TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
BİRİNCİ BÖLÜM
KARAR
HAKAN TOKATLIOĞLU BAŞVURUSU
(Başvuru Numarası: 2018/24939)
Karar Tarihi: 16/9/2020
BİRİNCİ BÖLÜM
KARAR
Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN
Üyeler : Serdar ÖZGÜLDÜR
Burhan ÜSTÜN
Muammer TOPAL
Selahaddin MENTEŞ
Raportör : Fatih ALKAN
Başvurucu : Hakan TOKATLIOĞLU
Vekili : Av. Özgür İnanç YAĞMUR
I. BAŞVURUNUN
KONUSU
1. Başvuru, kamudaki görevinden ihraç edilen hukukçunun
baro levhasına yazılmasına ilişkin verilen kararın mahkemece iptal edilmesi
nedeniyle özel hayata saygı hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.
II. BAŞVURU
SÜRECİ
2. Başvuru 6/8/2018 tarihinde yapılmıştır.
3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden
yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.
4. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik
incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.
5. Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul
edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir.
6. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet
Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık görüşünü bildirmiştir.
7. Başvurucu, Bakanlığın görüşüne karşı süresinde beyanda
bulunmuştur.
III. OLAY VE
OLGULAR
8. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle
olaylar özetle şöyledir:
A. Olağanüstü
Hal Sürecinde Uygulanan Tedbirler
9. Ülkemizin 15 Temmuz 2016 tarihinde askerî darbe
teşebbüsüyle karşı karşıya kalmasına ilişkin süreç, bu teşebbüsün arkasında
uzun yıllardır faaliyetlerine devam eden ve son yıllarda Fetullahçı Terör
Örgütü (FETÖ) ve/veya Paralel Devlet Yapılanması (PDY) olarak isimlendirilen
terör örgütüne ilişkin bilgiler, Millî Güvenlik Kurulu (MGK) kararları, darbe
teşebbüsünün bastırılmasının akabinde Bakanlar Kurulu tarafından ülke genelinde
ilan edilen olağanüstü hal (OHAL) süreci ve bu süreçte uygulanan tedbirler
Anayasa Mahkemesinin önceki kararlarında detaylı şekilde yer almaktadır ( Aydın
Yavuz ve diğerleri ([GK], B. No: 2016/22169, 20/6/2017, §§ 12-66; Selçuk
Özdemir [GK], B. No: 2016/49158, 26/7/2017, §§ 20, 21; Alparslan Altan [GK], B. No: 2016/15586, 11/1/2018, § 10; ayrıca bkz. Yargıtay Ceza Genel
Kurulu'nun 26/9/2017 tarihli ve E.2017/16.MD-956, K.2017/370 sayılı kararı).
10. OHAL sürecinde kamu görevinden çıkarma tedbirlerinin
uygulanmasına da karar verilmiş ve bu konuda genel ve soyut normlar ihdas
edilerek alınan tedbirlerin yanı sıra kişiler hakkında doğrudan etki doğurucu
nitelikte işlemler tesis edilmiştir. Örneğin 1/9/2016 tarihli ve 29818 (mükerrer)
sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 672 sayılı Olağanüstü Hal Kapsamında Alınan
Tedbirlere İlişkin Kanun Hükmünde Kararname'nin (672 sayılı OHAL KHK'sı) 2.
maddesiyle, millî güvenliğe tehdit oluşturduğu tespit edilen FETÖ/PDY'ye
aidiyeti, iltisakı veya irtibatı olan kimi kamu görevlilerinin başka hiçbir
işleme gerek kalmaksızın kamu görevlerinden çıkarılmalarına karar verilmiştir.
Ayrıca aynı maddede; bu kapsamdaki kişilerin mahkûmiyet kararı aranmaksızın
memuriyetlerinin alınacağı, bir daha kamu hizmetinde istihdam edilmeyecekleri,
doğrudan veya dolaylı olarak görevlendirilmeyecekleri de hüküm altına
alınmıştır (Kamu görevinden çıkarma tedbirlerine ilişkin detaylı bilgi için
bkz. Aydın Yavuz ve diğerleri , §§ 56-61).
11. Yine 23/7/2016 tarihli ve 29779 sayılı Resmî
Gazete'de yayımlanan 667 sayılı Olağanüstü Hal Kapsamında Alınan Tedbirlere
İlişkin Kanun Hükmünde Kararname'nin (667 sayılı OHAL KHK'sı) 3. ve 4.
maddeleri kapsamında kamu görevinden çıkarılanların, uhdelerinde taşımış
oldukları büyükelçi, vali gibi unvanları ve yüksek mahkeme başkan ve üyeliği,
müsteşar, hâkim, savcı, kaymakam ve benzeri meslek adlarını ve sıfatlarını
kullanamayacakları ve bu unvan, sıfat ve meslek adlarına bağlı olarak sağlanan
haklardan yararlanamayacakları düzenlenmiştir.
12. Türkiye Cumhuriyeti 21/7/2016 tarihinde, Avrupa
Konseyi Genel Sekreterliğine Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne (AİHS,
Sözleşme); Birleşmiş Milletler Genel Sekreterliğine ise Medeni ve Siyasi
Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme'ye (MSHUS) ilişkin derogasyon (askıya
alma/yükümlülük azaltma) beyanında bulunmuştur. Olağanüstü hâlin uzatılmasına
ilişkin kararlar da Avrupa Konseyi Genel Sekreterliğine ve Birleşmiş Milletler
Genel Sekreterliğine bildirilmiştir ( Aydın Yavuz ve diğerleri , § 50).
B. Başvurucunun
Baro Levhasına Yazılma Talebine İlişkin Süreç
13. Başvurucu, 1994 yılında hukuk fakültesini bitirmiş ve
Ankara Barosunda (Baro) avukatlık stajını tamamlayarak 7/12/1995 tarihinde baro
levhasına yazılmıştır. Başvurucunun kaydı, talebi üzerine 14/12/1995 tarihinde
baro levhasından silinmiştir.
14. 1995 yılında Emniyet Genel Müdürlüğü bünyesinde kamu
görevine başlayan başvurucu, 15 Temmuz darbe girişiminin gerçekleştiği tarihte
3. sınıf emniyet müdürü unvanıyla görev yapmaktadır. 672 sayılı OHAL KHK'sının
2. maddesiyle, millî güvenliğe tehdit oluşturduğu tespit edilen FETÖ/PDY ile
aidiyeti, iltisakı veya irtibatı olduğu değerlendirilen kamu görevlilerine
ilişkin açıklanan listede başvurucunun ismine de yer verilmiş ve bu suretle
başvurucu 1/9/2016 tarihinde kamu görevinden çıkarılmıştır.
15. Kamu görevinden çıkarılmasının ardından başvurucu,
baro levhasına avukat olarak yeniden yazılma talebiyle Bursa Barosuna (Baro)
başvurmuştur.
16. Baro, 27/9/2016 tarihinde Bursa Cumhuriyet
Başsavcılığına (Başsavcılık) gönderdiği yazı ile başvurucu hakkında terör
örgütü (FETÖ/PDY) üyesi olma suçu kapsamında bir soruşturmanın bulunup
bulunmadığını sormuştur. Başsavcılık tarafından gönderilen 3/10/2016 tarihli
cevap yazısında başvurucu hakkında yürütülen herhangi bir ceza soruşturmasının
olmadığı belirtilmiştir.
17. Başvurucunun talebi, yasal şartlara uygun olduğu
gerekçesiyle Baro Yönetim Kurulunun 2/3/2017 tarihli kararıyla oyçokluğuyla
kabul edilmiştir. Söz konusu karar Türkiye Barolar Birliği (TBB) Yönetim Kurulunun
19/4/2017 tarihli kararıyla uygun bulunmuştur.
18. TBB tarafından verilen karar, Bakanlık tarafından
yerinde görülmeyerek bir daha görüşülmek üzere 27/4/2017 tarihinde TBB'ye geri
gönderilmiştir. Geri gönderme kararının gerekçesinde;
i. Başvurucunun Bursa Emniyet Müdürlüğü bünyesinde 3.
sınıf emniyet müdürü olarak görev yapmakta iken 672 sayılı OHAL KHK'sı ile
ihraç edildiği, anılan OHAL KHK'sının 2. maddesi gereğince kamu görevinden
çıkarılanların bir daha kamu hizmetinde istihdam edilemeyeceği belirtilmiştir.
ii. 19/3/1969 tarihli ve 1136 sayılı Avukatlık Kanunu'nun
1. maddesinde avukatlık mesleğinin kamu hizmeti olarak tanımlandığı, yine
anılan Kanun'un 2., 38. ve 57. maddelerinin de bu kapsamda hükümler içerdiği,
26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 6. maddesinde de
avukatların yargı görevi yapan kişilerden sayıldığı vurgulanmıştır.
iii. Kamu hizmetinin idare hukuku esaslarına göre
çalıştırılan ve kamu görevlisi olarak adlandırılan kişilerce yapılmasının
zorunlu olmadığı, kamu hizmetinin bir kısmının kamu görevlisi olarak
nitelendirilmesi mümkün olmayan ancak işlevsel anlamda kamu görevi ifa eden
serbest meslek grubundaki kişilerce de yerine getirildiği ifade edilmiştir.
iv. Avukatların verdikleri hizmetlerin de bu kapsamda
değerlendirilmesi gerektiği, adalet, yargı, hukuk işlerinin kamu hizmetinin en
yoğun ve kamu kavramının anlam olarak en önde gelen alanlarından olduğu
belirtilmiştir. Kararda; 672 sayılı OHAL KHK'sı ile başvurucu hakkında alınan
tedbirin, avukatlık mesleğinin önem ve özelliği, kamu hizmeti niteliği ve
avukatın hak ve yetkileri ile işlevsel olarak kamu görevi ifa ettiği
hususlarının gözardı edilmemesi ve idare hukuku esaslarına göre kamu görevlisi
olarak çalışamamak şeklinde dar yorumlanmaması gerektiği vurgulanmıştır.
Böylesi dar bir yorumun OHAL KHK'sının amacıyla bağdaşmadığı ve terörle
mücadeleyi sekteye uğratacağı ileri sürülmüş ve söz konusu tedbirin ilgilinin
bir daha kamu hizmetinde çalışamamasını da içerdiği ifade edilmiştir.
v. Ayrıca OHAL KHK'sı ile alınan tedbirin yalnızca idare
hukuku esaslarına göre kamu görevlisi olarak çalışanlarla sınırlı tutulmasının
memur ve hâkim olma niteliğini kaybedenlerin avukat olması sonucunu doğuracağı
ve hukuk devletinin işlerliğinin sağlanması açısından yaşamsal bir öneme sahip
yargının kurucu unsurlarından olan avukatlık mesleğinin itibarını zedeleyeceği
belirtilmiştir.
19. TBB Yönetim Kurulu, 4/5/2017 tarihli kararıyla,
önceki kararında ısrar ederek başvurucunun baro levhasına yazılma talebinin
kabulüne karar vermiştir. Israr kararının gerekçesinde; Bakanlığın geri
gönderme kararının usule ve yasaya uygun olmadığı ifade edilmiştir.
20. Bakanlık, başvurucunun baro levhasına yazılmasına
ilişkin TBB Yönetim Kurulu tarafından verilen karara karşı 29/5/2017 tarihinde
iptal davası açmıştır. Yürütmenin durdurulması talebini de içeren ve Ankara 15.
İdare Mahkemesi (Mahkeme) tarafından kayda alınan dava dilekçesinde;
i. Başvurucunun 672 sayılı OHAL KHK'sı ile kamu
görevinden çıkarıldığı hatırlatılmış ve terör eylemlerinin türüne ve
niteliklerine ilişkin 12/4/1991 ve 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu
kapsamında açıklamalarda bulunulmuştur. Ayrıca MGK tarafından
26/2/2014-26/5/2016 tarihleri arasında gerçekleştirilen toplantılarda
FETÖ/PDY'nin, millî güvenliği tehdit eden ve kamu düzenini bozan, Devlet
içerisinde legal görünüm altında illegal faaliyetler yürüten, yasa dışı
ekonomik boyutu bulunan ve diğer terör örgütleri ile işbirliği yapan bir terör
örgütü olduğuna dair değerlendirmelerin yapıldığı ve bu terör örgütü ile tüm
kurum ve birimlerin birlikte etkin bir şekilde mücadele edilmesine dair
kararların alındığı hatırlatılmıştır.
ii. Devlet organlarına sızan FETÖ/PDY bağlantılı
kişilerin sadece demokratik hukuk düzenine tehdit oluşturmakla kalmadıkları,
15/7/2016 tarihinde darbe teşebbüsünde bulunmak suretiyle de millî güvenliğe
karşı fiilen büyük bir tehdit oluşturdukları ifade edilmiştir. Bu nedenle,
darbe teşebbüsünün akabinde Devlet kurumlarının FETÖ/PDY ile iltisakı, irtibatı
veya mensubiyeti değerlendirilen kişilerden hızlı bir şekilde arındırılabilmesi
amacıyla OHAL KHK'larının çıkarıldığı belirtilmiştir.
iii. Bu kapsamda yürürlüğe giren 672 sayılı OHAL
KHK'sının 2. maddesinin (2) numaralı fıkrasında, OHAL KHK'sı ile meslekten veya
kamu görevinden çıkarılanların bir daha kamu hizmetinde istihdam
edilemeyeceğinin hükme bağlandığı vurgulanmıştır. Söz konusu meslekten veya
kamu görevinden çıkarma tedbirinin, adli suç veya disiplin suçu işlenmesi
karşılığında uygulanan yaptırımlardan farklı olarak terör örgütleri ile millî
güvenliğe karşı faaliyette bulunduğu kabul edilen diğer yapıların kamu kurum ve
kuruluşlarındaki varlığını ortadan kaldırmayı amaçlayan, geçici olmayan ve
nihai sonuç doğuran olağanüstü tedbir mahiyetinde olduğu ifade edilmiştir.
iv. Yargının kurucu unsurlarından olan avukatlık
mesleğinin hukuki sorunların ve anlaşmazlıkların adalete ve hakkaniyete uygun
olarak çözümlenmesi, hukuk kurallarının tam olarak uygulanması, bireylerin hak
ve özgürlüklerinin korunması ve hukuk devletinin işlerliğinin sağlanması
bakımından yaşamsal bir öneme ve değere sahip olduğu belirtilmiştir. Bu
bağlamda hukuk kurallarının tam olarak uygulanması konusunda yargı organlarına,
yetkili kurul ve kurumlara yardımda bulunmanın bağımsız savunmayı serbestçe
temsil eden avukatlığın amaçlarından biri olduğu ileri sürülmüştür.
v. 1136 sayılı Kanun'un 1. maddesinde avukatlık
mesleğinin kamu hizmeti olarak tanımlandığı, yine anılan Kanun'un 2. maddesinde
yer alan düzenlemenin avukatlığın kamu hizmeti niteliğinde olması esasına
dayandığı ifade edilmiştir. Yine Kanun'un 38. ve 57. maddelerinin mesleğin kamu
hizmeti niteliğinde olduğunun bir göstergesi olduğu, 5237 sayılı Kanun'un 6.
maddesinin bu durumu teyit ettiği iddia edilmiştir.
vi. Kamu hizmetinin bir kısmının idare tarafından idare
hukuku esaslarına göre çalıştırılan ve kamu görevlisi olarak adlandırılan
kişilerce gerçekleştirildiği, diğer bir kısmının ise idare hukuku anlamında
kamu görevlisi olarak nitelendirilmesi mümkün olmayan ancak işlevsel anlamda
kamu görevi ifa eden serbest meslek grubundaki kişilerce yerine getirildiği
ifade edilmiştir. Avukatların verdiği hizmetin de bu kapsamda değerlendirilmesi
gerektiği ileri sürülmüştür.
vii. Anayasa Mahkemesinin 23/6/1989 tarihli bir kararına
yer verilerek avukatlık mesleğinin kamu hizmeti ve serbest meslek olarak iki
yönlü olduğunun kabul edildiği, adalet, yargı, hukuk işlerinin kamu hizmetinin
en yoğun ve kamu kavramının anlam olarak en önde gelen alanı olduğu
belirtilmiştir. 672 sayılı OHAL KHK'sı kapsamında meslekten veya kamu
görevinden ihraç edilenlerin bir daha kamu hizmetinde istihdam edilemeyeceğine
ilişkin olarak alınan tedbirin avukatlık mesleğinin önem ve özelliği, kamu
hizmeti niteliği ve avukatın hak ve yetkileri ile işlevsel olarak kamu görevi
ifa ettiği hususları gözardı edilerek yorumlanmaması gerektiği ifade
edilmiştir. Söz konusu düzenlemenin idare hukuku esaslarına göre kamu görevlisi
olarak çalışamamak şeklinde dar yorumlanmasının OHAL KHK'sının amacıyla
bağdaşmayacağı ve terörle mücadeleyi sekteye uğratacağı iddia edilmiştir.
viii. Ayrıca, söz konusu tedbirin sadece idare hukuku
esaslarına göre kamu görevlisi olarak çalışanlarla sınırlı tutulmasının memur
ve hâkim olma niteliğini kaybedenlerin avukat olması sonucunu doğuracağı, hukuk
devletinin işlerliğinin sağlanması bakımından hayati önemi bulunan ve yargının
kurucu unsurlarından olan avukatlık mesleğinin itibarını zedeleyeceği
vurgulanmıştır. Bu nedenlerle 672 sayılı OHAL KHK'sı ile kamu görevinden ihraç
edilen başvurucunun avukat olarak baro levhasına yazılmasının yerinde olmadığı
ve TBB Yönetim Kurulu tarafından verilen ısrar kararında hukuki isabet
bulunmadığı ileri sürülmüştür.
21. Davalı TBB tarafından sunulan 25/8/2017 tarihli cevap
dilekçesinde; başvurucunun baro levhasına yazılma talebinin kabul edilmesine
ilişkin verilen kararın ve bu yönde tesis edilen işlemin hukuka uygun olduğu ve
davanın reddine karar verilmesi gerektiği iddia edilmiştir. Cevap dilekçesinde;
i. Kamu hukuku usulüne göre tasarrufta bulunan veya işlem
yapanlarla bu işlemlerin yapılmasına kamu hukuku usulü çerçevesinde katkı
sunan, bu kişilere faaliyetlerinde yardımda bulunanların kamu görevini ifa
ettikleri, kamu hukuku usulüne göre tasarrufta bulunmayan veya işlem yapmayan
ve bu faaliyetlere kamu hukuku usulü çerçevesinde yardımda bulunmayanların ise
kamu hizmeti gördükleri belirtilmiştir.
ii. Kamu görevi kavramı; yasama ve yargı faaliyetlerinin
yanı sıra devletin olmazsa olmaz birincil amaçlarının gerçekleşmesi için
devlete özgü, devletçe yapılması zorunlu, egemen gücün, yetkinin ve kamu hukuku
kurallarına göre oluşturulan idarenin kullanılmasını ve örgütlenmesini yansıtan
etkinlikler bütünlüğü olarak tanımlanmıştır. Kamu hizmeti kavramı ise devletin
ikincil amaçlarını gerçekleştirmek için başkalarına da bırakabileceği
etkinlikler şeklinde açıklanmıştır. Serbest avukatlar gibi yaptıkları hizmetin
kamu hizmeti olduğu yasalarca kabul edilenlerin kamu kesimindeki bir kuruluşta
çalışmadıkları sürece kamu görevlisi olarak kabul edilemeyeceği ifade
edilmiştir.
iii. Ayrıca yürütmenin durdurulması için gerekli olan
koşulların bulunmadığı ve bu yöndeki talebin reddine karar verilmesi gerektiği
ileri sürülmüştür.
22. Başvurucu, Mahkemeye sunduğu dilekçe ile davalı TBB
yanında davaya müdahale talebinde bulunmuş ve talebi Mahkemece kabul
edilmiştir.
23. Mahkeme, 20/9/2017 tarihli kararıyla koşulları
oluştuğu gerekçesiyle TBB tarafından tesis edilen işlemin yürütmesinin
durdurulmasına karar vermiştir. Söz konusu kararın gerekçesinde;
i. 1136 sayılı Kanun'unda yer alan düzenlemeler dikkate
alındığında avukatlık mesleğinin kamu hizmeti yönünün güçlendirildiği ifade
edilmiştir.
ii. Devletin egemen gücünü kullanan makamlarda bulunan
kişilerden devlet tarafından özel bir sadakat ve güven bağlılığı talep
edilmesinin meşru olduğu, avukatların icra ettikleri görev yönünden kamu
görevlisi olarak nitelendirilebilecekleri, bu nedenle millî güvenliğe karşı
faaliyette bulunduğuna karar verilen FETÖ/PDY ile irtibat ve iltisak içinde
olduğu gerekçesiyle 672 sayılı OHAL KHK'sı ile ihraç edilen başvurucunun baro
levhasına yazılmasına ilişkin talebinin kabul edilmesi yönünde tesis edilen
işlemin hukuka uygun olmadığı belirtilmiştir.
iii. Hukuka açıkça aykırı olan söz konusu işlem nedeniyle
başvurucunun avukatlık mesleğini icra etmesi durumunda telafisi güç veya
imkânsız zararların doğabileceği sonucuna ulaşılmıştır.
24. Söz konusu karara karşı yapılan itiraz Ankara Bölge
İdare Mahkemesi 12. İdari Dava Dairesinin (Bölge İdare Mahkemesi) 19/10/2017
tarihli kararıyla reddedilmiştir. Kararın gerekçesinde, İdare Mahkemesince
verilen kararın mevzuata aykırı olmadığı belirtilmiştir.
25. Mahkeme, 27/12/2017 tarihli kararıyla dava konusu
işlemin iptaline karar vermiştir. Kararın gerekçesinde;
i. Bir hizmetin kamu hizmeti sayılıp sayılmayacağı
konusunun yasama organının yetkisinde olduğu, 1136 sayılı Kanun'un 1. ve 2.
maddeleri gereğince avukatlık mesleğinin kamu hizmeti yönünün güçlendirildiği
ve devletin kamu gücünü kullanan kişilerden sadakat beklentisi içinde olmasının
meşru olduğu belirtilmiştir.
ii. 672 sayılı OHAL KHK'sının FETÖ/PDY ile iltisakı,
irtibatı ve mensubiyeti değerlendirilen kişilerin devlet kurumlarının hızlı bir
şekilde arındırılması amacıyla yürürlüğe girdiği ve söz konusu tedbirin
meslekten ve kamu görevinden ihraç edilenlerin bir daha kamu hizmetinde
istihdam edilemeyeceğine ilişkin düzenlemeler içeren söz konusu OHAL KHK'sı
kapsamında alındığı ifade edilmiştir.
iii. OHAL KHK'larının meslekten veya kamu görevinden
çıkarma, adli suç veya disiplin suçu işlenmesi karşılığında uygulanan
yaptırımlardan farklı olarak terör örgütleri ile millî güvenliğe karşı
faaliyette bulunduğu kabul edilen diğer yapıların kamu kurum ve
kuruluşlarındaki varlığını ortadan kaldırmayı amaçlayan geçici olmayan ve nihai
sonuç doğuran olağanüstü tedbir niteliğinde olduğu vurgulanmıştır. Bu kapsamda
başvurucu hakkında tesis edilen dava konusu işlemin hukuka uygun olmadığı
şeklinde değerlendirmelere yer verilmiştir.
26. TBB ve başvurucu, söz konusu karara karşı istinaf
kanun yoluna başvurmuştur. Bölge İdare Mahkemesi, 5/6/2018 tarihli kararıyla,
istinaf talebinin kesin olarak reddine karar vermiştir. Kararın gerekçesinde;
İdare Mahkemesince verilen kararın usule ve hukuka uygun olduğu, kaldırılmasını
gerektiren bir nedenin bulunmadığı belirtilmiştir.
27. Nihai karar 6/7/2018 tarihinde tebliğ edilmiştir.
28. Başvurucu, 6/8/2018 tarihinde bireysel başvuruda
bulunmuştur.
IV. İLGİLİ
HUKUK
29. İlgili hukuk (ulusal mevzuat, Anayasa Mahkemesince
ve idari yargı mercilerince verilen yargı kararları, uluslararası düzenlemeler
ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararları) için bkz. Tamer Mahmutoğlu [GK], B. No: 2017/38953, 23/7/2020, §§ 37-67.
30. 672 sayılı KHK'da yer alan düzenlemeler, 6/2/2018
tarihli ve 7080 sayılı Olağanüstü Hal Kapsamında Alınan Tedbirlere İlişkin
Kanun Hükmünde Kararnamenin Kabul Edilmesine Dair Kanun ile kanunlaşmış ve
aynen kabul edilmiştir.
V. İNCELEME VE
GEREKÇE
31. Mahkemenin 16/9/2020 tarihinde yapmış olduğu
toplantıda başvuru incelenip gereği düşünüldü:
A. Başvuruyu İnceleme
Usulü
32. İlkeleri Anayasa Mahkemesinin Tamer Mahmutoğlu (aynı kararda bkz. §§ 86-91) kararında açılandığı üzere; başvuruyu inceleme
usulünün Anayasa’nın OHAL dönemi için öngördüğü denetim rejimine tabi
olabilmesi için tedbirin OHAL ilanına sebep olan tehdit veya tehlikelerin
bertaraf edilmesine yönelik olması ve OHAL süresiyle sınırlı olarak uygulanması
gerekir. Dolayısıyla ancak bu iki niteliği taşıyan bir tedbiri konu edinen
bireysel başvurunun incelenmesinde OHAL dönemlerinde Anayasa’nın temel hak ve
özgürlüklerin kullanılmasının sınırlanmasını ve durdurulmasını düzenleyen 15.
maddesi esas alınabilir.
33. Başvuru konusu tedbirin OHAL ilanına neden olan
tehditlerin veya tehlikelerin bertaraf edilmesine yönelik olduğu açıktır. Zira
devlet bu tedbirle FETÖ/PDY ile irtibatlı ya da iltisaklı olanların kamu
hizmetine girişini engellemeye çalışmaktadır. Ancak somut olaydaki tedbir OHAL
döneminin sona ermesinin akabinde uygulanmıştır. Tedbirlerin OHAL'in süresini
aştığı durumlara ilişkin yapılacak incelemelerde ise Anayasa’nın 15. maddesi
dikkate alınamaz. Bu durumda somut başvuru, Anayasa’nın ilgili hükümleri ile
olağan dönemde hak ve özgürlükleri sınırlama ve güvence rejimi bakımından temel
öneme sahip olan 13. maddesi bağlamında incelenecektir. Diğer bir deyişle
Anayasa'nın 15. maddesinde düzenlenen temel hak ve özgürlüklere ilişkin güvence
rejimi mevcut başvuru koşullarında dikkate alınmayacaktır.
B. Özel Hayata
Saygı Hakkının İhlal Edildiğine İlişkin İddia
1. Başvurucunun
İddiaları ve Bakanlık Görüşü
34. Başvurucu;
i. OHAL KHK'sı ile bir daha kamu görevinde istihdam
edilmemek üzere ihraç edilmiş olmasının serbest avukatlık mesleğini yapabilmesi
yönünden engel oluşturmadığını, buna rağmen Bakanlık tarafından açılan iptal
davasında hukuka aykırı şekilde aleyhine karar verildiğini, derece
mahkemelerince olayın aydınlatılması amacıyla herhangi bir araştırma
yapılmadığını ve taleplerinin dikkate alınmadığını ileri sürmüştür.
ii. Hakkında herhangi bir somut delilin bulunmadığını,
birtakım soyut iddialarla kamudan ihraç edildiğini, sonraki süreçte de hakkında
verilmiş herhangi bir mahkeme kararı olmamasına rağmen serbest avukat olarak
çalışma imkânının hukuka aykırı şekilde ortadan kaldırıldığını ve derece
mahkemelerince ön kabule dayalı olarak karar verildiğini iddia etmiştir.
iii. Yargılama sürecinde adil yargılanma hakkının
güvencelerine aykırı şekilde hareket edildiğini ileri sürmüştür.
iv. Söz konusu uygulama ve kararlar nedeniyle özel
sektörde dahi çalışmasının engellendiğini, kendisinin ve ailesinin geçimini
sağlayabilecek bir işte çalışmasının ve asgari insan onuruna yakışır şekilde
yaşama hakkının elinden alındığını, sivil ölüme terk edildiğini, fişleme
yoluyla hakkında elde edilmeye çalışan bilgilerin hukuka aykırı olduğunu iddia
etmiştir.
v. OHAL KHK'sının amacının ve kapsamının ötesine
geçilerek idari işlemler tesis edildiğini ve kararlar verildiğini, hukuk
fakültesi mezunu olduğunu, elde ettiği ve yapmaya hak kazandığı avukatlık
mesleğini icra edemediğini, gelir etme imkânından mahrum bırakıldığını
belirtmiştir.
vi. Bu gerekçelerle özel hayata saygı hakkının, adil
yargılanma hakkının, bağımsız mahkemede yargılanma hakkının, masumiyet
karinesinin, çalışma hakkının, eğitim hakkının, mülkiyet hakkının ve eşitlik
ilkesinin ihlal edildiğini ileri sürmüştür.
35. Bakanlık görüşünde, başvurucunun adil yargılanma
hakkı, masumiyet karinesi ve çalışma hakkı kapsamında ileri sürdüğü ihlal
iddiaları hakkında kabul edilemezlik kararı verilmesi gerektiği ileri
sürülmüştür. Görüş yazısında, özel hayata saygı hakkının ihlal edildiğine
ilişkin iddialar konusunda ise şu değerlendirmelere yer verilmiştir:
i. OHAL KHK'sı kapsamında meslekten veya kamu görevinden
çıkarma, adli suç veya disiplin suçu işlenmesi karşılığında uygulanan
yaptırımlardan farklı olarak terör örgütleri ile millî güvenliğe karşı
faaliyette bulunduğu kabul edilen diğer yapıların kamu kurum ve
kuruluşlarındaki varlığını ortadan kaldırmayı amaçlayan, geçici olmayan ve
nihai sonuç doğuran olağanüstü tedbir niteliğindedir.
ii. Avukat ve avukatlık mesleği, yargının kurucu
unsurlarından olan bağımsız savunmayı serbestçe temsil ederek hukuki sorunların
ve anlaşmazlıkların adalete ve hakkaniyete uygun olarak çözümlenmesi, hukuk
kurallarının tam olarak uygulanması, bireylerin hak ve özgürlüklerinin
korunması ve hukuk devletinin işlerliğinin sağlanması bağlamında yaşamsal bir
önem ve değere sahiptir. Avukatlık mesleği, 1136 sayılı Kanun kapsamında kamu
hizmeti olarak tanımlanmıştır.
iii. Kamu hizmetinin idare hukuku esaslarına göre çalıştırılan
ve kamu görevlisi olarak adlandırılan kişilerce yapılması zorunluluğu
bulunmamaktadır. Kamu hizmetinin bir kısmı idarece bu esaslara göre
çalıştırılan ve kamu görevlisi olarak nitelendirilen kişilerce yerine
getirilir. Diğer bir kısmı da idare hukuku anlamında kamu görevlisi olarak
nitelendirilmesi mümkün olmayan ancak işlevsel anlamda kamu görevi ifa eden
serbest meslek grubundaki kişiler tarafından yerine getirilmektedir.
iv. OHAL KHK'ları, demokratik hukuk devletine karşı
sadece tehdit oluşturmakla kalmayan, 15/7/2016 tarihinde darbe teşebbüsünde
bulunmak suretiyle fiilen demokratik hukuk devletine ve millî güvenliğe karşı
büyük bir tehdit oluşturan FETÖ/PDY ile iltisakı, irtibatı ve mensubiyeti
değerlendirilen kamu görevlilerinin Devlet kurumlarının hızlı bir şekilde
arındırılması amacıyla yürürlüğe girmiştir. Bu kapsamda alınan somut tedbirin,
avukatlık mesleğinin önem ve özelliği, kamu hizmeti niteliği ve avukatın hak ve
yetkileri ile işlevsel olarak kamu görevi ifa ettiği hususları gözardı edilerek
bir daha "kamu hizmetinde çalışamamak" yerine dar yorumlanmak
suretiyle idare hukuku esaslarına göre "kamu görevlisi olarak
çalışamamak" şeklinde değerlendirilmesi OHAL KHK'larının amacıyla
bağdaşmayacaktır. Ayrıca bu durum avukatlık mesleğinin itibarını da
zedeleyecektir. Dolayısıyla başvurucunun özel hayata saygı hakkına bir
müdahalede bulunulduğu kabul edilse dahi söz konusu müdahalenin yasayla
öngörüldüğü ve demokratik bir toplumda gerekli ve ölçülü olduğu
düşünülmektedir.
36. Başvurucu, Bakanlık görüşüne karşı sunduğu beyanında
başvuru dilekçesinde yer alan iddialarını tekrar etmiştir.
2. Değerlendirme
37. Anayasa’nın "Özel hayatın gizliliği" kenar başlıklı 20. maddesinin birinci fıkrasının ilgili kısmı şöyledir:
“Herkes, özel hayatına ... saygı
gösterilmesini isteme hakkına sahiptir. Özel hayatın ... gizliliğine
dokunulamaz."
38. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucu tarafından
yapılan hukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki
tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013,
§ 16).
39. Başvurucunun iddialarının, baro levhasına yazılma
talebinin TBB tarafından uygun bulunmasına ilişkin verilen kararın İdare
Mahkemesince iptal edilmesine, dolayısıyla serbest avukatlık yapmasının engellenmesine
ilişkin olduğu görülmektedir. Kişilerin mesleki hayatlarının onların özel
hayatlarıyla sıkı bir ilişkisinin olduğu ve meslek hayatına yönelik tedbirlerin
ya da müdahalelerin söz konusu olduğu dava süreçlerinde özel hayata saygı
hakkının gündeme geldiği yadsınamaz. Bununla birlikte öncelikle bu tür
işlemlerin mesleki hayata yönelik tedbirlerin ya da müdahalelerin hangi
durumlarda özel hayat kapsamında görülmeye uygun olduğu veya başvuru
konusu edilen uyuşmazlıkların hangilerinin bu bağlamda uygulanabilir kabul
edileceği hususlarında ölçütler belirlenmesi ve bu ölçütler dikkate alınarak
değerlendirmeler yapılması gerekmektedir ( Tamer Mahmutoğlu, § 82).
40. Somut başvurunun da bu yönüyle ele alınması ve
yapılacak değerlendirmeler neticesinde özel hayata saygı hakkının uygulanabilir
olduğu sonucuna ulaşılması durumunda başvurucunun tüm iddialarının özel hayata
saygı hakkı bağlamında incelenmesi gerektiği değerlendirilmektedir.
a. Uygulanabilirlik
Yönünden
41. Anayasa Mahkemesi, önceki birçok kararında özel
hayata saygı hakkının kişinin çevresinde bulunanlarla temas kurma hakkını
içerdiğini, özel bir sosyal hayat sürdürmeyi güvence altına aldığını ve
kişilerin mesleki hayatlarının özel hayatlarıyla sıkı bir ilişki içinde
olduğunu vurgulamıştır ( K.Ş., B. No: 2013/1614, 3/4/2014, § 36; Serap
Tortuk, B. No: 2013/9660, 21/1/2015, § 37; Bülent Polat [GK], B. No:
2013/7666, 10/12/2015 § 62; Ata Türkeri, B. No: 2013/6057, 16/12/2015, §
31; Ö.Ç. ; B. No: 2014/8203, 21/9/2016, § 50; Haluk Öktem [GK], B.
No: 2014/13433, 13/10/2016, § 27; E.G. [GK], B. No: 2014/12428,
13/10/2016, § 34).
42. Anayasa Mahkemesi yakın tarihte açıkladığı Tamer
Mahmutoğlu kararında; özel hayata ilişkin hususların kişinin mesleği ile
ilgili tasarruflara esas alındığı durumlarda özel hayata saygı hakkının uygulanabilir
olduğuna ve özel hayata ilişkin herhangi bir nedene dayanılmaksızın mesleki
hayata yönelen müdahalelerin özel hayata saygı hakkı kapsamında
değerlendirilebilmesi gerekli olan koşulların neler olduğuna ilişkin detaylı
değerlendirmelerde bulunmuştur ( Tamer Mahmutoğlu, §§ 84-90).
43. Öncelikle belirtilmelidir ki başvurucunun serbest
avukatlık faaliyetinde bulunmasının engellenmesine yönelik müdahale özel hayata
saygı hakkının otomatik olarak uygulanabilirliğini sağlamaz. Özel hayata saygı
hakkının uygulanabilir olduğu sonucuna ulaşılabilmesi için belirtilen
kararlarda açıklanan kriterler kapsamında somut olayın değerlendirilmesi
gerekir.
44. Başvuru dosyası incelendiğinde başvurucunun mesleki
hayatına yönelik olarak alınan tedbirin özel hayata ilişkin herhangi bir nedene
dayanmadığı görülmektedir. Bununla birlikte başvurucunun mesleki hayatına
yönelik müdahalenin onun özel hayatına ciddi şekilde etki ettiği ve bu
etkinin belirli bir ağırlık düzeyine ulaştığı anlaşılmaktadır. Zira alınan
tedbirin başvurucunun başkaları ile ilişki kurabilme ve geliştirebilme imkânını
önemli ölçüde zayıflatmasına, sosyal ve mesleki itibarını koruyabilmesi
açısından ciddi sonuçlar doğurmasına yol açacağı değerlendirilmektedir. Bu
durumda sonuca dayalı nedenlerle başvurunun özel hayata saygı hakkı kapsamında incelenebilir nitelikte olduğu kanaatine varılmıştır.
b. Kabul
Edilebilirlik Yönünden
45. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul
edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı
anlaşılan özel hayata saygı hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın kabul
edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.
c. Esas
Yönünden
46. Özel hayata saygı hakkına yönelik negatif ve pozitif
yükümlülükler arasındaki sınırların kesin biçimde tanımlanması ve birbirinden
ayrılması her zaman mümkün değildir. Devlet için öngörülen negatif
yükümlülükler, her durumda özel hayata saygı hakkına keyfî surette müdahaleden
kaçınmayı gerekli kılar. Pozitif yükümlülükler de özel hayata saygı hakkının
korunmasını ve bireyler arası ilişkiler alanında olsa da özel hayata saygının
güvencelerini sağlamaya yönelik olaya özgü tedbirlerin alınmasını zorunlu kılar
(benzer yönde değerlendirmeler için bkz. Adnan Oktar (3) , B. No:
2013/1123, 2/10/2013, § 32; Ömür Kara ve Onursal Özbek, B. No:
2013/4825, 24/3/2016, § 46; Tamer Mahmutoğlu, § 98).
47. Başvurucunun serbest avukatlık yapmasına imkân
sağlayan ve TBB tarafından verilen karar derece mahkemelerince iptal edilmiştir.
Dolayısıyla başvurucunun özel hayatına yönelen müdahalenin kamu gücünü kullanan
mahkemelerce verilen karardan kaynaklandığı dikkate alındığında başvurunun
devletin negatif yükümlülükleri bağlamında incelenmesi gerektiği
değerlendirilmektedir ( Tamer Mahmutoğlu, § 99).
(i) Müdahalenin
Varlığı
48. Başvurucunun baro levhasına yazılması yönünde TBB
tarafından tesis edilen işlemin yargı kararıyla iptal edilmesi, söz konusu
kararın Bölge İdare Mahkemesinin 5/6/2018 tarihli kararıyla kesinleşmesi ve bu
suretle serbest avukatlık faaliyetinden alıkonulması nedeniyle başvurucunun
özel hayata saygı hakkına müdahalede bulunulduğu sonucuna varılmıştır.
(ii) Müdahalenin
İhlal Oluşturup Oluşturmadığı
49. Yukarıda anılan müdahale, Anayasa’nın 13. maddesinde
belirtilen koşullara uygun olmadığı müddetçe Anayasa’nın 20. maddesinin
ihlalini teşkil edecektir. Anayasa’nın "Temel hak ve hürriyetlerin
sınırlanması" kenar başlıklı 13. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:
"Temel hak ve hürriyetler, ...
yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve
ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, ... demokratik toplum düzeninin
... gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.”
50. Bu sebeple müdahalenin Anayasa’nın 13. maddesinde
öngörülen ve somut başvuruya uygun düşen kanunlar tarafından öngörülme,
Anayasa’nın ilgili maddesinde belirtilen nedenlere dayanma, demokratik toplum
düzeninin gereklerine uygunluk ve ölçülülük koşullarını sağlayıp sağlamadığının
belirlenmesi gerekir. Bu bakımdan öncelikle müdahalenin kanuni dayanağının
bulunup bulunmadığı incelenmelidir.
(1) Genel
İlkeler
51. Anayasa uyarınca temel hak ve özgürlüklere getirilen
sınırlamaların öncelikle kanunla öngörülmüş olması gerekir. Anayasa
Mahkemesinin yerleşik içtihadına göre de Anayasa'nın 13. maddesinde yer alan
kanunilik ölçütünün karşılanması için müdahale şekli anlamda bir kanuna
dayanmalıdır ( Mehmet Akdoğan ve diğerleri, B. No: 2013/817, 19/12/2013,
§ 31; Bülent Polat [GK], B. No: 2013/7666, 10/12/2015, § 75; Fatih
Saraman [GK], B. No: 2014/7256, 27/2/2019, § 65; Turgut Duman , B.
No: 2014/15365, 29/5/2019, § 66; Tamer Mahmutoğlu, § 103).
52. Bununla birlikte temel hak ve hürriyetlerin
sınırlandırılmasına ilişkin kanunların şeklen var olması yeterli değildir.
Kanunilik ölçütü aynı zamanda maddi bir içeriği de gerektirmekte olup bu
noktada kanunun niteliği önem kazanmaktadır. Kanunla sınırlama ölçütü
sınırlamanın erişilebilirliğini, öngörülebilirliğini ve kesinliğini ifade
etmekte; böylece uygulayıcının keyfî davranışlarının önüne geçtiği gibi kişinin
hukuku bilmesine de yardımcı olmakta; bu yönüyle hukuk güvenliği teminatı
sağlamaktadır ( Halime Sare Aysal [GK], B. No: 2013/1789, 11/11/2015, §
62; Fatih Saraman, § 66; Turgut Duman , § 67; Tamer Mahmutoğlu, § 104).
53. Kanunun bu gerekliliklere uygun olduğunun
söylenebilmesi için yeterince ulaşılabilir olması, vatandaşların belirli bir
olaya uygulanabilir nitelikteki hukuk kurallarının varlığı hakkında yeterli
bilgiye sahip olabilmesi, ayrıca ilgili normun keyfîliğe karşı uygun bir koruma
sağlaması, yetkili makamlara verilen yetkinin genişliğini ve icra edilme
biçimlerini yeterli bir netlikte tanımlaması gerekmektedir ( Halime Sare
Aysal , § 63; Fatih Saraman, § 67; Turgut Duman , § 68; Tamer
Mahmutoğlu, § 105).
54. Hukukun kendisi -beraberinde getireceği idari
pratiğin dışında- söz konusu işlemin meşru amacını da gözönünde tutarak keyfî
müdahalelere karşı bireyi korumak için yetkili makamlara bırakılan takdir
yetkisinin kapsamını yeterince açık bir şekilde göstermelidir. Diğer bir
anlatımla hukuk sistemi, kamu makamlarına hangi koşullarda ve hangi sınırlar
içinde müdahalelerde bulunma yetkisinin verildiğini açık ifadelerle ortaya
koyacak nitelikte olmalı ve bu bağlamda ilgili müdahalenin muhataplarına
müdahaleye zemin hazırlayan koşullar ile müdahalenin sonuçları açısından bir
öngörüde bulunabilmeleri imkânı tanımalıdır ( Halime Sare Aysal , § 64; Fatih
Saraman, § 68; Turgut Duman , § 69; Tamer Mahmutoğlu, § 106).
55. Öte yandan her ihtimale çözüm getiremeyecek olan yasal
mevzuatın sağladığı koruma seviyesi, büyük ölçüde ilgili metnin düzenlediği
alan ve içeriğiyle birlikte muhataplarının niteliği ve sayısıyla yakından
bağlantılıdır. Bu nedenle kuralın karmaşık olması ya da belirli ölçülerde
soyutluk içermesi ve buna bağlı olarak hukuki yardım ile tam olarak
anlaşılabilir hâle gelmesi tek başına hukuken öngörülebilirlik ilkesine aykırı
görülemez. Bu kapsamda hak ya da özgürlüğe müdahale eden kural belirli
ölçülerdeki takdir alanını elbette uygulayıcıya bırakabilir. Fakat bu takdir
alanının sınırlarının da yeterli açıklıkta belirlenmesi ve kuralın
öngörülebilirliği sağlayacak şekilde asgari bir kesinlik içermesi zaruridir ( Halime
Sare Aysal , § 65; Fatih Saraman, § 69; Turgut Duman , § 70; Tamer
Mahmutoğlu, § 107).
56. Nihayetinde söz konusu koşulların yerine getirilip
getirilmediğini denetleyecek merci olan yargı organları, müdahalelere dayanak
olarak gösterilen kanuni düzenlemelerin erişilebilir, öngörülebilir ve kesin
nitelikte olup olmadığını irdelemekle, en başta da ilgili kanuni düzenlemeleri
önlerine gelen davalarda anılan çerçevede kalarak uygulamakla yükümlüdürler ( Tamer
Mahmutoğlu, § 108).
(2) İlkelerin
Olaya Uygulanması
57. Somut olaya konu olan ve derece mahkemelerince
verilen kararlardan kaynaklanan müdahalede, 672 sayılı KHK'da yer alan
hükümlerin dayanak alındığı belirtilmektedir. 27/12/2017 tarihli kararında
İdare Mahkemesi, kamu görevinden çıkarılan kişilerin 672 sayılı KHK'nın 2.
maddesine göre bir daha kamu hizmetinde istihdam edilemeyeceklerini, meslek adlarını
ve sıfatlarını kullanamayacaklarını, bu unvan, sıfat ve meslek adlarına bağlı
olarak sağlanan haklardan yararlanamayacaklarını ifade etmiş ve anılan
düzenleme gereğince, 672 sayılı KHK ile kamu görevinden çıkarılan başvurucunun
avukat olarak baro levhasına yazılmasına ve avukat unvanını kullanmasına imkân
bulunmadığı sonucuna ulaşarak TBB tarafından tesis edilen işlemi iptal
etmiştir. Söz konusu karar Bölge İdare Mahkemesinin 5/6/2018 tarihli kararıyla
kesinleşmiştir.
58. Derece mahkemelerince verilen iptal kararına dayanak
olarak kabul edilen 672 sayılı KHK, 7080 sayılı Kanun ile kanunlaşmıştır.
Dolayısıyla başvurucunun baro levhasına yazılmasına ilişkin olarak TBB
tarafından tesis edilen işlemin iptal edilmesi suretiyle özel hayata saygı
hakkına gerçekleştirilen müdahalenin şekli anlamda bir kanuna dayandırıldığı
söylenebilir. Ancak belirtildiği üzere temel hak ve hürriyetlerin
sınırlandırılmasına dayanak gösterilen kanunların şeklen var olması, kanunilik
ölçütünün karşılandığının kabulü için tek başına yeterli değildir. Ayrıca
kanunun müdahaleye imkân sağlayacak şekilde maddi içeriğinin bulunması,
sınırlamanın erişilebilirliğini, öngörülebilirliğini ve kesinliğini içermesi
gerekir (bkz. Tamer Mahmutoğlu, § 110).
59. Derece mahkemelerince dayanak olarak gösterilen
düzenlemede, kamudaki görevlerinden çıkarılanların bir daha kamu hizmetinde
istihdam edilmeyecekleri, meslek adlarını ve sıfatlarını kullanamayacakları, bu
unvan, sıfat ve meslek adlarına bağlı olarak sağlanan haklardan
yararlanamayacakları ifade edilmektedir. Ancak başvurucunun avukat unvanını uzman sıfatıyla yerine getirdiği kamu görevi dolayısıyla elde
etmediği, kamu görevine girmeden önce de bu unvanının bulunduğu gözönüne
alındığında kamu hizmetine girişi yasaklayan söz konusu düzenlemelerin
avukatlık unvanının yeniden kullanılmasına ve serbest şekilde icra edilmesine
engel teşkil ettiğini söyleyebilmek güçtür. Ayrıca söz konusu hükmün somut
olayda nasıl uygulanabilir olduğu konusunda derece mahkemelerince de herhangi
bir açıklama yapılmamıştır (bkz. Tamer Mahmutoğlu, § 111).
60. Öte yandan derece mahkemelerince dayanak kabul edilen
672 sayılı KHK'da ve söz konusu KHK'nın kanunlaştığı 7080 sayılı Kanun'da, kamu
görevinden çıkarılanlar yönünden "bir daha kamu hizmetinde istihdam
edilemezler, doğrudan veya dolaylı olarak görevlendirilemezler" şeklinde bir hüküm yer almaktadır. Derece mahkemelerinin dava konusu işlemi
hukuka aykırı bulmalarının temel gerekçelerinden birinin bu düzenlemeye
dayandığı anlaşılmaktadır. Derece mahkemelerine göre, kamu hizmeti yönü
güçlendirilen avukatlık mesleği idare hukuku anlamında kamu hizmeti veren diğer
serbest mesleklerden önemli ve farklı bir konuma taşındığından söz konusu
düzenlemelere göre başvurucunun baro levhasına yazılması mümkün değildir (bkz. Tamer
Mahmutoğlu, § 112).
61. Müdahalenin dayanağı olarak gösterilen kanun hükmünde
yer verilen kamu hizmeti kavramı ve bu kavramın kapsamı yoruma açık ve
geniştir. Bu husus yargı kararlarında da vurgulanmaktadır (Danıştay Onuncu
Dairesinin 6/2/2002 tarihli ve E.1999/2407, K.2002/347 sayılı kararı). Başta
1136 sayılı Kanun olmak üzere ilgili yasal düzenlemeler dikkate alındığında
avukatlığın kamu hizmeti içeren serbest bir meslek olduğu tartışmasızdır.
Ayrıca Danıştay ve Anayasa Mahkemesi tarafından verilen kararlarda da avukatlık
mesleğinin hem bir kamu hizmeti niteliğinin olduğu hem de serbest meslek
yönünün bulunduğu vurgulanmaktadır. Söz konusu kararlarda, sadece yürütülen
hizmetin kamu hizmeti olmasından hareketle avukatlığın kamu görevlilerinin tabi
olduğu kurallara tabi kılınmasının mesleğin niteliği ve gerekleri ile
örtüşmeyeceği, kamu hizmeti olarak kabul edilmiş olsa da serbest avukatlık
mesleğinin devlet memuriyeti görev ve hizmetleriyle aynı nitelikte
görülemeyeceği ve aynı ölçütlere tabi tutulamayacağı da belirtilmektedir (bkz. Tamer
Mahmutoğlu, § 113).
62. Bu bağlamda müdahalenin kanuni bir dayanağının
bulunup bulunmadığının belirlenmesi amacıyla kamu hizmeti kapsamında olduğu
açık olan avukatlığın istihdam boyutuyla da ele alınması gerekir.
63. Kamu hizmetinde istihdam kavramının kamu
görevlilerini kapsadığı konusunda bir tereddüt bulunmamakla birlikte özel hukuk
sözleşmeleri ile de kamu hizmetinde istihdam mümkün kılınabilir. Ancak kamu
görevlisi olmayan, bir idari sözleşmeyle veya ticari ya da sınai nitelikteki
bir özel hukuk sözleşmesiyle kamu hizmetinde çalıştırılmayan ve mesleklerini
serbest şekilde icra eden avukatların kamu hizmetinde istihdam edildiklerinin
kabulü mümkün değildir. Zira belirtilen durumlar olmadığı müddetçe avukatlık
kural olarak kamu hiyerarşisine dâhil olmayan serbest bir meslektir. Serbest
avukatlığın devletin namına ve hesabına yapılan bir iş olmaması, serbest
avukatların baro levhasına kaydolduktan sonra çalışıp çalışmama ve
müvekkillerini seçme konusunda kural olarak bağımsız olmaları, devletten
herhangi bir maaş almamaları, gelirlerinin müvekkillerinden aldıkları vekâlet
ücretinden oluşması, zorunlu müdafilik veya arabuluculuk gibi görevlendirmeler
dışında serbest avukatlara devletin mali olarak bir katkısının bulunmaması,
serbest avukatlar tarafından yapılan iş ve işlemlerin sonuçlarından devletin
mali veya hukuki sorumluluğunun bulunmaması, müvekkilleri ile aralarındaki
sözleşmeden kaynaklanan tüm haklara kendilerinin sahip olmaları, yükümlülüklere
de kendilerinin katlanması bu yöndeki tespit ve vurguları pekiştirmektedir
(bkz. Tamer Mahmutoğlu, § 115).
64. Serbest avukatlık mesleğinin anılan nitelikleri ve
ilgili düzenlemelerde istihdam edilmeme yasağının söz konusu olduğu
dikkate alındığında derece mahkemelerince verilen iptal kararına dayanak olarak
gösterilen hükümlerin müdahalenin kanuni dayanağı olarak kabul edilmesi mümkün
görünmemektedir. Başka bir anlatımla, somut olayda idari, ticari veya sınai bir
sözleşme ile çalıştırılma söz konusu olmadığından başvurucunun baro levhasına
yazılması yönünde TBB tarafından tesis edilen işlem, ilgili yasal
düzenlemelerde yer alan kamu hizmetinde istihdam edilme yasağı kapsamında kalmamaktadır. Aksine bir yorum ilgili düzenlemelerin yalnızca
avukatlık yönünden değil kamu hizmeti kapsamında görülebilecek hekimlik,
mühendislik gibi serbest şekilde de icra edilebilen diğer meslekler yönünden
uygulanmasına neden olabilir (bkz. Tamer Mahmutoğlu, § 116).
65. Belirtildiği üzere özel hayata saygı hakkına yönelik
bir müdahalenin Anayasa'nın öngördüğü güvencelere uygun kabul edilebilmesinin
ilk ve temel koşulu müdahalenin kanuni dayanağının bulunmasıdır. Somut olayda
ise başvurucunun idari, ticari ya da sınai bir sözleşme kapsamında kamu
hizmetinde çalıştırılma durumunun olmadığı, başvurucunun istihdam edilmesinden
bahsedilemeyeceği ve serbest avukatlığın bir istihdam ilişkisine dayanmadığı
dikkate alındığında serbest avukatlık faaliyetini kamu hizmetinde istihdam
edilme yasağı kabul eden derece mahkemelerince anılan düzenlemelerin
keyfîliğe yol açtığı izlenimi oluşturacak şekilde genişletici ve öngörülemez
bir yoruma tabi tutulduğu değerlendirilmektedir. Neticede başvurucunun baro
levhasına yazılmamasına yönelik olarak gerçekleştirilen müdahalenin kanuni
dayanağının bulunmadığı sonucuna varılmıştır.
66. Yukarıda yer verilen tespitler uyarınca başvuruya
konu müdahalenin kanunilik koşulunu sağlamadığı anlaşıldığından söz konusu
müdahale açısından diğer güvence ölçütlerine riayet edilip edilmediğinin ayrıca
değerlendirilmesine gerek görülmemiştir.
67. Açıklanan gerekçelerle başvurucunun Anayasa'nın 20.
maddesinde güvence altına alınan özel hayata saygı hakkının ihlal edildiği
sonucuna ulaşılmıştır.
d. 6216 Sayılı
Kanun'un 50. Maddesi Yönünden
68. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin
Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 50. maddesinin ilgili kısmı
şöyledir:
"(1) Esas inceleme sonunda,
başvurucunun hakkının ihlal edildiğine ya da edilmediğine karar verilir. İhlal
kararı verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için
yapılması gerekenlere hükmedilir…
(2) Tespit edilen ihlal bir mahkeme
kararından kaynaklanmışsa, ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden
yargılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden yargılama
yapılmasında hukuki yarar bulunmayan hâllerde başvurucu lehine tazminata
hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava açılması yolu gösterilebilir.
Yeniden yargılama yapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa Mahkemesinin ihlal
kararında açıkladığı ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde mümkünse
dosya üzerinden karar verir."
69. Başvurucu; ihlalin tespit edilmesini, yargılamanın
yenilenmesine ve lehine tazminata hükmedilmesine karar verilmesini talep
etmiştir.
70. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Doğan kararında
ihlal sonucuna varıldığında ihlalin nasıl ortadan kaldırılacağı hususunda genel
ilkeler belirlenmiştir (B. No: 2014/8875, 7/6/2018, [GK]). Mahkeme diğer bir
kararında ise bu ilkelerle birlikte ihlal kararının yerine getirilmemesinin
sonuçlarına da değinmiş ve bu durumun ihlalin devamı anlamına geleceği gibi
ilgili hakkın ikinci kez ihlal edilmesiyle sonuçlanacağına da işaret etmiştir ( Aligül
Alkaya ve diğerleri (2) , B. No: 2016/12506, 7/11/2019).
71. Bireysel başvuru kapsamında bir temel hakkın ihlal
edildiğine karar verildiği takdirde ihlalin ve sonuçlarının ortadan
kaldırıldığından söz edilebilmesi için temel kural mümkün olduğunca eski hâle
getirmenin yani ihlalden önceki duruma dönülmesinin sağlanmasıdır. Bunun için
ise öncelikle ihlalin kaynağı belirlenerek devam eden ihlalin durdurulması,
ihlale neden olan karar veya işlemin ve bunların yol açtığı sonuçların ortadan
kaldırılması, varsa ihlalin sebep olduğu maddi ve manevi zararların
giderilmesi, ayrıca bu bağlamda uygun görülen diğer tedbirlerin alınması
gerekmektedir ( Mehmet Doğan , §§ 55, 57).
72. İhlalin mahkeme kararından kaynaklandığı veya
mahkemenin ihlali gideremediği durumlarda Anayasa Mahkemesi, 6216 sayılı
Kanun'un 50. maddesinin (2) numaralı fıkrası ile İçtüzük’ün 79. maddesinin 1
numaralı fıkrasının (a) bendi uyarınca, ihlalin ve sonuçlarının ortadan
kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak üzere kararın bir örneğinin ilgili
mahkemeye gönderilmesine hükmeder. Anılan yasal düzenleme, usul hukukundaki
benzer hukuki kurumlardan farklı olarak ihlali ortadan kaldırmak amacıyla
yeniden yargılama sonucunu doğuran ve bireysel başvuruya özgülenen bir giderim
yolunu öngörmektedir. Bu nedenle Anayasa Mahkemesi tarafından ihlal kararına
bağlı olarak yeniden yargılama kararı verildiğinde usul hukukundaki
yargılamanın yenilenmesi kurumundan farklı olarak ilgili mahkemenin yeniden
yargılama sebebinin varlığını kabul hususunda herhangi bir takdir yetkisi
bulunmamaktadır. Dolayısıyla böyle bir karar kendisine ulaşan mahkemenin yasal
yükümlülüğü, ilgilinin talebini beklemeksizin Anayasa Mahkemesinin ihlal kararı
nedeniyle yeniden yargılama kararı vererek devam eden ihlalin sonuçlarını
gidermek üzere gereken işlemleri yerine getirmektir ( Mehmet Doğan , §§
58, 59; Aligül Alkaya ve diğerleri (2) §§ 57-59, 66, 67).
73. İncelenen başvuruda, serbest avukatlık mesleğini icra
etmekten alıkoyan müdahalenin kanuni bir dayanağının bulunmadığı gerekçesiyle
özel hayata saygı hakkının ihlal edildiği sonucuna ulaşılmıştır. Söz konusu
ihlalin mevcut düzenlemelerin derece mahkemelerince öngörülemez şekilde
yorumlanmasından, dolayısıyla doğrudan derece mahkemelerinin kararlarından
kaynaklandığı anlaşılmaktadır.
74. Bu durumda özel hayata saygı hakkının ihlalinin
sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasında hukuki
yarar bulunmaktadır. Yapılacak yeniden yargılama ise bireysel başvuruya özgü
düzenleme içeren 6216 sayılı Kanun'un 50. maddesinin (2) numaralı fıkrasına
göre ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılmasına yöneliktir. Bu kapsamda
yapılması gereken iş, yeniden yargılama kararı verilerek Anayasa Mahkemesini
ihlal sonucuna ulaştıran nedenleri gideren, ihlal kararında belirtilen ilkelere
uygun şekilde yeni bir karar verilmesinden ibarettir. Bu sebeple kararın bir
örneğinin yeniden yargılama yapılmak üzere Mahkemeye gönderilmesine karar
verilmesi gerekmektedir.
75. İhlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için
yeniden yargılamanın yeterli bir giderim sağlayacağı anlaşıldığından tazminat
talebinin reddine karar verilmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.
76. Dosyadaki belgelerden tespit edilen 294,70 TL harç ve
3.000 TL vekâlet ücretinden oluşan toplam 3.294,70 TL yargılama giderinin
başvurucuya ödenmesine karar verilmesi gerekir.
VI. HÜKÜM
Açıklanan gerekçelerle;
A. Özel hayata saygı hakkının ihlal edildiğine ilişkin
iddianın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA,
B. Anayasa’nın 20. maddesinde güvence altına alınan özel
hayata saygı hakkının İHLAL EDİLDİĞİNE,
C. Kararın bir örneğinin özel hayata saygı hakkının
ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak
üzere Ankara 15. İdare Mahkemesine (E.2017/1389, K.2017/3522) GÖNDERİLMESİNE,
D. Başvurucunun tazminat taleplerinin REDDİNE,
E. 294,70 TL harç ve 3.000 TL vekâlet ücretinden oluşan
toplam 3.294,70 TL yargılama giderinin başvurucuya ÖDENMESİNE,
F. Ödemenin, kararın tebliğini takiben başvurucunun
Hazine ve Maliye Bakanlığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde
yapılmasına, ödemede gecikme olması hâlinde bu sürenin sona erdiği tarihten
ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FAİZ UYGULANMASINA,
G. Kararın bir örneğinin Adalet Bakanlığına
GÖNDERİLMESİNE 16/9/2020 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.