arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Tólgarkerti

Tólgarkerti voru ljósfæri sem talið er að farið hafi verið að gera á 15.öld. Helstu ljósfæri til forna voru kolur sem voru gerðar úr mjúkum steinum, íhvolf bein og lampar sem voru tvöfaldar kolur. Ljósmetið var mörin úr kindunum, hrossafeiti, hvalspik, sellýsi sem þótti best, hákarlalýsi og lýsi úr fiskalifur en þorskalýsið var talið lakast.

Líklegt er talið að menn hafi nokkuð snemma komist upp á lag með að steypa kerti úr harðri feiti eins og sauðatólg sem var fremur dýr og voru þau þess vegna ekki notuð hversdagslega á alþýðuheimilum heldur voru þau helst notuð við guðsþjónustur.

Gerð tólgarkerta.

Tólgarkertin var auðvelt að gera á íslenskum heimilum og var þá tólgin brædd og hellt í djúpt ílát með heitu vatni í botninum. Tólgin helst þá bráðin því vatnið er volgt undir. Ofan í þetta var svo kveiknum dýft en hann var oft gerður úr gömlum léreftsflíkum sem rifnar höfðu verið í ræmur, en kveikurinn var einnig oft gerður úr hrosshári, snúinni ull eða fífu, þó þekktist það einnig að kveikurinn hafi verið úr innfluttu ljósagarni. Því þurftu heimilin oft að afla fífuullar á sumrin, sem var oftast starf barna og unglinga.

Þegar kerti voru steypt í strokk, var fyrst hellt í strokkinn sjóðandi vatni, og síðan bræddri tólg. Nokkrir ljósagarnsspottar um 12 þumlunga langir voru festir á prik, 6-8 saman með litlu millibili. Var þeim síðan dýft í tólgina. Síðan var tekið annað prik með jafnmörgum spottum og farið með eins og hið fyrra. Fór prikafjöldinn eftir því, hvað mörg kerti átti að steypa. Jafnóðum og tólgin storknaði, var þeim dýft í strokkinn á ný, þar til öll kertin voru orðin nógu gild. Strokkkerti voru algeng í Rangárvallasýslu um 1880.

Mismunandi tólgarkerti.

Til voru svonefnd kóngakerti en þau voru búin til með því að binda þrjú rök neðan í spýtu og hnýta endarökin á mitt miðjurakið. Þetta átti að vera tákn vitringanna þriggja frá austurlöndum. Þess konar kert voru á jólunum sem altarisljós í kirkjum. Á aðfangadagskvöld var hins vegar hefð fyrir því að allir á heimilinu fengju sitt eigið tólgarkerti.
Alexander 1. Rússakeisari

Alexander 1. (Александр Павлович eða Aleksandr Pavlovítsj á rússnesku) (23. desember 1777 – 1. desember 1825) var keisari Rússaveldis frá 23. mars 1801 til 1. desember 1825. Hann var jafnframt fyrsti rússneski konungur Póllands frá 1815 til 1825 og fyrsti rússneski stórhertogi Finnlands. Hann var stundum kallaður „Alexander helgi“.

Alexander fæddist í Sankti Pétursborg og var sonur stórhertogans Páls Petrovitsj, sem síðar varð Páll 1. Rússakeisari. Hann settist á keisarastól eftir að faðir hans var myrtur og ríkti yfir Rússlandi á stormasömu tímabili Napóleonsstyrjaldanna. Sem fursti og keisari gældi Alexander oft við frjálslyndishugmyndir í orði en í reynd viðhélt hann einveldi í anda forvera sinna. Á fyrstu árum valdatíðar sinnar kom hann á minniháttar samfélagsumbótum og síðar (1803-04) stórtækum menntamálaumbótum eins og byggingu nýrra háskóla. Áætlanir voru gerðar til að stofna þing og setja stjórnarskrá en þeim var aldrei hrint í framkvæmt.

Í Napóleonsstyrjöldunum breytti Alexander afstöðu Rússaveldis til Frakklands fjórum sinnum á milli 1804 til 1812 og fór frá því að vera hlutlaus í garð Napóleons til þess að vera andstæðingur hans, bandamaður og loks andstæðingur á ný. Árið 1805 gekk Alexander til liðs við Breta í þriðja bandalagsstríðinu en eftir herfilegan ósigur gegn Frökkum í orrustunni við Austerlitz gerðist hann bandamaður Napóleons. Hann barðist í minniháttar stríði gegn Bretum frá 1807 til 1812. Lítil sátt var þó á milli Alexanders og Napóleons, sérstaklega þegar kom að Póllandi, og því lauk bandalagi þeirra árið 1810. Alexander vann sinn mesta sigur árið 1812 þegar Rússlandsherför Napóleons mistókst herfilega og leiddi brátt til fullnaðarósigurs Frakkakeisarans. Sem meðlimur í bandalaginu sem sigraði Napóleon öðlaðist Alexander ný landsvæði í Finnlandi og Póllandi. Hann stofnaði „heilaga bandalagið“ til að hafa hemil á þjóðernissinnuðum byltingarhreyfingum í Evrópu sem hann taldi ógna lögmætum kristnum einvöldum. Hann hjálpaði Klemens von Metternich Austurríkiskanslara að kveða niður allar þjóðernis- og frjálslyndishreyfingar.

Á seinni hluta valdatíðar sinnar varð Alexander æ duttlungafyllri, afturhaldssamari og smeykari um að launráð væru brugguð gegn sér. Hann batt enda á margar umbætur sem hann hafði áður staðið fyrir, hreinsaði erlenda kennara úr skólum og gerði námsskrána guðræknari og íhaldssamari. Alexander lést árið 1825 og var þá barnlaus þar sem dætur hans tvær höfðu látist barnungar. Eftir mikla ringulreið tók yngri bróðir hans við og varð Nikulás 1. Rússakeisari.
Jóhannes skírari

Jóhannes skírari var farandtrúboði af gyðingaættum sem var uppi á fyrstu öld e. Kr. Hann er mikilvæg persóna í kristni, íslam og Bahá'í-trú Í öllum þessum trúarbrögðum er hann talinn spámaður og í mörgum kristnum trúarhópum er hann heiðraður sem dýrlingur.

Jóhannes notaði skírn sem megintákn trúarhreyfingarinnar sem hann boðaði. Almennt er talið að Jóhannes hafi skírt Jesús. Sumir fræðimenn telja að Jesús hefi verið fylgimaður eða lærisveinn Jóhannesar. Þessi kenning stangast nokkuð á við orð Jóhannesar sjálfs í trúarritum, en þó er minnst á það í Nýja testamentinu að sumir af fyrstu stuðningsmönnum Jesú hafi verið fylgimenn Jóhannesar þar áður. Sagnfræðingurinn Jósefos Flavíos minnist einnig á Jóhannes í ritum sínum. Sumir fræðimenn halda ennfremur að Jóhannes hafi verið undir áhrifum frá meinlætamanninum Essenes, sem átti von á dómsdegi og framkvæmdi athafnir sem svipaði mjög til skírnar.

Samkvæmt Nýja testamentinu átti Jóhannes von á komu frelsara sem yrði merkari en hann sjálfur. Kristnir menn líta almennt á Jóhannes sem forvera eða forboða Jesú.

Samkvæmt Matteusarguðspjalli Nýja testamentsins var Jóhannes skírari líflátinn að tilskipan Heródesar Antípasar konungs. Um aftöku hans segir:

En Heródes hafði látið taka Jóhannes höndum, fjötra hann og varpa í fangelsi vegna Heródíasar, konu Filippusar bróður síns, því Jóhannes hafði sagt við hann: „Þú mátt ekki eiga hana“. Heródes vildi deyða hann, en óttaðist lýðinn, þar eð menn töldu hann vera spámann.

En á afmælisdegi Heródesar dansaði dóttir Heródíasar dans frammi fyrir gestunum og hreif Heródes svo, að hann sór þess eið að veita henni hvað sem hún bæði um.

Að undirlagi móður sinnar segir hún: „Gef mér hér á fati höfuð Jóhannesar skírara.“

Konungur varð hryggur við, en vegna eiðsins og gesta sinna bauð hann að veita henni þetta. Hann sendi í fangelsið og lét hálshöggva Jóhannes þar. Höfuð hans var borið inn á fati og fengið stúlkunni, en hún færði móður sinni.

Lærisveinar hans komu, tóku líkið og greftruðu, fóru síðan og sögðu Jesú.

Miðað er við að aftaka Jóhannesar skírara hafi farið fram þann 29. ágúst og er sá dagur stundum haldinn heilagur meðal kristinna manna sem höfuðdagur.
Joseph Bonaparte

Joseph Bonaparte (fæddur undir nafninu Giuseppe Buonaparte; 7. janúar 1768 – 28. júlí 1844) var franskur stjórnmálamaður, ríkiserindreki og aðalsmaður sem var eldri bróðir Napóleons Bónaparte Frakkakeisara. Joseph var meðlimur í öldungaráði fyrsta franska lýðveldisins og sem slíkur hjálpaði hann bróður sínum að fremja valdarán þann 9. nóvember 1799. Að launum varð Joseph valdsmaður í ríkisstjórnum Napóleons, fyrst sem konungur Napólí og Sikileyjar (1806–1808) og síðar sem konungur Spánar (1808–1813) undir nafninu José I.

Eftir að Napóleon féll frá völdum tók Joseph sér titilinn greifi af Survilliers. Hann flúði til Bandaríkjanna, gerðist þar fasteignasali og var tekinn inn í tölu bandaríska heimspekingafélagsins. Hann varð einnig fyrstur manna til að flytja inn hóp franskra ballettdansara til Bandaríkjanna. Hann reyndi árið 1830 að snúa aftur til Frakklands en var meinað landvistarleyfi. Hann settist að í Englandi í nokkur ár en flutti að endingu til Ítalíu og lést þar árið 1844.
Laoska

Laoska eða lao er tónamál sem flokkast til taí-mála. Laoska er ríkismál í Laos og er einnig talað í austurhluta Tælands. Málhafar eru um 9 milljónir.

Málið er ritað með sérstöku stafrófi, sem runnið er frá búrmísku stafrófi. Það er einkvæðismál og tónamál en hvort tveggja einkennir taí-mál.
Pétur Pan

Pétur Pan er skáldsagnapersóna úr verkum skoska rithöfundarins J. M. Barrie. Pétur er hrekkjóttur og óstýrilátur ungur drengur sem getur flogið og fullorðnast aldrei. Hann býr í eilífri æsku sinni á galdraeyjunni Hvergilandi þar sem hann er leiðtogi „týndu strákanna“ og lendir í ævintýrum ásamt álfum, sjóræningjum, hafmeyjum, Indíánum og stundum venjulegum börnum úr heiminum utan við Hvergiland.

Pétur Pan er heimsfræg persóna og breskt menningartákn. Auk þess að hafa birst í tveimur verkum eftir Barrie hefur hann birst í fjölda annarra sagnamiðla, m.a. í vinsælli Disney-teiknimynd frá árinu 1953.

Uppruni.

J. M. Barrie notaði Pétur fyrst í bókinni "The Little White Bird" (1902), þar sem hann birtist sem sjö daga gamalt barn í kaflanum "Peter Pan in Kensington Gardens". Eftir að persónan náði vinsældum voru kaflarnir með Pétri gefnir út á ný sem barnabók ásamt myndskreytingum eftir Arthur Rackham. Pétur varð frægur sem titilpersóna leikritsins "Peter Pan, or The Boy Who Wouldn't Grow Up" sem var frumsýnt þann 27. desember árið 1904 í London. Barrie skrifaði síðar skáldsögu eftir söguþræði leikritsins og gaf út árið 1911 með titlinum "Peter and Wendy.

Barrie byggði Pétur á eldri bróður sínum, David, sem hafði látist í slysi aðeins þrettán ára gamall. Barrie og móðir hans ímynduðu sér að David yrði strákur að eilífu.
Þakkagjörð

Þakkagjörð er hátíð sem haldin er í Bandaríkjunum, Kanada, á nokkrum Karíbahafseyjum og í Líberíu. Hátíðinni var upprunalega ætlað að vera tækifæri til að þakka fyrir uppskeru ársins sem var að líða.

Svipaðar hátíðir er að finna í Þýskalandi og Japan. Þakkagjörð er haldin á öðrum mánudegi í október í Kanada en á fjórða fimmtudegi í nóvember í Bandaríkjunum.

Þakkagjörðarhefðir eru mismunandi eftir löndum, en oft heimsækir fólk fjölskyldu sína og borðar sérstakan þakkagjörðarmat.
Lester B. Pearson

Lester Bowles „Mike“ Pearson (23. apríl 1897 – 27. desember 1972) var kanadískur fræðimaður, stjórnmálamaður og ríkiserindreki sem vann friðarverðlaun Nóbels árið 1957 fyrir að skipuleggja inngrip Sameinuðu þjóðanna í Súesdeiluna. Hann var forsætisráðherra Kanada frá árinu 1963 til 1968 fyrir tvær minnihlutastjórnir Frjálslynda flokksins í röð.

Á meðan Pearson var forsætisráðherra innleiddu ríkisstjórnir hans víðtækari heilbrigðisþjónustu, námslán, eftirlaun og tóku upp kanadíska fánann og kanadísku ríkisorðuna. Ríkisstjórnir hans sameinuðu einnig herafla Kanada. Pearson hélt Kanada utan við Víetnamstríðið og setti á fót nefnd um fjöltyngi og fjölmenningu. Árið 1967 afnam ríkisstjórn hans í reynd dauðarefsingu með því að einskorða hana við fáeina glæpi sem voru síðan lagðir niður árið 1976. Vegna þessara afreka og verka sinna með Sameinuðu þjóðunum og alþjóðastjórnmálum er Pearson gjarnan talinn einn áhrifamesti Kanadamaður 20. aldarinnar og einn besti forsætisráðherra Kanada.
Gjiljak

Gjiljak, ennfremur stundum nefnt nivk eða nivkí, er tungumál talað af aðeins um fjögur þúsund manns á Norður-Sakhalín og umhverfis mynni Amúr-fljóts í Ytri-Mansjúríu. Það er talið til paleósíberískra mála, en tengsl þess við önnur þau eru þó ekki skýr.
Sorpa

Sorpa er byggðasamlag í eigu sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu sem sér um hirðingu, móttöku og förgun sorps.

Saga.

Átta sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu; Reykjavík, Kópavogur, Garðabær, Mosfellsbær, Seltjarnarnes, Bessastaðahreppur og Kjalarneshreppur, tóku sig saman og stofnuðu fyrirtækið „Sorpeyðingu höfuðborgarsvæðisins“ árið 1988. Fljótt festist gælunafnið „Sorpa“ við það. Móttökustöð var opnuð í Gufunesi árið 1991 og nýr 40 hektara urðunarstaður í Álfsnesi (Kjalarnesi) tekinn í notkun. Áður höfðu sorphaugar verið reknir í Gufunesi, enn áður á Eiðisgranda. Stofnkostnaður var 600 milljónir króna (1,9 milljarðar króna á verðlagi ársins 2019).

Árið 2000 sendi Sorpa tæp 30% af þeim úrgangi sem þeim barst í endurvinnslu og urðaði 70%.

Árið 2017 rak Sorpa 6 endurvinnslustöðvar á höfuðborgarsvæðinu, móttökustöð í Gufunesi, auk fjölda grenndargáma í hverfunum þar sem tekið er við flokkuðu sorpi.

Árið 1996 hóf Sorpa að safna metangasi frá urðunarstaðnum í Álfsnesi og 2021 var GAJA, gas- og jarðgerðarstöð opnuð á Álfsnesi. Stöðin tekur við lífrænu sorpi til moltugerðar og framleiðir metan. Stöðin var harðlega gagnrýnd fyrir að fara 1,5 milljörðum fram úr kostnaðaráætlun og var framkvæmdastjóra fyrirtækisins vikið frá störfum vegna þess.

Góði hirðirinn.

Um 1993 hófu starfsmenn Sorpu að koma heillegum húsgögnum til hjálparþurfi gegnum hjálparsamtök og 1995 var opnaður nytjamarkaður sem fékk nafnið „Góði hirðirinn“ árið 1999. Árið 2018 var Efnismiðlun Sorpu opnuð við Sævarhöfða. Þar er að finna heillegt byggingarefni og stærri nytjahluti eins og flísar, sturtuklefa, reiðhjól og fleira.

Góða hirðinum berast daglega 5 gámar af nytjahlutum, þar af eru tveir sem sendir eru til baka til förgunar eða endurvinnslu.
Hrægammur

Hrægammar eru ránfuglar og hræætur, með fremur langan háls og meinlegan svip. Aðalfæða þeirra eru hræ dauðra dýra.

Hrægammar greinast í tvær megingreinar: hrægamma nýja heimsins og hrægamma gamla heimsins. Þessar tvær greinar sem svipar saman í útliti og atferli eru þó ekki náskyldar. Gammar gamla heimsins eru af haukaætt (Accipitridae), en í henni eru einnig ernir, gleður, vákar og haukar, en meðal gamma nýja heimsins eru t.d. kondórar og ætt þeirra kallast hrævaætt (Cathartidae). Tvær tegundir hrægamma gamla heimsins eru svo í sérstakri undirætt, sem ekki er skyldari öðrum gömmum en ránfuglum sem ekki teljast hrægammar og má því tala um þrjár greinar.

Hrægamma er að finna í öllum heimsálfum utan Suðurheimskautslandsins og Ástralíu. Alls eru til 23 tegundir af hrægömmum, 16 í gamla heiminum en 7 í þeim nýja.
Grjótkrabbi

Grjótkrabbi (fræðiheiti: "Cancer irroratus") er krabbategund sem er upprunnin frá Suður-Karólínu norður til Labrador. Grjótkrabbi getur orðið allt að 15 sm að skjaldarbreidd. Búsvæði hans er allt frá fjöru og niður í 750 m dýpi. Grótkrabbi er alæta og lifir á fiskurm krabbadýrum, burstaormum, samlokum, smokkfiskum og ígulkerjum. Töluverður stærðamunur er milli kynja. Mökun og frjóvgun eggja fer fram á haustin og bera kvendýrin frjóvguð egg með sér á afturbolsfótum fram að klaki næsta vor.

Grjótkrabbi fannst fyrst við Ísland árið 2006 og er nú algengur í Hvalfirði og finnst víða um vestanvert landið.
Karólína Matthildur

Karólína Matthildur (22. júlí 1751 - 10. maí 1775) var drottning Danmerkur og Noregs frá 1766 til 1772. Hún var dóttir Friðriks prinsins af Wales, ríkiserfingja bresku krúnunnar. Hún var jafnframt systir Georgs 3. Bretakonungs.

Æviágrip.

Karólína var alin upp af fjarskyldum ættingjum langt frá konungshöllinni. Á 15. ári var Karólína send til Danmerkur þar sem hún átti að giftast Kristjáni VII Danakonungi. Hjónaband þeirra gekk illa þar sem Kristján var geðveikur, auk þess að vera kaldlyndur og vondur við Karólínu. Hann hélt einnig ítrekað framhjá henni.

Kristján réð sér einkalækni, Þjóðverjann Johann Friedrich Struensee sem náði að stjórna skapsveiflum konungs. Með árunum þróaðist ástarsamband á milli Karólínu og Struensee og er talið að dóttir Karólínu, Lovísa Ágústa, hafi verið dóttir Struensee en ekki Kristjáns. Stuttu eftir fæðingu Lovísu hófst orðrómur á milli íbúa konungsríkisins um að Karólína og Struensee vildu fangelsa konunginn og ná völdum í Danmörku í stað Kristjáns, þar sem þau töldu hann óhæfan til valda.

Karólína og Struensee voru með aðrar skoðanir en danska hirðin því þau vildu bæta hag almennings sem þýddi að skera ætti niður laun og forréttindi hirðarinnar. Á þessum tíma ríkti mikil stéttskipting í Danmörku og var þá hirðin yfir öllu en almenningur fátækur og þurfti að borga næstum öll sín laun til hirðarinnar. Struensee hafði mikið vald yfir Kristjáni þar sem Kristján treysti honum fyrir öllu. Struensee fékk sínu fram og það voru sett ýmis lög sem bættu samfélag almennings í Danmörku.

Karólína eignaðist tvö börn þau, Friðrik VI og Lovísu Ágústu. Friðrik átti hún með Kristjáni en Lovísa er talin vera dóttir Struensee. Eftir orðróminn um ástarsamband Karólínu og Struensee byrjaði danska hirðin að finna sannanir og sannfærðu Kristján að skrifa undir handtökuskipun á Struensee. Struensee var pyntaður í marga daga áður en hann játaði loks og var hálshöggvinn.

Útlegð og andlát.

Karólína var send í útlegð og dó aðeins 23 ára gömul í Hannover af völdum skarlatssóttar.
Juniperus komarovii

Juniperus komarovii

er tegund barrtrés af einisætt. Hann finnst eingöngu í Kína.
Listamannalaun

Listamannalaun, einnig þekkt sem starfslaun listamanna, eru verkefnatengd starfslaun fyrir listamenn á Íslandi. Listamannalaunum er veitt úr sex sjóðum: launasjóði hönnuða, launasjóði myndlistarfólks, launasjóði rithöfunda, launasjóði sviðslistafólks, launasjóði tónlistarflytjenda og launasjóði tónskálda. Tilgangur starfslauna listamanna er að efla listsköpun á Íslandi.

Mennta- og menningarmálaráðherra Íslands skipar þrjá menn í stjórn listamannalauna til þriggja ára í senn. Einn skal valinn samkvæmt tilnefningu Bandalags íslenskra listamanna, annar samkvæmt tilnefningu Listaháskóla Íslands og sá þriðji án tilnefningar. Varamenn eru skipaðir með sama hætti. Starfslaun eru veitt til 6, 9, 12, 18 eða 24 mánuði. Til úthlutunar í heild eru 1600 mánaðarlaun. Samkvæmt fjárlögum 2017 voru starfslaun listamanna 370.656 krónur í verktakatekjur á mánuði. Komi í ljós að listamaður, sem hlotið hefur starfslaun til lengri tíma en sex mánaða, sinni ekki því verkefni sem liggur til grundvallar úthlutun er stjórn listamannalauna heimilt að fella niður starfslaun .
Myl

Myl (skosk gelíska: "Muile", enska: "Mull") er önnur stærsta Innri Suðureyja sem liggja við vesturströnd Skotlands. Flatarmál Myls er 337,97 km² og er það því fjórða stærsta eyja við Skotland. Íbúar eyjunnar voru 2.800 árið 2011 sem er fjölgun frá 2001 er þeir voru 2.667 manns. Á sumrin fjölgar íbúum eyjunnar mikið vegna ferðamannastraums. Flestir íbúar búa í Tobermory.
Jan Hus

Jan Hus eða Jóhann Húss (um 1369 – 6. júlí 1415) var tékkneskur guðfræðingur, kaþólskur prestur, heimspekingur og skólastjóri Karlsháskólans í Prag. Hann var upphafsmaður Hússítisma, trúarstefnu sem varð eins konar forboði siðaskiptanna.

Ásamt John Wycliffe er Hus talinn fyrsti siðbótarsinninn, þar sem hann lifði fyrir daga Marteins Lúters, Jóhanns Kalvín og Huldrychs Zwingli. Kenningar Hus höfðu mjög sterk áhrif í vestanverðri Evrópu, sérstaklega með stuðningi konungsríkisins Bæheims, og meira en öld síðar á Martein Lúter sjálfan. Hus var brenndur á báli fyrir guðlast gegn kenningum kaþólsku kirkjunnar.

Eftir að Hus var tekinn af lífi árið 1415 gerðu stuðningsmenn hans, Hússítar, uppreisn gegn kaþólskum valdsmönnum og tókst að sigra fimm innrásir páfans í röð frá 1420 til 1431 í Hússítastríðunum. Flestir íbúar Bæheims og Moravíu voru áfram Hússítar fram á þriðja áratug sautjándu aldar, en þá leiddi ósigur mótmælenda í bardaga við Hvítafjall í þrjátíu ára stríðinu til þess að Lönd bæheimsku krúnunnar lentu á ný undir yfirráðum Habsborgara, sem neyddu íbúana til þess að gangast undir kaþólska trú á ný.
Ardennafjöll

Ardennafjöll (franska: "L'Ardenne", hollenska: "Ardennen", vallónska: "L'Årdene", lúxemborgíska: "Ardennen") eru fjallgarður og skóglendi á meginlandi Evrópu á vatnasviði ánna Moselle og Meuse. Fjallgarðurinn myndaðist fyrir 387,7—382,7 milljón árum á devontímabilinu. Hæsti toppur þeirra er 694 metrar að hæð.

Ardennafjöllin eru að stórum hluta í Belgíu og Lúxemborg en þau ná einnig til Þýskalands og Frakklands. Stærsti hluti fjallgarðsins er í Vallóníu, suðurhluta Belgíu. Austurhluta fjallgarðsins skipar um þriðjungur landsvæðis Lúxemborgar. Svæðið er vaxið þéttum skógi sem leiddi til mikillar uppbyggingar í viðarkolaiðnaði á 18. og 19. öld. Ardennafjöllin voru eitt helsta iðnaðarsvæði í heimi á þessum tíma á eftir Bretlandi.

Á seinni heimsstyrjöldinni var svæðið talið ófært bifreiðum og skriðdrekum og því var lítið um hervarnir þar. Þjóðverjar nýttu sér varnarleysið til að gera innrás í norðurhluta Frakklands og suðurhluta Belgíu í tvígang: fyrst við orrustuna um Frakkland og svo við Ardennasóknina.
Tongíska

Tongíska er ástrónesískt mál talað af 80 000 manns á Tonga (Vináttueyjum) þar sem það hefur opinbera stöðu ásamt ensku.

Það er ritað með latínuletri.
Karl 7. Frakkakonungur

Karl 7. (22. febrúar 1403 – 22. júlí 1461), kallaður Karl sigursæli, var konungur Frakklands frá 1422 til 1461. Hann var fimmti konungur Frakklands af Valois-ætt. Karls er gjarnan minnst vegna samskipta sinna við Jóhönnu af Örk og vegna þess að á hans tíma snerist gæfan Frökkum í vil í hundrað ára stríðinu.

Karl var sonur Karls 6. og Ísabellu af Bæjaralandi. Árið 1418 náði Karl, þá erfðaprins, að forðast handtöku þegar óvinir hans úr hópi Búrgúnda hertóku París. Hann flúði til Bourges og lýsti sig ríkisstjóra franska konungdæmisins þar sem faðir hans hafði misst vitið og var óhæfur til að stjórna ríkinu þar sem hann hafði orðið eftir í París þegar Jóhann óttalausi hertogi af Búrgúnd náði þar völdum. Karl erfðaprins stóð líklega fyrir því að Jóhann var myrtur þann 10. september 1419.

Með Troyes-sáttmálanum sem Karl 6. gerði árið 1420 var Karl sviptur erfðarétti sínum og hinni ensku Lancaster-ætt veitt konungsvald yfir Frakklandi. Karl 7. lýsti sig þó samt konung þegar faðir hans dó þann 21. október 1422. Ekki var nein sátt um þetta tilkall Karls og því varð hann einungis konungur í hluta af Frakklandi og var studdur í borgarastríðinu sem þá hafði brostið á af Armaníökum (Armagniac) gegn Búrgúndum sem studdu Valois-Búrgúnd-ættina á konungsstól. Karl var uppnefndur „konungurinn af Bourges“ af andstæðingum sínum. Staða hans batnaði þó til muna þegar Jóhönnu af Örk tókst í nafni Karls að hertaka Orléans og gerði Karli kleift að hljóta formlega krýningarathöfn í Reims.

Karl lét helga krýningu sína í Reims þann 17. júlí 1429 og studdi þannig lögmæti tilkalls síns til frönsku krúnunnar. Hann réðst til atlögu gegn Búrgúndum sem voru hliðhollir Englendingum en samdi jafnframt um vopnahlé við Filippus góða af Búrgúnd og skrifaði síðan með honum undir Arras-sáttmálann árið 1435. Þar með var endi bundinn á borgarastyrjöldina sem hafði geisað frá árinu 1407 milli Armaníaka og Búrgúnda. Upp frá því gat Karl einbeitt sér að stríðinu gegn Englendingum og tókst að reka þá út úr franska konungdæminu með lokasigri sínum í orrustunni við Castillon árið 1453. Þar með lauk hundrað ára stríðinu.

Karl einbeitti sér síðan að því að byggja upp vald krúnunnar með því að leggja áherslu á hlutverk konungsins sem verndara frönsku kirkjunnar. Síðustu valdaár Karls einkenndust af rígi milli hans og sonar hans, sem átti eftir að setjast á konungsstól sem Loðvík 11. Frakkakonungur.
Brandon Sanderson

Brandon Sanderson (f. 19. desember 1975) er bandarískur rithöfundur vísinda- og fantasíusagna. Meðal bóka hans er bókaflokkurinn The Stormligh Archive. Brandon Sanderson lauk við fantasíuseríu Roberts Jordan, The Wheel of Time.
Shintaro Kurumaya

Shintaro Kurumaya (fæddur 5. apríl 1992) er japanskur knattspyrnumaður. Hann spilaði 3 leiki með landsliðinu.
Jarðskjálftamælir

Jarðskjálftamælir er í jarðskjálftafræði mælitæki notað til að mæla jarðskjálftabylgjur.
Toninho Cerezo

Toninho Cerezo (fæddur 21. apríl 1955) er brasilískur knattspyrnumaður. Hann spilaði 57 leiki og skoraði 5 mörk með landsliðinu.
Mihailo Petrović

Mihailo Petrović (fæddur 18. október 1957) er serbneskur knattspyrnumaður. Hann spilaði 1 leiki með landsliðinu.
Steve Perryman

Steve Perryman (fæddur 21. desember 1951) er enskur fyrrum knattspyrnumaður. Hann spilaði 1 leik með landsliðinu.
Primož Gliha

Primož Gliha (fæddur 8. október 1967) er slóvenskur knattspyrnumaður. Hann spilaði 28 leiki og skoraði 10 mörk með landsliðinu.
Chan Vathanaka

Chan Vathanaka (fæddur 23. janúar 1994) er knattspyrnumaður. Hann spilaði 28 leiki og skoraði 10 mörk með landsliðinu.