arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Dreifibréfsmálið

Dreifibréfsmálið eða sjaldnar dreifibréfamálið er atburður sem átti sér stað á Íslandi í síðari heimsstyrjöld eða 5. janúar árið 1941. Undanfari málsins var sá að Dagsbrúnarmenn voru í verkfalli og breskir hermenn gengu í störf þeirra. Þá fjölrituðu nokkrir Dagsbrúnarmenn bréf, þar sem þeir útskýrðu sjónarmið sín og var þeim dreift til breskra hermanna og í því voru þeir hvattir til að ganga ekki í störf Íslendinga sem voru í verkfalli. Breska stjórnin taldi hvatt til uppreisnar í bréfinu, fangelsaði sjö menn og afhenti þá íslenskum yfirvöldum að kröfu ríkisstjórnarinnar. Fjórir þeirra voru dæmdir í 4-15 mánaða fangelsi.

Nokkrum mánuðum síðar handtók breska herstjórnin alla þrjá blaðamenn Þjóðviljans, Einar Olgeirsson, Sigfús Sigurhjartarson og Sigurð Guðmundsson, og bannaði útgáfu blaðsins (bannið stóð í eitt ár). Mennirnir voru fluttir til Bretlands og haldið þar í fangelsi fram á sumarið.
Neon

Neon er frumefni með skammstöfunina Ne og er númer tíu í lotukerfinu. Litlaust og nærri óvirkt eðalgas. Neon gefur frá sér auðþekkjanlegan rauðan ljóma þegar það er notað í rafeindalömpum eða neonljósaskiltum. Það finnst í mjög smáum skömmtum í andrúmsloftinu.
Amtmaður

Amtmaður var æðsti embættismaður í amti, stjórnsýslueiningu sem var við lýði á Íslandi frá árinu 1684 til ársins 1904.

Amtmaður yfir öllu Íslandi var skipaður 21. apríl 1688. Skipun amtmanns má rekja til stjórnkerfisbreytinga sem urðu í danska ríkinu við einveldistökuna 1661 en þá fékk konungur óskorað vald yfir öllum þegnum sínum og réð og rak embættismenn. Stjórnsýslan varð miðstýrðari og var danska ríkinu skipt í ömt sem var stjórnað af launuðum embættismönnum, amtsmönnum. Ríkisráð og stéttarþing voru aflögð en í staðinn komið á fót eða endurskipulagðar stjórnardeildir (kollegier) en þar voru helstar kansellí og rentukammer.

Breytingar á stjórnsýslu Íslands voru í nokkurm skrefum. Síðasti lénsherra Íslands var Henrik Bjelke en hann lést 1683. Landfógeta var veitt leyfisbréf 16. maí. 1683 og leysti hann fógeta Bjelke af hólmi. Ári seinna 26. janúar 1684 var skipaður stiftamtmaður (stiftbefahlingsmann) yfir Íslandi. Hann kom í stað höfuðsmanns sem sat í Kaupmannahöfn og var áður æðsti fulltrúi konungsvalds á Íslandi. Í embætti stiftamtmanns var sett 5 ára gamalt barn en það var Ulrik Christian Gyldenløve sem var launsonur konungs. Vegna aldurs stiftamtmannsins þurfi annan mann til að vinna starfið og varð það ekki fyrr en árið 1688 og nefndist sá amtmaður og varð fulltrúi stiftamtmannsins.

Skrifræði og eftirlit varð meira, og stjórnsýsla tók mið af hugmyndum um hagsýsluveldi (kameralisma).

Amtmaður heyrði undir stiftamtmann á tímabilinu 1684-1872 og undir landshöfðingja á tímabilinu 1872-1904. Embætti amtmanns og landshöfðingja voru lögð af þegar Íslendingar fengu heimastjórn árið 1904.

Amtmaður átti að vera búfastur á Íslandi og hafa umsjón með löggæslu, dómsmálum og kirkjumálum í fjarvist stiftamtmanns og eftirlit með veraldlegum embætismönnum. Sá sem fyrstur var skipaður í þetta embætti var Christian Müller, danskur maður, og varð hann áður langt leið illa þokkaður af landsmönnum fyrir þjösnaskap og embættisglöp.

Yfirstjórn allra landsmála eftir upptöku amtmannsembættis var í Kaupmannahöfn og lágu fjármálin og atvinnumálin oftast undir Rentukammerið sem kallað var, en dómsmál og landsstjórnarmál undir Kansellíið og gengu svo þaðan til konungs. Var þetta mikil breyting, því að áður hafði höfuðsmaðurinn einn haft allan veg og vanda af landsstjórninni og staðið beinlínis undir konungi. Alþingi Íslendinga fór upp frá þessu síhnignandi, og lögum og réttarfari var breytt á ýmsa lund eftir útlenskri fyrirmynd, en konungur tók sjálfur að skipa biskupa og lögmenn í embætti, sem áður höfðu vanalega verið kosnir af landsmönnum, og voru þetta allt saman afleiðingar af einveldinu.
.wf

.wf er þjóðarlén Wallis- og Fútúnaeyja.
Vindmylla

Vindmylla er mylla sem er knúin áfram af vindinum með blöðum sem fest eru á snúningsás. Vindmyllur hafa verið notaðar til að mala korn og dæla vatni frá miðöldum fram á okkar daga. Nú til dags er algengt að nota vind til framleiðslu rafmagns með vindrafölum.

Vindmyllur á Íslandi.

Um tíma voru tvær vindmyllur í Reykjavík. Önnur þeirra var Hollenska myllan. Vindmylla stendur ennþá í eynni Vigur í Ísafjarðardjúpi.

Raforka.

Tvær vindmyllur sem búa til raforku voru reistar árið 2013 upp af Búrfelli í Þjórsárdal. Það er tilraunaverkefni Landsvirkjunar. Vindmyllur eru einnig tvær í Þykkvabæ og ein í Leirársveit.

Áform eru uppi að reisa vindmyllugarð í Dalabyggð.
Beinabúr

Beinabúr (beinaklefi eða beinahús ) (latína: "ossuarium") er sérstök bygging, neðanjarðarhús, herbergi eða jafnvel kistill beina (oftast) frá miðöldum, þar sem höfuðkúpur og bein látinna manna eru geymd. Oft eru beinabúrin í kirkjukjöllurum eða á öðrum vígðum stöðum, og hafa bein verið flutt þangað úr yfirfullum kirkjugarði (eða kirkjugörðum).
Félag íslenskra rithöfunda

Félag íslenskra rithöfunda var stéttarfélag „lýðræðissinnaðra íslenskra rithöfunda“ sem varð til úr klofningi á aðalfundi Rithöfundafélags Íslands 18. mars 1945. Formannskosning lá fyrir og hafði fráfarandi formaður, Friðrik Á. Brekkan, lagt til að Guðmundur G. Hagalín tæki við af sér. Kosningin fór hins vegar þannig að Halldór Stefánsson var kosinn með fimmtán atkvæðum gegn tíu. Guðmundur og ellefu aðrir lásu þá upp yfirlýsingu á fundinum þar sem þeir sögðu sig úr félaginu. Þetta voru, auk Guðmundar, Friðrik Brekkan, Kristmann Guðmundsson, Gunnar M. Magnúss, Kjartan J. Gíslason, Sigurður Helgason, Ármann Kr. Einarsson, Þórir Bergsson, Óskar Aðalsteinn Guðjónsson, Davíð Stefánsson, Elínborg Lárusdóttir og Jakob Thorarensen. Þau stofnuðu síðan Félag íslenskra rithöfunda 29. apríl og gáfu út safnritið "Dynskóga" síðar sama ár.

Aðrir kunnir félagar í FÍR urðu síðar m.a. Gunnar Dal, Helgi Sæmundsson, Matthías Johannessen og Indriði G. Þorsteinsson

Rithöfundasambandið.

1957 keypti félagið bókmenntatímaritið "Eimreiðina" og gaf út til 1975. Sama ár var Rithöfundasamband Íslands stofnað sem samstarfsvettvangur félaganna tveggja og aðili að Bandalagi íslenskra listamanna fyrir þeirra hönd. Félögin sameinuðust um að fordæma dómana yfir Andrej Sinjavskíj og Júlíj Daníelj 1968 og áttu samstarf um samningu ýmissa ályktana Rithöfundasambandsins um hagsmunamál rithöfunda.

Brokkgeng sameining.

Frá 1972 var farið að ræða sameiningu félaganna tveggja, ekki síst vegna almennrar óánægju með kjaramál íslenskra rithöfunda sem voru bágborin miðað við kjör rithöfunda annars staðar á Norðurlöndunum. Ekki gekk það þó þrautalaust og upp komu miklar deilur í tengslum við meiðyrðamál sem nokkrir af forsvarsmönnum Varins lands höfðuðu gegn Þjóðviljanum 1974. Meðal þeirra sem höfðu sig í frammi í Þjóðviljanum var Sigurður A. Magnússon, formaður Rithöfundasambandsins.

1974 var gamla Rithöfundasambandið leyst upp og Rithöfundafélag Íslands lagt niður um leið og nýtt Rithöfundasamband var stofnað á Norrænu rithöfundaþingi í Norræna húsinu 12. apríl. Félag íslenskra rithöfunda ákvað þó að leggja sjálft sig ekki niður, þótt félagar þess væru nú flestir einnig félagar í hinu nýja sambandi.

Deilur um launasjóðinn.

Eftir að Rithöfundasambandið varð að einu stéttarfélagi rithöfunda 1974 urðu enn deilur vegna Launasjóðs rithöfunda árið 1982 þar sem félagar í FÍR töldu skipulega fram hjá sér gengið og að margir rithöfundar hefðu sagt sig úr sambandinu vegna þessa. Sambandið væri því í raun klofið. Formaður rithöfundasambandsins, Njörður P. Njarðvík, sagði þá að FÍR hefði engan samningsrétt fyrir hönd rithöfunda.

1991 til 1997 veitti félagið bókmenntaverðlaunin Davíðspennann (kenndan við Davíð Stefánsson) árlega á afmæli skáldsins 21. janúar.
Káldrjóli

Káldrjóli (fræðiheiti: "Typhula variabilis") er algengur drjóli sem dregur nafn sitt af því að hann vex á kálblöðum. Hann vex raunar á ýmsum jurtaleifum, t.d. gulrótarblöðum, og myndar dökka „drjóla“ sem liggja í dvala yfir veturinn.
Vesturamt

Vesturamt var íslenskt amt sem varð til árið 1787 þegar Suður- og Vesturamt var klofið niður í Suðuramt og Vesturamt. Ömtin tvö voru síðan sameinuð á ný árið 1872 með tilkomu embættis landshöfðingja.
365 miðlar

365 miðlar er íslenskt fjölmiðla- og þjónustufyrirtæki á sviði blaðaútgáfu, sjónvarps- og útvarpsreksturs og vefmiðlunar. Fyrirtækið rak sex sjónvarpsstöðvar (fyrir utan + og extra stöðvar), þar á meðal Stöð 2, elstu áskriftarstöð landsins; sex útvarpsstöðvar, þar á meðal Bylgjuna, elstu einkareknu útvarpsstöð landsins; Fréttablaðið, vefinn Vísi. Árið 2017 keypti Sýn megnið af fyrirtækinu

Eignarhald.

Stærsti eigandi A hluta í 365 miðlum var Ingibjörg Pálmadóttir en hún seldi sinn hluta árið 2018.

Nafnabreyting sjónvarpsstöðva 2008.

Nafnabreyting varð á sjónvarpsstöðvum 365 miðla 13. mars 2008 en þá urðu allar sjónvarpsstöðvar kenndar við Stöð 2 ásamt frekara auðkenni. Þannig fékk Sýn nafnið Stöð 2 Sport, Sýn 2 varð Stöð 2 Sport 2, Sirkus varð Stöð 2 Extra, Fjölvarpið (Endurkast erlendra sjónvarpsstöðva) fékk nafnið Stöð 2 Fjölvarp en Stöð 2 Bíó hélt sínu nafni. Vildarklúbburinn M12 fékk einnig nýtt nafn, Stöð 2 Vild.

Miðlar.

Sjónvarpsstöðvar.

365 miðlar voru með Fréttastöðina eða NFS frá Október 2005 til September 2006

Prentmiðlar.

Fréttablaðið er dagblað í frídreifingu. Blaðið hóf göngu sína árið 2001. Þá eru gefin út með Fréttablaðinu ýmis sérblöð ásamt vikulegum blaðhlutum, þar á meðal Markaðurinn.
Gela

Gela er með eldri borgum Sikileyjar. Í desember 2012 voru íbúar borgarinnar 75.618.
Garðavegur

Garðavegur var gata í Reykjavík. Hann lá frá mótum Fálkagötu og Smyrilsvegar í suðvestur (þar sem austurendi Tómasarhaga er nú) og náði langleiðina út að sjó, rétt norðan við Lambhól. Nafnið er dregið af kotinu Görðum, sem stóð við hlið Þormóðsstaða.
Mjóumýrarvegur

Mjóumýrarvegur var gata í austanverðri Reykjavík. Hún byrjaði þar sem Seljalandsvegur endaði, skammt austan við þar sem Kringlan er nú. Þaðan lá hún í suðsuðaustur og endaði í gatnamótum Bústaðavegar og Háaleitisbrautar (sem þá hét Háaleitisvegur), yfir þar sem nú eru Ofanleiti og Efstaleiti og þar sem Útvarpshúsið stendur.
Kolbeinshaus

Kolbeinshaus var klettur við mynni Reykjavíkurhafnar, fyrir norðan hornið á Ingólfsstræti og Skúlagötu. Hann hvarf undir landfyllingu þegar Sæbraut var lögð.
Ístaka á Tjörninni

Ístaka á Tjörninni fór fram í Reykjavík frá því fyrir aldamótin 1900 og fram á fjórða áratug 20. aldar. Margir verkamenn fengu vinnu þegar ís var tekinn og fluttur í íshús á sleðum.

Veturinn 1919 og 1920 voru teknir um 11.000 rúmmetrar af ís á Tjörninni og var ísinn notaður í íshúsin í Reykjavík (Ísfélagið við Faxaflóa, Herðubreið ofl) og til að ísa fisk fyrir siglingar með glænýjan fisk til Bretlands. Bæjarsjóður Reykjavíkur hafði af þessu nokkrar tekjur.

Fyrst kostaði ísinn ekkert af Tjörninni, en fljótlega var mönnum gert að tilkynna hve mikinn ís þeir tækju og síðar var ráðinn sérstakur eftirlitsmaður við ístökuna og árið 1915 segir svo í athugasemd með bæjarreikningum:

Stutt lýsing á ístöku.

Ístakan fór þannig fram, að ísinn var höggvinn og síðan sprengdur frá ísbrúninni með járnkörlum. Tveir menn stóðu þá á ísbrúninni og drógu jakana upp með miklum ístöngum. Íshellunum var svo raðað á sleða sem hestar drógu að geymslum íshúsa.

Svo segir frá Ístöku í Morgunblaðinu árið 1919:
Listi yfir íslenskar stofnanir

Íslenskar stofnanir eru stofnanir sem eru á Íslandi.
Ketilbjörn gamli

Ketilbjörn gamli Ketilsson var landnámsmaður sem kom til Íslands frá Noregi á skipi sem hét Elliði. Samkvæmt Sturlungu var hann frá Naumudal, sonur Æsu, systur Hákonar Grjótgarðssonar Hlaðajarls.

Í Landnámabók segir að Ketilbjörn hafi komið til landsins þegar land var víða byggt með sjó og lent skipi sínu, "Elliða", í ósum þeirra áa sem síðan heita Elliðaár. Helga kona Ketilbjarnar var dóttir Þórðar skeggja, landnámsmanns á Skeggjastöðum í Mosfellssveit, og höfðu þau vetursetu hjá honum fyrsta veturinn. Um vorið hélt Ketilbjörn í könnunarleiðangur austur yfir Mosfellsheiði. Hann reisti sér skála þar sem síðan heitir Skálabrekka við Þingvallavatn og þegar hann hélt áfram austur er hann sagður hafa misst öxi sína í þá á sem síðan er kölluð Öxará. Landnáma segir frá því að Ketilbjörn og félagar hans veiddu nokkrar silungsreyðar í Þingvallavatni, en gleymdu þeim undir hlíðum þess fjalls sem síðan er kallað Reyðarbarmur og er suðvestast í Kálfstindum.

Ketilbjörn nam síðan Grímsnes allt, Laugardal og hluta af Biskupstungum. Hann bjó á Mosfelli í Grímsnesi og lifði nógu lengi til að fá viðurnefnið „gamli“. Í Landnámu segir að hann hafi verið svo auðugur að lausafé að hann hafi sagt sonum sínum að láta gera þvertré úr silfri í hof sem þeir létu smíða, en þegar þeir vildu það ekki hafi hann tekið silfrið og ekið því á tvem uxum með aðstoð þrælsins Haka og ambáttarinnar Bótar upp á Mosfell og grafið það þar, en síðan drepið þrælinn og ambáttina til að halda greftrunarstaðnum almennilega leindum, enda hefur silfur þetta aldrei fundist.

Ketilbjörn og Helga voru mjög kynsæl og áttu fjölda barna og á meðal afkomenda þeirra voru fyrstu menntamenn Íslendinga sem sögur fara af. Teitur sonur þeirra byggði fyrstur bæ í Skálholti. Hann var faðir Gissurar hvíta. Tveir tengdasynir þeirra fengu land hjá þeim, þeir Ásgeir Úlfsson, sem fékk Hlíðarlönd og bjó í Hlíð og Eilífur auðgi Önundarson, sem fékk Höfðalönd og bjó í Höfða.
Engeyjarrif

Engeyjarrif eða Engeyjarboði er langt og mjótt rif sem liggur í sveig suður úr Engey á Kollafirði, undan ströndum Reykjavíkur. Rifið kemur ekki upp nema á háfjöru en oft er hægt að sjá sjó brjóta á því. Stór ljósbauja beint gegnt innsiglingunni í Reykjavíkurhöfn markar enda rifsins.
Formengi

Formengi, frámengi, óðal eða skilgreiningarmengi (sjá samheiti innan stærðfræðinnar) falls er mengi allra ílaga fallsins. Sé gefið fall "f" : "A " → "B", þá er "A" formengi fallsins "f", en "B" bakmengi. Formengi er oft táknað með "D" (enska ) og formengi tiltekins falls "f" táknað með formula_1.

Vel skilgreint fall verður að sýna bæði for- og bakmengi, skoðum fallið "f" ef:

Hér sést að "x" getur ekki verið núll og því getum við ekki sagt að forrmengið sé mengi rauntalna, við verðum að taka núll frá, þ.a. formengið verði:

Í stað þess að sýna formengið með þessum hætt má einnig rita: "f"("x") = 1/"x", þar sem "x" ≠ 0

For- og bakmengi eru oft sama mengið, en ef myndmengi falls er sama mengi og bakmengið, er fallið sagt átækt.
Bauja

Bauja er dufl eða flotholt sem er oftast notað til merkinga á sjó. Algengustu baujurnar eru með ljósi á, sem er vanalega fest þannig að hún fljóti á ákveðnum stað á sjónum og geti gefið sæfarendum merki um t.d. blindsker, grynningar eða siglingaleiðir. Margar aðrar tegundir eru til líka, t.d. baujur með veifum eða fánamerkjum, lífbaujur sem kastað er til fólks sem hefur dottið fyrir borð til að hjálpa því að halda sér á floti, samskiptabaujur sem kafbátar nota stundum eða mælingabaujur til að mæla t.d. veðurskilyrði eða hafskilyrði. Þá eru til baujur sem geta numið sónar-bylgjur og þannig t.d. fylgst með kafbátum. Stundum nota kafarar baujur til að sýna hvar þeir eru staddir, og þær eru líka notaðar við veiðar til að sýna t.d. hvar humargildra liggur. Einnig eru til festarbaujur, sem halda köplum eða keðjum tiltækum fyrir skip undan landi.
Norður- og suðurskaut himins

Norður- og suðurskaut himins eru þeir punktar á himinhvelfingunni þar sem hún skarast við möndulstefnu jarðar. Skautin eru því tvö, norðurskaut og suðurskaut. Miðbaugur himins er lína á himinhvelfingunni sem liggur 90° frá báðum skautunum og hábaugur liggur um bæði skaut himins.
Heilt fall

Heilt fall er fágað fall, sem skilgreint er á allri tvinntalnasléttunni, þ.e. veldaröð fallsins hefur óendanlegan samleitnigeisla. Dæmi: margliður og veldisfallið eru heil föll, en ekki logrinn né ferningsrótin.
Bogmaður

Bogmenn eru sú tegund hermanna sem er vopnuð bogum eða lásbogum. Eftir að skotvopn með púðri urðu algeng hefur notkun bogmanna í hernaði horfið og verður því talað um þá hér í þátíð. Bogmenn voru vanalega fótgangandi og stillt upp í öruggri fjarlægt frá andstæðingunum, þaðan sem þeir gátu látið örvum rigna yfir þá áður en fótgöngulið lagði til atlögu. Mongólar, Tyrkir og nokkrar aðrar austrænar þjóðir notuðu aftur á móti bogliða á hestbaki, og á allt annan hátt en aðrir.

Þegar herklæði urði sterkari og betri, minnkuðu áhrifin af bogliðum, þar sem venjulegur bogi er sjaldan nógu sterkur til að drífa í gegn um góða brynju og lásbogar eru of tímafrekir í notkun til að geta komið í staðinn, þótt þeir séu miklu sterkari. Þetta breyttist með langboganum, sem Englendingar notuðu í Orrustunni við Agincourt með góðum árangri.
Lárpera

Lárpera eða avókadó (fræðiheiti: "Persea americana") (Nahuatl "Aguacatl": agua-kah-tl) er ávöxtur af lárperutré sem er upprunnið í Mexíkó. Það er blómplanta af ættinni Lauraceae. Tréð ber egglaga ávöxt sem kallast lárpera. Lárpera hefur verið ræktuð í mörg árþúsund.

Lárperutré verða 20 m og laufblöðin verða 12–25 sm löng. Perulega ávöxturinn er flokkuður sem ber en hann er 7 til 20 sm langur og vegur frá 100 til 1000 grömm og í honum er fræ sem er 5 - 6,4 sm langt.

Venjulega vaxa um 120 lárperur árlega á hverju lárperutré. Í ræktun þá er uppskera að meðaltali 7 tonn á hektara á ári en er sums staðar 20 tonn á hektara. Sum kvæmi af lárperutrjám þola frost, þau harðgerustu allt að -6 C°, en þó aðeins í stuttan tíma. Það tekur 5-15 ár fyrir lárperutré að byrja að blómstra.
Pereat

Pereat (stundum með viðskeyttum greini; Pereatið) er heiti á atviki, s.k. afhrópi, sem átti sér stað í Reykjavík 17. janúar 1850.

Pereatið.

Skólasveinar Lærða skólans gerðu hróp að rektor skólans, Sveinbirni Egilssyni, skáldi. Upphaflega var um að ræða deilur um bindindi í skólanum, en Sveinbjörn Egilsson vildi þvinga pilta til þess að vera í bindindisfélagi. Eftir skammaræðu sem Sveinbjörn Egilsson hélt yfir þeim í hátíðasalnum Lærða Skólans, ákvaðu þeir að stökkva vestur á Mela undir forystu Arnljóts Ólafssonar. Þaðan fóru þeir að húsi rektors við Austurstræti og síðan við flest hús í bænum og hrópuðu: "Pereat", sem er latína og útleggst "„niður með hann“". Þetta fannst Sveinbirni óásættanlegt og vildi auðvitað láta reka þá, sem hann taldi sekasta, en stiftsyfirvöld vildu ekki leyfa honum það. Hann ákvað þá að sigla til Kaupmannahafnar og fékk skólayfirvöld þar til liðs við sig. Skólaárið var þá dæmt ógilt og engir brautskráðir um vorið árið 1850. Þessi atburður hafði mjög mikil áhrif á félagslífið í skólanum, enda var það drepið í dróma í hálfan annan áratug.

Einn forsprakka uppátækisins, Steingrímur Thorsteinsson, varð síðar rektor við Lærða skólann.

Norðurreið Skagfirðinga.

Sveinbjörn Egilsson var engan veginn sá eini sem var afhrópaður í því andrúmslofti, sem ríkti í Evrópu eftir byltingaölduna sem gekk yfir álfuna 1848.

Í maí 1849 átti Norðurreið Skagfirðinga sér stað, en þá gerði hópur bænda frá Skagafirði aðsúg að Grími Jónssyni amtmanni á Möðruvöllum í Hörgárdal.

Dómkirkjuhneykslið.

Grímur amtmaður var móðurbróðir Gríms Thomsen skálds og Guðrúnar Þorgrímsdóttur systur hans, sem var gift séra Ásmundi Jónssyni, sem var dómkirkjuprestur í Reykjavík 1850. Á sumardaginn fyrsta 1850 skrifaði Brynjólfur Pétursson í Kaupmannahöfn Grími Thomsen, sem var þá í utanríkisþjónustu Dana í Brüssel, bréf, sem fjallar bæði um "pereatið" og um uppákomu, sem varðaði séra Ásmund, mág Gríms. Hefur sú uppákoma verið kölluð "Dómkirkjuhneykslið.

Bréfið er birt í bók Finns Sigmundssonar: "Sonur gullsmiðsins á Bessastöðum". Í skýringu Finns neðanmáls við bréfið segir:

Séra Ásmundur var áður prestur á Odda á Rangárvöllum en þegar hann varð dómkirkjuprestur tók bróðir hans séra Markús Jónsson við Odda. Ásmundur var áfram dómkirkjuprestur í nokkur ár eftir afhrópið en tók aftur við Odda 1854 eftir lát Markúsar og var þar til æviloka. Kirkjan í Odda hefur verið minni en dómkirkjan og því væntanlega auðveldara fyrir söfnuðinn þar að heyra til prestsins og verða hólpinn fyrir prédikun hans.

Um orðið Pereat.

Pereat þýðir orðrétt: "Farist (hann)!" Það er viðtengingarháttur nútíðar af latneska sagnorðinu "pĕrĕō". Þessi afhrópun er venjulega þýdd á íslensku sem "Niður með hann". Enska sögnin "perish" á rætur sínar í þessu sama orði.
Atviksliður

Atviksliður er tegund setningarliðs. Atviksliður er hvert einstakt atviksorð.
Játvarður 5.

Játvarður 5. (4. nóvember 1470 – 1483) var konungur Englands í um tvo mánuði árið 1483.

Játvarður var sonur Játvarðs 4. og tók við sem konungur Englands þegar faðir hans lést, 9. apríl 1483, en hann var þá aðeins 12 ára gamall. Játvarður var aldrei krýndur konungur því hann var, ásamt 9 ára bróður sínum, Ríkharði af Shrewsbury, 1. hertoganum af York, lokaður inni í Lundúnaturni skömmu eftir að hafa tekið við krúnunni. Bræðurnir sáust aldrei á lífi, svo vitað sé, eftir að hafa verið lokaðir inni og talið er líklegt að Ríkharður 3. hafi látið taka þá af lífi. Ríkharður var föðurbróðir þeirra og 22. júní 1483 lýsti hann því yfir að hann myndi taka við krúnunni þar sem drengirnir væru ólögmætir erfingjar Játvarðs 4.
950

950 (CML í rómverskum tölum) er ár á 10. öldinni.
Íslensk Ameríska

Íslensk Ameríska verslunarfélagið ehf. er íslensk heildsala sem var stofnuð 15. apríl 1964 af Bert Hanson.

Íslensk Ameríska á nú Mylluna, Ora, Kexverksmiðjuna Frón og Kexsmiðjuna. Auk þess á fyrirtækið hluti í ýmsum fyrirtækjum, s.s. Öskju.

Hjá Íslensk Ameríska og fyrirtækjum í eigu þess starfa nú um 400 manns og ársvelta nemur um 5400 milljónum.
Hundraðshöfðingi

Hundraðshöfðingi (latína: "centuriō"; gríska: εκατόνταρχος, "hekatontarkos") var herforingi í rómverska hernum eftir umbætur Maríusar árið 107 f.Kr. Þeir drógu heiti sitt af því að upphaflega var stærð sveitarinnar sem þeir stjórnuðu um hundrað menn, en eftir umbætur Maríusar töldu þær yfirleitt 80 menn. Þetta var minnsta eining í rómverskri herdeild. Innan herdeildarinnar höfðu hundraðshöfðingjarnir ólík ábyrgðarsvið. Flestir hundraðshöfðingjar komu úr röðum plebeia.
Teygni

Teygni eða verðteygni er mælikvarði á það hvaða áhrif verðbreytingar á vöru eða þjónustu hafa á eftirspurn eftir henni.

Teygni vara eða þjónustu er mismunandi. Almennt er talið að teygni nauðsynjavara sé lítil, þ.e. verðbreyting hefur lítil áhrif á eftispurn, en teygni vara sem almenningur getur frekar neitað sér um sé meiri. Þ.a.l. er teygni er sögð mikil ef lítil verðbreyting hefur mikil áhrif á eftirspurn.

formula_1

Ef teygni er minni en 1 er hún sögð lítil, en ef hún er 1 eða hærri er hún sögð mikil.

Dæmi.

Verð á bensíni hjá Shell á Íslandi lækkar úr 124 kr á lítrann og í 123 kr á lítrann.

formula_2

Þar sem bensín er flokað sem nauðsynjavara má álykta að eftirspurnin breytist ekki.

formula_3

Teygnin er nær engin.

formula_4
Spaði (verkfæri)

Spaði er garðverkfæri sem svipar til skóflu sem ætlað er til að grafa upp og fjarlægja jarðveg.
Hengingarhnútur

Hengingarhnútur er rennihnútur þekktur fyrir notkun við hengingar.
Þríbytna

Þríbytna er skip með skrokk í miðju og tvö flotholt á útleggjurum sem styðja við hann sitt hvorum megin. Hönnunin er byggð á pólýnesískum kanóum. Miðað við hefðbundin seglskip ristir þríbytnan grynnra, ryður minna frá sér og getur borið stærri segl vegna aukins stöðugleika. Algengara er að þríbytnur stingist á endann en að þær fari á hliðina. Þríbytna getur því siglt í grynnra vatni og meiri vindi en hefðbundin skúta. Á móti kemur að þríbytnur eru óþjálli í vendingum.
Klaufaveiki

Klaufaveiki (eða fætla) er helti í nautgripum vegna bólgu í klaufum. Klaufaveiki er algengt nafn á klaufabólgu í nautgripum og sauðfé, án tillits til þess, hvar bólgan er í klaufunum, eða af hverju hún stafar. Klaufaveiki í þessari merkingu er þó oftast höfð um það þegar húðin milli klaufanna og í klaufhvarfinu sýkist af afrifum og sárum, sem bólga hleypur í og veldur því að nautgripurinn haltrar.

Gin- og klaufaveiki er annar sjúkdómur og öllu alvarlegri.
Alþjóðaflugmálastofnunin

Alþjóðaflugmálastofnunin (enska: "International Civil Aviation Organization", skammstafað ICAO) er aljóðleg stofnun innan Sameinuðu þjóðanna, sem vinnur að því að auðvelda flugsamgöngur milli aðildarríkja og stuðlar að auknu flugöryggi. Hún var stofnuð 4. apríl 1947. Höfuðstöðvar eru í Montreal í Kanada.