arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Basilíka

Basilíka eða basil (fræðiheiti: "Ocimum basilicum") er einær jurt af varablómaætt. Basilíka er mikið notuð í matargerð, ýmist fersk eða þurrkuð. Uppruni hennar er í Íran og Indlandi þar sem hún hefur verið ræktuð í meira en 5000 ár. Í dag er hún mest ræktuð í Egyptaland og Bandaríkjunum.

Í matargerð.

Í matargerð er basílíka bæði notuð þurrkuð og fersk. Mest er hún þó notuð fersk því bragðist breytist mjög við þurrkunina og verður dauft og að margra mati graskennt. Fersk geymist hún í frysti í allt að viku en hægt er að geyma hana ferska til lengri tíma í frysti eða olíu og heldur hún þá bragði sínu vel. Mikilvægt er að setja basilíkuna í við lok eldunar því hún tapar fljótt bragðinu við suðu.

Basílíka er notuð í mat víða um heim. Frægust er notkun hennar í miðjarhafsmatargerð þá sérstaklega ítalskri og suður franskri. Hún er þekktust fyrir að vera ein af uppistöðuþáttunum í ítölsku kryddblöndunni pestó en og hana má einnig finna í hinum ýmsu pastasósum því hún fer einkar vel með tómötum. Einnig passar hún vel við hvítlauk og má t.d. finna þá blöndu í frönsku kryddblöndunni pistou.

Hún er einnig notuð í Kína og Taiwan í hinar ýmsu súpur auk þess sem vinsælt er að bragðbæta ís með henni.

Í menningu.

Basilíka á mikinn þátt í menningu ýmissa landa, hvort sem hún er notuð til matar eður ei. Í upprunalandi sínu, Indlandi, er basílíka talin vera helg jurt. Þar er sagt að sérhver Hindúi skuli leggjast til hinnar hinstu hvílu með basilíkublað á brjóstinu sem er aðgöngumiði hans að himnaríki . Í Indlandi hefur hún líka verið höfð í réttarsölum og menn látnir sverja sannleikseið fyrir framan jurtina .

Í Grikklandi á orðið basilíka uppruna sinn. Það kemur af gríska orðinu βασιλευς ("basileus") sem þýðir "konungleg (planta)" og gegnum söguna hafa Grikkir borið mikla virðingu fyrir plöntunni. Sagan segir að basilíka hafi vaxið kringum gröf Jesú þar sem hann reis upp aftur. Þess vegna er basilíka nú notuð þegar vatn er blessað við grískar réttrúnaðarkirkjur og oft eru lifandi basilíkuplöntur hafðar kringum altarið . Í Grikklandi til forna var basilíka tákn haturs. Þjóðsaga segir að basílíka yxi aðeins ef henni væri sáð meðan sá sem sáði henni æpti og öskraði og að lokum mátti einungis höfðinginn tína plöntuna .

Á Ítalíu er basilíka hins vegar jurt ástarinnar. Þar settu menn basilíkugrein í hárið til að sýna ást sýna og til að öðlast gæfu ástarmálum. Í Róm til forna þá var basilía nefnd í höfuðið á dreka að nafni Basilíkus og eina leiðin að verjast árása hans var að borða basilíku daglega. Bæði í Rúmeníu og Mexíkó er basílíka einnig tákn ástar. Á fyrrnefnda staðnum gengu menn með basilíkublað í vasanum til að stefnumót yrði gæfurík. Í Rúmeníu gengu menn hins vegar enn lengra og gáfu menn unnustu sinnu basilíku þegar þeir vildu trúlofast henni .
Nicolas-Louis de Lacaille

Nicolas Louis de Lacaille (28. desember 1713 – 21. mars 1762) var franskur stjarnfræðingur, stærðfræðingur og kortagerðarmaður. Hann fæddist í Rumigny, nálægt Reims.

Á tímabilinu 1739–1740 stjórnaði hann frönsku gráðumælingunum sem urðu til þess að leiðrétta niðurstöður Giovanni Cassini og fékk svo inngöngu í Frönsku vísindaakademíuna. Árið 1739 var hann skipaður prófessor í stærðfræði við Collège Mazarin þar sem hann fékk litla stjörnathugunarstöð til umráða árið 1746. Þar framkvæmdi hann ítarlegar athuganir vegna endurskoðunar á stjörnuskrám.

Á vegum Frönsku vísindaakademíunnar fór hann í leiðangur til Góðrarvonarhöfða og eyddi tímabilinu 1751–54 í að taka mælingar til að reikna út sýndarhliðrun tunglsins. Þar gerði hann líka gráðumælingu og safnaði gögnum fyrir umfangsmiklu stjörnuskrána sína, "Coelum australe stelliferum" (1763), sem lýsti 10.000 hlutum. Hann nefndi 14 stjörnumerki eftir ýmsum mælitækjum á kerfisbundinn hátt, andstætt stjörnumerkjum norðurhvelsins sem höfðu fengið nöfn úr grískri goðafræði.

Annað vísindalegt afrek hans var að mæla lengdarbaug í Höfðaborg og sýna fram á að jörðin er ekki kúlulaga heldur svipar til peru. Þar með studdi hann þá kenningu Isaac Newtons að jörðin flettist út við pólana. De Lacaille var þekktur fyrir að vera mjög gætinn en seinna var sannað að málböndin sem hann notaði til mælinga á lengdarbaugnum voru 10 cm of stutt.

Í kjölfar vinnu hans við lengdarbaugana reiknaði hann út nákvæma lengdargráðu stjörnuathugunarstöðvarinnar í Höfðaborg með athugunum á tunglum Neptúnusar.

Eftir að hann flutti heim til Frakklands hélt hann áfram með athuganir sínar við Collège Mazarin. Hann skrifaði líka fjölda ritgerða og kennslubóka um stærðfræði, aflfræði, ljósfræði og stjörnufræði. Hann hlaut heiðurstitilinn "abbé". Árið 1754 var hann kosinn 29. erlendi fulltrúi Konunglegu sænsku vísindaakademíunnar.
Undirpils

Undirpils er hluti af nærfatnaði en það er pils sem er borið undir kjól eða pilsi. Undirpils hafa verið notuð gegnum söguna til að breyta útliti þannig að það samræmdist tísku. Stífuð og efnismikil undirpils voru notuð til að halda pilsum og kjólum út.
Fiskiskip

Fiskiskip eða fiskibátur er skip eða bátur sem er notað til fiskveiða. Samkvæmt tölum Matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna voru fjórar milljónir fiskiskipa starfandi í heiminum árið 2002, þar af 1,3 milljón alþiljuð skip sem vor nær öll vélknúin og 40.000 af þeim yfir 100 tonn að stærð. Tveir þriðju hlutar óþiljuðu skipanna eru hins vegar knúin seglum og árum og með ýmsum öðrum hefðbundnum hætti. Dæmi um fiskiskip eru togarar, dragnótarbátar, línuveiðiskip og handfærabátar.
Norðvesturkjördæmi

Norðvesturkjördæmi er eitt af kjördæmum Íslands. Það er fámennasta kjördæmið og hefur átta sæti á Alþingi, þar af eitt jöfnunarsæti. Kjördæmið varð til þegar fyrrverandi kjördæmin Vesturland, Vestfirðir og Norðurland vestra voru sameinuð með nýrri kjördæmaskipan árið 2000 með þeirri undantekningu að Siglufjörður sem áður tilheyrði Norðurlandi vestra tilheyrir nú Norðausturkjördæmi. Fyrst var kosið samkvæmt nýrri kjördæmaskipan í Alþingiskosningum 2003.

Upphaflega var fjöldi þingsæta í kjördæminu ákveðinn 10 sæti en fjöldi á kjörskrá á bak við hvern þingmann var aðeins 2.150 í kosningunum 2003 sem var meira en helmingi minna en í Suðvesturkjördæmi þar sem sami fjöldi var 4.440. Fluttist því eitt þingsæti frá Norðvesturkjördæmi til Suðvesturkjördæmis fyrir Alþingiskosningarnar 2007 í samræmi við ákvæði í kosningalögunum. Sama staða kom upp í kjölfar Alþingiskosninganna 2009 en þá var fjöldi kjósenda á bak við hvern þingmann kjördæmisins 2.366 á meðan þeir voru 4.850 í Suðvesturkjördæmi. Fluttist því eitt þingsæti til viðbótar frá Norðvesturkjördæmi til Suðvesturkjördæmis fyrir Alþingiskosningarnar 2013 í samræmi við ákvæði í kosningalögum.

Sveitarfélög.

Eftirfarandi sveitarfélög eru í Norðvesturkjördæmi: Akraneskaupstaður, Hvalfjarðarsveit, Skorradalshreppur, Borgarbyggð, Eyja- og Miklaholtshreppur, Snæfellsbær, Grundarfjarðarbær, Helgafellssveit, Stykkishólmsbær, Dalabyggð, Reykhólahreppur, Vesturbyggð, Tálknafjarðarhreppur, Bolungarvíkurkaupstaður, Ísafjarðarbær, Súðavíkurhreppur, Árneshreppur, Kaldrananeshreppur, Strandabyggð, Húnaþing vestra, Húnabyggð, Sveitarfélagið Skagaströnd, Skagabyggð, Sveitarfélagið Skagafjörður og Akrahreppur.

Þingmenn kjörnir úr kjördæminu.

&lt;templatestyles src="Flex-einnDálkur/styles.css /&gt;
Tim Moore

Tim Moore er enskur rithöfundur og húmoristi sem hefur meðal annars skrifað bækur um ferðir sínar og kynni af Íslandi. Tengdaforeldrar hans eru Helgi Þröstur og Guðrún Agnarsdóttir.
Rottweilerhundur (hljómplata)

Rottweiler hundur (2006) var fyrsta sólóplata Ágústar Bents, meðlims hljómsveitarinnar XXX Rottweiler Hundaar.
Breska samveldið

Breska samveldið er samband fullvalda ríkja, sem flestöll eru fyrrverandi nýlendur breska heimsveldisins. Elísabet 2. er þjóðhöfðingi breska samveldisins. Meðal þess sem samveldið stendur fyrir eru Samveldisleikarnir, næststærsta alþjóðlega fjölgreina íþróttamótið á eftir Ólympíuleikunum.
Elsa Andersson

Elsa Andersson (1897 – 22. janúar 1922) var fyrsta sænska konan sem fékk flugpróf. Hún fæddist sem bóndadóttir í Strövelstorp á Skáni. Móðir hennar dó við fæðingu hennar og eldri bróðir hennar flutti til Bandaríkjanna þegar hún var ung að árum.

Elsa og fékk snemma áhuga á flugi og byrjaði að læra til flugmanns við Enoch Thulins flugskólann í Ljungbyhed 21 árs gömul og kláraði námið árið 1920. Stuttu eftir að hún fékk flugprófið fór hún til Þýskalands til að læra fallhlífastökk. Eftir það fór hún aftur til Svíþjóðar og lést í sínu þriðja stökki 22. janúar 1922, yfir Askersund eftir að hún hafði átt í vandræðum með að opna fallhíf sína.
Lönd eftir stjórnarfari

Þetta er listi yfir lönd heimsins eftir stjórnarfari.

Forsetaræði.

Í þessum löndum er forsetinn höfuð framkvæmdavaldsins og sjálfstæður gagnvart löggjafarvaldinu. Listinn telur bæði lýðræðisríki og ólýðræðisleg ríki.

Þingræði.

Þetta eru lönd þar sem forsætisráðherra er höfuð framkvæmdavaldsins og líka leiðtogi löggjafarvaldsins. Í þessum löndum er gjarnan líka forseti sem hefur táknrænt hlutverk sem þjóðhöfðingi.

Þingbundin konungsstjórn.

Þetta eru lönd þar sem forsætisráðherra er höfuð framkvæmdavaldsins og leiðtogi löggjafarvaldsins. Þjóðhöfðingi er þingbundinn konungur eða fursti sem einungis beitir táknrænu valdi sínu með samþykki ríkisstjórnarinnar.

Hálf-þingbundin konungsstjórn.

Þetta eru lönd þar sem forsætisráðherra er höfuð framkvæmdavaldsins, en konungurinn/furstinn hefur töluverð pólitísk völd sem hann/hún getur beitt að eigin frumkvæði.

Lönd í Breska samveldinu.

Þetta eru lönd með þingbundna konungsstjórn þar sem Elísabetu II Bretadrottning er þjóðhöfðingi yfir sjálfstæðri ríkisstjórn. Drottningin tilnefnir táknrænt landstjóra sem kemur fram fyrir hennar hönd. Forsætisráðherra er höfuð framkvæmdavaldsins og einnig leiðtogi löggjafarvaldsins.

Einveldi.

Í þessum löndum er konungurinn/furstinn höfuð framkvæmdavaldsins og fer með öll völd.

Klerkastjórn.

Í þessum ríkjum byggir stjórnarfar á ríkistrú og þjóðhöfðinginn er kosinn af einhvers konar trúarlegu æðstaráði.

Flokksræði.

Þetta eru lönd þar sem öll pólitísk völd liggja hjá einum stjórnmálaflokki og starfsemi þess flokks blandast meira eða minna saman við starfsemi ríkisins. Aðrir flokkar eru nánast alltaf bannaðir.

Herforingjastjórn.

Her landsins fer með stjórn þess og framkvæmdavald er í höndum herráðs eða herforingjaklíku.

Millibilsástand.

Lönd þar sem breytingar á stjórnarfari standa yfir og ekki er hægt að skilgreina að svo stöddu.

Innra stjórnkerfi.

Sambandsríki.

Þetta eru lönd þar sem alríkisstjórn deilir valdi með hálf-sjálfstæðum fylkisstjórnum.

Óskipt ríki.

Ríki þar sem miðstjórnin deilir hluta af valdi sínu með héraðsstjórnum.
1039

Árið 1039 (MXXXIX í rómverskum tölum)
1064

Árið 1064 (MLXIV í rómverskum tölum)

Á Íslandi.

Fædd

Dáin

Erlendis.

Fædd

Dáin
1079

Árið 1079 (MLXXIX í rómverskum tölum)
903

Árið 903 (CMIII í rómverskum tölum)
920

920 (CMXX í rómverskum tölum)
Tryggvaskáli

Tryggvaskáli er elsta hús á Selfossi, byggt árið 1890 og stendur það við Ölfusá. Húsið var reist af Tryggva Gunnarssyni í tengslum við smíði Ölfusárbrúar. Sýslusjóður og landssjóður eignuðust húsið árið 1899 en vorið 1901 hófst þar gistirekstur og greiðasala fyrir ferðamenn. Það voru Þorfinnur Jónsson og Guðlaug Einarsdóttir sem sáu um reksturinn. Tryggvaskáli var þá ekki nema 50 fermetrar en næstu ár stækkaði Þorfinnur skálann. Landsíminn fékk inni í skálanum 1909. Á ljósmynd frá 1923 má sjá að húsið er orðið tveggja hæða, gistiherbergi á efri hæð.
944

944 (CMXLIV í rómverskum tölum)
991

991 (CMXCI í rómverskum tölum)
Valborgarmessa

Valborgarmessa er aðfaranótt 1. maí. Dagurinn heitir eftir heilagri Valborgu sem fæddist í Wessex í Englandi árið 710 og lést 25. febrúar 779. Hún var gerð heilög 1. maí 779 og dagurinn er því minningardagur hennar á Norðurlöndum. Hjá kaþólsku kirkjunni er þó dánardagur hennar, 25. febrúar, minningardagur.

Valborgarmessa er haldin hátíðleg víða í Norður-Evrópu sem mörk vetrar og vors. Hluti af þessum hátíðahöldum eru varðeldar sem kveiktir eru um kvöldið 30. apríl. Í sumum tilvikum eru nornir gerðar úr stráum eða nornakústar brenndir. Í Þýskalandi eru til þjóðsögur um nornamessu á Blokksbjargi á Valborgarmessu.
Júkatanskagi

Júkatanskagi (spænska: "Península de Yucatán") er stór skagi í suðausturhluta Mexíkó og myndar austurmörk Mexíkóflóa. Á skaganum eru mexíkósku fylkin Campeche, Yucatán og Quintana Roo, auk nyrstu hluta Belís og Gvatemala.

Á norðvesturhluta skagans er Chicxulub-gígurinn, sem er leifar eftir 65 milljóna ára gamalt loftsteinshrap sem samkvæmt sumum kenningum var ástæða fyrir fjöldaútdauða risaeðla og annarra tegunda um þetta leyti.

Orðsifjar.

Uppruni orðsins „Yucatán“ er umdeildur. Hernán Cortés hélt því fram, í fyrstu bréfum sínum til Karls 5., keisara hins heilaga rómverska ríkis ("las Cartas de relación"), að nafnið Yucatán hefði komið til vegna misskilnings. Samkvæmt honum spurðu fyrstu spænsku landkönnuðirnir hvað landið væri kallað og svarið var "yucatan" sem á júkatísku þýðir „ég skil ekki hvað þú segir.“ Önnur tilgáta segir heitið komið úr máli Asteka, þ.e. "yocatlan" sem merkir „land ríkidæmis“ eða land kassavarótar (lítið eitrað afbrigði kallað "yuca").

Þriðja kenningin segir að orðið sé dregið af "uh yu ka t'ann" sem þýði „heyr hvernig þeir tala“ sem Majarnir hafi sagt um Spánverjana. Fleiri kenningar eru til á svipuðum nótum og gætu allt eins verið allar réttar.
Handknattleiksárið 2013-14

Handknattleiksárið 2013-14 var keppnistímabilið í íslenskum handknattleik sem hófst haustið 2013 og lauk vorið 2014. ÍBV urðu Íslandsmeistarar í karlaflokki en Valur í kvennaflokki.

Karlaflokkur.

Bikarkeppni HSÍ.

Haukar sigruðu í bikarkeppninni eftir úrslitaleik gegn ÍR.

"Undanúrslit"

"Úrslit"

Kvennaflokkur.

Úrvalsdeild.

Valsstúlkur urðu Íslandsmeistarar í meistaraflokki kvenna. Keppt var í tólf liða deild með tvöfaldri umferð. Því næst tók við úrslitakeppni átta efstu liða.

Úrslitakeppni.

"8-liða úrslit"

"Undanúrslit"

"Úrslit"

Bikarkeppni HSÍ.

Valur sigraði í bikarkeppninni.

"Undanúrslit"

"Úrslit"
Nick Drake

Nicholas Rodney "Nick" Drake (fæddur 19. júní 1948, látinn 24. nóvember 1974) var enskur tónlistarmaður og söngvari sem spilaði þjóðlega, akústík tónlist. Drake var hlédrægur og tregur til að spila á tónleikum en hlaut frægð eftir dauða sinn.

Hann var þunglyndur og lést af ofskammti lyfja , 26 ára gamall, í Tanworth-in-Arden, Englandi.
111

Árið 111 (CXI í rómverskum tölum)
124

Árið 124 (CXXIV í rómverskum tölum)
132

Árið 132 (CXXXII í rómverskum tölum)
140

Árið 140 (CXL í rómverskum tölum)
Dönsku Vestur-Indíur

Dönsku Vestur-Indíur voru dönsk nýlenda í Karíbahafi sem náði yfir þrjár eyjar í Antillaeyjaklasanum: St. Thomas, St. Jan og St. Croix. Tvær fyrrnefndu eyjarnar voru óbyggðar og Danska Vestur-Indía- og Gíneufélagið lagði þær undir sig 1672 og 1718. Árið 1733 keypti félagið svo St. Croix af Franska Vestur-Indíafélaginu. Eyjarnar urðu krúnunýlenda þegar danska ríkið leysti verslunarfélagið upp 1754 og keypti öll hlutabréf þess.

Í Dönsku Vestur-Indíum var einkum ræktaður sykur, og byggði framleiðslan á vinnuafli þræla, þar til þrælahald var formlega afnumið þar árið 1848. Dönsk stjórnvöld og fyrirtæki undir þeirra verndarvæng eru talin hafa flutt yfir 100.000 manns frá Afríku í þrældóm í Vesturálfu, þar af um 80.000 í þrældóm á þessum nýlendum Dana sjálfra.

Danska ríkið reyndi svo nokkrum sinnum að selja eyjarnar á síðari hluta 19. aldar. Að lokum keyptu Bandaríkin þær fyrir 25 milljón dali árið 1917. Síðan þá hafa eyjarnar heitið Bandarísku Jómfrúaeyjar.

Danir hófu plantekrubúskap á eyjunum með þrælum frá Afríku og framleiddu þar bómull, sykur og tóbak.
John de Lancie

John Sherwood de Lancie, Jr. (f. 20. mars 1948) er bandarískur leikari og uppistandari. Hann er þekktastur fyrir hlutverk sín sem Q í "Star Trek", Discord í "", og Donald Margolis í "Breaking Bad".

de Lancie er trúleysingi og veraldlegur húmanisti. Árið 2019 kom de Lancie til á vegum Siðmenntar og Nexus Íslands og hélt erindi á Efumst á kránni og tók við spurningum í sal Nexus.
Óendurnýjanlegar auðlindir

Óendurnýjanlegar auðlindir (e. ) eru stofnar eða birgðir af náttúruauðlindum sem eru varðveitanlegar, en óendurnýjanlegar. Auðlindir geta orðið óendurnýjanlegar ef gengið er um of á stofn eða birgðir þeirra, það er að auðlindin hefur ekki undan að endurnýjast í samanburði við notkun og neyslu mannfólksins. Dæmi um slíkar auðlindir eru olía og kol. Á móti, sem dæmi um endurnýjanlegar auðlindir, eru vind- og sólarorka og er það vegna þess að endurnýjanleiki þeirra getur átt sér stað í takt við notkun og neyslu.

Nýting og sjálfbærni.

Öll jarðefni eru óendurnýjanleg, heildarmagn þeirra er gefið og það verða ekki til auknar birgðir af þeim. Jarðefni skiptast í jarðefnaeldsneyti og önnur jarðefni. Jarðefnaeldsneyti eins og kol og olía eru bæði óendurnýjanleg og óendurvinnanleg.

Það kostar að nýta auðlindina og breyta henni í hrávöru sem seld er á markaði. Munurinn sem skapast þar á milli kallast renta. Til að ná fram sjálfbærni við óendurnýjanlegar auðlindir þarf að nota rentuna til þess að fjárfesta í nýjum auðlindum.

Auðlindir sem búið er að nýta verða ekki nýttar aftur en það er hægt að ná fram sjálbærni með eftirfarandi leiðum:

• Með því að hugsa notkunina á tiltekinni auðlind eins og umskiptaferli, þar sem auðlindinni verður að lokum skipt út fyrir staðgönguvöru eða aðra auðlind sem meira er til af.

• Með því að nota rentuna sem skapast við nýtingu auðlindarinnar til þess að fjárfesta í öðrum tegundum auðlinda og þannig viðhalda heildarframleiðni hagkerfisins þrátt fyrir að fyrri auðlindin skerðist

Dæmi um óendurnýjanlegar auðlindir.

Jarðefnaeldsneyti.

Jarðefnaeldsneyti eru unnin úr lífrænum efnum sem hafa myndast og verið föst á milli setlaga jarðarinnar í milljónir ára.

• "Hrá- og jarðolía- "Er óendurnýjanleg auðlind sem hefur byggst upp í fljótandi formi í millilögum jarðskorpunnar. Sótt með því að bora ofan í jörðina og henni pumpað upp úr. Vökvinn er svo hreinsaður og nýttur í mismunandi vörur, t.d. plast, gervibragðefni, bensín, dísel og própan.

• "Gastegundir- "Safnast saman undir jarðskorpunni og þarf einnig að bora eftir þeim. Algengustu gastengundirnar sem nýttar eru á þennan hátt eru metan og etan.

• "Kol- "Myndað úr samþjöppuðu lífrænu efni og er sótt með námuvinnslu. Kol eru helst nýtt við kyndun húsa og í virkjunum.

Kjarnorkueldsneyti.

Kjarnorkueldsneyti er önnur af tveimur gerðum óendurnýjanlegra auðlinda sem nýttar eru til orku. Það er sótt með námuvinnslu og hreinsun á úrani. Kjarnorkueldnseyti er mjög mikilvægt til þess að viðhalda umhverfi Jarðarinnar þar sem það er það hreinasta af öllum óendurnýjanlegu auðlindunum.
Kalkofn

Kalkofn er ofn sem notaður var til að vinna kalsíumoxíð úr kalksteini. Kalkofnsvegur í Reykjavík dregur nafn sitt af turnlaga kalkofni sem var við enda götunnar þar sem lækurinn rann til sjávar .

Kalkbrennsla hefur tíðkast um þúsundir ára og verkþekking við slíka brennslu barst til Noregs með enskum munkum á víkingatímanum. Kalkbrennslan fór fram í steinofnum sem bændur byggðu við fjall þar sem finna mátti kalkstein. Notað var þurrt timbur og var eldsneytið sett neðst og síðan ofninn fylltur með kalksteini. Kalkið var brennt við 1000 gráður. Þannig fékkst brennt kalk og ef vatni var bætt í það (leskjað) og bætt við sandi þá var það notað sem steinlím við múrun. Á árunum 1500 til 1800 var mikill útflutningur af brenndu kalki frá Noregi til Svíþjóðar og Danmerkur.

Kalkofninn í Reykjavík og kalknám í Esjunni.

Ástæða þess að ekki voru byggð hér steinhús heldur eingöngu hlaðnir torfbæir var skortur á kalki sem steinlími en kalk var mjög dýrt í innflutningi. Kalksteinn fannst í Esjunni um 1863. Einnig fannst kalklag í Helgustaðafjalli. Sumarið 1873 voru gerðar tilraunir með að brjóta kalk upp við Mógilsá og brenna í kalkbrennsluofni hjá Rauðará. Sumarið 1876 var byrjað að byggja kalkbrennsluofn á lóð úr Arnarhólslandi við lækjarósinn (Þar sem lækurinn í Lækjargötu rann til sjávar) og var stígur frá honum niður að sjó svo auðvelt væri að koma kalksteini þangað. Kalkofninn var fullgerður árið 1877. Hann var turnlaga. Kalksteinn var brotinn í Esjunni og var hann sprengdur með púðri. Kalksteinninn var fluttur með hestum frá námunni niður að sjó og þaðan á bátum til Reykjavíkur. Vinnslan árið 1877 mun hafa verið um 630 tunnur og kostaði hver tunna 6 krónur. Kalkvinnslan stóð ekki nema nokkur ár. Flutningur frá námunni var dýr og erfiður og vatn sem haft var í kalkið reyndist blandað sjávarseltu og óhæft til kalkgerðar. Steinhús í Lækjargötu 10 er límt saman með kalki úr Esjunni.

Árin 1916-17 var gerð önnur tilraun með kalknám í Esju og var þá notað dýnamít og hrundi námugangur í einni sprengingu þar og var þá kalknámi hætt.
Olíusandur

Olíusandur, (e." Oil sands"), einnig kallað tjörusandur og jarðbikssandur, er svæði þar sem unnið er að óhefðbundnum aðferðum í olíuvinnslu.

Um er að ræða náttúrulega blöndu af sandi, leir og vatni sem er gegnsýrt með þykku lagi af jarðolíu. Oft er þetta kallað jarðbik. Jarðbik fyrirfinnst víðsvegar á jörðinni en stærstu svæðin eru að finna í Kanada.

Olíusandsbirgðir eru nýlega taldar með sem hluti af olíubirgðum heimsins, þar sem hækkandi markaðsverð og ný tækni hafa valdið því að úrvinnsla er nú orðin arðbær. Olía unnin úr olíusandi er kölluð óhefðbundin olía eða hrátt jarðbik til aðgreiningar frá hinum hefðbundnu olíubrunnum.

Vinnsla.

Olía unnin úr olíusandi er nær eingöngu bundin við Kanada í dag, þó stór jarðbikssvæði er að finna í Kazakhstan, Rússlandi og Venesúela. Árið 2006 var unnið á 81 mismunandi olíusandssvæðum í Kanada og nam vinnslan um 44% af heildarolíuframleiðslu landsins. Áætlað er að það hlutfall hækki á komandi áratugum þar sem jarðbiksvinnslan mun aukast á sama tíma og hin hefðbundna vinnsla dregst saman.

Til að sækja olíu úr jarðbikssandinum þá eru notuð aðferð sem þarfnast talsvert meira af vatni og orku heldur en sú sem notuð er í hefðbundinni olíuvinnslu og fylgir henni talsverð umhverfisáhrif bæði loftmengun auk jarðvegsraskanna.

Umhverfisáhrif.

Árið 2011 gaf olíuráð Bandaríkjanna (National Petroleum Council) út skýrslu þar sem fram koma ýmsar áhyggjur af olíuvinnslu á jarðbikssvæðum. Einkum er minnst á heilsu- og öryggisatriði hvað varðar hina miklu vatnsnotkun sem nauðsynleg er í vinnslunni. Bent er á að rennslið leiði til röskunnar á dýralíf og búsvæði, að aukin jarðvegseyðing eigi sér stað og að frárennslisefni t.d. þungmálmar, blandist við nálæg vatnskerfi.

Ýmiss umhverfissamtök hafa gagnrýnt olíusandsvinnslu bæði vegna loftmengunnar sem hlýst þar af og samsöfnun af þungmálmum sem fyrirfinnast í sandinum. Einnig hefur Evrópusambandið nýlega lýst yfir miklum áhyggjum af umhverfisáhrifum olíusandsvinnslu sem hefur leitt til ágreinings á milli ESB og Kanada.

Sjá einnig.

Olíuleirsteinn
Múlakot

Múlakot er bær í Fljótshlíð. Bæjarhúsin voru reist í áföngum á árunum 1898 til 1946 á rústum torfbæjar sem enn má sjá í kjallara hússins. Múlakot var lengi gisti- og greiðasölustaður. Hluti bygginga og listigarður í Múlakoti eru friðuð.

Menning.

Ólafur Túbals listamaður bjó í Múlakoti. Móðir hans Guðbjörg Þorleifsdóttir gerði árið 1897 lystigarð sem er nú einn elsti og merkasti garður á Íslandi. Ásgrímur Jónsson málaði olíumyndirnar "Múlakot" og "Morgunn í Fljótshlíð" á staðnum. Ólafur Túbals fékk fyrstu tilsögn í myndlist hjá Ásgrími. Ólafur fór seinna til listnáms í Danmörku og dvöldu margir vinir hans meðal listamanna í Múlakoti á sumrin, þar á meðal Gunnlaugur Scheving, Jón Engilberts, Kristín Jónsdóttir og Júlíana Sveinsdóttir. Ólafur var leiðsögumaður listmálarans Johannes Larsen sem ferðaðist um Ísland sumurin 1927 og 1930.

Skógrækt.

Í Múlakoti er trjásafn í umsjón Skógræktar ríkisins og er það eitt af þjóðskógum Íslands. Þar var fyrsta gróðrarstöð Skógræktarinnar á Suðurlandi, stofnuð á fjórða áratugi 20. aldar. Skógræktin eignaðist jörðina árið 1990.

Í skóginum er að finna hæstu einstöku tré landsins af ýmsum tegundum, þar á meðal hæsta álminn, hæstu hengibjörkina og hæstu blæöspina. Þar er einnig að finna sjaldgjæfar tegundir svo sem ask, hlyn, fjallaþin og gullregn. Aspir, sem vaxið hafa af rótarskotum frá 1963, hafa náð 26 metra hæð (2015) og eru meðal hæstu trjáa landsins.