Sagnorð

Sagnorð eða sagnir eru orð sem lýsa atburðum. Þegar sögn er tiltekin ein og sér er nafnháttarmerkið "að" oft haft á undan henni og endar hún þá ofast á "-a" (að les"a", að skrif"a", að syngj"a"). Þetta kallast nafnháttur sagnarinnar. Þá hafa sagnir í íslensku sterka, veika og blandaða beygingu. Sagnir hafa þrjú einkenni:

Nafnháttur.

Sagnir í nafnhætti enda oftast á "-a":

en í nokkrum sögnum hefur "-a" fallið á brott eftir "-á":

Einnig eru til miðmyndarsagnir sem enda á "-st":

Aðeins tvær sagnir enda á "-u" og eru þær báðar núþálegar (nafnháttarmerkið ‚að‘ er ekki notað með þeim):

aðeins ein endar á "-e":

og aðeins ein endar á "-o":

Persónur og tölur sagna.

Íslensk sögn í persónuhætti stendur ýmist í fyrstu, annarri eða þriðju persónu, eintölu eða fleirtölu. "Ég", "við", "vér" (1. persónufornafn í nefnifalli) hefur með sér sögn í fyrstu persónu. "Þú", "þið", "þér" (2. persónufornafn í nefnifalli) hefur með sér sögn í annarri persónu. "Hann", "hún", "það", "þeir", "þær", "þau" (3. persónufornafn í nefnifalli) og önnur fallorð, t.d. nafnorð, hafa með sér sögn í þriðju persónu. Dæmi:

Í 3. pers. et. enda allar sagnir á -r. Þessi ending er upprunalegust í þýsku og hollensku af nútíðarmálunum enda er sama ending í latínu og öðrum fjölskyldum. Í ensku hefur -t orðið að -s enda enda ekki óalgeng þróun, og síðan -s að -r í dönsku &amp; íslensku. Að stökkva frá -t til -r má teljast ólíklegt. Endingar 1. &amp; 2. persónu fleirtölu eru vísast einskonar gamlar viðskeitingar sbr, farðu, sjáðu, sbr. öll aukaföllin af 1. persónu persónufornafninu og að fleirtöluform 1.p. persónufornafnins hefst á -m í öllum málum austur af Þýskalandi, hvort heldur sem er finska eða ungverska eða slavnesku málum, í ítölsku breyttist -m í -n sbr. noi en í þýsku málunum í -v.

Sumar sagnir eru aðeins notaðar í "þriðju persónu eintölu". Þær beygjast ekki eftir persónum en skýra aðeins frá því að eitthvað eigi sér stað, án þess að getið sé hver valdi því. Kallast slíkar sagnir ópersónulegar. Þessar sagnir eru margvíslegar en oft tákna þær veðurfar, komu dagstíma og árstíma, ástand eða líðan o.fl. Dæmi; "snjóar, rignir, hitnar, kólnar, dagar, kvöldar, vorar, haustar, hungrar, þyrstir, batnar, versnar."

Fallorð fyrstu, annarrar eða þriðju persónu í aukafalli stendur oft með ópersónulegri sögn en ákveður þó ekki persónuna. Sögnin "batnar" er t.d. óbreytt hvort sem fyrir framan hana stendur "mér, þér, okkur, ykkur" o.s.frv. Þetta er vegna þess að fallorð í aukafalli ákveður aldrei persónu sagnar.

Ýmsar sagnir eru ýmist persónulegar eða ópersónulegar og veltur það á merkingunni hvort heldur er. Dæmi; sögnin að "minna" er persónuleg þegar hún merkir að minna einhvern á eitthvað en ópersónuleg er hún þegar hún merkir að minnast einhvers, ráma í eitthvað:

Ópersónulega sögnin breytist ekki; er ávallt eins og 3. persóna eintölu persónulegu sagnarinnar. Meðal annarra sagna sem eru ýmis persónulegar eða ópersónulegar má nefna; bera, fjölga, fækka, leggja, reka.

Nokkrar ópersónulegar sagnir hafa fallorð í þolfalli: "mig" dreymir, fýsir, grunar, hungrar, langar, lystir, skortir, vantar, verkjar, þyrstir. Einhverjir hafa tilhneigingu til notkunar þágufalls með þessum sögnum, t.d. „?mér langar“, og er sú tilhneiging kölluð "þágufallssýki". Þykir hún ekki til eftirbreytni. Ekki er ólíklegt að þessi „sýki“ stafi af því að nokkrar sagnir hafa fallorð í þágufalli; "mér" batnar, þykir, líkar, líður, gagnar, dugir, sem getur valdið ruglingi.

Sagnirnar hlakka (til) og kvíða eru persónulegar og ráðast því af nefnifalli; "ég hlakka til, við kvíðum fyrir." Forðast ætti notkun aukafalla með þessum sögnum.

Ending íslenskra sagnorða.

Í nafnhætti er oftast notað -a með nokkrum undantekningum (þvo, frá þváa, ske - tökuorð, fá, flá, gá, lá, ná, sjá, má, afmá, sá, slá, spá, tjá, há, hrjá, þrá,) og miðmyndarsagnir í nútíma íslensku enda á "-st".

Áhrifssagnir og áhrifslausar sagnir.

Sagnir greinast í áhrifssagnir () og áhrifslausar sagnir ().

Áhrifssögn.

Sögn sem stýrir falli er fallvaldur og kallast sú sögn áhrifssögn. Áhrifssagnir valda því að fallorð sem þær stýra standa í aukafalli. Fallorðið sem stendur með áhrifssögninni kallast andlag.

Áhrifssagnir skipt eftir hvaða falli þær stýra.

Sumar sagnir stýra aðeins einu falli (ekki tæmandi):

Sumar sagnir stýra tveimur fallorðum eins og í setningunni „maðurinn "gefur" kettinum (þgf.) fisk (þf.)“ kallast tvígildar áhrifssagnir (eða tveggja andlaga sögn). Þessi upptalning er ekki tæmandi:

Áhrifslaus sögn.

Sögn sem ekki stýrir falli kallast áhrifslaus sögn eins og "vera", "verða", "heita" og "þykja." Orðin sem með þeim standa kallast sagnfyllingar. Þessi fallorð geta verið nafnorð eða lýsingarorð.

Orsakarsagnir.

Orsakarsögn er ný sögn sem má mynda af annarri kennimynd margra sterkra sagna. Orsakarsögn hefur ekki sömu merkingu og sögnin sem hún er mynduð af, en þær eru oft merkingarlega skyldar. Orsakarsögn hefur alltaf veika beygingu og oft á sér stað i-hljóðvarp við myndun hennar.

Af annari kennimynd sagnarinnar „að brjóta“ sem er „ég braut“ má draga orðið „að breyta“. Það að „au“ breytist í „ey“ kallast i-hljóðvarp.

Af annari kennimynd sagnarinnar „að fara“ sem er „ég fór“ má draga orðið „að færa“. Það að „ó“ breytist í „æ“ kallast líka i-hljóðvarp.

Orsakarsagnir má mynda af eftirfarandi sögnum; "rísa", "líta", "sitja", "þrífa", "sleppa", "drekka", "sjóða", "fljóta", "rjúka", "spretta", "hníga".

Sjálfstæðar og ósjálfstæðar sagnir.

Sögn er sjálfstæð þegar hún segir fulla hugsun ásamt því orði sem ákveður persónu hennar, t.d. "maðurinn hlær". Annars er sögnin ósjálfstæð, t.d. "maðurinn heitir..."

Áhrifslausar, ósjálfstæðar sagnir eru fáar:

Tíðir sagna.

Tíðir sagna eru tvær. Nútíð og þátíð.  Þar að auki er hægt að nota hjálparsagnirnar  hafa og munu og mynda sex samsettar tíðir sagna. Nútíð á við um eitthvað sem er ekki liðið. Þátíð á við um eitthvað sem er liðið.

Dæmi: