arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Sjálfstæðisbarátta Íslendinga

Mannréttindi eru hugmyndin um að allir menn njóti ákveðinna grundvallarréttinda sem ekki verða af þeim tekin og eru í gildi í hvaða lögsögu sem er og óháð þáttum eins og kyni, þjóðerni eða kynþætti. °°°°
Sameinuðu þjóðirnar hafa beitt sér fyrir samþykkt fjölmargra þjóða á yfirlýsingu, sem kallast Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna og er hún eða efnisatriði hennar víða stjórnarskrárbundin, eða með öðrum hætti tryggt að borgararnir njóti þess réttar sem þar er áskilinn. Sumar svæðisbundnar stofnanir hafa einnig samþykkt mannréttindasaminga, þróaðasta dæmi þess er Mannréttindasáttmáli Evrópu á vegum Evrópuráðsins. Sá samningur hefur mikið vægi í aðildarríkjunum og einstaklingar innan þeirra geta farið með kvörtunarefni sín fyrir sérstakan dómstól.

Gerðir mannréttinda.

Mannréttindum er gjarnan skipt niður í frelsi og réttindi (stundum nefnd neikvæð og jákvæð réttindi eða griðaréttur og gæðaréttur). Neikvæð réttindi eða griðaréttur samsvarar aðhaldsskyldu og eru þau sem að krefjast aðgerðarleysis (að borgararnir séu látnir í friði) og eru til dæmis tjáningarfrelsi, trúfrelsi og fundafrelsi. Jákvæð réttindi eða gæðaréttur eru aftur á móti þau réttindi sem að ríki hafa jákvæða skyldu eða svokallaða verknaðarskyldu til að tryggja borgurum sínum, eins og réttur til menntunar, heilbrigðis og lífsviðurværis. Þó er hægt að tryggja frelsi með því að varna nokkrum frá því að brjóta gegn því.

Mannréttindum er einnig stundum skipt í kynslóðir samkvæmt hugmynd Karel Vasak:

Þriðja kynslóðin nýtur minnstrar viðurkenningar enn sem komið er.

Mannréttindi í stjórnarskránni.

Sjöundi kafli Stjórnarskrár Íslands er svokallaður "mannréttindakafli". Þar er meðal annars kveðið á um að ekki skuli lögleiða nema hefðbundna ritskoðun, og þá aðeins til að tryggja allsherjarreglu eða öryggi ríkisins. Pyndingar og nauðungarvinna eru bannaðar með öllu.
1849

Árið 1849 (MDCCCXLIX í rómverskum tölum)

Á Íslandi.

Grími margt þeri báru á brýn /

báðu hann ei að vera: /

"Ríða munu menn til þín, /

mene tekel ufarsín, /

ráð væri að resignera."

Fædd

Dáin

Erlendis.

Fædd

Dáin
Stekkjarstaur

Stekkjarstaur nefnist jólasveinninn sem kemur fyrstur til manna, þann 12. desember. Hann er fyrstur samkvæmt þeirri röð sem birt er í Þjóðsögum Jóns Árnasonar frá 1862.

Stekkjarstaur var sagður sjúga mjólk úr sauðkindum. Hann hafði staurfætur á báðum fótum svo það gekk heldur erfiðlega.

"Stekkur" var sérstök gerð fjárréttar og þaðan fékk Stekkjarstaur nafnið.

Um hann kvað Jóhannes úr Kötlum:
Milljón

Milljón er tölunafnorð sem er heiti yfir stóra tölu sem má einnig tákna sem 1.000.000, sem 106, eða sem þúsund þúsund.
Atli (ritverk)

Atli sem heitir fullu nafni "Atli, eða ráðagjörðir yngismanns um búnað sinn: helst um jarðar- og kvikfjárrækt aðferð og ágóða med andsvari gamals bónda" er leiðarvísir fyrir bændur um rétta breytni í búskaparmálum eftir séra Björn Halldórsson í Sauðlauksdal. Ritið kom fyrst út árið 1780 og var prentað í Hrappseyjarprentsmiðju af Guðmundi Ólafssyni. Síðan þá hefur það komið út fjórum sinnum, síðast í ljósritaðri útgáfu frumútgáfu árið 1948 á vegum Búnaðarfélags Íslands.

Fljótlega eftir útgáfu sína var ritinu dreift endurgjaldslaust til íslenskra bændra fyrir tilstilli danakonungs. Það var gert til að auka menntun alþýðunnar og því konungur vildi auka afköst íslenskra bænda. Þetta vakti mikla lukku og því verkið þótti ekki bara fræðandi heldur hin mesta skemmtun. Því var algengt allt fram á 19. öld að lesið væri upp úr því á kvöldvökum til afþreyingar. Nánast allt ritið er á samtalsformi eins og oft tíðkaðist um kennslubækur fyrr á tímum. Þar ræða saman hinn fávísi Atli og einstaklingur sem einungis er titlaður bóndi. Atli er að stíga sín fyrstu skref í búskap og fræðir reynslumikill bóndinn hann um hvernig reka skuli gott bú.

Hliðstætt Atla er ritið Arnbjörg eftir sama höfund en það rit kennir konum hvernig styðja skuli manninnn sinn við bústörfin, hvernig eigi að ala upp börnin og ýmislegt fleira sem lýtur að innanbæjarbúsýslu.

Úr Atla.

Hér er gripið niður í 13. kafla Atla þar sem Atli er að fá bakþanka eftir að hafa verið kennt að reka bú með sæmd.
Pottaskefill

Pottaskefill, einnig nefndur Pottasleikir, er fimmti jólasveinninn kallaður sem kemur til manna, þann 16. desember, samkvæmt þeirri röð sem birt er í Þjóðsögum Jóns Árnasonar frá 1862.

Pottaskefill skóf og sleikti í sig skófirnar innan úr pottunum.

Um hann kvað Jóhannes úr Kötlum:
Kristján 9.

Kristján 9. var konungur Danmerkur 1863 – 1906. Hann fæddist 8. apríl 1818 í Gottorpshöll (Gottorp Slot) og dó 29. janúar 1906 í Amalienborgarhöll.

Friðrik 7. konungur af Aldinborgarætt var barnlaus, en hann útnefndi þennan fjarskylda frænda sinn af Lukkuborgarætt til þess að taka við krúnunni eftir sinn dag. Kona Kristjáns (og síðar drottning Danmerkur) var Louise af Hessen-Kassel, en hún var náskyld Friðriki konungi og hafði erfðarétt og er talið að það hafi verið helsta orsök þessarar tilnefningar.

Þessi konungshjón, Kristján 9. og Louise af Hessen-Kassel urðu þekkt sem „"tengdaforeldrar Evrópu"“. Fjögur barna þeirra urðu þjóðhöfðingjar eða makar þjóðhöfðingja. Þau voru: Friðrik, konungur Danmerkur, Alexandra drottning í Englandi, gift Albert Edward prins af Wales, sem síðar varð konungur Englands undir nafninu Játvarður 7., Dagmar keisaraynja Rússlands gift Alexander 3. sem tók sér nafnið Maria Feodorovna og Vilhelm, sem varð Georg 1. konungur Grikklands.

Meðal núlifandi (2021) afkomenda Kristjáns og Louise af Lukkuborgarætt má nefna Margréti 2. Þórhildi Danadrottningu, Elísabetu 2. Bretadrotningu, Harald 5. Noregskonung, Konstantin 2. fyrrum Grikkjakonung og Önnu-Maríu drottningu hans, systur Konstantíns Soffíu, fyrrum Spánardrottningu, son hennar Filippus 6. Spánarkonung, Filippus prins og hertoga af Edinborg (sem fæddist prins af Grikklandi og Danmörku, en afsalaði sér þeim titlum 1947 við brúðkaup sitt og Elísabetar og fékk í staðinn breska aðalstitla ) og son hans Karl prins af Wales. Breska grein ættarinnar kallar sig Windsor-ætt og hin spænska Borbón-Anjou.
APA

APA getur átt við:
843

Árið 843 (DCCCXLIII í rómverskum tölum)
751

Árið 751 (DCCLI í rómverskum tölum)
1543

Árið 1543 (MDXLIII í rómverskum tölum)
1577

Árið 1577 (MDLXXVII í rómverskum tölum)

Á Íslandi.

Fædd

Dáin

Erlendis.

Fædd

Dáin
Úlfar

Úlfar getur átt við:
Björk (verslun)

Tóbaks- og gjafavöruverslunin Björk var stofnuð árið 1928 og hefur verið að Bankastræti 6 frá upphafi. Hún gekk upphaflega undir nafninu "Bristol", en stofnandi hennar var Guðjón Jónsson bryti. Verslunin var í fyrstu tóbaks- og sælgætisverslun og auk þess voru seld þar frímerki en með tímanum varð hún allt meiri tóbaksverslun en nokkuð annað. Verslunin er nú í eigu Sölva Óskarssonar, athafnamanns og fótboltaþjálfara.
Gervilimur

Gervilimur er hugtak sem á við um hverskyns líki líkamslims en oftast er átt við stoðtæki sem kemur í stað útlims sem vantar, ýmist vegna slyss, sjúkdóms eða fæðingargalla. Borið hefur á því að hugtakið sé notað um gervigetnaðarlim, þ.e.a.s. dildó.
Barnaskóli Vestmannaeyja

Barnaskóli Vestmannaeyja er annar tveggja heildstæðra grunnskóla í Vestmannaeyjum, með u.þ.b. 450 nemendur á aldrinum 11-16 ára í 2 bekkjardeildum. Skólastjóri er Sigurlás Þorleifsson, en Ingibjörg Jónsdóttir er aðstoðarskólastjóri. Barnaskólinn hefur verið einsetinn frá og með haustinu 1995.

Saga.

Fyrsti barnaskóli Íslands var settur á stofn í Vestmannaeyjum árið 1745. Hann starfaði í u.þ.b. 10 ár, en þá voru ekki til peningar til frekari starfsrækslu hans. Árið 1880 var Barnaskóli Vestmannaeyja stofnaður, og hefur hann starfað samfleytt í Vestmannaeyjum frá 1880.

Skólinn stendur við Skólaveg og var elsti hluti byggingarinnar tekinn í notkun 1917.

Byggt hefur verið við skólann fjórum sinnum; fyrst var íþróttasalur byggður árið 1929, en hann er nú notaður sem samkomusalur; svo var sá hluti byggingarinnar þar sem að anddyri, skólabókasafn og skólaskrifstofur eru nú byggður, svo sá hluti þar sem að miðdeild skólans er með aðstöðu, og loks sá hluti þar sem að unglingadeildin er til húsa. Í elsta hluta byggingarinnar - gamla skólanum - eru yngstu bekkir með aðstöðu, ásamt sérdeild.

Aðstaða og starfsumhverfi.

Íþróttakennsla skólans fer fram í Íþróttamiðstöðinni við Brimhólabraut. Í skólanum er sérdeild fyrir fatlaða nemendur enn fremur hefur undanfarin ár verið starfrækt nýbúadeild í skólanum til stuðnings fyrir nemendur sem hafa flutt til Eyja erlendis frá.

Barnaskólinn leggur áherslu á að nemendur kynnist sérstöðu heimabyggðar sinnar eins og jarðfræði, dýralífi og sögu. Skólinn er virkur þátttakandi í erlendum samskiptum með nýjustu tækni má þar nefna Jason verkefnið, þátttaka í Comeniusarverkefni, GLOBE- umhverfisverkefnið sem nú stendur yfir og fleira.

Þá eru óakedemísk starfsmarkmið skólans að efla samkennd, vináttu og sjálfsöryggi nemenda og er unnið að því m.a. með: samveru á sal, vinahópum, íþróttadegi, upplestrarkeppni, útivistardögum, árshátíð, tilbreytingadögum og ýmsu öðru.
Örlygur Hnefill Jónsson

Örlygur Hnefill Jónsson (fæddur 1953) er lögfræðingur og varaþingmaður fyrir Samfylkinguna í Norðausturkjördæmi. Hann hefur rekið eigin lögmannsstofu á Húsavík síðan 1982.

Eiginkona Örlygs er Valgerður Gunnarsdóttir skólameistari Framhaldsskólans á Húsavík
Fréttablaðið

Fréttablaðið er íslenskt dagblað sem gefið hefur verið út frá árinu 2001. Útgáfufélag blaðsins er fyrirtækið Torg ehf. Áður voru það 365 miðlar sem ráku blaðið en þegar fyrirtækið sameinaðist Vodafone gerði Samkeppniseftirlitið það að skilyrði að Fréttablaðið, tímaritið Glamour og vefurinn Iceland Magazine yrðu aðskilin rekstrinum. Í febrúar 2018 var svo fréttavefurinn Fréttablaðið.is opnaður í kjölfar þar sem lesendur geta nálgast fréttir fréttablaðsins ásamt stöðum fréttum yfir daginn. Aðalritstjóri "Fréttablaðsins" og frettabladsins.is er Sigmundur Ernir Rúnarsson og fréttastjórar eru Aðalheiður Ámundadóttir, Garðar Örn Úlfarsson og Ari Brynjólfsson. Forstjóri Torgs ehf. er Jón Þórisson.

Fréttablaðinu er dreift ókeypis í hús á höfuðborgarsvæðinu og Akureyri. Einnig er blaðinu dreift víða á landsbyggðinni í verslanir, bensínstöðvar, sundlaugar auk fleiri staða. Fréttablaðið er einnig aðgengilegt á frettabladid.is og í sérstöku Fréttablaðs appi sem er fáanlegt fyrir Android og Apple stýrikerfin, lesendum að kostnaðarlausu.
Gabríel

Gabríel getur átt við:
Reyðarfjörður

Reyðarfjörður er djúpur fjörður sem er hluti Austfjarða á Íslandi. Við fjarðarbotninn norðanverðan stendur þorp sem hét upphaflega "Búðareyri", en bærinn er nú kallaður Reyðarfjörður. Árið 2019 var íbúafjöldi um 1.350 (Hagstofa). Reyðarfjörður er hluti af sveitarfélaginu Fjarðabyggð. Reyðarfjörður er lengsti fjörður Austfjarða, 30km langur og 7km breiður. Hafnaraðstaða er mjög góð frá náttúrunnar hendi. Álver Alcoa-Fjarðaráls er í firðinum.

Stutt er í næstu byggðarkjarna; 13km á Eskifjörð, þar sem keyrt er yfir Hólmaháls; 18km á Fáskrúðsfjörð ef keyrt er í gegnum Fáskrúðsfjarðargöngin, sem voru tekin í notkun árið 2005; og 32km í Egilsstaði.
Súmer

Súmer er í dag, hugtak notað um suðurhluta Mesópótamíu — u.þ.b. sama landsvæði og Írak spannar — þar sem fornu borgirnar Uruk, Úr, Eridu, Kisj, Lagash og Nippur eru. Elstu fornleifar gefa til kynna að Súmerar (fólkið í Súmer) hafi hafið búsetu þar fyrir allavega 7000 árum, sum fornleifagögn gefa til kynna að Súmerar hafi komið úr austri, frá Íran eða Indlandi. Uppruni Súmera er þó óstaðfestur. Elstu fleygrúnir sem fundist hafa eru frá um 3500 f.kr. og eru taldar uppfinning Súmera.
Dow Jones-vísitalan

Dow Jones-vísitalan (enska "Dow Jones Industrial Average") ("DJIA") í Bandaríkjunum er ein elsta hlutabréfavísitala heims, en hún var fyrst gefin út þann 26. maí 1896. Í grunni vísitölunnar eru 30 mikils metin bandarísk fyrirtæki og er samanlagt markaðsvirði þeirra um fimmtungur af markaðsvirði allra félaga sem skráð eru í New York-kauphöllinni.

Þann 27. febrúar 2007 féll vísitalan um 416,02 stig eða 3,3%, Nasdaq-vísitalan og Standard &amp; Poor’s-vísitalan féllu sömuleiðis, þetta er mesta hrap vísitölunnar síðan í september 2002 eða í rúm þrjú ár. Ástæðan var sú að virði kínverskra hlutabréfa féll um 9% eftir að hafa náð methæðum 26. febrúar. Þetta hefur haft neikvæð áhrif á markaði um allan heim.

Sagan.

Dow Jones hlutabréfavísitalan var fyrst gefin út 26. maí árið 1896 og voru þá tólf mikilsmetin bandarísk fyrirtæki í grunni hennar. Af þeim er einungis eitt sem er enn þá í vísitölunni, en það er General Electric. Fyrirtækið Dow Jones &amp; Co. hefur reiknað og birt vísitöluna frá árinu 1896 en það gefur einnig út dagblaðið The Wall Street Journal þar sem talan er birt.

Þegar vísitalan var fyrst birt, stóð hún í 40,94 stigum. Hún var reiknuð sem meðaltal af verði hlutabréfa þeirra fyrirtækja sem voru í grunni vísitölunnar og þeirri tölu svo deilt með fjölda hlutabréfa. Fyrirtækin voru:

Árið 1916 var fyrirtækjunum fjölgað í 20. Árið 1928 var fyrirtækjunum fjölgað í 30 og hefur sá fjöldi haldist síðan þó fyrirtækin séu ekki öll þau sömu. Á 9. og 10. áratug 20. aldar urðu miklar hækkanir á vísitölunni. Árið 1995 fór hún í fyrsta skipti yfir 5000 stig og árið 1999 fór hún í yfir 10.000 stig.

Vísitalan reiknuð.

Þrátt fyrir að vera ein af þekktustu vísitölum heims, endurspeglar hún ekki endilega bandarískan hlutabréfamarkað, þar sem í henni eru fyrst og fremst rótgróin framleiðslu- og iðnaðarfyrirtæki. Dow Jones-vísitalan er reiknuð sem einfalt meðaltal af verði hlutabréfa fyrirtækjanna sem í henni eru, en ekki verðmæti félaganna eins og algengast er í hlutabréfavísitölum. Vægi fyrirtækja í vísitölunni er því ekki í samræmi við verðmæti þeirra. Fyrir þetta hafa margir gagnrýnt vísitöluna.

Fyrirtækin.

Eftirtalin 30 fyrirtæki eru aðilar að vísitölunni:
Aktiníð

Aktiníð eru hópur 15 frumefna, frá aktin til lawrensín, með sætistölurnar 89 til 103. Aktiníðahópurinn er nefndur eftir aktíni. Allir aktiníðar aðrir en lawrensín eru f-blokkar frumefni. Til eru aðrar framsetningar á aktiníðahópnum annaðhvort eru án aktíns eða lawrensíns.

Ólíkt lantaníðum eru aktiníð ekki jafn efnafræðilega lík hvort öðru. Til dæmis eru oxunarstig þeirra mun fjölbreyttari og í upphafi olli það ágreiningi um hvort aktín, þórín og úran væru frekar d-blokkar frumefni. Öll aktiníð eru geislavirk.

Aktín, þórín og úran eru einu aktiníðin sem koma fyrir náttúrulega í skorpu jarðar. Öll hin voru framleidd á tuttugustu öldinni með ýmsum kjarneðlisfræðilegum aðferðum. Sá helmingur hópsins sem hefur hærri sætistölur, frá og með plútoni, hefur gríðarlega stuttan helmingunartíma.
Erasure

Erasure er bresk popphljómsveit sem var stofnuð árið 1985.
Sign

Sign er Íslensk hljómsveit sem var upphaflega stofnuð árið 2000, undir nafninu "Halím". Stofnendur voru Ragnar Sólberg Rafnsson, söngvari og gítarleikari, og Hörður Stefánsson, gítarleikari. Þeir fengu til liðs við sig Egil Örn Rafnsson, trommara, bróður Ragnars (þeir eru synir Rafns Jónssonar), og Sigurð Ágúst, bassaleikara, og tóku þátt í Músíktilraunum árið 2001. Hljómsveitin náði öðru sæti og var Ragnar valinn besti söngvari keppninnar. Stuttu síðar gekk Baldvin Freyr, gítarleikari, til liðs við sveitina. Þeir breyttu nafninu í Sign og gáfu út fyrstu breiðskífu sína "Vindar og breytingar" það ár.

Árið 2002 gaf Sign út aðra breiðskífu sína "Fyrir ofan himininn". 2003 tók Sign upp þriggja laga kynningarplötu, sem innihélt lagið „Thank God for Silence“ sem var mikið spiluð í útvarpi og sjónvarpi. Eftir það hætti Sigurður í hljómsveitinni.

Árið 2005 kom út þriðja breiðskífa Sign, "Thank God for Silence". Þann 12. nóvember 2007 kom út fjórða plata Sign, "The Hope".
Rými (hljómsveit)

Rými var keflvísk hljómsveit sem gaf út plötuna Unity, for the first time 2002.
Akrafjall

Akrafjall er fjall á Akranesi á milli Hvalfjarðar og Leirárvogs. Fjallið er 643 metrar á hæð og heitir hæsti tindurinn Geirmundartindur. Í því er blágrýti og stuðlaberg finnst víða. Það er jökulsorfið að ofan og hefur verið eyja á jökulskeiði eða eftir ísöld, því að í því má finna brimstall. Berjadalur gengur inn í fjallið frá vestri. Eftir honum rennur Berjadalsá. Arnes Pálsson, útilegumaður, hafðist við í fjallinu um skeið sumarið 1756. Í fjallinu er mikið svartbaks- og fýlavarp.
Vík

Vík er landslagsþáttur sem myndar visst útlit á strönd, sjávar- eða stöðuvatni, þar sem vatn teygir sig „inn í landið“. Vík er andhverf odda eða ness.

Alla jafna, er vík talin vera breiðari heldur en hún er löng. Samanborið við fjörð sem er alla jafna talinn vera lengri heldur en hann er breiður.
Uniejów

Uniejów er borg við fljótið Warta í miðhluta Póllands.
Konungur Ítalíu

Konungur Ítalíu er titill þjóðhöfðingja sem ekki er lengur í notkun frá því Ítalía varð lýðveldi árið 1946. Núverandi erfingi síðasta konungs Ítalíu, Viktor Emmanúel prins af Napólí, notast við titilinn konunglegur erfðaprins ("principe reale ereditario").

Titillinn hefur verið notaður af mörgum, en enginn konungur Ítalíu réði yfir öllum Appennínaskaganum fyrr en í kjölfar sameiningar Ítalíu árið 1861 eftir að meirihluti kjósenda á Norður-Ítalíu hafði valið að gera landið að konungsríki í stað lýðveldis, líkt og margir sameiningarsinnar (eins og Giuseppe Garibaldi) höfðu barist fyrir. Í reynd var konungsríkið Sardinía þá látið ná yfir alla Ítalíu og konungur Sardiníu varð konungur Ítalíu. °°°°
Konungar Ítalíu.

Germanskir konungar.

Eftir afsögn Rómúlusar Ágústulusar Rómarkeisara árið 476 var Herúllinn Ódóaker útnefndur "dux Italiae" og tók sér síðar titilinn "rex Italiae" eða konungur Ítalíu.

Austurgotinn Þjóðríkur mikli sigraði Ódóaker og tók sér titilinn "konungur Ítalíu". Eftirmenn hans notuðu titilinn þar til Býsans náði Ítalíu aftur á sitt vald. Síðasti konungur Ítalíu í það skiptið var Teias (d. 552).

Frankakonungar.

Þriðji sonur Karlamagnúsar, Pípinn var krýndur "konungur Ítalíu" af Hadríanusi I páfa, en hann og eftirmenn hans ríktu aðeins á Norður-Ítalíu, en Mið-Ítalía var innan Páfaríkisins.

Frá 888 voru yfirleitt nokkrir sem gerðu tilkall til titilsins, nokkrir þeirra keisarar hins Heilaga rómverska ríkis. Frá 962 til 1806 var titillinn hluti af titlum keisarans.

Napóleonstíminn.

Napóleon Bónaparte stofnaði skammlíft Ítalskt konungdæmi á Norður-Ítalíu 1805 og krýndi sjálfan sig "konung Ítalíu". Þetta konungsríki lifði til falls Napóleons 1814.

Savojaættin.

Með sameiningu Ítalíu 1861 varð konungur Sardiníu að "konungi Ítalíu".

Myrtur.

Sagði af sér.

Frá 5. júní 1944 var hann "staðgengill ríkisstjóra konungsríkisins".

Yfirgaf Ítalíu í kjölfar þjóðaratkvæðagreiðslu, en sagði aldrei formlega af sér eða viðurkenndi lýðveldið.

Endalok titilsins.

Í stjórnarskrá lýðveldisins Ítalíu er tekið fram að allir aðalstitlar séu numdir úr gildi. Í sérstökum viðauka er auk þess lagt blátt bann við því að afkomendur síðasta konungs Ítalíu í beinan karllegg stígi fæti á ítalska jörð. Þessi viðauki var fyrst numinn úr gildi 23. október 2002, en afkomendur Úmbertós II hafa ekki gert beint tilkall til titilsins.
Gazprom

Gazprom (kýrillískt letur: Газпром, einnig umritað Gasprom) er stærsta fyrirtæki Rússlands og stærsti vinnandi jarðgass í heiminum. Gazprom leggur til nánast allt það gas sem notað er í Mið-Evrópu, Austur-Evrópu og fyrrum Sovétríkjunum. Hjá fyrirtækinu starfa 330.000 manns.

Tekjur fyrirtækisins árið 2004 námu 31 milljarði bandaríkjadala. Það stendur fyrir tæpum 90% af þeirri gasvinnslu sem fram fer í Rússlandi og um 20% af þeirri vinnslu sem fer fram í heiminum öllum. Fyrirtækið ræður yfir gaslindum uppá 28.006 km3 sem er 15,5% af þekktum gaslindum heimsins.

Gazprom rekur sögu sína aftur til 1989 þegar það var stofnað í Sovétríkjunum sem ríkisstofnun sem átti að hafa umsjón með gasleit, vinnslu og dreifingu. Gazprom var gert að hlutafélagi 1992 og hafist var handa við einkavæðingu þess. Öllum rússneskum borgurum var þá gefið tækifæri til að eignast hlut í félaginu og einnig var erlendum fjárfestum boðinn lítill hluti á vestrænum verðbréfamörkuðum. Pólitísk afskipti og hneykslismál varðandi stjórnendur fyrirtækisins háðu því mikið næstu árin en eftir valdatöku Vladímírs Pútín sem forseti Rússlands hefur hann lagt töluverða áherslu á umbætur í stjórnun fyrirtækisins.

Gazprom er nú að meirihluta í eigu Rússneska ríkisins en það jók á árinu 2005 hlut sinn í því úr 38% í 51% en það er skilyrði fyrir því að hægt sé að lyfta hömlum sem hafa verið á fjárfestingum útlendinga í félaginu. Mikilvægi félagsins fyrir rússneskt efnahagslíf er gríðarlegt, árið 2004 var áætlað að það stæði að baki 7% vergrar þjóðarframleiðslu Rússlands og að 8-10% af öllum skatttekjum ríkisins væru þaðan komnar. Almennt er svo litið á að Gazprom sé leynt og ljóst beitt sem pólitísku verkfæri Moskvustjórnarinnar til þess að hafa áhrif í utanríkismálum, sem dæmi má nefna deilu Rússa og Úkraínumanna sem upp kom þegar Gazprom hugðist fjórfalda verðið á gasinu til Úkraínumanna um áramótin 2005/2006 en það er talið vera refsing fyrir appelsínugulu byltinguna svokölluðu sem gerð var í Úkraínu 2004 og varð til þess að til valda komust aðilar sem hliðhollari voru vesturlöndum en Rússlandi. Hvíta-Rússland, náið bandalagsríki Rússlands, fær enn gas á því lága verði sem Úkraína borgaði áður.
Áttund

Áttund í tónlist er tónbil sem spannar frá nótu að fyrsta náttúrulega yfirtóni sínum eða nótunnar sjálfrar áttund hærra eða lægra. Ef við mælum nótur í tíðni eða hertzum þá er áttund upp af A 440Hz (sem er litla a í tónfræði), A 880Hz (sem er einstrikað a, þ.e. a', í tónfræði) og áttund lægri væri A 220Hz (sem er stóra A í tónfræði). Við sjáum því að talan helmingast; A 440Hz tveimur áttundum neðar væri A 110Hz (440Hz/2 er 220Hz og 220Hz/2 er 110Hz).

Í skrifuðu og töluðu máli er búið að gefa áttundum nöfn til að aðgreina samnefndar nótur sem þarf að spila í mismunandi áttundum. Þar sem stafaröðin endurtekur sig þarf að aðgreina a frá a sem er áttund hærra. Við lítum til að mynda á mið-c sem er hvít nóta á miðju píanói. Þá til aðgreiningar var það nefnt einstrikað c eða c' og eru því allar nótur að næsta c fyrir ofan einstrikaðar nótur, frá og með næsta c eru allar nótur tvístrikaðar fram að þriðja c og þar fram eftir götunum.
Konungar Tara

Konungar Tara voru þeir konungar sem ríktu á hæðinni Tara í Meath-sýslu á Írlandi. Þeir voru fulltrúar mjög gamallar hugmyndar um heilagan konungsdóm á Írlandi, en miklar hefðir og þjóðsögur tengdust þessum konungsdómi sem ekki eru mjög vel þekktar í dag.

Konungar á Tara höfðu misjafnlega mikið vald eftir tímum, en oftast voru konungar á Tara einnig hákonungar Írlands, en hlutverk hákonungsins var að miðla málum milli annarra óæðri konunga vítt og breitt um Írland, þó svo að það virðist oft sem ekki hafi verið tekið mjög mikið mark á þeim.

Neðangreindir listar eru unnir upp úr írskum annálum, en þess skal getið að ártöl og dagsetningar eru mjög á reiki og ekki ríkir sátt um sanngildi þeirra.
Alcoa

Alcoa, Inc. () er einn stærsti álframleiðendi heims með starfsstöðvar í 43 löndum víðsvegar um heiminn og um 131 þúsund starfsmenn. Fyrirtækið var stofnað árið 1888 og eru höfuðstöðvar þess í Pittsburgh í Pennsylvaníufylki í Bandaríkjunum. Alcoa er eitt þeirra 30 fyrirtækja sem eru í Dow Jones-vísitölunni. Árið 2006 tilkynnti fyrirtækið methagnað upp á 160 miljarða króna, mesta hagnað fyrirtækisins í 118 ára sögu þess.

Sagan.

Alcoa var stofnað árið 1886 í kjölfar uppgvötunnar Charles Martin Hall árið 1886 sem, þá aðeins 23 ára gamall, fann leið til að bræða ál. Þetta gerði hann á sama tíma og Paul Héroult var að þróa samskonar vinnsluaðferð í Frakklandi. Aðferðin er nefnd eftir þeim, Hall-Héroult-aðferðin. Aðferð þeirra er enn í dag notuð við álframleiðslu.

Alcoa á Íslandi.

Alcoa rekur Alcoa-Fjarðaál á Íslandi, en álver fyrirtækisins á Reyðarfirði er fyrsta álverið sem Alcoa reisir í rúm 20 ár. Til þess að sjá álverinu fyrir orku hefur verið byggð Kárahnjúkavirkjun og hafa staðið miklar deilur um hana. Bókin Draumalandið - sjálfshjálparbók handa hræddri þjóð sem kom út 2006 gagnrýnir bæði virkjunina og fyrirtækið Alcoa fyrir að framleiða hergögn. Þeim ásökunum vísaði fyrirtækið á bug á sínum tíma.

Tenglar.

Fjölmiðlar