TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
BİRİNCİ BÖLÜM
KARAR
ERDEM YURDAER BAŞVURUSU
(Başvuru Numarası: 2012/1315)
Karar Tarihi: 16/4/2013
BİRİNCİ BÖLÜM
KARAR
Başkan : Serruh KALELİ
Üyeler : Mehmet ERTEN
Zehra Ayla PERKTAŞ
Burhan ÜSTÜN
Zühtü ARSLAN
Raportör : Cüneyt DURMAZ
Başvurucu : Erdem YURDAER
I. BAŞVURUNUN
KONUSU
1. Başvurucu, 1977 yılında genel arazi kadastrosu ile kesinleşen
tapu kaydına güvenerek 2004 yılında satın aldığı ve adına tapu siciline tescil
edilen taşınmazların, 2007 yılında yürütülen orman kadastro çalışmalarında
orman sınırları içinde kaldığının tespit edildiğini, Kadastro Mahkemesine
açtığı orman kadastro tespitine itiraz davasının, taşınmazların orman
niteliğinin bulunduğu, özel mülkiyete konu olamayacağı ve zilyetlikle mülk
edinilemeyeceği gerekçesiyle reddedildiğini belirterek mülkiyet hakkının ihlal
edildiğini ileri sürmüştür.
II. BAŞVURU
SÜRECİ
2. Başvuru, 21/12/2012 tarihinde Söğüt
Asliye Hukuk Mahkemesi vasıtasıyla yapılmıştır. Dilekçe ve eklerinin idari
yönden yapılan ön incelemesinde Komisyona sunulmasına engel bir eksikliğin
bulunmadığı tespit edilmiştir.
3. Birinci Bölüm İkinci Komisyonunca, 22/2/2013 tarihinde başvurunun karara bağlanması için Bölüm tarafından ilke kararı
alınması gerekli görüldüğünden, Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü’nün 33. maddesinin (3) numaralı fıkrası uyarınca kabul edilebilirlik incelemesinin
Bölüm tarafından yapılmasına, dosyanın Bölüme gönderilmesine karar verilmiştir.
III. OLAY VE
OLGULAR
A. Olaylar
4. Başvuru dilekçesindeki ilgili olaylar özetle şöyledir:
5. Bilecik ili, Gölpazarı ilçesi, İncirli köyünde 1977 yılında
yürütülen tapulama kadastrosu ile taşınmazların tespiti yapılmış, 15/4/1977 tarihinde tespit kesinleşerek taşınmazlar tapu
siciline tescil edilmiştir.
6. Başvurucu, aynı yerde bulunan ve üzerinde herhangi bir kayıt
bulunmayan 99, 115, 118 ve 477 parsel numaralı taşınmazları tapu sicil
müdürlüğünde yapılan satış işlemi ile satın almış ve 2/12/2004 tarihli tapu senetleri düzenlenmiştir. Başvurucu yine aynı yerde bulunan 56 ve
59 parsel numaralı taşınmazları da satın almış, 3/12/2004 tarihli tapu senetleri düzenlenmiştir.
7. Taşınmazların bulunduğu yerde 20/2/2007 tarihinde başlatılan ve 20/10/2007 tarihinde kesinleşen orman kadastro çalışmalarında
başvurucu adına tapu sicilinde kayıtlı taşınmazların orman sınırları içinde
kaldığı tespit edilmiştir.
8. Başvurucu tarafından Gölpazarı Kadastro Mahkemesinde açılan
orman kadastro tespitine itiraz davaları, 12/11/2010 tarih ve E.2009/61, K.2010/31 sayılı, aynı tarih ve E.2009/73, K.2010/33 sayılı
ve yine aynı tarih ve E.2009/50, K.2010/30 sayılı kararlarda dava konusu olan
ve başvurucu adına tapu siciline kayıtlı olan 56, 59, 99, 115, 118 ve 477
numaralı parsellerdeki taşınmazların orman niteliğinin bulunduğu, özel
mülkiyete konu olamayacağı ve zilyetlikle mülk edinilemeyeceği gerekçesiyle
reddedilmiştir.
9. Başvurucunun temyizi üzerine Yargıtay 20. Hukuk Dairesinin 6/6/2012 tarih ve E.2012/5681, K.2012/8591 sayılı, aynı
tarih ve E.2012/5682, K.2012/8586 sayılı ve yine aynı tarih ve E.2012/5683,
K.2012/8589 sayılı ilamlarıyla hükümler onanmıştır. Karar düzeltme istemleri
ise aynı Dairenin 12/11/2012 tarih ve E.2012/11457, K.2012/12476
sayılı, aynı tarih ve E.2012/11455, K.2012/12474 sayılı ve yine aynı tarih ve
E.2012/11456, K.2012/12475 sayılı kararlarıyla reddedilmiş, başvurucuya karar
29.11.2012 tarihinde tebliğ edilmiştir.
B. İlgili Hukuk
10. 22/11/2001 tarih ve 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu’nun 1007. maddesi
şöyledir:
“Tapu sicilinin tutulmasından doğan bütün zararlardan Devlet
sorumludur.
Devlet, zararın doğmasında kusuru bulunan görevlilere rücu
eder.
Devletin sorumluluğuna ilişkin davalar, tapu sicilinin
bulunduğu yer mahkemesinde görülür.”
IV. İNCELEME VE
GEREKÇE
11. Mahkemenin 16/4/2013 tarihinde yapmış
olduğu toplantıda, başvurucunun 21/12/2012 tarih ve 2012/1315 numaralı bireysel
başvurusu incelenip gereği düşünüldü:
A. Başvurucunun İddiaları
12. Başvurucu, 1977 yılında genel arazi kadastrosu ile kesinleşen
tapu kaydına güvenerek 2004 yılında satın aldığı ve adına tapu siciline tescil
edilen taşınmazların, 2007 yılında yapılan orman kadastro çalışması ile
kamulaştırma yapılmaksızın orman vasfı ile Hazine adına tespit edildiğini,
tespite itiraz davasının reddedildiğini belirterek, Anayasa’nın 35. maddesinde
düzenlenen mülkiyet hakkının ihlal edildiğini ileri sürerek tazminat talep
etmiştir.
B. Değerlendirme
13. Anayasa’nın “ Mülkiyet hakkı ” kenar başlıklı 35. maddesi
şöyledir:
“Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir.
Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla
sınırlanabilir.
Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı
olamaz.”
14. Anayasa’nın 148. maddesinin
üçüncü fıkrası şöyledir:
“Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve
özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin
kamu gücü tarafından, ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine
başvurabilir. Başvuruda bulunabilmek için olağan kanun yollarının tüketilmiş
olması şarttır.”
15. Anayasa’nın 169. maddesinin
ikinci fıkrası şöyledir:
“Devlet ormanlarının mülkiyeti devrolunamaz. Devlet
ormanları kanuna göre, Devletçe yönetilir ve işletilir. Bu ormanlar zamanaşımı
ile mülk edinilemez ve kamu yararı dışında irtifak hakkına konu olamaz.”
16. 30/3/2011 tarih ve 6216 sayılı
Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 45.
maddesinin (2) numaralı fıkrası şöyledir:
“İhlale neden olduğu ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal
için kanunda öngörülmüş idari ve yargısal başvuru yollarının tamamının bireysel
başvuru yapılmadan önce tüketilmiş olması gerekir.”
17. Anayasa’nın 35. maddesinde herkesin, mülkiyet hakkına sahip
olduğu, bu hakların ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabileceği,
mülkiyet hakkının kullanılmasının toplum yararına aykırı olamayacağı hükme
bağlanmıştır. Mülkiyet hakkı, kişiye başkasının hakkına zarar vermemek ve
kanunların koyduğu sınırlamalara uymak koşuluyla, sahibi olduğu şeyi dilediği
gibi kullanma, ürünlerinden yararlanma ve tasarruf olanağı veren bir haktır
(Anayasa Mahkemesinin 17/5/2012 tarih ve E.2011/58,
K.2012/70 sayılı kararı).
18. Anayasa’da mülkiyet hakkının kapsamı diğer bazı maddelerde yer
alan hükümlerle çerçevelenmiştir. Bu bağlamda ormanlara ilişkin 169. ve 170.
maddelerde Anayasa’nın 35. maddesinde düzenlenen mülkiyet hakkı güvencesinin
çerçevesini belirleyen kurallar yer almaktadır (Anayasa Mahkemesinin 11/4/2012 tarih ve E.2011/18, K.2012/53 sayılı kararı).
19. Temel bir değer olarak çevrenin korunması ve herkesin çevreden
eşit şekilde yararlanması hakkının bir uzantısı olarak Anayasa’nın 169.
maddesinde ormanların devletin hüküm ve tasarrufu altında olduğu belirtilerek
bu alanlarda özel mülkiyet yasaklanmıştır. Bu nedenle belli bir sürenin
geçmesiyle söz konusu alanlarda özel mülkiyet edinilmesi olanaklı değildir
(Anayasa Mahkemesinin 12/5/2011 tarih ve E.2009/31,
K.2011/77 sayılı kararı).
20. Mülkiyet hakkı mutlak bir hak olmayıp kamu yararı amacıyla
sınırlandırılabilir ve bu sınırlandırmanın ölçülü ve orantılı olması gerekir. Nitekim Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) hem kıyılar hem de
ormanlarla ilgili kararlarında kadastro tespiti ya da satın alma yoluyla tapulu
taşınmazları edinen kişilerin tapularının, kıyı kenar çizgisi ya da orman alanı
içinde kaldığı gerekçesiyle ve herhangi bir tazminat ödenmeksizin iptal
edilmesini Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesine Ek 1 No’lu Protokolün 1. maddesinin ihlali olarak nitelendirmiştir. AİHM bu
kararlarında çevrenin korunmasına ilişkin kamu yararı ile bireyin mülkiyet
hakkının korunması arasında makul bir dengenin bulunması gerektiğini
belirterek, karşılığı ödenmeksizin mülkiyet hakkına müdahale edilemeyeceği
sonucuna ulaşmıştır (Anayasa Mahkemesinin 12/5/2011 tarih ve E.2009/31, K.2011/77 sayılı kararı).
21. Ormanların korunması amacıyla mülkiyet hakkına müdahale edilmesi
meşru olmakla birlikte bu kamusal külfetin tamamının mülk sahiplerine
yüklenemeyeceği ve kanun koyucunun buna uygun çözüm yolları bulması gerektiği
açıktır (Anayasa Mahkemesinin 12/5/2011 tarih ve
E.2009/31, K.2011/77 sayılı kararı).
22. 4721 sayılı Kanun’un 1007. maddesi tapu sicilinin tutulmasından
doğan bütün zararlardan Devletin sorumlu olduğunu, Devletin, zararın doğmasında
kusuru bulunan görevlilere rücu edebileceğini hüküm altına almıştır.
23. Başvuru konusu somut olayda, başvurucunun, 1977 yılında genel
arazi kadastrosu ile kesinleşen tapu kaydına güvenerek 2004 yılında satın
aldığı ve adına tapu siciline tescil edilen taşınmazlarının, 2007 yılında
yapılan orman kadastro çalışmasında orman sınırları içinde kaldığı tespit
edilmiştir.
24. Orman İdaresi, 1977 yılında yürütülen genel kadastro işlemleri
öncesinde orman sınırlarını belirlemesi gerekirken bunu zamanında yapmamış,
kadastro tespitine süresi içinde itiraz etmemiş, bireyler adına tapular
düzenlendikten sonra tapuya kayıt düşerek taşınmaz sahiplerinin malları
üzerinde tasarrufta bulunmalarına engel olmamıştır.
25. Tapu işlemleri kadastro tespiti işlemlerinden başlayarak
birbirini takip eden işlemler olduğundan ve tapu kütüğünün oluşumu aşamasındaki
kadastro işlemleri ile tapu işlemleri bir bütün oluşturduğundan, bu kayıtlarda
yapılan hatalardan 4721 sayılı Kanun’un 1007. maddesine göre Devletin sorumlu
olduğunun kabulü gerekir. Burada Devletin sorumluluğu kusursuz sorumluluktur.
Kusursuz sorumluluk tapu siciline bağlı çıkarların ve ayni hakların yanlış
tescili sonucu değişmesi ya da yitirilmesi ile bu haklardan yoksun kalınması
temeline dayanır. Çünkü sicillerin doğru tutulmasını üstlenen ve taahhüt eden Devlet,
gerçeğe aykırı ve dayanaksız kayıtlardan doğan zararları da ödemekle yükümlüdür
(Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 18/11/2009 tarih ve
E.2009/4-383, K.2009/517 sayılı kararı). Bu işlemler nedeniyle zarar görenler,
4721 sayılı Kanun’un 1007. maddesi gereğince, zararlarının tazmini için 11/1/2011 tarih ve 6098 sayılı Borçlar Kanunu’nun 146.
maddesi gereğince 10 yıllık zamanaşımı süresinde, Hazine aleyhine adlî yargıda
dava açabilirler (Yargıtay 20. Hukuk Dairesinin 18/12/2012 tarih ve
E.2012/7876, K.2012/14598 sayılı kararı).
26. Tapu kaydının iptali nedeniyle, tapu sahibinin oluşan gerçek
zararı neyse, tazminatın miktarı da o kadar olmalıdır. Gerçek zarar; tapu
kaydının iptali nedeniyle, tapu malikinin mal varlığında meydana gelen
azalmadır. Tazminat miktarı, zarar verici eylem gerçekleşmemiş olsaydı, zarar
görenin mal varlığı ne durumda olacak ise, aynı durumun tesis edilebileceği
miktarda olmalıdır. Tazminat miktarının belirlenmesinde öncelikli konu, tapusu
iptal edilen gayrimenkulün niteliğinin ve değerinin belirlenmesi olup,
araştırma yöntemi taşınmazın arsa ya da arazi olmasına göre farklılık arz
edecektir (Yargıtay 20. Hukuk Dairesinin 13/12/2011 tarih ve E. 2011/8798, K. 2011/14624 sayılı kararı).
27. Yukarıda yer verilen Kanun hükümleri ve Yargıtay içtihatları göz
önünde bulundurulduğunda, başvurucu, tapuda adına kayıtlı taşınmazların kendisi
tarafından kullanılmasına veya tasarrufuna engel olacak nitelikte bir şerh
düşülmesi veya tapu kaydının iptali hâlinde, söz konusu işlemin yapılması
tarihinden itibaren 10 yıl içerisinde Hazine aleyhine adli yargıda tazminat
davası açabilecektir. Yargıtay içtihatlarında tazminatın miktarının taşınmazın
gerçek bedeli esas alınarak belirleneceği kabul edilmektedir. Başvurucunun kamu
yararı nedeniyle tapulu taşınmazına el konulması suretiyle mülkiyet hakkına
yapılan sınırlama el konulan taşınmazın gerçek bedeli esas alınarak ödenecek
bir tazminatla başvurucu açısından dengelenebilecektir.
28. Anayasa’nın 148. maddesinin üçüncü fıkrası ile 6216 sayılı
Kanun'un 45. maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca Anayasa Mahkemesine
bireysel başvuruda bulunmak için ihlale neden olduğu iddia edilen işlem veya
eylem için idari ve yargısal başvuru yollarının tamamının tüketilmiş olması
gerekir.
29. Temel hak ve özgürlüklere saygı, devletin tüm organlarının
uyması gereken bir ilke olup bu ilkeye uygun davranılmadığı takdirde, ortaya
çıkan ihlale karşı öncelikle yetkili idari mercilere ve derece mahkemelerine
başvurulmalıdır. Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru, ikincil nitelikte bir
kanun yoludur. Temel hak ve özgürlüklerin ihlal edildiği iddialarının öncelikle
genel yargı mercilerinde, olağan kanun yolları ile çözüme kavuşturulması
esastır. Bireysel başvuru yoluna, iddia edilen hak ihlallerinin bu olağan
denetim mekanizması içinde giderilememesi durumunda başvurulabilir (B. No:
2012/946, § 17, 18, 26/3/2013 ).
30. Başvurucunun maliki olduğu taşınmazların orman kadastrosu
çalışmaları sonrasında orman sınırları içinde olduğuna ilişkin kadastro
tespitine yönelik olarak açtığı itiraz davasının reddi sonrasında tazminat
talebiyle herhangi bir başvurusunun bulunmadığı görülmektedir. İdari ve
yargısal başvuru yollarının tamamı tüketilmeksizin yapılan bir bireysel
başvurunun kabul edilmesi mümkün değildir.
31. Nitekim AİHM, benzer bir şekilde, başvurucunun tazminat
ödenmeksizin taşınmazının elinden alınması nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal
edildiğini ileri sürdüğü 15/5/2012 tarih ve 42936/07
numaralı Altunay/Türkiye kararında, Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun, Kasım 2009
tarihinde daha önceki içtihadında değişikliğe gittiğini, AİHM’nin bu konudaki
içtihatlarına dayanarak, tapu kayıtlarındaki yanlış kayıtlardan kaynaklanan
ayni hak ya da menfaatleri kaybolmuş ya da kısıtlanmış olanların tapu
kayıtlarındaki düzensizliklerden dolayı Devleti sorumlu tutabileceğine
hükmettiğini, kişilerin tapularının ait olduğu arazilerin orman arazisi olması
nedeniyle iptal edildiğinde 4721 sayılı Kanun’un 1007. maddesi uyarınca
tazminat talep edebileceklerini ilan ettiğini, tazminat miktarının söz konusu
arazinin kullanılma şekli, niteliği ve değeri temelinde muhtemel getirisi ve
emsal değerlerin dikkate alınarak değerlendirme yapılması gerektiğine dikkat
çektiğini, bu başvuru yolunun halen düzenli olarak kullanılmakta olduğunu,
ulusal mahkemelerin AİHM’nin içtihatlarını ve AİHS’ye Ek 1 No’lu Protokolün 1. maddesine dayanarak ilgili mevzuat hükümlerini uyguladıklarını,
başvurucunun tapu belgesinin iptali yönündeki kararın kesinleşmesinden itibaren
10 yıl içinde tazminat talebinde bulunabileceğini belirterek, iç hukuk yolları
tüketilmediği gerekçesiyle başvurunun kabul edilemez olduğuna hükmetmiştir.
32. Açıklanan nedenlerle, taşınmazlarına tazminat ödenmeksizin el
konulması suretiyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği iddiasının yetkili derece
mahkemeleri önünde tanınan başvuru yolları tüketilmeden bireysel başvuru konusu
yapıldığı anlaşıldığından başvurunun, diğer kabul edilebilirlik koşulları
yönünden incelenmeksizin “ başvuru
yollarının tüketilmemiş olması ” nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.
V. HÜKÜM
Başvurunun, “ başvuru yollarının
tüketilmemiş olması ” nedeniyle KABUL EDİLEMEZ O L DUĞUNA, yargılama
giderlerinin başvurucu üzerinde bırakılmasına, 16/4/2013 tarihinde OY BİRLİĞİYLE karar verildi.