TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
KHEMZE ISMAILOV VE DİĞERLERİ BAŞVURUSU
(Başvuru Numarası: 2018/8739)
Karar Tarihi: 27/1/2021
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
Başkan : Kadir ÖZKAYA
Üyeler : Engin YILDIRIM
Celal Mümtaz AKINCI
Rıdvan GÜLEÇ
Basri BAĞCI
Raportör : Sinan ARMAĞAN
Başvurucular : 1. Khemze ISMAILOV
Vekili : Av. Ahmet UYGUR
2. Abo Baker Ahmed Abdulazız
  AL-RAWI
3. Alı Husseın Mutlaq AL
  GHARERI
4. Anees Husseın Salım SALIM
Başvurucular Vekilli : Av. Radife Gülnur SARI DAMAR
I. BAŞVURUNUN
KONUSU
1. Başvuru, hukuka aykırı ve insan haysiyetiyle
bağdaşmayan koşullarda geri gönderme merkezinde tutma nedeniyle kötü muamele
yasağı ile kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği iddialarına
ilişkindir.
II. BAŞVURU
SÜRECİ
2. Başvurulara ait başvuru formu ve eklerinin idari
yönden yapılan ön incelemesinden sonra başvurular Komisyonlara sunulmuştur.
3. Başvurucular, Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü’nün (İçtüzük)
73. maddesi uyarınca tedbiren tutuldukları geri gönderme merkezlerinden
salıverilmelerini talep etmişlerdir.
4. Komisyonlarca, yaşamlarının ya da maddi veya manevi
bütünlüklerinin ciddi bir tehlike altında olduğunun anlaşılamadığı
değerlendirilerek başvurucuların tedbir talepleri incelenmek üzere Bölüme
gönderilmemiştir.
5. Başvurucular, bireysel başvuru harç ve masraflarını
karşılama imkânlarının bulunmadığını belirterek adli yardım talebinde
bulunmuştur.
6. Konularının aynı olması nedeniyle başvuruların
2018/8739 numaralı bireysel başvuru ile birleştirilmesine ve incelemenin bu
dosya üzerinden yapılmasına karar verilmiştir.
III. OLAY VE
OLGULAR
7. Başvuru formları ve eklerinde ifade edildiği şekliyle
ilgili olaylar özetle şöyledir:
8. Başvurucular hakkında farklı tarihlerde 4/4/2013
tarihli ve 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nun 54. maddesi
uyarınca ilgili valilikler tarafından sınır dışı etme kararı tesis edilmiş;
ayrıca başvurucular idari gözetim altına alınarak geri gönderme merkezlerine
konulmuştur.
9. Tüm başvurucular itirazları üzerine geri gönderme
merkezlerinden yetkili sulh ceza hâkimliklerince veya resen idare tarafından
farklı tarihlerde salıverilmiştir.
10. Tüm başvurular otuz günlük yasal başvuru süresi
içinde yapılmıştır.
IV. İLGİLİ HUKUK
11. İlgili hukuk için bkz. T.T., B. No: 2013/8810,
18/2/2016, §§ 22-25; B.T. [GK], B. No: 2014/15769, 30/11/2017, §§ 19-38.
V. İNCELEME VE GEREKÇE
12. Mahkemenin 27/1/2021 tarihinde yapmış olduğu
toplantıda başvuru incelenip gereği düşünüldü:
A. Adli Yardım
Talepleri Yönünden
13. Adli yardım talebinde bulunan başvurucuların başvuru
giderlerini karşılayabilecek ölçüde mal varlıklarının bulunmadığı ve
taleplerinin dayanaktan yoksun olmadığı anlaşılmış olup 12/1/2011 tarihli ve
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 334. maddesinin (1) numaralı fıkrası
uyarınca adli yardım taleplerinin kabulü ile yargılama giderlerini ödemekten
geçici olarak muaf tutulmalarına karar verilmesi gerekir.
B. İdari
Gözetim Kararına İlişkin İddialar Yönünden
1. Başvurucuların
İddiaları
14. Başvurucular; hukuka aykırı (keyfî) olarak idari
gözetim altında tutulmaları nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği haklarının,
insan haysiyetine aykırı koşullarda geri gönderme merkezlerinde tutulmaları
nedeniyle de kötü muamele yasağının ihlal edildiğini ileri sürmüş ve bu
konularda şikâyetlerini ileri sürebilecekleri etkili bir başvuru mekanizması
bulunmadığını ifade etmişlerdir.
2. Değerlendirme
15. Anayasa Mahkemesi B.T. başvurusunda idari
gözetim altında tutulma yerlerinin yönetim, denetim ve işletilmesinin İçişleri
Bakanlığı tarafından yürütülen bir kamu hizmeti olduğunu, 6/1/1982 tarihli ve
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 2. maddesine göre idari işlem ve
eylemlerden dolayı kişisel hakkı doğrudan etkilenenlerin idari yargıda tam
yargı davası açılabileceğini, teorik düzeyde mevcudiyeti tespit edilen bu yolun
-sırf bilgi eksikliği nedeniyle- fiiliyatta hiç işletilmemesinin etkisiz olduğu
biçiminde yorumlanamayacağını belirtmiş ve yabancının salıverilmesi hâlinde
etkili hukuk mekanizmasının tam yargı davası olduğunu ifade etmiştir ( B.T., §§
45-58).
16. Anayasa Mahkemesi aynı başvuruda, idari gözetimi sona
erdirilen başvurucuların hukuka aykırı olarak idari bir kararla
özgürlüklerinden yoksun bırakılmaları nedeniyle uğradıklarını öne sürdükleri
maddi ve manevi zararlarının karşılanması bakımından başarı şansı sunma,
yeterli giderim sağlama kapasitesini haiz ve ulaşılabilir olduğu görülen tam
yargı davası yolu tüketilmeden yapılan başvuruların incelenmesinin bireysel
başvurunun ikincil niteliği ile bağdaşmadığı sonucuna varmıştır ( B.T., § 73; A.A. , B. No: 2014/18827, 20/12/2017, § 37).
17. Başvurucuların geri gönderme merkezlerinden
salıverildikleri görülmüştür. Bu durumda söz konusu başvurucuların geri
gönderme merkezlerinde tutulmaları nedeniyle kötü muamele yasağı ile kişi
hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği iddiaları bakımından yukarıda
açıklanan ilkelerden ayrılmayı gerektiren bir husus bulunmamaktadır.
18. Açıklanan gerekçelerle başvuruların bu kısmının diğer
kabul edilebilirlik koşulları yönünden incelenmeksizin başvuru yollarının
tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.
19. Bununla birlikte bu aşamada oluşan durum nedeniyle
mevcut başvurular yönünden işbu kararın ardından açılması muhtemel idari
davaların süresine ilişkin olarak bir hususun açıklığa kavuşturulması
zorunluluğu hasıl olmuştur.
20. Öncelikle vurgulanmalıdır ki idari yargı yerlerinde
açılacak davaların süresine ilişkin koşulları incelemek ve idari davaların
süresinde açılıp açılmadığını değerlendirmek ilgili mahkemelerin takdirindedir.
Öte yandan inceleme konusu başvuruda olduğu gibi B.T. kararındaki
içtihat değişikliğinin Resmî Gazete'de yayımlandığı 16/2/2018 tarihinden önce
tam yargı davası yolu tüketilmeden doğrudan Anayasa Mahkemesine yapılan
müracaatların başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez
bulunmasını müteakip açılacak davalarda dava açma süresinin derece
mahkemelerince bu kişilerin mahkemeye erişim haklarının ihlaline neden
olmayacak biçimde değerlendirilmesi gerektiğine de işaret edilmelidir ( B.T., § 59).
VI. HÜKÜM
Açıklanan gerekçelerle;
A. Adli yardım talebinde bulunan başvurucuların adli
yardım taleplerinin KABULÜNE,
B. İdari gözetim altında tutmadan dolayı kişi hürriyeti
ve güvenliği hakkı ile kötü muamele yasağının ihlal edildiğine ilişkin iddianın başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,
C. Diğer başvurucular tarafından yapılan yargılama giderlerinin
başvurucular üzerinde BIRAKILMASINA,
D. 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri
Kanunu’nun 339. maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca adli yardım talebi
kabul edilen başvurucuların yargılama giderlerini ödemekten TAMAMEN MUAF TUTULMASINA
27/1/2021 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.