TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
ALİYE ONAR VE DİĞERLERİ BAŞVURUSU
(Başvuru Numarası: 2013/4578)
Karar Tarihi: 21/4/2016
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
Başkan : Engin YILDIRIM
Üyeler : Serdar ÖZGÜLDÜR
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Recep KÖMÜRCÜ
Alparslan ALTAN
Raportör : Elif KARAKAŞ
Başvurucular : Aliye ONAR ve diğerleri [bkz. ekli
  tablonun (B) sütunu]
Vekili : Av. Saim BOZKURT
I. BAŞVURUNUN KONUSU
1. Başvurular 17/7/2004 tarihli ve5233 sayılı Terör ve Terörle
Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun kapsamında yapılan
başvurunun reddedilmesi nedeniyle mülkiyet hakkının ve anılan ret işlemine
karşı açılmış olan davaya ilişkin yargılama işlemlerinin adil olmaması, makul
sürede sonuçlandırılmaması nedenleriyle adil yargılanma hakkının ihlal edildiği
iddialarına ilişkindir.
II. BAŞVURU SÜRECİ
2. Başvurular 1/7/2013 tarihinde Anayasa Mahkemesine doğrudan
yapılmıştır. Başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesi
neticesinde başvuruların Komisyona sunulmasına engel teşkil edecek bir
eksikliğinin bulunmadığı tespit edilmiştir.
3. İkinci Bölüm Üçüncü Komisyonunca29/5/2015 tarihinde,
başvurucuların adli yardım taleplerinin kabulüne karar verilmiştir.
4. İkinci Bölüm Üçüncü Komisyonunca 29/5/2015 tarihinde,
başvuruların kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına
karar verilmiştir.
5. Bölüm Başkanı tarafından 19/6/2015 tarihinde, başvurunun
kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar
verilmiştir.
6. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına
(Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlığın 30/6/2015 tarihli yazısında Anayasa
Mahkemesinin önceki kararlarına ve bu kapsamda sunulan görüşlerine atfen başvuru
hakkında görüş sunulmayacağı bildirilmiştir.
7. Anayasa Mahkemesi tarafından ekli tablonun (A) sütununda
başvuru numaraları belirtilen dosyaların 2013/4578 başvuru numaralı bireysel
başvuru dosyası ile birleştirilmesine, incelemenin 2013/4578 başvuru numaralı
bireysel başvuru dosyası üzerinden yürütülmesine ve diğer bireysel başvuru
dosyalarının kapatılmasına karar verilmiştir.
III. OLAY VE OLGULAR
A. Olaylar
8. Başvuruculara ait bireysel başvurularda, başvuru dilekçeleri
ile başvurulara konu yargılama dosyaları içeriğinden tespit edilen ilgili
olaylar özetle şöyledir:
9. Başvurucular, Batman ili Sason ilçesi Kelhasan köyünde ikamet etmekte iken meydana gelen terör olayları nedeniyle 1993 yılında
göç etmek zorunda kaldıklarını belirterek ekli tablonun (C) sütununda
belirtilen tarihlerde, 5233 sayılı Kanun kapsamına giren zararlarının
karşılanması talebiyle Batman Valiliği Zarar Tespit Komisyonuna (Komisyon)
başvurmuşlardır.
10. Komisyon 14/7/2011 tarihli kararlarıyla köyün boşalmadığı ve
başvuruculara yönelik bir tehdit ve saldırı olmadığından bahisle başvuruların
reddine karar vermiştir.
11. Belirtilen ret işlemleri aleyhine ekli tablonun (E)
sütununda belirtilen tarihlerde başvurucular tarafından açılan iptal davaları
ekli tablonun (F) sütununda tarihleri gösterilen İdare Mahkemesi kararları ile
reddedilmiştir. İlgili gerekçe şöyledir:
“5233 sayılı Yasanın yukarıda aktarılan maddelerinin
değerlendirilmesinden; "terör eylemleri" veya "terörle mücadele
kapsamında yürütülen faaliyetler" sonucunda bir yerleşim yerinin tamamen
boşalmış/boşaltılmış olması nedeniyle malvarlığına ulaşamayan kişilerce
uğranılan maddi zararın, sözü edilen Yasa hükümlerine göre idarece sulh yoluyla
ödenmesi gerekir. Bir başka ifadeyle, bir yerleşim yerinin güvenlik nedeniyle
idarece veya güvenlik kaygısıyla o yerleşim yerinde yaşayan halk tarafından
"tamamen" boşaltılmış olması halinde, yerleşim yerinin
boşaltılmasından yerleşim yerine dönüşün başladığı tarihe kadar Yasada tek tek
sayılmak suretiyle belirlenen maddi zararın idarece karşılanması mümkündür.
Sosyal güvenlik kaygısına dayanılarak bir yerleşim yerinin kısmen boşalmış
olması nedeniyle malvarlığına ulaşılamamasından kaynaklanan maddi zararın
idarece ödenmesine yasal olanak bulunmamaktadır.
Yerleşim yerinin "kısmen" boşalmış olması, o yerleşim yerinde
güvenli bir şekilde, yaşayabilme olanağını sağlayan asgari güvenlik şartlarının
idarece yerine getirilmiş olduğunun nesnel bir göstergesidir. Güvenlik
kaygısının, yerleşim yerinde sürekli yaşayan kişilere ve sözü edilen kaygı
nedeniyle aynı yerleşim yerini terk eden kişilere göre değişmemesi
gerekmektedir. Terör olayları nedeniyle toplumda oluşan korku ve endişe
karşısında her bireyin farklı tepki göstermesi mümkündür. Bu nedenle, kişiden
kişiye değişebilen bir duygu olan güvenlik kaygısının yukarıda belirtildiği
şekilde nesnel bir ölçüte dayandırılması zorunludur. Ancak, bir yerleşim
yerinde meydana gelen terör olayları nedeniyle yerleşim yerinde sadece köy
korucuları ile bunların aileleri kalmış, diğer köy halkının yerleşim yerini
terk etmiş olması halinde ise, yerleşim yerini kısmen terk eden köy halkının da
güvenlik kaygısıyla köyden ayrıldığının kabul edileceği ve bu nedenden dolayı
malvarlığına ulaşılamamasından kaynaklanan maddi zararın 5233 sayılı Yasa
hükümlerine göre idarece karşılanacağı açıktır.
Bu itibarla, bir yerleşim yerinde asgari güvenlik düzeyinin
gerçekleştirilmiş olmasına ve bu yerde köy korucuları ile bunların aileleri
dışındaki diğer köy halkının yaşamasına karşın, yerleşim yerinde yaşayan
kişilerin bir kısmının, yerleşim yerini terk etmeleri sonucunda uğranıldığı
ileri sürülen maddi zararın, güvenlik kaygısından kaynaklandığından bahisle
5233 sayılı Yasa hükümlerine göre idarece karşılanmasına olanak
bulunmamaktadır.
Dosyanın incelenmesinden, davacı vekili tarafından Valilik Makamına
yapılan başvuruda, köyünden yaşanan terör olayları nedeniyle göç ettiği, göç
sonucu taşınır taşınmaz malvarlığı ile yoksun kalınan malvarlığı zararının
bulunduğu belirtilerek tazminat talebinde bulunulduğu, başvurunun "köyün
boşalmadığı, kişiye yönelik bir tehdit ve saldırı olmadığı, korucu köyü
olmadığı, köyde 2000 yılında 284, 1997 yılında 271, 1990 yılında 472 kişi
yaşadığı, köyde seçmen sandıklarının kurulduğunun tespit edildiği" nedenleriyle
reddedilmesi üzerine bakılmakta olan davanın açıldığı anlaşılmaktadır.
Dava dosyasında ve Kelhasan Köyüne ilişkin
Mahkememizde yer alan bilgi ve belgelerden; Batman İl Jandarma Komutanlığınca
yapılan araştırmalar sonucu bir kısım köy halkının maddi sıkıntılar yüzünden
köyü terk ettiği yolunda tespitler yapıldığı, köy nüfusunun 1990 yılında 472,
1997 yılında271, 2000 yılında 284 kişi olduğu, geçici ve gönüllü köy
korucularının 1987-2000 yılları arasında görevlendirildikleri köy ve mezralar
listesine göre köyde geçici köy koruculuğu sisteminin bulunmadığı ve tespit
edilen nüfusun tamamının köyde yaşayan sivil vatandaşlar olduğu, Sason İlçe
Seçim Kurulunun 4.9.2009 gün ve 185 sayılı yazısında köyde muhtarlık
seçimlerinin yapıldığının belirtildiği görülmektedir.
Bu durumda; aralarında davacının da bulunduğu Kelhasan Köyü halkının bir kısmının, güvenlik kaygısıyla da olsa köyden göç etmelerinden
dolayı uğradıkları zararın, anılan köyün tamamen boşalmamış olması diğer bir
ifadeyle anılan köyde nesnel güvenlik kaygısının yaşanmamış olması ve davacıya
yönelik bir terör tehdidi ya da saldırısının bulunmaması nedenleriyle, 5233
sayılı Yasa hükümlerine göre idarece karşılanmasına hukuki olanak
bulunmadığından, davacının isteminin reddi yolunda tesis edilen dava konusu
işlemde hukuka aykırılık bulunmamaktadır…”
12. Kararların başvurucular tarafından temyiz edilmesi üzerine,
ekli tablonun (G) sütununda gösterilen tarihlerde Danıştay Onbeşinci Dairesinin ilamları ile “karar usul ve
hukuka uygun olup, dilekçede ileri sürülen temyiz nedenleri kararın bozulmasını
gerektirecek nitelikte görülmediği” gerekçesiyle hükümlerin
onanmasına karar verilmiştir.
13. Başvurucular tarafından karar düzeltme talebinde
bulunulmamıştır.
14. Başvurucular 1/7/2013 tarihinde bireysel başvuruda
bulunmuşlardır.
B. İlgili Hukuk
15. 5233 sayılı Kanun’un 1., 2., 4., 6., 7., 8., geçici 1.,
geçici 3., geçici 4. maddeleri, 24/6/2013 tarihli ve 2013/5034 sayılı Bakanlar
Kurulu Kararı Eki Karar’ın 1. maddesi, Danıştay Onuncu Dairesinin 30/12/2008
tarihli ve E.2008/4141, K.2008/9584 sayılı kararı, Danıştay Onuncu Dairesinin
31/12/2008 tarihli ve E.2008/5548, K.2008/9733 sayılı kararı, Danıştay Onuncu
Dairesinin 20/2/2009 tarihli ve E.2008/6679, K.2009/1227 sayılı kararı ( Celal Demir , B. No: 2013/3309, 6/2/2014,
§§ 15-28).
IV. İNCELEME VE GEREKÇE
16. Mahkemenin 21/4/2016 tarihinde yapmış olduğu toplantıda
başvurular incelenip gereği düşünüldü:
A. Başvurucuların
İddiaları
17. Başvurucular; 5233 sayılı Kanun kapsamında yaptıkları
başvuruların ve akabinde açtıkları davaların reddedildiğini, güvenlik nedeniyle
köyün boşaltılmış olduğunu belirten belgeler dikkate alınmaksızın ve köy
halkının güvenlik güçleri tarafından yapılan mayın taramasında kobay olarak
kullanılması hususuna ilişkin TBMM İnsan Hakları Komisyonunun incelemeleri gözönünde bulundurulmadan köyün tamamen boşalmamış olduğu
soyut gerekçesine dayanılarak,taraflarınca sunulan
belgeler değerlendirilmeksizin idare tarafından sunulan belgelerin dikkate
alındığını, bu belgeler kendilerine tebliğ edilmek suretiyle savunma yapma
imkânı tanınmadan verilen kararların adil olmadığını, kararların yeterli
gerekçe ihtiva etmediğini, taraflarınca sunulan belgeler dikkate alınmaksızın
idarece sunulan belgelere dayalı olarak karar veren Mahkemenin tarafsız
olmadığını, benzer başvurularda tazminata hükmedilmesine rağmen kendi
başvuruları reddedilmek suretiyle eşitlik ilkesine aykırı davranıldığını,
idarenin can ve mal güvenliğini sağlama yükümlülüğünü yerine getirmemesi sonucu
mülkiyet hakkından yoksun kaldıklarını ve derece mahkemelerinin yaptığı hatalı
değerlendirme nedeniyle zararlarının tazmin edilmediğini ve yaptıkları başvuru
hakkında yürütülen işlemlerin makul sürede sonuçlandırılmadığını belirterek
Anayasa’nın 2., 7., 10., 35., 36., 87., 125. ve 141. maddelerinde güvence
altına alınan haklarının ihlal edildiğini iddia etmiş ve maddi tazminat
talebinde bulunmuşlardır.
B. Değerlendirme
18. Başvuru formları ve ekleri incelendiğinde başvurucuların,
5233 sayılı Kanun kapsamındaki zararlarının tazmini amacıyla açtıkları
davaların reddedilmesi nedeniyle Anayasa'nın 2., 7., 10., 35., 36., 87., 125.
ve 141. maddelerinde tanımlanan haklarının ihlal edildiğini iddia ettikleri
anlaşılmıştır. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucu tarafından yapılan hukuki
nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki tavsifini kendisi
takdir eder ( Tahir Canan, B. No:
2012/969, 18/9/2013, § 16). Başvurucuların iddialarınınözünün adil yargılanma ve mülkiyet hakları ile eşitlik ilkesinin ihlaline ilişkin
olduğu anlaşıldığından söz konusu iddiaların belirtilen kapsamda
değerlendirmeye tabi tutulması uygun görülmüştür.
1. Kabul Edilebilirlik
Yönünden
a. Eşitlik İlkesinin
İhlal Edildiğine İlişkin İddia
19. Başvurucular 5233 sayılı Kanun kapsamında yaptıkları giderim
taleplerinin ve akabinde açtıkları davaların reddedildiğini ancak aynı köyde
yaşayan bir kısım müracaat sahibine bahse konu Kanun kapsamında ödeme
yapıldığını belirterek Anayasa’nın 10. maddesinde tanımlanan eşitlik ilkesinin
ihlal edildiğini ileri sürmüşlerdir.
20. 5233 sayılı Kanun kapsamında yapılan başvurularda tazminat
taleplerinin reddedilmesi nedeniyle ayrımcılığa maruz kalındığı iddiası daha
önce bireysel başvuruya konu olmuş ve Anayasa Mahkemesinin bu konuda verdiği
kararlarında, başvurucuların kendilerine hangi temele dayalı olarak ayrımcılık
yapıldığına ilişkin herhangi bir beyanda bulunmadıkları gibi belirtilen
iddialarını temellendirecek herhangi bir somut bulgu ve kanıt da sunmamış
oldukları dikkate alınarak başvurucuların anılan iddialarının açıkça dayanaktan
yoksun olması nedeniyle kabul edilemez olduğu sonucuna varılmıştır ( Mesude Yaşar, B. No: 2013/2738, 16/7/2014,
§§ 43-48; Cahit Tekin, B. No:
2013/2744, 16/7/2014, §§ 39-44).
21. Somut başvurular açısından yapıldığı iddia edilen
ayrımcılığın hangi temele dayalı olduğuna dair bir beyanda bulunulmadığı,
belirtilen iddiaları temellendirecek herhangi bir somut bulgu ve kanıt
sunulmadığı gibi farklı karar verilmesini gerektiren bir yön de
bulunmamaktadır.
22. Açıklanan nedenlerle başvurucuların eşitlik ilkesinin ihlal
edildiği iddialarının diğer kabul edilebilirlik koşulları yönünden
incelenmeksizin açıkça dayanaktan yoksun
olması nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.
b. Adil Yargılanma Hakkının İhlal Edildiğine
İlişkin İddia
i. Tarafsız Mahkemede Yargılanma Hakkının İhlal
Edildiğine İlişkin İddia
23. Başvurucular, idare tarafından sunulan ve kendilerine tebliğ
edilmeyen belgelere göre karar veren Mahkemenin tarafsız olmadığını iddia
etmiştir.
24. 5233 sayılı Kanun kapsamında yapılan başvurularda benzer
iddialar daha önce bireysel başvuruya konu olmuş ve Anayasa Mahkemesinin bu
konuda verdiği kararlarında, başvurulara konu yargılamalarda hâkimin
tarafsızlığına ilişkin karineyi ortadan kaldıracak şekilde yargılamayı yürüten
hâkimin taraflardan birine yönelik ön yargılı ve taraflı bir tutumu, kişisel
bir kanaati veya menfaati, bu bağlamda kişisel bir taraflılığının söz konusu
olduğunu ortaya koyan bir bulgu saptanmadığı anlaşıldığından başvurucuların
anılan iddialarının açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle kabul edilemez
olduğu sonucuna varılmıştır (Mesude Yaşar ,
§§ 38-41; Cahit Tekin , §§ 34-37).
25. Somut başvurular açısından hâkimin tarafsızlığına ilişkin
karineyi ortadan kaldıracak bir olgu ya da bulgu saptanmadığı gibi farklı karar
verilmesini gerektiren bir yön de bulunmamaktadır.
26. Açıklanan nedenlerle başvurucuların tarafsız mahkemede
yargılanma hakkının ihlal edildiği iddialarının diğer kabul edilebilirlik
koşulları yönünden incelenmeksizin açıkça dayanaktan
yoksun olması nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi
gerekir.
ii.
Çelişmeli Yargılama ve Silahların Eşitliği İlkelerinin İhlal Edildiğine İlişkin
İddia
27. Başvurucular sundukları bilgi, belge ve deliller dikkate
alınmadan sadece idare tarafından sunulan ve kendilerine tebliğ edilmeyen
belgelere dayanılarak İlk Derece Mahkemesi tarafından davanın reddine karar
verildiğini belirtmiş, bu nedenle çelişmeli yargılama ve silahların eşitliği
ilkelerinin ihlal edildiğini iddia etmişlerdir.
28. 5233 sayılı Kanun kapsamında yapılan başvurularda çelişmeli
yargılama ve silahların eşitliği ilkelerinin ihlal edildiği iddiası daha önce
bireysel başvuruya konu olmuş ve Anayasa Mahkemesinin bu konuda verdiği
kararlarında, başvurulara konu tazminat taleplerinin 5233 sayılı Kanun
kapsamında karşılanıp karşılanmayacağı noktasında Danıştay tarafından ihdas
edilen içtihadi kriter olan “yerleşim yerinin tamamen
boşalmış/boşaltılmış olması” ölçütünden yararlanıldığı, bu hususun tespiti için
de bir kısım idari birimden gelen tahkikat sonuçlarına dayanıldığı, bu
belgelerin ve içeriklerinin Komisyon ya da İlk Derece Mahkemesi kararlarına
aktarıldığı, bu suretle ilgili belgeler ve içeriklerine en geç İlk Derece
Mahkemesi kararıyla başvurucuların vakıf olduğu tespit edilmiştir.
Başvurucuların temyiz ve karar düzeltme talep dilekçelerinde bu belgeler
ışığında yapılan tespitlere karşı itiraz ve savunmalarını ileri sürme
imkânlarının bulunduğu, başvurucular tarafından ibraz edilen delil ve beyan
dilekçeleri kapsamında Mahkemelerce idare ve başvurucular tarafından sunulan
belgeler değerlendirilerek başvuruculara dava malzemesine ilişkin olarak tetkik
ve beyanda bulunma olanağının tanındığı, bu çerçevede başvuru dosyaları
kapsamından başvurucuların yargılamanın sonucunu etkileyecek usule ilişkin bir
imkândan mahrum bırakılmadığı anlaşıldığından başvuruların bu kısmının açıkça
dayanaktan yoksun olması nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmiştir ( Mesude Yaşar , §§ 74-76; Cahit Tekin , §§ 70-72).
29. Somut başvurularda yukarıda değinilen ilkeler ışığında
yapılan incelemelerde başvurucuların usule ilişkin bir imkândan mahrum
bırakılmadığı ve başvurucular açısından farklı karar verilmesini gerektiren bir
yön bulunmadığı sonucuna varılmıştır.
30. Açıklanan nedenlerle başvurucuların çelişmeli yargılama ve
silahların eşitliği ilkelerinin ihlal edildiği iddialarının diğer kabul
edilebilirlik koşulları yönünden incelenmeksizin açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle kabul edilemez
olduğuna karar verilmesi gerekir.
iii. Yargılamanın Sonucu İtibarıyla Adil
Olmadığına İlişkin İddia
31. Başvurucular Komisyona yaptıkları başvuruların ve akabinde
açtıkları davaların reddedildiğini, köylerinden göç etmeye mecbur kalmaları
nedeni ile mal varlıklarına ulaşamadıklarını, ortaya çıkan zararlarının terör
kaynaklı olmasına rağmen tazmin edilmediğini, idarenin can ve mal güvenliğini
sağlama yükümlülüğünü yerine getirmediğini belirterek mülkiyet haklarının ihlal
edildiğinden şikâyetçi olmuşlar ise de yargılama sürecinde yapılan incelemeler
ve lehlerine olmayan yargı kararları temeline dayandırıldığı tespit edilen bu
iddianın Anayasa’nın 36. maddesi kapsamında değerlendirilmesi uygun
görülmüştür.
32. Başvurucular, yargılamanın adil olmadığı iddiası kapsamında
ayrıca sundukları delillere Mahkeme tarafından itibar edilmediğini ve yalnızca
idare tarafından sunulan bilgi ve belgeler esas alınarak karar verildiğini
belirterek hatalı şekilde hüküm kurulduğunu ileri sürmüşlerdir.
33. Anayasa'nın 148. maddesinin dördüncü fıkrası ile 30/3/2011
tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun’un 49. maddesinin (6) numaralı fıkrasında, bireysel başvurulara
ilişkin incelemelerde kanun yolunda gözetilmesi gereken hususların incelemeye
tabi tutulamayacağı, 6216 sayılı Kanun'un 48. maddesinin (2) numaralı
fıkrasında ise açıkça dayanaktan yoksun başvuruların Mahkemece kabul
edilemezliğine karar verilebileceği belirtilmiştir ( Necati Gündüz ve Recep Gündüz , B. No: 2012/1027, 12/2/2013,
§ 24).
34. Anılan kurallar uyarınca ilke olarak derece mahkemeleri
önünde dava konusu yapılmış maddi olay ve olguların kanıtlanması, delillerin
değerlendirilmesi, hukuk kurallarının yorumlanması ve uygulanması ile derece
mahkemelerince uyuşmazlıkla ilgili varılan sonucun esas yönünden adil olup
olmaması bireysel başvuru incelemesine konu olamaz. Bunun tek istisnası, derece
mahkemelerinin tespit ve sonuçlarının adaleti ve sağduyuyu hiçe sayan tarzda
bariz takdir hatası içermesi ve bu durumun kendiliğinden bireysel başvuru kapsamındaki
hak ve özgürlükleri ihlal etmiş olmasıdır. Bu çerçevede kanun yolu şikâyeti
niteliğindeki başvurular, derece mahkemesi kararları bariz takdir hatası veya
açık keyfîlik içermedikçe Anayasa Mahkemesince esas
yönünden incelenemez ( Necati Gündüz ve Recep
Gündüz , § 26).
35. Başvurucular tarafından açılan davalarda Mahkemece,
aralarında başvurucuların da bulunduğu Kelhasan köyü
halkının bir kısmının güvenlik kaygısıyla da olsa köyden göç etmesinden dolayı
uğradığı zararın anılan köyün tamamen boşalmamış olması, diğer bir ifadeyle
anılan köyde nesnel güvenlik kaygısının yaşanmamış olması ve davacılara yönelik
bir terör tehdidi ya da saldırısının bulunmaması nedenleriyle idarece tazmin
edilmesine hukuki olanak bulunmadığı belirtilerek davaların reddine karar
verilmiştir (bkz. § 10).
36. Başvurucular tarafından maddi vakıa ve delillerin hatalı
takdiri neticesinde talep ve davalarının reddedildiği, bu kapsamda derece
mahkemelerince delillerin takdirinin hatalı ve hükmün sonuç itibarıyla hukuka
aykırı olduğu belirtilmekte olup başvurucuların belirtilen iddialarının özünün
Derece Mahkemelerince delillerin değerlendirilmesinde ve hukuk kurallarının
yorumlanmasında isabet olmadığına, esas itibarıyla yargılamanın sonucuna
ilişkin olduğu anlaşılmaktadır.
37. 5233 sayılı Kanun uyarınca ileri sürülen taleplerin
belirtilen Kanun kapsamında değerlendirilip değerlendirilmeyeceği hususu ve
Kanun'un kapsamının belirlenmesi noktasındaki mevzuat hükümlerinin yorumu ile
bu hususta içtihadi bir ölçütün belirlenmesi ve somut
olayın bu ölçüt uyarınca değerlendirilmesi noktasındaki takdir, esasen derece
mahkemelerine ait olup 5233 sayılı Kanun'un uygulanması bağlamında daha önce
bireysel başvuru konusu yapılmış olan taleplere ilişkin olarak Anayasa
Mahkemesi tarafından yapılan değerlendirmeler neticesinde de belirtilen
hususlara ilişkin iddiaların maddi olayın ve hukuk kurallarının yorumlanması ve
uygulanması bağlamında kanun yolu mahkemelerince değerlendirilmesi gereken
hususlara ilişkin olduğu belirtilerek açıkça dayanaktan yoksun bulunduğu
sonucuna varılmıştır ( Sabri Çetin ,
B. No: 2013/3007, 6/2/2014, §§ 45-50; benzer yöndeki AİHM kararı için bkz. Akbayır /Türkiye , B. No: 30415/08, 28/06/2011, §
88).
38. Açıklanan nedenlerle başvurucular tarafından ileri sürülen
iddiaların kanun yolu şikâyeti niteliğinde olduğu, Derece Mahkemesi
kararlarının bariz takdir hatası veya açık keyfîlik de içermediği anlaşıldığından başvuruların bu kısmının diğer kabul
edilebilirlik koşulları yönünden incelenmeksizin açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle kabul edilemez
olduğuna karar verilmesi gerekir.
iv. Gerekçeli Karar Hakkının İhlal Edildiğine
İlişkin İddia
39. Başvurucular, Mahkeme kararlarında talep sonucuna etki eden
hususlara dair yeterli gerekçeye yer verilmediğini iddia etmişlerdir.
40. Mahkeme kararlarının gerekçeli olması, kanun yoluna başvurma
olanağını etkili kullanabilmek ve mahkemelere güveni sağlamak açısından hem
tarafların hem kamunun menfaatini ilgilendirmekte olup kararın gerekçesi
hakkında bilgi sahibi olunmaması, kanun yoluna müracaat imkânını da işlevsiz
hale getirecektir. Bu nedenle mahkeme kararlarının dayanaklarının yeteri kadar
açık bir biçimde gösterilmesi zorunludur ( Tahir Gökatalay , B. No: 2013/1780, 20/3/2014, §
67).
41. Mahkeme kararlarının gerekçeli olması adil yargılanma
hakkının unsurlarından biri olmakla beraber bu hak, yargılamada ileri sürülen
her türlü iddia ve savunmaya ayrıntılı şekilde yanıt verilmesi gerektiği
şeklinde anlaşılamaz. Bu nedenle gerekçe gösterme zorunluluğunun kapsamı
kararın niteliğine göre değişebilir. Bununla birlikte başvurucunun ayrı ve açık
bir yanıt verilmesini gerektiren usul veya esasa dair iddialarının cevapsız
bırakılmış olması bir hak ihlaline neden olacaktır. Bunun yanı sıra kanun yolu
mahkemelerince verilen karar gerekçelerinin ayrıntılı olmaması da bu hakkın
ihlal edildiği şeklinde yorumlanmamalıdır. Kanun yolu mahkemelerince verilen bu
tür kararların, ilk derece mahkemesi kararlarında yer verilen gerekçelerin
kabul edilmiş olduğu şeklinde yorumlanması uygun olup bu durumda, üst dereceli
mahkeme tarafından önceki mahkeme kararının gerekçesinin benimsendiği kabul
edilmelidir ( Muhittin Kaya ve Muhittin Kaya
İnşaat Taahhüt Madencilik Gıda Turizm Pazarlama Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti .,
B. No: 2013/1213, 4/12/2013, § 26).
42. Başvurucular, göç ettikleri dönemde Kelhasan köyünde güvenlik olmadığını gösteren ve taraflarınca dava dosyasına sunulan
talep sonucuna etki edebilecek bilgi ve belgelerin Derece Mahkemeleri
kararlarında tartışılıp değerlendirilmediğini ileri sürmektedirler. 5233 sayılı
Kanun kapsamında yapılan başvurularda, anılan köye ilişkin verilen mahkeme
kararlarının gerekçeli karar hakkını ihlal ettiği iddiası daha önce bireysel
başvuruya konu olmuş ve Anayasa Mahkemesinin bu konuda verdiği kararlarda
başvurucuların hakkaniyete uygun yargılanma hakkı kapsamında olan özel
durumlarının değerlendirilmesi hariç olmak üzere başvurucular tarafından ileri
sürülen ve hüküm sonucunu etkilediği iddia edilen taleplerinin derece
mahkemeleri kararlarında denetlenerek reddedildiği, bu nedenlerle başvuruların
bu kısmının açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle kabul edilemez olduğu
sonucuna varılmıştır ( Cahit Tekin, §§ 75-77). Aynı içerikli taleplerin derece mahkemeleri tarafından aynı
gerekçelerle reddedildiği somut başvurular açısından da bu sonuçtan ayrılmayı
gerektirecek herhangi bir husus bulunmamaktadır.
43. Başvurucuların 1996 yılında köy halkının mayın taramasında
güvenlik güçleri tarafından kobay olarak kullanıldığı yönündeki argümanlarının
Derece Mahkemelerinin karar gerekçelerinde karşılanmadığı yönündeki iddiasına
gelince; başvurucular tarafından dosyaya sunulan bilgi ve belgelerin
incelenmesinden 1996 yılının Aralık ayındaki bir tarihte Batman ili Sason
ilçesi Tekevler ve Kelhasan köylerinde ikamet etmekte olan otuz civarında köy sakininin askerler ve geçici
köy korucuları tarafından resmî araca bindirilerek mayınlı olduğu sanılan bir
araziye götürüldükleri ve mayınların yerlerini göstermemeleri hâlinde söz
konusu alanda kendilerinin yürütüleceklerinin belirtilerek burada zorla yürütüldükleri
yönündeki iddiaların köylüler tarafından Kaymakamlığa iletildiği, kamuoyuna da
yansıyan söz konusu iddiaların yerinde incelenmesi amacıyla TBMM İnsan Hakları
Komisyonu Başkanlığı tarafından üç milletvekilinden oluşan bir heyetin Batman’a
gönderildiği, 21 Şubat 1997 günü yapılan tahkikat sonrasında Heyetçe hazırlanan
raporda olayın aydınlatılması amacıyla adli ve idari soruşturmaların
başlatılması gerektiğinin belirtildiği, Sason Cumhuriyet Başsavcılığınca söz
konusu iddianın müsebbibi olarak gösterilen jandarma üsteğmen hakkında efrada
kötü muamele suçunu işlediği iddiasıyla açılan kamu davasında 2/12/1999 tarihli
ve 4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında
Kanun gereğince görevsizlik kararı verilerek evrakın gereğinin takdir ve ifası
için Kaymakamlığa gönderilmesine karar verildiği, Mahkememiz tarafından resen
yapılan incelemeden de Sason Kaymakamlığının 4483 sayılı Kanun kapsamında
yaptığı soruşturma sonucunda sanığın men’i muhakemesine karar verildiği, yapılan itiraz üzerine dosyayı inceleyen
Diyarbakır Bölge İdare Mahkemesinin 24/9/1999 tarihli kararıyla da sanığın
üstüne atılı suçu işlediği kanısını doğrulayacak ve hakkında kamu davasının
açılmasını gerekli kılacak yeterli kanıt elde edilemediği gerekçesiyle yöntem
ve yasaya uygun bulunan kararın onandığı ve kararın bu şekilde kesinleştiği
görülmektedir.
44. Buna göre başvuruya konu iddia üzerine ilgili makamlarca
siyasal ve yargısal denetim süreçlerinin başlatıldığı ve hukuki süreç sonucunda
söz konusu iddianın sübut bulduğuna ilişkin yeterli kanıt olmadığı gerekçesiyle
sanık kamu görevlisinin yargılanmasına gerek olmadığı yönünde karar verildiği
anlaşılmaktadır.
45. Öte yandan anılan iddianın sübut bulduğu kabul edilse dahi
başvurucuların köyü terk etmesinin üzerinden birkaç yıl geçtikten sonra meydana
geldiği ileri sürülen bu iddianın başvurucuların köyü terk etme gerekçesi
olamayacağı açıktır. Dolayısıyla hukuken doğruluğu ispat edilemediği gibi
doğruluğu hâlinde dahi başvurucuların çok daha önce ayrıldıkları köylerinde
yaşandığı ileri sürülen başvuru konusu iddianın, başvurucuların kendilerine
yönelik bir terör tehdidi ya da saldırısından dolayı yerleşim yerini terk
ettikleri sonucunu doğurması olanaksızdır. Bu durumda hüküm sonucunu etkiler
nitelikte olmadığı görülen bu iddiaya ayrı ve açık bir yanıt vermeksizin nesnel
güvenlik kaygısı kriterini esas alarak davayı reddeden yerel Mahkeme ve bu
kararı onayan Yüksek Mahkeme kararlarının gerekçeli karar hakkını ihlal ettiği
iddiası açıkça dayanaktan yoksundur.
46. Açıklanan nedenlerle başvurucuların gerekçeli karar
haklarının ihlal edildiği iddiasının diğer kabul edilebilirlik koşulları
yönünden incelenmeksizin açıkça dayanaktan
yoksun olması nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi
gerekir.
v. Makul Sürede Yargılanma Hakkının İhlal
Edildiğine İlişkin İddia
47. Başvurucular, 5233 sayılı Kanun kapsamında ileri sürdüğü
giderim talebinin değerlendirilmesi hususundaki idari süreç ve yargılama
prosedürlerinin makul sürede sonuçlandırılmaması nedeniyle Anayasa’nın 36.
maddesinde tanımlanan makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğini iddia
etmişlerdir.
48. 5233 sayılı Kanun kapsamında yapılan müracaatlarda idari
yargı makamları nezdindeki yargılamaların makul sürede tamamlanmadığı yönündeki
iddialar daha önce bireysel başvuru konusu yapılmış ve Anayasa Mahkemesinin bu
konuda verdiği kararlarında, Komisyon ve yargılama aşamalarında geçen süreler
ile davanın tüm koşulları, karara bağlanan başvuru sayısı ve yargılama
sürecinde Komisyon ve yargılama makamlarınca yapılan işlemler dikkate alınarak
uyuşmazlığın karara bağlanması konusunda kamu otoritelerine ve özellikle
yargılama organlarına atfedilebilecek bir gecikmenin olmadığı ve toplamda sekiz
yılın altında gerçekleşen başvuruların karara bağlanma süresinin makul sürede
yargılanma hakkının ihlaline yol açmadığı sonucuna ulaşılmıştır ( Sabri Çetin , §§ 61-69; Mahmut Can Arslan , B. No: 2013/3008,
6/2/2014, §§ 60-68; Mehmet Gürgen, B. No: 2013/3202, 6/2/2014, §§ 58-66; Celal
Demir, §§ 58-66). Başvurunun kesin olarak karara bağlanmasının daha
uzun bir sürede gerçekleştiği ve bu durumun başvuruculara atfedilebilecek bir
kusurdan kaynaklanmadığı durumlarda ise makul sürede yargılanma hakkının ihlal
edildiği sonucuna varılmıştır ( İsmet Kaya, B. No: 2013/2294, 8/5/2014, §§ 46-70).
49. 6216 sayılı Kanun’un 48. maddesinin (2) numaralı fıkrasının
ilgili kısmı şöyledir:
“Mahkeme,
… açıkça dayanaktan yoksun başvuruların kabul edilemezliğine karar verebilir.”
50. Somut davalara bir bütün olarak bakıldığında Komisyona
başvuru tarihleri (bkz. ekli tablonun C sütunu)ile nihai karar tarihleri (bkz.
ekli tablonun H sütunu) arasında geçen ve ekli tablonun I sütununda her bir
başvuru için ayrı ayrı toplam süreleri belirtilen yargılama süreçlerinde
uyuşmazlığın karara bağlanması konusunda kamu otoritelerine ve özellikle
yargılama organlarına atfedilebilecek bir gecikmenin olduğu tespit
edilemediğinden ve başvurular açısından farklı karar verilmesini gerektiren bir
yön de bulunmadığı anlaşıldığından yargılama sürelerinin makul olduğu sonucuna
varılmıştır.
51. Açıklanan nedenlerle başvurucuların makul sürede yargılanma
hakkına yönelik bir ihlalin olmadığı açık olduğu anlaşıldığından başvuruların
bu kısmının diğer kabul edilebilirlik koşulları yönünden incelenmeksizin açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle
kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.
V. HÜKÜM
Açıklanan gerekçelerle;
A. 1. Eşitlik ilkesinin ihlal edildiğine ilişkin iddianın açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle
KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,
2. Tarafsız mahkemede yargılanma hakkının ihlal edildiğine
ilişkin iddianın açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle KABUL
EDİLEMEZ OLDUĞUNA,
3. Çelişmeli yargılama ve silahların eşitliği ilkelerinin ihlal
edildiğine ilişkin iddianın açıkça
dayanaktan yoksun olması nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,
4. Yargılamanın sonucu itibarıyla adil olmadığına ilişkin
iddianın açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,
5. Gerekçeli karar hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle
KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,
6. Makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğine ilişkin
iddianın açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,
B. Adli yardım talebinin kabulüyle geçici muafiyet sağlanan
yargılama giderlerinin tahsilinin başvurucuların mağduriyetine neden olacağı
anlaşıldığından 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun
339. maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca başvurucuların yargılama
giderlerini ödemekten TAMAMEN MUAF TUTULMASINA 21/4/2016tarihinde OYBİRLİĞİYLE
karar verildi.
=== Sıra 1 — 2013/4578 ===
  A Başvuru Numarası: 2013/4578
  B Başvurucu ve T.C. Kimlik No: Aliye Onar
  C Komisyona Başvuru Tarihi ve Dosya Kayıt   Numarası: 28/4/2006 9557
  D Komisyon Karar Tarihi ve Numarası: 14/7/2011 2011/1-1589
  E Dava Tarihi: 12/9/2011
  F Yerel Mahkeme Karar Tarihi: 29/2/2012
  G Temyiz Yolu Karar Tarihi: 25/12/2012
  H Karar Düzeltme Yolu Karar Tarihi: -
  I İdari ve Yargısal Süreçte Geçen Toplam Süre: 6 yıl 7 ay
=== Sıra 2 — 2013/4595 ===
  A Başvuru Numarası: 2013/4595
  B Başvurucu ve T.C. Kimlik No: Aydın Doğan
  C Komisyona Başvuru Tarihi ve Dosya Kayıt   Numarası: 13/1/2006 8324
  D Komisyon Karar Tarihi ve Numarası: 14/7/2011 2011/1-1636
  E Dava Tarihi: 12/9/2011
  F Yerel Mahkeme Karar Tarihi: 29/2/2012
  G Temyiz Yolu Karar Tarihi: 25/12/2012
  H Karar Düzeltme Yolu Karar Tarihi: -
  I İdari ve Yargısal Süreçte Geçen Toplam Süre: 6 yıl 11 ay
=== Sıra 3 — 2013/4588 ===
  A Başvuru Numarası: 2013/4588
  B Başvurucu ve T.C. Kimlik No: Mehmet Onar
  C Komisyona Başvuru Tarihi ve Dosya Kayıt   Numarası: 3/1/2006 8323
  D Komisyon Karar Tarihi ve Numarası: 14/7/2011 2011/1-1616
  E Dava Tarihi: 5/10/2011
  F Yerel Mahkeme Karar Tarihi: 29/2/2012
  G Temyiz Yolu Karar Tarihi: 25/12/2012
  H Karar Düzeltme Yolu Karar Tarihi: -
  I İdari ve Yargısal Süreçte Geçen Toplam Süre: 6 yıl 11 ay