရှားခဲ့ကြသည်။
ဆင်ဖြူရှင်မင်းလက်ထက် အယုဒ္ဓယ (ယိုးဒယား) ကို အောင်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် ယိုးဒယားတော်ဝင်ဇာတ်သဘင်၊ အကအလှနှင့် အတီးအမှုတ်များ (ဥပမာ - ရာမယဏဇာတ်တော်ကြီးနှင့် အီနောင်ဇာတ်တော်) သည် မြန်မာ့နန်းတွင်းယဉ်ကျေးမှုအဖြစ်သို့ ပုံသဏ္ဌာန်ပြောင်းလဲ ကူးစက်ထွန်းကားခဲ့သည်။
=== ဗိသုကာနှင့် ပန်းချီပန်းပု === ကုန်းဘောင်ခေတ် ဗိသုကာလက်ရာများသည် ဘာသာရေးအဆောက်အအုံများနှင့် တော်ဝင်နန်းတော်များတွင် အလွန်တရာ ခန့်ညားထည်ဝါခဲ့သည်။
ကျွန်းသစ်များကို အခြေခံ၍ မွမ်းမံထားသော ဘုန်းကြီးကျောင်းများနှင့် နန်းဆောင်များ၊ ပြာသာဒ်အဆင့်ဆင့်နှင့် ဘုရားကျောင်းကန်ဆောင်များ ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။
(ဥပမာ - မန္တလေး ရွှေနန်းတော်ကျောင်း နှင့် အမရပူရ ဦးပိန်တံတား)။
မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် ရတနာပုံခေတ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိန်၊ ပြင်သစ်၊ အီတလီ စသည့် ဥရောပဗိသုကာပညာရှင်များ၏ အကူအညီဖြင့် အနောက်တိုင်းပုံစံ အဆောက်အအုံများ (ဥပမာ - မြင်းကွန်းမင်းသားစံခဲ့သည့် မြေနန်းပြာသာဒ်၊ ဒင်္ဂါးစက်ရုံများ) ကိုပါ ရောနှောဆောက်လုပ်လာခဲ့ကြသည်။
ဘုရားလိုဏ်ဂူများနှင့် သိမ်တော်များတွင် တရုတ်နှင့် အနောက်တိုင်း ပန်းချီစနစ်များ အနည်းငယ်လွှမ်းမိုးထားသည့်၊ သဘာဝကျသော လူနေမှုစရိုက်များကို ဖော်ပြသည့် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး/ခေတ်လယ် နံရံဆေးရေးပန်းချီလက်ရာများ (ဥပမာ - စစ်ကိုင်း တလိုင်းမြေဘုရား၊ အမရပူရ ကျောက်တော်ကြီးဘုရား နံရံပန်းချီများ) သည် ယနေ့တိုင် လေ့လာစရာအဖြစ် ကျန်ရှိနေပါသေးသည်။
== ကုန်းဘောင်မင်းဆက် တေးထပ် == ဦးအောင်ဇေယျ၁ အမှူးမြောက် ထူးတစ်ယောက် တင်မှု (ဦးလောက်)၂ ပ ဘုရင်တစ်ဆူ ဆင်ဖြူရှင်၃ စခန်း စဉ့်ကူးမင်း၄ ကောင်းစားမီ ဖောင်းကားညီ၅ လုတဲ့ ရွှေနန်း ဦးဝိုင်း၆ ပ၊ ပထမခေါင်ပျော် မြနောင်တော်၇ ရေဖျန်း အမရဆောင်ပေါ် ဗွေကြငှန်းမှာ လ ရွှေစာတမ်း ဖွဲ့ပြန် ကုန်းဘောင်ပျော်၈ နေလိုဝင်း ရွှေဘိုမင်းသား မြတ်ပုဂံ၉ ချမ်းအေးဖို့ ပန်းမွှေးပန် မန္တလေးစံ တောင်လက်ရုံးရယ်နှင့် မင်းတုန်းမင်း၁၀ သီပေါအရှင်၁၁ ထီးနှင့်ပလ္လင် ဆယ့်တစ်ဆက် အုပ်စိုးတင် မုဆိုးဘုရင် စခန်းမို့လေး။
== အုပ်ချုပ်ရေးဌာနများ ==  နိုင်ငံ၏ပိုင်နက် ကျယ်ဝန်းလာနှင့်အတူ အုပ်ချုပ်မှုချောမွေ့စေရန် ဌာနများ ဖွဲ့စည်းထားရှိရာ လွှတ်ရုံးငါးရပ်ဟူ၍ ထင်ရှားသည်။
၎င်းတို့မှာ −  လွှတ်တော် ဗြဲတိုက် အရှေ့ရုံး အနောက်ရုံး တရားရုံး ဟူ၍ ဖြစ်သည်။
=== လွှတ်တော် === ဥပုသ်နေ့မှအပ ကျန်နေ့များတွင် တနေ့နှစ်ကြိမ် လွှတ်တော်ဝင်ရသည်။
တက်ရောက်ရသည့် အရာရှိကြီးများမှာ −  ဝန်ကြီး ဝန်ထောက် စာရေးတော်ကြီး မြင်းစုဝန်ကြီး မြင်းစာရေးကြီး အသည်ဝန် အသည်စာရေး မြေတိုင် အမတ် နားခံတော် အမိန့်တော်ရ အမိန့်တော်ရေး အမှာတော်ရေး အသုံးစာရေး အဝေးရောက် မြန်မာသံခံ ရှမ်းသံခံ ယွန်းသံခံ ကသည်းစာပြန် တရုတ်စာပြန် သစ္စာတော်ရေး ပြော့နေရာချ သွေးသောက်ကြီး လွှတ်စောင့် သွေးသောက်ကြီး လက်နက်တိုက်ဝန် လက်နက်တိုက်စိုး ကသောင်းမြောင်တိုက်စိုး ကသောင်းမြောင်တိုက်စာရေး လက်ဆောင်ယူတိုက်စိုး လက်ဆောင်ယူတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။
=== ဗြဲတိုက် === လွှတ်တော်မှ ပြန်ကြားသည့်စာတို့ကို သက်ဆိုင်ရာသို့ ဆက်သွင်းရန် တာဝန်ရှိသည်။
ဗြဲတိုက်ဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ −  အတွင်းဝန် သံတော်ဆင့် ဗြဲတိုက်သံဆင့် စာရေးတော် သံတိုက်စိုး သံတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။
=== ရှေ့ရုံး === မြို့ဝန်က ရုံးထိုင်ကာ ရာဇဝတ်မှုများကို စစ်ဆေးသည်။
ရုံးထိုင်သည့် အရာရှိများမှာ −  မြို့ဝန် ထောင်မှူး ရွှေပြည်စိုး ထောင်စချီ တံခါးဗိုလ် အပြင် မြို့ကြီးတံခါးဗိုလ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။
=== နောက်ရုံး === မောင်းမမိဿံများနှင့်ပတ်သက်သည့် ကိစ္စရပ်များကို စီမံအုပ်ချုပ်သည့်ရုံး ဖြစ်သည်။
ပါဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ −  အနောက်ဝန် အနောက်ဝန်စာရေး ကတော်စာရေး နောက်ရုံးစာရေးတော် တို့ ဖြစ်ကြသည်။
=== တရားရုံး === တရားမမှုများကို မျက်နှာစုံညီ ခေါ်ယူဖြေရှင်းသည့်ရုံး ဖြစ်သည်။
ပါဝင်ရသည့် အရာရှိတို့မှာ −  တရားသူကြီး တရားနာခံ တရားစာရေး အမိန့်တော်ရ ကွမ်းဘိုးထိန်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။
== နိုင်ငံခြား ကူးသန်း ရောင်းဝယ်ရေး == ကုန်းဘောင်ခေတ် နိုင်ငံခြား ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ခရီး မည်မျှ ပေါက်ရောက်ခဲ့သည်ကို ဆန်းစစ်လျှင် ထိုခေတ်၏ စီးပွားရေးနှင့် ကုန်သွယ်မှု အခြေအနေကို ရှင်းလင်းစွာ နားလည်နိုင်စရာ အကြောင်း ရှိလေသည်။
၁၇၈၃ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်သို့ ရောက်ရှိလာသော အင်္ဂလိပ်လူမျိုး တစ်ဦးက ကုန်းဘောင်ခေတ်၏ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးသည် ကျယ်ပြန့်ရှုပ်ထွေးခြင်း မရှိဟု မှတ်ချက်ချခဲ့သည်။
ထိုသို့ ဆိုရခြင်းမှာ ဤဒေသတွင် အရင်းအနှီး ငွေကြေးအနည်းငယ်မျှဖြင့်ပင် အရောင်းအဝယ် ပြုလုပ်ပါက အမြတ်အစွန်း အဆမတန် ရရှိရန် လွယ်ကူသည်ကို ၎င်းက ဧကန်သိရှိနေသောကြောင့် ဖြစ်လေသည်။
=== နီကိုဘား ကျွန်းနှင့် ပဲခူး ကုန်သွယ်မှု လမ်းကြောင်း === ထိုခေတ်က စီးပွားရှာသူ ကုန်သည်များအကြား ပြောစမှတ်ပြုကြသည်မှာ မည်သူမဆို အိန္ဒိယရှိ ကိုရိုမန်ဒယ် ကမ်းခြေ (Coromandel Coast) ၌ ရွက်သင်္ဘောငယ် တစ်စင်းကို ဝယ်ယူနိုင်သည့် အခြေအနေရှိလျှင် ထိုသင်္ဘော၌ ဆေးရွက်အနည်းငယ်၊ ချည်ထည်နှင့် အိမ်သုံးသံထည် အချို့ကို တင်ဆောင်၍ နီကိုဘားကျွန်း (Nicobar Islands) သို့ သွားရောက်နိုင်သည်။
ထို့နောက် ထိုကုန်ပစ္စည်းများကို နဂဘာရီကျွန်းထွက် အုန်းသီးများနှင့် လဲလှယ်ကာ သင်္ဘောအပြည့်တင်၍ ပဲခူးဒေသ (ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းကို ဆိုလိုသည်) သို့ ယူဆောင်လာနိုင်သည်။
၎င်းနောက် ရန်ကုန်တွင် မြန်မာ့ကျွန်းသစ်များနှင့် တဖန်ပြန်လည်လဲလှယ်၍ ထိုကျွန်းသစ်များကို ကိုရိုမန်ဒယ်ကမ်းခြေ သို့မဟုတ် ဘင်္ဂလား (Calcutta) သို့ သယ်ဆောင်ရောင်းချပါက၊ ကုန်သည်များအဖို့ အမြတ်အစွန်း ကြီးစွာ ရရှိနိုင်သည်ဟု အပြောအဆို ရှိခဲ့လေသည်။
=== ကျွန်းသစ် ကုန်သွယ်မှုနှင့် သင်္ဘောတည်ဆောက်ရေး လုပ်ငန်း === မြန်မာ့ကျွန်းသစ်သည် စင်စစ်အားဖြင့် နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ လွန်စွာ တပ်မက်လိုလားကြသော အဓိက ကုန်ပစ္စည်းပင် ဖြစ်လေသည်။
အများအားဖြင့် ကျွန်းသစ်ကို နိုင်ငံခြားသို့ ရောင်းချရာ၌ သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရန်အတွက် ရည်ရွယ်သည်ဖြစ်ရာ ကျွန်းသစ်များကို တစ်ဆင့်သယ်ယူ တင်ပို့နေခြင်းဖြင့် ကုန်ကျမည့် စရိတ်စကများကို သက်သာစေရန် ကျွန်းသစ်ထွက်ရှိရာ မြန်မာ့ပင်လယ်ကမ်းခြေ၌ပင် သင်္ဘောများကို တိုက်ရိုက်ဆောက်လုပ်ရန် ကြိုးစားကြမည်မှာ မလွဲပေ။
ကျွန်းသစ်ကို မိမိတို့နိုင်ငံသို့ သယ်ယူပို့ဆောင်၍ သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရသည့် စရိတ်နှင့် မြန်မာ့ပင်လယ်ကမ်းခြေ (ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်း) ၌ပင် အပြီးသတ်ဆောက်လုပ်သည့် စရိတ်ကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်လျှင် မြန်မာ့ကမ်းခြေ၌ ဆောက်လုပ်ခြင်းက ကုန်ကျစရိတ် လွန်စွာ သက်သာနေသည့်အတွက် နိုင်ငံခြားသား သင်္ဘောတည်ဆောက်သူများကို ဆွဲဆောင်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။
ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘောတစ်စင်း ဆောက်လုပ်၍ အစုံအလင် တပ်ဆင်ပြီးနောက် ရေချရန် အသင့်ရှိသောအခါ သင်္ဘောတစ်စင်း၏ ကုန်ကျစရိတ်သည် သင်္ဘောတင်ဆံ့မှု ကုန်တန်ချိန် (Tonnage) တစ်တန်လျှင် စတာလင်ပေါင် ၁၂ မှ ၁၃ အထိသာ ဖြစ်လေသည်။
တစ်ဖက်တွင် ကလကတ္တား၌ ဆောက်လုပ်လျှင် ကုန်ကျငွေသည် တစ်တန်လျှင် ပေါင် ၁၆ မှ ၁၇ အထိရှိပြီး၊ ဘုံဘေ (Mumbai) တွင် ဆောက်လုပ်ပါက ပေါင် ၁၉ မှ ၂၀ အထိ ကုန်ကျသည်။