Wales

Wales er land í Evrópu og eitt af þeim fjórum löndum sem mynda Bretland. England liggur að því í austri og Atlantshaf og Írlandshaf í vestri. Íbúatala Wales er um það bil þrjár milljónir manna. Það er tvítyngt land, velska er studd til jafns við ensku, en flestir tala ensku sem móðurmál.

Einu sinni var Wales keltneskt ríki og í dag eru íbúar landsins taldir ein af keltnesku þjóðunum sex. Á 5. öld varð til sérstök velsk þjóðarvitund þegar Rómverjar hörfuðu frá Bretlandi. Llewelyn mikli stofnaði furstadæmið Wales árið 1216. Á 13. öld sigraði Játvarður 1. Llewelyn síðasta og Wales var síðan undir stjórn Englands í nokkrar aldir. Prinsinn af Wales er staða sem búin var til fyrir ríkisarfa ensku krúnunnar og núverandi prins af Wales er Karl Bretaprins. Seinna varð Wales hluti Englands með Sambandslögunum 1535–1542 og þannig myndað land sem hét England og Wales. Á 19. öldinni þróuðust stjórnmál í Wales og árið 1881 voru lög sett um verslun á sunnudögum, en það voru fyrstu lög sem giltu sérstaklega fyrir Wales. Árið 1955 var Cardiff gerð að höfuðborg landsins. Árið 1999 var Velska þingið stofnað. Það sér m.a. um öll mál sem Wales fær til umfjöllunar frá ríkisstjórn Bretlands.

Höfuðborgin Cardiff (velska: "Caerdydd") er stærsta borg Wales og þar búa 317.500 manns. Einu sinni var hún stærsta kolahöfn í heimi og fleiri kolafarmar fóru í gegnum Cardiff en London eða Liverpool. Um það bil tveir þriðju íbúanna búa í Suður-Wales. Einnig eru margir íbúar í Norður-Wales austan til. Wales er vinsælt ferðamannaland vegna fjalllendis og fagurra sveita. Síðan á 19. öld hefur Wales verið þekkt sem „söngvalandið“. Margir leikarar og söngvarar frá Wales eru þekktir um allan heim. Í Cardiff er stærsta fjölmiðlamiðstöð á Bretlandi utan London.

Heiti.

Enska heitið Wales er germönsk útgáfa af ættbálkaheitinu "Volcae" sem í Rómaveldi var síðar notað yfir alla keltneskar þjóðir. Landaheitin Valland og Vallakía eru af sömu rót runnin. Fornenskumælandi Engilsaxar notuðu heitið "Wælisc" yfir Breta almennt og "Wēalas" yfir lönd þeirra. Upphaflega voru þessi heiti ekki bundin við Wales heldur áttu við um alla breskumælandi Breta, eins og sést í heitunum Cornwall, Walton og Walworth.

Velska heitið yfir Wales er "Cymru" og þjóðarheitið "Cymry" sem eru dregin af breska orðinu "combrogi" sem merkir „samlandar“. Upphaf notkunar þessa orðs má rekja til þess þegar íbúar Wales tóku að greina sig frá öðrum breskumælandi ættbálkum á Stóra-Bretlandi eftir að Rómverjar fóru frá landinu. Orðið "Cymry" kemur þannig fyrir í textum frá 7. öld þótt á miðöldum hafi verið algengara að nota almenna orðið yfir Breta, "Brythoniaid". Latnesk útgáfa "Cymru" er "Cambria" sem er notað sem latneskt heiti Wales og kemur fyrir í örnefnum eins og Kambríufjöll sem kambríumtímabilið dregur nafn sitt af.

Landfræði.

Wales er að mestu fjalllent land við vesturströnd miðhluta eyjunnar Stóra-Bretlands. Landið er um það bil 270 km frá norðri til suðurs. Stærð Wales er um það bil 20.779 km². Wales á landamæri að Englandi í austri og strönd í allar aðrar áttir: að Írlandshafi í norðri og vestri, Georgssundi og Keltahafi í suðvestri, og Bristolsundi í suðri. Strönd Wales er um það bil 2.700 km að lengd miðað við flóðamörk, að meðtöldu meginlandinu, Anglesey og Holyhead. Meira en 50 eyjar liggja undan strönd Wales. Sú stærsta eru Anglesey í norðvestri.

Mikið af fjölbreyttu landslagi Wales eru fjöll, sérstaklega í norðri og miðhéruðunum. Fjöllin mynduðust á síðustu ísöld. Hæstu fjöll Wales eru í Snowdoniu ("Eryri"), þar á meðal eru fimm yfir 1.000 metrar á hæð. Hæsta fjallið er Snowdon ("Yr Wyddfa"), 1.085 metrar á hæð. Fjórtán velsk fjöll (eða 15 ef Garnedd Uchaf er talið með) sem eru yfir 3.000 fet (914 metrar) á hæð, eru þekkt sem Velsku 3000-fjöllin og eru öll staðsett á litlu svæði í norðvesturhlutanum. Hæsti tindurinn fyrir utan þau er Aran Fawddwy, 905 metrar á hæð, í suðurhluta Snowdoniu. Brecon Beacons ("Bannau Brycheiniog") eru í suðurhlutanum (hæsti tindur er Pen y Fan, 886 metrar á hæð), og tengjast Kambríufjöllum í Mið-Wales (hæsti tindur Purlumon, 752 metrar á hæð).

Í Wales eru þrír þjóðgarðar: Snowdonia-þjóðgarðurinn, Brecon Beacons-þjóðgarðurinn og Pembrokeshire Coast-þjóðgarðurinn. Þar eru auk þess fimm svæði með framúrskarandi náttúrufegurð: Anglesey, Clwyd-fjöll og Dee-dalur, Gower-skagi, Llŷn-skagi og Wye-dalur. Gower-skagi var fyrsta svæðið með framúrskarandi náttúrufegurð í Bretlandi, árið 1956. Árið 2019 voru 40 bláfánastrendur í Wales, þrjár bláfánahafnir og ein bláfánaútgerð. Suður- og vesturströnd Wales, ásamt ströndum Írlands og Cornwall, verða oft fyrir vestanvindum frá Atlantshafi sem í gegnum tíðina hafa hrakið mörg skip í strand. Árið 1859 fórust 110 skip undan strönd Wales í fellibyl sem kostaði 800 mannslíf um allt Bretland. Mesti skipstapinn var þegar skipið "Royal Charter" sökk undan Anglesey og 459 farþegar fórust. Á 19. öld fórust yfir 100 skip þar og að meðaltali 78 sjómenn drukknuðu á hverju ári. Skip fórust vegna stríðsátaka við Holyhead, Milford Haven og Swansea. Strendur Anglesey og Pembrokeshire eru illræmdar fyrir skipsskaða, vegna skerja og ólýstra eyja. Einn af frægustu skipstöpum þar á síðustu árum var þegar "Sea Empress"-olíuskipið strandaði þar árið 1996.

Fyrstu landamærin milli Wales og Englands voru á landi, fyrir utan ána Wye, sem voru fyrstu viðurkenndu mörkin. Díki Offa átti að vera markalína, en Llewellyn lagði undir sig stór landsvæði handan þess. Með sambandslögunum 1536 var dregin lína frá mynni árinnar Dee í norðri að mynni Wye í suðri, en lengi á eftir voru margar markalínur óljósar og á hreyfingu þar til lög um lokanir á sunnudögum í Wales voru samþykkt árið 1881. Þau neyddu fyrirtæki til að ákveða hvoru landinu þau vildu tilheyra.

Stjórnmál.

Wales er hluti af Bretlandi sem hefur þing og ríkisstjórn í Westminster. Wales á 40 þingmenn í fulltrúadeild breska þingsins. Breski verkamannaflokkurinn ræður flestum þeirra eða 22 þingsætum, sjálfstjórnarflokkurinn Plaid Cymru fjögur og Breski íhaldsflokkurinn fjórtán. Ráðherra Wales situr í ríkisstjórn Bretlands og ber þar ábyrgð á málum sem varða Wales og ráðuneyti Wales heyrir undir hann.

Eftir þjóðaratkvæðagreiðslur í Wales og Skotlandi árið 1997 var ákveðið að þessi lönd fengju takmarkaða heimastjórn. Lög um ríkisstjórn Wales 1998 voru sett árið 1998. Þar með var þing Wales stofnað. Þann 1. júlí 1999 voru völd ráðherra Wales að hluta flutt til nýskipaðrar ríkisstjórnar Wales. Þing Wales fékk þar með heimild til að fara með fjárveitingarvald í þeim málum sem það fær til umfjöllunar í samræmi við fjárlög breska ríkisins. Ný lög um ríkisstjórn Wales 2006 gáfu velska þinginu löggjafarvald sem er sambærilegt við það sem skoska og norður-írska þingið hafa. Á velska þinginu sitja 60 þingmenn kosnir til fjögurra ára í senn. Þingið kýs æðsta ráðherra sem skipar ríkisstjórn.

Ríkisstjórn Wales ber einkum ábyrgð á tuttugu sviðum sem henni eru falin, þar á meðal landbúnaði, efnahagsþróun, menntamálum, heilsugæslu, húsnæðismálum, sveitarstjórnum, félagsþjónustu, ferðaþjónustu og velskri tungu. Þingið hefur jafnframt vald til að setja lög í þessum málaflokkum. Frá 2006 hafa fleiri málaflokkar bæst við.

Wales var sérstakt Evrópukjördæmi sem átti fjóra fulltrúa á Evrópuþinginu.

Sveitastjórnir.

Wales er skipt í 22 sveitarfélög (sýsluumdæmi eða borgir) frá 1996. Þau bera ábyrgð á allri opinberri þjónustu í héraði eins og skólum, félagsþjónustu, umhverfismálum og vegagerð.. Í Wales eru sex borgir: Cardiff, Newport, Swansea, Bangor, St Asaph og St Davids.

Í töflunni eru borgir merktar með * og sýslur með †. Velsk nöfn eru gefin upp í sviga ef þau eru ólík.

Íbúar.

Íbúafjöldi Wales tvöfaldaðist milli 1801 og 1851; var 587.000 og varð 1.163.000, og hafði náð 2.421.000 árið 1911. Mest fjölgun varð í kolanámuhéruðunum eins og Glamorganshire þar sem íbúafjöldin var kominn yfir milljón árið 1911 en var aðeins rúm 70.000 árið 1801. Þessa aukningu má að miklu leyti skýra með lýðfræðilegu umbreytingunni sem flest iðnaðarríki gengu í gegnum við að dánarhlutfall féll meðan fæðingarhlutfall hélst stöðugt. Aðflutningur fólks til Wales var líka mikill á sama tíma vegna iðnvæðingarinnar, sérstaklega frá Englandi, en líka frá Írlandi og í minna mæli frá öðrum stöðum, eins og Ítalíu. Á 20. öld komu margir innflytjendur frá öðrum löndum Breska samveldisins í Karíbahafinu og Suður-Asíu og settust að í borgunum. Margt af því fólki lítur á sig sem Walesbúa.

Árið 1972 var íbúafjöldinn í Wales 2,74 milljónir og hélst nokkurn veginn stöðugur í um áratug. Snemma á 9. áratugnum fækkaði fólki vegna brottflutninga en síðan þá hefur aðflutningur verið aðeins meiri en brottflutningur og á stærri þátt í vexti íbúafjöldans en fæðingartíðni. Vöxturinn var 5% milli 2001 og 2011 þegar íbúar voru rétt rúmlega þrjár milljónir. Íbúar Wales voru þá 4,8% af heildaríbúafjölda Bretlands. Í Wales eru sex borgir: Auk Cardiff, Newport og Swansea, eru Bangor, St Asaph og St Davids líka skilgreindar sem borgir.

Tungumál.

Velska er keltneskt mál og er skyldust bretónsku og kornbresku. Málfræðingar telja að keltnesku málin hafi borist til Bretlandseyja um 600 f.o.t. Enska tók yfir í stað bresku málanna í Bretlandi og barst til Wales eftir að konungdæmið Powys féll á 8. öld. Biblíuþýðingar á velsku og siðaskiptin sem hvöttu til notkunar alþýðumáls í messum, áttu þátt í að málið lifði af meðal alþýðufólks, en yfirstéttin hafði þá tekið upp ensku frá 15. öld. Fyrstu lögin um velsku voru samþykkt 1942 og síðan þá hafa nokkur lög styrkt opinbera stöðu málsins. Á 7. áratug 20. aldar var tekið að setja upp tvítyngd götuskilti á velsku og ensku. Opinberir aðilar og einkaaðilar hafa líka tekið að nota bæði málin og frá 2011 er velska eitt af opinberum málum Bretlands. Nær allir Walesbúar tala ensku og hún er aðalsamskiptamálið á flestum stöðum. Málskipti eru algeng alls staðar í Wales og ganga undir ýmsum nöfnum.

Venska (velsk enska) er ensk mállýska sem töluð er í Wales. Hún er undir áhrifum frá velskri málfræði og notar mikið af tökuorðum úr velsku. Samkvæmt sagnfræðingnum John Davies hefur venskan orðið fyrir meiri fordómum en nokkuð annað frá Walesbúum. Í norður- og vesturhluta Wales eru enn svæði þar sem aðallega er töluð velska og fólk lærir ensku sem annað mál. Manntalið árið 2011 sýndi að 562.016 manns, 19% íbúa, gátu talað velsku, sem var örlítil fækkun frá 2001 þegar 20,8% sögðust geta talað málið.

Tenglar.