TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
BİRİNCİ BÖLÜM
KARAR
SELİM AKEL BAŞVURUSU
(Başvuru Numarası: 2016/1330)
Karar Tarihi: 19/11/2019
BİRİNCİ BÖLÜM
KARAR
Başkan : Hasan Tahsin
  GÖKCAN
Üyeler : Burhan ÜSTÜN
Hicabi DURSUN
Kadir ÖZKAYA
Selahaddin
  MENTEŞ
Raportör : Heysem KOCAÇİNAR
Başvurucu : Selim AKEL
Vekili : Av. Rüstem
  GÖKŞEN
I. BAŞVURUNUN KONUSU
1. Başvuru, fazladan tahsil edilen verginin iadesi isteğinin
zamanaşımından dolayı reddedilmesi ve yargılamanın uzun sürmesi nedenleriyle
mülkiyet hakkı ve makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği iddialarına
ilişkindir.
II. BAŞVURU SÜRECİ
2. Başvuru 19/1/2016 tarihinde yapılmıştır.
3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön
incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.
4. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm
tarafından yapılmasına karar verilmiştir.
III. OLAY VE OLGULAR
5. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili
olaylar özetle şöyledir:
A. Başvuru Konusu Olayın
Arka Planı
6. Başvurucu, sahip olduğu hazine bonosundan kaynaklanan faiz
geliri nedeniyle 2004 yılına ilişkin gelir vergisi beyannamesi vermiş ve
tahakkuk ettirilen 96.087,41 TL vergiyi ödemiştir.
7. Başvurucunun murisi B.A. 23/3/2006 tarihinde vefat etmekle
geriye başvurucu ile M.A. ve A.D.A. kalmıştır.
8. Vergi Dairesi tarafından muris hakkında yapılan inceleme
sonucunda 15/3/2006 tarihli vergi inceleme raporu düzenlenmiştir. Söz konusu
inceleme raporundaki tespitler uyarınca mirasçı sıfatıyla başvurucuya miras
hissesi oranında ikmalen vergi tarhiyatı yapılmıştır.
9. Başvurucu mirasçı sıfatıyla sorumlu tutulduğu gelir
vergisinin iptali talebiyle dava açmıştır. İstanbul 5. Vergi Mahkemesi
11/12/2006 tarihli kararla tarhiyatın kaldırılmasına karar vermiştir. Mahkeme
anılan kararda; murise ait hesapta bulunan hazine bonosunun 1/3'er hisse
hâlinde muris, başvurucu ve M.A. adınabaşka bir
hesaba aktarıldığı, murise ilişkin vergi incelemesinde bu paranın tamamının
murise ait olduğu kabul edilerek tarhiyat yapılmışsa dabu üç kişinin inceleme öncesinde 2004 yılına ait faiz gelirini beyan ederek
tahakkuk ettirilen vergiyi ödemiş oldukları saptamasına yer verilmiştir.
10. Bu karar idare tarafından temyiz edilmiştir. Danıştay 4.
Dairesi 23/10/2008 tarihli kararla ilk derece mahkemesi kararını bozmuştur.
Daire, murise ait banka hesabından çıkan ve başvurucu tarafından çeşitli
yatırım araçlarında değerlendirilen hazine bonoları ve gelirinin murise ait
olduğunun kabulünün gerektiğine işaret etmiş ancak bu paranın kime ait olduğu
hususunda başvurucu ve murisi arasındaki davanın sonucunu bekletici mesele
yaparak hükmü bozmuştur.
11. Başvurucu tarafından murise karşı açılan alacak davası
İstanbul 7. Asliye Ticaret Mahkemesinin 19/12/2006 tarihli kararı ile
reddedilmiştir. Hüküm Yargıtay 13. Hukuk Dairesinin 18/12/2008 tarihli
kararıyla onanmış ve karar düzeltme isteğinin reddiyle 2/7/2009 tarihinde
kesinleşmiştir.
12. Başvurucu, Danıştay Dördüncü 4. Dairesinin 23/10/2008
tarihli bozma kararından sonra 29/12/2009 tarihinde beyan üzerine ödemiş olduğu
96.087,41 TL nin miras payı
uyarınca kendisine isabet eden 104.889,44 TL gelir vergisinden mahsup edilmesi
isteğiyle Beşiktaş Vergi Dairesine başvurmuştur. İdare yapılan başvuruya karşı
herhangi bir cevap vermemiştir.
13. Başvurucu miras hissesi uyarınca tarh edilen vergi yönünden
13/2/2011 tarihli ve 6111 sayılı Bazı Alacakların Yeniden Yapılandırılması ile
Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ve Diğer Bazı Kanun ve Kanun
Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun hükümlerinden
yararlanma talebinde bulunmuştur. Başvurucunun yapılandırma talebi 12/4/2011
tarihinde kabul edilmiştir.
14. Başvurucu, yapılandırma talebinin kabulünden sonra verdiği
14/5/2011 tarihli dilekçede; 6111 sayılı Kanun kapsamında yapılan yapılandırma
üzerine belirlenen 74.427,06 TL vergi borcundan daha önce beyanname üzerine
ödemiş olduğu miktarın mahsup edilerek fazla ödenen 21.660,35 TL'nin iadesini
istemiştir. Başvurucunun bu isteği 27/4/2011 tarihinde reddedilmiştir.
15. Başvurucu düzeltme isteğinin reddi üzerine 17/5/2011
tarihinde Maliye Bakanlığı Gelir İdaresi Başkanlığına (GİB) müracaat ederek
beyan üzerine ödemiş olduğu 96.087,41 TL'nin mahsup edilmesi yönündeki
talebinin reddini şikâyet konusu yapmıştır. Başvurucunun bu şikâyetine GİB
herhangi bir cevap vermemiştir.
16. Başvurucu, mahsup isteğinin idare tarafından ikinci kez
reddedilmesinden önce Danıştayın 23/10/2008 tarihli
kararına karşı karar düzeltme isteğinde bulunmuştur. Danıştay Dördüncü Dairesi
14/6/2011 tarihinde 6111 sayılı Kanun kapsamında yapılandırma talebinde
bulunduğundan uyuşmazlığın esası hakkında bir karar verilemeyeceği gerekçesiyle
karar düzeltme isteğini reddetmiştir.
B. Başvuruya Konu
Yargılama Süreci
17. Başvurucu, fazladan yapmış olduğu ödemeye ilişkin
şikâyetinin GİB tarafından zımnen reddinden sonra 5/8/2011 tarihinde işlemin
iptali talebinde bulunmuştur. Başvurucu, dava dilekçesinde; 2004 yılına ilişkin
verdiği beyanname üzerine tahakkuk ettirilen 96.087,41 TL tutarındaki gelir
vergisini ödediği hâlde murisi hakkında yapılan vergi incelemesi sonucunda aynı
gelire ilişkin ikinci bir tarhiyat yapıldığını belirterek işlemin iptaline ve
fazladan yapılan ödemenin iadesine karar verilmesini istemiştir.
18. İstanbul 3. Vergi Mahkemesi 21/2/2012 tarihinde davanın
reddine karar vermiştir. Mahkemeye göre 29/12/2009 tarihli dilekçesiyle miras
payına isabet eden 104.889,44 TL vergiden beyan üzerine ödediği 96.087,41
TL'nin mahsup edilmesini isteyen başvurucunun bu isteği Beşiktaş Vergi Dairesi
tarafından zımnen reddedilmiş ancakbaşvurucu tarafından bu ret kararına karşı yargı yoluna gidilmemiştir. Hâl böyle iken
başvurucu, 6111 sayılı Kanun'a göre yapılan yapılandırma isteğinin kabulünden
sonra 14/4/2011 tarihinde yeni bir düzeltme isteğinde bulunmuş ve bu talebin
reddi üzerine önce şikâyet ve sonrasında da dava yoluna gitmiştir. Bu
tespitleri yapan Mahkeme, başvurucunun dava konusu ettiği hususun 29/12/2009
tarihli düzeltme başvurusu ile bir ilgisi bulunmadığı sonucuna varmış ve 2004
yılına ilişkin gelir vergisi tarhiyatı yönünden beş yıllık zamanaşımı süresinin
dolduğu 31/12/2009 tarihinden sonra yapılan düzeltme başvurusunun reddine karar
vermiştir.
19. Danıştay Dördüncü Dairesi 30/4/2015 tarihinde temyiz edilen
hükmü onamış ve karar düzeltme isteğini de 27/11/2015 tarihinde reddetmiştir.
20. Nihai karar 21/12/2015 tarihinde tebliğ edilmiş, başvurucu
19/1/2016 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur.
IV. İLGİLİ HUKUK
A. Kanun Hükümleri
21. 31/12/1960 tarihli ve 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nun 1.
maddesi şöyledir:
“Gerçek
kişilerin gelirleri gelir vergisine tâbidir. Gelir bir gerçek kişinin bir
takvim yılı içinde elde ettiği kazanç ve iratların safi tutarıdır.”
22. 193 sayılı Kanun’un 2. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:
“Gelire
giren kazanç ve iratlar şunlardır :
...
6. Menkul sermaye iratları”
23. 4/1/1961 tarihli ve 213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun " Zamanaşımı süreleri " kenar başlıklı
114. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:
''Vergi alacağının doğduğu takvim yılını takip
eden yılın başından başlıyarak beş yıl içinde tarh ve
mükellefe tebliğ edilmiyen vergiler zamanaşımına
uğrar.''
24. 213 sayılı Kanun’un 116. maddesi şöyledir:
''Vergi hatası, vergiye mütaallik hesaplarda veya vergilendirmede yapılan hatalar yüzünden haksız yere fazla veya
eksik vergi istenmesi veya alınmasıdır.''
25. 213 sayılı Kanun’un 122. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:
'' Mükellefler, vergi
muamelelerindeki hataların düzeltilmesini vergi dairesinden yazı ile
isteyebilirler.''
26. 213 sayılı Kanun’un 126. maddesinin " Düzeltmede
zamanaşımı " kenar başlıklı 126. maddesinin ilgili kısmı
şöyledir:
'' 114 üncü maddede yazılı zamanaşımı süresi dolduktan sonra meydana çıkarılan
vergi hataları düzeltilemez.''
B. Danıştay Kararı
27. Danıştay Yedinci Dairesinin 20/4/2016 tarihli ve
E.2013/3855, K.2016/4159 sayılı kararının ilgili kısmı şöyledir:
“213 sayılı Vergi Usul Kanununun 'Düzeltmede
zamanaşımı' başlıklı 126'ncı maddesinin 1'inci fıkrasında, 114'üncü maddede
yazılı zamanaşımı süresi dolduktan sonra meydana çıkarılan vergi hatalarının
düzeltilemeyeceği öngörülmüş; 114'üncümaddesinin 1'inci fıkrasında ise, vergi
alacağının doğduğu takvim yılını takip eden yılın başından başlayarak beş yıl
içinde tarh ve mükellefe tebliğ edilmeyen vergilerin zamanaşımına uğrayacağı
hükme bağlanmış olup, bu hükümlere göre, düzeltme-şikâyet yoluna, vergi
alacağının doğduğu takvim yılını takip eden beş yıl içerisinde başvurulması
zorunlu bulunmaktadır.
Olayda ise, 2006 yılına ilişkin banka ve
sigorta muameleleri vergisi için mükellefiyette hata yapıldığı iddiasıyla 2012
yılında düzeltme talebinde bulunulduğunun anlaşılması karşısında, öngörülen beş
yıllık sürenin geçirildiği açık olduğundan, davanın bu gerekçeyle reddedilmesi
gerekirken, istemin özeti bölümünde yazılı olan gerekçeyle verilen mahkeme
kararında isabet görülmemiştir.”
V. İNCELEME VE GEREKÇE
28. Mahkemenin 19/11/2019 tarihinde yapmış olduğu toplantıda
başvuru incelenip gereği düşünüldü:
A. Mülkiyet Hakkının
İhlal Edildiğine İlişkin İddia
1. Başvurucunun İddiaları
29. Başvurucu, 2004 yılına ait faiz geliri nedeniyle beyan
üzerine tahakkuk ettirilen 95.997,41 TL vergiyi ödemiş olmasına rağmen murisi
hakkında yapılan vergi incelemesi sonucunda aynı gelire ilişkin ikinci bir
ödeme yapmak zorunda kaldığından yakınmıştır. Başvurucu, kamu gücü kullanılarak
yapılan bu mükerrer tahsilat nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiğini ileri
sürmüştür.
2. Değerlendirme
30. Anayasa’nın 148. maddesinin üçüncü fıkrası ile 30/3/2011
tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun’un 45. maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca bireysel başvuru
yoluyla Anayasa Mahkemesine başvurabilmek için olağan kanun yollarının
tüketilmiş olması gerekir.
31. Bireysel başvuru, iddia edilen hak ihlallerinin derece
mahkemelerince düzeltilmemesi hâlinde başvurulabilecek ikincil nitelikte bir
kanun yoludur. Bireysel başvuru yolunun bu niteliği gereği Anayasa Mahkemesine
bireysel başvuruda bulunabilmek için öncelikle olağan kanun yollarının
tüketilmesi zorunludur. Bu ilke uyarınca başvurucunun Anayasa Mahkemesi önüne
getirdiği şikâyetini öncelikle ve süresinde yetkili idari ve yargısal mercilere
usulüne uygun olarak iletmesi, bu konuda sahip olduğu bilgi ve kanıtlarını
zamanında bu makamlara sunması ve aynı zamanda bu süreçte dava ile başvurusunu
takip etmek için gerekli özeni göstermiş olması gerekir ( İsmail Buğra İşlek, B. No: 2013/1177,
26/3/2013, § 17).
32. Başvuru yollarının tüketilmesi gereğinden söz edilebilmesi
için öncelikle hukuk sisteminde hakkının ihlal edildiğini iddia eden kişinin
başvurabileceği idari veya yargısal bir hukuki yolun öngörülmüş olması
gerekmektedir. Ayrıca bu hukuki yolun iddia edilen ihlalin sonuçlarını
giderici, etkili ve başvurucu açısından makul bir çabayla ulaşılabilir
nitelikte olması ve sadece kâğıt üzerinde kalmayıp fiilen de işlerliğe sahip
bulunması gerekmektedir. Olmayan bir hukuki yolun tüketilmesi başvurucudan
beklenemeyeceği gibi hukuken veya fiilen etkili bulunmayan, ihlalin sonuçlarını
düzeltici bir vasıf taşımayan veya aşırı ve olağan olmayan birtakım şeklî
koşulların öngörülmesi nedeniyle fiilen erişilebilir ve kullanılabilir olmaktan
uzaklaşan başvuru yollarının tüketilmesi zorunluluğu bulunmamaktadır ( Fatma Yıldırım, B. No: 2014/6577,
16/2/2017, § 39).
33. Başvurucu, bankada adına açılan hesapta bulunan hazine
bonosundan kaynaklanan gelir nedeniyle beyannamede bulunmuş ve bu beyanname
esas alınarak tahakkuk ettirilen 96.087,41 TL vergiyi ödemiştir. Hâl böyle iken
başvurucunun murisi hakkında başlatılan vergi incelemesinde başvurucunun
hesabında bulunan hazine bonusunun gerçek malikinin
muris olduğu yönünden bir tespit yapılarak vergi tarhiyatı yapılmış ancak
murisin ölümü nedeniyle tahakkuk ettirilen vergi borcundan başvurucu miras payı
oranında sorumlu tutulmuştur. Başvurucunun bu işlemin iptali istemiyle açtığı
dava ilk derece mahkemesince kabul edilmiş ancak idarenin temyizi üzerine hüküm
Danıştay tarafından bozulmuştur. Bozma kararı sonrasında başvurucu 29/12/2009
tarihinde 2004 yılında beyan üzerine ödemiş olduğu 96.087,41 TL'nin babadan
intikal eden vergi borcundan mahsup edilmesini istemesine rağmen idare
tarafından bu hususta başvurucuya herhangi bir cevap verilmemiştir.
34. Mahsup isteğine cevap verilmeyen başvurucu, 25/2/2011
tarihinde yürürlüğe giren 6111 sayılı Kanun hükümlerine göre miras payı
oranında kendisine isabet eden vergi borcunun yapılandırılmasını talep etmekle
murisinden intikal eden gelirden kaynaklanan 104.889,44 TL vergi borcunu kabul
etmiştir. Anılan borç, yapılandırma sonucunda 74.427,06 TL olarak belirlenmiş
olup başvurucu bu aşamada 2004 yılında beyan üzerine ödemiş olduğu 96.087,41
TL'nin mahsup edilmesini ikinci kez talep etmiştir. İdare bu mahsup talebini de
reddetmiş, başvurucunun bu işlemin iptali isteğiyle açmış olduğu dava
zamanaşımı nedeniyle reddedilmiştir.
35. Vergilendirme ve devamındaki dava süreci incelendiğinde
başvurucunun murisi hakkında yapılan vergi incelemesi sonucunda tahakkuk
ettirilen ve miras payı oranında kendisine intikal eden vergi borcundan 2004
yılında ödemiş olduğu miktarın mahsup edilmesini ilk defa 29/12/2009 tarihinde
talep ettiği, buna karşılık idare tarafından başvurucuya herhangi bir cevap
verilmediği anlaşılmaktadır. Başvurucu bu aşamada mahsup isteğine dayalı
uyuşmazlığı dava konusu yaparak vergi mahkemelerinden uyuşmazlığın esasına
ilişkin bir inceleme yapılmasını isteme imkânına sahip iken bu yolu tercih
etmemiştir. Dolayısıyla 6111 sayılı Kanun hükümlerinden yararlanma isteğinin
kabulünden sonra 2004 yılında yapıldığını ileri sürdüğü vergi hatasına dayanıp
ilk mahsup isteğinden bağımsız olarak 14/5/2011 tarihinde yapılan ikinci mahsup
isteğinin beş yıllık zamanaşımı süresi dolduğundan reddedilmesi ilgili Kanun
hükümlerine göre öngörülebilir niteliktedir. Bu sürenin makul olmadığı veya
belirtilen süre içinde bu yola başvurulmasını engelleyen bir durumun varlığı da
başvurucu tarafından ortaya konulamamıştır.
36. Başvurucu 29/12/2009 tarihli şikâyetinden sonra vergi
mevzuatında mevcut ve öngörülebilir bir yol olan GİB'e şikâyet ve buradan sonuç alamaması hâlinde dava yolunu kullanmadığından
mülkiyet hakkının ihlali iddiası kapsamında belirttiği şikâyetler yönünden
başvuru yollarını usulünce tüketmemiştir. Etkin ve erişilebilir bir çözüm
imkânı sunan anılan hukuk yoluna başvurmaksızın yapılan başvuruların
incelenmesi, bireysel başvuru yolunun ikincilliği ilkesi gereği mümkün
değildir.
37. Açıklanan gerekçelerle başvurunun diğer kabul edilebilirlik
koşulları yönünden incelenmeksizin başvuru
yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar
verilmesi gerekir.
B. Makul Sürede
Yargılanma Hakkının İhlal Edildiğine İlişkin İddia
38. Başvurucu, makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğini
ileri sürmüştür.
39. Bireysel başvurular sonrasında 25/7/2018 tarihli ve 7145
sayılı Kanun'un 20. maddesiyle 9/1/2013 tarihli ve 6384 sayılı Avrupa İnsan
Hakları Mahkemesine Yapılmış Bazı Başvuruların Tazminat Ödenmek Suretiyle
Çözümüne Dair Kanun'a geçici madde eklenmiştir.
40. 6384 sayılı Kanun'a eklenen geçici maddeye göre yargılamaların
uzun sürmesi, yargı kararlarının geç veya eksik icra edilmesi ya da icra
edilmemesi şikâyetiyle Anayasa Mahkemesine yapılan ve bu maddenin yürürlüğe
girdiği tarih itibarıyla Anayasa Mahkemesi önünde derdest olan bireysel
başvuruların başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle verilen kabul
edilemezlik kararının tebliğinden itibaren üç ay içinde yapılacak müracaat
üzerine Adalet Bakanlığı İnsan Hakları Tazminat Komisyonu Başkanlığı (Tazminat
Komisyonu) tarafından incelenmesi öngörülmüştür.
41. Anayasa Mahkemesi, yargılamaların makul sürede
sonuçlandırılmadığı ya da yargı kararlarının geç veya eksik icra edildiği ya da
hiç icra edilmediği iddiasıyla 31/7/2018 tarihinden önce gerçekleştirilen
bireysel başvurulara ilişkin olarak Tazminat Komisyonuna başvuru imkânının
getirilmesine ilişkin mevzuata önceki içtihadında yer vermiştir ( Ferat Yüksel , B. No: 2014/13828, 12/9/2018, §§
11-14).
42 . Ferat Yüksel kararında Anayasa Mahkemesi
yargılamaların makul sürede sonuçlandırılmadığı ya da yargı kararlarının geç
veya eksik icra edildiği ya da hiç icra edilmediği iddiasıyla 31/7/2018
tarihinden önce gerçekleştirilen bireysel başvurulara ilişkin olarak Tazminat
Komisyonuna başvuru imkânının getirilmesine ilişkin yolu ulaşılabilir olma,
başarı şansı sunma ve yeterli giderim sağlama kapasitesinin bulunup bulunmadığı
yönlerinden inceleyerek bu yolun etkililiğini tartışmıştır ( Ferat Yüksel, § 26).
43. Ferat Yüksel kararında özetle anılan başvuru
yolunun kişileri mali külfet altına sokmaması ve başvuruda kolaylık sağlaması
nedenleriyle ulaşılabilir olduğu, düzenleniş şekli itibarıyla ihlal iddialarına
makul bir başarı şansı sunma kapasitesinden mahrum olmadığı ve tazminat
ödenmesine imkân tanıması ve/veya bu mümkün olmadığında başka türlü telafi
olanakları sunması nedenleriyle potansiyel olarak yeterli giderim sağlama
imkânına sahip olduğu hususunda değerlendirmelerde bulunulmuştur ( Ferat Yüksel, §§ 27-34). Bu gerekçeler
doğrultusunda Anayasa Mahkemesi, ilk bakışta ulaşılabilir olan ve ihlal
iddialarıyla ilgili başarı şansı sunma ve yeterli giderim sağlama kapasitesi
olduğu görülen Tazminat Komisyonuna başvuru yolu tüketilmeden yapılan
başvurunun incelenmesinin bireysel başvurunun ikincil niteliği ile bağdaşmayacağı sonucuna vararak başvuru
yollarının tüketilmemiş olması nedeniyle kabul edilemezlik kararı vermiştir ( Ferat Yüksel, §§ 35, 36).
44. Mevcut başvuruda söz konusu karardan ayrılmayı gerektiren
bir durum bulunmamaktadır.
45. Açıklanan gerekçelerle başvurunun diğer kabul edilebilirlik
koşulları yönünden incelenmeksizin başvuru
yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar
verilmesi gerekir.
VI. HÜKÜM
Açıklanan gerekçelerle;
A. 1. Mülkiyet hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle
KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,
2. Makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğine ilişkin
iddianın başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle
KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,
B. Yargılama giderlerinin başvurucu üzerinde BIRAKILMASINA
19/11/2019 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.