austin2029/open-myanmar-data huggingface dataset:
သို့သော် မြန်မာဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရာ၌ အခက်အခဲအချို့ ရှိခဲ့သည်။
ထိုအခက်အခဲများမှာ ပထမတွင် ရန်ကုန်၌ လုပ်ငန်းကို ကျွမ်းကျင်စွာ ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲမည့် အတတ်ပညာရှင် လိုအပ်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဒုတိယတွင် မြန်မာ့ကမ်းခြေသို့ ရောက်ရှိလာသော ကုန်သည်များနှင့် သင်္ဘောများကို လွတ်လပ်စွာ ဆိုက်ကပ်ခွင့် ပေးထားသည်ဟု မြန်မာဘုရင်က အမိန့်ထုတ်ပြန်ထားသော်လည်း၊ ရန်ကုန်ရှိ မြန်မာမင်းမှုထမ်းတို့က ကောက်ခံစည်းကြပ်သော အခွန်အတုတ်နှင့် ကန့်သတ်ချက်များမှာ များပြားရှုပ်ထွေးနေခြင်း ဖြစ်လေသည်။
=== ဆိပ်ကမ်း စစ်ဆေးရေးနှင့် အခွန်ကောက်ခံမှုစနစ် === ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် နိုင်ငံခြားသင်္ဘော ကျောက်ချပြီးသည်နှင့် တပြိုင်နက် သင်္ဘော၌ ပါရှိသော သင်္ဘောသားဦးရေ၊ ပစ်ခတ်ကာကွယ်ရန် ယူဆောင်လာသည့် လက်နက်ခဲယမ်းများ၊ ကုန်ထုပ်ပစ္စည်း မည်မျှ ပါဝင်ကြောင်းတို့ကို ဆိပ်ကမ်းအရာရှိများထံ အစီရင်ခံရသည်။
သင်္ဘောပါ ပစ္စည်းများကို စစ်ဆေးပြီးသောအခါ အားလုံးကို ရကောက် (အကောက်ဂိုဒေါင်) ကုန်လှောင်ရုံအတွင်းသို့ ပို့ဆောင်ရသည်။
ထိုကိစ္စများ ပြီးစီးသောအခါ ဝတ္တရားအရ ရန်ကုန်မြို့ဝန် ဖြစ်သူက သင်္ဘောပေါ်သို့ တက်ရောက်စစ်ဆေးသည်။
မြို့ဝန် ကြွရောက်ကြည့်ရှုပြီးသည့်နောက် ပေးဆပ်နေကြ ထုံးစံအတိုင်း လက်ဆောင်ပစ္စည်းများဖြစ်သည့် ကြွေပန်းကန်များ၊ သကြားနှင့် လက်ဖက်ခြောက် သေတ္တာများကို တံစိုးလက်ဆောင်အဖြစ် ပေးအပ်ရသည်။
ထိုနောက်မှသာ ကုန်ရောင်းဝယ်ရေးကို စတင်ခွင့်ပြုလေတော့သည်။
ကုန်ပစ္စည်းများကို အရောင်းအဝယ် မပြုလုပ်မီ စစ်ဆေးကြည့်ရှု၍ အခွန်တော်ကောက်ခံရန် ကုန်ထုတ်များကို ဖွင့်လှစ်ပြသရသည်။
အကောက်ခွန်အဖြစ် ဘုရင်မင်းမြတ်အတွက် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း ကောက်ခံ၍ အကောက်စာရေးများ၊ ကုန်ရုံစောင့်များနှင့် တံဆိပ်တော်ခပ်နှိပ်သူ အရာရှိတို့က ၂.၅ ရာခိုင်နှုန်းကို အစုခွဲ၍ ယူကြသည်။
မင်းတုန်းမင်း လက်ထက် (၁၈၅၃ ခုနှစ်) မတိုင်မီကာလက အရာရှိအရာခံများအား လစာ မှန်မှန်ပေးသောစနစ် မရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာဆိပ်ကမ်းအရာရှိ အချို့တို့သည် ပစ္စည်းအမျိုးမျိုးကို တံစိုးလက်ဆောင်အဖြစ် ယူလိုကြသည်မှာ သဘာဝပင် ဖြစ်လေသည်။
တစ်ဦး၏ ထုံးတမ်းစဉ်လာကို တစ်ဦးက နားလည်မှု နည်းပါးသောကြောင့် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော အထင်လွဲမှုများမှအပ၊ ဆိပ်ကမ်းဥပဒေများသည် နိုင်ငံခြားကုန်သည်များအဖို့ ခြုံငုံကြည့်လျှင် ကျေနပ်လောက်ဖွယ် ရှိလေသည်။
သို့သော် မကြာခဏ အခက်အခဲ ပေါ်ပေါက်တတ်ခြင်းမှာမူ အတွေ့အကြုံနည်းပါးသော မာလိန်မှူးများနှင့် ကုန်သည်များသည် သင်္ဘောဆိပ်ရှိ လူလိမ်လူကောက် ပွဲစားများနှင့် ဆက်သွယ်မိ၍ မိမိတို့ကုန်ပစ္စည်းများကို ရောင်းချရာ၌ ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။
=== အဓိက ထွက်ကုန်များနှင့် ပိတ်ပင်မှု ကန့်သတ်ချက်များ === မျက်မှောက်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတွင် လုံးဝအားကိုးအားထား ပြုနေရသော "ဆန်" သည် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလတွင် လွန်စွာ ဈေးပေါသည့် ကုန်ပစ္စည်း ဖြစ်လေသည်။
ဥပမာအားဖြင့် ခေတ်နှောင်းပိုင်းတွင် ဆန်ဈေးသည် တစ်တန်လျှင် ကျပ် ၆၀၀ ခန့် ရှိတတ်သော်လည်း ထိုခေတ်အခါကသော် တစ်တန်လျှင် ၁၄ ကျပ်မျှသာ ရှိလေသည်။
သို့ရာတွင် ထိုခေတ်ကသော် ဆန်ကို ပြည်တွင်းစားနပ်ရိက္ခာ ဖူလုံရေးအတွက် ပြည်တွင်းသုံးအဖြစ်သာ အဓိက စိုက်ပျိုးစေပြီး၊ မတ်မတ်စောက်စောက် ကပ်ဘေးမကြုံစေရန် နိုင်ငံခြားသို့ ဆန်တင်ပို့ခြင်းကို ဥပဒေဖြင့် တားမြစ်ထားလေသည်။
ကျွန်းသစ်အပြင် ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းမှ အဓိက တင်ပို့သော ကုန်းဘောင်ခေတ်ထွက် ကုန်ပစ္စည်းများမှာ ရေနံချောင်းမှ ထွက်ရှိသော ရေနံချေးဖြစ်ပြီး တစ်တန်လျှင် ၃၀ ကျပ်ခန့် ပေးရသည်။
ရှားစေးကိုလည်း တစ်နှစ်လျှင် ပိဿာ ၄၀၀,၀၀၀ မက တင်ပို့ရလေသည်။
ထို့ပြင် ဖာလာစေ့ကိုလည်း တင်ပို့ရောင်းချပြီး တခါတရံ ဆင်စွယ်နှင့် ငွေသားများကို ဆိပ်ကမ်းမှ ခိုးထုတ်လေ့ ရှိကြသည်။
၎င်းအပြင် ငါးမန်းတောင်၊ ငှက်သိုက်၊ ချိပ်၊ ထန်းလျက်၊ ခဲ၊ သံဖြူ၊ ပယင်း၊ မဲနယ်၊ ပုရပိုက်၊ စက္ကူနက်နှင့် ထီးများကိုလည်း နိုင်ငံခြားသို့ ရောင်းချခဲ့ကြသည်။
မြန်မာနိုင်ငံထွက် အဖိုးတန် ကျောက်မျက်ရတနာများကို နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များက အထူးသဖြင့် တပ်မက်ကြလေသည်။
ပတ္တမြားနှင့် ကျောက်စိမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြသော်လည်း ဘုရင်က ကူးသန်းရောင်းဝယ်ခြင်း မပြုရ၊ နန်းတော်ကသာ ကွပ်ကဲရမည်ဟု တားမြစ်ပိတ်ပင်ထားသည်။
=== တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ် ကုန်သွယ်ရေး === နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ (အထူးသဖြင့် အင်္ဂလိပ်လူမျိုးများ) လိုလားသော အခြားထွက်ကုန်တစ်ခုမှာ ဝါဂွမ်း ဖြစ်လေသည်။
ဗြိတိန်နိုင်ငံရှိ လန်ကက်ရှားယား (Lancashire) ဒေသတွင် ထူထောင်ဖွင့်လှစ်ထားသော ချည်စက်ရုံကြီးများကလည်း မြန်မာ့ဝါဂွမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြသည်။
သို့သော် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းတွင် ထွက်ရှိသမျှသော ဝါဂွမ်းအများစုကို ဗန်းမော် လမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် တရုတ်ကုန်သည်များကသာ အကုန်အစင် ဝယ်ယူကြလေသည်။
အပြန်အလှန်အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံက တရုတ်တို့ထံမှ ပိုးရိုင်း၊ ပိုးထည်၊ ကတ္တီပါ၊ ရွှေချည်ထိုးအထည်များ၊ ရွှေချည်၊ ရွှေဆိုင်း၊ ကော်ဇော၊ ဆေး၊ ကြေးနီ၊ ရောင်စုံစက္ကူ၊ သစ်သီးခြောက်၊ လက်ဖက်ရည်အိုး၊ သံထည်နှင့် ကစားစရာ အရုပ်များကို ပြန်လည်ဝယ်ယူ တင်သွင်းကြလေသည်။
== ပြင်သစ်–မြန်မာ ဆက်ဆံရေး == သီပေါမင်းတရားဟောင်းလက်ထက်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ သံတမန်မစ်ရှင်အဖွဲ့ စေလွှတ်ခဲ့သည့် ကာလသည် အမေရိကန်နှင့် ဥရောပနိုင်ငံကြီးများမှတစ်ပါး ကျန်ရှိသော ကမ္ဘာ့နိုင်ငံမှန်သမျှကို ဥရောပတိုက်သားတို့က နယ်ချဲ့စားကျက်ဒေသအဖြစ် ရှုမြင်ပြီး နယ်ချဲ့ဝါဒ အထွန်းကားဆုံးအချိန်နှင့် တိုက်ဆိုင်နေခဲ့သည်။
ထိုစဉ်က ပြင်သစ်တို့သည် နိုင်ငံချဲ့ထွင်ရန် လွန်စွာစိတ်ထက်သန်လျက် ရှိကြသည်။
အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဥရောပတိုက်တွင် တတိယမြောက် နပိုလီယံ (Napoleon III) ၏ စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေးဆောင်ရွက်ချက်များသည် မျှော်မှန်းသလောက် အောင်မြင်မှုမရှိခဲ့သဖြင့် အာရှဘက်သို့ မျက်နှာမူကာ အာရှနိုင်ငံများကို သိမ်းပိုက်နယ်ချဲ့ခြင်းဖြင့် ပြင်သစ်တို့၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ပြန်လည်ဆယ်တင်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။
ထိုခေတ်က ပြင်သစ်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီ (Jules Ferry) ၏ နယ်ချဲ့လမ်းစဉ်အရ ပြင်သစ်တို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနား (အထူးသဖြင့် ဗီယက်နမ်) အရေးတွင် စွက်ဖက်ခဲ့ပြီးဖြစ်ရာ၊ အကယ်၍ မြန်မာနိုင်ငံတွင်ပါ စွက်ဖက်နိုင်ခွင့်ရလာပါက လက်လွှတ်ခံမည်မဟုတ်သည်မှာ သဘာဝကျလှပေသည်။
ပြင်သစ်နှင့် မြန်မာတို့၏ ဆက်ဆံရေး လွန်စွာရင်းနှီးလာပါက အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင်း အရေးအခင်းများ ပိုမိုရှုပ်ထွေးလာမည်ကို ဗြိတိသျှတို့က ကြိုတင်ကောင်းစွာ သိမြင်ထားပြီး ဖြစ်သည်။
ထို့ကြောင့် မူလကတည်းက အထက်မြောက်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်း မြန်မာနိုင်ငံနှင့်ပတ်သက်၍ ဗြိတိသျှတို့တွင် အထူးအခွင့်အရေးများရှိကြောင်း ဥရောပနိုင်ငံကြီးများကို သတိပေးတားမြစ်ထားခဲ့သည်။
အကျိုးဆက်အားဖြင့် ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံတစ်ခုလုံးကို လက်ဝါးကြီးအုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ပြီးဖြစ်ရာ ကုန်းဘောင်မြန်မာနိုင်ငံသည်လည်း ဗြိတိသျှအင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ရန် နီးကပ်လျက်ရှိနေပြီဖြစ်သည်။
ထိုသို့သော အခြေအနေတွင် ပြင်သစ်တို့သည် ဗြိတိသျှတို့ကို အတိအလင်း ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်ခြင်း မပြုနိုင်ခဲ့ပေ။
ဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီသည် မြန်မာမစ်ရှင်အဖွဲ့၏ လိုလားချက်နှင့် ပြင်သစ်တို့က မည်ရွေ့မည်မျှအထိ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ကူညီနိုင်မည်ဟူသော အချက်များကို လျှို့ဝှက်ထားခဲ့သည်။
ဗြိတိသျှတို့က အဖန်တလဲလဲ အတင်းအကြပ် မေးမြန်းလာသည့်အခါကျမှ ဖေရီသည် မြန်မာတို့က ပြင်သစ်နှင့် စာချုပ်ချုပ်ဆိုရန် လိုလားကြောင်းကို ဖွင့်ဟဝန်ခံခဲ့သည်။
၁၈၈၅ ခုနှစ်ဦးတွင် ဖေရီသည် ဗြိတိသျှသံအမတ်အား ပြင်သစ်–မြန်မာစာချုပ် အကယ်ပင်ချုပ်ဆိုပြီးခဲ့ကြောင်း၊ သို့ရာတွင် အဆိုပါစာချုပ်သည် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးစာချုပ် သက်သက်မျှသာဖြစ်၍ နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေးကိစ္စများ လုံးဝမပါဝင်ကြောင်း ရှင်းလင်းပြောဆိုခဲ့သည်။
သို့သော်လည်း ထိုစာချုပ်နှင့်အတူ မြန်မာတို့ထံသို့ လျှို့ဝှက်သဝဏ်လွှာတစ်စောင် ပါးလိုက်သေးသည်။
ထိုစာ၌ အကယ်၍ အင်ဒိုချိုင်းနား (တွန်ကင်နယ်) ရှိ ပြင်သစ်စစ်အရာရှိများက ဖြစ်နိုင်မည်ဟု ယူဆပါက မြန်မာတို့ထံသို့ တုံကင်းနယ် (Tonkin) မှတစ်ဆင့် လက်နက်ခဲယမ်းမီးကျောက်များ သယ်ယူပို့ဆောင်ပေးမည်ဖြစ်ကြောင်း ပါရှိလေသည်။
မြန်မာထီးနန်းသည် ပြင်သစ်တို့၏ ရေရေရာရာမရှိလှသော အဆိုပါကတိစကားကို အားကိုးအားထားကြီး ပြုမိခဲ့သည်။
ပြင်သစ်တို့သည် ထိုအချိန်က မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ခဲယမ်းမီးကျောက် သွင်းပေးရန် အကယ်ပင် ရည်ရွယ်ကောင်း ရည်ရွယ်ခဲ့လိမ့်မည် ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ တစ်ကြိမ်တခါမျှ မသွင်းဖြစ်ခဲ့ချေ။
ပြင်သစ်–မြန်မာစာချုပ် ချုပ်ဆိုပြီးသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ပြင်သစ်တို့၏ ကူညီမှုသည် အားကိုးလောက်ဖွယ်မရှိကြောင်း ထင်ရှားလာခဲ့သည်။
ပြင်သစ်တို့အနေဖြင့် လက်နက်အားကိုးဖြင့် နယ်ချဲ့သည့်လုပ်ငန်းသည် ဘဏ္ဍာရေးအရ စရိတ်စကကြီးလွန်းပြီး နိုင်ငံရေးအရလည်း မတတ်နိုင်တော့သဖြင့် ၁၈၈၅ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီသည် ရာထူးမှ လျှောကျသွားခဲ့လေတော့သည်။
ထိုအချိန်၌ပင် ဗြိတိသျှပိုင် ဘုံဘေဘားမား သစ်ကုမ္ပဏီ (Bombay Burmah Trading Corporation) ကို မြန်မာအစိုးရက သစ်ခိုးထုတ်သည်ဟု စွပ်စွဲကာ ၁၈၈၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လဆန်းတွင် ကုမ္ပဏီအား သစ်ဖိုး စတာလင်ပေါင် ၁၄၆,၆၆၆ နှင့် မြန်မာသစ်တောအရာရှိများအတွက် လျော်ကြေးငွေ စတာလင်ပေါင် ၃၃,ဝဝဝ ပေးဆပ်ရမည်ဟု ဒဏ်ရိုက်လိုက်သည်။
ဗြိတိသျှတို့သည် ဖေရီနှင့် မြန်မာတို့အကြား ပြုလုပ်ခဲ့သည့် လျှို့ဝှက်အစီအစဉ်ကို ကြိုတင်သိရှိထားခဲ့ကြပြီး ဖြစ်သည်။
မန္တလေးမြို့ရှိ ပြင်သစ်ကောင်စစ်ဝန် ဟက်စ် (Frederic Haas) ၏ ဇနီးဖြစ်သူ အင်္ဂလိပ်ကပြားအမျိုးသမီးသည် အဆိုပါ လျှို့ဝှက်စာ၏ မိတ္တူကို ခိုးယူကာ ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ ပေးအပ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။
ဤမိတ္တူစာကို လက်ဝယ်ရရှိသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ဗြိတိသျှနိုင်ငံခြားရေးရုံးသည် ပြင်သစ်တို့ကို အဖန်တလဲလဲ ခြိမ်းခြောက်လေတော့သည်။
အကျိုးဆက်အားဖြင့် ပြင်သစ်တို့သည် အခိုက်အတန့်အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဆက်လက်ခြေကုပ်ယူရန် ကြိုးစားသော်လည်း ရေရှည်တွင် ဗြိတိသျှတို့ကို ခံနိုင်ရည်မရှိတော့သဖြင့် မြန်မာတို့က ပြင်သစ်အကူအညီကို လွန်စွာလိုလားတောင့်တနေသည့် အချိန်၌ပင် မြန်မာနိုင်ငံမှ လုံးဝထွက်ခွာသွားရလေတော့သည်။
ယင်းဖြစ်ရပ်သည် တတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားပြီး ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်းစေခဲ့သည့် အဓိကအကြောင်းရင်းများထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ရလေသည်။
== အင်္ဂလိပ်တို့ ဆက်ဆံမှု တင်းမာလာခြင်း ==  တင်းမာချင်သော ဆန္ဒရှိသည့် ဗြိတိသျှတို့သည် ၁၈၇၆ ခုနှစ်၌ မန္တလေး ကိုယ်စားလှယ် ရှော ကွယ်လွန်သော အခါ ပိုမို၍ ခက်ထန်လာသည်။
== ဥရောပသို့ မစ်ရှင် အဖွဲ့စေလွှတ်ခြင်း == မြန်မာတို့နှင့် တင်းမာစွာ ဆက်ဆံမည် ဟူသော ဗြိတိသျှတို့၏ ရည်ရွယ်ချက်သည် ဥရောပ သတင်းစာများ၌ လည်းကောင်း၊ ဥရောပ ကုန်သည်တို့၏ မကျေမနပ် သံများ၌ လည်းကောင်း၊ သိသာ ထင်ရှား နေပေပြီ။
== ကိုးကား ==။
== ထီးနန်းရရှိပုံ == အနော်ရထာမင်းသည် ပထမ ဧကရာဇ်မြန်မာနိုင်ငံတော်ကြီးကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သူဖြစ်သည်။
အနော်ရထာကား ပုဂံပြည့်ရှင် ကွမ်းဆော်မင်းဟုလည်းတွင်သော ကြောင်ဖြူမင်းနှင့် မိဖုရားမြောက်ပြင်သည်တို့မှ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၃၇၆ ခုနှစ်တွင် ဖွားမြင်သောသားတော်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။
စုက္ကတေး သည် အဖေမတူ အမေကွဲ ဖြစ်သော အနော်ရထာ၏ မယ်တော်ကို မိဖုရားအဖြစ်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။
== တိုင်းပြည်အတွက် ကြိုးပမ်းပုံ == အနော်ရထာမင်း နန်းတက်သောအခါ ပုဂံပြည် ဩဇာ ပြန့်နှံ့ရာအရပ်မှာ ယခု မန္တလေး၊ မိတ္ထီလာ၊ မြင်းခြံ၊ ကျောက်ဆည်၊ ရမည်းသင်း၊ မကွေး၊ စစ်ကိုင်း၊ ကသာ၊ ပခုက္ကူ၊ မင်းဘူးတဝိုက်မျှသာ ကျယ်ဝန်းဟန် တူသည်။
မြန်မာနိုင်ငံကြီးကို စည်းရုံး ဖွဲ့နှောင်လျက် ပြုစုပျိုးထောင်ရာ၌  ဤသူရဲကောင်းများသည် ကြီးစွာသော အကူအညီပေးခဲ့သည်။
== သာသနာပြုခြင်း == အနော်ရထာမင်း နန်းတက်စတွင် ပုဂံပြည်၌ ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ရတနာသုံးပါးကို လည်းကောင်း၊ လောကနာထကို လည်းကောင်း၊ ဗြဟ္မာ၊ ဗိဿနိုး၊ ပရမေသွာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ နတ်နဂါး နှင့် အရညဝါသီ‌ တောရပ်‌စောင့်တည်မှုများကိုလည်းကောင်း အလုံးစုံကို ရောနှော၍ ကိုးကွယ်နေကြလေသည်။
ထိုအချိန်သည်ထေရဝါဒဗုဒ္ဓသာသနာသည်မြန်မာတွင်မဆိုထားနဲ့နိုင်ငံတိုင်းတွင်လည်းအတက်အကျဖြစ်နေသောအချိန်လည်းဖြစ်ပြန်သည်။
ထိုသို့ ဆုံးဖြတ်ပြီးနောက် ပုဂံတွင် အရောရောအနှောနှော ဖြစ်လျက်ရှိသည့် အယူဝါဒပေါင်းစုံနှင့်တကွ တခြားတန္တရဝါဒများ ထေရဝါဒရဟန်းများကို ရှင်အရဟံမထေရ်၏ အကူအညီ ယူလျက် စစ်ဆေးကာ  ခွဲထုတ်ပြီး အသောကမင်းလက်ထက်တွင် ပြုမူသကဲ့သို့ သာသနာတော်သန့်ရှင်းရေး ပြုပြီး  မင်းနှင့် တကွ တပြည်လုံး ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာအဖြစ်သို့ ပြန်တည်ကြသည်။
ထို့ကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံ နိုင်ငံတော်ဘာသာ  အစ- အနော်ရထာမင်းက ဖြစ်ကြောင်း သမိုင်းအထောက်အထားများအရ အတည်ပြု မှတ်သားနိုင်သည်။
နိုင်ငံတော် ဗုဒ္ဓဘာသာ(နိုင်ငံတော်ဘာသာ )  သည် ပထမမြန်မာနိုင်ငံတော်ကို ထူထောင်ခဲ့သူ ဗမာဘုရင် အနော်ရထာမင်း နန်းတက်ခဲ့သည့် ခရစ်နှစ် ၁၀၄၄  က စပြီး ရေတွက်သောကြောင့်  လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၉၇၆ ( ခရစ်နှစ်၂၀၂၀ - ၁၀၄၄= ၉၇၆ ) က  ပထမ စတင် သတ်မှတ်ခဲ့ကြောင်း သမိုင်းအထောက်အထားများအရ အတည်ပြု မှတ်သားနိုင်သည်။
အနုပညာသည်၊ လက်မှုပညာသည်စသည်တို့ကိုလည်း ပုဂံနေပြည်တော်သို့  ‌‌ခေါ်ယူလေသည်။
== ပုဂံ အနော်ရထာနှင့် သထုံ စစ်ပွဲ == ရှင်အရဟံ၏ ပြောကြားချက်အရ အနော်ရထာမင်းသည် သထုံပြည်၌ ဗုဒ္ဓ၏ အဆုံးအမများကို မှတ်တမ်းတင်ထား‌ သော ပိဋကတ် ၃ ပုံ ရှိကြောင်းသိလေ၏။
ရာမာဓိပတိ၏  ကလျာဏီကျောက်စာကို အေဒီ (၁၄၈၀)တွင်ရေးထိုး၍ သထုံကို အနော်ရထာ တိုက်ခိုက်ခြင်းအကြောင်း အစောဆုံးမှတ်တမ်းဖြစ်သည်။
မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသရှိ စည်ကားသော ကုန်သွယ်မြို့တို့ကို သိမ်းယူရန်ဆိုသည့် ရည်ရည်ချက်လည်းဖြစ်နိုင်သည်။
== နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေးနှင့် မြို့ ပေါင်း (၄၃) မြို့ကိုတည်ပုံ == မစ္စတာဝုဒ် ရေးသားသော ယိုးဒယားရာဇဝင်၌ ပုဂံမင်းအနုရုဒ္ဓ (အနော်ရထာမင်းကို ခေါ်သောအမည်) သည် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းနှင့် ခမာနိုင်ငံအပါဖြစ်သော ယိုးဒယားနိုင်ငံကို အောင်မြင်ကြောင်း၊ ယိုးဒယားတစ်နိုင်ငံလုံး၌ အနော်ရထာမင်းစော၏ တန်ခိုးအာဏာ လွှမ်းမိုးသည်ကို ယုံမှားဖွယ်မရှိကြောင်း၊ အနော်ရထာမင်းကို အကြောင်းပြု၍ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒ ထွန်းကားစည်ပင်ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။
မင်းတရားကြီး ပြုစုပျိုးထောင်ခဲ့သော နိုင်ငံအပိုင်းအခြားကား……  အနောက်ဘက်တွင် ပဋိက္ခယားမည် ကုလားပြည်သည် အခြားတည်း။
== ကိုးကား ==  ဦးကုလား မဟာရာဇဝင်ကြီး မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄)။
ရန်သူ့လက်ချက်ဖြင့် စောလူးမင်းကံကုန်ချိန်မှစ၍ ပုဂံပြည်တွင်  ကျန်စစ်သားမင်း နန်းတက်လေသည်။
သာသနာတော်ကို ချီးမြှောက်၍ ဘုရား၊ စေတီ၊ ဂူပုထိုးများလည်း တည်ထားခဲ့သည့်အပြင် ဗုဒ္ဓဂါယာရှိ ပျက်စီးယိုယွင်းမှုများကို တမန်များစေလွှတ်၍ ပြုပြင်စေခြင်း၊ ပိဋကတ်တော်ကို စစ်ဆေးပြုပြင်၍  တစ်စုံကူးစေခြင်း၊ မြို့တော်ရှိ ရဟန်း၊ သံဃာများအား ပစ္စည်းလေးပါး ထောက်ပံ့လှူဒါန်းခြင်း အစရှိသော သာသနာရေးဆိုင်ရာ ကုသိုလ်များကိုလည်းပြုခဲ့သည်။
== ငယ်စဉ်ဘဝ == ကျန်စစ်သားမင်းသည် အဖဘက်မှ အာဒိစ္စဝံသနေမျိုးဖြစ်၍ အမိဘက်မှ ဝါးပင်အတွင်းမှ သန္ဓေတည်မွေးဖွားလာသောသူဖြစ်သည်ဟု ကျောက်စာတချို့တွင် ဖော်ပြထားသည်။
== ထီးနန်းကိုရခြင်း == အနော်ရထာမင်းထံမှ နန်းမွေကို သားတော် စောလူးမင်းက အေဒီ ၁၀၇၇ တွင် ဆက်ခံလေရာ ထိုမင်းအုပ်ချုပ်ပုံ ညံ့ဖျင်းသဖြင့် တိုင်းကားပြည်ရွာ မငြိမ်မသက် ဖြစ်လေသည်။
== ကျန်စစ်သားမင်း၏ စွမ်းဆောင်ချက်များ ==  ကျန်စစ်သားခေါ် ထီးလှိုင်မင်းသည် ဘုရင်ဖြစ်ပြီးနောက် မွန်-မြန်မာချစ်ကြည်ရေးကို အလေးပေးဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။
== မွန်မြန်မာသွေးစည်းညီညွတ်ရေး == အနော်ရထာဘုရင် ကွယ်လွန်ပြီး ၎င်း၏သားတော် စောလူးမင်း (၁၀၇၇ မှ ၁၀၈၄ အထိ ) နန်းတက်ပြီးနောက် မကြာမီ မြန်မာနိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ မွန်လူမျိုးတို့၏ ပြင်းထန်ကြီးမားသည့် အုံကြွမှုကြီးတစ်ရပ် ပေါ်ပေါက်၍လာသည်။
== တည်ခဲ့သောစေတီ ဘုရား၊ သိမ်များ == ရွှေစည်းခုံစေတီတော်(ပုဂံ) အာနန္ဒာစေတီတော်  မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို ဦးစွာ စည်းလုံးပေးခဲ့သောမင်း၊ ပုဂံခေတ်တွင် အနော်ရထာမင်းသည် ပုဂံကျောက်ဆည် တစ်ဝိုက်အနေမှ ယခု ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော်  အနေနီးပါးအထိ ကျယ်ဝန်းလာအောင် နိုင်ငံသစ်ကို တည်တော်မူခဲ့သည် မှန်သော်လည်း ထိုမင်း နတ်ရွာစံတော်မူပြီးနောက် ထိုနိုင်ငံသစ်ကို တည်တံ့ခိုင်မြဲအောင်  ဆက်လက်ဆောင်ရွက်နိုင်သူ မပေါ်ပေါက်ခဲ့သော် မြန်မာနိုင်ငံသည် အဘယ်သို့ဖြစ်အံ့နည်း။
သို့ရာတွင် နိုင်ငံသစ်ကို  ရိုသေလေးစား၍ တည်တံ့ခိုင်မြဲအောင် ဆက်လက် ဆောင်ရွက်နိုင်သော မင်းတစ်ပါး ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။
ဒေါက်တာဗလက်ဂဒင်သည်  ကျန်စစ်သားမင်းကြီးလက်ထက် ရေးထိုးခဲ့သော မွန်ကျောက်စာများကို လေ့လာ၍ အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုခဲ့သည်။
ကျောက်စာဝန်များ ဖြစ်ခဲ့ကြသော မစ္စတာတော်စိန်ခို၊  ပါမောက္ခ ဒူရွာဇဲနှင့် ဦးမြတို့သည်လည်း ကျန်စစ်သားမင်း အကြောင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ လေ့လာချက်များ ရေးခဲ့သည်။
== ဘွဲ့နှင့် အမည်များ == ကျန်စစ်သားမင်းအား ကျောက်စာများ၌ ဂြီတြိဘုဝနာဒိတျဓမ္မရာဇဟုလည်းကောင်း၊ ထီးလိုင်မင်းဟုလည်းကောင်း၊ ထီးလိုင်ရှင်ဟုလည်းကောင်း၊ ကလန်စစ်သားဟုလည်းကောင်း ခေါ်သည်။
ထီးလှိုင်ရှင်ဟု ခေါ်တွင်ခြင်းမှာ ကျန်စစ်သားသည် ပုဂံပြည်၌ မင်းမဖြစ်မီ ထီးလှိုင်(ယခု မိတ္ထီလာခရိုင်၊  ထီးလှိုင်ရွာ)အရပ်ကို အုပ်ချုပ်ခဲ့ဘူးသောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။
ထိုမင်းသည် ထိုသို့သော ဉာဏ်အမြော်အမြင်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုသို့သော စေတနာဖြင့်လည်းကောင်း အနော်ရထာမင်းတည်ခဲ့သော မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို အနှစ် ၂ဝဝ မျှ ဆက်လက်တည်တံ့ ခိုင်မြဲ  အောင် ၂၈ နှစ်မျှသော နန်းစံကာလအတွင်းတွင် ဆောင်ရွက်တော်မူခဲ့သည်။
== ထီးနန်း ရတော်မူခြင်း == ပုဂံထီးနန်းကို ကျန်စစ်သားရခြင်းမှာ ရန်သူ့လက်သို့ ပုဂံပြည်ကြီး ကျဆုံးလုနီးအခြေမှ မိမိကိုယ်တိုင် ကယ်တင်နိုင်၍ ရခြင်းဖြစ်သည်။
သို့ရာတွင် အနော်ရထာမင်း  လွန်တော်မူသောအခါ စောလူးမင်းသည် ထိုငြိမ်းချမ်းမှုကို မထိန်းမသိမ်းနိုင် ဖြစ်လာသည်။
ငရမန်ကန်းသည် စောလူးမင်းကို ပုန်ကန်လိုသဖြင့် ဥဿာပဲခူးမှ ရဲမက်ဗိုလ်ပါ ဆင်လုံးမြင်းရင်းဖြင့် ချီ၍  ပြည်တော်သာကျွန်း (မိကျောင်းရဲအောက်ရှိ ကျွန်းတောကျွန်း)၌ တပ်ချ ရပ်သောအခါ ကျန်စစ်သားသည် ပြည်တော်သာကျွန်းသို့ တပ်ဦးချီ၍ စောလူးမင်းသည် နောက်ထပ်ပြု၍ ချီသည်။
ထို့ပြင် သက္ကရာဇ် ၄၆ဝ ပြည့်နှစ် (ခရစ် ၁ဝ၉၈ ခုနှစ်)တွင် ကျန်စစ်သားမင်းသည် သထုံမြို့သို့သွား၍ သထုံမြို့ မြောက်ဘက် မိုင် ၃ဝ ခရီး၌ရှိသော ကျိုက်တလင်စေတီ  (မြသိန်းတန်ဘုရား)ကိုလည်းကောင်း၊ တောင်စွန်းအနီးရှိ မဟာဓာတ်ဘုရား (ကျိုက်တဲဘုရား)ကိုလည်းကောင်း ပြင်တော်မူသည်။
ထိုသို့  ငြိမ်းချမ်းခဲ့သည်မှာ ကျန်စစ်သားမင်း၏ နိုင်ငံခြားရေးဝါဒကြောင့် ဖြစ်သည်။
ကျန်စစ်သားမင်း ထိုသို့ သံစေလွှတ်ခြင်းသည် နှစ်ပြည် တစ်ပြည် အရောင်းအဝယ် ဖြစ်စေလိုသောကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ခမည်းတော် အနော်ရထာမင်းလက်ထက် ဂန္ဓာလရာဇ်(နန်ချောင်)ကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ဘူးရာ ဂန္ဓာလရာဇ်၏  ရန်ကို စိုးရိမ်သဖြင့် တရုတ်ပြည်နှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့ လိုသောကြောင့်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်တန်ရာသည်ဟု ယူဆကြသည်။
== ကိုးကား ==  မှတ်ချက်။
-၁၉၆၉ လုစ်မဟာ မြန်မာရာဇဝင်တော်ကြီး ( ဦးကုလား ) မှန်နန်းရာဇဝင် သုံးတွဲ။
အလောင်းစည်သူမင်းကြီးသည် မြန်မာသက္ကရာဇ်  ၄၅၄-၅၂၉ အေဒီ (၁၀၉၂-၁၁၆၇) ကာလအတွင်း ပုဂံထီးနန်းကို စိုးစံသွားခဲ့သည့် ဘုရင်ဖြစ်၍ ကျန်စစ်သားမင်း၏ မြေးတော်ဖြစ်သည်။
ဤ ပါဠိကျောက်စာ အရေးအသားမှာ အထူးအဆင့်တန်းမြင့်မားကြောင်း ပညာရှင်များသုံးသပ်ထားကြ၍ ယင်းအချက်သည်  အလောင်းစည်သူမင်းကြီးလက်ထက်အတွင်း ဗုဒ္ဓသာသနာ အထူးစည်ပင်ထွန်းကားခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။
== မွေးဖွားသော သက္ကရာဇ်နှင့် နန်းစံနှစ် == အလောင်းစည်သူမင်းသည် ပုဂံမင်းဆက် (၅၅) ဆက်၏ (၄၅) ဆက်မြောက်မင်းဖြစ်၍ သမိုင်းမှတ်တမ်း အခိုင်အမာကျန်ရစ်သော အနော်ရထာမင်းမှ စတင်ရေတွက်သော် တတိယမြောက် ပုဂံဘုရင်ဖြစ်သည်။
အလောင်းစည်သူမင်းသည် အေဒီ ၁၀၆၆ တွင်ဖွားမြင်သူဖြစ်ရာ ပုဂံထီးနန်းကို ဆက်ခံချိန်တွင် သက်​တော် (၂၆) နှစ်မျှသာရှိသေးသည်။
== အမည်ကွဲ (၇) မျိုး == အလောင်းစည်သူမင်းကြီးနှင့် ပတ်သက်၍ အမည်ကွဲ (၇) မျိုးကို မဟာရာဇဝင်ကြီးတွင် အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြထားသည်။
== ထီးနန်းရရှိခြင်းနှင့်ဆောင်ရွက်ချက်များ == အလောင်းစည်သူအား ဖွားမြင်သောအခါ ဥကင်သတံခါးလည်း သူမဖွင့်ဘဲ ပွင့်သည်။
သက္ကရာဇ် ၄၇၄ ခုနှစ်တွင် ကျန်စစ်သားမင်း နတ်ရွာစံသော် မြေးတော် အလောင်းစည်သူ နန်းတက်၏။
== မိဖုရားများ၊ သားတော်သမီးတော်များနှင့် ဆွေမျိုးအဆက်နွယ်များ == မင်းကြီးတွင် ရာဇဘိသိက်ခံ မိဖုရားလေးပါး ရှိသည်။
== ကောင်းမှုတော်များ == အလောင်းစည်သူမင်းကြီးသည် အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် စီးပွားရေးကိုသာမဟုတ်၊ သာသနာရေးကိုလည်း လျစ်လျူမရှုခဲ့ပေ။
ကျောက်စာကို ပါဠိဘာသာဖြင့် ဂါထာပေါင်း ၁၀၀  ရေးသားထား၍ အဆုံးတွင်မူ ရက်စွဲမှတ်တမ်းကို သက သက္ကရာဇ်ရက်စွဲသုံး၍ သက္ကတဘာသာဖြင့် ရေးထိုးထားသည်။
မင်းကြီးလက်ထက်အတွင်း ရှင်အရဟံမထေရ် ပျံလွန်တော်မူ၍ စိမ်းညက်မင်းသားတော် မဟာထေရ် သာသနာဦးဆောင်အဖြစ် ဆက်ခံရသည်။
== နတ်ရွာစံခြင်း == အလောင်းစည်သူမင်းကြီးတွင် သားတော်နှစ်ပါးရှိရာ သားတော်ကြီး မင်းရှင်စောမှာ ဖခင်နှင့် မတည့်သဖြင့် ထွန်တုံးပူတက် (ယခုမန္တလေးမြို့ အရှေ့တောင်ဘက်အရပ်) တွင် ပြည်ရွာပြုပြီး နေလေသည်။
== မင်းစည်သူနတ် == မင်းစည်သူနတ်သည် ပုဂံအလောင်းစည်သူမင်းကြီး(၄၅၄-၅၂၉) ဖြစ်သည်။
ဘုရင့်နောင် ကျော်ထင်နော်ရထာ (၁၅၁၆ - ၁၅၈၁) ကို ဟံသာဝတီ ဆင်ဖြူများရှင် အဖြစ်လည်း အသိများသည်။
တပင်ရွှေထီး အစပျိုးခဲ့သည့် ဒုတိယ ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံကြီး ကိုအောင်မြင်စွာ ဆက်လက်တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့ပြီး ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ တိုင်းပြည်များကပါ ရိုသေလေးစားရသည့် ဘုရင် ဧကရာဇ်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။
== နောက်ခံသမိုင်းကြောင်း == ဘုရင့်နောင်၊ ငယ်နာမည် ရှင်ရဲထွတ် သည် မင်းကြီးဆွေ(နောင်တွင် တောင်ငူဘုရင်ခံ မင်းရဲသီဟသူ)နှင့် ရှင်မျိုးမြတ်(သျှင်မျိုးမြတ်)တို့၏ သားကြီး ဖြစ်သည်။
တပင်ရွှေထီးသည် အရက်သေစာကြောင့် တိုင်းပြည်အုပ်ချုပ်ရေး လစ်ဟင်းသည့်အချိန်မှ စ၍ တပင်ရွှေထီး၏ကိုယ်စား တိုင်းပြည်ကို  အုပ်ချုပ်ပေးရပြန်သည်။
ဘုရင့်နောင် ဒလ သို့ရောက်ရှိချိန်တွင် တပင်ရွှေထီးသည် ဟံသာဝတီနန်းတော်၏အဝေး တစ်နေရာတွင်  လုပ်ကြံခံရသည်ကို သိရလေသည်။
== တောင်ငူ == တပင်ရွှေထီးနတ်ရွာစံပြီးနောက် တိုင်းပြည် ပြိုကွဲသောအခါ ဘုရင့်နောင်တွင် အပိုင်စားရသည့် မြို့ကြီးရွာကြီး မရှိသည့်အပြင် ဟံသာဝတီနှင့် ဝေးရာ ဒလသို့ ရောက်ရှိနေသည်။
=== ဘိသိက်ခံခြင်နှင့် ဘွဲ့ထူးများပေးအပ်ခြင်း === တောင်ငူကိုရသောအခါ မှူးမတ်များကို ယာယီတဲနန်းတွင် စုရုံးစေပြီး ဘိသိက်သွန်းခံလေသည်။
ထိုပွဲတွင်   ညီတော်သီရိဇေယျကျော်ထင်အား မင်းရဲစည်သူ ညီတော် နန္ဒယော်ဓာ အား သတိုးဓမ္မရာဇာ ညီတော် သီဟသူ(တောင်ငူမင်းခေါင်)အား မင်းခေါင် ညီတော် ဇေယျနန္ဒအား မင်းရဲကျော်ထင် အခြားအမှူးအမတ်များကိုလည်း အသီးသီး ဘွဲ့အမည်များပေးလေသည်။
== သရေခေတ္တရာပြည် == ဘုရင့်နောင်သည် တောင်ငူကို သိမ်းယူပြီးသောအခါ ဆက်လက်၍အင်းဝ၊ စစ်ကိုင်း၊ ဟံသာဝတီနှင့် ပြည်တို့ကို သိမ်းယူရန် အစီအစဉ်ရှိသည်။
မှူးမတ်များက မွန်တို့၏ဒေသများကို မသိမ်းပိုက်မီ မြန်မာတို့ကိုသာ များအောင် သိမ်းသွင်းသင့်ကြောင်း လျှောက်သဖြင့် ဦးစွာ ပြည်ကို  သိမ်းယူရန် စီစဉ်လေသည်။
== အင်းဝ == ထိုသို့ ပြည်ကိုသိမ်းပိုက်ပြီးလျှင် သာယာဝတီစားနှင့် ဓနုဖြူစားတို့လည်း နောက်ပါအင်အားများနှင့်တကွ ခိုဝင်လာကြသည်။
== ဟံသာဝတီ == ထိုနောက် ဟံသာဝတီသို့ချီရာ ရေတပ်အင်အား ၆ တပ်တွင် တိုက်လှေ ၃၀ဝ၊ တံစွတ်လှေငယ် ၁၀ဝ၊ ရိက္ခာလှေ ၁၀ဝ နှင့် စစ်သည် ၄၀ဝ၀ဝ ပါဝင်ပြီး ညီတော် ပြည်မင်း သတိုးဓမ္မရာဇာမှာ တပ်မှူးချုပ်ဖြစ်သည်။
=== သမိန်ထောရာမ၏ နိဂုံး === မုတ္တမတွင် ပုန်းအောင်းနေသည့် သမိန်ထောရာမလည်း မုတ္တမတွင် မနေဝံ့သဖြင့် ကဝေါဖက်သို့ ပြေးသည်။
== အင်းဝနှင့် ရှမ်း ==  ဘုရင့်နောင်၏ လက်နက်နိုင်ငံမှာ တောင်ငူ၊ ဟံသာဝတီ၊ မွန်သုံးရပ်နှင့် ပြည်အပါအဝင် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းဒေသများ ပါဝင်လာသော်လည်း မြန်မာတို့၏ မူလဌာနေဖြစ်သည့် အင်းဝမှာ ပြန်လည်လက်လွတ်ခဲ့၍ ကျန်ရှိနေသေးသည်။
အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အင်းဝတွင် ထားရှိသည့် ရှမ်းမင်းမိုးဗြဲနရပတိအား ယခင်စစ်ကိုင်းစား စည်သူကျော်ထင်က တိုက်ခိုက်အနိုင်ယူကာ နရပတိ ဘွဲ့ခံ၍  အင်းဝကို အုပ်စိုးနေသည်။
)   == ရှမ်းစော်ဘွားများကို အောင်နိုင်ခြင်း == အင်းဝကိုရပြီးလျှင် အုန်ဘောင်ခုံမှိုင်း၏ သားစားသည့် စဉ့်ကူးကိုတိုက်ပြီးအောင်လျှင် သက်တော်ရှည် ကိုမြို့စားခန့်သည်။
= သာဿနာရေးဆောင်ရွက်ခြင်း၊နိုင်ငံတော်အားပြုပြင်ခြင်း = ဟံသာဝတီသို့ ပြန်ရောက်ပြီးလျှင် သာဿနာရေးနှင့် ပတ်သတ်ပြီး ဆောင်ရွက်လေတော့သည်။
=== နတ်တော်လှန်ရေး === ဘုရင့်နောင် နန်းတက်စက လူအများသည် လွှဲမှားသည့် အယူများဖြင့် နတ်ပူဇော်ပသခြင်း အလေ့တွင် တည်ကြသည်။
=== ရှမ်းစော်ဘွားတို့၏အယူမှားများကိုပြုပြင်စေခြင်း === အထက်ရှမ်းနယ်တစ်လွှားတွင်လည်း စော်ဘွားတို့သေလွန်လျှင် ၎င်း၏ ဆင်မြင်း၊ ကျွန်၊ အခြွေအရံ တို့ကိုပါသတ်ပြီး အတူမြုပ်နှံသည့် အယူမှားကို ပယ်စေပြီး သာဿနာတော် တည်တံ့ပြန့်ပွားရေးအတွက် မိုးမိတ်နှင့် အုန်းပေါင်တို့တွင် စေတီတစ်ဆူကျစီ တည်သည်။
== အတိုင်းအတာ တို့ကိုတစ်ပြေးညီဖြစ်စေခြင်း == ပြည်နယ်နှင့် ဟံသာဝတီမြို့တော်တို့ကို အလေးတင်းတောင်း ချိန်ခွင်တို့ကို တညီတည်းဖြစ်စေရန် တင်း၊ ခွဲ၊ စိတ်၊ ပြည် အစရှိသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ငွေကြေး စနစ်တွင်လည်း မူး၊ ပဲ၊ ကျပ်၊ ဆယ်၊ ရာ တို့ကို တညီတည်းရှိစေရန် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။
= ရှမ်း‌ော်ဘွားများကိုသိမ်းသွင်း‌ေေင်နိုင်ခြင်း = သက္ကရာဇ် ၉၁၈ တွင်အုန်းဘောင်စော်ဘွား (စော်ဘွားပေါ်) လွန်၍ ညီတော်စဆိုင်းလုံ ဆက်ခံသည်တွင် မိုးနဲစော်ဘွား မကျေနပ်လေသဖြင့် အုန်းဘောင်ကို တိုက်ခိုက်လာသည်။
== ဇင်းမယ် == အေဒီ ၁၅၅၇ အရောက်တွင် ဘုရင့်နောင်မင်းကြီးသည် ဇင်းမယ်ကို ချီတက်တိုက်ခိုက်ရန် စီစဉ်လေသည်။
ဇင်းမယ်ချီစစ်ကြီးတွင်  သားတော်မဟာဥပရာဇာကို တပ် ၁၀ တပ်ဖြင့်ရှေ့ဖျားချီတပ်၊ ထိုနောက်မှ အင်းဝသတိုးမင်းစော အား တပ် ၈ တပ်ဖြင့်၊ ထိုနောက်မှ ပြည်သတိုးဓမ္မရာဇာ အား တပ် ၁၀ တပ်ဖြင့်၊ ထိုနောက်မှ မင်းတရားကြီးက တပ် ၁၂ တပ်ပါတပ်မကြီးဖြင့်၊ နောက်ဆုံးမှ တောင်ငူမင်းခေါင်က တပ် ၁၀ ဖြင့် နောက် ချန်တပ်အဖြစ် အစဉ်အတိုင်းချီလေသည်။
=== ဇင်းမယ်သို့ပြန်ချီစေခြင်း === ထိုအချိန်တွင် ဇင်းမယ်မင်းလက်အောက်ရှိ ဗြဲ၊ အနန်း၊ လကွန်း၊ တုရိုင်း စသည့်မြို့ရံများမှ မြို့စားများသည် လင်ဇင်းမင်းထံ ကူးပြောင်းသစ္စာခံပြီး ပုန်ကန်သည့်အတွက် ဇင်းမယ်မင်း ဗြစဲစစ် (ဗြစံစစ်) သည် မင်းတရားကြီးထံလျှောက်တင်ကာ စစ်ကူရန် တောင်းလေသည်။
== တရုတ်စော်ဘွားများခိုဝင်လာခြင်း ==  ဇင်းမယ်ကို အလုံးစုံအောင်နိုင်ပြီးလျှင် မိုးဝန်း၊ ကိုင်းမား၊ လသာ၊ စန္ဒား တို့မှာ တရုတ်စော်ဘွားများလည်း အင်းဝသို့ ကိုယ်တိုင်သော်လည်းကောင်း၊ ညီတော်များကိုသော်လည်းကောင်း အသီးသီးစေလွှတ်ကာ သစ္စာခံကြသည်။
== မဏိပူရနှင့်မြောက်ဘက်တစ်လွှား == သက္ကရာဇ် ၉၂၁ (အေဒီ ၁၅၅၉) မဟာစေတီကို တည်နေစဉ်အတွင်း မဏိပူရ ကသည်းစော်ဘွားသည် အင်းဝပိုင်ဖြစ်သည့် မြောက်ဘက် မင်းခင်းအောက် ကျေးလက်များကို တိုက်ခိုက်ထိပါးသည်ကို သိရသည့်အတွက် စစ်ပြင်သည်။
မဏိပူရချီတပ်မှာ  ဗညားဒလကို အကြီးအမှူးခန့်ပြီး တပ် ၅ တပ်တွင် တိုက်ဆင် ၃၀ဝ၊ မြင်း ၃၀ဝ၀၊ စစ်သည် ၅၀ဝ၀ဝ ဖြင့် ကြည်းကြောင်း၊ ကန္နီစားကို အကြီးအမှူးခန့်ပြီး တပ် ၈ တပ်တွင် လှေ ၅၀ဝ၊ စစ်သည် ၅၀ဝ၀ဝ ဖြင့်ရေကြောင်း၊ မိုးကောင်းစော်ဘွား၊ မိုးညှင်းစော်ဘွား၊ မိုးမိတ်စော်ဘွား များကိုလည်း မိမိတို့နောက်ပါတပ်များဖြင့် စန္ဒားကြောင်းမှ ချီတက်စေသည်။
== ယိုးဒယား(၁) ==  သက္ကရာဇ် ၉၂၅ (အေဒီ ၁၅၆၃) တွင် ဆင်ဖြူတော် လေးစီးရှိသည့် ယိုးဒယားမင်း မဟာချက္ကရာဖတ် (ဗြသာဓိရာဇာ) အား ဆင်ဖြူတစ်စီး ဆက်သရန် ဗညားဒလကို ရာဇသံစေသည်။
လက်မလျှော့လိုသည့် ယိုးဒယားမင်းလည်း သားတော်ဗြမဟိန် နှင့် ဦးရီးတော် တို့နှစ်ဦးပေါင်းပြီး အင်အားအလုံးအရင်းဖြင့် လမ်းမှ  တိုက်စေသည်။
== ဇင်းမယ်၊မိုင်းစံ == မင်းတရားကြီး ဟံသာဝတီ သို့ရောက်လျှင် သစ္စာခံ ဇင်းမယ်မင်း ဗြစဲစစ်ပုန်ကန်လေသည်။
== ဟံသာဝတီ ရှမ်းသူပုန်တို့ကို နှိမ်နှင်းခြင်း == မင်းတရားကြီး ဇင်းမယ်သို့ချီစဉ် ဟံသာဝတီနေပြည်တော်ဝန်းကျင်တွင် အကွက်ချကာနေထိုင်စေသည့် ရှမ်းတို့သည် အကြီးအကဲတစ်ဦးကို တင်မြှောက်ကာ "ဗညားကျန်းထော" ဘွဲ့ပေးပြီး ပုန်ကန်တော့သည်။
== ယိုးဒယား(၂) == ယိုးဒယားအား ပထမအကြိမ် အောင်မြင်ပြီး ၅ နှစ်အကြာ သက္ကရာဇ် ၉၃၀ (အေဒီ၁၅၆၈) တွင် ဒုတိယအကြိမ်ချီတက်ရန် အကြောင်းဖန်လာသည်။
== သီရိလင်္ကာ ==  ထူးခြားမှုတစ်ရပ်မှာ ၁၅၇၅တွင် ဟံသာဝတီရှိ ဘုရင့်နောင်အား သီရိလင်္ကာမှ ဓမ္မပါလမင်းက မိမိတိုင်းပြည်၊ လူမျိုးနှင့် ဘာသာသာသနာကို ကုလားကျေးမင်းတို့က နှောင့်ယှက်ဖျက်ဆီးသဖြင့် အကူအညီတောင်းခံလာခြင်းဖြစ်သည်။
== နန်းသစ်၊မြို့သစ်များ == ၁၅၇၆ တွင်စီစဉ်သည့်အတိုင်း နန်းသစ်တည်ပြီး ကမ္ဘောဇသာဒီ နန်းတော်ဟု သမုတ်သည်။
(အေဒီ ၁၅၈၁)   == ကိုးကား ==  တောင်ငူရာဇဝင်စဆုံး မြန်မာမင်းများအရေးတော်ပုံမှတ်တမ်း။