atepeq/tico19 huggingface dataset:
ኢሚዩኖሰፕሬሽን ሳይቶኪን ስቶርምስ በተለይም ለጽኑ ሕሙማን ሕክምና ወሳኝ ነው።
ኢሙኖሰፕረሽን(Immunosuppression) ን ሳይቶካይን(cytokine ) ጸፍዒ ብተለይ ን ከበድቲ ሕሙማት ንምሕካም ጠቓሚ እዩ።
ጸረIL6 ሞኖክሎናል አንቲቦዲ የሆኑት ኮርቲስቴሮይድስ እና ቶሲሊዙማብ የሳይቶን ስቶርምን ለማከም ጥቅም ላይ ውለዋል።
anti-IL6 ሞኖክሎናል ኣንቲቦዲ ዝኾነ ቶኪሊዙማብ ከምኡውን ኮርቲኮስተሮይድ ብምጥቃም ሳይቶካይን ስቶርም ንምፍዋስ ተኻኢሉ።
ለሳይቶኪን ስቶርም ከሚሰጡ ሌሎች ሕክምናዎች መካከል ወደ T ሕዋስ ያነጣጠረ የበሽታ መከላከያ ምላሽ ማነሳሳት፤ የ IFN-γ፣ IL-1፣ እና TNF መታገድ፤ የ JAK መደናቀፍ፤ ብላይናቱሞማብ፤ የሳይቶኪን ምልክት አጋጅ 4፤ እና የ HDAC አደናቃፊዎች ይገኙበታል።
ንሳይቶክሲን ስቶርም ካልኦት ናይ ሕማም መከላኸሊ እርምጃታት ብሴል-ተኮር ናይ ሕማም ምክልኻል ምላሽ ሞዱትን የካትቱ ፣ ናይ IFN-γ ፣ IL-1ን TNFን መአገዲ፤ ናይጄ.ኪ. blinatumomab፤ ናይሳይቶኪን ምልክት ሲግናሊንግ 4ን ናይ HDAC ኢንሂቢተርስን የካትት።
ስቴሮይድስ የሰዎችን በሽታ የመከላከል አቅም የሚጫኑ የሚደርስ ጉዳትን ለመቀነስ ሲባል ለሳርስ ሕክምና በስፋት ጥቅም ላይ ይውላሉ።
ስቴርዮድስ(Steroids)፡ ከም ኢሙኖሰፕረሳንት(immunosuppressants)፡ ኣብ ናይ SARS ሕክምና ናይ ረኽሲ ጉድኣት ክብደት ንምቕናስ ብስፍሓት ኣብጥቕሚ ዝውዕሉ እዮም።
ይሁን እንጂ፣ በከፍተኛ መጠን የሚሰጡ ስቴሮይዶች በ ሳርስ እና COVID-19 ታማሚዎች ውስጥ ከባድ የሳምባ ጉዳትን ለማቃለል እምብዛም እገዛ የላቸውም።
ይኹን ደኣምበር፡ ልዑል መጠን ስቴሮይድስ(steroids ) ምውሳድ ኣብ ናት SARSን COVID-19 ሕሙማት ንዘሎ ከቢድ ናይ ሳንቡእ ጉድኣት ጠቐምቲ ኣይኮኑን።
ከዚህ ይልቅ፣ ከባድ የሆኑ ተጓዳኝ ውጤቶችን በተለይም የአጥንት ሕብረ ሕዋሳት ሞትን በማስከተል የበሽታው ዕድገት ትንበያ ላይ ከባድ ተጽእኖ ሊያሳድር ይችላል።
ከም ኣቫስኩላር ኦስቲዮኔክሮሲስ ዝበሉ ሓደገኛ ናይ ጎናዊ ጉድኣት ብምኽታል ናይቲ ሕማም ትምቢት ዝቕይሩ እዮም።
ይሁን እንጂ፣ ከዝቅተኛ እስከ መካከለኛ መጠን ለአጭር ጊዜ የሚሰጥ ኮርቲኮስቴሮይድ ለ COVID-19 ጽኑ ሕሙማን በአግባቡ እንዲሰጡ ምክረ ሃሳብ ተሰጥቷል።
ይኹን ደኣምበር፡ ኣብ ከቢድ ናይ COVID-19 ሕሙማት ናይ ኮርቲኮስተሮይድስ ሓጸርቲ ኮርስታት ኣብ ካብ ትሑት እስካብ ማእኸላይ ናይ መድሓኒታት መጠን ን ኣብ ጥቕሚ ንክውዕሉ ዝምከር እዩ።
ይህ ጽሑፍ በሚጻፍበት ወቅት ውጤታማ የሆነ ጸረ ቫይረስ ቴራፒ መኖሩ ገና አልተረጋገጠም።
እዚ ኣብዝተፃሓፈሉ እዋን ዉፅኢታዊ ዝኾነ ኣንቲ ቫይራል መድሓኒት ኣይተረኽበን።
ይሁን እንጂ፣ ኒውክሎታይድ አናሎግ የሆነው ሬምዴሲቪር በደም ስር አማካይነት የተሰጠው አንድ አሜሪካዊ የ COVID-19 ታማሚ ላይ ውጤት አሳይቷል።
ይኹን እምበር ናይ nucleotide analog ዝተስትኻኸል ምርመራ ንሓደ ኣሜሪካዊ ናይ COVID-19 ሕሙም ውጽኢታዊ ኮይኑ ተረኺቡ እዩ።
ሬምዴሲቪር በ Gilead የተዘጋጀ አዲስ ጸረ ቫይረስ መድሃኒት ሲሆን፣ በመጀመሪያ በኢቦላና ማርበርግ ቫይረሶች የተከሰቱ በሽታዎችን ለማከም የታሰበ ነበር።
ሬምደሲቪር(Remdesivir) መጅመሪያ ብ ጊሊድ(Gilead) ን ኢቦላ ን ማርልበርግ ቫይረሳትን ዝተፈጠረ ሕማም ንምሕካም ተባሂሉ ዝተፈጠረ ናይ ኖቨል ጸረ ቫይረስ መድሓኒት እዩ።
በኋላ ላይ፣ ሬምዴሲቪር የ ሜርስ እና ሳርስ ቫይረሶችን ጨምሮ ባለነጠላ RNA ቫይረሶችን እንቅስቃሴ ማደናቀፉን አሳይቷል።
ጸኒሑ፡ሬምደሲቨር(remdesivir) ን MERS ን SARS ቫይረሳት ሓዊሱ ናይ ካልኦት ነጸላ ገመድ ዝኾኑ ናይ RNA ቫይረሳት ንምጥፋእ ዘኽእል ኩነታት ዕላዊ ገይሩ።
በዚህ መሰረት፣ Gilead ውህድ ንጥረ ነገሩን ለቻይና ያስረከበ ሲሆን በ ሳርስ-ኮቭ-2 የተጠቁ ግለሰቦች ላይ ጥምር ሙከራዎችን ለማድረግ እንድትችል ነበር፤ ውጤቶቹም በከፍተኛ ጉጉት ይጠበቃሉ።
ኣብዚኦም ተደሪኽና፡ ጊሊያድ(Gilead) ብ SARS-CoV-2 ዝተጠቕዑ ውልቀሰባት ዝግበሩ ጽምዲ ሙከራታት ንምግባር ዘኽእል ውህድ ናብ ቻይና ዝለኣኸ እንትኾን፡ እቶም ውጽኢታት ድማ ብ ዓብዩ ትጽቢት ዝግበረሎም እዮም።
በተጨማሪም፣ ባሪሲቲንብ፣ ኢንተርፌሮን-α፣ ሎፒናቪር/ሪቶናቪር እና ሪባቪሪን ከባድ የመተንፈሻ አካል ሕመም ምልክት ላለባቸው ታማሚዎች በቴራፒነት እንዲያገለግሉ ሃሳበ ቀርቦ ነበር።
ብተወሳኺ baricitinb፣ interferon-α፣ lopinavir/ritonavirን ribavirinን ንሃንደበታዊ ናይ ምትንፋስ ፀገም ዘለዎን ሕሙማት ከም ፈውሲ ከገልግሉ ከምዝኽእሉ ተነጊሩ።
ተቅማጥ፣ ማቅለሽለሽ፣ ትውከት፣ የጉበት መጎዳትና ሌሎች አሉታዊ አጸፋዊ ምላሾች በሎፒናቪር/ሪቶናቪር ጥምር ቴራፒ ምክንያት ሊከሰቱ ይችላሉ።
ሎፒናቪር/ሪቶናቪር ብሓንሳብ ምጥቃም ተቕማጥ፣ ዕዉልዉል ምባል፣ ተምላስ፣ ጉድኣት ፀላም ከብዲን ካልኦት ሓደጋታትን ከስዕብ ይኽእል እዩ።
በእነዚህ ሕክምናዎችና በታካሚዎች ላይ ጥቅም ላይ በሚውሉ ሌሎች መድሃኒቶች መካከል ያለው ትስስር በጥንቃቄ ክትትል ሊደረግበት ይገባል።
ናይ እዞም ሕክምናታት ምስ ካልኦት መድሓኒታት ጠሚርካ ኣብ ሕሙማት ምጥቃም ብ ጥንቃቐ ክተሓዝ ኣለዎ።
ካገገሙ ታካሚዎች የተወሰደ ፕላዝማ እና አንቲቦዲ ማመንጨት
ካብ ዝደሓኑ ሕሙማት ዝተወስደ ፕላዝማን ኣንቲቦዲ ምፍራይን
በተመሳሳይ በሽታ የተያዙ ሰዎችን ለማከም ወይም ጤናማ ግለሰቦች በበሽታው እንዳይያዙ ለመከላከል ሲባል ከተላላፊ በሽታ ካገገሙ ሰዎች ደም የመውሰድ ልምድ ረዥም ታሪክ አለው።
ካብ ተላጋቢ ሕማም ዝደሓኑ ሰባት ደም ተወሲዱ ንካልኦት ዘይዳሓኑ ሕሙማት ከም መድሓኒት፣ ገና ንዘይተጠቕዑ ሰባት ድማ ከም መከላኸሊ ምጥቃም ነዊሕ ታሪኽ ኣለዎ።
እርግጥ ነው፣ ከበሽታው ያገገሙ ታማሚዎች በደማቸው ውስጥ ካለው ፓቶጂን አንጻር ከፍተኛ የሆነ የአንቲቦዲስ መጠን አላቸው።
ብርግፅ፣ ካብ ሕማም ዝደሓኑ ሰባት ኣብ ደሞም ነቲ ሕማም ንምክልኻል ዘኽእል ዝለዓለ ናይ ኣንቲቦዲ መጠን ኣለዎም።
አንቦዲስ በ B ሊምፎሳይትስ የሚመረቱ ኢሚዩኖግሎቡሊን (Ig) ሲሆኑ ፓቶጂንስ እና ሌሎች ባዕድ ነገሮችን የሚዋጉ፣ እንደዚሁም በፓቶጂንስ ውስጥ ያሉ ለየት ያሉ ሞለኪዩሎችን በመለየት በቀጥታ ከጥቅም ውጭ ያደርጋሉ።
ጸረ ባዕዳውያን ( Antibodies) ብ ናይ B ልይምፎሳይት( B lymphocytes) ዝፈሪ ኢሙኖግሎቢን(immunoglobulin (Ig)) እንትኸውን፡ ሕማም ኣምጻእቲ ተህዋስያንን ካልኦት ን ሰብነትና ባዕዲ ዝኾኑ ነገራት ኣብ ምጥቃዕ፡ ኣብቶም ተሃዋስያን ዝርከቡ ብሕታዊ ሞሎኲላት ብ ምፍላይ ዘምክን ድማ እዩ።
በዚህ መሰረት፣ ከ COVID-19 ካገገሙ ታማሚዎች ደም ላይ ፕላዝማ ተወስዶ በጠና ለታመሙ 10 ታማሚዎች በመርፌ ተሰጣቸው።
ካብዚ ብምብጋስ ካብ COVID-19 ካብዝሓወዩ ሕሙማት ናይ ፕላዝማ ደም ብምውሳድ ን 10 ብኽፉእ ዝሓመሙ ሕሙማን ተዋሂቡ።
የሕመም ምልከቶቻቸው በ 24 ሰዓት ውስጥ የተሻሻሉ ሲሆን፣ የእብጠትና የቫይረስ ጫና መቀነስ እንደዚሁም በደም ውስጥ የኦክስጂን መብላላት ተሻሽሎ ነበር።
ምልክታቶም ድማ ኣብ ውሽጢ 24 ሰዓታት ክመሓየሽ ክኢሉ እዩ፡ ዝቐነሰ ረኽሲን ዝተሓተ ኣብ ደም ውሽጢ ዝርከብ ናይ ቫረስ መጠን(viral loads ) ን ዝተመሓየሸ ናይ ኦክስጅን ምውህሃድ ኣብ ደምን ዝተዓጀቡ እዮም።
ይሁን እንጂ፣ የተወሰኑ ቴራፒዎች እስከሚዘጋጁ ድረስ መጠነ ሰፊ ለሆነ አገልግሎት የሚሆን ዘዴ ለመጠቆም ማረጋገጫና ማበራሪያ አስፈላጊ ናቸው።
ኮይኑ ግና ቅድሚ ምዕባለ መድሓኒት ብዓቢ ደረጃ ምጥቃም ከምዝከኣል ዝገልፅ መብራህርህን መረጋገፅን ክህልዉ ይግባእ።
በተጨማሪም፣ የሕመም ማቃለያ ውጤቶቹን ታሳቢ በማድረግ፣ ከፕላዝማ ጋር የተያያዙ አንዳንድ ጉዳቶች በጥንቃቄ መታየት አለባቸው።
ብተወሳኺ ካብ ናይ ሕክምና ተፅዕኖ አንጻር ምስፕላዝማ ዝተዛመዱ ሓደሓድ ጉድኣታት ጥንቅቐ ክግበረሎም ይግባእ።
ለምሳሌ፣ አንቲቦዲስ የበሽታ መከላከያ ምላሽን አግዝፎ በማየት ለሕይወት አስጊ የሆነውን መርዛማነት ያዘለ የሳይቶኪን ለቃቂ ሲንድረም ሊያስከትል ይችላል።
ንኣብነት ኣንቲቦዲታት ሕማም ናይ ምክልኻል ስርዓት ብምንቕቓሕ ሳይቶካይን ርሊስ ሲንድሮም ዝበሃል ሓደገኛ ሕማም ከኸትል ይኽእል።
በደም ውስጥ ያለው የአንቲቦዲስ ክምችት ብዙውን ጊዜ ዝቅተኛ ሲሆን፣ ጽኑ ታማሚዎችን ለማከም የፕላዝማ ፍላጎት ደግሞ ከፍተኛ ነው።
ኣብ ደም ዉሽጢ ናይ ኣንቲቦዲታት እኩብ ብኣብዝሓ ዉሑድ እዩ። ኣብ ከቢድ ሕማም ንዝርከቡ ሕሙማት ዓቢ ናይ ፕላዝማ ጠለብ ኣለዎም።
ዓለም አቀፍ ወረርሽኝን ለመዋጋት አቅም ያላቸው የተወሰኑ አንቲቦዲስ በፍጥነት ማዘጋጀትና ማምረት አስቸጋሪ ነው።
እቲ ለበዳ ንምክልኻል ብቅልጡፍ ፍሉይ ዝኾነ ኣንቲቦዲ ምፍራይ ይኸብድ እዩ።
በመሆኑም፣ ካገገሙ ታማሚዎች ላይ የቢ ሕዋሳትን መነጠልና ውጤታማ አንቲቦዲስ ለማምረት የሚያስፈልጉ የዘረ መል ኮዶችን መለየት ወይም ወሳኝ የሆኑ የቫይረሱን ፕሮቲኖች ለውጤታማ አንቲቦዲስ እንዲሆኑ ማጣራት ያስፈልጋል።
ስለዝኾነ ናይ B ዋህዮታት ካብ ዝደሓኑ ሰባት ብምወሳድ ዉፅኢታዊ ኣንቲቦዲታት ኢንኮድ ዝገብሩ ጀነቲክ ኮዳት ወይ ድማ ዋናዋና ናይ ቫይረስ ፕሮቲን ንምጥፋእ ዝሰርሑ ዉፅኢታዊ ኣንቲቦዲታት ምድላይ ኣገዳሲ እዩ።
በዚህ መንገድ፣ የአንቲቦዲስ ምርትን በቀላሉ ማሳደግ እንችላለን።
እዚ ብምግባር ናይ ኣንቲቦዲ ምህርቲ ክብ ክነብሎ ንኽእል።
TCM ቻይና ውስጥ የተለያዩ ዓይነት በሽታዎችን ለማከም በሺህ ለሚቆጠሩ ዓመታት ጥቅም ላይ ውሏል።
ንኣሽሓት ዓመታት ኣብ ቻይና TCM ዝተፈላለዩ ሕማምት ንምሕካም ይጥቀምሉ።
ይሁን እንጂ፣ የሚያስከትላቸው ውጤቶች በዋነኛነት የሚመሰረቱት በአንድ ቀመር ውስጥ ባሉ የተለያዩ ክፍሎች ውህደት ነው፤ ይህም ቀመር TCM ሕልዮት መሰረት እንደ በሽታው ልዬታ የሚለያይ ነው።
ይኹን እምበር እቲ ዉፅኢት ብናይ ሕማም ዲያግኖሲስ ተመስሪቱ ኣብ ናይ TCM ስነሓሳብ ዝተደረኸ ናይ ምቅይያር ቀመር ተጠቒሙ ኣብ ናይ ዝተፈላለዩ ክፍልታት ጥምረት ዝተመስረተ እዩ።
አብዛኞቹን ውጤታማ ክፍሎች የማይታወቁ ወይም አሻሚ መሆናቸው የቀጠለ ነበር፣ ምክንያቱም እንደዚህ ዓይነት ክፍሎችን ወይም ውህደታቸውን ለይቶ ለማውጣትና ለማረጋገጥ አስቸጋሪ ስለነበረ ነው።
ን ከምዚኦም ዝበሉ ክፋላት ነጺልካ ኣውጺእኻ ንምፍላይ ኣጽጋሚ ብምዃኑ፡መብዛሕቲኦም እቶም ንቑሓት ክፋላት ኣይተፈለጡን ወይድማ ብግልጺ ኣይፍለጡን።
በአሁኑ ጊዜ፣ ለ COVID-19 የሚሆን ውጤታማ እና የተወሰነ ቴራፒ ባለመኖሩ ምክንያት ከቀላል እስከ መካከለኛ ደረጃ የሕመም ምልክት ላላቸው ወይም ከሕመሙ የጸና ደረጃ ላገገሙ ታማሚዎች ካሉ ዋነኛ አማራጭ ሕክምናዎች መካከል አንዱ TCM ሆኗል።
ኣብዚ ሐዚ እዋን፡ ን COVID-19 ዝግበር ሕክምና ስሉጥ ዘይምኻኑን ሓደ ዝተፈለየ ሕክምና ዘይምህላዉን፡ TCM ን ቀሊልን ማእኸላይን ምልክታትን ካብ ካበድቲ ኩነታት ዝሓወዩ ተሓከምቲ ንምሕካም ካብቶም ዋና መማረጺታት እናኾነ ይርከብ።
ለምሳሌ፣ የ Shu Feng Jie Du ክኒኖችና Lian Hua Qing Wen ክኒኖች ለ COVID-19 ሕክምና ውጤታማ ሆነው ተገኝተዋል።
ንኣብነት ሹ ፌንግ ጂ ዱ ከምኡውን ሊያን ሁዋ ኪንግ ዌን ዝተብሃሉ ካፕሱላት ፈውሲ COVID-19 ክኾኑ ከምዝኽእሉ ተፈሊጡ።
ቻይና ውስጥ በሚገኙና 87% በሚሆኑት ታማሚዎቻቸው ላይ TCM የተጠቀሙ በርካታ ግዛቶች ውስጥ የ COVID-19 ታማሚዎች ላይ የተሰጠው ሕክምና የማዳን መጠኑ ከፍተኛ ነበር፤ ከእነዚህ ግዛቶች መካከል፣ ጋንሱ (63.7%)፣ ኒንዚያ (50%)፣ እና ሁናን (50%) ይገኙበታል። ወደ 30% በሚሆኑት የ COVID-19 ታማሚዎቹ ላይ ብቻ TCM የተጠቀመው የሁቤይ ግዛት ደግሞ ዝቅተኛ የማዳን መጠን (13%) አስመዝግቧል።
ኣብ ናይ COVID-19 ሕሙማት ሕክምና፡ ብዙሓት ኣብ 87% ሕሙማትን ናይ TCM ሕክምና ዝተጠቐማ፡ ኣብ ጋንግሱ(63.7%)፡ ኒንግሲያ(50%)፡ ኣብ ሁናን(50%) ሓዊሱ ብዙሓት ግዝኣታት ልዑል ናይ ምድሓን ቁጽሪ ዘመዝገባ ኣለዋ፥ ነገር ግን እታ ናይ TCM ሕክምና ኣብ 30% ሕሙማት COVID-19 ጥራሕ ዝተጠቐመት ናይ ሁበይ ግዝኣት እቲ ዝተሓተ ናይ ምድሓን ቁጽሪ(13%) ኑይሩዋ።
ይሁን እንጂ፣ የታማሚዎች ብዛትና የሕመም ደረጃን የመሳሰሉ ሌሎች በርካታ ተጽእኖ ፈጣሪ ጉዳዮች በምዘናው ውስጥ መካከት ስላለባቸው ይህ ንጽጽር ጥልቀት የለሽ ነው።
ይኹን ደኣምበር፡ እዚ ማለት ኣዝዩ ትኽክለኛ ዘይኮነ ንጽጽር እዩ ምኽኒያቱም ካልኦት ከም ክብደትን ቁጽሪን ናይ ሕሙማት ኣብቲ ገምጋም ኣይተኻተቱን።
ፌብሩዋሪ 18/2020 ላይ፣ Boli Zhang እና የስራ ባለደረቦቹ የምዕራባውያን መድሃኒት (WM) ሕክምና ብቻውን ከ WM እና TCM ጥምር ሕክምና ጋር የሚያነጻጽር ጥናት አሳትመዋል።
ኣብ ፌብሩዋሪ 18:2020፡ ቦሊ ጃንግን መሳርሕቱን ናይ ምዕራባውያን መድሓኒት(WM) በይኑ ዝግበር ሕክምና ምስ ናይ WM ን TCM ብሓባር ዝግበር ሕክምና ብምውድዳር መጽናዕቲ ኣቕሪቦም ነይሮም።
የሰውነት ሙቀት መጠን ለማገገም የሚፈልገው ጊዜ፣ ምልክቱ የሚጠፋበት ጊዜና በሆስፒታል ተኝቶ የመታከሚያ ጊዜ በ WM ብቻ ከነበረው ቡድን ይልቅ በ WM+TCM ቡድን ውስጥ ከፍተኛ መቀነስ እንደነበረባቸው አረጋግጠዋል።
ምስ ጉጅለ WM ጥራሕ ተነፃፂሩ ኣብ ጉጅለ WM+TCM ዝርከቡ ሕሙማት ረስኒ ሰውነት ናብ ንቡር ንክምለስ፣ ምልክታት ንክጠፍኡን ካብ ሕክምና ንምዉፃእን ሓፂር እዋን ጥራሕ እዩ ዝደሊ።
በጣም አስገራሚው ነገር፣ የሕመም ምልከቶች የመባባስ መጠን (ከቀላል ወደ ከባድ) ከ WM ብቻ ቡድን ይልቅ በ WM+TCM ቡድን ላይ ከፍተኛ መቀነስ አሳይቶ ነበር (7.4% ከ 46.2% አንጻር)፤ የሞት መጠንም ከ WM ብቻ ቡድን በበለጠ የቀነሰው በ WM+TCM ቡድን ላይ ነው (8.8% ከ 39% አንጻር)።
ብዝገርም ኹነታት ፣ ኣብ WM + TCM ጉጅለ የናይ ሕማም ምልክታት ምብኣስ(ካብ ቀሊል ናብ ከቢድ) ካብ WM ጥራሕ ዘለዎ ጉጅለ ዝነኣሰ እንትኸውን(7.4% ብኣንጻር 46.2%)ን ኣብ WM + TCM ጉጅለ ውሽጢ ዝነበረ ናይ ሞትመጠን ካብ WM ጥራሕ ዘለዎም ጉጅለ ዝተሓተ ነይሩ (8.8% ብኣንጻር 39%)።
ነገር ግን፣ TCM ውጤታማነትና ደህንነት ሰፋፊ በሆነ መጠንና በብዙ ማዕከላት ይበልጥ ቁጥጥር የሚደረግባቸው ሙከራዎችን ውጤት የሚጠባበቅ ይሆናል።
ናይ TCM ዉፅኢታዉነትን ድሕንነትን ንምርግጋፅ ብደምቢ ዝተቆፃፀረ ፈተነ ብዝዓበየ መንገዲን ኣብ ብዙሓት ማእኸላትን ክካየድ ኣለዎ።
የእርምጃዎችን አወሳሰድ መግለጽና የ TCM ሕክምናዎችን ውጤታማ ክፍሎች ወይም ከተቻለ ውህደታቸውን ማብራራትም ከፍተኛ ትኩረት ሳቢ ሊሆን ይችላል።
ብዝተኽኣለ መጠን እቶም ናይ TCM ሕክምናታት ተግባራዊ መንገድታት ኣብ ምውሳንን ስሉጥ ብዝኾነ መልክዑ ክፋላቶም ኣብ ምውዳድ ተግባር ኣዝዩ ስምዒት ዝስሕብ እዩ።
ተጠርጣሪ ወይም የተረጋገጠ COVID-19 ያለባቸው ታማሚዎች እጅግ ተላላፊና ምናልባትም ገዳይ የሆነው በሽታ እጅግ ያስፈራቸዋል፤ ለይቶ ማቆያ ውስጥ ያሉ ሰዎችም የመሰላቸት፣ የብቸኝነትና የቁጣ ስሜት ይሰማቸዋል።
ብCOVID-19 ዝተጠርጠሩን ዝተረጋገፁን ሕሙማት ናይቲ ሕማም ተላጋቢነትን ሓደገኛነትን ተኸቲሉ ከቢድ ፍርሒ ይስመዖም። ኣብ ምዉሻብ ዝርከቡ ሰባት ድማ ትህኺት፣ ብሕታዉነትን ሕርቃንን ይስመዖም።
በተጨማሪም፣ እንደ ትኩሳት፣ የትንፋሽ ማጠርና ሳል የመሳሰሉ የኢንፌክሽን ምልከቶችና ሕክምናዎች የሚያስከትሉት አሉታዊ ውጤት ለምሳሌ በካርቲኮስቴሮይዶች ምክንያት የሚከሰት የእንቅልፍ ማጣት ችግር ለበለጠ የአእምሮ መረበሽና የአእምሮ ጭንቀት ሊዳርጉ ይችላሉ።
ብተወሳኺ ድማ፡ ከም ረስኒ፡ ሃይፕሲያ(hypoxia)ን ምስዓልን ዝኣምሰሉ ናይ እቲ ረኽሲ ምልክታትን ካልኦት ዘይተሓሰቡ ጽልዋታት ከም ብ ካርቲኮስትሮይድ ዝፍጠሩ ናይ ምድቃስ ጸገም( insomnia) ናብ ጭንቅትን ናይ ኣዕምሮ ዘይምርግጋዕን ክወስዱ ይኽእሉ እዮም።
የ ሳርስ ወረርሽኝ በተከሰተበት የመጀመሪያዎቹ ደረጃዎች ላይ፣ ቀጣይነት ያለው ድብታ፣ መረበሽ፣ የድንጋጤ ጥቃቶች፣ የአእምሮ ፍንጠዛ፣ የስነ አእምሮ ሕመም ምልክቶች፣ መቅበዝበዝና ራስን የማጥፋት ሃሳብ የመሳሰሉት ጨምሮ የተለያዩ የስነ አእምሮ ጤና መቃወሶች ሪፖርት ተደርገው ነበር።
ለበዳ SARS ኣብ መጀመርታ ደረጃ እንተሎ ከም ቀዋሚ ዲፕረሽን፣ ጭንቀት፣ ናይ ሽበራ መጥቃዕቲ፣ ሳይኮሞተር ኤክሳይትመንት፣ ሳይኮቲክ ምልክታት፣ ዲሊሪየም ከምኡዉን ዓርሰ ቅትለት ዝመሳሰሉ ናይ ኣእምሮ ሕማማት ተመዝጊቦም።
የ COVID-19 ወረርሽኝን ከመከላከል አንጻር ከሚወሰዱ የማሕበረሰብ ጤና ምላሾች አንዱ የሆነው አስገዳጅ የንክኪ ክትትልና ለይቶ ማቆያ ሰዎች የወረርሽኙ፣ የለይቶ ማቆያው ውጤቶችና በቤተሰባቸውና ጓደኞቻቸው ላየ የሚደርስ ማግለል የመረበሽና የጥፋተኝነት ስሜት ሊፈጥርባቸው ይችላል።
ናይ COVID-19 ግዴታ ንክክእ ምጽራይን ምውሻብን ሰባት ዝበለጸ ክሳቐቑን ክጭነቑን ይገብር። ኣብ ቤተሰብን መሓዙትን ድማ ናይ ምግልላ በደል ክበጽሕ ይኽእል።
በመሆኑም፣ ለ COVID-19 ታማሚዎች፣ ለተጠርጣሪ ግለሰቦችና ከእነርሱ ጋር ንክኪ ላላቸውና ባጠቃላይ ለሚፈልጉ ሰዎች የአእምሮ ጤና እንክብካቤ መሰጠት አለበት።
ስለዚ ንCOVID-19 ሕሙማት፣ ተጠርጠርትን ምስኦም ርክብ ዘለዎም ሰባትን ከምኡውን ነቲ ሓፈሻዊ ህዝቢ ናይ ስነልቦናዊ ሓገዝ ክወሃቦም ይግባእ።
የሚሰጠው ስነ-ልቡናዊ ድጋፍ ማካተት ያለበት ዘርፈ ብዙ የአእምሮ ጤና ቡድኖችን ማቋቋም፣ ስለ ሳርስ-CoV-2 ወረርሽኝ እና ስለ ሕክምና ዕቅዶች መደበኛና ትክክለኛ ወቅታዊ መረጃዎችን በግልጽ ማስተላለፍና እርስ በርስ የሚፈጠር ንክኪን ለማስቀረት ፕሮፌሽናል ኤሌክትሮኒክ መሳሪያዎችና መተግበሪያዎችን መጠቀም ናቸው።
እቲ ናይ ሰነ-ኣዕምሮኣዊ ድጋፍ ካብ ብዙሕ ሞያታት ዝተዋጽኡ ናይ ኣዕምሮ ጥዕና ሰብ ሞያታት ጉጅለታት ምጥያሽ፣ ብዛዕባ ናይ SARS-CoV-2 ለበዳን ናይ ሕክምና መደባት፣ ምስ ሰባት ቅሩብ ርክብ ካብ ምግባር ዓርስኻ ኣብ ምዕቃብ ኣጠቓቕማ ሞያዊ እሌክትሮነክስ መሳርሕታትን መተግበሪታትን ዝምልከት ግልጺ ዝኾነ ስሩዓትን ትኽክለኛታትን ምምሕያሻት ዘለውዎ ርክብ ዘጠቓለለ እዩ።
ከእንስሳት ማጠራቀሚያዎችና ከተያዙ ሰዎች ወደ ተጋላጭ አስተናጋጆች የሚኖርን የስርጭት ሰንሰለት ለማቋረጥ ውጤታማ ክትባቶች ወሳኝ ከመሆናቸው በተጨማሪ፣ በአዳዲስ ቫይረሶች ምክንያት የሚከሰቱ ወረርሽኞችን ለመቆጣጠር የሚሰጥ የፀረ ቫይረስ ሕክምና አጋዥ ናቸው።
ካብ ተሸከምቲ እንስሳትን ዝተጠቕዑ ሕሙማትን ናብ ጥዕናኦም ዝተሓለወ ሰባት ዝተዘርገሐ ናይ መተሓላለፊ ሰንሰለት ንምብታኽ ዉፅኢታዊ ክትባት ኣድላይ እዩ። እዚ ክትባት ድማ ምስ ኣንቲቫይራል መድሓኒት ብሓባር ብምዃን እቲ ለበዳ ንምቁፅፃር ይሰርሕ።
ከ ሳርስ-CoV አንጻር አንቲቦዲስ እና/ወይም በሽታ ተከላካይ ክፍልን ዘላቂ በሆነ መንገድ ለማጠናከር የሚያስችሉ S ፕሮቲን ተኮር ክትባቶችን ለማምረት ጥረቶች ተደርገዋል።
ናይ ነዊሕ እዋንን ፅቡቕ ዓቕሚ ዘለዎን ከምኡውን ዘዳኽም ኣንቲቦዲን ንSARS-CoV ናይ ምክልኻል ዓቕሚ ክብ ዘብልን ኣብ S ፕሮቲን ዝተደረኸ ክትባት ንምስራሕ ፃዕሪ ይካየድ ኣሎ።
ከበሽታ አመንጪ ቫይረሶች የሚመረቱ ክትባቶች ለ ሳርስ በእንስሳት ሞዴሎች ውስጥ ተሞክረዋል።
ንSARS ዝኾኑ ካብ ዝተዳኸሙ ቫይረሳት ዝተሰርሑ ክትባታት ኣብ እንስሳት ፈተነ ተኻይዱሎም።
ይሁን እንጂ፣ እነዚህ እጩ ክትባቶች በአረጋውያን ላይ ያላቸው ውጤትና ገዳይነትን የሚቀንሱ ሞዴሎችና በእንስሳ የሚተላለፍ ቫይረስን ከመካለከለ አንጻር ያላችው ብቃተ ክሊኒካዊ ጥናት ከመጀመሩ በፊት መወሰን አለበት።
ኮይኑ ግና እዞም ናይ ክትባት ሕፁያት ኣብ ዓበይቲ ሰባት ዘለዎም ናይ ኢን ቪቮ ዉፅኢታዉነት ከምኡውን ቀታሊ-ፈተና ሞዴላትን ካብ እንስሳ ዝመፁ ቫይረሳት ናይ ምክልኻል ዓቕሙ ቅድሚ ክሊኒካዊ መፅናዕቲ ምጅማሩ ዝዉሰን ይኸዉን።
የዚህ ምክንያት ሊሆን የሚችለው ሳርስ ከ 17 ዓመት በፊት መጠኑ የቀነሰ በመሆኑና ከዚያ ጊዜ ጀምሮ አዲስ ኬዝ አልተመዘገበም።
እዚ ድማ ቅድሚ 17 ዓመታት SARS ድሕሪ ምጥፋኡ ክሳብ ሕዚ ሓድሽ ኬዝ ስለዘይተመዝገበ እዩ።
በተቃራኒው፣ በመካከለኛው ምስራቅ አካባቢ ሜርስ ኬዝና ስርጭት መጠን በከፍተኛ ሁኔታ መስፋፋቱን የቀጠለ ሲሆን፣ በነባር አካባቢዎች ከእንስሳት ወደ ሰዎች የሚተላለፍ በመሆኑም ወደ ሌሎች ክልሎች ተሰራጭቷል።
ብተፃራሪ ዘይስሩዕ ናይ MERS ኬዛትን ክላስተርን ኣብ ማእኸላይ ምብራቕ ተረኺቦም ናይ እንስሳት ተሸከምቲ ብምህላዎም ናብ ካልኦት ከባቢታት ይስፋሕፋሕ።
እንቅስቃሴ አልባ ቫይረሶች፣ DNA ፕላዝሚድስ፣ ቫይራል ቬክተርስ፣ ናኖፓርቲክልስ፣ ቫይረስ መሰል ነገሮችና ላብራቶሪ ወለድ የፕሮቲን ንኡስ ክፍሎችን በመጠቀም ለሜርስ የክትባት ስትራቴጂዎች የተዘጋጁ ሲሆን አንዳንዶቹም በእንስሳ ሞዴሎች ላይ ተሞክረዋል።
ንMERS ዝኸዉን ናይ ክትባት ስትራቴጂ ዘይተነቓቕሑ ቫይረሳት፣ DNA ፕላዝሚድ፣ ቫይራል ቬክተርስ፣ ናኖፓርቲክልስ፣ ቫይረስ-ላይክ ፓርቲክልስን ሪኮምቢናንት ፕሮቲን ሳብዩኒትስን ብምጥቃም ተማዕቢሉ። ዝተወሰኑ ድማ ኣብ እንስሳት ፈተነ ተኻይድሎም።
የበሽታ መከላከያ አቅም ለሌላቸው ግለሰቦች ለ ሳርስ-ኮቭ-2 መከላከያ የሚሆን አስተማማኝና ውጤታማ ክትባት ማዘጋጀት በሂደት ላይ ያለውን ወረርሽኝ ለመቆጣጠር አጣዳፊና ወሳኝ ተግባር ነው።
እዚ ቀፃሊ ለበዳ ንምቁፅፃር ንSARS-CoV-2 መከላኸሊ ንዘይብሎም ሰባት ዝኸዉን ምዕባለ ድሕንነቱ ዝተሓለወን ዉፅኢታዊ ዝኾነን ክትባት የድሊ።
ይሁን እንጂ፣ ክትባት ለማምረት በሚያስፈልገው ረዥም ጊዜ (በአማካይ 18 ወራት) እና በ CoVs ተለዋዋጭነ ባህርይ ምክንያት ችግሩን መቋቋም ፈታኝ ነው።
ይኹን ደኣምበር፡ ብሰንኪ ተለዋዋጢ ናይ CoVs ባህሪ ዝተልዓለ ክታበት ንምምዕባል ዘድሊ ዝተናወሐ ጊዜ(ብማእኸላይ 18 ኣዋርሕ) ነቲ ጸገም ንምስዓር ኣዝዩ ኣጸጋሚ እዩ።
COVID-19 አዲስ በሽታ በመሆኑ፣ በሺህ በሚቆጠሩ ታማሚዎች ላይ ሙሉ ክሊኒካዊ ሂደቱን ማሳየት ገና መጀመሩ ነው።
COVID-19 ሓድሽ ሕማም ብምዃኑ ሕዚ ናይቲ ሕማም ሙሉእ ናይ ክሊኒካዊ ኮርስ ኣብ ኣሽሓት ሕሙማት ምርኣይ ጀሚሩ።
በአብዛኛዎቹ ሁኔታዎች፣ ታማሚዎች የጤና ሁኔታቸው ሳይጎዳ ቀስ በቀስ ማገገም ይችላሉ።
መብዛሕትኡ ግዜ ሕሙማን ብዘይ ምንም ሕክምና ቀስብቐስ ይድሕኑ።
ይሁን እንጂ፣ እንደ ሳርስ እና ሜርስ ሁሉ፣ COVID-19 በጠና የታመሙ ሰዎች ላይ ከፍተኛ የሕመም እና የሞት ጉዳቶችን ያስከትላል።
ይኹን ደኣምበር፡ ምስ SARS ን MERS ብተመሳሳሊ፡ COVID-19 ምስ ዝለዓለ ኣብቶም ከቢድ ጉዳይ ዘለዎም ሕመማት ምስ ዝለዓለ ናይ ስነ-ኣዕምሮኣዊ ጸገም ምብጻሕን ሞትን ዘስዕብ እዩ።
ስለዚህ፣ የጤና እንክብካቤ ሰጪ ኤጄንሲዎች በተለይ የሐብት እጥረት ባለባቸው አካባቢዎች አገልግሎታቸውን ቅደም ተከተል ለማስቀመጥ እንዲችሉ ለዚህ በሽታ የዕድገት ትንበያ ሞዴል መገንባት ወሳኝ ነው።
ስለዚ ናይ ጥዕና ኤጀንሲታት ብፍላይ ድማ ናይ ሃፍቲ ገደብ ኣብ ዘለዎም ቦታታት ናይ ግልጋሎት ተቐዳምነት ንምሃብ ናይቲ ሕማም ትምቢት ዝገልፅ ሞዴል ምህናፅ የድሊ።
እስካሁን ሪፖርት በተደረጉ ክሊኒካዊ ጥናቶች መሰረት፣ የሚከተሉተ ጉዳዮች የ COVID-19 ታማሚዎችን የሕመም ታሪክ የሚነኩ ወይም የተያያዙ ሊሆኑ ይችላሉ (ሰንጠረዥ (ሰንጠረዥ33):
ክሳብ ሕዚ ኣብ ዝተገብሩ ክሊኒካዊ መፅናዕትታት ተደሪኽና እዞም ዝስዕቡ ምኽንያታት ንCOVID-19 ናይ ሕማም ትምቢት ፅዕንቶ ዝገብሩ እዮም (ሳንዱቕ​(ሳንዱቕ33)፡
ዕድሜ፡ ሳርስ የበሽታ ታሪክን በማወቅ ረገድ ዕድሜ በጣም ወሳኝ የነበረ ሲሆን ይህ ነገር ለ COVID-19 እንደዚሁ ይሰራል።
ዕድመ፡ ዕድመ ንSARSን COVID-19ን ናይቲ ሕማም ትምቢት ንምርዳእ ኣገዳሲ እዩ።
ከላይ እንደተገለው፣ በ 8,866 ኬዞች ላይ በተደረገ ጥናት መሰረት ዕድሜያቸው ከ 50 ዓመት በላይ ከሆኑት ታማሚዎች መካከል 47.7% የሚሆኑት ላይ COVID-19 በዋነኛነት የተከሰተው ከ 30-65 ዓመት ባለው ዕድሜ ውስጥ ነው።
ኣብ 8866 ጉዳያት ዝተገበረ ጽንዓት ከምቲ ኣብ ላዕሊ ዝተገለጸ ክምዝሕብሮ፡COVID-19 ብ ዋናነት ኣብ ዕድመታት 30-65 እዩ ኣጋጢሙ፡ ካብዚኦም ድማ እቶም 47.7% ዝኾኑ ካብ 50 ንላዕሊ እዮም።
ከፍተኛ የሕክምና ክትትል የሚያስፈልጋቸው ታማሚዎች ነባር በሽታዎችና የጤና ችግሮች የነበሩባቸውና ነባር የጤና ችግር ከሌለባቸው ሰዎች የበለጠ ዕድሜ ያላቸው (አማካይ የዕድሜ መጠን 66 ከ 51 አንጻር) መሆኑ ዕድሜ ለ COVID-19 ታማሚዎች ከበሽታው የማገገም ዕድላቸውን ለመገመት የሚያስችል ባህርይ መሆኑን ይጠቁማል።
ናይ ኢንተንሲቭ ኬር ኣገልግሎት ዝጽበዩ ሕሙማት ዝጸንሐ ናይ ጥዕና ጸገም ዘለዎምን ብዕድመ ዝዓበዩን (ማእኸላይ ዕድመ 66 ብኣንጻር 51) ብምዃኖም ዕድመ ኣብ ናይ COVID-19 ሕሙማት ናይ ሕማም ጻዕቒ እጃም ከምዘለዎ የርእይ።
ጾታ፡ ከላይ እንደተገለው፣ ሳርስ-CoV-2 ከሴቶች ይበልጥ ያጠቃው ወንዶችን ነው (0.31/100,000 ወንዶች፣ 0.27/100,000 ሴቶች)።
ፆታ፡ ኣብ ላዕሊ ከምዝተገለፀ SARS-CoV-2 ካብ ደቂ ኣንስቲዮ ንደቂ ተባዕቲዮ ከምዘጥቅዕ ይፍለጥ (0.31/100,000 versus 0.27/100,000)።
ተደጋጋፊ የጤና ችግሮችና ሕመሞች፡ ከፍተኛ የሕክምና ክትትል የሚያስፈልጋቸው የ COVID-19 ታማሚዎች በከባድ የልብ በሽታና የአተነፋፈስ ችግር የመጠቃት ዕድላቸው የበለጠ ነው።
ተወሳኺ ሕማማትን ሳዕቤናትን፡ ላዕለዋይ ናይ ሕክምና ሓገዝ ዘድልዮም ብCOVID-19 ዝተጠቕዑ ሕሙማት ምስ ካልኦት እንትነፃፀሩ ብዝላዓለ ኩነታት ናብ ሃንደበታዊ ናይ ልቢ ጉድኣትን ኣሪትሚያን ይቃልዑ።
ከልብ ህመም ጋር የተያያዙ ችግሮች በ ሳርስ ታካሚዎች ላይ ለተከሰተው ሞት ዋነኛ መንስኤዎች ናቸው።
ኣብ ናይ ሳርስ(SARS) ሞት ምስ ልቢ ዝተተሓሓዙ ጉዳያት እውን ርኡይ ተራ ዝነበሮም እዮም።
ሳርስ-CoV-2 ከ ACE2-ፖዘቲቭ ኮላንጂዮሳይትስ ጋር የተሳሰረ እንደሚሆን ሪፖርት በመደረጉ በ COVID-19 ታማሚዎች ላይ የጉበት ጤና ችግሮችን ሊያስከትል ይችላል።
ኣብ ናይ COVID-19 ሕሙማት SARS-COV-2 ምስ ACE2-positive cholangiocytes ብምጥማር ናይ ጣፍያ ሕማም ከምጽእ ከምዝኽእል ሓበሬታ ኣሎ።
ዕድሜ እና ነባር በሽታ ከፍተኛ ቁርኝት እንዳላቸውና አንዱ በሌላው ላይ ጣልቃ ሊገባ እንደሚችል ማስተዋል ያስፈልጋል።
ዕድመን ናይ ጥዕና ኹነታትን ዝዛመዱን ዝጻረሩን ክኾኑ ከምዝኽእሉ ኣቓልቦ ክወሃብ ይግባእ።
ጤናማ ያልሆኑ የላብራቶሪ ግኝቶች፡ በደም ውስጥ የሚታየው የ C-ሪአክቲቭ ፕሮቲን (CRP) መጠን የእብጠት ወይም የስስ ሕዋስ ጉዳትን መጠን የሚያንጸባርቅ ሲሆን፣ የበሽታን ተፈጥሯዊ ታሪክ ለማወቅ፣ ለቴራፒ ምላሽ እና ለመጨረሻ ማገገም ሂደት እንዲውል ሃሳብ ቀርቦ ነበር።
ካብ ንቡር ወፃኢ ዝኾነ ናይ ላብራቶሪ ዉፅኢት፡ ኣብ ደም ዝርከብ መጠን C-ሪኣክቲቭ ፕሮቲን (CRP) ናይቲ ኢንፍላሜሽን ወይድማ ናይ ቲሹ ጉድኣት መጠን ከምዝገልፅን ናይቲ ሕማም ትምቢት፣ ንመድሓኒት ዘለዎ መልሲን ናይቲ ሕሙም ምድሓንን ክነግረና ይኽእል።
በ CRP መጠን እና በ COVID-19 ክብደትና የዕድገት ሁኔታ ትንበያ መካከል ያለው የእርስ በርስ ግንኙነትም እንደ ሃሳብ ቀርቧል።
ናይ CRP መጠን ምስ ናይ COVID-19 ትምቢት ክዛመድ ከምዝኽእል እዉን ሓሳብ ቀሪቡ።
በተጨማሪም፣ elevated lactate dehydrogenase (LDH), aspartate aminotransferase (AST), alanine aminotransferase (ALT), እና creatine kinase (CK) ውጤቱን ለመተንበይ ሊያግዙ ይችላሉ።
ብተወሳኺ ድማ ሓፍ ዝበለ መጠን ላክቴት ዲሃይድሮጂኔዝ (LDH)፣ ኣስፓርቴት ኣሚኖትራንስፈሬዝ (AST)፣ ኣላናይን ኣሚኖትራንስፈሬዝ (ALT)፣ ከምኡውን ክሪኣቲን ካይኔዝ (CK) ዉፅኢት ንምትንባይ የኽእል።
እነዚህ ኢንዛይሞች በተለያዩ የሰውነት ክፍሎች ውስጥ በተለይም በልብና በጉበት ውስጥ በከፍተኛ ሁኔታ የሚታዩ ሲሆን የሕብረ ሕዋስ ጉዳት ሲኖር ይለቀቃሉ።
እዞም ኣብ እዋን ናይ ቲሹ ሓደጋ ዝፍነዉ ኤንዛይማት ኣብ ዝተፈላለዩ ኣካላት ብፍላይ ድማ ኣብ ልኒን ፀሊም ከብድን ይርከቡ
በመሆኑም፣ የልብ ወይም የጉበት ጤና መታወኮች ልማዳዊ አመላካቾች ናቸው።
ስለዝኾነ ናይ ልቢ ወይድማ ፀሊም ከብዲ ሕማም ዝነግሩና ሓበርቲ እዮም።
ዋናዎቹ ክሊኒካዊ የሕመም ምልክቶች፡ የደረት ራዲዮግራፊ እና የክሊኒካዊ ምልክቶች የጊዜ መራዘም ከሌሎች ጉዳዮች ጋር አብሮ ታይቶ የ COVID-19 ውጤቶችና የጤና ችግሮችን ለመተንበይ መዋል አለበት።
ዋና ክሊኒካዊ ምልክታት፡ ናይ ደረት ራድዮግራፊ ን ጊዜያዊ ምዕባለ ናይ ክሊኒካዊ ምልክታት ምስ ካልኦት ኩነታት ብሓደ ኣብ ናይ COVID-19 ናይ ውጽኢት ትንበያታትን ዘምጽኦ ሕልኽላኻትን ኣብ ምትንባይ ኣብ ግምት ውሽጢ ክኣትዉ ኣለዎም።
የስቴሮይድስ አጠቃቀም፡ ከላይ እንደተገለጸው፣ ስቴሮይድስ የሰዎችን በሽታ የመከላከል አቅም የሚጫኑና በመተንፈሻ አካል ላይ የሚደርስ ጉዳትን ለመቀነስ ሲባል በተላላፊ በሽታዎች ላይ በተለምዶ እንደ አጋዥ ቴራፒ የሚሰጡ ናቸው።
ናይ ስቴርዮድስ (steroids) ጥቕሚ፡ ኣብ ላዕሊ ከምዝተገለጸ፡ ስቴርዮድስ ኢሙኖሰፕረሳንት( immunosuppressant) ኮይኖም ብልሙድ ኣብ ናይ ረኽሲ ሕማማት ናይ እቲ ረኽሲ ጉድኣት ክብደት ንምቕናስ ከም ተተሓሓዚ ሕክምና ኣብ ጥቕሚ ዝውዕሉ እዮም።
በጠና የታመሙ ሳርስ በሽተኞች ላይ ከፍተኛ መጠን ያለው ኮርቲኮስቴሮይድ በሰፊው ጥቅም ላይ በመዋሉ፣ በርካታ ከሕመሙ የዳኑ ሰዎች የአጥንት ሕዋስ መሞትና ዘላቂ የአካል ጉዳትና ዝቅተኛ የኑሮ ደረጃ አጋጥሟቸው ነበር።
ምውሳድ ልዑል መጠን ኮርቲኮስተሮይድስ(corticosteroids) ኣብ ከቢድ ናይ SARS ሕሙማት ይትግበር ብምንባሩ፣ መብዛሕቲኦም ካብ እቲ ሕማም ዝተረፉ ሰባት ብ ኣቫስኩላር ኦስቲዮኔክሮሲስ(avascular osteonecrosis) ዝበሃል ሕማም ብምጥቃዖም፣ ናይ ዕድመ ልክዕ ናይ እካል ጉድኣትን ድኹም ናይ ሂይወት ኰነታትን ኣጋጢሙዎም እዩ።
በመሆኑም፣ አስፈላጊ ከሆነ ስቴርይዶች በአነስተኛ መጠንና ለአጭር ጊዜ በ COVID-19 ታማሚዎች ላይ ጥቅም ላይ መዋል አለባቸው።
ስለዚህ፡ ኣድላዪ እንተኾይኑ፡ ኣብ ናይ COVID-19 ሕሙማት ስቲርዮድስ ብ ትሑት መጠን ኣብ ጥቕሚ ክውዕሉ ኣለዎ።
የአእምሮ ጭንቀት፡ ከላይ እንደተገለጸው፣ በ COVID-19 ወረርሽኝ ወቅት በርካታ ታካሚዎች ረዥም ጊዜ ለይቶ ማቆያ ውስጥ በመሆናቸው ምክንያት፣ የቅርብ ቤተሰባቸውን አባልና ሌሎች ታማሚዎች ሲሞቱ በማየታቸው ምክንያት ከፍተኛ የጭንቀትና እርግጠኛ ያለመሆን ችግር ያጋጥማቸዋል።
ናይ ሓንጎል ጭንቀት፡ ኣብ ላዕሊ ከምዝተገለፀ ኣብ እዋን ለበዳ COVID-19 ሰባት ንበይኖም እንትውሸቡን ናይ ቐረባ ዘመድን ሕሙማትን ክሞቱ እንትርእዩን ብዙሓት ሕሙማት ብናይ ሓንጎል ጭንቀት ይሳቐዩ።
እነዚህ ታማሚዎች ከጭንቀት አገግመው ወደ መደበኛ ሕይወት እንዲመለሱ ለማገዝ ስነ-ልቡናዊ ምክርና ዘላቂ ድጋፍ መስጠት ወሳኝ ነው።
ነዞም ሕሙማት ካብ ጭንቀት ወጺኦም ናብ ንቡር ሂወቶም ንምምላስ፡ ሰነ-ኣዕምሮኣዊ ምኽሪን ናይ ነዊሕ ጊዜ ድጋፍ ምሃብ ከምዝግባእ ርዱእ እዩ።
እስካሁነ በተደረጉ ስነ ህዝባዊ ጥናቶች መሰረት፣ COVID-19 ከ ሳርስ የተለየ የስርጭት ሁኔታ ባህርያት አሉት።
በመሰረት ዝተኻየዱ ናይ ሰነ-ህዝቢ ጽንዓታት፡ COVID-19 ካብ SARS ዝተፈለየ ናይ ኢፒዲሚዮሎጂካል(epidemiological) መርኣያታት ኣለውዎ።
በታችኛው የመተንፈሻ መስመር ላይ ራሱን ለማባዛቱም በተጨማሪ፣ ሳርስ-CoV-2 በላይኛው የመተንፈሻ መስመር ላይም ራሱን በማባዛት በኢንፌክሽኑ የመጀመሪያ ምዕራፍ ላይ ቀለል ወይም ምንም ምልክት አያሳይም፤ ይህም ጉንፋን ከሚያስከትሉ ሌሎች CoVs ጋር ተመሳሳይ ነው።
SARS-CoV-2 ኣብ ታሕተዋይ ናይ መተንፈሲ ኣካል ምርባሕ ብተወሳኺ ልክዕ ከም ሳዓል ዘምፁ ካልኦት CoVs ኣብ ላዕለዋይ ናይ መተንፈሲ ኣካል ብምርባሕ ኣብቲ ናይ ፈላማይ ደረጃ ቀሊል ዝበሃል ወይድማ ምንም ዓይነት ምልክት የርእዩ።
ስለዚህ፣ በቫይረሱ የተያዙ ሰዎች በመጀመሪያው ምዕራፍ ወይም በመፈልፈያ ወቅት ላይ በዕለት ተዕለት ስራቸው ምክንያት ከፍተኛ መጠን ያለው ቫይረስ ሊያመነጩ ስለሚችሉ ወረርሽኙን ለመቆጣጠር እጅግ አስቸጋሪ ያደርገዋል።
ስለዚህ፡ እቶም ኣብ ናይ መጀመሪያ ድረጃ ወይድማ ናይ ምፍልፋል ደረጃ ዝርከቡ በቲ ረኽሲ ዝተጠቕዑ ሕሙማት፡ኣብ ዕለታዊ ምንቅስቓሳት ብዙሕ መጠን ዘለዎ ቫይረስ ናይ ምፍራይ ተኸእሎ ዘለዎም ብምዃኖም ነቲ ለበዳ ኣብ ምቁጽጻር ዓብዪ ጸገም ዘስዕቡ እዮም።
ይሁን እንጂ፣ ሳርስ-CoV የሚተላለፈው ታማሚዎች በከፋ ሁኔታ ሲታመሙ እንደሆነ እና በበሽታው የመጀመሪያ ደረጃዎች ላይ አብዛኛው ስርጭት እንዳልተከሰተ ታይቷል።
ይኹን እምበር ናይ SARS-CoV ምምሕልላፍ ሕሙማት ብጽኑዕ ካብ ዝሓመሙ ዝለዓለ እንትኾን ኣብ መጀመርታ ብርኪ ካብ ዘለው ሕሙማት ኣዝዩ ዝነኣሰ እዩ።
በመሆኑም፣ አሁን ያለው የ COVID-19 ወረርሽኝ ከ ሳርስ ወረርሽኝ የበለጠ ከባድና ለመቆጣጠርም አስቸጋሪ ነው።
ስለዝኾነ ድማ ልዕሊ ለበዳ SARS ለበዳ COVID-19 ብጣዕሚ ሓደገኛ ምዃኑ ይግለፅ።
በውሃን እና በዙሪያዋ ባሉ ከተሞች እንቅስቃሴን ሙሉ በሙሉ መገደብና አጠቃላይ ሕዝቡን በለይቶ ማቆየት ሁኔታ ውስጥ ማስገባትን ጨምሮ፣ ቻይና ውስጥ የ ሳርስ-CoV-2 ስርጭትን ለማስቆም የታሰቡ አበይት ጥረቶች እየተደረጉ ነው።
ዉሃንን ከባቢኣን ብምዕፃውን እቲ ህዝቢ ክዉሸብ ብምግባርን ለበዳ SARS-CoV-2 ንምቕናስ ኣብ ቻይና ዝተፈላለዩ ፃዕርታት ይካየዱ ይርከቡ።
እነዚህ እርምጃዎች ኢኮኖሚውንና ሌሎች የሃገሪቱን ዘርፎች በከፍተኛ ሁኔታ እየጎዱ ቢሆኑም፣ የአዳዲስ ታማሚዎች ቁጥር እየቀነሰ መሆኑ የወረርሽኙን መቀዛቀዝ የሚያመለክት ነው።
ዋላእኳ እዞም ተግባራት ነቲ ቁጠባን ካልኦት ዘርፍታት ናይታ ሃገር ዝጎድኡ እንተኾኑ ናይ ሓደሽቲ ሕሙማት ቁፅሪ ይቕንስ ኣሎ እዚ ድማ እቲ ለበዳ ይቕንስ ምህላዉ የመላኽት።
በጣም ተስፈኛ የሆነው ግምት፣ ወረርሽኙ በማርች ወር ላይ እንደሚያበቃና የስርጭት መጠኑም ከ 3-4 ወራት ውስጥ እንደሚቀንስ ነው።
እቲ ለበዳ ኣብ ማርች ከምዘቋርፅን ዉሑድ ቁፅሪ ኬዛት ድማ ን 3-4 ኣዋርሕ ከምዝፀንሑን ይግመት።
ይሁን እንጂ፣ አንዳንድ ሌሎች ኤክስፐርቶች ይህን ያህል ተስፈኞች አይደሉም።
ይኹን ደኣምበር፡ ገለ ሰብ ሞያ ክንድዚ ኣወንታዊ ኣይኮኑን።
በእነ ፖል ሃንተር ግምት መሰረት፣ ከሳርስ በበለጠ ሁኔታ ተላላፊ የሚመስለው COVID-19 በ 2020 አያበቃም።
ፖል ሃንተር፣ et al. ካብ SARS ዝበኣሰ ዝመስል COVID-19 ኣብ 2020 ኣየብቅዕን ኢሉ ይግምት።
እና አይራ ሎንጊኒ የወረርሽኙን ውጤት ለመተንበይ የሚያስችል ሞዴል ያዘጋጁ ሲሆን፣ ሳርስ-ኮቭ-2 ከዓለም ሕዝብ መካከል ሁለት ሶስተኛ የሚሆነውን ሊያጠቃ እንደሚችል ጠቁመዋል።
Ira Longini, et al., ናይቲ ለበዳ ዉፅኢት ንምግማት ዘኽእል ሞዴል ብምስራሕ SARS-CoV-2 ናይ ዓለም ክልተ ሲሶ ህዝቢ ከጥቅዕ ከምዝኽእል ሓቢሩ።
አንድ ካናዳዊ ቡድን ሪፖርት እንዳደረገው፣ ከ 2 ሳምንታት በፊት አገግመው ከሆስፒታል በወጡ ታማሚዎች የአፍንጫ ቀዳዳ እና ጉሮሮ ላይ የተወሰዱ ናሙናዎች ላይ ሳርስ-ኮቭ-2 ተገኝቷል፤ ይህ የሚያመለክተው ደግሞ በቅርቡ የታወቀው ቫይረስ ልክ እንደ ኢንፍሉዌንዛ በተደጋጋሚ ሊከሰት እንደሚችል ነው።
ከም ጸብጻብ ሓደ ናይ ካናዳ ጉጅለ SARS-CoV-2 ኣብ ክልቲኡ ማለት እውን ኣብ ቅድሚ 2 ሰሙን ካብ ሆስፒታል ሓዊዮም ዝወጽኡ ሕሙማት ሚድ-ተርቢኔትን ኣብ ናይ ጉሮሮ መሕጸቢ ፋሳሲን እቲ ቫይረስ ክርከብ ክኢሉ እዩ፡ እዚ ድማ እቲ ሐዚ ሓዱሽ ዝተረኸበ ቫይረስ ሳይክላዊ ከም ኢንፍሉዌንዛ ክኸውን ክምዝኽእል ዘርኢ እዩ።
ይሁን እንጂ፣ የአዳዲስ ኬዞች ቁጥር እየቀነሰ በመምጣቱ ምክንያት ቻይና ውስጥ ተስፋ ሰጪ ምልክቶች የታዩ ሲሆን፣ ይህም የሚያሳየው አሁን ያሉት ስትራቴጂዎች ውጤታማ ሳይሆኑ እንዳልቀሩ ነው።
ይኹን ደኣምበር፡ ሓደሽቲ ጉዳያት ኣና ቐነሱ ኣብ ዝመጹሉ፡ ኣብ ቻይና ተስፋ ዝህቡ ምልክታት ኣጋጢሞም እዮም፡ እዚ ድማ እዞም ኣብዚ ሐዚ እዋን ዘለዉ ስትራቴጂታት እናሰርሑ ክኾኑ ከምዝኽእሉ ዘርኢ እዩ።
ኢቦላ በመጀመሪያ እስከ አንድ ሚሊዮን የሚደርሱ ኬዞችን በማስመዝገብ ግማሽ ሚሊዮነ ሞት እንደሚያስከትል ተገምቶ ነበር።
ኢቦላ ኣስታት ሓደ ሚልዮን ኬዛት ከምዘኸትልን ፍርቂ ሚሊዮን ሞት ከምዘምፅን ተተምቢዩ ኔሩ።
ይሁን እንጂ፣ ጥብቅ በሆነ ውሸባ እና አግልሎ ማቆየት ምክንያት በሽታው በሂደት በቁጥጥር ስር ውሏል።
ይኹን ደኣምበር፡ ጽኑዕ ውሸባን ዓርሰ ተነጽሎን፡ እቲ ሕማም ኣብ ቁጽጽር ክውዕል ክኢሉ እዩ።
ልክ እንደ ሳርስ-CoV ሁሉ፣ ሳርስ-CoV-2 ጥንካሬው ሊዳከምና በሂደትም ሊሞት ወይም ከሰዎች ጋር አብሮ የሚኖርና በሽታ የማስከተል አቅሙ ደካማ ቫይረስ ሊሆን ይችላል።
ልክዕ ከም SARS-CoV፡ SARS-CoV-2 እውን ኣብ ስሉጥነትን ሞት ናይ ምስዓብ ተኽእሎኡ ዝተሓተ ክኸውን እንከሎ ምስ ደቂ ሰባት ብሓባር ዝነብር ሕማም ከስዕብ ዝኽእል ቫይረስ ክኸውን ይኽእል እዩ።
በ COVID-19 ወረርሽኝ እና ሳርስ እና ሜርስ መካከል የተደረገ ንጽጽር ከታች ቀርቧል (ምስል (ምስል.55)።
ናይ COVID-19 ለበዳ ምስ SARSን MERS ዘለዎ ንጽጽር ኣብ ታሕቲ ዘሎ (Fig. ​(Fig.55) ቀሪቡ ኣሎ።
ሳርስ-CoV-2 በሳል ወይም በማስነጠስ አማካይነት፣ እንደዚሁም በቫይረሱ የተበከሉ ቁሳቁሶች ጋር ቀጥተኛ ንክኪ በማድረግ በማድረግም በከፍተኛ ሁኔታ ይተላለፋል።
SARS-CoV-2 ብ ምስዓልን ምህንጣስን ኣዝዩ ተመሓላላፋይ እንትኾን፡ ምስ በቲ ቫይረስ ዝተበከሉ ናውቲታት ዝግበር ቀጠተኛ ዝኾነ ምንኽኻእ እውን ክመሓላለፍ ይኽእል እዩ።
ቫይረሱ በሰገራ ላይም የተገኘ በመሆኑ ከሰገራ ወደ አፍ የመተላለፍ ዕድል እንዳለው የሚጠቁም ሆኗል።
እቲ ቫይረስ ኣብ ሰገራ እዉን ብምርካቡ ካብ ሰገራ-ናብ-ኣፍ ናይ ምምሕልላፍ ዓቕሚ ክህልዎ ክመዝኽእል ይሕበር።
በ 138 ኬዞች ላይ በቅርቡ የተደረገ ጥናት እንዳሳየው፣ 41% የሚሆኑ ኬዞች ምናልባትም በአንድ ቦታ በነበረ ኢንፌክሽን ምክንያተ የተከሰቱ ናቸው፤ ነባር በሽታ ያለባቸው 17 ታማሚዎችና 40 የጤና እንክብካቤ ሰጪዎችም በዚህ ውስጥ ይካተታሉ።
ኣብ 138 ጉዳያት ዝተገበረ ናይ ቀረባ እዋን ጽንዓት ከምዝጸብጸቦ፡ 41% ጉዳያት ብ ኖሶኮሚያል(nosocomial) ረኽሲታት ዝተፈጠሩ ከምዝኾኑን ካብዚኦም ድማ 40 ናይ ጥዕና ክንክን ወሃብቲ ሓዊሱ እቶም 17 ሕሙማት ካልኦት ሕማማት ዘልዎም እዮም።
በመሆኑም፣ ሰዎችን በተለይም የጤና እንክብካቤ ሰጪዎች፣ የማህበራዊ አገልግሎት ሰራተኞች፣ የቤተሰብ አባላት፣ የስራ ባልደረቦችና ከታማሚዎች ወይም በበሽታው ከተጠቁ ሰዎች ጋር ንክኪ ያላቸውን ሰዎችን መጠበቅ እንዲቻል ከፍተኛ ቅድመ ጥንቃቄ መወሰድ አለበት።
ስለዚህ፡ ደቂ-ሰባት ንምሕላው ብፍላይ ድማ ን ናይ ጥዕና ክንክን ወሃብቲ፡ ማሕበራዊ ሰራሕተኛታት፡ ናይ ቤተሰብ ኣባላት፡ መሳርሕቲን ዋላ ኣብ እቲ ዘይምልከቶም ምስ ሕሙማት ንኽከእ ዘልዎም ሰባት እውን እንትኾነ ንምሕላው ዓብዪ ጥንቃቐ ክግበር ኣለዎ።
በኢንፌክሽን የመጠቃት ስጋትን ለመቀነስ ልንጠቀመው የምንችል የመጀመሪያው የመከላከያ መስመር የፊት ማስኮችን ማድረግ ነው፤ የቀዶ ጥገና ማስኮችና የ N95 ሪስፓይሬተር ማስኮች (የምርት ቁጥር 1860s) ማድረግ የቫይረሱን ስርጭት ለመቆጣጠር ያግዛል።
ኣቲ ናይቲ ረኽሲ ሓደጋ ኣብ ምቕንስ እቲ ከም ናይ መጀመሪያ መሰመር ምክልኻል ኣብ ጥቅሚ ክውዕል ዝኽእል ናይ ገጽ መሸፈኒ ማስክ ፡ናይ ሰርጀሪ ማስክ ይኹን ናይ N95 ናይ መተንፈሲ ማስክታት( series # 1860s) ዝበሃሉ ማስክታት ምግባር እንትኸውን፡ እዚኦም ድማ ናይ እቲ ቫይረስ ዝርጋሐ ንምቁጽጻር ዝሕግዙ እዮም።
የቀዶ ጥገና የፊት ማስኮች በቫይረሱ ከተያዘ ሰው የሚወጡ ጠብታዎች በአየር እንዳይጓዙ ወይም የቁሳቁስ ወለል ላይ ተጣብቀው በመቆየት ወደ ሌሎች ሰዎች እንዳይተላለፉ ይከላከላሉ።
ናይ ስርጀሪ ገጽ መሸፈኒ ማስክታት ካብ በቲ ረኽሲ ዝተጠቕዐ ሰብ ዝወጽኡ ፈሰስቲ ንጣባት ኣብ ኣየር ከይጎዓዙን ኣብ ናይ ነገራት ገጽ ተጣቢቖም ናብ ካልኦት ሰባት ንከይመሓላለፉ ይከላኸሉ እዮም።
ይሁን እንጂ፣ መጠናቸው ከ 10 እስከ 80 nm የሚደርሱ ቫይረሶችን ወደ ውስጥ ላለመሳብ የሚያስችሉት የ N95 (መለያ ቁጥር 1860s) ማስኮች ብቻ ናቸው፤ ሙሉ በሙሉ በትንፋሽ ወደ ውስጥ መግባት የሚችሉት 5% of የሚሆኑት ጥቃቅን ቫይረሶች ብቻ ናቸው፤ ሳርስ-CoV-2 በመጠኑ ከ ሳርስ-CoV ጋር ተመሳሳይ ሲሆን፣ ሁለቱም በግምት 85 nm ይሆናሉ።
ኮይኑ ግና 10 to 80 nm ዝኾኑ ኣናእሽተይ ቫይሮናት ንምክልኻል ዘኽእል N95 (series # 1860s) ማስክ ጥራሕ እዩ። ካብዞም ኣናእሽተይ ቫይሮናት 5% ጥራሕ ነቲ ማስክ ጥሒሶም ክኣተዉ ይኽእሉ። መጠን ክልቲኦም SARS-CoV-2ን SARS-CoVን ከባቢ 85 nm ይኸውን።
አምስት የቀዶ ጥገና ማስኮች ተደራርበው ቢጠለቁም ጥቃቅን ነገሮች ሰርገው መግባት ስለሚችሉ፣ ከታማሚዎች ጋር ቀጥተኛ ንክኪ ያላቸው የጤና እንክብካቤ ሰጪዎች N95 (የምርት ቁጥር 1860s) እና የቀዶ ጥገና ማስኮችን ማድረግ የለባቸውም።
ባእታትት እስካብ ሓሙሽተ ናይ ሰርጀሪ ማስክታት ዘሊቖም ናይ ምእታው ተኽእሎ ዘለዎም ብምዃኑ፡ ምስ ሕሙማት ቀጥታዊ ርክብ ዘለዎም ናይ ጥዕና ክንክን ወሃብቲ ናይ ሰርጀሪ ማስክ ከይኮነ N95 (series # 1860s) ማስኪታት ክገብሩ ኣለዎም።
የጤና እንክብካቤ ሰጪዎች ከማስኮች በተጨማሪ ከቫይረሱ ጋር የሚኖር ንክኪን ለመቀነስ እንዲችሉ ራሱን ችሎ የተዘጋጀ ጋዎን መልበስ አለባቸው።
ካብ ማስክ ሓሊፉ ናይ ጥዕና ባዓል ሞያታት ንዕዖም ዝምጥን ንፁል ጋዎን ብምኽዳን ናይቲ ቫይረስ ምምሕልላፍ ምቕናስ የድሊ።
ቫይረሶች በዓይን በኩልም አንድን ሰው መበከል ይችላሉ።
ቫይረሳት ብዓይኒ እዉን ከጥቅዑ ይኽእሉ እዮም።
ጃንዋሪ 22፣ 2020፣ አንድ ዶክተር N95 ማስክ አድርጎም በ ሳርስ-CoV-2 ተጠቅቶ ነበር፤ ቫይረሱ ባበጠው ዓይኑ በኩል ወደ ሰውነቱ ውስጥ ገብቶ ሊሆን ይችላል።
ኣብ ጃንዋሪ 22 2020 ሓደ ሓኪም ዋላ እኳ N95 ማስክ ተጠቒሙ እንተነበረ ብSARS-CoV-2 ተጠቒዑ። እቲ ቫይረስ ብኢንፍላማቶሪ ኣዒንቲ ኣቢሉ ከምዝኣተወ ይግመት።
ስለሆነም፣ የጤና እንክብካቤ ሰጪዎች ታካሚዎች ጋር በሚሰሩበት ወቅት በግልጽ የሚያሳዩ የፊት መሸፈኛዎች ወይም ጭንብሎችን ማድረግ አለባቸው።
ሕሙም ክሕክሙ ከለዉ ናይ ጥዕና ባዓል ሞያታት ብርሃን ዘእቱ ናይ ገፅ መሸፈኒ ወይድማ መነፀር ክጥቀሙ ይግባእ።
በተጠቁ ወይም ሊጠቁ በሚችሉ አካባቢዎች ለሚኖረው አጠቃላዩ ሕዝብ፣ ሁሉም ሰው ከተለመደው ጊዜ በላይ እጆቹን በሳሙና እንዲታጠብ፣ ራስን አግልሎ ቤት ውስጥ እንዲቆይና በቫይረሱ የመጠቃተ ዕድል ካላቸው ሰዎች ጋር የሚኖር ንክኪን እንዲገድቡ ይመከራል።
ኣብ ዝተጠቕዑ ቦታታት ንዝነብሩ ህዝቢታት ኢድና ብሳሙና ካብ ዝተለመደ ጊዜ ንላዕሊ ምሕፃብ፣ ኣብ ገዛ ምዉሻብን ምስ ዝተጠቕዑ ሰባት ዘለና ርክብ ምቕናስ ኣድላዪ እዩ።
ሰዎች ከአንድ ታማሚ ሊኖራቸው የሚገባ ርቀት ሶስት ጫማ ነው።
ሰባት ካብ ሕሙም ሰለስተ እግሪ ዝኣክል ክርሕቑ ኣለዎም።
እነዚህ እርምጃዎች የኢንፌክሽን ስጋትን ለመቀነስና የቫይረሱን ስርጭት ለመከላከል ውጤታማ ዘዴዎች ናቸው።
እዞም ተግባራት ኢንፌክሽን ናይ ምፍጣር ሓደጋ ንምቕናስን እቲ ሕማም ንከይላበድ ንምክልኻልን ዝጠቕሙ ዉፅኢታዊ መንገድታት እዮም።
ምንም እንኳን ሳርስ-CoV-2 ለሰው ልጅ ዓለም እንደ አዲስ ቫይረስ የተከሰተ ቢሆንም፣ ጃንዋሪ 7፣ 2020 ላይ ሪፖርት እንደተደረገው ከ ሳርስ-ኮቭ ጋር ያለው ከፍተኛ ተመሳሳይነት ቻይና በ 2003 ባጋጠማት የሳርስ ወረርሽኝ ከባድ ትውስታ ምክንያት ከፍተኛ የማንቂያ ደወል ሊሆናት በተገባ ነበር።
ዋላእኳ SARS-CoV-2 ንወድሰብ ሓድሽ ቫይረስ እንተኾነ ኣብ 7 ጥሪ 2020 ከምዝተገለፀ ኣብ 2003 ብዘጋጠመ ናይ SARS ለበዳ መሰረት ብምግባር እቲ ቫይረስ ምስ SARS-CoV ዘለዎ ተመሳሳልነት ንቻይና ዓቢ መጠንቀቕታ ክኸዉን ኔሩዎ።
ይሁን እንጂ፣ የውሃን የበሽታ ቁጥጥር ማዕከል ዳይሬክተር አዲሱ ቫይረስ ከሰው ወደ ሰው የመተላለፍ ዕድሉ ዝቅተኛ መሆኑንና የመራባት ዕድሉም የተወሰነ መሆኑንና በሽታውን መከላከልና መቆጣጠር አስቸጋሪ አለመሆኑን በመግለጽ ሕዝቡን ያጽናኑት ጃንዋሪ 19፣ 2020 ድረስ ቆይተው ነበር።
ይኹን ደኣምበር፡ እስካብ ጃኑዋሪ 19 2020 ናይ ዉሃን ናይ ሕማም ቁጽጽር ማእኽል ዳይሬክተር ነቶም ዜጋታት እቲ ኖቨል ቫይረስ ትሑት ተዛማትነት ከምዘለዎን ካብ ሰብ ናብ ሰብ ድማ ውሱን ተፋራይነት ከምዘለዎን፡ ንምቁጽጻሩ ድማ ኣጸጋሚ ከምዘይኸውን ሓቢሮም ከረጋግኡዎም ኣይከኣሉን ነይሮም።
በተለይም ደግሞ መላው ሃገሪቱ ለፀደይ ፌስቲቫል እየተዘጋጀች በነበረችበት ወቅት ይህ መልዕክት የሕዝቡን የማንቂያ ደረጃ በከፍተኛ መጠን አለዝቦታል፣ በሽታውም ውሃን ውስጥ ገና በዝቅተኛ ደረጃ ላይ እያለ ለመቆጣጠር የሚያስችል ወሳኝ ጊዜም ባከነ።
እዚ መልእኽቲ ኣብቲ ህዝቢ ዝነበረ ፍርሒ ክቕንስ ጌርዎ ብፍላይ ድማ እታ መላእ ሃገር ነቲ ናይ ፅድያ ባዓል እንትዳሎ እቲ ሕማም ገና ኣብ ዉሃን እንተሎ ንምቁፅፃር ዘኽእል ዝነበረ ኣገዳሲ ጊዜ ሓሊፉ።
ቻይና ውስጥ ያሉ የበሽታ ቁጥጥር ድርጅቶች ይህን ከባድ ትምህርት በመውሰድ ለወደፊቱ ጠንከር ያሉ የማሻሻያ ስራዎችን ሊሰሩ ይችላሉ።
ኣብ ቻይና ዝርከብ ናይ ሕማም ቁፅፅር ኣጄንሲ እዚ ከቢድ ትምህርቲ ቀሲሙ ንቀፃሊ ኣገዳሲ ምምሕያሻት ከምፅእ ይኽእል እዩ።
ለምሳሌ፣ እነዚህ ኤጄንሲዎች (1) ዜጎች ለእያንዳንዱ ቃል ክብደት ስለሚሰጡና አመለካከታውንና ውሳኔዎቻቸውን ሊቀይሩ ስለሚችሉ ይፋዊ መግለጫዎችን በሚሰጡበት ወቅት የበለጠ ጥንቃቄ ማድረግ አለባቸው፤ (2) ከዶክተሮች ወይም ሃላፊዎች መደበኛ ሪፖርቶችን ከመጠባበቅ ይልቅ ከክሊኖክ ለሚወጡ ያልተለመዱ መረጃዎች ይበልጥ ስሱ እና ምላሽ ሰጪ መሆን አለባቸው፤ (3) ሕዝቡን ለማጽናናት ከመሞከር ይልቅ አንድ ወረርሽኝ እንደተከሰተ ገና በእንጭጩ ለማስቀረት ይበልጥ ገዳቢ መሆን አለባቸው፤ እና (4) ሕዝቡ ስለ ወረርሽኝ በሽታዎች ያለውን ግንዛቤ ለማሳደግና የማህበረሰቡን ምላሽ መስጫ ስርዓት በተወሰነ ጊዜ ለመፈተሽና ለማሻሻል የሚያስችሉ ዒላማቸውን የጠበቁና ውጤታማ የሆኑ የልምምድ ስራዎችን በበለጠ ጊዜ ማውጣት አለባቸው።
ንኣብነት፡ እዞም ኤጀንሲታት(1) ናይ ህዝባዊ መግለጺታት ኣብ ዝህብሉ ሰዓት ብዛዕባ ዝጥቀሙዎም ሕድሕድ ቃላት ክጥንቀቑ ኣለዎም ምኽኒያቱም ናይ ዜጋታት ኣመለኻኽታን ውሳነታትን ክቕይር ዝኽእል ብምዃኑ፡ (2) ስሩዕ ናይ ዶክተራት ወይድማ ናይ ሰበ ስልጣናት መግለጺ ካብ ምጽባይ፡ ተኣፍፍነት ን ተዋሃድነትን ዘለዎም ዘይተለመዱ ናይ ክሊኒክ ሓበሬታት (3) እቲ ለበዳ ኣብ ናይ መጀመሪ ደረጃ እናሃለው ዝግባእ ናይ ምክልኻል ስራሕ ምስራሕ ነቲ ህዝቢ ንምርግጋዕ ካብ ምፍታን (4) ናይ ህዝቢ ብዛዕባ እቲ ለበዳ ዘለዎ ንቕሓትን ግንዛበን ንምዕባይ፡ ንጹር ዝኾኑን ሽቶኦም ዝፍለጡን ኣካይዳታት ብምኽታል፡ ናይ እቲ ማሕበረሰብ ምርመራን መልሲ ወሃቢ ስርዓት ስሩዕ ብ ዝኾነ መንገዲ ምምሕያሽ።
በኖቭል ኮሮና ቫይረስ ሳርስ-CoV-2 ምክንያት የተከሰተው የ COVID-19 ወረርሽኝ የጀመረው በዲሴምበር 2019 መጨረሻ ላይ ነበር።
እቲ ብ SARS-CoV-2 ዝተብሃለ ኖቨል ቫይረስ ዝተበገሰ ናይ COVID-19 ለበዳ ኣብ ዲሰምበር 2019 እዩ ጀሚሩ።
ከሁለት ወራት ባነሰ ጊዜ ውስጥ፣ በመላው ቻይና የተሰራጨ ሲሆን ይህ ጽሁፍ በሚዘጋጅበት ወቅትም ወደ 50 የሚሆኑ ሃገራት ላይም ለመሰራጨት ችሏል።
እዚ ፅሑፍ ኣብ ዝፀሓፈሉ እዋን ክልተ ኣዋርሕ ኣብዘይመልአ ጊዜ ኣብ መላእ ቻይናን ናብ ልዕሊ 50 ሃገራትን ተላጊቡ።
ቫይረሱ ከሳርስ-ኮቭ ጋር በጣም ተመሳሳይ በመሆኑና የ COVID-19 እና ሳርስ ምልክቶችም ተመሳሳይነት ስላላቸው፣ የ COVID-19 ወረርሽኝ መከሰት ሳርስ በድጋሚ ይከሰታል የሚል ስሜት ፈጥሯል።
እቲ ቫይረስ ምስ SARS-CoV ተመሳሳሊ ብምዃኑን እቶም ምልክታቱ ድማ ኣብ መንጎ COVID-19ን ኣብ SARS እውን ተመሳሰልቲ ብምዃኖም፡ ናይ COVID-19 ለበዳ ልክዕ ከም ናይ SARS ዓይነት ስምዒት ዝፈጠረ እዩ።
ይሁን እንጂ፣ በ COVID-19 እና ሳርስ መካከል የተወሰኑ ጉልህ ልዩነቶች አሉ፤ እነዚህም ወረርሽኙን በቁጥጥር ስር ለማዋልና በሽተኞችን ለማከም ወሳኝ ናቸው።
ይኹን እምበር ኣብ ሞንጎ COVID-19ን SARSን ነቲ ሕማምን ለበዳን ንምቁጽጻር ዘኽእሉ ኣገደስቲ ኣፍላላይ ይርኣዩ።
COVID-19 ከወጣቶች ይልቅ ዕድሜያቸው የገፉ ሰዎችን፣ ከሴቶች ይልቅ ወንዶችን ይበልጥ የሚያጠቃ ሲሆን የበሽታው ክብደትና የሞት መጠንም እንደዚሁ ከወጣቶች ይልቅ በአረጋውያን ላይ ይጨምራል።
COVID-19 ካብ መንእሰይ ንላዕሊ ንዓበይቲ፣ ካብ ደቂ ኣንስቲዮ ንላዕሊ ድማ ንደቂ ተባዕቲዮ የጥቅዕ። ናይቲ ሕማም ሓደገኛነትን ናይ ሞት መጠንን እዉን ካብ መናእሰይ ኣብ ዓበይቲ ይገድድ።
ሳርስ ያስከተለው የሞት መጠን ከ COVID-19 ይበልጣል (10.91% ከ 1.44% ሲነጻጸር)።
SARS ምስ COVID-19 እንትነፃፀር ናይ ሞት መጠኑ (10.91% ኣንጻር 1.44%) ዝለዓለ እዩ።
የ COVID-19 ታማሚዎች ምልክት ሳይኖርባቸውም እንኳን ቫይረሱን የሚያስተላልፉ ሲሆን፣ የ ሳርስ ታማሚዎች ግን ቫይረሱን የሚያስተላልፉት አብዛኛውን ጊዜ በጠና በታመሙበት ወቅት ነው፤ በዚህም ምክንያት፣ የ COVID-19 ስርጭት ከ ሳርስ በላይ ለመቆጣጠር አስቸጋሪ ያደርገዋል።
ናይ COVID-19 ሕሙማት ዋላኳ ምልክት ኣየርእዩ ነቲ ቫይረስ ናይ ምምሕልላፍ ተኽእሎ ኣለዎም ፡ ናይ SARS ሕሙማት ግን ኣዝዮም ኣብዝሓሙሉ ጊዜ እዩ እዚ ክኸውን ዝኽእል እዚ ድማ፡ ን COVID-19 ምቁጽጻር ካብ SARS ኣዝዩ ዝኸበደ ንክኸውን ይገብሮ።
ይህም ሳርስ-CoV-2 ከ ሳርስ-CoV በፈጠነና በሰፋ ሁኔታ ለምን እንደተሰራጨ ከፊል ማብራሪያ ይሰጣል።
እዚ ድማ SARS-CoV-2 ካብ SARS-CoV ብዝሰፍሐ መጠን ንምንታይ ከምዝመሓላለፍ የረድእ።
ለ ሳርስ-CoV-2 የሚደረገው መደበኛ የ RNA ምርመራ በአንዳንድ የ COVID-19 ታማሚዎች ላይ ነጌቲቭ ሊሆን ይችላል።
እቲ ስሩዕ ናይ SARS-CoV-2 ዝኽነ RNA ኣብ ገለ ናይ COVID-19 ሕሙማት ኣሎታዊ ክኸውን ይኽእል እዩ።
በሌላ በኩል፣ የዳኑ ታማሚዎች በድጋሚ የቫይረሱ ፖዘቲቭ ሊሆኑ ይችላሉ።
ብኻልእ ወገን ድማ ዝሓወዩ ሕሙማን ኻልኣይ እቱ ቫይረስ ክርከቦም ይኽእል።
እነዚህ ግኝቶች የቫይረስ ስርጭት ስጋትን በከፍተኛ ሁኔታ ይጨምራሉ።
እዞም ርኸበታት ብቕጽበት ናይ እቲ ቫይረስ ዝርጋሐ ዝውሰኹ እዮም።
በ COVID-19 ላይ የሚደረገው ምርምር በፍጥነት እመርታ እያሳዩ በመሆኑ፣ በርካታ ወሳኝ ጉዳዮች እልባት ማግኘት አለባቸው፤ ለምሳሌ የሚከተሉት:
ኣብ ዝተገብሩ ፈጣን ናይ CoVID-19 ምርመራታት ብዙሓት ወሰንቲ ሽግራት ፍታሕ ይጽበዩ። እቶም ሽግራት እዞም ዝስዕቡ እዮም።
ሳርስ-ኮቭ-2 ከየት ነው የመጣው?
SARS-CoV-2 ካበይ መፅዩ?
ምንም እንኳን በ ሳርስ-CoV-2 እና በሁለት የሌሊት ወፍ ሳርስ መሳይ CoVs መካከል 96% የዘረ መል ተመሳሳይነት የተገኘ ቢሆንም፣ አሁንም ድረስ ሳርስ-CoV-2 የመጣው ከሌሊት ወፎች ነው ብለን መደምደም አንችልም።
ዋላኳ ኣብ መንጎ SARS-CoV-2 ን ክልተ ናይ መንካዕ SARS-መሰል CoVs 96% ናይ ጀነቲክ ሆሞሎጎ ዝተረኸቡ እንተኾኑ፡ SARS-CoV-2 ካብ መንካዓት ኢልና ምውሳን ኣይንክእልን።
ቫይረሱን ከመጀመሪያወ ተሸካሚ፣ እንበል የሌሊት ወፍ ወደ ሰዎች በማስተላለፍ ሒደት ውስጥ አሸጋጋሪ የነበረው እንስሳ ዝርያ የቱ ነው?
ነቲ ቫይረስ ካብ ዋና ተሸካሚኡ፡ ማለት እውን ካብ መንካዕ ናብ ሰባት ከም ማእኸላይ መማሓላለፋይ ዝኾነ እንስሳ እንታይ እዩ?
ለተራ ቁ. 1 እና 2 የሚሆኑ መልሶችን ሳናውቅ፣ ስርጭቱን በብቃት ማቆም አንችልም፣ ወረርሽኙም በማንኛውም ጊዜ ሊያገረሽ ይችላል።
ናይ #1ን 2ን መልሲ እንተይፈለጥና እቲ ሕማም ሙሉእ ብሙሉእ ክንዓግቶ ኣይንኽእልን በዚ ምኽንያት ድማ እቲ ለበዳ ካሊእ ጊዜ ተመሊሱ ክመፅእ ይኽእል።
ምንም እንኳን ሳርስ-CoV-2 ከ ACE2 ጋር የተቆራኜ መሆኑ በሞለኪዩላር ሞዴሊንግ እና ባዮኬሚካል ምርመራዎች የታየ ቢሆንም፣ ቫይረሱ ወደ አየር ቧንቧ ሕዋሳት ገብቶ በሽታ የሚያስከትለው እንዴት ነው?
ናይ ሞለኪል ሞዴሊንግን ባዮኬሚካል ኣሴይን SARS-CoV-2 ምስ ACE2 ከምዝጣመር ዋላ እንተገለፀ እቲ ቫይረስ ናብ ናይ መተንፈሲ ኣካል ዝርከቡ ዋህዮታት ከመይ ጌሩ ኣቲዩ ፓቶሎጂካል ለዉጥታት የምፅእ?
ቫይረሱ በሌሎች የሰውነት ክፍሎች ውስጥ ከ ACE2 ገላጭ ሕዋሳት ጋር ቁርኝት አለው?
እቲ ቫይረስ ናይ ACE2-EXPRESSING መትኒታትእውን ዝሓዘ ድዩ?
ለእነዚህ ጥያቄዎች ግልጽ የሆኑ ምላሾች ካልተገኙ፣ ፈጣንና ትክክለኛ የሆነ የበሽታ ልየታና ውጤታማ ሕክምና ለማሳካት አንችልም።
ነዞም ሕቶታት ዝወሃብ ግልጺ ዝኾነ መልሲ ኣብዘይተውሃበሉ፡ ቅልጡፍን ምርመራን ስሉጥን ሕክምናን ምግባር ኣይንኽእልን።
ወረርሽኙ የሚቆየው ለስንት ጊዜ ነው?
እቲ ለበዳ ክሳብ መዓስ ክጸንሕ ይኽእል?
ቫይረሱ በሰዎች መካከል በሚተላለፍበት ወቅት የዘረ መል ዕድገት የሚያሳየው እንዴት ነው?
ካብ ሰብ ናብ ሰብ ኣብ ዝላገበሉ እዋን እቲ ቫይረስ ከመይ ጌሩ ጀነቲካዊ ምዕባለታት የርኢ?
ዓለም አቀፍ ወረርሽኝ ይሆናል፣ ልክ እንደ ሳርስ ይከስማል ወይስ ልከ እንደ ጉንፋን ወቅት ጠብቆ ያገረሻል?
ዓለም ለኸ ለበዳ ዶ ይኽዉን፣ ከም SARS ይጠፍእ ወይድማ ከም ኢንፍሉዌንዛ ሓልሓሊፉ ዝኽሰት ይኸዉን?
ከላይ ላለውና ለሌሎች በርካታ ጥያቄዎች ምላሾችን መፈለግ ወሳኝ ቢሆንም የተወሰነ ጊዜ ሊወስድ ይችላል።
ኣገዳሲ ዋላ እንተኾነ ነዞም ኣብ ላዕሊ ዘለዉን ካልኦት ሕቶታትን ንምምላስ ዘድልዩ መፅናዕቲ ንምክያድ ግዜ ከድሊ እዩ።
ይሁን እንጂ፣ የሚጠይቀው ወጪ ምንም ቢሆን፣ ወረርሽኙን በተቻለ ፍጥነት ከማስቆምና ወደ መደበኛው ሕይወታችን ከመመለስ ውጭ ሌላ አማራጭ የለንም።
ይኹን ደኣምበር፡ ዝሓቶ ዝኾነ ይኹን ወጻኢ ወጺኡ፡ ነዚ ለበዳ ብ ዝተኽኣለ መጠን ኣብ ዝሓጸረ ጊዜ ጠጠው ኣቢልናዮ ናብ ልሙድ ሂወትና ክንምለስ ካብ ምግባር ካልእ ኣማራጺ የብልናን።
የሰው ኮሮና ቫይረሶች የመጡበት መነሻ
ዙኖቲክ መበቆል ናይ ሰባት ኮሮናቫይረስ
መቀያየርና መላመድ የኮሮናቫይረስንና ሰዉን ጨምሮ ተሸካሚዎቻቸዉ የብዙ ሺህ አመታት መነሻ ሆኗል።
ብምኽንያት ሚዩቴሽንን ምልማድን ብ ኣሽሓት ንዝቑጸሩ ዓመታት ንወድሰብ ሓዊሱ ናይ ኮሮና ቫይረሳትን(CoVs) መጸግታቶምን ዝግመተ ለውጢ ኣካዮም እዮም።
እንደ ፈረንጆቹ አቆጣጠር ከ 2003 በፊት ሁለት የሰው ኮቭች (ኤችኮቭች) እንደ ጉንፋን መሰል ቀላል ህመም እንደሚያስከትሉ ተረጋግጧል።
ቕድሚ 2003 ክልተ ናይ ሰባት CoVs (HCoVs) ከም ሰዓል ዝበለ ማእኸላይ ሕማም ከዘስዕቡ ይፍለጥ።
ከባድ የመተንፈሻ አካላት ህመም (SARS) ና የመካከለኛ ምስራቅ የመተንፈሻ አካላት ህማም (MERS) ወረርሽኝ የ ኤችኮቭች ኢንፌክሽን ምንያህል አጥፊና ለሕይዎት ኣስጊ እንደሆነ አሳይቷል።
ናይ ከቢድ ህጹጽ ናይ ስርዓተ ምትንፋስ ሲንድረም (SARS) ለበዳን ናይ ማእኸላይ ምብራቕ ስርዓጠ ምትንፋስ (MERS) ለበዳን ናይ HCoV ረኽሲ ክንደየናይ ንህይወት ኣስጋኢ ከምዝኾነ ከርእዩና ክኢሎም ኣለዉ።
በ 2019 መገባደጃ ላይ በማዕከላዊ ቻይና ውስጥ የ SARS-CoV-2 መነሳት ኮቮችን እንደገና የትኩረት አቅጣጫ እንዲወስዱ አድርጓል እናም በከፍተኛ የመተላለፍ አቅሙ አስገርሞናል ሆኖም ግን ከአቻው SARS-CoV ጋር ሲነፃፃር የበሽታ አምጪነቱ ቀንሷል።
SARS-CoV-2 ከም ኣቆጻጽራ ኣውሮፓ ብ2019 ኣብ ማእኸላይ ቻይና ብምርካቡ CoVታት ኣትኩረቶም ክወስድ ክኢሉ ነይሩ። CoVs ልዑል ምምሕልላፍ ዋላእኳ እንተነበሮ ካብ SARS-CoV ግን ዝቐነሰ ናይ ሕማም ተኸላ የርእይ።
የኤችኮቭ ህመም በመሆኑ የኤችኮቭ ምንጩን መገንዘብ እጅግ በጣም ይጠቅመናል።
HCoV ረኽሲ ዙኖሲስ እንትኸውንን ናይ HCoVs ዙኖቲክ መበቆል ምርዳእ ይጠቕመኩም እዩ።
ብዙ HCoVsዎች የበሽታ መንስኤ ከሆኑ የሌሊት አእዋፋት የመጡ ናቸዉ።
መብዛሕትኦም HCoVs ካብ ሕማ ዘየመሓላፉ ለዃኺቶታት ዝመጹ እዮም።
የአንዳንድ ኤችኮቭች መካከለኛ ዋና ተሸካሚዎችም በመባል ይታወቃሉ።
እቲ መንጎኛ መሕደሪ ናይ HCoVs እውን ፍሉጣት እዮም።
በእንስሳት ላይ የለውን የበሽታዉን ብዛትና ተጽዕኖ መገንዘብ በሰው ልጅ ላይ ሊያደርስ የሚችለውን ጉዳት ከመከላከል ጋር ቀጥታ ግንኙነት አለው።
ናይ እንስሳ ፍልፍል ምፍላጥ ናይቲ ሕማም ምክልኻል ኣብ ምርካብ ዓብዪ እጃም ይጻወት።
የኮቭ የስርጭት ብዛት በእንስሳትም ጥናት ቢደረግ በሰው ልጂ ላይ ማድረስ የሚችለውን ጉዳት በኮቭ ላይ የለንን ግንዛቤ በጣም ጠቃሚ ሊያደርገው ይችላል።
ናይ CoV ቫይረስ ተጠቃዕቲ ምስ እንስሳት ዝነብሮም ርክብ ምጽናዕን ምምርማርን ዝሓሸ መረዳእታ ምምሕልላፍ እቱ ሕማም ንምርካብ ይሕግዝ።
በዚህ ግምገማ ውስጥ፣ ስለ ሰባቱ ኤችኮቮች ያለውን መረጃ፣ የተገኙበት ታሪክን እንዲሁም ደግሞ ዋና መነሻዎችን እና የበይነተዋህሲ መተላፍ ላይ በማተኮር የነባር መረጃ ማጠቃለያን እናቀርባለን።
ኣብዚ ምርምር ኣብቶም ሸውዓተ HCoVs ዘለና ፍልጠት ብመሰረት ናይ ረኸበ ታሪኽን ካብ እንስሳት ናብ ሰባት ናይ ምምሕልላፍ ኩነትን ነጠቓልል።
አስፈላጊው ነገር፣ ከቫይረስ ጅማሮና ጄኖም ዳግም ስብስብ እንጻር የተለያዩ ኤችኮቭስን አወዳድረን እናነጻጽራለን።
ብቐንዲ ድማ ናይ ዝተፈላለዩ ዓይነታት HCoVs ብመንጽር ዝግመተ ለውጢ ቫይረስን ናይ ጀኖም ጥምረትን ዘለዎም ምምስሳልን ምፍልላይን ንጠቅስ።
የአሁኑ ኮቭ በሽታ 2019 (COVID-19) ወረርሽኝ በዚህ አውድ ውስጥ ነው የተብራራው።
አዚ ግዜኣዊ CoV ሕማም 2019 (COVID-19) ለበዳ ኣብዚ ሓሳብ እዚ ምይይጥ ተገይርዎ እዩ።
በተጨማሪ፣ በበሽታ ክብደት ላይ የስኬታማ ተሸካሚ ልውውጦች መስፈርት እና የቫይረስ ስነ-ተፈጥሮ አንድምታዎችም ተጠቁመዋል።
ብተወሳኺ፣ ንዕውት ካብ መሕደሪ ናብ መሐደሪ ምስግጋርን ናይዚ ቫይረስ ዕብየት ኣብቲ ናይቲ ሕማም ከቢድነት ብዛዕባ ዘስዕቦ ጽልዋ እውን ተመያይጥና።
የኮሮና ቫይረስ ኮሮናቫይርደ ከምባል የቫይረስ ቡድን የሚመደብ ሲሆን የተሸፋፈኑ ቡድን፤ ፖዘቲቭ እና ነጠላ አርኤንኤ ቫይረሶችን የየዘ ነው።
ኮሮና ቫይረስ(CoVs) ምስ Coronaviridae ዝበሃሉ ናይ ቫይረስ ስድራ ይምደብ። Coronaviridae enveloped፣ positive-sensed፣ single-stranded ዝኾኑ ናይ RNA ቫይረስ ጉጅለታት የጠቓልል።
እነዚህ ቫይረሶች ከ RNA ቫይረሶች ትልቁን ጄኖም ከ26 እስከ 32 ኪሎቤስስ የሚይዙ ሲሆን በ“ኮቭች“ የተሰየሙት በኤሌክትሮን ማይኪሮስኮፕ ስር ስነ-ቅርፃቸውዉ አክሊል ስለሚመስል ነዉ።
እዞም ቫይረሳት ካብ 26 ክሳብ 32 ኪ.ግ. ዝኸውን ዓብዪ ጂኖም ዝሕዙን ብዓይኒ ዘይረኣዩ ትሃዋስያን ኮይኖም ብምኽንያት ዘውዲ መሰል ቕርጾም “CoVs” ብምባል ይጽውዑ።
በመዋቅር፣ ደረጃ ኮቭች ያልተከፈፋለ ተመሳሳይ መወቅር የሚካፈል ጄኖሞች አለሉተት።
CoVs ሰግመንትድ ዘይኾኑ ጀኖም ተመሳሳሊ መዋቕር ይዉንኑ።
በግምት ሁለት ሶስተኛዉ የቫይረሱ ዝርያ ሁላት ትላልቅ ተመሳሰይ ነገር (ORF1a እና ORF1b) የያዙ ሲሆኑ፣ ወደ pp1a እና pp1ab በመተርጎም የተባዙ ብዙ ፕሮቲኖች ይሆናሉ።
ብግምት ናይዚ ጄኖም ክልተ ሰለስታዊ ክልተ ዓበይቲ ተደራረብቲ ክፍቲ ተነበብቲ ፍሬማት (ORF1a ን ORF1b ን) ኣለውዎም፣ እዚኦም ድማ ናብ pp1a ን pp1ab ን ሪፕሊኬዝ ፖሊፕሮቲናት ይትርጎሙ።
ፖሊፕሮቲኖች የባለ 16 ቅርፃዊ-ያልሆኑ ፕሮቲኖችን፣ የተለዩ nsp1~16 ለመፍጠር በቀጣይነት ይከናወናሉ።
እዞም ፖሊፕሮቲናት nsp1~16 ዝበሃል በዓል 16 ዘይተዋቐሩ ፕሮቲናት ከምርቱ ይግበሩ።
የቀረዉ የክፍል የሚይዘዉ ለፕሮትን መዋቅር ስፓይክ (S)፣ እንቪሎፕ (E)፣ ሜምብሬን (M) ና ኑኩሎቶይድ (N)ን ጨሚሮ ORFs ነዉ።
እቲ ዝተረፈ ክፋል እቲ ጄኖም ነቲ ቅርጺ ዘይብሉ ፕሮቲን ORF የካትት፣ ስፓይክ (S)፣ ሽፋን (E)፣ ረቂቕ ሽፋን (M) ከምኡውን ኒኩሎፕሮቲን (N) ዝሓዘ እዩ።
በርካታ ተለዋዋጭ የፕሮቲን ዘር ግንድ በተለያዩ የኮቭች የዘር ግንዶችም ይመዘገባሉ።
ናይ lineage-specific ሓገዝቲ ፕሮቲናት ብዝተፈላለዩ lineages ናይ CoVs ዝተሸፈኑ እዮም።
ፕሮቲን ዉስጥ ባለዉ ቅደም ተከተል ልዩነት ላይ ተንተርሶ ኮቭች በአራት ምድብ ነዉ የሚከፈሉት (አልፋ-ኮቭ፣ ቤታ-ኮቭ፣ ጋማ-ኮቭ እና ዴልታ-ኮቭ)፤ ከነዚህ ዉስጥ ቤታ-ኮቭ ጄኔራ ብዙ ኤችኮቭች የሚይዝ ስሆን በአምስት ንዑስ የዘር ግንድ ይከፈላሉ (A፣ B፣ C እና D)።
ኣብ ናይ ፕሮቲን መስርዕ ኣፈላላይ ብምሙርካዝ CoVs ኣብ ኣርባዕተ (alpha-CoV, beta-CoV, gamma-CoV and delta-CoV) ይኽፈሉ። ካብዚኣቶም beta-CoV መብዛሕትኦም HCoVs ዝሕዝ ኮይኑ ኣርብዕተ ክፍልታት (A, B, C and D) ኣልዎም።
የዝርያ ማስረጃ እንደሚያሳየው የሌሊት ወፍ እና አይጥ አስተኔዎች ለአብዛኛው alpha-CoVs እና beta-CoVs በዘር ምንጭነት ሲያገለግሉ፣ ወፎች ደግሞ የ gamma-CoVs እና delta-CoVs ዋና ማጠራቀሚያ ናቸው።
ፓይሎጀኒክ መረዳእታ ለዃኺቶታትን ኣንጭዋታትን ናይ መብዛሕትኦምኣልፋ-CoVs ን ቤታ -CoVs ን ጂን ምንጪታት እዮም፣ ኣዕዋፍ ድማ ናይ ጋማ-CoVs ን ደልታ-CoVs ዋና መሕደሪታት እየን።
ለብዙ ሺ ዓመታት ኮቭች በተደጋጋሚ የዝርያ ድንበርን ያልፉ ነበረ። እንዲሁም አንዳንዶቹ ወሳኝ ለሰዉ የበሽታ መንስኤ ሆነው ይከሰታሉ።
ንኣሽሓት ዓመታት፣ CoVs ናይ ዓሌታት ገደባት ጥሒሱ ሓሊፉ እዩ ሓደሓዲኦም ድማ ከበድተ ናይ ሰባት ፓቶጂናት ክኾኑ ክኢሎም እዮም።
እስካሁን የሚታወቁ ሰዉችን የሚያጠቁ ኮቭች (ኤችኮቭች) ሰባት ናቸዉ።
ክሳብ ሎሚ፣ ሸውዓተ ናይ ሰባት CoVs (HCoVs) ተፈሊጦም ኣለዉ።
ከእነዚህም መካከል ኤችኮቭ-229ኢ እና ኤችኮቭ-ኤንኤል63 የሚባሉት አልፋ-ኮቭ ናቸው።
ኣብ መንጎ HCoV-229E ን HCoV-NL63 ን ኣልፋ-CoVs ኣለዉ።
ሌሎች አምስቱ ቤታ-ኮቭs የሚይዙት ኤችኮቭ-ኦሲ43፣ ኤችኮቭ-ኤችኬዩ፣ ከባድ የመተንፈሻ በሽታ ኮሮኖቫይረስ (ሳርስ-ኮቭ)፣ የመካከለኛ ምስራቅ የመተንፈሻ በሽታ ኮሮኖቫይረስ (ሜርስ-ኮቭ) እና ሳርስ-ኮቭ-2 ናቸዉ።
እተ ካልእ ሓሙሽተ ቤታ-CoVs በዓል HCoV-OC43, HCoV-HKU1፣ ከቢድ ህጹጽ ናይ ስርዓት ምትንፋስ ሲንድረም (SARS-CoV)፣ ናይ ማእኸላይ ምብራቕ ናይ ስርዓተ ምትንፋስ ሲንድረም ኮሮናቫይረስ (MERS-CoV) ከምኡውን SARS-CoV-2 ዘካተተ እዩ።
ኤችኮቭ-229ኢ፣ ኤችኮቭ-ኦሲ43፣ ኤችኮቭ-ኤችኬዩ1 እና ኤችኮቭ-ኤንኤል63 በአብዛኛው እንደ ጉንፋን እና/ወይም ተቅማጥ መሰል መለስተኛ የበሽታ ምልክቶችን ያስከትላሉ።
HCoV-229E፣ HCoV-OC43፣ HCoV-HKU1ን HCoV-NL63ን ከም ሰዓልን ተቕማጥን ዝኣምሰሉ ምልክታት የርእዩ።
በተቃራኒ ደግሞ፣ ሳርስ-ኮቭ፣ ሜርስ-ኮቭ እና በቅርብ ግዜ የተለየዉ ሳርስ-ኮቭ-2 በከፍተኛ ሁኔታ የበሽታ መንስኤ ሲሆኑ፣ በመጠኑ ብዙ ታማሚዎች ላይ በታችኛዉ መተንፈሻ አካባቢ ላይ ኢንፌክሽን በማስከተል ከፍተኛ የመተንፈስ አለመቻል በሽታን (ARDS) እና ኤክስትራፑልመነሪ ምልክቶች እንዲኖራቸው ያደርጋል።
ምስ SARS-CoV, MERS-CoV ከምኡውን ምስቲ ሓድሽ ዝተረኸበ SARS-CoV-2 ክነጻጸር ከሎ ኣዝዩ ልዑል ሕማ ናይ ምስዓብ ዓቕሚ ኣለዎ፣ ከቢድ ናይ ታሕተዋይ መተንፈሲ ኣካላት ከቢድ ረኽሲ ብምስዓብ መብዛሕትኦም ሰባት ድማ ናይ ከቢድ ናይ ስርዓተ ምትንፋስ ዲስትረስ ሲንድረም (ARDS) ከምኡውን ካብ ሳንባ ወጻኢ ናይ ሕማም ምልክታት ናይ ምርኣይ ዕድሎም ሰፊሕ እዩ።
የመጀመሪያ ኤችኮቭ-229E ናሙና የሆነው ቢ814፣ በጉንፋን ከተያዙት በሽተኞች አፍንጫ ከሚወጣ ፈሳሽ በ 1960ዎች አጋማሽ ተለይቶ ነበር።
B814 ዝበሃል እቱ ናይ መጀመርያ HCoV-229E ኣብ 1960 ማእኸል ካብ ናይ ሰዓል ሕሙም ንፋጥ ተረኺቡ።
ከዚያ ጊዜ ጀምሮ በኤችኮቭ-229ኢ እናኤችኮቭ-ኦሲ43 ሁለቱም ራስን-የመገደብ ምልክቶችን የሚያስከትሉ ላይ በተደረገ ሰፊ ጥናት ብዙ እዉቀቶች ተገኝተዋል።
ካብኡ ንዳሓር ኣብቶም ዓርሶም ዝድርቱ ቫይረሳት HCoV-229Eን HCoV-OC43ን ብዝተገብረ መፅናዕቲ ብዙሕ ግንዛበ ክእከብ ተኻኢሉ እዩ።
በእርግጥ፣ በኤችኮቭች የሚመጣ ኢንፌክሽን የሳርስ ወረርሽን እስኪነሳ በአጠቃላይ ጉዳት አያመጣም የሚለዉ ሀሳብ በብዛት ተቀባይነት አግኝቷል።
ቅድሚ ለበዳ SARS ምፍጣሩ ብ HCoVs ዝመፅእ ሕማም ጎዳኢ ከምዘይኮነ ይእመን ኔሩ።
በ2003 የተከሰተዉ የሳርስ ወረርሽኝ በቅርብ ታሪክ ዉስጥ ብዙ አደጋን ያስከታለ ነዉ። ከ8,000 በላይ ሰዎችን አጥቅቷል 10% የሚሆኑት ደገሞ በከፋ ደረጃ ላይ የሚገኙ ናቸው ።
እቲ ኣብ ታሪክ ዝኸፍእ ናይ SARS ለበዳ ኣብ 2003 ተኸሲቱ። በዚ ምኽንያት ድማ ልዕሊ 8,000 ሰባት ተጠቒዖም፤ ካብኦም ድማ 10% ሞየቶም።
ከአስር ዓመት በኋላ የመካካለኛ ምስራቅ የመተንፈሻ አካላት ህመም (ሜርስ) ወረርሽኝ በአረብ ልሳነ ምድር በተደጋጋሚ ተከስቶ ወደ ሌላ ክፍላ ዓለም በፍጥነት ተዛምቶ ነበር።
ድሕሪ ዓሰርተ ዓመታት፣ ናይ ማእኸላይ ምብራቕ ስርዓተ ምትንፋስ ሲንድረም (MERS) ኣብ ዓረብ ፔኒንሱላ ቀጻላይ ዝኾነ ለበዳ ኣስዒቡ ናብ ዝተረፈ ዓለም ብሰፊሑ ብምዝማት።
በተከታታይ ሳርስ-ኮቭ-2 ተብሎ በድጋሚ ስያሜ የተሰጠው የ 2019 ኖቭል HCoV (2019-nCoV),፣ የኮሮናቫይረስ 2019 (COVID-19) ተከታታይ ወረርሽኝ በሽታ መንስኤ ነው፣ ይህም ወረርሽኝ እስከ መጋቢት 3∕ 2020 ድረስ ባለው ጊዜ ውስጥ ከ 91,000 በላይ ሰዎችን አጥቅቷል እናም ከ 3,120 በላይ ሰዎችን ለህልፈት ዳርጓል።
ኣብ 2019 ዝትርኣየ HCoV (2019-nCoV) SARS-CoV-2 ብምባል ዝተሰየመ ናይዚ ሕጂ ዘሎ ናይ ኮሮና 2019(COVID-19) ሕማም ክሳብ መጋቢት 3, 2020 ናይ ልዕሊ 3,120 ሰባት ሂወት ዝወሰደን ልዕሊ 91,000 ሰባት ዘጥቀዐ ዝኾነ ሕማም መልዓሊ እዩ።
የጥንቃቄ ደወል እየተደወለ ስለሆነ አለም ሊመጣ ላለዉ ለሳርስ-ኮቭ-2 ወረርሽኝ መዘጋጀት አለባት።
ደወል ተደዊሉ’ሎ ዓለም ድማ ን ናይ SARS-CoV-2 ለበዳ ሕማም ክትዳሎ ኣሎዋ።
ሰባቱም ኤችኮቭች ከሌሊት አእዋፋት፣ አይጥ ወይም ከቤት እንስሳት የተነሳ አመጣጥ አላቸዉ።
ኩሎም ሸውዓት ዓይነታት HCoVs ካብ ከም ሎዃኺቶ፣ ኣንጭዋን ካልኦት አንስሳት ዘቤት ዝመጹ እዮም።
ብዙ መረጃዎች ሁሉም የኤችኮቮች አመጣጥ ከሌሊት ወፍ መሆኑን ይደግፋሉ ይህም ቫይረሶች በደንብ የሚላመዱባትና የበሽታ መንስኤ የማይሆኑበት ቦታ ቢሆንም ትልቅ የዘረ-መል ልዩነቶችን የሚያሳይ ነዉ።
ብዙሓት ናይ መረጋገጺታት መስመራት ናይ ኩሎም ካብ ለዃኺቶ ዝመጹ HCoVs መበቆሎም ዘርእዩ እዮም፣ ቫይረሳት ብኣግባቡ ዝተላመዱን ፓቶጀኒክ እንተዘይኮይኖም ግን ሰፊሕ ጀነቲክ ፍልልይ ዘርእዩ እንተኾይኖም።
የ COVID-19 ወረርሽኝ ግዙፍ የህክምና፣ ሳይንሳዊ፣ ማህበራዊ እና ሞራላዊ ተግዳሮቶችን በቻይና ብሎም በአለም ላይ ጋርጧል።
ናይ ኮቪድ-19 ለበዳ ዓብዪ ናይ ሕክምና፣ ሳይንትፊክ፣ ማሕበራዊን ናይ ሞራልን ማሕለኻታት ኣብ ቻይና ኣብ ዓለምን ኣምጺኡ እዩ።
የ ኮቭች ምንጭ ማጥናት የተፈጥሮ ታሪክ፣ ከጀርባዉ የለዉን ግፊት እና የዝርያዎችን መሰራጫት የሚገድቡትን ነገሮች እንድናዉቅ ጭብጥ ሀሳብን ይሰጠናል።
ናይ HCoVs ዙኖቲክ መበቆላት ንምክትታል ናይ ተፈጥሮኣዊ ታሪክ፣ ዘንቀሳቕሶ ዘሎ ሓይሊን ናይ ዓሌታት ገደብ ምኽንያታት ምርዳእ የድሊ።
ይህም የ SARS-CoV-2 ዋና፣ መካከለኛ እና አራቢ ተሸካሚ እንስሳ(ዎች) ፍለጋን የወደፊት ስርጭትን መከላከል ውስጥ በአስፈላጊ ጥቆማዎች ሊመራ ወይም ሊያመቻች ይችላል።
እዚ ድማ ናይ መሕደሪ ኣለሻ ክመርሕን ከሳልጥን ይኽእል፣ መንጎታትን መባዝሕትን ናይ እንስሳት መሕደሪ(ታ) ዋህዮታት ን SARS-CoV-2፣ ቀጻላይ ምፍሳሱ ንምክልኻል ንዝግበሩ ጠቐምቲ ስጉምቲታት።
በዚህ ዳሰሳ ዞኖትክ አመጣጥ፣ በዚርየ መካከል የሚደረግ ስርጭት፣ የኤችኮቭች የበሽታ መንስኤነት አጠቃላይ እይታን እናቀርባለን።
ኣብዚ ክለሳ ናይ HCoVs ናይ እንስሳ ፍልፍል፣ ካብ እንስሳ ናብ እንስሳ ናይ ምምሕልላፍ ዓቕሚን ሕማም ናይ ምምጻእ ዓቕምን የጠቓልል።
በተለይ፤ ዝምድና የላቸዉን ኤችኮቭች ቫይረስ ጭብጥ ሃሳብ አንስተን የምንወያይበትት እና ጎላ አድርገን ማዉጣት ያለብን በተፈጥሯዊ ማስቀመጫ ቦታቸው ብዙ በተላለፉ ቁጥር እየተዳከሙ ይሄዳሉ።
ብፍላይ፣ ብዛዕባ ናይ HCoVs ቫይረሳት ኣብ ማእኸላይ መሕደሪኦም ሕማም ዘየስዕቡ ከምዝኾኑ ግን ና ካልእ ዓሌት ድሕሪ ምምሕልላፎም ግማም ምስዓብ ከምዝጅምሩ ብዝምልከት ዘለዉ ተመሳሳሊ ባህርያት ተመያይጥና።
የተላላፊነት መጨመር በአብዛኛው ከበሽታ አምጪነት ከመቀነስ ጋር የሚመጣበትን የኤችኮቭ ዝግመተ-ለውጥ ዝንባሌንም እንገመግማለን።
ናይ HCoV ኣመጻጽኣ ከይዲ ንግምግም ኢና ናይ ምምሕልላፍ ክእለት መብዛሕትኡ ግዘ ፓቶጀነሲትኡ ብምቕናስ ዝመጽእ እዩ።
የሳርስ-ኮቭ-2 ስርጭት መቀጠሉ ያስከተለው ውጤትም በዚህ አውድ ውስጥ ተብራርቷል።
ናይዚ ቀጻሊ SARS-CoV-2 ለበዳ ውጽኢት ኣብዚ ሓሳብ እዚ እውን ምይይጥ ተገይርዎ እዩ።
የእንስሳት ኮቮች ከ1930ዎቹ መገባደጃ ጀምሮ ይታወቃሉ።
ናይ እንስሳት CoVs ካብ 1930 መወዳታታት ጀሚሮም ፍሉጣት እዮም።
የኤችኮቭ-229ኢ ህዋስ ቢ814ን በጉንፋን ከተያዙ ታካሚዎች አፍንጫ ቀዳዳዎች መጀመሪያ ከመለየት በፊት፣ የተለያዩ ኮቮችን በተርኪይ፣ አይጥ፣ ላም፣ አሳማ፣ ድመት እና ውሻን ጨምሮ ከተለያዩ ተጠቂ እንስሳት ላይ መለየት ተችሏል።
ቅድሚ እቲ ናይ መጀመርታ HCoV-229E strain B814 ካብ ባይይ ሰዓል ዝሓመመ ሰብ ንፋጥ ምርካቡ ዝተፈላለዩ ቫይረሳት ካብ ብዙሓት እንስሳት ካም ታኪን፣ ኣንጭዋ፣ ላሕሚ፣ ድሙን ኸልብን ተረኺቡ ኔሩ።
በለፉት አስርተ አመታት ሰባት ኤችኮቮች ተገኝተዋል።
ኣብ ዝሓለፉ ዓሰርተታት ዓመታት፣ ሸውዓተ HCoVs ተፈሊጦም።
የኤችኮቭች ግኝት ታሪክ ጭብጥ ሀሳብ በቅደም ተከተል በ (ሰንጠረዥ 1) ግልጽ በሆነ መልኩ ተቀምጧል።
ሓጺር መጠቓለሊ ታሪኽ ኣመጻጽኣ HCoV ብቕደም ሰዓብ (ሰንጠረዥ 1) መምሃሪን መዓዲን ይኸውን።
የመጀመሪያ የ ኤችኮቭ-229E ጫና በላይኛዉ የመተንፈሻ አካባቢ ኢንፌከሽን በ 1966 ከታማሚዎች መተንፈሻ አካባቢ የተገነጠለ ነዉ። ከዛ በመቀጠል በሳንባ ሴል መስመሮች WI-38 ዉስጥ እንዲያድግ የተሰደ ነዉ።
እቲ ናይ መጀመርያ HCoV-229E ስትረይን ኣብ 1966 ዓመተ ምህረት ካብ ናይ ላዕለዋይ ኣካል መተንፈሲ ኣካላት ዝሓመሙ ሰባት ዝተወሰዱ እዮም፣ ድሕሪኡ ግን ተላሚዱ ኣብ ናይ ሳንባ መስመራት WI-38 ክዓቢ ክኢሉ።
በኤችኮቭ-229E የተጠቁ ታማሚዎችና የጉንፋን ምልግቶች የሆኑት ራስ ምታት፣ ማስነጠስ፣ የህመም ስሜት እና የጉሮሮ ህማምን ጨምሮ ትኩሳትና ሳል ከ 10~20% በሚደርሱ ኬዞች ላይ ታይቶባቸዋል።
ብ HCoV-229E ዝተለኸፉ ሕሙማት ልሙዳት ናይ ቁሪ ምልክታት ተራእዮምዎ፣ ከም ርእሲ ሕማም፣ ምህንጣስ፣ ናይ ሕማም ስምዒትን ናይ ጎሮሮ ቃንዛን፣ ምስ ረስኒን ሰዓልን ድማ ኣብ 10~20% ኬዛት።
ቆይቶም በ 1967፣ በአጥቢ አይጥ አካላዊ ስርዓት እና አእምሮዎች ውስጥ ባለው ተከታታይስሮች ውስጥ የኤችኮቭ-ኦሲ43 መስፋፋት ተነጥሏል።
ኣብ 1967፣ HCoV-OC43 ካብ ናይ ኦርጋን ካልቸረ ተረኸኺቡ ድሕሪኡ ድማ ኣብ ናይ ኣንጭዋ ሓጎል ተረኺቡ።
የኤችኮቭ-ኦሲ43 በሽታ ክሊኒካል ባህሪያት እንደ ኢንፉሉዌንዛ ኤ ቫይረሶች እና ርሂኖቫይረሶች አይነት ሌላ የመተንፈሻ አካላት በሽታ ከሚያመጣበምልክት ደረጃ መለየት በማይይቻለው ኤችኮቭ-229ኢ ሳቢያ ከሚመጡ ኢንፌክሽኖች ጋር ተመሳሳይ ናቸው።
ክሊኒካዊ ዝርአ ረኽሲ ናይ HCoV-OC43 ምስ HCoV-229E ተመሳሳሊ ዝኾነ ምልክታት ሕማም ኣለዎም። እዚኦም ድማ ካብ ካልኦት ናይ ስርዓተ ምትንፋስ ረኽስታት ዘስዕቡ ከም ኢንፍሉዌንዛ ኤን ራይኖቫይረስ ዝመሳስሉ ቫይረሳት ዝተፈለየ ናይ ሕማም ምልክት የብሎምን።
ሁለቱም ኤችኮቭ-229E እና ኤችኮቭ-OC43 በመላዉ አለም የሚሰራጩ፤ እንዲሁም በክረምት ወራት ቅዝቃዜ ባለበት ጊዜ በሰፊዉ ይሰራጫሉ።
HCoV-229E ን HCoV-OC43 ን ብዓለም ለኸ ተሰራጭዮም፣ ኣብዚ ናይ ሓገይ ወቕቲ ኣብ ደጉዓዊ ነባሪ ኣር ኣብ ዘሎሉ ብሰፊሑ ክስፋሕፍሑ ይረኣዩ።
በአጠቃላይ የእነዚህ ሁለቱ ቫይረሶች መምለልከክተቶቸች እስከሚታይ ያለው ጊዜ ከአንድ ሳምንት በታች ሲሆን ለሁለት ሳምንት የሚቆይ ህመም ይከተላል።
ብሓፈሻ፣ ናይዞም ክልተ ቫይረሳት መራብሒ ግዘ ትሕቲ ሓደ ሰሙን እዩ፣ ብዳርጋ ናይ 2-ሰሙን ሕማም ተኸቲሉ።
በጎ ፈቃደኛ ሰው ላይ በተደረገ ጥናት መሰረት፣ በ HCoV-229E የተጠቁ ጤናማ ግለሰቦች መለስተኛ ጉንፋን ተፈጥሮባቸዋል።
ኣብ ፍቓደኛታት ውልቀሰባት ዝተገብረ ምርምር፡ ብ HCoV-229E ዝተጠቕዑ ሰባት ምእኸላይ ዝኾነ ናይ ሰዓል ምልክታት ከምዝነበሮም የረድእ።
በጣም ጥቂት በሽታን የመከላከል ብቃታቸው የተዳከመ ህሙማን በከባድ የታችኛው የመተንፈሻ አካል በሽታ ተይዘዋል።
ካብቶም ሕማም ናይ ምክልኻል ዓቕሞም ትሑት ዝኾኑ ሕሙማት እቶም ዉሑዳት ጥራሕ ከቢድ ናይ ትሕተዋይ ስርዓተ ምትንፋስ ኢንፌክሽን ኣጋጢሙዎም።
ሳርስ በሌላ ስሙ “መደበኛ ያልሆነ የሳምባ ምች” በመባልም የሚታወቅ ሲሆን በሰዎች ታሪክ ውስጥ ለመጀመሪያ ጊዜ በተመዘገበው ኤችቾቭ-ሳቢያ የሚመጣ ወረርሽኝ ነው እንዲሁም ኢቲኦሎጂካል መንስኤው ሳርስ-ኮቭ ሲሆን ሶስተኛው ኤችኮቭ ተገኝቷል።
SARS፣ “ዘይልሙድ ኒሞንያ” ተባሂሉ እውን ይፍለጥ፣ ናይ መጀመርያ ኣብ ደቂ ሰባት ታሪክ ዓለም ለኸዊ ለበዳ ከም ዝፈጠረ ብኣግባቡ ዝተመዝገበ HCoV-እዩ ጠንቁ ድማ SARS-CoV ከምዝኾነን፣ ሳልሳይ HCoV ድማ ከምዝተፈለጠ ይግለጽ።
የመጀመርያው የሳርስ ግኝት እንደ አውሮፓውያን አቆጣጠር በ 2002 መጨረሻዎቹ በቻይና ውስጥ በጉዋንግዶንግ ግዛት ውስጥ መሆኑ ይታወሳል።
ናይ መጀመርያ ናይ SARS ኬዝ ኣብ 2002 ኣብ ጋንግዶንግ ናይ ቻይና ኣውራጃ እዩ ተራእዩ።
የሳርስ ወረርሽኝ በበርካታ ሃገራት እና አህጉራት ተዛምቶ 8,096 ተጠቂዎችን ከ774 የሞት ጉዳት ጋር አስከትሏል።
ኣብ ብዙሓት ሃገራትን ኣህጉራትን ብSARS ዝተጠቕዑ 8,096 ሰባት እንትኾኑ በዚ ምኽንያት ድማ 774 ንሞት ተቓሊዖም እዮም።
በፍጥነት ከሚያሰራጩት ዉጪ እያንዳንዱ ኬዝ በግምት ለሁለኛ ደረጃ ኬዞች መጨመር ምክንያት እንደሚሆን ይገመታል፤ ይህም 4 እስከ 7 የመራቢያ ቀናት የቫይራል ጫና ጡዘት የሚታያዉ በሽታው ከያዛ በ10ኛ ቀን ላይ ነው።
እቶም ብልዑል መንገዲ ዘመሓላልፉ ገዲፍካ ሕድሕድ ኬዝ ንኣስታት ክልተ ሓደሽቲ ኬዛት ክዳርግ ይኽእል። እዚ ድማ ካብ 4 እስካብ 7 ማዓልቲ ዝኸዉን ናይ ኢንኩቤሽን እዋን የድልዮ እቲ ዝለዓለ ናይ ቫይረስ መጠን ድማ ኣብ 10ይ ማዓልቲ ይፍጠር።
በ ሳርስ-ኮቭ ያተያዙ ታማሚዎች መጀመሪያ ላይ የሚያሳዩት ምልክቶች ሚላጅያ፣ ራስ ምታት፣ ትኩሳት፣ የመጫጫን ስሜትና ብርድ ብርድ ማለት ስሜት ሲሆን፣ ትንፋሽ ማጠር፣ ሳልና የመተንፈሻ አካል መጨነቅ ደግሞ ዘግይተውየሚታዩ ምልክቶች ናቸው።
ብSARS-CoV ዝተጠቕዑ ሰባት ናይ ጨዋዳ ቓንዛ፣ ሕማም ርእሲ፣ ረስኒ፣ ድኻምን ቑሪን፣ ሕጽረት ኣየር፣ ሰዓልን ናይ መተንፈሲ ኣካል ሕማምን ምልክታት የርእዩ።
ሊምፎፔኒያ (በደም ውስጥ በጣም አናሳ የሆነ ሊምፎሳይት መጠን)፣ የተበላሸ የጉበት ተግባር ምርመራዎች፣ እና ከፍ ያለ ክሬይቲን ኪናስ (ከተጎዳ ጡንቻ ወደ ውጭ የሚፈስ ኤንዛይም) ሳርስ የሚያስከትላቸው የተለመዱ የላቦራቶሪ ጤናማ ያልሆኑ ጠባዮች ናቸው።
ሊምፎፒንያ፣ ዝተዛበዐ ናይ ጉበት ስራሐሕ ምርመራታት፣ ልዑል ናይ ክሬቲን ካይኔዝ ልሙዳት ናይ ቤተ ፈተነ ዘይስሩዕነት SARS እዮም።
አልቬይላር ጉዳት መሰራጨት፣ የኤፕቴሊያል ሴል መብዛትን እንዲሁም የማክሮፌጅ መጨመርም በሳርስ ላይ ታይቷል።
ዲፊዩዝ ኣሊቪዮላር ጉድኣት፣ ናይ ኢፒቴልያል ዋህዮ ምብርባርን ናይ ማክሮፌጃት ምብዛሕን ኣብ ናይ SARS ሕሙማት ዝተረኣዩ እዮም።
በአማካይ ከ20-30% የሚሆኑ ህሙማን ልዩ ህክምና እና የመተንፈሻ መሳሪያ ያስፈልጋቸዋል።
ዳርጋ 20-30% ዝኾኑ ሕሙማት ልዑል ክንክንን ሜካኒካል ቬንትሌሽንን ይሓቱ።
የታችኛዉ መተንፈሻ አካባቢ በተጨማሪ የተለያዩ አካላት ጋስትሮቴስቲናል አካባቢን ጨምሮ ጉበትና ኩላሊት በዚህ አስቸጋሪ ሁኔታ ሊጠቁ ይችላሉ፣ ይህም በአብዛኛው አደገኛ የሆና ከሳይቶን ስቶርም ጋር በተለይ የበሽታ መከላከል አቅማቸው ደካማ በሆኑ ታማሚዎች ላይ ይባባሳል።
ካብ ታሕተዋይ ስርዓተ ምትንፋስ ብተወሳኺ ከም ማዓንጣ፣ ፀላም ከብድን ኩላሊትን ዝመሳሰሉ ክፍለኣካላት እዉን ከቢድ ሕማም እንተጋጥም ክጥቅዑ ይኽእሉ እዮም። ኣብ ከምዚ ዓይነት ኩነታት በዝሒ ሳይቶካይን ስለዝህሉ ሕማም ናይ ምክልኻል ዓቕሞም ትሑት ዝኾኑ ሕሙማት ዝኸፍአ ፀግም ከምፅእ ይኽእል።
መጀመሪያ ቫይረሱ የተለየዉ የሳንባ ቀዶ ጥገና ሊያደርግ ከጓንዡ ወደ ሆንግ ኮንግ በሄደዉ የታማሚዉ ዘመድ ላይ ነው።
እዚ ቫይረስ መጀመርያ ካብ ግዋንግዙ ናብ ሆንግኮንግ ናይ ዝተጎዓዘ ሕሙም ክፉት ሳንባ ባየፕሲ ዝተወሰደ እዩ።
ከዚያን ጊዜ ጀምሮ፣ በኤችኮቭ ምርምር ላይ እጅግ ከፍተኛ ጉልበት ፈሷል።
ድሕሪኡ፣ ብዙሓት ጻዕሪታት ንናይ HCoV መጽናዕቲ ክውዑል ተገይሩ እዩ።
በ2004 መገባደጃ ላይ ኔዘርላንድስ ውስጥ ከአንድ የ7 ወር ህፃን ኤችኮቭ-ኤንኤል63 ተነጥሎ ተወስዶ ነበር።
HCoV-NL63 ኣብ 2004 መወዳእታት ኣብ ኔዘርላንድስ ካብ 7-ወርሒ ዝዕድሚኣ ህጻን ተወሲዱ።
በመጀመሪያ ደረጃ በህጻናት ላይ፣ በአዋቂዎችና በሽታዉን መቋቋም የሚችሉ ህሙማን ላይ በመተንፈሻ አካላቸው በሰፊው እንደሚሰራጭ ተደርሶበታል።
መጀመርያ ኣብ ህጻናት፣ ሽማግለታትን ኣብ ብናይ መተንፈሲ ኣካል ሕማም ዝተጠቕዑ ሕማም ናይ ምክልኻል ዓቕሞም ዝተዳኸመ ሰባትን እዩ ብብዙሕ ኔሩ።
በ ኤችኮቭች-ኤንኤል63 ለሚመጡ በሽታዎች ከአፍንጫ የሚወጣ ፈሳሽ፣ አይን ማሳከክ፣ ትኩሳትና ብሮንካይተስ የተለመደ ነዉ።
ናይ ኮሪዛ፣ ኮንጃክቲቫይቲስ፣ ረስኒን ብሮንኮላይትስን ምልክታት ኣብ ብ HCoV-NL63 ዝምዕብሉ ሕማማት ልሙዳት እዮም።
ሌላዉ ብቸኛ ጥናት በኔዘርላንድስ ሀገር በሳምባ ምች ከሚሰቃይ የ 8 ወር ህጻን መተንፈሻ አፍንጫዉ የተወሰደ ናሙና ተመሳሳይ ቫይረስነን አብራርቷል።
ካልኦት ዓርሶም ዝኸኣሉ መጽናዕቲታት ኣብ ኔዘርላንድስ ካብ 8-ወርሒ ዝዕድሚኡ ብኒሞንያ ዝተጠቐዐ ህጻን ካብ ናይ ኣንቻ ስዋብ ናሙና ዝተወሰደ ተመሳሳሊ ቫይረስ ክረኽቡ ምኽኣሎም ገሊጾም።
ተለይቶ የታወቀው ኔዘርላንድስ ውስጥ ቢሆንም፣ የተሰራጨው ግን በመላው አለም ነው።
ዋላኳ ኣብ ኔዘርላንድስ ዝተፍልጠ እንተኾነ ብዓለም ለኸ ደረጃ ተላቢዱ እዩ።
ከተለመዱ የመተንፈሻ በሽታዎች ውስጥ ኤችኮቭች-NL63፣ 4.7% አካባቢ እንደሚሸፍን ይገመታል፤ ከፍተኛ ክስተቱ የሚታየዉ በክረምት፣ በልግና መስከረም ወር መጀመሪያ ላይ ነዉ።
HCoV-NL63 ክሳብ 4.7% ዝኾኑ ልሙዳት ናይ ስርዓተ ምትንፋስ ሕማማት ዘስዐበ እዩ፣ ዋና ኣጋጣሚታቱ ድማ ኣብ ክረምቲ መጀመርያ፣ ኣብ ጽድያን ሓጋይን እዮም ዝፍጠሩ።
ኤችኮቭ-ኤንኤል63፥ ክሩፕ በሚባልም መጠሪያ ከሚታወቀው የጉሮሮ መታፈን ጋር ይያያዛል።
HCoV-NL63 ምስ ምዕጋት ነድሪ ላንቃ ይተሓሓዝ።
በዚያው አመት፥ ኤችኮቭ-ኤችኬዩ1 ሆንግ ኮንግ ውስጥ በሳንባ ምች እና በብሮንኪዮሊትስ ምክንያት ሆስፒታል ከገባ የ71 አመት ታካሚ ነበር ተነጥሎ የተወሰደው።
ኣብ እቲ ዓመት HCoV-HKU1 ኣብ ወዲ 71 ዓመት ዝኮነ ብምኽንያት ኒሞንያንያን ብሮንካይተስን ናብ ሕክምና ዝኣተወ ሰብኣይ ኣብ ሆንግ ኮንግ ተረኺቡ።
በህብረተሰብ-ወረስ የሳንባ በሽታና የጉሮሮ በሽታ በተጨማሪ ኤችኮቭች-ኤችኬዩ1 ከከፍተኛ የአስም በሽታ ማባባስ ጋር ግንኙነት እንዳለው ተዘግቦ ነበር።
HCoV-HKU1 ካብ ናይ ማሕበረሰብ ኒሞንያን ብሮንካይተስን ብተወሳኺ ምስ ኣክዩት ኣዝማ ጥምረት ኣለዎ።
ከኤችኮቭ-ኤንኤል63፣ ኤችኮቭ-229ኢ እና ኤችኮቭ-ኦሲ43 ጋር በሚመሳሰል መልኩ፥ ኤችኮቭ-ኤችኬዩ1 መለስተኛ የመተንፈሻ አካላት በሽታዎችን እያስከተለ በአለም ዙሪያ ተገኝቷል።
ምስ HCoV-NL63, HCoV-229E ከምኡውን HCoV-OC43, ብተመሳሳሊ HCoV-HKU1 እውን ኣብ ዓለም ሙሉእ ተራእዩ፣ ቀለልቲ ናይ ስርት ምትንፋስ ሕማም ብምስዓብ።
እነዚህ ሁሉ በህብረተሰብ ዉስጥ እንደተሰራጩ ኤችኮቭች ከሰዎች ላይ በደንብ እንዲሰራ ተደርጎ ነበር፣ እና በአጠቃላይ ከፍተኛ ፓቶጅን ያላቸው በሽታዎች እንዲፈጠሩ ለማድረግ እድሉ አጭር ነዉ፤ ምንም እንኳ ባልታወቁ ምክንያቶች ልክ እንደ ተላላፊ የሆኑ የኤችኮቭ-ኤንኤል63 ንዑስ አይነቶች አደጋዎች ቢከተቱም፣ በቅርብ ግዜ በቻይና ዉስጥ በታችኛዉ የመተንፈሻ አከባቢ እንፌክሽን እንዳስከተለ የተዘገበ ነው።
እዞም ኣርባዕተ ካብ ከባቢ ዝውሰዱ HCoVs ምስሰባት ብጽቡቕ ተላሚዶም እዮም ከቢድ ሕማ ንምስዓብ ሚችዌት ናይ ምግባር ክእለቶም ድማ ትሑት እዩ፣ ብዘይተፈለጡ ምኽንያታት ሓደጋታታት ኣጋጢሞም ዋላ እንተኾኑ ብዙሓት ዓይነታት HCoV-NL63፣ ኣብ ቀረባ ግዘ ኣብ ቻይና ከቢድ ናይ ታሕተዋይ መተንፈሲ ኣካላት ሕማ ኣስዒቡ እዩ።
በአጠቃላይ፥ እነዚህ HCoVች በከፍተኛ ሁኔታ ለመተላለፍ እና በሰዎች መካከል በተከታታይ ራሳቸውን ለማስቀጠል አቅሞችን ሲይዙ፣ አነስተኛ ገዳይ ወይም በሽታ አምጪ ወደመሆን ይመጣል።
ብጠቕላላ HCoVs ናይ ምትሕልላፍን ኣብ ሰብነትና ኣቲዩ ናይ ምንባርን ዓቕሙ ክብ እንተብል ጉድኣት ናይምብፃሕ ክእለቱ ይቕንስ።
ሜርስ-ኮቭ ለመጀመሪያ ጊዜ የተገኛዉ ከ 60 አመት የሳንባ ህመምተኛና በሽታዉ ወደ ኒሞንያ የተቀየረና ጣፊያዉ ስራ ያቆመ ሰዉ ዉስጥ እንደ ፈረንጆቹ በ 2012 በሳዉዲ ዐረቢያ ነዉ።
MERS-CoV ንመጀመርያ ጊዜ ኣብ2012 ኣብ ሳዑዲ ዓረብያ ከቢድ ናይ ሳምባ ምቺን ናይ ኩላሊት ሕማም ኣብ ዝሓዞ ናይ 60 ዓመት ሕሙም ተረኺቡ።
ምንም እንኳ አብዛኛዎቹ በላቦራቶሪ-የተረጋገጡ ኬዞች ከመካከለኛው ምስራቅ የመጡ ቢሆንም፣ በተለያዩ የአውሮፓ ሃገራት እና ቱኒዝያ ውስጥ በቅርብ ንክኪዎች ሁለተኛ የተሰራጩ ኬዞች ተመዝግበዋል።
መብዛሕትኦም ብቤተ ፈተነ ዝተረጋገጹ ኬዛት ካብ ማእኸላይ ምብራቕ ዝመጹ እዮም፣ ካብ ዝኣተዉ ኬዛት ዝነበሩ ቀረባ ንኽክኣት ካልኣይ ደረጃ ስርጭት ኣብ ዝተፈላለዩ ናይ ኣውሮፓ ሃገራትን ቱኒዝያ ሪፖርት ተገይሮም።
ሌላኛው ሁለተኛ ስርጭት የተከሰተው በፈረንጆቹ አቆጣጠር በ 2015 በደቡብ ኮሪያ ውስጥ ሲሆን የተያዙት ሰዎች ቁጥር 186 ነዉ።
ኣብ 2015 ኣብ ደቡብ ኮርያ ብ186 ዝተረጋገጸ ኩነት ካልኣይ ደረጃ ለበዳ ተመዝጊቡ።
የምርመራ ዉጤት እንደሚያሳየዉ፣ ሜርስ እየተባባሳ ወደ ሚሄድ የሳንባ ምች በመቀየር ሳርስ ጋር ይመሳሰላል።
ናይ MERS ክሊካላዊ ምልክታት ናይ SARS እዮም፣ ብእንዳገደደ ዝኸይድ ከቢድ ኒሞንያ የስዕቡ።
ከሳርስ በተቃራኒ፥ በሜርስ የተያዙ በርካታ ታማሚዎች የተባባሰ የኩላሊት ስራ ማቆም በተጨማሪነት ተፈጥሮባቸዋል፤ ይህም እስካሁን በኤችኮቭ ሳቢያ ከተከሰቱ በሽታዎች መካከል ሜርስን በጣም የተለየ ያደርገዋል።
ካብ SARS ፍልይ ብዝበለ መንገዲ ኣብዝሓ ብMERS ዝተጠቕዑ ሕሙማት ሃንደበታዊ ናይ ኩላሊት ሕማም የጋጥሞም። እዚ ፀባዩ ድማ ካብ ካልኦት ብHCoV- ዝመፁ ሕማማት ፍሉይ ይገብሮ።
የጨጓራ እና የአንጀት፣ እንደ ተቅማጥና ማስመለስ ባሉት በሽታዎች የሚሰቃዩት ህሙማን ከ 30% ይበልጣሉ።
ልዕሊ 30% ዝኾኑ ሕሙማት ጋስትሮኢንተስታይናል ምልክታት ኣለዎም፣ ከም ተቕማጥን ንዓቐብ ምባልን።
ጥር 14፣ 2020 ጀምሮ፣ ከ2500 በላይ በላብራቶሪ የተረጋገጡ ኬዞች ተመዝግበዋል፤ 34.4% ከፍተኛ ሞት ማለት ነዉ ይህም ሜርስ-ኮቭ ለሰዉ ልጆች አስከፊ ከሆኑ ቫይረሶች አንዱ እንዲሆን ያደርጋል።
ካብ ፌብሩዋሪ 14, 2020 ጀሚሩ፣ ልዕሊ 2500 ናየ ቤተ ፈተነ ዝተረጋገጹ ኬዛት ልዑል ናይ ሞት ሬት 34.4% ኣረእዮም፣ ን MERS-CoV ኣብ ሰባት ካብ ዝተፈለጡ ኣዝዮም ክፉት ቫይረሳት ክኸውን ጌርዎ።
በታህሳስ 2019 አጋማሽ እስከ ማብቂያ ድረስ ከበፊት ጀምሮ ከሳርስ-ኮቭ-2 ኢንፌክሽን ጋር የሚገናኙ ብዙ የሳምባ ምች ታማሚዎች በወሃን፣ ሁቤይ ክፍለ ሃገር፣ ቻይና ዉስጥ ተገኝተው ነበር።
ኣብ ዲሰምበር 2019 ማእኸል፣ ምስ SARS-CoV-2 ረኽሲብዝተተሓሓዘ ኒሞን ዝሓመሙ ሕሙማት ኣብ ውሃን፣ ሁቤይ ኣውራጃ ቻይና ተራእዮም።
የአለም የጤና ድርጅት እንደገለጸው፤ በ ሳርስ-ኮቭ-2 ስርጭት ምክንያት የታችኛው የመተንፈሻ ጉሮሮ አከባቢ የሚሰመን ህመም አስቸኳይ የአለም የህብረተሰብ ጠና ትኩረት የሳበ በመሆን በሽታው COVID-19 በመባል ተሰይሟል።
ነዚ ብSARS-CoV-2 ዝመፅእ ቀፃሊ ዝኾነ ናይ ታሕተዋይ ስርዓተ ምትንፋስ ኢንፌክሽን ዉድብ ጥዕና ዓለም፣ ናይ ዓለም ለኸ ህዝቢ ጥዕና ናብ ሓደጋ ዝዳርግ ብምባል ሽሙ ድማ COVID-19 ብምባል ኣዊጁ።
ከ መጋቢት 3, 2020 ጀምሮ፣ በአለም አቀፍ ዙሪያ 90,053 ኬዞች፣ ከ 3.4% መጠን ሞት ጋር ተረጋግጧል።
ክሳብ መጋቢት 3 2020 ብዓለም ደረጃ 90,053 ዝኾኑ ናይዚ ሕማም ኩነታትን 3.4% ሞትን ተመዝጊቡ።
በሁቤይ ቻይና ውስጥ የታማሚዎች የሞት መጠን 4.2% ሲሆን ከዚያ ውጪ ደግሞ 1.2% ነው።
ብፍላይ ኣብ ሃይቢ ናይ 4.2% ናይ ሞት መጠን እንትህሉ ኣብ ካልኦት ክፍልታት ቻይና ድማ ናይ 1.2% ናይ ሞት መጠን ኣሎ።
ሳርስ-ኮቭ-2 እንደ ሳርስ-ኮቭ ና ሜርስ-ኮቭ ያሉና በትኩሳት፣ ሳልና ትንፋሽ ማጠር መልክ የሚገለጡ አደገኛ የመተንፈሻ እንፌክሽንን ያስከትላል።
SARS-CoV-2 ከቢድ ናይ ስርዓተ ምትንፋስ ረኽ የስዕብ ከም SARS-CoV ን MERS-CoV ን፣ ረስኒ፣ ምስዓልን ትንፋስ ምሕጻርን ድማ ምልክታቱ እዮም።
በአንዳንድ ታማሚዎች ላይ ተቅማጥም ታይቶባቻዋል።
ተቕማጥ ኣብ ገለ ሕሙማት ተራእዩ እዩ።
የሳንባ ምች በጣም ከባድ ከሆኑ የበሽታ ምልክቶች መካከል አንዱ ሲሆን ወደተባባሰ የመተንፈሻ አካላት መስተጓጎል ሲንድሮም በፍጥነት ሊያመራ ይችላል።
ኒሞንያ ካብቶም ከበድቲ ምልክታቱ ሓደ እዩ ብቕልጡፍ ድማ ናብ ከቢድ ናይ ስርዓተ ምትነፋስ ዲስተረስ ሲንድረም ክዓቢ ይኽእል።
ምንም እንኳ ሳርስ-ኮቭ እና ሳርስ-ኮቭ-2 በ82% ከፍተኛ የኒውክሎታይድ ቅደም ተከተል ምስስሎሻቸው የተነሳ በጣም ተቀራራቢ ቢሆኑም፥ በዘረመላዊ ስርዎ ዝምድና ዛፉ ላይ በተለያዩ ቅርንጫፎች ስር የሚመደቡ ናቸው።
ዋላ SARS-CoV ን SARS-CoV-2 ን ብናይ ልዑል ኒኩሎታይድ ሲኬንስ ሆሞሎጂ 82% ተመሳሰልቲ እዮም፣ ኣብ ዝተፈላለዩ ፓይሎጀኒክ ጨንፈራት እዮም ግን ዝቕመጡ።
ሳርስ-ኮቭ-2 ከ ሳርስ-ኮቭ እና ሜርስ-ኮቭ ጋር ሲነፃፀር አነስተኛ በሽታ አምጪ ቢሆንም በጣም ተላላፊ ነው።
SARS-CoV-2 ምስ SARS-CoVን MERS-CoVን እንትነጻጸር ዝነኣሰ ናይ ሕማም ምምጻእን ዝለዓለ ናይ ምምሕልላፍ ዕድል ኣለዎ።
ምልክት አልባ የሳርስ-ኮቭ-2 ተጠቂዎች መኖራቸው የተዘገበ ሲሆን ለበሽታው በአለም ዙሪያ በፍጥነት መዛመት አስተዋፅኦ ሳያደርጉ አይቀርም።
ብ SARS-CoV-2 ዝተለኸፉ መልክት ዘየርእዩ ሰባት ሪፖርት ተገይሮም እዮም ኣብ መላእ ዓለም ንዘሎ ፈጣን ስርጭት ድማ ኣስተዋጽኦ ይገብሩ ኣለዉ እዮም።
ሳርስ-ኮቭ-2ን ከሌሎቹ ስድስት ኤችኮቮች ጋር ማወዳደር እና ማነፃፀር ተፈላጊነታቸው ከፍተኛ የሆነ ተመሳሳይነቶች እና ልዩነቶችን ይገልጣል።
SARS-CoV-2 ምስ ካልኦት ሽድሽተ ናይ HCoVs ቫይረሳት ምንጽጻር ዓብዪ ተመሳሳልነትን ፍልልይን የርኢ።
መጀመሪያ የኤችኮቮች በሽታ የሚያድግበትና የሚቆይበት ጊዜ በጣም ተመሳሳይ ነዉ።
መጀመርያ፣ እቲ ናይ መራብሒ ግዘን ናይ HCoV ሕማም ከይዲን ኣዝዮም ተመሳሰልቲ እዮም።
በዚህ ረገድ ሳርስ-ኮቭ-2 የሌሎች ስድስቱን የኤችኮቮች ባህሪያትን ይከተላል።
ነዚ ብዝምልከት፣ SARS-CoV-2 ናይ ካልኦት ሽድሽተ HCoVs መገዲ እዩ ዝኸተል።
የ COVID-19 በሽታ አስፈሪነቱ ወይም ክብደቱ በሳርስ-ኮቭ እና በሰዎች በሚገኙ አራቱ ኤችኮቭች (ማለትም፡- ኤችኮቭች-229E፣ ኤችኮቭች-OC43፣ ኤችኮቭች-HKU1 እና ኤችኮቭች-NL63) መካከል ይገኛል።.
ካልኣይ፣ ናይ ኮቪድ-19 ምልክታት ከቢድነት ኣብ መንጎ SARS-CoV ን እቶም ኣርባዕተ ካብ ከባቢ-ዝሰሓቡ HCoVs (ንኣብነት፣ HCoV-229E, HCoV-OC43, HCoV-HKU1 ን HCoV-NL63 ን)ዝተመርኮሰ እዩ።
በሌላ በኩል፣ የሳርስ-ኮቭ-2 ኢንፌክሽን በማህበረሰብ-ወረስ ኤችኮቮችች ኢንፌክሽን ወቅት ያልተወሰነ፣ መለስተኛ፣ ወይም ምንም ምልክቶች የሌሉት ጨምሮ በጣም በብዛት የታዩ ባህርያትን ይይዛል።
ብካልእ ገጽ፣ ናይ SARS-CoV-2 ረኽሲታት መብዛሕትኡ ግዘ ኣብ ናይ ካብ ከባቢ ዝውሰዱ HCoVs ዘለዉ ባህርያታት የርኢ፣ ዘይንጹር፣ ቀሊል ምልክት ወይ ምንም ምልክት ዘይምርኣይ እውን ሓዊሱ።
በሌላ በኩል፣ በተወሰነ መልኩ ጥምርታው ቢለያይም፣ የ COVID-19 ጽኑ ህመም ከሳርስ-ኮቭ በሽታ ጋር ይመሳሰላል።
ብካልእ ገጹ፣ ንእሽተይ ናይ ከቢድ ኮቪድ-19 ኬዝ ከም ናይ SARS-CoV ረኽሲ ኬዝ ክረአ ይኽእል እዩ፣ እቲ ሬሾ ዋላ ትሑት እንተኾነ።
ሶስተኛ፣ የ ሳርስ-ኮቭ-2 መተላለፍ በማህበረስበ-የተያዙ ኤችኮቮች እና ሳርስ-ኮቭ አስገራሚ ፀባይ አቀማመጦችን ያሳያል።
ሳልሳይ፣ ናይ SARS-CoV-2 ምምሕልላፍ ዘገርሙ ናይ ካብ ከባቢ ዝውሰድ HCoVs ን SARS-CoV ን ባህርያታት።
በአንድ በኩል፣ የ ሳርስ-ኮቭ-2 ስርጭት ቢያንስ ልክ በህብረተሰብ ዉስጥ እንደተሰራጨ አኤቸችከኮቨቭ ያህል ከፍተኛ ነው።
ብካልእ ገጹ፣ ናይ SARS-CoV-2 ተመሓላላፍነት ክንዲ ካብ ከባቢ ዝውሰዱ HCoVs ልዑል እዩ።