arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Edinborgarhúsið

Edinborgarhúsið er friðað hús og menningarmiðstöð á Ísafirði. Húsið var byggt af Edinborgarversluninni sem var kringum aldamótin 1900 eitt stærsta verslunarfyrirtæki landsins um aldamótin 1900. Edinborgarverslunin var stofnuð í Reykjavík árið 1895 og var í eigu Ásgeirs Sigurðsson sem ættaður var frá Ísafirði og skoska verslunarfyrirtækisins Copland and Berrie í Leith. Edinborgarverslunin færði út kvíarnar og opnaði verslunarbúð á Ísafirði árið 1902. Árið 1903 varð Karl Olgeirsson, verslunarstjóri Edinborgarverslunar á Ísafirði og meðeigandi fáum árum síðar.

Bygging Edinborgarhússins hófst eftir að fengin var byggingarlóð fyrir húsið árið 1907 við Pollinn. Þar var byggt hús eftir teikningu Rögnvald Ágúst Ólafsson og bryggja og bryggjuhús. Edinborgarhúsið og bryggjan voru lengi ein mesta mannvirki á Ísafirði. Edinborgarverslun hætti starfsemi á Ísafirði árið 1917 og seldi hlut sinn til Karls verslunarstjóra. Árið 1918 varð Jóhann E. Þorsteinsson meðeigandi og var verslunin rekin undir nafninu Karl &amp; Jóhann til 1923 en þá seldi Karl sinn hluta og Sigurjón Þ. Jónsson kom inn og ráku Sigurjón og Jóhann E. Þorsteinson verslunina til ársins 1926.

Togarafélag Ísfirðinga h.f. sem var stofnað 1925 var til húsa í Edinborgarhúsinu. Félagið keypti og rak togarann Hávarð Ísfirðing frá 1925 til 1939. Á kreppuárunum gekk reksturinn illa og árið 1935 tók Landsbankinn yfir reksturinn, hlutafé var aukið og nafni breytt í h.f. Hávarður. Árið 1938 varð þar félag gjaldþrota og stofnað nýtt hlutafélag með aðkomu Kaupfélags Ísfirðinga. Nýja hlutafélagið var nefnt Valur og var togarinn Hávarður endurskírður og nefndur Skutull.

Kaupfélag Ísfirðinga elfdist mjög á millistríðsárunum og keypti upp ýmsar eignir. Árið 1937 eignaðist kaupfélagið eignir sem höfðu tilheyrt Edinborgarversluninni og þar á meðal Edinborgarhúsið og fiskreiti á lóð hússins. Kaupfélagið átti stóran hlut í útgerðarfélaginu Nirði en það félag gerði út báta sem kallaðir voru Dísirnar. Kaupfélagið verkaði fisk frá Nirði á fiskreitunum og skömmu eftir árið 1945 var settur upp þurrklefi fyrir fisk í Edinborgarhúsinu. Þessi þurrklefi gerði mögulegt að þurrka fisk innan dyra á veturna. Kaupfélag Ísfirðinga átti Edinborgarhúsið í rúmlega 50 ár eða þangað til SÍS tók yfir eigur þess.

Stofnað var einkahlutafélag um menningarmiðstöð í Edinborgarhúsinu 9. september 1992.
María Magdalena

María Magdalena var kona af gyðingaættum sem var einn af stuðningsmönnum Jesú Krists samkvæmt nýja testamentinu. Sagt er að hún hafi verið vitni að krossfestingu og upprisu Jesú. Í guðspjöllunum fjórum er hún nefnd á nafn a.m.k. tólf sinnum, oftar en flestir lærisveinar Jesú.

Lúkasarguðspjall greinir frá því að sjö illir andar hafi verið reknir úr Maríu Magdalenu og viðbætir við Markúsarguðspjall tilgreinir að Jesús hafi rekið burt þessa sjö anda. María er helst þekkt fyrir hlutverk sitt í frásögninni af krossfestingu Jesú. Í öllum fjórum guðspjöllum er hún, ýmist ein síns liðs eða í hópi kvenna, sögð hafa verið vitni að tómri gröf Jesú, sem er mikilvægt atriði í frásögnum af upprisunni. Hún var viðstödd tveimur dögum síðar, strax eftir hvíldardaginn, og á samkvæmt öllum fjórum guðspjöllunum að hafa verið fyrst manna til að greina frá upprisu Jesú. Hún er þá talin fyrsta manneskjan sem sá Jesús eftir upprisuna.

Ýmsar hugmyndir um hlutverk Maríu umfram það sem tilgreint er í guðspjöllunum hafa farið á kreik í gegnum aldirnar og er hún gjarnan talin helst meðal þeirra kvenna sem studdu Jesús.

María Magdalena er talinn til dýrlinga í kaþólsku kirkjunni, rétttrúnaðarkirkjunni, ensku biskupakirkjunni og lútersku kirkjunni og dýrlingadagur hennar er 22. júlí. Aðrar mótmælendakirkjur heiðra hana sem hetju trúarinnar. Í rétttrúnaðarkirkjunni er hún einnig heiðruð á sunnudegi myrruberanna. Á miðöldum var gjarnan litið á Maríu Magdalenu sem vændiskonu eða lauslætiskonu sem hefði iðrast synda sinna. Á þetta er ekki sérstaklega minnst í neinum guðspjallanna.
Virgil van Dijk

Virgil van Dijk (fæddur 8. júlí, 1991 í Breda, Hollandi) er hollenskur knattspyrnumaður sem spilar sem miðvörður með Liverpool FC og hollenska landsliðinu.

Van Dijk hóf ferilinn með Willem II og FC Groningen í heimalandinu, flutti sig til Skotlands árið 2013 og spilaði með Celtic FC. Árið 2014 skoraði van Dijk tvívegis gegn KR í forkeppni UEFA meistaradeildarinnar. Árið 2015 hélt hann til Southampton FC og í lok árs 2017 til Liverpool. Hann skoraði sigurmarkið í sínum fyrsta leik fyrir Liverpool gegn Everton í FA-bikarnum 6. janúar, 2018.

Van Dijk spilaði alla leiki í Premier League fyrir Liverpool 2 leiktíðir í röð, 2018-2019 &amp; 2019-2020 og átti stóran þátt í bikurum liðsins í Meistaradeild Evrópu 2019 og Englandsmeistaratitlinum 2020.

Árið 2019 var hann í öðru sæti í Balon d'or eða Gullknettinum á eftir Lionel Messi.

Móðir Van Dijks er frá Súrínam en faðir hans hollenskur. Hann er 193 sentimetrar að hæð.
Misodendron linearifolium

Misodendron linearifolium er viðarkennd jurt sem var fyrst lýst af Augustin Pyrame de Candolle. "Misodendron linearifolium" er í ættkvíslinni "Misodendron" og ættbálkinum Misodendraceae. Engar undirtegundir eru skráðar í Catalogue of Life.
Émile Zola

Émile Zola (2. apríl 1840 – 29. september 1902) var franskur rithöfundur og blaðamaður. Hann er talinn upphafsmaður natúralisma í bókmenntum og er einn vinsælasti rithöfundur Frakka auk þess sem hann hefur verið einna oftast birtur og þýddur um heim allan. Skáldsögur hans hafa oft verið kvikmyndaðar og gerðar að sjónvarpsþáttum.

Líf og verk Zola hafa mikið verið rædd í sagnfræðiverkum. Á bókmenntasviðinu er hann þekktastur fyrir verkið "Les Rougon-Macquart", skáldverk í tuttugu bindum sem lýsir frönsku samfélagi á tíma annars franska keisaradæmisins frá sjónarhorni Rougon-Macquart-fjölskyldunnar. Verkið fylgir kynslóðum fjölskyldunnar og fjallar með hverri þeirra um ákveðið tímabil.

Síðustu ár hans einkenndust af afskiptum hans af Dreyfus-málinu, en Zola birti í janúar árið 1898 greinina "J'accuse…!" ("Ég ásaka…!") til varnar Alfreds Dreyfus og var fyrir vikið sakfelldur fyrir meiðyrði og sendur í útlegð til London.
Paul Doumer

Paul Doumer (22. mars 1857 – 7. maí 1932) var franskur stjórnmálamaður og forseti Frakklands frá árinu 1931 þar til hann var myrtur næsta ár. Doumer var meðlimur í Róttæka flokknum ("Parti radical") og hafði verið fjármálaráðherra Frakklands í þrígang, forseti franska þingsins og landstjóri franska Indókína.

Æviágrip.

Sem landstjóri franska Indókína frá 1897 til 1902 hafði Doumer þótt sýna mikla harðýðgi. Þegar Doumer tók við landstjóraembættinu var franska nýlendan rekin með miklum fjárhagshalla. Til þess að rétta úr kútnum setti hann skatta á ópíum, vín og salt. Innfæddir sem höfðu ekki efni á að borga þessa skatta misstu oft hús sín og urðu dagverkamenn. Doumer gerði franska Indókína að markaði fyrir franskar vörur og arðbærar fjárfestingar fyrir franska athafnamenn. Alræðislegt stjórnarfar Doumers og stirt samband Frakka við Kína í kjölfar boxarauppreisnarinnar leiddi til þess að hann var kallaður heim til Frakklands árið 1902.

Doumer, sem þá var forseti franska þingsins, var kjörinn forseti Frakklands árið 1931. Hann hafði áður boðið sig fram til forseta árið 1906 en beðið ósigur fyrir Armand Fallières. Doumer leitaðist við því að vera ópólitískur forseti sem gæti verið siðferðisleg fyrirmynd alþýðunnar.

Þegar Doumer opnaði flugvélasýningu í Seine-et-Oise þann 2. apríl 1932 þótti honum mikið koma til þess hve mikið var lagt í öryggisgæsluna og sagði við einn ráðherra sinna: „Á mínum aldri væru það nú líka meiri endalokin að vera myrtur.“

Morðið á Paul Doumer.

Þann 6. maí 1932 fór Doumer forseti á Salomon de Rothschild-hótelið til að opna sýningu tileinkaða rithöfundum fyrri heimsstyrjaldarinnar. Forsetinn heilsaði þar nokkrum rithöfundunum og keypti nokkrar bækur til að gefa konu sinni. Á meðan Doumer spjallaði við rithöfundinn Claude Farrère hæfðu hann skyldilega tvær byssukúlur. Sá sem skaut á hann var rússneskur fasisti að nafni Paul Gorgulov sem vildi hefna sín á frönsku ríkisstjórninni fyrir að gera ekki nóg til að koma frá stjórn bolsévika í Rússlandi. Eftir að hafa slegist við Farrère og skotið tveimur kúlum í viðbót var Gorgulov handsamaður af öryggisvörðum og svo handtekinn. Doumer var fluttur á sjúkrahús en ekki tókst að bjarga honum og hann lést úr sárum sínum daginn eftir.
Tweed (á)

Tweed (skosk gelíska: "Abhainn Thuaidh", skoska: "Watter o Tweid") er 156 km löng á sem rennur austur um svæðið við landamæri Englands og Skotlands. Vefnaðurinn tweed dregur nafn sitt af ánni. Lax þrífst í anni.
Skoskt viskí

Skoskt viskí er maltviskí eða kornviskí sem framleitt er í Skotlandi. Aðferðin til að gera skoskt viskí er skilgreind í lögum. Í upphafi var allt viskí gert úr möltuðu byggi en seint á 18. öld byrjuðu nokkrar viskísmiðjur að nota hveiti og rúg.

Allt skoskt viskí skal þroskast í eikartunnum í að minnsta kosti þrjú ár samkvæmt lögum. Uppgefinn aldur á viskíflösku skal sýna aldur yngsta viskísins sem notað var í þá vöru. Þó enginn aldur sé gefinn upp á flöskunni má gera ráð fyrir að viskíið sé að minnsta kosti þriggja ára gamalt.
Samtök glæpasagnahöfunda

Samtök glæpasagnahöfunda (enska: "The Crime Writers' Association") eru samtök höfunda glæpasagna sem verðlauna rithöfunda glæpasagna ár hvert með verðlaunum sem kennd eru við rýtinga. Félagar í samtökunum eru yfir 450 og rita bæði skáldsögur og sannsögulegar bækur.
Susanne Blakeslee

Susanne Ann Blakeslee (f. 27. janúar 1956) er bandarískur leikari.
Eftirlit með myndavélum

Eftirlit með myndavélum á við notkun myndavélar til vöktunar tiltekins svæðis. Myndir eru sendar úr myndavélinni um lokað net til aðilans sem fer með eftirlitið. Slíkur búnaður er oft notaður í verslunum, bönkum og öðrum stofnunum þar sem þörf er á auknu öryggi.

Eftirlit með myndavélum er orðið algengt um allan heim. Deilt er um skilvirkni þess og félagslega þætti eins og rétt einstaklinga til einkalífs, jafnvel í almannarými. Talið er að um það bil 350 milljónir eftirlitsmyndavéla hafi verið í notkun árið 2016 um allan heim, þar af 65% í Asíu. Þó hefur dregið úr uppsetningu nýrra eftirlitsmyndavéla.

Á Íslandi.

Engar nákvæmar tölur eru til um fjölda virkra eftirlitsmyndavéla á Íslandi. Í rannsókn frá 2010 voru eftirlitsmyndavélar í miðborg Reykjavíkur taldar og voru 290 þeirra skráðar og staðsettar.

Eftir hvarf Birnu Brjánsdóttur árið 2017 skapaðist umræða um staðsetningu eftirlitsmyndavéla í miðbæ Reykjavíkur og skilvirkni þeirra. Í rannsókn málsins voru fengnar myndir úr eftirlitsmyndavélum í miðbænum en bílnúmer á myndunum voru ólæsileg. Í ljós kom að fjórar af tólf myndavélum voru ekki virkar og að hreyfiskynjarar fóru ekki í gang þegar gengið var framhjá myndavélunum. Í kjölfarið setti lögreglan upp 25 nýjar myndavélar vítt um miðbæinn.

Ýmis lög gilda um eftirlit með myndavélum. Á Íslandi kveður fjórða grein persónuverndarlaga á um að rafrænt eftirlit (eins og með myndavélum) fari fram með sanngjörnum, málefnalegum og löglegum hætti. Áður en hafist er handa við upptökur skal þær tilkynna til Persónuverndar. Sé heimild ekki fengin frá Persónuvernd getur hún látið stöðva starfsemi viðkomandi rekstraraðila eða lagt dagsektir á hann.
Pétur pan (söngleikur)

Pétur Pan er leiksýning sem var sett upp í Borgarleikhúsinu af Leikfélagi Reykjavíkur árið 1998. Leikritið byggir á söguhetjunni Pétri Pan, sem sköpuð var af J. M. Barrie. Karl Ágúst Úlfsson þýddi og samdi texta en tónlistin var í höndum Kjartans Ólafssonar. María Sigurðardóttir leikstýrði og með hlutverk Péturs og Vöndu fóru Friðrik Friðriksson og Edda Björg Eyjólfsdóttir.
Bonaparte-ætt

Bonaparte-ættin eða franska keisaraættin ("la famille Bonaparte" eða "maison impériale de France") er konungsætt sem stofnuð var af Napóleon Bónaparte Frakkakeisara árið 1804. Fjölskyldan kom frá Korsíku og var hluti af lágaðalsstéttinni í stjórnskipan franska konungdæmisins fyrir frönsku byltinguna. Fjölskyldan var gerð að valdaætt frönsku keisaratignarinnar eftir krýningu Napóleons þann 18. maí 1804.

Þrír meðlimir ættarinnar hafa ríkt yfir Frakklandi sem keisarar:

Bonaparte-ættin ríkti einnig yfir ýmsum öðrum Evrópuríkjum eftir hina ýmsu hernaðarsigra Napóleons á tíma fyrra franska keisaraveldisins. Aðrir einvaldar ættarinnar voru:

Núverandi meðlimir Bonaparte-ættar sem gera tilkall til frönsku keisarakrúnunnar rekja ættir til Jérôme Bonaparte, yngri bróður Napóleons, þar sem hvorki Napóleon né síðari Bonaparte-keisarinn, Napóleon III, eiga skilgetna afkomendur á lífi. Stuðningsmenn ættarinnar eru kallaðir bonapartistar.
Skuggaþöll

Skuggaþöll (fræðiheiti: "Tsuga diversifolia", á japönsku "kometsuga" 米栂) er tegund barrtrjáa ættuð frá japönsku eyjunum Honshū, Kyūshū, og Shikoku. Í Evrópu og Norður-Ameríku er hún stundum garðtré og hefur verið í ræktun síðan 1861 fyrir tilstilli John Gould Veitch.

Lýsing.

"Tsuga diversifolia" er sígrænt tré sem verður 25 metra hátt. Krónan er mjó, þétt og keilulaga. Ungir sprotar eru stuttir, föl-hærðir og og skærappelsínugulir til rauðbrúnir á lit. Þéttstæðar barrnálarnar eru bandlaga-aflangar, 5 til 15 mm langar og að 2.4 mm breiðar. Þær eru dökkgrænar, gljáandi og og með tvær hvítar loftaugarákir að neðan.

Börkurinn appelsínugulbrúnn að lit, með grunnum sprungum og flagnar þversum. Brumin eru dökk purpurarauð. Könglarnir eru 1,8 til 2,8 sm langir, sívalt egglaga og nær stilklausir. Þeir eru dökkbrúnir, hangandi og köngulskeljarnar eru lítið eitt íhvolfar og rifflaðar.
Guðmundur Georgsson

Guðmundur Georgsson (11. janúar 1932 – 13. júní 2010) var íslenskur læknir, vísindamaður, friðarsinni og knattspyrnumaður.

Ævi og störf.

Guðmundur fæddist í Reykjavík og ólst þar upp. Hann iðkaði ýmsar íþróttir á yngri árum, s.s. handknattleik, körfuknattleik og knattspyrnu. Varð hann Íslandsmeistari með KR í síðastnefndu íþróttinni árin 1952 og 1955, sem markvörður. Þá var hann í hópi stofnenda Körfuknattleiksfélagsins Gosa.

Hann lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1952 og prófi í læknisfræði frá Háskóla Íslands árið 1960. Árið 1966 lauk hann doktorsprófi frá háskólanum í Bonn og fékk viðurkenningu sem sérfræðingur í meinafræði ári síðar. Eftir námsdvölina í Vestur-Þýskalandi hóf hann störf við Tilraunastöðina á Keldum og var um skeið forstöðumaður hennar. Árið 1994 var hann skipaður prófessor við Læknadeild HÍ og gegndi þeirri stöðu uns hann lét af störfum árið 2001.

Guðmundur var virkur í friðarmálum og átti sæti í miðnefnd Samtaka herstöðvaandstæðinga og var um tíma formaður hennar. Árið 1985 fór hann sem fulltrúi SHA til Hírosíma í Japan, í boði þarlendra friðarsamtaka. Í kjölfarið var í fyrsta sinn efnt til kertafleytingar á Reykjavíkurtjörn til minningar um fórnarlömb kjarnorkuárásanna á Hírosíma og Nagasakí.

Auk vísindarannsókna sinna þýddi Guðmundur smásögur eftir þýska rithöfuninn Heinrich Böll.
Yngvi Ásgeirsson

Yngvi Ásgeirsson (f. 13. september 1994) er íslenskur knattspyrnumaður sem leikur í vörninni fyrir Geisla Aðaldal í Íslensku 4. deildinni. Hann þykir einstaklega góður í föstum leikatriðum og langskotum. Yngvi hefur spilað 19 deildarleiki fyrir Geisla Aðaldal og einn bikarleik og skorað eitt mark. Markið kom á 60. mínútu á móti Drangey 5. júlí 2017.
Andri Ísaksson

Andri Ísaksson (14. nóvember 1939 – 6. ágúst 2005) var íslenskur sálfræðingur, uppeldisfræðingur og friðarsinni.

Ævi og störf.

Andri fæddist í Reykjavík, sonur Ísaks Jónssonar stofnanda Ísaksskóla og Sigrúnar Sigurjónsdóttur kennara. Að stúdentsprófi loknu lauk hann sálfræðinámi við Sorbonne-háskóla í París og MA-prófi í uppeldisfræði frá Berkeley í Kaliforníu, auk framhaldsnáms og rannsókna við evrópska háskóla.

Eftir að heim frá námi var komið starfaði Andri sem skólasálfræðingur og við skólarannsóknir á vegum Fræðsluskrifstofu Reykjavíkur og menntamálaráðuneytis. Hann var skipaður prófessor í uppeldisfræði við Háskóla Íslands árið 1973 og gegndi því með hléum til ársins 1992. Þá réðst hann til starfa hjá UNESCO uns hann fór á eftirlaun. Eftir hann lágu fjölmargar rannsóknir á sviði sálfræði og uppeldisvísinda.

Hann tók virkan þátt í baráttu íslenskra friðarsinna og var fyrsti formaður miðnefndar Samtaka herstöðvaandstæðinga frá 1975-76 og stýrði þá m.a. skipulagningu stærstu Keflavíkurgöngunnar.
Stóra sænál

Stóra sænál (fræðiheiti: "Entelurus aequoreus") er sænálartegund sem innfædd er í Norðaustur-Atlantshafi og eina tegundin í ættkvíslinni Entelerus. Stóra sænál er mjór fiskur og yfirleitt 20–60 cm að lengd. Á höfði hennar er löng trjóna með litlum munni sem vísar upp.

Stóra sænál finnst við Íslandsstrendur, aðallega við suðvesturhornið, en er þó ekki algeng. Hún hefur fundist í meira mæli undanfarin ár.
Kyrrahafslýsingur

Kyrrahafslýsingur (fræðiheiti: "Merluccius productus") er fiskur af ættinni "merlucciidae" af ættbálki þorskfiska. Hann hefur tiltölulega stutt höfuð (24,7 – 28,9% af stærð sinni) og brjóstvöðva nær aftur að gotrauf. Augun og munnurinn eru stór, tennur eru sterkar og áberandi og raðast óreglulega í efri og neðri góm, neðri kjálki hans er örlítið fremri en efri kjálkinn. Kyrrahafslýsingurinn hefur silfurgráan lit sem leiðir út í hvítan, hans helsta fæða eru krabbadýr og beinfiskar.

Þroskaferli.

Á fyrstu æviárum sínum vex hann tiltölulega hratt, þá sérstaklega fyrstu fjögur árin og getur hann orðið allt að 35 – 42 cm að lengd, og 1,2 kg að þyngd. Kyrrahafslýsingurinn getur lifað í allt að 15 ár.

Hrygning.

Fullþroska fiskar lifa í stórum torfum á grunnslóð, nema þegar kemur að hrygningu færa hrygnurnar sig og finnast nokkur hundruð kílómetra frá meginlandinu. Hrygning fer fram á 1200 – 1400 m dýpi úti fyrir Suður-Kaliforníu og Baja-Kaliforníu yfir 3-6 mánaða tímabil, eða frá janúar til apríl eða júní og þær geta verið að hrygna 80.000 – 500.000 hrognum. Hængurinn flytur sig hinsvegar norður til Suður-Oregon og dvelur þar yfir sumartímann og alveg fram yfir haustmánuði, frá júlí til september.

Veiðar.

Allt frá upphafi Sovétríkjanna hefur kyrrahafslýsingurinn verið mikilvægur þáttur í sjávarútvegi, hann er sérstaklega mikilvæg viðskiptategund í Kyrrahafi, við strönd Washingtonfylkis, Oregon, Kaliforníu og Bresku Kólumbíu. Í Bandaríkjunum var hann að mestu leyti notaður í fiskimjöl og gæludýrafóður, en í Sovétríkjunum var hann frystur til manneldis, um leið og hann var veiddur. Kyrrahafslýsingurinn er því dýrmæt fiskitegund.
Lífverustofn

Lífverustofn er algengt hugtak í vistfræði sem oft er notað til að flokka lífverur í vistkerfi. Allar lífverur í heiminum eru hluti af einhverjum lífverustofni og þá sjaldan færri en tveim í einu.

Lífverustofn er tiltekin dýrategund á tilteknu afmörkuðu svæði eða ákveðin dýrategund í vistkerfi. Dæmi um lífverustofn getur verið allir sebrahestar í Afríku eða allir máfar á Íslandi.
Tilia chinensis

Tilia chinensis (á kínversku = 椴树 ) er trjátegund sem var lýst af Carl Maximowicz.

Hún er einlend í Kína. Hún er meðal annars ræktuð vegna hunangs. Sérstaklega þekkt er lindihunang frá Changbai-fjalli.

Útbreiðsla.

Tilia chinensis vex í 1800-3100(-3900) metra hæð yfir sjávarmáli í Kína (Gansu, Henan, Hubei, Shaanxi, Sichuan, Xizang og Yunnan).

Undirtegundir.

Hún skiftist í eftirfarandi undirtegundir:
Norbit

Norbit er bandarísk gamanmynd frá 2007.
Glóðargrýta

Glóðargrýta eða glóðarskóf (fræðiheiti: "Solorina crocea") er fléttutegund af ættkvísl grýtna. Hún er ein fimm tegundum grýtna sem vaxa á Íslandi.

Búsvæði.

Glóðargrýta vex á snjóþungum svæðum víða á landinu og finnst upp til fjalla frá 300-400 til 1300 metra hæð, oftast undir 500 metrum. Hæsti fundarstaður glóðargrýtu er á Tröllafjalli á Glerárdal í Eyjafirði.

Lýsing.

Þal glóðarskófar er oft 5-15 sm í þvermál eða meira þar sem þalbleðlar eru 1-2,5 sm breiðir, jaðarinn sléttur eða uppbrettur. Efra borðið er grágrænt eða grábrúnt í þurrki, ólífugrænt í vætu, nokkuð slétt en stundum með sprungum. Neðra borð þalsins er laxagult með skærum lit, dökkbrúnum æðum og brúnum rætlingum.

Askhirzlurnar ligga við efra borð þalsins og eru dökkbrúnar, flatar eða örlítið kúptar, 6-8 mm í þvermál. Askarnir eru með 6-8 tvíhólfa, brúnum askgróum, sem eru 35-45 míkrón á lengd. Engar hnyðlur eru sýnilegar utan frá, en þörungalagið er venjulega tvöfalt, með bláþörungalag undir grænþörungalaginu.

Auðvelt er að þekkja glóðargrýtu á laxagulu neðra borði þalsins. Askhirlsur hennar eru einnig frábrugðnar öðrum grýtum því þær eru oft stórar, brúnar og í fleti við þalið eða rétt svo upphækkaðar á meðan aðrar grýtuskófir hafa niðurgrafnar askhirslur.

Samlífi.

Glóðargrýta er hýsill fyrir sjúkdómsvaldandi sveppinn "Rhagadostoma lichenicola" sem hefur meðal annars fundist á Íslandi. Hún er einnig hýsill fyrir smásveppinn "Scutula krempelhuberi".

Efnafræði.

Glóðargrýta inniheldur tvö þekkt fléttuefni, solorinsýru og neosolorinsýru. Þalsvörun hennar er K-, C-, KC- og P- samkvæmt vef flóru Íslands en miðlag K+ fjólublátt, C+ fjólublátt, KC+ fjúlublátt og P- í bókinni "Íslenskar fléttur".
Sasajiscymnus tsugae

Sasajiscymnus tsugae er bjöllutegund sem fannst 1992 af Mark S. McClure á Honshū í Japan, og var lýst af Hiroyuki Sasaji. Ættkvíslin "Pseudoscymnus" var sett 1962 af Edward A. Chapin. Árið 2004 var því breytt í "Sasajiscymnus" vegna þess að nafnið "Pseudoscymnus" var fyrir samnefni fyrir brjóskfiska af ættinni "Dalatias".

Hún hefur verið flutt til Bandaríkjanna til notkunar gegn þallarbarrlús.
Fjallablöðkur

Fjallablöðkur (fræðiheiti: "Lewisia") er ættkvísl plantna nefnd eftir Meriwether Lewis sem kynntist tegundunum árið 1806. Náttúrulegt búsvæði tegundanna er á klettum og hlíðum á móti norðri í vesturhluta Norður Ameríku. Indíánar söfnuðu rótunum í forða og gera jafnvel enn, þær hafa einnig verið notaðar við særindum í hálsi.

Lýsing.

Lewisíur eru fjölærar fjallaplöntur ættaðar frá vesturhluta Norður-Ameríku. Blómin mynda hvirfingu sem getur verið í fjölda lita. "Lewisia cotyledon" verður að 0.5 m að hæð og breidd.

Flestar tegundir ættkvíslarinnar eru lauffellandi, þar á meðal einkennistegundin "Lewisia rediviva"; "Lewisia longipetala" er eina hálflauffellandi tegundin. Sumar tegundirnar, svo sem "Lewisia cotyledon", eru sígrænar.

Flokkun.

Meriwether Lewis er skráður sem fyrsti Evrópumaðurinn eða Ameríkaninn sem fann "Lewisia", en þær höfðu lengi verið þekktar af innfæddum sem bitur-rót. Lewis fann eintak 1806 við Lolo Creek, á fjallgarðinum sem síðar var nefndur "Bitterroot Mountains". Plöntunni var síðar gefið fræðiheitið, "Lewisia rediviva", af Frederick Traugott Pursh.

Listi yfir tegundir.

Það eru 19 tegundir og allnokkur afbrigði af "Lewisia", þar á meðal:

Útbreiðsla og búsvæði.

Fjallablöðkur vaxa villtar í vesturhluta Norður-Ameríku. Á vaxtarstöðum sínum á norðurhliðum kletta verða þær fyrir miklum veðuröfgum.

Nytjar.

Allar tegundir "Lewisia" eru ætar. "Lewisia rediviva" er með stóra rót og hefur þess vegna verið fæða margra ættfokka Indíána á útbreiðslusvæð hennar. Rótin er flysjuð fyrir suðu/gufusuðu; eldun á rótinni dregur úr bitru bragðinu. Reyndar eru áhöld um það hversu bitur hún er og hvort hún þurfi suðu eða að flysja hana.

"L. rediviva" hefur einnig verið notuð til lækninga; að tyggja rótina hefur verið notað við særindum í hálsi. Hún hefur einnig verið notuð til að auka mjólk í brjóstum.

Í garðyrkju hafa tegundirnar verið settar í steinbeð vegna þess að það líkir eftir náttúrulegum aðstæðum þeirra. Steinhæðir eru líka með gott afrennsli sem tegundirnar þurfa til varnar roti í rótum.