atepeq/tico19 huggingface dataset:
6 የተረጋገጠ COVID-19 እናቶች በአራስ ሕፃናት ጉሮሮ ውስጥ ወይም ሽሬም ውስጥ የ SARS-COV-19 ን የሚያሳይ ምንም ጥናት አላሳዩም ነገር ግን ፀረ እንግዳ አካላት በሁለቱ ሕፃናት ውስጥ IgM ን ጨምሮ በወሊድ የደም ሴራ ናሙናዎች ውስጥ ተገኝተዋል።
ን 6 ዝተረጋገፀ ናይ COVID-19 ዘለውን ኣደታት ዘጠቓለለ ንእሽተይ መጽናዕቲ ክምዘርኣዮ ኣብቶም ዝተወለዱ ናፅላታት ጉሮሮ ይኹን ኣብ ዘውጹዎም ፍሳሳት ዝኾነ ዓይነት ናይ SARS-COV-19 ምልክት ኣይትርኣየን ይኹን ደኣምበር ኣብ ደሞም ን IgM ሓዊሱ ኣብ ክልተ ናጽላታት ኣብ እዋን ኒዮናታል( neonatal) ብርኪ ህላወ ፀረ ባዕዳዊ ባእታ(antibodies) ተረጋጊፁ እቱ።
ይህ ብዙውን ጊዜ ከእናት ወደ ፅንስ አይተላለፍም ስለዚህ ቫይረሱ ወደ እትብት መተላለፉን ወይም አለመሆኑን ለማወቅ እንዲሁም ጥናቱ ላይ የእናት እትብት ተጎድተው ነበር ወይስ ደህና ነበሩ የሚል ተጨማሪ ምርምር ያስፈልጋል።
መብዛሕትኡ ግዜ ካብ ኣደ ናብ ዕሸል ኣይመሓላለፍን እዩ ።ስለ’ዚ ንምሕላፍ እቲ ቫይረስ ብ መዳሕንቲ ወይ ኣብ’ቲ መጽናዕቲ መዳሕንቲ ናይ’ተን ኣዴታት ተጎዲኡ ወይ ዘይንቡር እንተኾይኑ ንምፍላጥ ቀጻሊ መጽናዕቲ የድልይ እዩ።
COVID-19 ከ SARS-CoV እና MERS-CoV ጋር ተመሳሳይነት ስለሚያሳይ፣ በእርግዝና ወቅትም የሚኖራቸው ውጤት ተመሳሳይ ሊሆን ይችላል።
COVID-19 ምስ SARS-CoV ምስስል ካበርኣየ ኣብ ጽንሲውን ተመሳሳሊ ዩ ዚከውን።
ከሰባቱ ውስት አራቱ የመጀመሪያ ሶስት ወር ላይ ጨንግፎባቸው የነበረ ሲሆን፣ ከአምስት ሁለት ደግሞ በሁለተኛው ሶስት ወር ላይ የጽንስ እድገት ገደብ ነበረባቸው፣ ከአምስት አራት ደግሞ ቅድመ ጊዜ ወሊድ ነበራቸው።
ኣርባዕተ ካብ ሸውዓተ ኣብ ቀዳማይ እብረ ሰለስተ ወርሒ ጥንሲ ከይድወን፡ ክልተ ካብ ሓሙሽተ ኣብ ካልኣይ እብረ ሰለስተ ወርሒ ናይ ናጽላ ዕቤት ምዕጋት ኣጋጢምወን ከምኡ’ውን ኣርባዕተ ካብ ሓሙሽተ ቅድሚ ግዜ ሓሪሰን ።
አዲስ ከተወለዱ ህፃናት አንዳቸውም በ SARS-CoV አልተያዙም።
ሓደሽቲ ካብ ዝተወለዱ ህፃውንቲ SARS-CoV ዝሓዞ የለን።
በሳዑዲ አረቢያ ውስጥ ባለው የ MERS - CoV ኢንፌክሽን የአስር ኬዞች ሪፖርት ዘገባ ክሊኒካዊ አቀራረብ ከቀላል እስከ ከባድ ኢንፌክሽኑ ተለዋዋጭ መሆኑን ያሳያል ።
ኣብ ሱዑዲ ዓረብ ዓሰርተ ናይ MERS- CoV ረኽሲ ኣመልኪቱ ዝወፅአ ፀብፃብ ክመዘርእዮ እቲ ናይ ክሊኒካዊ ኣቀራርባ ካብ ትሑት ናብ ኣዝዩ ፅዑቕ ረኽሲ ክፍላለ ዝኽእል እዩ።
በአብዛኛዎቹ ክስተቶች ውስጥ ውጤቱ የሚመች ሊሆን ይችላል፣ ሆኖም የህጻናት ሞት መጠን 27% ነበር። በቅርብ ጊዜ የተከሰተ ክለሳ COVID-19 በእናቶች እና ህጻናት ያለው ገዳይነት መጠን ከ SARS እና MERS ዝቅተኛ እንደሆነ የሚያሳይ ቢሆንም ከ28 ሳምንት የእርግዝና ጊዜ በኋላ ግን ከጊዜው ቀድሞ የመወለድ እድል ሊፈጠር ይችላል።
መብዛሕቲኡ ጊዜ እቲ ዉፅኢት ፅቡቕ ዋላ እንተነበረ ናይ ህፃዉንቲ ናይ ሞት መጠን ግን 27% እዩ ኔሩ። COVID-19 ንኣዴታትን ህፃዉንትን ካብ SARSን MERSን ፍልይ ብዝበለ መልክዕ ሓደገኛ ከምዘይኮነ ይሕበር። ዋላ እኳ ተኾነ ግን ድሕሪ ናይ 28 ሰሙን ጥንሲ ኣብዘይጊዜ ምዉላድ ከምፅእ ይኽእል።
አለምአቀፍ የጤና ድርጅት እና የዩናይትድ ስቴት በሽታዎች ቁጥጥር እና መካላከል ማዕከል እርጉዝ የሆኑ ሴቶች ልክ እንደሌላቸው ማህበረሰብ የጥንቃቄ እርምጃዎችን እንዲወስዱ የመከረ ሲሆን እነዚህም ሳልን በእጅ መሸፈን፣ ከታመሙ ሰዎች ጋር ያላቸውን ግንኙነት መቀነስ፣ እጅን በሳሙና እና ሳኒታይዘር ማጽዳት ናቸው።
ወድብ ጥዕና ዓለም ን ናይ ኣሜሪካ ማእኸል ቀፅፅር ሕማማን ምክልኻልን ጥንሲ ዘለወን ደቂ ኣንስትዮ ናብ እቲ ረኽሲ ዘልወን ተጋላፅነት ንምቕናስ ክም 'ቲ ኣጠቓላሊ ማሕበረስብ ዝገብሮ ክጋብራ ኣለውን ክም ኣብ ጊዜ ምስዓል ምሽፋን፣ ምስ ሕሙማት ሰባት ካብ ምትንኻፍ ምዕቃብ ን ኣኢዳው ድማ ብ ማይን ብ ሳሙናን ውይድማ ብ ሳኒታይዘር ምፅራይን።
በሻንጋይ በተለያዩ የእርግዝና ወራት ውስጥ ነፍሰ ጡር ሴቶች መካከል የተደረገ አንድ ጥናት የጤና መረጃ እና አገልግሎቶች በኢንተርኔት ለማግኘት ከፍተኛ ፍላጎት እንዳላቸው አመልክቷል።
ኣብ ሻንጋይ ኣብ ዝተፈላለየ ናይ ጥንሲ ግዘአን ኣብ ዘለዋ ጥንሱት ዝተኻየደ መጸናዕቲ ከምዘርአዮ ንናይ ጥዕና ሓበሬታን ኣገልግሎትን ልዑል ዝኾነ ናይ ኦንላይን ኣቕርቦት ከምዘድልየን ሓቢሩ።
የመጀመሪያ ልጃቸውን የሚጠብቁ ሰዎች ቀደም ሲል ከወለደው የበለጠ የመስመር ላይ ምክክር እና መመሪያን ለመቀበል ፈቃደኞች ነበሩ። RCOG እና RCM በቤተሰብ ውስጥ ያለ ሌላ ሰው ምልክቶቹ ከታዩ በ COVID-19 ወይም 14 ቀናት ውስጥ ምልክቶችን ከጀመሩ ከ 7 ቀናት በኋላ እንዲተላለፉ ይመክራሉ።
ናይ መጀመሪይ ዚወልዱ ሰባት ብ ኢንተርኔት ምክሪ ኪከታትሉ ፍቃድኛታት ኔሮም። RCOGን RCM ናይ ብኣካል ቆጾሮታት ብ7 ምኣልቲ ፍልልይ ኪከውን ይመክሩ ናይ COVID-19 ምልክት ንተሃልዩ ዋላ ካሊ ሰብ ኣብ ገዛ ምልክት ንተሃልዩዎ 14 ምኣልቲ።
ትኩሳት በቀጣይ በሶስት asotptomatic ሕመምተኞች ውስጥ ፈንገስ አድጓል።
ኣብ ሰለስተ ምልክት ዘየርእዩ ሕሙማት ረስ ቀስ ኢሉ ማዕቢሉ።
አንድ በምርመራ ወቅት ነጌቲቭ የነበረች ሴት ከወሊድ በኋላ ምልክት ማሳየት የጀመረች ሲሆን ከመጀመሪያው ምርመራ ውጤት በኋላ ፖዘቲቭ ሆና ተገኝታለች።
ኣብ መጀመርያ ኣሉታዊ መርመራ ሓደ ተሃካሚ ልደታዊ ቃንዛ ድሕሪ መበቆላዊ ዝርዝር ዋጋ ምስ በጽሐ ምስ ሰለስተ መዓልታት ድሕሪ ኣወንታዊ መርመራ ፖዝቲቭ ከምዝኮነ ተረጋጊጹ።
ምርመራውን የሚያደርጉት ሐኪሞች በበሽታው ምልክታዊ በመሆናቸው ከፍተኛ ቁጥር ያላቸው ታካሚዎች ቁጥር፣ ኢንፌክሽኑን ለመቀነስ እና PPE ለመመደብ እንዲቻል፣ እርጉዝ የሆኑ ህመምተኞች ሁለንተናዊ ምርመራ መደረግ እንዳለበት አሳስበዋል።
ብሰንኪ ምህላው ምልክታት ዘይብሎም ብዙሕ ቁጽሪ ሕሙማት፡ ረኽሲ ንምንካይን PPE ንምምዳብን ሓፈሻዊ ምምማይ ናይ ጥኑሳት ሕሙማት ክግበር ከም ዘለዎ ነቲ መመመዪ ዘካይዱ ሓካይም ይመኽሩ።
በተጨማሪም የተጠረጠሩ ወይም የተረጋገጠ COVID-19ያላቸው ሰዎች የማያቋርጥ በኤሌክትሮኒክስ የፅንስ ክትትል ሊኖራቸው ይገባል የሚል ምክረ ሀሳብ ያቀርባሉ።
ብኮቪድ-19 ዝተጠርጠሩ ወይ ዝተረጋገጹ ሰባት ቀጻላይ ኤሌክትሮኒክ ናይ ህጻናት ክትትል ክግበረሎም ኣለዎ።
በተስተካከለ የመተላለፍ አደጋ ምክንያት COVID-19 በተጠረጠሩ ወይም በተረጋገጡ ጉዳዮች የመወለጃ ገንዳዎችን መጠቀም አይመከርም።
ብCOVID-19 ዝተጥቕዓ ወይድማ ዝተጠርጠራ ኣዴታት እቲ ቫይረስ ኣብ ሰገራ ክርከብ ስለዝኽእል ኣብ ናይ መሐምበሲ ባስካ ክወልዳ ኣይምከርን።
በእንግሊዝ አገር ኦፊሴላዊ የውሳኔ ሃሳቦች እንደሚናገሩት ከእናቲቱ እና ጤናማ ልጅ ጤናማ ቅድመ ጥንቃቄ መውሰድ ቀላል በሆነ ሁኔታ መካሄድ እንደሌለበት እና የወሊድ ጊዜ በማይጠበቅባቸው የወሊድ ጊዜ አብረው መቆየት አለባቸው። ከቻይና የተጻፉ ጽሑፎች በቫይረሱ የተያዙ እናቶችን ከሕፃናት ለ14 ቀናት ለመለያየት ይመክራሉ።
ኣብ UK፣ ዕላዊ መግለጺታት ቅድመ ጥንቃቓዊ ናይ ኣደን ሓድሽ ጥዕንኡ ዝተሓለወ ውልዶን ምፍላይ ብቐሊሉ ክርአ ዘይብሉ ነገር ከምዝኾነን ድሕሪ ምውላዱ ናይ ኒዮ ናታል ክንክን ዘየድልዮ እንተኾይኑ ምስ ኣዲኡ ክጸንሕ ክግበር ከምዘለዎ ይገልጹ።ናይ ቻይና ሊትሬቸር ዝተለኸፋ ኣደታት ካብ ህጻናተን ን 14 መዓልቲታት ክፍለያ ይመኽሩ።
አሜሪካ ውስጥ አዲስ የተወለዱ ህጻናት እና አራስ እናቶች ለጥቂት ጊዜዎች ይለያዩ ዘንድ እና የመተላለፍ ጥንቃቄዎች ጊዜያቸው እስከሚያልፍ ድረስ ሲሆን ይህ ሊሆን የማይችል ከሆነ ደግሞ አዲስ የተወለዱ ህጻናት 2 ሜትር ከእናታቸው ተለይተው እንዲቆዩ ነው።
ኣብ ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ ሓደሽቲ ውልዶታትትን ኣዴታትን ንምትሕልላፍ መሰረት ዝገበሩ ጥንቃቐታት ክሳብ ዝቋረጹ ብግዚያውነት ክፍለዩን እዚ ዘይከኣል ምስ ዝኸውን ሓድሽ ውልዶ ካብ ኣደ 2 ሜትር ርሒቑ ክጸንሕ ከምዘለዎ ዝምዕድ ምኽሪ ኣሎ።
የ b'COVID -19 ክትትል የበሽታውን እድገት ለማወቅ እንዲቻል የኮሮና ቫይረስ በሽታን ስርጭት መከታተልን ያካትታል።
b'COVID-19 ክታበት ናይ ሕማም ምምሕያሽ ደረጃ ንምምስራት ዖፍ ጮሮና ቫይረስ ሕማም ምክፍፋል ምቁጽጻር ይጠቓልል
የዓለም ጤና ድርጅት (WHO) በሁሉም የማሰራጫ ሁኔታዎች ውስጥ የኬዝ ፍለጋን፣ ምርመራን እና የመገናኛን ፍለጋ በመከታተል ንቁ ክትትል እንዲደረግ ይመክራል።
ዓለማዊ ውድብ ጥዕና ንንቑሕ ክትትል ምስ ኩነት ንምርካብ ኣድህቦ ፡ ምምርማር ከምኡ’ውን ምምሕልላፍ ዘጋጥመሎም ርክባት ምጽናዕ ይመክር።
የ COVID-19 ክትባትን የበሽታውን ስርጭት መከታተል፣ አዳዲስ ጉዳዮችን በፍጥነት ለመመርመር እና በዚህ መረጃ ላይ በመመርኮዝ የአደጋ ተጋላጭነት ምርመራን ለማካሄድ እና የበሽታውን ዝግጁነት ለመምራት ኤፒዲሞሎጂካል መረጃ ይሰጣል።
ናይ COVID-19 ክትትል ናይቲ ሕማም ክስተታት ምቁፅፃር፣ ሓደሽቲ ኬዛት ብቁልጡፍ ምፍላይ ከምኡድማ እዞም መረዳእታታት ብምጥቃም ናይ ኢፒዲሞሎጂ መረዳእታታት ንሓደጋ ግምገማን ንሕማም ድልዉነትን ከበርክት ይግባእ።
የበሽታዎች ክትትል አንድ ግለሰብ ለ COVID-19 ከተደረገለት ምርምር ጋር የሚገናኝ ነው።
ምልክታዊ ክትትል ኣብ ናይ ውልቀ ሰብ ምልክታት ናይ ኮቪድ-19 ተመርኲሶም ይትግበሩ።
እ.ኤ.አ. ከመጋቢት 2020 ጀምሮ የዓለም ጤና ድርጅት የሚከተሉትን የኬዞች ትርጓሜ ያቀርባል:
ካብ ማርች 2020 ጀሚሩ፣ WHO እዞም ዝስዕቡ ናይ ኬዝ ትርጉማት ይመክር:
ሊሆን የሚችል ጉዳይ፡ “ለ COVID-19 ቫይረስ ምርመራ ያልተጣለበት ተጠርጣሪ ክስ” ወይም “በማንኛውም ምክንያት ምርመራ ማካሄድ ያልቻለ ተጠርጣሪ ኬዝ”።
ክኾን ዝኽእል ኬዝ : "ንናይ ኮቪድ-19 ቫይረስ እንትምርመር ዝተጠርጠረ ኬዝ መጠቓለሊ ሓሳብ ኣይህብን" ወይ "ዝተጠርጠረ ኬዝ ግን ብዝኾነ ምኽንያት ምርመራ ክካየደሉ ዘይኽእል እንተኾይኑ"።
የተረጋገጡ ክስተቶች፡ “በቤተሙከራ የተረጋገጠ የ COVID-19 ኢንፌክሽን ያለበት ሰው ክሊኒካዊ ምልክቶች ባይታዩበትም።”
ዝተረጋገፀ ኬዝ፡ ‘’ሓደ ሰብ ክሊኒካዊ ምልክት ሃለዎ ኣይሃለዎ ብቤተ ፈተነ ዝተረጋገፀ ናይ COVID-19 ኢንፌክሽን’’
ከሚቻል ወይም ከተረጋገጠ ጉዳይ ጋር ቀጥተኛ አካላዊ ግንኙነት፤
ቀጥታዊ ናይ ኣካል ርክብ ምስ ዝተረጋገጸ ወይ ተኽእሎ ዘለዎ ኩነት፡
ተገቢ የግል መከላከያ መሳሪያዎችን ሳይጠቀሙ ታማሚ ሊሆን የሚችል ወይም ለተረጋገጠ የ COVID-19 በሽታ ላለው ህመምተኛ ቀጥተኛ እንክብካቤ ማድረግ;
ብዘይ ምንም ናይ ዉልቀ መከላኸሊ ክዳን COVID-19 ከምዘለዎም ዝተረጋገፀ ሕሙማት ወይከዓ ዝተጠርጠሩ ሰባት ቀጥታ ዝኾነ ክንክን፡
በአከባቢ ስጋት ግምገማዎች እንደተመለከተው ሌሎች ሁኔታዎች “ከታየበት በ 48 ሰዓታት ውስጥ የ COVID-19 ሊኖርበት የሚችል እና ያለበትን ሪፖርት እንዲያደርግ የዓለም የጤና ድርጅት ይመክራል።
ከባቢ ሓደጋ ካልኦት ኩነታት ግምገማታት WHO ዝኽእል መዝገበ ምቕራብ ይመክር ከምኡውን ናይ ተረጋገጹ ጉዳያት COVID-19 ብ 48 ሰዓታት ውሽጢ ኢንፈክሽን ምፍላጥ።
እስከሚቻለው ድረስ ሀገራት እያንዳንዱን ክስተት ሪፖርት ማድረግ ያስፈልጋቸዋል ፣ ነገር ግን የግብአቶች እጥረት ካለው፣ ሳምንታዊ የተጠራቀመ ሪፖርት ማድረግም ይቻላል።
ብዝተኽኣለ መጠን ሃገራት ሕድሕድ ጉዳይ(case-by-case ) ፅብፃብ ከቕርባ ኣለወን ይኹን ደኣ'ምበር ናይ ምንጭታት ሕፅረት ኣብዝህለወሉ ጥቕሉል ናይ ሰሙናዊ ፀብፃብ እኹል እዩ።
አንዳንድ ድርጅቶች ለሳይንስ-ነክ ክትትል ሲባል ተመራማሪዎች በ COVID-19 ምልክቶች ላይ ትኩረት ያላቸውን አካባቢዎች ካርታዎችን እንዲያሳዩ ለመርዳት ምልክቶቻቸውን ሪፖርት ማድረግ የሚችሉበት መተግበሪያዎችን ፈጥረዋል።
ሓደ ሓድ ድርጅታት ንናይ ሲንድረም ሓለዋታት crowdsourced ኣፓት ፈጢሮም ኣለዉ፣ ናይ ኮቪድ-19 ምልክታት በዝሒ ኣብ ዘለዉዎ ናይ መጽናዕቲ ካርታ ንምሕጋዝ ሰባት ምልክታቶም ሪፖርት ክገብሩ ይኽእሉ።
የቫይሮሎጂ ክትትል ሞለኪውላር ምርመራዎችን ለ COVID-19 በማድረግ የሚሰራ ነው።
ስነ-ቫይረሳዊ ጽኑዕ ክትትል ሞለክዩላዊ መርመራታት ኮቪድ-19 ብምጥቃም ይትግበር።
የአለም ጤና ድርጅት ቤተሙከራዎች እንዴት አድርገው ለ COVID-19 ምርመራ ማድረግ አንዳለባቸው የሚያሳውቁ ግብዓቶችን ያቀርባል።
ዓለማዊ ውድብ ጥዕና ን ኣብ ላብራቶሪ ዝግበር ናይ ኮቪድ-19 መርመራ ከመይ ከም ዝትግበር ዝገልጽ ደገፍ ኣሕቲሙ ኣሎ ።
በአውሮፓ ህብረት ውስጥ፣ በ COVID-19 የተያዙ ላብራቶሪ የተረጋገጡ ምርመራዎች ከታወቁበት በ 24 ሰዓታት ውስጥ ሪፖርት ተደርገዋል።
ኣብ ናይ ኣውሮፓ ሕብረት፣ ብቤተ ፈተነ ዝተረጋገጹ ናይ ኮቪድ -19 ኬዛት ምስ ተለለዩ ኣብ ውሽጢ 24 ሰዓታት ሪፖርት ክግበሩ ኣለዎም።
ቢያንስ 24 አገራት የዜጎቻቸውን ዲጂታል ክትትል ዘረጉ።
እንተንኢሱ 24 ሃገራት ናይ ዜጋታቶም ዲጂታል ሓለዋ ኣጣይሸን ኣለዋ።
የዲጂታል የስለላ ቴክኖሎጂዎች መተግበሪያዎችን ፣ የአካባቢ ውሂብን እና የኤሌክትሮኒክ መለያዎችን ያካትታሉ።
እቲ ዲጂታዊ ናይ ክትትል ቴክኖሎጂ ንኣፕሊኬሽናትን ቦታ ምምልካትን ከምኡ’ውን ኤለክሮኒካዊ መፈለጥታ ኣለዎም።
በአሜሪካ ውስጥ የበሽታ ቁጥጥር እና መከላከያ ማዕከል የአየር መንገድ ተሳፋሪ መረጃዎችን የሚጠቀሙ ግለሰቦችን የጉዞ መረጃ ይከታተላል ።
ማእከል ምክልኻልን ምቁጽጻርን ሕማም ኣሜሪካ ን ናይ መንገዲ ኣየር ሓበሬታ ገያሾ ብምጥቃም ናይ ወልቀሰባት ናይ ጉዕዞ ሓበሬታታት ይከታተል።
በሆንግ ኮንግ ባለሥልጣናት ሁሉም ተጓዥዎች አምባር እና መተግበሪያ እንዲኖራቸው ያስገድዳሉ።
ኣብ ሆንግ ኮንግ ሰበ-ስልጣን ገያሾ በናጅርን ኣፕሊኬሽንን ንክህልዎም ይጠልቡ ኣለዉ።
የ GPS መተግበሪያ በደቡብ ኮሪያ ውስጥ የገለልተኝነት መጣስ እንዳይከሰት ለመከላከል የግለሰቦችን አካባቢዎች ለመከታተል ጥቅም ላይ ውሏል፣ ሰዎች የተመደቡ ቦታዎችን ከለቀቁ ለተጠቃሚው እና ለባለሥልጣናት ማንቂያዎችን ይልካል።
GPS app ኣብ ደቡብ ኮርያ ኣብ ሰባት ናይ ኩዋረንቲን ሕጊ ምጥሓስ እንተጋጢሙ ካብ ከባቢኦም ንምርካብን ካብ ዝተፈቐደ ቦታ ሓሊፍካ ምንቅስቓስ እንተሃሊዩ ነቲ ተጠቃማይንባዓል ስልጣናትን መልእኽቲ ንምስዳድን ይጠቅም።
ሲንጋፖር ውስጥ ግለሰቦች በፎቶግራፍ ማስረጃ አስደግፈው የሚገኙበትን ቦታ ማሳወቅ ያስፈልጋቸዋል።
ኣብ ሲንጋፖር፣ ውልሰባት ኣበይ ከምዘለዉ ብፎቶግራፍ ዝተደገፈ መረጋገጺ ጌሮም እዮም ሪፖርት ዝገብሩ።
ታይላንድ ለሁሉም ተጓዦች የሚያስገድድ መተግበሪያ እና ሲም ካርዶችን እየተጠቀመች ነው።
ታይላንድ ካብ ካልኦት ሃገራት ንዝመፁ ዑደተኛታት መተግበርን SIM ካርድን ብምጥቃም ናይ ምዉሻብ ሕጊ ተፈፅም ኣላ።
የሰብአዊ መብት ድርጅቶች እነዚህን እርምጃዎች በመንቀፍ መንግስታት ጥብቅ ዲጂታል ቁጥጥርን ለማስተዋወቅ ወረርሽኙን እንደ ሽፋን አድርገው እንዳይጠቀሙም ይጠይቃሉ።
ትካላት ሰብኣዊ መሰላት፡ መንግስታት ነዚ ተላባዒ ሕማም ከም ሽፋን ተጠቂሞም ዜጥቅዕ ዲጂታዊ ክትትል ከየተኣታኣታትው ንገለ ካብ’ቶም ስጉምትታት ነቒፎም ኣለዉ ።
b'A COVID-19 ክትባት ኮሮናቫይረስ በሽታ 2019 (COVID-19) ላይ የመላ ምት ክትባት ነው።
b'A ናይ COVID-19 ክትባት ኣብ 2019 ንዘጋጠመ ኮሮና ቫይረስ (COVID-19) ዝከላኸል ናይ ስነሓሳብ ክትባት እዩ።
ምንም ዓይነት ክትባት ክሊኒካዊ ሙከራዎችን ያጠናቅቃል ባይባልም፣ እንዲህ ዓይነቱን ክትባት ለማዘጋጀት በሂደት ላይ ያሉ በርካታ ሙከራዎች አሉ።
ናይ ክሊኒካዊ ፈትነኡ ዝወደአ ዝኾነ ዓይነት ከትባት እኳ እንተዘይ ሃለወ፣ ነዚ ክምዚ ዝበለ ከትባት ንምምዕባል ብዙሓት ፈተነታት ኣብ መስርሕ ይርከቡ።
እ.ኤ.አ. በየካቲት 2020 መገባደጃ፣ የዓለም ጤና ድርጅት ከ SARS-CoV-2፣ ከቫይረሱ ጋር ተያይዞ ለሚመጣው ቫይረስ ክትባት ከ 18 ወር በፊት ይደርሳል ተብሎ አይጠብቅም ብሏል።
ኣብ ፌብሩዋሪ 2020 መወዳእታታት፣ ናይ ዓለም ጥዕና ድርጅት (WHO) ኣብውሽጢ 18 ኣዋርሕ ኣንጻር SARS-CoV-2፣ ነቲ ሕማም ዘስዕብ ቫይረስ ዝኸውን ክትባት ክምዕብል እዩ ኢሉ ከምዘይጽበ ሓቢሩ።
አምስት የክትባት እጩዎች በሚያዝያ ወር በደረጃ የደህንነት ጥናቶች ውስጥ ነበሩ።
ኣብ ሚያዝያ ሓሙሽተ ናይ ክታበት ሕጹያት ኣብ መድረኽ I ናይ ድሕነት መስናዕትታት ኔሮም።
COVID-19 በታህሳስ 2019 ተገኝቷል።
COVID-19 ኣብ መስከረም 2019 እዩ ህላወኡ ተፈሊጡ።
ክትባትን ለማዘጋጀት ወደ ከፍተኛ ኢንቨስትሜንት እና የምርምር እንቅስቃሴ የሚመራ በ 2020 በዓለም ዙሪያ አንድ ትልቅ ወረርሽኝ።
ዓብዪ ለበዳ ኣብ 2020 ኣብ መላዕ ዓለም ተሰራጭዩ፣ ክትባት ንምምዕባል ብዝሕ ዝበለ ኢንቨስትመንትን ናይ መጽናዕቲን ንጥፈታት ድማ ኣምሪሑ።
ብዙ ድርጅቶች በ SARS-CoV-2 ላይ ሊሆኑ የሚችሉ ክትባቶችን ለማዳበር የታተሙ ጂኖሞችን በመጠቀም ላይ ናቸው።
ብዙሓት ትካላት ንSARS-CoV-2 ዝኸዉን ዝተሓተሙ ጄኖማት ብምጥቃም ክትባት ንምምዕባል ይሰርሑ ኣለዉ።
እ.ኤ.አ. በኤፕሪል ወር የተጠናቀቀው የ CEPI ሪፖርት የክትትል ልማት ተነሳሽነት፣ ፍጥነት ፣ የማምረቻ አቅም ፣ ሚዛን በመሰማራት እና በዓለም አቀፍ ደረጃ ተደራሽነት ነው።
ኣብ ኣፕሪል ዝተገለጸ፣ ናይ CEPI ትካል ናይ ክትባት ምዕባለ ወሰንቲ ነጥቢታት፣ ፍጥነት፣ ናይ ምምራት ዓቕሚ፣ ብበዝሒ ምርካብ ምኽኣል፣ ከምኡውን ዓለም ለኻዊ ኣቕርቦት እዮም።
እ.ኤ.አ. በኤፕሪል 2020 መጀመሪያ ላይ በ COVID-19 ላይ ውጤታማ የሆነ ክትባት ለመፍጠር 10 የተለያዩ የቴክኖሎጂ መድረኮች በምርምር እና በልማት ላይ እንደሚገኙ የ CEPI ሳይንቲስቶች ሪፖርት አደረጉ።
ኣብ ሚያዝያ ናይ CEPI ኣይ ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት 10 ዝተፈላለዩ ናይ ቴክኖሎጂ መድረኻት ኣብ መጀመርታ 2020 ኣድማዒ ክትበት ኣንጻር ኮቪድ-19 ንምፍጣር ኣብ ትሕቲ መጽናዕቲን ምዕባለን ከምዝነበሩ ጸብጻብ ሂቦም።
ወደ ደረጃ I ደህንነት ጥናቶች የተሻሻሉ ዋና የመሣሪያ ስርዓት ኢላማዎች የሚከተሉትን ያጠቃልላል:
ዓበይቲ መድረኻት ናብ ናይ ፌዝ I ናይ ደሕንነት መጽናዕቲ ዝስዕቡ የካትቱ:
ኑክሊክ አሲድ (DNA እና RNA) (የደረጃ I ገንቢ እና ክትባት እጩ Moderna, mRNA-1273)
ኒኩሊክ ኣሲድ(nucleic acid (DNA and RNA))( ብርኪ I ኣማዕባሊን ናይ ክትባት ሕፁይን)፡ ሞደርና(Moderna, mRNA-1273))
የቫይረስ ቬክተር (ደረጃ I አጎልባች እና የክትባት ምልምል፡ ካንሲኖ ባዮሎጅክስ፣ አዴኖቫይረስ አይነት 5 ቬክተር)
viral vector (ፌዝ I መማዕበሊን ናይ ክትባት ሕጹይን: CanSino Biologics, ኣድኖቫይረስ ዓይነት 5 ቬከተር)
እ.ኤ.አ. በሚያዝያ ወር የሳይንስ ሊቃውንት ሪፖርት እንዳደረጉት፣ 115 አጠቃላይ የክትባት እጩዎች በእድገት የመጀመሪያ ደረጃዎች ውስጥ ሲሆኑ፣ 78 ቱ ንቁ ፕሮጄክቶች መሆናቸውን (79፣ በ Milken Institute መረጃ መሰረት) ገልፀዋል፣ 37 ሌሎች ደግሞ ይፋ መደረጉን፣ ግን በሕዝብ ዘንድ ያለው መረጃ አነስተኛ ነው ተብሎ ይገመታል ( በዕቅድ ወይም በንድፍ ደረጃ ላይ)።
ብናይ CEPI ሳንቲስትታት ኣብ ኣፕሪል ሪፖርት ከምዝተገበረ፣ 115 ሓፈሻዊ ናይ ክትባት ሕጹያት ኣብ ናይ ምዕባለ ናይ መጀመርያ ደረጃታት ይርከቡ፣ ምስ 78 ዝተረጋገጹ ንጡፋት ፕሮጀክትታት (79፣ Milken Institute ከምዝበሎ)፣ 37 ካልኦት ድማ ኣዊጆም፣ እንተኾነግን ንእሽተይ ህዝባዊ ሓበሬታ ብምጥቃም እዩ (ኣብ ትልሚ ክህልዉ ዝሕሰቡ ወይ ዝተነደፉ)።
የደረጃ I-II ሙከራ የመጀመሪያ እና ደህንነቱ የተጠበቀ የበሽታ መከላከያ ምርመራን ያካሂዳል፣ በተለምዶ የዘፈቀደ፣ የቦታ ቁጥጥር የሚደረግበት እና በበርካታ ጣቢያዎች ላይ የሚወሰን ሲሆን ይበልጥ ትክክለኛ እና ውጤታማ የሆነ መጠን የሚወስን ነው።
ደረጃ I-II ፈተነ ካብ ኩሉ ንላዕሊ ድሕንነት፣ኢምኖጀነሲቲ ምርመራ፣ዘይስሩዕ ኮይኑ ናይ ፕላሴቦ ቁፅፅር ዘለዎ ከምኡውን ኣብ ብዙሕ ቦታታት ዝካየድ ኮይኑ ትኽክለኛን ዉፅኢታዉነትን ናይ መድሓኒት መጠን እዉን ይዉስን ።
ደረጃ III ሙከራዎች ተጨማሪ ተሳታፊዎችን ይህም የቁጥጥር ቡድኖችን፣ የመድሀኒቱን በሽታው የመከላከል ውጤታማነት የሚካትት ሲሆን፣ አሉታዊ ውጤትን በመጠኛ መጠን መስጠት ምክንያት የሚያካትት ነው።
ናይ ፌዝ III ፈተነታት ዝበዝሑ ተሳተፍቲን መምዘኒ ጉጅለ ዘለዎምን ከምኡ’ውን ንምክልኻል ሕማም ናይ ክታበት ኣድማዕነት ፈተነታት ምስ ምቁጽጻር ኣብ ተደላዩ መጠን መድሃኒት ዝመጽኡ ኣሉታዊ ሳዕቤናት የጠቓልል።
በመጎልበት ላይ ካሉ 79 የክትባት ምልምሎች ውስጥ (አፕሪል 2020 ላይ በተረጋገጠው መሰረት) 74 የሚሆኑት በሰው ላይ አልተሞክሩም (አሁንም በ “ቅድመ ክሊኒካዊ” ምርምር ላይ ናቸው)።
ተግባራዊ ዕቤት ውሽጢ 79 ናይ ክታበት ሕጹያት April 2020 መጀመርታ ጀሚሩ 74 ኣብ ሰብ ቆልዓ ግምገማ ውሽጢ ኣይነበሩን (ሕጂ'ውን ምርምር)
በአውስትራሊያ እ.ኤ.አ. በጥር 24 ቀን 2020፣ University of Queensland የበሽታ ተከላካይ ስሜትን ለማነቃቃት የቫይረስ ፕሮቲኖችን በጄኔቲክ የሚቀየር የሞለኪውል ክትባት ለመስራ በመመራመር ላይ መሆኑን አስታወቀ።
ኣብ ክባቢ ጥሪ 24፣ 2020 ኣብ ኣውስትራሊያ፣ ናይ ኩዊንስ ላንድ ዩኒቨርስቲ (University of Queensland) ናይ ሞለኪዩላዊ ክላምፕ(molecular clamp) ን ናይ ቫይርስ ፕሮቲን ብምቕያር ናይ ሰብነት ናይ ሕማም ምክልኻል ተኽእሎ ክነቓቕሕ ዝኽእል ክትባት ዓቕሚ ኣብ ምምርማር ከምዘልው ሓቢሮም ።
በጃንዋሪ 24∕2020 አካባቢ በ Saskatchewan ዩኒቨርስቲ ዓለም አቀፍ የክትባት ማዕከል (VIDO-InterVac) በ 2021 የሰው ልጅ ላይ ምርመራ ለመጀመር በማሰብ በክትባት ላይ ሥራ መጀመሩን አስታውቋል።
ኣብ ከባቢ መስከረም 24፣ 2020 ኣብ ካናዳ ኣብ ሳስካቻውን ዩኒቨርሲቲ(University of Saskatchewan) ዝርከብ ዓለምለኻዊ ናይ ክትባት ማእኸል(VIDO-InterVac) ኣብ 2021 ፈተነ ዝግበረሉ ክትባት ስራሕ ክምዝ ጀመሩ ኣፍሊጦም።
የክትባት የልማት ፕሮጄክቶች እ.ኤ.አ. ጃንዋሪ 26 ፣ 2020 በቻይና የበሽታ ቁጥጥር እና መከላከል ማዕከል እና በሆንግ ኮንግ ዩኒቨርስቲ በጃንዋሪ 28 ተከፈቱ።
ክትባት ናይ ምምዕባል ፕሮጀክትታት ጥሪ 26፣ 2020 ኣብ ናይ ቻይና ማእኸል ሕማም ቁፅፅርን ምክልኻልን (Chinese Center for Disease Control and Prevention) ኣብ ሆንግ ኮንግ ዩኒቨርሲቲ ድማ ኣብ ጥሪ 28 ተጋዊሖም ኣለዉ።
Janssen Pharmaceutical Companies እ.ኤ.አ. ጥር 29∕2020 አካባቢ በ Hanneke Schuitemaker የሚመራው ክትባትን በማዘጋጀት ላይ ሥራ መጀመሩን አስታወቁ።
ኣብ ከባቢ ጥሪ 29, 2020፡ ጃንሰን ፋርማሰውቲካል ካምፓኒታት ብ መሪሕነት ሃነከ ሽዊተሜከር ንምምዕባል ክታበት ስራሕ ከም ዝጀመሩ ኣፍሊጦም።
ጃንሰን አንድ ላይ ከባዮቴክኖሎጂ አጋሩ Vaxart ጋር አንድ ላይ በመሆን በአፍ የሚሰጥ ክትባትን ሰርቷል።
ጃንሰን ምስ ቫክሳርት ዝተብሃለ ናይ ባዮቴክኖሎጂ መሰትኡ ብምትሕብባር ብኣፍ ዝዉሰድ ክትባት የማዕብል ኣሎ።
Emergent BioSolutions ክትባቱን ለማምረት ከ Vaxart ጋር የማምረቻ አጋርነት መመስረቱን እ.ኤ.አ. መጋቢት 18 ቀን 2020 አሳወቀ።
ኣብ መጋቢት 18 2020፡ ኢመርጀንት ባዮ_ሶልዩሽንስ ምስ ቫክሳርት ብምዃን ነቲ ክታበት ንኸማዕብሉ ኣዊጆም ።
እ.ኤ.አ. የካቲት 8 ቀን 2020፣ ሮማኒያ ውስጥ OncoGen የተባለው ላብራቶሪ ለካንሰር ነርቭ ሕክምና ክትባት የሚውል ተመሳሳይ ቴክኖሎጂ ያለው ክትባት ዲዛይን ላይ ለመስራት የሚያስችል ጥናትን አሳትሟል።
ኣብ ለካቲት 8፣ 2020 ኣብ ሮማኒያ ዝርከብ ና ኦንኮገን( OncoGen) ላብራቶሪ ኣብ ምስ ን ካንሰር ኣብ ጥቕሚ ዘወዓለ ኒዮኣንቲጅን(neoantigen) ክትባት ሕክምና ዝመሳሰል ናይ ክትባት ቴክኖሎጂ ንድፊ ኣመልኪቱ ናይ ፅናዓት ወረቐት ኣሕቲሞም ኣለው።
ማርች 25 ላይ፣ የምርምር ተቋሙ የበላይ የክትባቱን ሲንተሲስ ጨርሰው ሙከራዎቸን ለመጀመር ዝግጁዎች እንደሆኑ አሳውቀዋል።
ኣብ ማርች 25 ፣ናይ ምርምር ትካል ዋና ሓላፊ ናይ ክታበት ምስራሕ ከምዝወድኡን ፈተነታት ኣብ ምጅማር ከምዘለዉ ኣፍሊጦም።
በአውሮፕላኑ ላይ መቀመጫዎችን እንዳይቀይሩ ሊከለከሉ ይችላሉ። እ.ኤ.አ. 27 የካቲት 2020 Generex ንዑስ ኩባንያ / NuGenerex Immuno-Oncology የኮቪድ -19 ላይ የ Ii-Key peptide ክትባት ለመፍጠር ፕሮጄክት መጀመራቸውን አስታውቀዋል።
ኣብ 27 ፌብሩዋሪ 2020፣ ናይ Generex subsidiary company, NuGenerex Immuno-Oncology፣ ናይ Ii-Key ፔፕታይድ ክትባት ኣንጻር ኮቪድ-19 ንምፍጣር ናይ ክትባት ፕሮጀክት ይጅምሩ ምህላዎም ኣዊጆም።
በሰዎች ላይ ‘’በ90 ቀናት ውስጥ’’ ሊሞከር የሚችል የክትባት ሙከራ ማምረት ይፈልጋሉ።
ኣብ ‘’ዉሽጢ 90 ማዓልትታት’’ ኣብ ሰብ ክፍተን ዝኽእል ናይ ክትባት ሕፁይ ንምምዕባል ሓሲቦም።
እ.ኤ.አ. ማርች 5 ቀን 2020 በሴንት ሉዊስ ውስጥ የሚገኘው የዋሺንግተን ዩኒቨርሲቲ አንድ ክትባት ለማምረት የሚያስችላቸውን ፕሮጄክቶች አስታውቋል።
ኣብ 5 ማርች 2020፣ ናይ ዋሽንግተን ዩኒቨርሲቲ St. Louis ክትባት ናይ ምምዕባል ፕሮጀክት ኣዊጆም።
እ.ኤ.አ. ማርች 5 ቀን 2020፣ በ Fort Detrick የሚገኘው፣ የዩናይትድ ስቴትስ የጦር ሃይል Medical Research and Materiel Command እና Silver Spring ውስጥ የሚገኘው Walter Reed Army Institute of Research በሁለቱም ምዕራብ ሜሪላንድ ውስጥ የሚገኙ ሲሆኑ ክትባት ለማግኘት እንደሚሰሩ አስታውቀዋል።
ኣብ 5 ማርች 2020፣ ናይ ዩናይትድ ስቴትስ ሰራዊት ጥዕና መጽናዕቲን ናይ ማቴርያል ትእዛዝን ናይ Fort Detrick ን ናይ ኣብ ሲልቨር ስፕሪንግ ዘሎ ናይ Walter Reed ሰራዊት ናይ መጽናዕቲ ተትካል፣ ክልቲኦም ኣብ ምዕራባዊ ሜሪላንድ ይርከቡ፣ ክትባት ኣብ ምምዕባል ይሰረሑ ምህላዎም ኣዊጆም።
ማርች 10፣ 2020 ላይ፣ Emergent Biosolutions ከ Novavax Inc ጋር ትብብር ማድረግ መጀመሩን አሳውቋል።
ኣብ ከባቢ 10 ማርች 2020፣ Emergent Biosolutions ምስ Novavax Inc ብሓባር ምስራሕ ምጅማሩ ኣብሲሩ።
በክትባት ልማት እና ማምረት ላይ።
ኣብ ምምዕባልን ምፍራይን ክታበት።
አጋሮቻቸው ለዝርዝር ምርመራና ለክፍል I ክሊኒክ ሙከራ እ.አ.አ. እስከ ጁላይ 2020 ድረስ በበለጠ አሳውቀዋል።
እቶም መሻርኽቲ ናይ ፕሪክሊኒካል ምርመራን ደረጃ I ክሊኒካዊ ፈተነን ኣብ ሓምለ 2020 ንምክያድ ትልሚ ከምዘለዎም ኣፍሊጦም።
እ.ኤ.አ. ማርች 12 ቀን 2020 የህንድ የጤና ጥበቃ ሚኒስቴር ከ 11 ገለልተኝነቶች ጋር እየሰሩ መሆናቸውን አስታወቁ። ይሁን እንጂ፣ በፍጥነት ክትባት ለማዘጋጀት ቢያንስ ከአንድ ዓመት ተኩል እስከ ሁለት ዓመት ያህል እንደሚወስድ አስታውቋል።
ኣብ ማርች 12, 2020 ናይ ሕንዲ ናይ ጥእና ሚኒስቴር ምስ 11 ዝተገለሉ ቦታታት እንዳሰርህ ምኳኑ ኣፍሊጡ ኣሎ እሞ ንትመድሃኒት ንምስራህ ብናይ መጨረሻ ፈጣን ኣሰራርሃውን ብንሽተይ ካብ ሃድ ኣመትን ፍርቅን ክሳብ ክልተ ኣመት ከምዚወስድ ኣፍሊጡ ኣሎ።
ማርች 12፣ 2020፣ ሜዲጋጎ፣ በኩቤክ ውስጥ በኩቤክ ከተማ የሚገኝ የባዮቴክኖሎጅ ኩባንያ ከካናዳ ተቋማት ለጤና ምርምር በከፊል የገንዘብ ድጋፍ የሚደረግለት የኮሮና ቫይረስ-መሰል ቅንጅት መዘርጋቱን ዘግቧል፡፡
ኣብ መጋቢት 12፣ 2020፣ ኣብ ከተማ ኩዩቤክ ዝርከብ መዲካጎ( Medicago) ዝተብሃለ ትካል ኣብ ትሕቲ ናይ ካንዳ ናይ ጥዕና ምርምር ትካል( the Canadian Institutes for Health Research) ዝግበር ውሱን ናይ ገንዘብ ሓገዝ ኮይኑ ኮሮና ቫይረስ መሳሊ ባእታ ኣብ ምምዕባል ክምዝርከብ ፀብፃብ ኣቕሪቡ።
በሐምሌ ወይም ነሐሴ 2020 ከታቀደ የሰው ምርመራ ጋር የክትባቱ እጩ በቤተ ሙከራ ውስጥ ነው።
እዚ ናይ ክትባት ሕጹይ ኣብ ናይ ቤትፈተነ መጽናዕቲ ይርከብ፣ ኣብ ሰብ ምፍታን ድማ ኣብ ጁላይ ወይ ኦገስት 2020 ክካየድ ትልሚ ተታሒዝዎ ኣሎ።
በዚያ ሳምንት መጀመሪያ ላይ፣ ዘጋርዲያን ሪፖርት አንዳደረገው ከሆነ የአሜርካው ፕሬዝዳትን ዶናልድ ትራምፕ ኪውርቫክ “ትልቅ የሆነ የገንዘብ ክፍያ’ ለ Covid-19 ክትባት” ያቀረቡ እንደሆነ፣ የጀርመን መንግስት ደግሞ ይህንን እንደተቃወመ ነው።
ኣቐዲሙ ኣብ’ቲ ሰሙን፡ ናይ ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ ፕሬዝደንት ዶናልድ ትራምፕ፡ ነቲ መንግስቲ ጀርመን ዝተቓወሞ ንምርካብ ክታበት “ኮቪድ-19 ዝውዕል ‘ብዙሕ ገንዘብ’ ኣቕሪቡ“ ክብል ዘ-ጋርዲያን ሓቢሩ።
እ.ኤ.አ. የካቲት 17 ቀን 2020፣ አሜሪካዊው የመድኃኒት ኩባንያ Pfizer ከጀርመኑ ኩባንያ BioNTech ጋር mRNA ላይ የተመሠረተ ክትባት በጋራ ለመስራት አጋርነት መፍጠሩን አስታወቀ።
ኣብ ማርች 17, 2020 ናይ ኣሜሪካ ናይ መድሃኒት ኩባንያ ፊዘር ምስ ናይ ጀርመን ኩባንያ ባዮኤንቴክ ብሃደ ናይ mRNA-based ክትባት ንምስራህ ክምተውኣኣሉ ኣፍሊጡ።
mRNA ላይ የተመሠረተ ክትባት እጩ BNT162፣ በኤፕሪል 2020 ይጀምራል ተብሎ ከሚጠበቀው ክሊኒካዊ ሙከራዎች ጋር በአሁኑ ወቅት በቅድመ-ክሊኒክ ሙከራ ላይ ነው።
ናይ mRNA ቤዝድ ክትባት ሕፁይ ዝኾነ BNT162 ኣብ ፕሪክሊኒካል ምርምር ዝርከብ እንትኾን ቀፃሊ ኣብ ሚያዝያ 2020 ክጅመር ከምዝኾነ ተሓቢሩ።
የጣሊያን የባዮቴክኖሎጂ ኩባንያ ጣሊያን እ.ኤ.አ ማርች 17 ቀን 2020 እ.ኤ.አ. በኤፕሪል 2020 የቅድመ ክሊኒካዊ ምርመራ ውጤት እንደሚኖርና የመጨረሻው የክትባት ሙከራዎቻቸውም በሰዎች ላይ የችሎታ ምርመራ መጀመር እንደሚችሉ አስታውቀዋል ።
ኣብ ጣልያን ኣብ ማጋቢት 17፣ 2020 ታኪስ ባዮቴክ(Takis Biotech)ዝበሃል ናይ ጣልያን ትካል ኣብ ሚያዝያ፣2020 ናይ ክሊኒካዊ ውፂኢታት ብምርካብ እቲ ናይ መጨረሻ ኣብ ወዲ ሰብ ዝግበር ፈተነ ድማ ካብ መስከርም ኣቢሉ ክምዝጅምር ሓቢሮም ።
ፈረንሳይ ውስጥ ማርች 19፣ 2020 ላይ፣ የወርሽኝ መከላከል ዝግጁነት ፈጠራ (CEPI) ለ COVID-19 ክትባት ምርምር የሚሆንን US$4.9 ሚሊዮን ኢንቨስትመንት አድርጎ የነበረ ሲሆን ይህም፣ Institut Pasteur፣ ቴሚስ ባዮሳይንስ (ቪዬና፣ ኦስትሪያ) እና የፒትስበርግ ዩንቨርሲቲን የሚያካትት ነበር። ጠቅላላውንም ለ COVID-19 የሚደረገውን የ CEPI ክትባት ኢንቨስትመንትን ወደ $29 ሚሊዮን አድርሶታል።
መጋቢት 19 2020 ኣብ ፈረንሳይ ናይ ኤፒደሚክ ኢኖቬሽን ሕብረት (CEPI) ናይ US$4.9 ሚሊዮን ኣብ ናይ COVID-19 ክትባት መፅናዕቲ ኢንቨስትመንት ከምዘለዎ ሓቢሩ። ካብዚ ብተወሳኺ ድማ ኢኒስቲቱት ፓስተር፣ ቴሚስ ባዮሳይንስ (ቪዬና፣ኣዉስትሪያ) ከምኡዉን ዩኒቨርስቲ ፒትስበርግ ብምስታፍ ጠቕላላ ንCOVID-19 ክትባት ምዕባለ ዝዉዕል ናይ CEPI ኢንቨስትመንት ናብ US$29 ሚልዮን ክዓቢ ክኢሉ።
የ CEPI ሌሎች የ COVID-19 ክትባት ማጎልበት የኢንቨስትመነት አጋሮች ሞደርና፣ ኩሬቫክ፣ ኢኖቪዮ፣ ኖቫቫክስ፣ የሆንግኮንግ ዩንቨርሲቲ፣ የኦክስፎርድ ዩንቨርሲቲ እና የኩዊንስላንድ ዩንቨርሲቲዎች ናቸው።
ናይ CEPI ናይ ኢንቨስትመንት ምሻርኽቲ ንCOVID-19 ዝኸዉን ክትባት ንምምዕባል ዝሳተፉ፡ ሞደርና፣ ኩሬቫክ፣ ኢኖቭዮ፣ ኖቫቫክስ፣ ዩኒቨርስቲ ሆንግ ኮንግ፣ ዩኒቨርስቲ ኦክስፎርድ ከምኡዉን ዩኒቨርስቲ ክዊንስላንድ ኣለዉ።
እ.ኤ.አ. መጋቢት 20 ቀን 2020፣ ተመራማሪዎች ስድስት የተለያዩ ክትባቶችን በእንስሳት ላይ ለምርምር መጀመራቸውን አስታውቀዋል የሩሲያ የጤና ባለሥልጣናት።
ኣብ 20 ማርች 2020፣ ናይሩስያ ጥዕና ኦፊሻላት ሳይቲስትታት ናይ ሽድሽተ ዝተፈላለዩ ናይ ክትባት ሕጹያት ኣብ እንስሳት ምፍታን ምጅማሮም ገሊጾም።
የ Imperial College London ተመራማሪዎቹ እ.ኤ.አ. መጋቢት 20 ቀን 2020 ለ COVID-19 የራስ-ማጎልበት RNA ክትባት እንደሚያዳብሩ አስታውቀዋል።
ኣብ መጋቢት 20፣2020 ናይ ሎንደን ኢምፐሪያል ኮሌጅ(Imperial College London) ተመራመርቲ ን COVID-19 ዝኾን ዓርሱ ዘጋውሕ(self-amplifying) ናይ RNA ክትባት ኣብ ምምዕባል ክምዝርከቡ ሓቢሮም።
ከቻይና ቅደም ተከተል በተቀበለ በ14 ቀናት ውስጥ የክትባት እጩ ተዘጋጅቷል።
እቲ ተወዳዳሪ ክታበት ኣብ ውሽጢ 14 መዓልታት ምቕባል ኣሰራርዓ ሕነተ-ሰረት ካብ ቻይና ማዕቢሉ።
በመጋቢት መጨረሻ ፣ የካናዳ መንግሥት እንደ Medicago and University of Saskatchewan ሙከራዎች ያሉ በካናዳ ኩባንያዎች እና ዩኒቨርሲቲዎች ውስጥ በርካታ የክትባት እጩዎችን ጨምሮ በ COVID-19 ላይ ለሚደረጉ የሕክምና ምርመራዎች የ 96 የምርምር ፕሮጄክቶችን በ C$275 ሚሊዮን የካናዳ ዶላር ድጋፍ እንደሚያደርግ አሳውቋል።
ኣብ መወዳእታ መጋቢት፡ መንግስቲ ካናዳ ከም መዲካጎ ን ተበግሶ ዩኒቨርሲቲ ሳስካቸዋንን ዝመሰሉ ናይ ካናዳ ዩኒቨርሲቲታትን ትካላትን ከም ሕክምናዊ ሰረ-ስጉምቲ ኣንጻር ኮቪድ-19 ኣብ ዘቕረብዎም ብዙሓት ሕጹያት ክታበታት ዝትግበሩ 96 ናይ መጽናዕቲ ውጥናት ንምምዋል 275 ሚሊዮን ዶላር ካናዳ ክህብ ምዃኑ ኣዊጁ።
በዚያው ጊዜ አካባቢ፣ የካናዳ መንግስት C$192 ሚሊዮን ለ COVID-19 ክትባት ማበልጸጊያ እንደመደበ እና ብሄራዊ “የክትባት ባንክ” ለተለያዩ ክትባቶች እንደሚሰራ አሳውቋል። ይህም ሌላ የኮሮናቫይረስ ወረርሽኝ ቢከሰት ለመከላከል ይቻል ዘንድ ነው።
ኣብ ተመሳሳሊ ግዜ መንግስቲ ካናዳ ንምምዕባል ናይ ኮቪድ-19 ክታበት ዝውዕል 192 ሚልዮን ዶላር ካናዳ ከምኡ’ውን ካልእ ለበዳ ኮሮና ቫይረስ ምስ ዘጋጥም ዝጠቅም ብዙሓት ሕደስቲ ክታበታት ዝህልዎ “ናይ ክታበት ባንክ” ንምምዕባል መደባት ኣፍሊጡ፡፡
እ.ኤ.አ. ኤፕሪል 2፣ 2020፣ በፒትስበርግ ዩኒቨርሲቲ የሕክምና ትምህርት ቤት ተመራማሪዎች በአይጦች ውስጥ ሊከሰት በሚችል የ PittCoVacc ክትባት ምርመራ ላይ ሪፖርት መድረጉን በመግለፅ፤ "ከክትባቱ ከ 2 ሳምንት በኋላ በግልጽ የታዩት SARS-CoV-2 S1 የበሽታ መከላከያ ክትባቶች ከተወሰዱ ከ 2 ሳምንት በኋላ በግልጽ የታዩ የበሽታ-ተኮር ፀረ-ምላሾች \[አይጦች ውስጥ] አሉ" በማለት አሳወቁ።
ሚያዝያ 2 2020 ናይ ፒትስበርግ ስኩል ኦፍ ሜድስን ዩኒቨርስቲ ተመራመርቲ ናይ PittCoVacc ዝበሃል ናይ COVID-19 ክትባት ኣብ ኣናፁ ምርምር ‘’ናይ SARS-CoV-2 S1 ሳብዩኒት ክትባት ጠንካራ ናይ ኣንቲጅን-ስፔስፊክ ኣንቲቦዲ መልሲ [ኣብ ኣናፁ] ከምዘምፀ MNA ኣፍሊጡ። እዚ ድማ ኢምዩናይዜሽን ምስተፈጥረ ድሕሪ 2 ሰሙን ይፍጠር።’’
ካናዳ ውስጥ አፕሪል 16∕2020 ላይ የዋተርሉ ዩንቨርሲቲ የፋርማሲ ት∕ቤት በአፍንጫ ውስጥ ሊረጭ የሚችልን በ ዘረመል ላይ የተመሰረተ ክትባት ንድፍ አሳውቆ ነበር።
ኤፕሪል 16 መዓልቲ 2020 ብካናዳ ውሽጢ ወሰን ማይ ምስቃለ-ቃላት ናይ ክታበት ሕጹይ ብኣፍንጫ መስትያት
የባክቴሪያ በሽታዎችን በመጠቀም ዲ ኤን ኤው በ SARS-CoV-2 ቫይረስ ላይ ፀረ እንግዳ አካላትን ለማምረት የሰውነትን በሽታ የመከላከል ስርዓት የሚያነቃቁ ምንም ጉዳት የሌላቸውን የቫይረስ-መሰል ቅንጣቶችን ለማምረት በሰው ባክቴሪያ ውስጥ እንዲባዛ ሆኖ የተሠራ ነው።
ባክቴሪዮፌጅስ (bacteriophages) ኣብ ጥቕሚ ብምዋዓል፣ እቲ DNA ኣብ ውሽጢ ናይ ወዲስብ ኣብ ዝርከብ ባክቴሪያ ውሽጢ ብምርባሕ ጉዳኣት ዘይብሉ ቫይረስ መስል ባእታታት ብምፍራይ እቲ ናይ ሰብነትና ሕማምም ተከላኻሊ (immune system) ኣናፃር ሳርስ ኮሮና ቫይረስ (SARS-CoV-2) ናይ ባዕዳዊ ነገራት መከለኻሊ(antibodies) የፍሪ።
ማርች 2020 ላይ የአሜሪካ መንግስት፣ ኢንዱስትሪ እና ሶስት ዩንቨርሲቲዎች ከ IBM ሱፐርኮምፒውተሮቸን ለመግዛት ያላቸወን ግብአት ያሰባሰቡ ሲሆን፣ ይህም ኮምፒውት የማድረጊያ ግብዓቶችን ከ Hewlett Packard Enterprise፣ Amazon፣ Microsoft እና Google ያመጣ ነው።
ኣብ ማርች 2020፣ ናይ US መንግስቲ፣ ኢንዳስትሪን ሰለስተ ዩኒቨርስቲታትን ካብ IBM ሱፐረኮምፒዩተራት ንምጥቃም ሪሶርስታት ኣኪቦም፣ ምስ ናይ ክላውድ ኮምፒቲን ሓገዛት ናይ Hewlett Packard Enterprise, Amazon, Microsoft, ከምኡውን Google ብምትሕብባር።
አንዳንድ ክትባቶች ያልተወሰነ ውጤቶች አሏቸው፣ እነዚህም ያልተወሰኑ ውጤቶችም ተብለው ይጠራሉ።
ሓድሓደ ክትባታት ውሱናት ዘይኮኑ ወይድማ (heterologous) ዝበሃሉ ሳዕቤናት ኣለዎም።
ይህ ማለት ከሚከላከሉት በሽታ ባሻገር ጠቀሜታ አላቸው ማለት ነው።
እዚ ማለት ድማ ካብቲ ዝከላኸልዎ ሕማም ንላዕሊ ጥቕሚ ክረኽቡ ይኽእሉ እዮም ማለት እዩ።
በአውስትራሊያ ተጨማሪ የዘፈቀደ ምርመራ በ 4,170 የጤና እንክብካቤ ሠራተኞችን ለመመዝገብ እየፈለገ ነው።
ብአውስትራሊያ ተወሳኺ መርመራ ብ 4,170 ናይ ጥዕና ተገዳስነት ሰራሕተኛታት መዝገበ እንናደለየ እዩ
በእድገት ላይ ያሉ ክትባቶች አስተማማኝ ወይም ውጤታማ ላይሆኑ ይችላሉ።
ኣብ ምምዕባ ዝርከቡ ክትባታት ደሕንነቶም ዝተሓለዉ ወይ ድማ ኣድማዕቲ ዘይክኾኑ ይኽእሉ እዮም።
ከ COVID-19 ጋር ግንኙነት ያላቸውን የእንስሳት ሞዴሎች የክትባትን ውጤታማነት የሚያጠና ምርምር ማለትም እንደ ACE2 ትራንስጀኒክ አይጦች፣ ሌሎች የቤተሙከራ እንስሳት፣ እና ሌሎች ሰው ያልሆኑ ጦጣዎች፣ ደረጃ 3 ባዮ ደህንነት ህይወት ያላቸውን ቫይረሶች በመጠቀም ጊዜ እንዲኖር እንደሚያስፈልግ እንዲሁም መስፈርት የሆነ የደህንነት ሂደቶችን ጥቅም ላይ ለማዋል አለም አቀፍ ትብብር እንዲኖር ያመለክታሉ።
ኣድማዕነት ክታበት ንምፍታሽ ኣብ ንኮቪድ-19 ውሱናት ሞዴል እንስሳታት ዝተገብረ መጽናዕቲ፡ ከም ACE2-ስግረ-ጂናዊ ኣናጹ፡ ካልኦት ናይ ላብራቶሪ እንስሳታት፡ ከምኡ’ውን ኣብ ሰባት ዘይኮኑ መጥበውቲ ቫይረሳት ንምቁጽጻር ኣገዳስነት ናይ ደረጃ 3 ባዮ-ሴፍቲ ናይ ምሓዝ ስጉምትታት ከምኡ’ውን ደረጅኡ ዝሓለወ ናይ ድሕነት መስርሓት ንምውሓስ ኣህጉራዊ ምውህሃድ የመልክት።
በ SARS እና MERS ላይ የተደረጉ ክትባቶች በሰው ባልሆኑ የእንስሳት ሞዴሎች ውስጥ ተፈትነዋል።
ብ SARS ከምኡውን MERS ክታበት ኣብ ሰብ ንሕማም እንስሳ ዚምልከት ሞዴላት ውሽጢ
እ.ኤ.አ. እስከ 2020 ድረስ፣ በሰው ልጆች ላይ ደህና እና ውጤታማ ሆኖ ለተመለከተው SARS ምንም ዓይነት መድኃኒት ወይም መከላከያ ክትባት የለም።
ኣብ 2020 SARS ድሕንነቱ ዝሓለወን ዉፅኢታዊ ዝኾነን መድሓኒት ወይድማ ተኻላኸሊ ክትባት የብሉን።
እ.ኤ.አ. በ 2005 እና በ 2006 በታተሙት የምርምር ወረቀቶች መሠረት ፣ SARS ን ለማከም የተዘበራረቁ አዳዲስ ክትባቶችን እና መድሃኒቶችን መለየት እና ማዳበር በዓለም ዙሪያ ላሉ መንግስታት እና የህዝብ ጤና ኤጀንሲዎች ቀዳሚ ነበር ። እንዲሁም በ MERS ላይ ምንም የተረጋገጠ ክትባት የለም።
ኣብ 2005 ን 2006 ን ብዝተሓተሙ ወረቐታት መሰረት፣ ናይዚ SARS ሓድሽ ክትባት ወይ መድሓኒት ምምዕባል ናይ መንግስቲታትን ህዝባዊ ጥዕና ሓለዋን ቅድሚያ ዝህብዎ ነገር እዩ።ኣንጻር MERS እውን ዝተረጋገጸ ክትባት የለን።
የ MERS በሽታ በመጣበት ጊዜ፣ አሁን ያለው የ SARS ምርምር ጠቃሚ የሆነን መለኪያ ክትባት ለማዘጋጀት እና ለ MERS-CoV የሚሆን ህክምናን ለማምጣት እንደሚያስችል ታምኖበት ነበር።
MERS ብጣዕሚ ኣስፋሕፊሑ ኣብ ዝነበሮ ጊዜ ሕጂ ዘሎ ናይ SARS ምርምር ክታበት ከምኡውን ካብ MERS-CoV ንምምዕባል ጠቓሚ ኣብነት ክህልዎ ከምዝኽእል እምነት ኔሩ።
እ.ኤ.አ. ማርች 2020 በሰው ልጆች ውስጥ የደረጃ ክሊኒካዊ ሙከራዎችን ያጠናቀቀው አንድ (DNA ላይ የተመሠረተ) MERS ክትባት ነበር ፣ እንዲሁም ሌሎች ሶስት በሂደት ላይ ሲሆኑ ሁሉም በቫይረስ የተያዙ ክትባት ፣ ሁለት ተመጣጣኝ-ተኮር (ChAdOx1-MERS ፣ BVRS-GamVac) እና አንድ MVA-vectored (MVA-MERS-S)።
ካብ መጋቢት 2020 ጀሚሩ፣ ሓደ ብርኪ I ኣብ ደቂ ሰባት ናይ ክሊኒካዊ ፈተነ ዝወደአን ፣ ካልኦት ሰለስተ ድማ ኣብ መሰርሕ ዝርከቡሉን፣ ኩሎም ድማ viral-vectored እቶም ክልተ ድማ adenoviral-vectored (ChAdOx1-MERS, BVRS-GamVac) ሓድ ድማ MVA-vectored (MVA-MERS-S) ዝኾነ (DNA ዝተድረኸ) ናይ MERS ክትባትት ነይሩ።
የማህበራዊ ሚዲያ ልጥፎች ከ COVID-19 በስተጀርባ ቫይረስን የሚጠይቅ ሴራ ንድፈ ሀሳብን እና የሚታወቅ እና አንድ ክትባት ቀድሞውንም ቢሆን መገኘቱ የሚል ሃሰብ እንዲነሳ አድርገዋል።
ናይ ማሕበራዊ ሚድያ ፖስትታት እቲ ናይ ኮቪድ-19 ቫይረስ ይፍለጥ ከምዝነበረን ክትባት እውን ከምዘሎ ዝገልጽ ቲኦሪ ኣቕሪቦም ኣለዉ።
በተለያዩ የማህበራዊ ሚዲያ ድረ ገፆች ያሉ ጽሁፎች እደሚያሳዩት ለሌሎች የኮሮናቫይረስ አይነቶች እንደ SARS ኮሮናቫይረስ ያሉ ዘረመል እና ክትባቶች የፈጠራ ማስከበሪያ ሰነዶች ባለቤትነት እንዳሉ ይጠቅሳሉ።
እቶም ኣብ ማሕበራዊ ሚድያታት ዝርከቡ ፓተንታት ከም SARS ዝመሳሰሉ ናይ ካልኦት ኮሮና ቫይረስ ስትሬናት ጀነቲክ ሲኩዌንስን ክትባትን ፓተንት እዮም።
b'Coronaviruses አእዋፍ ውስጥ በሽታ አምጪ ተህዋስያን የሚመደቡ ቫይረሶች ናቸው።
ቢ’ኮሮና ቫይረሳት ዝመሳሰሉ ጉጅለ ቫይረሳት ኮይኖም ኣብ ኣዕዋፍን መጥበውትን ሕማማት ዘስዕቡ እዮም።
የኮሮና ቫይረስ በሰዎች ውስጥ፣ ከከባድ እስከ ሞት ሊደርሱ የሚችሉ የመተንፈሻ አካላት በሽታዎችን ያስከትላል።
ኣብ ሰብ ኮሮና ቫይረስ ምስ ከቢድ ኣድካሚ ክሳብ ቀታሊ ዝኽእሉ ናይ መተንፈሲ ኣካላት ሕማም
መለስተኛ ህመሞች አንዳንድ የተለመዱ የጉንፋን በሽታዎችን ያጠቃልላል (ሌሎች ሊሆኑ የሚችሉ ምክንያቶች ፣ በዋነኝነት ራይኖቫይረስ) ፣ ብዙ ገዳይ ዝርያዎች ደግሞ SARS ፣ MERS እና COVID-19 ን ሊያስከትሉ ይችላሉ።
ቃንዛ ሓድ-ሓደ ልሙድ ሰዓል (ሓድ-ሓደ ዝኽእሉ ምኽንያታት በሉ ብቐንዱ) ብዙሕ ቀታሊ ዘርኢ ከስዕቡ ይኽእሉ SARS, MERS, and COVID-19.
በሌሎች ዝርያዎች ውስጥ የበሽታ ምልክቶች ይለያያሉ-በዶሮዎች ውስጥ የላይኛው የመተንፈሻ አካላት በሽታ ያስከትላሉ፣ ላሞችና አሳማዎች ላይ ደግሞ ተቅማጥ ያስከትላሉ።
ኣብ ካልኦት ዘርኢ ውሽጢ ናይ ሕማም ምልክታት ውሽጢ ዝለዓለ ናይ መተንፈሲ ኣካላት ሕማም የስዕቡ ኣሓን ውሽጢ ኸኣ ተቕማጥ የስዕቡ።
የሰውን የኮሮና ቫይረስ ኢንፌክሽኖች ለመከላከል ወይም ለማከም ክትባቶች ወይም ፀረ-ቫይረስ መድኃኒቶች ገና በግኝት ላይ አሉ።
ካብ ኮሮና ቫይረስ ዚየህውዩን ከይዛመት ዚገብሩን ካሎትውን ክትባታት ኪህልሁ ዮም።
Coronaviruse ንዑስ- Orthocoronavirinae ፣ በቤተሰብ ውስጥ Coronaviridae ፣ Nidovirales ን ያዝዛሉ ፣ እና Riboviria እውን ይሆናሉ።
ኮረና ቫይረስ ኦርቶ ኮረና ቫይራይን( Orthocoronavirinae) ዝተብሃሉ ክፋላት ዓሌት ዘጠቓለለ እዩ፣ ኣብቲ ዓሌት ድማ ክረና ቪሪዴ(Coronaviridae)፣ ኦርደር ኒዶቪራልስ(order Nidovirales)ን ረልም ሪቦቪሪያ(realm Riboviria) ዝበሃሉን ዘጠቓለለ እዩ።
እነሱ አዎንታዊ ስሜት ያላቸው ነጠላ-አርጊ RNA ጂኖ ያላቸው የታሸጉ ቫይረሶች እንዲሁም nucleocapsid የሄሊካል symmetry ናቸው።
እዚኦም ኤንቨሎፕድ ቫይረሳት እንትኾኑ ፖዘቲቭ-ሰንስ ሲንግል-ስትራንድድ RNA ጀኖም ኮይኖም ናይ ሄሊካል ሲመትሪ ኑክሊዮካስፒድ ኣለዎም።
የኮሮና ቫይረሶች ዘረመል መጠን ከ 26 እስከ 32 ኪሎቤዝ ድረስ የሚደርስ ሲሆን ከ RNA ቫይረሶች ውስጥ ከፍተኛው ነው።
ናይቲ ኮሮናቫይረስ ናይ ጄኖም መጠን ካብ 26 ክሳብ 32 ኪሎቤዝ ይኸውን፣ ካብቶም RNA ቫይረሳት ዓበይቲ ካብ ዝበሃሉ ሓደ እዩ።
እነሱ በእነሱ ላይ የፕሮጀክት ባህሪ የክበብ ቅርፅ ያላቸው ነጠብጣቦች አሏቸው፣ በኤሌክትሮኒክ ማይክሮግራፎች ውስጥ ስማቸው የሚመነጨውን የፀሐይ ኮሮኖናን የሚያስታውስ ምስል ይፈጥራል።
ክለብ ቅርፂ ዝመስሉ ኣንቴና ካብቲ ወለል ዝወፁ ይረኣዩ። እዚኦም ድማ ኣብ ኤለክትሮን ማይክሮግራፍ ንሶላር ዝመስል ኮሮና የርኢ ሽሙ ድማ ካብዚ እዩ ተወሲዱ።
ኮሮናቫይረስ ለመጀመሪያ ጊዜ የተገኘው በ 1930ዎቹ በቤት ውስጥ የተያዙ የዶሮዎች ከባድ የመተንፈሻ አካላት ኢንፌክሽን በተላላፊ ብሮንካይተስ ቫይረስ (IBV) ከተጠቁ በኋላ ነው።
ኮሮና ቫይረሳት ንመጀመርታ ጊዜ ኣብ 1930ታት ሃንደበታዊ ናይ ስርዓት ምትንፋስ ኢንፌክሽን ኣብ ደራሁ ብተመሓላላፋይ ብሮንካይተስ ምምፃኡ ምስተፈለጠ እዩ ተረኺቡ።
እ.ኤ.አ. በ1940 ዎቹ ፣ ሁለት ተጨማሪ የእንስሳት ኮሮና ቫይረስ ፣ አይጥ ሄፕታይተስ ቫይረስ (MHV) እና ሊተላለፍ የሚችል የጨጓራና የቫይረስ በሽታ (TGEV) ተገልለዋል ። የሰው ልጆች ኮሮና ቫይረስ ደግሞ በ1960 ዎቹ ውስጥ ተገኝተዋል።
ኣብ 1940ታት ናይ ኣንጭዋ ናይ ወይቦ ቫይረስን (TGEV) ተመሓላላፊ ናይ ነድሪ-ኣምዑት ቫይረስን ዝበሃሉ ክልተ ተወሰኽቲ ናይ እንስሳ ኮሮና ቫይረሳት ተለልዮም፡፡ ናይ ሰብ ኮሮና ቫይረሳት ኣብ 1960ታት ተፈሊጦም ።
ቀደሚዎቹ የተጠኑት ከሰው ተካሚዎች ሲሆኑ እነዚህም ጉንፋን የነበረባቸው እና ከጊዜ በኋላ ኮሮና ቫይረስ 229E እና ኮሮና ቫይረስ OC43 ተብሎ የተሰየመ ነው።
እቶም ቀዲሞም ዝተጸንዑ ካብ ጉንፋዕ ዝሓመሙ ሰባት ኔሮም ።ጸኒሖም ድማ ሂዩማን ኮሮና ቫይረስ 229Eን ሂዩማን ኮሮና ቫይረስ OC43 ን ተባሂሎም ተሰምዮም ።
የመጀመሪያዎቹ በለንደን በሚገኘው Thomas Hospital ሆስፒታል ውስጥ የተቀረጹትን የስኮትላንዳዊ ቫይሮሎጂስት June Almeida ምስል ተቀርፀዋል።
ብመጀመሪያ ተር ኣዩ ብናይ ስኮትላንዳዊት ቪሮሎጂስት ጁን ኣልሜዳ ዮም ኣብ ሴይንት ቶማስ ሆስፒታል ኣብ ለንደን።
ከዚያ በኋላ ሌሎች እንደ SARS-CoV in 2003, HCoV NL63 በ 2004, HKU1 በ 2005, MERS-CoV በ 2012, አና SARS-CoV-2 በ 2019 ላየ ታውቀዋል።
ካላኦትውን ናይ ሰብ ኮሮና ቫይረሳት ካብ ሽኡ ሂዙ ተረኪቦም ኔሮም፣ SARS-CoV ብ 2003፣ HCoV NL63 ብ 2004፣ HKU1 ብ 2005፣ MERS-CoV ብ 2012ን SARS-CoV-2 ብ 2019።
ከእነዚህ ውስጥ አብዛኛዎቹ ከባድ የመተንፈሻ አካላት ኢንፌክሽን ውስጥ ያካትታል።
መብዛሕትኦም እዚኦም ከቢድ ናይ ስርዓተ ምትንፋስ ረኽሲ ኣጋጢምዎም።
አዲሱን የቫይረሶች ቤተሰብን ለመሰየም ለመጀመሪያ ጊዜ በ 1968 የቫይሮሎጂስት ባለሙያ ቡድን በተሰየመው መጽሔት ውስጥ ጥቅም ላይ ውሎ ነበር።
እቲ ሽም ንመጀመርታ ጊዜ ስሩዕ ብዘይኮነ ናይ ቫይሮሎጂስታት ጉጅለ ኣብ ጆርናል ኔቸር ነቲ ሓድሽ ቫይረስ ንምግላፅ ኣብ 1968 ተጠቒሙ።
ስሙ ከ ቫይሮኖች መልክ ጋር (ኢንፌክሸን የሚፈጥረው የቫይረሱ ቅርጽ) በኤሌክትሮን ማይክሮስኮፒ የሚገናኝ ሲሆን፣ ትልቅ የሆነ ያበጡ ወለሉ ላይ ያሉ ክፍሎች ያሉት ሲሆን ይህም ዘውድ ወይም የፀሐይ ጨረሮች ያሉትነ አይነት ቅርጽ እንዲኖረው የሚያደርግ ነው።
ወይ ከኣ ፎቶ-ቮልታዊ ትዝ ዘብል ምስሊ ዓበይቲ , ዝለዓለ ዓቐን ዘለዎም ጀማሊ ግምታት ኣይሂ ኣብ ዘለዎ ውሽጢ ናይ ዓይነት ውጽኢታዊ ዘይኮነ መልክዕ ይርእይ
ይህ ሞርፎሎጂ የተፈጠረው በቫይረሱ ነጠብጣቦች የተፈጠሩ ናቸው፣ እነዚህም በቫይረሱ ወለል ላይ ያሉ ፕሮቲኖች ናቸው።
እዚ ሞርፎሎጂ ብናይቲ ቫይራል ስፓይክ ፖሊመራት ዝተፈጠረ እዩ፣ ኣብቲ ናይቲ ቫይረስ ደጋዊ ክፋል ፕሮቲናት እዮም ዘለዉ።
ኮሮናቫይረሶች ትልልቅ ዮሀኑ ፔሎሞርፊክ ክብ ቀንጣቶች ሲሆኑ ወለላቸው ላይ ወጣ ያለ ፕሮጀክሽን አላቸው።
ኮሮናቫይረሳት ዓበይቲ ፕሊዮሞርፊክ ስፌሪካል ንጥረ ነገራት እዮም ክቢ ደጋዊ ጫፋት ዘለዎም።
የቫየረሱ መያዣ በኤሌክትሮን ማይክሮግራፍ ውስጥ ልዩ የሆነ የኤሌክትሮን ወፍራም ቅርፊት ይመስላል። የቫይረሱ መያዣ ሊፒድ ጥምር ድርብን የሚያካትት ሲሆን ይህም መሸፈኛው (M) መያዣው (E) እና እሾኩ (S) ቅርጻዊ ፕሮቲኖች የታሰሩበት ስፍራ ነው።
ናይዚ ቫይረስ ሽፋን ኣብ ኤሌክትሮን ማይክሮግራፋት ከም ፍሉይ ጽዑቕ ናይ ኤሌክትሮን ጽምዲ ሽፋናት ኮይኑ ይረአ።እዚ ቫይራል ሽፋን ሊፒድ ባይለየር ኣለዎ ረቂቕ ሽፋን (M)፣ ሽፋን (E) ከምኡውን ስፓይካት (S) ቅርጺ ዘለዎም ፕሮቲናት ዝጣበቑሉ።
ሊፒድ ባይሌየር ኢንቨሎፕ፣ ሜምብሬን ፕሮቲን፣ እና ኒውክሎፕሲድ ከተሸካሚው ሴል ውጭ በሚሆንበት ጊዜ ከለላ ያደርጉለታል።
ሊፒድ ባይለየር መሸፈኒ፣ ሽፋን ፕሮቲንን፣ ኒኩሎካፕሲድን ነቲ ቫይረስ ካብቲ ናይቲ ሰብ ዋሃዮ ወጻኢ እንተኾይኑ ይሕልውዎ።
ኮሮና ቫይረስ አዎንታዊ ስሜት ያለው አንድ-ነጠላ RNA ጂኖም ይይዛል።
ኮሮናቫይረስ ፖዘቲቭ-ሰንስ፣ ሲንግል ስትራንድድ RNA ጄኖም ይዉንን።
የኮሮና ቫይረስ ጂኖም መጠን ከ 26.4 እስከ 31.7 ኪሎቤዞች ይደርሳል።
ናይ ኮሮና ቫይረስ ጄኖም መጠን ካብ 26.4 እስካብ 31.7 ኪሎቤዝ ይኸዉን።
የጂኖም መጠን ከ RNA ቫይረስ መካከል ትልቁ ነው።
እዚ ናይ ጄኖም መጠን ካብ መንጎ RNA ቫይረሳት ካብቶም ዝዓበየ እዩ።
የመጀመሪያዎቹን ሁለት ሦስተኛዎችን የሚይዙት ክፍት የንባብ ክፈፎች 1ሀ እና 1ለ፣ የሪፕሊኬዝ∕ትራንስክሪፕቴዝ∕ፖሊክሪፕቴን ኮድ ይይዛሉ።
መጀመሪያ ክልተ ሲሶ ናይቲ ጄኖም ዝሕዙ ክፍቲ መንበብታት ፍሬም 1aን 1b እቲ ረፕሊኬዝ/ትራንስክሪፕቴዝ ፖሊ ፕሮቲን ኢንኮድ ይገብር።
የሪፕሊኬስ/ትራንስክሪፐቴክስ ፖሊይፕሮቲን መዋቅራዊ ያልሆኑ ፕሮቲኖችን ለመፍጠር በራሱ ይጥራል። የኋላ ንባብ ፍሬሞች አራቱን ዋነኛ መዋቅራዊ ፕሮቲኖች፡ ነጠብጣብ፣ ኤንቨሎፕ፣ ሽፋንና ንዑስ ካፕዲድ ያስገባሉ።
እዚ ሪፕሊኬዝ/ትራንስክሪፕቴዝ ፖሊፕሮቲን ቅርጺ ዘይብሎም ፕሮቲናት ንምፍጣር ዓርሱ ይቖራርጽ።እም ድሕሪኡ ዝወጹ ፍሬማት ኣርባዕተ ዋና ቅርጺ ዘለዎም ፕሮቲናት ኢንኮድ ይገብሩ: ስፓይክ፣ ሽፋን፣ ረቂቕ ሽፋንን ኒኩሎካፕሲድን።
በእነዚህ ንባብ ማእቀፎች መካከል ያለው ስርጨት ላሉት ፕሮቲኖች ማእቀፍ የሚሆን ነው።
ኣብ ሞንጎ እዞም ንባብ ፍሬም ዝኣትዉ ንፕሮቲን መሳርሒ ዝኾኑ ንባብ ፍሬም እዮም።
የአክሰሰሪ ፕሮቲኖች እና ተግባራቸው ቁጥር ልዩ ሲሆን ከኮሮና ቫይረስ ጋር ግንኙነት ያለው ነው።
ናይ ኣከሰሰሪ ፕሮቲናተ ቁጽሪን ኣሰራርሕኦምን በቢ ኮሮናቫይረሱ ፍሉይ እዩ።
በሽተው የሚጀምረው በሰው የሕዋስ ተቀይዩ ላይ የቫይረስ ነጠብጣብ (S) glycoprotein ሲጣበቅ ነው።
ረኽሲ ናይ ቫይረስ በሊሕ ብ ግላይኮፕሮቲን ዝተሰርሐ ጫፍ ምስ ናቱ ተዛማዲ ናይ ኣኣንጋዳይ ተቐባል ኣካል ዋህዮ ምስ ዝተሓሓዝ ይጅምር ።
ከተያያዘው በኋላ የአስተናጋጁ ህዋስ ፕሮቲዝ የተቀባዩ-ተያያዥ የተባዛውን ስፓይክ ፕሮቲን ያስጀምራል።
ድሕሪ ምትሕሓዝ፣ ናይቲ ሰብ ዋህዮ ፕሮቴዝ ምቑራጽ ይጅምር ንናይቲ ተቐባሊ-ተታሒዙ ዘሎ ፕሮቲን ስፓይክ እውን የነቓቕሕ።
በተሸከሚው አካል ሴል ውስጥ ባለው ፕሮቲዝ መሰረት፣ ክብነት አና ማንቃት ቫይረሱ በኢንዲሲቶሲስ ወይም ቀጥተኛ ደብልቅ ወደ ተሸካሚው ሴል ውስጥ መግባት ይችላል። ተሸካሚው ሴል ውስጥ ሲገባ የቫየረሱ ቅንጣት ሽፋን የለውም እንዲሁም ወደ ሴሉ ሳይቶፕላዝም ውስጥ ይገባል።
ኣብ ናይቲ ሰብ ዋህዮ ፕሮቴዝ ተወሲኑ፣ ምቑራጽን ምንጣፍን እቲ ቫይረስ ናብቲ ናይቲ ሰብዋህዮ ኢንዶሳይቶሲስ ንክኣቱ ይገብሮ ወይ ድማ ናይቲ ቫይረስ ሽፋን ምስ ናይቲ ዋህዮ ረቂቕ ሸፋን ብቐጥታ ክተሓሓዝ ብምግባር ክኣቱ ይገብሮ።ናብቲ ዋህዮ ክኣቱ ከሎ እቲ ቫይረስ ሽፋኑ ኣውጺኡ እዩ፣ ጄኖሙ ሽዑ ናብቲ ናይቲ ዋህዮ ሳይቶፕላዝም የኣቱ።
አስተናጋጁ ሪባስሞም የመጀመሪያውን የቫይረስ ጂኖም ክፍት ንባብ ክፈፍ ይተረጉማል ከዛም ረጅም ፖሊፕሮቲን ይፈጥራል።
ናይቲ ተሸካሚ ራይቦዞም እቲ ናይ መጀመርታ ንፁር ምድርራብ ንባብ ፍሬም ናይቲ ቫይረስ ጄኖም ይትርጉም። ከምኡውን ነዊሕ ፖሊፕሮቲን ይምስርት።
ፖሊፕሮቲን ወደ ብዙ ቅርፅ አልባ ፕሮቲኖች ውስጥ የሚያጣብቅ የራሱ የሆነ መከላከያዎች አሉት።
እዚ ፖሊፕሮቲን ናይ ባዕሉ ፕሮቴዝ ኣለዎ ንፖሊፕሮቲናት ናብ ብዙሓት ቅርጺ ዘይብሎ ፕሮቲናት ዝቖራርጽ።
ብዙ ቅርጽ የሌላቸው ፕሮቲኖች ኮላለስ መልቲፕሮቲን ሬፕሊኬስ ኮምፕሌክስ (RTC) ለመስራት ጥቅም ላይ ውሏል።
ብዙሓት ቅርጺ ዝይብሎም ፕሮቲናት ብምስማር ብዙሕ ፕሮቲን ዘለዎ ረፕሊኬዝ-ትራንስክሪፕቴዝ (RTC) ይሰርሑ።
ዋናው ሪፕሊካስ-ትራንስክሪፕቴስ ፕሮቲን በ RNA ላይ ጥገኛ የሆነ የ RNA ፖሊመሬስ (RdRp) ነው።
እቲ ዋና ረፕሊኬዝ-ትራንስሪፕቴዝ ፕሮቲን RNA-ዲፐንደንት RNA ፖሊመሬዝ (RdRp) እዩ።
የ RNA ግልባጭ ከ መደበኛ RNA ማባዛት ላይ በቀጥታ ይሳተፋል።
ምስ ናይ RNA ካብ ናይ RNA ስትራንድ ምርባሕንትራንክሪፕሽንን ብቐጥታ ዝተተሓሓዘ እዩ።
በውስብስብ ውስጥ ያሉት ሌሎች መሠረተ-ልማት ፕሮቲኖች በማባዛትና በሕትመት ሂደት ውስጥ ይረዱታል።
ብዝተሓላለኸ ውሽጢ ዘለዉ ካልኦት ትሕተ-ልምዓት ብምብዛሕ መስርሕ ውሽጢ
ለምሳሌ ከውጭው ዋና ተግባራት መካከል አንዱ የቫይረስ ጂኖም መኮረጅ ነው። ለምሳሌ ውስብስብ የሆነው ዋና ተግባር RNA -ጥገኛ RNA polymerase ን የማጣሪያ ተግባር በማቅረብ ለማባዛት ተጨማሪ ታማኝነት ይሰጣል።
ንኣብነት ኤክዞራይቦኒዩክሌዝ ዘይመዋቕራዊ ፕሮቲን ንምርባሕ ናይ RNA-መሰረት ዝገበረ RNA ፖሊመሬዝ ሕፅረት ናይምፅራይ ተግባር ብምብርካት ተወሳኺ ተኣማንነት የበርክት። እዚ ዉሁድ ካብቲ ዝትግብሮም እቲ ሓደ ቫይራል ጄኖም ምርባሕ እዩ።
RdRp አንድ ላይ ከነጌቲቭ ሴንስ ዘረመል RNA ጋር በመሆን ፖዘቲቭ ሴንስ ዘረመል RNA በመስራት ላይ ይገኛል።
RdRp ብቐጥታ ን ናይ ኣሉታ ሸነኽ ጂኖማዊ ካብ RNA ኣዎንታ ሸነኽ ጂኖማዊ RNA ክስራሕ ከም መንጎኛ ይሰርሕ።
ይህ ከአሉታዊ ስሜታዊ ጂኖሚካዊ RNA ከአዎንታዊ-ስሜት ጂኖሚካዊ RNA መባዛት ይከተላል።
እዚ ድማ ብፖዚቲቭ-ናይ ስምዒት ጄኖሚክ RNA ካብ ኔጋቲቭ-ስምዒት ጄኖሚክ RNA ምብዛሕ ዝመጸ እዩ።.
የኮምፕሌክሱ ሌላ አስፈላጊ ተግባር የቫይረስ ጂኖም መተርጎም ነው።
እቲ ካሊእ ኣገዳሲ ናይቲ ዉሁድ ስራሕ ቫይራል ጄኖም ትራንስክራይብ ምግባር እዩ።
RdRp ከአሉታዊ-አነቃቂ የስነ-አዕምሯዊ RNA ሞለኪውሎች በቀጥታ-አሉታዊ ግብረ-ንፅፅር አር ኤን ኤ ሞለኪውሎችን በቀጥታ ያክማል።
RdRpብቐጥታ ንምምስራሕ ቅዳሕ ሕነተ-ሰረት ሞለክዩላዊ RNAካብ ቀንዲ ሕነተ-ሰረት ሞለክዩላዊ RNA የሳሲ።
ይህ የእነዚህ አሉታዊ-ስሜቶች subgenomic RNA ሞለኪውሎች ወደ ተጓዳኝ የአዎንታዊ ስሜት mRNAs ይተላለፋሉ።
ናይ ኔጋቲቭ ሰንስ ሳብጄኖሚክ RNA ሞለኪይዩል ምስ ተዛማዲ ፖዘቲቭ-ሰንስ mRNAs ዝግበር ትራንስክሪፕሽን ድማ ቀፂሉ ይመፅእ።
የተደገመው ፖዘቲቭ ሴንስ ዘረመላዊ RNA ዘረመላዊ ፕሮጀኒ ቫይረስ ይሆናል።
እቲ ዝተራብሐ ፖዘቲቨ-ሰንስ ጄኖሚክ RNA ናይቲ ሓድሽ ዝተወልደ ቫይረስ ጄኖም ኮይኑ የገልግል።
mRNAs የመጀመሪያ ንባብ የንባብ ክፈፍ ከተጠናቀቁ በኋላ ሶስተኛው የቫይረሱ ጂን የዘር ግልባጭ ነው።
mRNAs ድሕሪቲ ናይ ፈላማይ ናይ ንባብ ምድርራብ ፍሬም ዝመፅእ ናይ መወዳእታ ሲሶ ናይ ቫይረስ ጄኖም ጂን ትራንስክሪፕት እዩ።
እነዚህ mRNAs በአስተናጋጁ የጎድን አጥንት ወደ መዋቅራዊ ፕሮቲኖችና በርካታ ተጨማሪ ፕሮቲኖች ተተርጉመዋል።
እዞም mRNA ታት በቲ ናይቲ ሰብ ራይቦዞማት ናብ ቅርጺ ዘለዎም ፕሮቲናትን ብዙሓት ሓገዝቲ ፕሮቲናትን ይትርጎሙ።
RNA ትርጓሜ በኢንዶፕላዝሚክ ረቲክለም ውስጥ ይከሰታል።
ናይ RNA ምትርጓም ኣብ ውሽጢ ኢንዶፕላዝሚክ ረቲኩለም ይካየድ።
የቫይራል መዋቅራዊ ፕሮቲኖች S፣ E እና M ምስጢራዊ መንገዱን ተከትለው ወደ Golgi መካከለኛ ክፍል ይሄዳሉ።
ናይቲ ቫይረስ መዋቕር ፕሮቲን S፣ Eን Mን ብሴክሬቶሪ መንገዲ ናብ ማእኸላይ ክፍሊ ጎልጂ ይኣቱ።
የ M ፕሮቲኖች የኒውክዮካፕላድ ጥገኛ በመሆን ከቫይረሶች ጋር ለመገናኘት የሚያስፈልጉትን አብዛኛዎቹ የፕሮቲን-ፕሮቲን መስተጋብሮችን ይመራሉ።
ድሕሪ ምትእስሳር፣ ናይቶም ቫይረሳት ንንምትእኽኻብ ዘድልዩ ኣብዝሓ ናይ ፕሮቲን-ፕሮቲን ርክባት ብM ፕሮቲናት ናብ ኒኩልዮካፕሲድ ይስደዱ።
ከዚያ በኋላ የፕሮስቴት ቫይረሶች በሚስጥር vesicles በኩል ከሚያስፈልጉት አስተናጋጅ ሴል ይለቀቃሉ።
ሓድሽ ዝተወለዱ ቫይረሳት ካብ ናይቲ ተሸካማይ ዋህዮ ብሴክረቶሪ ቬስክል ኣቢሎም ኤክሶሳይቶሲስ ብምጥቃም ይልቀቑ።
ከተጨማሪ አስተናጋጅ ሴል ተቀባይ ጋር የኮሮናቫይረስ ፕሮቲኖች ያላቸው መስተጋብር የቲሹ ሕብረ ሕዋሳት፣ ወረርሽኝ እና የቫይረሱ ዝርያ ደረጃን ለመለየት ወሳኝ ነው።
ኣብ ሞንጎ ናይ ኮሮና ቫይረስ ስፓይክ ፕሮቲንን ናይቲ ተሸካማይ ዋህዮ ተቐባሊን ዝፍጠር ርክብ ንቲሹ ትሮፒዝም፣ ሰብ ናይምጥቃዕ ዓቕሙን ናይቲ ቫይረስ ዘርኢ ርሕቐትን ንምዉሳን ጠቓሚ እዩ።
ለምሳሌ፡- የ SARS ኮሮናቫይረስ ወደ angiotensin-ከሚቀየር ኢንዛይም 2 (ACE2) ተቀባዩ ላይ በመያያዝ የሰውን ሕዋሳት ይጎዳል።
ምሳሌ ሳርስ ኮርና ቫይረስ፣ኣብ ኣንጂዮተነሲን (angiotensin) ናይ 2 (ACE2) ተቐባሊ ብ ምቕያር ዓርሶም ብምጥባቕ ኣብ ናይ ደቂ-ሰባት መትኒታት ረኽሲ ይፈጥሩ።
የኮሮናቫይረስ ሳይንሳዊ ስም Orthocoronavirinae ወይም Coronavirinae ነው።
ናይ ኮሮናቫይረስ ሳይንሳዊ ሽሙ ኦርቶኮሮናቫይሪን ወይ ኮሮናቫይሪን እዩ።
ኮሮናቫይረስ በኮሮናቪሪዴ ቤተሰብ ፣ ከኒዶቪራሌስ ክፍል፣ እና ሪቦቪራ አይነት የሚመደብ ነው።
ኮሮና ቫይረሳት ካብ ኮሮናቫይሪዴይ ዝበሃል ስድራ፣ካብ ኒዶቫይሬልስ ኦርደር ከምኡውን ካብ ራይቦቫይራ ሬልም ዝወፁ እዮም።
ጂነስ ቤታኮሮናቫይረስ፤ ዓይነት ዝርያዎች፡ ሙሪን ኮሮናቫይረስ
ገኑስ ቤታ ኮረና ቫይረስ(Genus Betacoronavirus)፣ ዓይነት ዘርኢ ፡ ሙሪን ኮረና ቫይረስ(Murine coronavirus)
ዝርያዎች፡ ቤታኮሮናቫይረስ 1 (ቦቫይንኮሮናቫይረስ፣ የሰው ኮሮናቫይረስ OC43), የሰው ኮሮናቫይረስ HKU1, ሙሪን ኮሮናቫይረስ፣ ፒፒስትሬሉሰ የሌሊት ወፍ ኮሮናቫይረስ HKU5፣ ሮሴተስ ሌሊት ወፍ ኮሮናቫይረስ HKU9፣ ከባድ አጣዳፊ የመተንፈሻ አካላት ምልክት ጋር የተዛመደ ኮሮናቫይረስ (SARS-CoV, SARS-CoV-2), ታይሎንሲተርስ ሌሊት ወፍ ኮሮና ቫይረስ HKU4፣ ከመካከለኛው ምስራቅ የመተንፈሻ አካላት ምልክት ጋር የተዛመደ ኮሮና ቫይረስ፣ ሄጅሆግ ኮሮናቫይረስ 1 (EriCoV)
ዘርእታት፡ ቤታኮሮናቫይረስ 1 (ቦቫይን ኮሮርናቫይረስ፣ሂዩማን ኮሮርናቫይረስ OC43)፣ሂዩማን ኮሮናቫይረስ HKU1፣ሚዩሪን ኮሮናቫይረስ፣ፒፒስትሬለስ ባት ኮሮናቫይረስ HKU5፣ሮዜተስ ባት ኮሮናቫይረስ HKU9 ከቢድ ህፁፅ ናይ መተንፈሲ ኣካል ሕማም ዘምፅእ ኮሮናቫይረስ (SARS-CoV፣SARS-CoV-2)፣ ታይሎኒክተሪስ ባት ኮሮናቫይረስ HKU4፣ናይ ማእኸላይ ምዕራብ ናይ መተንፈሲ ኣካል ሲንድሮም ዘምፅእ ኮሮና ቫይረስ፣ሄጅሆግ ኮሮናቫይረስ 1 (EriCoV)
ዝርያዎች: ቤልጉ ዌል ነርቭ ኮሮናቫይረስ SW1 ፣ ተላላፊ ብሮንካይተስ ቫይረስ
ዓሌታት: ቤሉጋ ዓሳ ነባሪ ኮሮናቫይረስ SW1፣ ተላባዒ ብሮንካይተስ ፋይረስ
ከቅርብ ጊዜ ወዲህ በጣም የተለመዱ የጋራ ቅድመ አያቶች (MRCA) ከ 8000 ከክርስቶስ ልደት በፊት ጀምሮ እንደነበሩ ይገመታል፣ ምንም እንኳን አንዳንድ ሞዴሎች እስከ 55 ሚሊዮን ዓመታት ወይም ከዚያ በላይ የሚሆኑት የጋራ አባቶቻቸውን እስከ ቢሊዮን እና ከዚያ በላይ ዝርያዎች ድረስ የሚያመለክቱ ቢሆኑም።
ዋላ እኳ ገለ ሞዴላት ንሓባራዊ ኣበው ክሳብ ቅድሚ 55 ሚሊዮን ዓመታት እንተቐመጥዎ፡ ካብ ኩሎም ኮሮና ቫይረሳት ኣብ ቀረባ ግዜ ዝፈረየ ኣበው ክሳብ 8000 ቅድሚ ልደተ ክርስቶስ ኣብ ቀረባ እዋን ከምዝነበረ ይግመት ።እዚ ድማ ናይ ነዊሕ ግዜ ፍልቀት ምስ መንካዕን ዑፋዊ ዓሌታትን የመልክት።
በጣም የቅርብ ጊዜ የሆነው የአልፋኮሮናቫይረስ መስመር የቀድሞው ቅድመ አያት በ 2400 ከክርስቶስ ልደት በፊት ፣ የ betacoronavirus መስመር በ 3300 ከክርስቶስ ልደት በፊት ፣ ጋማኮሮናቫይረስ መስመር 2800 BCE እና በ 3000 ከክርስቶስ ልደት በፊት ገደማ የጨጓራና የቫይረስ መስመር ተመድቧል።
እቲ ዝውቱር ዝኾነ ኣበው ናይ ኣልፋኮሮናቫይረስ መስመር ኣብ ከባቢ 2400 BCE፡ ናይ ቤታኮሮናቫይረስ መስመር ድማ ኣብ 3300 BCE ፣ ናይ ጋማኮሮናቫይረስ መስመር ኣብ 2800 ከምኡ’ውን ናይ ደልታኮሮናቫይረስ መስመር ኣብ ከባቢ 3000 BCE ደረጃ ሒዞም።
ብዛት ያላቸው አስተናጋጅ የሌሊት ወፍ እና የኤቪያን ዝርያዎች እና የእነሱ አቀፋዊ ብዛት፣ ስለ ኮሮና ቫይረስ ሰፋ ያለ ዝግመተ ለውጥ እና ስርጭት እንዲሰራ አድርጓል። ብዙ የሰው ልጅ ኮሮና ቫይረስ የሌሊት ወፎች ዝርያ አላቸው።
መብዛሕቲኦም ናይ መንካዕን ናይ ኣዕዋፍ ዘርኢታትን ዓለምለኻዊ ወሰኖምን ን ኮሮና ቫይረስ ዓብዪ ዝግመታዊ ለውጢ(evolution) ን ምግፋሕን(dissemination) ንክህልዎ ርኡይ ተራ ዝተጻውቱ እዮም. መብዛሕቲኦም ን ደቂ ሰባት ዘጥቅዑ ኮርና ቫይረሳት ካብ መንካዓት ዝብገሱ እዮም።
ከቅርብ ጊዜ ወዲህ alpaca ኮሮናቫይረስ እና የሰው ኮሮናቫይረስ 229E እ.ኤ.አ. ከ 1960 በፊት አንድ ጊዜ ተገኝተዋል።
ኣብ ቀረባ ግዜ ቅድሚ 1960 ዓመተ ምህረት ኣልፓካ ኮሮና ቫይረስን ናይ ሰብ ኮሮና ቫይረስ 229ኢ ን ተፈላልዮም።
MERS-CoV በሰው ልጆች ውስጥ የተከሰተው ከየሌሊት ወፎች ሲሆን በግመሎች በኩል ነው።
መርስ-ኮሮና ቫይረስ ካብ መንካዕ ናብ ሰባት ብመንገዲ ኣግማል ተቐልቂሉ።
MERS-CoV ምንም እንኳን ከብዙ የሌሊት ወፍ በሽታ ቫይረሶች ጋር የተዛመደ ቢሆንም ፣ ከበርካታ ምዕተ ዓመታት በፊት የተበላሸ ይመስላል።
MERS-CoV፣ ምስ ብዙሓት ናይ ለዃኺቶ ኮሮናቫይራሳት ዓሌት ዝተተሓሓዘ እንተኾነ ዋላ፣ ካብዚኦም ግን ቅድሚ ብዙሕ ዓመታት ዝተፈለየ ከምዝኾነ የርኢ።
በ 1986 የተከሰተ በቅርብ የተዛመደ በሌሊት ወፍ የሚመጣ ኮሮናቫይረስ እና SARS-CoV ቫይረስ።
ዝቐረበ ዝምድና ዘለዎም ናይ መንኪዕ ኮሮና ቫይረስን ሳርስ-ኮሮናቫይረስ ን ኣብ 1986 ተፈላልዮም።
የ SARS ኮሮናቫይረስ እና የከባድ የሌሊት ወፍ ኮሮናቫይረሶች ሊከሰት የሚችል የዝግመተ ለውጥ ጎዳና፣ ከ SARS ጋር የተዛመዱ ኮሮና ቫይረሶች በየለሊት ወፎች ውስጥ ለረጅም ጊዜ እንደተባበሩ ይጠቁማል።
ናይ ስነ ፍልቀት መገዲ ክኸውን ይኽእል፣ ን SARS ኮሮናቫይረስን ናይ ለዃኺቶ ኮሮናቫይረስን፣ ምስ SARS ዝተተሓሓዘ ኮሮናቫይረስ ንነዊሕ ግዘ ምስ ለዃኺቶታት ክጸንሕ ክኢሉ እዩ።
እ.ኤ.አ. በ 1790ዎቹ፣ ተመሳሳዩ ኮሮናቫይረስ ከተለያዩ ዝርያዎች ከዘለለ በኋላ ከቦቪን ኮሮናቫስይረስን ወረረ።
ኣብ 1790 ታት፣ ኢኪዩን ኮሮናቫይረስ ካብ ናይ ከፍቲ ኮሮናቫይረስ ድሕሪ ናይ ዓሌት ምድል ተመሓላሊፉ።
በ 1890ዎቹ መጨረሻ ላይ፣ የሰው ልጅን የሚያጠቃው ኮሮናቫይረስ OC43 ከሌላ መስቀለ-ዘር የመፍሰሻ ክስተት በኋላ ከቦቪን ኮሮናቫይረስ ተለየ።
ካብ ሓደ ዓሌት ናብ ካሊእ ዓሌት ዝተገብረ ምትሕልላፍ ምኽንያት ኣብ መወዳእታ 1890ታት ካብ ንከፍቲ ዘጥቅዕ ኮሮና ቫይረስ ንወድሰብ ዘጥቅዕ ኮሮና ቫይረስ OC43 ተፈጢሩ።
በ 1890 በተከሰተው ወረርሽኝ በዚህ የመፍቻ ክስተት ምክንያት ሊሆን ይችላል ተብሎ ይገመታል፣ እና በኢንፍሉዌንዛ ቫይረስ አይደለም፤ ምክንያቱም በተዛማጅ የጊዜ አጠባበቅ ፣ የነርቭ ህመም ምልክቶች እና የበሽታው ወረርሽኝ የማይታወቅ ወኪል ስለሆነ ነው።
ብ1890 ብምትንካፍ ሕማም ምትሕልላፍ ክህልዎ ይኽእል ተባሂሉ ይግመት ናይ ጊዜ እዋን , ናይ መትንታት ቃንዛ ምልክታት ከምኡውን ናይ ሕማም ብምትንካፍ ሕማም ምትሕልላፍ ምኽንያት ናይዚ ሃገር-ከተት ክስተት ዘይኮነ ቫይረስ.
የሰው ልጆችን የሚያጠቃው ኮሮናቫይረስ OC43 የመተንፈሻ አካላት በሽታዎችን ከማስከተሉም በተጨማሪ በነርቭ በሽታዎችም ውስጥ ድርሻ አለው ተብሎ ይገመታል።
ናይ ሰባት ኮሮናቫይረስ OC43 ናይ ስርዓተ ምትንፋስ ረኽሲታት ምስ ምምጽኡ ጎኒ ንጎኒ ኣብ ናይ ኒሮሎጂካል ሕማማት እውን ዓብዪ ግደ ይጻወት ኣሎ ተባሂሉ ይጥርጠር።
እ.ኤ.አ. በ 1950ዎቹ. የሰው ልጆችን የሚያጠቃ ኮሮናቫይረስ OC43 ወደ ወቅታዊ የዘረመል ዓይነቶች መለወጥ ጀመረ።
ኣብ 1950ታት ንሰብ ዘጥቅዕ ኮሮና ቫይረስ OC43 ናብ’ዚ ሕጂ ዘሎ ዕይነተ-ሰረት ክፍለ ጀሚሩ ።
በስሜታዊነት የመዳፊት ጉበት እና ማዕከላዊውን የነርቭ ሥርዓት የሚጎዳ የመዳፊት ሄፓታይተስ ቫይረስ (Murine coronavirus) ከሰው ልጅ ኮሮናቫይረስ OC43 እና ከቦቪን ኮሮናቫይረስ ጋር ይዛመዳል።
ፓይሎጀነቲካሊ፣ ናይ ኣንጨዋ ሄፓታይተስ ቫይረስ (ሙሪን ኮሮናቫይረስ)፣ ናይ ኣንጭዋ ጉበትን ማእኸላይ ነርቨስ ሲስተምን የጥቅዕ፣ ምስ ናይ ሰባት ኮሮናቫይረስ OC43 ን ናይ ከፍቲ ኮሮናቫይረስን ተመሳሳሊ እዩ።
የሰው ልጆችን የሚያጠቃ ኮሮናቫይረስ HKU1፣ ከላይ እንደተጠቀሱት ቫይረሶች ሁሉ መነሻው ከአይጥ አስተኔዎች ነው።
ወዲ ሰብ ዘጥቅዕ ኮሮና ቫይረስ HKU1 ቕድሚ እዚ ከምዘተጥቕሱ ሕማማት ምቦቀሉ ኣብ ኣናፁ እዩ።
የኮሮና ቫይረሶች በአደገኛ ሁኔታ ውስጥ በከፍተኛ ሁኔታ ይለያያሉ።
ኮሮናቫይረሳት ብሰፊሑ ናይ መምጽኢ ምኽንያታት።
አንዳንዶቹ እንደ MERS - CoV ካሉ በበሽታው ከተያዙት ሰዎች መካከል ከ 30% በላይ ሊገድሉ ይችላሉ ፣ እንዲሁም የተወሰኑት እንደ ጉንፋን ያሉ በአንጻራዊ ሁኔታ ምንም ጉዳት የላቸውም።
ገሊኦም ከም MERS-CoVስ ዝኣመሰሉ ንልዕሊ 30% ካብዞም ዝተለኽፉ ክቐትሉ ይኽእሉ፡ ገሊኦም ከም ጉንፋዕ ዝመሰሉ ድማ ብተዛማዲ ዘይጓድኡ እዮም።
ኮሮናቫይረስ እንደ ትኩሳት፣ እና በአዴኖይድስ እብጠት ምክንያት የሚከሰት ጎሮሮ ህመም ካሉ ከባድ ምልክቶች ጋር ጉንፋን ሊያስከትሉ ይችላሉ።
ኮሮና ቫይረሳት ብቐንዱ ከም ረስኒን ምቑሳል ጎሮሮ ካብ ምሕባጥ ስነ-መዛርዕ ዝርከብዎም ዓበይቲ ምልክታት ዘለዎም ጉንፋዕ ከስዕብ ይኽእል።
ኮሮና ቫይረስ የሳንባ ምች (ቀጥተኛ የቫይረስ የሳንባ ምች ወይም ሁለተኛ የባክቴሪያ የሳምባ ምች) እና ብሮንካይተስ (በቀጥታ የቫይረስ ብሮንካይተስ ወይም ሁለተኛ የባክቴሪያ ብሮንካይተስ) ያስከትላል።
ኮሮናቫይረስ ኒሞንያን (ወይ ቀጥታዊ ቫይራል ኒሞንያ ወይ ካልኣይ ደረጃ ባክቴርያ ኒሞንያ) ብሮንካይትስን (ወይ ቀጥታዊ ቫይራል ብሮንካይትስ ወይ ካልኣይ ደረጃ ባክቴርያል ብሮንካይትስ) ከስዕብ ይኽእል እዩ።
እ.ኤ.አ. 2003 ላይ የተገኘው በከባድ አጣዳፊ የመተንፈሻ አካላት ሲንድሮም (SARS) ምክንያት የሆነውን SARS- CoV፣ ሁለቱንም የላይኛው እና ዝቅተኛ የመተንፈሻ አካላት ኢንፌክሽኖችን ስለሚያስከትሉ ልዩ የሆነ በሽታ አምጪ ተሃዋስያን ነው። ስድስት የሰዎች ኮሮና ቫይረስ ዝርያዎች ይታወቃሉ፣ አንድ ዝርያ በሁለት የተለያዩ ዓይነቶች የተከፋፈለ ሲሆን ሰባት ዝርያዎችን በአንድ ላይ ይሆናሉ ማለት ነው።
SARS-CoV ዝተብሃለ ኣብ 2003 ዝተረኽበ ንወዲሰብ ዘጥቅዕ ኮሮናቫይረስ ከቢድ ሃንደበታዊ ዝኾነ ናይ ስርዓተ ምትንፋስ ሕማም(SARS) ዘምፅእ እንትኸዉን ላዕለዋይን ታሕተዋይን ስርዓተ ምትንፋስ ስለዘጥቅዕ ድማ ካብ ካልኦት ፍልይ ዘብሎ ፓቶጀነሲስ ኣለዎ። ወዲሰብ ዘጥቅዕ ኮሮናቫይረስ ሽዱሽተ ዘርእታት ኣለዎ። ካብኣቶም እቲ ሓደ ናብ ክልተ ስትሬናት ስለዝምቀል ሸውዓተ ናይ ኮሮናቫይረስ ስትሬናት ይርከቡ።
ከእነዚህ ኮሮናቫይረስ ውስጥ አራቱ በሰው ልጆች ውስጥ ያለማቋረጥ ይሰራጫሉ እንዲሁም በዓለም ዙሪያ በአዋቂዎችና በልጆች ላይ የተለመደው የጉንፋን ምልክቶችን ያስገኛሉ -OC43, -HKU1, HCoV-229E, -NL63።
ምስ እዚኣቶም ውሽጢ ኣርባዕተ ኩሉጊዜ ብ ናይ ወድ ሰብ ቍጽሪ ከምኡውን ኣጠቓላሊ ይፍርዩ ብኣበይቲ ብቆልኡት ኣብ ኣለም ሙሉ ውሽጢ ልሙድ ሰዓል ኣጠቓላሊ ምልክታት: -OC43, -HKU1, HCoV-229E, -NL63.
ኮሮና ቫይረስ 15% የሚሆኑት የተለመደ ጉንፋን ያስከትላሉ።
ኮሮና ቫይረስ ከባቢ 15% ጉንፋዕ የስዕብ ።
አብዛኛዎቹ ጉንፋኖቸ የሚከሰቱት በራይኖቫይረስ ምክንያት ነው።
መብዛሕትኦም ሕማማት ቁሪ ብራይኖቫይረስ ዝመጹ እዮም።
አራቱ ትንሽ የሆኑት ኮሮናቫይረሶች ወቅታዊ የሆነ ክስተት ያላቸው ሲሆን በቴምፕሬት የአየር ሁኔታዎች ውስጥ የሚከሰቱ ናቸው።
እቶም ኣርባዕተ ቅልል ዝበሉ ኮሮና ቫይረሳት ወቕታዊ ክስተት ሃልይዎም ኣብ ሚዛናዊ ኩነታት ኣየር ኣብ ዘለዎ ኣብ ወርሓት ሓጋይ ይኽሰቱ።
በትሮፒካል አየር ንብረት ውስጥ የሚወደድ አይነት ወቅት የለም።
ኣብ ቆላ ኣየር ኩነታት እትመርጾ ዓይነት ወቕቲ የለን።
አራት የሰው ልጆችን የሚያጠቁ ኮሮናቫይረሶች በአጠቃላይ ቀለል ያሉ ምልክቶችን ያፈጥራሉ፡
ኣርባዕተ ንወዲሰብ ዘጥቅዑ ኮሮና ቫይረሳት ብጠቕላላ ፎኪስ ምልክታት የርእዩ፡
ቫይረሱ በይፋ የ SARS ኮሮናቫይረስ (SARS-CoV) ተብሎ ተጠርቷል።
እቲ ቫይረስ ብስሩዕ SARS ኮሮና ቫይረስ ተባሂሉ ተሰይሙ (SARS-CoV)።
ከ 8,000 በላይ ሰዎች በበሽታው የተያዙ ሲሆን ከእነዚህ ውስጥ አስር በመቶ ያህሉ ሞተዋል።
ካብ 8000 ንላዕሊ ዝኽኑ ሰባት በቲ ረኽሲ ተታሒዞም እዮም ካብ ኣቶም ድማ ካብቢ ዓሰርተ ፐርሰንት ዝኾኑ ሞይቶም።
እ.ኤ.አ. መስከረም 2012 አዲስ አይነት ኮሮና ቫይረስ coronavirus የተገኘ ሲሆን በአሁኑ ጊዜ በይፋ የመካከለኛው ምስራቅ የመተንፈሻ አካላት ሲንድሮም ቫይረስ (MERS-CoV) ተብሎ ተጠርቷል።
ኣብ መስከረም 2012 ሓድሽ ናይ ኮሮና ቫይረስ ዓይነት ተረኺቡ። ፈለማ ኖቭል ኮሮና ቫይረስ 2012 ተባሂሉ ዝፍለጥ እንትነብር ሕዚ ድማ ሽሙ ናብ ሚድል ኢስት ሪስፓራቶሪ ሲንድረም ኮሮና ቫይረስ (MERS-CoV) ተቐይሩ።
የዓለም ጤና ድርጅት ብዙም ሳይቆይ ዓለም አቀፍ ማስጠንቀቂያ ሰጠ።
ዉድብ ጥዕና ዓለም ዓለም ለኸ መጠንቀቕታ ኣዚዙ
የዓለም ጤና ድርጅት እ.ኤ.አ. መስከረም 28 ቀን 2012 እንዳመለከተው ቫይረሱ ከሰው ወደ ሰው በቀላሉ የማይተላለፍ የሚመስል ነበር።
ብዓለማዊ ውድብ ጥዕና ኣብ መስከረም 28, 2012 ዝወጽአ ሓድሽ ሓበሬታ እቲ ቫይረስ ካብ ሰብ ናብ ሰብ ብቐሊሉ ዝመሓላለፍ ኣይመስልን ኢሉ ።
ሆኖም እ.ኤ.አ. ግንቦት 12፣ 2013 በፈረንሣይ ማህበራዊና ጤና ጥበቃ ሚኒስቴር ከሰው ወደ ሰው እንደሚተላለፍ አረጋግጧል።
እንተኾነ ግን፣ ኣብ 12 መይ 2013፣ ኣብ ፈረንሳይ ናይ ካብ ሰብ ናብ ሰብ ምምሕልላፍ ብናይ ፈረንሳይ ማሕበራዊን ጥዕናን ጉዳያት ሚኒስተር ሪፖርት ተገይሩ።
በተጨማሪም ከሰው ወደ ሰው የሚተላለፉ ጉዳዮች በቱኒዚያ የጤና ጥበቃ ሚኒስቴር ሪፖርት ተደርጓል።
ብተወሳኺ፣ ካብ ሰብ ናብ ሰብ ናይ ምምሕልላፍ ኬዛት ብናይ ቱኒዝያ ጥዕና ሚኒስተር ሪፖርተ ተገይሩ።
ሁለቱ የተረጋገጡት ኬዞች በሽታው ከሟች አባታቸው የተላለፈባቸው ሁለት ሰዎች ሲሆኑ፣ አባታቸውም የታመሙት ወደ ኳታርና እና ከሳውዲ አረቢያን ከጎበኙ በኋላ ነበር።
ክልተ ዝተረጋገጹ ኬዛት ድማ ነዚ ቫይረስ ካብ ናብ ኳታርን ሳዑዲ ዓረበያን ድሕሪ ምጉዓዙ ሓሚሙ ዝሞተ ኣቦኦም ዝተመሓላለፎም እዮም።
ይህ ቢሆንም ቫይረሱ ከሰው ሰው ለመተላለፍ ያስቸግረዋል፣ ምክንያቱም ብዙዎቹ የተጠቁ ሰዎች ቫይረሱን ስለማያስተላልፉት ነው።
እዚ ከምኡ እንተሎ፣ እዚ ቫይረስ ካብ ሰብ ናብ ሰብ ንምምሐልላፍ ጸጊምዎ ነየሩ፣ ብዙሓት ዝተለኸፉ ሰባት ነቲ ቫይረስ ስለዘየመሓላልፉ።
የመጨረሻው የቫይረሱ ስም ሚድል ኢስት የትንፋሽ ሲንድሮም ኮሮና ቫይረስ (MERS-CoV) ነው።
ናይ’ቲ ቫይረስ ናይ መወዳእታ ስም ማእከላይ-ምብራቕ ሕማም ስርዓተ ምስትንፋስ ኮሮና ቫይረስ እዩ።
አሜሪካ ውስጥ የነበሩት ሁለቱ ብቸኛ ክስተቶች (ሁለቱም ተርፈዋል) ሜይ 2014 ላይ የተከሰተ ነበር፣ ሜይ 2015 ላይ በኮሪያ ሪፐብሊክ ውስጥ የ MERS-CoV ወረርሽኝ ተከስቶ የነበረ ሲሆን ይህም ወደ መካከለኛው ምስራቅ ጉዞ ያደረገ አንድ ሰው ሲኦል ውስጥ ሆስፒታል በገባበት ጊዜ ነው።
ኣብ ግንቦት 2014 ክልተ ናይ U.S. ኬዛት ተመዝጊቦም (ክልቲኦም ድሒኖም)። ኣብ ግንቦት 2015 ሓደ ናብ ማእኸላይ ምብራቕ ተጓዒዙ ዝመፀ ሰብ ንኽሕከም ኣብ ሴኦል ኣርባዕተ ሆስፒታላት ብምብፃሑ ናይ MERS-CoV ለበዳ ኣብ ሪፐብሊክ ኦፍ ኮሪያ ከጋጥም ክኢሉ ኔሩ።
ይህ ከመካከለኛው ምስራቅ ውጭ የ MERS - CoV ትልቁ ወረርሽኝ እንዲከሰት ምክንያት ሆኗል።
እዚ ድማ MERS-CoV ካብ ማእኸላይ ምብራቕ ወጻኢ ብዓብዪኡ ክላባዕ ጌርዎ።
ከዲሴምበር 2019 ጀምሮ፣ 2,468 የ MERS-CoV ኢንፌክሽን ተፈጥሮ የነበረ ሲሆን ይህም በቤተሙከራ ምርመራዎች የተረጋገጠ ነው፤ ከእነዚህም ውስጥ 851 የመሆኑት ለሞት የሚያደርሱ የነበሩ ሲሆን የሞት መጠንም 34.5% ነው።
ካብ ታሕሳስ 2019 ጀሚሩ 2,468 ናይ MERS-CoV ረኽሲ ዝምልከት ጉዳያት ብ ላብራቶሪ መርመራታት ተረጋጊጹ ኣሎ ።ካብዚኦም 851 ቀተልቲ ኮይኖም 34.5% ናይ ሞት መጠን ኣለዎም።
እ.ኤ.አ. በታህሳስ 2019፣ በዉሀን፣ ቻይና ውስጥ የሳንባ ምች ወረርሽኝ ሪፖርት ተደርጓል።
ኣብ ታሕሳስ 2019 ኣብ ዉሃን፡ ቻይና ም’ልባዕ ኒሞንያ ከም ዝነበረ ጸብጻብ ተዋሂቡ ኔሩ።
ዲሴምበር 31∕2019 ላይ ወረርሽኙ አዲስ አይነት ኮሮና ቫይረስ እንደሆነ ታውቆ የነበረ ሲሆን፣ የመጀሪያው በአለም አቀፍ ጤና ድርጅት (የአለም ጤና ድርጅት) የተሰጠው ስም 2019-nCoV ቀጥሎም በአለም አቀፍ የቫይረስ ታክሶኖሚ ድርጅት SARS-CoV-2 የሚል ስያሜ ወጥቶለታል።
ኣብ 31 ታሕሳስ 2019 እቲ ለበዳ ካብ ሓድሽ ናይ ኮሮና ቫይረስ ስትሬን ከምዝመፀ ተፈሊጡ። እዚ ድማ ዉድብ ጥዕና ዓለም 2019-nCoV ብምባል ሰይምዎ። እንተኾነዉን ብዓለምለኸ ዉድብ ናይ ቫይረሳት ታክሶኖሚ እቲ ሽም ናብ SARS-CoV-2 ተቐይሩ።
አንዳንድ ተመራማሪዎች ሁዋናን የባህር ምግብ የጅምላ ገበያ ለሰው ልጆች የቫይረስ ስርጭት ዋነኛው ምንጭ ላይሆን ይችላል የሚል ሀሳብ አቅርበዋል። እ.ኤ.አ. ከኤፕሪል 17 ቀን 2020 ጀምሮ ቢያንስ 153,822 ሰዎች መሞታቸው የተረጋገጠ ሲሆን ከነዚህ ውስጥ ከ 2,240,191 በላይ የሚሆኑት በኮሮናቫይረስ ወረርሽኝ የተረጋገጡ ኬዞች እንደሆኑ ታውቋል።
ሁናን መሸጢ ናይ ባሕሪ ምግቢ ናይቲ ቫይረስ መበቆል ከምዘይኮነ ሓደሓደ ተመራመርቲ ይገልፁ። 17 ሚያዝያ 2020 ኣብዚ ለበዳ ኮሮና ቫይረስ ኒሞንያ ተነኣሰ 153,822 ዝተረጋገፁ ሞትን ልዕሊ 2,240,191 ዝተረጋገፁ ኬዛትን ከምዘለዉ ይንገር።
በዉሃን የተገኘው አዲሱ Betacoronavirus ከግሩፕ 2B የተገኘ ሲሆን ከSARS-CoV እስከ 70% የሚደርስ የዘረመል ተመሳሳይነት አለው።
ናይ ዉሃን ዘርኢ ብገምጋማዊ 70% ስነ-ሰረታዊ ምምስሳል ምስ SARS-CoV ከም ሓድሽ ዘርኢ ናይ ቤታኮሮና ቫይረስ ካብ ጉጅለ 2ቢ ተለልዩ ኣሎ።
ቫይረሱ ከለሊት ወፍ ኮሮናቫይረስ ጋር የ 96% ተመሳሳይነት አለው፤ ስለሆነም ከሌሊት ወፎች እንደመነጨ በስፋት ይታመናል።
እቲ ቫይረስ ምስ ናይ መንካዕ ኮሮና ቫይረስ 96% ምምስሳል ኣለዎ ።ስለ’ዚ ካብ መንካዕ መጺኡ ክኸውን ከም ዝኽእል ብዙሕ ግምታት ኣሎ።
ወረርሽኙ በበርካታ ሀገሮች ውስጥ የመጓጓዣ ገደቦችን እና በአገር ውስጥ እንቅስቃሴ ገደብን ያስከትላል።
ብምትንካፍ ሕማም ምትሕልላፍ ብብዙሕ ሃገራት ውሽጢ ምንቅስቓስ ገደባት ከምኡውን ብሃገር ውሽጢ የኸትል
ከ 1930ዎቹ ጀምሮ በእንስሳት ሕክምና ውስጥ ከተወሰደ በሽታ አምጪ ተህዋሲያን የኮሮናቫይረሶች ታውቀዋል።
ካብ 1930ታት ጀሚሩ ኮሮና ቫይረስ ኣብ ስነ እንስሳት ሕክምና ፓቶሎጂካል ፀገም ከምዘምፅእ ተፈሊጡ።
ከ avian ተላላፊ ብሮንካይተስ በስተቀር ዋና ዋናዎቹ በሽታዎች በዋነኝነት የአንጀት መገኛ አላቸው።
ካብ ናይ ኣዋፍ ተሓላላፊ ናይ መተንፈሲ ሕማማት ወጻኢ ዋና ተቀራራቢ ሕማማት ብዚበልጽ ኣብ ኣንጀት ከባቢ እዩ ቦትኦም።
ኮሮና ቫይረስ አጥቢ እንስሳት ላይ በዋነኝነት የላይኛው የመተንፈሻ አካልን እና የጨጓራናትን የአንጀት በሽታ ያስይዛል።
ኮሮና ቫይረስ ብመጀመርታ ደረጃ ናይ መጥበውቲ እንስሳትን ኣዕዋፍን ላዕለዋይ ናይ መተንፈሲ ኣካልን ጋስትሮኢንተስታይናል ትራክትን ሕማም የምፅእ።
በተጨማሪም በእንስሳት እርባታ እና በቤት እንስሳት የቤት እንስሳት ውስጥ የተለያዩ በሽታዎችን ያስከትላሉ፣ ከእነዚህም አንዳንዶቹ ከባድ እና ለእርሻ ኢንዱስትሪ አስጊ ናቸው።
ኣብ ናይ ሕርሻ እንስሳትን ኣብ ገዛ ዝነብሩ ውይድማ ዝለመዱ እንሰሳትን ውሽጢ ብዙሓት ሕማማት ዘስዕቡ እንትኾኑ ካቦኦም ገሊኦም ኣዝዮም ፅንኩራትን ነቲ ናይ ሕርሻ ኢንዱስትሪ ድማ ሓደጋ ክኾኑ ዝኽእሉ እዮም።
ዶሮዎች ላይ ኢንፌክሽን የሚያመጣው ብሮንኪትስ ቫይረስ (IBV) የመተንፈሻ አካላትን ብቻ ሳይሆን የሽንት መተላለፊያ ትቦንም የሚያጠቃ ነው።
ውሽጢ ተመሓላላፊ ነድሪ ጉርጉማ ቫይረስ (IBV) ኮሮና ቫይረስ ናይ ተባሂሉ ናይ መተንፈሲ ኣካል ጥራይ ዘይኮነ እዩ
ቫይረሱ በዶሮ ውስጥ በሙሉ ወደ ተለያዩ የአካል ክፍሎች ሊሰራጭ ይችላል።
እቲ ቫይረስ ኣብ’ቲ ደርሆ ናብ ዝተፈላለዩ ክፋላት ከሳፍሕ ይኽእል ።
ኢኮኖሚያዎ ከፍተኛ መጠን ያላቸው የኮሮናቫይረስ የግብርና እንስሳት፣ ፖርካይን ኮሮናቫይረስን (transmissible gastroenteritis coronavirus, TGE) እና ቦቫይን ኮሮናቫይረስን የሚያካትት ሲሆን እነዚህም እድሜያቸው ትንሽ በሆኑ እንስሳት ላይ ተቅማጥ የሚያስከትሉ ናቸው።
ኢኮኖሚካሊ ዓበይቲ ናይ ሕርሻ እንስሳት ኮሮናናቫይረሳት ናይ ሓሰማ ኮሮናቫይረስ (ናይ ጂኦኢንተራይተስ ተመሓላላፊ ኮሮናቫይረስ፣ TGE) ናይ ከፍቲ ኮሮናቫይረስ፣ ክልቲኦም ኣብ መናእሰይ እንስሳት ተቕማጥ የስዕቡ።
ፊላይን ኮሮና ቫይረስ፡ ሁለት ፎርሞች፣ ፊላይን ኢንትሪክ ኮሮናቫይረስ ዝቅተኛ ክሊኒካዊ አቅም ያለው ሲሆን ነገር ግን በራስ የሚሆን የቫይረሱ ባህሪን መለወጥ ፊላይን ኢንፌክሸስ ፔሪቶኒቲስ (FIP)፣ እንዲኖር ያደርጋል፣ ይህም ከፍተኛ ሞት እንዲኖር የሚያደርግ ነው።
ናይ ድሙ ኮሮና ቫይረስ፡ ክልተ መልክዓት ኣለዎ ።ናይ መዓናጡ ድሙኣዊ ኮሮና ቫይረስ ትሑት ሕክምናዊ ኣገዳስነት ዘለዎ ሰብ ሕማም ክኸውን ከሎ፡ ቀጻሊ ልውጠት ናይ’ዚ ቫይረስ ግን ድሙኣዊ ነድሪ ቋንጡጥ ዝበሃል ብዙሕ ሞት ከስዕብ ዝኽእል ሕማም የስዕብ።
በተመሳሳይም ብሮንካይተሮችን የሚያጠቁ ሁለት ዓይነት የኮሮናቫይረስ ዓይነቶች አሉ:- Ferret enteric coronavirus የጨጓራና የሆድ ህመም ሲንድሮም epizootic catarrhal enteritis (ECE) በመባል የሚታወቅ የጨጓራ የቫይረስ ዓይነት (ድመቶች ውስጥ እንደሚገኘው FIP) በመባል የሚታወቅ ferret systemic coronavirus (FSC) ነው።
ብተመሳሳሊ ንፌረት ዘጥቅዑ ክልተ ዓይነት ኮሮና ቫይረስ ኣለዉ። ፌረት ኢንተሪክ ኮሮና ቫይረስ ኤፒዙቲክ ካታራል ኢንተራይተስ (ECE) ዝበሃል ጋስትሮኢንተስታይናል ሲንድሮም የምፅእ። ከምኡዉን ፌረት ሲስተሚክ ኮሮና ቫይረስ (FSC) ተባሂሉ ዝፅዋዕ (ኣብ ደማሙ FIP) ዝበሃል ከምዘምፅእ ይፍለጥ።
ሁለት አይነት ካናይን ኮሮናቫይረሶች አሉ (CCoV) አንደኛው ጋስትሮኢንተስታይናል ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ በትንፋሽ በሽታ ምክንያት የሚተላለፍ ነው።
ክልተ ዓይነታት ካኒን ኮሮና ቫይረሳት ኣለዉ (CCoV)፣ ሓዲኡ ቀሊል ናይ ጋስትሮኢንተስታይናል ሕማም የስዕብ ሓዲኡ ድማ ናይ ስርት ምትንፋስ ሕማም የስዕብ።
አይጥ ሄፕታይተስ ቫይረስ (MHV) በከፍተኛ ሞት፣ በተለይም በላብራቶሪ አይጦች ቅኝ ግዛቶች መካከል ወረርሽኝ እንዲሞት የሚያደርግ በሽታ አምጪ ተሃዋስያን ነው።
ማዉስ ሄፒታይተስ ቫይረስ (MHV) ናይ ኮሮና ቫይረስ ዓይነት ኮይኑ ንናይ ቤት ፈተነ ኣናፁ ቀታሊ ለበዳን ዓቢ ናይ ቅትለት መጠን ዘለዎን ሕማም እዩ።
ሲያሎዳክሪዮአዴንቲስ ቫይረስ (SDAV) ከፍተኛ ኢንፌክሽን አምጪ የሆነ የቤተ ሙከራ አይጦች ላይ የሚገኝ ኮሮና ቫየረስ ሲሆን፣ በሰዎች ላይ በቀጥታ ንክኪ ወይም በአየር ላይ ቀጥተኛ ባልሆነ መንገድ የሚተላለፍ ነው።
ሲያሎዳክሪዮኣደናይቲስ ቫይረስ(SDAV) ኣዝዩ ተላጋቢ ናይ ላብራቶሪ ኣናጹ ኮሮና ቫይረስ ኮይኑ መንገዲ ቀጥታዊ ርክባትን ብዘይቀጥታዊ ኣየሮሶልን ኣብ ሞንጎ ውልቀሰባት ክመሓላለፍ ይኽእል ።
አንዳንድ የ MHV ዓይነቶች ለበርካታ ስክለሮሲስ ለመግደል በሚያገለግሉ አይጦች ውስጥ በሂደት ላይ ያለ የአንጀት በሽታ ያስከትላል።
ገለ ዘርኢ ናይ MHV ኣብ ኣናጹ ቀጻሊ ነድሪ ሓንጎል ከስዕቡ ይኽእሉ ።እዚ ድማ ከም ሞደል ኣናጹ ን ሕማም ስርዓተ-መትኒ ክጠቀሙሉ ጸኒሖም ።
ከፍተኛ የሆኑ የምርመር ጥረቶች ቫይረሳዊ የሆነውን የእንስሳ ኮሮና ቫይረስ ሂደት ለማጠራት የተሰሩ ሲሆን ይህም በተለይም በእንስሳት ሀኪሞች እና ዙኖቲክ በሽታ የቫይረስ ባለሞያዎች ነው።
ብሉጻት ናይ መጽናዕቲ ጻዕሪታት ናይዞም ናይ እንስሳት ኮሮናቫይረሳት ቫይራል ፓቶጀነሲስ ኣብ ምብርህራህ ኣትኲሮምጸኒሖም፣ ብፍላይድማ ኣብ ቨተርነሪን ናይ እንስሳት ሕማማትን ቫይሮሎጂ ድሌት ዘለዎም ሰባት።
የበሽታ መከላከያ ኮሮናቫይረስ (የሚተላለፍ የአሳማ የጨጓራና የአንጀት በሽታ ኮሮናቫይረስ ፣ TGEV)።
ፖርሲን ኮሮና ቫይረስ (ናይ ሓሰማ ኮርና ቫይረስ ተመሓላላፊ ጋስትሮኢንተራይተስ፣ TGEV)
በወጣት ጥጃዎች ውስጥ ለከባድ የብልትነት ችግር ተጠያቂ የሆነው ቦቪን ኮሮናቫይረስ (BCV) ነው።
ቦቫይን ኮሮና ቫይረስ(BCV) ኣብ ነኣሽቱ ምራኹት ከቢድ ነድሪ-መዓናጡ ጠንቂ እዩ።
ፌሊን ኮሮናቫይረስ (FCoV) በድመቶች ውስጥ ቀለል ያለ የሆድ ህመም ያስከትላል እንዲሁም ከባድ የፌሊን ተላላፊ ፔሪቶኒቲስ (ሌሎች ተመሳሳይ ቫይረሶች)።
ድሙኣዊ ኮሮና ቫይረስ(FCoV) ኣብ ደማሙ ፈኲስ ነድሪ-መዓናጡን ከቢድ ተላባዒ ነድሪ-ቋንጡጥን(ካልእ ዝዓይነቶም ናይ’ቲ ቫይረስ ባዕሉ) የስዕብ።
ሁለቱ ዓይነቶች የካንሰር ኮሮናቫይረስ (CCoV) (አንዱ enteritis ን ያስከትላል፣ ሌላኛው በመተንፈሻ አካላት ውስጥ ይገኛል)።
እቶም ክልተ ዓይነታት ካናይን ኮሮና ቫይረስ (CCoV) (እቲ ሓደ ኢንተራይተስ ዘምፅእ እንትኸዉን እቲ ካልኣይ ድማ ስርዓተ ምትንፋስ ዘጥቅዕ እዩ)።
ተርኪ ኮሮና ቫይረስ (TCV) ተርኪዎች ላየኤ ኤንትሪቲስ እንዲፈጠር ያደርጋል።
ቱርኪ ኮሮና ቫይረስ (TCV) ኣብ ቆቓሓት ኢንተራይተስ የምፅእ።
Ferret enteric ኮሮና ቫይረስ epizootic catarrhal enteritis ያስከትላል።
ናይ ፌሬት ኢንተሪክ ኮሮናቫይረስ ኣብ ፌሬታት ኢፒዙቲክ ካቴተራል ኢንተራይቲስ ይፈጥር።
Ferret ሲስተም ኮሮናቫይረስ በ FIP የሚመስል ምልክት ውስጥ ያስከትላል።
ናይ ፋሬቶ ኣካላዊ ኮሮና ቫይረስ ንኤፍ ኣይ ፒ - ዝመስል ኣካላዊ ምልክታት ሕማም ኣብ ፋሬቶ የስዕብ።
ጥንቸል enteric ኮሮና ቫይረስ በወጣት የአውሮፓ ጥንቸሎች ውስጥ አጣዳፊ የጨጓራ በሽታ እና ተቅማጥ አስከትሏል።
ራቢት እንተሪክ(Rabbit enteric) ኮረና ቫይረስ ከቢድ ናይ መዓናጡ ሕማማን ተቕማጥን ኣብ ናይ ኣውሮፓ ማንቲለታት የብፅሕ።
የበሽታ መከላከያ ወረርሽኝ ተቅማጥ ቫይረስ (PED ወይም PEDV), በዓለም ዙሪያ ተከሰተ።
ተላባዒ ውጽኣት ፖርሲን ቫይረስ (PED ወይ PEDV) ኣብ ዓለም ተቐልቂሉ ኣሎ ።
በኮሮናቫይረስ በሽታ 2019 (COVID-19) በከባድ አጣዳፊ የመተንፈሻ አካላት ሲንድሮም ቫይረስ 2 (SARS-CoV-2) ምክንያት የሚመጣ ተላላፊ በሽታ ነው።
b'ኮሮናቫይረስ ሕማም 2019 (ኮቪድ-19) ብከቢድ ህጹጽ ናይ ስርዓተ ምትንፋስ ሲንድረም ኮሮናቫይረስ 2 (SARS-CoV-2) ዝመጽእ ተላባዒ ሕማም እዩ።
የተለመዱ ምልክቶች ትኩሳትን፣ ሳል እና የትንፋሽ እጥረት ያካትታሉ።
ተመሳሰልቲ ምልክታት ረስኒ፣ ሰዓልን ትንፋስ ምሕጻርን ዝኣመሰሉ የካትቱ።
ሌሎች ምልክቶች እንደ ድካም፣ የጡንቻ ህመም፣ ተቅማጥ፣ የጉሮሮ መቁሰል፣ ማሽተት ማጣት እና የሆድ ህመም ይገኙበታል።
ካልኦት ምልክታት ድኻም፣ ናይ ጭዋዳ ቃንዛ፣ ተቕማጥ፣ ናይ ጎሮሮ ቃንዛ፣ ናይ ምጭናው ክእለት ምስኣንን ናይ ከብዲ ቃንዛን የካትቱ።
የበሽታ ምልክቶች ከታዩበት ጊዜ አንስቶ እስከ አምስት ቀናት ድረስ ያለው ጊዜ ከሁለት እስከ አስራ አራት ቀናት ሊደርስ ይችላል።
ካብ ዝተቓላዕኩምሉ ክሳብ ምልክት ዝጅምረሉ ግዘ ዘሎ ግዘ ሓሙሽተ መዓልቲታት እዩ ብተለምዶ እንተኾነ ግን ካብ ክልተ ክሳብ ዓሰርተ ኣርባዕተ መዓልቲታት ኣብ ዘሎ ክፈላለ ይኽእል።
አብዛኞቹ ጉዳዮች ቀለል ያሉ ምልክቶችን የሚያስከትሉ ቢሆንም፣ በቫይረስ የሳምባ ምች እና በብዛት የአካል ብልቶች ላይ አንዳንድ መሻሻል ታይተዋል።
መብዛሕትኦም ኬዛት ቀለልቲ ምልክታት ዘርእዩ ዋላ እንተኾኑ፣ ገለ ናብ ቫይራል ኒሞንያን ብዙሓት ኦርጋናት ውድቀትን የምርሑ።
ከኤፕሪል 17 ቀን 2020 ጀምሮ ከ 2.24 ሚሊዮን በላይ የሚሆኑ ጉዳዮች ከ 210 በላይ አገራት እና ግዛቶች ሪፖርት የተደረጉ ሲሆን ከ 153,000 በላይ የሚሆኑት ለሞት ተዳርገዋል ።
ካብ 17 ኣፕሪል 2020፣ ልዕሊ 2.24 ሚልዮን ኬዛት ኣብ መላእ 210 ሃገራትን ግዝኣታትን ሪፖርት ተገይሮም፣ ልዕሊ 153,000 ሞት ድማ ኣስዒቡ።
ከ 568,000 የሚበልጡ ሰዎች ከበሽታው አገግመዋል። ቫይረሱ በዋነኝነት በሰዎች ግንኙነት ወቅት በሰዎች መካከል በሚተላለፍበት ጊዜ አብዛኛውን ጊዜ በማስነጠስ፣ በመሳል ወይም በመናገር ነው።
ልዕሊ 568,000 ሰባት ካብቲ ሕማም ኣገጊሞም እዮም። እዚ ቫይረስ ኣብ ቀረባ ንኽክእ ኣብ ዘለዎም ሰባት እዩ ብዋናነት ዝመሓላለፍ፣ መብዛሕትኡ ግዘ ብምስዓል፣ ብምህንጣስ፣ ወይ ብምዝራብ ዝወጹ ኣናእሽተይ ንጣባት።
እነዚህ ጠብታዎች የሚመነጩት በሚተነፍሱበት ጊዜ ሲሆን አብዛኛውን ጊዜ በረጅም ርቀት ላይ ከመተላለፍ ይልቅ መሬት ላይ ወይም አንድ አካል ላይ ይወድቃሉ።
እዞም ንጣባት ንደገ እንትትንፍሱ ዝፍጠሩ ዋላ እንተኾኑ፣ ናብ ነዊሕ ርሐቐት ከይዶም ክንዲ ሰብ ምብካል ናብ መሬት ወይ ካልኦት ቦታታት እዮም ዝወድቁ።
በተጨማሪም ሰዎች የተበከለውን መሬት በመንካት ከዚያም ዐይኖቻቸውን ፣ አፍንጫቸውን ወይም አፋቸው በመንካት ሊለኩ ይችላሉ ።
ሰባት ዝተበከለ ቦታ ነኺኦም ዓይኖም፣ ኣፍንጭኦም ወይ ኣፎም ብምንካእ ክልከፉ ይኽእሉ።
ቫይረሱ ደረቅ ቦታዎች ላይ እስከ 72 ሰዓታት ድረስ ሊቆይ ይችላል።
እዚ ቫይረሳት ኣብ ደጋዊ ቦታታት ን 72 ሰዓታት ዝኣክል ክጸንሕ ይኽእል እዩ።
የበሽታ ምልክቶች ከታዩበት በኋላ ባሉት የመጀመሪያዎቹ ሶስት ቀናት ውስጥ በጣም ተላላፊ ነው፣ ምንም እንኳን ምልክቶቹ ከመታየቱ እና በኋላ ላይ የበሽታው ደረጃዎች ከመሰራጨታቸው በፊት ሊተላለፍ ቢቻልም (rRT-PCR) ከ ናሶፓሪንገል ማበጥ ነው።
ኣብ ናይቲ ምልክታት ዝጀመረሉ ናይ መጀመርያ ሰለስተ መዓልቲታት ኣዝዩ ተመሓላላፊ እዩ፣ ምምሕልላፍ ኣብ ዳሕራይ ናይቲ ሕማ ደረጃታት እውን ክፍጠር ዝኽእል እንተኾነ እውን። ናይ ሕማም ውጽኢት ምርካብ ስታንዳርድ ሜላ ብናይ ብሓቂ ሪቨርስ ትራንስክሪፕቴዝ ፖሊመሬዝ ቸይን (rRT-PCR) ካብ ናዞፋሬንጃል ስዋብ ብምውሳድ እዩ።
ቫይረሱ አለብን ብለው የሚጠራጠሩ ሰዎችና ተንከባካቢዎቻቸው ጭምብልን እንዲጠቀሙ ይመከራል።
ናይ ማስክ ተጠቓሚነት ነቶም በቲ ቫይረስ ተታሒዞም ኢሎም ዝሓስቡን ሓብሐብቶምን እዩ ዝምከር።
ለጠቅላላው ህዝብ ጭምብል ጥቅም ላይ የሚውሉ ምክሮች ሊለያዩ ይችላሉ፣ አንዳንድ ባለስልጣኖች አጠቃቀማቸውን እንዲጠቁሙ ይመክራሉ፣ አንዳንዶች አጠቃቀማቸውን ሌሎች ደግሞ አጠቃቀምን የሚሹ ሌሎች ናቸው።
እቲ ሓፈሻዊ ህዝቢ ማስክ ናይ ምጥቃም ምኽሪ ዝተፈላለየ እዩ፣ ሓደ ሓደ ሰበ ስልጣናት ክጥቀም የብሉን ይብሉ፣ ሓደ ሓደ ክጥቀም ይመኽሩ፣ ካልኦት ድማ ጠቓሚነቶም ይደልዩ።
በአሁኑ ጊዜ ለ COVID-19 ምንም ክትባት ወይም የተለየ የፀረ-ቫይረስ ሕክምና የለም ።
ኣብዚ ግዘ እዚ፣ ንኮቪድ-19 ንጹር ጸረ ቫይረስ መድሓኒት ወይ ክትባት የለን።
የበሽታው ስርጭት በአካባቢው በአብዛኛዎቹ በሁሉም የስድስት የዓለም የጤና ድርጅት ክልሎች ውስጥ ተመዝግቧል ።
ከባቢያዊ ናይቲ ሕማም ስርጭት ኣብ መላእ ኩሎም ሽድሽተ ናይ WHO ክልላት ተመዝጊቡ ኣሎ።
በቫይረሱ ​​የተለከፉ ሰዎች እንደ ትኩሳት፣ ሳል፣ ድካም እና የትንፋሽ እጥረት ያሉ የኢንፍሉዌንዛ ምልክቶች ሊሆኑ ይችላሉ።
በዚ ቫይረስ ዝተጠቕዑ ሰባት ምልክት ዘይከርእዩ ይኽእሉ ወይ ድማ ከም ናይ ጉንፋዕ ምልክታት ጥራሕ ከማዕብሉ ይኽእሉ ከም ረስኒ፣ ሰዓል፣ ድኻምን ትንፋስ ምሕጻርን።
የአደጋ ጊዜ ምልክቶች የመተንፈስ ችግር፣ የማያቋርጥ የደረት ህመም ወይም ግፊት፣ ግራ መጋባት፣ የመነቃቃት ችግር፣ እና የፊት ወይም ከንፈር ቀለምሰማያዊመሆን ይገኙበታል። እነዚህ ምልክቶች ከታዩ ወዲያውኑ የሕክምና ክትትል ማድረግ ይመከራል።
ሃደበታዊ ምልክታት ናየ ምትንፋስ ምሕጻር፣ ቀጻላይ ናይ ኣፍ ልቢ ቃንዛ፣ ምድንጋር፣ ናይ ምንቅስቓስ ምእባይ፣ ሰመያዊ ገጽ ወይ ከንፈር; ብቕልጡፍ ናይ ሕክምና ትኹረት የድልዮም እዞም ምልክታት እዚኦም እንተተራእዮም።
አብዛኛውን ጊዜ፣ ​​የላይኛው የመተንፈሻ አካላት ምልክቶች እንደ ማስነጠስ ፣ አፍንጫ ወይም የጉሮሮ መቁሰል ይታያሉ።
ክንድቲ ዘይተለመዱ፣ ናይ ላዕለዋይ መተንፈሲ ኣካል ምልክታት ከም ምህንጣስ፣ ኣፍንጫ ዘረብረብ ምባል ወይ ናይ ጎሮሮ ቃንዛ ከካትቱ ይኽእሉ።
እንደ ማቅለሽለሽ፣ ማስታወክ እና ተቅማጥ ያሉ የጨጓራ ​​ህመም ምልክቶች በተለያየ መቶኛ ውስጥ ታይተዋል።
ጋስትሮኢንተስታይናል ምልክታት ከም ምቕልውላው፣ ቮሚትን ተቕማጠን ኣብ ዝተፈላለዩ ሚእታውታት ተራእዮም ኔሮም።
በቻይና ውስጥ አንዳንድ ጉዳዮች መጀመሪያ የቀረቡት በደረት መዘጋት እና የአካል እክሎች ብቻ ነበር።
ሓደ ሓደ ናይ ቻይና ኬዛት ኣብ መጀመርያ ናይ ኣፍ ልቢ ጸቕጢን ፓልፕቴሽንን ምልክታት ጥራሕ እዮም ኔሮምዎም።
በአንዳንድ ውስጥ በሽታው ወደ የሳንባ ምች፣ የብዝሃ አካል ብልቶች እና ሞት ሊዳርግ ይችላል።
ኣብ ገለ ሰባት፣ እቲ ሕማም ኒሞንያ፣ ናይ ብዙሓት ኦርጋናት ውድቀት ከምኡውን ሞት ከስዕብ ይኽእል።
ይህም የበሽታው ምልክት እስከሚታይ ያለው ጊዜ ይባላል።
እዚ ድማ መራብሒ ግዘ ይበሃል።