TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
GENEL KURUL
KARAR
ALAATTİN AKDEMİR BAŞVURUSU
(Başvuru Numarası: 2018/33588)
Karar Tarihi: 6/2/2020
GENEL KURUL
KARAR
Başkan : Zühtü ARSLAN
Başkanvekili : Hasan Tahsin GÖKCAN
Başkanvekili : Recep KÖMÜRCÜ
Üyeler : Serdar ÖZGÜLDÜR
Burhan ÜSTÜN
Engin YILDIRIM
Hicabi DURSUN
Celal Mümtaz AKINCI
Muammer TOPAL
M. Emin KUZ
Kadir ÖZKAYA
Rıdvan GÜLEÇ
Recai AKYEL
Yusuf Şevki HAKYEMEZ
Yıldız SEFERİNOĞLU
Selahaddin MENTEŞ
Raportör : Engin GÜNDÜZ
Başvurucu : Alaattin AKDEMİR
I. BAŞVURUNUN KONUSU
1. Başvuru, evli olan mahpusun eşi ile mahrem görüşme talebinin
reddi nedeniyle aile hayatına saygı hakkının ihlal edildiği iddiasına
ilişkindir.
II. BAŞVURU SÜRECİ
2. Başvuru 7/11/2018 tarihinde yapılmıştır.
3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön
incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.
4. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik ve esas
incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.
5. Eldeki başvuruyla konu itibarıyla aynı mahiyette olan
2017/34600 numaralı başvuruda Adalet Bakanlığından görüş istenmiş olması
sebebiyle bu başvuru yönünden ayrıca Bakanlıktan görüş istenmesine gerek
görülmeyerek başvurunun incelenmesine geçilmiştir.
6. Birinci Bölüm tarafından 29/1/2020 tarihinde yapılan
toplantıda, niteliği itibarıyla Genel Kurul tarafından karara bağlanması
gerekli görüldüğünden başvurunun Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 28. maddesinin
(3) numaralı fıkrası uyarınca Genel Kurula sevkine karar verilmiştir.
III. OLAY VE OLGULAR
7. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle olaylar
özetle şöyledir:
8. Silahlı terör örgütü FETÖ/PDY üyesi olma şüphesiyle 29/8/2016
tarihinde tutuklanan başvurucu Düzce T Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda (İnfaz
Kurumu) bulunmaktadır.
9. Başvurucu, Düzce 2. Ağır Ceza Mahkemesinin 28/12/2018 tarihli
kararıyla silahlı terör örgütüne üye olma suçundan 7 yıl 2 ay 7 gün hapis
cezasıyla cezalandırılmış, tutuklu kaldığı süre dikkate alınarak tahliye
edilmiştir. Karara karşı istinaf başvurusu Sakarya Bölge Adliye Mahkemesi 2.
Ceza Dairesinin 13/6/2019 tarihli kararıyla reddedilmiştir.
10. Başvurucu, İnfaz Kurumuna sunduğu 29/6/2018 tarihli
dilekçesiyle ceza infaz kurumundaki ödül uygulamasından yararlanma talebinde
bulunmuştur. İnfaz Kurumu İdare ve Gözlem Kurulu Başkanlığı (Kurul) 5/7/2018
tarihli kararıyla mahrem görüşme ödülü çerçevesinde değerlendirdiği talebi reddetmiştir. Kararda, İnfaz Kurumu
mevcudunun kapasitenin üzerinde olması yanında sirkülasyon fazlalığı nedeniyle
güvenlik sorunu yaşanabileceği, ayrıca başvurucunun 30/3/2013 tarihli ve 28603
sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Hükümlü ve Tutukluların
Ödüllendirilmesi Hakkında Yönetmelik'in (Ödül Yönetmeliği) 8. maddesinde
sayılan ödüllendirilebilecek tutum ve davranışlarının tespit edilemediği
belirtilmiştir. Başvurucu 10/7/2018 tarihli dilekçesi ile Kurulun sadece mahrem
görüşme ödülüne yönelik değerlendirme yaptığını, diğer ödüllere yönelik
talebini dikkate almadığını ileri sürerek Düzce İnfaz Hâkimliğine (Hâkimlik)
şikâyet başvurusunda bulunmuştur.
11. Hâkimlik 18/7/2018 tarihli kararıyla şikâyetin reddine karar
vermiştir. Kararda; başvurucunun eşi ile mahrem görüşme ve diğer ödüllerden
yararlanma talebinde bulunduğu, ancak Ödül Yönetmeliği hükümleri dikkate
alındığında ödüllendirme için hükümlünün iyi hâl sergilemesi ve İnfaz Kurumunun
fiziki yapısı, personel ile diğer imkânlarının buna uygun olması gerektiği,
sonuç olarak Kurul kararının usul ve yasaya uygun olduğu belirtilmiştir.
12. Hâkimlik kararına yapılan itiraz, Düzce 1. Ağır Ceza
Mahkemesinin 20/9/2018 tarihli kararıyla reddedilmiş ve nihai karar 12/10/2018
tarihindetebliğ edilmiştir.
13. Başvurucu 7/11/2018 tarihinde bireysel başvuruda
bulunmuştur.
IV. İLGİLİ HUKUK
A. Ulusal Hukuk
14. 13/12/2004 tarihli ve 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik
Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun'un " Ödüllendirme "
kenar başlıklı 51. maddesi şöyledir:
"(1) Hükümlüler, kurum içindeki veya
dışındaki genel durumları, eğitim ve iyileştirme faaliyetlerine etkin
katılımları, kurum düzenine karşı tutumları ve kendilerine verilen işlerdeki
gayretleri dikkate alınarak teşvik esaslı ödüllerden yararlandırılabilirler.
(2) Bu madde hükümleri, çocuk hükümlüler için
de geçerlidir.
(3) Hükümlülere verilebilecek ödüller
şunlardır:
a) Kapalı ceza infaz kurumlarında bulunan evli
hükümlüler, en geç üç ayda bir kez olmak üzere, üç saatten yirmidört saate
kadar eşleri ile kurum veya eklentilerinde ceza infaz kurumu personelinin yakın
nezareti olmaksızın mahrem şekilde görüştürülebilir.
b) Çocuk hükümlülere, en geç iki ayda bir kez
olmak üzere, üç saatten yirmidört saate kadar ana ve babasıyla veya vasisiyle
kurum ya da eklentilerinde ceza infaz kurumu personelinin yakın nezareti
olmaksızın aile görüşmesi yaptırılabilir.
c) Haftalık ziyaret süresi iki saate kadar
uzatılabilir.
d) Kapalı ziyaret yerine açık ziyaret
yaptırılabilir.
e) Üst üste kullanılmayan en fazla üç haftalık
ziyaret süresi toplu olarak kullandırılabilir.
f) Haftalık telefonla
görüşme süresi veya sayısı iki katına kadar artırılabilir.
g) Sosyal, kültürel veya sportif
etkinliklerden öncelikli veya daha uzun süreli yararlanmaları sağlanabilir.
h) Haftalık harcama miktarı yarı oranında
artırılabilir.
ı) Tek kişilik odalarda televizyon bulundurma
imkânı verilebilir.
j) Hediye verilebilir.
k) Takdir belgesi veya tavsiye mektubu verilebilir.
(4) Ödüllendirme sisteminin usul ve esasları
ile bu ödüllerden yararlanmanın kapsam ve şartları, suç türleri dikkate
alınarak yönetmelikle belirlenir."
15. 6/4/2006 tarihli ve 26131 sayılı Resmî Gazete'de
yayımlanarak yürürlüğe giren Ceza İnfaz Kurumlarının Yönetimi ile Ceza ve
Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Tüzük'ün (Tüzük) "Ödüllendirme" kenar başlıklı
159. maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir:
"Kurum içindeki veya dışındaki genel
durumları, iyileştirme etkinliklerine ilgileri ve uyumları, kurum düzenine
karşı tutumları, kendilerine verilen işlerdeki gayretleri gibi beklenen
davranış ve tutumları gösteren hükümlülere teşvik esaslı ayrıcalıklar
tanınır."
16. Tüzük'ün "Ödüllendirilecek
tutum ve davranışlar" kenar başlıklı 160. maddesi şöyledir:
"(1) Hükümlülerin ödüllendirilecek tutum
ve davranışları şunlardır:
a) Katılması gereken iş, eğitim, öğretim ve
benzeri faaliyetlerde devamsızlığı bulunmamak,
b) Davranışları ile arkadaşları ve çevresine
iyi örnek olmak,
c) Kurum içi ve dışındaki spor, sanat, kültür
ve sosyal faaliyetlerde veya yarışmalarda başarı göstermek,
d) İyileştirme faaliyetlerinde gösterdiği
davranışlarla bu çalışmalara katkı sağlamak,
e) Kurumun araç, gereç ve donanımlarını koruma
ve kullanmada örnek olmak,
f) Sağlık ve güvenlik konularında örnek tutum
ve davranışlar içerisinde olmak."
17. Ödül Yönetmeliği'nin "Tanımlar" kenar başlıklı 4. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:
"(1) Bu Yönetmelikte geçen; ...
ç) Kurul: İdare ve Gözlem Kurulunu, ... ifade
eder."
18. Ödül Yönetmeliği'nin "Temel
ilkeler" kenar başlıklı 5. maddesi şöyledir:
"(1) Bu Yönetmeliğin uygulanması ile
ilgili olarak aşağıdaki ilkelere uyulur:
a) Hükümlü ve tutukluların ödüllendirilmesi
ile ulaşılmak istenen temel amaç; bu kişilerin yeniden sosyalleşmesini sağlamak
suretiyle insan haklarına saygılı, hukukî ve toplumsal kurallara bağlı bireyler
olmalarını teşvik etmektir.
b) Hükümlü ve tutuklulara; ırk, dil, din,
mezhep, milliyet, renk, cinsiyet, felsefî inanç, millî veya sosyal köken ve
siyasî görüşleri ile ekonomik güçleri ve diğer toplumsal konumları yönünden
ayrım yapılamaz ve sırf bu nedenlerle ayrıcalık tanınamaz.
c) Hükümlü ve tutuklulara ödül verilirken
bunların bir hak değil, teşvik esaslı ayrıcalık olarak verilebileceği göz ardı
edilemez.
ç) Hükümlü ve tutuklulara; işledikleri suçun
türü, koşullu salıverilme tarihi, kişisel özellikleri ve ihtiyaçları, bedensel
ve psikolojik yapısı, eğitim durumu ve mesleği göz önünde bulundurularak en
uygun ödül verilir ve bu karar ilgiliye bildirilir.
d) Ödüllendirmede; kurumun fizikî yapısı,
personel sayısı, malî ve sosyal imkânları ile mevcut doluluk durumu dikkate
alınır.
e) Hükümlü ve tutuklulara, gerekli şartları
taşımaları hâlinde aynı anda birden fazla ödül verilebilir.
f) Aynı odada kalan veya ortak etkinliklere
katılan hükümlü ve tutuklulara, gerekli şartları taşımaları hâlinde birlikte
yararlanabilecekleri bir ödül verilebilir.
g) Hükümlü ve tutuklular hakkında disiplin
soruşturmasına başlanılması veya ödüllendirilen tutum ve davranışlarının
ortadan kalkması hâlinde ödüllendirme kararı Kurul tarafından derhâl geri
alınır ve bu karar ilgiliye tebliğ edilir.
ğ) Hükümlü ve tutuklular, kuruma kabul
işlemleri sırasında bu Yönetmelikte yer alan düzenlemeler hakkında
bilgilendirilir."
19. Ödül Yönetmeliği'nin "Ödül
türleri" kenar başlıklı 7. maddesinin (1) numaralı fıkrası
şöyledir:
"Hükümlü ve tutuklulara;
a) Kapalı ceza infaz kurumlarındaki evli
hükümlü ve tutuklulara, kurum personelinin yakın nezareti olmaksızın eşleri ile
mahrem görüşme,
b) Haftalık açık veya kapalı ziyaret süresini
uzatma,
c) Kapalı ziyaret yerine açık ziyaret yapma,
ç) Üst üste kullanılmayan ziyaret sürelerini
toplu olarak kullanma,
d) Haftalık telefonla görüşme sayı veya süresini
artırma,
e) Sosyal, kültürel veya sportif
etkinliklerden öncelikli ve daha uzun süreli yararlanma,
f) Haftalık harcama miktarını yarı oranında
artırma,
g) Tek kişilik odada televizyon bulundurma,
ğ) Hediye,
h) Takdir belgesi,
ı) Tavsiye mektubu,
ödülü verilebilir."
20. Ödül Yönetmeliği'nin "Ödüllendirilebilecek
tutum ve davranışlar" kenar başlıklı 8. maddesi şöyledir:
"(1) Disiplin cezası almamış veya
kaldırılmış hükümlü ve tutuklulardan aşağıda sayılan tutum ve davranışların bir
veya birkaçını sergileyenler, diğer davranış türlerine de açıkça aykırı
davranmamaları hâlinde ödüllendirilebilir:
a) Tutum ve davranışları ile diğer hükümlü ve
tutuklulara iyi örnek olmak,
b) İyileştirme faaliyetlerine geçerli mazeret
dışında sürekli ve etkin bir şekilde katılarak kişisel gelişim göstermek,
c) İş, eğitim ve öğretim faaliyetlerine
geçerli mazeret dışında sürekli katılarak üstün başarı göstermek,
ç) Kurumdaki kişisel ve ortak kullanım
alanları ile bu yerlerde bulunan eşyaların temizlik, düzen ve korunmasına azami
özen göstermek,
d) Kurum içi ya da dışındaki sosyal, kültürel
veya sportif faaliyetlere sürekli ve etkin bir şekilde katılarak kişisel
gelişim göstermek,
e) Kurum işleyişini sürdürmek için gerekli
olan kurum iç hizmetlerinin yerine getirilmesinde istekli olmak ve üstün gayret
göstermek,
f) Uyuşturucu, alkol veya sigara bağımlısı
olup da bu bağımlılıktan kurtulmak için kurumca yürütülen eğitim veya tedavi
programlarına katılarak bu konuda gelişim göstermek,
g) Kurum asayiş ve düzenini tehlikeye
düşürebilecek hukuka aykırı bir eylemin ortaya çıkarılmasını sağlamak."
21. Ödül Yönetmeliği'nin "Ödüllendirmede
yetkili merci" kenar başlıklı 9. maddesi şöyledir:
"(1) Hükümlü ve tutukluların
ödüllendirilmesi ile verilecek ödülün türüne, sayısına, süresine veya geri
alınmasına Kurul tarafından Ek-1’de yer alan form doldurulmak suretiyle karar
verilir."
22. Ödül Yönetmeliği'nin "Ödüllendirme
usulü" kenar başlıklı 10. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:
"(1) Kurul, resen veya kurumda görev
yapan servislerin teklifi üzerine ilgililerin ödüllendirilmesine karar
verebilir.
(2) Kurul, ödül verilecek hükümlü ve
tutukluları ayda en az bir kez yapacağı toplantıda oy çokluğuyla kararlaştırır
ve ödülün niteliğine göre uygun şekilde ilgililere bildirir..."
23. Ödül Yönetmeliği'nin "Eş görüşmesi ödülü" kenar
başlıklı 11. maddesi şöyledir:
"(1) Kapalı ceza infaz kurumundaki
hükümlü ve tutuklulara, en geç üç ayda bir kez olmak üzere, üç saatten yirmi
dört saate kadar eşleriyle kurumun bu tür ziyaretler için ayrılan bölümünde ve
personelin yakın nezareti olmaksızın mahrem şekilde eş görüşmesi ödülü
verilebilir."
24. Ödül Yönetmeliği'nin "Eş
görüşmesi ödülü ile ilgili genel hükümler" kenar başlıklı 12.
maddesi şöyledir:
"(1) Eş görüşmesi için kuruma gelen
ziyaretçilerden; Türk vatandaşı olanların Türkiye Cumhuriyeti kimlik numarasını
içeren resimli bir kimlik belgesini, yabancı uyruklu olanların ise pasaport
veya yerine geçebilecek bir kimlik belgesi ile birlikte hükümlü veya tutuklu
ile evli olduğunu ispatlayan Türkçe tercüme edilmiş resmî onaylı belgeyi
göstermesi zorunludur.
(2) Kurul, her bir ödüllendirme kararı ile bir
kez eş görüşmesi ödülü verebilir.
(3) Cinsel saldırı, cinsel istismar veya aile
içi şiddet suçu işlemiş hükümlü ve tutuklular ile eş görüşmesi ödülü
verilmesinin hükümlü, tutuklu veya eşi açısından riskli görüldüğü diğer
durumlarda kurumda bulunan veya başka kurumlardan temin edilen psiko-sosyal
yardım servisi personeli eşlerle öncelikle ayrı ayrı görüşür. Gerekli hâllerde
eşlerle birlikte de görüşme yapılabilir. Görüşme sonucunda hazırlanacak
değerlendirme raporunun Kurul tarafından dikkate alınması zorunludur.
(4) Aynı kampüs veya kurumda barındırılan
hükümlü veya tutuklu eşlerin bu ödülden yararlanmaları için her ikisi hakkında
da ayrı ayrı ödüllendirme kararı verilmesi gerekir."
B. Uluslararası Hukuk
25. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (Sözleşme) "Özel ve aile hayatına saygı hakkı" kenar
başlıklı 8. maddesi şöyledir:
"(1) Herkes özel ve aile hayatına,
konutuna ve yazışmasına saygı gösterilmesi hakkına sahiptir.
(2) Bu hakkın kullanılmasına bir kamu
makamının müdahalesi, ancak müdahalenin yasayla öngörülmüş ve demokratik bir
toplumda ulusal güvenlik, kamu güvenliği, ülkenin ekonomik refahı, düzenin
korunması, suç işlenmesinin önlenmesi, sağlığın veya ahlakın veya başkalarının
hak ve özgürlüklerinin korunması için gerekli bir tedbir olması durumunda söz
konusu olabilir."
26. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine (AİHM) göre özel hayata saygı
hakkı, özel bir sosyal hayat sürdürmeyi, yani kişinin sosyal kimliğini
geliştirme hakkı anlamında bir özel hayatı güvence altına almaktadır. Bu yönü ile birlikte değerlendirildiğinde bahsi
geçen hak, ilişki kurmak ve geliştirmek üzere çevresinde bulunanlarla temas
kurma hakkını da içermektedir ( Özpınar/Türkiye, B. No: 20999/04, 19/10/2010, § 45; Oleksandr
Volkov/Ukrayna , B. No: 21722/11, 9/1/2013, §§ 165-167; Niemietz/Almanya, B. No: 13710/88,
16/12/1992, § 29).
27. AİHM'e göre hükümlü ve tutuklular Sözleşme kapsamında kalan
temel hak ve hürriyetlerin tamamına kural olarak sahiptir ( Hirst/Birleşik Krallık (No. 2) , B. No:
74025/01, 6/10/2005, § 69). Suçun mahiyeti haklı gösteriyorsa bir tutuklunun
özel bir hapishane rejimine veya sınırlayıcı ziyaret düzenlemelerine tabi
tutulması onun Sözleşme'nin 8. maddesi kapsamındaki hakkına müdahale teşkil
eder, ancak kendiliğinden bu hakkın ihlali anlamına gelmez ( Vlasov/Rusya , B. No: 78146/01, 12/6/2008,
§ 123).
28. AİHM, ceza infaz kurumunda tutulmanın kaçınılmaz sonucu
olarak suçun önlenmesi ve disiplinin sağlanması gibi güvenliğin ve düzenin
korunmasına yönelik kabul edilebilir gerekliliklerin olması durumunda
mahkûmların haklarına sınırlama getirilebileceğini kabul etmiştir. Ancak bu
durumda dahi hükümlü ve tutukluların haklarına yönelik herhangi bir sınırlama
makul ve ölçülü olmalıdır ( Silver ve
diğerleri/Birleşik Krallık , B. No: 5947/72, 25/3/1983, §§ 99-105).
29. AİHM'e göre hükümlü ve tutukluların özel ve aile hayatına
saygı gösterilmesi hakkı, ceza infaz kurumu idaresinin hükümlü ve tutukluların
ailesi ve yakınlarıyla temasını devam ettirecek önlemleri almasını zorunlu
kılmaktadır ( Messina/İtalya (No. 2) , B. No: 25498/94, 28/9/2000, § 61; Ouinas/Fransa (k.k.), B. No:
13756/88, 12/3/1990; Kučera/Slovakya, B. No: 48666/99, 17/7/2007, § 127). Bu hakka getirilen sınırlamalar, suç ve
düzensizliğin önlenmesi için güvenlik nedeniyle uygulamaya konulmuş olsa da
haklı bir gerekçeye dayanmalıdır ( Gülmez/Türkiye, B. No: 16330/02, 20/5/2008, § 46).
30. AİHM’e göre tutulma, doğası gereği özel hayat ve aile hayatı
üzerinde birtakım sınırlandırmalara yol açsa da yakın aile üyeleriyle etkili
ilişki kurmasına ceza infaz kurumunca imkân sağlanması, mahpusun aile hayatına
saygı hakkının önemli bir yönünü oluşturmaktadır. Ancak mahpusun dış dünya ile
bağlantı kurmasını kontrol altına almaya yönelik birtakım tedbirler alınması
tek başına sözleşmeyi ihlal etmemektedir ( Aliev/Ukrayna ,
B. No: 41220/98, 29/4/2003, § 187). AİHM 2003 yılında verdiği Aliev/Ukrayna kararında, bazı Avrupa
ülkelerinde eşle mahrem görüşmenin kolaylaştırılması suretiyle ceza infaz
kurumu koşullarının iyileştirilmesi yönünde reform çalışmalarının yapıldığını
vurgulamakla birlikte mahrem görüşme talebinin reddedilmesinin anılan tarihteki
koşullar bağlamında Sözleşme’nin 8. maddesinin ikinci fıkrası anlamında ceza
infaz kurumunun düzeninin sağlanması ve suç işlenmesinin önlenmesi amaçları
çerçevesinde haklı görülebileceğini kabul etmiştir ( Aliev/Ukrayna, § 188). AİHM anılan kararında bu gerekçeyle
başvurucunun eşle mahrem görüşme talebinin reddedilmesinin ölçülü bir müdahale
olduğu sonucuna ulaşmıştır ( Aliev/Ukrayna, § 189).
31. AİHM'in 2013 yılında verdiği Varnas/Litvanya (B. No: 42615/06, 9/7/2013) ve 2015 yılında
verdiği Costel Gaciu/Romanya (B.
No: 39633/10, 23/6/2015) kararlarında da mahrem ziyarete ilişkin olarak bu
görüşünü devam ettirdiği anlaşılmaktadır. Anılan kararlarda AİHM, Sözleşme'ye
taraf devletlerden yarısından fazlasının eşle mahrem ziyareti kabul ettiğini
vurgulamıştır. Fakat AİHM mahrem görüşmeyle ilgili bu evrime rağmen henüz
Sözleşme'nin devletlere mahrem görüşmeyi düzenleme yükümlülüğü yüklediği
biçiminde yorumlamadığının altını çizmiştir. AİHM bu nedenle mahrem görüşmenin,
devletlerin bireylerin ve toplumun gelişimini ve ihtiyaçlarını gözetmek
suretiyle Sözleşme'yle uyumu sağlamak gayesiyle atacağı adımları belirlerken
geniş takdir marjına sahip bulundukları bir alan olduğunu belirtmektedir ( Varnas/Litvanya, § 109; Costel Gaciu/Romanya, § 50).
32. Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesinin Üye Devletlere Avrupa
Cezaevleri Kuralları Hakkında REC (2006) 2 sayılı tavsiye kararının hükümlü ve
tutukluların dış dünya ile ilişkilerine dair kısmı şöyledir:
"Dış Dünya ile İlişki
24.1. Mahpusların mümkün olabilen sıklıkta
mektup, telefon veya diğer iletişim vasıtalarıyla aileleriyle, başka kişilerle
ve dışarıdaki kuruluşların temsilcileriyle haberleşmelerine ve bu kişilerin
mahpusları ziyaret etmelerine izin verilmelidir.
24. 2 Devam etmekte olan bir ceza
soruşturması, emniyet, güvenlik ve düzeninin muhafaza edilmesi, suç
işlenmesinin önlenmesi ve suç mağdurunun korunması için gerekli görülmesi
halinde, haberleşme ve ziyaretlere kısıtlamalar konabilir ve izlenebilir. Ancak
adli bir merci tarafından konulan özel kısıtlamalar da dahil olmak üzere, bu
tür kısıtlamalar yine de kabul edilebilir asgari bir iletişime izin vermelidir.
24.3. Ulusal hukuk, mahpuslarla iletişim
kurması kısıtlanamayacak olan ulusal ve uluslararası kuruluşları
belirlemelidir.
24.4. Ziyaretler için yapılan düzenlemeler,
mahpuslara aile ilişkilerini mümkün olduğunca normal bir düzeyde sürdürmelerine
ve geliştirmelerine izin verecek bir tarzda olmalıdır.
24.5. Cezaevi yetkilileri, dış dünyayla
yeterli bir iletişim sürdürmelerinde mahpuslara yardım etmelidirler ve bunun
için onlara uygun destek ve yardım sağlamalıdırlar...."
V. İNCELEME VE GEREKÇE
33. Mahkemenin 6/2/2020 tarihinde yapmış olduğu toplantıda
başvuru incelenip gereği düşünüldü:
A. Adli Yardım Talebi
Yönünden
34. Anayasa Mahkemesinin Mehmet
Şerif Ay (B. No: 2012/1181, 17/9/2013) kararında belirtilen ilkeler
dikkate alınarak, geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin yargılama
giderlerini ödeme gücünden yoksun olduğu anlaşılan başvurucunun açıkça
dayanaktan yoksun olmayan adli yardım talebinin kabulüne karar verilmesi
gerekir.
B. Aile Hayatına Saygı
Hakkının İhlal Edildiğine İlişkin İddia
1. Başvurucunun İddiaları
ve Bakanlık Görüşü
35. Başvurucu, İnfaz Kurumunda farklı suç gruplarındaki hükümlü
ve tutuklulara ödüllendirme hükümleri uygulanırken kendisine yirmi yedi aydır
uygulanmamasının ayrımcılık olduğunu belirterek ailenin korunması hakkının ve
eşitlik ilkesinin ihlal edildiğini ileri sürmüştür.
36. 2017/34600 numaralı başvuruya gönderilen Bakanlık görüşünde;
ceza infaz kurumunda tutulmanın kaçınılmaz sonucu olarak suçun önlenmesi ve
disiplinin sağlanması gibi güvenliğin ve düzenin korunmasına yönelik kabul
edilebilir gerekliliklerin olması durumunda mahkûmların haklarına sınırlama
getirilebileceğine dikkat çekilmiştir. Ayrıca eş ile görüşme yaptırılmasının bir
ödül olduğu, hükümlü ve tutuklulara ödül verilirken bunların bir hak değil
teşvik esaslı ayrıcalık olarak verilebileceğinin gözardı edilemeyeceği, somut
başvuruda İnfaz Hâkimliği ile Ağır Ceza Mahkemesinin talebi reddederken Kurul
kararının ve kullanılan takdir yetkisinin usul ve yasaya uygun olup olmadığını
değerlendirdiği, karardaki tespit ve sonuçların mevzuatta yer alan hükümlerin
uygulanması niteliğinde olduğu, adaleti ve sağduyuyu hiçe sayan tarzda açık bir
keyfilik içermediği ifade edilmiştir.
2. Değerlendirme
37. Anayasa'nın "Özel
hayatın gizliliği'' kenar başlıklı 20. maddesinin birinci fıkrasının
ilgili kısmı şöyledir:
"Herkes ... aile hayatına saygı
gösterilmesini isteme hakkına sahiptir. ... aile hayatının gizliliğine
dokunulamaz."
38. Anayasa’nın "Ailenin
korunması ve çocuk hakları" kenar başlıklı 41. maddesinin
ilgili kısmı şöyledir:
“Aile, Türk toplumunun temelidir ...
Devlet, ailenin huzur ve refahı ... için
gerekli tedbirleri alır, teşkilatı kurar.
Her çocuk, ... yüksek yararına açıkça aykırı
olmadıkça, ana ve babasıyla kişisel ve doğrudan ilişki kurma ve sürdürme
hakkına sahiptir...”
39. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucu tarafından yapılan
hukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki tavsifini
kendisi takdir eder ( Tahir Canan ,
B. No: 2012/969, 18/9/2013, § 16). Başvurucunun bireysel başvuru formunda diğer
ödül türlerinden bahsetmeksizin sadece mahrem görüşme ödülünden söz ettiği
dikkate alındığında başvurunun aile hayatına saygı hakkı kapsamında ele alınması
gerekmektedir.
40. Öte yandan eşitlik ilkesinin ihlal edildiğini ileri süren
başvurucunun, kendisiyle benzer durumdaki başka kişilere yapılan muamele ile
kendisine yapılan muamele arasında bir farklılığın bulunduğunu ve bu
farklılığın meşru bir temeli olmaksızın ırk, renk, cinsiyet, din, dil vb.
ayırımcı bir nedene dayandığını makul delillerle ortaya koyması gerekir. Somut
olayda başvurucu, benzer olaylar ile kendi durumunun aynı olduğunu ortaya
koyamadığı gibi kendisine nasıl bir ayrımcılık yapıldığına ilişkin açıklayıcı
bir beyanda da bulunmamıştır. Bu nedenle başvurucunun ayrımcılık yasağının
ihlal edildiğine ilişkin iddiası ayrıca incelenmemiştir.
a. Kabul Edilebilirlik
Yönünden
41. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine
karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı anlaşılan aile
hayatına saygı hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın kabul edilebilir
olduğuna karar verilmesi gerekir.
b. Esas Yönünden
i. Genel İlkeler
42. Aile hayatına saygı hakkı Anayasa’nın 20. maddesinin birinci
fıkrasında güvence altına alınmıştır. Madde gerekçesi de dikkate alındığında
resmî makamların özel hayata ve aile hayatına müdahale edememesi ile kişinin
ferdî ve aile hayatını kendi anladığı gibi düzenleyip yaşayabilmesi gereğine
işaret edildiği görülmekte olup söz konusu düzenleme, Sözleşme’nin 8. maddesi
çerçevesinde korunan aile hayatına saygı hakkının Anayasa’daki karşılığını
oluşturmaktadır. Ayrıca Anayasa’nın 41. maddesinin -Anayasa’nın bütünselliği
ilkesi gereği- özellikle aile hayatına saygı hakkına ilişkin pozitif
yükümlülüklerin değerlendirilmesi bağlamında dikkate alınması gerektiği açıktır
( Murat Atılgan , B. No: 2013/9047,
7/5/2015, § 22; Marcus Frank Cerny [GK], B. No: 2013/5126, 2/7/2015, § 36).
43. Anayasa'nın 19. maddesi gereğince hükümlü ve tutukluların
özel ve aile hayatının sınırlanması hukuka uygun olarak ceza infaz kurumunda
tutulmanın kaçınılmaz ve doğal bir sonucudur. Öte yandan hükümlü ve
tutukluların özel ve aile hayatına saygı gösterilmesi hakkı, ceza infaz kurumu
idaresinin hükümlü ve tutukluların, aileleri ve yakınları ile temasını devam
ettirecek önlemleri almasını zorunlu kılmaktadır. Nitekim Avrupa Konseyi
Bakanlar Komitesinin Üye Devletlere Avrupa Cezaevleri Kuralları Hakkında REC
(2006) 2 sayılı tavsiye kararında da hükümlü ve tutukluların, aileleri ve başka
kişiler ile dışarıdaki kuruluşların temsilcileri tarafından ziyaret
edilmelerine izin verilmesi gerektiği belirtilmiştir ( Mehmet Zahit Şahin , B. No: 2013/4708,
20/4/2016, § 36). Söz konusu tavsiye kararında, koşulların oluşması ve gerekli
görülmesi hâlinde ziyaretlere kısıtlamalar konulabileceği, ancak bu tür
kısıtlamaların kabul edilebilir asgari bir iletişime imkân tanıyacak nitelikte
olması gerektiği ifade edilmiştir.
44. Aile hayatına saygı hakkının korunması çerçevesinde
mahpusların ceza infaz kurumunda tutulmalarının kaçınılmaz ve doğal
sonuçlarının gözetilmesi gerekmektedir. Buna göre ceza infaz kurumunun
güvenliği ve düzeni ile mahpusların aile hayatına saygı hakkının korunması arasında
adil bir denge sağlanmalıdır ( Mehmet Koray
Eryaşa, B. No: 2013/6693, 16/4/2015, § 89).
45. Ceza infaz kurumlarının güvenliği ve düzeninin sağlanmasıyla
sınırlı olarak mahpusların aile hayatlarının korunması için hangi tedbirlerin
alınacağı ve bu tedbirlerin nasıl uygulanacağı konusunda kamu makamlarının
geniş bir takdir yetkisi bulunmaktadır. Bu bağlamda mahpusların aileleriyle
açık ve kapalı ziyaret, mektupla ve telefonla haberleşme gibi imkânlara
yeterince sahip olup olmadıkları önem taşımaktadır. Aile hayatına saygı hakkı
belirtilen asgari imkânlar dışında hükümlü ve tutukluların ayrıca eşleriyle
mahrem görüşme yapmalarına imkân sağlanması şeklinde açık bir güvence
sağlamamaktadır. Devlet mahrem görüşme imkânını düzenleyip düzenlememe
konusunda geniş takdir yetkisine sahiptir.
46. Bununla birlikte 5275 sayılı Kanun'un 51. maddesi ile
mahpuslara belirli koşulların yerine getirilmesi kaydıyla ve teşvik esasına
dayalı olarak eşleriyle mahrem görüşme yapma imkânının tanındığı görülmektedir.
Dolayısıyla kanun koyucunun hükümlü ve tutukluların aile hayatına saygı
hakkının korunması kapsamında getirdiği bu güvencenin yerine getirilmesinde
yukarıda değinilen adil dengenin sağlanıp sağlanmadığı belirlenmelidir.
47. Aile hayatına saygı hakkının korunması müdahalenin kanun
dışı veya keyfî ya da makul olmayan şekilde uygulandığına ilişkin savunma ve
itirazlarını sorumlu makamlar önünde etkin bir biçimde ortaya koyabilme
olanağının tanınması güvencesini de kapsamaktadır. Aile hayatına saygı hakkının
korunmasının söz konusu olduğu durumlarda usule ilişkin güvencelerin somut
olayda sağlandığından söz edilebilmesi için yargı makamlarının kararlarında
konu ile ilgili ve yeterli gerekçe bulunmalıdır. Bu zorunluluk idarenin
kendisine tanınan takdir yetkisini objektif olarak kullanıp kullanmadığının ve
keyfî veya olaya uygun düşmeyen bir değerlendirmede bulunup bulunmadığının
yargılama makamlarınca özenli bir şekilde değerlendirilmesini gerektirmektedir.
ii. İlkelerin Olaya
Uygulanması
48. 5275 sayılı Kanun'un 51. maddesinde mahpuslar için
ödüllendirme sistemi düzenlenmiştir. Buna göre mahpuslar, ceza infaz kurumu
içinde veya dışındaki genel durumları, eğitim ve iyileştirme faaliyetlerine
katılımları, ceza infaz kurumu düzenine karşı tutumları ile verilen işlerdeki
gayretleri değerlendirilmek suretiyle Kanun'da sayılan teşvik esaslı ödüllerden
yararlanabilmektedir. Ödüllendirme sisteminin usul ve esasları ile bu
ödüllerden yararlanmanın kapsam ve şartları ise, suç türleri dikkate alınarak
Ödül Yönetmeliği'nde belirlenmiştir.
49. Ödül Yönetmeliği'ndeki ilkelere göz atılacak olursa
öncelikle ödüllendirmenin bir hak değil teşvik esaslı ayrıcalık olduğu,
ödüllendirmede ceza infaz kurumunun fiziki yapısı, personel sayısı, malî ve
sosyal imkânları ile mevcut doluluk durumunun dikkate alınacağı
anlaşılmaktadır. Öte yandan mahpusun ödüllendirilebilmesi için disiplin cezası
almamış veya cezasının kaldırılmış olması, Ödül Yönetmeliği'nin 8. maddesinde
belirtilen tutum ve davranışların bir veya birkaçını sergilemesi, diğer davranış
türlerine de açıkça aykırı davranmaması gerekmektedir.
50. Kapsam dâhilindeki ödüllerden biri olan eşle mahrem görüşme,
evli mahpusların en geç üç ayda bir kez olmak üzere üç saatten yirmi dört saate
kadar eşleri ile ceza infaz kurumu veya eklentilerinde personelin yakın
nezareti olmaksızın mahrem şekilde görüşmesine imkân tanıyan özel bir ziyaret
türüdür.
51. 5275 sayılı Kanun'un 51. maddesi ödüllendirme konusunda
karar alma yetkisini Kurula tanımıştır. Kurulun ödüllendirme konusunda
kendisine tanınan takdir yetkisini kullanırken mahpusun kişisel özelliklerini,
tutum ve davranışlarını, İnfaz Kurumunun imkânlarını ve güvenliğini de
gözönünde bulunduracağı kuşkusuzdur.
52. Somut olayda başvurucunun ödül talebini ilettiği kamu
makamları, İnfaz Kurumunun kapasitesi, mevcudu, fizikî yapısı ve personel
sayısı gibi unsurları dikkate alarak öncelikle ceza infaz kurumunun güvenliği
yönünden değerlendirme yapmıştır. Kamu makamları ayrıca başvurucununİnfaz
Kurumundaki tutum ve davranışları ile kişisel hâllerini de dikkate almış,
sonuçta mahrem görüşme ödülünün verilmesine ilişkin olumsuz kanaate varmıştır.
Öte yandan şikâyet yoluyla İnfaz Hâkimliğine yapılan başvuru üzerine başvurucunun
öznel durumu ve mevzuattaki ödüllendirme koşulları değerlendirilmek suretiyle
ödül verilmemesi yolundaki Kurul kararları hukuka uygun bulunmuştur. Bu durumda
ödüllendirme konusunda geniş takdir yetkisine sahip olan kamu makamlarınca
verilen kararlara dayanak yapılan gerekçenin keyfîlik içerdiği, konuyla ilgili
ve yeterli olmadığı söylenemez.
53. Mahrem görüşmenin mahpusların aile hayatlarını sürdürmeleri
bakımından her hâl ve koşulda tanınması gereken, mahpuslar için aile hayatına
saygı hakkının olmazsa olmaz bir unsuru olmadığı AİHM tarafından da kabul
edilmiştir. Bununla birlikte mahrem görüşme, ödül mahiyetinde ve belli
koşullara tabi olan bir imkân olarak düzenlenmiştir. Somut olayda başvurucunun
bu imkândan yararlanma talebinin olayın koşullarına göre makul ve kabul
edilebilir nedenlere dayalı olarak reddedildiği anlaşılmaktadır. Ayrıca
başvurucunun açık ve kapalı ziyaret, mektup ve telefonla haberleşme gibi aile
bağlarını canlı tutan diğer imkânlardan yararlanamadığı yönünde iddialarının
bulunmadığının da altı çizilmelidir. Bu durumda, mahrem görüşme yapma talebi
uygun görülmeyen başvurucunun aile hayatına saygı hakkının ihlal edilmediği
sonucuna ulaşılmıştır.
54. Açıklanan gerekçelerle Anayasa’nın 20. maddesinde güvence
altına alınan aile hayatına saygı hakkının ihlal edilmediğine karar verilmesi
gerekir.
VI. HÜKÜM
Açıklanan gerekçelerle;
A. Adli yardım talebinin KABULÜNE,
B. Aile hayatına saygı hakkının ihlal edildiğine ilişkin
iddianın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA,
C. Anayasa’nın 20. maddesinde güvence altına alınan aile
hayatına saygı hakkının İHLAL EDİLMEDİĞİNE,
D. 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri
Kanunu’nun 339. maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca tahsil edilmesi
mağduriyete neden olacağından başvurucunun yargılama giderlerini ödemekten
TAMAMEN MUAF TUTULMASINA,
E. Kararın bir örneğinin Adalet Bakanlığına GÖNDERİLMESİNE
6/2/2020 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.