Innrás Rússa í Úkraínu 2022

Þann 24. febrúar 2022 gerðu Rússar innrás í Úkraínu. Innrásin er hluti af hernaðardeilum á milli ríkjanna sem hafa staðið yfir frá árinu 2014. Stríðið skapaði milljóna manna flóttamannastraum sem var sá mesti frá seinni heimsstyrjöld.

Aðdragandi.

Átök Rússlands og Úkraínu má rekja aftur til ársins 2014, til Evrómajdan-mótmælanna og úkraínsku byltingarinnar þar sem forsetanum Víktor Janúkovytsj var steypt af stóli. Janúkovytsj hafði verið náinn bandamaður ríkisstjórnar Rússlands og Vladímírs Pútín Rússlandsforseta, og hafði í aðdraganda mótmælanna hætt við fyrirhugað samkomulag um nánara samband Úkraínu við Evrópusambandið.

Eftir að Janúkovytsj var steypt af stóli sendu Rússar herlið á Krímskaga og héldu þar atkvæðagreiðslu sem leiddi til þess að Krímskagi var formlega innlimaður inn í rússneska sambandsríkið. Árið 2014 hófust jafnframt uppreisnir í austurhluta Úkraínu, þar sem meirihluti íbúa er rússneskumælandi. Aðskilnaðarsinnarnir í austurhluta Úkraínu lýstu yfir stofnun sjálfstæðra „alþýðulýðvelda“ í Donetsk og Lúhansk. Rússar veittu aðskilnaðarsinnunum aðstoð en stjórnvöld í Rússlandi neituðu því jafnan að um væri að ræða rússneska stjórnarhermenn.

Innrásin.

Undir lok ársins 2021 og í byrjun ársins 2022 söfnuðu Rússar tæplega 200.000 manna herliði við landamæri Úkraínu, sem vakti ótta í Úkraínu og á Vesturlöndum um að Pútín hygðist fyrirskipa innrás í landið. Rússnesk stjórnvöld þvertóku ítrekað fyrir að innrás væri yfirvofandi en ráðamenn þar lögðu jafnframt fram kröfur um að Úkraínu yrði meinaður aðgangur að Atlantshafsbandalaginu um alla framtíð og að bandalagið fjarlægði alla hermenn og öll vopn sín úr Austur-Evrópu.

Febrúar.

Þann 21. febrúar viðurkenndi Pútín sjálfstæði Alþýðulýðveldanna Donetsk og Lúhansk, héraða rússneskumælandi aðskilnaðarsinna sem höfðu klofið sig frá Úkraínu árið 2014 með stuðningi Rússa. Pútín sendi í kjölfarið rússneska hermenn yfir úkraínsku landamærin til að gegna „friðargæslu“ í Donetsk og Lúhansk. Í ræðu sem Pútín hélt við viðurkenningu sína á sjálfstæði héraðanna efaðist hann um sögulegar forsendur fyrir Úkraínu sem sjálfstæðu ríki og sakaði stjórnvöld þar um að fremja þjóðarmorð.

Morguninn 24. febrúar 2022 hófu Rússar allsherjarinnrás í Úkraínu. Innrásin fór fram bæði frá héruðunum í austurhluta landsins, frá Krímskaga og frá Hvíta-Rússlandi með stuðningi stjórnar Alexanders Lúkasjenkó.

Rússneski herinn gerði árás á olíubirgðastöð suður af Kyjív.

Í yfirlýsingu sinni um innrásina sagði Pútín markmið hennar vera að brjóta niður hernaðarmátt Úkraínu og „afmá nasisma“ úr stjórn ríkisins. Hugmyndin um að Úkraínu sé stýrt af nýnasistum hefur verið áberandi í rússneskum áróðri til réttlætingar innrásinni. Hún styðst sumpart við starfsemi nýnasískra öfgaþjóðernishreyfinga á borð við Azovsveitina, sem hefur stöðu undirliðs í úkraínska þjóðvarðliðinu og hefur barist í stríðinu í austurhluta Úkraínu frá 2014. Hreyfingin situr hins vegar ekki í ríkisstjórn Úkraínu og framboð tengt henni fékk enga kjörna fulltrúa í síðustu þingkosningum landsins. Úkraínumenn hafa þvertekið fyrir ásakanir Pútíns um nasisma og hafa bent á að forseti landsins, Volodymyr Zelenskyj, sé sjálfur Gyðingur og hafi misst ættingja í Helförinni.

Rússnesk stjórnvöld hafna því að um innrás sé að ræða og kalla átökin í Úkraínu ávallt „sérstaka hernaðaraðgerð.“ Umfjöllun um innrásina hefur verið stranglega ritskoðuð innan Rússlands og þungar refsingar hafa verið lagðar við því að nota hugtökin stríð eða innrás um atburðina.

Mars.

Rússar sátu um Kharkív, aðra stærstu borg landsins en mættu harðri mótstöðu. Ráðist var m.a. á ráðhúsið, hersjúkrahús og skóla. Harðar árásir voru á borgir í suðri, Kherson og Maríúpol, með eldflaugum og stórskotaliði. Í Kyjív var fjarskiptaturn sprengdur.

Kherson féll í hendur rússneskra hermanna þann 3. mars, á áttunda degi innrásarinnar, og var þá fyrsta úkraínska stórborgin sem var hernumin.

Flóttafólk streymdi til Evrópulanda frá Úkraínu, aðallega Póllands, voru þeir orðnir tæpar 2 milljónir 8. mars.

Þann 11. mars voru gerðar loftárásir í borgum í norðvestri; Lútsk og Ívano-Frankívsk. Einnig í Dnípro í miðhlutanum. Loftárás var gerð 13. mars á herflugvöll nærri Lvív við pólsku landamærin þar sem tugir létust. Úkraínumenn hófu gagnsókn á ýmsum stöðum t.d. vestur af Kyjív og tóku landsvæði aftur. Loftárás var gerð á rússneskt herskip við Berdjansk við Azovhaf.

Mariupol var eyðilögð að mestu og flestir íbúanna flúðu. Rússar gerðu m.a. árás á leikhús þar sem borgarar höfðu flúið. Um 300 létust. Flestir íbúanna höfðu flúið í lok mars og um 5.000 látist. 29. mars var gerð loftárás á stjórnarbyggingu í borginni Mykolajív í suðri. Daginn eftir voru gerðar árásir á Tsjerníhív í norðri.

Undir lok marsmánaðar hófu rússneskar hersveitir undir stjórn hershöfðingjans Aleksandrs Tsjajko að hörfa frá Kænugarði, sem hafði verið umsetinn frá því stuttu eftir að innrásin hófst. Þrátt fyrir að hafa ekki náð að hertaka höfuðborgina sögðust Rússar hafa náð upphaflegum markmiðum sínum og að þeir myndu nú einbeita sér að frelsun Donbas-héraðanna í austurhluta Úkraínu. Vegna undanhalds Rússa endurheimtu Úkraínumenn mikið landsvæði í kringum Kænugarð, allt að 35 kílómetra austan við borgina. Meðal annars endurheimtu úkraínskir hermenn bæinn Írpín þann 28. mars.

Apríl.

Árás var gerð á hafnarborgina Odesa í suðvesturhlutanum.

Eftir að Rússar hörfuðu frá úthverfum Kænugarðs tilkynnti úkraínski ríkissaksóknarinn [Íryna Venedíktova]] að lík 410 almennra borgara hefðu fundist á svæðunum sem Rússar höfðu haft umráð yfir. Einnig tilkynntu Úkraínumenn að 280 lík hefðu fundist í fjöldagröfum í borginni Bútsja, sem Rússar höfðu hernumið en svo hörfað frá. Úkraínumenn sökuðu Rússa um að standa fyrir úthugsuðum fjöldamorðum á almennum borgurum á meðan þeir réðu yfir borginni en Rússar höfnuðu ásökununum.

Rússar hófu sókn í austurhéruðunum eða Donbas og gerðu þar loftárásir eftir að hafa hörfað úr svæðum í norðri. Fólksflótti varð úr austurhéruðunum. Loftárás var gerð á almenna borgara á lestarstöð í borginni Kramatorsk. Tugir létust.

Ursula von der Leyen forseti framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins kom til fundar við Zelenskyj í Kænugarði. Hún lofaði skjótri afgreiðslu ef Úkraína sækti um aðild að Evrópusambandinu og aukinni fjárhagsaðstoð við landið.

Þann 14. apríl gerði Úkraínuher loftárás á þriðja stærsta skip rússneska flotans, beitiskipið "Moskvu", á Svartahafi. Staðfest var síðar sama dag að skipinu hefði verið sökkt. Rússar sögðu að kviknað hafi í vopnageymslu skipsins og minntust ekki á loftárás.

Rússar hófu nýja stórsókn í austurhéruðum Úkraínu þann 19. apríl.

Maríúpol var umkringd af Rússum fyrir utan Azovstal-járnvinnsluverið þar sem úkraínskir hermenn og borgarar héldu til. Árásir á lestarstöðvar 25. apríl í vestur-Úkraínu var liður í því að stöðva vopnaflutninga til landsins að sögn Rússa.

26. apríl bárust fregnir af sprengingum í héraðinu Transnistría sem er innan Moldóvu. Leiðtogi rússneska þjóðarbrotsins þar sagði að Úkraínumenn hefðu staðið fyrir þeim en Úkraínumenn sögðu þetta vera átyllu fyrir árás í héraðið.

António Guterres, aðalritari Sameinuðu þjóðanna, fór til fundar í Moskvu og Kænugarði til friðarumleitanna og ræddi við Pútín og Zelenskyj. Á meðan Guterres var í Kænugarði voru loftárásir gerðar á borgina.

Maí.

Byrjað var að hleypa borgurum frá Azovstal-verksmiðjunni en samningar um björgun hafa reynst erfiðir. Þann 7. maí bárust fregnir um að öllum almennum borgurum verið bjargað úr verksmiðjunni.

Bardagar héldu áfram í Donbas og var skóli þar sem 90 héldu til sprengdur í bænum Bilohorivka með þeim afleiðingum að 60 létust. Einnig voru gerðar loftárásir á Odesa meðal annars á íbúðablokkir og hótel.

Pútín hélt ræðu í Moskvu á sigurdeginum 9. maí þar sem minnst var sigurs á Nasistum í seinni heimsstyrjöld. Þar gagnrýndi hann Nató og Bandaríkin fyrir að stofna Rússlandi í hættu og réttlæti árásina á Úkraínu. Líkti hann enn fremur átökunum við seinni heimsstyrjöldina.

Úkraínumenn sögðust hafa hrakið Rússa frá Kharkív, annarri stærstu borginni, 11. maí.

Rússar lýstu yfir sigri í Maríúpol þegar síðustu úkraínsku hermennirnir voru handsamaðir í Azovstal-járnverinu. Árásir voru gerðar á vestræna vopnasendingu vestur af Kænugarði að sögn Rússa.

25. maí voru Rússar komnir nálægt borginni Sjevjerodonetsk í Vestur-Lúhansk og gerðu harðar árásir á hana.

Júní.

Miðpunktur bardaga var í kringum Sjevjerodonetsk í byrjun júní og sögðust Úkraínumenn hafa hrakið Rússa frá borginni. Rússar voru með sókn í átt að annarri borg í Donbas, Slovjansk. Loftárásir voru gerðar á austur-Kænugarð, í fyrsta sinn síðan í apríl, og sögðust Rússar hafa gert árás á skriðdrekasendingu frá Vesturlöndum.

Um miðjan júní höfðu Rússar náð yfirráðum yfir 80% af Sjevjerodonetsk og eyðilagt brýr sem voru flóttaleiðir úr borginni.

Í lok mánaðarins var úkraínskum hermönnum skipað að yfirgefa borgina.

Þann 27. júní gerðu Rússar loftskeytaárás á verslunarmiðstöð í borginni Krementsjúk í miðhluta landsins þar sem nálægt 1000 manns voru. 20 manns létust og tugir særðust. Rússar sögðust hafa gert árás á vopnageymslu við hliðina á verslunarmiðstöðinni.

Íbúum í nálægri borg, Lysytsjansk, var gert að flýja hana. Síðustu dagana í júní voru gerðar miklar loftárásir á borgina.

30. júní lýstu Úkraínumenn yfir að þeir hefðu náð Snákaeyju í Svartahafi af Rússum.

Júlí.

Þann 1. júlí var gerð loftárás á íbúðabyggð og tómstundasvæði í Odesa þar sem um 20 manns létust. Rússar hófu að flytja korn sem þeir sölsuðu undir sig frá herteknum svæðum, þ.e. höfninni í Berdyansk.

Rússar sögðust hafa náð Lysytsjansk 3. júlí en Úkraínumenn neituðu því fyrst. Síðar sagði talsmaður úkraínska hersins að herinn hefði hörfað.

Þrír létust í sprengingum í rússnesku borginni Belgorod nálægt landamærum Úkraínu. Rússar sögðu Úkraínumenn hafa gert árásina.

Borgirnar Slovjansk og Kramatorsk voru þær einu af stærri borgum í Donetsk sem voru í höndum Úkraínumanna eftir 3. júlí. Rússar gerðu árásir á smærri þéttbýlisstaði, 35 létust í loftárás á fjölbýlishúsi í Tsjasív Jar 9. júlí. Íryna Veresjtsjúk, aðstoðarráðherra, hvatti íbúa vestur af Donbas í borgunum Kherson og Zaporízjzja til forða sér. Úkraínumenn gerðu loftárás 12. júlí á vöruhús austur af Kherson, í borginni Nova Kakhovka, þar sem þeir sögðu Rússa geyma skotfæri.

Loftskeytaárásir á borgina Vínnytsja í vesturhluta landsins voru gerðar um miðjan júlí þar sem tugir létust.

Þrátt fyrir að hafa gert samning um kornútflutning við Úkraínu í lok júlí gerðu Rússar árásir á höfnina í Odesa þar sem útflutningur fór fram.

Rússar og Úkraínumenn kenndu hvor öðrum um þegar árás var gerð á fangelsi í vestur-Donetsk þar sem um 50 úkraínskir stríðsfangar féllu.

Úkraínumenn hófu gagnsókn að borginni Kherson í suðri.

Ágúst.

Árás var gerð í byrjun ágúst við kjarnorkuver nálægt borginni Zaporízjzja. Rússar réðu yfir verinu en héldu úkraínskum starfsmönnum þar. Báðir aðilar kenndu hvor öðrum um árásina og sögðu Úkraínumenn Rússa nýta sér verið sem herstöð.

Árás var gerð á herflugvöll á Krímskaga þar sem Rússar geymdu orrustuþotur. Rússar sögðu ekkert hafa skemmst þrátt fyrir að gervihnattamyndir sýndu annað. Úkraínumenn lýstu ekki yfir ábyrgð á árásinni.

Í lok ágúst gerðu Rússar árás á lestarstöð nálægt Dnípró þar sem 25 létust. Sögðust þeir hafa gert hana á hernaðarflutninga og fellt 200 hermenn.

Barist var um borgina Kherson og samnefnt hérað. Gerðu Úkraínumenn árásir á vopnabúr Rússa og birgðalínur. Rússar skutu flugskeytum á borgina.

Friðarumleitanir.

Sendinefndir Rússa og Úkraínumanna hafa rætt mögulegt vopnahlé eða friðarsamninga með hléum frá 27. febrúar. Fyrsti fundur sendinefndanna fór fram nærri landamærum Úkraínu og Hvíta-Rússlands við Pripjat. Í mars funduðu sendinefndir ríkjanna í Istanbúl í Tyrklandi. Úkraínumenn hafa sagst viljugir til að ganga að sumum kröfum Rússa eins og að gerast ekki aðilar að Atlantshafsbandalaginu og að Úkraína verði hlutlaust ríki með tilliti til öryggissjónarmiða. Úkraínumenn hafa hins vegar hafnað því að gefa eftir landsvæði innan alþjóðlega viðurkenndra landamæra sinna sem Rússar eða alþýðulýðveldin í Donbas gera tilkall til.

Viðbrögð.

Fordæmingar og efnahagsrefsingar.

Evrópusambandið tilkynnti að það myndi setja á hörðustu efnahagslegu refsingar í sögu sambandsins. Úrslitaleikur Meistaradeildar Evrópu var færður frá Sankti Pétursborg, Formúla 1 frá Sotsjí og Rússum meinuð þátttaka í íþróttakeppnum og í söngvakeppninni Eurovision. Flugfélaginu Aeroflot var bannað að fljúga til Bretlands og önnur Evrópulönd fylgdu í kjölfarið og bönnuðu Rússum að fljúga um evrópska lofthelgi. Eignir og bankareikningar rússneskra auðkýfinga voru fryst. Rússneskum bönkum var meinað af ESB, Kanada, Bretlandi og Bandaríkjunum að notast við SWIFT-millifærslukerfið. Visa og Mastercard hættu starfsemi í Rússlandi og mörg fjölþjóðafyrirtæki eins og IKEA og Samsung.

Rússlandi var vikið úr Evrópuráðinu vegna innrásarinnar þann 25. febrúar 2022. Þann 2. mars samþykkti allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna á sérstökum neyðarfundi ályktun þar sem innrás Rússa í Úkraínu var „hörmuð“ og stríðsaðilar hvattir til að leggja niður vopnin. Kína og Indland sátu hjá og Rússland, Hvíta-Rússland, Eritrea, Norður-Kórea og Sýrland greiddu atkvæði á móti. António Guterres, aðalritari Sameinuðu þjóðanna, lýsti því yfir að innrásin væri brot á stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna. Þann 7. apríl var Rússland jafnframt rekið úr mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna.

Fjöldi sendiráðsstarfsmanna hefur verið rekinn úr Evrópulöndum.

Mótmæli.

Mótmæli voru víða um heim og við sendiráðsbústað Rússlands við Túngötu þann 24. febrúar, næstu daga og reglulega eftir það.

Í ágúst var Kænugarðstorg nálægt rússneska sendiráðinu formlega nefnt af borgarstjóra Reykjavíkur.

Flóttamenn og mannúðaraðstoð.

Nálægt 10 milljónir hafa farið yfir landamærin frá Úkraínu frá því að innrásin hófst, flestir til Póllands. Um 6,7 milljónir hafa sótt um flóttamannastöðu í Evrópu. Einnig hafa yfir 8 milljónir flúið innan Úkraínu. Flóttafólkið var mestmegnis konur og börn en 18–60 ára karlmenn voru skyldugir til að vera eftir í landinu því til varnar.

Við landamæri Pólland, Rúmeníu, Ungverjalands, Slóvakíu og Moldóvu var flóttamannastraumur. Evrópusambandið sagðist ætla að taka á móti flóttamönnum næstu 3 ár án þess að þeir þyrftu að sækja um vernd.

Á Íslandi höfðu rúm 1.200 sótt um vernd í júní 2022.

Hernaðarstuðningur.

Evrópusambandið fjármagnar kaup á vopnum og flutning þeirra til Úkraínu.

Bandaríkin hafa einnig séð Úkraínu fyrir vopnum, jafnvel 2 mánuðum fyrir stríðið.

NATÓ ákvað að auka viðbúnað sinn í Austur-Evrópu og senda þangað 40.000 hermenn.

Í byrjun apríl sendi Tékkland skriðdreka til Úkraínu.

Stuðningur við innrásina.

Á vikunum eftir að innrásin hófst varð bókstafurinn Z stuðningstákn við innrásina og við Vladímír Pútín. Ástæðan er sú að stafurinn var ritaður á marga af skriðdrekum og herbílum Rússa í Úkraínu sem myndir náðust af í aðdraganda innrásarinnar. Uppruni þessarar notkunar Z, sem ekki er til í kyrillíska stafrófinu, er óljós, en stafurinn hefur verið notaður til að merkja rússnesk herfarartæki ásamt öðrum bókstöfum eins og O, X, A og V. Herbílar og skriðdrekar sem merktir eru með Z tilheyra eystri herdeild rússneska hersins. Rússneska varnarmálaráðuneytið segir bókstafinn standa fyrir „za pobedu“ (til sigurs), „za mir“ (fyrir frið), „za nashikh“ (fyrir þjóð okkar) og fleira.