TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
MUSTAFA TELLİ BAŞVURUSU
(Başvuru Numarası: 2022/24039)
Karar Tarihi: 23/12/2025
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
Başkan : Basri BAĞCI
Üyeler : Engin YILDIRIM
Yıldız SEFERİNOĞLU
Kenan YAŞAR
Metin KIRATLI
Raportör : Abdurrahman Remzi AKPINAR
Başvurucu : Mustafa TELLİ
I. BAŞVURUNUN ÖZETİ
1. Başvuru, yurt dışına çıkış yasağı öngören adli kontrol tedbiri nedeniyle özel hayata ve aile hayatına saygı hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.
2. Başvurucu hakkında silahlı terör örgütüne üye olma suçundan yürütülen yargılama kapsamında 7/10/2021 tarihinde Kırşehir Ağır Ceza Mahkemesi (Mahkeme) tarafından 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 109. maddesinin (3) numaralı fıkrasının (a) bendi gereğince yurt dışına çıkmamak şeklinde adli kontrol tedbiri uygulanmıştır. Yargılama sonucunda 16/11/2021 tarihinde başvurucunun atılı suçtan 6 yıl 3 ay hapis cezası ile cezalandırılmasına ve anılan tedbirin devamına karar verilmiştir.
3. Başvurucu 13/12/2021 tarihinde karara itiraz etmiştir. İtiraz dilekçesinde; devam eden yargılama kapsamında daha önce 4 yıl 8 ay 27 gün tutuklu kaldığını, hükmedilen cezanın infazına denk gelecek süreyi tutuklu olarak geçirdiğini ileri sürmüştür. Başvurucu ayrıca Almanya'da yaşayan oğlunun nişan ve düğün merasimlerine katılabilmek için tutuklu bulunduğu süre de dikkate alınarak tedbirin kaldırılmasını talep etmiştir. Mahkemece 22/12/2021 tarihinde itiraz reddedilmiştir. Kararda, mahkûmiyet kararının henüz kesinleşmediği ve anılan tedbirin cezaya nazaran ölçülü ve gerekli olduğu belirtilmiştir.
4. Başvurucu, bu karara itiraz etmiştir. İtiraz dilekçesinde -yukarıda belirtilen hususlara ek olarak- daha önce tutuklu bulunduğu süre zarfında yine yurt dışında bulunan kızının düğününe katılamadığını belirterek çocuklarının bu özel günlerinde yanlarında olmak istediğini ifade etmiştir. Nevşehir 1. Ağır Ceza Mahkemesi kararda usul ve kanuna aykırı bir yön bulunmadığı gerekçesiyle 26/1/2022 tarihinde itirazı reddetmiştir.
5. Başvurucu, nihai kararı 27/1/2022 tarihinde öğrendikten sonra 17/2/2022 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur.
6. Öte yandan bireysel başvurudan sonra Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi aracılığıyla erişilen bilgi ve belgeler çerçevesinde, başvurucu hakkındaki mahkûmiyetin 24/5/2022 tarihinde kesinleştiği ve adli kontrol tedbirinin 2/5/2023 tarihinde kaldırıldığı görülmektedir.
7. Başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.
II. DEĞERLENDİRME
8. Ödeme gücünden yoksun olduğu anlaşılan başvurucunun adli yardım talebinin kabulüne karar verilmesi gerekir.
9. Başvurucu; hakkındaki yurt dışı yasağı şeklindeki adli kontrol tedbirinin orantısız ve ölçüsüz olduğunu, hükmedilen cezanın infazına denk gelecek süreyi tutuklu olarak geçirdiğini, tedbirin kaldırılmasına yönelik itirazının gerekçesiz bir şekilde reddedildiğini iddia etmiştir. Bununla birlikte aynı dosya kapsamında tutuklu kaldığı dönemde yurt dışında yaşayan kızının düğününe gidemediğini, en azından yine yurt dışında yaşayan oğlunun nişan ve düğün merasimlerine katılmak istediğini ifade etmiştir. Başvurucu, söz konusu tedbir nedeniyle bu imkândan yoksun kalacağını, bu durumun kendisi ve ailesi için olumsuz sonuçlarının olduğunu belirterek özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı, adil yargılanma hakkı, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı ile seyahat özgürlüğü ve eşitlik ilkesinin ihlal edildiğini ileri sürmüştür.
10. Adalet Bakanlığı (Bakanlık) görüşünde; mevcut başvuru incelenirken Anayasa ve ilgili mevzuat hükümleri, Anayasa Mahkemesi içtihadı ve somut olayın kendine özgü şartlarının dikkate alınması gerektiği vurgulanmıştır. Başvurucu, Bakanlık görüşüne karşı beyanda bulunmamıştır.
11. Başvuruya konu yurt dışına çıkış yasağı öngören adli kontrol tedbirinin esas olarak yerleşme ve seyahat hürriyeti kapsamında kaldığı açıktır. Anayasa Mahkemesinin daha önceki kararlarında, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne ek (4) No.lu Protokol'e Türkiye'nin taraf olmadığı hatırlatılarak anılan protokolde yer alan "Serbest dolaşım özgürlüğü" nün ortak koruma alanına girmediği açıklanmıştır (birçok karar arasından bkz. Mehmet Takımsu [2. B.], B. No: 2016/63712, 15/11/2018, §§ 78-80; Sebahat Tuncel [1. B.], B. No: 2012/1051, 20/2/2014, § 53; Fevzi Doğaner [1. B.], B. No: 2014/6453, 20/12/2017, § 14; Onur Can Taştan [GK], B. No: 2018/32475, 27/10/2021, § 49). Bununla birlikte Anayasa Mahkemesi, bireysel başvuru kapsamında olmayan bazı hakların ortak koruma alanı içinde yer alan temel haklarla esaslı şekilde ilişkili olması durumunda ilgili haklarla bağlantı kurularak inceleme yapılmasının mümkün olduğunu da açıklamıştır (ifade özgürlüğü bağlamında bkz. Özgür Sevgi Göral Birinci [2. B.], B. No: 2014/12112, 4/10/2017; özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı bağlamında bkz. Şengül Tükel [2. B.], B. No: 2018/12456, 12/1/2022, § 40).
12. Nitekim Anayasa Mahkemesi Yağmur Erşan ([GK], B. No: 2018/36451, 27/10/2021) ve Onur Can Taştan kararlarında esasen seyahat özgürlüğü kapsamında kalan pasaport iptalinin, Latife Akyüz ([1. B.], B. No: 2016/50822, 7/9/2021) ve Hakkı Gök ([1. B.], B. No: 2017/33469, 3/11/2022) kararlarında ise yurt dışına çıkış yasağı öngören adli kontrol tedbirinin belirli şartların varlığı hâlinde özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı kapsamında incelenebileceğini kabul etmiştir (ayrıntılı açıklamalar için bkz. Yağmur Erşan , §§ 39, 40, 47-51; Onur Can Taştan , §§ 39, 40, 47-51; Latife Akyüz , §§ 36-38; Hakkı Gök , §§ 31-33). Bu bağlamda söz konusu tedbirin de başvurucunun gelişimi ve sosyal, mesleki, ekonomik ve ailevi ilişkileri yönünden olumsuz etkilerinin ortaya konulması hâlinde özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı kapsamında değerlendirilmesi mümkündür.
13. Somut olayda başvurucunun Almanya'da yaşayan kızı ve oğlunu görmek istediği ve özellikle oğlunun düğün merasimi gibi önemli bir gününde yanında olmayı arzu ettiği görülmektedir. Bu kapsamda uygulanan yurt dışına çıkamama şeklindeki tedbirin başvurucunun ailevi ve sosyal ilişkilerine olumsuz etkisinin olduğunu kabul etmek gerekir. Anılan müdahalenin başvurucunun özel ve aile hayatını ciddi şekilde etkilemesi ve bu etkinin belirli bir ağırlık düzeyine ulaşması nedeniyle başvurunun özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı kapsamında incelenebilir nitelikte olduğu değerlendirilmiştir (benzer yöndeki değerlendirmeler için bkz. Latife Akyüz , § 38; Hakkı Gök , § 33; Hasan Hüseyin Güney [1. B.], B. No: 2019/32372, 23/5/2023, § 14).
14. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı anlaşılan özel hayata ve aile hayatına saygı hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.
15. Kızı ve oğlu Almanya'da yaşayan, oğlunun nişan ve düğün merasimleri yurt dışında tertip edilecek olan başvurucu hakkında yurt dışına çıkış yasağı şeklinde adli kontrol tedbiri uygulanması özel hayata ve aile hayatına saygı hakkına müdahale oluşturmaktadır. 5271 sayılı Kanun'un 109. maddesine istinaden gerçekleştirildiği görülen söz konusu müdahalenin kanuni dayanağı bulunmaktadır. Ayrıca müdahalenin kamu düzeninin sağlanması meşru amacı ile yapıldığı görülmektedir (benzer yöndeki değerlendirmeler için bkz. Latife Akyüz , §§ 43-45; Hasan Hüseyin Güney , § 16). Bu belirlemelerin ardından müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olup olmadığı irdelenecektir.
16. Genel olarak adli kontrol, işlediği iddia olunan bir suçtan dolayı şüpheli veya sanığın, tutuklama sebeplerinin varlığı hâlinde belirli yükümlülükler yüklenerek adli makam ve merciilerin denetimi ve kontrolü altına sokulmasıdır. Adli kontrol koruma tedbiri, tutuklamaya göre kişi özgürlüğünü daha az kısıtladığı ve sanık tutuklanmaksızın muhakemenin yapılabilmesini sağladığı için tutuklama yerine geçmek üzere ihdas edilmiştir. Böylelikle ilgili, bütünüyle özgürlüğünden yoksun bırakılmaksızın denetim altında tutulabilmektedir. Tutuklamaya alternatif bir koruma tedbiri olan adli kontrol, bu özelliğiyle tutuklamaya ancak istisnai hâllerde başvurulması kuralının işlerlik kazanmasına katkıda bulunmakta; tutuklamanın son çare olma özelliğini ortaya koymaktadır ( Hülya Kar [GK], B. No: 2015/20360, 27/2/2019, §§ 18, 50; ayrıca bkz. Latife Akyüz , § 46; Hakkı Gök , § 42).
17. Anayasa Mahkemesi, mahkemelerin koruma tedbiri kararlarında lehte ve aleyhte ileri sürülen bütün delilleri incelemek ve temel hak ve özgürlüklere yapılan müdahaleye katlanmayı gerektirecek nitelikte kamu yararını haklı kılan gerçek bir ihtiyacın varlığını göstermek zorunda olduklarını, süregelen koruma tedbirlerinin devamına ilişkin olarak verilen kararlarda da tedbirin devamını haklı kılan gerekçelerin gösterilmesi ve çatışan menfaatler arasında adil dengenin korunması gerektiğini ifade etmiştir ( Hülya Kar , §§ 29, 30, 35; ayrıca bkz. Latife Akyüz , §§ 49-52, 56; Hakkı Gök , §§ 51, 52).
18. Anayasa Mahkemesi Hülya Kar ve Latife Akyüz başvurularında başvuruya konu adli kontrol koruma tedbirinde olduğu gibi tüm koruma tedbirlerinin geçici olduğunu, süreklilik arz eder biçimde uygulanmasının mümkün olmadığını vurgulamış; süregelen bir koruma tedbirinin durumun gerektirdiğinden daha uzun sürdüğünün anlaşıldığı durumlarda tedbir nedeniyle müdahale edilen anayasal hakların ihlalinin söz konusu olabileceğini belirtmiştir. Anılan kararlarda, tedbirin türü ve kapsamı konusunda yargı mercilerinin geniş takdir hakkının bulunduğu ancak yürütülen bir soruşturma veya kovuşturma kapsamında alınan koruma tedbiri ile hedeflenen amaca ulaşmak için hakların daha az sınırlanmasını sağlayacak alternatif yolların bulunup bulunmadığının da dikkate alınması gerektiği belirtilmiştir ( Hülya Kar , §§ 25-28, 44; Latife Akyüz , §§ 48-51, 58; Hakkı Gök , §§ 44-47, 54; Hasan Hüseyin Güney , § 17).
19. Yurt dışına çıkış yasağı şeklinde adli kontrol tedbirine ve devamına karar verilirken kişinin yurt dışındaki ailevi, kişisel ve mesleki bağları ile kişiye isnat edilen suçun niteliği, delil durumu ve mahkûmiyet hâlinde alacağı cezanın ağırlığı birlikte değerlendirilerek, adli kontrol tedbirinden beklenen kamusal menfaat ile başvurucunun menfaatleri arasında adil bir dengenin kurulması ve bu durumun yeterli gerekçeyle açıklanması gerektiği söylenebilir. Ayrıca yurt dışına çıkış yasağının belirsiz bir süre uzaması ve uzun süre uygulanması hâlinde öngörülen sınırlandırmanın özel hayata ve aile hayatına etkilerinin zamanla ağırlaşacağı ve her hâlde gözetilmesi gereken kamusal yarar ile bireyin kişisel yararı arasındaki dengenin bozulacağı da unutulmamalıdır ( Hakkı Gök , §§ 50, 51; Yiğit Aksakoğlu (2) [2. B.], B. No: 2021/18350, 17/7/2025,§ 19).
20. Başvuru konusu olayda hakkında yürütülen kovuşturma kapsamında başvurucuya yurt dışına çıkış yasağı şeklinde adli kontrol tedbiri uygulanmıştır. Bu karar üzerine başvurucunun; çocuklarının Almanya'da yaşadığını, oğlunun burada düğün hazırlıkları yaptığını ve onları görebilmek adına en azından bu önemli günlerinde yanlarında olmak istediğini belirterek tedbirin kaldırılmasını talep ettiği sabittir. Başvurucu, bu talebinde daha önce aynı dosya kapsamında uzun yıllar tutuklu kaldığını ve bu dönemde yine yurt dışında yaşayan kızının düğününe katılamadığını özellikle ifade etmiştir (bkz. § 4).
21. Yargı mercileri ise başvurucunun bu talebini reddetmiştir. Ancak ret kararlarında -başvurucunun başvuru öncesi süreçteki beyanlarının da alındığı gözetildiğinde- başka hangi delillerin toplanması gerektiği, tedbirin kovuşturmaya ne gibi bir faydası olacağı açıklanmadığı gibi başvurucunun hükmedilen cezanın infazına denk gelecek süreyi aynı yargılama kapsamında tutuklu olarak geçirdiğine ve aile ilişkilerini etkileyen adli kontrol tedbirinin artık gerekli olmadığına yönelik itirazları açısından da bir değerlendirme yapılmamıştır. Bunun yanı sıra tedbir kararı ile itiraz üzerine verilen kararlarda başvurucunun yurt dışındaki ailevi bağlarına yönelik itirazlarının gerektiği gibi tartışılmayarak genel, soyut ve tekrar içeren gerekçelerle taleplerin reddedildiği anlaşılmaktadır (bkz. §§ 3, 4).
22. Başvurucu, tedbirin aile ilişkilerine olan etkisine ve almış olduğu cezanın infazına denk gelecek süreyi tutuklu olarak geçirdiğine yönelik itirazlarını yargı makamlarına taşımış; buna karşın yargı makamları başvurucunun özel ve aile hayatına ilişkin ileri sürdüğü iddialara ve tedbirin gerekliliğine ilişkin ilgili ve yeterli değerlendirmeler yapmaksızın başvurucunun taleplerini reddetmiştir. Tüm süreç birlikte değerlendirildiğinde yargı makamları tarafından başvurucunun aile bireylerinin yaşadığı ülkedeki bağları ile isnat edilen suçun vasfı, delil durumu ve muhtemel sonuç cezanın ağırlığı gözetilerek -muhakemenin sağlıklı yürütülmesi ve başvurucunun yargılamaya katılarak savunma hakkını kullanması amaçlarıyla uygulanan- tedbirden beklenen kamusal menfaat ile başvurucunun menfaatleri arasında adil bir denge kurulduğu söylenemez. Ayrıca müdahale konusu tedbire alternatif olabilecek tedbirlerin başvurucunun özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı kapsamındaki iddia ve talepleri dikkate alınarak tartışılmadığı vurgulanmalıdır. Sonuç olarak başvurucu hakkında dört yılı aşan bir tutukluluk süreci sonrasında iki yıla yakın süren yurt dışına çıkış yasağı uygulanması nedeniyle özel hayata ve aile hayatına saygı hakkına yapılan müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine uygun olmadığı kanaatine varılmıştır (benzer yöndeki bir değerlendirme için bkz. Hasan Hüseyin Güney , § 21).
23. Açıklanan gerekçelerle Anayasa'nın 20. maddesinde güvence altına alınan özel hayata ve aile hayatına saygı hakkının ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir.
III. GİDERİM
24. Başvurucu, ihlalin tespiti ve 500.000 TL manevi tazminat talebinde bulunmuştur.
25. Bireysel başvurudan sonra başvurucu hakkında yurt dışına çıkış yasağının kaldırıldığı belirlendiğinden tespit edilen hak ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmamaktadır.
26. Eski hâle getirme kuralı çerçevesinde ihlalin sonuçlarının bütünüyle ortadan kaldırılabilmesi için başvurucuya manevi zararları karşılığında net 34.000 TL manevi tazminat ödenmesine karar verilmesi gerekir.
IV. HÜKÜM
Açıklanan gerekçelerle;
A. Adli yardım talebinin KABULÜNE,
B. Özel hayata ve aile hayatına saygı hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA,
C. Anayasa'nın 20. maddesinde güvence altına alınan özel hayata ve aile hayatına saygı hakkının İHLAL EDİLDİĞİNE,
D. Başvurucuya net 34.000 TL manevi tazminat ÖDENMESİNE, tazminata ilişkin diğer taleplerin REDDİNE,
E. Ödemenin kararın tebliğini takiben başvurucunun Hazine ve Maliye Bakanlığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yapılmasına, ödemede gecikme olması hâlinde bu sürenin sona erdiği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FAİZ UYGULANMASINA,
F. Kararın bir örneğinin bilgi için Kırşehir Ağır Ceza Mahkemesine (E.2021/293, K.2021/299) ve Adalet Bakanlığına GÖNDERİLMESİNE 23/12/2025 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.