arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Spænska heimsveldið

Spænska heimsveldið var fyrsta heimsveldi sögunnar og eitt af þeim stærstu. Það náði yfir nýlendur og yfirráðasvæði Spánar í sex heimsálfum og stóð frá 15. öld til síðari hluta 20. aldar.

Upphaf.

Upphaf Spænska heimsveldisins má rekja til hjónabands Ferdinands og Ísabellu árið 1469 en við það sameinuðust öll lönd Kastilíu og Aragón í eitt ríki. Kastilía hafði áður lagt Kanaríeyjar undir sig og Aragón tilheyrðu meðal annars Sardinía og Suður-Ítalía. 1492 hélt Kristófer Kólumbus síðan til Vestur-Indía sem hann lagði undir Spán. Páfi staðfesti tilkall Spánar með páfabullunni "Inter caetera" árið 1493 og með Tordesillas-sáttmálanum 1494 var heiminum utan Evrópu skipt í áhrifasvæði Portúgala og Spánar. Þegar Karl 1. Spánarkonungur varð jafnframt keisari yfir hinu Heilaga rómverska ríki árið 1519 var sagt að sólin settist aldrei í ríki hans. 1580 gengu Spánn og Portúgal síðan í konungssamband og heimsveldið náði hápunkti sínum. Spánverjar áttu þá atvinnuher sem talinn var nánast ósigrandi.

Hnignun heimsveldisins.

1640 klauf Portúgal sig frá Spáni og 1643 beið spænski herinn ósigur fyrir þeim franska í orrustunni við Rocroi. Ósigurinn er gjarnan látinn marka endalok spænsku gullaldarinnar. 1648 viðurkenndu Spánverjar svo sjálfstæði Hollands sem hafði í reynd staðið frá 1581. Spænska heimsveldinu tók að hnigna hratt og með Spænska erfðastríðinu misstu þeir öll völd í Evrópu utan Íberíuskagans. Hið mikla nýlenduveldi Spánar utan Evrópu átti þó blómaskeið á 18. öld þótt oft kæmi til átaka við Breska heimsveldið. Napóleonsstyrjaldirnar mörkuðu upphafið að endalokunum fyrir þetta nýlenduveldi. Spænski flotinn eyðilagðist að stórum hluta í orrustunni við Trafalgar 1805 og 1806 hófst sjálfstæðisbarátta nýlendnanna í Rómönsku Ameríku sem leiddi til missis nánast allra nýlendnanna í Nýja heiminum, nema Kúbu og Púertó Ríkó, um 1826. Eftir ósigur í stríði Spánar og Bandaríkjanna 1898 misstu Spánverjar síðustu nýlendur sínar í Ameríku, Asíu og Eyjaálfu.

Afríka.

Í Afríku átti Spánn fáar nýlendur utan Kanaríeyja og Miðbaugs-Gíneu (sem þeir fengu frá Portúgal í skiptum fyrir stærstan hluta þess lands sem nú er Brasilía), en á 19. öld hófu Spánverjar að auka áhrif sín í Norður-Afríku. 1848 lögðu þeir Islas Cafharinas við strönd Marokkó undir sig og 1884 fengu þeir viðurkennt forræði yfir Vestur-Sahara. 1911 skiptu Spánn og Frakkland Marokkó á milli sín. Þegar Franska Marokkó fékk sjálfstæði 1956 létu Spánverjar Spænsku Marokkó eftir við hið nýja ríki en héldu samt borginni Sidi Ifni og Vestur-Sahara.

Eftir þrýsting frá alþjóðasamfélaginu veittu Spánverjar Miðbaugs-Gíneu sjálfstæði 1968 og létu Marokkó Sidi Ifni eftir 1969. 1975 hurfu þeir frá Vestur-Sahara en staða þess svæðis er enn umdeild. Eftir standa eyjarnar og borgirnar Ceuta og Melilla á norðurströnd Marokkó sem Marokkó gerir tilkall til.

Áhrif.

Áhrif Spænska heimsveldisins voru meðal annars þau að spænska er töluð í flestum löndum Rómönsku Ameríku og Spænsku Austur-Indíum og rómversk-kaþólska er ríkjandi trúarbrögð í þessum löndum.
Jaðarlífvera

Jaðarlífvera eða jaðarvera er lífvera sem getur lifað við umhverfisaðstæður sem eru fjandsamlegar eða erfiðar flestum öðrum lífverum á jörðinni. Flestar jaðarlífverur eru örverur.

Flokkar jaðarlífvera.

Það eru til margar gerðir af jaðarlífverum, þessi upptalning er ekki tæmandi:
Zeólítar

Zeólítar eru flokkur holufyllinga sem hafa efnasamsetningu natríums, kalíum og/eða kalsíum álsiliköt er innihalda laust bundið vatn. Þegar loft er þurrt og hiti er vægur þá missa þeir vatnið en taka það upp aftur í röku lofti.

Lýsing.

Oftast nær hvítir eða glærir. Leysast upp í heitri saltsýru eða við kólnun þá skilst út kísilhlaup. Hafa gler-eða skelplötugljáa.

48 tegundir hafa verið nefndar og hér á landi finnast um 20 tegundir af þeim.

Greining og flokkun.

Greindir eftir lögun í þrjá aðalflokka

Uppruni.

Zeólítar myndast við ummyndun og holufyllingu bergs. Þegar vatn leikur um bergið þá hitnar það og því sem meir sem það leitar dýpra og mest af því kemst í snertingu við nýlegt kvikuinnskot. Við hitnun þá leysist vatnið og ýmis efni úr berginu og nýjar steindir koma í staðinn. Ef vatnið kólnar þá falla steinefnin út. Ef holur eða sprungur eru í berginu þá fyllast þær af steinefnum og mynda sprungu- og holufyllingar.
Cowlesít

Cowlesít er steind sem myndar kúlulaga hvirfingar.

Lýsingar.

Cowlesít myndar gráa eða hvíta, mjög litla blaðlaga, afar þunna kristala er enda í oddi. Lengd er innan við einn mm. Gler- og skelplötugljái.

Útbreiðsla.

Cowlesít finnst í ólivínbasalti, þá helst með levyni. Það er sjaldgæft á Íslandi og fáir fundarstaðir þekktir, finnast við Mjódalsá í Borgarfirði.
Analsím

Analsím er algengt og auðþekkjanlegt á kristalforminu og sterkum glergljáa.

Lýsing.

Analsím finnst sem aðskildir kristalar eða liggja saman í klösum. Stærðin 0,2-0,5 cm.

Útbreiðsla.

Algeng og finnst í ólivínbasalti. Finnst sem analsímbelti í blágrýtisfjöllunum á Íslandi.
Hannes Bjarnason

Hannes Bjarnason (14. janúar 1777 – 9. nóvember 1838) var prestur og skáld í Skagafirði. Hann var fæddur í Djúpadal í Blönduhlíð, sonur Bjarna Eiríkssonar og konu hans Sigríðar Jónsdóttur en afi hans var Mera-Eiríkur Bjarnason, ættfaðir Djúpadalsættar. Hann varð stúdent frá Hólaskóla 1801 og var í næstsíðasta árgangi sem þaðan var útskrifaður. Hannes sótti á næstu árum um ýmis prestsembætti en fékk ekki og var talið að það mætti að einhverju leyti rekja til vísnagerðar hans og orðbragðs. Hann kvæntist Sigríði Jónsdóttur frá Litla-Dunhaga í Hörgárdal og bjuggu þau á ýmsum jörðum í austanverðum Skagafirði við fremur þröngan kost. Hannes varð loks prestur á Ríp í Hegranesi 1829 og gegndi því embætti til dauðdags.

Bróðurdóttir Hannesar var Efemía Benediktsdóttir, kona Gísla Konráðssonar sagnaritara, og voru þeir Hannes og Gísli vinir og ortu saman, meðal annars "Andrarímur", sem komu út 1834 og urðu mjög vinsælar. Hannes orti líka "Rímur af Skanderbeg epirótarkappa", þjóðhetju Albana (1861) og "Rímur af Hálfdani konungi gamla og sonum hans" (1878). Hann orti einnig fjölmargar lausavísur, ekki allar mjög prestslegar, sem urðu fleygar.
Taumasít

Taumasít er steind í zeólítaflokknum.

Lýsing.

Taumasít er hvítt og litlaust, gler- og skelplötugljáa. Þráðóttir kristalar, þéttur ógreinilegur geislóttur massi. Vatnsríkt og hefur lága eðlisþyngd.

Útbreiðsla.

Fágætt en má finna með apófyllíti, okeníti, mesólíti og skólesíti í ólivínbasalti. Á Íslandi hefur það fundist í sýnum úr Hvalfirði.
Skúli jarl Bárðarson

Skúli Bárðarson (1189 – 24. maí 1240), oft kallaður Skúli jarl, var jarl og frá 1237 hertogi í Noregi. Hann var hálfbróðir Inga Bárðarsonar konungs og var gerður að jarli 1217, skömmu fyrir dauða Inga.

Skúli reyndi að gera tilkall til ríkisins en varð ekki að ósk sinni og Hákon Hákonarson var tekinn til konungs. Skúli sat í Niðarósi og stýrði þriðjungi ríkisins á móti konungi en þar sem konungurinn var aðeins tólf ára stýrði Skúli í raun öllu ríkinu fyrstu árin. Þegar Snorri Sturluson var í Noregi 1218-1220 var Skúli líklega á hátindi valdaferils síns og þeir Snorri urðu vinir og bundust traustum böndum. Þegar Snorri fór heim gaf jarlinn honum skip og margar aðrar stórgjafir en Snorri orti í staðinn kvæði um jarl og konung þegar heim kom.

Þegar Hákon konungur varð fullveðja dró smátt og smátt úr valdi Skúla og líkaði honum það illa. Samband þeirra Hákonar hafði verið ágætt framan af en fór versnandi, ekki síst eftir að Hákon flutti aðalaðsetur sitt suður til Óslóar. Þó var reynt að bæta tengsl þeirra með því að Hákon gekk að eiga Margréti, dóttur Skúla og konu hans Ragnhildar Jónsdóttur, árið 1225.

Eftir 1230 jókst ósættið á milli Skúla og Hákonar konungs enn þótt mikið væri reynt til að sætta þá og árið 1236 var hann settur út úr ríkisráðinu en var árið eftir gerður að hertoga, fyrstur Norðmanna. Þá var líka ákveðið að hann ætti ekki lengur að stýra þriðjungi landsins en fengi þó þriðjung allra skatttekna. Þetta sætti Skúli sig ekki við og í nóvember 1239 lét hann hylla sig konung á Eyraþingi þótt menn erkibiskups reyndu að koma í veg fyrir það og hann væri bannsunginn fyrir vikið.

Hann kvaddi upp her móti Hákoni konungi og hélt suður til Björgvinjar, þar sem konungur var, en hann hörfaði undan til Óslóar, þar sem þeir börðust sumarið 1240. Þar fór Skúli halloka en tókst að flýja við illan leik norður til Niðaróss. Þangað komu menn konungs um vorið að leita hans. Skúli leitaði hælis í klaustrinu í Helgisetri en konungsmenn kveiktu í klaustrinu og drápu Skúla þegar hann kom út.

Snorri Sturluson hafði verið í Noregi hjá Skúla 1237-1239. Höfðu þeir þá mikið rætt saman og er sagt að Skúli hafi sæmt Snorra jarlsheiti. Hákon leit á þetta sem landráð við sig og fól Gissuri Þorvaldssyni að senda Snorra til Noregs eða drepa hann að öðrum kosti, sem Gissur lét ekki segja sér tvisvar.

Norskir sagnfræðingar hafa á síðari árum deilt mikið um þá Skúla jarl og Hákon og hefur Skúla ýmist verið lýst sem landráðamanni, hetju og stjórnsnillingi eða mistækum og fremur veikum stjórnmálamanni.
Brúnjárnsteinn

Brúnjárnsteinn (eða Límonít) er málmsteinn og vísar nafnið til mýrarrauða.

Lýsing.

Dökkbrúnn eða gulbrúnn, oft rauðleitur á litinn. Er ógegnsær og gljáalaus eða með daufan málmgljáa. Tilheyrir blendingshópi náttúrulegra járnhýdroxíða.

Útbreiðsla.

Myndast við oxun steinda sem innihalda járn, þar á meðal magnetíts sem finnst í basalti.

Afbrigði af brúnjárnsteini er mýrarrauði sem myndast þegar jarðvegssýrur leysa járn úr bergi. Það flyst með vatninu og fellur síðan út við afsýringu. Járninnihald mýrarrauða getur verið allt að 65%. Áður fyrr var hann notaður í járnvinnslu.
Loftur Guttormsson

Loftur ríki Guttormsson (f. um 1375, d. 1432) var íslenskur höfðingi, sýslumaður, hirðstjóri og riddari á 15. öld.

Loftur var af ætt Skarðverja, sonur Guttorms Ormssonar í Þykkvaskógi í Miðdölum, sonar Orms Snorrasonar á Skarði, og konu hans Soffíu, dóttur Eiríks auðga Magnússonar á Svalbarði og Möðruvöllum í Eyjafirði. Loftur átti eldri bróður, Jón, sem bjó í Hvammi í Hvammssveit og var fyrri maður Vatnsfjarðar-Kristínar Björnsdóttur. Jón dó 1403 í Svarta dauða og áttu þau Kristín ekki börn sem upp komust.

Ekki er vitað nákvæmlega hvenær Loftur er fæddur en faðir hans var veginn í Snóksdal 26. maí 1381. Talið er að hann hafi verið í útlöndum laust eftir aldamótin 1400, þegar Svartidauði gekk um Ísland, en árið 1406 var hann kominn til Íslands. Árið 1414 virðist hann hafa verið við hirð Eiríks konungs af Pommern og er sagður hafa fengið riddaratign. Hann hafði höggorm í skjaldarmerki sínu. Hann varð hirðstjóri norðan og vestan 1427 og hafði það embætti til dauðadags 1432. Loftur virðist hafa verið vinsæll og friðsamur og notið virðingar. Hann mun hafa verið í vinfengi við Jón Vilhjálmsson Craxton Hólabiskup og var ráðsmaður Hólastóls 1430-1431.

Loftur var einn af auðugustu Íslendingum á sinni tíð, er talinn hafa auðgast mjög á sjávarútvegi og skreiðarútflutningi en erfði líka stórfé, m.a. eftir ættmenni sín sem dóu í Svarta dauða. Hann átti fjöldamargar jarðir og hafði mörg bú en mest dvaldi hann á Möðruvöllum í Eyjafirði, að minnsta kosti síðari hluta ævinnar. Sagt er að hann hafi haldið sig ríkmannlega og riðið með átján til tuttugu sveina á milli stórbúa sinna. Þegar hann lést var auður hans svo mikill að skilgetnir synir hans tveir fengu hvor um sig í arf 11 1/2 hundrað hundraða í fasteignum auk annarra eigna, dæturnar helming á við synina og svo gaf hann fjórum óskilgetnum sonum sínum 9 hundruð hundraða. Í annálum er talið að hann hafi átt 80 jarðir.

Fylgikona Lofts var Kristín Oddsdóttir, dóttir Odds lepps Þórðarsonar lögmanns. Loftur virðist hafa unnað henni mikið og til hennar orti hann ástarkvæði, "Háttalykil", en hann var skáld gott þótt fátt sé varðveitt af kveðskap hans. Þar segir meðal annars: "Meinendur eru mundar / mínir frændur og þínir", sem líklega þýðir að ættingjar þeirra hafi komið í veg fyrir að þau giftust en ekki er vitað hvers vegna; sennilega hafa þau verið of skyld en ekki vitað hvernig þeim skyldleika var háttað. Synir þeirra voru Ormur Loftsson hirðstjóri norðan og vestan, Skúli í Garpsdal og Sumarliði á Vatnshorni. Loftur átti líka soninn Ólaf, sem bjó á Helgastöðum í Reykjadal og í Reykjahlíð við Mývatn, en ekki er vitað hver móðir hans var.

Kona Lofts var Ingibjörg, dóttir Þorvarðar Pálssonar sýslumanns á Eiðum, og dó hún sama ár og Loftur. Börn þeirra voru Ólöf ríka, Þorvarður ríki á Möðruvöllum, Eiríkur slógnefur á Auðbrekku og Grund í Eyjafirði og Soffía húsfreyja á Meðalfelli.
Tower Hamlets (borgarhluti)

Tower Hamlets (enska: "London Borough of Tower Hamlets") er borgarhluti austan megin við Lundúnaborg og norðan megin við Thames-ána í Austur-London. Mest af svæðinu East End liggur í borgarhlutanum. Árið 2012 var íbúatala um það bil 263.003 manns. Nokkur hverfi á svæðinu eru:
Bexley (borgarhluti)

Bexley (enska: "London Borough of Bexley") er borgarhluti í Suðaustur-London og er hluti ytri London. Árið 2012 var íbúatala um það bil 234.271 manns. Nokkur hverfi á svæðinu eru:
Hillingdon (borgarhluti)

Hillingdon (enska: "London Borough of Hillingdon") er vestasti borgarhluti í London og er hluti ytri London. Þar eru London Heathrow-flugvöllur og Brunel-háskóli. Árið 2012 var íbúatala um það bil 281.756 manns. Nokkur hverfi á svæðinu eru:
Ytri London

Ytri London (enska: "Outer London") er heiti sem lýsir þeim hópi borgarhlutanna í London sem myndar ytri hluta Stór-Lundúnasvæðisins. Þessi hópur borgarhluta umkringir innri London. Svæðið var skilgreint opinberlega árið 1965 við myndun borgarhlutakerfisins í tölfræðilegum tilgangi. Borgarhlutarnir eru þau svæði sem voru ekki í gömlu sýslunni London.

Eftirfarandi eru borgarhlutarnir í ytri London samkvæmt borgarstjórninni, skilgreindir fyrst árið 1963:
Naustahvammur

Naustahvammur var hjáleiga frá Nesi í Norðfirði, leystist upp sem bújörð og varð að þéttbýli.
Knightsbridge

Knightsbridge (borið fram /ˌnaɪts.bɹɪdʒ/) er gata sem gefur nafnið sitt glæsilegu hverfi vestan megin við Mið-London. Gatan rennur við suðurhlíð Hyde Park, vestan Hyde Park Corner, og spannar Westminsterborg og konunglega borgarhlutann Kensington og Chelsea. Brompton Road er gata sem rennur frá lestarstöðinni í hverfinu.

Knightsbridge er þekkt fyrir að vera auðugt og það er geysilega dýrt að eiga heima á svæðinu. Þar eru margar fræðslu- og menningarstofnanir og verslanir sem selja munaðarvörur. Deildaverslanirnar Harrods og Harvey Nichols eru í hverfinu. Nokkrir tískuhönnuðir eru í hverfinu, til dæmis Jimmy Choo og Manolo Blahnik. Það eru líka á svæðinu útibú bankans Coutts sem er notaður af Bretadrottninginni. Það eru tvö tónlistarhús í Knightsbridge: Cadogan Hall við Sloane Street, sem kynnir popp- og klassíska tónlist, og Royal Albert Hall, stórt tónlistarhús þar sem eru haldnir tónlistar- og íþróttaatburðir. Á svæðinu eru líka nokkrir listaverkauppboðsmarkaðir eins og Bonhams, auk þess nokkrir litlir salar. Margir ríkustu einstaklingar í heimi eiga heima í Knightsbridge.

Það er neðanjarðarlestarstöð í hverfinu sem líka heitir Knightsbridge, stöðinni er þjónað af Piccadilly-leið neðanjarðarlestarkerfis Lundúnaborgar.
Torg

Torg er víðátta í miðborg sem er oft malbikuð eða með garð í miðju (stundum finnast torg inni í görðum). Þau eru almenningsstaðir þar sem fólk má koma saman. Samkomur eins og markaðir, tónleikar, mótmæli og fleira eiga sér stað á torgum. Torg eru yfirleitt umkringd af litlum verslunum eins og bakaríum, kaffihúsum og fatabúðum. Oft er gosbrunnur, minnismerki eða stytta í miðju torgs.

Yfirleitt eru torg ferhyrnd í formi og maður getur farið á þau með götum.
Pierre Corneille

Pierre Corneille (6. júní 1606 – 1. október 1684) var franskt leikskáld og eitt af „stóru leikskáldunum þremur“ í Frakklandi á 17. öld ásamt Moliére og Jean Racine. Hann hefur verið kallaður faðir franska harmleiksins. 1634 fékk hann stöðu leikskálds hjá Richelieu kardinála en skömmu síðar hætti hann þar sem honum þótti kröfur kardinálans of strangar. 1635 var fyrsti harmleikurinn hans, "Medea", settur upp. Ári síðar var þekktasti harmleikur hans, "Le Cid", gefinn út. Verkið varð gríðarlega vinsælt en Franska akademían (sem hafði verið stofnuð árið áður að undirlagi Richelieus) taldi verkið gallað þar sem það fylgdi ekki reglum Aristótelesar um einingu atburðarásar, tíma og staðar. Deilurnar um "Le Cid" urðu til þess að Corneille hætti um tíma að skrifa. Þegar hann sneri aftur með "Hóras" 1640 (sem hann tileinkaði Richelieu) hélt hann sig við reglur harmleiksins. 1643 komu svo út "Cinna" og "Polyeuctus". Þessir þrír harmleikir eru ásamt "Le Cid" kallaðir fjórleikur Corneilles.

Eftir miðjan 5. áratuginn voru vinsældir Corneilles hvað mestar en neikvæð gagnrýni um eitt verka hans fékk hann til að hætta skrifum aftur árið 1652. 1659 sneri hann aftur en síðari verk hans náðu ekki sömu vinsældum og þau fyrri.
Margarete Buber-Neumann

Margarete Buber-Neumann (f. 21. október 1901 í Potsdam, d. 6. nóvember 1989 í Frankfurt am Main) var þýskur kommúnisti og gift kommúnistaleiðtoganum Heinz Neumann. Eftir að þau hjónin flýðu undan nasismanum til Ráðstjórnarríkjanna, voru þau handtekin í hreinsunum Stalíns. Heinz var skotinn, en Margarete send í fangabúðir í Karaganda í Kasakstan. Skömmu eftir griðasáttmála Stalíns og Hitlers í ágúst 1939 var hún afhent nasistum ásamt mörgum öðrum þýskum kommúnistum og send í fangabúðir í Ravensbrück. Hún bar vitni í frægum réttarhöldum í París 1949, þegar flóttamaður frá Ráðstjórnarríkjunum, Víktor Kravtsjenko, höfðaði meiðyrðamál gegn frönsku kommúnistatímariti og vann það. Þvertók tímaritið fyrir það, að í Ráðstjórnarríkjunum væru menn geymdir af stjórnmálaástæðum í þrælkunarbúðum. Bók Margarete Buber-Neumann um reynslu sína í þrælkunarbúðum Stalíns og Hitlers, "Konur í einræðisklóm" (Als Gefangene bei Stalin und Hitler), kom út á íslensku 1954.
Bandung-ráðstefnan

Bandung-ráðstefnan eða Ráðstefna um málefni Asíu og Afríku var fundur ríkja í Asíu og Afríku 18. – 24. apríl 1955 í Bandung í Indónesíu. Ráðstefnan var skipulögð af Indónesíu, Búrma, Pakistan, Seylon og Indlandi og framkvæmdastjóri hennar var Ruslan Abdulgani, ráðuneytisstjóri í indónesíska utanríkisráðuneytinu. Yfirlýst markmið með ráðstefnunni var að efla efnahagslegt og menningarlegt samstarf Afríku- og Asíuríkja og standa gegn nýlendustefnu og heimsvaldastefnu Bandaríkjanna og Sovétríkjanna.

Fulltrúar 29 ríkja með samanlagt yfir helming allra íbúa jarðarinnar tóku þátt í ráðstefnunni. Hún leiddi meðal annars til stofnunar Samtaka hlutlausra ríkja.
Jóninna Sigurðardóttir

Jóninna Sigurðardóttir (11. apríl 1879 – 19. september 1962) var matreiðslukennari og matreiðslubókarhöfundur sem hafði mikil áhrif á þróun íslenskrar matargerðar á fyrri hluta 20. aldar.

Jóninna var dóttir Sigurðar Jónssonar og Helgu Sigurðardóttur á Draflastöðum í Fnjóskadal og ólst þar upp. Hún fór í Kvennaskólann á Akureyri 18 ára að aldri og hélt síðan til Noregs til að nema hússtjórn og var þar í hálft ár. Þá fór hún til Danmerkur og stundaði þar hússtjórnar- og kennaranám. Hún kom heim sumarið 1903, fékk þá styrk hjá Búnaðarfélagi Íslands til að ferðast um og kenna húsmæðrum og stundaði farkennslu í matreiðslu um allt Norðurland næstu árin. Námskeið hennar nutu mikilla vinsælda og voru mörg kvenfélög stofnuð í kjölfar þeirra.

Árið 1907 hóf Jóninna matreiðslukennslu í húsnæði Gróðrarstöðvarinnar á Akureyri og rak þar nokkurs konar matreiðsluskóla í nokkur ár. Þar lagði hún meðal annars áherslu á að kenna fólki að nota heimaræktaðar matjurtir, ber og annað. Árið 1915 keypti hún hús og hóf þar greiðasölu og hótelrekstur undir nafninu Hótel Goðafoss. Hótelið rak hún fram til 1945. Jóninna hafði mikinn áhuga á að stofna húsmæðraskóla á Akureyri og beindi kröftum sínum mjög að því síðari hluta ævinnar. Skólinn tók til starfa haustið 1945 og var Jóninna fyrsti formaður skólanefndar.

Þekktust er Jóninna fyrir matreiðslubók sem hún sendi frá sér árið 1915 eftir hvatningu og með tilstyrk George H. F. Schrader, auðugs, þýskættaðs Bandaríkjamanns sem var tíður gestur á Akureyri. Bókin kallaðist "Matreiðslubók fyrir fátæka og ríka" og var henni mjög vel tekið, hún seldist strax upp og var endurútgefin þegar árið eftir. Jóninna bætti svo miklu við bókina fyrir næstu útgáfu, sem kom út 1927 og hét aðeins "Matreiðslubók". Þar íslenskar Jóninna meðal annars nær öll hráefnisheiti, talar til dæmis um eiraldin, tröllasúru og stenglur fyrir apríkósur, rabarbara og makkarónur. Einnig var hitaeiningatafla við hverja uppskrift. Bókin var endurútgefin 1943 í stærra broti og endurprentuð 1945 en skömmu síðar kom út bókin "Matur og drykkur" eftir Helgu Sigurðardóttur, bróðurdóttur Jóninnu, og má segja að hún hafi ýtt Matreiðslubók Jóninnu til hliðar sem helstu matreiðslubiblíu Íslendinga.

Jóninna var sæmd riddarakrossi Fálkaorðunnar 1959. Hún lést á Akureyri 19. september 1962, tæpum mánuði á eftir Helgu bróðurdóttur sinni.

Árið 2014 samþykkti skipulagsnefnd Akureyrar, að tillögu nafnanefndar, að láta götu heita eftir henni, Jóninnuhaga, í Hagahverfi syðst í bænum þar sem nýbiggingar stóðu fyrir dyrum.
Staðarfell

Staðarfell er bær og kirkjustaður á Fellsströnd í Dalasýslu, áður höfðingjasetur og stórbýli um langan aldur en frá 1927 var þar húsmæðraskóli og frá 1980 starfsemi á vegum SÁÁ.

Bærinn stendur á fremur mjórri undirlendisræmu undir samnefndu fjalli, sem er bratt og klettótt. Staðarfell er mikil hlunnindajörð og þar bjuggu jafnan höfðingjar. Þorvaldur Ósvífursson, fyrsti maður Hallgerðar langbrókar, bjó þar, eða á Meðalfellsströnd undir Felli, eins og segir í Njálu. Þórður Gilsson, faðir Hvamm-Sturlu, bjó á Staðarfelli á 12. öld. Á fyrri hluta 19. aldar bjó þar fræðimaðurinn Bogi Benediktsson, sem skrifaði mikið um ættfræði og fleira og er þekktastur fyrir ritið Sýslumannaævir. Sýslumenn Dalamanna sátu oft á Staðarfelli og Hannes Hafstein bjó þar til dæmis í eitt ár 1886-1887.

Á fyrstu áratugum 20. aldar bjuggu hjónin Soffía Gestsdóttir og Magnús Friðriksson á Staðarfelli. Einkasonur þeirra drukknaði ásamt fleirum af bát sem hvolfdi fyrir landi jarðarinnar 1920 og í minningu hans gáfu foreldrarnir jörðina til stofnunar húsmæðraskóla. Skólinn hóf starfsemi 1927 og starfaði til 1976. Árið 1980 var svo endurhæfingarstöð á vegum SÁÁ komið á fót í húsnæðinu og hefur hún verið rekin þar síðan.

Staðarfellskirkja var vígð árið 1891 og er friðuð.