Fyrra Téténíustríðið

Fyrra Téténíustríðið var styrjöld sem Rússar háðu gegn aðskilnaðarsinnum í Téténíu frá 1994 til 1996. Téténar höfðu lýst yfir stofnun sjálfstæðs lýðveldis eftir fall Sovétríkjanna árið 1991 en Rússar skilgreindu Téténíu sem sjálfsstjórnarlýðveldi innan rússneska sambandsríkisins. Stríðinu lauk árið 1996 með friðarsáttmálum þar sem Rússar viðurkenndu sjálfsákvörðunarrétt Téténa í flestum málum. Friðurinn varði þó ekki lengi því seinna Téténíustríðið hófst árið 1999 og lauk með rússneskum sigri árið 2000.

Forsaga.

Rússar byrjuðu að brjótast til áhrifa í Kákasus á 18. öld, á valdatíð Péturs mikla. Téténar undir forystu Imams Shamil héldu uppi harðri baráttu gegn rússneskum yfirráðum frá 1834 til 1859 en neyddust síðan til að semja um frið. Þrátt fyrir að Kákasussvæðið hefði verið friðþægt að nafninu til héldu Téténar áfram skærum og mannránum til ársins 1918.

Eftir fall rússneska keisaradæmisins í rússnesku byltingunni árið 1917 stofnuðu Téténar norðurkákasíska fjallalýðveldið. Eftir rússnesku borgarastyrjöldina var fjallalýðveldið limað inn í Sovétríkin og varð þar hluti af rússneska sovétlýðveldinu. Árið 1936 var Téténía sameinuð Ingúsetíu og varð að sjálfsstjórnarlýðveldi innan Rússlands undir nafninu Téténía-Ingúsetía.

Þann 27. október 1991, stuttu fyrir upplausn Sovétríkjanna, var Dzhokhar Dúdajev, fyrrum herforingi í kjarnorkuherafla Rauða hersins, kjörinn forseti Téténíu. Lýðveldi Sovétríkjanna höfðu hvert að öðru lýst yfir sjálfstæði á grundvelli stjórnarskrár Sovétsambandsins. Þar sem sjálfstjórnarsvæði höfðu svipaðan rétt samkvæmt lögum frá árinu 1990 lýsti Dúdajev yfir sjálfstæði Téténíu þann 1. nóvember 1991. Ingúsar kusu hins vegar í þjóðaratkvæðagreiðslu að vera áfram innan Rússlands.

Gangur stríðsins.

Ríkisstjórn Borísar Jeltsín í Rússlandi viðurkenndi aldrei sjálfstæði Téténíu. Í desember árið 1994 sendi Jeltsín herlið til téténsku höfuðborgarinnar Grozníj til að „skakka leikinn“ og færa Téténíu aftur undir rússnesk yfirráð.

Rússar bjuggust við því að vinna skjótan og auðveldan sigur á móti Téténum og vonuðust til þess að stríðið myndi auka vinsældir Jeltsíns, sem var á þessum tíma orðinn óvinsæll vegna slæms efnahagsástands. Raunin reyndist hins vegar allt önnur. Téténar litu á stríðið sem varnarstríð í þágu föðurlandsins og veittu Rússum harða mótspyrnu. Rússar höfðu aftur á móti flestir lítinn áhuga á stríðinu og sáu ekki ástæðu fyrir því að senda hermenn til að deyja í útnára eins og Téténíu.

Rússneski herinn réðist inn í Grozníj á gamlársdag 1994 og varpaði fjölda sprengja á borgina. Eftir tveggja mánaða bardaga neyddust téténskar hersveitir til að hörfa frá Grozníj í lok febrúar 1995, en þá hafði borgin orðið fyrir verulegum skemmdum auk þess sem bæði þúsundir rússneskra hermanna og almennra téténskra borgara höfðu látið lífið.

Þrátt fyrir hernám Grozníj héldu Téténar áfram mótspyrnu gegn rússneska hernum á næstu árum. Rússar héldu áfram sprengjuherferðum gegn téténsku landsbyggðinni og drápu fjölda óbreyttra borgara. Þann 7. apríl 1995 lögðu rússneskir hermenn þorpið Samashkí í rúst og drápu um 300 manns, meðal annars með eldvörpum. Mannfallið í Téténíu og fréttir af grimmd rússneska hersins höfðu neikvæð áhrif á vinsældir Jeltsíns heima fyrir og spilltu fyrirætlunum hans um nánari sambönd við vestrænar stofnanir eins og Atlantshafsbandalagið og Evrópuráðið. Stríðið varð það óvinsælt hjá rússneskri alþýðu að Jeltsín gerði það að kosningaloforði í forsetakosningum Rússlands árið 1996 að semja um frið í Téténíu.

Dzhokhar Dúdajev var ráðinn af dögum í loftskeytaárás rússneska hersins þann 21. apríl 1996 en Téténar hétu því að halda baráttunni áfram. Nýr leiðtogi Téténa til bráðabirgða varð Zelmikhan Jandarbíjev.

Í ágúst 1996 hófu Rússar, undir umsjá Alexanders Lebed öryggismálastjóra, viðræður við Téténa um vopnahlé. Lebed tókst að semja um vopnahlésskilmála í ágústlok sem fólu í sér að Téténía og Rússland útilokuðu fleiri valdbeitingu, en ekkert var formlega útkljáð um sjálfstæði Téténíu. Í maí 1997 fundaði Jeltsín með Aslan Maskhadov, nýjum forseta Téténíu, í Kreml og undirritaði með honum formlega friðarsamninga. Lok fyrra Téténíustríðsins eru miðuð við þessa friðarskilmála en friður varði ekki lengi í Téténíu og Rússar hófu aðra styrjöld um landsvæðið aðeins um þremur árum síðar.