Ýsa

Ýsa (fræðiheiti: "Melanogrammus æglefinus") er fiskur sem er algengur á grunnsævi á norðurhveli jarðar. Hún lifir á 10-200 metra dýpi og er útbreidd í Norður-Atlantshafi. Hún er náskyld þorski og verður allt að metri að lengd og 20 kíló að þyngd. Hún er blágrá að lit, með svarta rönd eftir síðunni og skeggþráð á neðri góm. Fæða ýsu er fjölbreytileg, hún étur ýmis botndýr s.s. skeljar, snigla og marflær og smáfiska eins og sandsíli, loðnu og spærling.

Ýsan er eftirsóttur matfiskur.

Heimkynni.

Ýsa er í Norður-Atlantshafi. Í Norðaustur-Atlantshafi er hún í Norður-Íshafi og Barentshafi og allt suður í Biskajaflóa. Við Grænland er hún sjaldséð en í Norðvestur-Atlantshafi er hún frá Nýfundnalandi til Hatterashöfða í Bandaríkjunum.

Ýsan finnst allt í kringum Ísland. Hún er mun algengari við sunnan- og vestanvert landið en í kalda sjónum norðanlands og austan. Oft er mikið um ýsu við Ingólfshöfða, Dyrhólaey og Vestmannaeyjar auk Faxaflóa, í Breiðafirði og við Ísafjarðardjúp. Ýsan er grunnsævis- og botnfiskur sem lifir á 10-200 metra dýpi og stundum dýpra á leir- og sandbotni.

Fæða.

Ýsuseiðin éta einkum ýmis smákrabbadýr eins og ljósátu, rauðátu. Fullorðin ýsa étur frekar ýmis konar fiskmeti, mest loðnu, en fæða hennar er mjög margvísleg. Hún étur botndýr eins og krabba og lindýr, einnig smáfiska eins og sandsíli, smásíld og spærling étur, sem og rækju, fiskseiði, síldarhrogn og fleira. Mörg rándýr leggjast á ýsuna. Þar má nefna háf, þorsk, löngu, lúðu og fleiri stóra fiska. Selir og smáhveli láta hana ekki heldur í friði.

Vöxtur og lífssaga.

Hrygningin stendur yfir í rúma tvo mánuði eða frá apríl til maíloka. Fjöldi eggja er frá þúsund og upp í milljón, fer allt eftir stærð hrygnunnar. Eggin eru sviflæg, vatnstær og um 1,5 mm í þvermál. Klak tekur um 12-14 daga og er lirfan um 4,5 mm við klakið. Ýsuseiðin leita til botns 2-3 mánaða gömul og eru þau þá 4-5 cm löng. Bæði eggin og lirfurnar berast með straumum vestur og norður með landinu, og jafnvel stundum austurfyrir.

Fyrstu æviár sín vex ýsan tiltölulega hratt. Hún getur verið orðin um 20 cm þegar hún er eins árs og á öðru aldursári rúmlega 30 cm. Yfirleitt er hún veidd á milli 50-65 cm löng, en stærsta ýsan sem hefur verið veidd við Ísland reyndist 112 cm. Lengd ýsu eftir aldri er nokkuð mismunandi eftir því hvort hún elur aldur sinn í hlýja sjónum sunnanlands eða þeim kalda norðanlands. Einnig verða ýsur í hlýja sjónum fyrr kynþroska en þær í kalda sjónum. Yfirleitt verður hún kynþroska 3-4 ára gömul. Ýsan getur orðið a.m.k. 15 ára gömul, og er hámarksþyngd hennar talin vera um 14 kg. Ýsan er flokkuð eftir stærð og kölluð eftir því, smáýsa kallast sú ýsa sem er á bilinu 25-45 cm, miðlungs – eða kurlýsa er 45-60 cm stór og stórýsa er stærri en 60 cm. Ýsur lengri en 80 cm eru samt sem áður sjaldséðar.

Ýsuveiðar við Ísland.

Ýsan er að langmestu leyti veidd í botnvörpu og á línu. Ýsuafli íslenskra skipa á Íslandsmiðum var um 109 þúsund tonn árið 2007. Ýsa veiðist allt árið en þó mest á hrygningartíma eða í apríl og maí. Ýsa er vinsælasti matfiskur á Íslandi og er árleg ýsuneysla innanlands um 5.000 tonn eða um 5% af heildarafla.

Ýsuafli á Íslandsmiðum 1945-2007

1945 18.992&lt;br&gt;

1946 19.302&lt;br&gt;

1947 20.892&lt;br&gt;

1948 28.130&lt;br&gt;

1949 30.764&lt;br&gt;

1950 28.385&lt;br&gt;

1951 22.164&lt;br&gt;

1952 15.116&lt;br&gt;

1953 14.895&lt;br&gt;

1954 21.258&lt;br&gt;

1955 21.652&lt;br&gt;

1956 25.889&lt;br&gt;

1957 31.194&lt;br&gt;

1958 28.636&lt;br&gt;

1959 27.670&lt;br&gt;

1960 46.411&lt;br&gt;

1961 55.070&lt;br&gt;

1962 54.276&lt;br&gt;

1963 51.606&lt;br&gt;

1964 56.689&lt;br&gt;

1965 53.560&lt;br&gt;

1966 36.204&lt;br&gt;

1967 38.072&lt;br&gt;

1968 34.024&lt;br&gt;

1969 35.036&lt;br&gt;

1970 31.928&lt;br&gt;

1971 32.393&lt;br&gt;

1972 29.250&lt;br&gt;

1973 34.586&lt;br&gt;

1974 34.401&lt;br&gt;

1975 36.658&lt;br&gt;

1976 34.871&lt;br&gt;

1977 35.428&lt;br&gt;

1978 40.552&lt;br&gt;

1979 52.152&lt;br&gt;

1980 47.915&lt;br&gt;

1981 61.033&lt;br&gt;

1982 67.038&lt;br&gt;

1983 63.889&lt;br&gt;

1984 47.216&lt;br&gt;

1985 49.553&lt;br&gt;

1986 47.317&lt;br&gt;

1987 39.479&lt;br&gt;

1988 53.087&lt;br&gt;

1989 61.799&lt;br&gt;

1990 66.030&lt;br&gt;

1991 53.538&lt;br&gt;

1992 46.139&lt;br&gt;

1993 47.006&lt;br&gt;

1994 58.430&lt;br&gt;

1995 60.125&lt;br&gt;

1996 56.223&lt;br&gt;

1997 43.256&lt;br&gt;

1998 40.712&lt;br&gt;

1999 44.729&lt;br&gt;

2000 41.698&lt;br&gt;

2001 39.825&lt;br&gt;

2002 49.951&lt;br&gt;

2003 60.330&lt;br&gt;

2004 84.563&lt;br&gt;

2005 96.580&lt;br&gt;

2006 96.591&lt;br&gt;

2007 109.313&lt;br&gt;

2008 58.593&lt;br&gt;

2009 31.489&lt;br&gt;

2010 24.183&lt;br&gt;

2011 11.398&lt;br&gt;