TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
MEHMET ÇELEBİ ÇALAN BAŞVURUSU (4)
(Başvuru Numarası: 2014/8333)
Karar Tarihi: 19/12/2017
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
Başkan : Engin
  YILDIRIM
Üyeler : Serdar
  ÖZGÜLDÜR
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Recep
  KÖMÜRCÜ
M. Emin KUZ
Raportör Yrd. : Ceren Sedef
  EREN
Başvurucu : Mehmet
  Çelebi ÇALAN
I. BAŞVURUNUN KONUSU
1. Başvuru, ceza
infaz kurumunda hükümlü olarak bulunan başvurucuya gönderilen bir dokümanın
ceza infaz kurumu idaresince başvurucuya verilmemesi nedeniyle ifade
özgürlüğünün ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.
II. BAŞVURU SÜRECİ
2. Başvuru 22/5/2014 tarihinde yapılmıştır.
3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön
incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.
4. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm
tarafından yapılmasına karar verilmiştir.
5. Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve
esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir.
6. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına
(Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüşünü bildirmiştir.
7. Başvurucu, Bakanlık görüşüne karşı beyanda bulunmamıştır.
III. OLAY VE OLGULAR
8. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili
olaylar özetle şöyledir:
9. Başvurucu başvuru tarihinde, devletin egemenliği altında
bulunan topraklardan bir kısmını devlet idaresinden ayırmaya çalışmak suçundan
Ankara 2 No.lu F Tipi Yüksek Güvenlikli Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda (İnfaz
Kurumu) hükümlü olarak bulunmaktadır.
10. İnfaz Kurumu Eğitim Kurulu (Eğitim Kurulu)4/4/2014 tarihli
kararında, başvurucuya gelen "Demokratik Modernite "
adlı derginin 9/2014 sayısı 6 ilâ 17. sayfalarının çıkarılarak talebi halinde
başvurucuya verilmesine karar vermiştir. Eğitim Kurulu, adı geçen dokümanın 7
ilâ 12. sayfaları arasında, hakkında toplatma ve el koyma kararı bulunan
"Demokratik Toplum Manifestosu Ortadoğuda Uygarlık Krizi ve Demokratik Uygarlık Çözümü (dördüncü kitap)" isimli
kitaptan, 12. ve 13. sayfalarında ise "Kürt Sorunu ve Demokratik Ulus
Çözümü Kültürel Soykırım Kıskacında Kürtleri Savunmak (beşinci kitap)"
isimli kitaptan birebir alıntılara yer verildiğini tespit etmiştir. Kararda,
hakkında toplatma ve el koyma kararı bulunan kitaplardan alıntı yapılan
sayfalar daaçıkça belirtilmiştir.
11. Eğitim Kurulu kararına karşı başvurucunun Sincan İnfaz
Hâkimliğine yaptığı şikâyet, Hâkimliğin 11/4/2014 tarihli kararı ile
reddedilmiştir. Kararın ilgili kısımları şöyledir:
"...Eğitim Kurulu kararına konu yazının
da yasaklanmış bir kitaptan alındığı anlaşılmış olup Kanundaki düzenleme
gözetildiğinde Eğitim Kurulu'nun kararında hukuka aykırılık söz konusu değildir.
Bu nedenle şikayetin reddine karar vermek
gerekmiştir."
12. Başvurucu, Hâkimliğin ret kararına karşı itiraz yoluna
başvurmuştur. İtirazı inceleyen Sincan 2. Ağır Ceza Mahkemesi, İnfaz
Hâkimliğinin kararının usul ve yasaya uygun olduğu gerekçesiyle 5/5/2014
tarihinde başvurucunun itirazının reddine karar vermiştir.
13. Başvurucu 22/5/2014 tarihinde bireysel başvuruda
bulunmuştur.
14. Diyarbakır 2. Sulh Ceza Hâkimliği 2/9/2014 tarihinde,
Anayasa Mahkemesinin 25/6/2014 tarih ve 2013/409 sayılı kararı doğrultusunda,
"Kürt Sorunu ve Demokratik Ulus Çözümü Kültürel Soykırım Kıskacında
Kürtleri Savunmak (beşinci kitap)" isimli kitap hakkında devam eden
toplatma ve el koyma kararının kaldırılmasına hükmetmiştir. Anayasa
Mahkemesinin anılan kararında söz konusu kitabın toplatılmasıyla ifade
özgürlüğüne yapılan müdahalenin demokratik bir toplumda gerekli ve ölçülü
olmadığı değerlendirilmiştir (Abdullah
Öcalan [GK] , B. No:
2013/409, 25/6/2014, § 112).
IV. İLGİLİ HUKUK
A. Ulusal Hukuk
15. 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında
Kanun'un “ Süreli veya süresiz yayınlardan
yararlanma hakkı ” başlıklı 62. maddesinin ilgili kısımları şöyledir:
“(1) Hükümlü, mahkemelerce yasaklanmamış
olması koşuluyla süreli ve süresiz yayınlardan bedelini ödeyerek yararlanma
hakkına sahiptir...
(3) Kurum güvenliğini tehlikeye düşüren ... hiçbir yayın hükümlüye
verilmez.”
16. 12/7/2005 tarihli Adalet Bakanı oluru ile yürürlüğe giren
Ceza İnfaz Kurumları Kütüphane ve Kitaplık Yönergesi’nin “ Kuruma kabul edilmeyecek yayınlar ”
kenar başlıklı 11. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:
" a) Mahkemelerce
yasaklanmış olan
b) Mahkemelerce yasaklanmamış olsa bile, kurum
güvenliğini tehlikeye düşürdüğü (...) eğitim kurulu kararıyla tespit edilen,
hiçbir yayın kuruma kabul edilmez."
B. Uluslararası Hukuk
17. Mevcut başvurunun değerlendirilmesi sırasında göz önünde
bulundurulan uluslararası hukuk kaynakları için bkz. Ahmet Temiz (6) , B. No: 2014/10213, 1/2/2017, §§ 17-18.
V. İNCELEME VE GEREKÇE
18. Mahkemenin 19/12/2017 tarihinde yapmış olduğu toplantıda
başvuru incelenip gereği düşünüldü:
A. Başvurucunun İddiaları
ve Bakanlık Görüşü
19. Başvurucu, başvuruya konu dokümanın kendisine verilmemesinin
keyfi olduğunu, söz konusu dergi hakkında mahkemeler tarafından verilmiş
herhangi bir yasaklama kararı bulunmadığını ileri sürmüştür. Başvurucu,
Anayasa'nın 26. maddesininihlal edildiğini belirterek
ihlalin tespit edilmesi talebinde bulunmuştur.
20. Bakanlık görüşünde başvuruya konu dokümanda yer alan
yazıların, hakkında toplatma ve el koyma kararı bulunan bazı kitaplardan
birebir alıntı içermesi nedeniyle başvurucuya verilmediği, bu noktada Eğitim
Kurulunun söz konusu yazıların içeriği konusunda bir takdir yetkisinin
olamayacağı ileri sürülmüştür. Bakanlık, somut başvuruya ilişkin kısıtlamanın
demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun ve hedeflenen meşru amaçlarla
orantılı olduğunu ifade etmiştir.
B. Değerlendirme
21.Anayasa’nın 26. maddesinin ilgili bölümü şöyledir:
“Herkes, düşünce ve kanaatlerini söz, yazı,
resim veya başka yollarla tek başına veya toplu olarak açıklama ve yayma
hakkına sahiptir. Bu hürriyet resmi makamların müdahalesi olmaksızın haber veya
fikir almak ya da vermek serbestliğini de kapsar...
Bu hürriyetlerin kullanılması, ... kamu
düzeni, kamu güvenliği, ... suçların önlenmesi, ... gereğine uygun olarak
yerine getirilmesi amaçlarıyla sınırlanabilir...
Düşünceyi açıklama ve yayma hürriyetinin
kullanılmasında uygulanacak şekil, şart ve usuller kanunla düzenlenir.”
1. Adli Yardım Talebi
Yönünden
22. Anayasa Mahkemesinin Mehmet
Şerif Ay (B. No: 2012/1181, 17/9/2013) kararında belirtilen ilkeler
dikkate alınarak geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin yargılama
giderlerini ödeme gücünden yoksun olduğu anlaşılan başvurucunun açıkça
dayanaktan yoksun olmayan adli yardım talebinin kabulüne karar verilmesi
gerekir.
2. Kabul Edilebilirlik
Yönünden
23. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine
karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı anlaşılan
başvurunun kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.
3. Esas Yönünden
a. Müdahalenin Varlığı
24. İnfaz Kurumunda hükümlü olan başvurucuya gönderilen yazılı
bir dokümanın kendisine verilmemesinin, haber veya fikir alma özgürlüğü ve
dolayısıyla ifade özgürlüğüne yönelik bir müdahale oluşturduğu kabul
edilmiştir.
b. Müdahalenin İhlal
Oluşturup Oluşturmadığı
25. Yukarıda anılan müdahale, Anayasa’nın 13. maddesinde
belirtilen koşulları yerine getirmediği müddetçe Anayasa’nın 26. maddesinin
ihlalini teşkil edecektir.Anayasa’nın 13. Maddesinin ilgili kısmı şöyledir:
“ Temel hak ve hürriyetler,
... yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak
ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, ... demokratik toplum
düzeninin ... gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz. ”
26. Sınırlamanın Anayasa’nın 13. maddesinde öngörülen ve somut
başvuruya uygun düşen; kanun tarafından öngörülme, Anayasa’nın 26. maddesinin
ikinci fıkrasında belirtilen haklı sebeplerden bir veya daha fazlasına dayanma,
demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olmama
koşullarına uygun olup olmadığının belirlenmesi gerekir.
.
i. Kanunilik
27. Müdahaleye dayanak olan 5275 sayılı Kanun’un 62. maddesinin
kanunla sınırlama ölçütünü karşıladığı sonucuna varılmıştır.
ii. Meşru Amaç
28. Başvuruya konu doküman, infaz kurumunun düzeninin ve
güvenliğinin sağlanması ve suçun önlemesi amacıyla başvurucuya verilmemiştir.
Anılan müdahalenin, Anayasa’nın 26. maddesinin ikinci fıkrası kapsamında meşru
bir amaç taşıdığı sonucuna varılmıştır.
iii. Demokratik Toplum
Düzeninin Gereklerine Uygunluk ve Ölçülülük
(1) Genel İlkeler
(a) Demokratik Toplum Düzeninin Gerekleri
Kavramı
29. “Demokratik toplum düzeninin gerekleri” kavramı; ifade
özgürlüğü üzerindeki sınırlamaların zorunlu ya da istisnai tedbir niteliğinde
olmasını, başvurulabilecek en son çare ya da alınabilecek en son önlem olarak
kendisini göstermesini gerektirmektedir. Demokratik toplum düzeninin
gereklerinden olma, bir sınırlamanın demokratik bir toplumda zorlayıcı bir
toplumsal ihtiyacın karşılanması amacına yönelik olmasını ifade etmektedir.
Buna göre sınırlayıcı tedbir, bir toplumsal ihtiyacı karşılamıyorsa ya da
başvurulabilecek en son çare niteliğinde değilse demokratik toplum düzeninin
gereklerine uygun bir tedbir olarak değerlendirilemez ( Bekir Coşkun [GK], B. No: 2014/12151,
4/6/2015, § 51; Mehmet Ali Aydın [GK],
B. No: 2013/9343, 4/6/2015, § 68; Tansel
Çölaşan , B. No: 2014/6128, 7/7/2015, § 51).
( b )Mahpusların İfade
Özgürlüğü
30. Mevcut başvurunun özelliklerinden biri başvurucunun yüksek
güvenlikli bir ceza infaz kurumunda hükümlü olarak bulunmasıdır. Hükümlü ve
tutuklular, Anayasa'da korunan temel hak ve hürriyetlerin tamamına kural olarak
sahiptir ( Mehmet Reşit Arslan ve diğerleri ,
B. No: 2013/583, 10/12/2014, § 65; Hüseyin Sürensoy , B. No: 2013/749, 6/10/2015, § 44; Ahmet Temiz (6) , § 33).
31. Anayasa'nın 26. maddesinin birinci fıkrasında ifade
özgürlüğüne herkesin sahip olduğu belirtilmiş, bunun sonucu olarak da Anayasa
Mahkemesi pek çok kararında hükümlü ve tutukluların ifade özgürlüğünün de
Anayasa'nın koruması altında olduğunu vurgulamıştır. Mahkeme, hükümlü ve
tutukluların süreli veya süresiz yayınlara ulaşabilmesinin bilgi ve kanaatlere
ulaşma özgürlüğünün somut yansıması olarak ifade özgürlüğünün koruması altında
bulunduğuna karar vermiştir ( Kamuran Reşit
Bekir [GK], B. No: 2013/3614, 8/4/2015, § 43; Hüseyin Sürensoy ,
§ 44; İbrahim Bilmez , B. No:
2013/434, 26/2/2015, § 74; Ahmet Temiz (6) ,
§ 34).
(c) Terör ve İfade Özgürlüğü
32. Demokratik bir toplumda terörle mücadele politikaları başta
ifade özgürlüğü olmak üzere insan haklarının korunması gereğine uyumlu olarak yürütülmelidir.Özellikle terörle
bağlantılı hususlarda bilgi ve fikirlerin sağlıklı paylaşımı ancak ifade
özgürlüğünün tam olarak korunması ile mümkün olabilecektir. Bu nedenle Anayasa
Mahkemesi -Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) içtihadına atıfla- pek çok
kararında ifade özgürlüğünün sadece devlet organları veya toplumun çoğunluğu
tarafından memnuniyetle karşılanan veya zararsız, ilgilenmeye değmez ve önemsiz
görülen “düşünceler” için değil; çoğulculuğun, hoşgörünün ve açık fikirliliğin doğasında
bulunan bir gereklilik olarak devletin veya toplumun bir bölümünün aleyhinde
olan, onlara çarpıcı gelen, onları rahatsız eden saldırgan, şok edici,
rahatsızlık veren haber ve düşünceler için de uygulanabilir olduğunu
vurgulamıştır (Abdullah Öcalan [GK] , B. No: 2013/409, 25/6/2014 § 95; Bejdar Ro Amed , B. No: 2013/7363, 16/4/2015, §§ 62, 63; Kamuran Reşit Bekir, § 45, 61).
33.İfade özgürlüğünün korunmasının önemli bireysel ve derin
toplumsal sonuçları bulunmaktadır. Bu sebeple kişinin hakkı ile toplumun çıkarı
arasında ve dolayısıyla terörle bağlantılı meselelerde kişinin temel ifade
özgürlüğü ile demokratik toplumun terör örgütlerinin faaliyetlerine karşı kendisini
korumaya ilişkin meşru hakkı arasında bir denge kurulması ihtiyacı ortaya
çıkmaktadır. Bununla birlikte her durumda kamu gücünü kullanan organların,
bilhassa siyasi fikirlerin değerlendirilmesi gerektiği durumlarda
"terör" nitelendirmesinin kötüye kullanımına karşı dikkatli olmaları
özgürlüklerin korunması açısından hayatidir.
34. Mevcut başvuruya benzer olaylarda kamu gücünü kullanan
organların ve mahkemelerin görevi, somut olayın koşullarında hükümlü ve
tutukluların ifade özgürlüğü ile ceza infaz kurumunun güvenliğinin,
disiplininin, düzeninin sağlanması ve mahkumun ıslahı ihtiyacı arasında adil
bir denge sağlanıp sağlanmadığı değerlendirilmelidir ( Halil Bayık, §§ 32-33).
(d) Ceza İnfaz Kurumunun
Güvenliği
35.Mevcut başvurudaki gibi ifade özgürlüğüne yapılan
müdahalelerde söz konusu olan ceza infaz kurumunun güvenliği, disiplini ve
düzeni ise derece mahkemelerinin dava konusu ifadelerin, cezaevinin asayiş ve
güvenliğini tehlikeye düşüren, kamu görevlilerini hedef gösteren, terör ve
çıkar amaçlı suç örgütü veya diğer suç örgütleri mensuplarının örgütsel amaçlı
olarak haberleşmelerine neden olan, kişi veya kuruluşları paniğe yöneltecek
yalan ve yanlış bilgileri, tehdit ve hakaret oluşturan ifadeleri içerip
içermediğini değerlendirmeleri gerekir ( Bejdar Ro Amed ,
§ 80; idare ve derece mahkemelerince söz konusu değerlendirmelerin yapılmaması
nedeniyle ihlal sonucuna ulaşılan bir karar için bkz. Kamuran Reşit Bekir, § 73; derece
mahkemelerince söz konusu değerlendirmelerin yapıldığının tespit edildiği bir
karar için bkz. Ahmet Temiz (6) ,
§§ 39-44).
36. Cezaevi idarelerinin ve derece mahkemelerinin benzer
davalarda terörle mücadele ile ilgili zorlukları ve buna bağlı koşulları gözönüne almaları gerekir. Olağan zamanlardan farklı olarak
tansiyonun yükseldiği ve ceza infaz kurumunun güvenliğinin söz konusu olduğu
kimi durumlarda, idarece durumun gerektirdiği tedbirlerin alınması normal
karşılanmalıdır. Bu bağlamda ceza infaz kurumunda güvenliği sağlamak amacıyla
ifade özgürlüğüne yapılan müdahalelerin demokratik toplumda gerekli olduğu
kabul edilebilir ( Ahmet Temiz (6) ,
§ 43).
(e) Mahkumun Islahı
37. Bir hapis cezasının veya özgürlükten yoksun bırakan benzer
bir yaptırımın amacı ve meşruiyeti toplumu suça karşı korumaktır. Böyle bir
amaç özgürlükten yoksun kaldığı dönemin -mümkün olduğu kadar- mahkumun toplum içine geri döndüğü zaman hukuka saygı
gösterme ve yaşamını kendi kendine sürdürebilme isteğini ve yeteneğini
kazandırmak için kullanılmış olması hâlinde gerçekleşebilir. Dolayısıyla
cezaevlerindeki kimi zorunlulukların veya kısıtlamaların mahkûmların ıslahı ile
de doğrudan bağlantısı olduğu açıktır. Islah ile bağlantılı olarak mahkûmların
kendilerini geliştirici ve eğitici yeterli sayıda kitap, gazete, dergi veya
diğer yayınları okumaları, radyo dinlemeleri, konferansları veya kurum
idaresinin çıkardığı veya denetlediği benzeri araçları izlemeleri sağlanarak
düzenli olarak bilgi ve haberlere erişmeleri sağlanmalıdır.
38. Buradan çıkan sonuca göre cezaevine kapatılmış bir suçlunun
toplum içine döndüğü zaman hukuk içinde kalarak olağan toplumsal yaşamın bir
parçası olmasına mani olacağı, başka bir deyişle
ıslahını güçleştireceği değerlendirilen bilgi ve haber kaynaklarına erişimi
koşullara göre sınırlandırılabilir. Böyle bir değerlendirme için her mahkumun toplumsal geçmişini ve suç sicilini, entelektüel
kapasitesini ve kabiliyetini, şahsi tabiatını, hapis cezasının süresini ve
tahliye edildikten sonrası için beklentileri dikkate alınmalıdır ( Halil Bayık, §§ 36-37).
(f) Takdir Payı
39. Terör örgütleriyle veya terör faaliyetleriyle ilişkili
olduğu değerlendirilenyazılı bir metnin, kişilerin ve
ceza infaz kurumunun güvenliğine zarar verme ihtimalinin tespit edilmesinde ilk
elden bilgiye sahip ceza infaz kurumu yetkililerinin ve derece mahkemelerinin
daha geniş takdir payı bulunduğunda şüphe yoktur (Benzer durumlarda ceza infaz
kurumu yetkililerinin takdir payına ilişkin değerlendirmeler için bkz. Ö zkan Kart, B. No: 2013/1821, 5/11/2014, §
51; Ahmet Temiz (6), § 41 ).
40. Anayasa Mahkemesi, bahsi geçen doküman gibi yazılı
metinlerin bütünüyle ele alındığında özel bir kişiye, kamu görevlilerine veya
halkın belirli bir kesimine karşı şiddete teşvik edip etmediğinin belirlenmesi
için metinlerde kullanılan terimlerin ve hangi bağlamda yazıldığının dikkate
alınmasının uygun olacağını her zaman vurgulamıştır (A bdullah Öcalan, § 100; Fatih Taş [GK], B. No: 2013/1461,
12/11/2014, § 100).
(g) Ölçülülük
41. Temel hak ve özgürlüklere yönelik herhangi bir sınırlamanın
-demokratik toplum düzeni için gerekli nitelikte olmakla birlikte- temel
haklara en az müdahaleye olanak veren ölçülü bir sınırlama niteliğinde olup
olmadığının da incelenmesi gerekir. Bu sebeple ifade özgürlüğü alanında
getirilen müdahalelerde, hedeflenen amaca ulaşabilmek için seçilen müdahalenin
elverişli, gerekli ve orantılı olup olmadığı değerlendirilmelidir (AYM,
E.2007/4, K.2007/81, 18/10/2007; Kamuran
Reşit Bekir , § 44-63; Bekir
Coşkun §§ 53, 54; ölçülülük ilkesine ilişkin açıklamalar için ayrıca
bkz. Abdullah Öcalan , §§ 96-98; Sebahat Tuncel , B. No: 2012/1051,
20/2/2014, § 84; Tansel Çölaşan ,
§§ 54, 55; Mehmet Ali Aydın , §§ 70-72).
42. Aynı şekilde orada bulunmanın kaçınılmaz sonucu olarak suçun
önlenmesi ve disiplinin sağlanması gibi cezaevinde güvenliğin ve düzenin
korunmasına yönelik kabul edilebilir gerekliliklerin olması durumunda
mahkûmların sahip olduğu haklara sınırlama getirilmesi mümkün ise de böyle bir
durumda dahi hükümlü ve tutukluların haklarına yönelik yapılacak herhangi bir
sınırlandırmanın ölçülü olması gerekir ( Kamuran
Reşit Bekir, § 44; Hüseyin Sürensoy , § 45). Bu bağlamda cezaevlerindeki
disiplin ve düzenin sebatla sürdürülmesi gerekmekle birlikte hapishane
güvenliğinin ve topluluk yaşamının huzuru ile mahkumun ıslahı için gerekli olandan daha fazla kısıtlama yapılamaz ( Halil Bayık, §41).
43. Bu bağlamda yayının tümüne mi yoksa bir kısmına mı müdahale
edildiği ve eğer yayın süreli ise başvurucunun yayının sonraki sayılarına
erişimine herhangi bir müdahalede bulunulup bulunulmadığı değerlendirilmelidir.
Başka bir deyişle sınırlamanın, güdülen kamu yararı amacını gerçekleştirmek
için ifade özgürlüğüne en az müdahale eden ölçülü bir sınırlama niteliğinde
olup olmadığı değerlendirilmelidir ( Ahmet
Temiz (6) , § 44).
( h )İfade Özgürlüğüne
Yapılan Müdahalenin Gerekçesi
44. Başvuru konusu olay bakımından yapılacak değerlendirmelerin
temel ekseni, müdahaleye neden olan idarenin ve derece mahkemelerinin
kararlarında dayandıkları gerekçelerin ifade özgürlüğünü kısıtlama bakımından
“demokratik toplum düzeninin gereklerine” ve “ölçülülük” ilkelerine uygun
olduğunu inandırıcı bir şekilde ortaya koyup koyamadığı olacaktır ( Bekir Coşkun , § 56; Abdullah Öcalan ,§ 98; Tansel Çölaşan § 56; Ahmet Temiz (6) , § 36). İfade özgürlüğüne
gerekçesiz olarak veya Anayasa Mahkemesince ortaya konulan kriterleri
karşılamayan bir gerekçe ile yapılan müdahaleler Anayasa'nın 26. maddesini
ihlal edecektir.
(2) Derece Mahkemelerinin
ve Kamu Gücününü Kullanan Diğer Organların Süreli
veya Süresiz Bir Yayının Mahpusa Verilmemesi Biçimindeki Müdahalelerinde
Gözetmeleri Gereken Hususlar
45. Anayasa Mahkemesinin rolü başvuruya konu müdahalenin,
olguların kabul edilebilir bir değerlendirmesine dayanılarak yapıldığının ve
keyfî olmadığının denetlenmesini kapsar. Dolayısıyla böyle bir denetim, derece
mahkemelerinin ve kamu gücünü kullanan diğer organların müdahalenin demokratik
bir toplumda gerekli ve ölçülü olup olmadığını ilgili ve yeterli bir gerekçe
ile ortaya koyması ile bağlantılıdır (bkz. § 44).
46. Mevcut başvuruya benzer şikâyetlerde derece mahkemelerinin
ve kamu gücünü kullanan diğer organların gerekçelerinin ilgili ve yeterli
sayılabilmesi için kararlarda bulunması gereken ve benzer başvuruların
koşullarına göre değişebilecek-bir kısmı yukarıda da sayılan (bkz. §§ 29-44)-
unsurlar şu şekilde sıralanabilir:
i. Başvurucunun hangi suçtan dolayı hangi tür cezaevinde
bulunduğu ve başvurucunun bulunduğu cezaevinin ve işlediği suçun söz konusu
tedbirin alınmasında bir etkisinin bulunup bulunmadığı değerlendirilmelidir
(bkz. § 35).
ii. Bir yayının tümünün veya bir kısmının mahkuma verilmemesi şeklindeki kısıtlamanın mahkumun ıslahı ile bağlantısı var ise
yayının içeriği ile mahkumun ıslahı arasındaki ilişkinin tam olarak
gösterilmesi gerekir (bkz. §§ 37-38).
iii. Her mahpusun toplumsal geçmişi ve suç sicili, entelektüel
kapasitesi ve kabiliyeti, şahsi tabiatı, hapis cezasının süresi ve tahliye
edildikten sonrası için beklentileri dikkate alınmalıdır (bkz. § 38).
iv. Bu bağlamda söz konusu yayınların, terör suçlarından mahpus
olan kişilerin iddia edilen mağduriyetlerin sorumlusu olarak gördükleri
kişilere veya devlete karşı daha fazla şiddete yönelmelerine sebebiyet verip
vermediği değerlendirilmelidir (bkz. § 38).
v. Mahpusa verilmeyen süreli veya süresiz yayının cinsi,
içeriği, yayımlayanı ve sorunlu görülen kısımların hangileri olduğu
belirtilmeli ve mahpusa verilmesi sakıncalı bulunan kısımların detaylı analizi
yapılmalıdır.
vi. Böyle bir analizin yapılabilmesi için eğer söz konusu
yayının terör örgütleriyle veya terör faaliyetlerinin meşru gösterilmesiyle bir
ilişkisi varsa mahpusun ifade özgürlüğü ile demokratik toplumun terör
örgütlerinin faaliyetlerine karşı kendini korumaya ilişkin meşru hakkı arasında
denge kurulmalıdır (bkz. § 33).
vii. Zikredilen dengelemenin yapılabilmesi için;
- Bütünüyle ele alındığında müdahaleye konu yayının özel bir
kişiyi, kamu görevlilerini, halkın belirli bir kesimini veya devleti hedef
gösterip göstermediğinin, onlara karşı şiddete teşvik edip etmediğinin (bkz. §
35),
- Bireylerin fiziksel şiddet tehlikesine maruz bırakılıp
bırakılmadığının, bireylere karşı nefreti alevlendirip alevlendirmediğinin
(bkz. § 35),
- Yayında iletilen mesajda şiddete başvurmanın gerekli ve haklı
bir önlem olduğunun ileri sürülüp sürülmediğinin,
- Şiddetin yüceltilip yüceltilmediğinin; kişileri nefrete,
intikam almaya, silahlı direnişe tahrik edip etmediğinin,
- Suçlamalara yer vererek veya nefret uyandırarak ülkenin bir
kısmında veya tamamında daha fazla şiddete sebebiyet verip vermeyeceğinin,
- Söz konusu yayında yer alan ifadelerin ceza infaz
kurumunun güvenliğini, disiplinini ve düzenini tehlikeye düşürüp
düşürmediğinin,
- Terör ve çıkar amaçlı suç örgütü veya diğer suç örgütleri
mensuplarının örgütsel amaçlı olarak haberleşmelerine neden olup olmadığının
(bkz. § 35),
-Kişi veya kuruluşları paniğe yöneltecek yalan ve yanlış
bilgileri, tehdit ve hakaret oluşturan ifadeleri içerip içermediğinin (bkz. §
35),
- Yayın tarihinde veya mahpusa verilmesinin istendiği sırada
ülkenin bir kısmında veya tamamında çatışmaların yoğunluk derecesi ile cezaevi
ve ülkedeki tansiyonun yükseklik derecesinin yayının mahpusa verilmesine etki
edip etmediğinin (bkz. § 38),
- Karara konu sınırlayıcı tedbirin, demokratik bir toplumda
zorlayıcı bir toplumsal ihtiyacın karşılanması amacına yönelik olup olmadığının
ve tedbirin başvurulabilecek en son çare niteliğinde bulunup bulunmadığının
(bkz. § 29),
- Son olarak sınırlamanın, güdülen kamu yararı amacını
gerçekleştirmek için ifade özgürlüğüne en az müdahale eden ölçülü bir sınırlama
niteliğinde olup olmadığının (bkz. §§ 41-43) yayının içeriğiyle birlikte
değerlendirilmesi gerekir.
viii. Derece
mahkemelerinin ve kamu gücünü kullanan diğer organların söz konusu
değerlendirmeleri yaparlarken olayın koşullarına göre uzman kişilerin
görüşlerinden faydalanmaları, gerekirse konusunda uzman sosyal bilimciler,
araştırmacılar ve akademisyenlerden rapor ve görüş almaları her zaman
mümkündür. Böylece süreli veya süresiz bir yayının bir mahpusa verilmemesi
şeklindeki müdahalenin kanunlar ve Anayasa Mahkemesi içtihatlarında ortaya
konan kriterlere uygunluğunun denetimi daha etkili yapılabilecektir.
47 . Bir terör
örgütünün şiddet eylemlerini öven, destekleyen ve haklılaştıran açıklamaların silahlı direnişe tahrik, şiddeti yüceltme veya kin ve düşmanlığın
kışkırtılması olarak kabul edilmesi mümkündür. Bununla birlikte yalnızca bir
terör örgütünün fikirlerini ve hedeflerini içerdiği, resmî politikaları ağır
bir şekilde eleştirdiği veya terör örgütünün resmî politikalarla olan
ihtilaflarını değerlendirdiği gerekçesiyle mahkûmlara verilmemesi -yukarıda bir
kısmı gösterilen sebeplerden (bkz. §§ 29-46) bir veya daha fazlası da
bulunmadığı taktirde- müdahaleyi haklı göstermez.
48 . Mahpuslara
verilmesi engellenen yayınlarda yer alan bilgi ve görüşlerin sadece kırıcı,
şaşırtıcı veya rahatsız edici olmasının müdahalenin haklı gösterilmesi için
yeterli olmayacağı yinelenmelidir (bkz. § 32).
(3) İlkelerin Olaya
Uygulanması
49. Somut olayda Eğitim Kurulu, hakkında toplatma ve el koyma
kararı bulunan kitaplardan birebir alıntılar bulunduğu gerekçesiyle başvurucuya
gelen derginin ilgili sayfalarının çıkarılarak geri kalan kısmının talebi
halinde başvurucuya teslim edilmesine karar vermiştir. Kararda derginin çıkarılan
sayfaları, hakkında toplatma ve el koyma kararı bulunan kitaplardan alıntı
yapılan sayfalar da belirtilerek açıkça gösterilmiştir.
50. Başvurucunun şikâyeti, söz konusu derginin çıkartılan
sayfalarının kendisine verilmemesine yöneliktir. Başvurucu, sayfaların
kendisine verilmemesine gerekçe olarak gösterilen toplatma kararına karşı
herhangi bir hukuk yoluna başvurmamıştır. Bu doğrultuda Anayasa Mahkemesinin
önündeki mesele, ilgili sayfaların verilmemesine gerekçe olarak gösterilen
toplatma ve el koyma kararının Anayasa'ya uygun olup olmadığı değil, hakkında
toplatma ve el koyma kararı bulunan kitaplardan birebir alıntılar içeren
sayfaların başvurucuya verilmemesine ilişkindir ( bkz. Sinan İyit [GK],
B. No: 2013/1495, 30/11/2017, § 50).
51. Eğitim Kurulu kararında, yalnızca hakkında toplatma ve el
koyma kararı bulunan kitaplardan birebir alıntılar bulunduğu gerekçesine yer
verildiği, yapılması gereken dengelemeye ilişkin Anayasa Mahkemesi tarafından
yukarıda ortaya konulan ilkelerin gözetildiğine dair başka bir değerlendirmede
bulunulmadığı görülmektedir. Bununla birlikte bireylerin ifade özgürlüğüne
toplatma ve el koyma kararlarıyla müdahalede bulunulduğu hallerde mevcut olan
zorunlu toplumsal ihtiyacın, özellikle terörle mücadelenin söz konusu olduğu durumlarda
hükümlü ve tutuklular yönünden de mevcut olacağı açıktır. Bu doğrultuda başvuru
konusu derginin, hakkında toplatma kararı bulunan yayınlardan alıntılar
içerdiği gerekçesiyle başvurucuya verilmemesi şeklindeki müdahalenin ceza infaz
kurumunun güvenliği, düzeni, disiplininin sağlanması ve mahkûmun ıslahı
amaçlarının gerçekleştirilmesi için gerekli olmadığı söylenemez ( bkz. Sinan İyit , §§ 51-52).
52. Öte yandan Eğitim Kurulu kararında başvurucuya verilmemesine
hükmedilen sayfaların bir kısmında, daha sonra Anayasa Mahkemesinin kararı
doğrultusunda (§ 14) hakkındaki toplatma ve el koyma kararı kaldırılan
"Kürt Sorunu ve Demokratik Ulus Çözümü Kültürel Soykırım Kıskacında
Kürtleri Savunmak (beşinci kitap)" isimli kitaptan alıntı bulunduğu gerekçesine
yer verildiği görülmektedir.
53. Anayasa Mahkemesinin Anayasa'ya aykırı bulmasıyla anılan
kitap hakkındaki toplatma ve el koyma kararının kaldırıldığı ve artık
"yasaklanmış" bir kitaptan bahsedilemeyeceği gözetildiğinde Eğitim
Kurulu ve derece mahkemelerinin kararlarının gerekçesinin, söz konusu kitaptan
alıntı bulunması nedeniyle başvurucuya verilmeyen sayfalar yönünden ilgili ve
yeterli olduğundan bahsedilemez. Ayrıca Eğitim Kurulu tarafından 6 ilâ 17.
sayfaların başvurucuya verilmemesine karar verildiği, hakkında toplatma ve el
koyma kararı bulunan kitaplardan birebir alıntılar bulunduğu belirtilen 7 ilâ
12. sayfalar dışında çıkartılan diğer sayfalar yönünden ise kararda herhangi
bir gerekçeye yer verilmediği görülmektedir.
54. Açıklanan gerekçelerle Anayasa’nın 26. maddesinde güvence
altına alınan ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir.
55. Bu ihlal kararı başvuruya konu yayının ya da ilgili
sayfalarının başvurucuya verilmesi gerektiği şeklinde anlaşılamaz. İlgili
derece mahkemeleri, Anayasa Mahkemesi kararında ortaya konulan kriterler ve
gösterilen yöntemle yeniden yargılama yaparak yargılamanın sonucuna göre bahse
konu yayının ya da ilgili sayfalarının başvurucuya verilmesine veya
verilmemesine karar vermelidirler.
Osman Alifeyyaz PAKSÜT bu görüşe
katılmamıştır.
C. 6216 Sayılı Kanun'un
50. Maddesi Yönünden
56. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin
Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 50. maddesinin (1) ve (2)
numaralı fıkraları şöyledir: “
(1) Esas inceleme sonunda, başvurucunun
hakkının ihlal edildiğine ya da edilmediğine karar verilir. İhlal kararı
verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması
gerekenlere hükmedilir. …
(2) Tespit edilen ihlal bir mahkeme kararından
kaynaklanmışsa, ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden yargılama
yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden yargılama yapılmasında
hukuki yarar bulunmayan hâllerde başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir veya
genel mahkemelerde dava açılması yolu gösterilebilir. Yeniden yargılama
yapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa Mahkemesinin ihlal kararında açıkladığı
ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde mümkünse dosya üzerinden karar
verir.”
57. Başvurucu ihlalin tespiti ile maddi ve manevi tazminat
taleplerinde bulunmuştur.
58. Başvurucunun ifade özgürlüğünün ihlal edildiği sonucuna
varılmıştır. Bu ihlal kararı başvuruya konu yayının başvurucuya verilmesi
gerektiği şeklinde yorumlanamaz.
59. İfade özgürlüğünün ihlalinin sonuçlarının ortadan
kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunduğundan
kararın bir örneğinin -Anayasa Mahkemesince ortaya konulan kriterler ve
gösterilen yöntemle- yeniden yargılama yapmak ve yargılamanın sonucuna göre
başvurucunun itirazı hakkında yeni bir karar vermek üzere Ankara Batı İnfaz
Hâkimliğine gönderilmesine karar verilmesi gerekir.
60. İnfaz Kurumunda hükümlü olarak bulunan başvurucuya bir
dokümanın verilmemesi şeklindeki müdahale yönünden, ifade özgürlüğünün ihlal
edildiğinin tespiti ile kararın, yeniden yargılama yapmak üzere ilgili yargı mercine gönderilmesine hükmedilmesinin yeterli olacağı
değerlendirildiğinden başvurucunun maddi ve manevi tazminat talebinin reddine
karar verilmesi gerekir.
VI. HÜKÜM
Açıklanan gerekçelerle;
A. Adli yardım talebinin KABULÜNE,
B. İfade özgürlüğünün ihlal edildiğine ilişkin iddianın KABUL
EDİLEBİLİR OLDUĞUNA OYBİRLİĞİYLE,
C. Anayasa’nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade
özgürlüğünün İHLAL EDİLDİĞİNE Osman Alifeyyaz PAKSÜT'ün karşıoyu ve
OYÇOKLUĞUYLA,
D. Kararın bir örneğinin ifade özgürlüğü ihlalinin sonuçlarının
ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak üzere Ankara Batı İnfaz
Hâkimliğine (E.2014/2061 ve K.2014/2048) GÖNDERİLMESİNE,
E. Başvurucunun maddi ve manevi tazminat talebinin REDDİNE,
F. Kararın bir örneğinin Adalet Bakanlığına GÖNDERİLMESİNE
19/12/2017 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
KARŞIOY GEREKÇESİ
1. Başvurucunun şikayeti , kendisine
gelen “Demokratik Modernite ” adlı derginin 6 ila 17.
sayfaları arasında, Abdullah Öcalan tarafından yazılan iki kitaptan alıntılar
bulunduğu gerekçesiyle bu sayfalar çıkartılarak kendisine verilmesine ilişkin
cezaevi Eğitim Kurulu kararının temel haklarını ihlal ettiği yolundadır.
2. Dergiden çıkartılmasına karar verilen sayfalar arasındaki
12-13 sayfaların, Anayasa Mahkemesinin 2013/409 sayılı bireysel başvuruya
ilişkin ihlal kararı gereğince toplatma ve elkoyma kararı kaldırılan “Kürt Sorunu ve Demokratik Ulus Çözümü – Kültürel Soykırım
Kıskacında Kürtleri Savunmak” adlı beşinci kitaptan alıntı olduğu, diğer
sayfaların ise hakkında yasaklama kararı devam eden diğer bir kitaptan alıntı
olduğu anlaşılmaktadır.
3. Buna göre, dergiden çıkartılan sayfaların bir kısmı
“mahkemelerce yasaklanmış olan”, bir kısmı ise mahkemelerce yasak kararı
kaldırılmış olmakla birlikte “kurum güvenliğini tehlikeye düşürdüğü eğitim
kurulu kararıyla tespit edilen” yayın kapsamına girmesi nedeniyle başvurucuya
verilmemiştir.
4. Bahse konu kitaplardan yapılan alıntılar bir bütün halinde
değerlendirildiğinde her sayfa, bölüm ve kitap hakkında ayrıntılı gerekçeler
belirtilmese de başvurucunun, cezaevi şartlarında dışarıya göre daha kısıtlı
uygulanabilecek olan ifade özgürlüğüne yapılmış müdahalenin ölçüsüz olmadığı ve
infaz hakimliği ile itiraz mercii ağır ceza mahkemesi kararlarında açık bir
keyfilik bulunmadığı görülmektedir.
Bu nedenle çoğunluk görüşüne katılmamaktayım.
Üye Osman Alifeyyaz PAKSÜT