Einum kennt - öðrum bent

Einum kennt – öðrum bent er stutt ritgerð eftir Þórberg Þórðarson og var fyrst prentuð í tímritinu Helgafelli árið 1944. Hún var síðan endurprentuð í Ritgerðir 1924-1959 og aftur í bókinni Einum kennt – öðrum bent (tuttugu ritgerðir og bréf 1925-1970) sem Mál og menning gaf út árið 1971. Með þessari bók beitti Þórbergur að mörgu leyti íslenskri fagurfræði á stíl.

Inngangur.

"Einum kennt - öðrum bent" er ritgerð sem skrifuð er sem nokkurskonar kennslurit fyrir rithöfunda og alla sem skrifa íslenskt mál. Megintilgangur hennar var sá að leiðbeina Íslendingum að bæta ritstíl sinn og auka skipulag og vandvirkni við ritun hugverka sinna. Í bókinni koma fyrir hugtök sem eru notuð enn þann dag í dag þegar kenndur er íslenskur stíll. Þau eru: skalli, uppskafning, lágkúra (og "lágkúra og uppskafning") og ruglandi. Þau eru rædd hér fyrir neðan.

Þórbergur Þórðarson lagði "Einum kennt - öðrum bent" út frá Hornstrendingabók eftir Þorleif Bjarnason kennara, en hún kom út árið 1943. Þórbergur er ekki á móti bókinni sem slíkri, enda segir hann að:

Þórbergur heldur því einnig fram í ritgerðinni að Hornstrendingabók sé óvenjulegt rit í bókmenntum vorum. Hann segir:

Þórbergur gerir því ekki lítið úr Hornstrendingabók, heldur er með þessu riti að sýna fram á að allir geti gert betur, jafnvel þeir sem telja sig vera vel ritfæra, og hefur þar einnig sjálfan sig í huga - eins og fram kemur í lokaorðum ritgerðarinnar.

Skallar.

Skalla í ritum telur Þórbergur vera slæm vinnubrögð, skort á nákvæmni og skilningi. Hann segir það ærinn ljóð á slíku riti, „þóað það sé ekki hugsað sem héraðssaga, að þar er mjög fáum verkefnum gerð svo greinileg skil, að ekki þyrfti að vinna þau upp að nýju, ef skrifuð yrði saga Hornstranda eða Norður-Ísafjarðarsýslu. Víða stafa þessir skallar í frásögninni ekki af sniði bókarinnar, því síður heimildarþurrð, heldur af skorti höfundarins á nákvæmni og skilningi á verki því, sem hann hefur tekizt á hendur.“

Þórbergur tiltekur svo nokkur dæmi:

Dæmi um skalla.

Þórbergur segir:

Hann vitnar svo í Hornstrendingabók:

Og útskýrir:

Uppskafning.

Uppskafning telur Þórbergur vera það einkenni höfunda að hafa tekið inn á sig vissa tegund módernisma (hinna síðustu ára). „Þessa tegund „módernismanna“, sem orðið hefur höfundi Hornstrendingabókar að fótakefli, hef ég kallað "uppskafningu". Það er kvenkynsorð og beygist eins og kerling. Uppskafning getur birzt í ýmiskonar myndum. Þingeyska uppskafningin, sem er að mestu af þjóðlegum rótum runnin (er þó kannski að einhverju leyti áhrif frá norsku), er t.d. mjög ólík þeirri uppskafningu, er hér um ræðir og er úr útlendum toga spunnin. En einkenni allrar uppskafningar í rithætti er hofróðulegt tildur og tilgerð, skrúf og skrumskælingar, í hugsun, orðavali og samtengingu orða.“

Þórbergur tengir þennan módernisma við það sem gerst hafði í listamálum íslendinga á árunum eftir fyrra stríð. Og hann er ekki hrifinn:

Þórbergur tilfærir síðan ótal dæmi um uppskafningu. Þau eru meðal annars þessi (og það sem hann telur uppskafningu skáletrar hann):

Dæmi um uppskafningu.

Og hér hefst hin fræga eignarfallsupptalning Þórbergs: (en aðeins brotabrot af því birtist hér að neðan). Hann segir þó áður en runan hefst: „Ég hefði að sjálfsögðu ekki gert þessa eignarfallsnotkun höfundarins að átöluefni, ef henni hefði verið stillt í hóf að venjulegum hætti og beitt af smekkvísi. En í bók hans morar svo af þessari ónáttúru, einsog ég hef þegar vikið að, og leitar oft út í svo ósmekklegum myndum, einsog mörg dæmin [..] sýna“:

Þórbergur gerir síðan nokkuð veður út af óþarfa tepruskap í orðanoktun, og þar á meðal orðið tjáning, sem hann segir að Guðmundur Kamban hafi innleitt. Hann nefnir líka orðið "fjarrænn" (sem þá var farið að nota yfir rómantík) og leggur ríka áherslu á að menn ofnoti ekki eða noti orð og orðasambönd í röngum eða afkáralegum merkingum.

Lágkúra.

Þórbergur hefur innganginn að lágkúrunni með eftirfarandi orðum: „Þó að höfundur Hornstrendingabókar geri sér mjög far um að halda stíl sínum til hoffmannlegrar glæsimennsku, hefur honum ekki lánast að stýra hjá þeim auðvirðileik í rithætti, sem hér verður kallaður lágkúra“. Og svo nefnir hann hvað lágkúra er:

(Hafa ber í huga hér að Þórbergur er að tala um samtíma sinn, en hver nútími á sínar tuggur sem ber að varast, eða nota með nýjum hætti).

Þórbergur nefnir þó að lágkúruna megi nota sem stílbragð eða listbragði eins og hann nefnir það.

Dæmi um lágkúru.

„Lágkúrurnar, sem einkum hafa skotið höfundi Hornstrendingabókar ref fyrir rass, eru endurtekningar sömu atkvæða, orða og orðatiltækja með stuttu millibili, en þó kennir þar fleiri grasa af lágkúruættinni. Þessir stílgallar eru þar svo tíðir, að þeir lýta ritháttinn til allmikilla muna“:

Þetta er nútildags oftast flokkað sem nástaða. Þórbergur heldur áfram:

Lágkúra og uppskafning.

Í Hornstrendingabók gerist allvíða þau fyrirbæri, að lágkúra og uppskafning líkamnast í sama orði eða sömu klausu, málsgrein eða setningu. Slíkur skapnaður er ekki sérlega densilegur á að líta. Í dæmunum hér á eftir er lágkúran einkennd með "skáletri", uppskafningin með breiðletri og lágkúra og uppskafning í sama orði með UPPHAFSSTÖFUM.

Ruglandi.

Ruglandin lýsir sér í margskonar veikleika eða blindu í hugsun, svosem ósönnum staðhæfingum, gölluðum skilgreiningum, bágbornum röksemdaleiðslum, kjánalegum skoðunum, röngum frásögnum o.s.frv., o.s.frv. Það er kvenkynsorð og beygingarlaust eins og hrynjandi og verðandi.

Allir þeir, sem ritað mál lesa með svolítilli íhugun, munu hafa veitt því undri athygli, að stundum er sem ský eður myrkva dragi alltíeinu fyrir vitsmuni höfunda, svoað líkja mætti hugsanagangi þeirra við rugl í manni, sem hlotið hefur skyndilega blæðingu á heilann. Orsakir þessara sálarformyrkvana geta verið margvíslegar. Þartil má nefna vanþekkingu og einnig þá tegund vitsmunaskorts, sem kalla mætti "skynsemisheimsku".

Niðurlag.

Þórbergur nefnir einnig í lokin stílgerð höfunda og segir: "Ég er þeirrar skoðunar í dag einsog fyrir tuttugu árum, að mál og stíll þarfnist uppyngingaraðgerðar öðruhverju, til þess að hið ritaða orð staðni ekki og kalkist. [..] En við slíkar tilraunir ættu þeir jafnframt að kosta kapps um að beita „skynsamlegu viti“ og smekkvísi og ástunda að gera sér þess glöggva grein, hvort hin nýja sköpun hefur tekist sæmilega, eða hvort hún hefur farið í handaskolum, og kasta henni þá fyrir borð sem misheppnuðu og gagnslausu verki. Ekkert er rithöfundi hættulegra en forherðing gegn staðreyndum. Hún er frysting sálarlífsins og upphaf hins andlega dauða."