arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Dashiell Hammett

Samuel Dashiell Hammett (27. maí 1894 – 10. janúar 1961) var bandarískur rithöfundur sem varð frægur fyrir harðsoðnar leynilögreglusögur. Meðal frægustu bóka hans er "Möltufálkinn" um leynilögreglumanninn Sam Spade. Hann barðist í Fyrri heimsstyrjöldinni og fékk þá spænsku veikina og síðar berkla sem áttu eftir að hrjá hann það sem eftir var ævinnar. Eftir stríðið vann hann við ýmis störf, meðal annars á leynilögreglustofu, drakk mikið og byrjaði að skrifa. Skáldsögur hans komu út 1929 til 1934 en eftir það hætti hann skrifum og helgaði sig starfi fyrir vinstrihreyfinguna í Bandaríkjunum. 1937 gekk hann í Bandaríska kommúnistaflokkinn. Í síðari heimsstyrjöldinni tókst honum að komast í herinn, þrátt fyrir veikindi, og var liðþjálfi í bandaríska hernum alla styrjöldina. Við upphaf Kalda stríðsins á McCarthy-tímabilinu lenti hann á svörtum lista þar sem hann neitaði að gefa upp nöfn annarra meðlima í kommúnistaflokknum.
Isaac Asimov

Isaac Asimov (2. janúar 1920 – 6. apríl 1992) var bandarískur rithöfundur og lífefnafræðingur af rússneskum gyðingaættum. Hann er þekktur fyrir vísindaskáldsögur sínar og fjölmörg vísindarit fyrir almenning. Ein skáldsaga hans, "Stálhellar", sú fyrsta í vélmennasyrpu hans, hefur komið út á íslensku í þýðingu Geirs Svanssonar. Á æviferli sínum skrifaði hann meira en 400 bækur sem spanna allt Dewey-flokkunarkerfið að undanskildri heimspeki. Hann var einn afkastamesti rithöfundur 20. aldarinnar. Áhrifa hans gætir í mörgum verkum síðari höfunda, til dæmis Stjörnustríðsmyndum George Lucas.

Hann var prófessor í lífefnafræði við Boston-háskóla.
Tíðbeyging sagna

Eiginlegar tíðir sagna í íslensku eru tvær; nútíð og þátíð . Íslenskan gerir formlegan greinarmun á nútíð og þátíð sagna; "hann talar (nt.), "hann talaði (þt.).

Með „nútíð“ er þó ekki einungis átt við verknað sem stendur yfir nákvæmlega þá stundina sem sögnin er yrt heldur einnig ýmsum tímahorfum; nýliðnum tíma, óliðnum tíma, reglubundnum tíma o.s.frv. Af þessu ræðst tíðbeyging sagna. Með hjálparsögnunum hafa og munu má mynda sex samsettar tíðir sagna:

Þessar sex tíðir hafa allar sérstaka merkingu sem snertir stöðu atburðar eða verknaðar miðað við tímann í setningunni. Núliðin og þáliðin tíð gefa til kynna að verknaði sé lokið. Framtíð með munu lýsir óloknum verknaði en henni fylgir oft vafi. Hrein framtíð er oftast mynduð með nútíðarsniði; „Ég "tala" á morgun“. Þáframtíð segir að verknaði sé lokið en sýnir óvissu. Skildagatíðirnar tákna skilyrtan verknað.

Hjálparsagnir geta verið fleiri en ‚hafa‘ og ‚munu‘, til dæmis ‚skulu‘, ‚vilja‘, ‚vera‘, ‚verða‘ og ‚ætla‘.
Sagnbeyging

Beygingar sagna greina þær í flokkana veikar, sterkar og blandaðar sagnir. Frumhlutar sagnarinnar, sem aðrar orðmyndir hennar myndast af, kallast kennimyndir hennar. Strikið tilstrik (n-strik, strik sem er jafnbreytt bókstafinum "n") er stundum notað við upptalningu beygingarmynda.

Veikar sagnir.

Veikar sagnir hafa beygingarendingu sem endar á tannhljóðsviðskeytunum "-aði", "-ði", "-di", "-ti" í annari kennimynd veikra sagna (fyrsta persóna eintala þátíð framsöguháttur):

Mun fleiri veikar sagnir eru að finna í íslensku en sterkar.

Sterkar sagnir.

Sterkar sagnir í íslensku eru endingarlausar í þátíð fyrstu og þriðju persónu eintölu (til dæmis „ég "fann"“ og „hún "fann"“) en enda á -st í þátíð, annari persónu eintölu (til dæmis „þú "fannst"“):

Fáeinar sagnir eru ýmist notaðar veikar eða sterkar:

Kemur þá stundum fram merkingarmunur eftir því hvort sögnin er veik eða sterk.

Blandaðar sagnir.

Til blandaðra sagna í íslensku teljast núþálegar sagnir og ri-sagnir.

Núþálegar sagnir kallast svo sökum þess að nútíð sagnanna er er mynduð líkt og þátíð sterkra sagna, þ.e. með hljóðskiptum í stofni orðs. Þátíð þeirra er hins vegar veik og hefur sömu viðskeyti og þátíð veikra sagna. Þessar sagnir eru alls 11; "eiga, mega, knega, unna, kunna, muna, munu, skulu, þurfa, vita, vilja".

ri-sagnir hafa endinguna ði í þátíð en beygjast að öðru leyti sem sterkar sagnir. Þær eru 4 í nútíma íslensku; "róa, gróa ,núa, snúa.

Kennimyndir sagna.

Kennimyndir sagna eru áþekkar kenniföllum nafnorða og taka mynd af háttum sagnarinnar. Af þeim eru aðrar myndir sagnarinnar dregnar.

Kennimyndir veikra og -ri sagna eru þrjár:

Hér er þetta sýnt með hjálparorðum:

Önnur og þriðja kennimynd verða til af sagnarstofni (nafnháttur að frádreginni endingunni "-a") með endingum í þátíð; -aði, -ði, -di, -ti; og lýsingarhætti þátíðar; -að, -t.

-ri sagnirnar fjórar eru þannig í kennimyndum sínum:

Kennimyndir sterkra sagna eru fjórar:

Sterkar sagnir hafa óreglulegri beygingu en veikar og hljóðskipti í stofni. Þess vegna verður að bæta einni kennimynd við til svo hægt sé að leiða út aðrar myndir:

Orðabækur ættu að sýna þátíðarendingu veikra sagna; "mála, -aði;" en allar kennimyndir sterkra sagna (og núþálegra); "bíta, beit, bitum, bitið".

Höfuðeinkenni sterkra sagna er að mynda þátíðarendingu með hljóðskiptum í stofni (sérhljóðabreytingum) og má skipta þeim í 6 flokka eftir því:

Rétt er að geta kennimynda tveggja vandasamra sagna:

Kennimyndir núþálegra sagna eru einnig fjórar en önnur og þriðja kennimynd eru ekki hinar sömu og kennimyndar sterkra sagna:

Kennimyndir allra núþálegra sagna í nútíma íslensku eru tíundaðar hér:

Munu og skulu eru ófullkomnar sagnir og vantar því tvær síðustu kennimyndirnar en þó er til viðtengingarháttur þátíðar; mundi/myndi, skyldi.

Afleiddar myndir sagna.

Afleiddar myndir sagna myndast af kennimyndum.

Hér segi ég frá þremur kennimyndim sterkra sagna:

Tvær þeirra eru myndaðar af fyrstu kennimynd en ein ef þeirri þriðju.
Pablo Picasso

Pablo Picasso (25. október 1881 – 8. apríl 1973) var spænskur listmálari, myndhöggvari, keramiklistamaður og leikmyndasmiður. Hann er einn af áhrifamestu listamönnum 20. aldar. Hann er einkum þekktur fyrir að hafa þróað kúbismann ásamt Georges Braque. Meðal þekktustu verka hans eru "Les Demoiselles d'Avignon" (1907) og "Guernica" (1937) sem lýsir sprengjuárásinni á Guernica í spænsku borgarastyrjöldinni.

Picasso var sonur listamanns og listaskólakennara í Malaga og sýndi snemma mikla myndlistarhæfileika. Árið 1895 flutti fjölskyldan til Barselóna þar sem hann hóf nám hjá föður sínum. Hann hóf nám við listaskólann Real Academia de Bellas Artes de San Fernando í Madríd 1897 en hvarf frá námi eftir nokkra mánuði og setti upp sína eigin vinnustofu. Þar tók hann upp ættarnafn móður sinnar, Picasso, til að honum yrði ekki ruglað saman við föður sinn. Árið 1904 flutti hann til Parísar þar sem hann bjó mestalla ævina eftir það, til 1961 þegar hann fluttist til Cannes. Áhugi á myndlist frá Afríku 1906 varð til þess að myndlist Picassos þróaðist út í það sem síðar var kallað kúbismi. Árið 1907 sýndi hann verkið "Les Demoiselles d'Avignon" sem markar upphaf þeirrar listastefnu, þótt hún næði ekki hátindi sínum fyrr en tveimur árum síðar. Ásamt Henri Matisse er hann oft talinn einn af helstu forvígismönnum nútímalistar.

List Picassos er oft skipt í tímabil. Elstu tímabilin eru bláa tímabilið (1901-1904), bleika tímabilið (1904-1906) og Afríkutímabilið (1907-1909), samsettur kúbismi (1909-1912) og greinandi kúbismi eða kristalskúbismi (1912-1919). Frá 1919 og fram á 3. áratuginn vann Picasso myndir í nýklassískum stíl og eftir miðjan 3. áratuginn þróaðist stíll hans út í súrrealisma. Eftir 1930 vann hann áfram með ólíka stíla og viðfangsefni sem hann blandaði oft saman.

Eftir síðari heimsstyrjöld var Picasso bæði heimsfrægur og vellauðugur. Fá dæmi eru um listamenn sem hafa notið jafnmikillar velgengni í lifanda lífi. Hann átti í stormasömum ástarsamböndum við miklu yngri konur og giftist tvisvar: Olgu Koklovu 1918 og Jacqueline Roque 1961, en átti líka börn með Marie-Thérèse Walter og Françoise Gilot.
Rafsvið

Rafsvið er svið sem myndast í tímarúmi umhverfis rafhlaðnar agnir. "Styrkur rafsviðs" er táknaður með E og hefur SI-mælieininguna volt á metra, tákað með V/m. Rafsegulmagn er heiti á víxlverkun raf- og segulsviðs við rafhlaðna hluti, en því er lýst stærðfræðilega með jöfnum Maxwells.

Coulombslögmál lýsir rafsviðskrafti milli tveggja punkthleðsla.

Ef rafsvið fer um rafsvara ("einangrara") skautast efnið og notast þar við s.k. "hliðrunarrafsvið", táknað með D, sem skilgreint er þannig:

þar sem P er "skautunarvigur" og ε0 er rafsvörunarstuðull lofttæmis.

Vigrarnir P og E eru innbyrðist háðir:

þar sem χ er einingarlaus stærð, s.n. "rafviðtak" og lýsir hvernig efnið bregst við ytra rafsviði.

Því má einnig rita:

eða

þar sem formula_5 er rafsvörunarstuðull.
Tim Berners-Lee

Tim Berners-Lee (f. 8. júní 1955) hefur á stundum verið kallaður faðir veraldarvefsins, og átti mikinn þátt í því að koma honum á stofn. Árið 1980, á meðan Berners-Lee vann hjá CERN, lagði hann til verkefni byggt á stiklutexta og bjó til frumgerð sem nýtti eiginleika þess.

Árið 1984 áttaði hann sig á því að stiklutexti ætti einstaklega vel við Internetið og þegar sú tenging var komin á var veraldarvefurinn fæddur. Berners-Lee skrifaði fyrsta vefþjóninn, fyrsta vafrann og fyrsta vefritilinn.

Hugmyndirnar að baki veraldarvefnum eru einfaldar, það sem Berners-Lee gerði var að sameina þær á nýjan hátt svo úr varð tól sem býður upp á margfalt meiri möguleika en áður var mögulegt. Berners-Lee áttaði sig líka á því að það væri jafnmikilvægt fyrir þróun vefsins að það væri auðvelt að skrifa vefsíður og að það væri auðvelt að lesa þær, en sú var þó varla raunin fyrr en með tilkomu wiki forrita.
Hans Zimmer

Hans Zimmer (fæddur 12. september 1957) er þýskt tónskáld starfandi í Bandaríkjunum, frægastur fyrir að semja kvikmyndatónlist. Hann hóf feril sinn í tónlist spilandi á hljómborð og hljóðgervla með hljómsveitum svo sem Ultravox og The Buggles. Hann sló í gegn í kvikmyndatónlist með þemalagi myndarinnar Rain Man árið 1988, sem hann var tilnefndur til Óskarsverðlauna fyrir. Síðan þá hefur hann samið tónlist við margar þekktar kvikmyndir. Sem dæmi má nefna The Gladiator, Crimson Tide, The Rock, Black Hawk Down, The Last Samurai, The Da Vinci Code, Lion King, Interstellar, Inception og Batman þríleik Nolans.
Nautgripur

Nautgripur (fræðiheiti: "Bos taurus") er klaufdýr af ættkvíslinni "Bos". Nautgripir eru jafnframt jórturdýr. Carolus Linnaeus skilgreindi ættkvíslina sem þrjár ólíkar tegundir, "Bos taurus " sem evrópsku nautgripina, "Bos indicus" sebúinn og loks úruxinn, "Bos primigenius", sem er útdauð tegund frum-evrópskra nautgripa.

Nafngiftir.

Nautgripir eða stórfé er nafn yfir alla hjörðina eða dýr í fleirtölu. Karldýrin kallast naut, tarfur eða tuddi á meðan kvendýrin nefnast kýr. Afkvæmi kúnna eru kálfar, og skiptast þeir í kvígukálfa og nautkálfa.

Kvígur kallast eldri kálfar, sérstaklega þegar þær hafa fengið í sig kálf. Kvígur sem hafa borið einu sinni kallast fyrsta-kálfs-kvígur en eftir annan burð falla þær undir skilgreininguna "kýr". Gelt naut kallast "uxi" eða "geldingur" á meðan graðnaut kallast "griðungur".

Lífeðlisfræði.

Þar sem nautgripir eru jórturdýr þá melta þeir tugguna í tveimur skrefum. Kýr hafa fjóra magasekki sem kallast keppur, laki, vinstur og vömb. Gripirnir jórtra með því að elgja upp lítið meltri tuggu (þ.e.a.s. selja henni upp í munnholið), tyggja hana þá aftur og kyngja henni síðan enn á ný og þá taka bakteríur vambarinnar við og brjóta niður trénið í átunni.

Kýrnar ganga 9 mánuði með kálfinn en fæðing kálfsins kallast burður.
Klukkustund

Klukkustund eða klukkutími er mælieining fyrir tíma, táknuð með h, en er ekki hluti alþjóðlega einingakerfisins (SI). (Algeng íslensk skammstöfun er ) Klukkustund eru sextíu mínútur, eða 3.600 sekúndur, sem er um það bil 1/24 hluti sólarhrings.
Apar

Apar eru undirættbálkur fremdardýra. Honum tilheyra mannapar (menn, górillur, simpansar, órangútanar) og apakettir.

Apar eru skyldir draugöpum .
Mary Wollstonecraft

Mary Wollstonecraft (27. apríl 1759 – 10. september 1797) var breskur rithöfundur, kvenréttindafrömuður og heimspekingur. Hún var gift rithöfundinum og fríþenkjaranum William Godwin og átti með honum dóttirina Mary Wollstonecraft Godwin sem síðar varð Mary Shelley þegar hún giftist skáldinu Percy Bysshe Shelley. Wollstonecraft var þeirrar skoðunar (sem þá var alls ekki almenn) að konur hefðu jafna skynsemi á við menn og ættu þar með að njóta sömu réttinda.

Í dag er Mary Wollstonecraft þekkt sem ein stofnenda femínískrar heimspeki og er oft vitnað í bæði líf hennar og verk í fræðinni. Á stutta ferli hennar skrifaði hún bækur, greinar, ferðabækur, sögubók um frönsku byltinguna og eina barnabók. Þekktasta verk Mary Wollstonecraft er "Til varnar réttindum konunnar (A Vindication of the Rights of Woman)" þar sem hún fjallar um að ástæður þess að konur virðist óæðri körlum séu í raun skortur á menntun og bendir því á nauðsyn þess að drengir og stúlkur hljóti sömu menntun. Bókin átti að vera andsvar við "Émile" eftir Jean-Jacques Rousseau.

Eftir að Wollstonecraft féll frá birti ekkill hennar minnissögu um líf hennar sem upplýsti um óhefðbundin lífsstíl hennar og um leið eyðilagði orðstír hennar og varði það í næstum heila öld. Hinsvegar, þegar femíníska byltingin við aldamótin 1900 hófst fóru skoðanir og barátta Wollstonecraft fyrir réttindum kvenna og gagnrýni á hefðbundna "kvenmennsku" að verða æ mikilvægari í umræðunni

Wollstonecraft lést aðeins ellefu dögum eftir að hafa fætt seinni dóttur sína, Mary Shelley, sem seinna varð heimsfræg fyrir bækur sínar og sérstaklega fyrir bók sína Frankenstein sem er gjarnan talin hafa verið sú fyrsta í flokki vísindaskáldsagna.
Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna

Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna er yfirlýsing um það sem telja skuli mannréttindi, þ.e. réttindi allra einstaklinga, sem samþykkt var af Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 10. desember 1948. Einn aðalhvatamaðurinn að gerð yfirlýsingarinnar, Eleanor Roosevelt, kallaði hana Magna Carta alls mannkyns. Yfirlýsingin var skrifuð í kjölfar Síðari heimsstyrjaldarinnar þar sem ýmsir töldu Stofnskrá Sameinuðu þjóðanna ekki nægilega sterka sem viðbrögð við hörmungum styrjaldarinnar og glæpum nasista.

Mannréttindayfirlýsingin lýsir markmiðum og er ekki lagalega bindandi, enda ekki undirrituð sem slík af neinum. Hins vegar hefur hún virkað mjög sterkt sem tæki til að þrýsta á ríki að virða hana og bæta löggjöf til samræmis við hana. Þá eru all margir alþjóðasáttmálar byggðir á yfirlýsingunni
Strandfuglar

Strandfuglar eða fjörufuglar (fræðiheiti: "Charadriiformes") er fjölbreyttur ættbálkur fugla sem telur um 350 tegundir sem lifa um allan heim. Flestir strandfuglar lifa nærri vatni og lifa á smádýrum en sumar tegundir eru sjófuglar og aðrar finnast í skógum.

Ættbálknum er oftast skipt í þrjá undirættbálka:

Ættir.

Ættartré.

Ættartré byggt á Baker, A.J. "et al". (2012) and Boyd, J. H. "et al." (2016)
Alí ibn Abu Talib

Alí ibn Abu Talib eða ‘Alī ibn Abī Ṭālib (arabíska: علي بن أﺑﻲ طالب‎ persneska: علی پسر ابو طالب‎ - 599-661) var einn fyrstu leiðtoga íslam. Súnnímúslimar trúa því að hann hafi verið sá fjórði og síðasti hinna fjögurra Réttleiddu Kalífa en sjítar að hann hafi verið fyrsti imaminn og fyrsti lögmæti kalífinn. Hann var frændi Múhameðs og eftir að hann giftist Fatima Zahra varð hann einnig tengdasonur hans. Sjítar, og sumir súnníar, halda því fram að Alí hafi verið fyrsti karlmaðurinn sem snerist til íslams. Sumir sjítar vilja þó meina að rangt sé að segja að Alí hafi verið snúið til íslam, heldur hafi hann verið það sem kallast "hanif", það er einhver sem aðhylltist eingyðistrú (aðra en kristni eða gyðingdóm) fyrir tíma íslams.
Frumsenda

Frumsendur (stærðfræði), einnig nefndar frumsetningar eða frumforsendur sem allar aðrar forsendur innan gefins frumsendukerfis eru afleiður af. Frumsendur eru ósannaðar, en gengið er út frá því að þær séu sannar. Stærðfræði eru staðreyndir. Þær staðreyndir hafa margar verið dregnar útfrá fornum grískum og arabískum forhugsuðum niðurstöðum er beytt var ákveðnum aðferðum, sem voru þó óskilgreindar og ósannaðar skiluðu þær afskaplega stöðugum niðurstöðum sem leiddu í ljós að það leyndist meir á bakvið frumsendurnar en var fyrirsjáanlegt. Aðferðirnar urðu að frumsendum einfaldlega af því þær reyndust hagnýtastar á þeim tíma. Frumsendurnar bárust víða á milli á mannamáli og voru þær taldar snilligáfur og framandi kunnátta þó án nokkurra raka. Frumsendurnar breyttust í kenningar vegna áframhaldandi stöðugleika spáðra niðurstaðna. Sjálfstætt um alla veröld mynduðust leiðir til að skilgreina þætti sem mynduðu fornu, rökskertu aðferðahættina. Margskonar nútíma stærðfræði tákn og tjáningarmál spruttu upp á sína vegu um sína vegi veraldar til að einfalda, staðla og nálgast markmið um hagnýtari eða nákvæmari útreikninga. Framfarir á mælikerfum og reikniaðferðum hafa svo skilgreint og nákvæmnað margar af fyrrum töldum frumsendum.
Billjón

Billjón er heiti yfir stóra tölu, milljón milljónir, sem má einnig tákna sem 1.000.000.000.000, sem 1012, eða sem þúsund milljarðar.

Á ensku þýðir "billion" milljarður, sem er einn þúsundasti úr billjón.

Sjá einnig umfjöllun um stórar tölur.
Sykur

Sykur (líka kallað matarsykur eða strásykur) er sætt efni úr súkrósa sem er unninn úr sykurrófum eða sykurreyr og fleiri jurtum til neyslu. Sykur er hvítleit kristölluð tvísykra sem er notuð sem sætuefni í mat og drykki og til geymslu á matvælum. Sykur er til í ýmsum myndum en algengastur er hvítur sykur, flórsykur, púðursykur og hrásykur. Molasykur er sykur sem hefur verið pressaður og mótaður eða sagaður í teninga.

Sykur er oft notaður í ýmiss konar bakstur og margvíslega rétti, ekki síst ábætisrétti, sæta drykki, sælgæti og annað slíkt en einnig til að bragðbæta rétti af ýmsu tagi, enda þykir flestum sætt bragð gott. Raunar er sykur í einhverju formi í mjög mörgum unnum matvælum af öllu tagi. Sykur er orkuríkur, en of mikill sykur þykir ekki hollur, auk þess getur hann valdið tannskemmdum.

Saga.

Talið er að sykurreyr sé uppruninn í Suður- eða Suðaustur-Asíu, e.t.v. bæði á Indlandi og Nýju Gíneu. Um 200 f.Kr. byrjuðu Kínverjar að rækta sykurreyr. Nearkos, einn af herforingjum Alexanders mikla sagði að sykur væri: „reyr sem gefur af sér hunang án býflugna“. Það var þó ekki fyrr en Arabar gerðu sykurvinnslu að iðnaði á miðöldum sem sykur fór að flytast til Evrópu í einhverju magni. Á 16. og 17. öld barst sykurreyr til Brasilíu og síðar Karíbahafseyja, sem urðu brátt helsta sykurræktarsvæði heimsins og voru þrælar helsta vinnuaflið á plantekrunum. Eftir því sem sykurplantekrunum fjölgaði féll sykur í verði og hætti að vera rándýr munaðarvara en það var þó ekki fyrr en farið var að vinna sykur úr sykurrófum ræktuðum í Norður-Evrópu snemma á 19. öld sem hann varð ódýr. Nú eru um 30% af sykurframleiðslu heimsins unnin úr sykurrófum.
Ríki

Ríki eru stjórnmálalegar einingar ábúenda tiltekinna landsvæða sem eru fullvalda. Skilgreining Max Webers um að ríki hafi einokun á lögmætri valdbeitingu á afmörkuðu landsvæði er viðtekin. Innlent fullveldi hefur ríki ef íbúar þess líta á það sem lögmætt. Alþjóðlegt fullveldi hefur ríki hljóti það einnig slíka viðurkenningu frá samfélagi þjóðanna.

Ríki getur einnig átt við tvö eða fleiri ríki sem saman mynda sambandsríki sem hefur miðstýrða ríkisstjórn yfir sér. Dæmi um slík sambandsríki eru Bandaríkin, Brasilía, Indland og Þýskaland. Hefð er fyrir því að kalla ríki Bandaríkjanna fylki.

Saga.

Ríkjaskipulagið sem nú er útbreitt um allan heim þróaðist á löngum tíma. Almennt er nokkur sátt um að með Vestfalíufriðnum við lok Þrjátíu ára stríðsins árið 1648 megi marka upphaf nútímalegs ríkjaskipulags. Þá var gerður sáttmáli um að ráðamenn eins lands myndu ekki hlutast til um málefni annars heldur virða landamæri þess, eins konar fullveldisregla. Á næstu öldum fjölgaði í hópi ríkja, sér í lagi í Evrópu.

Eftir fyrri heimsstyrjöldina var Þjóðabandalagið stofnað, með það að augnamiði að sameina hagsmuni ríkja og tryggja að ófriður endurtæki sig ekki. Þá var samþykkt að þjóðir heims hefðu sjálfsákvörðunarrétt. Þjóðabandalaginu tókst ekki ætlunarverk sitt, óeining ríkti um starf þess. Eftir seinni heimsstyrjöldina voru Sameinuðu þjóðirnar stofnaðar. Nýlenduveldin urðu þá flest að láta af nýlendustefnu sinni og hlutu margar þjóðir í Afríku og Asíu sjálfstæði á næstu árum og áratugum.
Joutseno

Joutseno er bær í sveitarfélaginu Lappeenranta í Finnlandi. Fólksfjöldi er 10.845 (2005).
Hlíðarhreppur

Hlíðarhreppur var hreppur í Norður-Múlasýslu. Náði hann yfir sveitina Jökulsárhlíð vestan megin Jökulsár á Brú.

Hreppurinn var stofnaður árið 1887, en hafði fram að því heyrt undir Jökuldalshrepp.

Hinn 27. desember 1997 sameinuðust Hlíðarhreppur og Jökuldalshreppur á ný, ásamt Tunguhreppi, undir nafninu "Norður-Hérað", sem síðan varð hluti Fljótsdalshéraðs árið 2004.
Jean Sibelius

Jean Sibelius (8. desember 1865 - 20. september 1957) var finnskt tónskáld sem samdi einkum rómantíska tónlist. Hann var fæddur Johan Julius Christian Sibelius en hóf að nota nafnið Jean (frönsk útgáfa af Johan) á námsárum sínum. Hann var frá borginni Hämeenlinna í sænskumælandi hluta Finnlands. Sibelius var undir miklum áhrifum frá rómantískri þjóðernisstefnu sem var mjög vinsæl í Finnlandi á ungdómsárum hans og er tónlist hans oft sögð mikilvægur hluti þjóðarstolts Finna. Meðal frægustu verka hans eru Finlandia, Valse Triste og Karelia svítan.
Minesweeper

Minesweeper er einstaklingstölvuleikur sem forritarinn Robert Donner samdi árið 1989. Leikurinn gengur út á að finna og merkja öll tundurduflin (eða jarðsprengjurnar) án þess að þau springi. Enska heiti leiksins, "Minesweeper" þýðir tundurduflaslæðari.

Leikurinn hefur verið útfærður fyrir mörg stýrikerfi, en þekktasta útgáfan er sú sem fylgir Microsoft Windows.

Leikurinn.

Í upphafi leiksins þarf spilandinn að opna nokkra reiti til að hafa grunn fyrir framtíðaraðgerðum. Líkurnar á því að opna jarðsprengju í fyrsta leik eru fjarlægar en stundum er forritið skrifað þannig að ekki sé hægt að lenda á sprengju í fyrstu aðgerðinni. Þegar reitur er opnaður er annað hvort hægt að lenda á sprengju, tómum reit eða tölu. Leikurinn reynir því á að spilarinn geti fundið út með rökleiðslu hvar jarðsprengjurnar eru staðsettar og þarf oft að íhuga hvaða tölur eru á nærliggjandi reitum. Með þjálfun er hægt að klára leikinn á styttri tíma.

Sprengjur.

Opni spilarinn reit sem inniheldur jarðsprengju, þá endar leikurinn með tapi. Þá reiti sem innihalda jarðsprengjur á að merkja með flaggi og endar leikurinn þegar búið er að merkja alla jarðsprengjurnar með flaggi án þess að hafa flaggað ranga reiti.

Tölureitir.

Tölurnar í þessum reitum er fjöldi jarðsprengja í þeim reitum sem liggja að viðkomandi reit.

Tómir reitir.

Þegar spilari lendir á tómum reit munu allir tengdir reitir afhjúpast í allar áttir þangað til lent er á tölureit.
1864

Árið 1864 (MDCCCLXIV í rómverskum tölum)

Á Íslandi.

Fædd

Dáin

Erlendis.

Fædd

Dáin
Gerlar

Gerlar eða bakteríur (fræðiheiti: "Bacteria") eru stór og mikilvægur hópur dreifkjörnunga. Þeir eru yfirleitt flokkaðir sem sérstakt ríki aðgreint frá ríkjum forngerla og fjórum ríkjum heilkjörnunga eða sem sérstakt yfirríki eða lén. Þar til á 9. áratug 20. aldar voru gerlar og forngerlar flokkaðir saman í ríkið "Monera" en á grundvelli erfðafræðirannsókna eru þessir tveir hópar nú aðgreindir í tvö ríki.

Gerlar eru algengustu lífverur sem til eru og finnast nánast alls staðar í náttúrunni, í jarðvegi, vatni og lofti, auk þess sem þeir lifa í sambýli við aðrar lífverur og eru í mörgum tilfellum nauðsynlegir líkamsstarfssemi lífveranna. Nokkrir gerlar valda þó sýkingum og teljast því sýklar, en sýklalyf eru notuð til að vinna á þeim.

Formgerð.

Dæmigerð gerilfruma er um 0,5 til 1,0 µm að þvermáli og um 0,5 til 5,0 µm að lengd. Til samanburðar eru háræðar vanalega 5-10 µm að þvermáli. Einstaka tegundir baktería geta þó vikið töluvert frá þessu stærðarbili. Þannig verða til dæmis "Thiomargarita namibiensis" og "Epulopiscium fishelsoni" allt að hálfur millimetri (500 µm) að lengd og eru því sýnilegir berum augum. Smæstu gerlarnir eru um 0,2 míkrómetrar að þvermáli.

Algengustu formgerðir gerla eru annars vegar kúlulögun, en hana hafa svokallaðir kúlugerlar eða "kokkar" (dregið af gríska orðinu "κόκκος" sem þýðir korn), og hins vegar ílöng gerð, en hana hafa svokallaðir stafgerlar eða "bacillusar" (dregið af latneska orðinu "baculus" sem þýðir stafur eða prik).