TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
SERPİL KERİMOĞLU VE DİĞERLERİ BAŞVURUSU
(Başvuru Numarası: 2012/752)
Karar Tarihi: 17/9/2013
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
Başkan : Alparslan ALTAN
Üyeler : Serdar ÖZGÜLDÜR
Celal Mümtaz AKINCI
Muammer TOPAL
M. Emin KUZ
Raportör : Cüneyt DURMAZ
Başvurucular : Serpil KERİMOĞLU
Sinem KERİMOĞLU
Önder Can KERİMOĞLU
Yiğit Ögeday KERİMOĞLU
Mehmet KERİMOĞLU
Mustafa KERİMOĞLU
Vekili : Av. Övgü ERDOĞAN
I. BAŞVURUNUN KONUSU
1. Başvurucular, yakınları Selman KERİMOĞLU’nun
9/11/2011 tarihinde Van ilinde meydana gelen depremde otel enkazında kalarak
vefat ettiğini ve hukuk yollarına başvurmalarına rağmen sonuç alamadıklarını
belirterek, yaşam hakkının ve hak arama hürriyetinin ihlal edildiğini ileri
sürmüşlerdir.
II. BAŞVURU SÜRECİ
2. Başvuru, başvurucuların vekili
tarafından 22/11/2012 tarihinde doğrudan yapılmıştır. İdari yönden yapılan ön
incelemede başvurunun Komisyona sunulmasına engel bir durumun bulunmadığı
tespit edilmiştir.
3. İkinci Bölüm İkinci Komisyonunca,
başvurunun karara bağlanması için Bölüm tarafından ilke kararı alınması gerekli
görüldüğünden, Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü’nün 33. maddesinin (3) numaralı fıkrası
uyarınca, kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına,
dosyanın Bölüme gönderilmesine karar verilmiştir.
4. Bölüm tarafından 26/3/2013 tarihinde
yapılan toplantıda Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü’nün 28. maddesinin (1) numaralı
fıkrasının (b) bendi uyarınca kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin
birlikte yapılmasına karar verilmiştir.
5. Başvuru konusu olay ve olgular 1/4/2013
tarihinde Adalet Bakanlığına bildirilmiştir. Adalet Bakanlığı, görüşünü 3/6/2013
tarihinde Anayasa Mahkemesine sunmuştur.
6. Adalet Bakanlığı tarafından Anayasa Mahkemesine
sunulan görüş başvurucuya 5/6/2013 tarihinde bildirilmiştir. Başvurucu,
görüşünü 27/6/2013 tarihinde Anayasa Mahkemesine sunmuştur.
III. OLAYLAR VE OLGULAR
A. Olaylar
7. Başvuru dilekçesinde ifade edildiği
şekliyle olaylar özetle şöyledir:
8. 23/10/2011 tarihinde Van ilinde 7,2
şiddetinde bir deprem meydana gelmiş ve çok sayıda kişi hayatını kaybetmiştir.
Depremden sonra artçı sarsıntılar devam etmiş ve 9/11/2011 tarihinde 5,6
şiddetinde ikinci bir deprem gerçekleşmiştir. İkinci depremde başvurucuların yakını
Selman KERİMOĞLU (S.K.) da dâhil olmak üzere Van il merkezinde bulunan Bayram
Otel’de kalmakta olan 24 kişi otel binasının çökmesi sonucu hayatını
kaybetmiştir.
9. Olayın ardından Van Cumhuriyet
Başsavcılığı resen soruşturma başlatmıştır. Başvuruculardan ölen S.K’nın eşi ve
üç çocuğunun da şikâyetçi olarak katıldığı soruşturma kapsamında hazırlanan
bilirkişi raporunda birden fazla kişinin sorumluluğunun bulunduğu, binada hasar
tespiti yapmayan ilgili birimlerin de kusurlu olduğu belirlenmiştir.
10. Van Cumhuriyet
Başsavcılığı tarafından yürütülen soruşturma kapsamında ayrıca keşif yapılmış,
bina enkazından karot örneği, donatı örneği ve diğer numuneler bilirkişiler
marifetiyle alınmış, soruşturma dosyası ve elde edilen numuneler rapor
düzenlemeleri için bilirkişilere tevdi edilmiştir. Soruşturma sonucu 26/7/2012 tarihinde verilen
kararda bilirkişilerce hazırlanan rapor ışığında, söz konusu binanın yapım
yılında (1964) statik projesi ve hesap raporları yapılmadan gelişigüzel inşa
edildiği, malzeme ve donatıların dönemin Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar
Yönetmeliği kriterlerini taşımadığını, inşaat ruhsatına göre fazladan bir kata
sahip olmasının bina üzerinde fazladan yüke neden olduğu, ilk depremde ayakta
kalmasına rağmen ikinci depremde iki deprem arasında artçı şoklardan
etkilenerek yıkıldığının anlaşıldığı ifade edilmiştir.
11. Soruşturma sonucunda, otel
işletmecisi hakkında bilinçli taksirle birden fazla kişinin ölümüne neden olma
suçundan Van Ağır Ceza Mahkemesinde kamu davası açılmasına, vefat eden yapı
sahibi ve diğer şüpheliler hakkında kamu adına kovuşturmaya yer olmadığına ve
Van Valisi ile Afet ve Acil İşler Daire Başkanlığı (AFAD) görevlileri hakkında 2/12/1999
tarih ve 4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması
Hakkında Kanun’un 3. ve 12. maddeleri gereği görevsizlik kararı verilerek
soruşturma dosyasının Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığına gönderilmesine karar
verilmiştir.
12. Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı, 9/10/2012
tarihinde Van Valisi ve AFAD görevlileri hakkında görevi kötüye kullanmaya
ilişkin iddiaların somut bilgi ve belgelere dayanmadığı, ilgililer açısından
suç oluşturan ön inceleme yapılmasını gerektirecek bir durumun bulunmadığı
gerekçesiyle şikayetin işleme konulmamasına karar vermiş, bu karar
başvurucuların vekiline 23/10/2012 tarihinde tebliğ edilmiştir.
13. Başvuruculardan ölen S.K.’nın eşi ve
üç cocuğu, vekilleri aracılığıyla Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının işleme
konulmama kararının kaldırılması ve 4483 sayılı Kanun gereği ön inceleme
yaptırılması kararı verilmesi talebiyle 2/11/2012 tarihinde Danıştay 2. Dairesine
itiraz dilekçesi sunmuştur.
14. Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının
işleme koymama kararına karşı 4483 sayılı Kanun’da herhangi bir itiraz yolu
öngörülmemiş olup başvuru dilekçesinde başvurucuların Danıştay 2. Dairesine
yaptıkları itirazlarının sonucuna ilişkin bir bilgi bulunmamaktadır.
15. Bakanlık, başvuru konusu olaylara
ilişkin 3/6/2013 tarihli görüşünde (§ 5), başvurucuların Bakanlığın görüşüne
karşı beyanlarında teyit ettiği, ilave şu bilgilere yer vermiştir:
16. Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının
9/10/2012 tarih ve 2012/128 soruşturma, K.2012/55 sayılı işleme konulmama
kararına karşı başvurucuların vekili tarafından yapılan itiraz neticesinde, Danıştay
1. Dairesi, 6/3/2013 tarih ve E.2013/258, K.2013/294 sayılı kararında 4483
sayılı Kanun’da Cumhuriyet Başsavcılıklarının bu kararlarına karşı herhangi bir
itiraz yolu öngörülmediğinden bahisle itirazı incelemeksizin reddetmiştir.
17. Ayrıca başvurucular, 23/1/2013
tarihinde vekilleri aracılığıyla, Van Belediye Başkanlığı, Çevre ve Şehircilik
Bakanlığı, Van Valiliği, AFAD’a izafeten Başbakanlık ve otel sahibi Mehmet
Sıddık Bayram vereseleri aleyhine maddi ve manevi tazminat davası açmıştır. Van
2. Asliye Hukuk Mahkemesinde E.2013/36 sayısı ile yürütülen yargılamada 28/2/2013
tarihinde yapılan ön inceleme duruşmasında, idareler aleyhine açılan davanın
tefrik edilerek ayrı bir esasa kaydedilmesine ve yargı yolu bakımından
görevsizlik kararı verilmesine karar verilmiştir.
18. Van 2. Asliye Hukuk Mahkemesi, diğer
davadan tefrik ederek E.2012/112 sayısı ile kaydettiği davalı idareler hakkında
açılan davanın yargı yolu bakımından reddine, davaya bakmakla görevli ve
yetkili mahkemenin İdare Mahkemesi olduğunun tespitine karar vermiştir. Kararın
gerekçesinde, dava tarihi itibarıyla 12/01/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk
Muhakemeleri Kanunu’nun 3. maddesi uyarınca bu tür davalarda adli yargının
görevli olduğuna ilişkin hükmün Anayasa Mahkemesinin 16/2/2012 tarih ve
E.2011/35, K.2012/23 sayılı kararıyla iptal edildiği, iptal kararının 19/5/2012
tarih ve 28297 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdiği, davacıların
davalı idarelerin hizmet kusuruna dayandıkları, idari işlem ve eylemlerden
kaynaklanan tam yargı davalarına bakmaya idare mahkemelerinin görevli olduğu
belirtilmiştir.
19. Söz konusu kararın henüz
kesinleşmediği, taraflara tebligat aşamasında olduğu anlaşılmaktadır.
20. Van
Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından yürütülen soruşturma kapsamında ayrıca
sorumlu olduğu ileri sürülen Belediye yetkilileri hakkında 4483 sayılı
Kanun uyarınca Van Valiliğinden soruşturma izni talep edilmiştir. Van Valiliği Belediye
yetkilileri hakkında soruşturma izni verilmemesi kararı vermiştir. Bu karara
karşı Van Cumhuriyet Başsavcılığı Van
Bölge İdare Mahkemesine itiraz başvurusunda bulunmuştur.
21. Başvurucular, Yargıtay Cumhuriyet
Başsavcılığının şikayetin işleme konulmaması kararının kendisine tebliğinden
itibaren süresi içinde 22/11/2012 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuşlardır.
B. İlgili Hukuk
22. Başvuru konusu olayda şikayet konusu
yapılan “ taksirle öldürme ” ve “ görevi kötüye kullanma ” suçlarına
ilişkin 26/9/2004 tarih ve 5237 sayılı Kanun’un hükümleri şöyledir:
“Taksirle öldürme
MADDE 85. –
(1) Taksirle bir insanın ölümüne neden
olan kişi, üç yıldan altı yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
(2) Fiil, birden fazla insanın ölümüne
ya da bir veya birden fazla kişinin ölümü ile birlikte bir veya birden fazla
kişinin yaralanmasına neden olmuş ise, kişi üç yıldan onbeş yıla kadar hapis
cezası ile cezalandırılır.
…
Görevi kötüye kullanma
MADDE 257. - (1) Kanunda ayrıca suç
olarak tanımlanan hâller dışında, görevinin gereklerine aykırı hareket etmek
suretiyle, kişilerin mağduriyetine veya kamunun zararına neden olan ya da
kişilere haksız bir kazanç sağlayan kamu görevlisi, bir yıldan üç yıla kadar
hapis cezası ile cezalandırılır.
(2) Kanunda ayrıca suç olarak tanımlanan
hâller dışında, görevinin gereklerini yapmakta ihmal veya gecikme göstererek,
kişilerin mağduriyetine veya kamunun zararına neden olan ya da kişilere haksız
bir kazanç sağlayan kamu görevlisi, altı aydan iki yıla kadar hapis cezası ile
cezalandırılır.
(3) İrtikâp suçunu oluşturmadığı
takdirde, görevinin gereklerine uygun davranması için veya bu nedenle
kişilerden kendisine veya bir başkasına çıkar sağlayan kamu görevlisi, birinci
fıkra hükmüne göre cezalandırılır.”
23. 4/12/2004 tarih ve 5271 sayılı Türk
Ceza Muhakemeleri Kanunu’nun (CMK) “Bir suçun işlendiğini öğrenen Cumhuriyet savcısının görevi ” başlıklı 160. maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir:
“Cumhuriyet savcısı, ihbar veya başka
bir suretle bir suçun işlendiği izlenimini veren bir hâli öğrenir öğrenmez kamu
davasını açmaya yer olup olmadığına karar vermek üzere hemen işin gerçeğini
araştırmaya başlar.
24. Bununla birlikte, memurlar ve diğer
kamu görevlilerinin görevleri sebebiyle işledikleri suçlardan dolayı
yargılanabilmeleri izne tabi olup izin vermeye yetkili merciler ve izlenecek
usul 4483 sayılı Kanun’da düzenlenmiştir.
25. 4483 sayılı Kanun’un “ Hazırlık soruşturmasını yapacak merciler ” başlıklı 12. maddesinin birinci fıkrası şöyledir:
“Hazırlık soruşturması genel hükümlere
göre yetkili ve görevli Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından yapılır. Ancak
Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri, Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Sekreteri,
müsteşarlar ve valiler ile ilgili olarak yapılacak olan hazırlık soruşturması
Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı veya Başsavcıvekili, kaymakamlar ile ilgili
hazırlık soruşturması ise il Cumhuriyet Başsavcısı veya Başsavcıvekili
tarafından yapılır.”
26. 4483 sayılı Kanun’un 3. maddesinin
son cümlesine göre ast memur ile üst memurun aynı fiile iştiraki halinde izin,
üst memurun bağlı olduğu merciden istenir. Bu durumda bir vali ve altında görev
yapan memurlar için talep edilen yargılama iznini vermeye yetkili merci valiler
için yargılamaya izin vermeye yetkili makam olan Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı
veya Başsavcıvekili’dir.
27. 4483 sayılı Kanun’un “ Olayın yetkili mercie iletilmesi, işleme
konulmayacak ihbar ve şikayetler ”
başlıklı 4. maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkraları şöyledir:
“Bu Kanuna göre memurlar ve diğer kamu
görevlileri hakkında yapılacak ihbar ve şikâyetlerin soyut ve genel nitelikte
olmaması, ihbar veya şikâyetlerde kişi veya olay belirtilmesi, iddiaların ciddî
bulgu ve belgelere dayanması, ihbar veya şikâyet dilekçesinde dilekçe sahibinin
doğru ad, soyad ve imzası ile iş veya ikametgâh adresinin bulunması zorunludur.
Üçüncü fıkradaki şartları taşımayan
ihbar ve şikâyetler Cumhuriyet başsavcıları ve izin vermeye yetkili merciler
tarafından işleme konulmaz ve durum, ihbar veya şikâyette bulunana bildirilir.
Ancak iddiaların, sıhhati şüpheye mahal vermeyecek belgelerle ortaya konulmuş
olması halinde ad, soyad ve imza ile iş veya ikametgâh adresinin doğruluğu
şartı aranmaz. Başsavcılar ve yetkili merciler ihbarcı veya şikâyetçinin kimlik
bilgilerini gizli tutmak zorundadır.”
28. 4483 sayılı Kanun’un “ İtiraz ” başlıklı 9. maddesi şöyledir:
“Yetkili merci, soruşturma izni verilmesine
veya verilmemesine ilişkin kararını Cumhuriyet başsavcılığına, hakkında
inceleme yapılan memur veya diğer kamu görevlisine ve varsa şikayetçiye
bildirir.
Soruşturma izni verilmesine ilişkin
karara karşı hakkında inceleme yapılan memur veya diğer kamu görevlisi;
soruşturma izni verilmemesine ilişkin karara karşı ise Cumhuriyet başsavcılığı
veya şikayetçi itiraz yoluna gidebilir. İtiraz süresi, yetkili merciin
kararının tebliğinden itibaren on gündür.
İtiraza, 3 üncü maddenin (e), (f), g
(Cumhurbaşkanınca verilen izin hariç) ve (h) bentlerinde sayılanlar için
Danıştay İkinci Dairesi, diğerleri için yetkili merciin yargı çevresinde
bulunduğu bölge idare mahkemesi bakar.
İtirazlar, öncelikle incelenir ve en geç
üç ay içinde karara bağlanır. Verilen kararlar kesindir.”
29. 4483 sayılı Kanun’un 4. maddesinin birinci
fıkrasında yer verilen nitelikleri taşımamaları nedeniyle ihbar ve şikâyetler
hakkında verilen işleme konulmama kararına yönelik bir itiraz yolu öngörülmemiştir.
30. 6/1/1982 tarih ve 2577 sayılı İdari Yargılama
Usulü Kanunu’nun “ Doğrudan
doğruya tam yargı davası açılması ”
başlıklı 13. maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir:
“İdari eylemlerden hakları ihlal edilmiş
olanların idari dava açmadan önce, bu eylemleri yazılı bildirim üzerine veya
başka süretle öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl ve her halde eylem
tarihinden itibaren beş yıl içinde ilgili idareye başvurarak haklarının yerine
getirilmesini istemeleri gereklidir. Bu isteklerin kısmen veya tamamen reddi
halinde, bu konudaki işlemin tebliğini izleyen günden itibaren veya istek
hakkında altmış gün içinde cevap verilmediği takdirde bu sürenin bittiği
tarihten itibaren, dava süresi içinde dava açılabilir.”
31. Haksız fiillerden doğan borç
ilişkilerini düzenleyen 11/1/2011 tarih ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun “ Sorumluluk” başlıklı 49. maddesi şöyledir:
“Kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille
başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür.
Zarar verici fiili yasaklayan bir hukuk
kuralı bulunmasa bile, ahlaka aykırı bir fiille başkasına kasten zarar veren
de, bu zararı gidermekle yükümlüdür.”
32. 6098 sayılı Kanun’un haksız
fiillerden doğan borç ilişkilerinin Ceza Hukuku ile ilişkisini düzenleyen 74.
maddesi ise şöyledir:
“Hâkim, zarar verenin kusurunun olup
olmadığı, ayırt etme gücünün bulunup bulunmadığı hakkında karar verirken, ceza
hukukunun sorumlulukla ilgili hükümleriyle bağlı olmadığı gibi, ceza hâkimi
tarafından verilen beraat kararıyla da bağlı değildir. Aynı şekilde, ceza
hâkiminin kusurun değerlendirilmesine ve zararın belirlenmesine ilişkin kararı
da, hukuk hâkimini bağlamaz.”
33. 15/5/1959 tarih ve 7269 sayılı Umumi
Hayata Müessir Afetler Dolayısıyla Alınacak Tedbirlerle Yapılacak Yardımlara
Dair Kanun’un 4. ve “Afet bölgelerinde yapılacak teknik işler ” başlıklı 13.
maddeleri şöyledir:
“Madde 4 – İçişleri, İmar ve İskan, Bayındırlık, Sağlık
ve Sosyal Yardım ve Tarım Bakanlıklarınca acil yardım teşkilatı ve programları
hakkında genel esasları kapsayan bir yönetmelik yapılır.
Bu yönetmelik esasları dairesinde afetin meydana
gelmesinden sonra yapılacak kurtarma, yaralıları tedavi, barındırma, ölüleri
gömme, yangınları söndürme, yıkıntıları temizleme ve felaketzedeleri iaşe gibi
hususlarda uygulanmak üzere görev ve görevlileri tayin, toplanma yerlerini
tespit eden bir program valiliklerce düzenlenir ve gereken vasıtalar
hazırlanarak muhafaza olunur.
Bu programların uygulanması, valiliklerce kurulacak
kurtarma ve yardım komitelerince sağlanır.
…”
“Madde 13 – a) Yapılacak işlemlere esas olmak üzere İmar
ve İskan Bakanlığınca kurulacak fen kurulları tarafından, afetin meydana
geldiği arazinin durumu ile bütün yapılar ve kamu tesisleri incelenerek, hasar
tespit raporu düzenlenir.
(Değişik: 31/8/1999 - KHK - 574/1 md.) Gereken hallerde,
yapılarda meydana gelen hasarı tespit etmek üzere Bayındırlık ve İskan
Bakanlığının isteği üzerine diğer bakanlık, kurum ve kuruluşlar, mahalli
idareler, üniversiteler ve meslek odaları, konusunda deneyimli yeteri kadar
inşaat mühendisi ve/veya mimarı hasar tespiti çalışmalarında derhal
görevlendirmekle yükümlüdürler.
(Değişik: 31/8/1999 - KHK - 574/1 md.) Arazinin tehlikeli
durumu ve binaların gördüğü hasar bakımından yıktırılması ve boşaltılması
gerekenler hakkında, o il ve ilçenin en büyük mülkiye amirine ayrı bir rapor
verilir. Bu makamlarca böyle binalar derhal boşalttırılır. Yıkılması gerekenler
için en çok 3 gün süre verilerek tehlikenin giderilmesi sahiplerine bildirilir.
Mahallinde sahibi bulunmadığı takdirde durum, mahalli vasıtalarla ilan edilmek
suretiyle, bildiri yapılmış sayılır.
…
b) …
c) …
ç) Yer kayması, kaya düşmesi gibi afetlerde, tehlikenin
devamı veya tekrarı ihtimali üzerine boşaltılan binaların tehlikeye karşı kesin
tedbir alınıncaya kadar işgaline veya hasara uğrayanların tamirine müsaade
edilmez. Tedbir alınamayacağına karar verildiği takdirde tehlikeli mahal
içindeki binalar, yukarıdaki esaslar dahilinde yıktırılır. İmar ve İskan
Bakanlığınca afete karşı arazide gerekli tedbirlerin alınması, tehlikeye maruz
yapıların yıkılması ve topluluğun başka yere taşınmasından daha ekonomik
görülürse, bu tedbirlerin alınması için lüzumlu ödenek 33 üncü maddede yazılı
fondan ödenir. Tehlikenin giderilmesiyle ilgili tedbirler için yapılan
harcamalar borçlanmaya tabi tutulmaz.
d) Afete uğrıyanların veya uğraması muhtemel olanların
bulundukları yerlerde veya başka yerlerde geçici olarak barınmalarını sağlamak
üzere, baraka ve konutlar inşa edilebilir, ettirilebilir, kiralanabilir veya
satın alınabilir.
Bu tedbirlerin, kısa zamanda yerine getirilmesinin mümkün
olamıyacağı hallerde, geçici iskan tedbirlerini kendileri almak isteyenlere
nakdi yardım da yapılabilir.
…”
34. 29/5/2009 tarih ve 5902 sayılı Afet
ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun’un 1.,
2., 4. ve 18. maddeleri şöyledir:
“Amaç ve kapsam
MADDE 1 – (1) Bu Kanunun amacı, afet ve acil durumlar ile
sivil savunmaya ilişkin hizmetleri yürütmek üzere, Başbakanlığa bağlı Afet ve
Acil Durum Yönetimi Başkanlığının kurulması, teşkilatı ile görev ve yetkilerini
düzenlemektir. Başbakan, Başkanlıkla ilgili yetkilerini bir bakan aracılığı ile
kullanabilir.
(2) Bu Kanun; afet ve acil durumlar ile sivil savunmaya
ilişkin hizmetlerin ülke düzeyinde etkin bir şekilde gerçekleştirilmesi için
gerekli önlemlerin alınması ve olayların meydana gelmesinden önce hazırlık ve
zarar azaltma, olay sırasında yapılacak müdahale ve olay sonrasında
gerçekleştirilecek iyileştirme çalışmalarını yürüten kurum ve kuruluşlar
arasında koordinasyonun sağlanması ve bu konularda politikaların üretilmesi ve
uygulanması hususlarını kapsar.
Tanımlar
MADDE 2 – (1) Bu Kanunda yer alan;
a) Acil durum: Toplumun tamamının veya belli kesimlerinin
normal hayat ve faaliyetlerini durduran veya kesintiye uğratan ve acil
müdahaleyi gerektiren olayları ve bu olayların oluşturduğu kriz halini,
b) Afet: Toplumun tamamı veya belli kesimleri için
fiziksel, ekonomik ve sosyal kayıplar doğuran, normal hayatı ve insan
faaliyetlerini durduran veya kesintiye uğratan doğal, teknolojik veya insan
kaynaklı olayları,
c) …
h) Risk: Belirli bir alandaki tehlike olasılığına göre
kaybedilecek değerlerin ölçüsünü,
ı) Risk azaltma: Belirli bir kesim veya alanda
geliştirilen afet senaryolarına göre, olası risklerin önlenmesi, kabul
edilebilir ölçülere indirilmesi ya da paylaşımı amacıyla alınacak her türlü
planlı müdahaleyi,
i) Risk yönetimi: Ülke, bölge, kent ölçeğinde ve yerel
ölçekte risk türleri ve düzeylerini tespit etme, azaltma ve paylaşma
çalışmaları ile bu alandaki planlama esaslarını,
j) …
k) Zarar azaltma: Afetlerde ve acil durumlarda meydana
gelmesi muhtemel zararların yok edilmesi veya azaltılmasına yönelik risk
yönetimi ve önleme tedbirlerini,
ifade eder.
…”
“MADDE 4 – (1) Afet ve acil durum hallerinde bilgileri
değerlendirmek, alınacak önlemleri belirlemek, uygulanmasını sağlamak ve
denetlemek, kurum ve kuruluşlar ile sivil toplum kuruluşları arasındaki
koordinasyonu sağlamak amacıyla, Başbakanlık Müsteşarının başkanlığında, Milli
Savunma, İçişleri, Dışişleri, Maliye, Milli Eğitim, Bayındırlık ve İskân,
Sağlık, Ulaştırma, Enerji ve Tabii Kaynaklar, Çevre ve Orman bakanlıkları ve
Devlet Planlama Teşkilatı müsteşarları, Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanı, Türkiye
Kızılay Derneği Genel Başkanı ile afet veya acil durumun türüne göre Kurul
Başkanınca görevlendirilecek diğer bakanlık ve kuruluşların üst
yöneticilerinden oluşan Afet ve Acil Durum Koordinasyon Kurulu kurulmuştur.
(2) Kurul, yılda en az dört kez toplanır. Ayrıca,
ihtiyaç halinde Kurul Başkanının çağrısı üzerine olağanüstü toplanabilir.
Kurulun sekretaryasını Başkanlık yürütür.”
“İl afet ve acil durum müdürlükleri
MADDE 18 – (1) İllerde, il özel idaresi bünyesinde,
valiye bağlı il afet ve acil durum müdürlükleri kurulur. Müdürlüğün sevk ve
idaresinden vali sorumludur.
(2) İl afet ve acil durum müdürlüklerinin görevleri
şunlardır:
a) İlin afet ve acil durum tehlike ve risklerini
belirlemek.
b) Afet ve acil durum önleme ve müdahale il planlarını,
mahalli idareler ile kamu kurum ve kuruşlarıyla işbirliği ve koordinasyon
içinde yapmak ve uygulamak.
c) İl afet ve acil durum yönetimi merkezini yönetmek.
ç) Afet ve acil durumlarda meydana gelen kayıp ve hasarı
tespit etmek.
d) …
…
g) Afet ve acil durumlarda, gerekli arama ve kurtarma
malzemeleri ile halkın barınma, beslenme, sağlık ihtiyaçlarının karşılanmasında
kullanılacak gıda, araç, gereç ve malzemeler için depolar kurmak ve yönetmek.
ğ) …
…
(3) …
…
(5) Afet ve acil durum il müdürü ile diğer personelin
ataması vali tarafından yapılır.
…”
35. 8/5/1988 tarih ve 19808 sayılı Resmi
Gazete’de yayımlanan Afetlere İlişkin Acil Yardım Teşkilatı ve Planlama
Esaslarına Dair Yönetmelik’in 4., 6. ve 32. maddeleri şöyledir:
“Sorumluluk
Madde 4 – Vali ve kaymakamlar, görevli bakanlık, kurum ve
kuruluşlar ile askeri birlikler, ilgili mevzuat ve bu Yönetmelik gereğince
düzenlenecek acil yardım planları ve acil yardımla ilgili yönergelerle
kendilerine verilen görevleri yerine getirmekten ayrı ayrı sorumludurlar.
Afetin meydana gelmesinden itibaren, alınması gereken her
türlü acil tedbirlerin alınmasından ve acil yardımların bir emir beklemeden
yapılmasından afetin meydana geldiği yerin mülki amiri sorumludur.”
“Madde 6 – Bu Yönetmeliğin ilke ve esasları dahilinde:
a) Acil yardım hizmetlerini yürütmek üzere, illerde
valinin başkanlığında il kurtarma ve yardım komitesi, ilçelerde kaymakamın
başkanlığında ilçe kurtarma ve yardım komitesi kurulur,
b) İl ve ilçe acil yardım planlarının yapılmasından,
icrasından ve güncelliğinin korunmasından birinci derecede vali ve kaymakamlar
sorumludur. Bakanlıklar ve merkezi kurum ve kuruluşlar ile askeri birlikler bu
planların yapılmasına ve icrasına yardımcı olur,
c) Bakanlık, kurum ve kuruluşların taşra teşkilatları il
ve ilçe planları içinde yer alır,
d) Bakanlık, kurum ve kuruluşların merkez teşkilatları
ile bölgedeki askeri garnizon komutanlıkları, il ve ilçelere yardımcı olmak
üzere kendi görevleri ile ilgili takviye ve destek planları yaparlar,
e) Acil yardım hizmetlerinin planlanmasında, öncelikle
ilçe ve/veya il hudutları içindeki kamu kurum ve kuruluşlarının güç ve
kaynaklarının kullanılması esas alınır.
İhtiyaçların bu kaynaklardan zamanında ve yeterince
karşılanamaması halinde sırasıyla:
1. Bölgedeki askeri birliklerden, komşu vali ve
kaymakamlardan yardım istenir,
2. Bölgedeki özel kuruluşlardan ve gerçek kişilerden
yükümlülükler yolu ile karşılanır.
…
Ön Hasar Tespit ve Geçici İskan Hizmetleri Grubu
Madde 32 – Ön Hasar Tespit ve Geçici İskan Hizmetleri
Grubunun teşkili, görevleri, planlaması ve servisleri:
a) Teşkili:
...
b) Görevleri:
1. Alınan haberlere göre nerelere, ne kadar ön hasar
tespit ekibi göndereceğini tespit eder,
2. Hasarın yoğun olduğu bölgeleri belirler,
3. Kesin hasar tespitleri için gerekli bilgileri sağlar,
4. Afetten sonra konut, resmi ve özel tüm yapılar ile
hayvan barınaklarındaki hasarın en kısa zamanda tespitini sağlayıcı tedbirleri
alır,
5. Ön Hasar Tespit Formlarını örnek Ek: 16'ya göre düzenlettirir.
İcmal formlarını da örnek Ek: 17 forma göre düzenleyip afet bürosuna verir,
6. Can güvenliği bakımından oturulması sakıncalı olan ve
yıktırılması gereken binaları belirler,
7. Resmi kuruluşlar ihtiyacı ve afetzedelerin
barındırılması için kullanılabilecek bina ve tesisleri tespit eder,
8. Tespit edilen bu binaların kullanıma hazır hale
getirilmesi için gerekli işlemleri yaptırır,
9. Ön tespit çalışmaları tamamlandıktan sonra açıkta
kalan ailelerin geçici iskanlarını sağlar,
10. Afetzedelerin kısa süreli geçici iskanları için
öncelikle çadır olmak üzere sağlam bulunan okul ve diğer resmi ve özel
binaların kısa süre için bu işe tahsisini sağlar,
11. …
…
c) Planlaması:
1. Kuruluşlarca servislerde görevlendirilecek personel,
araç, gereç kadrosunun 12 nci maddenin (l) ve (m) bendleri esaslarına göre
tespitini,
2. Ön hasar tespiti yapacak personelin yetmemesi halinde
nerelerden takviye ekip temin edilebileceğini,
3. Afetzedelerin geçici barındırılmaları ilk etapta resmi
kuruluşlara ait binalarda, bu binaların yetmemesi halinde özel şahıslara ait
bina ve tesislerde sağlanacağından bu gibi bina ve tesislerin önceden
belirlenmesini,
4. …
…”
IV. İNCELEME VE GEREKÇE
36. Mahkemenin 17/9/2013 tarihinde yapmış
olduğu toplantıda, başvurucunun 22/11/2012 tarih ve 2012/752 numaralı bireysel
başvurusu incelenip gereği düşünüldü:
A. Başvurucunun İddiaları
37. Başvurucular, Van Valisi ve AFAD
görevlilerinin mevzuatta kendilerine yüklenilen görevleri yerine getirmemek
suretiyle görevi kötüye kullandıklarını, otelde hasar tespitinin yapılmadığını,
hasara rağmen otele girişin yasaklanmadığını ve taksirle ölüme sebep
olduklarını belirterek Anayasa’nın 17. maddesinde tanımlanan yaşam hakkının
ihlal edildiğini ileri sürmüştür. Başvurucular ikinci olarak, Yargıtay
Cumhuriyet Başsavcılığınca somut bilgi ve belge bulunmaması gerekçesiyle
verilen şikâyetin işleme konulmaması kararına karşı ceza soruşturması
yapılabilmesi için başvurabilecekleri herhangi bir makamın bulunmadığını
belirterek Anayasa’nın 36. maddesinde düzenlenen hak arama hürriyetinin ihlal
edildiğini ileri sürmüştür.
B. Değerlendirme
1. Anayasa’nın 17. Maddesinin İhlal Edildiği İddiası
a. Kabul Edilebilirlik Hakkında
38. Başvurucuların Anayasa’nın 17.
maddesinin ihlal edildiği iddialarına yönelik olarak Bakanlık görüşünde şikayetlerin
kabul edilebilirliği açısından değerlendirme yapılırken, başvurucuların ilgili
idareler aleyhine maddi ve manevi tazminat davası açtıkları, yargılama
sürecinin halen devam ettiği, 30/3/2012 tarih ve 6216 sayılı Anayasa
Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 47. maddesinin
(5) numaralı fıkrası uyarınca bireysel başvurunun ancak başvuru yollarının
tüketilmesi sonrasında yapılabileceği hususlarının dikkate alınması gerektiği
ifade edilmiştir.
39. Başvurucular, başvurunun kabul
edilebilirliği hakkındaki Bakanlık görüşüne karşı, yaşam hakkının ihlali halinde
sadece tazminat alınmasının yeterli olmayacağını, devletin etkili ve önleyici
ceza sistemi kurma pozitif yükümlülüğünün bulunduğunu ileri sürmüştür.
40. Başvurucuların Anayasa’nın 17. maddesine
ilişkin şikâyetleri açısından kabul edilebilirlik değerlendirmesi yapılırken başvuru
yollarının tüketilmesi hususunda karar verebilmek için Devletin Anayasa’nın 17.
maddesi kapsamında yaşam hakkını korumak için sahip olduğu “ etkili bir
yargısal sistem kurma ” pozitif yükümlülüğünün kapsamının tespiti
gerekmektedir. Bu nedenle bu konudaki değerlendirme esas hakkındaki inceleme
ile birlikte yapılacaktır.
41. 6216 sayılı Kanun’un 46. maddesinin
(1) numaralı fıkrasında, ancak ihlale yol açtığı ileri sürülen işlem, eylem ya
da ihmal nedeniyle güncel ve kişisel bir hakkı doğrudan etkilenenlerin bireysel
başvuru hakkına sahip oldukları kurala bağlanmıştır. Yaşam hakkının doğal niteliği
gereği, yaşamını kaybeden kişiler açısından bu hakka yönelik bir başvuru ancak yaşanan
ölüm olayı nedeniyle mağdur olan ölen kişilerin yakınları tarafından
yapılabilecektir. Başvurucular, başvuru konusu olayda ölen kişinin eşi,
çocukları ve kardeşleridir. Bu nedenle başvuru ehliyeti açısından bir eksiklik
bulunmamaktadır.
42. Bununla birlikte, başvuruculardan
ölen S. K.’nın iki kardeşi Mehmet KERİMOĞLU ve Mustafa KERİMOĞLU ne Van
Cumhuriyet Başsavcılığına ne de Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığına olayla
ilgili olarak şikâyet dilekçesi vermemişler, soruşturma yapılması yönünde çaba
gösterdiklerine ilişkin bir belge de sunmamışlardır. 6216 sayılı Kanun’un 45. maddesinin
(2) numaralı fıkrası uyarınca, ihlale neden olduğu ileri sürülen işlem, eylem
ya da ihmal için kanunda öngörülmüş idari ve yargısal başvuru yollarının
tamamının bireysel başvuru yapılmadan önce tüketilmiş olması gerekmektedir. Bu
durumda, başvurucuların Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığınca verilen şikâyetin
işleme konulmaması kararı nedeniyle ceza soruşturması yapılamadığı şikâyetine
ilişkin olarak, ölen S. K.’nın iki kardeşi Mehmet KERİMOĞLU ve Mustafa
KERİMOĞLU açısından başvuru yollarının tüketilmemiş olması nedeniyle kabul
edilemezlik kararı verilmesi gerekir.
43. S. K.’nın eşi ve çocukları tarafından
yapılan başvurunun Anayasa’nın 17. maddesinin ihlal edildiğine dair bölümünün
6216 sayılı Kanun’un 48. maddesi uyarınca açıkça dayanaktan yoksun olmadığı
görülmektedir. Başka bir kabul edilemezlik nedeni de görülmediğinden başvurunun
bu kısmının kabul edilebilir nitelikte olduğuna karar verilmesi gerekir.
b. Esas Bakımından İnceleme
44. Başvurucular, Van Valisi ve AFAD
görevlilerinin mevzuatta kendilerine yüklenilen görevleri yerine getirmediklerini,
iki deprem arasında gerekli tedbirleri almadıklarını, otelde hasar tespitinin
yapılmadığını, hasara rağmen otele girişin yasaklanmadığını ve yakınlarının taksirle
ölümüne sebep olduklarını belirterek Anayasa’nın 17. maddesinde tanımlanan
yaşam hakkının ihlal edildiğini ileri sürmüştür.
45. Bakanlık görüşünde, Anayasa’nın 17.
maddesinin ihlal edildiği yönündeki şikâyetler değerlendirilirken, Avrupa İnsan
Hakları Mahkemesinin (“AİHM”) yaşam hakkı konusunda benimsediği ilkelere
değinilmiş, hayati tehlike içeren koşullar nedeniyle başvurucuların
yakınlarının maruz kaldığı riskin ne zaman gerçekleşebileceği konusundaki
belirsizlik, bu tür koşulların ortaya çıkışında payı olan kişilerin statüsü ve
bu kişilere atfedilen eylem veya ihmalin kasıtlı olup olmadığı hususlarının
belirli bir davanın esasının incelenmesi sırasında, Devletin yaşam hakkı
bakımından taşıdığı sorumluluğu belirlemek için göz önüne alınması gerektiği ifade
edilmiştir.
46. Bakanlık görüşünde, Avrupa İnsan
Hakları Sözleşmesi’nin (“AİHS”) 2. maddesi bağlamında, ölüm olayının kasten ya
da saldırı veya kötü muameleler sonucu meydana gelmesine ilişkin davalar ile
ihmal sonucu ölüm olayının meydana gelmesiyle ilgili olan davalar arasında bir
ayrım yapılması gerektiği belirtilmiştir. Bu kapsamda, AİHM’nin, yaşam hakkının
veya fiziksel bütünlüğün ihlaline kasten sebebiyet verilmemiş ise “ etkili
bir yargısal sistem kurma ” yönündeki pozitif yükümlülüğün, her
olayda mutlaka ceza davası açılmasını gerektirmediği ve mağdurlara hukuki,
idari ve hatta disiplinle ilgili hukuk yollarının açık olmasının yeterli
olabileceği sonucuna vardığı görüşüne yer verilmiştir.
47. Bakanlık görüşünde ayrıca, AİHM’ye
göre adam öldürme ve kamu makamlarının sorumluluğu altında meydana gelen
olayların bir sonucu olarak can kaybının olduğu tehlikeli faaliyetlere ilişkin
davalarda olayla ilgili bilgi ve belgelere devletin daha kolay ulaşabileceği,
devletin resmi soruşturma yapma yükümlülüğü bulunduğunun kabul edildiği, mevcut
davada bu kriterin uygulanabilmesi için öncelikle binaların yapımı ve daha
sonraki dönemde depreme dayanıklılık konusundaki incelemeyi yapma görevinin
hangi kamu makamına ait olduğunun, daha sonra da ilgili makamın görevini yerine
getirip getirmediğinin tespit edilmesi gerektiği ifade edilmiştir.
48. Başvurucular, başvurunun esası
hakkındaki Bakanlık görüşüne karşı, AİHS’nin 2. maddesine göre, adam öldürme
davalarında olayla ilgili bilgi ve belgelere devletin daha kolay ulaşabileceği,
devletin resmi soruşturma yapma yükümlülüğü bulunduğunun kabul edildiği,
dolayısıyla Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısının resen soruşturmayı başlatması
gerektiği, olay hakkında yürütülen soruşturma kapsamında alınan bilirkişi
raporunda belediyenin sorumlu olduğunun belirlendiği, Danıştayın deprem
davalarına yönelik kararlarında belediye ve Bayındırlık Bakanlığının deprem
zararlarından sorumlu tutulduğunu, başvuru konusu olayda diğer deprem
davalarından farklı olarak Bayram Otelin ikinci depremde ve artçılardan sonra
yıkıldığı, hasar tespiti yapmama ve diğer önlemleri almama nedeniyle Vali ve
AFAD yetkililerinin sorumlu olduğunu ileri sürmüştür.
49. Anayasa’nın “ Kişinin
dokunulmazlığı, maddi ve manevi varlığı ” başlıklı 17. maddesi şöyledir:
“ Herkes, yaşama, maddî ve manevî varlığını koruma ve
geliştirme hakkına sahiptir.
Tıbbî zorunluluklar ve kanunda yazılı haller dışında,
kişinin vücut bütünlüğüne dokunulamaz; rızası olmadan bilimsel ve tıbbî
deneylere tâbi tutulamaz.
Kimseye işkence ve eziyet yapılamaz; kimse insan
haysiyetiyle bağdaşmayan bir cezaya veya muameleye tâbi tutulamaz.
Meşrû müdafaa hali, yakalama ve tutuklama kararlarının
yerine getirilmesi, bir tutuklu veya hükümlünün kaçmasının önlenmesi, bir
ayaklanma veya isyanın bastırılması, sıkıyönetim veya olağanüstü hallerde
yetkili merciin verdiği emirlerin uygulanması sırasında silah kullanılmasına
kanunun cevaz verdiği zorunlu durumlarda meydana gelen öldürme fiilleri,
birinci fıkra hükmü dışındadır .”
50. Kişinin yaşam hakkı ile maddi ve
manevi varlığını koruma hakkı, birbirleriyle sıkı bağlantıları olan,
devredilmez ve vazgeçilmez haklarındandır. Anayasa Mahkemesince belirtildiği
gibi yaşam ve vücut bütünlüğü üzerindeki temel hak, devletlere pozitif ve
negatif yükümlülük yükleyen haklardandır (AYM, E.2007/78, K.2010/120, K.T. 30/12/2010).
51. Anayasa’nın 17. maddesinde düzenlenen
yaşam hakkı kapsamında, devletin, negatif bir yükümlülük olarak, yetki alanında
bulunan hiçbir bireyin yaşamına kasıtlı ve hukuka aykırı olarak son vermeme
yükümlülüğü bulunmaktadır. Bunun yanı sıra devlet, pozitif bir yükümlülük
olarak, yine yetki alanında bulunan tüm bireylerin yaşam hakkını gerek kamusal
makamların, gerek diğer bireylerin, gerekse kişinin kendisinin eylemlerinden
kaynaklanabilecek risklere karşı koruma yükümlülüğü altındadır (AYM, E.1999/68,
K.1999/1, K.T. 6/1/1999). Devlet, bireyin maddi ve manevi varlığını her türlü
tehlikeden, tehditten ve şiddetten korumakla yükümlüdür (AYM, E.2005/151 K.2008/37,
K.T. 3/1/2008; E.2010/58, K.2011/8, K.T. 6/1/2011).
52. Devletin sorumluluğunu
gerektirebilecek şartlar altında can kaybının gerçekleştiği durumlarda Anayasa’nın
17. maddesi, Devlete, elindeki tüm imkânları kullanarak, yaşam hakkını korumak
için oluşturulan yasal ve idari çerçevenin gereği gibi uygulanmasını ve bu
hakka yönelik ihlallerin durdurulup cezalandırılmasını sağlayacak etkili idari
ve yargısal tedbirleri alma görevi yüklemektedir. Bu yükümlülük, kamusal olsun
veya olmasın, yaşam hakkının tehlikeye girebileceği her türlü faaliyet
bakımından geçerlidir.
53. Ancak, özellikle
insan davranışının öngörülemezliği, öncelikler ve kaynaklar değerlendirilerek yapılacak
işlemin veya yürütülecek faaliyetin tercihi göz önüne alınarak; pozitif
yükümlülük, yetkililer üzerine aşırı yük oluşturacak şekilde yorumlanmamalıdır.
Pozitif yükümlülüğün ortaya çıkması için yetkililerce, belirli bir kişinin
hayatına yönelik gerçek ve yakın bir tehlikenin bulunduğunun bilinmesi ya da
bilinmesi gerektiği durumların varlığı kabul edildikten sonra, böyle bir durum
dahilinde, makul ölçüler çerçevesinde ve sahip oldukları yetkiler kapsamında bu
tehlikenin gerçekleşmesini önleyebilecek şekilde kamu makamlarının önlem
almakta başarısız olduklarının tespiti gerekmektedir (benzer yöndeki AİHM
kararları için bkz. Keenan/Birleşik Krallık , 27229/95, 3/4/2001, §§
89-92, ve A. ve Diğerleri/Türkiye , 27/7/2004, 30015/96, § 44-45, İlbeyi
Kemaloğlu ve Meriye Kemaloğlu/Türkiye, 19986/06, 10/4/2012, § 28).
54. Devletin yaşam
hakkı kapsamında sahip olduğu pozitif yükümlülüklerin bir de usuli yönü
bulunmaktadır. Bu usul yükümlülüğü çerçevesinde devlet, doğal olmayan her ölüm
olayının sorumlularının belirlenmesini ve gerekiyorsa cezalandırılmasını
sağlayabilecek etkili resmi bir soruşturma yürütmek durumundadır. Bu tarz bir soruşturmanın
temel amacı, yaşam hakkını koruyan hukukun etkin bir şekilde uygulanmasını
güvenceye almak ve kamu görevlilerinin ya da kurumlarının karıştığı olaylarda,
bunların sorumlulukları altında meydana gelen ölümler için hesap vermelerini
sağlamaktır (benzer yöndeki AİHM kararları için bkz. Anguelova/Bulgaristan ,
B. No: 38361/97, § 137, Jasinskis/ Letonya , 21.12.2010, B. No: 45744/08,
§ 72).
55. Usul
yükümlülüğünün bir olayda gerektirdiği soruşturma türünün, yaşam hakkının
esasına ilişkin yükümlülüklerin cezai bir yaptırım gerektirip gerektirmediğine
bağlı olarak tespiti gerekmektedir. Kasten ya da saldırı veya kötü muameleler
sonucu meydana gelen ölüm olaylarına ilişkin davalarda Anayasa’nın 17. maddesi
gereğince devletin, ölümcül saldırı durumunda sorumluların tespitine ve
cezalandırılmalarına imkân verebilecek nitelikte cezai soruşturmalar yürütme
yükümlülüğü bulunmaktadır. Bu tür olaylarda, yürütülen idari ve hukuki soruşturmalar
ve davalar sonucunda sadece tazminat ödenmesi, yaşam hakkı ihlalini gidermek ve
mağdur sıfatını ortadan kaldırmak için yeterli değildir.
56. Yürütülen ceza
soruşturmalarının amacı, yaşam hakkını koruyan mevzuat hükümlerinin etkili bir
şekilde uygulanmasını ve sorumluların ölüm olayına ilişkin hesap vermelerini
sağlamaktır. Bu bir sonuç yükümlülüğü değil, uygun araçların kullanılması
yükümlülüğüdür. Diğer yandan, burada yer verilen değerlendirmeler hiçbir
şekilde Anayasa’nın 17. maddesinin başvuruculara üçüncü tarafları adli bir suç
nedeniyle yargılatma ya da cezalandırma hakkı verdiği (benzer yöndeki AİHM
kararı için bkz. Perez/Fransa , 47287/99, 22/7/2008, § 70), tüm
yargılamaları mahkûmiyetle ya da belirli bir ceza kararıyla sonuçlandırma ödevi
(benzer yöndeki AİHM kararı için bkz. Tanlı/Türkiye , 26129/95, § 111) yüklediği
anlamına gelmemektedir.
57. Yürütülecek ceza
soruşturmaları sorumluların tespitine ve cezalandırılmalarına imkân verecek
şekilde etkili ve yeterli olmalıdır. Soruşturmanın etkili ve yeterli olduğundan
söz edebilmek için soruşturma makamlarının resen harekete geçerek ölümü
aydınlatabilecek ve sorumluların tespitine yarayabilecek bütün delilleri toplamaları
gerekir. Soruşturmada ölüm olayının nedeninin veya sorumlu kişilerin ortaya
çıkarılması imkanını zayıflatan bir eksiklik, etkili soruşturma yürütme
kuralıyla çelişme riski taşır (benzer yöndeki AİHM kararları için bkz. Hugh
Jordan/Birleşik Krallık , 24746/94, 4/5/2001, § 109; Dink/Türkiye , 2668/07,
6102/08, 30079/08, 7072/09 ve 7124/09, 14/9/2010, § 78).
58. Yürütülecek ceza
soruşturmalarının etkinliğini sağlayan hususlardan biri de teoride olduğu gibi
pratikte de hesap verilebilirliği sağlamak için soruşturmanın veya sonuçlarının
kamu denetimine açık olmasıdır. Buna ilaveten her olayda, ölen kişinin
yakınlarının meşru menfaatlerini korumak için bu sürece gerekli olduğu ölçüde
katılmaları sağlanmalıdır (benzer yöndeki AİHM kararı için bkz. Hugh
Jordan/Birleşik Krallık , 24746/94, 4/5/2001, § 109).
59. Ancak ihmal
nedeniyle meydana gelen ölüm olaylarına ilişkin davalar açısından farklı bir
yaklaşımın benimsenmesi gerekir. Buna göre, yaşam hakkının veya fiziksel
bütünlüğün ihlaline kasten sebebiyet verilmemiş ise, “ etkili bir yargısal
sistem kurma ” yönündeki pozitif yükümlülük her olayda mutlaka ceza davası
açılmasını gerektirmez. Mağdurlara hukuki, idari ve hatta disiplinle ilgili
hukuk yollarının açık olması yeterli olabilir (benzer yöndeki AİHM kararları
için bkz. Vo/Fransa [BD], 53924/00, 8/7/2004, § 90; Calvelli ve Ciglio/İtalya, 32967/96, 17/1/2002, § 51).
60. Bununla birlikte,
ihmal suretiyle meydana gelen ölüm olaylarında Devlet görevlilerinin ya da
kurumlarının bu konuda muhakeme hatasını veya dikkatsizliği aşan bir ihmali
olduğu, yani olası sonuçların farkında olmalarına rağmen söz konusu makamların
kendilerine verilen yetkileri göz ardı ederek tehlikeli bir faaliyet nedeniyle
oluşan riskleri bertaraf etmek için gerekli ve yeterli önlemleri almadığı
durumlarda, bireyler kendi inisiyatifleriyle ne gibi hukuk yollarına başvurmuş
olursa olsun, insanların hayatının tehlikeye girmesine neden olan kişiler
aleyhine hiçbir suçlamada bulunulmaması ya da bu kişilerin yargılanmaması 17.
maddenin ihlaline neden olabilir (benzer yöndeki AİHM kararları için bkz. Budayeva
ve diğerleri/Rusya , 15339/02, 20/3/2008, § 140, Öneryıldız/Türkiye , [BD] 48939/99, 30/11/2004, § 93).
61. AİHM devletin
usuli yükümlülüğüne ilişkin tehlikeli faaliyetler kapsamında yer verilen bu
istisnaya bir ekleme yapmaktadır. Buna göre, AİHM, doğal bir felaket nedeniyle
mağdur olanların (özel bir kişi tarafından işletilmesine belediyece ruhsat
verilen bir kamp yerinde sele kapılarak hayatını kaybeden kampçıların
yakınlarının) yaptığı bir başvuruda ( Murillo Saldías ve diğerleri/İspanya ,
76973/01, 28/11/2006), 2. maddeye ilişkin şikayetlerin, kapsamlı bir ceza
soruşturmasını müteakip yapılan ve makul bir tazminata hükmedilmesi ile
sonuçlanan idari davanın etkili bir iç hukuk yolu olduğuna ve mağdur sıfatını
ortadan kaldırdığına karar vermiştir ( Budayeva ve diğerleri/Rusya , 15339/02, 20/3/2008, §
141) .
62. Bu durumda, tehlikeli
faaliyetler nedeniyle ortaya çıkan olaylara yönelik devletin kapsamlı ve etkin
bir ceza soruşturması yürütmesi yükümlülüğüne ilişkin ilkeler (§ 60) afet
olayları nedeniyle yapılan başvurulara da uygulanabilecektir. Önleyici
tedbirlerin alınmaması sonucu meydana gelen can kayıplarından Devletin
sorumluluğunu gerektiren durumlarda, Anayasa’nın 17. maddesi gereğince
oluşturulması gereken “ etkili bir yargısal sistem ”in kapsamında, etkinliğe
dair belirlenmiş asgari standartları karşılayan ve soruşturmanın bulguları
çerçevesinde adli cezaların uygulanmasını sağlayan bağımsız ve tarafsız bir
resmi soruşturma usulünün bulunması gerekir. Bu gibi davalarda, yetkili
makamlar büyük bir gayretle ve ivedilikle çalışmalı ve ilk olarak olayın
meydana geliş koşulları ile denetim sisteminin işleyişindeki aksaklıkları,
ikinci olarak da söz konusu olaylar zincirinde herhangi bir şekilde rol oynayan
Devlet görevlileri ya da makamlarını tespit etmek için resen soruşturma açmalıdır
(Benzer yöndeki AİHM kararı için bkz. Budayeva ve diğerleri/Rusya , 15339/02, 20/3/2008, § 142).
63. Başvuru konusu
olayda, başvurucuların yakını 23/10/2011
tarihinde gerçekleşen 7,2 şiddetindeki depremden sonra meydana gelen artçı
sarsıntılar sırasında 9/11/2011 tarihinde gerçekleşen 5,6 şiddetindeki ikinci
depremde kaldığı otelin çökmesi sonucu hayatını kaybetmiştir. Başvuruya konu
olay açısından, yaşam hakkı kapsamında devletin sahip olduğu yükümlülükler
arasında yer alan yaşam hakkını koruma yükümlülüğü için yasal ve idari
çerçevenin oluşturulması ve bu çerçevenin gereği gibi uygulanması sorumluluğunun
(bulunup bulunmadığının) ortaya konulması gerekmektedir.
64. Devletin bu noktada bir yükümlülüğünün
ortaya çıkabilmesi için kamu yetkililerince, belirli bir kişinin hayatının
gerçek ve yakın tehlike içinde olduğunun bilinmesi ya da bilinmesi gerektiği
durumların varlığı kabul edildikten sonra, böyle bir durum dâhilinde, makul
ölçüler çerçevesinde ve sahip oldukları yetkiler kapsamında bu tehlikenin gerçekleşmesini
önleyebilecek şekilde kamu makamlarının önlem almakta başarısız oldukları
tespit edilmelidir (§ 53).
65. Başvurucular, diğer deprem
davalarından farklı olarak Bayram Otelin ikinci depremde ve artçı sarsıntılardan
sonra yıkıldığını, konu hakkındaki mevzuat uyarınca hasar tespiti yapmamaları
ve diğer önlemleri almamaları nedeniyle Vali ve AFAD yetkililerinin sorumlu
olduğunu ileri sürmüştür (§ 44). Bakanlığın görüş yazısında ise konu ile ilgili
olarak, hayati tehlike içeren koşullar nedeniyle başvurucuların yakınlarının
maruz kaldığı riskin ne zaman gerçekleşebileceği konusundaki belirsizlik, bu
tür koşulların ortaya çıkışında payı olan kişilerin statüsü ve bu kişilere
atfedilen eylem veya ihmalin kasıtlı olup olmadığı hususlarının dikkate alınması
gerektiği ifade edilmiştir (§ 45).
66. Deprem gibi bir
afetin meydana gelmesi durumunda, başvurucuların haklarında ceza soruşturması
yapılmasını talep ettikleri görevliler açısından, hasar görmüş binaların derhal
tespit edilmesi, binaların gördüğü hasar bakımından tehlike arz edenlerinin boşaltılması
ve yıktırılması, afete uğrayanların veya uğraması muhtemel olanların
bulundukları yerlerde veya başka yerlerde geçici olarak barınmalarının sağlanması
görevleri konu hakkındaki mevzuatta (§ 33- 35)
açık bir şekilde belirlenmiştir.
67. Söz konusu yasal düzenlemelerde, bir afetin
meydana gelmesinden sonra yapılacak kurtarma, yaralıları tedavi, barındırma,
ölüleri gömme, yangınları söndürme, yıkıntıları temizleme ve felaketzedeleri
iaşe gibi hususlarda uygulanmak üzere görev ve görevlileri tayin, toplanma
yerlerini tespit eden bir programın valiliklerce düzenleneceği, bu programların
uygulanmasının valiliklerce kurulacak kurtarma ve yardım komitelerince sağlanacağı,
deprem afetinin gerçekleşmesi sonrasında tehlikeli durumu ve binaların gördüğü
hasar bakımından yıktırılması ve boşaltılması gerekenler hakkında, o il ve
ilçenin en büyük mülki amirine durumun rapor edilmesi ve bu makamlarca böyle
binaların derhal boşalttırılmasının gerektiği, lüzumu halinde yapılarda meydana
gelen hasarı tespit etmek üzere Bayındırlık ve İskan Bakanlığının isteği
üzerine diğer bakanlık, kurum ve kuruluşlar, mahalli idareler, üniversiteler ve
meslek odaları, konusunda deneyimli yeteri kadar inşaat mühendisi ve/veya
mimarı hasar tespiti çalışmalarında derhal görevlendirmekle yükümlü oldukları
kurala bağlanmıştır.
68. Yer kayması, kaya
düşmesi ve bu kapsamda deprem gibi afetlerde, tehlikenin devamı veya tekrarı
ihtimali üzerine boşaltılan binaların tehlikeye karşı kesin tedbir alınıncaya
kadar işgaline veya hasara uğrayanların tamirine müsaade edilmeyeceği, tedbir alınamayacağına
karar verildiği takdirde tehlikeli mahal içindeki binaların, yukarıdaki esaslar
dâhilinde yıktırılması gerektiği yine bu düzenlemelerde bir yükümlülük olarak
belirlenmiştir.
69. Afet ve acil durumlar ile sivil
savunmaya ilişkin hizmetleri yürütmek üzere 5902 sayılı Kanun’la, Başbakanlığa
bağlı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı kurulmuş, illerde, il özel idaresi
bünyesinde, valiye bağlı il afet ve acil durum müdürlükleri kurulmuş ve bu müdürlüklerin
sevk ve idaresinden valinin sorumlu olduğu belirtilmiştir. Afet ve acil durumlarda meydana gelen kayıp ve
hasarı tespit etmek ve Afet ve acil durumlarda, gerekli arama ve kurtarma
malzemeleri ile halkın barınma, beslenme, sağlık ihtiyaçlarının karşılanmasında
kullanılacak gıda, araç, gereç ve malzemeler için depolar kurmak ve yönetmek bu müdürlüklerin görevleri arasında sayılmıştır.
70. Afetlere İlişkin
Acil Yardım Teşkilatı ve Planlama Esaslarına Dair Yönetmelik’te, vali ve
kaymakamlar, görevli bakanlık, kurum ve kuruluşlar ile askeri birliklerin,
ilgili mevzuat ve bu Yönetmelik gereğince düzenlenecek acil yardım planları ve
acil yardımla ilgili yönergelerle kendilerine verilen görevleri yerine
getirmekten ayrı ayrı sorumlu oldukları, afetin meydana gelmesinden itibaren,
alınması gereken her türlü acil tedbirlerin alınmasından ve acil yardımların
bir emir beklemeden yapılmasından afetin meydana geldiği yerin mülki amirinin
sorumlu olduğu ifade edilmiştir.
71. Yine söz konusu Yönetmelikle,
Ön Hasar Tespit ve Geçici İskan Hizmetleri Grubunun oluşturulması öngörülmüş ve
bu grup; 1. Alınan haberlere göre nerelere, ne kadar ön hasar tespit ekibi
göndereceğini tespit etmek, 2. Hasarın yoğun olduğu bölgeleri belirlemek, 3. Kesin
hasar tespitleri için gerekli bilgileri sağlamak, 4. Afetten sonra konut, resmi
ve özel tüm yapılar ile hayvan barınaklarındaki hasarın en kısa zamanda
tespitini sağlayıcı tedbirleri alma ve gerekli işlemleri yapmakla
görevlendirilmiştir.
72. Yukarıda yer verilen
mevzuat hükümleri göz önünde bulundurulduğunda, başvurucuların birinci deprem
sonrasında gerekli tedbirleri almamak suretiyle yakınlarının ölümüne neden
olduklarını ileri sürdükleri Vali ve AFAD yetkililerinin, alınabilecek
tedbirlere ilişkin asli yükümlülüklerin bulunduğu anlaşılmaktadır.
73. Yaşanan birinci büyük depremin
akabinde çok sayıda artçı deprem meydana gelmiştir. Birinci depremde belli
seviyede hasar görmüş binaların yaşanan artçı sarsıntılar esnasında yıkılma
tehlikesi bulunmaktadır. Bu durumun öngörülebilecek bir risk olduğunun kabulü
gerekir. Başvurucuların yakını, birinci büyük depremden tam 16 gün sonra
meydana gelen 5,6 şiddetindeki depremde yıkılan otelin enkazı altında kalarak
hayatını kaybetmiştir. Afetzedelerin veya başka yerlerden o şehre depremin
yaşanması nedeniyle gelen kişilerin barınma ihtiyacı nedeniyle depremin meydana
geldiği şehirdeki kamuya açık konaklama yerleri arasında kapasitesi en yüksek
tesislerden biri olan oteli kullanmayı düşünecekleri de ortadadır. Bu durumda birinci
depremden sonra geçen 16 gün içerisinde otel hakkında hasar tespitinin
yapılarak gerektiğinde boşaltılması kararı verilmesi sorumlu kişilerden
beklenebilir.
74. Bakanlık görüş yazısında da
belirtildiği üzere, AİHM içtihatlarında ulusal yetkililer tarafından başvuran
lehine bir tedbir ya da kararın alınması suretiyle açıkça veya dolaylı olarak
ihlalin tespit edilmesi ve verilen karar ile bu ihlalin uygun ve yeterli bir
tazminatla giderilmesi halinde ilgili tarafın artık mağdur olduğunu ileri
süremeyeceği belirtilmektedir ( Scordino/İtalya , 36813/97, 29/3/2006, § 178 ve devamı). Bu iki koşul yerine getirildiği
takdirde, AİHS ile düzenlenen koruma mekanizmasının ikincil niteliği
dolayısıyla AİHM’nin inceleme yapmasına gerek kalmayacaktır ( Eckle/Almanya ,
8130/78, 15/7/1982, § 64-70, Jensen/Danimarka , 48470/99, 20/9/2001; Fatma
Yüksel/Türkiye , 51902/08, 9/4/2013, § 45-46).
75. 6216 sayılı Kanun’un “ Bireysel
başvuru hakkı ” kenar başlıklı 45. maddesinin (1) ve (2) numaralı fıkraları
şöyledir:
“(1) Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak
ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve buna ek Türkiye’nin
taraf olduğu protokoller kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından,
ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir .
(2) İhlale neden olduğu ileri sürülen işlem, eylem ya da
ihmal için kanunda öngörülmüş idari ve yargısal başvuru yollarının tamamının
bireysel başvuru yapılmadan önce tüketilmiş olması gerekir.
…”
76. AİHM içtihadında ( § 74) kabul edilene benzer bir şekilde, 6216
sayılı Kanun’un 45. maddesinin (2) numaralı fıkrasında yer verilen kanun
yollarının tüketilmesi koşulu, bireysel başvurunun temel hak ihlallerini
önlemek için son ve olağanüstü bir çare olmasının doğal sonucudur. Diğer bir
ifadeyle, temel hak ihlallerini öncelikle idari makamların ve derece
mahkemelerinin gidermekle yükümlü olması, kanun yollarının tüketilmesi koşulunu
zorunlu kılmaktadır (B. No: 2012/1027, § 20-21, 12/2/2013).
77. Başvurucuların Van Belediye
Başkanlığı, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Van Valiliği ve AFAD’a izafeten
Başbakanlık ve Mehmet Sıddık Bayram vereseleri aleyhine açtıkları maddi ve
manevi tazminat davaları (§17-20) henüz sonuçlanmamış, Vali ve AFAD yetkilileri
hakkında ceza soruşturması açılmasına ise izin verilmemiştir. Bu durumda, başvuru
konusu olayda Devletin yaşam hakkı kapsamında sahip olduğu pozitif
yükümlülüklerin maddi boyutunun, yani elindeki tüm imkânları kullanarak yaşam
hakkını korumak için öngörülen yasal ve idari tedbirlerin gereği gibi uygulanıp
uygulanmadığının (§ 52) Anayasa Mahkemesince bu aşamada incelenmesi ve bu
konuda karar verilmesi mümkün değildir.
78. Devletin yaşam hakkı kapsamındaki
pozitif yükümlülüklerin etkili cezai soruşturma yapma boyutu açısından ise aynı
şeyleri söylemek mümkün değildir ve kesinleşmiş olan şikâyetin işleme
konulmaması kararı nedeniyle yaşam hakkının ihlal edilip edilmediği hususunda
Anayasa Mahkemesi tarafından bir karar verilmesine bir engel bulunmamaktadır.
Ayrıca Anayasa Mahkemesinin böyle bir inceleme yapabilmesi için kamu idareleri
aleyhine açılan tam yargı davalarının sonuçlanmış olması da zorunlu değildir.
Zira yukarıda da belirtildiği gibi (§ 60) tehlikeli
bir faaliyet ya da doğal afetler nedeniyle oluşan öngörülebilir riskleri ortadan
kaldırma hususundaki görev ve yetkilerini ihmal ederek insanların hayatının
tehlikeye girmesine neden olduğu ileri sürülen görevlilerin sorumluluklarının incelenmesine
engel olunması tek başına Anayasa’nın 17. maddesinin ihlaline neden olabilir. Ancak
belirtmek gerekir ki, yürütülmesi gereken
ceza soruşturmalarının amacı, yaşam hakkını koruyan mevzuat hükümlerinin etkili
bir şekilde uygulanmasını ve vuku bulan ölüm olayında varsa sorumluları ve
sorumluluklarını tespit etmek üzere adalet önüne çıkarılmalarını sağlamaktır.
Bu bir sonuç yükümlülüğü değil, uygun araçların kullanılması yükümlülüğüdür.
Diğer yandan, burada yer verilen değerlendirmeler olayla ilgili olarak
mutlaka herhangi bir kişi veya kamu makamının hukuki veya cezai sorumluluğunun
belirlenmesi zorunluluğunu ifade etmemektedir (§ 56) .
79. Bu durumda, Bakanlığın görüş
yazısında ileri sürüldüğü üzere, şikâyetlerin kabul edilebilirliği açısından
değerlendirme yapılırken, başvurucuların ilgili idareler aleyhine maddi ve
manevi tazminat davası açtıkları, yargılama sürecinin halen devam ettiği,
başvuru yollarının tüketilmediği itirazı ( §
38 ) (devletin yaşam hakkı kapsamında sahip
olduğu pozitif yükümlülüklerin usuli boyutu açısından) kesinleşmiş olan şikâyetin
işleme konulmaması kararı açısından kabul
edilemez. Başvurunun özü ilk deprem sonrası gerekli tedbirleri almayarak
yakınlarının ölümüne neden olduğunu ileri sürdükleri Vali ve AFAD yetkilileri hakkında
cezai soruşturma açılmamış olması nedeniyle devletin yaşam hakkından
kaynaklanan pozitif yükümlülüğünün usuli boyutunun ihlal edildiği iddiasıdır.
80. Başvuru konusu
olayda, Van Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından yürütülen ceza soruşturmasında Van
Valisi ile AFAD görevlileri hakkında görevsizlik kararı verilerek soruşturma dosyası
Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığına gönderilmiştir. Yargıtay Cumhuriyet
Başsavcılığı, Van Valisi ve AFAD görevlileri hakkında görevi kötüye kullanmaya
ilişkin iddiaların somut bilgi ve belgelere dayanmadığı, ilgililer açısından
suç oluşturan ön inceleme yapılmasını gerektirecek bir durumun bulunmadığı
gerekçesiyle şikâyetin işleme konulmamasına karar vermiştir.
81. Bu kişilere
yönelik olarak yürütülen soruşturmanın etkililiği değerlendirilirken göz önünde
bulundurulacak hususlardan biri ceza soruşturmasının sorumluların belirlenmesine
ve cezalandırılmalarına imkân verecek şekilde etkili ve yeterli olmasıdır.
Etkililik ve yeterliliği temin adına soruşturma makamlarının resen harekete
geçmesi ve ölüm olayını aydınlatabilecek, sorumluların tespitine yarayabilecek bütün
delillerin toplanması gerekmektedir ( § 57).
82. Yaşanan olaya
ilişkin öncelikle, doğal afetin etkisi dışında sorumluluğun ne ölçüde ilgili
(müştekilerin de sorumlu olduğunu ileri sürdüğü) kamu görevlilerinin ihmaline
atfedilebileceğini ortaya koyacak bir soruşturma açılması gerekmektedir. Bu
soruya cevap verilebilmesi için teknik ve idari yönlerden değerlendirmeler
içeren uzman görüşlerine başvurulması ve sadece kamu otoritelerinin elde edebileceği
bilgilere ulaşılması gerekmektedir. Bu hususlar bireylerin (başvuru konusu
olayda müştekilerin) ispatlayabilecekleri hususlardan değildir (benzer yöndeki
AİHM kararı için bkz. Budayeva ve diğerleri/Rusya , 15339/02, 20/3/2008, § 163) .
83. Van Cumhuriyet
Başsavcılığı tarafından yürütülen ilk soruşturma kapsamında, keşif yapılmış, numuneler
alınmış ve incelenmiş, bilirkişilerden görüş alınmış, bilirkişilerce hazırlanan
rapor ışığında, söz konusu binanın yapımında sonradan yapılan ilavelerde bulunan
eksiklik ve hatalara değinilmiş, ilk depremde ayakta kalmasına rağmen ikinci
depremde iki deprem arasında artçı şoklardan etkilenerek yıkıldığının
anlaşıldığı ifade edilmiştir.
84. Yargıtay
Cumhuriyet Başsavcılığı, 24 kişinin ölümü gibi ciddi sonuçlar doğuran olay
hakkında, Van Cumhuriyet Başsavcılığının ilk soruşturmada göz önünde
bulundurduğu hususlar ile başvurucuların şikâyet konusu yaptığı hususlar hakkında
hiçbir değerlendirme yapmaksızın görevi
kötüye kullanmaya ilişkin iddiaların somut bilgi ve belgelere dayanmadığı,
ilgililer açısından suç oluşturan ve ön inceleme yapılmasını gerektirecek bir
durumun bulunmadığı gerekçesiyle şikâyetin işleme konulmamasına karar vermiştir
(§ 12). Başsavcılık, başvurucuların iki deprem arasında yetkililer tarafından
hasar tespitinin yapılmaması ve diğer idari tedbirlerin alınmaması suretiyle
ölüme neden olma temel şikâyetine ilişkin, hasar tespiti ve hasarlı binalara
girişin engellenmesi konusunda yetkililerce ne tür işlemler yapıldığını ortaya koyacak
delil ve değerlendirmelere yer vermeksizin soruşturma açılması talebini işleme
koymamıştır. Başsavcılık tarafından bu aşamada soruşturma izni verilmemesi
şeklinde bir karar verilmesi halinde söz konusu karar itiraz yoluyla denetimden
geçebilecekken, Başsavcılık’ın hâlihazırda verdiği bu karar, soruşturmanın
devam ettirilmesine yönelik talebin bir itiraz mercii tarafından incelenmesine
engel olmuştur.
85. Yürütülen
soruşturmanın etkililiği değerlendirilirken göz önünde bulundurulacak hususlardan
bir diğeri yürütülen soruşturmaya başvurucuların soruşturmanın açıklığını temin
edecek ve meşru menfaatlerini koruyabilecekleri bir şekilde dâhil
olabilmeleridir ( § 58 ). Başvuru konusu olayda, Danıştay 1. Dairesi yakınlarını kaybeden
kişilerin Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının işleme koymama kararına
yaptıkları itirazı 4483 sayılı Kanun’da Cumhuriyet Başsavcılıklarının bu
kararlarına karşı herhangi bir itiraz yolu öngörülmediğinden bahisle
incelemeksizin reddetmiştir. Başvurucuların
Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının işleme koymama kararına karşı itiraz
edebilecekleri bir makam bulunmamaktadır. Bu durumda bu kişiler hakkında
yürütülen soruşturmanın ve sonuçlarının açık olmaması nedeniyle soruşturmanın
etkili olduğundan söz edilemeyecektir. Nitekim AİHM, Dink/Türkiye davasında başvuranın
(Fırat Dink) yakın akrabalarının, yalnızca dosya üzerinden inceleme yapan
itiraz mercilerine itirazda bulunabilmiş olmalarının, mağdurların meşru
menfaatlerinin korunması hususunda söz konusu soruşturmalardaki eksiklikleri
gideremeyeceğine hükmetmiştir ( Dink/Türkiye , 2668/07, 6102/08, 30079/08,
7072/09 ve 7124/09, 14/9/2010, § 89).
86. Açıklanan
nedenlerle, etkili ve caydırıcı bir ceza soruşturması yürütülmediği
anlaşıldığından Anayasa’nın 17. maddesinde düzenlenen yaşam hakkının usuli
boyutunun ihlal edildiğinin kabulü gerekir.
2. Anayasa’nın 36. ve 40. Maddelerinin İhlal Edildiği İddiası
87. Başvurucular ikinci olarak, Yargıtay
Cumhuriyet Başsavcılığınca somut bilgi ve belge bulunmaması gerekçesiyle verilen
şikâyetin işleme konulmaması kararına karşı ceza soruşturması yapılabilmesi
için başvurabileceği herhangi bir makamın bulunmadığını belirterek AİHS’nin 6.
ve 13. maddesine karşılık gelmek üzere Anayasa’nın 36. maddesinde düzenlenen
hak arama hürriyetinin ihlal edildiğini ileri sürmüştür.
88. Bakanlık, başvurucuların Anayasa’nın
36. maddesine aykırılık iddialarına karşılık, AİHS’nin adil yargılanma hakkını
düzenleyen 6. maddesinde adil yargılanmaya ilişkin hak ve ilkelerin " medeni
hak ve yükümlülükler ile ilgili uyuşmazlıkların " ve bir " suç
isnadının " esasının karara bağlanması esnasında geçerli olduğunu,
başvurucuların söz konusu ceza soruşturmasında sanık sıfatına sahip
olmadıklarının göz önünde bulundurulması ve bu nedenle konu bakımından
yetkisizlik kararı verilmesi gerektiğini, 4483 sayılı Yasa'nın 9. maddesinde
yalnızca idari makamlardan verilen kararlara karşı itirazın hükümlerine yer
verilmiş olduğunu, Cumhuriyet Başsavcılığının, 4483 sayılı Kanun'un 4. maddesi
uyarınca aldığı işleme koymama kararları hakkında herhangi bir düzenleme
getirilmediğinden, bu hükme istinaden de itirazların incelenemeyeceğini, ancak
Cumhuriyet Başsavcılıklarına iletilen yakınmaları işleme konulmayan müracaat
sahiplerinin, aynı konuyu izin merciinin önüne götürmek ve izin makamından
sadır olacak her türlü karara karşı itiraz etme imkânına sahip oldukları
gözetildiğinde yasal açıdan önemsenecek bir eksiklik olmadığını
belirtmişlerdir.
89. Anayasa’nın “ Hak arama hürriyeti ”
başlıklı 36. maddesi şöyledir:
“ Herkes, meşrû vasıta ve yollardan faydalanmak
suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma
(Değişik ibare: 3.10.2001-4709/14 md.) ile adil yargılanma hakkına sahiptir.
Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya
bakmaktan kaçınamaz. ”
90. AİHS’de tanınmış olan hak ve
özgürlükleri ihlal edilen herkesin, söz konusu ihlal resmi bir hizmetin ifasıyla
görevli kişiler tarafından gerçekleştirilmiş olsa dahi, ulusal bir merci önünde
etkili bir yola başvurma hakkına sahip olduğunu hükme bağlayan AİHS’nin 13.
maddesinin asıl karşılığı olan Anayasa’nın “ Temel hak ve
hürriyetlerin korunması ” başlıklı 40. maddesi şöyledir:
“ Anayasa ile tanınmış hak ve hürriyetleri ihlâl edilen
herkes, yetkili makama geciktirilmeden başvurma imkânının sağlanmasını isteme
hakkına sahiptir.
(Ek fıkra: 3.10.2001-4709/16 md.)Devlet, işlemlerinde,
ilgili kişilerin hangi kanun yolları ve mercilere başvuracağını ve sürelerini
belirtmek zorundadır.
Kişinin, resmî görevliler tarafından vâki haksız işlemler
sonucu uğradığı zarar da, kanuna göre, Devletçe tazmin edilir. Devletin sorumlu
olan ilgili görevliye rücu hakkı saklıdır.”
91. Başvuru konusu
olaya ilişkin yaşam hakkı kapsamında devletin sahip olduğu “ etkili bir
yargısal sistem kurma ” yönündeki usul yükümlülüğü çerçevesinde, mağdurlara
hukuki ve idari hukuk yollarının yanı sıra ve daha da ötesinde, sorumluların
belirlenmesini ve gerekiyorsa cezalandırılmasını sağlayabilecek etkili bir ceza
soruşturması yürütüp yürütmediğine ilişkin değerlendirmeler yapılırken, başvurucuların
Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığınca verilen şikâyetin işleme konulmaması
kararına karşı ceza soruşturması yapılabilmesi için başvurabilecekleri herhangi
bir makamın bulunmamasının eksiklik olarak kabul edilip ihlal kararı verilmesi
nedeniyle, ayrıca Anayasa’nın 36. ve 40. maddesi bağlamında aynı konuda bir
inceleme yapılmasına gerek görülmemiştir.
V. 6216 SAYILI KANUN’UN 50. MADDESİNİN UYGULANMASI
92. 6216 sayılı Kanun’un
50. maddesinin (2) numaralı fıkrası şu şekildedir:
“(2)
Tespit edilen ihlal bir mahkeme kararından kaynaklanmışsa, ihlali ve
sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden yargılama yapmak üzere dosya ilgili
mahkemeye gönderilir. Yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmayan
hâllerde başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava
açılması yolu gösterilebilir. Yeniden yargılama yapmakla yükümlü mahkeme,
Anayasa Mahkemesinin ihlal kararında açıkladığı ihlali ve sonuçlarını ortadan
kaldıracak şekilde mümkünse dosya üzerinden karar verir.”
93. Başvuruda, ölenin
eşi için 30.000 TL, üç çocuğunun her biri için 25.000 TL ve iki kardeşinin her
biri için 15.000 TL olmak üzere (toplamda) 135.000 TL manevi tazminat talebinde
bulunulmuştur. Yaşam hakkının usuli boyutunun ihlali nedeniyle, başvuruculardan
ölen Selman Kerimoğlu’nun eşi Serpil Kerimoğlu ile çocukları Sinem, Önder Can
ve Yiğit Ögeday Kerimoğlu’na birlikte takdiren toplam 20.000 TL manevi tazminat
ödenmesine karar verilmiştir. Bu tazminat anayasal hakkın ihlalinden
kaynaklanan manevi zarara ilişkin olup idari yargıda devam eden maddi, manevi
tazminat davalarına etkisi yoktur.
94. Başvurucular, vekâlet
ücreti ve yargılama giderlerinin davalılardan tahsilini talep etmişlerdir.
Başvurucular tarafından yapılan yargılama giderinin başvuruculara ödenmesine
karar verilmiştir.
95. Başvuru konusu
olay açısından etkili ve caydırıcı bir ceza soruşturması yürütülmemesinin yaşam
hakkını ihlal ettiği gözetilerek, 6216 sayılı Kanun’un 50. maddesinin (1) ve
(2) numaralı fıkraları uyarınca, ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması
amacıyla kararın bir örneğinin Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığına
gönderilmesine karar verilmesi gerekir.
VI. HÜKÜM
Açıklanan gerekçelerle:
A. Başvuruda olayda yaşamını yitiren Selman Kerimoğlu’nun eşi ve
çocukları tarafından ileri sürülen Anayasa’nın 17. maddesinin ihlaline ilişkin
şikâyetlerin KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA,
B. Başvuruda Selman Kerimoğlu’nun iki kardeşi Mehmet Kerimoğlu ve
Mustafa Kerimoğlu tarafından ileri sürülen şikayetlerin “ başvuru yollarının
tüketilmemesi ” nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,
C. Anayasa’nın 17. maddesinde güvence altına alınan yaşam hakkının usuli
boyutunun İHLAL EDİLDİĞİNE,
D. Anayasa’nın 36. ve 40. maddelerinin ihlaline ilişkin şikâyetlerin
ayrıca İNCELENMESİNE GEREK OLMADIĞINA,
E. Anayasa’nın 17. maddesi ve 6216 sayılı Kanun’un 50. maddesinin
(2) numaralı fıkrası gereğince, başvuruculardan Selman Kerimoğlu’nun eşi Serpil
Kerimoğlu ile çocukları Sinem, Önder Can ve Yiğit Ögeday Kerimoğlu’na birlikte
20.000 TL manevi TAZMİNAT ÖDENMESİNE,
F. Başvurucuların fazlaya ilişkin tazminat taleplerinin REDDİNE,
G. Başvurucular tarafından yapılan 172,50 TL harç ve 2.640,00 TL
vekâlet ücretinden oluşan toplam 2.812,50 TL yargılama giderinin BAŞVURUCULARA
ÖDENMESİNE,
H. Ödemelerin, kararın tebliğini takiben başvurucuların Maliye
Hazinesine başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yapılmasına; ödemede
gecikme olması halinde, bu sürenin sona erdiği tarihten ödeme tarihine kadar
geçen süre için yasal faiz uygulanmasına,
İ. Kararın bir örneğinin 6216
sayılı Kanun’un 50. maddesinin (1) ve (2) numaralı fıkraları uyarınca, ihlalin
ve sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla Yargıtay Cumhuriyet
Başsavcılığına gönderilmesine,
17/9/2013 tarihinde OY BİRLİĞİYLE karar verildi.