TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
BİRİNCİ BÖLÜM
KARAR
MUSTAFA BOZ VE DİĞERLERİ BAŞVURUSU
(Başvuru Numarası: 2019/12972)
Karar Tarihi: 15/1/2020
BİRİNCİ BÖLÜM
KARAR
Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN
Üyeler : Serdar ÖZGÜLDÜR
Hicabi DURSUN
Kadir ÖZKAYA
Yusuf Şevki HAKYEMEZ
Raportör : Tuğba YILDIZ
Başvurucular : 1. Mustafa BOZ
2. Hurşit İNCE
3. Abdulhadi BOZ
4. Salahattin BOZ
5. İshak İNCE
6. Necmeddin TAPAR
7. Sadık TAPAR
8. Sabri TAPAR
Vekili : Av. Abdulhekim GİDER
I. BAŞVURUNUN KONUSU
1. Başvuru, terör olaylarından doğan zararların tazmin
edilmemesi nedeniyle mülkiyet hakkının; buna ilişkin idari ve yargısal sürecin
makul sürede sonuçlandırılmaması nedeniyle de adil yargılanma hakkının ihlal
edildiği iddialarına ilişkindir.
II. BAŞVURU SÜRECİ
2. Başvurular 18/4/2019 tarihinde yapılmıştır.
3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön
incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.
4. Anayasa Mahkemesi tarafından ekli tablonun A satırında
numaraları belirtilen bireysel başvuru dosyalarının konu yönünden hukuki
irtibatı nedeniyle 2019/12972 numaralı bireysel başvuru dosyası ile
birleştirilmesine ve belirtilen dosyaların kapatılmasına, incelemenin
2019/12972 numaralı bireysel başvuru dosyası üzerinden yürütülmesine karar
verilmiştir.
5. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm
tarafından yapılmasına karar verilmiştir.
6. Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve
esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir.
7. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına
(Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, tarafından görüş bildirilmemiştir.
III. OLAY VE OLGULAR
8. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle olaylar
özetle şöyledir:
9. Başvurucular, Siirt'in Merkez ilçesi Tuzkuyusu köyü, Çevre
mezrasında ikamet etmekteyken 1994 yılında meydana gelen terör olayları
neticesinde köyün boşaltılmasıyla yerleşim yerinden göç etmek zorunda
kaldıklarını iddia etmiş ve 17/7/2004 tarihli ve 5233 sayılı Terör ve Terörle
Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun kapsamında
zararlarının karşılanması talebiyle Siirt Valiliği Terör ve Terörle Mücadeleden
Doğan Zarar Tespit Komisyonuna (Komisyon)ekli tablonun C satırında belirtilen
tarihlerde başvurmuşlardır.
10. Ekli tablonun D satırında tarih ve sayıları belirtilen
Komisyon kararlarında başvurucuların taleplerinin reddine karar verilmiştir.
11. Belirtilen ret işlemleri aleyhine ekli tablonun E satırında
belirtilen tarihlerde başvurucular tarafından açılan iptal davalarında, İdare
Mahkemesi ekli tablonun F-1 satırında gösterilen tarihlerde davanın reddine
karar vermiştir.
12. Başvurucuların temyizi üzerine ekli tablonun G-1 satırında
gösterilen tarihlerde Danıştay Onbeşinci Dairesi Çevre mezrasının boşaltılıp
boşaltılmadığına ilişkin detaylı inceleme yapılması gerektiği gerekçesiyle
eksik incelemeye dayalı İdare Mahkemesi kararlarının bozulmasına hükmetmiştir.
13. Bozma kararı üzerine ekli tablonun F-2 satırında gösterilen
tarihlerde İdare Mahkemesi detaylı inceleme yaparak köyün terör nedeniyle
boşaltılan köylerden olmadığı gerekçesiyle davaların reddine karar vermiştir.
14. Bozma kararı sonrası verilen İdare Mahkemesi kararlarının
başvurucular tarafından temyiz edilmesi üzerine ekli tablonun G-2 satırında
gösterilen tarihlerde Danıştay Onbeşinci Dairesi onama kararı vermiştir.
15. Karar düzeltme talepleri aynı Daire tarafından H satırında
belirtilen tarihlerde reddedilmiştir. Karar düzeltme taleplerinin reddi üzerine
başvurucular süresinde bireysel başvuruda bulunmuşlardır.
IV. İLGİLİ HUKUK
16. İlgili hukuk için bkz. Celal
Demir , B. No: 2013/3309, 6/2/2014, §§ 15-28; Sabri Çetin , B. No: 2013/3007, 6/2/2014,
§§ 60-72; Mahmut Can Arslan , B.
No: 2013/3008, 6/2/2014, §§ 59-71; Mehmet
Gürgen , B. No: 2013/3202, 6/2/2014, §§ 57-67 kararları.
V. İNCELEME VE GEREKÇE
17. Mahkemenin 15/1/2020 tarihinde yapmış olduğu toplantıda
başvuru incelenip gereği düşünüldü:
A. Adli Yardım Talebi
18. Anayasa Mahkemesinin Mehmet
Şerif Ay (B. No: 2012/1181, 17/9/2013) kararında belirtilen ilkeler
dikkate alınarak geçimini önemli ölçüde güçleştirmeksizin yargılama giderlerini
ödeme gücünden yoksun olduğu anlaşılan başvurucuların açıkça dayanaktan yoksun
olmayan adli yardım taleplerinin kabulüne karar verilmesi gerekir.
B. Mülkiyet Hakkının
İhlal Edildiğine İlişkin İddia
1. Başvurucuların
İddiaları
19. Başvurucular; 1994 tarihinden itibaren mallarına terör
nedeniyle ulaşamadıklarını belirterek 5233 sayılı Kanun kapsamında yapmış
oldukları başvuruların köyün boşaltılmadığı gerekçesiyle reddedilmesinin
mülkiyet haklarını ihlal ettiğini ileri sürmüştür.
2. Değerlendirme
20. Anayasa ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin ortak koruma
alanında yer alan mülkiyet hakkı; mevcut mal, mülk ve ekonomik değerleri
koruyan bir temel haktır. Kişinin hâlihazırda sahibi olmadığı bir mülkün
mülkiyetini kazanma hakkı, bu konudaki menfaati ne kadar güçlü olursa olsun
mülkiyet kavramı içinde değildir ( Kemal
Yeler ve Ali Arslan Çelebi , B. No: 2012/636, 15/4/2014, § 36).
Ayrıca gelecekte elde edileceği iddia edilen bir gelirin mülkiyet hakkı
kapsamında değerlendirilmesi mümkün değildir ( Sultan
Tokay ve diğerleri , B. No: 2013/1122, 26/6/2014, § 42).
21. Bir mülk veya alacakla ilgili olarak hak iddia eden kişinin
söz konusu hakkın varlığını hukuken ispat etmesi gerekir ( Kemal Yeler ve Ali Arslan Çelebi , § 38).
22. Somut olayda başvurucuların Komisyona yaptıkları başvuru
üzerine Komisyonun ulaştığı nihai sonuç ile iptal davası sonucunda gerekçeli
kararda yer verilen hukuki tespitler ve dayanaklar birlikte
değerlendirildiğinde başvurucuların Anayasa’nın 35. maddesinde güvence altına
alınan mülkiyet hakkı kapsamına giren bir ekonomik değeri veya en azından böyle
bir değeri elde etme yönünde meşru beklentisi bulunmadığı anlaşılmaktadır.
23. Açıklanan gerekçelerle başvurunun bu kısmının diğer kabul
edilebilirlik koşulları yönünden incelenmeksizin konu bakımından yetkisizlik nedeniyle kabul edilemez
olduğuna karar verilmesi gerekir.
C. Makul Sürede
Yargılanma Hakkının İhlal Edildiğine İlişkin İddia
1. Başvurucuların
İddiaları
24. Başvurucular, makul sürede yargılanma haklarının ihlal
edildiğini ileri sürmüştür.
2. Değerlendirme
a. Kabul Edilebilirlik
Yönünden
25. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine
karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı anlaşılan makul
sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın kabul edilebilir
olduğuna karar verilmesi gerekir.
b. Esas Yönünden
26. Medeni hak ve yükümlülüklerle ilgili uyuşmazlıklara ilişkin
idari yargılamanın süresi tespit edilirken sürenin başlangıç tarihi olarak
davanın ikame edildiği tarih; sürenin sona erdiği tarih olarak -çoğu zaman icra
aşamasını da kapsayacak şekilde- yargılamanın sona erdiği, yargılaması devam
eden davalar yönünden ise Anayasa Mahkemesinin makul sürede yargılanma hakkının
ihlal edildiğine ilişkin şikâyetle ilgili kararını verdiği tarih esas alınır ( Selahattin Akyıl, B. No: 2012/1198,
7/11/2013, §§ 45, 47).
27. Medeni hak ve yükümlülüklerle ilgili uyuşmazlıklara ilişkin
idari yargılama süresinin makul olup olmadığı değerlendirilirken yargılamanın
karmaşıklığı ve kaç dereceli olduğu, tarafların ve ilgili makamların yargılama
sürecindeki tutumu ve başvurucunun yargılamanın süratle sonuçlandırılmasındaki
menfaatinin niteliği gibi hususlar dikkate alınır ( Selahattin Akyıl, § 41).
28. Bu hususlara ek olarak Anayasa Mahkemesi, 5233 sayılı Kanun
kapsamında yapılan yargılamalarda komisyonların belli bir dönem içinde geçici
olarak olağanüstü iş yükü artışı ile karşılaşmasından kaynaklanan gecikmelerde
kamu otoritelerince zamanında ve yeterli tedbirlerin alınmış olup olmadığını da
gözönünde bulundurmaktadır. Gerekli tedbirler alınmışsa makul sürenin
hesaplanmasında olağan yargılamalara kıyasla daha esnek bir yaklaşım
benimsenmektedir ( Sabri Çetin , §§
60-72; Mahmut Can Arslan , §§
59-71; Mehmet Gürgen , §§ 57-67; Celal Demir , §§ 57-69).
29. Somut davalara bir bütün olarak bakıldığında Komisyona
başvuru tarihleri (ekli tablonun C satırı)ile nihai karar tarihleri (ekli
tablonun H satırı) arasında geçen ve ekli tablonun I satırında her bir başvuru
için ayrı ayrı toplam süreleri belirtilen yargılama süreçlerinde makul olmayan
bir gecikmenin olduğu sonucuna varılmıştır.
30. Açıklanan gerekçelerle başvurucuların Anayasa’nın 36.
maddesinde güvence altına alınan makul sürede yargılanma hakkının ihlal
edildiğine karar verilmesi gerekir.
D. 6216 Sayılı Kanun'un
50. Maddesi Yönünden
31. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin
Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 50. maddesinin (1) ve (2)
numaralı fıkraları şöyledir:
“(1) Esas inceleme sonunda, başvurucunun
hakkının ihlal edildiğine ya da edilmediğine karar verilir. İhlal kararı
verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması
gerekenlere hükmedilir…
(2) Tespit edilen ihlal bir
mahkeme kararından kaynaklanmışsa, ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için
yeniden yargılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden yargılama
yapılmasında hukuki yarar bulunmayan hâllerde başvurucu lehine tazminata
hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava açılması yolu gösterilebilir.
Yeniden yargılama yapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa Mahkemesinin ihlal
kararında açıkladığı ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde mümkünse
dosya üzerinden karar verir.”
32. Başvurucular, ihlalin tespiti ile maddi ve manevi tazminat
talebinde bulunmuştur.
33. Başvuruda, adil yargılanma hakkı kapsamındaki makul sürede
yargılanma hakkının ihlal edildiği sonucuna varılmıştır.
34. İhlal tespitiyle giderilemeyecek olan manevi zararları
karşılığında başvuruculara ekli tablonun İ satırında gösterilen net manevi
tazminat miktarlarının ödenmesine karar verilmesi gerekir.
35. Dosyadaki belgelerden tespit edilen 3.000 TL vekâlet
ücretinden oluşan yargılama giderinin başvuruculara müştereken ödenmesine karar
verilmesi gerekir.
VI. HÜKÜM
Açıklanan gerekçelerle;
A. Adli yardım talebinin KABULÜNE,
B. 1. Mülkiyet hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın konu bakımından yetkisizlik nedeniyle
KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,
2. Makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğine ilişkin
iddianın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA,
C. Anayasa’nın 36. maddesinde güvence altına alınan makul sürede
yargılanma hakkının İHLAL EDİLDİĞİNE,
D. Başvuruculara ekli tablonun İ satırında gösterilen
miktarlarda net manevi tazminat ÖDENMESİNE, tazminata ilişkin diğer
taleplerinin REDDİNE,
E. 3.000 TL vekâlet ücretinden oluşan yargılama giderinin
BAŞVURUCULARA MÜŞTEREKEN ÖDENMESİNE,
F. Ödemelerin, kararın tebliğini takiben başvurucuların Hazine
ve Maliye Bakanlığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yapılmasına,
ödemede gecikme olması hâlinde bu sürenin sona erdiği tarihten ödeme tarihine
kadar geçen süre için yasal FAİZ UYGULANMASINA,
G. Kararın bir örneğinin bilgi için Batman İdare Mahkemesine
(E.2014/765, K.2014/3008), GÖNDERİLMESİNE,
H. Kararın bir örneğinin Adalet Bakanlığına GÖNDERİLMESİNE
15/1/2020 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
=== Sıra 1 — 2019/12972 / Mustafa BOZ ===
  A Başvuru Numarası: 2019/12972
  B Başvurucu ve T.C. Kimlik No.: Mustafa BOZ
  C Komisyona Başvuru Tarihi ve Dosya Kayıt   Numarası: 1/4/2008 20119
  D Komisyon Karar Tarihi ve Numarası: 19/10/2010 2010/3-2164
  E Dava Tarihi: 11/1/2011
  F Yerel Mahkeme Karar Tarihi: 1. 23/11/2011 2. 4/12/2014
  G Temyiz Yolu Karar Tarihi: 1. 21/11/2013 2. 10/4/2018
  H Karar Düzeltme Tarihi: 26/2/2019
  I İdari ve Yargısal Süreçte Geçen Toplam Süre: 10 yıl 10 ay
  İ Hükmedilen NET Manevi Tazminat (TL): 18. 300 TL
=== Sıra 2 — 2019/12974 / Hurşit İNCE ===
  A Başvuru Numarası: 2019/12974
  B Başvurucu ve T.C. Kimlik No.: Hurşit İNCE
  C Komisyona Başvuru Tarihi ve Dosya Kayıt   Numarası: 1/4/2008 20108
  D Komisyon Karar Tarihi ve Numarası: 21/10/2010 2010/3-2179
  E Dava Tarihi: 11/1/2011
  F Yerel Mahkeme Karar Tarihi: 1. 23/11/2011 2. 4/12/2014
  G Temyiz Yolu Karar Tarihi: 1. 21/11/2013 2. 10/4/2018
  H Karar Düzeltme Tarihi: 26/2/2019
  I İdari ve Yargısal Süreçte Geçen Toplam Süre: 10 yıl 10 ay
  İ Hükmedilen NET Manevi Tazminat (TL): 18. 300 TL
=== Sıra 3 — 2019/12976 / Abdulhadi BOZ ===
  A Başvuru Numarası: 2019/12976
  B Başvurucu ve T.C. Kimlik No.: Abdulhadi BOZ
  C Komisyona Başvuru Tarihi ve Dosya Kayıt   Numarası: 1/4/2008 20122
  D Komisyon Karar Tarihi ve Numarası: 21/10/2010 2010/3-2174
  E Dava Tarihi: 11/1/2011
  F Yerel Mahkeme Karar Tarihi: 1. 23/11/2011 2. 4/12/2014
  G Temyiz Yolu Karar Tarihi: 1. 21/11/2013 2. 10/4/2018
  H Karar Düzeltme Tarihi: 26/2/2019
  I İdari ve Yargısal Süreçte Geçen Toplam Süre: 10 yıl 10 ay
  İ Hükmedilen NET Manevi Tazminat (TL): 18. 300 TL
=== Sıra 4 — 2019/12978 / Salahattin BOZ ===
  A Başvuru Numarası: 2019/12978
  B Başvurucu ve T.C. Kimlik No.: Salahattin BOZ
  C Komisyona Başvuru Tarihi ve Dosya Kayıt   Numarası: 1/4/2008 20121
  D Komisyon Karar Tarihi ve Numarası: 19/10/2010 2010/3-2166
  E Dava Tarihi: 11/1/2011
  F Yerel Mahkeme Karar Tarihi: 1. 23/11/2011 2. 4/12/2014
  G Temyiz Yolu Karar Tarihi: 1. 21/11/2013 2. 10/4/2018
  H Karar Düzeltme Tarihi: 26/2/2019
  I İdari ve Yargısal Süreçte Geçen Toplam Süre: 10 yıl 10 ay
  İ Hükmedilen NET Manevi Tazminat (TL): 18. 300 TL
=== Sıra 5 — 2019/12979 / İshak İNCE ===
  A Başvuru Numarası: 2019/12979
  B Başvurucu ve T.C. Kimlik No.: İshak İNCE
  C Komisyona Başvuru Tarihi ve Dosya Kayıt   Numarası: 1/4/2008 20110
  D Komisyon Karar Tarihi ve Numarası: 19/10/2010 2010/3-2157
  E Dava Tarihi: 11/1/2011
  F Yerel Mahkeme Karar Tarihi: 1. 23/11/2011 2. 4/12/2014
  G Temyiz Yolu Karar Tarihi: 1. 21/11/2013 2. 10/4/2018
  H Karar Düzeltme Tarihi: 26/2/2019
  I İdari ve Yargısal Süreçte Geçen Toplam Süre: 10 yıl 10 ay
  İ Hükmedilen NET Manevi Tazminat (TL): 18. 300 TL
=== Sıra 6 — 2019/12981 / Necmeddin TAPAR ===
  A Başvuru Numarası: 2019/12981
  B Başvurucu ve T.C. Kimlik No.: Necmeddin TAPAR
  C Komisyona Başvuru Tarihi ve Dosya Kayıt   Numarası: 1/4/2008 20111
  D Komisyon Karar Tarihi ve Numarası: 19/10/2010 2010/3-2158
  E Dava Tarihi: 11/1/2011
  F Yerel Mahkeme Karar Tarihi: 1. 23/11/2011 2. 4/12/2014
  G Temyiz Yolu Karar Tarihi: 1. 21/11/2013 2. 10/4/2018
  H Karar Düzeltme Tarihi: 26/2/2019
  I İdari ve Yargısal Süreçte Geçen Toplam Süre: 10 yıl 10 ay
  İ Hükmedilen NET Manevi Tazminat (TL): 18. 300 TL
=== Sıra 7 — 2019/12982 / Sadık TAPAR ===
  A Başvuru Numarası: 2019/12982
  B Başvurucu ve T.C. Kimlik No.: Sadık TAPAR
  C Komisyona Başvuru Tarihi ve Dosya Kayıt   Numarası: 26/5/2008 20106
  D Komisyon Karar Tarihi ve Numarası: 21/10/2010 2010/3-2177
  E Dava Tarihi: 11/1/2011
  F Yerel Mahkeme Karar Tarihi: 1. 23/11/2011 2. 4/12/2014
  G Temyiz Yolu Karar Tarihi: 1. 21/11/2013 2. 10/4/2018
  H Karar Düzeltme Tarihi: 26/2/2019
  I İdari ve Yargısal Süreçte Geçen Toplam Süre: 10 yıl 9 ay
  İ Hükmedilen NET Manevi Tazminat (TL): 18. 300 TL
=== Sıra 8 — 2019/12970 / Sabri TAPAR ===
  A Başvuru Numarası: 2019/12970
  B Başvurucu ve T.C. Kimlik No.: Sabri TAPAR
  C Komisyona Başvuru Tarihi ve Dosya Kayıt   Numarası: 26/5/2008 20105
  D Komisyon Karar Tarihi ve Numarası: 21/10/2010 2010/3-2176
  E Dava Tarihi: 11/1/2011
  F Yerel Mahkeme Karar Tarihi: 1. 23/11/2011 2. 4/12/2014
  G Temyiz Yolu Karar Tarihi: 1. 21/11/2013 2. 10/4/2018
  H Karar Düzeltme Tarihi: 26/2/2019
  I İdari ve Yargısal Süreçte Geçen Toplam Süre: 10 yıl 9 ay
  İ Hükmedilen NET Manevi Tazminat (TL): 18. 300 TL