arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Pókahontas

Pókahontas (u.þ.b. 1596 – mars 1617), fædd undir nafninu Matoaka og síðar þekkt undir nöfnunum Amonute og Rebecca Rolfe, var amerísk frumbyggjakona sem varð fræg fyrir samskipti sín við evrópska landnema í bresku nýlendunni Jamestown í Virginíu og fyrir stuðla að friði milli þeirra og frumbyggjanna. Pókahontas var dóttir Póvatans, æðsta höfðingja samnefnds þjóðflokkasambands sem samanstóð af 28 ættbálkum í Tidewater-héraði Virginíu. Fræg saga fer af því að hún hafi bjargað lífi enska landnemans Johns Smith árið 1607 með því að henda sér yfir hann þegar faðir hennar reiddi kylfu sína til höggs og ætlaði að taka hann af lífi. Margir sagnfræðingar efast um að þessir atburðir hafi nokkurn tímann gerst í raun.

Árið 1613 handsömuðu Englendingar Pókahontas og héldu henni gegn lausnargjaldi. Á meðan hún dvaldi með Englendingunum snerist Pókahontas til kristni og tók upp nafnið Rebecca. Þegar henni bauðst að snúa heim til þjóðar sinnar ákvað hún að vera heldur áfram með Englendingunum. Í apríl árið 1614, þegar hún var 17 ára, giftist Pókahontas tóbaksræktarmanninum John Rolfe. Hjónunum fæddist sonurinn Thomas Rolfe í janúar árið 1615.

Árið 1616 héldu Rolfe-hjónin til Lundúna. Pókahontas var höfð til sýnis í breska samkvæmislífinu og bent var á hana sem dæmi um „villimann“ sem hefði verið siðmenntaður. Hún varð mjög fræg í Englandi, fékk að klæðast fínum fötum og var boðið til veislu í höll Jakobs 1. Englandskonungs. Árið 1617 hugðust Rolfe-hjónin snúa aftur til Virginíu en Pókahontas lést af ókunnum sjúkdómi í bænum Gravesend, aðeins 20 eða 21 árs. Hún var grafin í kirkju Heilags Georgs þar í bænum en ekki er vitað hvar gröf hennar er staðsett í dag þar sem miklar breytingar hafa verið gerðar á kirkjunni síðan þá.
Betula tianschanica

Betula tianschanica er tegund af birkiætt sem var lýst af Franz Josef Ivanovich Ruprecht. IUCN skráir hana sem í mikilli hættu. Engar undirtegundir finnast skráðar.
William Pitt yngri

William Pitt yngri (28. maí 1759 – 23. janúar 1806) var breskur stjórnmálamaður úr Íhaldsflokknum sem naut mikilla áhrifa í breskum stjórnmálum í kringum aldamót 18. og 19. aldar. Hann varð yngsti forsætisráðherra Bretlands árið 1783 þegar hann var 24 ára. Hann lét af embætti árið 1801 en varð forsætisráðherra á ný frá 1804 til dauðadags árið 1806. Hann var jafnframt fjármálaráðherra mestalla embættistíð sína. Hann er kallaður William Pitt yngri til að greina hann frá föður sínum, William Pitt eldri, sem var einnig forsætisráðherra Bretlands.

Ráðherratíð Pitt yngri var á konungstíð Georgs 3. og einkenndist af stórviðburðum og átökum í Evrópu, þar á meðan frönsku byltingunni og Napóleonsstyrjöldunum. Pitt er oft talinn til Tory-manna (þ.e.a.s. Íhaldsmanna síns tíma) en hann kallaði sjálfan sig „sjálfstæðan Vigga“ og var almennt séð á móti strangri flokkapólitík. Pitt leiddi Bretland í byrjun styrjaldanna miklu á móti Frakklandi Napóleons. Hann þótti afar hæfur skipuleggjandi sem beitti sér fyrir skilvirkni og umbótum auk þess sem hann miðlaði þekkingu sinni með ágætum til eftirmanna sinna. Hann hækkaði skatta til að fjármagna stríðið gegn Frakklandi og bægði niður róttæklinga og ofstækismenn innan Bretlands. Af ótta við að Írar myndu rísa gegn Bretum til að styðja Napóleon kom Pitt á nýjum sambandslögum árið 1800 sem sameinuðu Konungsríkin Stóra-Bretland og Írland í eitt konungdæmi. Hann reyndi einnig að veita kaþólikkum full borgararéttindi á ný en tókst ekki að fá samþykki fyrir því. Umbætur Pitt á stefnu Tory-manna, „nýi Tory-isminn“, gerði Íhaldsmönnum kleift að halda í völd sín í um aldarfjórðung eftir hans dag.

Sagnfræðingurinn Asa Briggs hefur fært rök fyrir því að persónuleiki Pitt hafi ekki gert hann vinsælan meðal breskrar alþýðu vegna þess hve litlaus og ófélagslyndur hann var. Heiðarleiki hans og ötulleiki gerði honum þó kleift að blása Bretum eldmóð í brjóst og safna öllum heröflum þjóðarinnar. Charles Petrie sagnfræðingur segir um hann að hann hafi verið einn besti forsætisráðherra Bretlands „þótt ekki sé nema vegna þess að honum tókst að leiða þjóðina úr gamla kerfinu til hins nýja án þess að koma af stað vopnuðum átökum. Hann skildi hið nýja Bretland.“
Leppstríð

Leppstríð (e. "proxy war"), einnig kallað staðgöngustríð, er átök milli tveggja ríkja eða annarra aðila þar sem hvorugur aðili mætir andstæðingi sínum beint í átökum. Oft eru báðir aðilar að berjast við bandamenn hvors annars eða að hjálpa bandamönnum sínum að berjast við andstæðinga sína. Erlend ríki og stórveldi blanda sér oft í slík átök á einu svæði af pólítískum ástæðum til að því að tryggja efnhagslega hagsmuni og pólitíska stöðu sína í heimshlutanum. Stríðsátök í Sýrlandi, 2011-2018, eru dæmi um leppstríð þar sem stórveldi blanda sér í átök um yfirráð yfir Sýrlandi í því augnamiði að tryggja völd sína og hagsmuni í Mið-Austurlöndum.
Listi yfir birkitegundir

Undirættkvíslir birkis ("Betula") eru:

Subgenus "Betulenta" -.

Börkur árssprota er ríkur af metýlsalísýlati. Kvenreklar uppréttir.

Subgenus "Betulaster" -.

Börkur á árssprotum með eitthvað af methyl salicylate. Kvenreklar hangandi.

Subgenus "Neurobetula" -.

Börkur á árssprotum án methyl salicylate. Kvenreklar uppréttir.

Subgenus "Betula" -.

Börkur á árssprotum án methyl salicylate. Kvenreklar hangandi.

Subgenus "Chamaebetula" - Dvergbjarkir.

Litlir runnar með smá kringlótt blöð. Kvenreklar hangandi.

Athugasemdir.

Það er engin eining um hvað eru tegundir birkis "(Betula)", þar sem mismunandi höfundar hafa mjög mismunandi skilgreiningu á hvað þeir telja tegundir, frá 30 tegundum til yfir 60. Listinn hér fyrir ofan (ófullgerður) er samsettur eftir heimildunum hér fyrir neðan. Birkitegundirnar blandast mjög auðveldlega, sérstaklega í ræktun, en einnig í náttúrunni þar sem aðstæður og tegundir leyfa (sérstaklega blómgunartími). Þó að mismunandi litningatala geti hamlað kynblöndun, er það ekki alger hindrun. Margir grasafræðingar líta á litningatölu sem aðgreiningu milli tegunda, eru það alls ekki allir (þ.e. sumir telja "B. cordifolia" og "B. neoalaskana" sem afbrigði af "B. papyrifera").
Frjálslyndi flokkurinn (Bretland)

Frjálslyndi flokkurinn ("Liberal Party" á ensku) var stjórnmálaflokkur sem var einn af tveimur stærstu flokkum Bretlands á nítjándu öld og byrjun tuttugustu aldar.

Flokkurinn varð til á sjötta áratug 19. aldar með bandalagi Vigga, stuðningsmanna Roberts Peel sem studdu verslunarfrelsi og róttæklinga sem voru hlynntir hugsjónum bandarísku og frönsku byltinganna. Í lok 19. aldar hafði Frjálslyndi flokkurinn myndað fjórar ríkisstjórnir undir forsæti Williams Ewart Gladstone. Þótt flokkurinn væri klofinn í afstöðu sinni til írskrar heimastjórnar vann hann stórsigur í kosningum árið 1906 og myndaði ríkisstjórn á ný.

Frjálslyndi flokkurinn kom á ýmsum umbótum sem lögðu grunn að bresku velferðarríki. Formaður Frjálslyndra, H. H. Asquith, var forsætisráðherra Bretlands frá 1908 til 1916. Við honum tók annar frjálslyndismaður, David Lloyd George, frá 1916 til 1922. Þótt Asquith væri formaðurinn var Lloyd George jafnan mesti áhrifamaðurinn innan flokksins. Asquith var um megn að gegna embætti forsætisráðherra þjóðstjórnar á meðan á fyrri heimsstyrjöldinni stóð og því tók Lloyd George við af honum í lok ársins 1916. Asquith var þó áfram formaður Frjálslyndra. Þeir Lloyd George kepptust um völd innan flokksins næstu árin og grófu mjög undan áhrifum flokksins með þessum innanflokksdeilum.

Íhaldsflokkurinn var í lykilhlutverki í ríkisstjórn Lloyd George og Íhaldsmenn drógu loks stuðning sinn við hann til baka árið 1922. Í lok þriðja áratugarins hafði Verkamannaflokkurinn velt Frjálslyndum úr sessi sem helsti keppinautur Íhaldsflokksins. Frjálslyndi flokkurinn beið fylgishrun frá árinu 1918 og á sjötta áratugnum vann flokkurinn ekki fleiri en sex þingsæti í kosningum. Fyrir utan minniháttar sigra í aukakosningum batnaði gæfa Frjálslynda flokkinn ekki fyrr en hann gekk í bandalag við Jafnaðarmannaflokkinn árið 1981. Í kosningum ársins 1983 hlaut bandalagið um fjórðung greiddra atkvæða en þó aðeins 23 af 630 þingsætum þar sem það gaf kost á sér. Árið 1988 sameinuðust Frjálslyndir og Jafnaðarmenn og stofnuðu flokk Frjálslyndra demókrata.
Þáttur af Ragnars sonum

Þáttur af Ragnars sonum er ein af fornaldarsögum Norðurlanda. Hún segir frá sonum Ragnars loðbrókar. Efni sögunnar skarast nokkuð á við Ragnars sögu loðbrókar.
Þyrnir

Þyrnir getur átt við:
Davíð Arnar Sigvaldason

Davíð Arnar Sigvaldason (f. 29. apríl 1994) er íslenskur knattspyrnumaður sem lék síðast sem markvörður fyrir Elliða í árbænum í Íslensku 4. deildinni. Davíð ólst upp hjá Fylki og spilaði með þeim allan sinn yngriflokkaferil. Davíð hefur spilað 7 leiki fyrir Elliða. Þrátt fyrir að hafa spilað lítið af deildarleikjum síðustu ár þá hefur hann æft með Fylki á veturna og núna síðast Magna frá Grenivík
Geldæxlun

Geldæxlun er heitið á náttúrulegri, ókynjaðri fjölgun.

Hjá plöntum.

Vanalega gerist það með að þroskuð fræ án frjóvgunar.

Afkvæmið verður því í raun klónn af móðurplöntunni, með sömu erfðaeiginleika fyrir utan (yfirleitt) smávægilegar stökkbreytingar.

Dæmi um plöntur sem fjölga sér með geldæxlun:

Hjá dýrum.

Hjá dýrum er geldæxlun helst þekkt hjá skordýrum, liðdýrum, fiskum og krabbadýrum. Til dæmis eru flestar blaðlúsategundir með 6 til 7 ættliði sem myndast með geldæxlun.

Einnig er vinsæl fiskibúrategund af krabba þannig.
George Canning

George Canning (11. apríl 1770 – 8. ágúst 1827) var breskur stjórnmálamaður úr flokki Tory-manna (Íhaldsmanna) sem gegndi ýmsum ráðherraembættum í fjölmörgum ríkisstjórnum þar til hann varð sjálfur forsætisráðherra Bretlands síðustu fjóra mánuði ævi sinnar.

Canning var sonur leikkonu og misheppnaðs athafnamanns. Hann hlaut fjárstyrk frá frænda sínum, Stratford Canning, sem gerði honum kleyft að stunda nám í Eton-skóla og Christ Church í Oxford. Cannig hóf stjórnmálaferil árið 1793 og kleif hratt upp metorðastigann. Hann var launastjóri lögreglunnar (1800–01) og féhirðir sjóhersins (1804–06) í ríkisstjórn Williams Pitt yngri. Hann var síðan utanríkisráðherra (1807–09) í ríkisstjórn hertogans af Portland, sem var þá fárveikur. Canning var áhrifamesti meðlimur ríkisstjórnarinnar og skipulagði árás breska flotans á danska flotann í Kaupmannahöfn árið 1807 til þess að tryggja yfirburði Breta á sjó gegn Napóleon. Árið 1809 særðist Canning í einvígi við óvin sinn, Castlereagh lávarð og var ekki boðið að taka við af Portland sem forsætisráðherra. Spencer Perceval varð forsætisráðherra og Canning gegndi ekki mikilvægu embætti fyrr en eftir að Perceval var myrtur árið 1812.

Canning gerðist síðan sendiherra til Portúgal í ríkisstjórn Liverpool lávarðar (1814–16), forseti stjórnarráðsins (1816–21), og utanríkisráðherra og leiðtogi neðri þingdeildarinnar (1822–27). Konungnum var í nöp við Canning og gerði sitt besta til að spilla fyrir utanríkisstefnu hans. Canning tókst hins vegar að byggja upp almennan stuðning við stefnumál sín. Sagnfræðingurinn Paul Hayes telur að Canning hafi unnið þrekvirki í samskiptum Bretlands við Spán og Portúgal með því að stuðla að sjálfstæði amerískra nýlenda þeirra. Stefnumál hans bættu verslunarstöðu breskra kaupmanna og studdu við bandarísku Monroe-kenninguna.

Canning var svarinn andstæðingur evrópsku hljómkviðunnar, kerfis sem íhaldsöfl álfunnar settu á fót eftir Vínarfundinn árið 1815. Hayes segir að í utanríkismálum hafi mikilvægasta afrek Canning verið „eyðilegging nýja heilaga bandalagsins sem hefði drottnað yfir Evrópu ef enginn hefði skorað á það. Canning skildi að það nægði ekki að Bretland sniðgengi ráðstefnur og fundi; það var nauðsynlegt að sannfæra hin veldin um að hagsmuna þeirra yrði ekki gætt með kerfi hernaðarinngripa sem byggðust á löghyggju, þjóðernisbælingu og mótþróa við byltingum.“

Þegar Liverpool lávarður sagði af sér í apríl árið 1827 gerðist Canning forsætisráðherra í hans stað. Hertoginn af Wellington og Robert Peel neituðu báðir að starfa í ríkisstjórn Canning og Íhaldsflokkurinn klofnaði milli afturhaldssinna Wellingtons og stuðningsmanna Canning. Canning bauð því nokkrum Viggum sæti í ríkisstjórn sinni. Heilsu hans hrakaði skyndilega og hann lést í ágúst árið 1827 eftir aðeins 119 daga í embætti. Forsætisráðherratíð hans var sú stysta í sögu Bretlands.
Æðsti strumpur

Æðsti strumpur (franska: "Le Schtroumpfissime") er önnur bókin í ritröðinni um Strumpana og kom út árið 1963. Listamaðurinn Peyo teiknaði og samdi söguna í samvinnu við Yvan Delporte. Hún var jafnframt fyrsta strumpabókin sem kom út á íslensku árið 1979.

Söguþráður.

Sagan "Æðsti strumpur" hefst þegar yfirstrumpurinn yfirgefur þorpið og strumparnir ákveða að kjósa þurfi æðstráðanda í fjarveru hans. Við tekur kostuleg kosningabarátta sem lýkur með sigri eins í hópnum. Metorðin stíga honum þó til höfuðs og hann tekur sér fljótlega alræðisvald í þorpinu. Æðsti strumpur lætur krýna sig konung og reisir sér víggirta höll. Andspyrnuhreyfing rís upp og fylkingingum lýst saman í bardaga, þegar yfirstrumpur snýr aftur til þorpsins og allt fellur í ljúfa löð.

"Strumfónían" er stutt aukasaga sem fylgir ævintýrinu um Æðsta strump. Þar segir frá laglausum strumpi sem leikur á trompet í hljómsveit strumpaþorps. Hann er rekinn á brott, þar sem "Kjartan galdrakarl" kemst á snoðir um vandræði hans. Kjartan, dulbúinn sem skógardís, færir strumpinum flautu sem svæfir hvern þann er á hlýðir. Íbúar strumpaþorpsins falla í dásvefn, en hinum ólánlega trompetleikara tekst að snúa á Kjartan og vekja strumpana aftur til lífsins.

Íslensk útgáfa.

Bókin kom út á vegum Iðunnar árið 1979 í samvinnu við danska forlagið "Carlsen". Þýðingin var gefin út undir dulnefninu "Strumpur".
Geoffrey Blake

Geoffrey Lewis Blake (f. 20. ágúst 1962) er bandarískur leikari.
Fallbyssubátur

Fallbyssubátur er lítið (oft grunnskreitt) herskip sem róið er milli staða og hefur fábrotinn seglabúnað. Fallbyssubátur er smækkuð framlenging af galeiðu en galeiður glötuðu hernaðarlegri þýðingu í kringum 1700. Hernaður með árabátum hélt áfram þar sem grunnt var til botns svo sem undir sænsk-rússneska stríðinu og á vötnum og fljótum í Norður-Ameríku á meðan á sjálfstæðisbaráttu stóð 1775-1783. Öll stórveldi á sjó notuðu fallbyssubáta og slíkir bátar voru mikilvægir í áætlun Napóleons að ráðast á England. Fallbyssubátar urðu mikilvægir í Danmörku eftir að Danir höfðu miss stærsta hluta danska flotans til Englendinga árið 1807. Fallbyssubátar þess tímabils voru vanalega með eina eða tvær öflugar fallbyssur.
Crocus pelistericus

Crocus pelistericus er tegund af blómstrandi plöntum í sverðliljuætt, sem var lýst af Pulevic. Engar undirtegundir finnast skráðar í Catalogue of Life.
Lefse

Lefse er hefðbundið mjúkt norskt flatbrauð. Það er gert úr kartöflumjöli, hveitimjöli eða blöndu af báðum hlutum, smjöri og mjólk eða rjóma. Það er bakað í stórri flatri pönnu. Margir uppskriftir eru að lefse og er það borið fram ýmist flatt eða upprúllað með t.d. sultu, osti eða sykri og kanil.
Anatolíj Karpov

Anatolíj Jevgenjevítsj Karpov (f. 23. maí 1951) er rússneskur stórmeistari í skák og fyrrum heimsmeistari. Anatoly Karpov varð heimsmeistari 1975 aðeins 24 ára gamall, þegar Bobby Fischer neitaði að verja heimsmeistaratitil sem hann vann í Reykjavík þremur árum áður. Karpov hélt heimsmeistaratitli sínum frá 1975 til 1985 en var þá sigraður af Garry Kasparov. Árin 1984 til 1990 háðu Karpov og Kasparov 5 einvígi um heimsmeistaratitilinn.
Levanger (bær)

Levanger er bær og höfuðstaður samnefnds sveitarfélags í Þrændalögum í Noregi. Bærinn liggur austarlega í Þrándheimsfirði. Íbúar voru um 10.000 árið 2017. Nálægir bæir eru Steinkjer og Stjørdalshalsen.
Loftsekkjamítill

Loftsekkjamítill (fræðiheiti: "Acarapis woodi") er mítlategund sem veldur loftsekkjaveiki í alibýflugum og var henni fyrst lýst á Wighteyju við Bretlandseyjar. "Acarapis woodi" mítlarnir búa og fjölga sér í loftsekkjum í býflugum. Kvenmítillinn festir 5 til 7 egg við veggi loftsekkjanna, þar sem lirfan klekst og þroskast á þeim 11 - 15 dögum sem það tekur hana að verða fullvaxinn mítill. Mítlarnir setjast að í ungum býflugum, allt að tveggja vikna gömlum, en þeir sjúga blóð í loftsekkjunum með sograna.Meir en hundrað mítlar geta verið í hverri berkju og veikir það býfluguna. Mítlarnir eru yfirleitt minna en 175μm langir, og sjást einvörðungu í smásjá. Þeir dreifa sér með að klifra úr öndunarfærunum og á hár býflugnanna þar sem þeir komast yfir á aðrar býflugur.

Aðrar áþekkar mítlategundir eru "Acarapis externus" og "Acarapis dorsalis".
MYBPC3

MYBPC3 er erfðavísir sem tjáir ákveðið prótein í hjartavöðva. Ef stökkbreyting er í þessu geni getur það valdið ofvexti í hjartavöðvanum, sú stökkbreyting er nokkuð tíð á Íslandi.
Ion Antonescu

Ion Antonescu (15. júní 1882 – 1. júní 1946) var rúmenskur herforingi og stjórnmálamaður sem var einræðisherra Rúmeníu sem forsætisráðherra og "Conducător" landsins í seinni heimsstyrjöldinni. Eftir stríðið var hann sakfelldur fyrir stríðsglæpi og tekinn af lífi.

Antonescu var atvinnuhermaður og hafði komist til metorða í rúmensku bændauppreisninni árið 1907 og í fyrri heimsstyrjöldinni. Antonescu hataðist við gyðinga og studdi fasíska stjórnmálaflokka eins og Kristilega þjóðarflokkinn og Járnverðina á millistríðsárunum. Hann var sendur sem herfulltrúi til Frakklands og varð síðar starfsmannastjóri og varnarmálaráðherra í ríkisstjórn Octavians Goga.

Seint á fjórða áratugnum lenti Antonescu í deilum við konung Rúmeníu, Karol 2., og var handtekinn. Honum tókst þó að rísa til pólitískra áhrifa í stjórnmálakreppu ársins 1940 og stofnaði alræðisríki í bandalagi við foringja járnvarðanna, Horia Sima. Antonescu gekk í bandalag við Öxulveldin og öðlaðist traust Adolfs Hitler. Síðan losaði hann sig við Járnverðina í misheppnaðri uppreisn þeirra árið 1941. Auk þess að vera forsætisráðherra gegndi Antonescu embættum utanríkis- og varnarmálaráðherra. Stuttu eftir að Rúmenar gengu til liðs við Öxulveldin í innrásinni í Sovétríkin og endurheimtu þannig Bessarabíu og Norður-Búkóvínu varð Antonescu einnig marskálkur Rúmeníu.

Antonescu er óvenjulegur meðal fremjenda Helfararinnar því ríkisstjórn hans tók sjálf af lífi um 400.000 manns óháð nasistum, aðallega bessarabíska, úkraínska og rúmenska gyðinga og sígauna. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar í Helförinni einkenndust af bæði fjöldamorðum og nauðungarflutningum. Ríkisstjórnin lagði þó meiri áherslu á eignarhald en manndráp, sýndi flestum gyðingum í gamla rúmenska konungdæminu linkind og neitaði að lokum að framkvæma Lokalausnina líkt og var gert í öðrum löndum á valdi Öxulveldanna.

Bandamenn hófu loftárásir á Rúmeníu árið 1944 og dauðsfall var mikið meðal rúmenskra hermanna á austurvígstöðvunum. Antonescu reyndi því að semja um frið við bandamenn en án árangurs. Þann 23. ágúst 1944 framdi Mikael Rúmeníukonungur valdarán gegn Antonescu og handtók hann. Antonescu var framseldur til Sovétríkjanna en síðan sendur heim til Rúmeníu, þar sem réttað var yfir honum og hann dæmdur til dauða. Hann var tekinn af lífi í júní árið 1946. Jafnframt voru margir samstarfsmenn Antonescu sakfelldir og teknir af lífi, þar á meðal eiginkona hans, Maria. Réttarhöldin voru harðlega gagnrýnd fyrir að leggja of mikla áherslu á hugmyndafræði rúmenska kommúnistaflokksins sem þá var tekinn við völdum. Rúmenskir þjóðernissinnar reyndu því síðar að hvítþvo Antonescu og halda honum á lofti sem þjóðhetju.
Sambucus williamsii

Sambucus williamsii er yllitegund sem vex í Austur Asíu til Kóreu. Tvær undirtegundir eru skráðar: "S. w. williamsii" og "S. w. coreana".
Ameríkuyllir

Ameríkuyllir (fræðiheiti: "Sambucus canadensis") er tegund af ylli sem er útbreiddur um stór svæði Norður-Ameríku austur af Klettafjöllum, og suður um austur Mexíkó og Mið-Ameríku til Panama. Hann vex við fjölbreyttar aðstæður, þó helst þar sem er sólríkt.

Lýsing.

Þetta er lauffellandi runni sem verður að 3 m hár. Blöðin eru gagnstæð, fjöðruð með 5 til 9 smáblöð, smáblöðin eru 10 sm löng og 5 sm breið. Hann blómstrar á sumrin í stórum klösum (20 til 30 sm í þvermál) af hvítum blómum.

Berin eru dökkfjólublá til svört, 3 -5 mm í þvermál, í drúpandi klösum að hausti. Berin og blómin eru æt, en aðrir hlutar plöntunnar eru eitraðir, með kalsíum oxalat kristalla.

Flokkun.

Hann er náskyldur Svartylli ("Sambucus nigra"), og sumir höfundar telja þá sem sömu tegundina, þá undir nafninu "Sambucus nigra" subsp. "canadensis".
Húskeppur

Húskeppur (fræðiheiti: "Otiorhynchus sulcatus") er ranabjölltegund ættuð frá Evrópu, en algeng í Norður-Ameríku einnig. Hann er plága í görðum.

Lýsing.

Fullorðin bjalla er matt svört með samvöxnum hlífðarvængjum og ófleyg. Hann nærist að nóttu á blaðjöðrum, og verða hök í blaðjöðrum. Breiðblaða sígrænar plöntur eru sérstaklega hætt við skemmdum.

Kvenbjöllur hafa þann eiginleika að geta fengið afkvæmi án frjóvgunar en engin karldýr hafa fundist.

Lirfurnar verða 1 sm á lengd, með lítið eitt sveigðan fótalausan búk, rjómagulur, með fölbrúnum haus. Þær eru neðanjarðar þar sem þær naga rætur og innri börk neðst á stofni. Þær valda mestum skaða á jurtkenndum plöntum, sérstaklega í pottum, þar sem rótarvöxtur er takmarkaður. Hérlendis eru þær nær eingöngu innanhúss.

Varnir.

Lífrænar varnir.

Lirfunum er hægt að halda niðri með því að nota sníkjuþráðorma, til dæmis "Steinernema kraussei" og "Heterorhabditis bacteriophora", sem fást sumsstaðar keyptir hjá sérhæfðum verslunum. Þeim er einfanldlega blandað í vatn og vökvað í moldina.

Bjöllunum er hægt að ná með klístri á stofnum plantnanna, þar sem þær fara aftur niður á jörð á hverjum morgni.

Það er einnig hægt að tína fullorðin dýr af plöntunum á nóttunni þar sem þær eru að narta á blaðjöðrunum. Notið bara veikt ljós þar sem bjöllurnar láta sig detta við bjart ljós.

Einnig er notaður sveppurinn "Beauveria bassiana", til að smita fullorðnar bjöllur.
Eggkeppur

Eggkeppur (fræðiheiti: "Otiorhynchus ovatus") er ranabjöllutegund í ættkvíslinni "Otiorhynchus". Tegundin er aðallega á láglendi í Evrópu. Hann er í greniskógum í Skandinavíu til mið Evrópu og algengur þar. Hann var fluttur til Norður Ameríku og er nú algengur í Kanada og norðurhluta Bandaríkjanna. Öðru hverju gerir lirfan mikinn skaða í uppeldi og á nýútplöntun (Rose and Lindquest 1985). Þetta er ein af meginplágum í jarðarberjarækt á heittempruðum svæðum.

Útbreiðsla.

Um Evrópu og austur um Mið Asíu og innfluttur til Norður Ameríku. Hann er algengur á öllu útbreiðslusvæðinu en sjaldgæfari á norðlægum slóðum.

Á Íslandi er hann í Reykjavík og Kópavogi.

Lýsing.

Fullorðin bjalla er um sex mm löng, og er dökkbrún eða svört á lit. Þær finnast í eða við plönturnar sem þær nærast á. Þar sem þekjuvængirnir eru samvaxnir er hún ófleyg.

Lirfan getur verið að 13 mm löng fullvaxin og er við rætunar á fóðurplöntunni. Lirfurnar eru hvítar, fótalausar, með dekkra höfuð og eru oft c laga.

Hún yfirvetrar sem lirfa djúpt í jarðvegi, eða sem fullvaxin undir steinum eða öðrum skýldum stöðum. Lirfurnar naga rætur og veikja eða drepa smá tré. Þær púpa sig ofarlega í jarðvegi og skríða úr púpunni síðla vors eða á sumrin, þar sem þær með fyrri árgöngum fara að naga blöð og ber.

Það hafa ekki fundist karldýr og fjölgunin er kynlaus. Eggjunum er verpt óreglulega í jarðveginn í kring um fæðuplönturnar, og við klak nærast lirfurnar á rótunum til síðla hausts, þegar þær leggjast í dvala.

Plönturnar sem lirfurnar leggjast á missa úr vöxt og blöðin verða rauðleit og hættir til að þorna, sérstaklega í þurrkum (meir en aðrar við sömu aðstæður).

Smárætur og jafnvel harðari rætur eru eyðilagðar, sem eyðileggur rótfestu plantnana.

Að halda eggkeppinum niðri þarfnast fjölbreytilegra aðferða, svo sem notkun á skordýraeitri, plægingu á sýktum jurtum og ræktunarskifti, hreinsun á búnaðarverkfærum áður en farið er á nýræktir og haustplægingu á sýktum svæðum. Önnur aðferð er notkun á þráðormum en árangur er misjafn.
Furulús

Furulús (fræðiheiti: "Pineus pini")

er skordýrategund sem var fyrst lýst af Macquart 1819. "Pineus pini" er í ættkvíslinni "Pineus" og er af ætt barrlúsa. Hún er ættuð frá vestur og mið Evrópu. Engar undirtegundir eru skráðar í Catalogue of Life.

Hún olli usla í ræktun skógarfuru á Íslandi upp úr 1950. Hún leggst aðallega á skógarfuru, fjallafuru og bergfuru.