Amsterdam

Amsterdam er höfuðborg Hollands, þó ekki stjórnsýsluleg höfuðborg þar sem að ríkisstjórnin situr í Haag. Borgin er þekkt fyrir síki sín, gömul hús og frjálsræði.

Lega og lýsing.

Amsterdam liggur í héraðinu Norður-Holland, við suðurjaðar Markermeer, sem er syðsti hluti IJsselmeer. Næstu borgir eru Haarlem til vesturs (10 km), Zaanstad til norðurs (10 km), Amstelveen til suðurs (5 km) og Hilversum til suðausturs (15 km). Í gegnum Amsterdam renna árnar Ij og Amstel. Borgin er reist á um það bil 5 milljón trjástofnum. Hundruð síki ganga hringin í kringum miðborgina, sem gefur borginni einkennilega ásýnd. Íbúar eru 780 þús og fjölgar hratt. Á stórborgarsvæðinu búa um 1,1 milljón manns. Mikil höfn er í Amsterdam og liggur hún í ánni Ij, sem tengist Norðursjó með skipaskurði.

Fáni og skjaldarmerki.

Skjaldarmerki Amsterdam eru þrjár lóðréttar rendur: Rauð, svört, rauð. Í svörtu röndinni eru þrír hvítir krossar, eins og x í laginu. Krossarnir eru svokallaðir Andrésarkrossar, sem vísa til þess að Andrés postuli var krossfestur á slíkum krossi. Einnig merkja krossarnir hinar þrjár hættur sem steðjuðu að borginni fyrrum: Flóð, eldar og pestir. Fáninn er hér um bil eins, nema hvað búið að snúa röndunum í lárétt. Fáninn var ekki formlega tekinn í notkun fyrr en 5. febrúar 1975 þrátt fyrir að borgin hafi notað hann öldum saman.

Orðsifjar.

Amsterdam er nefnd eftir ánni Amstel sem rennur í gegnum borgina, en fyrr á öldum var settur varnargarður ("dam") við ána (og reyndar víðar til varnar vatni frá Ijsselmeer). Í upphafi var talað um Amstellerdam, en þar er Amstel í eignarfalli.

Söguágrip.

Upphaf.

Amsterdam myndaðist í kringum 1250 er fyrstu bændur og fiskimenn settust að í mýrarfláka við ána Amstel. Jörðin var ekki sérlega frjósöm þar, því hún var of blaut. Því var ráðist í að reisa varnargarð ("dam") við samflæði ánna Amstel og Ij, en þaðan er heiti borgarinnar komið. Garður þessi er enn til, en er þó undir torginu Dam. Eftir þetta óx bærinn og varð að mikilvægum hafnarbæ. Verslað var aðallega með bjór og fisk. Í upphafi 14. aldar hlaut Amsterdam borgarréttindi og var þá orðin vel þekkt hafnarborg í Evrópu. 1369 gekk borgin í Hansasambandið. Eftir stórbruna 1421 var ákveðið að hús í borginni skyldu eingöngu byggð úr steinum. 1441 hlaut Amsterdam borgarmúra.

Gullaldarárin.

Þegar spænska Habsborgarlínan eignaðist Niðurlönd, reyndi spænski konungurinn að þvinga kaþólska trú á íbúana. Þá gerðu Hollendingar uppreisn, sem varð að sjálfstæðisstríði. Amsterdam gekk í fyrstu til liðs við Spánverja. 1577 ákvað borgin að segja skilið við Spánverja og ganga til liðs við Hollendinga. Í desember það ár gengu hollenskir uppreisnarmenn inn í borgina, settu borgarráð af, ráku kaþólikka úr borginni, innleiddu siðaskiptin og settu nýtt borgarráð. Síðan þá hefur Amsterdam verið eitt sterkasta vígi Hollendinga í sjálfstæðisstríði þeirra. Í kjölfarið fluttu margir húgenottar frá Frakklandi og gyðingar frá Spáni og Portúgal til Amsterdam. 1602 var Hollenska Austur-Indíafélagið stofnað, sem hafði aðalaðsetur í Amsterdam. Siglingar til Asíu og Ameríku færðu borginni mikla auðlegð og verslunarmöguleika. Brátt var svo komið að höfnin, sem var stækkuð, varð að stærstu höfn heims. Borgin varð að þriðju stærstu borg Evrópu og ein helsta fjármálamiðstöð heims. Staða þessi hélst allt til loka 17. aldar, en þá tók London við þessu hlutverki.

Franski tíminn.

1795 ráku Frakkar Vilhjálm V af Óraníu, landstjóra Hollands, burt úr Amsterdam, þar sem hann var bæði óvinsæll og ódugandi. Vilhjálmur flúði þá til London. En eiginkona hans var frá Prússlandi og tók prússneskur her Amsterdam í þeirri viðleitni að halda Frökkum frá. En allt kom fyrir ekki. Frakkar hertóku Holland 1797 og breyttu landinu í Batavíska lýðveldið. 1806 gerði Napoleon bróður sinn, Loðvík Bonaparte, að konungi Hollands. Hann settist að í Amsterdam og gerði borgina formlega að höfuðborg ríkisins. Borgin leið hins vegar undir stjórn Frakka. Verslun hrundi sökum efnahagsþvingana Breta. Fátæktin hóf innreið sína í Amsterdam. 1810 kallaði Napoleon bróður sinn heim og innlimaði Holland Frakklandi. Þannig stóðu málin allt til 1814, en þá hurfu Frakkar úr landi. Ný stjórn sameiginlegra Niðurlanda ákvað að þinga í borgunum Brussel og Haag. Holland hlaut hins vegar landstjóra á ný og sat hann í Amsterdam. Þegar Belgar slitu sig úr sambandinu 1830 varð Haag áfram aðsetur hollenska þingsins, en Amsterdam var þó yfirlýst höfuðborg Hollands.

Iðnbyltingin.

Í upphafi 19. aldar fóru sjóleiðirnar frá Amsterdam til sjávar að verða mjög erfiðar sökum framburðar í ánum. Þetta varð til þess að höfnin í Amsterdam missti vægi sitt á kostnað borga eins og Rotterdam. Til að bæta efnahaginn var ákveðið að setja upp mikinn iðnað í borginni. Reistar voru stálverksmiðjur sem urðu til þess að borgin stækkaði að muna. Til að geta komið vörum fljótar frá var skipaskurður grafinn vestur til Norðursjávar (Noordzee Kanaal) og austur til Rínarfljóts (Amsterdam-Rijn Kanaal). Þannig mynduðust góðar samgöngur til hafs og til Evrópu. Tíminn til aldamóta 1900 er oft kallaður síðari gullöldin í Amsterdam.

20. öldin.

Í heimstyrjöldinni fyrri var Holland hlutlaust ríki. En sökum stríðsins voru vörur og matur af skornum skammti þannig að jaðraði við hungursneyð í borginni. Meðan stríðið geysaði réðust vinnandi konur inn í flutningaskip, sem hlaðið var vörum fyrir herinn, og rændu sem best þær gátu. Margir eiginmenn þeirra hjálpuðu til. Þetta endaði með því að hollenski herinn var sendur á vettvang og hóf að skjóta á fólkið. 6 manns biðu bana, tæplega 100 særðust. Eftir stríð batnaði efnahagurinn á ný. 1928 var borgin orðin svo vel stæð að hún var gestgjafi Ólympíuleikana það árið. Í kreppunni miklu breyttist allt. Á fjórða áratugnum var fjórðungur borgarbúa atvinnulaus. 1932 var mikill sjávarvarnargarður lagður fyrir mynni Zuiderzee, þannig að firðinum var breytt í ferskvatn (Ijsselmeer). Þannig lá Amsterdam í fyrsta sinn í sögunni ekki lengur að sjó. Í heimstyrjöldinni síðari var Holland enn hlutlaust ríki. Þrátt fyrir það réðust Þjóðverjar inn í landið og var Amsterdam hertekin í einni svipan 10. maí 1940. Skömmu síðar hófu nasistar að safna gyðingum saman og flytja þá úr landi. Gengið var sérstaklega rösklega fram í Amsterdam, en talið er að aðeins rúmlega 6% gyðinga í borginni hafi lifað helförina af. Meðal þeirra gyðinga sem sendir voru burt var fjölskylda Önnu Frank, en dagbók hennar um felustað hennar 1942-44 fannst eftir stríð og varð heimsþekkt við útgáfu. Það var kanadísk hersveit sem frelsaði borgina úr höndum nasista í upphafi árs 1945. Veturinn 1944-45 var óvenju kaldur. Hungursneyð ríkti í Amsterdam og létust þúsundir úr vosbúð áður en Kanadamenn komu á vettvang.

Mikil menningarbylting hóf innreið sína í Amsterdam á sjöunda áratugnum meðal unga fólksins. Leyfi stjórnvalda á léttum fíkniefnum lokkaði marga til borgarinnar, ekki síst hippa. Amsterdam varð að nokkurs konar fíkniefnamiðstöð í Evrópu. Enn í dag er löglegt að kaupa hass og marijúana í vissum kaffihúsum. Unga fólkið tók ósjaldan tóm hús til afnota og fylgdi þessu nokkur átök við lögreglu. Algengur misskilningur er að Kannabis sé þar löglegt en raunin er að sala og neysla þess er látin afskiptalaus á meðan hún fer fram inni á svokölluðum Kannabis kaffihúsum ("Coffee shops"). Vændi hefur verið áberandi í Rauða hverfinu ("De Wallen").

Við sjálfstæði hollensku Guyjana (Súrínam) streymdi fólk þaðan til Hollands. Einnig fluttu margir Tyrkir og fólk frá öðrum löndum þangað. Um helmingur íbúa Amsterdam eru af erlendu bergi brotnir. 1992 hrapaði ísraelsk flutningavél á blokk í íbúðahverfi í Amsterdam. 43 manns biðu bana.

Viðburðir.

Amsterdam Gay Pride er hátíð samkynhneigðra þar í borg og er haldin fyrstu helgi í ágúst ár hvert. Hápunktur hátíðarinnar er bátasigling með þátttakendum um síkin (Canal Parade). Hundruð þúsunda manna sækja hátíð þessa heim.

Sail Amsterdam er seglskipahátíð í borginni sem haldin er fimmta hvert ár. Hún var fyrst haldin 1975 í tilefni af 700 afmæli borgarinnar. Stærstu seglskip heims sækja hátíðina, en árið 2000 voru þau um 8.000 talsins. Sail Amsterdam er langstærsta og fjölmennasta hátíð Hollands. Hátíðin var síðast haldin 2010.

Íþróttir.

Amsterdam er Ólympíuborg, en hún hélt sumarleikana 1928. Engir Íslendingar tóku þátt í leikunum að þessu sinni.

Þekktasta íþróttafélag borgarinnar er knattspyrnuliðið Ajax Amsterdam. Liðið hefur oftar orðið hollenskur meistari en nokkurt annað félag, eða 30 sinnum alls (síðast 2011). Liðið hefur einnig orðið bikarmeistari 18 sinnum (síðast 2010), einu sinni Evrópubikarmeistari 1987 (sigraði þá Lokomotive Leipzig), einu sinni Evrópumeistari (1995, sigraði þá Torino), og þrisvar sigurvegari í Super Cup í Evrópu (síðast 1995 og sigraði þá Real Saragossa). Ajax er því fjórða liðið sem sigrað hefur í öllum þremur evrópskum knattspyrnukeppnum, en hin eru Juventus, FC Barcelona og Bayern München. Einn Íslendingur leikur með Ajax, en það er Kolbeinn Sigþórsson (kom frá AZ Alkmaar).

Amsterdam Marathon er næstfjölmennasta Maraþonhllaupið í Hollandi (á eftir hlaupinu í Rotterdam). Það er haldið í október ár hvert og hefur verið haldið síðan 1975.

Dam tot Damloop er árlegt víðavangshlaup í Hollandi og er hlaupið milli Amsterdam og borgarinnar Zaandam. Vegalengdin eru tíu mílur (ca. 16,1 km). Þátttakendur eru rúmlega 30 þús.

Hjólreiðakeppnin Giro d´Italia var með rásmark í Amsterdam árið 2010.