arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Fjallaþinur

Fjallaþinur (fræðiheiti: "Abies lasiocarpa") er norður-amerísk þintegund af þallarætt.

Útbreiðsla og lýsing.

Fjallaþinur vex í vesturhluta Norður-Ameríku hátt til fjalla. Hann vex upp í allt að 3500 m hæð í Klettafjöllunum en niður í 500 m í Alaska. Hann þolir illa umhleypinga. Nær allt að 20-30 m hæð, en er runnavaxinn við skógarmörk. Hann er talinn með harðgerðustu tegundum erlendis, en ekki þolinn gagnvart þurrum frostnæðingi. Fjallaþinur er skuggþolinn. Krónan er mjó-keilulaga til næstum súlulaga. Greinar eru útstæðar, næstum láréttar eða lítið eitt niðursveigðar. Ungur börkur er sléttur og silfurgrár en verður að lokum grár eða grábrúnn og rifinn. Könglarnir eru sívalir og uppréttir. Barrið er mjúkt viðkomu og nýtist sem jólaskraut.

Á Íslandi.

Hefur verið ræktaður hérlendis frá 1905 og til í í flestum landshlutum en best hefur gengið að rækta hann inn til dala. Stálpuð tré finnast í trjásafninu í Hallormsstaðarskógi, 12-15 m há tré sem komu frá Noregi 1937. Einnig eru stæðileg tré í Skorradal og Þjórsárdal. Hæstu tré hafa náð 20 metrum . Tilraunir hafa verið gerðar með ágræðslu fjallaþins í Fnjóskadal. Ætlunin er að framleiða úrvalsfræ af fjallaþin til jólatrjáaræktar.

Árið 2016 brotnuðu tveir toppar í stórviðri af aldargömlum fjallaþin í Mörkinni, Hallormsstað. Það er eitt sverasta tré landsins og vinsælt er að klifra í því.
Lykill

Lykill er tæki til að opna hurð sem er læst með lás. Lykill er oft úr stáli eða járni en líka stundum úr áli og í gamla daga var til lykill úr tré. Íslenska orðið „lykill“ á rætur að rekja til þýska orðsins "loch", sem þýðir „gat“, en á göt voru sett „lok“, sbr. „settu lok á gatið til að loka því“. Þannig varð lykill orð yfir eitthvað sem var lokað en opnað svo með tæki.

Smíði og notkun.

Lyklar eru búnir til af smið, svokölluðum „lyklasmið“. Lyklasmiðurinn tekur efnivið (til dæmis ál) og smíðar lykil með lykilgerðartæki. Vél þessi slípar brúnir álsins og býr til marga ískorninga. Svo er það verk lásasmiðsins að búa til lás sem samsvarar sköpun lyklasmiðsins.

Lykill er oft settur á lyklakippu en hún fjötrar saman marga lykla sem maður notar í daglegu lífi, t.a.m. er ekki óvenjulegt að eiga tvo til þrjá lykla: einn húslykil, einn bíllykil og einn lykil að skríni. Í þeim tilfellum er handhægt að hafa á sér lyklakippu til að halda utan um lykla sem maður á og notar í daglegu lífi.

Yfirleitt er lykillinn notaður til þess að opna eitthvað sem aðskilur tvö rými. Ef lykillinn er til að mynda notaður til að opna kistu hafa tvö rými verið sameinuð, þ.e. rýmið innan kistunnar og utan hennar.

Sem tákn.

Það er til merkis um heiður að vera veittur lykill að borg en það er bara táknrænt en ekki um alvöru lykil að ræða heldur hugrænan. Að vera veittur lykill að borginni er vísun til þess að í gamla daga voru borgir umluktar af virki en það var eitt hlið með hurð sem var opnuð með lykli en bara þeir sem voru vinir borgarinnar máttu opna hurðina.
Jón Þorkelsson forni

Jón Þorkelsson forni (1859 - 1924) var forstöðumaður Landsskjalasafns (Þjóðskjalasafns) til dauðadags 1924. Hann var stundum nefndur Jón Þorkelsson yngri til aðgreiningar frá Jóni Þorkelsssyni rektor (1822-1904)

Hann notaði skáldaheitið Fornólfur.

Hann var fæddur árið 1859 í Ásum í Skaftártungu, varð stúdent úr latínuskólanum í Reykjavík 1882 og lauk kandídatsprófi í norrænum fræðum frá Hafnarháskóla árið 1886 og doktorsprófi þaðan árið 1888. Hann var ljóðskáld og gaf ljóð sín út undir nafninu Fornólfur. Árið 1923 kom út Vísnakver Fornólfs.

Sonur Jóns forna var Guðbrandur Jónsson prófessor og bókavörður við Landsbókasafnið.
Þrastarlilja

Fritillaria pyrenaica er tegund blómstrandi plantna af liljuættis (Liliaceae), upprunnin frá Pyreneafjöllum á landamærum Spánar og Frakklands. Enska heitið er "Pyrenean fritillary". Þetta er fjölær laukplanta sem verður allt að 45 sm á hæð. Hin lútandi, bjöllulaga blóm koma á vorin. Krónublöðin eru fjólubrún og gul með aftursveigðum endum. Eins og aðrar tegundir í ættkvíslinni, (sérstaklega F. meleagris) eru þau með greinilegu reitamunstri.

Undirtegundir.

Tvær undirtegundir eru þekktar:

"Fritillaria pyrenaica" subsp. "boissieri"

"Fritillaria pyrenaica" subsp. "pyrenaica"

Ræktun.

"Fritillaria pyrenaica" hefur fengið "Royal Horticultural Society's Award of Garden Merit".
Risalífviður

Risalífviður (fræðiheiti: "Thuja plicata") er sígrænt tré af sýprisætt ("Cupressaceae") sem ættað er úr vesturhluta Norður-Ameríku, er það finnst aðallega við Kyrrahafsströnd Bresku Kólumbíu í Kanada og Washington-fylki og Oregon-fylki Bandaríkjanna. Trén verða allt að 70 m há og yfir 800 ára. Tegundin er skuggþolin og þrífst í rökum eða blautum jarðvegi. Risalífviður er einstofna, beinvaxið tré með keilulaga krónu.

Á Íslandi.

Risalífviður hefur t.d. verið ræktaður við Jökullæk í Hallormsstaðaskógi og Lystigarði Akureyrar. Risalífviður þarf algjört skjól undir skermi annarra trjáa í æsku og vex hægt til að byrja með.
Fritillaria recurva

Fritillaria recurva, er Norður Amerísk laukplanta í liljuætt, sem var fyrst lýst af George Bentham.

Útbreiðsla.

"Fritillaria recurva" vex í suðvestur Oregon og norður Kaliforníu í Klamath Mountains, Northern Coast Ranges, Cascade Range, and Sierra Nevada. Mest af þekktum fundarstöðum í Kaliforníu eru í norðurhlutanum, suður til Solano sýslu og El Dorado sýslu, en finnst einnig í Tulare sýslu og Mariposa sýslu. Tegundin hefur einnig verið tilkynnt í Douglassýslu og Washoe sýslu í Nevada. Hún vex í þurru, opnu skóglendi og chaparral frá 300-2200m.

Lýsing.

"Fritillaria recurva" er laukmyndandi fjölæringur. Laufin eru í hvirfingum, lensulaga til mjólensulaga. Krónublöðin eru skarlatsrauð með gulum flekkjum að innan. Blómin bjöllulaga, lútandi. Fræðiheitið, "recurva", lýsir krónublöðunum sem eru aftursveigð. Fræið er vængjuð hnota.

"Fritillaria recurva" blómstrar frá júní til oktober. Hún blómstrar um tvemur vikum fyrr en "F. gentneri", sem hefur annan rauðan lit. Um allt útbreiðslusvæði hennar er hægt að þekkja hana frá öðrum "Keisaralilju" tegundum á skærrauðum lit sínum, gulum flekkum innan í blóminu og aftursveigðum krónublöðum. Blendingar við þær 10 tegundir sem vaxa á útbreiðslusvæðinu gera greiningu erfiða.

Í suðvestur Oregon líkist "F. recurva" hinni sjaldgæfu "F. gentneri". Sú seinni er greind frá "F. recurva" á skiftum stílnum og lengri safakirtlum.

Krómosónagildið er 2n = 24, 36
Sjóskátar

Sjóskátar voru stofnaðir ári eftir að skátahreyfingin var stofnuð af Robert Baden-Powell, þeir starfa í fjölda landa

til jafns við skáta. Aðalverkefni þeirra er sjór vötn og ár, og að sigla.
Svala sjana

Svala Sjana (franska: "Calamity Jane") eftir Maurice de Bevere (Morris) og René Goscinny er 30. bókin í bókaflokknum um Lukku Láka. Bókin kom út árið 1967, en sagan sem hún hefur að geyma birtist fyrst í teiknimyndablaðinu Sval (f. Le Journal de Spirou) á árunum 1965-66.

Söguþráður.

Rannsóknarstofnun indíánamála fær Lukku Láka til að rannsaka vopnasmygl til indíána. Á leið sinni til Plómubælis (El Plomo) verður Lukku Láki fyrir árás indíána, en hin víðfræga Svala Sjana, sem allt Villta Vestrið talar um, kemur honum til bjargar. Svala Sjana slæst í för með Láka til Plómubælis þar sem hún skorar kráreigandann Ágúst Ostran á hólm í sjómann um að fá að kaupa af honum krána. Ágúst fær heljarmennið Simba Smásál til að keppa fyrir sína hönd, en allt kemur fyrir ekki; Sjana vinnur og hreppir krána. Svala Sjana og Lukku Láki vita hins vegar ekki að Ágúst Ostran stendur á bak við vopnasmyglið og hann neytir allra bragða til að komast aftur yfir krána sem hann hefur notað sem felustað fyrir vopnin. Svala Sjana, sem blótar stöðugt, drekkur óblandað viskí og tyggur skro, neyðist til að taka upp breytta siði til að ganga í augun á kvenfélagi bæjarins og fær Lukku Láki Róbert Geiroddsen, prófessor við mannasiðaháskóla í Hóstaborg (e. Houston), til að koma til Plómubælis og kenna Sjönu kurteisi. Á sama tíma eru indíánarnir farnir að ókyrrast þar sem þeir eru hættir að fá vopn og árás þeirra á Plómubæli vofir yfir.

Íslensk útgáfa.

Svala Sjana var gefin út af Fjölva árið 1978 í íslenskri þýðingu Þorsteins Thorarensen. Þetta er áttunda bókin í íslensku ritröðinni.
Málbreyting

Málbreyting er breyting sem á sér stað í tungumáli sem getur snert hljóðkerfi, beygingar, orðaröð, orðaforða eða aðra eiginleika þess.

Til eru margar ástæður fyrir málbreytingum, svo sem líking, þar sem ólíkum myndum orðs fækkar er þeim er líkt við stofn þess, og málasamband, þar sem tvö eða fleiri mál koma í náið samband og hafa áhrif hvort á annað, svo dæmi séu nefnd. Önnur ástæða fyrir málbreytingum er sparsemi: það er að segja að hljóðum, atkvæðum, orðahlutum eða orðum er sleppt til að gera samskiptin hagkvæmari.
Trjásafn

Trjásafn ("Arboretum") er safn ýmissa tegunda trjáa. Söfn af þeim toga eru oft í borgum. Kew Gardens er þekkt trjásafn í London.

Á Íslandi má finna trjásöfn meðal annars í Grasagarði Reykjavíkur og Lystigarði Akureyrar, Fossvogsdal, Höfðaskógi við Hvaleyrarvatn, Hellisgerði við Hafnarfjörð, Hallormsstaðaskógi, Vaglaskógi og í skógræktinni við Stálpastaði í Skorradal.
Fritillaria drenovskii

Fritillaria drenovskii er sjaldgæf Evrópsk jurt af liljuætt, upprunnin úr Þrakíu í norðaustur Grikklandi, svo og Blagoevgrad í suðvestur Búlgaríu.

Tegundi er skráð sem "viðkvæm" af "IUCN Red List".
Baskar

Baskar (baskneska: "euskaldunak", spænska: "vascos", franska: "basques") eru þjóðarbrot sem á rætur sínar að rekja til Baskalands ("Euskal Herria"), svæðis sem liggur við vesturkafla Pýreneafjalla á strönd Biskajaflóa, og nær yfir hluta af Frakklandi og Spáni. Tungumál Baska er baskneska, en hún er ekki skyld indóevrópskum málum. Talið er að tungumálið hafi verið talið á þessum slóðum fyrir komu indóevrópumanna.

Flestir Baskar búa á Spáni, en stærstu basknesku borgirnar eru Bilbao, San Sebastian og Vitoria-Gasteiz. Í spænska hluta Baskalands eru íbúar 2.123.000. Um 33% íbúar tala basknesku, en öllum er skylt að læra spænsku samkvæmt spænsku stjórnarskránni.
Svarti september

Svarti september getur átt við um:
Dellys

Dellys (arabíska: دلّس‎) er lítill strandbær í norðurhluta Alsír, norðan við Tizi Ouzou og austan við ána Sebaou. Hann er þekktur fyrir miðborg (kasbah) frá tímum Tyrkjaveldis, tvo vita og strendur. Íbúar voru tæplega 20 þúsund árið 1998.

Árið 2007 sprakk bílsprengja í bænum nærri flotastöð með þeim afleiðingum að 30 létust.
Ahmad el Abbas

Ahmad al-Abbas (arabíska: أحمد العباس‎; ... – 1659) var síðasti soldán Marokkó af Sa'diætt. Hann var sonur Múhameðs esh-Sheikh es-Seghir og tók við völdum við lát hans 1655. Ríki hans náði í reynd aðeins yfir borgina Marrakess og nágrenni hennar, en aðrir hlutar landsins voru í höndum sjálfstæðra fusta eða stríðsherra. Árið 1658 gerði höfuð ættarinnar Banu Hilal, Abu Bakr al-Shabani, uppreisn og settist um borgina. Ahmad hélt árið eftir til fundar við uppreisnarmenn (sem voru frændur hans) en þeir tóku hann höndum og myrtu hann. Abu Bakr hélt svo inn í borgina og gerði son sinn, Abd al-Karim ben Abu Bakr al-Shabani, að soldán. Hann ríkti til dauðadags 1668 og þá tók sonur hans, Abu Bakr ben Abd al-Karim, við völdum. Árið 1669 náði Al-Rashid borginni á sitt vald og lét brenna Abu Bakr lifandi.
Aleppó

Aleppó er stærsta borg Sýrlands og höfuðborg Aleppóhéraðs en það er fjölmennasta hérað landsins. Yfir tvær milljónir manna búa í Aleppó. Aleppó var í margar aldir stærsta borg Sýrlands og þriðja stærsta borg Ottómanaveldisins. Aðeins Konstantínópel og Kaíró voru stærri. Aleppó er ein af elstu borgum í heiminum þar sem ennþá er búið. Rekja má búsetu í borginni til 6. árþúsundsins fyrir Krist. Borgin er staðsett miðja vegu milli Miðjarðarhafsins og Mesópótamíu (Írak nútímans).

Undir stjórn Tyrkjasoldáns varð Aleppó að einni helstu verslunarborg austurlanda fram að 18. öld.

Sýrlenska borgarastyrjöldin hefur leikið borgina grátt, stórir hlutar eru eyðilagðir eftir loftárásir og íbúar hafa flúið.

Tenglar.

Mannlíf og velsæld á gullöld Aleppó - Rúv
Al-Hasakah

Al-Hasakah (arabíska: الحسكة‎, kúrdíska: "Hesîçe‎", sýrlenska: ܚܣܟܗ) er borg í norðausturhluta Sýrlands. Rúm 188 þúsund bjuggu í borginni árið 2004. Borgin er höfuðstaður Al-Hasakah-héraðs. Flestir íbúar eru kúrdar og arabar, en einnig búa í borginni stórir hópar armena og assýríumanna. Kabúrfljót rennur gegnum borgina.
Al-Suwayda

Al-Suwayda (arabíska: السويداء‎ "as-Suwaydā’") er borg í suðvesturhluta Sýrlands, aðallega byggð drúsum. Íbúar voru rúmlega 70 þúsund árið 2004. Borgin er höfuðstaður Al-Suwayda-héraðs.
Umferðarmiðstöðin

Umferðarmiðstöðin BSÍ (oft þekkt aðeins sem BSÍ) er samgöngumiðstöð sem stendur við Vatnsmýrarveg í Reykjavík. Stöðin starfar sem ein helsta samgöngumiðstöð höfuðborgarsvæðisins við landsbyggðina og þaðan fara m.a. flugrútur til Keflavíkurflugvallar og strætisvagnar sem fara um allt Ísland. Umferðarmiðstöðin var byggð á grundvelli laga um miðstöð fólksflutninga í Reykjavík.
Bandarísku Jómfrúaeyjar

Bandarísku Jómfrúaeyjar eða Bandarísku Jómfrúreyjar eða Bandarísku Meyjaeyjar eru eyjaklasi austan við Púertó Ríkó sem tilheyrir Bandaríkjunum. Þær eru hluti Hléborðseyja, sem eru nyrðri hluti Litlu-Antillaeyja. Fjórar eyjanna eru stærstar: St. Thomas, St. John, St. Croix og Water Island. Auk þeirra eru margar smærri eyjar.

Saga.

Danska Vestur-Indíafélagið settist að á St. Thomas árið 1672, á St. John árið 1694 og keypti svo St. Croix af Frökkum 1733. Árið 1754 urðu Dönsku Vestur-Indíur dönsk krúnunýlenda. Höfuðborgin Charlotte Amalie á St. Thomas var nefnd árið 1692 eftir Charlotte Amalie af Hessen-Kassel drottningu Danmerkur, eiginkonu Kristjáns V Dana- og Noregskonungs frá 1670 til 1699.

Eyjarnar voru dönsk nýlenda (Dönsku Vestur-Indíur) frá 1754. Þar var einkum ræktaður sykur, og byggði framleiðslan á vinnuafli þræla. Dönsk stjórnvöld og fyrirtæki undir þeirra verndarvæng eru talin hafa flutt yfir 100.000 manns frá Afríku í þrældóm í Vesturálfu, þar af um 80.000 í þrældóm á þessum nýlendum Dana sjálfra.

Í fyrri heimsstyrjöldinni ákváðu Danir að verða við kauptilboði Bandaríkjanna og seldu eyjarnar fyrir 25 milljónir Bandaríkjadala. Dönsk stjórnvöld óttuðust að Bandaríkin tækju eyjarnar með valdi ef svo færi að Þjóðverjar hernæmu Danmörku í stríðinu.

Stjórnmál.

Bandarísku Jómfrúaeyjar kjósa einn þingmann í fulltrúadeild bandaríska þingsins en sá hefur ekki atkvæðisrétt á þinginu. Íbúar eyjanna hafa heldur ekki rétt til að kjósa í bandarísku forsetakosningunum.
Hell Awaits

Hell Awaits er önnur breiðskífa ensku þungarokkshljómsveitarinnar Slayer. Platan var gefin árið 1985 af Metal Blade.
Liljuætt

Liljuætti (fræðiheiti:"Liliaceae"), samanstendur af 15 ættkvíslum og um það bil 600 tegundum blómstrandi plantna sem í Liljubálki.
Þjóðráð Lukku-Láka

Þjóðráð Lukku Láka (franska: "La Ballade des Dalton") eftir René Goscinny, Morris (Maurice de Bevere) og Guy Vidal er myndskreitt saga um ævintýri Lukku Láka sem kom út í tengslum við gerð samnefndrar kvikmyndar um Lukku Láka árið 1978. Bókin var gefin út af Fjölva í íslenskri þýðingu Þorsteins Thorarensen sama ár. Samnefnd teiknimyndasaga birtist síðar í bókinni La Ballade des Dalton et autres histoires sem telst 55. bókin í bókaflokknum um Lukku Láka og í íslenskri þýðingu í bókinni Á léttum fótum. Spes tilboð árið 1982.

Söguþráður.

Frændi Daldónanna, Henry Dalton, er hengdur fyrir margvíslega glæpi. Henry hafði auðgast mjög á löngum glæpaferli og arfleiðir Daldónana að öllum auðæfunum með því skilyrði að þeir drepi dómarann og kviðdómendurna átta, sem dæmdu hann til dauða. Í erfðaskránni er einnig sett það skilyrði að Lukku Láki fylgi Daldónunum og sjái til þess að skilyrði erfðaskrárinnar séu uppfyllt. Að öðrum kosti renni auðæfin til góðgerðarmála. Daldónarnir flýja úr fangelsinu og hefjast handa við að hafa uppi á Lukku Láka og væntanlegum fórnarlömbum sínum.
2024

Árið 2024 (MMXXIV í rómverskum tölum) verður í gregoríanska tímatalinu hlaupár sem byrjar á mánudegi.
2036

Árið 2036 (MMXXXVI í rómverskum tölum) verður í gregoríanska tímatalinu hlaupár sem byrjar á þriðjudegi.
Í fótspor Daldóna

Í fótspor Daldóna (franska: Sur la piste des Dalton) eftir Morris (Maurice de Bevere) og René Goscinny er 17. bókin í bókaflokknum um Lukku Láka. Bókin kom út árið 1961, en sagan sem hún hefur að geyma birtist fyrst í teiknimyndablaðinu Sval (f. Le Journal de Spirou) árið 1960. Bókin hefur ekki komið út á íslensku.

Söguþráður.

Söguþráður bókarinnar er tilbrigði við kunnuglegt stef og svipar mjög til framvindu mála í eldri bókunum Daldónar, ógn og skelfing Vestursins og Flótti Daldóna. Daldónunum tekst að strjúka úr fangelsi með því að grafa göng undir fangelsismúrinn og Lukku Láki er beðinn um aðstoð við að hafa hendur í hári þeirra. Lukku Láki er tregur í taumi, en þegar Daldónarnir ræna hestum frá gömlum vini hans, Tex Thompson, hefur Láki eftirför ásamt Léttfeta og fangelsishundinum Rattata. Allt gengur á afturfótunum til að byrja með og Daldónunum tekst að vopnast og láta greipar sópa í bænum Rightful Bend. Lukku Láka tekst að grípa Jobba Daldón glóðvolgan og koma fyrir bak við lás og slá, en þegar Láki er sjálfur yfirbugaður af hinum bræðrunum í felustað þeirra skammt frá bænum semja þeir við skerfarann um fangaskipti á Láka og Jobba. Í hönd fer sannkölluð óöld í héraðinu og bæjarbúar flýja Rightful Bend af ótta við blóðugt lokauppgjör milli Daldónanna og Lukku Láka.
Jökulrispa

Jökulrispur verða til þegar jökull fer yfir steina og klappir.

Á hverjum fersentímetra við botn t.d. 500 m þykks jökuls hvíla sem svara 45 kg. Og jöklar skríða stundum á hraða sem nemur frá nokkrum sentimetrum til eins eða tveggja metra á hverjum degi. Bergmylsna, sandkorn jafnt sem björg, festist í botni hvers jökuls bæði vegna innri afmyndunar íssins og eins vegna þess að jökullinn rennur til á undirlaginu. Bergmylsnan sverfur þá undirlagið um leið og hún mylst sjálf niður. Þá vinnur jökullinn eins og risastór þjöl sem mótar undirlagið með tímanum.

Þegar jökullinn að lokum hverfur við jökulhop, koma í ljód steinar og klappir sem eru alsett rákum, jökulrispum.
Brynhildur Þórarinsdóttir

Brynhildur Þórarinsdóttir (f. 27. ágúst 1970) er íslenskur rithöfundur, barnabókahöfundur og bókmenntafræðingur. Hún lauk M.A. prófi í íslenskum bókmenntum frá Háskóla Íslands 2004. Brynhildur hefur starfað við fjölmiðla og sem pistlahöfundur fyrir útvarp og prentmiðla og sem lektor í íslensku við Háskólann á Akureyri.

Verðlaun.

Brynhildur hlaut fyrstu verðlaun í smásagnasamkeppni Samtaka móðurmálskennara árið 1997 fyrir söguna "Áfram Óli". Hún hlaut Íslensku barnabókaverðlaunin árið 2004 fyrir söguna "Leyndardómur ljónsins" og Norrænu barnabókaverðlaunin 2007 fyrir endursagnir sínar á Íslendingasögunum Njálu, Eglu og Laxdælu.
Stúlka með fingur

Stúlka með fingur er skáldsaga eftir Þórunni Valdimarsdóttur. Bókin kom út árið 1999. Sögupersónan Unnur á margt sameiginlegt með Þórunni ömmu höfundar. Stúlka með fingur er fyrsti hluti af ættarsögu sem spannar einnig sögurnar Stúlka með maga (2013) og Stúlka með höfuð (2015).
Basísk kvika

Basísk kvika er frumstæð kvika úr möttlinum.

Jarðfræði.

Myndun.

Möttullinn er misheitur og vegna mismunandi efnismassa rís efnið sums staðar og sekkur annars staðar í þessum hluta jarðar. Bergið lendir þá á svæðum þar sem sumar steindir byrja að bráðna, basíska efnið fyrst. Svo er það léttara en umhverfið og berst upp úr möttlinum.

Basísk bergbráð inniheldur minni kísil (SO2) en aðrar kvikutegundir og myndar basalt eða djúpbergið gabbró við storknun. "Þegar kvika er flokkuð í súra, ísúra og basíska er fyrst og fremst litið til efnasamsetningar hennar og þá hversu kísilrík hún er." Basaltkvika: &lt;52% SiO2.Þessi kvika rís í flestum tilvikum beint til yfirborðs eða stendur stutt við í jarðskorpunni í kvikuhólfi áður en hún nær yfirborði.

Eldgos.

Eldgos þar sem basísk kvika fer með aðalhlutverk framleiðir oftast seigfljótandi hraun og byggir upp gíga eins og gjallgíga eða eldborgir, en líka dyngjur eins og Mauna Loa eldjall á Hawaii." "Alla jafna myndast lítil aska í slíkum eldgosum, þar sem kvikan inniheldur hlutfallslega lítið vatn og er mjög fljótandi og heit (1050-1250°C). Undantekningar frá þessari reglu eru tengdar utanaðkomandi vatni og óvenju háu vatnsmagni kvikunnar, en hvorutveggja hefur þau áhrif að sprengivirkni kvikunnar eykst og gjóskumyndun margfaldast." "

Dæmi um basísk eldgos á Íslandi eru eldgosin í Kröflu á árunum 1975-1984en líka Grímsvatnagosið 2011.

""Þegar basaltísk bráð storknar fer það eftir aðstæðum hvaða bergtegund myndast; grófkristallað gabbró myndast við hæga kristöllun djúpt í jörðu, fínkornótt grágrýti (dólerít) í grunnstæðum innskotum eða þykkum hraunum, dulkornótt basalt í hraunum á yfirborði og basaltgler (túff) við hraðkólnun í vatni." "

Á Íslandi.

Meginhluti alls bergs á Íslandi er basískt storkuberg, sbr. blágrýtismyndunin og það er 79% nútímajarðmyndunar síðan landið byggðist.

Í miðju rekbeltisins er þóleít en á jaðarsvæðum alkalíbasalt.

Lýsingarorðið "basískt".

Lýsingarorðið "basískt" er afleitt orð. Basar eru efnafræðileg andstæða sýrna.

Hins vegar væri kannski "í stað hinna (...) lýsingarorða basískur – ísúr – súr (...) því réttara að nota kísilrýr (basaltískur) – kísiljafn (andesískur) – kísilríkur (ríólískur) þótt sannlega séu þau risminni."
Oddur Björnsson

Oddur Björnsson getur átt við:
Þórður J. Thoroddsen

Þórður Jónas Thoroddsen (f. í Haga á Barðaströnd 14. nóvember 1856 - d. 19. október 1939) var íslenskur læknir og alþingismaður.

Þórður var sonur Jóns Thoroddsen sýslumanns og skálds og konu hans Kristínar Ólínu Þorvaldsdóttur Sívertsen, dóttur Þorvaldar Sívertsen umboðsmanns í Hrappsey og alþingismanns, og konu hans Ragnhildar Skúladóttur. Bræður Þórðar; Sigurður, Skúli og Þorvaldur urðu allir þjóðþekktir.

Hann varð stúdent 1877 og cand. med. 28. júní 1881. Hann varð læknir á fæðingarstofu í Kaupmannahöfn 1882-1883, sótti þá jafnframt námskeið í tannlækningum. Læknir á Siglufirði 1896-1897; læknir í Kaupmannahöfn og Ósló 1919-1920. Héraðslæknir 1885-1904, og sat í Keflavík. Læknir í Reykjavík, nema veturinn 1911-1912, er hann varð staðgengill héraðslæknisins á Akureyri. Prófdómari við læknapróf 1887 og 1896-1905. Kennari við Möðruvallaskóla 1881-1882. Féhirðir Íslandsbanka 1904-1909.

Hann sat í hreppsnefnd Njarðvíkurhrepps og í skólanefnd þar, sýslunefnd Gullbringu- og Kjósarsýslu og amtsráði Suðuramts; alþingismaður Gullbringu- og Kjósarsýslu fyrir Framfaraflokkinn 1895-1902; kaupfélagsstjóri Kaupfélags Suðurnesja og framkvæmdastjóri Þilskipafélags Suðurnesja um þriggja ára skeið. Í stjórn Rauða kross Íslands frá stofnun hans 1924 til æviloka. Umdæmistemplar á Suðurnesjum 1890-1903; í framkvæmdarnefnd Stórstúku Íslands 1903-1913, stórtemplar 1903-1911.

Þórður gekk fram af einstökum röskleika þá Spænska veikin svokallaða geisaði hérlendis.

Kona Þórðar var Anna Lovísa Pétursdóttir Gudjohnsen (1858-1939). Meðal barna þeirra eru: Pétur læknir, Kristín Katrín, myndlistarkona, Emil Þórður píanóleikari og tónskáld, Þorvaldur Skúli Sigurður verksmiðjustjóri.

Ritstörf.

Reikningsbók, (Reykjavík, 1880)

Athugasemdir söngkennara við söngfræði Jónasar Helgasonar Reykjavík 1880. (Reykjavík, 1885)

Um sóttnæmi holdsveikinnar. Ágrip af erindi fluttu í Læknafélagi Reykjavíkur 13. apríl 1914. Læknablaðið 1915:2. s. 20-25.

Optochin við lungnabólgu. Læknablaðið 1916:2. s. 33-39

Inflúensan fyrrum og nú. Að mestu eftir erindi fluttu í Læknafélagi Reykjavíkur 12. janúar 1919. Læknablaðið 1919:2. s. 17-23, 1919:3, s. 33-36 og 1919:4, s. 74-79.

Ásgeir Blöndal fyrrum hérðaslæknir. Læknablaðið 1926:1-2. s. 23-24.
Koltvísýringur

Koltvísýringur (koldíoxíð, koltvíoxíð eða koltvíildi) er sameind samsett úr einni kolefnisfrumeind og tveimur súrefnisfrumeindum, efnaformúla þess er CO2. Í föstu formi kallast það þurrís (eða kolsýruís). Myndast við bruna í súrefnisríku lofti. Koltvísýrungur uppleystur í vatni myndar kolsýru.

Við bruna jarðefnaeldsneytis myndast koltvísýringur, sem fer út í andrúmsloftið. Er sú gróðurhúsalofttegund, sem talin er eiga mestan þátt í heimshlýnun.

Varast ber að rugla koltvísýringi saman við eitruðu gastegundina kolsýrling (CO).