TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
YÜKSEL BOZKURT BAŞVURUSU
(Başvuru Numarası: 2014/13319)
Karar Tarihi: 16/4/2015
R.G. Tarih- Sayı: 11/7/2015-29413
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
Başkan : Alparslan ALTAN
Üyeler : Recep KÖMÜRCÜ
Engin YILDIRIM
Celal Mümtaz AKINCI
Muammer TOPAL
Raportör : Şükrü DURMUŞ
Başvurucu : Yüksel BOZKURT
Vekili : Av. Vedat KARADUMAN
I. BAŞVURUNUN
KONUSU
1. Başvurucu, hukuka aykırı
gizli tanık beyanıyla 3 yılı aşkın süredir tutuklu olduğunu, tutukluluk süresi
konusunda ayrımcılığa maruz kaldığını ve yargılamanın uzun sürdüğünü iddia
ederek Anayasa’nın 10., 19. ve 36. maddelerinde düzenlenen haklarının ihlal
edildiğini iddia etmiş ve manevi tazminat talebinde bulunmuştur.
II. BAŞVURU
SÜRECİ
2. Başvuru, 25/7/2014 tarihinde
Diyarbakır 2. Ağır Ceza Mahkemesi vasıtasıyla yapılmıştır. Dilekçe ve eklerinin
idari yönden yapılan ön incelemesi neticesinde Komisyona sunulmasına engel bir
eksikliğin bulunmadığı tespit edilmiştir.
3. İkinci Bölüm Üçüncü
Komisyonunca, 31/10/2014 tarihinde başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin
Bölüm tarafından yapılmasına, dosyanın Bölüme gönderilmesine karar verilmiştir.
4. Bölüm Başkanı tarafından
12/12/2014 tarihinde, başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin
birlikte yapılmasına ve bir örneğinin görüş için Adalet Bakanlığına gönderilmesine
karar verilmiştir.
5. Adalet Bakanlığı görüşünü
15/1/2015 tarihinde Anayasa Mahkemesine sunmuştur.
6. Bu görüş başvurucuya
22/1/2015 tarihinde tebliğ edilmiş ve başvurucu, Bakanlık görüşüne cevap
vermemiştir.
III. OLAY VE
OLGULAR
A. Olaylar
7. Başvuru formu ve ekleri,
Bakanlık görüşü ve UYAP aracılığıyla erişilen bilgi ve belgeler çerçevesinde
olaylar özetle şöyledir:
8. Başvurucu, hakkında
yürütülen soruşturma kapsamında 30/4/2011 tarihinde gözaltına alınmış, Diyarbakır
5. Ağır Ceza Mahkemesinin 3/5/2011 tarihli ve 2011/22 sorgu sayılı kararıyla “ silahlı terör örgütüne üye olma ” suçundan
tutuklanmıştır. Mahkeme kararının gerekçesi şu şekildedir: “… Haklarında kuvvetli suç şüphesi sebeplerinin bulunması,
atılı suçun vasıf ve mahiyeti ve mevcut delil durumu dikkate alınarak CMK.109.
maddesinde ön görülen adli kontrol tedbirlerinin şüpheliler hakkında yetersiz
kalacağı sonucuna varıldığından CMK.100/2-a ve 101 maddeleri gereğince
şüphelilerin tutuklanmalarına ”.
9. Diyarbakır Cumhuriyet
Başsavcılığının 17/6/2011 tarihli iddianamesi ile başvurucu dahil 33 kişi
hakkında kamu davası açılmıştır. İddianamede " Silahlı terör örgütüne üye olmak " suçunu işlediği iddia
edilen başvurucu ile ilgili yapılan değerlendirmede şunlar ifade edilmiştir: “ Şüphelinin yukarıda delillerden örgüt için para
topladığı, kendi isteğiyle örgütün dağ kadrosuna katılmak üzere İstanbul’dan
gelen B.F.'i dağ kadrosuna katılmadan önce bir süre
yanında tuttuğu, bu şahsa örgütün durumu ve yapısı ile ilgili bilgiler verdiği,
örgütün propagandasını yaptığı, Dicle ve Lice kırsalında faaliyetler gösteren
teröristlerle sık sık görüştüğü, uzun zaman öncesinden bu yana hangi
teröristlerin bölgede faaliyette bulunduğunu bildiği, örgüte rapor verdiği,
örgüt üyelerinin nerelerde üstlendiğini bildiği, 2004 yılında da Diyarbakır'a
eylem yapmaya gelen teröristleri Diyarbakır'a getirdiği, teröristlerin ihtiyaç
listelerini alıp istedikleri malzemeleri tedarik ederek onlara götürdüğü,
Nevruz öncesi Diyarbakır'da polisle çatışılması gerektiğini söylediği
anlaşıldığından şüphelinin eylemlerinin bütün halinde süreklilik, çeşitlilik ve
devamlılık arz etmesi nedeniyle terör örgütü üyeliği suçunu oluşturduğunun
anlaşıldığı, ”.
10. Diyarbakır 6. Ağır Ceza
Mahkemesi E.2011/559 sayılı dosyada 29/11/2012, 5/3/2013, 30/4/2013, 25/7/2013,
24/10/2013 ve 20/12/2013 tarihli oturumlarda “ Tutuklu
sanıklar … Yüksel BOZKURT'un üzerlerine atılı silahlı
terör örgütüne üye olma, örgüte yardım etme suçlarının niteliği mevcut delil
durumu yüz karşılaştırma formu, uzmanlık raporu, sanıklara ait ses
karşılaştırma raporu ile tüm dosya kapsamına göre kuvvetli suç şüphesinin
varlığını gösteren olguların bulunması, suçun 5271 sayılı Ceza Muhakemesi
Kanununun 100/3. maddesinde sayılan suçlardan olması, isnat edilen suç için
öngörülen ceza miktarı nedeniyle kaçma şüphesinin varlığının bulunması,
tutuklama tedbirinin makul ve dosya kapsamıyla uyumlu olması, bu koşullar
altında adli kontrol uygulamasının tutuklamadan beklenen amaca ulaşılmasını
sağlayamayacağı göz önüne alınarak …” gerekçesiyle başvurucunun
tutukluluk halinin devamına karar vermiştir.
11. Diyarbakır 6. Ağır Ceza
Mahkemesi, 7/3/2014 tarihli ve E.2011/559, K.2014/35 sayılı kararla 21/2/2014 tarihli
ve 6526 sayılı Terörle Mücadele Kanunu
ve Ceza Muhakemesi Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair
Kanun’un 1. maddesi uyarınca dava dosyasının
Diyarbakır Ağır Ceza Mahkemesine devredilmesine karar vermiştir. Dava dosyası
Diyarbakır 2. Ağır Ceza Mahkemesinin E.2014/163 sırasına kaydedilmiştir.
12. Diyarbakır 2. Ağır Ceza
Mahkemesinin E.2014/163 sayılı dosyasının 23/5/2014 tarihli oturumunda
Cumhuriyet Savcısı esas hakkında mütalaasını vermiştir. Mütalaada başvurucunun
da dahil olduğu 7 sanığın terör örgütü üyeliği suçundan, 24 sanığın terör
örgütüne üye olmamakla beraber örgüte yardım suçundan cezalandırılması, 2
sanığın ise beratine karar verilmesi talep
edilmiştir. Mahkeme, başvurucu haricindeki diğer tutuklu sanıkların tahliyelerine
karar vermiş, başvurucunun ise “ Tutuklu
sanık Yüksel BOZKURT'un üzerine atılı silahlı terör
örgütüne üye olma, örgüte yardım etme suçlarının niteliği mevcut delil durumu
yüz karşılaştırma formu, uzmanlık raporu, sanıklara ait ses karşılaştırma
raporu ile tüm dosya kapsamına göre kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren
olguların bulunması, suçun 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun 100/3.
maddesinde sayılan suçlardan olması, isnat edilen suç için öngörülen ceza
miktarı nedeniyle kaçma şüphesinin varlığının bulunması, tutuklama tedbirinin
makul ve dosya kapsamıyla uyumlu olması, bu koşullar altında adli kontrol
uygulamasının tutuklamadan beklenen amaca ulaşılmasını sağlayamayacağı göz
önüne alınarak …,” gerekçesiyle tutukluluk halinin devamına, başvurucu
ve bir başka sanık haricindeki diğer sanıklar yönünden kamu davasının tefriki
ile ayrı esaslara kaydedilmesine karar vermiştir.
13. Mahkeme, 2/6/2014 tarihli ve
E.2014/163, K.2014/301 sayılı kararla başvurucunun silahlı terör örgütü üyesi
olmak suçundan 7 yıl 6 ay hapis cezası ile cezalandırılmasına ve “ hükmolunan cezanın niteliği ve süresi gözetilerek,
ayrıca sübut bulan suçunun 5271 sayılı CMK.nun 100.
maddesinin 3. fıkrasında sayılan suçlardan olması nazara alınarak” gerekçesiyle tutukluluk halinin devamına karar verilmiştir.
14. Başvurucu, tutukluluk
halinin devamına ilişkin karara itiraz etmiştir. İtiraz talebinde, kendisi ile
aynı sevk maddelerine göre cezalandırılan ve dosyaları tefrik edilen sanıkların
tamamının tahliye edilmelerine rağmen, kendisinin tahliye edilmemesinin eşitlik
ilkesine aykırı olduğunu, dava dosyası ile ilgili hüküm verildiğini,
dolayısıyla delil karartma durumu bulunmadığını, tutuklu kaldığı sürenin 3 yıl
6 aya yakın olduğunu, dosyanın temyiz aşamasında geçireceği süre de dikkate
alındığında tutuklamanın infaza dönüşeceğini, ayrıca dosyadaki tek delilin
gizli tanık beyanı olduğunu, ancak bu delilin hukuka aykırı olması nedeniyle,
kararın Yargıtay tarafından bozulmasının kuvvetle muhtemel olduğunu
belirtmiştir. İtiraz incelemesini yapan Diyarbakır 3. Ağır Ceza Mahkemesi
16/6/2014 tarih ve 2014/619 Değişik İş sayılı kararla itirazı reddetmiştir.
İlgili kararın gerekçesi şu şekildedir: “ Silahlı
terör örgütüne üye olma suçundan sanık Yüksel Bozkurt’un üzerine atılı suçun vasıf
ve mahiyeti, üzerine atılı suçu işlediğine dair kuvvetli suç şüphesinin
varlığını gösterin delillerin bulunması, suç için kanunda öngörülen ceza nev’i
ve miktarına, sanığın kaçma ihtimalinin bulunması ile itiraza konu kararda
tutukluluğa ilişkin olarak gösterilen gerekçe yasaya uygun bulunduğundan sanık
Yüksel Bozkurt müdafi ….’ nin İTİRAZININ REDDİNE”.
15. Karar, başvurucuya 25/6/2014
tarihinde tebliğ edilmiştir.
16. Başvurucu hakkındaki dava
temyiz aşamasında derdesttir.
17. Başvurucu, 25/7/2014
tarihinde Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.
B. İlgili
Hukuk
18. 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun
314. maddesi şöyledir:
“(1) Bu kısmın dördüncü ve beşinci bölümlerinde
yer alan suçları işlemek amacıyla, silahlı örgüt kuran veya yöneten kişi, on
yıldan onbeş yıla kadar hapis cezası ile
cezalandırılır.
(2) Birinci fıkrada tanımlanan örgüte üye olanlara, beş
yıldan on yıla kadar hapis cezası verilir.
(3) Suç işlemek amacıyla örgüt kurma suçuna ilişkin diğer
hükümler, bu suç açısından aynen uygulanır.”
19. 12/4/1991 tarihli ve 3713 sayılı Terörle Mücadele
Kanunu’nun 5. maddesi şöyledir:
“3 ve 4 üncü maddelerde yazılı suçları işleyenler hakkında
ilgili kanunlara göre tayin edilecek hapis cezaları veya adlî para cezaları
yarı oranında artırılarak hükmolunur. Bu suretle tayin olunacak cezalarda,
gerek o fiil için, gerek her nevi ceza için muayyen olan cezanın yukarı sınırı
aşılabilir. Ancak, müebbet hapis cezası yerine, ağırlaştırılmış müebbet hapis
cezasına hükmolunur.
Suçun, örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmiş olması
dolayısıyla ilgili maddesinde cezasının artırılması öngörülmüşse; sadece bu
madde hükmüne göre cezada artırım yapılır. Ancak, yapılacak artırım, cezanın
üçte ikisinden az olamaz.
(Ek fıkra: 22/7/2010 - 6008/4 md. )
Bu madde hükümleri çocuklar hakkında uygulanmaz.”
20. 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi
Kanunu’nun 100. maddesi şöyledir:
“(1) Kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren olguların ve
bir tutuklama nedeninin bulunması halinde, şüpheli veya sanık hakkında
tutuklama kararı verilebilir. İşin önemi, verilmesi beklenen ceza veya güvenlik
tedbiri ile ölçülü olmaması halinde, tutuklama kararı verilemez.
(2) Aşağıdaki hallerde bir tutuklama nedeni var sayılabilir:
a) Şüpheli veya sanığın kaçması, saklanması veya kaçacağı
şüphesini uyandıran somut olgular varsa.
b) Şüpheli veya sanığın davranışları;
1. Delilleri yok etme, gizleme veya değiştirme,
2. Tanık, mağdur veya başkaları üzerinde baskı yapılması
girişiminde bulunma,
Hususlarında kuvvetli şüphe oluşturuyorsa.
(3) Aşağıdaki suçların işlendiği hususunda kuvvetli şüphe
sebeplerinin varlığı halinde, tutuklama nedeni var sayılabilir:
a) 26.9.2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununda yer
alan; (1)
…
11. Anayasal Düzene ve Bu Düzenin İşleyişine Karşı Suçlar
(madde 309, 310, 311, 312, 313, 314, 315), ...”
IV. İNCELEME VE
GEREKÇE
21. Mahkemenin 16/4/2015
tarihinde yapmış olduğu toplantıda, başvurucunun 25/7/2014 tarihli ve
2014/13319 numaralı bireysel başvurusu incelenip gereği düşünüldü:
A. Başvurucunun
İddiaları
22. Başvurucu, hukuka aykırı
gizli tanık beyanıyla 3 yılı aşkın süredir tutuklu olduğunu, gizli tanık olarak
dinlenen kişinin yaptığı işin mahiyeti itibarıyla aslında gizli soruşturmacı
olduğunu, ancak gizli soruşturmacının da kanuna göre kamu görevlisi olması
gerektiğini, somut yargılamadaki gizli tanığın kamu görevlisi olmadığını, gizli
tanığın dinlendiği duruşmada tarafların hazır edilmediğini ve böylece soru
sorma imkânının engellenmesinin adil yargılanma hakkını ihlal ettiğini, diğer
sanıklarla aynı deliller ve iddialarla yargılanmasına karşın diğer sanıkların
tahliye edildiklerini, kendisinin tutukluluk halinin devam ettirilmesi nedeniyle
ayrımcılığa maruz kaldığını ve yargılamanın uzun sürdüğünü iddia ederek
Anayasa’nın 10., 19. ve 36. maddelerinde düzenlenen haklarının ihlal edildiğini
iddia etmiş ve yargılamanın yenilenmesi ile manevi tazminat talebinde
bulunmuştur.
B. Değerlendirme
23. Başvurucunun, uzun
tutukluluk ve tutukluluk süresi konusunda ayrımcılığa maruz kaldığı konusundaki
şikâyetlerinin Anayasa’nın 19. maddesinde güvence altına alınan kişi hürriyeti ve
güvenliği hakkı, gizli tanığın hukuka aykırı olarak dinlenmesi ve uzun
yargılama ile ilgili şikâyetlerinin ise Anayasa’nın 36. maddesinde güvence
altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamında incelenmesi gerektiği sonucuna
varılmıştır.
1. Kabul
Edilebilirlik Yönünden
a. Gizli Tanık
Beyanının Hukuka Aykırı Delil Niteliğinde Olduğu İddiası
24. Başvurucu, gizli tanığın
beyanının hukuka aykırı delil niteliğinde olduğunu, gizli tanığa duruşmada soru
sorma imkânının sağlanmadığını, bu nedenle adil yargılanma hakkının ihlal
edildiğini, her ne kadar yargılamanın devam ettiği nazara alınsa da bu deliller
dikkate alınarak tutukluluk halinin devamına karar verildiğini ileri sürmüştür.
25. Bakanlık görüşünde,
başvurucu aleyhine açılan kamu davasının halen Yargıtay’da temyiz aşamasında
olduğunu, bireysel başvurunun, ikincil nitelikte bir kanun yolu olması
nedeniyle başvurucunun ihlalin giderilmesi için kendisine tanınan bütün
imkânları kullanmadan ve diğer yargı organlarına ihlalin ortadan kaldırılması
fırsatını tanımadan ihlal iddiasını Anayasa Mahkemesinin önüne getirebilmesinin
mümkün olmadığını ifade etmiştir.
26. Anayasa'nın 148. maddesinin üçüncü
fıkrasının ilgili kısmı şöyledir:
"… Başvuruda bulunabilmek
için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması şarttır ."
27. 30/3/2011 tarihli ve 6216
sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un “ Bireysel başvuru hakkı ” kenar başlıklı 45.
maddesinin (2) numaralı fıkrası şöyledir:
“İhlale neden olduğu
ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmüş idari ve
yargısal başvuru yollarının tamamının bireysel başvuru yapılmadan önce
tüketilmiş olması gerekir.”
28. Anılan hükümler uyarınca
bireysel başvuru yoluyla Anayasa Mahkemesine başvurabilmek için olağan kanun
yollarının tüketilmiş olması gerekir. Temel hak ve özgürlüklere saygı, devletin
tüm organlarının anayasal ödevi olup, bu ödevin ihmal edilmesi nedeniyle ortaya
çıkan hak ihlallerinin düzeltilmesi idari ve yargısal makamların görevidir.
Temel hak ve özgürlüklerin ihlal edildiği iddialarının öncelikle derece
mahkemeleri önünde ileri sürülmesi, bu makamlar tarafından değerlendirilmesi ve
bir çözüme kavuşturulması esastır ( Ümit Ata ,
B. No: 2012/254, 6/2/2014, § 30).
29. Bu nedenle Anayasa
Mahkemesine bireysel başvuru, iddia edilen hak ihlallerinin derece
mahkemelerince düzeltilmemesi hâlinde başvurulabilecek ikincil nitelikte bir
kanun yoludur. Bireysel başvuru yolunun ikincil niteliği gereği Anayasa
Mahkemesine bireysel başvuruda bulunabilmek için öncelikle olağan kanun
yollarının tüketilmesi zorunludur. Bu ilke uyarınca, başvurucunun Anayasa
Mahkemesi önüne getirdiği şikâyetini öncelikle ve süresinde yetkili idari ve
yargısal mercilere usulüne uygun olarak iletmesi, bu konuda sahip olduğu bilgi
ve kanıtlarını zamanında bu makamlara sunması ve aynı zamanda bu süreçte dava
ve başvurusunu takip etmek için gerekli özeni göstermiş olması gerekir ( Ayşe Zıraman ve Diğerleri ,
B. No: 2012/403, 26/3/2013, § 17).
30. Başvurucu hakkındaki dava,
Yargıtay’da temyiz aşamasında derdest olup bu şikâyet bakımından olağan kanun
yolları tüketilmemiştir. Bu nedenle başvurunun bu kısmının “ başvuru
yollarının tüketilmemiş olması ” nedeniyle kabul edilemez olduğuna
karar verilmesi gerekir.
b. Tutukluluk
Süresinin Makul Olmadığı ve Yargılamanın Makul Süreyi Aştığı İddiaları
31. Başvurucunun tutukluluk
süresinin makul olmadığı ve yargılamanın makul sürede sonuçlandırılmaması
iddiaları açıkça dayanaktan yoksun olmadığı, ayrıca başka bir kabul edilemezlik
nedeni de bulunmadığı için başvurunun bu kısımlarının kabul edilebilir olduğuna
karar verilmesi gerekir.
2. Esas
Yönünden
a. Tutukluluk
Süresinin Makul Olmadığı İddiası
32. Başvurucu, 3 yılı aşan
tutukluluk halinin devamına ilişkin mahkeme kararlarının dayandığı delillerin,
hukuka aykırı olması nedeniyle tutukluluk halinin devamının Avrupa İnsan
Hakları Sözleşmesi’nin (Sözleşme) 5. maddesiyle güvence altına alınan hakların
ihlalini oluşturduğunu, ayrıca tahliye edilen sanıklarla aynı iddia ve
delillerle yargılanmasına karşın kendisinin tutukluluk halinin devam
ettirilmesinin eşitlik ilkesinin ihlali olduğunu iddia etmiştir.
33. Başvurucunun eşitlik
ilkesinin ihlali iddiasının, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı bağlamında ele
alınması gerekir. Dolayısıyla kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı bakımından
eşitlik ilkesi, bağımsız nitelikte koruma işlevine sahip olmayıp, bu hakkın
kullanılmasını, korunmasını ve başvuru yollarını güvence altına alan tamamlayıcı
nitelikte haklardandır ( Onurhan Solmaz , B. No: 2012/1049, 26/3/2013, §
34).
34. Adalet Bakanlığı görüşünde,
uzun tutukluluk şikâyeti ile ilgili olarak görüş sunulmasına gerek
görülmediğini, ayrımcılık yasağının ihlali iddiası ile ilgili olarak ise aynı
derecedeki bağımsız yargı mercilerinin benzer durumlarda farklı hukuki
değerlendirmelerden kaynaklanan içtihat veya karar farklılıklarının, ayrımcılık
yasağının veya adil yargılama hakkının ihlali olarak nitelendirilemeyeceğini ( Ahmet Sağlam , B.No :
2013/3351, 18/9/2013, § 45), başvurucunun, somut olayda tutuklu kaldığı süre
konusunda diğer sanıklara göre ayrımcılığa maruz kaldığı iddiasını temellendirici somut bulgu veya kanıt ortaya koymadığını
belirtmiştir.
35. Başvurucunun şikâyetlerinin
Anayasa’nın 19. maddesinin yedinci fıkrası kapsamında incelenmesi gerekir.
36. Anayasa’nın 19. maddesinin
yedinci fıkrası şöyledir şöyledir :
“Tutuklanan kişilerin, makul süre içinde yargılanmayı ve
soruşturma veya kovuşturma sırasında serbest bırakılmayı isteme hakları vardır.
Serbest bırakılma ilgilinin yargılama süresince duruşmada hazır bulunmasını
veya hükmün yerine getirilmesini sağlamak için bir güvenceye bağlanabilir. ”
37. Anayasa’nın 19. maddesinin
yedinci fıkrasında bir ceza soruşturması kapsamında tutuklanan kişilerin,
yargılamanın makul sürede bitirilmesini ve soruşturma veya kovuşturma sırasında
serbest bırakılmayı isteme haklarına sahip olduğu güvence altına alınmıştır.
38. Tutukluluk süresinin makul
olup olmadığı konusunun, genel bir ilke çerçevesinde değerlendirilmesi mümkün
değildir. Bir sanığın tutuklu olarak bulundurulduğu sürenin makul olup
olmadığı, her davanın kendi özelliklerine göre değerlendirilmelidir.
Tutukluluğun devamı ancak masumiyet karinesine rağmen Anayasa’nın 19.
maddesinde güvence altına alınan kişi hürriyeti ve güvenliği hakkından daha
ağır basan gerçek bir kamu yararının mevcut olması durumunda haklı bulunabilir
( Ramazan Aras , B. No: 2012/239,
2//7/2013, § 61).
39. Bir davada tutukluluğun
belli bir süreyi aşmamasını sağlamak, öncelikle derece mahkemelerinin
görevidir. Bu amaçla, yukarıda belirtilen kamu yararı gereğini etkileyen tüm
olayların derece mahkemeleri tarafından incelenmesi ve serbest bırakılma
taleplerine ilişkin kararlarında bu olgu ve olayların ortaya konulması gerekir
( Ramazan Aras, B. No: 2012/239,
2//7/2013, § 62).
40. Tutuklama tedbirine
kişilerin suçluluğu hakkında kuvvetli belirti bulunmasının yanı sıra bu
kişilerin kaçmalarını, delillerin yok edilmesini veya değiştirilmesini önlemek
maksadıyla başvurulabilir. Başlangıçtaki bu tutuklama nedenleri belli bir süreye kadar tutukluluğun devamı için yeterli görülebilirse de
bu süre geçtikten sonra, uzatmaya ilişkin kararlarda
tutuklama nedenlerinin hâlâ devam ettiğinin gerekçeleriyle birlikte
gösterilmesi gerekir. Bu gerekçeler “ilgili” ve “yeterli” görüldüğü takdirde,
yargılama sürecinin özenli yürütülüp yürütülmediği de incelenmelidir. Davanın
karmaşıklığı, organize suçlara dair olup olmadığı veya sanık sayısı gibi
faktörler sürecin işleyişinde gösterilen özenin değerlendirilmesinde dikkate
alınır. Tüm bu unsurların birlikte değerlendirilmesiyle sürenin makul olup
olmadığı konusunda bir sonuca ulaşılabilir ( Ramazan Aras, B. No: 2012/239, 2//7/2013, § 63).
41. Dolayısıyla Anayasa’nın 19.
maddesinin yedinci fıkrasının ihlal edilip edilmediğinin değerlendirilmesinde
esas olarak, serbest bırakılma taleplerine ilişkin kararların gerekçelerine
bakılmalı ve tutuklu bulunan kişiler tarafından yapılan tutukluluğa itiraz
başvurularında sunulan belgeler çerçevesinde kararların yeterince
gerekçelendirilmiş olup olmadığı göz önüne alınmalıdır ( Ramazan Aras, B. No: 2012/239, 2//7/2013,
§ 64).
42. Öte yandan hukuka uygun
olarak tutuklanan bir kişinin, suç işlediği yönünde kuvvetli belirti ve
tutuklama nedeninin varlığı devam ettiği sürece ilke olarak belli bir süreye
kadar tutukluluk halinin makul kabul edilmesi gerekir ( Ramazan Aras, B. No: 2012/239, 2//7/2013,
§ 65).
43. Makul sürenin
hesaplanmasında sürenin başlangıcı, başvurucunun ilk kez yakalanıp gözaltına
alındığı durumlarda bu tarih, doğrudan tutuklandığı durumlarda ise tutuklama
tarihidir. Sürenin sonu ise kural olarak kişinin serbest bırakıldığı tarihtir ( Ramazan Aras, B. No: 2012/239, 2//7/2013,
§ 66).
44. Tutukluluk süresinin
hesabında ilk derece mahkemesi önünde yargılama aşamasında geçen sürelerin
dikkate alınması gerekir. Zira kişi yargılanmakta olduğu davada ilk derece
mahkemesi kararıyla mahkûm edilmişse, bu kişinin hukuki durumu “ bir suç isnadına bağlı olarak tutuklu” olma
kapsamından çıkmakta ve tutmanın nedeni ilk derece mahkemesince verilen “hükme bağlı olarak tutma” haline
dönüşmektedir. Bu bakımdan temyiz aşamasında geçen süreler tutukluluk süresinin
değerlendirilmesinde göz önünde bulundurulamaz ( Hamit Kaya , B. No: 2012/338, 2/7/2013, § 41).
45. Somut olayda başvurucu,
30/4/2011 tarihinde gözaltına alınmış, 3/5/2011 tarihinde silahlı terör
örgütüne üye olmak suçundan tutuklanmıştır. Yapılan yargılama sonucunda
2/6/2014 tarihinde 7 yıl 6 ay hapis cezası ile cezalandırılmasına ve tutukluluk
halinin devamına karar verilmiştir. Başvurucu, 30/4/2011 – 2/6/2014 tarihleri
arasında bir “ suç isnadına bağlı olarak ”,
2/6/2014 tarihi sonrasındaki sürede ise “ hükme
bağlı olarak tutma” anlamında özgürlüğünden mahrum bırakılmıştır.
Buna göre başvurucunun “ suç isnadına bağlı
olarak ” tutulma süresi 3 yıl 1 ay 2 gündür.
46. Başvurucu hakkında isnat
olunan suçun ağırlığı ile yargılama sürecinin özenli yürütülmediğine dair bir
iddia bulunmaması ve başvuru dosyasında da bunu gösteren bir bilginin olmaması
hususları birlikte değerlendirildiğinde, başvurucunun 3 yıl 1 ay 2 günlük
tutukluluk süresi Anayasa’nın 19. maddesinin yedinci fıkrası yönünden makuldür. Derece mahkemelerince verilen tutukluluğun
devamı ve itirazın reddine dair kararların gerekçeler i (Bkz. §§ 10-14),
3 yıl 1 ay 2 günlük toplam tutukluluk süresi de göz önünde bulundurulduğunda,
tutukluluğun devamının hukuka uygunluğunu ve tutulmanın meşruluğunu haklı
gösterecek özen ve içeriktedir. Somut olaydaki tutukluluk h alinin devamına ilişkin bu gerekçeler ilgili ve yeterlidir.
47. Öte yandan başvuru konusu
Diyarbakır 2. Ağır Ceza Mahkemesinin 2/6/2014 tarihli ve E.2014/163, K.2014/301
sayılı ilamı ve bu dosyadan tefrik edilen bir kısım sanıkların yargılandığı
aynı Mahkemenin 28/5/2014 tarihli ve E.2014/293, K.2014/282 sayılı ilamların
incelenmesinde, her iki dosyada mahkûmiyetlerine karar verilen sanıklar
hakkında hükmedilen ceza miktarlarının, başvurucu hakkında hükmedilen ceza miktarından
daha az olduğu, bu nedenle dosya kapsamında sanıkların tutukluluk durumları
konusunda farklı uygulama yapılmış olmasının Mahkemenin delil değerlendirmesine
ilişkin olduğu görülmektedir. Dolayısıyla başvurucunun, sırf ırk, renk,
cinsiyet, din, dil, cinsel yönelim, siyasi düşünce, felsefi inanç, mezhep gibi
bir farkı nedeniyle ayrımcılığa tabi tutulduğu söylenemez.
48. Açıklanan nedenlerle, “tutukluluk süresinin makul olmadığı ”
iddiası ile ilgili olarak Anayasa’nın 19. maddesinin yedinci fıkrasının ihlal
edilmediğine karar verilmesi gerekir. Engin YILDIRIM bu görüşe katılmamıştır.
b. Yargılamanın
Makul Süreyi Aştığı İddiası
49. Başvurucu, yargılamanın
makul olmayan bir süredir devam ettiğinden şikâyetçi olmuştur.
50. Adalet Bakanlığı bu konuda
görüş sunulmasına gerek görülmediğini belirtmiştir.
51. Anayasa ve Avrupa İnsan
Hakları Sözleşmesi’nin (Sözleşme) ortak koruma alanı dışında kalan bir hak
ihlali iddiasını içeren başvurunun kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi
mümkün olmayıp ( Onurhan Solmaz, B. No: 2012/1049, 26/3/2013, §
18), Sözleşme metni ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) kararlarından
ortaya çıkan ve adil yargılanma hakkının somut görünümleri olan alt ilke ve
haklar, esasen Anayasa’nın 36. maddesinde yer verilen adil yargılanma hakkının
da unsurlarıdır. Anayasa Mahkemesi de Anayasa’nın 36. maddesi uyarınca inceleme
yaptığı birçok kararında, ilgili hükmü Sözleşme’nin 6. maddesi ve AİHM içtihadı
ışığında yorumlamak suretiyle, Sözleşme’nin lafzi içeriğinde yer alan ve AİHM
içtihadıyla adil yargılanma hakkının kapsamına dâhil edilen ilke ve haklara,
Anayasa’nın 36. maddesi kapsamında yer vermektedir. Somut başvurunun dayanağını
oluşturan makul sürede yargılanma hakkı da yukarıda belirtilen ilkeler uyarınca
adil yargılanma hakkının kapsamına dâhil olup, ayrıca davaların en az giderle
ve mümkün olan süratle sonuçlandırılmasının yargının görevi olduğunu belirten
Anayasa’nın 141. maddesinin de, Anayasa’nın bütünselliği ilkesi gereği, makul
sürede yargılanma hakkının değerlendirilmesinde göz önünde bulundurulması
gerektiği açıktır ( Güher Ergun ve Diğerleri, B. No: 2012/13, 2/7/2013, §§ 38–39).
52. Davanın karmaşıklığı,
yargılamanın kaç dereceli olduğu, tarafların ve ilgili makamların yargılama
sürecindeki tutumu ve başvurucunun davanın hızla sonuçlandırılmasındaki
menfaatinin niteliği gibi hususlar, bir davanın süresinin makul olup
olmadığının tespitinde göz önünde bulundurulması gereken kriterlerdir ( Güher Ergun ve Diğerleri, B. No: 2012/13,
2/7/2013, §§ 41–45).
53. Anayasa’nın 36. ve
Sözleşme’nin 6. maddeleri uyarınca kişilere, medeni hak ve yükümlülükler ile
ilgili uyuşmazlıkların yanı sıra, cezai alanda yöneltilen suç isnatlarının
makul sürede karara bağlanmasını talep hakkı tanınmıştır. Suç isnadı, bir
kişiye suç işlediği iddiasının yetkili makamlar tarafından bildirilmesi olup,
kişiye cezai alanda yöneltilen iddianın suç isnadı niteliğinde olup olmadığının
tespitinde; iddia olunan suçun pozitif düzenlemelerdeki tasnifinin, suçun
gerçek niteliğinin, suç için öngörülen cezanın niteliği ile ağırlığının
değerlendirilmesi gerekir. Ancak isnat olunan fiil, ceza kanunlarında suç
olarak nitelendirilmiş ve yargılama aşamasında ceza hukukunun kuralları
uygulanmış ise, ayrıca bir uygulanabilirlik incelemesi yapılmaksızın, adil
yargılanma hakkının kapsamına girdiği kabul edilecektir ( B.E., B. No: 2012/625, 9/1/2014, § 31).
54. Başvuru konusu olayda,
başvurucu hakkında, “silahlı terör örgütüne üye olmak” suçunu işlediği
iddiasıyla dava açılmıştır. Başvurucu hakkında isnat olunan suç 5237 sayılı
Kanun’da hapis cezasını gerektirir şekilde tanımlanmıştır. Bu çerçevede
başvurucu hakkındaki suç isnadına dayalı yargılamanın Anayasa’nın 36.
maddesinin güvencesi kapsamına girdiği konusunda kuşku bulunmamaktadır ( B.E., B. No: 2012/625, 9/1/2014, § 32).
55. Cezai alanda yöneltilen suç
isnatları ile ilgili uyuşmazlıklara ilişkin makul süre değerlendirmesinde,
sürenin başlangıcı kural olarak, kişiye bir suç işlediği iddiasının yetkili
makamlar tarafından bildirildiği veya isnattan ilk olarak etkilendiği arama
veya gözaltı gibi tedbirlerin uygulandığı an olup, somut başvuru açısından bu
tarih, başvurucunun gözaltına alındığı 30/4/2011 tarihidir. Sürenin bitiş
tarihi ise, suç isnadına ilişkin nihai kararın verildiği tarihtir. Ancak devam
eden yargılamalara ilişkin makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği
iddiasını içeren başvuruların yargılama faaliyetinin devamı sırasında da
yapılabilmesi olanağı bulunduğundan, değerlendirmeye esas alınacak sürenin
bitiş anı bireysel başvurunun karara bağlandığı tarihtir ( Güher Ergun ve Diğerleri, B. No: 2012/13,
2/7/2013, § 52; B.E., B. No:
2012/625, 9/1/2014, § 34).
56. Başvuru konusu olayda
başvurucu, hakkında yürütülen soruşturma kapsamında 30/4/2011 tarihinde
gözaltına alınmış, Diyarbakır 5. Ağır Ceza Mahkemesinin 3/5/2011 tarihli kararı
ile tutuklanmıştır. Diyarbakır Cumhuriyet Başsavcılığı 16/6/2011 tarihinde
başvurucunun da aralarında bulunduğu otuz üç şüpheli hakkında kamu davası
açmıştır. Yargılamayı yürüten Diyarbakır 2. Ağır Ceza Mahkemesi 27/5/2014
tarihli kararla başvurucu ile bir sanık hariç diğer sanıklar hakkındaki davanın
ayrılmasına karar vermiş, 2/6/2014 tarihli kararla ise başvurucu ve bir sanık
hakkında hüküm kurmuştur. Hüküm başvurucu tarafından temyiz edilmiş olup temyiz
incelemesi devam etmektedir.
57. Başvurucunun da dahil olduğu
sanıklar, silahlı terör örgütüne üye olmak ve silahlı terör örgütüne üye
olmamakla birlikte örgüte yardım etmek suçlarından yargılanmışlardır. Yargılama
sonucunda Mahkeme 2/6/2014 tarihli ve E.2014/163, K.2014/301 sayılı kararla
başvurucunun 7 yıl 6 ay hapis cezası ile cezalandırılmasına ve tutukluluk
halinin devamına karar vermiştir.
58. Diyarbakır Cumhuriyet
Başsavcılığınca yürütülen soruşturma kapsamında 30/4/2011 tarihinde gözaltına
alınan başvurucu hakkındaki dava, Anayasa Mahkemesince yapılan bireysel başvuru
incelemesi sırasında Yargıtayda temyiz aşamasındadır.
Başvurucuya bir suçun isnat edildiği 30/4/2011 tarihi ile bireysel başvurunun
karara bağlandığı tarih arasında geçen süre yaklaşık
4 yıl olup, bu sürenin 3 yıl 1 ay 2 günü ilk derece yargılamasında geçmiştir.
59. Makul sürede yargılanma
hakkının ihlali iddialarına ilişkin olarak AİHM, mutlak bir süreye göre
değerlendirme yapmamakta, her davanın özelliğine göre, makul sürenin aşılıp
aşılmadığını incelemektedir. Davanın karmaşıklığı, tarafların ve ilgili
makamların yargılama sürecindeki tutumu, AİHM tarafından bir davanın süresinin
makul olup olmadığının tespitinde içtihat yoluyla geliştirilmiş olan
kriterlerdir ( Murat Öztürk, B.
No: 2014/2454, 4/11/2014, § 51).
60. AİHM, yargılamanın
karmaşıklığını değerlendirirken davanın hem hukuki hem de maddi açıdan bütün
yönlerini ele almakta, davanın konusunun karmaşıklığı, hukuki meselenin çözümündeki
güçlük, delillerin toplanmasında karşılaşılan engel, maddi olayların
karmaşıklığı, sanıkların ya da isnat edilen suçların veya tanıkların sayısı,
davanın uluslararası unsurları, bilirkişi deliline ihtiyaç, yazılı delillerin
hacmi gibi birçok unsuru incelemektedir ( Pretto ve Diğerleri/İtalya , No: 7984/77, 8/12/1983, § 32; Eckle /Almanya , No:8130/78, 15/7/1982, § 81; Buchholz /Almanya , No: 7759/77, 6/5/1981, § 55; Neumeister /Avusturya, No: 1936/63, 27/6/1968, § 21).
AİHM bir kararında, davanın karmaşıklığı ile ilgili olarak, davadaki sanık
sayısı, suçun ekonomik boyutu, bilirkişi raporuna ihtiyaç duyulması gibi
nedenlerle 7 yıl 27 gün süren yargılama sürecinin makul olduğunu belirtmiştir ( M.A.T./Türkiye , No: 63964/00, 19/1/2007, §
40), ( Murat Öztürk, B. No:
2014/2454, 4/11/2014, § 52).
61. Davanın taraflarının ve
ilgili makamların yargılama sürecindeki tutumu açısından ise ceza davalarında
sanık, adli makamlarla aktif bir işbirliği yapmak zorunda olmadığı gibi hukuk
sisteminin sunduğu savunma imkânlarını kullandığı için de kusurlu bulunamaz.
Diğer taraftan devlet, kendi idari ve yargısal organlarına yüklenebilecek
gecikmelerden sorumludur. AİHM, yetkili makamların tutumu ölçütünü, esas
olarak, meydana gelen gecikmeden devletin ihmal ve kusuru nedeniyle sorumlu
olup olmadığına bakarak ele almaktadır ( Zana /Türkiye, No: 18954/91, 25/11/1997, §§ 79–82). AİHM,
yargılamada ortaya çıkan her bir hareketsiz geçen dönemi veya ertelemeleri ayrı
ayrı değerlendirmektedir. Bununla birlikte AİHM, bir başvuruda yargısal
organlara yüklenebilecek 15 aylık bir gecikme periyoduna rağmen, ulusal yargı
makamları önünde 7 yıl 4 ay süren davanın oldukça karmaşık olduğunu göz önünde
bulundurarak makul sürede yargılanma hakkının ihlal edilmediğine karar
vermiştir ( Neumeister /Avusturya , No: 1936/63, 27/6/1968, §§
20–21). AİHM ayrıca yargı makamlarının davaları birleştirme, delil toplama gibi
nedenlerle davayı uzatmalarının belli bir yere kadar makul görülebileceğini
belirtmektedir ( Ewing /Birleşik Krallık (Avrupa Komisyonu Raporu) ,
No: 11224/84, 7/10/1987, § 151), ( Murat
Öztürk, B. No: 2014/2454, 4/11/2014, § 53).
62. Dava dosyasının
incelenmesinde, Diyarbakır Cumhuriyet Başsavcılığınca 30/4/2011 tarihinde
gözaltına alınan başvurucu hakkında 16/6/2011 tarihinde kamu davası açıldığı,
oturumların genel olarak sanık ve tanık beyanlarının alınması ile adli tıp
kurumundan rapor alınması için ve ortalama olarak iki ay aralıklarla
gerçekleştirildiği, yargılama süresince dosyanın incelemeye alındığı herhangi
bir oturumun olmadığı anlaşılmıştır. Sonuç olarak, soruşturma ve yargılama
safhalarıyla temyiz süreci birlikte değerlendirildiğinde, yargılama
faaliyetlerinde hareketsiz kalınan bir dönemin bulunmadığı, yargı mercilerine
atfedilebilecek bir kusurun olmadığı ve gerekli özenin gösterildiği
görülmüştür.
63. Yargılama süresinin makul
olup olmadığının değerlendirilmesinde göz önünde bulundurulması gereken
davadaki sanık sayısı, davanın karmaşıklığı, atılı suçların vasıf ve mahiyeti,
söz konusu suçlar için öngörülen cezaların miktarı gibi unsurlar bir bütün
olarak değerlendirildiğinde somut başvuru bakımından yargılama süresinin makul
olduğu görülmektedir.
64. Açıklanan nedenlerle,
Anayasa’nın 36. maddesinde güvence altına alınan makul sürede yargılanma
hakkının ihlal edilmediğine karar
verilmesi gerekir.
V. HÜKÜM
A. Başvurunun,
1. Gizli tanık beyanının hukuka
aykırı delil niteliğinde olduğu iddiası yönünden “ başvuru yollarının tüketilmemiş olması ” nedeniyle KABUL
EDİLEMEZ OLDUĞUNA, OYBİRLİĞİYLE,
2. Tutukluluk süresinin makul
olmadığı ve yargılamanın makul süreyi aştığı iddialarının KABUL EDİLEBİLİR
OLDUĞUNA, OYBİRLİĞİYLE,
B. Tutukluluk süresinin makul
olmadığı iddiası ile ilgili olarak Anayasa’nın 19. maddesinin yedinci
fıkrasının İHLAL EDİLMEDİĞİNE, Engin YILDIRIM’ın karşı oyu ve OYÇOKLUĞUYLA,
C. Yargılamanın makul süreyi aştığı iddiası ile ilgili olarak Anayasa’nın 36.
maddesinin İHLAL EDİLMEDİĞİNE, OYBİRLİĞİYLE,
D. Yargılama giderlerinin başvurucu üzerinde bırakılmasına,
OYBİRLİĞİYLE,
16/4/2015
tarihinde karar verildi.