TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
ESKİGÜNLER TARIM AKARYAKIT İTHALAT İHRACAT SAN. VE TİC.
LTD. ŞTİ. BAŞVURUSU
(Başvuru Numarası: 2020/38834)
Karar Tarihi: 7/1/2026
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
Başkan : Basri BAĞCI
Üyeler : Engin YILDIRIM
Rıdvan GÜLEÇ
Kenan YAŞAR
Ömer ÇINAR
Raportör : Kamber Ozan TUTAL
Başvurucu : Eskigünler Tarım Akaryakıt İthalat İhracat San. ve Tic. Ltd. Şti.
Vekili : Av. Mustafa UTKUSEVEN
I. BAŞVURUNUN ÖZETİ
1. Başvuru, akaryakıt bayilik sözleşmesinin feshedilmesine ilişkin davanın reddine ve açılan karşı davanın kabulüyle kâr mahrumiyeti ödenmesine hükmedilmesi nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.
2. Başvurucu ile bayilik veren S. Petrolcülük Sanayi ve Ticaret A.Ş. (S. Şirket) arasında 1/5/2013 tarihinde akaryakıt bayilik sözleşmesi akdedilmiştir. Başvurucu 20/11/2015 tarihinde söz konusu sözleşmeyi tek taraflı feshetmiştir.
3. Başvurucu 3/8/2016 tarihinde S. Şirketine karşı sözleşmenin feshinden dolayı borçlu olmadığının tespiti ve teminat mektupları bedellerinin iadesi için dava açmıştır.Başvurucu; davalı şirket tarafından temin edilen ürünlerin düşük kalitede olmasından dolayı müşteri kaybına uğradığını, sözleşmeyi feshetmesinin haklı nedene dayandığını, davalının kâr payı talep edemeyeceğini ileri sürmüştür.
4. Davalı S. Şirketi, başvurucunun sözleşmeyi haksız olarak feshettiğini belirterek aleyhine açılan davanın reddini talep etmiş; kâr mahrumiyetinden doğan 35.000 TL'nin başvurucudan tahsili için karşı dava açmıştır.
5. Mersin 2. Asliye Ticaret Mahkemesi (Mahkeme) tarafların sundukları delilleri topladığını açıklamış ve ticari defterlerin incelemesine ilişkin bilirkişi raporları tanzim ettirmiştir.
6. Mahkeme 26/9/2018 tarihinde zarara uğradığını ispat eden başvurucunun akaryakıt bayilik sözleşmesini feshetmekte haklı olduğunu belirterek başvurucunun davasını kabul etmiş; davalı S. Şirketinin karşı davasını ise reddetmiştir. Mahkeme, başvurucunun davalıya borçlu olmadığının tespiti ile 35.000 TL tutarlı teminat mektubunun nakdi karşılığının ve teminat mektupları için ödediği komisyon bedellerinin işletilecek faizleriyle birlikte davalıdan alınarak başvurucuya ödenmesine karar vermiştir.
7. S. Şirketi, başvurucunun haklı nedenle feshe yönelik bir irade beyanı ortaya koymadan akaryakıt bayilik sözleşmesini feshettiğini, ihtilafa konu sözleşme nedeniyle zarara uğradığı iddiasının doğru olmadığını belirterek karara karşı istinaf kanun yoluna başvurmuştur. Başvurucu, istinaf başvurusuna karşı cevabında zarara uğramasına neden olan sözleşmeyi haklı nedene dayalı feshettiğini açıklamış; istinaf itirazlarının reddi ile hukuka uygun olan Mahkeme kararının onanmasına karar verilmesini talep etmiştir.
8. İstinaf incelemesini duruşmalı yapan Adana Bölge Adliye Mahkemesi 9. Hukuk Dairesi (Bölge Adliye Mahkemesi) Mahkeme tarafından alınan bilirkişi raporlarında çelişki bulunduğunu ve hükme esas alınan raporun yetersiz olduğunu belirterek yeni bir bilirkişi raporu düzenlettirmiştir. Bölge Adliye Mahkemesi ayrıca iddialar kapsamında ilgili kamu kurumuna yazılan müzekkere cevabına kararında yer vermiştir.
9. Bölge Adliye Mahkemesi 3/11/2020 tarihinde istinaf başvurusunu kabul etmiş ve Mahkeme kararını kaldırmıştır. Yeniden kurduğu hükümde ise başvurucunun davasının reddine ve karşı davanın kısmen kabulü ile 26.831,70 TL kâr mahrumiyeti alacağının işleyecek reeskont faiziyle birlikte başvurucudan alınarak S. Şirketine verilmesine, ayrıca S. Şirketinin karşı dava açarken yatırdığı peşin harcın iadesine, toplam 1.832,87 TL nispi karar ve ilam harcının ise başvurucudan tahsiline karar vermiştir.
10. Bölge Adliye Mahkemesi karar gerekçesinde başvurucunun dava dosyasına akaryakıt bayilik sözleşmesini haklı olarak feshettiğini gösterir bilgi ve belge ibraz etmediğini, beklenen ticari faydayı sağlamamasının da tek başına taraflar arasındaki sözleşmenin feshedilmesini haklı kılmayacağını açıklamıştır. Başvurucunun sözleşmeyi haksız olarak feshetmesi karşısında S. Şirketinin 61.831,76 TL kâr mahrumiyetini talep edebileceğini, bu alacağın 35.000 TL'sinin teminat mektubu vasıtasıyla başvurucudan tahsil edildiğini, buna göre kalan alacağın 26.831,[76] TL olduğunu kaydetmiştir.
11. Başvurucu, nihai kararı 3/11/2020 tarihinde öğrendikten sonra 24/11/2020 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur.
12. Başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.
II. DEĞERLENDİRME
13. Başvurucu, uyuşmazlığa konu sözleşmeyi haklı olarak feshettiğini somut delillerle ortaya koymasına rağmen hukuka aykırı bir gerekçeyle davasının reddedildiğini ve karşı davanın da kabul edildiğini iddia etmiştir. Bölge Adliye Mahkemesinin S. Şirketinin karşı davasında talep ettiği kâr mahrumiyeti tutarından fazlasına hükmettiğini, ayrıca hukuka aykırı karar neticesinde teminat mektubuna konu bedellerden de mahrum kaldığını belirtmiştir. Bu gerekçelerle mülkiyet hakkının ve adil yargılanma hakkının ihlal edildiğini ileri sürmüştür. Adalet Bakanlığı (Bakanlık) görüşünde; Anayasa ve ilgili mevzuat hükümleri ile Anayasa Mahkemesi içtihadı ve somut olayın koşullarının değerlendirilmesi gerektiği belirtilmiştir. Başvurucu, Bakanlığın görüşüne karşı beyanda bulunmamıştır.
14. Başvuru, mülkiyet hakkı kapsamında incelenmiştir.
15. Mülkiyet hakkının ihlal edildiğinden şikâyet eden bir kimse, önce böyle bir hakkının var olduğunu kanıtlamak zorundadır. Bu nedenle öncelikle başvurucunun Anayasa'nın 35. maddesi uyarınca korunmayı gerektiren mülkiyete ilişkin bir menfaate sahip olup olmadığı noktasındaki hukuki durumunun değerlendirilmesi gerekir ( Cemile Ünlü [2. B.], B. No: 2013/382, 16/4/2013, § 26; İhsan Vurucuoğlu [1. B.], B. No: 2013/539, 16/5/2013, § 31). Başvuruya konu olayda yargılama süreci sonunda 26.831,70 TL'nin işletilecek faiziyle birlikte başvurucudan alınmasına hükmedildiği görülmektedir. Buna göre başvurucunun mal varlığında azalmaya yol açan kesinleşmiş mahkeme hükmüne konu paranın Anayasa'nın 35. maddesi kapsamında mülk teşkil ettiği açıktır.
16. Somut olayda başvurucunun mülkiyet hakkına yönelik olarak kamu makamlarınca doğrudan yapılan bir müdahale mevcut olmayıp akaryakıt bayilik sözleşmesinin feshedilmesi ilgili olarak özel kişiler arasında ortaya çıkan bir uyuşmazlık söz konusudur. Dolayısıyla başvuru devletin mülkiyet hakkına ilişkin pozitif yükümlülükleri kapsamında incelenecektir.
17. Mülkiyet hakkının korunmasına ilişkin devletin pozitif yükümlülükleri bulunduğuna ilişkin ilkelere Türkiye Emekliler Derneği ([1. B.], B. No: 2012/1035, 17/7/2014, §§ 34-38), Eyyüp Boynukara ([1. B.], B. No: 2013/7842, 17/2/2016, §§ 39-41) ve Osmanoğlu İnşaat Eğitim Gıda Temizlik Hizmetleri Petrol Ürünleri Sanayi Ticaret Limitet Şirketi ([2. B.], B. No: 2014/8649, 15/2/2017, § 43) kararlarında yer verilmiştir. Devletin pozitif yükümlülükleri bireylerin özel kişilerle olan uyuşmazlıklarında etkili ve adil bir karar vermesini temin etmek sorumluluklarını da içermektedir ( Selahattin Turan [1. B.], B. No: 2014/11410, 22/6/2017, § 41). Başvuruculara mülkiyet hakkına yapılan müdahaleye etkin bir biçimde itiraz edebilme, savunma ve iddialarını yetkili makamlar önünde ortaya koyabilme olanağı tanınmalıdır ( Züliye Öztürk [1. B.], B. No: 2014/1734, 14/9/2017, § 36; Bekir Yazıcı [GK], B. No: 2013/3044, 17/12/2015, § 71). Mülkiyet hakkını ilgilendiren davanın sonucuna etkili esasa ilişkin temel iddia ve itirazların yargılama makamlarınca özenli bir şekilde değerlendirilerek karşılanması gerekmektedir ( Kamil Darbaz ve Gmo Yapı Grup End. San. Tic. Ltd. Şti. [2. B.], B. No: 2015/12563, 24/5/2018, § 53). Olayın bütün koşulları ve taraflara tanınan tüm imkânlar ile tarafların tutum ve davranışları gözönünde bulundurularak menfaatlerin adil bir şekilde dengelenip dengelenmediği değerlendirilmelidir ( Faik Tari ve Sultan Tari [2. B.], B. No: 2014/12321, 20/7/2017, § 52).
18. Mülkiyet hakkının korunmasına ilişkin devletin pozitif yükümlülükleri bağlamında ilk olarak etkili hukuksal bir çerçeve oluşturma ve oluşturulan bu hukuksal çerçeve kapsamında özel kişiler arasındaki uyuşmazlıkta etkili ve adil bir karar verilmesini temin etmek sorumluluğu incelenmelidir. Başvurucu ile davalı S. Şirketi arasında akaryakıt bayilik sözleşmesinden kaynaklı uyuşmazlığın sözleşme hukukunu düzenleyen hukuk kuralları çerçevesinde ve uzman ticaret mahkemeleri önünde görüldüğü anlaşılmıştır. Dolayısıyla mülkiyet hakkının ihlal edildiği iddiasına konu edilen uyuşmazlığın çözümüne ilişkin olarak önceden oluşturulan ve öngörülebilir, ulaşılabilir ve belirli nitelikte olduğu anlaşılan bir hukuksal çerçeve kapsamında yargı makamlarınca hukuk kuralları yorumlanarak sonuca varıldığı belirtilmelidir.
19. İkinci olarak başvurucuya mülkiyet hakkına yapılan müdahaleye etkin bir biçimde itiraz edebilme, savunma ve iddialarını yetkili makamlar önünde ortaya koyabilme olanağının tanınıp tanınmadığı incelenmelidir. Eldeki olayda kendisini avukatla temsil ettirebilen başvurucunun iddia ve itirazlarını ileri sürebildiği, istinaf dilekçesine karşı açıklamalarda bulunabildiği görülmektedir. Başvurucunun açtığı davanın reddine ve karşı davanın kabulüne hükmeden Bölge Adliye Mahkemesi kararı incelendiğinde de bilirkişi raporu alındığı, ilgili kamu kurumundan temin edilen bilginin değerlendirildiği ve davaya konu sözleşmenin feshinin haklı olup olmadığına dair tartışmaya yer verildiği kaydedilmelidir. Bu hâliyle mülkiyet hakkını ilgilendiren davanın sonucuna etkili esasa ilişkin temel iddia ve itirazların yargılama makamlarınca özenli bir şekilde değerlendirilerek karşılandığı belirtilmelidir.
20. Başvurucu, davalı ile arasında akdedilen sözleşmeyi feshetmesinde haklı olmasına rağmen Bölge Adliye Mahkemesinin hukuka aykırı bir değerlendirme yaptığını ve S. Şirketinin talebinden fazlasına hükmettiğini ileri sürmüştür. Dava dosyası kapsamında değerlendirme yapan Bölge Adliye Mahkemesi nihai olarak beklenen kârın elde edilememesinin sözleşmenin haklı nedenle feshi hakkını vermeyeceğini belirterek haksız fesihten doğan kâr mahrumiyetinin başvurucudan tahsiline hükmetmiştir. Öte yandan S. Şirketinin 35.000 TL üzerinden karşı davasını açarak bu tutara göre dava harcını yatırdığı Bölge Adliye Mahkemesi kararından anlaşılmaktadır. Özel hukuk kişileri arasındaki bir sözleşmeden doğan uyuşmazlığın çözümüne ilişkin maddi ve usule ilişkin hukuk kurallarının uygulanması ve yorumlanmasında takdirin yargı mercilerine ait olduğu gözetildiğinde Bölge Adliye Mahkemesinin vardığı sonucun bariz takdir hatası veya açık keyfîlik içerdiği söylenemeyecektir.
21. Son olarak ise özel hukuk kişileri arasında çatışan menfaatlerin adil bir şekilde dengelenip dengelenmediği değerlendirilmelidir. Somut olayda başvurucunun akaryakıt bayilik sözleşmesini haksız olarak feshetmesi sonucuna bağlı olarak borçlu olmadığının tespiti davasının reddedildiği hatırlatılmalıdır. Diğer taraftan kâr mahrumiyetinin tahsiline hükmedilmesinin enerji sektöründe faaliyet gösteren başvurucu şirketin ekonomik durumuna etkisinin, bireysel başvuru formu ve eklerinde sunulan bilgi/belgeler kapsamında ortaya konulamadığı ifade edilmelidir. Yargılama sürecine bir bütün olarak bakıldığında her iki tarafın menfaatlerinin mümkün olduğunca dengelendiği ve sürecin taraflardan biri aleyhine ölçüsüz bir sonuca da yol açmadığı kanaatine varılmıştır.
22. Açıklanan gerekçelerle mülkiyet hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.
III. HÜKÜM
Açıklanan gerekçelerle;
A. Mülkiyet hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,
B. Yargılama giderlerinin başvurucu üzerinde BIRAKILMASINA 7/1/2026 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.