ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การกำหนดรายละเอียดเกี่ยวกับหลักเกณฑ์และวิธีการในการผลิตยา แผนปัจจุบัน สำหรับยาชีววัตถุ ตามกฎหมายว่าด้วยยา พ.ศ. 2549

ประกาศกระทรวงสาธารณสุข

ประกาศกระทรวงสาธารณสุข
เรื่อง
การกำหนดรายละเอียดเกี่ยวกับหลักเกณฑ์และวิธีการในการผลิตยา
แผนปัจจุบัน
สำหรับยาชีววัตถุ ตามกฎหมายว่าด้วยยา
พ.ศ.
๒๕๔๙

โดยที่เป็นการสมควรกำหนดรายละเอียดเกี่ยวกับหลักเกณฑ์และวิธีการในการผลิตยาแผนปัจจุบัน
สำหรับยาชีววัตถุ ตามกฎหมายว่าด้วยยา ไว้เป็นการเฉพาะ

อาศัยอำนาจตามความในข้อ ๕ ข้อ ๖ (๙) (๑๐) และข้อ
๗ (๔) ของกฎกระทรวง กำหนดหลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไขการผลิตยาแผนปัจจุบัน พ.ศ.
๒๕๔๖ ซึ่งออกตามความในพระราชบัญญัติยา พ.ศ. ๒๕๑๐
อันมีบทบัญญัติบางประการเกี่ยวกับการจำกัดสิทธิและเสรีภาพของบุคคล ซึ่งมาตรา ๒๙
ประกอบมาตรา ๓๕ มาตรา ๓๙ มาตรา ๔๘ และมาตรา ๕๐ ของรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย
บัญญัติให้กระทำได้โดยอาศัยอำนาจตามบทบัญญัติแห่งกฎหมาย
รัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุข จึงออกประกาศไว้ดังต่อไปนี้

ข้อ ๑[๑]
 ประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับนี้ให้ใช้บังคับตั้งแต่วันถัดจากวันประกาศในราชกิจจานุเบกษา

ข้อ ๒  ในประกาศนี้
ยาชีววัตถุ หมายถึง
ยาที่ผลิตโดยวิธีการอย่างใดอย่างหนึ่งดังต่อไปนี้
(๑) การเพาะเลี้ยงจุลินทรีย์ หรือเซลล์ชั้นสูง (eukaryotic
cells)
(๒) การสกัดสารจากเนื้อเยื่อสิ่งมีชีวิต
ทั้งมนุษย์ สัตว์ และพืช
(๓) เทคนิคดีเอ็นเอสายผสม (recombinant DNA
หรือ rDNA)
(๔) เทคนิคการผสมต่างพันธุ์ (hybridoma
techniques)
(๕) การขยายพันธุ์จุลินทรีย์ในตัวอ่อนหรือในสัตว์
(๖) วิธีการอื่นๆ
ตามที่สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยาประกาศ
ยาชีววัตถุที่ผลิตโดยกระบวนการข้างต้นนี้ให้หมายรวมถึง
สารก่อภูมิแพ้ (allergens) แอนติเจน (antigens)
วัคซีน ฮอร์โมน ไซโตไคน์ (cytokines) เอนไซม์
ผลิตภัณฑ์ที่ได้จากเลือดและพลาสมาของมนุษย์ (human whole blood and plasma
derivatives) เซรุ่ม (immune sera) อิมมูโนโกลบูลิน
(immunoglobulins) แอนติบอดีที่ได้จากกลุ่มของเซลล์ที่เกิดจากเซลล์เดียว
(monoclonal antibodies) และผลิตภัณฑ์ที่ได้จากการหมักหรือจากดีเอ็นเอสายผสม

ข้อ ๓  นอกจากผู้รับอนุญาตและผู้มีหน้าที่ปฏิบัติการ
จะต้องปฏิบัติตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง
การกำหนดรายละเอียดเกี่ยวกับหลักเกณฑ์และวิธีการในการผลิตยาแผนปัจจุบัน ตามกฎหมายว่าด้วยยา
พ.ศ. ๒๕๔๖ แล้ว ให้ผู้รับอนุญาตและผู้มีหน้าที่ปฏิบัติการ ปฏิบัติตามความในหมวดที่
๑ ถึงหมวดที่ ๗ ของประกาศฉบับนี้

หมวดที่
 ๑
บุคลากร

ข้อ ๔  การจัดการด้านบุคลากร ให้ดำเนินการ ดังนี้
(๑) ต้องอยู่ภายใต้การควบคุมของผู้ที่ได้ผ่านการฝึกอบรมด้านเทคนิค
ที่ใช้ในการผลิตยาชีววัตถุ
และมีความรู้ทางวิทยาศาสตร์ซึ่งเป็นพื้นฐานการผลิตยาชีววัตถุ
(๒)
จัดให้มีบุคลากรผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทางที่เหมาะสมในการผลิตยาชีววัตถุตามแผนงานที่วางไว้

ข้อ ๕  บุคลากรที่ทำงานในพื้นที่สะอาดและปราศจากเชื้อต้อง
(๑) ผ่านการคัดเลือกด้วยความรอบคอบ
เพื่อให้ปฏิบัติตามหลักเกณฑ์ได้อย่างถูกต้อง
(๒) ไม่เป็นโรคหรือมีสภาวะใดๆ
ที่มีผลต่อคุณภาพผลิตภัณฑ์
(๓) เข้มงวดในเรื่องสุขลักษณะและความสะอาด
(๔) รายงานการเจ็บป่วยต่างๆ
ซึ่งอาจทำให้มีการกระจายของเชื้อสู่สภาพแวดล้อมของการทำงาน
(๕) ได้รับการตรวจสุขภาพเป็นระยะๆ
โดยต้องไม่มีบุคคลที่มีการเจ็บป่วยที่อาจส่งผลต่อคุณภาพของผลิตภัณฑ์ในพื้นที่การผลิต

ข้อ ๖  จัดให้มีบุคลากรจำนวนน้อยที่สุดในพื้นที่สะอาดและปราศจากเชื้อในระหว่างการผลิตและจัดให้มีการควบคุมตรวจสอบการผลิตให้อยู่ภายนอกห่างจากพื้นที่นี้

ข้อ ๗  ระหว่างปฏิบัติงานในแต่ละวันห้ามบุคลากรผ่านพื้นที่ที่มีการปฏิบัติงานเกี่ยวกับจุลินทรีย์
หรือสัตว์ที่มีชีวิตไปยังพื้นที่ปฏิบัติงานเกี่ยวกับผลิตภัณฑ์หรือสิ่งมีชีวิตอื่น
นอกจากมีการตรวจสอบ จนมั่นใจว่ามีการขจัดสิ่งปนเปื้อนแล้ว รวมถึงการเปลี่ยนเสื้อผ้าและรองเท้า
ต้องทำตามมาตรฐานการปฏิบัติโดยเคร่งครัด

ข้อ ๘  ห้ามบุคคลที่ไม่เกี่ยวข้องกับกระบวนการผลิต
เข้าไปในบริเวณการผลิต แต่หากมีกรณีจำเป็นต้องเข้าไปในบริเวณนั้น
ต้องให้บุคคลเหล่านั้นสวมชุดปราศจากเชื้อ

ข้อ ๙  ให้จัดแยกการทำงานระหว่างผู้ทำงานในกระบวนการผลิต
กับผู้ทำงานรับผิดชอบดูแลสัตว์ทดลองออกจากกัน

ข้อ ๑๐  ต้องขึ้นทะเบียนชื่อและคุณสมบัติของผู้รับผิดชอบในการอนุมัติบันทึกกระบวนการผลิตแต่ละรุ่น
ตามที่สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยาประกาศกำหนด

ข้อ ๑๑  ต้องมีการฝึกอบรมบุคลากรในกระบวนการผลิตและการควบคุมคุณภาพในสาขาต่างๆ
อย่างเหมาะสม และมีบันทึกการฝึกอบรม และประเมินความสำเร็จของการฝึกอบรมเป็นระยะ

ข้อ ๑๒  จัดให้มีการฉีดวัคซีนที่เหมาะสมแก่บุคลากรทุกคนในส่วนการผลิต
การบำรุงรักษาการทดสอบและการดูแลสัตว์ทดลอง รวมทั้งทดสอบวัณโรคระยะติดต่อเป็นประจำ
ต้องระมัดระวังปัญหาของผู้ปฏิบัติงานบางส่วนอาจสัมผัสเชื้อก่อโรค สารพิษ
หรือสารก่อภูมิแพ้ รวมทั้งหลีกเลี่ยงความเสี่ยงของการเกิดการปนเปื้อนในผลิตภัณฑ์ด้วยสารเหล่านี้

ข้อ ๑๓  การเข้าสถานที่ผลิตวัคซีนบีซีจีต้องมีความเข้มงวด
อนุญาตให้เข้าได้เฉพาะผู้ทำงานที่ได้รับการตรวจสุขภาพเป็นประจำ
พนักงานที่เกี่ยวข้องกับการผลิตเลือดและผลิตภัณฑ์เลือดจากมนุษย์ควรได้รับการฉีดวัคซีนต้านไวรัสตับอักเสบบีด้วย

หมวดที่
 ๒
อาคารสถานที่และอุปกรณ์

ข้อ ๑๔  การกำหนดตำแหน่งของอาคารสถานที่ การออกแบบ
การก่อสร้าง การปรับปรุงและบำรุงรักษา ต้องทำด้วยวิธีการอันเหมาะสม
ห้องปฏิบัติการ ห้องสำหรับปฏิบัติงาน ห้องอื่นๆ
รวมตลอดถึงตัวอาคารที่ใช้สำหรับการผลิตชีววัตถุ และอาคารสัตว์ทดลอง
ต้องได้รับการออกแบบและก่อสร้างด้วยวัสดุที่มีคุณภาพมาตรฐานสามารถควบคุม
รักษาความสะอาด ให้ปราศจากฝุ่น แมลงและสัตว์อื่น

ข้อ ๑๕  พื้นที่ผิวของผนัง พื้น เพดาน
ต้องเรียบไม่มีรอยแตก ไม่มีเศษวัสดุหลุดร่วงทำความสะอาดและฆ่าเชื้อได้ง่าย

ข้อ ๑๖  ในกรณีที่มีความจำเป็น ต้องทำท่อระบายน้ำ
ให้แยกท่อออกจากพื้นที่ปราศจากเชื้อการติดตั้งท่อระบายต้องทำให้แน่นพอดี
ด้วยท่อที่มีประสิทธิภาพ มีส่วนป้องกันการไหลย้อนกลับ เพื่อป้องกันเชื้อจุลินทรีย์จากภายนอกไม่ให้เข้ามาปนเปื้อน
และต้องติดตั้งเครื่องทำความร้อนหรือวิธีอื่นใด เพื่อฆ่าเชื้อในท่อ
สำหรับช่องเปิดบนพื้นใดๆ ต้องเปิดได้และตื้น
สามารถทำความสะอาดได้ง่ายและเชื่อมต่อสู่ท่อระบายน้ำทิ้งภายนอกโดยมีระบบป้องกันไม่ให้เชื้อจุลินทรีย์จากภายนอกไหลย้อนกลับเข้ามาปนเปื้อน

ข้อ ๑๗  อ่างล้างต้องแยกออกจากพื้นที่ปราศจากเชื้อ
อ่างล้างที่ติดตั้งไว้ในบริเวณที่สะอาดต้องทำจากวัสดุที่เหมาะสม ไม่มีช่องน้ำล้น
น้ำที่ใช้ต้องเป็นไปตามมาตรฐานน้ำดื่ม

ข้อ ๑๘  มีระบบป้องกันการปนเปื้อนจากสารพิษ
จุลินทรีย์ก่อโรค ไวรัสและสารอื่น ๆ ที่ใช้ในการผลิต
รวมทั้งจุลินทรีย์ก่อโรคจากผู้ปฏิบัติงานมิให้มาปนเปื้อนในระบบระบายน้ำ
หรือกระจายในอากาศระหว่างกระบวนการผลิต

ข้อ ๑๙  การใช้แสงสว่าง ความร้อน ระบบอากาศ
และเครื่องปรับอากาศ ต้องควบคุมให้อุณหภูมิและความชื้นสัมพัทธ์
อยู่ในระดับที่เหมาะสม กับการผลิตยาชีววัตถุแต่ละชนิด

ข้อ ๒๐  ตัวอาคารต้องอยู่ในสภาพดี
มีการตรวจสภาพของอาคารเป็นประจำ
หากเกิดการชำรุดต้องซ่อมแซมด้วยความระมัดระวังเป็นพิเศษ
ไม่ให้เกิดผลกระทบต่อผลิตภัณฑ์
เนื้อที่ของอาคารต้องมีพื้นที่ปฏิบัติงานให้เพียงพอกับงานที่ต้องทำ
สามารถดำเนินการควบคุมและติดต่อสื่อสารได้อย่างมีประสิทธิภาพ
ห้องและอาคารทั้งหมดต้องมีความสะอาดถูกสุขอนามัยตลอดเวลา
ในกรณีจำเป็นต้องใช้ห้อง สำหรับผลิตยาชีววัตถุเพื่อวัตถุประสงค์อื่นเมื่อใช้เสร็จแล้วก่อนเริ่มต้นการผลิตยาชีววัตถุอีกครั้ง
ต้องทำความสะอาดห้องอย่างละเอียดรอบคอบ ให้ถูกสุขลักษณะ
พื้นที่สำหรับเตรียมเนื้อเยื่อสัตว์และการเพาะเลี้ยงจุลินทรีย์ที่ยังไม่ได้ใช้ในกระบวนการผลิตต้องแยกออกจากพื้นที่ที่ใช้สำหรับผลิตยาชีววัตถุปราศจากเชื้อโดยเด็ดขาด
รวมทั้งการแยกระบบอากาศและผู้ปฏิบัติงานด้วย

ข้อ ๒๑  การผลิตยาชีววัตถุหลายชนิดโดยใช้ห้อง
สถานที่และอุปกรณ์ร่วมกัน ให้จัดแผนการผลิตชีววัตถุแต่ละชนิดแบบแคมเพน เบซิส (campaign
basis) คือ ให้อยู่ในระบบ ต่อเนื่องเป็นช่วงเวลาหนึ่ง
โดยมีการผลิตหลายรุ่นติดต่อกัน และมีการหยุดผลิตเพื่อทำความสะอาดฆ่าเชื้อภายในห้องและอุปกรณ์ต่างๆ
ให้เรียบร้อย ก่อนที่จะผลิตยาชีววัตถุอื่นต่อไป

ข้อ ๒๒  ให้แยกเก็บพันธุ์เชื้อแต่ละรุ่น (seed
lot) และเซลล์แบ็งค์ (cell bank) ที่ใช้สำหรับผลิตยาชีววัตถุออกจากวัสดุอื่นๆ
การนำเข้าหรือนำออกให้กระทำเฉพาะผู้ที่มีหน้าที่เกี่ยวข้องเท่านั้น

ข้อ ๒๓  การใช้จุลินทรีย์และเซลล์ที่มีชีวิตให้กระทำโดยใช้เครื่องมือและอุปกรณ์ที่สามารถควบคุมจุลินทรีย์และเซลล์ที่เพาะเลี้ยง
ให้คงความบริสุทธิ์ และไม่ให้เกิดการปนเปื้อนในกระบวนการผลิต

ข้อ ๒๔  การบรรจุผลิตภัณฑ์ เช่น วัคซีนเชื้อตาย
ทอกซอยด์ หรือสารสกัดจากแบคทีเรีย รวมถึงผลิตภัณฑ์ที่ผลิตจากเทคนิคดีเอ็นเอสายผสมที่ได้ทำให้หมดฤทธิ์แล้ว
ในบริเวณอาคารสถานที่ร่วมกับยาชีววัตถุปราศจากเชื้ออื่นๆ
ให้กระทำได้โดยต้องขจัดการปนเปื้อนอย่างถูกต้อง
หลังการบรรจุต้องใช้กระบวนการทำให้ปราศจากเชื้อและการล้างตามความเหมาะสม

ข้อ ๒๕  การผลิตผลิตภัณฑ์จากจุลินทรีย์ที่มีการสร้างสปอร์
ต้องใช้สถานที่และอุปกรณ์ที่ออกแบบเฉพาะจนเสร็จสิ้นกระบวนการที่ทำให้หมดฤทธิ์
โดยเฉพาะเชื้อแบซิลลัส แอนธราซิส (Bacillus anthracis) คล็อสทริเดียม
บ็อททิวลินัม (Clostridium botulinum) และ คล็อสทริเดียมเททานิ (Clostridium
tetani) จะต้องใช้ความระมัดระวังเป็นพิเศษ
โดยให้ใช้เครื่องมือเฉพาะสำหรับเชื้อแต่ละชนิดเท่านั้น
ในกรณีจำเป็นต้องใช้สถานที่และอุปกรณ์ร่วมกัน
ให้ทำการผลิตครั้งละหนึ่งผลิตภัณฑ์ ตามแบบแคมเพน เบซิส (campaign basis)
เท่านั้น

ข้อ ๒๖  การผลิตผลิตภัณฑ์ยา
ที่ได้มาจากเลือดและพลาสมาของมนุษย์ ให้ใช้เครื่องมือและอุปกรณ์แยกเฉพาะ
สำหรับผลิตภัณฑ์นั้นๆ

ข้อ ๒๗  ภาชนะบรรจุของจุลินทรีย์หรือสารชีวภาพ (biological
substances) ที่ใช้ในทุกขั้นตอนการผลิต ต้องติดฉลากให้ชัดเจน
ไม่หลุดง่าย เพื่อป้องกันการสับสนและต้องป้องกันการปนเปื้อนอย่างเหมาะสม โดย
(๑)
แยกพื้นที่ของกระบวนการผลิตออกจากพื้นที่การบรรจุ
(๒) ไม่ทำการผลิตผลิตภัณฑ์ต่างชนิดในเวลาเดียวกัน
เว้นแต่มีการแยกสถานที่และอุปกรณ์การผลิตออกจากกันอย่างเด็ดขาดไว้แล้ว
(๓)
มีระบบควบคุมการแพร่กระจายของเชื้อหรือสารอันตรายใดๆ โดยใช้ ระบบแอร์ล็อค
ระบบการดูดอากาศทิ้ง (air extraction) การเปลี่ยนเสื้อผ้า
การล้างและการขจัดการปนเปื้อนของเครื่องมือและอุปกรณ์อย่างมีประสิทธิภาพ
(๔)
มีระบบป้องกันการปนเปื้อนอันเนื่องมาจากการไหลเวียนกลับของอากาศที่ไม่ผ่านการกรอง
หรือจากการกลับเข้ามาใหม่ โดยอุบัติเหตุของอากาศที่ถูกดูดทิ้ง
(๕) ใช้ระบบปิดในการดำเนินการผลิต
(๖) มีการป้องกันการฟุ้งกระจายของละออง (aerosol)
ในอากาศที่อาจเกิดขึ้นโดยเฉพาะอย่างยิ่งจากการปั่นแยกตะกอนหรือการบดผสม
(๗)
แยกตัวอย่างที่มีพยาธิสภาพที่รับเข้ามาเพื่อการวินิจฉัย ออกจากพื้นที่ที่ใช้สำหรับการผลิตยาชีววัตถุ
(๘)
ใช้ภาชนะที่ปราศจากเชื้อหรือที่มีเอกสารรับรองว่ามีปริมาณจุลินทรีย์(bioburden)
ในระดับต่ำ

ข้อ ๒๘  การดำเนินการผลิตยาชีววัตถุปราศจากเชื้อ
ให้ใช้พื้นที่ที่มีความดันอากาศเป็นบวก (positive pressure)ในกระบวนการผลิต
แต่การปฏิบัติเกี่ยวกับเชื้อก่อโรค
ให้ใช้พื้นที่ซึ่งออกแบบเฉพาะที่มีความดันอากาศเป็นลบ (negative pressure)
และต้องเป็นไปตามข้อกำหนดในการควบคุมผลิตภัณฑ์นั้นๆ (containment
requirements)

ข้อ ๒๙  หน่วยจัดการระบบอากาศ (air-handling
units) ต้องออกแบบเฉพาะเพื่อใช้กับพื้นที่ที่มีการผลิต (processing
area) ตามระดับความเสี่ยงของจุลินทรีย์หรือสารก่อโรค
ในกรณีที่มีการนำอากาศไหลเวียนกลับมาใช้
ต้องให้ไหลเวียนผ่านเฉพาะบริเวณที่มีการผลิตเดิมเท่านั้น
และต้องมีการตรวจพิสูจน์เพื่อแสดงให้เห็นว่าสามารถป้องกันการปนเปื้อนต่อผลิตภัณฑ์และไม่เป็นอันตรายต่อผู้ปฏิบัติงานและสิ่งแวดล้อม
การทำงานโดยใช้จุลินทรีย์หรือสารก่อโรค กลุ่มที่มีความเสี่ยง กลุ่มที่ ๔ ต้องไม่ให้ไหลเวียนกลับมาใช้อีก
การดูดอากาศออกจากบริเวณที่มีจุลินทรีย์หรือสารก่อโรคในกลุ่มที่มีความเสี่ยงระดับ
๓ และ ๔ ต้องดูดออกผ่านเครื่องกรองชนิดทำให้ปราศจากเชื้อ
และมีการตรวจสภาพการทำงานของเครื่องกรองอากาศอย่างสม่ำเสมอ
จุลินทรีย์ หรือสารก่อโรค
แบ่งระดับความเสี่ยงตามบัญชีแนบท้ายประกาศฉบับนี้

ข้อ ๓๐  กรณีที่มีการใช้สิ่งที่ทำให้ติดโรคได้
ในกระบวนการผลิตของเสียจากการผลิตต้องใช้ระบบขจัดการปนเปื้อนที่มีประสิทธิภาพแบบจำเพาะ

ข้อ ๓๑  ระบบการวางท่อ วาล์วและตัวกรองอากาศ
ต้องออกแบบอย่างเหมาะสมสะดวกในการทำความสะอาดและทำให้ปราศจากเชื้อ
วาล์วบนถังหมักต้องเป็นชนิดที่สามารถทำให้ปราศจากเชื้อด้วยไอน้ำ ตัวกรองอากาศ (air-vent
filter) ต้องเป็นชนิดไม่ดูดซับน้ำ (hydrophobic)
และได้รับการตรวจสอบความถูกต้อง

ข้อ ๓๒  สารที่จำเป็นต้องตวงหรือชั่งระหว่างกระบวนการผลิต
เช่น บัฟเฟอร์ ให้เก็บในบริเวณที่ผลิตโดยไม่ส่งกลับไปเก็บในสต๊อกทั่วไป
วัสดุแห้งที่ใช้ในการเตรียมบัฟเฟอร์ อาหารเลี้ยงเชื้อและอื่นๆ
ต้องชั่งและเตรียมเป็นสารละลายในพื้นที่ควบคุมเฉพาะ
ที่จะไม่ทำให้เกิดการปนเปื้อนในกระบวนการผลิต

หมวดที่
 ๓
อาคารเลี้ยงสัตว์และการดูแล

ข้อ ๓๓  อาคารสำหรับการผลิตและควบคุมยาชีววัตถุที่มีการใช้สัตว์
ต้องออกแบบและใช้วัสดุก่อสร้างให้เหมาะสมกับสภาพการใช้งาน ถูกสุขลักษณะและง่ายต่อการดูแลรักษาความสะอาด
โดยจะต้องปราศจากแมลงและสัตว์อื่นมารบกวน มีบริเวณกักกันสัตว์ที่เข้ามาใหม่
มีสถานที่เก็บอาหารสัตว์แยกไว้โดยเฉพาะ มีห้องปฏิบัติการสำหรับสัตว์ (inoculation
room) โดยเฉพาะแยกออกจากห้องผ่าชันสูตรซาก (postmortem
room) ต้องมีระบบกำจัดเชื้อของกรงสัตว์
ของเสียและซากสัตว์อย่างมีประสิทธิภาพ

ข้อ ๓๔  การควบคุมคุณภาพและการทดสอบความปลอดภัย
ของสัตว์ที่ใช้เพื่อการผลิต ต้องมีการบันทึกสุขภาพของสัตว์และติดตามตรวจสอบอย่างสม่ำเสมอ
และจัดให้มีสถานที่เปลี่ยนเสื้อผ้า เครื่องแต่งกายเฉพาะสำหรับเจ้าหน้าที่ที่ทำงานในอาคารเลี้ยงสัตว์
และมีห้องอาบน้ำตามความจำเป็น กรณีมีการใช้ลิงในการผลิตหรือควบคุมคุณภาพยาชีววัตถุ
ต้องมีการพิจารณาให้เป็นไปตามข้อกำหนดใน Revised Requirements for
Biological Substances No.7 ขององค์การอนามัยโลก

หมวดที่
 ๔
การผลิต

ข้อ ๓๕  การผลิตยาชีววัตถุต้องมีมาตรฐานสำหรับวิธีปฏิบัติการของกระบวนการผลิตทั้งหมด
และมีการปรับปรุงให้ทันสมัย

ข้อ ๓๖  ข้อกำหนดสำหรับสารตั้งต้น
ต้องมีรายละเอียดของแหล่งที่มา วิธีการผลิต และรายละเอียดวิธีการควบคุม
โดยเฉพาะทางจุลชีววิทยา เพื่อให้มั่นใจว่ามีความเหมาะสมแก่การนำไปใช้และเป็นเงื่อนไขหนึ่ง
ในการปล่อยผ่านผลิตภัณฑ์สำเร็จรูป

ข้อ ๓๗  การเติมอาหารเลี้ยงเชื้อและเชื้อลงในถังหมักและถังอื่นๆ
ต้องทำด้วยความระมัดระวัง และต้องตรวจสอบให้แน่ใจว่าถังนั้นได้ประกอบอย่างถูกต้อง
ก่อนที่จะเติมเชื้อลงไป

ข้อ ๓๘  อาหารเลี้ยงเชื้อควรทำให้ปราศจากเชื้อในภาชนะที่ใช้ในการผลิต
สารที่ต้องเติมลงในถังหมัก เช่น ก๊าซ กรด ด่าง สารขจัดฟอง
ต้องทำให้ปราศจากเชื้อโดยผ่านการกรองในระบบ

ข้อ ๓๙  การตรวจสอบความถูกต้องของวิธีการทำให้ปราศจากเชื้อ
ต้องกระทำด้วยความรอบคอบ

ข้อ ๔๐  การทำให้เชื้อหรือสารพิษหมดฤทธิ์ระหว่างการผลิต
ต้องมีมาตรการเพื่อหลีกเลี่ยงความเสี่ยงของการปนเปื้อนระหว่างผลิตภัณฑ์
ที่ผ่านกระบวนการแล้วกับผลิตภัณฑ์ที่ยังไม่ผ่านกระบวนการ

ข้อ ๔๑  การผลิตชีววัตถุที่ใช้กระบวนการทำให้บริสุทธิ์
โดยวิธีโครมาโตกราฟฟี ต้องแยกเครื่องมือและอุปกรณ์สำหรับผลิตผลิตภัณฑ์แต่ละชนิด
ต้องทำความสะอาดอุปกรณ์และทำให้ปราศจากเชื้อในการผลิตผลิตภัณฑ์แต่ละรุ่น
ต้องกำหนดอายุการใช้งานของคอลัมน์และวิธีการทำให้ปราศจากเชื้อของอุปกรณ์
และมีการตรวจสอบติดตามปริมาณเชื้อและปริมาณ เอ็นโดทอกซิน (Endotoxin)
ในระบบเป็นพิเศษ

หมวดที่
 ๕
ฉลาก

ข้อ ๔๒  ผลิตภัณฑ์ชีววัตถุต้องมีฉลากแสดงชัดเจน
และคงทนถาวรติดที่ภาชนะบรรจุในทุกสภาพการเก็บรักษา

ข้อ ๔๓  ข้อมูลบนฉลากที่ติดบนภาชนะและฉลากที่หีบห่อ
ต้องได้รับการอนุญาตจากสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา

ข้อ ๔๔  ฉลากบนภาชนะบรรจุต้องแสดงข้อมูลให้ครบถ้วน
ตามพระราชบัญญัติยา พ.ศ. ๒๕๑๐ และฉบับแก้ไขเพิ่มเติม
รวมทั้งต้องแสดงข้อมูลเพิ่มเติม ดังนี้
(๑) สภาวะการเก็บรักษา
หรือข้อควรระวังที่จำเป็นในการขนส่ง
(๒) วิธีใช้ คำเตือน และข้อควรระวังที่จำเป็น
(๓) ชนิดและปริมาณของสารอื่นใด
ที่อาจทำให้ผู้ใช้บางรายเกิดอาการไม่พึงประสงค์
ในกรณีภาชนะบรรจุยามีขนาดเล็กจนไม่อาจแสดงฉลากที่มีข้อความตามที่กำหนด
การยกเว้นให้เป็นไปตามมาตรา ๒๕ (๓) แห่งพระราชบัญญัติยา พ.ศ. ๒๕๑๐
และฉบับแก้ไขเพิ่มเติม

ข้อ ๔๕  ฉลากบนหีบห่อ
นอกจากต้องมีข้อมูลที่แสดงในฉลากบนภาชนะบรรจุแล้ว อย่างน้อยต้องแสดงชนิดและปริมาณของสารกันเสีย
(preservatives) หรือสารเติมแต่ง (additives)
ในผลิตภัณฑ์ด้วย

ข้อ ๔๖  เอกสารกำกับยา ต้องระบุวิธีการใช้
ข้อห้ามใช้ หรืออาการไม่พึงประสงค์

หมวดที่
 ๖
บันทึกการผลิตยาชีววัตถุ

ข้อ ๔๗  บันทึกการผลิตยาชีววัตถุ
ต้องมีรายละเอียดประวัติการผลิตยาแต่ละรุ่น
แสดงข้อมูลของผลิตภัณฑ์ที่ได้ผ่านการผลิต การทดสอบ การบรรจุ และการกระจาย ดังนี้
(๑) ชื่อยาและความแรง
(๒) วันที่ผลิต
(๓) ครั้งที่ผลิต
(๔) สูตรตำรับของยาแต่ละครั้งที่ผลิต
รวมทั้งเอกลักษณ์ (identification) ของพันธุ์เชื้อ (seed)
หรือสารตั้งต้น
(๕) ครั้งที่ผลิตของส่วนประกอบแต่ละชนิดในสูตรยา
(๖)
ปริมาณยาหรือสารที่ได้ในขั้นตอนผลิตยาระยะต่างๆ
(๗)
การตรวจสอบและควบคุมอย่างเข้มงวดตลอดการผลิตและลงลายมือชื่อกำกับทุกขั้นตอนที่กำหนด
(๘) บันทึกการทดสอบระหว่างการผลิตทุกขั้นตอน
และผลการทดสอบ
(๙) ตัวอย่างฉลาก
(๑๐) ลักษณะเฉพาะของวัสดุสำหรับการบรรจุ
(๑๑)
การอนุมัติของผู้รับผิดชอบในการควบคุมการดำเนินการผลิต โดยการลงลายมือชื่อและวัน
เดือน ปี ที่อนุมัติ
(๑๒) รายงานผลการวิเคราะห์
ที่ผู้รับผิดชอบได้ลงลายมือชื่อพร้อม วัน เดือน ปีรับรองว่ายารุ่นที่ผลิต
เป็นไปตามข้อกำหนดตามที่ขึ้นทะเบียนไว้กับสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา
(๑๓)
บันทึกการอนุมัติปล่อยผ่านยาของฝ่ายควบคุมคุณภาพ
ถ้าไม่ปล่อยผ่านยาต้องมีบันทึกการกำจัดหรือการนำไปใช้ประโยชน์อื่นของรุ่นการผลิตนั้น

ข้อ ๔๘  ยาชีววัตถุแต่ละรุ่นที่ผลิต
ต้องได้รับการรับรองจากสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา ก่อนนำยาออกจำหน่าย
และต้องเก็บบันทึกการผลิตยาไว้อย่างน้อย ๒ ปี
หลังวันสิ้นอายุของยาชีววัตถุแต่ละรุ่น เพื่อให้สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา
ตรวจสอบได้ตลอดเวลา

ข้อ ๔๙  บันทึกการผลิตยาต้องสามารถตรวจสอบกลับไปได้ทุกขั้นตอนของการผลิต
รวมถึงบันทึกการทำให้ปราศจากเชื้อของเครื่องมือ
อุปกรณ์และวัสดุที่ใช้ในการผลิตทั้งหมด บันทึกการกระจายยาชีววัตถุ
ต้องเรียกดูได้ทันที เมื่อจำเป็นต้องเรียกเก็บยาคืน

หมวดที่
 ๗
การประกันคุณภาพและการควบคุมคุณภาพ

ข้อ ๕๐  ฝ่ายประกันคุณภาพและควบคุมคุณภาพ
มีหน้าที่ดังต่อไปนี้
(๑) เตรียมรายละเอียด
วิธีและขั้นตอนในการทดสอบหรือการวิเคราะห์
(๒)
ตรวจสอบการระบุชื่อและสถานะของตัวอย่างโดยละเอียดถี่ถ้วน
และแยกเก็บไม่ให้เกิดการสับสนและปนเปื้อนระหว่างกัน
(๓) ตรวจสอบการควบคุมและติดตามสภาวะแวดล้อม
ความถูกต้องของเครื่องมือให้เหมาะสมเพียงพอสำหรับการผลิต โดยละเอียดถี่ถ้วน
(๔)
ปล่อยผ่านหรือไม่ปล่อยผ่านวัตถุดิบและยาระหว่างผลิต
(๕) ปล่อยผ่านหรือไม่ปล่อยผ่านวัสดุสำหรับการบรรจุ
(๖) ปล่อยผ่านผลิตภัณฑ์สำเร็จรูปแต่ละรุ่น
(๗)
ประเมินความเหมาะสมของสภาวะที่ใช้ในการเก็บวัตถุดิบ สารหรือยาระหว่างผลิต และผลิตภัณฑ์สำเร็จรูป
(๘)
ประเมินคุณภาพและความคงสภาพของผลิตภัณฑ์สำเร็จรูป รวมทั้งวัตถุดิบสาร
หรือยาระหว่างผลิต
(๙)
กำหนดวันสิ้นอายุให้มีความถูกต้องตามสภาวะการเก็บรักษา
(๑๐)
จัดทำและทบทวนวิธีการควบคุมคุณภาพและข้อกำหนดต่างๆ
(๑๑) ตรวจสอบผลิตภัณฑ์ที่ถูกส่งคืนและพิจารณาความเหมาะสมในการปล่อยหรือผ่านให้จำหน่ายได้อีกหรือนำกลับไปผ่านกระบวนการผลิตใหม่
หรือทำลาย รวมทั้งเก็บรักษาบันทึกการกระจายผลิตภัณฑ์ให้สามารถตรวจสอบได้

ข้อ ๕๑  ห้องปฏิบัติการในการควบคุมคุณภาพ
ต้องออกแบบการติดตั้งอุปกรณ์ในห้องปฏิบัติการ รวมทั้งพื้นที่ใช้สอยต่างๆ
ให้เหมาะสมกับสภาพการทำงาน เพียงพอสำหรับเก็บเอกสาร ตัวอย่างผลิตภัณฑ์
การจัดทำบันทึกและการทดสอบ ควรจัดสร้างเป็นอาคารแยกออกจากพื้นที่การผลิต

ข้อ ๕๒ 
การควบคุมคุณภาพระหว่างการผลิต
ในกรณีไม่สามารถทดสอบผลิตภัณฑ์สำเร็จรูปได้ให้ทำการทดสอบในระหว่างขั้นตอนของการผลิตที่เหมาะสม

ข้อ ๕๓ 
การทดสอบวัตถุดิบทั้งด้านคุณภาพและปริมาณตามข้อกำหนด
ในกรณีจำเป็นอาจใช้ใบรับรองของผู้ผลิตวัตถุดิบแทนการทดสอบ
โดยผู้ผลิตวัตถุดิบนั้นต้องมีประวัติการผลิตที่เชื่อถือได้และได้รับการตรวจสอบอย่างสม่ำเสมอ
ผู้ผลิตผลิตภัณฑ์สำเร็จรูป ต้องทดสอบเอกลักษณ์ด้วยวิธีที่น่าเชื่อถือเพียงพออย่างน้อยหนึ่งการทดสอบ

ข้อ ๕๔  การเก็บตัวอย่างยาระหว่างผลิตและยาสำเร็จรูป
ต้องเก็บในปริมาณที่เพียงพอและเก็บรักษาในสภาวะที่เหมาะสม
เพื่อการตรวจสอบซ้ำหรือการตรวจสอบยืนยันกระบวนการควบคุมคุณภาพยา หรือผลิตภัณฑ์ในรุ่นนั้นๆ

ข้อ ๕๕  ขั้นตอนของการปฏิบัติที่สำคัญในการผลิต
ต้องมีการตรวจสอบและบันทึกข้อมูลอย่างต่อเนื่องระหว่างผลิต

ข้อ ๕๖  การผลิตด้วยวิธีการเพาะเลี้ยงอย่างต่อเนื่อง
ต้องมีการควบคุมคุณภาพเป็นพิเศษ

ประกาศ
ณ วันที่ ๗ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๔๙
อนุทิน
ชาญวีรกูล
รัฐมนตรีช่วยว่าการ
ฯ ปฏิบัติราชการแทน
รัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุข

[เอกสารแนบท้าย]

๑. 
บัญชีแนบท้ายประกาศกระทรวงสาธารณสุข
เรื่องการกำหนดรายละเอียดเกี่ยวกับหลักเกณฑ์และวิธีการในการผลิตยาแผนปัจจุบัน
สำหรับยาชีววัตถุ ตามกฎหมายว่าด้วยยา พ.ศ. ๒๕๔๙

(ดูข้อมูลจากภาพกฎหมาย)

โสรศ/ผู้จัดทำ
๒๗
ตุลาคม ๒๕๔๙

[๑] ราชกิจจานุเบกษา
เล่ม ๑๒๓/ตอนพิเศษ ๑๑๒ ง/หน้า ๑/๒๐ ตุลาคม ๒๕๔๙