TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
A.K. BAŞVURUSU
(Başvuru Numarası: 2020/34963)
Karar Tarihi: 29/7/2025
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
GİZLİLİK TALEBİ KABUL
Başkan : Basri BAĞCI
Üyeler : Yıldız SEFERİNOĞLU
Kenan YAŞAR
Ömer ÇINAR
Metin KIRATLI
Raportör : Merve ARSLANTÜRK
Başvurucu : A. K.
Vekili : Av. Ferdi AMCA
I. BAŞVURUNUN KONUSU
1. Başvuru, Anayasa Mahkemesinin öldürülme veya kötü muameleye maruz kalma riski bulunan ülkeye sınır dışı etme kararı verilmesi nedeniyle kötü muamele yasağının ihlal edildiğine ilişkin kararı üzerine yeniden yapılan yargılamada ihlal kararına uygun karar verilmemesi nedeniyle kötü muamele yasağının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.
II. BAŞVURU SÜRECİ
2. Başvuru 13/11/2020 tarihinde yapılmıştır. Komisyon, başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar vermiştir.
3. Bölüm, Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 73. maddesi uyarınca sınır dışı etme işleminin tedbiren durdurulmasına karar vermiştir.
4. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüşünü bildirmiştir. Başvurucu, Bakanlık görüşüne karşı beyanda bulunmuştur.
III. OLAY VE OLGULAR
5. Başvuru formu ve ekleri ile Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) aracılığıyla erişilen bilgi ve belgeler doğrultusunda tespit edilen ilgili olaylar özetle şöyledir:
A. Genel Bilgiler
6. Başvurucu 1984 doğumlu bir erkek olup Rusya Federasyonu vatandaşıdır.
7. Sunduğu belgelere göre başvurucu; Türkiye'de 11/10/2005-8/1/2006 tarihleri arasında turistik ikamet izniyle, 4/8/2007-21/3/2015 tarihleri arasında ise Ahıska Türkü ikamet izniyle kalmıştır.
B. Yurda Giriş Yasağının Kaldırılması Başvurusuna İlişkin Süreç
8. Göç İdaresi Genel Müdürlüğü, başvurucu hakkında 15/10/2014 tarihinde Ç-114 ( haklarında adli işlem yapılan yabancılar-süreli yurda giriş yasağı ) ve 23/10/2014 tarihinde G-87 ( genel güvenlik nedeniyle yurda giriş yasağı ) tahdit kodları oluşturmuştur.
9. Başvurucu 25/3/2015 tarihinde hakkında alınan yurda giriş yasağının kaldırılması talebiyle Göç İdaresi Genel Müdürlüğüne başvurmuştur. Göç İdaresi 17/4/2015 tarihli yazıyla başvurucuya yurda girişi yasaklılar kapsamına alındığını, yurda giriş yasağının kaldırılıp kaldırılamayacağı ile ilgili değerlendirme safahatının devam ettiğini, 11/5/2015 tarihli yazıyla da yurda giriş yasağının kaldırılmasının mümkün olmadığını bildirmiştir.
10. Başvurucu, yurda giriş yasağının kaldırılması istemiyle yaptığı başvurunun reddine dair Göç İdaresi Genel Müdürlüğünün 17/4/2015 tarihli işleminin iptali talebiyle Ankara 1. İdare Mahkemesinde (İdare Mahkemesi) dava açmıştır. Başvurucu; dava dilekçesinde Rusya Federasyonu vatandaşı olduğunu, etnik köken olarak Çerkez ve Ahıska Türkü olduğunu, 2007 yılından beri Türkiye'de ikamet izni ile kaldığını, İslam dinine mensup olduğunu, dinî inançları nedeniyle ülkesinde zulüm gördüğünü ve ayrım gözetmeyen şiddet hareketlerinin devam etmesi nedeniyle Türkiye'ye sığındığını beyan etmiştir. Başvurucuya göre 2005 yılında doğduğu şehir olan Pyatigorsk'ta, aralarında bir caminin imamı olan A.T. ve başka iki kişiyle beraber dinî inançları (akşamları camiye gitmesi) gerekçe gösterilerek gözaltına alınmış; kötü muameleye uğrayacağı tehdidine maruz kalmış, kendisinden şehri terk etmesi istenmiştir. Başvurucu, bu olay üzerine Pyatigorsk'tan ayrılarak Kabardey-Balkar Özerk Cumhuriyeti'nin başkenti olan Nalçik'e taşınmış; olayın etkisiyle de 2007 yılında ülkesini terk ederek Türkiye'ye sığınmıştır. Başvurucu; eşinin Türkiye'de sağlık sigortası olmaması nedeniyle 2012 yılında kısa süreliğine Rusya'ya gittiğini, bu tarihten sonra Türkiye dışına çıkmadığını belirtmiştir. Rus güvenlik güçlerinin 2014 yılı yaz aylarında Nalçik'te yaşayan anne ve babasının evine baskın düzenlediğini, kendisinin Suriye'de olduğu yönünde iddialarda bulunduğunu, kendisiyle benzer durumda olup da Rusya'ya dönenlerin haksız yere tutuklandığını, kötü muamele gördüğünü, bazılarının öldürüldüğünü bildirmiştir. Doğup büyüdüğü şehirden sürgün edildiğini, kültürel ve etnik aidiyet hissettiği Nalçik şehrine yerleştiğini ancak burada da dinî, siyasi ve muhalif topluluklara yönelik tehditlerin sürdüğünü, bu nedenle ülkesini terk etmek zorunda kaldığını ifade ederek ülkesinde camiye gitmesi, namaz kılması, eşinin başörtülü olması gibi dinî gerekçelerle zulme uğradığını, ülkesine gönderilmesi hâlinde aynı gerekçelerle yeniden zulme uğrama riski olduğunu iddia etmiştir. Ayrıca hakkında yapılacak risk değerlendirmesinde ülkesindeki ayrım gözetmeyen şiddet ortamının da dikkate alınması gerektiğini ifade etmiş; Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin (AİHM) Rusya'nın Kafkasya'da gerçekleştirdiği insan hakları ihlalleri, yargısız infazlar ve kötü muameleye ilişkin çok sayıda ihlal kararı verdiğini belirtmiştir.
11. İdare Mahkemesi 17/3/2016 tarihinde dava konu işlemin iptaline karar vermiştir.
12. Davalı idarenin temyiz talebi üzerine Danıştay Onuncu Dairesi (Daire) 16/11/2016 tarihinde başvurucunun yurda giriş yasağı tesis edilmesini gerektirecek sebeplerin varlığının araştırılması ve elde edilen sonuçlara göre bir karar verilmesi gerektiği gerekçesiyle İdare Mahkemesi kararının bozulmasına karar vermiştir. Başvurucunun Daire kararına yönelik karar düzeltme talebi 21/5/2019 tarihinde kesin olarak reddedilmiştir.
13. Dairenin bozma kararı üzerine yaptığı yargılama sonucunda İdare Mahkemesi 23/1/2020 tarihinde davanın reddine karar vermiştir. Karar gerekçesinin ilgili kısmı şöyledir:
"Somut olayda, Emniyet Genel Müdürlüğü Interpol-Europol Dairesi Başkanlığının 15/10/2014 tarihli ve 31683469-67050-51173-754/128709-38262 sayılı yazısı göz önünde bulundurularak terörist faaliyetlere iştiraklerin önlenmesi, çatışma bölgelerine seyahatlerin engellenmesi ve ülke güvenliğinin korunması bağlamında, davacı hakkında devlet güvenlik birimlerinin raporları dikkate alınmak suretiyle hükümranlık yetkisi dahilinde tesis olunduğu anlaşılan dava konusu işlemde ulusal ve uluslararası metinlere aykırılık bulunmadığı sonucuna varılmıştır."
14. Başvurucu, İdare Mahkemesince verilen karara karşı temyiz kanun yoluna başvurmuştur. Başvurucu, temyiz dilekçesi ekine anne ve babasının yazdığını iddia ettiği "Dilekçe-İstek" başlıklı yazıyı da eklemiştir. Yazıda başvurucunun anne ve babası, Kuzey Kafkasya'nın Nalçik şehrinde yaşadıklarını, ülkede Müslümanların sebepsiz yere terörist olarak damgalandığını, polislerin başvurucunun Suriye'de olduğunu iddia ettiğini ancak bu suçlama için ispat ve delil olmadığını, başvurucunun Rusya'ya dönmesi hâlinde polislerin psikolojik ve fiziksel baskıyla işlemediği suçları kabul ettireceklerinden endişe ettiklerini ifade etmiştir.
15. Başvurucunun temyiz talebi üzerine Daire 21/11/2024 tarihinde İdare Mahkemesi kararının bozulmasına karar vermiştir. Daire, kararında başvurucu hakkında tesis edilen tüm G-87 tahdit kodlarının kaldırıldığını, başvurucu hakkında aktif G-87 tahdit kodu bulunmadığını, başvurucu hakkındaki tahdit kodlarının hangi gerekçeler ile kaldırıldığı da araştırılarak yeniden bir karar verilmesi gerektiğini belirtmiştir. Bozma sonrası yapılan yargılama inceleme tarihi itibarıyla derdesttir.
C. Uluslararası Koruma Başvurusuna İlişkin Süreç
16. Başvurucu 24/2/2015 tarihinde Ahıska Türkü ikamet izni süresini uzatmak için emniyet müdürlüğüne müracaat ettiğinde hakkında yapılan tahdit sorgulamasında Göç İdaresi Genel Müdürlüğünce G-87 ve Ç-114 kodlarının konulduğu tespit edilmiştir. Başvurucu, hakkında yapılan işlemlerden sonra yabancılar şube müdürlüğüne teslim edilmiş; akabinde de geri gönderme merkezine yerleştirilmiştir. Başvurucu, geri gönderme merkezindeyken 26/2/2015 tarihinde uluslararası koruma başvurusunda bulunmuştur.
17. Uluslararası koruma statüsünün belirlenmesi amacıyla 28/2/2015 tarihinde başvurucuyla mülakat yapılmıştır. Mülakat sırasında başvurucunun avukatı da hazır bulunmuştur. Başvurucu, mülakatında resmî olarak herhangi bir grupla ya da siyasi bir partiyle bağı olmadığını ancak Müslüman olduğu için Rus yetkililerince potansiyel olarak bir gruba dâhil edildiğini, camiye gitmelerinin, sakallı olmalarının ve eşlerinin kapalı olmasının suçlu görülebilmeleri için yeterli olduğunu, yetkililerin namaz kılan herkesi terörist olarak gördüğünü belirtmiştir. İfadesine göre 2005 yılında aralarında Pyatigorsk'taki bir caminin imamı olan A.S. ve iki kişi ile birlikte gözaltına alınmış, iki gün boyunca psikolojik işkence görmüş, daha sonra da serbest bırakılarak şehri terk etmesi gerektiği söylenmiştir. Bunun üzerine Nalçik şehrine gittiğini ancak cami imamının 18 ay tutuklu kaldığını, imam olan arkadaşının bu sürede kötü muamele gördüğünü ve çevrede yaşayan Müslümanlar hakkında örgütsel suçlama yapması konusunda baskı yaptıklarını anlattığını beyan etmiştir. Başvurucu 2005 yılında yaşadığı bu olayın ardından Türkiye'ye yerleşme planları yaptığını, 2007 yılından itibaren Ahıska Türkü olması nedeniyle oturma izni almaya başladığını belirtmiştir. Rusya'ya gittiği zamanlarda da Pyatigorsk'a uğramadan Nalçik'te kısa süre kaldığını, Rusya'ya her giriş çıkışında sakallı olması ve eşinin başörtülü olması nedeniyle kendisi ve eşinin gözaltına alınarak sorgulandığını, bu süreçlerde psikolojik baskıya maruz kaldıklarını ifade etmiştir. Rusya'ya en son 2012 yılında eşinin doğumu nedeniyle gittiğini, bir daha da gitmediğini belirtmiştir. Başvurucu, hakkında uydurma gerekçelerle arama kararı çıkarıldığını, bu nedenle ülkesine geri dönemediğini, 2013 yılında Alanya'da ikamet eden ablasının evine gelen bazı şahısların ablasına fotoğrafını ve Rusya'daki bazı arkadaşlarının fotoğraflarını göstererek bu kişilerin terörist olarak arandığını söylediklerini beyan etmiştir. Resmî kayıtlarda yer almamakla birlikte Rusya'da yaşayan anne ve babasının da Rus yetkililerce baskı altına alındığını, 2014 yılı yaz aylarında Rus güvenlik güçlerinin anne ve babasının evine baskın düzenleyerek kendisinin Suriye'de olduğunu ve bu nedenle arandığını söylediklerini aktarmıştır.
18. Başvurucuyla mülakat yapan görevli polis memuru başvurucunun mülakat esnasında verdiği bilgiler doğrultusunda bir mülakat raporu hazırlamış; raporda, başvurucunun anlattıklarının ve yaşadıklarının gerçek olduğunu, mülakat esnasında ellerini sıkmasından korku ve endişeli olduğunu gözlemlediğini, ayrıca yaşadığı bölgede yapılan araştırmalar neticesinde olayların anlattıklarını doğrular mahiyette yaşandığının tespit edildiğini belirterek olumlu kanaat bildirmiştir.
19. Başvurucunun uluslararası koruma başvurusu hızlandırılmış değerlendirme kapsamında incelenmiş ve Göç İdaresi Genel Müdürlüğünün 5/3/2015 tarihli kararıyla uluslararası koruma talebinin reddine karar verilmiştir.
20. Başvurucu, uluslararası koruma talebinin reddine ilişkin işlemin iptali istemiyle İdare Mahkemesinde iptal davası açmıştır. Dava dilekçesinde yurda giriş yasağının kaldırılması istemiyle açtığı iptal davasındaki iddialarını yinelemiştir (bkz. § 10).
21. İdare Mahkemesi 30/12/2015 tarihinde davanın kesin olarak reddine karar vermiştir.
D. Sınır Dışı Etme Kararına İlişkin Süreç
22. Antalya Valiliğince 26/2/2015 tarihinde 4/4/2013 tarihli ve 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nun 54. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (d) bendi uyarınca başvurucu hakkında sınır dışı etme ve aynı Kanun'un 57. maddesi kapsamında idari gözetim kararı alınmıştır.
23. Başvurucu 13/3/2015 tarihinde sınır dışı etme işleminin iptali talebiyle Antalya 1. İdare Mahkemesinde (Mahkeme) dava açmıştır. Dava dilekçesinde dinî ve siyasi düşünceleri nedeniyle ülkesinde zulme uğradığını, polislerin kendisini işkence yapmakla tehdit ettiğini, şehri terk etmesini istediğini, bu nedenle Türkiye'ye sığındığı beyan etmiştir. Ayrıca AİHM'in Rusya Federasyonu'na bağlı Kuzey Kafkasya bölgesine ilişkin verdiği bazı kararlara atıfla bu bölgede güvenlik güçlerinin keyfî gözaltı, işkence, zorla kaybetme ve yargısız infaz gibi ciddi insan hakları ihlalleri gerçekleştirdiğini, bu bağlamda sınır dışı edilmesi hâlinde kötü muameleye uğrama riski altında olduğunu iddia etmiştir.
24. Emniyet Genel Müdürlüğü tarafından Mahkemeye Rusya INTERPOL Biriminin talebi üzerine yayımlanan yeşil bülten ile buna ilişkin uluslararası yazışmalar sunulmuştur. Rusya INTERPOL birimi tarafından 31/3/2015 tarihinde gönderilen bildirimde başvurucunun kamu güvenliği açısından olası tehdit olarak değerlendirildiği belirtilmiş, bu bildirime istinaden INTERPOL tarafından aynı tarihli yeşil bülten yayımlanmıştır. Bültende başvurucunun terör örgütü IŞİD ile bağlantılı olduğu, Kabardey-Balkar bölgesinde yasa dışı silahlı gruplara yardım ettiği, bu gruplara barınma, ilaç, gıda ve ulaşım desteği sağladığı, ayrıca 2014 yılının başından itibaren Suriye'deki silahlı yapılara katılım sağladığı yönünde bilgiler yer almaktadır. Öte yandan Rusya INTERPOL Birimi 4/10/2014 tarihinde Suriye ve Türkiye INTERPOL Birimlerine hitaben gönderdiği yazıyla başvurucuya ait nüfus, göç ve adli sicil kayıtlarının kontrol edilmesini ve varsa ilgili bilgilerin paylaşılmasını talep etmiştir. Yazıda başvurucunun Türkiye'den Suriye'ye yönelik yasa dışı insan geçişlerini organize ettiği ve hâlihazırda Suriye'nin Halep vilayetinde bulunduğu belirtilmiştir.
25. Mahkeme başvurucu hakkında uygulanan Ç-114 tahdit kodunun Rusya INTERPOL Biriminin talebi ve çatışma bölgelerine ilişkin istihbari bilgiler doğrultusunda tesis edildiğini, uluslararası koruma başvurusunun da reddedildiğini belirterek sınır dışı etme kararının kamu düzeninin korunması amacıyla ve idareye tanınan takdir yetkisi çerçevesinde alındığını değerlendirip dava konusu işlemde hukuka aykırılık bulunmadığı sonucuna varmış ve davanın kesin olarak reddine karar vermiştir.
26. Başvurucu, Mahkemenin kesin nitelikteki kararı üzerine 22/5/2017 tarihinde Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur. Başvurucunun yaptığı başvuru (B. No: 2017/23591), 2016/24613 numaralı başvuruyla birleştirilmiş ve 2016/24613 sayılı başvuru Anayasa Mahkemesince 2/6/2020 tarihinde karara bağlanmıştır. Anayasa Mahkemesi yaptığı incelemede başvurucunun öldürülme veya kötü muameleye maruz kalma riski bulunan bir ülkeye sınır dışı edilmesine karar verilmesine rağmen Mahkeme tarafından bu riske ilişkin yeterli bir araştırma ve değerlendirme yapılmadığı sonucuna ulaşmış, Anayasa'nın 17. maddesinin üçüncü fıkrasında güvence altına alınan kötü muamele yasağının ihlal edildiğine karar vermiştir.
27. Anayasa Mahkemesinin ihlal kararından sonra Mahkemece yeniden yapılan yargılamada ara kararıyla davalı idareden (Antalya Valiliği) başvurucu hakkında sınır dışı kararı verilmeden önce yapılan değerlendirmelere, gönderileceği ülkeye ilişkin bilgilere, olası kötü muamele riskine dair araştırmalara ve işleme dayanak tüm belgelere ilişkin bilgi ve belgelerin sunulması istenmiş ise de davalı idare, ara kararındaki hususların Göç İdaresi Genel Müdürlüğü veya Antalya İl Göç İdaresi Müdürlüğünden istenmesi gerektiğini bildirmiştir.
28. Mahkeme başvurucudan ise sınır dışı edilmesi hâlinde ülkesinde dinî inancı, siyasi görüşü ve etnik kökeni nedeniyle baskı ve zulme uğrayacağı yönündeki iddiasını destekleyen, bu bağlamda ülkede gerçek bir risk altında bulunduğunu ortaya koyan bilgi ve belgeleri sunmasını, ayrıca dilekçede belirttiği risk altındaki gruplara aidiyetini ya da mensubiyetini somutlaştıracak kişisel bilgi ve belgeleri ibraz etmesini istemiştir. Başvurucu, dinî inancı ve siyasi görüşü nedeniyle ayrım gözetmeyen şiddet hareketlerinin devam ettiği ülkesine gönderilmesi hâlinde kötü muameleye maruz kalacağı iddiasını yinelemiş; bireysel durumunu ortaya koymak amacıyla uluslararası koruma başvurusuna ilişkin mülakat formu ile anne ve babasının yazdığını ileri sürdüğü "Dilekçe-İstek" başlıklı belgeyi sunmuştur. Ayrıca başvurucu, Rusya Federasyonu tarafından hakkında INTERPOL aracılığıyla yeşil bülten yayımlandığını, Rus makamlarının kendisinin Suriye'deki çatışma bölgelerine gideceği yönünde asılsız iddialarda bulunduğunu, yeşil bültenin Rus yetkililerce resmî olmayan yollarla iadesinin talep edildiğine işaret ettiğini ifade etmiştir.
29. Mahkeme 23/10/2020 tarihinde davanın kesin olarak reddine karar vermiştir. Karar gerekçesinin ilgili kısmı şöyledir:
"Uyuşmazlıkta davacı hakkında Emniyet Genel Müdürlüğü İnterpol Dairesi Başkanlığından alınan istihbarat nedeniyle 15.10.20 [1] 4 tarihinde adli işlemler yapılan kişiler hakkında uygulanan Ç-114 tahdit kodunun uygulandığı, ayrıca davacı tarafından uluslararası koruma başvurusunun reddine ilişkin işlemin iptali istemiyle açtığı davada; Ankara 1. İdare Mahkemesi'nce 30.12.2015 tarih ve E:2015/637, K:2015/3152 sayılı kararı ile 'davacının uluslararası koruma başvurusunun kabulüne olanak sağlayacak şartların mevcut olmadığı dosyadaki bilgi ve belgelerden anlaşıldığından' denilerek davanın reddine karar verildiği, davacı için uygulanan Ç-114 tahdit kodunun Rusya İnterpol biriminin talebi üzerine uygulandığı, Hollanda ve Rusya İnterpol birimlerinden aralarında davacının da isminin bulunduğu şahısların çatışma bölgelerine gidebileceği değerlendirilerek, Emniyet Genel Müdürlüğü İnterpol Birimine istihbarat raporu ile raporlandığı görülmektedir.
Bakılan davada; Mahkememizin 10/09/2020 tarihli ara kararı ile davalı idareden davacı hakkında sınır dışı kararı alınmadan önce 6458 sayılı Kanunun 'Geri gönderme yasağı' başlıklı 4. maddesi ve yine aynı Kanunun 'Sınır dışı etme kararı alınamayacaklar' başlıklı 55. maddesi hükümleri doğrultusunda bir inceleme/değerlendirme yapılıp yapılmadığı ile davacının ülkesinde din [î] inanç, siyasi görüş, etnik kökenleri nedeni ile kişi ya da grupların kötü muameleye uğrayıp uğramadıklarına ilişkin araştırma yapılıp yapılmadığının, davacıdan da dilekçesinde belirttiği siyasi, din [î] , etnik kökeni nedeni ile risk altında olduğu iddia edilen gruplara aidiyetini veya mensubiyetini ortaya koyan bilgi ve belgelerin kişisel durumunu somutlaştıracak nitelikte sunmasının istenildiği gelen belgelerin incelenmesinden, davalı idareye yapılan ara karar sonucu istenilen bilgi belgelerin olmadığının görüldüğü, davacıya yapılan ara karar sonucu sunduğu belgelerin geri gönderilmesi halinde ülkesinde kötü muameleye maruz kalacağına ilişkin kişisel durumunu somutlaştıracak nitelikte olmadığı görülmektedir.
Bu durumda; davacının geri gönderileceği ülkede karşılaşacağı risklere ilişkin dosyada davacının kişisel durumunu somutlaştıracak şekilde bilgi ve belge bulunmadığı, Rusya Federasyonunda savaş durumunun söz konusu olmadığı, Çerkez kökenli olan kişilere kötü muamele edildiğine dair uluslararası kuruluşların raporlarına yansıyan bir hususun bulunmadığı, yukarıda belirtilen Anayasa Mahkemesi kararına göre başvurucuların kişisel durumlarına ilişkin iddialarını ispat külfetinin kendilerinde olduğu ile Türk Devleti'nin hükümranlık hakları kapsamında kamu düzeninin korunması amacıyla idareye tanınan takdir yetkisinin kamu yararı gözetilerek kullanıldığı hususlarının birlikte değerlendirilmesinden dava konusu sınır dışı işleminde hukuka aykırılık bulunmadığı sonucuna varılmıştır."
30. Başvurucu, nihai hükmü 9/11/2020 tarihinde öğrendikten sonra 13/11/2020 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur.
IV. İLGİLİ HUKUK
A. Ulusal Hukuk
31. 6458 sayılı Kanun'un "Geri gönderme yasağı" başlıklı 4. maddesi şöyledir:
"Bu Kanun kapsamındaki hiç kimse, işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya muameleye tabi tutulacağı veya ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi fikirleri dolayısıyla hayatının veya hürriyetinin tehdit altında bulunacağı bir yere gönderilemez."
32. 6458 sayılı Kanun'un bireysel başvuru tarihi itibarıyla "Sınır dışı etme kararı" başlıklı 53. maddesi şöyledir:
"(1) Sınır dışı etme kararı, Genel Müdürlüğün talimatı üzerine veya resen valiliklerce alınır.
(2) Karar, gerekçeleriyle birlikte hakkında sınır dışı etme kararı alınan yabancıya veya yasal temsilcisine ya da avukatına tebliğ edilir. Hakkında sınır dışı etme kararı alınan yabancı, bir avukat tarafından temsil edilmiyorsa kendisi veya yasal temsilcisi, kararın sonucu, itiraz usulleri ve süreleri hakkında bilgilendirilir.
(3) Yabancı veya yasal temsilcisi ya da avukatı, sınır dışı etme kararına karşı, kararın tebliğinden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurabilir. Mahkemeye başvuran kişi, sınır dışı etme kararını veren makama da başvurusunu bildirir. Mahkemeye yapılan başvurular on beş gün içinde sonuçlandırılır. Mahkemenin bu konuda vermiş olduğu karar kesindir. Yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla, dava açma süresi içinde veya yargı yoluna başvurulması hâlinde yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı sınır dışı edilmez."
33. 6458 sayılı Kanun'un "Sınır dışı etme kararı alınacaklar" başlıklı 54. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:
"(1) Aşağıda sayılan yabancılar hakkında sınır dışı etme kararı alınır:
...
d) Kamu düzeni veya kamu güvenliği ya da kamu sağlığı açısından tehdit oluşturanlar
..."
34. 6458 sayılı Kanun'un "Sınır dışı etme kararı alınmayacaklar" başlıklı 55. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:
"(1) 54 üncü madde kapsamında olsalar dahi, aşağıdaki yabancılar hakkında sınır dışı etme kararı alınmaz:
a) Sınır dışı edileceği ülkede ölüm cezasına, işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya muameleye maruz kalacağı konusunda ciddi emare bulunanlar
..."
B. Uluslararası Hukuk
1. Uluslararası Mevzuat
35. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (Sözleşme) "İşkence yasağı" başlıklı 3. maddesi şöyledir:
"Hiç kimse işkenceye veya insanlık dışı ya da aşağılayıcı muamele veya cezaya tabi tutulamaz."
2. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İçtihadı
36. AİHM'in sınır dışı etme kararının uygulanması hâlinde kötü muamele yasağının ihlal edileceğine ilişkin şikâyetlerle ilgili ilkesel yaklaşımı için bkz. A.A. ve A.A. [GK], B. No: 2015/3941, 1/3/2017, § 38.
37. Rusya Federasyonu vatandaşları tarafından menşe ülkelerine sınır dışı edilmeleri durumunda Sözleşme'nin 2. ve/veya 3. maddesinin ihlal edildiği iddiasıyla şimdiye kadar AİHM'e birçok başvuru yapılmış ve bunlar AİHM tarafından değerlendirilmiştir (birçok karar arasından bkz. Bajsultanov/Avusturya , B. No: 54131/10, 12/6/2012; I/İsveç , B. No: 61204/09, 5/9/2013; Chankayev/Azerbaycan , B. No: 56688/12, 14/11/2013; M.V. ve M.T./Fransa , B. No: 17897/09, 4/9/2014; K.I./Fransa , B. No: 5560/19, 15/4/2021; R/Fransa , B. No: 49857/20, 30/8/2022; U/Fransa , B. No: 53254/20, 15/2/2024).
38. AİHM, K.I./Fransa kararında uluslararası kuruluşların raporlarını ayrıntılı biçimde incelemiş (anılan kararda bkz. §§ 85-91) ve Çeçenistan'da ciddi insan hakları ihlallerine dair çok sayıda bulguya rağmen başvurucunun Rusya Federasyonu'na sınır dışı edilmesinin Sözleşme'nin 3. maddesi kapsamında mutlak bir geri gönderme yasağı doğuracak düzeyde bir risk oluşturmadığı sonucuna varmıştır (aynı kararda bkz. § 126). R/Fransa kararında ise AİHM, yine kapsamlı uluslararası raporlar (anılan kararda bkz. §§ 55-73) ışığında Rusya Federasyonu'na herhangi bir geri göndermenin Sözleşme'nin 3. maddesini ihlal edecek ölçüde sistematik bir kötü muamele riski barındırmadığı yönündeki değerlendirmesini teyit etmiştir (aynı kararda bkz. § 121). Son olarak U/Fransa kararında AİHM, Rusya Federasyonu ve özellikle Kuzey Kafkasya bölgesinin genel güvenlik durumuna ilişkin çok sayıda uluslararası rapor ve belgeyi (anılan kararda bkz. §§ 66-78) değerlendirmiş ve önceki kararlar olan K.I./Fransa ve R/Fransa'daki yaklaşımını sürdürerek söz konusu geri göndermelerin Sözleşme'nin 3. maddesi bakımından mutlak bir ihlal sonucunu doğurmadığı yönündeki kanaatini yinelemiştir. U/Fransa kararında yer alan raporlar ve konuya ilişkin tespitler şöyledir:
"Kuzey Kafkasya'da terörle mücadelede işkence ve kötü muameleye başvurulması
72. Uluslararası Af Örgütü'nün Çeçen sığınmacıların Rusya'ya geri gönderilmesi ve özellikle de geri gönderilme riskine ilişkin endişelerinin bir özeti Ocak 2022'de rapor edilmiştir:
KUZEY KAFKASYA'DA İNSAN HAKLARININ DURUMU
Uluslararası Af Örgütü düzenli olarak Kuzey Kafkasya'da, özellikle de Çeçenistan'da zorla kaybetmeler, işkence ve diğer kötü muamele vakaları ile ilgili raporlar almaktadır. Örgüt son yıllarda bu tür birçok vakayı belgelemiştir. Buna ek olarak, sözde 27 vakası da dâhil olmak üzere çok sayıda kaçırma, yargısız infaz ve işkence iddiası bağımsız Rus medyası ve blog yazarları tarafından ortaya çıkarılmıştır. Bu insan hakları ihlalleri genellikle -ancak münhasıran değil- Kuzey Kafkasya'da kolluk kuvvetleri tarafından yürütüldüğü iddia edilen terörle mücadele faaliyetlerinin bir parçasıdır. Uluslararası Af Örgütü, bölge genelinde silahlı gruplara üye oldukları iddiasıyla bireylerin hedef alındığına dair defalarca rapor aldı. Bu kişiler aleyhindeki delillerin işkence ve kötü muamele altında alınan 'itiraflara' ya da başkalarının suçlayıcı ifadelerine dayandığına dair güvenilir iddialar bulunmaktadır.
İşkenceye başvurulması Çeçenistan'da ve Rusya Federasyonu genelinde sık, sürekli ve yaygındır ve mağdurların şu anda etkili bir hukuk yolu yoktur.
Birçok sanık işkence veya diğer kötü muamele eylemlerini mahkemelere bildirmekte ve ifadelerini geri çekmektedir. Ancak mahkemeler genellikle savunmanın bu delillerin kabul edilemez olduğuna dair itirazlarını reddetmektedir. Yasaya göre (Rusya Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu madde 235) ceza davaları bağlamında, kanıtlanmış iddiaların kabul edilemezliğini kanıtlamak savcının görevidir. Ancak uygulamada, sanık tarafından ileri sürülen işkence iddialarının, ayrı bir ceza yargılamasında kanıtlanmamış olmaları hâlinde hiçbir önem taşımadığı görülmektedir.
Karşılaşılan pek çok yasal ve pratik engel, gözaltında tutulan bir kişinin bu tür bir işlem başlatmasını neredeyse imkânsız hâle getirmektedir. Uluslararası Af Örgütü'ne bildirilen ve bazıları somut ve inandırıcı delillerle desteklenen, sanıkların işkence iddiaları ile ilgili olarak sembolik bir katkının verildiği birçok vakada, ya savcı cezai kovuşturma başlatmayı reddetti ya da dava 'delil yetersizliği' veya 'suçüstü hâlinin bulunmaması' nedeniyle hızla reddedildi.
Gözaltında tutulan kişilerin işkence iddialarını kanıtlarla desteklemeleri neredeyse imkânsızdır, çünkü sağlık uzmanlarına erişimleri çok sınırlıdır ya da hiç yoktur. Uluslararası Af Örgütü'ne, kolluk kuvvetlerinin sağlık çalışanlarını, kendi yaptıkları yaralanmaları tespit etmelerini engellemek için korkutma ve tacize maruz bıraktıklarına dair raporlar da ulaştı. Cezaevlerinde çalışan sağlık çalışanları cezaevi yönetimine bağlıdır ve bu nedenle bağımsızlıkları yoktur. Ayrıca işkence ve diğer kötü muameleleri belgelemek için gerekli niteliklerden de yoksundurlar.
BM İşkenceye Karşı Komite, Rusya Federasyonu'nun altıncı periyodik raporuna ilişkin Sonuç Gözlemlerinde, Çeçenistan ve Kuzey Kafkasya bölgesinde Devlet görevlileri tarafından işlenen işkence, kaçırma, zorla kaybetme, keyfî gözaltı ve yargısız infaz vakaları da dâhil olmak üzere ciddi insan hakları ihlallerine ilişkin 'etkili soruşturma eksikliğine' dikkat çekmiş ve Grozni'de 27 kişinin yargısız infaz edilmesini örnek olarak göstermiştir. Ayrıca 2012-2015 yılları arasında Çeçenistan'da meydana gelen ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından karara bağlanan yüzden fazla zorla kaybetme vakasından bugüne kadar sadece iki vakanın soruşturulduğuna dikkat çekti.
20 Aralık 2018 tarihinde sunulan ve Moskova Mekanizması kapsamında Rusya'ya bağlı Çeçen Cumhuriyeti'ndeki insan hakları ihlallerini ve cezasızlığı araştırmak üzere görevlendirilen AGİT Raportörü'nün raporu da aynı yaygın insan hakları ihlalleri örüntüsünü vurgulamaktadır.
Raportör şu değerlendirmede bulunmuştur: 'Bu veriler, Çeçen Cumhuriyeti'nde çok ağır insan hakları ihlallerinin yaşandığına dair iddiaları açık biçimde teyit etmektedir. Özellikle taciz ve zulüm, keyfî ya da hukuka aykırı tutuklama ve gözaltı, işkence, zorla kaybetme ve yargısız infaz iddiaları bu kapsamda öne çıkmaktadır.' Raportör sözlerine şu şekilde devam etmiştir: 'Etkili başvuru yollarına ilişkin yasal durumda ve buna bağlı olarak cezasızlık sorununda hiçbir ilerleme sağlanmamış, bilâkis durum daha da kötüleşmiştir. Öyle ki Çeçenistan'da neredeyse hiç kimse artık insan hakları meselelerini özgürce dile getirememektedir. İnsan hakları kuruluşları ve araştırmacı gazeteciler, korunmak yerine soruşturulmayan çeşitli taciz ve saldırı biçimlerine maruz bırakılmaktadır. Bu durum, hukuk dışı bir ortamın ve cezasızlıkla korunan baskıcı devlet aygıtının tam hareket serbestisine sahip olduğu algısını güçlendirmektedir.'
73. Bu özet, Fransa da dâhil olmak üzere Avrupa ülkelerinden Rusya'ya sınır dışı edilen, zorla kaybetme mağduru olan ve Çeçenistan'a vardıklarında işkenceye maruz kalan çeşitli vakaları rapor etmektedir. Dernek özellikle şunları belirtmektedir:
'Uluslararası Af Örgütü, Çeçenistan'da özellikle Rusya Federasyonu Ceza Kanunu'nun 208. maddesi (yasadışı silahlı bir grubun organizasyonu ya da faaliyetlerine katılım), 222. maddesi (ateşli silahların, parçalarının ya da mühimmatının yasadışı edinimi, transferi, dağıtımı, depolanması, taşınması ya da bulundurulması) ve 222.1. maddesi (patlayıcıların yasadışı edinimi, transferi, dağıtımı, depolanması, taşınması ya da bulundurulması) kapsamında uydurulan ceza davalarına ilişkin düzenli olarak raporlar almaktadır. Rusya Federasyonu dışında birkaç yıl geçirmiş olan Çeçenistanlı kişiler, bazı durumlarda keyfî tutuklama, işkence ve diğer kötü muamelelere maruz kalmış ve Rusya'ya döndüklerinde (genellikle zorla sınır dışı edilerek) adil olmayan bir yargılamanın ardından hapsedilmişlerdir. Yukarıda bahsi geçen Azamat Baïdouïev ve Magomed Gadaev gibi bazı vakalarda, bu kişiler uluslararası koruma talep etmek üzere Rusya'dan ayrılmış kişilerdi.'
'Uluslararası Af Örgütü, Kuzey Kafkasya'dan gelip Rusya Federasyonu'nun başka yerlerine, genellikle de ücra bölgelere yerleşen ve daha sonra tutuklanarak Kuzey Kafkasya'ya nakledilen ve burada yasadışı silahlı bir gruba mensup olmak ya da silah bulundurmakla suçlanan çok sayıda vakadan haberdardır. İddialara göre soruşturma sırasında işkence ve diğer kötü muamelelere maruz kalmışlardır. Yukarıda da belirtildiği gibi, güvenilir raporlara göre, bu suçlamalar genellikle işkence veya diğer kötü muamele altında alınan 'itiraflara' veya başkalarından alınan suçlayıcı ifadelere dayanmaktadır. Benzer şekilde, rapor edilen bazı vakalarda, yetkililer Moskova'da yasadışı silahlı grupların şüpheli üyeleri olarak gözaltına alındıklarını bildirmeden önce Kuzey Kafkasya'da insanlar kısa süreliğine zorla kaybedilmeye maruz kalmıştır. Bu süre zarfında aileleri bu kişilerin akıbetleri hakkında hiçbir bilgiye sahip olmamış ve bildirildiğine göre bu kişiler bir avukata erişimleri olmaksızın sorgulamaya tabi tutulmuşlardır.'
74. İnsan Hakları İzleme Örgütü, 2022 yılındaki olaylara ilişkin 2023 Dünya İnsan Hakları Raporu'nda, polis gözetiminde işkence ve kötü muamele kullanımıyla ilgili olarak, Rusya Parlamentosu'nun Temmuz 2022'de işkence kavramına açıkça atıfta bulunan ve baskı altında alınan itiraflar da dâhil olmak üzere uluslararası işkence tanımına uyan vakalar için daha yüksek bir ceza öngören bir yasayı kabul etmesine rağmen, işkence de dâhil olmak üzere kolluk kuvvetleri tarafından kötü muamelenin devam ettiğini belirtmiştir.
75. Aynı raporda Çeçenistan ile ilgili olarak da şu ifadeler yer almaktadır:
'Vali Ramazan Kadirov liderliğindeki Çeçen yetkililer, her türlü muhalefeti acımasızca bastırmaya devam etti. Aralık 2022'de Çeçen güvenlik görevlileri, Kadirov'u internet üzerinden eleştiren ve yurtdışında yaşayan beş Çeçen blogcu ve aktivistin düzinelerce aile üyesini topladı, kötü muameleye maruz bıraktı ve iletişim kurulamayacak şekilde gözaltına aldı. Aileleri özür dilemeye ve sürgündeki akrabalarıyla ilişkilerini kamuoyu önünde kesmeye zorladılar.'
76. Amerika Birleşik Devletleri Devlet Başkanlığı tarafından 20 Mart 2023 tarihinde yayımlanan 2022 İnsan Hakları Uygulamaları Ülke Raporları başlıklı rapor, Rusya'da terörle mücadele kapsamında ordu güçleri tarafından işkence ve kötü muamelenin kullanıldığını ortaya koymaktadır:
İşkence ve Diğer Zalimane, İnsanlık Dışı veya Aşağılayıcı Muamele veya Cezalar
Anayasanın bu tür uygulamaları yasaklamasına rağmen, çok sayıda güvenilir rapor, kolluk kuvvetlerinin şüphelilerden itiraf almaya zorlamak için işkence, istismar ve şiddet uyguladığını ve yetkililerin bu tür eylemlerden yalnızca ara sıra sorumlu tutulduğunu göstermiştir.
İşkence nedeniyle ölümler olduğu bildirilmiştir (bkz. yukarıdaki bölüm 1.a.).
Şüphelilerin polis memurları tarafından fiziksel tacize uğramasının sistematik olduğu ve genellikle gözaltı merkezlerinde tutuklanmanın ilk birkaç günü içinde gerçekleştiği bildirilmiştir. İnsan hakları gruplarının ve eski polis memurlarının raporları, polisin en sık elektrik şoku, boğma ve eklem ve bağlara germe veya baskı uygulama yöntemlerini kullandığını, çünkü bu yöntemlerin görünür iz bırakma olasılığının daha düşük olduğunu göstermiştir. Sorun özellikle Kuzey Kafkasya'da ciddi boyutlardaydı.
...
Sivil Yardım Komitesi'ne göre, Kuzey Kafkasya'daki mahkûmlar kötü muamele, mantıksız cezalandırma, dinî ve etnik taciz ve yetersiz tıbbi bakımdan şikâyetçiydi.
...
Kolluk kuvvetlerinin, gözaltına alınan muhaliflere, insan hakları aktivistlerine, gazetecilere ve hükûmet politikalarını eleştirenlere karşı, uykusuz bırakma da dâhil olmak üzere işkenceyi bir cezalandırma biçimi olarak kullandıklarına dair raporlar vardı.
...
FSB'nin çeşitli 'terörizm' ve 'aşırıcılık' davalarına karıştıkları iddia edilen genç 'anarşist ve antifaşist aktivistlere' karşı işkence uyguladığına dair raporlar vardı.
Kuzey Kafkasya bölgesinde, güvenlik güçlerinin gözaltı tesislerinde hem militan olduğu iddia edilen kişilere hem de sivillere kötü muamele ve işkence yaptığına dair yaygın raporlar vardı.
77. Uluslararası Af Örgütü, 27 Mart 2023 tarihinde yayımladığı, dünyada insan haklarının durumuna ilişkin 2022/23 Yıllık Raporu'nda Rusya Federasyonu ile ilgili olarak şu ifadelere yer vermektedir:
İŞKENCE VE DİĞER KÖTÜ MUAMELE
Gözaltı yerlerinde işkence ve diğer kötü muameleler endemik olmaya devam etmiş ve sorumlular nadiren adalet önüne çıkarılmıştır. Tutuklular halâ yeterli tıbbi bakım alamamaktadır. Dış dünya ile her türlü temasın yasaklanması ve disiplin hücrelerine keyfî olarak yerleştirme, başta muhalifler olmak üzere mahkûmlar üzerinde baskı kurmak için sıklıkla kullanıldı.
Muhalif aktivist Alexei Navalny yıl içinde 10 kez disiplin hücresine konuldu. Cezaevi yönetmeliklerinin 'ihlali' bahanesiyle (örneğin 'kıyafet kurallarına uyulmaması') 90 günden fazla bir süreyi insanlık dışı ve aşağılayıcı koşullarda geçirdi. Kasım ayında bir tecrit hücresine yerleştirildi ve posta da dâhil olmak üzere ailesiyle her türlü temastan mahrum bırakıldı. Ukrayna vatandaşı Aleksandr Martchenko, işkence altında alındığını iddia ettiği 'itiraflara' dayanarak casusluk suçundan aldığı 10 yıllık hapis cezasını çekmeye devam ediyordu. Cezaevi yönetimi, ihtiyaç duyduğu acil tıbbi bakımı almasına izin vermeyi düzenli olarak reddetti ve zaman zaman uydurma gerekçelerle onu disiplin hücresine veya hücre hapsine koydu. Ayrıca ailesiyle iletişim kurmasını da engelledi. Polis bu yıl bir kez daha muhalifler üzerinde baskı kurmak için işkenceye başvurdu. Mart ayında, savaş karşıtı gösteriler sırasında tutuklanan göstericiler, gözaltındayken işkence de dâhil olmak üzere kötü muameleye maruz kaldıklarından şikâyetçi oldular. Eylül ayında şair Artiom Kamardine, Ukrayna'ya destek için okuduğu bir şiirin ardından evine gelen polis memurları tarafından ciddi şekilde dövüldü. Ayrıca cinsel saldırıya uğradığı da iddia edildi. İki kişiyle birlikte “nefrete teşvik” suçlamasıyla tutuklandı ve daha sonra gözaltında tutuldu. Yıl sonuna kadar işkence iddialarına ilişkin herhangi bir soruşturma açılmadı.
78. Amerika Birleşik Devletleri Uluslararası Dini Özgürlükler Komisyonu (USCIRF), 2021 yılına ilişkin yıllık raporunda (Nisan 2021'de yayımlanan ‘CPC İçin Tavsiye Edilen Ülkeler: Rusya' başlıklı rapor) şu hususa dikkat çekmektedir:
'Kuzey Kafkasya'da güvenlik güçleri cezasızlıkla hareket etmekte, İslamcı militanlıkla en dolaylı bağlantısı olan kişileri ya da seküler siyasi muhalefet mensuplarını tutuklamakta ya da kaçırmaktadır. Çeçen lider Ramazan Kadirov, kadınlara ve lezbiyen, gey, biseksüel, trans ve interseks (LGBTI) topluluğu üyelerine yönelik olanlar da dâhil olmak üzere, dinî görüşlerine dayalı ağır hak ihlallerini bizzat yönetmiş ya da bu ihlalleri onaylamıştır. Çeçenler, bölgedeki geleneksel siyasi ve dinî uygulamaları anımsatan bir ritüelle, büyücülük, İslam'a hakaret ve Kadirov'u eleştirme gibi çeşitli suçlar için kamuoyu önünde özür dilemeleri gereken aşağılayıcı televizyon itiraflarında düzenli olarak yer almaktadırlar. Lideri eleştiren genç bir kişi kaçırılmış, kameraya itiraf yapmaya zorlanmış ve ardından çıplak hâlde cam bir şişe üzerine oturtulmuştur. Çeçen Enformasyon ve Basın Bakanı Ahmed Dudaev bu tür politikaları savunmakta; yakın zamanda Nisan ayında dinî değerlere hakaret ettikleri gerekçesiyle tutuklanan iki LGBTI blog yazarını İslamcı militanlara yardım etmekle suçlamıştır. Kuzey Kafkasya genelinde polisler, bölge camilerindeki cemaatleri hedef almakta ve taciz etmekte; kişisel bilgilerini talep etmekte ve onları sorguya çekmektedir. Dağıstan'daki bir cami öyle sık baskına uğramaktadır ki, bu baskınlara artık 'Cuma ibadetinin bir parçası' gözüyle bakılmaktadır. Bu uygulamalar, şiddet yanlısı aşırılıkçılığı etkili şekilde önlemektense, kamuoyunda öfke yaratmakta ve bazı kişilerin İslam hakkında bilgiyi güvenilir olmayan çevrim içi kaynaklardan aramasına yol açmaktadır.'
...
i. Kuzey Kafkasya bölgesinde hâkim olan genel durum hakkında
111. Kuzey Kafkasya bölgesindeki genel durumla ilgili olarak Mahkeme, Çeçenistan'da ciddi insan hakları ihlalleri yaşandığına dair raporlar bulunmasına rağmen, durumun Rusya Federasyonu'na geri gönderilmenin Sözleşme'nin 3. maddesinin ihlalini teşkil edecek şekilde olmadığına karar vermiştir (bkz. yukarıda anılan K.I./Fransa, § 126 ve R/Fransa, no. 49857/20, § 121, 30 Ağustos 2022).
112. ...Rusya Federasyonu'nun artık Avrupa Konseyi üyesi veya Sözleşme'ye taraf bir ülke olmadığını gözönünde bulundurarak Mahkeme, böyle bir sonucun sorgulanması için bir neden olmadığı kanaatindedir. Bu koşullar altında Mahkeme, 3. maddenin sağladığı korumanın ancak başvurucunun, geri döndüğünde yetkililer tarafından gözaltına alınıp sorgulanabilecek kadar ilgi çekici olacağına inanmak için önemli gerekçeler olduğunu kanıtlayabilmesi hâlinde devreye girebileceğini yinelemiştir. Buna göre Mahkeme, başvurucunun Rusya Federasyonu'na geri dönmesinin, başvurunun özel koşullarında, Sözleşme'nin 3. maddesi anlamında gerçek bir kötü muamele riski doğurup doğurmayacağını belirlemelidir.
ii. Çeçen direnişinin üyesi olduğu düşünülen kişilerin durumu hakkında
113. Her ne kadar yukarıda anılan raporlardan, özellikle Kuzey Kafkasya'nın ve daha özelde Çeçenistan, İnguşetya veya Dağıstan'ın bazı nüfus gruplarının – örneğin Çeçen direnişinin silahlı mücadelesine katılanlar, yetkililer tarafından böyle kabul edilenler, bunların yakınları, onlara herhangi bir şekilde yardım etmiş olanlar, yetkililerce işbirliğine zorlanan siviller ve terörizm suçlarından şüpheli veya mahkûm edilmiş kişiler (K.I. – Fransa, yukarıda anılan, § 127) – özel bir risk altında olabileceği anlaşılmakta ise de, Mahkeme, bunların sistematik olarak Sözleşme'nin 3. maddesine aykırı muameleye maruz kalan gruplar olarak değerlendirilemeyeceğini, özellikle de son bahsedilen kategori bakımından bir kez daha ifade eder (Fransa, yukarıda anılan, § 122).
114. Sonuç olarak, başvurana yönelik risk, yukarıda belirtilen kategorilerden birine karşılık gelen bir profile sahip kişilerin yetkililerin dikkatini çekme ihtimalinin diğerlerine göre daha yüksek olabileceği gözönünde bulundurularak bireysel olarak değerlendirilmelidir (bkz. R/Fransa, yukarıda anılan, § 123). Bu bağlamda, şikâyet edilen sınır dışı kararının uygulanması hâlinde, Sözleşme'nin 3. maddesine aykırı bir muameleye maruz kalma konusunda gerçek bir riskle karşı karşıya kalacağına inanmak için esaslı gerekçeler bulunduğunu gösterebilecek kanıtlar sunmak ilke olarak başvuranın görevi olmakla birlikte, bu tür kanıtların sunulması hâlinde, bu konudaki şüpheleri ortadan kaldırmak davalı Devletin görevidir (bkz. yukarıda anılan K.I./Fransa, § 128)."
V. İNCELEME VE GEREKÇE
39. Anayasa Mahkemesinin 29/7/2025 tarihinde yapmış olduğu toplantıda başvuru incelenip gereği düşünüldü:
A. Adli Yardım Talebi Yönünden
40. Anayasa Mahkemesi tarafından adli yardım talebinin kabul edilebilmesi için gerekli şartlar Mehmet Şerif Ay ([2. B.], B. No: 2012/1181, 17/9/2013, § 23) kararında, yabancıların adli yardım talepleri konusunda benimsenen ilkeler ise Nadali Aghelı Kohne Shahrı ([1. B.], B. No: 2014/12633, 9/9/2015, §§ 17, 18) kararında yer almaktadır. Anılan ilkelere göre adli yardım için gerekli şartlar mevcutsa karşılıklılık şartı gerçekleşmese bile yabancının adli yardım talebi kabul edilmelidir. Somut başvuruda da yargılama giderlerini ödeme gücünden yoksun olduğu anlaşılan başvurucunun adli yardım talebinin kabulüne karar verilmesi gerekir.
B. Kötü Muamele Yasağının İhlal Edildiğine İlişkin İddia
1. Başvurucunun İddiaları ve Bakanlık Görüşü
41. Başvurucu; ülkesindeyken dinî inancı nedeniyle zulme uğradığını, hakkında INTERPOL tarafından arama kararı çıkarıldığını ve hâlen Nalçik'te ikamet eden anne ve babasının yaşadığı evin silahlı kişilerce basıldığını belirtmiştir. Bu olayların dinî inancı nedeniyle zulme uğrama korkusunu somut biçimde ortaya koyduğunu ifade etmiştir. Ayrıca Anayasa Mahkemesinin ihlal kararından sonra gerçek bir risk değerlendirmesi yapılmadan davanın reddedildiğini beyan etmiştir. AİHM'in Rusya Federasyonu'nun Kafkasya'da gerçekleştirdiği insan hakları ihlalleri, yargısız infazlar ve kötü muameleler nedeniyle çok sayıda ihlal kararı verdiğini vurgulamış; bu bağlamda ülkesine gönderilmesi hâlinde dinî inancı ve ülkedeki ayrım gözetmeyen şiddet hareketleri nedeniyle kötü muameleye maruz kalma riski bulunduğunu ileri sürmüştür. Bakanlık görüşünde, Anayasa Mahkemesinin konuyla ilgili içtihadına atıfta bulunularak yapılacak değerlendirmede içtihadın dikkate alınması gerektiği belirtilmiştir. Bununla birlikte başvurucunun terörizm suçundan uluslararası seviyede arandığı, Rusya Federasyonu INTERPOL birimlerince hakkında bir difüzyon mesajı düzenlendiği, konuya ilişkin detaylı bilginin İçişleri Bakanlığından sorulması hususunun Anayasa Mahkemesinin takdirinde olduğu ifade edilmiştir.
2. Değerlendirme
42. Başvurucunun iddiaları Anayasa'nın 17. maddesinin üçüncü fıkrasında güvence altına alınan kötü muamele yasağı kapsamında değerlendirilmiştir.
a. Kabul Edilebilirlik Yönünden
43. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı anlaşılan kötü muamele yasağının ihlal edildiğine ilişkin iddianın kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.
b. Esas Yönünden
i. Genel İlkeler
44. Yabancıların ülkeye girişleri, ülkede ikamet etmeleri ve ülkeden çıkarılmaları, uluslararası hukukta da kabul edildiği üzere devletin egemenlik yetkisi kapsamındadır (birçok karar arasından bkz. A.A. ve A.A. , § 54).
45. Anayasa'nın 17. maddesinin üçüncü fıkrasında kötü muamele yasağı güvence altına alınmıştır. Bu yasakla ilgili herhangi bir istisna da kabul edilmemiştir. “Temel hak ve hürriyetlerin kullanılmasının durdurulması” kenar başlıklı 15. maddede ise savaş, seferberlik veya olağanüstü hallerde de savaş hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler dışında yaşam hakkı ile maddi ve manevi varlığın bütünlüğüne dokunulamayacağı ifade edilmiştir. Kötü muamele yasağının mutlak niteliğini ortaya koyan sözü edilen düzenlemelere göre bir yabancının sınır dışı edileceği ülkede Anayasa'nın 17. maddesinin üçüncü fıkrasına aykırı bir muameleye uğrayacağı konusunda gerçek bir riskle karşı karşıya kalacağına inanılması için esaslı gerekçelerin gösterildiği hâllerde yabancının sınır dışı edilmesi kötü muamele yasağını ihlal edebilir zira böyle bir durumda yabancının kötü muamele riskiyle karşıya kalması devletin tutumunun doğrudan bir sonucudur ( A.A. ve A.A. , §§ 55, 56, 59; Poorya Parva [1. B.], B. No: 2018/27830, 23/10/2024, § 16). Dolayısıyla devlet bu hâllerde yabancıyı o ülkeye sınır dışı etmeme yükümlülüğü altındadır (Masoud Talebı [2. B.], B. No: 2023/26088, 19/3/2024, § 64). Bu yükümlülük, yabancıların riskin bulunduğu ülkeye dolaylı olarak gönderilmemelerini de kapsamaktadır ( A.D. [1. B.], B. No: 2014/19506, 3/4/2019, § 55).
46. Sınır dışı edilmesi hâlinde kötü muameleye uğrayacağını iddia eden yabancı, ilke olarak sınır dışı edileceği ülkede kötü muameleye uğrayacağı konusunda gerçek bir riskle karşı karşıya kalacağına inanılması için esaslı nedenler bulunduğunu kanıtlayabilecek delilleri idari merciler ile yargı mercilerine sunmalıdır. Bu doğrultuda yabancı, sınır dışı edileceği ülkede var olduğunu iddia ettiği kötü muamele riskinin ne olduğunu makul şekilde açıklamalı; varsa bu iddiayı destekleyen bilgi ve belgeleri ibraz etmelidir ( A.A. ve A.A. , § 68).
47. Yabancı; etnik kökenleri, dinî inançları, siyasi görüşleri ya da belirli bir gruba mensubiyetleri gibi nedenlerle sınır dışı edileceği ülkedeki kamu makamlarının kişilere sistematik olarak kötü muamelede bulunduklarını iddia ediyor ise uygulamanın varlığı ile risk altında olduğu iddia edilen gruba mensup olduğuna inanılması için ciddi nedenler bulunduğunu ortaya koymalıdır. Geri gönderileceği ülkedeki riskin kamu görevlisi olmayan kişi veya gruplardan kaynaklandığını ileri süren yabancı, hem riskin gerçekliğini hem de söz konusu ülkenin kamu makamlarının bu riski ortadan kaldırmak konusunda yeterli korumayı sağlamakta yetersiz kalacaklarını kanıtlamalıdır. Bununla birlikte yabancı, sınır dışı edileceği ülkede uzun süredir devam eden genel siyasi istikrarsızlık ya da ülkenin tamamına yayılmış iç karışıklık nedeniyle kötü muameleye maruz kalacağını ileri sürmüşse anılan ülkenin genel koşullarının nesnel olarak kötü muamele yasağına aykırılık oluşturmayacağı idari ve yargısal makamlar tarafından ortaya konulmalıdır ( A.A. ve A.A. , §§ 66-69).
48. İspat külfetinin başvurucuya ait olduğu ve bu külfetten doğan yükümlülüğün yerine getirildiği hâllerde idari ve yargı mercileri gerçek riskin varlığı konusunda titiz bir inceleme yapmalıdır. Bu inceleme yapılırken yabancının sınır dışı edilmesinin öngörülebilir sonuçları, yabancının sınır dışı edileceği ülkenin genel durumu, yabancının kişisel durumu ve uğranılacağı iddia edilen muamelenin kötü muamele yasağı için aranan asgari ağırlık eşiğine ulaşıp ulaşmadığı dikkate alınmalıdır. Riskin varlığı araştırılırken ulusal veya uluslararası kurum ve kuruluşların düzenledikleri raporlardan ya da somut olay hakkında bilgi edinilmesini sağlayacak başka kaynaklardan yararlanılması mümkündür ( A.A. ve A.A. , §§ 62-64).
49. Gerçek riskin varlığıyla ilgili değerlendirmede kural olarak sınır dışı kararının verildiği tarihteki koşullar dikkate alınmalıdır ancak yapılacak değerlendirmenin sonucunu doğrudan etkileyecek önemli gelişmeler de gözönünde tutulmalıdır ( A.A. ve A.A. , § 70).
50. Sınır dışı etme kararı verilmesi nedeniyle kötü muamele yasağının ihlal edildiği iddiasıyla yapılan ve başvurucunun sınır dışı edileceği ülkede Anayasa'nın 17. maddesinin üçüncü fıkrasına aykırı bir muameleye uğrayacağı konusunda gerçek bir riskle karşı karşıya kalacağına inanılması için esaslı gerekçelerin gösterildiği bireysel başvurularda Anayasa Mahkemesinin rolü, kural olarak başvurucuyu doğrudan veya dolaylı olarak kötü muamele riskiyle karşılaşacağı ülkeye gönderilmesine karşı koruyan etkili usul güvencelerinin sağlanıp sağlanmadığını tespit etmektir. Usul güvencelerinin sağlandığı durumlarda geri gönderilen ülkede gerçek bir kötü muamele riskinin bulunup bulunmadığı ayrıca değerlendirilir (bazı değişikliklerle birlikte bkz. A.A. ve A.A. , § 71; M.A. [2. B.], B. No: 2023/104230, 20/11/2024, § 19). Bununla birlikte Anayasa Mahkemesi, somut olayın özel koşulları altında gerekli gördüğü hâllerde geri gönderilen ülkede gerçek bir kötü muamele riski bulunup bulunmadığını istisnai olarak ilk elden kendisi de inceleyebilir ( A.A. ve A.A. , § 72).
ii. İlkelerin Olaya Uygulanması
51. Rusya Federasyonu'na bağlı Kuzey Kafkasya bölgesine ilişkin çeşitli uluslararası raporlarda bireylerin keyfî gözaltı, işkence, zorla kaybetme ve yargısız infaz gibi ciddi insan hakları ihlallerine maruz kalabildiğine ilişkin bazı bilgi ve bulgular yer alsa da söz konusu bölgede yaşanan hak ihlallerinin geri gönderilmesi hâlinde her birey bakımından kötü muamele yasağı kapsamında mutlak bir risk oluşturacak düzeye ulaştığına dair genel ve kategorik bir değerlendirmede bulunulması mümkün değildir. Bununla birlikte sözü edilen uluslararası raporların içeriği gözetildiğinde terör eylemleri yaptığından şüphelenilen veya terör suçlarından mahkûm olan Kuzey Kafkasyalı kişilerin Rus yetkililerin dikkatini çekme olasılığı diğerlerine göre daha yüksektir. Ayrıca Anayasa Mahkemesi başvurucunun daha önce yaptığı bireysel başvuruda sınır dışı edilmesi hâlinde öldürülme veya kötü muameleye uğrama riski taşıdığı yönündeki iddialarının Mahkemece yeterli şekilde incelenmediği ve bu suretle Anayasa'nın 17. maddesinin üçüncü fıkrasında güvence altına alınan kötü muamele yasağının ihlal edildiği sonucuna ulaşmıştır. Bu nedenle başvuruda değerlendirilmesi gereken husus, ihlal kararı sonrasında Mahkemenin başvurucunun bireysel durumunu gerektiği gibi değerlendirip değerlendirmediğidir.
52. Yeniden yapılan yargılamada Mahkeme, davalı idareden sınır dışı etme kararının dayanaklarını ve gönderileceği ülkeye ilişkin risk değerlendirmesini içeren bilgi ve belgeleri istemiştir. Davalı idare bu bilgi ve belgelerin Göç İdaresi birimlerinden temin edilebileceğini belirtmiştir.
53. Mahkeme başvurucudan da kişisel risk durumunu somutlaştıran bilgi ve belgeleri sunmasını istemiştir. Başvurucu; uluslararası koruma başvurusuna ilişkin mülakat formu ile anne ve babasının yazdığını ileri sürdüğü "Dilekçe-İstek" başlıklı belgeyi sunmuş ve Rusya Federasyonu tarafından hakkında INTERPOL aracılığıyla yeşil bülten yayımlandığını, Rus makamlarının kendisinin Suriye'deki çatışma bölgelerine gideceği yönünde asılsız iddialarda bulunduğunu, yeşil bültenin Rus yetkililerce resmî olmayan yollarla iadesinin talep edildiğine işaret ettiğini açıklamıştır (bkz. § 28). Ne var ki Mahkeme, başvurucunun sunduğu belgeleri kişisel risk durumunu somutlaştıracak nitelikte görmemiştir. Oysa;
i. Uluslararası koruma başvurusu nedeniyle başvurucuyla mülakat yapan polis memuru hazırladığı raporda başvurucunun anlattıklarının ve yaşadıklarının gerçek olduğunu, mülakat esnasında ellerini sıkmasından korku ve endişeli olduğunu gözlemlediğini, ayrıca yaşadığı bölgede yapılan araştırmalar neticesinde anlattıklarını doğrular mahiyette olayların yaşandığının tespit edildiğini belirtmiştir (bkz. § 18).
ii. Rus makamlarının talebi üzerine INTERPOL tarafından yayımlanan yeşil bültende başvurucunun terör örgütü IŞİD ile bağlantılı olduğu, Kabardey-Balkar bölgesinde yasa dışı silahlı gruplara yardım ettiği, bu gruplara barınma, ilaç, gıda ve ulaşım desteği sağladığı, ayrıca 2014 yılının başından itibaren Suriye'deki silahlı yapılara katılım sağladığı yönünde bilgiler yer almaktadır (bkz. § 24).
54. Anayasa Mahkemesine göre Mahkeme, başvurucunun sınır dışı edilmesi hâlinde kötü muameleye uğrayacağı konusunda gerçek bir riskle karşı karşıya kalacağına inanılması için esaslı nedenler göstermesine rağmen başvurucunun bireysel durumunu gerektiği gibi değerlendirmemiş ve böylece başvurucuya kötü muamele riskiyle karşılaşacağı ülkeye gönderilmesine karşı koruyan etkili usul güvencelerini sağlamamıştır.
55. Açıklanan gerekçelerle Anayasa'nın 17. maddesinin üçüncü fıkrasında güvence altına alınan kötü muamele yasağının ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir.
VI. GİDERİM
56. Başvurucu; ihlalin tespiti, yeniden yargılama yapılması ile 40.000 TL manevi ve miktar belirtmeksizin maddi tazminat talebinde bulunmuştur.
57. Başvuruda tespit edilen anayasal hak ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar ve zorunluluk bulunmaktadır. Anayasa'nın 148. ve 153. maddeleri ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 50. ve 66. maddeleri uyarınca ihlal kararının gönderildiği yargı mercilerinin yapması gereken iş, yeniden yargılama işlemlerini başlatıp Anayasa Mahkemesinin ihlal kararında belirtilen ilkelere ve gerekçelere uygun biçimde yürütülecek yargılama sonunda hak ihlalinin nedenlerini gidererek yeni bir karar vermektir (yeniden yargılama konusunda bkz. Mehmet Doğan [GK], B. No: 2014/8875, 7/6/2018, §§ 54-60; Aligül Alkaya ve diğerleri (2) [1. B.], B. No: 2016/12506, 7/11/2019, §§ 53-60, 66; Kadri Enis Berberoğlu (3) [GK], B. No: 2020/32949, 21/1/2021, §§ 93-100).
58. Öte yandan hak ihlali kararından Anayasa Mahkemesinin davanın sonucuyla ilgili olarak bir tutum sergilediği sonucu çıkarılmamalıdır. Anayasa Mahkemesince verilen hak ihlali kararı uyuşmazlığın sonuçlarından bağımsız olup davanın kabulüne, reddine ya da beraate veya mahkûmiyete karar verilmesi gerektiği anlamına gelmemektedir. Kural olarak yargılamanın her aşamasında olduğu gibi ihlalin sonuçlarını gidermek üzere yeniden yapılacak yargılama sonunda da delillerin dava ile ilişkisini kurma ve bunları değerlendirip sonuç çıkarma yetkisi ilgili mahkemelere aittir.
59. İhlalin niteliğine göre yeniden yargılama yapılmasının yeterli bir giderim sağlayacağı anlaşıldığından tazminat talebinin reddine karar verilmesi gerekir.
VII. HÜKÜM
Açıklanan gerekçelerle;
A. Adli yardım talebinin KABULÜNE,
B. Kamuya açık belgelerde başvurucunun kimliğinin gizli tutulması talebinin KABULÜNE,
C. Kötü muamele yasağının ihlal edildiğine ilişkin iddianın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA,
D. Anayasa'nın 17. maddesinin üçüncü fıkrasında güvence altına alınan kötü muamele yasağının İHLAL EDİLDİĞİNE,
E. Kararın bir örneğinin kötü muamele yasağının ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak üzere Antalya 1. İdare Mahkemesine (E.2020/622, K.2020/883) GÖNDERİLMESİNE,
F. Sınır dışı etme kararıyla ilgili yargılama sonuçlanıncaya kadar başvurucunun SINIR DIŞI EDİLMEMESİNE,
G. Başvurucunun tazminat talebinin REDDİNE,
H. 30.000 TL vekâlet ücretinden oluşan yargılama giderinin başvurucuya ÖDENMESİNE,
İ. Ödemenin kararın tebliğini takiben başvurucunun Hazine ve Maliye Bakanlığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yapılmasına, ödemede gecikme olması hâlinde bu sürenin sona erdiği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FAİZ UYGULANMASINA,
J. Kararın bir örneğinin bilgi için İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Başkanlığı ve Adalet Bakanlığına GÖNDERİLMESİNE 29/7/2025 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.