Unicode

Unicode eða Samkóti er heiti á stöðluðu kerfi í tölvuiðnaði sem gerir tölvum kleift að sýna og meðhöndla texta í flestum ritkerfum heims með samræmdum hætti; þó er val um að nota UTF-8, sem er allsráðandi á vefnum, eða t.d. UTF-16 sem er líka notað (þó ekki fyrir vefinn) en ekkert annað kerfi fyrir Unicode er algengt í okkar heimshluta. Unicode er eina kerfið sem ræður við íslensku og líka önnur tungumál sem notuð eru á Íslandi, s.s. pólsku. Í september 2021 kom útgáfan Unicode 14.0 út sem samanstendur af 144.697 stafatáknum sem styðja 159 ritkerfi (bæði nútíma og kerfi sem ekki eru lengur notuð), töflur sem sýna staðsetningu táknanna, aðferðafræði við kóðun, fjölda skilgreininga á stafagerðum svo sem hástafi og lágstafi, og margt fleira.

Sjálfseignarstofnunin The Unicode Consortium hefur einsett sér að Unicode muni algerlega koma í stað annarra staðla um textameðhöndlun, þar sem margir þeirra eru takmarkaðir í stærð og möguleikum, og eru ósamhæfir kerfum á fleiri en einu tungumáli.

Árangur Unicode við að sameina stafatöflur hafa leitt til þess að það er orðið afar útbreitt (á forminu UTF-8 sem notað af 94% af vefsíðum) og er ríkjandi við þýðingu og staðfæringu hugbúnaðar. Staðallinn hefur verið innleiddur í margar nýlegar tækninýjungar á hugbúnaðarsviði, svo sem XML, forritunarmálið Java, forritunarumhverfið Microsoft .NET og nútímastýrikerfi.

Ólíkt ISO 8859-1 (líka kallað Latin1) stafatöflunni, sem var ráðandi fyrir íslensku, þar sem allir stafir taka eitt bæti (og t.d. í Windows-1252 töflunni sem er jafnvel oftar notað en er svipuð, og eins varðandi alla íslenska stafi), taka séríslenskir stafir í íslensku tvö bæti í Unicode. Fyrstu 256 táknin í Unicode samsvara ISO 8859-1, en aðeins fyrstu 128, þ.e. ASCII (án t.d. séríslensku stafanna), taka eitt bæti í UTF-8. Kostir Unicode, umfram áðurnefndar stafatöflur, eru meðal annars að texti er ekki lengur takmarkaður við íslensku, ensku (og nokkur önnur mál aðallega úr vestur-Evrópu) heldur er hægt að nota t.d. allt gríska stafrófið með (sem er gott fyrir stærðfræðilegan texta), auk annarra tákna úr stærðfræði. Einnig er t.d. hægt að nota Unicode fyrir arabísku og hebresku, sem bæði lesast frá hægri-til-vinstri (Unicode skrár styðja það, en aðeins betri hugbúnaður getur birt rétt, jafnvel með texta í hina áttina, t.d. flestir vafrar, s.s. Firefox og Chrome) og má nota þannig texta innan um annan í öðrum málum sem er lesinn í hina áttina.

Unicode má innleiða með mismunandi kóðun, t.d. UTF-8 sem er allsráðandi á internetinu (og í Linux/Unix og macOS) eða UTF-16 (sem er enn notað í Windows, þó Microsoft ráðleggi nú frekar notkun UTF-8 í Windows forritun). Öll form af Unicode (sem eru í raunverulegri notkun; í skrám) taka mismikið pláss fyrir mismunandi stafi (eru "variable length"); sem dæmi fyrir t.d. "emoji" tákn (t.d. broskalla) þarf hið minnsta 4 bæti með UTF-16. Minna notaðar kóðanir eru t.d. UTF-32 sem er líka staðlað en sjaldan notað fyrir skrár, og UTF-EBCDIC. Hins vegar eru dæmi um afbrigði af UTF-8, sem sum eru algeng, Modified UTF-8 (notað t.d. af Java), og WTF-8 (Wobbly Transformation Format) og CESU-8 (Compatibility Encoding Scheme for UTF-16: 8-Bit), sem t.d Oracle gagnagrunnar nota í stað UTF-8.

Saga og smáatriði.

Unicode (frá og með UTF-16) býður upp á 1.114.112 möguleg tákn (í 17 "plönum"), þ.e. er hugsað til framtíðar til að styðja öll framtíðartungumál líka (og notendur geta líka skilgreint sín eigin í Private Use Area (PUA)).

Svokallað byte order mark (BOM), eða Unicode signature, er ekki nauðsynlegt né æskilegt í UTF-8 texta (og þá er textinn strangt til tekið ekki lengur löglegur sem UTF-8), en er ráðlagt í UTF-16 textaskrám. Windows notar UTF-16LE ("little endian"), sem UTF-16, en UTF-16BE er líka til (og UTF-32LE og UTF-32BE). Mörg forrit, t.d. á Linux ráða ekki við UTF-16 skrár jafnvel þó það sé löglegur valmöguleiki, á t.d. Windows. Á Windows var UCS-2 fyrst notað og svo UTF-16, og í seinni tíð í meira mæli UTF-8. Sögulega séð var Unicode takmarkað við 65.536 stafatákn, þ.e. UCS-2, þar til kínverjar þvinguðu fram breytingar ("Han unification") til að styðja kínversku betur, og úr varð UTF-16.

Upphaflega Unicode réð við auk latneska letursins sem við erum vön, t.d. við arabísku, kýrílískt letur, grísku, hebresku, taílensku og letur fyrir tíbesk tungumál. Táknin fyrir tíbesk mál voru reyndar tekin út úr Unicode 1.1, en komu aftur inn í Unicode 2.0 í júlí 1996 á nýjum stað í stafatöflunni. Útgáfa 1.0.1 frá júní 1992 bætti við 20.902 táknum (fleirum síðar) sem notuð eru í kínversku, japönsku og kóresku. Síðar var bætt við hangul fyrir kóresku, en þau tákn voru líka færð og fjölgað í 11.172 tákn í Unicode 2.0.

Unicode 12.1 bætti við aðeins einu nýju tákni, fram yfir Unicode 12.0, fyrir tímabil nýs keisara í Japan sem tók við 2019 af föður sínum.

Unicode 12.1 er með 32 tákn fyrir gjaldmiðla, því síðasta var bætt við í Unicode 10.0 fyrir bitcoin ₿. Mörg gjaldmiðlatáknin voru frá með byrjun, en evrutákninu € var bætt við í 2.1 í maí 1998 og t.d. tyrknesk lírunni var bætt við í Unicode 6.2 í september 2012. Dollaramerkið $ hefur verið alla tíð frá ASCII.

Stóru eszett ẞ var bætti við í Unicode 5.1 í apríl 2008 en ekki notað af neinu ráði í þýsku þar til um 2017. Því og litla eszett ß (sem lengi hefur verið notað í þýskumælandi löndum) verður að passa að rugla ekki við litla gríska beta β. Áður en stóra eszett kom til, var erfitt fyrir tölvur að geta breytt orðum í hástafi og svo til baka, og ætlast til að fá sömu stafarunu út. Röðun í stafrófsröð er líka erfið, sérstaklega þegar texta á mörgum tungumálum er blandað saman (til þess eru og ), en jafnvel þótt um eitt mál sé að ræða þá er ekki endilega ein rétt leið. Í þýskum orðabókum er "öf" raðað á undan "of", en öfugt í símaskrá (eitt af því sem er öðruvísi fyrir símaskrárröðun). Og milli mála geta reglur stangast á. Í taílensku þarf að víxla ákveðnum stöfum til að fá rétta röðun.

Unicode er með alls konar tákn fyrir tónlist, t.d. bætti Unicode 3.1 í mars 2001 við táknum fyrir vestræna tónlist og tákn fyrir tónlist frá Býsantímanum.

Mögulegar kóðanir fyrir Unicode eru UTF-8 (sem notar 1 bæti fyrir öll ASCII tákn, en annars upp í 4 bæti), UCS-2 (sem nú er úrelt, notar 2 bæti fyrir öll tákn, en inniheldur ekki öll tákn í Unicode staðlinum) og UTF-16 (sem er framlenging á UCS-2 og notar þannig 4 bæti fyrir tákn sem ekki eru í UCS-2). Fyrir nánast heiminn allan (en ekki endilega fyrir austur-Asíu) tekur UTF-8 alltaf minna pláss en UTF-16 fyrir texta viðkomandi svæðis.

Sem dæmi er UTF-8 sjálfgefið fyrir XML (en leyfir t.d. UTF-16), og JSON leyfir eingöngu UTF-8 (í núgildandi stöðum). Það er líka reglan í nýrri stöðum að leyfa eingöngu UTF-8.

Minna notaðar kóðanir eru t.d. UTF-EBCDIC (sem er ekki leyfilegt á internetinu, en var búið til fyrir stórtölvur, þó í raun sjaldan notað) þar sem stafir taka mest 5 bæti (UTF-8 þarf mest 4 bæti). Kínverjar nota GB 18030 stafatöflu sem má líta á sem kóðun fyrir Unicode. Standard Compression Scheme for Unicode (SCSU), sem t.d. Microsoft SQL Server notar mögulega (en styður líka UTF-8 í staðin í nýrri útgáfum) og Binary Ordered Compression for Unicode (BOCU-1) eru þjappanir fyrir Unicode.