TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
Ö. N. M. BAŞVURUSU
(Başvuru Numarası: 2014/14751)
Karar Tarihi: 15/2/2017
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
GİZLİLİK TALEBİ KABUL
Başkan : Engin
  YILDIRIM
Üyeler : Celal Mümtaz
  AKINCI
Muammer
  TOPAL
M. Emin KUZ
Recai AKYEL
Raportör : Şermin
  BİRTANE
Başvurucu : Ö. N. M.
Vekili : Av. İlter
  AKSOYLU
I. BAŞVURUNUN KONUSU
1. Başvuru, ahlaki durum sebep gösterilerek devlet memurluğundan
çıkarılma işlemi nedeniyle özel hayatın gizliliği hakkının ihlal edildiği
iddiasına ilişkindir.
II. BAŞVURU SÜRECİ
2. Başvuru 10/9/2014 tarihinde yapılmıştır.
3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön
incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.
4. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm
tarafından yapılmasına karar verilmiştir.
5. Bölüm Başkanı tarafından, başvurunun kabul edilebilirlik ve
esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir.
6. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına
(Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüş sunmamıştır.
III. OLAY VE OLGULAR
7. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili
olaylar özetle şöyledir:
8. Başvurucu, Hava Kuvvetleri Komutanlığı bünyesinde sivil memur
olarak göreve başlamıştır. Bir astsubayla evlidir ve iki çocuk annesidir.
9. Hava Kuvvetleri Komutanlığı tarafından Anayasa Mahkemesine
gönderilmiş olan belgelere göre bir askerî personel hakkında Hava Kuvvetleri
Komutanlığına gelen isimsiz bir ihbar üzerine İstihbarata Karşı Koyma (İKK)
zafiyeti konusunda idari tahkikat başlatılmış veİstihbarat Daire Başkanlığı bünyesinde oluşturulan İnceleme Timi görevlendirilmiştir.
10. Söz konusu İnceleme Timi tarafından konuyla ilgili sekiz
personelin ifadeleri alınmıştır. Ayrıca hakkında tahkikat yürütülen asker
kişilerin özlük dosyaları ile Hava Kuvvetleri Komutanlığı bünyesindeki
personelin göreve mahsus e-posta (intranet, outlook )
hesapları incelenmiştir.
11. Bu incelemeler sırasında başvurucunun eşiyle boşanma
sürecine girdiği dönemde başka asker kişilerle ilişki yaşadığı, göreve tahsisli
e-posta adresine gönderilen veya kendisinin gönderdiği iletilerde aşk ve
cinsellik içerikli mesajlar bulunduğu tespit edilmiştir.
12. Anayasa Mahkemesine sunulmuş belgelere göre İstihbarat Timi
tarafından alınan ifade tutanaklarında "İstihbarata Karşı Koyma"
(İKK) zafiyeti kapsamında ifade alınmıştır. Tutanaklarda, "ifadeyi
alan" kısmı ve ifadelerin
bazı bölümleri karartılmıştır. Başvurucuya ait ifade tutanağında; evliliğinin
ne zaman başladığı nasıl geliştiği ve hangi sebeplerle sona erdiği, ilişkisi
olduğu tespit edilen kişilerle tanışıklığının ne zaman başladığı, aralarında
cinsel anlamda ne zaman ve nerede yakınlaşma olduğu, intranet üzerinden bu
kişilerle yaptığı yazışmaların hangi dönemde gerçekleştiği hususlarında sorular
sorulmuştur. Bunun yanı sıra hizmet amaçlı olan intranet sisteminin özel
amaçlarla kullanılmasının yasak olduğunu bilip bilmediği sorulmuştur. Başvurucunun
imzalamış olduğu ifade tutanağında; ilk evliliğinin bitmesinden sonra 1998-1999
yılları arasında bir asker kişiyle ilişkisi olduğu, 2003 yılında ikinci
evliliğini yaptığı ancak evliliğinde sorunlar olduğu ve boşanma evresine
girdiği dönemde 2008-2009 yılları arasında başka bir asker kişiyle duygusal
olarak yakınlaştığı yönünde ifade verdiği görülmüştür. İfade tutanağına göre
başvurucu, intranet sistemini hizmet amaçları dışında kullanmanın yasak
olduğunu bildiğini beyan etmiştir.
13. Bunun yanı sıra Anayasa Mahkemesine gönderilen belgeler
arasında bulunan e-posta iletileri incelendiğinde 2008-2011 yılları arasında
başvurucunun intranet hesabına gönderilmiş ve başvurucunun gönderdiği iletiler
bulunmaktadır. Başvurucunun cinsellik içerikli mesaj göndermediği, yeni yıl
kutlaması, duygusal içerikli sözler, şiirler, esprili resimler göndermiş olduğu
görülmüştür. Başvurucuya gönderilmiş olan bazı iletilerde ise cinsellik
içerikli ifadeler yer almaktadır.
14. İnceleme Timi tarafından hazırlanan İnceleme Sonuç
Raporu'nda, başvurucunun başkasıyla evli olmasına rağmen belirtilen kişilerle evllik dışı ilişkileri olduğunun anlaşıldığı, göreve
tahsisli bilgisayarında intranet ve e-posta sistemi üzerinden bu kişilerle
cinsellik içerikli yazışmalar yaptığının belirlendiği belirtilerek Millî
Savunma Bakanlığı Yüksek Disiplin Kuruluna (Yüksek Disiplin Kurulu) sevki
gerektiğine dair teklif getirilmiştir.
15. Bu teklif doğrultusunda başvurucu Yüksek Disiplin Kuruluna sevkedilmiştir . Başvurucu Yüksek Disiplin Kuruluna verdiği
savunmasında söz konusu iddiaların doğru olmadığını belirtmiştir.
16. Yüksek Disiplin Kurulunun 20/3/2013 tarihli işlemiyle
başvurucunun devlet memurluğundan çıkarılmasına karar verilmiştir.
17. Başvurucu devlet memurluğundan çıkarılma kararına karşı
Askeri Yüksek İdare Mahkemesinde (AYİM) iptal davası açmıştır.
18. Başvurucu vekili davalı idarece gönderilen gizli nitelikli
belgeleri incelemesi ve belgelerin bir örneğinin kendisine verilmesi yönünde
talepte bulunmuştur.
19. AYİM İkinci Dairesi, 11/9//2013 tarihli kararıyla
incelenmesine izin verilen belgeler arasında başkalarının özel yaşamlarına ait
bilgiler yer alması nedeniyle bu belgelerin 4/7/1972 tarihli ve1602 sayılı
Askeri Yüksek İdare Mahkemesi Kanunu'nun 52. maddesinde belirtilen esaslar
dâhilinde incelettirilmesine, başvurucunun ifade tutanağının bir örneğinin
başvurucu vekiline verilmesine karar vermiştir. Ayrıca bu kararda başvurucu
vekiline belgeleri incelemesinden sonra beyanda bulunması için otuz günlük süre
verilmesine hükmedilmiştir.
20. Başvurucu vekili 18/12/2013 tarihinde söz konusu belgeleri
incelemiştir. Başvurucu vekili daha sonra sunduğu dilekçeleriyle anılan gizli
belgelere karşı beyanda bulunmuştur. Ayrıca AYİM Başsavcılığı düşüncesine cevap
ve karar düzeltme dilekçelerinde de söz konusu belgeler hakkındaki görüş ve
beyanlarını sunmuştur.
21. Başvurucu dava dilekçesinde ve yargılama aşamasında sunduğu
diğer dilekçelerinde İstihbarat Timi tarafından psikolojik baskı altında
ifadesinin alındığını, sorgulamanın saatlerce sürdüğünü, ne için beyanda
bulunduğunu bilmediği gibi ifadesinin disiplin cezası verilmesine esas
alınacağını da bilmediğini, tanık olarak beyanına başvurulduğu ve ifadenin
aleyhine kullanılmayacağı söylenilerek kandırıldığını belirtmiştir. Başvurucu
ayrıca kimliği belirsiz soruşturmacılar tarafından soruşturma yapılması ve
hukuka aykırı şekilde elde edilen delillerin disiplin soruşturması dosyasına
dâhil edilmesinde özel bir kasıt bulunduğunu ileri sürmüştür. Bunun yanı sıra
başvurucu, söz konusu fiillerden kimsenin haberi ve bilgisi olmadığını,
işyerinde hiçbir disiplin zaafiyetine sebep
olmadığını, kendisine ait mesajların incelenmesi suretiyle özel yaşamın
gizliliğinin ihlal edildiğini iddia etmiştir.
22. Yargılama sırasında AYİM Başsavcılığı görüşlerini sunmuştur.
Başsavcılık, işlemin iptaline karar verilmesi gerektiğini ifade etmiştir.
Başsavcılığa göre eylem tarihleri bakımından iki yıllık ceza zamanaşımı süresi
dolmuştur. Ayrıca Başsavcılık görüşünde, istihbarat çalışması çerçevesinde
ifade alma işleminin hukuka uygun kabul edilemeyeceği belirtilmiş, bu suretle
elde edilmiş ifade beyanlarına dayalı memurluktan çıkarma kararının da sebep
unsuru bakımından hukuka aykırı olduğu ifade edilmiştir.
23. AYİM, oy çokluğuyla davayı reddetmiştir. AYİM'e göre başvurucunun yazışmalarından ilişkilerinin devam ettiği anlaşılmaktadır ve
dolayısıyla iki yıllık ceza zamanaşımı süresi bitmemiştir. AYİM, başvurucunun
iki asker kişiyle süreklilik arz eder şekilde mesajlar gönderdikleri, mesajlar
arasında cinsel temalı ibareler bulunduğu ve başvurucunun İstihbarat Timine
verdiği yazılı ifadede söz konusu olayları kabul ettiği tespitinde bulunmuştur. AYİM'e göre söz konusu eylemler memurluk sıfatıyla
bağdaşmayacak nitelikte yüz kızartıcı ve utanç verici hareketler kapsamındadır. AYİM'e göre söz konusu e-postalar başvurucunun özeli
olan bir alandan değil hizmete yönelik kullanılan ve denetime açık olan
intranet üzerinden elde edilmiştir ve e-posta içeriklerinden anlaşılan
ilişkileri, başvurucu ve diğer personelin ifadeleriyle teyit edilmiştir. AYİM'e göre söz konusu eylemler Türk Silahlı Kuvvetlerinin
(TSK) disiplin anlayışıyla bağdaşmamakta ve TSK'nin itibarını zedelemektedir.
24. AYİM kararında ayrıca başvurucunun geçmiş hizmetinin
başarılı olduğu, ödül ve takdir belgeleri bulunduğu ve disiplin cezası
bulunmadığı anlaşılmakta ise de davacının eylemlerinin vasıf ve yoğunluğu
dikkate alınarak bir alt disiplin cezası verilmemesinin hukuka uygun bulunduğunu
belirtmiştir.
25. Bir hâkim üye karara katılmamıştır. Muhalif üyeye göre
davacının ve diğer şahısların savunma hakkı ihlal edilerek alınan ifadeler
delil olarak kabul edilemez. Ayrıca başvurucunun geçmiş hizmetleri başarılıdır,
takdir ve teşekkür belgeleri bulunmaktadır ve herhangi bir displin cezası bulunmamaktadır. Bunun yanı sıra isnat edilen eylemlerin başvurucu ve
anılan şahıslar dışında başka kimseler tarafından bilinmediği dikkate
alındığında, başvurucunun TSK'de hizmet etmesine engel teşkil edecek derecede vehamet arz etmemektedir. Dolayısıyla en ağır disiplin cezası
olan devlet memurluğundan çıkarılması cezası ölçülülük ilkesine uygun değildir.
26. Anılan karar 19/8/2014 tarihinde başvurucu vekiline tebliğ
edilmiştir. Karara karşı karar düzeltme yoluna gidilmemiştir.
27. Başvurucu vekili tarafından 10/9/2014 tarihinde bireysel
başvuru yapılmıştır.
IV. İLGİLİ HUKUK
A. Ulusal Hukuk
28. Anayasa'nın "...
disiplin kovuşturulmasında güvence" kenar başlıklı129.
maddesinin ikinci fıkrası şöyledir:
"Memurlar ve diğer kamu görevlileri ile
... mensuplarına savunma hakkı tanınmadıkça disiplin cezası verilemez. "
29. 14/7/1965 tarihli ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun "Disiplin cezalarının çeşitleri ile ceza
uygulanacak fiil ve haller" kenar başlıklı 125. maddesinin birinci fıkrasının ilgili
kısımları şöyledir:
“Devlet memurlarına verilecek disiplin
cezaları ile her bir disiplin cezasını gerektiren fiil ve haller şunlardır: ...
E -
Devlet memurluğundan çıkarma: Bir daha Devlet memurluğuna atanmamak üzere
memurluktan çıkarmaktır.
Devlet
memurluğundan çıkarma cezasını gerektiren fiil ve haller şunlardır: ...
g)
Memurluk sıfatı ile bağdaşmayacak nitelik ve derecede yüz kızartıcı ve utanç
verici hareketlerde bulunmak.”
30. 657 sayılı Kanun’un “Disiplin
cezalarının çeşitleri ile ceza uygulanacak fiil ve haller” kenar
başlıklı 125. maddesinin üçüncü fıkrası şöyledir:
“Geçmiş hizmetleri sırasındaki çalışmaları olumlu olan ve ödül veya
başarı belgesi alan memurlar için verilecek cezalarda bir derece hafif olanı
uygulanabilir.”
31. 657 sayılı Kanun'un 129. maddesi şöyledir:
“Yüksek disiplin kurulları kendilerine intikal
eden dosyaların incelenmesinde, gerekli gördükleri takdirde, ilgilinin özlük
dosyasını ve her nevi evrakı incelemeye, ilgili kurumlardan bilgi almaya,
yeminli tanık ve bilirkişi dinlemeye veya niyabeten dinletmeye, mahallen keşif yapmaya veya yaptırmaya yetkilidirler.
Hakkında memurluktan çıkarma cezası istenen
memur, (…) soruşturma evrakını incelemeye, tanık dinletmeye, disiplin kurulunda
sözlü veya yazılı olarak kendisi veya vekili vasıtasıyla savunma yapma hakkına
sahiptir.”
B. Uluslararası Hukuk
32. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (Sözleşme) "Özel ve aile hayatına saygı hakkı" kenar başlıklı 8. maddesi şöyledir:
“(1) Herkes özel ve aile hayatına, konutuna ve
yazışmasına saygı gösterilmesi hakkına sahiptir.
(2) Bu hakkın kullanılmasına bir kamu
makamının müdahalesi, ancak müdahalenin yasayla öngörülmüş ve demokratik bir
toplumda ulusal güvenlik, kamu güvenliği, ülkenin ekonomik refahı, düzenin
korunması, suç işlenmesinin önlenmesi, sağlığın veya ahlakın veya başkalarının
hak ve özgürlüklerinin korunması için gerekli bir tedbir olması durumunda söz
konusu olabilir.”
33. Kamu makamlarının özel hayata saygı hakkına keyfî bir
şekilde müdahale etmelerinin önlenmesi, Sözleşme'nin 8. maddesi ile sağlanan
güvenceler kapsamında yer almaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM),
devletin özel hayata saygı hakkı kapsamında bulunan bir menfaate müdahale
ettiğini tespit ettiğinde, 8. maddenin ikinci fıkrasında belirtilen koşulları
incelemektedir. Buna göre kamu makamlarının müdahalesinin yasal bir dayanağı
olup olmadığı, anılan fıkrada yer alan meşru amaçlara dayalı olup olmadığı,
demokratik bir toplumda gerekli ve orantılı olup olmadığı araştırılmaktadır
(Benzer yöndeki AİHM kararı için bkz. Dudgeon /Birleşik Krallık, B. No:7525/76, 22/10/1981, § 43; Olsson /İsveç No.1, B. No: 10465/83, 24/3/1988, §
59; Souza Ribeiro /Fransa, B. No: 22689/07, 13/12/2012, §
77).
34. AİHM kararlarına göre Sözleşme’nin 8. maddesi açıkça usul
şartları içermemekle birlikte anılan maddeyle güvence altına alınan haklardan
etkili bir şekilde yararlanılabilmesi için müdahaleyi doğuran karar alma
sürecinin bu maddeyle korunan hak ve özgürlüklere gerekli saygıyı sağlayacak
nitelikte ve adil olması gerekir. Bu şekildeki bir süreç başvurucunun 8.
maddedeki haklarını -deliller ve kanıtlama konuları dâhil- adil şartlarda
savunabileceği usule ilişkin etkili güvencelerden yararlandırılmasını
gerektirir. AİHM'e göre bu şekildeki güvencelerin
amacı 8. maddede yer alan haklara keyfî şekilde müdahalede bulunulmasını
önlemek, müdahalenin gerekçelendirilmesini sağlamaktır (Benzer yöndeki AİHM
kararı için bkz. Ciubotaru /Moldova, B. No: 27138/04, 27/4/2010, §
51; T.P. ve K.M./Birleşik Krallık, B.
No: 28945/95, 10/5/2001, § 72).
35. AİHM'e göre gerek negatif
yükümlülükler gerekse pozitif yükümlülükler bakımından söz konusu usule ilişkin
etkili güvencelerin sunulması gerekmektedir (Benzer yöndeki AİHM kararı için
bkz. Hokkanen /Finlandiya , B.No :
19823/92, 23/9/1994, §§55-58; Glaser /Birleşik
Krallık , B. No: 32346/96, 19/9/2000, §§ 63-66; Bajrami /Arnavutluk , B. No: 35853/04, 12/12/2006, §§ 50-55; Abdulaziz , Cabales ve Balkandali /Birleşik Krallık , B. No: 9214/80,
28/5/1985, § 67).
36. Gerek negatif yükümlülük alanındaki usule dair güvencelere
örnek olması ve gerekse Anayasa Mahkemesi önündeki mevcut başvuruyla
benzerlikler içermesi bakımından Smith ve Grady /Birleşik Krallık kararı incelenmelidir. Bu
davada başvurucular, Kraliyet Hava Kuvvetlerinde görevli personeldir ve
eşcinsel olmaları nedeniyle görevlerine son verilmiştir. Başvuruculardan Bayan
Smith hemşire olarak Bay Grady ise pilot olarak görev
yapmıştır. Görevden alınmaları işlemine karşı açtıkları davada verilen kararda,
her ikisinin de sicil ve görev performansının mükemmel derecede olduğu,
herhangi bir disiplinsizliklerinin bulunmadığı belirtilmiştir (Benzer yöndeki
AİHM kararı için bkz. Smith ve Grady /Birleşik Krallık, B. No: 33985/96, 33986/96,
27/9/1999, § 30).
37. Başvurucular, Kraliyet Hava Kuvvetleri Polisi (İstihbarata
karşı koyma ve güvenliğin sağlanması konularında görevlidir.) tarafından
sorgulanmışlardır. Bu sorgulama sırasında, sorgulama yapılmasının amacı
açıklanmış, eşcinsel olanların silahlı kuvvetlerde çalıştırılmayacağı yönündeki
devlet politikası hatırlatılarak başvurucuların karşılaşacağı sonuçlar
belirtilmiştir. Başvuruculara hiç bir şey söylemek zorunda olmadıkları ancak
konuşmaları halinde söyleyecekleri şeylerin aleyhe delil olarak
kullanılabileceği uyarısı yapılmıştır. Bunun yanı sıra başvurucuların talepleri
üzerine avukatlarıyla görüşerek hukuki yardım almalarına müsaade edilmiştir.
Bayan Smith'in sorgusu sırasında bir kadın soruşturmacı da görüşmelere
katılmıştır. Ayrıca görüşmelere başlanmadan önce bayan Smith'e, bazı soruların
utanmasına sebep olabileceği eğer böyle hissederse bunu belirtebileceği
hatırlatılmıştır. Bayan Smith sorgudan önce bir avukatla görüşmüş ve avukatı
hiç bir şey söylememesi, bazı basit sorulara cevap verebileceği yönünde
tavsiyede bulunmuştur. Bay Grady'nin talebi üzerine
de avukatının ve yine Kraliyet Hava Kuvvetlerinde pilot olarak görev yapan bir
personelin objektif gözlemci olarak sorgulama sürecine katılması sağlanmıştır
(Benzer yöndeki AİHM kararı için bkz. Smith
ve Grady /Birleşik Krallık, §§ 14, 25, 26,
27).
38. AİHM, her iki başvurucunun özel hayata saygı hakkına
müdahalede bulunulduğu tespitini yapmıştır. AİHM, müdahalenin demokratik bir
toplumda gerekli olup olmadığını incelerken özel hayata saygı hakkının
cinsellik ve mahremiyet hakkı gibi yönleri söz konusu olduğunda kamu
makamlarının takdir yetkisinin daha dar tutulması gerektiğini, bu alanlara
yönelik müdahaleler için özellikle ciddi nedenlerin varlığının şart olduğunu
vurgulamıştır (Benzer yöndeki AİHM kararı için bkz. Smith ve Grady /Birleşik Krallık, §§
88-89; Dudgeon /Birleşik Krallık , § 52).
39. AİHM demokratik toplumda gereklilik unsuru yönünden müdahale
için gösterilen gerekçeleri incelediği sırada her iki başvurucu yönünden sorgulama
sürecini değerlendirmiştir. AİHM'e göre, sorgulama
süreci son derece müdahaleci nitelikteydi. Başvurucuların özel hayatlarının en
mahrem yönlerine, cinsel hayatlarına, aile ilişkilerine dair çok ayrıntılı
sorular sorulmuştur. Sorgu tarzı oldukça saldırgan ve müdahalecidir. Hatta
hükümet görüşünde de Bayan Smith'e sorulan, üvey kızıyla cinsel ilişkisi olup
olmadığı sorusunun savunulacak bir tarafı olmadığı belirtilmiştir (Benzer
yöndeki AİHM kararı için bkz. Smith ve Grady /Birleşik Krallık, § 91). Ayrıca
eşcinselliğin silahlı kuvvetlerden erken ayrılabilmek için bahane olarak
kullanılıp kullanılmadığını anlamak amacıyla sorgulama yapıldığı belirtilmişse
de söz konusu soruşturmaya kadar başvurucular cinsel yönelimlerini gizli
tutmuşlardır ve görevden ayrılmak istemedikleri açıktır. Bu nedenle
sorgulamanın devam ettirilmiş olmasının makul bir gerekçesi bulunmamaktadır.
AİHM, hükümetin sorgulamanın devam ettirilmesiyle ilgili olarak ileri sürdüğü
tıbbi riskler veya güvenlik riskleri, disiplinle ilgili sebeplerin de somut
olayda mevcut olmadığını, bu yüzden başvurucuların cinsel yönelimlerini kabul
etmelerine rağmen sorgu sürecinin devam ettirilmesi konusunda hükümetin ikna
edici ve ciddi gerekçeler ortaya koyamadığını vurgulamıştır (Benzer yöndeki
AİHM kararı için bkz. Smith ve Grady /Birleşik Krallık, §§ 106-110).
V. İNCELEME VE GEREKÇE
40. Mahkemenin 15/2/2017 tarihinde yapmış olduğu toplantıda
başvuru incelenip gereği düşünüldü:
A. Adil Yargılanma Hakkı
Kapsamında Silahların Eşitliği ve Çelişmeli Yargılama İlkelerinin İhlal
Edildiğine İlişkin İddia
1. Başvurucunun İddiaları
41. Başvurucu, dava dosyasına sunulan gizli belgeleri vekilinin
incelediğini ancak belgelerden fotokopi alma talebinin reddedildiğini, söz konusu
belgelerin tamamını kendilerine ayrılan süre içinde sağlıklı şekilde incelemek
ve not almanın mümkün olmadığını, belgelerden bir örnek almasına izin
verilmemesi nedeniyle adil yargılanma hakkının ihlal edildiğini ileri
sürmüştür.
2. Değerlendirme
42. Anayasa’nın "Hak
arama hürriyeti" kenar başlıklı 36. maddesinin birinci fıkrası
şöyledir:
“Herkes, meşru vasıta ve yollardan faydalanmak
suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile
adil yargılanma hakkına sahiptir.”
43. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucu tarafından yapılan
hukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki tavsifini
kendisi takdir eder ( Tahir Canan ,
B. No: 2012/969, 18/9/2013, § 16). Başvurucunun iddiasının silahların eşitliği
ve çelişmeli yargılama hakkı kapsamında
incelenmesi gerektiği değerlendirilmiştir.
Kabul Edilebilirlik Yönünden
44. Adil yargılanma hakkının unsurlarından biri de silahların
eşitliği ilkesidir. Silahların eşitliği ilkesi, davanın taraflarının usul
hakları bakımından aynı koşullara tabi tutulması ve taraflardan birinin
diğerine göre daha zayıf bir duruma düşürülmeksizin iddia ve savunmalarını
makul bir şekilde mahkeme önünde dile getirme fırsatına sahip olması anlamına
gelmektedir ( Yaşasın Aslan , B.
No: 2013/1134, 16/5/2013, § 32).
45. Silahların eşitliği ilkesinin tamamlayıcısı olan çelişmeli
yargılanma hakkı, kural olarak bir hukuk ya da ceza davasında tüm taraflara,
gösterilen kanıtlar ve sunulan görüşler hakkında bilgi sahibi olma ve bunlarla
ilgili görüş bildirebilme imkânı vermektedir. Bu çerçevede başvuranların,
bilirkişi raporunun sonucuna itiraz edememesi ya da delillerle ilgili görüş
bildirmelerine fırsat verilmemesi çelişmeli yargılanma hakkının ihlali olarak
değerlendirilebilmektedir ( Hüseyin Sezen ,
B. No: 2013/1793, 18/9/2014, § 38).
46. Yargılama makamları, yargılamanın taraflarınca ileri sürülen
iddiaları ve gösterdikleri delilleri gereği gibi incelemek zorundadır. Bununla
birlikte belirli bir davaya ilişkin olarak delilleri değerlendirme ve
gösterilmek istenilen delilin davayla ilgili olup olmadığına karar verme
yetkisi esasen derece mahkemelerine aittir. Mevcut yargılamada geçerli olan
delil sunma ve inceleme yöntemlerinin adil yargılanma hakkına uygun olup
olmadığını denetlemek Anayasa Mahkemesinin görevi kapsamında olmayıp Mahkemenin
görevi başvuru konusu yargılamanın bir bütün olarak adil olup olmadığının
değerlendirmektir. Genel anlamda hakkaniyete uygun bir yargılamanın
yürütülebilmesi için silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkeleri ışığında
taraflara iddialarını sunmak hususunda uygun olanakların sağlanması şarttır.
Taraflara tanık delili de dâhil olmak üzere delillerini sunma ve inceletme
noktasında da uygun imkânların tanınması gerekir. Bu anlamda delillere ilişkin
dengesizlik veya hakkaniyetsizlik iddialarının da yargılamanın bütünü ışığında
değerlendirilmesi zorunludur ( Yüksel Hançer ,
B. No: 2013/2116, 23/1/2014 § 22).
47. 1602 sayılı Kanun’un 52. maddesinin dördüncü ve devamı
fıkralarında, dava dosyasındaki bilgi ve belgelerin, mahkemenin belirleyeceği
çerçevede davacı tarafa incelettirilebileceği kural altına alınmıştır.
48. Başvuruya konu olayda, dava dosyasında bulunan bilgi ve
belgeler esas alınarak uyuşmazlık hakkında karar verilmiş olup başvurucunun
talebi üzerine dava dosyasına sunulan bilgi ve belgelerin tamamı
incelettirilmiş, bu bilgi ve belgelere karşı savunmasını sunabilmesi için otuz
gün süre verilmiştir. Başvurucu vekili, 18/12/2013 tarihinde söz konusu
belgeleri incelemesinden sonra sunduğu dilekçeleriyle anılan gizli belgelere
karşı beyanda bulunmuştur. Ayrıca AYİM Başsavcılığı düşüncesine cevap ve karar
düzeltme dilekçelerinde de söz konusu belgeler hakkındaki görüş ve beyanlarını
sunmuştur. Diğer yandan davanın hiçbir aşamasında dava dosyasına sunulan
belgelerin değerlendirilmediğine yönelik bir bilgi bulunmadığı gibi başvurucu
tarafından mahkeme önünde dile getiremediği hangi ilave tezlerin olduğu
konusunda da bir açıklamada bulunulmamıştır. Buna göre AYİM tarafından
başvurucuya dava malzemesine ilişkin olarak tetkik ve beyanda bulunma
olanağının tanındığı, bu çerçevede başvurucunun yargılamanın sonucunu
etkileyecek usule ilişkin bir imkândan mahrum bırakılmadığı anlaşılmıştır.
Ayrıca yargılamanın bütünü dikkate alındığında Mahkemece yapılan uygulamanın
tüm süreci adaletten yoksun kılacak şekilde etkilemediği sonucuna ulaşılmıştır.
Sonuç olarak somut olayda silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerine
yönelik açık ve görünür bir ihlalin olmadığı anlaşılmaktadır.
49. Açıklanan nedenlerle silahların eşitliği ilkesine yönelik
bir ihlalin olmadığının açık olduğu anlaşıldığından başvurunun bu kısmının açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle
kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.
B. Özel Hayatın Gizliliği Hakkı ve Haberleşme
Hürriyetinin İhlal Edildiğine İlişkin İddia
1. Başvurucunun İddiaları
50. Başvurucu, bugüne kadar özel hayatıyla ilgili hiçbir hususun
kamu hizmetine yansımadığını, usule aykırı şekilde yürütülen disiplin sürecinde
tamamen özel hayatı ile ilgili sorular sorulduğunu belirtmiştir. Başvurucu,
özel hayatına ilişkin ifadelerin idare tarafından hukuka aykırı yöntemlerle
alındığını, bu ifadelerin ve özel hayatın gizliliği ihlal edilerek ele
geçirilen e-posta yazışmalarının yasal delil kabul edilemeyeceğini, dolayısıyla
memurluktan çıkarılmasına dayanak alınamayacağını ileri sürmüştür. Başvurucu
ayrıca bu yöndeki talep ve iddialarına mahkeme kararında yanıt verilmediğini
belirtmiştir. Başvurucu, bu nedenlerle Anayasa'nın 20. ve 22. maddelerinde yer
alan özel hayatın gizliliği hakkı ile haberleşme hürriyetinin ihlal edildiğini
iddia etmiş, ihlalin tespiti ile uyuşmazlık hakkında yeniden yargılama
yapılmasını talep etmiştir.
2. Değerlendirme
51. İddianın değerlendirilmesinde dayanak alınacak Anayasa’nın 20. maddesi şöyledir:
“Herkes, özel hayatına ve aile hayatına saygı
gösterilmesini isteme hakkına sahiptir. Özel hayatın ve aile hayatının
gizliliğine dokunulamaz.
Millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin
önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlâkın korunması veya başkalarının hak ve
özgürlüklerinin korunması sebeplerinden biri veya birkaçına bağlı olarak,
usulüne göre verilmiş hâkim kararı olmadıkça; yine bu sebeplere bağlı olarak
gecikmesinde sakınca bulunan hallerde de kanunla yetkili kılınmış merciin
yazılı emri bulunmadıkça; kimsenin üstü, özel kâğıtları ve eşyası aranamaz ve
bunlara el konulamaz. Yetkili merciin kararı yirmidört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur. Hâkim, kararını el koymadan
itibaren kırksekiz saat içinde açıklar; aksi halde,
el koyma kendiliğinden kalkar.
Herkes, kendisiyle ilgili kişisel verilerin
korunmasını isteme hakkına sahiptir. Bu hak; kişinin kendisiyle ilgili kişisel
veriler hakkında bilgilendirilme, bu verilere erişme, bunların düzeltilmesini
veya silinmesini talep etme ve amaçları doğrultusunda kullanılıp
kullanılmadığını öğrenmeyi de kapsar. Kişisel veriler, ancak kanunda öngörülen
hallerde veya kişinin açık rızasıyla işlenebilir. Kişisel verilerin korunmasına
ilişkin esas ve usuller kanunla düzenlenir.”
52. Anayasa’nın “Haberleşme
hürriyeti” kenar başlıklı 22. maddesi şöyledir:
“Herkes, haberleşme hürriyetine sahiptir.
Haberleşmenin gizliliği esastır.
Millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin
önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlâkın korunması veya başkalarının hak ve
özgürlüklerinin korunması sebeplerinden biri veya birkaçına bağlı olarak
usulüne göre verilmiş hâkim kararı olmadıkça; yine bu sebeplere bağlı olarak
gecikmesinde sakınca bulunan hallerde de kanunla yetkili kılınmış merciin
yazılı emri bulunmadıkça; haberleşme engellenemez ve gizliliğine dokunulamaz.
Yetkili merciin kararı yirmidört saat içinde görevli
hâkimin onayına sunulur. Hâkim, kararını kırksekiz saat içinde açıklar; aksi halde, karar kendiliğinden kalkar.
İstisnaların uygulanacağı kamu kurum ve
kuruluşları kanunda belirtilir.”
53. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucu tarafından yapılan
hukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki tavsifini
kendisi takdir eder ( Tahir Canan ,
B. No: 2012/969, 18/9/2013, § 16).
54. Başvurucunun evlilik dışı gönül ilişkileri olduğu vegöreve tahsisli e-posta sisteminden bu ilişkilerini
ortaya koyan iletiler gönderdiği sebep gösterilerek, özel nitelikte olan
hususlar nedeniyle disiplin yaptırımına tabi tutulduğuna ilişkin söz konusu
iddiasının, özel hayata saygı hakkının unsurlarından olan mahremiyet alanını ve
haberleşme hürriyetini ilgilendirdiği anlaşılmıştır. Bu nedenle başvuru,
Anayasa'nın 20. maddesinde güvenceye alınan özel hayatın gizliliği hakkı ile
22. maddesinde yer alan haberleşme hürriyeti çerçevesinde ele alınmıştır.
a. Kabul Edilebilirlik
Yönünden
55. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine
karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı anlaşılan özel
hayatın gizliliği hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın kabul edilebilir
olduğuna karar verilmesi gerekir.
b. Esas Yönünden
i. Müdahalenin Varlığı
56. Özel hayat kavramı eksiksiz bir tanımı bulunmayan geniş bir
kavramdır. Bu kapsamda korunan hukuki değer esasen kişisel bağımsızlıktır. Özel
hayata saygı hakkının kapsamının belirlenmesinde “bireyin kişiliğini
geliştirmesi ve gerçekleştirmesi” kavramı
temel alınmaktadır. Anılan hak, herkesin istenmeyen bütün müdahalelerden uzak
kendine özel bir ortamda yaşama hakkına sahip olduğuna işaret etmekle birlikte
kişiliğin serbestçe geliştirilmesiyle uyumlu birçok hukuki menfaati de
içermektedir ( Serap Tortuk ,
B. No: 2013/9660, 21/1/2015, §§ 31-36; Bülent
Polat [G.K.], B. No: 2013/7666, 10/12/2015, §§ 61-63; Tevfik Türkmen [G.K.], B. No: 2013/9704,
3/3/2016, §§ 50-52; Ata Türkeri ,
B. No: 2013/6057, 16/12/2015, §§ 30-32) .
57. Özel hayata saygı hakkı kapsamında korunan hukuksal
çıkarlardan biri de bireyin mahremiyet hakkıdır. Özellikle mahremiyet alanında
cereyan eden cinsel içerikli eylem ve davranışların özel hayata saygı hakkının
kapsamında olduğunda kuşku yoktur. Bu yönüyle özel hayat, öncelikle bireylerin
kendi bireyselliklerini geliştirebilecekleri ve diğer kişilerle en mahrem
ilişkilere girebilecekleri özel bir alana işaret etmektedir ( Serap Tortuk , §§
31-36; Bülent Polat , §§ 61-63; Tevfik Türkmen § 51; Ata Türkeri , §§ 31-34).
58. Özel hayata saygı hakkı, ilişki kurmak ve geliştirmek üzere
çevresinde bulunanlarla temas kurma hakkını da içermektedir. Kişilerin mesleki
hayatı özel hayatlarıyla sıkı bir irtibat içindedir. Özel hayata dair hususlar
kişinin mesleği ile ilgili tasarruflara esas alınmışsa özel hayata saygı hakkı
gündeme gelecektir ( Bülent Polat ,
§ 62; Ata Türkeri , § 31).
59. Bu kapsamda, mesleki hayat çerçevesinde kişilerin özel
hayatı hakkında sorgulanması ve bunun doğurduğu idari sonuçlar, buna ek olarak
kişilerin davranış ve tutumları gerekçe gösterilerek görevden alınmaları, özel
hayatın gizliliğine yapılmış bir müdahale oluşturmaktadır ( Serap Tortuk , §
37; Bülent Polat , § 63; Ata Türkeri , § 33).
60. Öte yandan Anayasa’nın 22. maddesinde, herkesin haberleşme
hürriyetine sahip olduğu ve haberleşmenin gizliliğinin esas olduğu hüküm altına
alınmıştır. Haberleşme bağlamında bireylerin karşılıklı ve/veya toplu olarak
sözlü, yazılı ve görsel iletişimlerine konu olan ifadelerinin gizliliğinin
sağlanması gerekir. Posta, e-posta, telefon, faks ve İnternet aracılığıyla
yapılan haberleşme faaliyetlerinin haberleşme özgürlüğü ve haberleşmenin
gizliliği kapsamında değerlendirilmesi gerekir ( Mehmet Koray Eryaşa , B. No:
2013/6693, 16/4/2015, § 49).
61. Ayrıca, haberleşme hürriyeti ve haberleşmenin gizliliği
ilkesi, kişilerin sadece özel meskenlerinde yaptıkları iletişimleri değil aynı
zamanda iş yerlerinde yaptıkları haberleşmeleri de güvenceye almaktadır ( Bülent Polat , § 65; Tevfik Türkmen , § 54).
62. Buna göre başvurucunun göreve mahsus e-posta sisteminden
gönderdiği iletilerde yer alan özel yaşamına ait unsurlar gerekçe gösterilerek
devlet memurluğundan çıkarılmasının, özel hayatın gizliliği hakkı ve haberleşme
hürriyetine bir müdahale oluşturduğu anlaşılmaktadır.
ii. Müdahalenin İhlal
Oluşturup Oluşturmadığı
63. Anayasa’nın 13. maddesi şöyledir:
“Temel hak ve hürriyetler, özlerine
dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere
bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın
sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine
ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.”
64. Yukarıda anılan müdahalenin ihlal oluşturup oluşturmadığının
belirlenmesinde, Anayasa’nın 13. maddesinde öngörülen ve somut başvuruya uygun
düşen kanunlar tarafından öngörülme, Anayasa’nın ilgili maddesinde belirtilen
nedenlere dayanma, demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük
ilkesine aykırı olmama koşulları yönünden inceleme yapılması gerekir.
(1) Kanunilik
65. Başvuruya konu disiplin uygulaması ve yargısal incelemenin
657 sayılı Kanun’un 125. maddesinin birinci fıkrasının (E) bendinin (g) alt
bendi temelinde yürütüldüğü anlaşılmaktadır. Bu kapsamda somut olayda
başvurucunun özel hayatın gizliliği hakkına yapılan müdahalenin kanuni bir
dayanağının mevcut olduğu anlaşılmaktadır.
66. Anayasa Mahkemesinin önceki kararlarında yapılan değerlendirmeler
neticesinde, söz konusu Kanun hükümlerinin “kanunilik” ölçütünü karşıladığı sonucuna varılmıştır ( Serap Tortuk , §§ 41-42). Somut olayda bu
sonuçtan ayrılmayı gerektirecek bir iddia ve tespit de bulunmamaktadır.
(2) Meşru Amaç
67. Anayasa'nın 13. maddesi, temel hak ve özgürlüklerin
sınırlandırılmasını, ilgili hak ve özgürlüğe ilişkin Anayasa maddesinde
gösterilen özel sınırlandırma sebeplerinin bulunmasına bağlı kılmıştır.
68. Bununla birlikte Anayasa Mahkemesinin kararlarına göre özel
sınırlama nedeni öngörülmemiş olan hakların dahi, hakkın doğasından kaynaklanan
bazı sınırları bulunmaktadır. Ayrıca Anayasa’nın diğer maddelerinde yer alan
kurallara dayanılarak da bu hakların sınırlanması mümkün olabilmektedir. Buna
göre Anayasa'nın başka maddelerinde yer alan hak ve özgürlükler ile devlete
yüklenen ödevlerin özel sınırlama sebebi gösterilmemiş hak ve özgürlüklere
sınır teşkil edebileceği kabul edilmektedir. (AYM, E. 2014/87, K. 2015/112,
8/12/2015, § 7; E. 2016/37, K. 2016/135, 14/7/2016, § 9; E.2013/130, K.
2014/18, 29/1/2014; Sevim Akat Eşki , B. No: 2013/2187, 19/12/2013, § 33).
69. Anayasa’nın 20. maddesinin birinci fıkrası yönünden özel
sınırlama nedeni düzenlenmemiştir. Maddenin ikinci fıkrasında, birtakım
sınırlama sebeplerine yer verilmiş olmakla beraber bu sebepler sadece arama ve
elkoyma tedbirlerine yöneliktir. Dolayısıyla bu sebeplerin özel hayata saygı
hakkının tüm boyutları yönünden uygulanması mümkün görünmemektedir. (AYM,
E.2012/100, K.2013/84, 4/7/2013 sayılı kararının "J-Kanun'un 75. Maddesiyle 3713 Sayılı Terörle Mücadele Kanunu'nun
Başlığı İle Birlikte Değiştirilen 10. Maddesinin İncelenmesi" başlığının " bb " alt başlığı altında).
70. Bu durumda Anayasa'nın diğer maddelerinde yer alan hak ve
özgürlükler ile devlete yüklenen ödevlerin somut olay bakımından sınırlandırma
sebebi olarak kabul edilip edilemeyeceği araştırılmalıdır.
71. Anayasa'nın 5. maddesinde, "Devletin
temel amaç ve görevleri, Türk Milletinin bağımsızlığını ve bütünlüğünü, ülkenin
bölünmezliğini, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak, kişilerin ve toplumun
refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak; kişinin temel hak ve hürriyetlerini,
sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan
siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya, insanın maddî ve manevî
varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmaktır." denilmektedir. Buna göre, kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu
sağlamak devletin temel amaç ve görevlerindendir.
72. Kişinin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamanın
ön koşulu millî güvenlik ve kamu düzeninin tesisidir. Millî güvenlik ve kamu
düzeninin sağlanmadığı bir ortamda, hak ve özgürlüklerden gereği gibi
yararlanılması, kişinin maddi ve manevi varlığını geliştirmesi mümkün değildir.
Devletin hak ve özgürlükleri koruma ödevinin yanında, millî güvenliği ve kamu
düzenini sağlama görevi de bulunmaktadır.
73. Millî güvenliğin sağlamakla yükümlü olan Türk Silahlı
Kuvvetlerinin bu görevi gereği gibi yerine getirebilmesi bakımından askerî
disiplinin sağlanması hayati önem taşımaktadır. Silahlı kuvvetlerin mensupları
arasındaki hiyerarşi ve disiplinin aşınması, söz konusu kamu hizmetinin
aksamasına neden olabilecek temel etkenlerden biridir.
74. Bu nedenle askerî disiplinin sağlanmasını teminen silahlı kuvvetler mensuplarının sıkı disiplin
kurallarına tabi tutulması ve diğer kişilerin tabi olmadığı bazı sınırlamalara
tabi olmaları Anayasa'nı n 5. maddesiyle devlete
yüklenen millî güvenliği sağlama ve kamu düzenini koruma ödevinin bir
gereğidir. Anılan ödevin, kişilerin Anayasa'nın 20. maddesinin birinci
fıkrasında düzenlenen haklarının sınırlanmasında dikkate alınması
gerekmektedir.
75. Ayrıca haberleşme özgürlüğüne yapılan müdahalenin meşru
kabul edilebilmesi için bu müdahalenin, Anayasa’nın 22. maddesinin ikinci
fıkrasında sayılmış olan millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin
önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlakın veya başkalarının hak ve
özgürlüklerinin korunması sebeplerinden bir veya birkaçına dayanması gerekir.
76. Açıklanan nedenlerle başvurucunun ahlaki durumu sebep
gösterilerek TSK'den çıkarılmasının, askerî disiplinin korunması ve kamu
hizmetinin gereği gibi yürütülmesini sağlama ve bu itibarla millî güvenliğin
korunması amacını taşıdığı, dolayısıyla müdahalenin meşru bir amaca dayalı
olduğu sonucuna varılmıştır.
(3) Demokratik Toplum
Düzeninin Gereklerine Uygunluk ve Ölçülülük
(a) Genel İlkeler
77. “Demokratik toplum
düzeninin gerekleri” nden olma, bir sınırlamanın demokratik bir toplumda zorlayıcı bir toplumsal
ihtiyacın karşılanması amacına yönelik olmasını ifade etmektedir. Buna göre
sınırlayıcı tedbir, bir toplumsal ihtiyacı karşılamıyorsa ya da
başvurulabilecek son çare niteliğinde değilse demokratik toplum düzeninin
gereklerine uygun bir tedbir olarak değerlendirilemez (AYM, E. 2015/96,
K.2016/9, 10/2/2016, § 13; ifade özgürlüğü bağlamında Bekir Coşkun [GK], B. No: 2014/12151,
4/6/2015, § 51; özel hayatın gizliliği hakkı bağlamında Ata Türkeri , §§ 44, 45; İ.F.A., B. No: 2013/8564, 17/2/2016, §
62).
78. Personel rejimi gibi sıkı kural ve şartlara tabi bir alanda,
kamu görevini yürütmekle görevli kişilerin hak ve özgürlüklerine, herhangi bir
vatandaşa uygulanamayacak sınırlamalar getirilmesi demokratik bir toplumda
gerekli olabilir. Bu kapsamda kamu makamlarının faaliyetin niteliği ve
sınırlamanın amacına göre değişen geniş bir takdir yetkisinin bulunması
doğaldır. Ancak özel hayatın gizliliği hakkının mahremiyet hakkı gibi en gizli
yönleri söz konusu olduğunda kamu makamlarının takdir yetkisi daha dardır ve bu
alanlara yönelik müdahalelerin haklı olduğunun kabul edilebilmesi için kamu
makamlarınca özellikle ciddi gerekçelerin gösterilmesi gerekir ( Ata Türkeri ,§ 47).
79. Kamu makamlarının somut olayda olduğu gibi özel hayatın en
gizli, mahrem alanlarına müdahaleleriyle ilgili olarak müdahaleye yol açan
karar alma sürecinde de keyfî davranmadıklarını kanıtlamaları gereklidir. Bu da
ancak karar alma sürecinde özel hayatına müdahale edilen bireylere -deliller ve
kanıtlama konuları dâhil- adil şartlarda savunma ve sürece katılım
güvencelerinin sağlanmasıyla olacaktır ( Ata
Türkeri, § 48).
80. Nitekim Anayasa'nın 129. maddesi uyarınca kamu görevlilerine
savunma hakkı tanınmadıkça disiplin cezası verilmez. Buna göre savunma hakkı,
Anayasa'da yer alan temel haklardandır. Disiplin soruşturmasında savunma
hakkının kullanılabilmesi için, savunması istenen kamu görevlisine suçlama
konusunun ve hakkındaki isnadın ne olduğunun açıkça bildirilmesi, bunun yanı
sıra savunmasını hazırlayabilmesi için makul bir sürenin tanınmış olması
gerekir. Dolayısıyla, bu kriterlere uygun olarak verilecek savunma hakkı, özel
hayata ilişkin unsurlar ileri sürülerek uygulanan disiplin yaptırımlarında
bireyin özel hayatın gizliliği hakkının etkili şekilde korunması ve keyfî
muamelelere tabi tutulmasının önlenmesi bakımından çok önemli bir güvence
oluşturmaktadır.
81. Anayasa Mahkemesi, askerî disiplinin gerekleri
gözetildiğinde, göreve ilişkin amaçlar doğrultusunda kullanılması gereken bir
elektronik haberleşme sisteminin ve bu sistem içerisindeki yazışmaların
denetlenmesinin demokratik bir toplumda gerekli olduğuna karar vermiştir.
Ayrıca bu şekildeki denetim sonucunda haberleşme sisteminin amaç dışında
kişisel nedenlerle kullanıldığının tespit edilmesi hâlinde bu kullanıma
müdahalede bulunulması da demokratik bir toplumda gerekli olarak kabul
edilebilir ( Bülent Polat , § 113; Tevfik Türkmen , § 77).
82. Bu çerçevede, silahlı kuvvetlerin faaliyetlerinin disiplin
içinde yürütülmesi ve etkinliğini gerçekten aksatan bir durum oluşturduğunun
ikna edici ve güçlü sebeplerle kanıtlanması halinde personelin özel hayatın
gizliliği hakkının sınırlandırılması demokratik bir toplumda gerekli kabul
edilebilir. Ancak bu halde de sınırlandırmanın ölçülülük ilkesine uygun olması
gereklidir.( G.G. [GK], B. No:
2014/16701, 13/10/2016, § 60).
83. Anayasa Mahkemesi kararları uyarınca ölçülülük ilkesi,
sınırlayıcı önlemin öngörülen amaç için zorunlu ve amaca ulaşmaya elverişli
olmasını, ayrıca amaç ve araç arasında hakkaniyete uygun bir dengenin bulunması
gereğini ifade eder. Ölçülülük ilkesinin amacı da temel hak ve özgürlüklerin
gereğinden fazla sınırlandırılmasının önlenmesidir (AYM, E. 2015/102, K.
2016/151, 7/9/2016, § 22; E.2012/100, K.2013/84, 4/7/2013; Marcus Frank Cerny , B.No :
2013/5126, 2/7/2015, § 72).
84. Tüm bu ilkeler dikkate alınarak başvuru konusu olay
bakımından müdahalenin "demokratik
toplum düzeninin gerekleri" ilkesine uygun olup olmadığı
incelenirken, kamu makamlarınca ortaya konulan gerekçeler değerlendirilmeli ve
müdahaleyi doğuran karar alma sürecinde başvurucuya usule ilişkin güvencelerin
sunulup sunulmadığı ortaya konulmalıdır. Bunun yanı sıra müdahalenin "ölçülülük" ilkesine uygun olup
olmadığına bakılmalıdır.
(b) İlkelerin Olaya
Uygulanması
85. Somut olayda özel hayatın gizliliği hakkı kapsamında
mahremiyetine dair konular hakkında sorgulanırken başvurucuya usule ilişkin
güvenceler verilip verilmediğinin incelenmesi gerekmektedir.
86. Başvurucunun devlet memurluğundan çıkarılma cezasıyla
cezalandırılmasına dair kararın İstihbarat Timi tarafından alınmış olan
ifadeler ile e-posta iletilerine dayalı olarak alındığı görülmektedir.
87. Başvurucunun Yüksek Disiplin Kurulu önünde tüm isnatları
reddettiği ve yargılama sürecinde de İstihbarat Timi tarafından psikolojik baskı
altında ifadesinin alındığını, ne için beyanda bulunduğunu bilmediği gibi
ifadesinin disiplin cezası verilmesine esas alınacağını da bilmediğini beyan
ettiği görülmüştür.
88. Gerek Yüksek Disiplin Kurulu kararında gerekse yargı
kararında, başvurucunun fiilinin memurluk sıfatı ile bağdaşmayacak nitelik ve
derecede yüz kızartıcı ve utanç verici hareketler kapsamında olduğu
değerlendirmelerine yer verilmiş, bu değerlendirmeye ise İstihbarat Timi
tarafından alınmış ifadeler dayanak yapılmıştır. Yüksek disiplin kurulları,
ilgilinin özlük dosyasını ve her nevi evrakı incelemeye, ilgili kurumlardan
bilgi almaya, yeminli tanık ve bilirkişi dinlemeye veya niyabeten dinletmeye, mahallen keşif yapmaya veya yaptırmaya yetkilidirler. Ancak olayda,
Yüksek Disiplin Kurulunca ayrıca bir araştırma yapılmaksızın İstihbarat Timi
tarafından alınmış ifadelerle yetinildiği anlaşılmaktadır. Aynı şekilde resen
araştırma ilkesinin geçerli olduğu yargılama usulüne tabi AYİM'in karar gerekçesinde de anılan ifadelere dayanıldığı ve başvurucunun iddialarının
reddedildiği görülmektedir. Bu durumda başvurucunun devlet memurluğundan
çıkarılmasına dayanak teşkil eden ve İstihbarat Timi tarafından yürütülen ifade
alma sürecinin anayasal güvencelere uygun olup olmadığı incelenmelidir.
89. İstihbarat Timi tarafından alınan ifadelere ait
tutanaklarda, disiplin soruşturması için ifade alındığı belirtilmemiş ve
başvurucunun ne ile suçlandığı bildirilmemiştir. Başvurucuya sorulan sorular
(bkz. § 12), kişilerin tüm özel yaşamlarını kapsayacak şekilde geniş, kapsamı,
sınırları ve amacı belli olmayan niteliktedir. İfadeyi alanların kimlik ve
unvanları ile ifadelerin bazı bölümleri karartılmıştır. Tüm bu hususlar
nedeniyle idarenin söz konusu ifade sürecinde başvurucuya savunma hakkı
tanıdığını ve özgür iradeye dayalı konuşma koşullarının sağlandığını
kanıtlayamadığı anlaşılmıştır. Dolayısıyla olayda, özel hayata ilişkin hususlar
sebep gösterilerek devlet memurluğundan çıkarılma cezası verilmesi sürecinde
başvurucunun özel hayatın gizliliği hakkı kapsamında usule ilişkin
güvencelerden yararlandırılmadığı sonucuna ulaşılmıştır.
90. İkinci olarak müdahalenin demokratik toplumda gerekli olup
olmadığı, idare ve derece mahkemesi kararlarının gerekçeleri çerçevesinde
incelenmelidir.
91. Başvurucu, devlet memurluğundan çıkarma cezası ile
sonuçlanan disiplin soruşturması sürecinde mesleki hayatını değil özel hayatını
ilgilendiren iddialara yanıt vermek zorunda kalmıştır. Yüksek Disiplin Kurulu
kararı ve Derece Mahkemesi kararına göre, başvurucunun mahremiyetine dair söz
konusu hususlar, başka kişiler hakkında İKK zafiyeti konusunda başlatılan
istihbarat faaliyeti kapsamında tespit edilmiştir. Dolayısıyla bu istihbarat
faaliyeti tespitine kadar söz konusu özel hayata ilişkin eylem ve
davranışlarının alenileştirilmediği, ilişkinin tarafları arasında kaldığı ve
başvurucunun mesleğine bir yansıması olmadığı, ihtilaf konusu soruşturmanın
kapsamının mesleki hayatın sınırlarını aştığı anlaşılmaktadır.
92. Yüksek Disiplin Kurulu ve Derece Mahkemesi karar
gerekçelerinde, başvurucunun alenileşmemiş olduğu anlaşılan gönül ilişkilerinin
millî güvenliğin korunması amacına yönelik olarak yapılması gereken askerî
istihbaratı hangi nedenle ilgilendirdiğinin ortaya konulmadığı anlaşılmaktadır.
Bunun yanı sıra, söz konusu kararlarda, isnat edilen ve tümüyle başvurucunun
özel yaşamına ilişkin olan eylemlerin, mesleki hayatı üzerindeki etkilerine
dair yeterli ve ikna edici gerekçelerin belirtilmediği ve TSK’nin işleyişi
üzerindeki etkisi ve risklerinin de açıklanmadığı görülmüştür. Ayrıca
başvurucunun, soruşturma usulünün hukuka aykırı yöntemler içerdiğine yönelik
iddialarına da makul bir gerekçe ile yanıt verilmediği, ifadelerin alındığı
koşulların detaylı şekilde incelenmediği anlaşılmıştır. Bu nedenlerle idare ve
Derece Mahkemesi kararlarının özel hayatın gizliliği hakkına ve haberleşme
hürriyetine müdahaleyi haklı kılacak şekilde konuyla ilgili ve yeterli gerekçe
içermediği sonucuna ulaşılmıştır.
93. Son olarak müdahalenin ölçülü olup olmadığı incelenmelidir. Başvurucunun
özel hayatın gizliliği hakkına ve haberleşme hürriyetine yönelik müdahalenin
ölçülü olup olmadığının belirlenmesinde, söz konusu e-postaların içeriğinde yer
alan bilgilerin niteliği ile bu bilgilerin kullanılış şekline ve anılan bilgilerin
dayanak alınması sonucu uygulanan yaptırımın ağırlığına bakılarak bir
değerlendirme yapılması gerekmektedir.
94. Başvurucunun sadece taraflarınca bilinen gönül ilişkisini
gösteren duygusal içerikli mesajlar yazması şeklindeki eyleminin devlet memurluğundan
çıkarılma cezasıyla cezalandırılması, niteliği ve ağırlığı bakımından güdülen
meşru amaçla orantısızdır. Dolayısıyla söz konusu eylemin daha önce hiçbir
disiplin cezası bulunmayan, ödül ve takdirleri bulunan başvurucunun en ağır
disiplin yaptırımıyla cezalandırılmasında, sınırlandırma ile ulaşılabilecek
genel yarar ile temel hak ve özgürlüğü sınırlandırılan bireyin kaybı arasında
adil bir dengenin sağlanmadığı, başvurucunun özel hayatına ve haberleşme
hürriyetine yapılan müdahalenin ölçüsüz olduğu sonucuna varılmıştır.
95. Açıklanan nedenlerle, başvurucunun Anayasa’nın 20. ve 22.
maddelerinde güvence altına alınan özel hayatın gizliliği hakkı ve haberleşme
hürriyetinin ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir.
C. 6216 Sayılı Kanun'un
50. Maddesi Yönünden
96. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin
Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 50. maddesinin (1) ve (2)
numaralı fıkraları şöyledir:
“(1) Esas inceleme sonunda, başvurucunun
hakkının ihlal edildiğine ya da edilmediğine karar verilir. İhlal kararı
verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması
gerekenlere hükmedilir. …
(2) Tespit edilen ihlal bir mahkeme kararından
kaynaklanmışsa, ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden yargılama
yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden yargılama yapılmasında
hukuki yarar bulunmayan hâllerde başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir veya
genel mahkemelerde dava açılması yolu gösterilebilir. Yeniden yargılama
yapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa Mahkemesinin ihlal kararında açıkladığı
ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde mümkünse dosya üzerinden karar
verir.”
97. Başvurucu, ihlalin tespiti ile uyuşmazlık hakkında yeniden
yargılama yapılmasını talep etmiştir.
98. Başvuruda Anayasa’nın 20. ve 22. maddelerinde güvence altına
alınan özel hayatın gizliliği hakkı ve haberleşme hürriyetinin ihlal edildiği
sonucuna varılmıştır.
99. Özel hayatın gizliliği hakkının ve haberleşme hürriyetinin
ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasında
hukuki yarar bulunduğundan kararın bir örneğinin yeniden yargılama yapılmak
üzere AYİM İkinci Dairesine gönderilmesine karar verilmesi gerekir.
100. Dosyadaki belgelerden tespit edilen 206,10 TL harç ve 1.800
TL vekâlet ücretinden oluşan toplam 2.006,10 TL yargılama giderinin başvurucuya
ödenmesine karar verilmesi gerekir.
VI. HÜKÜM
Açıklanan gerekçelerle;
A. Kamuya açık belgelerde başvurucunun kimliğinin gizli
tutulması talebinin KABULÜNE,
B. 1. Adil yargılanma hakkı kapsamında çelişmeli yargılama ve
silahların eşitliği ilkelerinin ihlal edildiğine ilişkin iddianın açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle
KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,
2. Özel hayatın gizliliği hakkı ve haberleşme hürriyetinin ihlal
edildiğine ilişkin iddianın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA,
C. Anayasa’nın 20. ve 22. maddelerinde güvence altına alınan
özel hayatın gizliliği hakkı ve haberleşme hürriyetinin İHLAL EDİLDİĞİNE,
D. Kararın bir örneğinin özel hayatın gizliliği hakkının ve
haberleşme hürriyetinin ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için
yeniden yargılama yapılmak üzere Askeri Yüksek İdare Mahkemesi İkinci Dairesine
(Anılan Dairenin 18/6/2014 tarihli ve E.2013/689, K.2014/982 sayılı kararına
ait dava dosyası ile ilgilidir) GÖNDERİLMESİNE,
E. 206,10 TL harç ve 1.800 TL vekâlet ücretinden oluşan toplam
2.006,10 TL yargılama giderinin BAŞVURUCUYA ÖDENMESİNE,.
F. Ödemenin, kararın tebliğini takiben başvurucunun Maliye
Bakanlığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yapılmasına, ödemede
gecikme olması hâlinde bu sürenin sona erdiği tarihten ödeme tarihine kadar
geçen süre için yasal FAİZ UYGULANMASINA,
G. Kararın bir örneğinin Adalet Bakanlığına GÖNDERİLMESİNE
15/2/2017 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.