arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Eugénie de Montijo

María Eugenia Ignacia Agustina de Palafox-Portocarrero de Guzmán y Kirkpatrick, markgreifynja af Ardales, markgreifynja af Moya og 20. greifynja af Teba, kölluð Eugénie de Montijo (5. maí 1826 – 11. júlí 1920), var eiginkona Napóleons 3. Frakkakeisara og keisaraynja Frakklands frá 1853 til 1870.

Eugénie réð Frakklandi sem ríkisstjóri í nafni eiginmanns síns í stuttan tíma á meðan fransk-prússneska stríðið stóð yfir árið 1870. Hún er því síðasta konan sem hefur ríkt yfir Frakklandi með valdi þjóðhöfðingja.

Æviágrip.

Eugénie fæddist til spænskrar aðalsfjölskyldu í Grenada á Spáni árið 1826. Faðir hennar, don Cipriano de Palafox y Portocarrero, hafði gengið til liðs við innrásarher Frakka á Íberíuskaga í Napóleonsstyrjöldunum. Móðir hennar, María Manuela Kirkpatrick de Closbourn, var hálf-skosk og var dóttir sendiherra Bandaríkjanna til Malaga. María flúði með dætur sínar til Frakklands árið 1834 vegna Karlistastríðanna á Spáni. Í Frakklandi réð hún franska rithöfundinn Stendhal til að gerast kennari Eugénie.

Eugénie kynntist Louis-Napoléon Bonaparte, forseta franska lýðveldisins, árið 1849. Bonaparte hreifst af Eugénie og eyddi næstu tveimur árunum í að stíga í væng við hana. Eftir að hann tók sér keisaratign sem Napóleon 3. árið 1852 vonuðust margir stuðningsmenn hans til þess að hann myndi kvænast inn í ríkjandi konungsfjölskyldu annars Evrópuríkis en svo fór að þau Eugénie gengu í hjónaband þann 22. janúar næsta ár. Þau Napóleon eignuðust einn son, Napoléon Eugène Louis Jean Joseph Bonaparte, árið 1856.

Eugénie naut nokkurra pólitískra áhrifa sem keisaraynja og hvatti meðal annars til hernaðaríhlutunar Frakka í Mexíkó til þess að hægt yrði að stofna kaþólskt keisaradæmi þar.

Þegar fransk-prússneska stríðið braust út árið 1870 varð Eugénie eftir sem ríkisstjóri í París á meðan eiginmaður hennar og sonur héldu til atlögu gegn Þjóðverjum. Hún útnefndi nýja ríkisstjórn undir forsæti Charles Cousin-Montauban á meðan maður hennar var í burtu. Eftir nokkra franska hernaðarósigra íhugaði Napóleon að yfirgefa her sinn og snúa aftur til Parísar en Eugénie réð honum frá því og sagði honum að bylting myndi brjótast út ef keisarinn yfirgæfi hermenn sína. Þjóðverjar handsömuðu Napóleon 3. eftir ósigur Frakka í orrustunni við Sedan og í kjölfarið lýstu Frakkar yfir endalokum keisaraveldisins og stofnun nýs fransks lýðveldis.

Eugénie flutti ásamt eiginmanni sínum og syni í útlegð til Englands, þar sem Napóleon lést árið 1873. Sonur þeirra lést sömuleiðis árið 1879 í hernaði Breta gegn Súlúmönnum.

Þegar fyrri heimsstyrjöldin braust út árið 1914 gaf Eugénie breska hernum gufuskipið sitt, "Thistle". Hún styrkti einnig hernaðarsjúkrahús í styrjöldinni.
Agnbeykisættkvísl

Agnbeykisættkvísl (fræðiheiti: " Carpinus") er ættkvísl trjáa í birkiætt ("Betulaceae"). Tegundirnar 30–40 eru um megnið af tempruðum svæðum norðurhvels.

Útbreiðsla.

Tegundirnar 30–40 eru flestar í Austur-Asíu, sérstaklega Kína. Einungis tvær tegundir koma fyrir í Evrópu, ein í austur Norður-Ameríku og ein í Mið-Ameríku. "Carpinus betulus" finnst í Evrópu, Tyrklandi og Úkraínu.

Tegundir.

Viðurkenndar
Hesli

Hesli (fræðiheiti: "Corylus") er ættkvísl lauffellandi trjáa og stórra runna ættuðum frá tempruðum svæðum norðurhvels. Ættkvíslin er vananlega sett í bjarkarætt ("Betulaceae"), þó að sumir grasafræðingar vilji setja þau í sér ætt (ásamt agnbeyki, "Ostrya" og "Ostryopsis") í aðskilda ætt "Corylaceae".

Tegundir.

"Corylus" er með 14 til 18 tegundir. Ágreiningur er um útbreiðslu tegunda í austur Asíu, en "WCSP" og "Flora of China" eru ekki sammála um hvaða tegundir eru viðurkenndar; innan þess svæðis verða hér aðeins nefndar tegundir sem eru viðurkenndar af báðum heimildum. Tegundirnar eru eftirfarandi:

Allnokkrir blendingar eru til, og geta myndast á milli mismunandi deilda í ættkvíslinni,t.d. "Corylus × colurnoides" ("C. avellana" × "C. colurna").
Ormsbók Snorra-Eddu

Ormsbók Snorra-Eddu ("Codex Wormianus") er eitt af fjórum aðalhandritum Snorra-Eddu. Hún er varðveitt á „Det Arnemagnæanske Institut“ í Danmörku og hefur þar skráningarnúmerið AM 242 fol.

Um uppruna Ormsbókar er ekki vitað, en eigendasaga hennar á 17. öld er þó nokkuð vel skráð. Árni Magnússon fékk handritið frá danska biskupnum Christian Worm árið 1706, en sá hafði fengið það frá afa sínum, fornfræðingnum og lækninum Ole Worm (1588-1654), en við hann er handritið kennt. Ole Worm fékk handritið frá Arngrími Jónssyni lærða (1568-1648) árið 1628, og Arngrímur hefur líklega fengið það frá Guðbrandi Þorlákssyni biskupi (1542-1627), en á síðu 147 í handritinu má sjá fangamark hans. Ekki er vitað með fullri vissu hvaðan Guðbrandur fékk handritið, en líklega hefur hann erft það frá móðurafa sínum, Jóni Sigmundssyni.

Þó saga handritsins sé ekki þekkt lengra en aftur á 16. öld er handritið vafalaust mun eldra, almennt talið frá miðri 14. öld. Aldursgreiningin er helst rökstudd með vísunum í málfræði, letur og stafsetningu textans. Handritið er allt skráð með sömu rithönd, en sú rithönd er einnig þekkt úr öðrum handritum. Sigurður Nordal taldi handritið vera skrifað upp í Húnavatnssýslu á 14. öld.

Ormsbók hefur, auk Snorra-Eddu, að geyma fjórar málfræðiritgerðir sem einfaldlega eru kallaðar fyrsta, önnur, þriðja og fjórða málfræðiritgerðin. Þær eru í aldursröð í handritinu, hvort sem tilviljun hefur ráðið því eða ekki, sú fyrsta er elst og sú fjórða er yngst. Ekki er vitað hver er höfundur málfræðiritgerðanna, fyrir utan þá þriðju, en höfundur hennar er að öllum líkindum Ólafur Þórðarson hvítaskáld (1210-1259). Auk málfræðiritgerðanna og Snorra-Eddu er í handritinu einnig að finna eina varðveitta eintak Rígsþulu, auk annarra smávægilegri verka og athugasemda.

Ormsbók Snorra-Eddu var árið 1931 ljósprentuð, í ritröðinni Corpus Codicum Islandicorum Medii Aevi.
Quercus garryana

Quercus garryana er eikartegund sem er frá vesturhluta Norður-Ameríku, frá Suður-Kalíforníu til suðvesturhluta Bresku-Kólumbíu. Hún vex frá sjávarmáli upp í 210 m á norðurhluta svæðisins, og á milli 300 til 1800 m á suðurhluta svæðisins í Kaliforníu. Fræðiheitið er eftir Nicholas Garry, héraðsstjóra Hudson's Bay Company, 1822–35.

Afbrigði.

Það eru þrjú viðurkennd afbrigði:
Tannín

Tannín eða sútunarsýra er efni sem finna má í ýmsum jurtum og þá einkum í berki og hýði. Tannín er einnig nefnt barksýra. Vín innihalda mismikið tannín. Tannín var fyrr á tímum notað í blek og til að súta skinn.
Gvass

Gvass er ógagnsær og mattur vatnslitur og myndir sem eru málaðar með sérstakri gerð slíkra þekjulita, gvass-myndir. Í gvass-litum er hvítt litarefni sem gerir litina matta og veldur því að þeir eru þekjulitir þannig að bakgrunnur skín ekki í gegn eins og í venjulegum vatnslitum. Gvass-málun hentar vel til að gera teikningar eins og litskrúðug plaköt.

Í stað gvass þá er stundum notaðir akrýllitir sem eru vatnsleysanlegir þegar þeir eru blautir en þola vatn þegar þeir hafa þornað.
Quercus chrysolepis

Quercus chrysolepis er sígræn eikartegund sem vex í Norður-Ameríku, í Mexíkó og vestur-Bandaríkjunum.
Quercus frainetto

Quercus frainetto er stórvaxin eikartegund sem er frá Suðaustur-Evrópu (hluti Ítalíu, Balkanlöndin, hluti af Ungverjalandi, Rúmenía) og Tyrklandi.
Loðeik

Loðeik (fræðiheiti: "Quercus pubescens") er meðalstór eik ættuð frá suður Evrópu og suðvestur Asíu. Hún finnst einnig í frakklandi og öðrum hlutum af Mið-Evrópu.

Undirtegundir.

Þrjár undirtegundir eru viðurkenndar af "Flora Europaea":
Quercus montana

Quercus montana er eikartegund ættuð frá austur Bandaríkjunum. Hún er stundum kölluð "rock oak" (fjallaeik) vegna útbreiðslu sinnar í fjallasvæðum og öðrum grýttum svæðum.

Flokkun.

Mikill ruglingur hefur verið á greiningu á "Quercus montana" og "Quercus michauxii" og hafa sumir grasafræðingar talið þær sömu tegundina.

Nafnið "Quercus prinus" hefur verið lengi notað af grasafræðingum og skógarvörðum fyrir báðar tegundirnar, og er heitið "Q. prinus" með óljósa stöðu og ekki hægt að nota fyrir hvoruga tegundina.

Fræðiheitið "montana" þýðir fjöll, eða sem kemur frá fjöllum.
Quercus prinoides

Quercus prinoides er runnkennd eikartegund ættuð frá austur og mið Norður-Ameríku, frá New Hampshire til suður Ontario til austur Nebraska, suður til Georgíu, Alabama, Louisiana og Oklahoma.

Hún verður runni eða lítið tré sem verður yfirleitt um 4–6 metra hátt og 4–6 metra breitt. Það breiðist stundum út með rótarskotum eða jarðstönglum.

Nytjar.

Akörnin eru sæt og bragðgóð, en viðurinn lítið nýttur vegna smæðar runnanna.
Pinus densiflora

Pinus densiflora er barrtré af þallarætt. Hún vex í Japan, Kóreuskaga, norðaustur Kína (Heilongjiang, Jilin, Liaoning, Shandong) og suðaustast í Rússlandi (suðurhluta Prímorju).

Þrjú afbrigði eru viðurkennd:
Pinus densata

Pinus densata, er tegund af furu ættuð frá, og einlend í Kína. Hún er stundum talin afbrigði af kínafuru.
Joan Wallach Scott

Joan Wallach Scott (f. 18. desember 1941) í Brooklyn, New York er bandarískur sagnfræðingur sem rannsakar sögu Frakklands og er þekkt fyrir framlag sitt til kynjasögu og hugmyndasögu. Hún er Professor Emerita í félagsvísindadeild í Institute for Advanced Study í Princeton í New Jersey. Meðal rita hennar er greinin "Gender: A Useful Category of Historical Analysis" sem birtist árið 1986 í ritinu American Historical Review.
Héraðssaksóknari

Héraðssaksóknari er einn af handhöfum ákæruvaldsins á Íslandi. Ákæruvald á Íslandi er tveimur stigum og fer héraðssaksóknari með lægra ákæruvaldsstig en ríkissaksóknari með efra ákæruvaldsstig.

Embættið fer með ýmis brot á stigi héraðsdóms en fer það að auki með rannsókn og saksókn alvarlegra skattalaga- og efnahagsbrota, brota gegn valdstjórninni og brota starfsmanna lögreglu.

Við stofnun tók embættið yfir starfsemi sérstaks saksóknara sem hafði rannsakað brot tengd efnahagshruninu 2008.

Héraðssaksóknari er Ólafur Þór Hauksson og varahéraðssaksóknari Kolbrún Benediktsdóttir.
Shirin Ebadi

Shirin Ebadi (persneska: شيرين عبادى‎; f. 21. júní 1947) er íranskur lögfræðingur, fyrrverandi dómari og mannréttindafrömuður. Hún hlaut friðarverðlaun Nóbels árið 2003 fyrir starf sitt í þágu lýðræðis og mannréttinda, sérstaklega réttinda kvenna, barna og flóttafólks.

Ebadi var starfandi dómari, fyrst kvenna í Íran, þegar íranska byltingin skall á árið 1979. Nýja klerkastjórnin sem tók við völdum leysti hana strax frá störfum þar sem sjaríalög banna konum að vera dómarar. Eftir að hún var rekin úr dómaraembættinu gerðist Ebadi lagaprófessor við Háskólann í Teheran. Hún hóf jafnframt að tala fyrir auknum réttindum kvenna og barna. Málflutningur hennar hjálpaði meðal annars umbótasinnanum Mohammad Khatami að vinna sigur í forsetakjöri landsins árið 1997. Trúarleiðtogar landsins hafa margsinnis fordæmt Ebadi og hún sat mörgum sinnum í fangelsi til ársins 2003.

Meðal þeirra málefna sem Ebadi hefur lagt áherslu á er að konur fái réttindi til jafns við karla í hjónaböndum, til dæmis rétt til skilnaðar og möguleika á forræði yfir börnum sínum. Hún hefur lagt áherslu á að hægt sé að færa íslömsk lög til nútímans án þess að ógna trúnni sjálfri.

Shirin Ebadi hlaut heiðursdoktorsnafnbót félagsvísinda- og lagadeildar Háskólans á Akureyri þann 6. nóvember árið 2004. Árið 2009 hraktist Ebadi frá Íran vegna aukinna ofsókna gegn stjórnarandstæðingum. Sama ár gerðu írönsk stjórnvöld Nóbelsverðlaunin hennar upptæk.
Björn Zoëga

Björn Zoëga (f. 26. apríl 1964) er bæklunarskurðlæknir, fyrrverandi forstjóri Landspítalans, og núverandi forstjóri Karólínska sjúkra­húss­ins í Svíþjóð.

Ævi og störf.

Björn er fæddur 26. apríl 1964 í Reykjavík. Ættarnafnið Zoëga má rekja til Danans Jóhannesar Zoëga sem fluttist til landsins 1787. Björn útskrifaðist frá Menntaskólanum í Reykjavík 1984. Hann lærði læknisfræði við Háskóla Íslands og útskrifaðist þaðan 1990. Hann fékk doktorsgráðu frá Gautaborgarháskóla í Svíþjóð 1998.

Björn sat í stjórn Heimdallar, félags ungra sjálfstæðismanna í Reykjavík, 1990 til 1991 og spilaði um tíma körfuknattleik með íþróttafélaginu Val.

Hann lærði bæklunarskurðlækningar við Sahlgrenska háskjólasjúkrahúsið í Gautaborg í Svíþjóð og fékk sérfræðingsleyfi 1996. Hann var yfirlæknir hryggjarskurðdeildar bæklunardeildar á Sahlgrenska frá 1999 til 2002.

Hann var yfirlæknir skurðstofu Landspítalans í Fossvogi frá 2002 og sviðstjóri skurðlækningasviðs spítalans frá 2005.

Björn var ráðinn framkvæmdastjóri lækninga á Landspítalanum 2009 til 2013. Áður hafði hann leyst af sem fram­kvæmda­stjóri lækn­inga frá 2007.

Hann var forstjóri Landspítalans frá 2010 til 2013. Áður hafði hann leyst af sem forstjóri frá apríl til október 2008. Björn var formaður Knattspyrnufélagsins Vals 2014-15.

Frá 2016 hefur hann starfað fyrir sænsku heilbrigðissamsteypuna GHP, sem rekur spítala og heilsugæslustöðvar á Norðurlöndunum og í Sameinuðu arabísku furstadæmunum. Hann var forstjóri hryggjarskurðdeilda þeirra í Stokkhólmi og Gautaborg. Frá 2017 - 2019 var hann aðalframkvæmdastjóri lækningasviðs GHP en í upphafi árs 2019 var tilkynnt um ráðningu Björns í stöðu forstjóra Karólínska sjúkra­húss­ins í Svíþjóð og tók hann við því starfi um vorið.
Lekandi

Lekandi "(gonorrhea)" er kynsjúkdómur sem orsakast af bakteríusýkingu af völdum "Neisseria gonorrhoeae".

Hún smitast í slímhúðir og getur þá sýkt kynfæri, þvagrás, endaþarm, augu, og háls. Einkenni sýkingar eru sársauki við þvaglát, útferð "(hvítleitur gröftur)" úr typpi eða píku, og blæðing úr píku. Margir sýna þó engin einkenni. Sýkingin getur valdið bólgu í grindarholi og þess vegna valdið ófrjósemi hjá konum.

Flestar sýkingar má læknar með sýklalyfjum, en komnir eru á kreik ónæmir stofnar lekanda. Með smokkanotkun má koma í veg fyrir smit.

Hvert ár greinast um 100 með lekanda á Íslandi og hefur tíðni aukist síðustu ár.
2. deild kvenna í knattspyrnu 1992

Leikar í 2. deild kvenna í knattspyrnu hófust í 11. sinn árið 1992.
Hrappsstaðakot

Hrappsstaðakot er bær í Svarfaðardað skammt frá Dalvík.

Bærinn var byggður út úr landi Hrappsstaða á 18. öld. Til að byrja með var þar stopul byggð en eftir 1823 hefur verið samfelld búseta í Hrappsstaðakoti.
Hjúkrunarfélag Reykjavíkur

Hjúkrunarfélag Reykjavíkur var stofnað árið 1902 að frumkvæði Oddfellowreglunnar. Stofnendur voru 145. Jón Helgason, síðar biskup, var formaður félagsins frá stofnun þess og til ársins 1927. Formaðurinn tók á móti beiðni um hjúkrunarhjálp og skipulagði starfið. Læknar tóku virkan þátt í félaginu og á vegum þess störfuðu hjúkrunar- eða vaktkonur við hjúkrun í heimahúsum. Bæði Guðný Guðmundsdóttir og Kristín Hallgrímsdóttir störfuðu á vegum félagins en þær eru meðal þeirra fimm kvenna sem vitað er að hafi fyrstar íslenskra kvenna stundað nám í hjúkrun erlendis á árunum 1897-1904.
Himalajafura

Himalajafura (fræðiheiti: "Pinus wallichiana") er furutegund ættuð frá Himalaja, Karakoram og Hindu Kush fjöllum, frá austur Afganistan austur yfir norður Pakistan og norðvestur Indland til Yunnan í suðvestur Kína. Hún vex í fjalladölum 1.800–4.300 m hæð (sjaldan niður að 1.200 m), og verður á milli 30 m og 50 m há. Hún vex á tempruðu belti með þurrum vetrum og blautum sumrum.

Tegundin er stundum kölluð Bútanfura, (ekki til að ruglast á skyldri tegund; "Pinus bhutanica"). Fræðiheitið "Pinus chylla" Lodd. var um tíma notað þegar tegundin var fáanleg frá gróðrastöðum í Evrópu 1836, níu árum eftir að danski grasafræðingurinn Nathaniel Wallich (1784~1856) kom fyrst með fræ af henni til Englands.

Barrnálarnar eru fimm saman í búnti og eru 12–18 sm langar. Þær eru athyglisverðar fyrir sveigjanleika, og drúpa oft þokkafullt. Könglarnir eru langir og grannir, 16–32 sm, daufgulir við þroska, með þunnum hreisturflögum. Fræin eru 5–6 mm löng með 20–30 mm væng.

Dæmigerð búsvæði eru fjallaskriður og þar sem jöklar hafa hopað, en myndar einnig gamalskóg sem aðaltegund eða í blönduðum skógum með deodar, birki, greni og þin. Sums staðar vex hún að trjálínu.

Undirtegundir.

Tegundin skiftist í eftirfarandi undirtegundir:

Blendingar.

Himalajafura myndar blendinga með sandfuru ("Pinus strobus"): "Pinus × schwerinii".

Litnigatalan er 2n = 24.

Nytjar.

Viðurinn er í meðallagi harður, endingargóður og mjög kvoðuríkur. Hann er góður eldiviður, en myndar lyktarmikinn reyk. Hann er nýttur til framleiðslu á terpentínu sem er meiri gæðum en af "P. roxburghii" en ekki eins miklum mæli.

Þetta er einnig vinsæl tegund í almenningsgörðum, vegna fallegs barrs og stórra og skrautlegra köngla. Hún þolir einnig loftmengun betur en mörg önnur barrtré.

Tegundin og hið hægvaxta afbrigði ‘Nana’ hafa fengið Royal Horticultural Society's Award of Garden Merit.
Örbylgjukliðurinn

Örbylgjukliðurinn er dauf rafsegulgeislun sem mælist sífellt frá öllum áttum í alheiminum og er merki um heiminn eins og hann var stuttu eftir miklahvell. Rafsegulgeislunin er sterkust á örbylgjurófinu og er elsta rafsegulgeislun í heiminum.

Það voru bandarísku stjörnufræðingarnir Arno Penzias og Robert Wilson sem uppgötvuðu örbylgjukliðinn fyrir slysni árið 1964 og fyrir það hlutu þeir Nóbelsverðlaunin árið 1978.

Tenglar.

"Örbylgjukliðurinn." Stjörnufræðivefurinn.
Langvinn lungnateppa

Langvinn lungnateppa (orðið merkir "hindrun á loftflæði til lungna sem endist lengi"; enskt heiti: "chronic obstructive pulmonary disease, COPD") er samheiti yfir lungnasjúkdóma sem valda langtíma öndunarerfiðleikum og skertu loftflæði til lungna (þetta kallast teppusjúkdómar). Sjúklingar eiga erfitt með að anda og hósta upp slími. Langvinn lungnateppa er algengur sjúkdómur sem dregur marga til dauða. Sjúkdómurinn er viðvarandi og fer vanalega sífellt versnandi.

Langvinn berkjubólga, lungnaþemba, og astmi á lokastigi eru eldri hugtök yfir það sem nú flokkast undir langvinna lungnateppu.

Helsta orsök langvinnrar lungnateppu eru reykingar. Aðrir minni áhættuþættir eru svifryksmengun og erfðaþættir. Eftir að lungun hafa verið lengi í snertingu við ertandi efnin í reyk byrja þau að mynda bólguviðbragð sem þrengir að lungnapípunum og brýtur niður lungnavefinn.
Csound

Csound er forritunarmál fyrir hljóð, einnig flokkað sem hljóðforritunarmál. Nafnið Csound er orð samsett af forritunnarmálinu C og enska orðinu „sound“. Csound var skrifað af Barry Vercoe árið 1985 í MIT og var byggt á hans eigin forriti Music 11 sem er byggt á MUSIC-N kerfinu sem á rætur sínar að rekja til Max Matthews, vísindamanni frá tæknirisanum Bell Labs í Bandaríkjunum.
Ophiocordyceps unilateralis

Ophiocordyceps unilateralis er sveppur sem sýkir maura og hefur áhrif á hegðun þeirra.

Náttúrufræðingurinn og landkönnuðurinn Alfred Russel Wallace uppgötvaði sveppinn árið 1859. Hann finnst aðallega í regnskógum. "O. unilateralis" sýkir maura af "Camponotini" ættkvíslinni og breytir hegðunarmynstri þeirra. Sýktu hýslarnir fara úr trjánum niður á skógarbotninn, þar er umhverfið heitt og rakt og því hentugt fyrir sveppavöxt. Síðan nota þeir kjálkana til þess að festa sig við stóra æð undir laufblaði, þar sem hýsillin dvelur til dauðadags. Ferlið tekur allt að 4-10 daga.

Orðrétt þýðing tegundaheitsins er "„snákshöfuð á þræði, einhliða“," en tegundin á sér ekki íslenskt nafn.

Formgerð.

Tegundin þekkist við lok lífferils af æxlunnar uppbyggingu þess, sem samanstendur af mjóum, stæltum og sveigjanlegum dökklitaðum vefstilk sem framlengist frá afturhluta hauss dauða maursins. Sveppurinn sýkir maura, mest þekktir sem smíðamaurar. Sveppurinn myndar einn stilk sem rís á svæðinu fyrir aftan hálsinn þar sem gróberandi aldin er borið lárétt. Þegar maurinn er sýktur með sveppnum, klifrar hann niður úr sínu venjulega búsvæði og bíta sig fastan á neðanverðu laufi. Þetta er þekkt sem "dauðagripið" og á sér stað á mjög tilteknum stöðum.

Lífsferill.

Eins og aðrir sveppir sem sýkja skordýr í ættkvíslinni "Ophiocordyceps", ræðst "O. unilateralis" á tiltekna hýsiltegund, "Camponotus leonardi" maurinn. Hins vegar getur sveppurinn sýkt aðrar náskyldar tegundir af maurum með minni líkum á hýsilstjórn og minni árangri í æxlun.

Sýktir maurar sýna mjög sérstæða hegðun og hafa því verið kallaðir uppvakninga-maurar. Gróin úr sveppunum festir sig og að lokum brýtur í gegn um stoðgrind maursins með þrýstingi og ensímum. Gerstig sveppsins breiðast um í líkama maursins og búa væntanlega til efnasambönd sem hafa áhrif á æðakerfi maursins og nýtir þróunareinkenni þess að svipfar ætti ekki að vera takmarkað í líffræðilegu ferli eins og prótín nýmyndun eða vefjamyndun, heldur að framlengja það til þess að innihalda öll áhrifin sem erfðavísirinn hefur á umhverfi sitt, til þess að stjórna hegðunnarmynstri sem maurinn sýnir. Sýktur maur sýnir óreglulega tímasetta krampa sem losa það á skógarbotninum.

Búsvæði.

Sveppurinn finnst aðallega í regnskógum Taílands og Brasilíu.

Áhrif á hýsilstofninn.

"O. unilateralis" er þekkt fyrir að hafa gjöreytt heilum maurabúum. Maurar hafa aftur á móti getuna til þess að skynja það að meðlimur búsinns sé sýktur; heilbrigðu maurarnir bera dauðvona maurana langt í burtu frá þyrpingunni til þess að forðast smit innan búsins.
Þiður

Þiður (fræðiheiti: "Tetrao urogallus") er stærsti fuglinn í fashanaætt ("Phasianidae"). Þyngsti þiðurinn sem heimild er um vó 7,2 kg (fuglinn var í haldi manna). Mikil tvíbreytni er milli kynjanna: haninn er um það bil tvisvar sinnum stærri en hænan. Þiðurinn lifir í skógum á stórum svæðum í Evrasíu en stofninn er talinn vera í fullu fjöri.

Þiðrinum var fyrst lýst af Carolus Linnaeus í riti hans "Systema naturae" frá 1785.

Lýsing.

Auðvelt er að greina á milli kynjanna á stærð og litarafti fuglanna. Haninn er miklu stærri en hænan. Þiðurinn er með hvað mesta kynferðistvíbreytni allra fugltegunda að nokkrum doðru- og fashanategundum undanteknum.

Haninn er yfirleitt 74–83 cm að lengd, með vænghaf í kringum 90–125 cm og vegur að jafnaði um það bil 4,1 kg. Stærstu villtu hanarnir geta náð allt að 100 cm hæð og 6,7 kg þyngd. Stærsti þiðurinn í haldi manna vó 7,2 kg. Líkamsfjaðrirnar eru dökkgráar að dökkbrúnar en brjóstfjaðrirnar eru málmkenndar og dökkgrænar. Maginn og þakan eru svört eða hvít en eru breytileg eftir kynþætti.

Hænan er miklu minni og vegur um það bil helmingi minna en haninn. Hænan er yfirleitt 54–64 cm að lengd (frá goggnum að stélinu), með vænghaf í kringum 1,5–2,5 kg og vegur að jafnaði um það bil 1,8 kg. Fjaðrir á efri hluta líkamans eru brúnar með svörtum og silfurlituðum röndum en eru ljósari og gulleitari á maganum.

Á báðum kynjum er hvítur depill á bógi vængsins. Leggir þiðursins eru þaktir fjöðrum til að vernda fuglinn gegn kuldanum.

Dreifing og búsvæði.

Þiðurinn er staðfugl sem lifir í fjölbreyttum barrskógum í norðurhlutum Evrópu og Asíu.

Einu sinni fannst þiðurinn víða í öllum barrskógum í norður- og norðvesturhluta Evrasíu. Í Skotlandi dó stofninn út en tegundin var flutt aftur inn frá Svíþjóð. Þiður er í útrýmingarhættu í Þýskalandi. Þar finnst hann ekki lengur í láglendi Bæjaralands en lifir áfram í Svartaskógi og Harzfjöllunum (stofninn fer þó minnkandi). Í Sviss finnst hann í Ölpunum og Júrafjöllum. Hann er útdauður í Belgíu og á Írlandi. Í Noregi, Svíþjóð, Finnlandi, Rússlandi og Rúmeníu er stofninn í fullu fjöri.

Stærsta ógnin við þiðurinn er eyðilegging búsvæða.
Kaledóníuskógur

Kaledóníuskógur (enska: "Caledonian Forest") er heiti á fornum skógi sem einu sinni þakti stórt landsvæði í Skotlandi. Nákvæmt umfang skógarins er ekki vitað með vissu en talið er að hann hafi legið fyrir norðan ána Clyde og fyrir vestan ána Tay.

Obbi skógarins samanstóð af skógarfuru sem þróaðist úr fyrstu furutegundunum sem námu land í Skotlandi um það bil 7.000 árum f.Kr. Skógurinn var hvað stærstur um það bil 5.000 f.Kr. Upp úr þeim tíma varð veðurfarið í Skotlandi vinda- og votviðrasamara. Þessi breyting gerði það að verkum að skógurinn hefði hörfað töluvert fyrir 2.000 ár f.Kr. Eftir það höfðu athafnir manna slæm áhrif á skóginn (þar á meðal notkun lands undir beit og dádýrahald).

Í dag lifir skógurinn áfram á 35 „leifasvæðum“ sem þekja um það bil 18.000 hektara. Skógarfururnar sem finnast á þessum svæðum eru þróaðar beint úr fyrstu furunum sem námu land í Skotlandi. Þessi tré hafa lagað sér að sérstökum umhverfisskilyrðum í landinu og eru því einstök á heimsvísu. Þau hafa verið í stöðugri þróun í yfir 9.000 ár.

Þessar leifar af gamla skóginum er að mestu leyti að finna á landi sem var of bratt, klettótt eða afskekkt til að nýta undir landbúnað. Stærstu leifarnar eru í Strathspey og Strath Dee, en þar vex skógurinn í mjög sýru og vel drenuðu jökulseti sem er að öðru leyti ónýtt. Talið er að lítil breyting hafi verið á umfangi skógarins frá 1600.