Istanbúl

Istanbúl (tyrkneska: "İstanbul") er stærsta borg Tyrklands og fyrrum höfuðborg Tyrkjaveldis frá því skömmu eftir fall borgarinnar fyrir her Mehmets 2. þar til það var leyst upp 1922. Borgin stendur beggja vegna Bosporussunds. Hún er eina borg heims sem stendur í tveimur heimsálfum; bæði í Evrópu (Þrakíu) og Asíu (Anatólíu). Árið 2020 bjuggu um 15,5 milljónir í borginni, eða tæpur fimmtungur allra íbúa Tyrklands, sem gerir hana að stærstu borg í Evrópu.

Borgin var stofnuð á 7. öld f.Kr. sem bærinn Býsantíon af grískum landnemum frá Megara. Árið 330 gerði rómverski keisarinn Konstantínus mikli bæinn að höfuðborg sinni og nefndi hann fyrst Nýju Róm ("Nova Roma") en síðan Konstantínópólis eftir sjálfum sér. Borgin óx hratt eftir það og varð ein af endastöðvum silkivegarins og ein af mikilvægustu borgum sögunnar.

Í nærri 16 aldir var borgin höfuðborg keisaraveldis, fyrst 330–1453 í Austrómverska veldinu og síðan 1453–1922 í Tyrkjaveldi. Borgin lék lykilhlutverk í framgangi kristni á tímum Rómaveldis. Þar voru haldin fjögur af fyrstu sjö kirkjuþingunum, þar á meðal kirkjuþingið í Kalkedón. Eftir fall Konstantínópel varð hún ein af helstu borgum íslam, sérstaklega eftir stofnun kalífadæmis Ottómana árið 1513.

Eftir sjálfstæðisstríð Tyrklands 1923 tók Ankara við sem höfuðborg hins nýstofnaða lýðveldis Tyrklands. Árið 1930 var nafni borgarinnar formlega breytt í Istanbúl.

Árið 2018 komu yfir 13 milljón erlendir ferðamenn til Istanbúl eftir að borgin varð menningarborg Evrópu, sem gerði hana að 8. mest heimsóttu borg heims. Í Istanbúl er fjöldi staða á heimsminjaskrá UNESCO og höfuðstöðvar margra tyrkneskra fyrirtækja.

Nafn.

Istanbúl hefur borið mörg nöfn. Hún var fyrst byggð af grískum nýlendumönnum frá Megöru um 660 f.Kr. og hét þá Βυζάντιον "Býzantíon". Árið 330 gerði Konstantínus mikli, keisari Rómaveldis, borgina að höfuðstað hins rómverska ríkis og var bærinn síðan kallaður Κωνσταντινούπολις "Konstantínúpólis" („borg Konstantínusar“) eða Konstantínópel. Í fornkirkjuslavnesku var borgin nefnd Цѣсарьградъ "Tsarjgradj" („keisaraborg“). Á víkingaöldinni og lengur kölluðu norrænar þjóðir borgina "Miklagarð" („hina miklu borg“). Á tímum Tyrkjaveldis var borgin ýmist kölluð قسطنطينيه "Ḳosṭanṭīnīye" eða "İstanbul".

Nafnið Istanbúl er talið dregið af grísku orðunum εἰς τὴν Πόλιν "eis ten Pólin" („til borgarinnar“). Grikkir notuðu þetta heiti almennt til að vísa til borgarinnar, enda var hún eina borgin á þessu svæði. Ottómanar notuðu líka ýmis auknefni yfir borgina, eins og "Der Saadet" („gnægtahliðið“). Aðrir höfundar hafa haldið því fram að Istanbúl sé dregið af Konstantínópel með fyrsta og þriðja atkvæði fellt niður. Tyrkneskar heimildir frá 17. öld tala um það sem almennt heiti borgarinnar, en fyrstu peningarnir með heitinu اسلامبول "Islambol" voru slegnir árið 1730 í valdatíð soldánsins Mahmud 1. Í nútímatyrknesku er nafnið ritað "İstanbul" með punkti yfir i-inu. Áherslan í tyrknesku er á annað atkvæðið "tan".

Saga Istanbúl.

Upphaf borgarinnar.

Fyrstu heimildir um borg þar sem Istanbúl er nú, eru frá árinu 657 fyrir Krist þegar grískir landnemar frá borgini Megara stofnuðu nýja borg sem þeir kölluðu Býsanskt. Borgin var hertekinn af mörgum nágrannaríkjum til dæmis Persíu, Aþenu og Spörtu. Eftir að Rómaveldi lagði undir sig Býsanskt sýndu þeir borginni meiri áhuga en önnur veldi og byrjuðu að byggja hana upp.

Rómaveldi og Býsanska veldið.

Árið 285 var Rómaveldi skipt í tvennt og varð Býsanskt að höfuðborg austurhlutans árið 330. Nafnið borgarinnar var einnig breytt í Konstantínópel eftir Konstantínusi keisara. Barbarar sem komu frá austurhluta Evrópu réðust á vesturhluta Rómaveldis og leið það undir lok á 5.öld. Austurhluti Rómaveldis stóð enn, en býsanski keisarinn Justinianus I ákvað að byggja háa varnamúra utan um Konstantíópel. Þessir múrar voru frægir víða um álfuna og þekktir sem þeódósísku veggirnir. Árið 532 var gerð uppreisn geng Justinianus eftir að hann lagði þunga skatta á almúgann. Í uppreisninni brann nærri helmingur Konstantínópel og einnig kirkjan Hagía Sofía. Eftir að Justinianus var búinn að berja uppreisnina niður byrjaði hann strax að byggja Konstantínópel upp úr öskunni.

Hámiðaldir.

Árið 1197 braust út mikill eldur í borginni sem olli töluverðri eyðileggingu. Árið 1202 varð Konstantínópel fyrir árás úr vestri þegar hermenn fjórðu krossferðarinnar ákváðu að ráðast á borgina. Þeir tóku borgina, lögðu hana í rúst og stofnuðu nýtt keisaraveldi. Nokkrum árum eftir að fjórðu krossferðinni lauk, risu grískumælandi íbúar Konstantínópel upp gegn innrásarhernum og hröktu keisara hans í burtu.

Fall Konstantínópel.

Á síðmiðöldum var sótt víða að Konstantínópel og kepptust nágrannaríki um að leggja hana undir sig. Eftir stanslaus borgarastríð og landvinninga Tyrkja í Anatólíu, stóð borgin frami fyrir mikilli ógn. Árið 1453 gerðu Tyrkir umsátur um borgina. Borgin hefði átti að þola marga mánaða umsátur en þar sem gleymdist að verja eitt hliðið og nýttu Tyrkir sér það og réðust inn í borgina. Lögðu þeir hana í rúst en byggðu hana upp aftur. Tyrkir breyttu nafninu í Istanbul og varð hún höfuðborg Tyrkjaveldis.