TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
M. B. VE D. B. BAŞVURUSU
(Başvuru Numarası: 2013/5609)
Karar Tarihi: 18/9/2014
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
Başkan : Alparslan ALTAN
Üyeler : Recep KÖMÜRCÜ
Engin YILDIRIM
Celal Mümtaz AKINCI
Muammer TOPAL
Raportör : Elif KARAKAŞ
Başvurucular : 1- M. B.
2- D. B.
Vekili : Av. Neslihan ÖZFİDAN
I. BAŞVURUNUN
KONUSU
1. Başvurucular, başvurucu D. B.’e ait doğum raporunda diğer başvurucu M. B. yerine
başkasının gerçeğe aykırı şekilde anne olarak gösterilmesi neticesinde
uğranılan zararların tazmini istemiyle açılan davanın süre aşımından
reddedilmesi ve yargılamanın makul sürede sonuçlandırılmaması nedeniyle
Anayasa’nın 20. ve 36. maddelerinde güvence altına alınan haklarının ihlal
edildiğini ileri sürerek, ihlalin tespitiyle uğradıkları maddi ve manevi
zararın tazminine karar verilmesini talep etmişlerdir.
II. BAŞVURU
SÜRECİ
2. Başvuru, 26/7/2013 tarihinde
Anayasa Mahkemesine doğrudan yapılmıştır. İdari yönden yapılan ön incelemede
başvurunun Komisyona sunulmasına engel bir durumun bulunmadığı tespit
edilmiştir.
3. İkinci Bölüm Üçüncü
Komisyonunca, kabul edilebilirlik incelemesi Bölüm tarafından yapılmak üzere
dosyanın Bölüme gönderilmesine karar verilmiştir.
4. Bölüm tarafından 4/12/2013
tarihinde, kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar
verilmiştir.
5. Başvuru konusu olay ve
olgular ile başvurunun bir örneği görüş için Adalet Bakanlığına gönderilmiştir.
6. Adalet Bakanlığının
10/1/2014 tarihli görüşü başvurucular vekiline tebliğ edilmiş olup,
başvurucular vekili 5/2/2014 havale tarihli beyan dilekçesini on beş günlük
yasal süresi içinde sunmuştur.
III. OLAY VE
OLGULAR
A. Olaylar
7. Başvuru formu ve ekleri ile
başvuruya konu yargılama dosyası içeriğinden tespit edilen ilgili olaylar
özetle şöyledir:
8. Başvuruculardan Ukrayna
uyruklu M. B., 20/8/1999 tarihinde turist olarak Türkiye’ye giriş yapmıştır.
9. Başvurucu, 31/3/2002
tarihinde Zekai Tahir Burak Kadın Sağlığı Eğitim Hastanesinde diğer başvurucu
D. B.’i dünyaya getirmiş, ancak doğum raporunda doğum
yapan kişi olarak başvurucunun doğum sırasında yanında bulunan G.Ş. isimli kişi
gösterilmiştir.
10. 4/5/2002 tarihinde
başvurucuların barındıkları fuhuş yapılan eve baskın yapılması sonucu başvurucu
M. B. yakalanarak sınır dışı edilmiştir.
11. Doğum raporunda annesi
olarak görünmediği için oğlu olan diğer başvurucu D.B.’ yi yanında götüremeyen başvurucu M. B., 15/6/2005 tarihinde tekrar Türkiye’ye
giriş yapmış ve D. B.’in kendi oğlu olduğunun tespiti
istemiyle dava açmıştır.
12. Ankara 2. Aile Mahkemesinin
3/5/2006 tarih ve E.2006/178, K.2006/485 sayılı kararıyla D. B.’in M. B.’in oğlu olduğunun tespitine
karar verilmiştir.
13. 27/9/2006 tarihinde Sağlık
Bakanlığına müracaat eden başvuranlar, gerçeğe aykırı doğum raporu düzenlenmesi
nedeniyle uğradıkları zararlarına karşılık olarak maddi ve manevi tazminat
ödenmesi talebinde bulunmuşlardır.
14. Söz konusu müracaatın
7/11/2006 tarihli işlemle reddedilmesi üzerine başvurucuların 40.000,000 TL
manevi ve 8.278,00 TL maddi zararın tazmini istemiyle açtıkları dava, Ankara
16. İdare Mahkemesinin 16/11/2007 tarih ve E.2006/570, K.2007/1327 sayılı
kararıyla “4/5/2002 tarihinde Ankara Emniyet
Müdürlüğü Şube Müdürlüğünde alınan ifadesinde çocuğunun G.Ş. adına düzenlenen
belge ile çıkarıldığını beyan ettiği görülen davacının bu belgenin gerçeğe
aykırı düzenlendiğini bu tarihte bildiğinin açık olduğu ve bu tarihten itibaren
60 gün içinde dava açılması ya da 2577 sayılı Kanun’un 11. maddesi uyarınca bu
süre içerisinde davalı idareyi başvuruda bulunduktan sonra dava açılması
gerekirken bu süre geçirildikten çok sonra 27/9/2006 tarihinde idareye yapılan
başvuru üzerine açılan davada süre aşımı bulunduğundan işin esasının incelenme
olanağı bulunmadığı” gerekçesiyle süre aşımı nedeniyle
reddedilmiştir.
15. Başvurucular tarafından
temyiz edilen karar, Danıştay 10. Dairesinin 14/2/2012 tarih ve E.2008/4317,
K.2012/547 sayılı kararıyla “uyuşmazlıkta
davacının uğradığını ileri sürdüğü zararın doğmasının nedeni, davalı idare
tarafından gerçeğe aykırı düzenlenen ve idari işlem niteliğinde olan doğum
raporu olduğundan, bu nedenle uğranıldığı ileri sürülen zararın kesin olarak
ortaya çıkması ve davacı tarafından öğrenilmesi, davacılardan D. B.’in yine davacılardan M.B.’in oğlu olduğunun tespitine ilişkin Ankara 2. Aile Mahkemesinin kararının
kesinleşmesine bağlı bulunmakta olup, kararın kesinleştiği 25/5/2006 tarihinden
itibaren 2577 sayılı Kanun’un 12. maddesi uyarınca altmış gün içinde dava
açılması gerektiğinden bu süre geçtikten sonra 27/9/2006 tarihinde yapılan
başvurunun reddi üzerine 20/12/2006 tarihinde açılan davanın süre aşımı
nedeniyle esasının incelenmesine hukuken olanak bulunmadığı” gerekçesiyle onanmış, karar düzeltme talebi de aynı Dairenin 28/3/2013 tarih ve
E.2013/3216, K.2013/2374 sayılı kararıyla reddedilmiştir. Karar, başvurucular
vekiline 27/6/2013 tarihinde tebliğ edilmiştir.
16. Başvurucular, 26/7/2013
tarihinde süresi içinde bireysel başvuruda bulunmuştur.
B. İlgili
Hukuk
17. 6/1/1982 tarih ve 2577
sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun “Üst
makamlara başvurma” başlıklı 11.
maddesi şöyledir:
"1. İlgililer
tarafından idari dava açılmadan önce, idari işlemin kaldırılması, geri alınması
değiştirilmesi veya yeni bir işlem yapılması üst makamdan, üst makam yoksa
işlemi yapmış olan makamdan, idari dava açma süresi içinde istenebilir. Bu
başvurma, işlemeye başlamış olan idari dava açma süresini durdurur.
2. Altmış gün içinde
bir cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır.
3. İsteğin
reddedilmesi veya reddedilmiş sayılması halinde dava açma süresi yeniden
işlemeye başlar ve başvurma tarihine kadar geçmiş süre de hesaba katılır."
18. 2577 sayılı Kanun'un “İptal ve tam yargı davaları” başlıklı 12. maddesi şöyledir:
"İlgililer
haklarını ihlal eden bir idari işlem dolayısıyla Danıştaya ve idare ve vergi mahkemelerine doğrudan doğruya tam yargı davası veya iptal ve
tam yargı davalarını birlikte açabilecekleri gibi ilk önce iptal davası açarak
bu davanın karara bağlanması üzerine, bu husustaki kararın veya kanun yollarına
başvurulması halinde verilecek kararın tebliği veya bir işlemin icrası sebebiyle
doğan zararlardan dolayı icra tarihinden itibaren dava süresi içinde tam yargı
davası açabilirler. Bu halde de ilgililerin 11 nci madde uyarınca idareye başvurma hakları
saklıdır."
19. 2577 sayılı Kanun’un “ Kapsam ve nitelik” kenar başlıklı 1. maddesinin (2) numaralı fıkrası şöyledir:
“Danıştay, bölge
idare mahkemeleri, idare mahkemeleri ve vergi mahkemelerinde yazılı yargılama
usulü uygulanır ve inceleme evrak üzerinde yapılır.”
20. 2577 sayılı Kanun’un “ Dilekçeler üzerine ilk inceleme ”
kenar başlıklı 14. maddesinin (3) ve (4) numaralı fıkraları şöyledir:
“(3) Dilekçeler, Danıştayda daire
başkanının görevlendireceği bir tetkik hakimi , idare
ve vergi mahkemelerinde ise mahkeme başkanı veya görevlendireceği bir üye
tarafından:
a) Görev ve yetki,
b) İdari merci
tecavüzü,
c) Ehliyet,
d) İdari davaya konu
olacak kesin ve yürütülmesi gereken bir işlem olup olmadığı,
e) Süre aşımı,
f) Husumet,
g) 3 ve 5 inci
maddelere uygun olup olmadıkları,
Yönlerinden sırasıyla
incelenir.
(4) Dilekçeler bu
yönlerden kanuna aykırı görülürse durum; görevli daire veya mahkemeye bir rapor
ile bildirilir. Tek hakimle çözümlenecek dava dilekçeleri için rapor
düzenlenmez ve 15 inci madde hükümleri ilgili hakim tarafından uygulanır. 3 üncü fıkraya göre yapılacak
inceleme ve bu fıkra ile 5 inci fıkraya göre yapılacak işlemler dilekçenin
alındığı tarihten itibaren en geç onbeş gün içinde
sonuçlandırılır.”
21. 2577 sayılı Kanun’un “ Dosyaların incelenmesi ”
kenar başlıklı 20. maddesinin (5) numaralı fıkrası şöyledir:
“Danıştay, bölge
idare, idare ve vergi mahkemelerinde dosyalar, bu Kanun ve diğer kanunlarda
belirtilen öncelik veya ivedilik durumları ile Danıştay için Başkanlar
Kurulunca; diğer mahkemeler için Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca konu
itibariyle tespit edilip Resmi Gazete'de ilan edilecek öncelikli işler gözönünde bulundurulmak
suretiyle geliş tarihlerine göre incelenir ve tekemmül ettikleri sıra dahilinde
bir karara bağlanır. Bunların dışında kalan dosyalar ise tekemmül ettikleri
sıraya göre ve tekemmül tarihinden itibaren en geç altı ay içinde
sonuçlandırılır.”
22. 2577 sayılı Kanun’un “ Tebliğ işleri ve ücretler ”
kenar başlıklı 60. maddesi şöyledir:
“Danıştay ile bölge
idare, idare ve vergi mahkemelerine ait her türlü tebliğ işleri, Tebligat
Kanunu hükümlerine göre yapılır. Bu suretle yapılacak tebliğlere ait ücretler
ilgililer tarafından peşin olarak ödenir.”
IV. İNCELEME VE
GEREKÇE
23. Mahkemenin 18/9/2014
tarihinde yapmış olduğu toplantıda, başvurucuların 26/7/2013 tarih ve 2013/5609
numaralı bireysel başvurusu incelenip gereği düşünüldü:
A. Başvurucuların
İddiaları
24. Başvurucular, 31/3/2002
tarihinde gerçekleşen doğuma ilişkin olarak Zekai Tahir Burak Kadın Sağlığı
Eğitim Hastanesi tarafından gereken incelemenin yapılmayıp gerçeğe aykırı doğum
raporu düzenlenmesi nedeniyle dört buçuk yıl birbirlerinden ayrı yaşamak
zorunda kaldıklarını, aile hayatlarının korunmadığını, yedi yıl süren davanın
makul sürede sonuçlandırılmadığını belirterek Anayasa’nın 20. ve 36.
maddelerinde güvence altına alınan haklarının ihlal edildiğini ileri sürmüşler
ve ihlalin tespitiyle uğradıkları maddi ve manevi zararın tazminine karar
verilmesini talep etmişlerdir.
B. Değerlendirme
1. Kabul Edilebilirlik Yönünden
a. Anayasa’nın 20. Maddesinin İhlal Edildiği İddiası
25. Başvurucular, doğumun
gerçekleştiği hastanenin yetkilileri tarafından gerçeğe aykırı doğum raporu
düzenlenmesi nedeniyle dört buçuk yıl birbirlerinden ayrı yaşamak zorunda
kaldıklarını, aile hayatlarının korunmadığını belirterek Anayasa’nın 20.
maddesinde güvence altına alınan özel hayatın ve ailenin korunmasına yönelik
haklarının ihlal edildiğini ileri sürmüşlerdir.
26. Adalet Bakanlığı görüşünde,
başvurucular tarafından ihlal iddialarına ilişkin olarak başvurulabilecek
yollara süresinde başvurulmadığından idari ve yargısal yolların tüketilmesi
gerekliliğinin kabul edilebilirlik incelemesinde değerlendirilmesi gerektiği,
esas yönünden ise çocuk ile ebeveynin birlikte yaşamalarının ebeveynler
arasındaki ilişki bozulmuş olsa bile aile yaşamının temel bir unsuru olduğu ve
bu tür bir birlikteliği engelleyen ulusal makamların işlemlerinin aile ve özel
hayata saygı hakkına müdahale oluşturacağı, somut olay çerçevesinde ihlal
iddialarının açıkça dayanaktan yoksun olup olmadığının değerlendirilmesinde bu
hususların gözetilmesi gerektiği bildirilmiştir
27. Başvurucular, cevap
dilekçesinde Sağlık Bakanlığı aleyhine açtıkları tam yargı davasının, derece
mahkemelerince idari işlemden kaynaklanan zararın tazmini istemi şeklinde
değerlendirilerek İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 12. maddesi uyarınca süre
aşımından reddedildiğini, oysa gerçeğe aykırı doğum raporu tanzim edilmesi nedeniyle
uğranılan zararın idari eylemden kaynaklanan bir zarar olduğunu ve uyuşmazlığın
çözümünde İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 13. maddesinin esas alınması
gerektiğini, bu madde hükümlerine göre eylemin öğrenilmesinden itibaren bir yıl
içinde açtıkları davanın süresinde olduğunu, dolayısıyla başvuru yollarına
süresinde başvurduklarını ve birbirlerinden ayrı kaldıkları dönemde yaşadıkları
telafisi imkânsız sıkıntılardan dolayı özel hayatın ve aile hayatının
korunmasına ilişkin haklarının ihlal edildiğini bildirmişlerdir.
28. Anayasa'nın 148. maddesinin
üçüncü fıkrasının son cümlesi şöyledir:
“
Başvuruda bulunabilmek için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması
şarttır.”
29. 30/3/2011 tarih ve 6216
sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 'Bireysel başvuru hakkı' kenar başlıklı
45. maddesinin (2) numaralı fıkrası şöyledir:
“'İhlale neden olduğu
ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmüş idari ve
yargısal başvuru yollarının tamamının bireysel başvuru yapılmadan önce
tüketilmiş olması gerekir.”
30. Anayasa Mahkemesine bireysel
başvuru, ikincil nitelikte bir kanun yoludur. Temel hak ve özgürlüklerin ihlal
edildiği iddialarının öncelikle genel yargı mercilerinde, olağan yasa yolları
ile çözüme kavuşturulması esastır. Bireysel başvuru yoluna, iddia edilen hak
ihlallerinin bu olağan denetim mekanizması içinde giderilememesi durumunda
başvurulabilir (B. No: 2012/946, 26/3/2013, § 18).
31. Bireysel başvuru yolunun
ikincil niteliği gereği Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunabilmek
için öncelikle hukuk sisteminde düzenlenen başvuru yollarının tüketilmesi
zorunludur. Bu ilke uyarınca, başvurucunun Anayasa Mahkemesi önüne getirdiği
şikâyetini öncelikle ve süresinde yetkili idari ve adli mercilere usulüne uygun
olarak iletmesi ve bu konuda sahip olduğu bilgi ve kanıtlarını zamanında bu
makamlara sunması ve aynı zamanda bu süreçte dava ve başvurusunu takip etmek
için gerekli özeni göstermiş olması gerekir Bu şekilde olağan denetim
mekanizmaları önünde ileri sürülüp takip edilmeyen temel hak ve özgürlüklerin
ihlaline ilişkin iddialar, Anayasa Mahkemesi önünde bireysel başvuru konusu
yapılamaz (B. No: 2012/946, 26/3/2013, § 19).
32. Başvuru konusu olayda,
başvurucuların, gerçeğe aykırı
doğum raporu düzenlenmesi nedeniyle uğradıkları zararların tazmini istemiyle yaptığı başvurunun reddine dair işleme
karşı açtıkları dava reddedilmiştir. Başvurucular, Anayasa’nın 20. ve 36.
maddesinde güvence altına alınan haklarının ihlal edildiğini ileri sürmekte
iseler de dava süre aşımı nedeniyle reddedildiğinden uyuşmazlığın esasının ve
ihlal iddialarının derece mahkemeleri tarafından incelenmediği, dolayısıyla
başvurucuların, anayasal haklarının ihlali iddialarını hukuk sisteminin
belirlediği usul ve şartlar dâhilinde ileri sürmedikleri ve başvuru yollarını
usulünce tüketmedikleri anlaşılmaktadır.
33. Başvurucular tarafından,
Adalet Bakanlığının görüş yazısına verilen cevapta, idari eylemden kaynaklanan
zarar nedeniyle açtıkları davanın İYUK 13. madde çerçevesinde değerlendirilmesi
gerektiği, anılan maddede tam yargı davasının eylemin öğrenildiği tarihten
itibaren bir yıl içinde açılması gerektiğinin düzenlendiği ve buna göre
açtıkları tam yargı davasının süresinde olduğu ileri sürülmüşse de,
başvurucuların bu iddiaları başvuru formunda dile getirmedikleri, öte yandan,
doğum raporunun gerçeğe aykırı tanzim edilmesi nedeniyle uğranılan zararların
tazmini istemiyle açılan davada, doğum raporu tanziminin bir idari işlem olduğunda
ve idari eylem olarak nitelendirilemeyeceği hususunda kuşku bulunmamaktadır.
34. Açıklanan nedenlerle,
anayasal hakkının ihlal edildiği iddiasının yetkili derece mahkemeleri önünde
tanınan başvuru yolları tüketilmeden bireysel başvuru konusu yapıldığı
anlaşıldığından başvurunun bu kısmının, diğer kabul edilebilirlik koşulları
yönünden incelenmeksizin “başvuru yollarının
tüketilmemiş olması” nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar
verilmesi gerekir.
b. Yargılamanın Makul Sürede Sonuçlandırılmadığı İddiası
35. Başvuru formu ile eklerinin
incelenmesi sonucunda, açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul
edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı
anlaşılan başvurunun bu kısmının kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi
gerekir.
2. Esas Yönünden
36. Başvurucular, 2006 yılında
idari yargıda açmış oldukları davaya ilişkin yargılamanın makul sürede
tamamlanmayarak Anayasa’nın 36. maddesinde tanımlanan adil yargılanma hakkının ihlal
edildiğini iddia etmişlerdir.
37. Adalet Bakanlığı görüşünde,
Anayasa Mahkemesinin makul sürede yargılanma hakkına ilişkin kararlarına atfen,
başvurucuların makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiası
açısından görüş sunulmasına gerek görülmediği bildirilmiştir.
38. Anayasa’nın 148. maddesinin
üçüncü fıkrası ile 6216 sayılı Kanun’un 45. maddesinin (1) numaralı fıkrası
hükümlerine göre, Anayasa Mahkemesine yapılan bir bireysel başvurunun esasının
incelenebilmesi için, kamu gücü tarafından müdahale edildiği iddia edilen
hakkın Anayasa’da güvence altına alınmış olmasının yanı sıra Avrupa İnsan
Hakları Sözleşmesi (Sözleşme) ve Türkiye’nin taraf olduğu ek protokollerinin
kapsamına da girmesi gerekir. Bir başka ifadeyle, Anayasa ve Sözleşme’nin ortak
koruma alanı dışında kalan bir hak ihlali iddiasını içeren başvurunun kabul
edilebilir olduğuna karar verilmesi mümkün değildir (B. No: 2012/1049,
26/3/2013, § 18)
39. Anayasa’nın “ Hak arama hürriyeti ” kenar başlıklı 36.
maddesinin birinci fıkrası şöyledir:
“Herkes, meşru vasıta
ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı
olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir.”
40. Anayasa’nın “ Duruşmaların açık ve kararların gerekçeli olması ”
kenar başlıklı 141. maddesinin dördüncü fıkrası şöyledir:
“Davaların en az
giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılması, yargının görevidir.”
41. Sözleşme’nin “ Adil yargılanma hakkı ” kenar başlıklı 6.
maddesinin ilgili kısmı şöyledir:
“Herkes medeni hak ve
yükümlülükleri ile ilgili uyuşmazlıklar ya da cezai alanda kendisine yöneltilen
suçlamalar konusunda karar verecek olan, kanunla kurulmuş bağımsız ve tarafsız
bir mahkeme tarafından davasının makul bir süre içinde, hakkaniyete uygun ve
açık olarak görülmesini isteme hakkına sahiptir.”
42. Sözleşme metni ile AİHM
kararlarından ortaya çıkan ve adil yargılanma hakkının somut görünümleri olan
alt ilke ve haklar, esasen Anayasa’nın 36. maddesinde yer verilen adil yargılanma
hakkının da unsurlarıdır. Anayasa Mahkemesi de Anayasa’nın 36. maddesi uyarınca
inceleme yaptığı bir çok kararında, ilgili hükmü
Sözleşme’nin 6. maddesi ve AİHM içtihadı ışığında yorumlamak suretiyle, gerek
Sözleşme’nin lafzi içeriğinde yer alan gerek AİHM içtihadıyla adil yargılanma
hakkının kapsamına dâhil edilen ilke ve haklara, Anayasa’nın 36. maddesi
kapsamında yer vermektedir (B. No: 2012/13, 2/7/2013, § 38).
43. Somut başvurunun dayanağını
oluşturan makul sürede yargılanma hakkı da yukarıda belirtilen ilkeler uyarınca
adil yargılanma hakkının kapsamına dâhil olup, ayrıca davaların en az giderle
ve mümkün olan süratle sonuçlandırılmasının yargının görevi olduğunu belirten
Anayasa’nın 141. maddesinin de, Anayasa’nın
bütünselliği ilkesi gereği, makul sürede yargılanma hakkının
değerlendirilmesinde göz önünde bulundurulması gerektiği açıktır (B. No:
2012/13, 2/7/2013, § 39).
44. Makul sürede yargılanma
hakkının amacı, tarafların uzun süren yargılama faaliyeti nedeniyle maruz
kalacakları maddi ve manevi baskı ile sıkıntılardan korunması ile adaletin
gerektiği şekilde temini ve hukuka olan inancın muhafazası olup, hukuki
uyuşmazlığın çözümünde gerekli özenin gösterilmesi gereği de yargılama
faaliyetinde göz ardı edilemeyeceğinden, yargılama süresinin makul olup
olmadığının her bir başvuru açısından münferiden değerlendirilmesi gerekir (B.
No: 2012/13, 2/7/2013, § 40).
45. Davanın karmaşıklığı,
yargılamanın kaç dereceli olduğu, tarafların ve ilgili makamların yargılama
sürecindeki tutumu ve başvurucunun davanın hızla sonuçlandırılmasındaki
menfaatinin niteliği gibi hususlar, bir davanın süresinin makul olup
olmadığının tespitinde göz önünde bulundurulması gereken kriterlerdir (B. No:
2012/13, 2/7/2013, §§ 41–45).
46. Ancak, belirtilen kriterlerden
hiçbiri makul süre değerlendirmesinde tek başına belirleyici değildir.
Yargılama sürecindeki tüm gecikme periyotlarının ayrı ayrı tespiti ile bu
kriterlerin toplam etkisi değerlendirilmek suretiyle, hangi unsurun
yargılamanın gecikmesi açısından daha etkili olduğu saptanmalıdır (B. No:
2012/13, 2/7/2013, § 46).
47. Yargılama faaliyetinin makul
sürede gerçekleşip gerçekleşmediğinin saptanması için, öncelikle uyuşmazlığın
türüne göre değişebilen, başlangıç ve bitiş tarihlerinin belirlenmesi gereklidir.
48. Anayasa’nın 36. maddesi ve
Sözleşme’nin 6. maddesi uyarınca, medeni hak ve yükümlülüklere ilişkin
uyuşmazlıkların makul sürede karara bağlanması gerekir. Hukuk sisteminde yer
alan mevzuat hükümleri gereğince “ kamu
hukuku ” alanına dâhil olan, ancak sonucu itibarıyla özel nitelikteki
haklar ve yükümlülükler üzerinde belirleyici olan uyuşmazlıkları konu alan
davalar da, Anayasa’nın 36. maddesi ve Sözleşme’nin 6.
maddesinin koruması kapsamına girmektedir. Bu anlamda, belirtilen düzenlemelerde
yer verilen güvenceler, başvurucunun haklarına zarar verdiği iddia edilen idari
bir kararın iptali talebiyle açılan davalara da uygulanacaktır. Başvuruya konu
davanın, gerçeğe aykırı doğum
raporu düzenlenmesi nedeniyle uğranılan zararların tazimini istemini konu alan bir uyuşmazlık olduğu
görülmekle, somut yargılama faaliyetinin, medeni hak ve yükümlülükleri konu
alan bir yargılama olduğunda kuşku yoktur (B. No: 2012/1198, 7/11/2013, § 44).
49. Medeni hak ve
yükümlülüklerle ilgili uyuşmazlıklara ilişkin makul süre değerlendirmesinde,
sürenin başlangıcı kural olarak, uyuşmazlığı karara bağlayacak yargılama
sürecinin işletilmeye başlandığı, başka bir deyişle davanın ikame edildiği
tarih olup, bu tarih somut başvuru açısından 20/12/2006 tarihidir. Sürenin
bitiş tarihi ise, çoğu zaman icra aşamasını da kapsayacak şekilde yargılamanın
sona erme tarihidir. Somut başvuru açısından bu tarihin, karar düzeltme
talebinin Danıştay 10. Dairesince reddedildiği 28/3/2013 tarihi olduğu
anlaşılmaktadır.
50. Davanın ikame edildiği tarih
ile Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuruların incelenmesi hususundaki zaman
bakımından yetkisinin başladığı tarihin farklı olması halinde, dikkate alınacak
süre, 23/9/2012 tarihinden sonra geçen süre değil, uyuşmazlığın başlangıç tarihinden
itibaren geçen süredir (B. No: 2012/13, 2/7/2013, § 51).
51. Başvuruya konu yargılama
sürecinin incelenmesinde, idari yargıda açılan ve gerçeğe aykırı doğum raporu düzenlenmesi nedeniyle uğranılan maddi ve manevi zararların
tazmini istemini konu alan tam
yargı davasında ilk derece
mahkemesince, 2577 sayılı Kanun’un 14. maddesinde öngörülen süre içerisinde ilk
inceleme tutanaklarının tanzim edildiği, cevap, cevaba cevap ve ikinci cevap
aşamalarının usulüne uygun olarak tamamlandığı ve dosyanın tekemmülünün
sağlandığı, 2577 sayılı Kanun’un 20. maddesinde öngörülen düzenleyici süreye
uygun şekilde dosyanın karara bağlandığı ve yargılamanın yaklaşık on bir aylık
bir sürede sonuçlandırıldığı, diğer taraftan başvurucuların temyiz isteminin
Danıştay 10. Dairesince yaklaşık üç yıl sekiz aylık; karar düzeltme isteminin
ise yaklaşık sekiz buçuk aylık bir sürede sonuçlandırıldığı anlaşılmaktadır.
52. İlgili yargılama evrakının
incelenmesinden, başvuruya konu yargılama sürecinin 28/3/2013 tarihi itibarıyla
tamamlandığı, 2577 sayılı Kanun’da yer alan usul hükümlerine tabi bir yargılama
faaliyetinin söz konusu olduğu ve idari yargı alanına dâhil uyuşmazlıkları konu
alan yargılama faaliyetleri için geçerli genel usuli hükümler içeren 2577 sayılı Kanun’un muhtelif maddelerinin, uyuşmazlıkların
makul sürede çözümlenmesi gerekliliğini ortaya koyduğu anlaşılmaktadır (§
17-22).
53. Hukuk sistemimizde idari
yargı alanında yer alan uyuşmazlıklara ilişkin dava sürelerinin makul yargılama
süresini aştığı yönündeki tespitlere, AİHM tarafından verilen birçok ihlal
kararında yer verilmiş olup, özellikle idari yargı alanındaki yapısal sorunlar
ve Danıştay nezdinde temyiz ve karar düzeltme incelemelerinde geçirilen uzun
yargılama sürelerinin ihlal kararlarına temel oluşturduğu anlaşılmaktadır. Bu
kapsamda idari yargı makamları nezdindeki yargılamaların makul sürede
tamamlanmadığı yönündeki iddialar daha önce bireysel başvuru konusu yapılmış ve
Anayasa Mahkemesi tarafından, özellikle 2577 sayılı Kanun’da yer alan usul
hükümleri de göz önünde bulundurularak makul sürede yargılanma hakkının ihlal
edildiği yönünde karar verilmiş olup (B. No: 2012/1198, 7/11/2013, § 54-60),
başvuruya konu davada yer alan kişi sayısı ve talep konusu göz önüne
alındığında başvuruya konu yargılamanın karmaşık bir nitelik arz etmediği,
davaya bütün olarak bakıldığında, 2577 sayılı Kanun’da yer alan usul
hükümlerine tabi bir yargılama sürecine ilişkin somut başvuru açısından farklı
bir karar verilmesini gerektirecek bir yön bulunmadığı ve söz konusu altı yıl
üç ayı aşkın yargılama sürecinde makul olmayan bir gecikmenin olduğu sonucuna
varılmıştır.
54. Açıklanan nedenlerle,
başvurucuların Anayasa’nın 36. maddesinde güvence altına alınan makul sürede
yargılanma hakkının ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir.
3. 6216 Sayılı Kanunun 50. Maddesi
Yönünden
55. Başvurucular, yargılamanın
makul sürede sonuçlandırılmaması nedeniyle maddi ve manevi tazminata
hükmedilmesini talep etmişlerdir.
56. 6216 sayılı Kanun’un “ Kararlar ” kenar başlıklı 50. maddesinin
(2) numaralı fıkrası şöyledir:
“Tespit edilen ihlal
bir mahkeme kararından kaynaklanmışsa, ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak
için yeniden yargılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden
yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmayan hâllerde başvurucu lehine
tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava açılması yolu
gösterilebilir. Yeniden yargılama yapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa
Mahkemesinin ihlal kararında açıkladığı ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak
şekilde mümkünse dosya üzerinden karar verir.”
57. Başvurucuların tarafı
oldukları uyuşmazlığa ilişkin altı yıl üç ayı aşkın yargılama süresi nazara
alındığında, yargılama faaliyetinin uzunluğu sebebiyle, yalnızca ihlal tespitiyle
giderilemeyecek olan manevi zararı karşılığında başvuruculara takdiren 4.150,00 TL manevi tazminatın müştereken
ödenmesine karar verilmesi gerekir.
58. Başvurucular tarafından
maddi tazminat talebinde bulunulmuş olmakla beraber, tespit edilen ihlal ile
iddia edilen maddi zarar arasında illiyet bağı bulunmadığı anlaşıldığından,
başvurucuların maddi tazminat taleplerinin reddine karar verilmesi gerekir.
59. Başvurucular tarafından
yapılan ve dosyadaki belgeler uyarınca tespit edilen 198,35 TL harç ve 1.500,00
TL vekâlet ücretinden oluşan 1.698,35 TL yargılama giderinin başvuruculara
müştereken ödenmesine karar verilmesi gerekir.
V. HÜKÜM
Açıklanan
gerekçelerle;
A. Başvurucuların,
1.
Anayasa’nın 20. maddesinde güvence altına alınan haklarının ihlal edildiği
iddialarının “başvuru yollarının
tüketilmemiş olması” nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,
2.
Makul sürede yargılanma haklarının ihlal edildiği yönündeki iddialarının KABUL
EDİLEBİLİR OLDUĞUNA,
B. Anayasa’nın 36. maddesinde güvence altına alınan makul sürede
yargılanma hakkının İHLAL EDİLDİĞİNE,
C. Başvuruculara müştereken 4.150,00 TL manevi TAZMİNAT ÖDENMESİNE, başvurucuların tazminata
ilişkin diğer taleplerinin REDDİNE,
D. Başvurucular tarafından yapılan 198,35 TL harç ve 1.500,00 TL
vekâlet ücretinden oluşan toplam 1.698,35 TL yargılama giderinin BAŞVURUCULARA
MÜŞTEREKEN ÖDENMESİNE,
E. Ödemelerin, kararın tebliğini takiben başvurucuların Maliye
Bakanlığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yapılmasına; ödemede
gecikme olması halinde, bu sürenin sona erdiği tarihten ödeme tarihine kadar
geçen süre için yasal faiz uygulanmasına,
18/9/2014
tarihinde OY BİRLİĞİYLE karar
verildi.