Sýrlenska borgarastyrjöldin

Sýrlenska borgarastyrjöldin (arabíska: الحرب الأهلية السورية) nefnist það stríð sem nú er háð í Sýrlandi. Upphafið má rekja til óeirða vorið 2011 í kjölfar mótmæla víða um Mið-Austurlönd sem einu nafni nefnist arabíska vorið. Mótmælin beindust að ríkisstjórn Bashar al-Assad sem reyndi að bæla þau niður en aukinni hörku fylgdi síðar vopnuð átök. Frelsisher Sýrlands var fyrstur til að taka upp vopn gegn stjórnarhernum árið 2011, síðar bættist við Íslamska framlínusveitin 2013. Hizbollah gekk til liðs við stjórnarherinn 2013. Íslamska ríkið réðst svo inn í landið frá Írak 2014 og náði stjórn yfir stórum hluta landsins.

Yfir 350.000 manns hafa látist í stríðinu (í upphafi árs 2018) og fjórðungur þeirra börn.

Saga.

Rekja má upphaf sýrlensku borgarastyrjaldarinnar til fjöldamótmæla arabíska vorsins, sem náðu til Sýrlands árið 2011. Sýrlendingar kröfðust aukins lýðræðis af einræðisstjórn Bashars al-Assad og fóru meðal annars fram á að stjórnin aflétti neyðarlögum sem höfðu verið í gildi frá árinu 1963 og heimiluðu stjórninni að handtaka fólk án ákæru, hnekkja á stjórnarskrá og hegningarlögum, beita fyrirbyggjandi handtökum og ritskoða fjölmiðla.

Ríkisstjórnin brást við af hörku og viðbrögð hennar leiddu til þess að mótmælin breiddust víða út um landið. Í mars árið 2011 krotuðu táningsstrákar slagorð arabíska vorsins á lögreglustöð í bænum Daraa en voru í kjölfarið handteknir og pyntaðir. Þegar aðstandendur drengjanna mótmæltu aðgerðum lögreglunnar var herinn kallaður til að kveða niður mótmælin og nokkrir mótmælendanna létust.

Á næstu vikum og mánuðum var stjórn Assads mótmælt í Aleppó, al-Hasakah, Daraa, Deir ez-Zor, Hama, og í höfuðborginni Damaskus. Þann 18. apríl komu um 100.000 mótmælendur saman á aðaltorginu í borginni Homs til að krefjast afsagnar Assads.

Assad sakaði mótmælendurna meðal annars um að vera stýrt af öfgafullum jihadistum og lét um leið sleppa fjölda raunverulegra öfgamanna úr fangelsi, hugsanlega í því skyni að „sanna“ ásakanir sínar og réttlæta þar með harkalegar aðgerðir gegn mótmælendunum. Átökin stigmögnuðust og urðu brátt að vopnaðri baráttu milli stjórnvalda og mótmælenda. Árið 2011 stofnaði hluti stjórnarandstöðunnar Sýrlenska þjóðarráðið (SNC) og fór fram á að Assad segði af sér og að Sýrland yrði lýðræðisríki. Þjóðarráðið stofnaði Frelsisher Sýrlands til að grípa til vopna gegn ríkisstjórninni. Kaflaskil urðu í átökunum þann 31. júlí þegar stjórnarher Assads réðst á mótmælendur í Hama, Deir ez-Zor, Abu Kalam og Herak og drap að minnsta kosti 136 óbreytta borgara.

Í desember 2011 tókst Frelsisher Sýrlands að hertaka stóra hluta borgarinnar Homs. Í febrúar næsta ár létust um 500 óbreyttir borgarar í Homs þegar stjórnarherinn gerði sprengjuárásir á borgina. Stjórnarherinn endurheimti borgina Idlib eftir harða viðureign við uppreisnarmenn næsta mars. Uppreisnarhreyfingar fóru að spretta upp um allt landið á næsta árinu og átökin fóru, auk óánægju með stjórn Assads, að einkennast af trúar- og þjóðernisdeilum meðal Sýrlendinga. Margir alavítar og aðrir sjítar studdu forsetann en súnnítar voru honum margir afar andsnúnir.

Vegna stríðsátakanna varð til frjósamur jarðvegur fyrir íslamskar öfgahreyfingar í Sýrlandi sem berjast bæði gegn ríkisstjórninni og gegn veraldlegum uppreisnarhreyfingum. Árið 2014 lagði hryðjuverkahópurinn íslamska ríkið undir sig mikinn hluta af austurhluta Sýrlands og lýsti yfir stofnun kalífadæmis þar og í vesturhluta Írak. Yfirráðasvæði íslamska ríkisins í Írak og Sýrlandi varð mest árið 2015 en fór síðan smátt saman þverrandi vegna alþjóðlegrar gagnárásar sem Bandaríkin leiddu til að ráða niðurlögum hryðjuverkahópsins. Í október árið 2017 tókst Lýðræðissveitum Sýrlands (SDF) að frelsa borgina Al-Raqqah, sem íslamska ríkið hafði skilgreint til höfuðborg sína, undan yfirráðum hryðjuverkahópsins eftir um árslanga orrustu. Í mars árið 2019 lýstu Lýðræðissveitirnar því yfir að íslamska ríkið hefði í reynd verið sigrað eftir að síðasta vígi þeirra í bænum Baghuz var frelsað.

Alþjóðleg inngrip í styrjöldina.

Meðal þjóða sem hafa veitt stjórnarher Assads herstuðning í styrjöldinni má nefna Rússland og Íran, auk þess sem sjíaíslömsku samtökin Hizbollah frá Líbanon hafa veitt þeim aðstoð. Rússar hófu beina þátttöku í styrjöldinni í september árið 2015 með loftárásum bæði á íslamska ríkið og á uppreisnarhópa sem nutu stuðnings alþjóðabandalags Bandaríkjanna. Inngrip Rússa í styrjöldina hefur styrkt stöðu Assads verulega og stuðlað að því að sýrlenski stjórnarherinn hefur frá árinu 2015 smám saman endurheimt mikinn hluta þess landsvæðis sem glataðist til uppreisnarmanna í byrjun stríðsins.

Tyrkir hafa jafnframt gripið inn í styrjöldina í norðurhluta landsins, einkum í því skyni að koma í veg fyrir að kúrdískir stjórnmálahópar sem tyrknesk stjórnvöld flokka sem hryðjuverkahópa nái þar fótfestu. Kúrdískar skærusveitir sem hafa barist hvað mest gegn íslamska ríkinu í Sýrlandi hafa komið sér upp sjálfsstjórnarhéraðinu Rojava í norðurhluta Sýrlands, þar sem marga Kúrda dreymir um að hægt verði að stofna sjálfstætt ríki Kúrdistan í fyllingu tímans. Í janúar árið 2018 gerði tyrkneski herinn innrás í norðvesturhluta Sýrlands til að ná héraðinu Afrin úr höndum Varnarsveita Kúrda (YPG). Tyrkir líta á Varnarsveitirnar sem undirdeild Verkalýðsflokks Kúrda, sem er skilgreindur sem hryðjuverkahópur af tyrkneskum stjórnvöldum.

Þann 19. desember árið 2018 lýsti Donald Trump Bandaríkjaforseti því yfir í Twitter-færslu að Bandaríkin hygðust draga herlið sín frá Sýrlandi. Ástæðuna sagði hann vera að Íslamska ríkið hefði verið sigrað og þar með væru ekki frekari forsendur fyrir þátttöku Bandaríkjamanna í styrjöldinni. Í október 2019 tilkynnti Trump jafnframt að Bandaríkjaher myndi ekki skipta sér með beinum hætti að fyrirhugaðri innrás Tyrkja á yfirráðasvæði Kúrda í Norður-Sýrlandi. Tyrkir hófu í kjölfarið nýja innrás á Rojava þann 10. október undir aðgerðarheitinu „friðarvorið“. Yfirlýstur tilgangur innrásarinnar er að „hreinsa upp“ hryðjuverkamenn á svæðinu og búa til öruggt svæði fyrir flóttamenn á landamærum Sýrlands og Tyrklands.

Mannfall og flóttamannastraumur frá Sýrlandi.

Árið 2018 höfðu um 360.000 manns látið lífið vegna stríðsins í Sýrlandi og um 200.000 til viðbótar voru horfin. Um 1,5 milljón manna flúði frá Sýrlandi, einkum til Írans og Pakistan, á fyrstu tveimur árum styrjaldarinnar. Árið 2015 var talið að um 9,5 milljónir manna, af um 22 milljóna íbúafjölda Sýrlands, hefðu hrakist frá heimilum sínum vegna stríðsins. Af flóttamönnunum höfðu þá um fimm milljónir yfirgefið Sýrland og leitað hælis erlendis, en um 4,5 milljónir voru á flótta innan landamæra Sýrlands.

Árið 2015 höfðu um 632.000 Sýrlendingar flúið yfir landamærin til Jórdaníu vegna stríðsins. Í lok ársins 2017 voru um 80.000 Sýrlendingar búsettir í Zaatari-flóttamannabúðunum við landamæri Jórdaníu, sem eru næststærstu flóttamannabúðir í heimi og fjórða stærsta borg Jórdaníu.