Jón Leifs

Jón Leifs (1. maí 1899 – 30. júlí 1968) var íslenskt tónskáld. Kvikmyndin "Tár úr steini" er byggð á ævi hans.

Æviágrip.

Jón Leifs fæddist undir nafninu Jón Þorleifsson á bóndabýlinu Sólheimum í Húnavatnssýslu í Norðurlandi vestra. Hann flutti til Þýskalands árið 1916 til að nema við Tónlistar- og leikhúsháskólann í Leipzig. Hann útskrifaðist þaðan árið 1921 sem píanóleikari með Robert Teichmüller en ákvað að sækjast ekki eftir starfsferli sem píanóleikari og að einbeita sér heldur að tónsmíðum og hljómsveitarstjórn. Á þessum tíma nam hann einnig ásamt Ferruccio Busoni, sem hvatti hann til að „fylgja sinni eigin slóð“ í tónsmíðum.

Á þriðja áratugnum stýrði Jón Leifs fjölda sinfónía í Þýskalandi, Tékkóslóvakíu, Noregi og Danmörku og varð þannig eini heimsþekkti íslenski hljómsveitarstjóri síns tíma þótt honum tækist ekki að hljóta fasta ráðningu. Á tónleikaferðalagi til Noregs, Færeyja og Íslands með sinfóníuhljómsveit Hamborgar stýrði Jón Leifs fyrstu sinfóníutónleikum sem haldnir voru á Íslandi sumarið 1926 (um var að ræða alls 13 tónleika með margvíslega dagskrárliði). Á þessum tíma skrifaði Jón einnig mikið um tónlist og túlkun á henni, bæði á þýsku og íslensku. Frá 1925 til 1928 ferðaðist hann þrisvar til Íslands til að skrá niður þjóðlagatónlist á æskuslóðum sínum í Húnavatnssýslu. Hann birti niðurstöður sínar bæði í íslenskum og þýskum tímaritum.

Jón hóf að semja píanóundirleik við íslensk þjóðlög og varð virkt tónskáld á þriðja áratugnum. Frá og með fjórða áratugnum einbeitti hann sér að því að semja mikilfengleg hljómsveitarverk, en sum þeirra voru ekki flutt fyrr en eftir dauða hans. Mörg af verkum hans voru innblásin af íslenskum náttúrufyrirbrigðum. Í verkinu "Heklu" lýsti hann eldgosinu í Heklu 1947, sem hann varð sjálfur vitni að. Í verkinu "Dettifossi" var hann innblásinn af Dettifossi, öflugasta fossi Evrópu. Í "Sögusinfóníunni" lýsti hann á tónrænan hátt fimm persónum úr Íslendingasögunum.

Árið 1935 var Jón Leifs útnefndur tónlistarstjóri hjá íslenska Ríkisútvarpinu. Honum þótti hins vegar erfitt að koma hugmyndum sínum í framkvæmd hjá útvarpsþjónustunni og sagði því af sér árið 1937 og sneri aftur til Þýskalands.

Jón var einn fárra Íslendinga síns tíma sem var einveldissinnaður og talaði fyrir því í tímaritsgrein í "Iðunni" árið 1937 að hyggilegast væri að Ísland yrði sjálfstætt konungsríki með eigin konung þegar til sambandsslita kæmi við dönsku krúnunna. Talið er að Jón hafi verið einn þriggja Íslendinga sem gerðu árið 1938 þýska prinsinum Friedrich Christian zu Schaumburg-Lippe tilboð um að verða konungur Íslands eftir að fullu sjálfstæði landsins undan Danakonungi væri náð. Jón hafði ekkert umboð til að gera slíkt tilboð og hugmynd hans hafði því enga stjórnarfarslega merkingu, en prinsinn tók tillögunni þó alvarlega og bar hana meðal annars undir Joseph Goebbels, yfirmann sinn hjá þýska áróðursráðuneytinu.

Jón Leifs kvæntist píanóleikaranum Annie Riethof stuttu eftir útskrift úr Tónlistarháskólanum í Leipzig. Hjónin eignuðust tvær dætur, Snót og Líf, og settust að í Wernigerode. Þar sem Riethof var gyðingur stóð fjölskyldunni stöðug ógn af ofsóknum nasista frá árinu 1933. Árið 1944 fengu hjónin leyfi til að yfirgefa Þýskaland og fluttu til Svíþjóðar ásamt dætrum sínum. Hjónaband þeirra var þá þegar farið að renna út í sandinn og þau skildu árið 1946. Jón Leifs kvæntist síðar og skildi við sænska konu að nafni Theu Andersson. Þriðja eiginkona hans var Þorbjörg Jóhannsdóttir Leifs (1919–2008). Þau Jón áttu einn son, Leif (f. 1957).

Árið 1945 flutti Jón Leifs aftur til Íslands (og skildi fjölskyldu sína eftir í Svíþjóð). Þar varð hann ötull stuðningsmaður tónmenntunar og listamannaréttinda. Hann talaði meðal annars fyrir staðfestingu Íslands á Bernarsáttmálanum til verndar bókmenntum og listaverkum árið 1947 og tók þátt í stofnun Sambands tónskálda og eigenda flutningsréttar (STEF) árið 1948.

Árið 1947 varð Jón fyrir þeim harmleik að yngri dóttir hans, Líf, drukknaði á sundi við strendur Svíþjóðar, aðeins átján ára gömul. Jón var frávita af sorg og orti fjögur verk sem hann tileinkaði minningu hennar, þar á meðal "Requiem", sem er talið eitt hans besta verk. Hin verkin voru "Torrek" Op. 33a, "Erfiljóð" Op. 35 og strengjakvartettinn "Vita et mors" Op. 36.

Jón Leifs orti sitt síðasta verk, "Hughreysting, Intermezzo op. 66.", aðeins fáeinum vikum áður en hann lést. Jón lést úr lungnakrabbameini í Reykjavík árið 1968.

Jón og fyrsta kona hans eru viðfangsefni kvikmyndarinnar "Tár úr steini" (1995) eftir kvikmyndaleikstjórann Hilmar Oddsson. Torg í Bergholz-Rehbrücke (í Nuthetal, Þýskalandi), þar sem hann bjó með fjölskyldu sinni frá fjórða áratugnum til ársins 1944, er nefnt eftir honum.