TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
BİRİNCİ BÖLÜM
KARAR
ILGAR MAMMADOV BAŞVURUSU
(Başvuru Numarası: 2022/66444)
Karar Tarihi: 9/12/2025
BİRİNCİ BÖLÜM
KARAR
Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN
Üyeler : Yusuf Şevki HAKYEMEZ
Selahaddin MENTEŞ
İrfan FİDAN
Muhterem İNCE
Raportör : Abdurrahman Remzi AKPINAR
Başvurucu : Ilgar MAMMADOV
Vekili : Av. Samir İSMAYİLOV
I. BAŞVURUNUN ÖZETİ
1. Başvuru; yurt dışına çıkış yasağı öngören adli kontrol tedbiri nedeniyle özel hayata ve aile hayatına saygı hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.
2. Hakkında çekle ilgili karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet verme suçundan yapılan yargılama sonucunda başvurucu, Antalya 7. İcra Ceza Mahkemesi (Mahkeme) tarafından adli para cezası ile cezalandırılmış; bu karar 20/12/2021 tarihinde istinaf kanun yolundan geçerek kesinleşmiştir .
3. Mahkeme 26/1/2022 tarihinde vermiş olduğu ek karar ile anılan ilamın infazının durdurulmasına karar vermiştir. Kararda, başvurucunun çek bedelinin ödenmeyen kısmını alacaklıya ödemesi hâlinde ceza mahkûmiyetinin bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılacağı belirtilmiştir. Ayrıca 14/12/2009 tarihli ve 5941 sayılı Çek Kanunu'nun geçici 5. maddesinin (1) ve (3) numaralı fıkralarına atıf yapılmış ve başvurucu hakkında 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 109. maddesinin (3) numaralı fıkrasının (a) bendi gereğince yurt dışına çıkmamak şeklinde adli kontrol tedbiri uygulanmasına hükmedilmiştir.
4. Başvurucu anılan karara itiraz etmiştir. İtiraz dilekçesinde, meyve-sebze ihracat ve ithalat işiyle uğraştığını, işi gereği sık sık yurt dışına gidip gelmek zorunda olduğunu, yurt dışı yasağı nedeniyle işlerinin olumsuz etkilendiğini belirtmiştir. Başvurucu ayrıca tedbir nedeniyle işlerinin aksaması sonucunda borcunu ödeyemez hâle geleceğini, bu durumun kanunda öngörülen hakkı kullanmasını da engellediğini vurgulamıştır. Başvurucu son olarak yabancı uyruklu olduğunu ve ailesinin de yurt dışında yaşadığını ifade etmiştir.
5. Antalya 8. İcra Ceza Mahkemesi 12/5/2022 tarihinde itirazı reddetmiştir. Kararda, Mahkeme tarafından verilen ceza miktarı dikkate alındığında adli kontrol tedbirinin herhangi bir güvence sunulmadan kaldırılmasının dosya kapsamına uygun düşmediği gerekçesiyle itirazın reddedildiği ifade edilmiştir.
6. Başvurucu, nihai kararı 12/5/2022 tarihinde öğrendikten sonra 31/5/2022 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur.
7. Öte yandan bireysel başvurudan sonra, Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) aracılığıyla erişilen bilgi ve belgeler çerçevesinde, başvurucu hakkındaki tedbir kararının 28/12/2023 tarihinde kaldırıldığı görülmektedir.
8. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.
II. DEĞERLENDİRME
9. Başvurucu; hakkındaki yurt dışı yasağı şeklindeki adli kontrol tedbirinin hukuka aykırı olduğunu ve kaldırılmasına yönelik itirazının gerekçesiz bir şekilde reddedildiğini iddia etmiştir. Bununla birlikte Azerbaycan vatandaşı olduğunu ve meyve-sebze ithalat ve ihracatıyla uğraştığını, işi gereği sık sık yurt dışına gidip gelmesi gerektiğini, dolayısıyla tedbir kararı nedeniyle işlerinin olumsuz etkilendiğini belirterek özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı, adil yargılanma hakkı ile eşitlik ilkesinin ihlal edildiğini ileri sürmüştür.
10. Adalet Bakanlığı görüşünde; mevcut başvuru incelenirken Anayasa ve ilgili mevzuat hükümleri, Anayasa Mahkemesi içtihadı ve somut olayın kendine özgü şartlarının dikkate alınması gerektiği vurgulanmıştır. Başvurucu, görüşe karşı aleyhe hususları kabul etmediğini belirtmiştir.
11. Başvuruya konu yurt dışına çıkış yasağı öngören adli kontrol tedbirinin esas olarak yerleşme ve seyahat hürriyeti kapsamında kaldığı açıktır. Anayasa Mahkemesinin daha önceki kararlarında, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne (Sözleşme) ek (4) No.lu Protokol’e Türkiye'nin taraf olmadığı hatırlatılarak anılan protokolde yer alan "Serbest dolaşım özgürlüğü" nün ortak koruma alanına girmediği açıklanmıştır (birçok karar arasından bkz. Mehmet Takımsu [2. B.], B. No: 2016/63712, 15/11/2018, §§ 78-80; Sebahat Tuncel [1. B.], B. No: 2012/1051, 20/2/2014, § 53; Fevzi Doğaner [1. B.], B. No: 2014/6453, 20/12/2017, § 14; Onur Can Taştan [GK], B. No: 2018/32475, 27/10/2021, § 48). Bununla birlikte Anayasa Mahkemesi, bireysel başvuru kapsamında olmayan bazı hakların ortak koruma alanı içinde yer alan temel haklarla esaslı şekilde ilişkili olması durumunda ilgili haklarla bağlantı kurularak inceleme yapılmasının mümkün olduğunu da açıklamıştır (ifade özgürlüğü bağlamında bkz. Özgür Sevgi Göral Birinci [2. B.], B. No: 2014/12112, 4/10/2017; özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı bağlamında bkz. Şengül Tükel [2. B.], B. No: 2018/12456, 12/1/2022, § 40).
12. Nitekim Anayasa Mahkemesi Yağmur Erşan ([GK], B. No: 2018/36451, 27/10/2021) ve Onur Can Taştan kararlarında, esasen seyahat özgürlüğü kapsamında kalan pasaport iptalinin, Latife Akyüz ve Hakkı Gök kararlarında ise yurt dışına çıkış yasağı öngören adli kontrol tedbirinin belirli şartların varlığı hâlinde özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı kapsamında incelenebileceğini kabul etmiştir (ayrıntılı açıklamalar için bkz. Yağmur Erşan , §§ 39, 40, 47-51; Onur Can Taştan , §§ 39, 40, 47-51; Latife Akyüz [1. B.], B. No: 2016/50822, 7/9/2021, §§ 36-38; Hakkı Gök [1. B.], B. No: 2017/33469, 3/11/2022, §§ 31-33). Bu bağlamda söz konusu tedbirin de başvurucunun gelişimi ve sosyal, mesleki, ekonomik ve ailevi ilişkileri yönünden olumsuz etkilerinin ortaya konulması hâlinde özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı kapsamında değerlendirilmesi mümkündür.
13. Somut olayda Azerbaycan vatandaşı olan başvurucunun meyve-sebze ithalat ve ihracat işiyle uğraştığı gözetildiğinde bilhassa uygulanan yurt dışına çıkamama şeklindeki tedbirin ailevi ve mesleki ilişkilerine olumsuz etkisinin olduğunu kabul etmek gerekir. Anılan müdahalenin başvurucunun özel hayatını ciddi şekilde etkilemesi ve bu etkinin belirli bir ağırlık düzeyine ulaşması nedeniyle başvurunun özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı kapsamında incelenebilir nitelikte olduğu değerlendirilmiştir (benzer yöndeki değerlendirmeler için bkz. Latife Akyüz , § 38; Hakkı Gök , § 33; Hasan Hüseyin Güney [1. B.], B. No: 2019/32372, 23/5/2023, § 14).
14. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı anlaşılan başvurunun kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.
15. Yabancı uyruklu olan, ithalat ve ihracat işiyle uğraşan başvurucu hakkında yurt dışına çıkış yasağı şeklinde adli kontrol tedbiri uygulanması özel hayata ve aile hayatına saygı hakkına müdahale oluşturmaktadır. Söz konusu müdahalenin 5941 sayılı Kanun'un geçici 5. maddesinin (1) ve (3) numaralı fıkraları ile 5271 sayılı Kanun'un 109. maddesine istinaden gerçekleştirildiği görüldüğünden kanuni dayanağı bulunmaktadır. Ayrıca müdahalenin kamu düzeninin sağlanması meşru amacı ile yapıldığı görülmektedir (benzer yöndeki değerlendirmeler için bkz. Latife Akyüz , §§ 43-45; Hasan Hüseyin Güney , § 16). Bu belirlemelerin ardından müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olup olmadığı irdelenecektir.
16. Genel olarak adli kontrol, işlediği iddia olunan bir suçtan dolayı şüpheli veya sanığın, tutuklama sebeplerinin varlığı hâlinde belirli yükümlülükler yüklenerek adli makam ve mercilerin denetimi ve kontrolü altına sokulmasıdır. Adli kontrol koruma tedbiri, tutuklamaya göre kişi özgürlüğünü daha az kısıtladığı ve sanık tutuklanmaksızın muhakemenin yapılabilmesini sağladığı için tutuklama yerine geçmek üzere ihdas edilmiştir. Böylelikle ilgili, bütünüyle özgürlüğünden yoksun bırakılmaksızın denetim altında tutulabilmektedir. Tutuklamaya alternatif bir koruma tedbiri olan adli kontrol, bu özelliğiyle tutuklamaya ancak istisnai hâllerde başvurulması kuralının işlerlik kazanmasına katkıda bulunmakta; tutuklamanın son çare olma özelliğini ortaya koymaktadır ( Hülya Kar [GK], B. No: 2015/20360, 27/2/2019, §§ 18, 50; ayrıca bkz. Latife Akyüz , § 46; Hakkı Gök , § 42).
17. Anayasa Mahkemesi mahkemelerin koruma tedbiri kararlarında lehte ve aleyhte ileri sürülen bütün delilleri incelemek ve temel hak ve özgürlüklere yapılan müdahaleye katlanmayı gerektirecek nitelikte kamu yararını haklı kılan gerçek bir ihtiyacın varlığını göstermek zorunda olduklarını, süregelen koruma tedbirlerinin devamına ilişkin olarak verilen kararlarda da tedbirin devamını haklı kılan gerekçelerin gösterilmesi ve çatışan menfaatler arasında adil dengenin korunması gerektiğini ifade etmiştir ( Hülya Kar , §§ 29, 30, 35; ayrıca bkz. Latife Akyüz, §§ 49-52, 56; Hakkı Gök , §§ 51, 52).
18. Anayasa Mahkemesi Hülya Kar ve Latife Akyüz başvurularında ayrıca başvuruya konu adli kontrol koruma tedbirinde olduğu gibi tüm koruma tedbirlerinin geçici olduğunu, herhangi bir tedbirin ilanihaye veya herhangi bir kriterden bağımsız olarak, süreklilik arz eder biçimde uygulanmasının mümkün olmadığını vurgulamış; süregelen bir koruma tedbirinin durumun gerektirdiğinden daha uzun sürdüğünün anlaşıldığı durumlarda tedbir nedeniyle müdahale edilen anayasal hakların ihlalinin söz konusu olabileceğini belirtmiştir. Anılan kararda, tedbirin türü ve kapsamı konusunda derece mahkemelerinin geniş takdir hakkının bulunduğunu ancak yürütülen bir soruşturma veya kovuşturma kapsamında alınan koruma tedbiri ile hedeflenen amaca ulaşmak için hakların daha az sınırlanmasını sağlayacak alternatif yolların bulunup bulunmadığının da dikkate alınması gerektiğini belirtmiştir ( Hülya Kar , §§ 25-28, 44; Latife Akyüz , §§ 48-51, 58; Hakkı Gök , §§ 44-47, 54; Hasan Hüseyin Güney , § 17).
19. Yurt dışına çıkış yasağı şeklinde adli kontrol tedbirine ve devamına karar verilirken kişinin yurt dışındaki ailevi, kişisel ve mesleki bağları ile kişiye isnat edilen suçun niteliği, delil durumu ve mahkûmiyet hâlinde alacağı cezanın ağırlığı birlikte değerlendirilerek adli kontrol tedbirinden beklenen kamusal menfaat ile başvurucunun menfaatleri arasında adil bir dengenin kurulması ve bu durumun yeterli gerekçeyle açıklanması gerektiği söylenebilir. Ayrıca yurt dışına çıkış yasağının belirsiz bir süre uzaması ve uzun süre uygulanması hâlinde öngörülen sınırlandırmanın özel hayata ve aile hayatına etkilerinin zamanla ağırlaşacağı ve her hâlde gözetilmesi gereken kamusal yarar ile bireyin kişisel yararı arasındaki dengenin bozulacağı da unutulmamalıdır ( Hakkı Gök , §§ 50, 51; Yiğit Aksakoğlu (2) [2. B.], B. No: 2021/18350, 17/7/2025, § 19).
20. Somut olayda başvurucu çekle ilgili karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet verme suçundan mahkûm edilmiş ve bu ceza kesinleşmiştir. Ancak karşılıksız çek keşide etme suçundan verilen söz konusu adli para cezasının infazı aşamasında yapılan yeni bir kanuni düzenleme ile infazın durdurularak çek borcunun taksitler hâlinde ödenmesi imkânı getirilmiş ve bu sebeple infazı durdurulan kişi hakkında 5271 sayılı Kanun'un 109. maddesinin (3) numaralı fıkrasının (a) bendinde yer alan adlî kontrol tedbirinin uygulanabileceği düzenlenmiştir. Bu kapsamda Mahkeme, vermiş olduğu ek karar ile bu kanun değişikliği nedeniyle anılan hükmün infazını durdurmuş ve başvurucuya yurt dışına çıkış yasağı şeklinde adli kontrol tedbiri uygulamıştır. Başvurucunun yabancı uyruklu olduğunu, ithalat ve ihracat işiyle uğraşması nedeniyle sık sık yurt dışına gitmesi gerektiğini belirterek tedbirin kaldırılmasını talep ettiği sabittir. Üstelik başvurucu bu talebinde ailesinin de hâlen yurt dışında ikamet ettiğini belirtmiştir (bkz. § 4).
21. Antalya 8. İcra Ceza Mahkemesi ise başvurucunun bu talebini reddetmiştir. Ancak bu ret kararında tedbirin devam eden sürece ne gibi bir faydası olacağı yeterince açıklanmamıştır. Diğer bir ifadeyle kararda, ithalat ve ihracat işiyle uğraşan başvurucunun yurt dışına çıkış yapamamasının ekonomik açıdan başvurucuda yaratacağı muhtemel olumsuzluklara değinilmemiştir. Bununla birlikte ret kararında anılan tedbirin herhangi bir güvence sunulmadan kaldırılmasının uygun olmayacağı belirtilmişse de yargılamanın hiçbir aşamasında başvurucuya yargı mercilerince bu güvencenin önerilmemiş veya hatırlatılmamış olduğu da görülmektedir. Dolayısıyla Azerbaycan uyruklu başvurucunun yapmakta olduğu iş ile ülkesindeki aile ve sosyal bağlarına yönelik itirazlarının gerektiği gibi tartışılmayarak genel ve soyut gerekçeyle talebinin reddedildiği anlaşılmaktadır (bkz. § 5).
22. Bu bağlamda tatbik edilen yurt dışına çıkış yasağı şeklindeki koruma tedbiri ile başvurucunun özel hayatına saygı hakkına müdahale edilmiş olduğu aşikârdır. Başvurucu, itirazlarını yargı makamlarına taşımış; buna karşın yargı makamları başvurucunun özel ve aile hayatına ilişkin ileri sürdüğü iddialara ve tedbirin gerekliliğine ilişkin ilgili ve yeterli değerlendirmeler yapmaksızın başvurucunun taleplerini reddetmiştir. Tüm süreç birlikte değerlendirildiğinde yargı makamları tarafından başvurucunun işi ve ailesinin yaşadığı ülkedeki bağları ile isnat edilen suçun vasfı, delil durumu ve sonuç cezanın ağırlığı gözetilerek -muhakemenin sağlıklı yürütülmesi ve başvurucunun yargılamaya katılarak savunma hakkını kullanması amaçlarıyla uygulanan- tedbirden beklenen kamusal menfaat ile başvurucunun menfaatleri arasında adil bir denge kurulduğu söylenemez. Ayrıca müdahale konusu tedbire alternatif olabilecek tedbirlerin hiçbir şekilde tartışılmadığı vurgulanmalıdır. Sonuç olarak iki yıla yakın süren yurt dışı çıkış yasağı şeklindeki müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine uygun olmadığı kanaatine varılmıştır (benzer yöndeki bir değerlendirme için bkz. Hasan Hüseyin Güney , § 21).
23. Açıklanan gerekçelerle Anayasa'nın 20. maddesinde güvence altına alınan özel hayata ve aile hayatına saygı hakkının ihlal edildiği sonucuna ulaşılmıştır.
III. GİDERİM
24. Başvurucu; ihlalin tespiti, yeniden yargılama yapılması ile 50.000 TL maddi ve 50.000 TL manevi tazminat talebinde bulunmuştur.
25. Bireysel başvurudan sonra başvurucu hakkında yurt dışına çıkış yasağının kaldırıldığı belirlendiğinden tespit edilen hak ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmamaktadır.
26. Eski hâle getirme kuralı çerçevesinde ihlalin sonuçlarının bütünüyle ortadan kaldırılabilmesi için başvurucuya manevi zararları karşılığında net 34.000 TL manevi tazminat ödenmesine karar verilmesi gerekir.
IV. HÜKÜM
Açıklanan gerekçelerle;
A. Özel hayata ve aile hayatına saygı hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA,
B. Anayasa’nın 20. maddesinde güvence altına alınan özel hayata ve aile hayatına saygı hakkının İHLAL EDİLDİĞİNE,
C. Başvurucuya net 34.000 TL manevi tazminat ÖDENMESİNE, tazminata ilişkin diğer taleplerin REDDİNE,
D. 664,10 TL harç ve 40.000 TL vekâlet ücretinden oluşan toplam 40.664,10 TL yargılama giderinin başvurucuya ÖDENMESİNE,
E. Ödemelerin kararın tebliğini takiben başvurucunun Hazine ve Maliye Bakanlığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yapılmasına, ödemede gecikme olması hâlinde bu sürenin sona erdiği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FAİZ UYGULANMASINA,
F. Kararın bir örneğinin bilgi için Antalya 7. İcra Ceza Mahkemesi (E.2020/145, K.2020/682) ile Adalet Bakanlığına GÖNDERİLMESİNE 9/12/2025 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.