arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Rasphúsið

Rasphúsið var alræmt fangelsi í Kaupmannahöfn. Þangað voru dæmdir Íslendingar iðulega sendir. Ýmis erfiðisvinna tíðkaðist í fangelsum framan af, meðal annars voru fangar látnir raspa niður tré til litunar. Því voru fangelsi á Norðurlöndum oft uppnefnd rasphús.

Orðið „rasphús“ er einnig notað sem Grýla á börn: „"Ef þú gerir þetta aftur verður þú sendur í rasphúsið!"“
Liðagrös

Liðagrös (fræðiheiti: "Alopecurus") er ættkvísl af grasaætt sem hefur 25 tegundir. Liðagrös eru ýmist fjölær eða vetrareinær og mynda þúfur. Þau hafa flöt blöð og slíðurhimnu.
Kenning

Kenning (enska: "theory") er safn tengdra fullyrðinga til að skýra eða skilja. Einnig er hægt að skilja hugtakið sem „staðfesta hugmynd okkar um veruleikann og um tengsl milli fyrirbæra“.

Notkun í aðferðafræði og tölfræði.

Í aðferðafræði og tölfræði er talað um núlltilgátu (H0) annars vegar og aðaltilgátu (H1) hins vegar. Núlltilgátan segir til um að engin tengsl séu á milli þeirra breyta sem í hlut eiga. Aðaltilgátan er aftur á móti að þessi tengsl séu til staðar.

Kenning er vel rökstudd hugmynd um hvernig eitthvað er (til dæmis líffræðikenning eða sagnfræðikenning) eða hvernig eitthvað eigi að vera (til dæmis siðfræðikenning). Kenning er venjulega talin vera betur rökstudd og traustari en tilgáta, sem segja má að sé upplýst ágiskun. Í raunvísindum er "kenning" tækniheiti yfir tilgátu sem ítrekað hefur staðist raunprófanir og þykir þá lýsa viðfangi sínu vel. Vísindalegar kenningar verða að vera hrekjanlegar, þ.e. skilyrðin sem uppfylla þarf til þess að hrekja kenninguna þurfa að vera tilgreind.

Kenning í kveðskap.

Kenning í skáldfræðilegum skilningi er þegar eitt er kennt við annað til þess að fá út nýja merkingu. Þá er notast við kennilið (í nefnifalli) og myndlið (í eignarfalli). Dæmi: Skip eyðimerkurinnar. Skip er í nefnifalli og verður þess vegna kenniliðurinn. Eyðimerkurinnar er í eignarfalli og verður þar af leiðandi myndliðurinn. Skip merkir farartæki á sjó en þegar „eyðimerkurinnar“ er bætt aftan við fáum við út nýja merkingu (hér er átt við úlfalda). Fleiri dæmi geta verið: Glyt Gnitaheiðar (Gull) geira gnýr (orrusta) eða nemandans lifibrauð (námsbækur)
Aðventa

Aðventa (úr latínu: "Adventus" - „koman“ eða „sá sem kemur“) er í Kristni fjórir síðustu sunnudagarnir fyrir jóladag. Ef aðfangadag ber upp á sunnudegi verður hann fjórði sunnudagurinn í aðventu.

Latneska orðið "adventus" er þýðing á gríska orðinu "parousia", sem almennt vísar til "Endurkomu Krists". Fyrir kristna, skiptist aðventu því í annarsvegar eftivæntingu eftir fæðingarhátíð Krists, Jólunum, og hinsvegar endurkomu Krists.

Hefðir og venjur.

Fyrsti sunnudagur í aðventu er jafnframt fyrsti dagur nýs kirkjuárs í Vesturkirkjunni sem getur verið frá 27. nóvember til 3. desember (í Austurkirkjunni hefst kirkjuárið 1. september).

Í mörgum löndum er haldið upp á aðventuna með aðventukrönsum sem bera fjögur kerti, eitt fyrir hvern sunnudag aðventunnar. Á síðari árum hefur líka orðið algengt að kveikja á aðventustjökum frá fyrsta sunnudegi í aðventu.

Aðventan fellur að hluta til saman við jólaföstu sem í Austurkirkjunni hefst 15. nóvember (sem jafngildir 28. nóvember í gregoríska tímatalinu) en annars staðar á þeim sunnudegi sem næstur er Andrésarmessu 30. nóvember og stendur til jóla.
Young King OURs

Young King OURs (ヤングキングアワーズ) er mánaðarlegt manga tímarit- gefið út í Japan af Shonen Gahosha, sem er aðalega miðað til karlkyns lesandahóps, og þó aðalega eldri unglingum.
1395

Árið 1395 (MCCCXCV í rómverskum tölum)

Á Íslandi.

Fædd

Dáin

Erlendis.

Fædd

Dáin
1826

Árið 1826 (MDCCCXXVI í rómverskum tölum)

Á Íslandi.

Fædd

Dáin

Erlendis.

Fædd

Dáin
Abstraktlist

Abstrakt eða óhlutbundin list er vanalega lýst þannig að hún sýni hluti ekki eins og þeir birtast í hinum náttúrulega heimi, heldur noti frekar liti og form án þess að binda sig við raunveruleikann. Snemma á 20. öld, var hugtakið oftar notað til að lýsa list eins og kúbisma og framtíðarlist, sem sýnir raunverulega hluti og form á einfaldaðan hátt.

Listi yfir íslenska abstraktmálara.

Listinn er ekki tæmandi
1401-1410

1401–1410 var 1. áratugur 15. aldar.
Integra Hellsing

Miss honorable Madam Sir Lady Integral Integra Fairbrook Wingates Wingacy van Hellsing (japanska: インテグラル・ファルブルケ・ウィンゲーツ・ヘルシング, Integuraru Faruburuke Wingētsu Herushingu) er persóna úr japönsku Hellsing anime og manga sögunum. Í bæði sjónvarpsþáttunum og OVA sögunum talar Yoshiko Sakakibara fyrir hana, en í enskri talsetningu talar Victoria Harwood fyrir bæði. Integra Hellsing er formaður Hellsings reglunnar.

Integra Hellsing er kvenkyns aðalpersónan í manga bókunum (en Seras Victoria er kvenkyns aðalpersónan í þáttunum). Sagan snýst í kringum hana og Alucard. Hún er köld (þó meira í þáttunum en í OVA sögunum) og leyfir tilfinningum sínum ekki að hlaupa með sig í gönur. Hellsing fjölskyldan er að framfylgja "verkefni frá Guði" og hún metur skyldur sínar meira en allt annað, nema kannski heiður sinn. Hún stjórnar Hellsing með járnaga (þó með undartekningunum Walter og öðru hvoru Seras) og er sú eina sem getur staðið upp í hárinu á Alucardi.
Kangaatsiaq

Kangaatsiaq (eldri stafsetning "Kangâtsiaq", nafnið þýðir Litliskagi) er bær á vesturströnd Grænlands og hluti af sveitarfélaginu Qaasuitsup. Í bænum búa um 560 íbúar (2013) en að meðtöldum öðrum byggðum í grennd eru íbúar á svæðinu um 1400.

Fisk- og selveiðar eru aðalatvinnugreinar. Eitt fiskverkunarhús er í bænum sem aðallega vinnur þorsk og rækjur. Í hafinu við Kangaatsiaq lifa allflest sjávarspendýr sem fyrirfinnast við Grænlandsstrendur. Á vetrum eru hundasleðar og snjósleðar einu farartækin.
Mýri (Bárðardal)

Mýri er íslenskur bær og jafnframt innsti bær í Bárðardal vestan Skjálfandafljóts. Við Mýri byrjar vegurinn yfir Sprengisand og var þar áningar- og gististaður fyrir þá sem ferðuðust yfir sandinn. Er stutt að Aldeyjarfossi frá bænum. Á Mýri hefur verið mönnuð veðurathugunarstöð frá árinu 2001.
John Dolmayan

John Dolmayan (fæddur 15. júlí 1973 í Líbanon) er trommuleikari bandarísku hljómsveitarinnar System of a Down. Dolmayan bjó í Líbanon til 5 ára aldurs þegar fjölskyldan ákvað að flytja vegna borgarastríðsins þar í landi.

Fjölskyldan ákváð að flytja til Toronto í Kanada.

Faðir Johns er saxófónleikari en byrjaði feril sinn sem trommuleikari. John sjálfur fékk enga kennslu í trommuleik heldur spilaði hann með tónlist sem hann lék af geisladiskum og plötum. Dolmayan tók við trommuleik í System of a Down þegar Andy Khachaturian hætti.

John selur teiknimyndasögur á netinu undir nafninu Torpedocomics.
Kirkjubær (Rangárvöllum)

Kirkjubær á Rangárvöllum er stórbýli á miðjum Rangárvöllum alllangt ofan þjóðvegarins á vinstri hönd þegar ekið er frá Hellu til Hvolsvallar. Bærinn er fornfrægur og kemur mjög við sögu í Njálu, en á sögutíma hennar bjó þar Otkell sá sem Hallgerður langbrók lét þrælinn Melkólf ræna frá. Otkell vildi ekki taka neinum sáttaboðum Gunnars á Hlíðarenda og lét Skammkel á Hofi ráða öllu fyrir sig, en Skammkell gerði málin óleysanleg og kostaði það Gunnar lífið.

Í Kirkjubæ var kirkja, ekki er vitað um upphaf hennar né heldur um upphaf nafnsins, en þó er ljóst að bærinn hét Kirkjubær allöngu fyrir kristnitöku. Í Kirkjubæ hefur lengi verið tvíbýli og heita býlin Eystri- og Vestri-Kirkjubær. Í Eystri-Kirkjubæ var grafið fyrir húsi um 1930 og komu þá upp mannabein og gæti þar hafa verið kirkjugarður.

Meðfram túnjaðri Kirkjubæjar rennur Kirkjubæjarsíki, sem seinna skiptir um nafn og heitir þá Strandarsíki. Það rennur svo út í Eystri-Rangá skammt neðan við Djúpadal.

Þekkt hrossaræktarbú er í Kirkjubæ og eru þaðan frægir hestar á borð við Rauðhettu, Öngul og Þátt auk annarra. Stóðið í Kirkjubæ er nær allt rautt og flest hrossin auk þess glófext og blesótt eða stjörnótt.
Vörtubaugur

Vörtubaugur (eða brystilsvæði) (enska: "areola") er litað svæði sem umkringir geirvörtuna. Ástæðan fyrir því að vörtubaugurinn er öðruvísi á litinn en brjóstið er sú að undir honum eru kirtlar. Sé eitthvað staðsett undir vörtubauginum nefnist það "undir vörtureit".
Böðvar Egilsson

Böðvar Egilsson (d. um 957) var sonur Egils Skallagrímssonar og Ásgerðar konu hans. Böðvari er í Egils sögu lýst sem hinum efnilegasta manni, fríðum sýnum, miklum og sterkum. Hann drukknaði í Borgarfirði ungur að árum.

Þegar Egill frétti lát Böðvars sótti hann lík hans og reið með það til haugs föður síns sem hann lét opna og lagði Böðvar í hauginn. Lát Böðvars fékk mikið á Egil; hann lagðist í þunglyndi og tók ekki að hressast á ný fyrr en eftir að hann gat sagt frá tilfinningum sínum í kvæðinu "Sonatorrek".
Mjólkursykur

Mjólkursykur eða laktósi er tvísykra, samsett úr glúkósa og galaktósa. Mjólkusykur finnst aðeins í mjólk spendýra.

Mjólkuróþol eða mjólkursykuróþol stafar af því að líkaminn framleiðir ekki nógu mikið magn af ensíminu laktasa.
Alexander Anderson (Hellsing)

Alexander Anderson (Japanska: アレクサンド・アンデルセン, Arekusando Anderusen) persóna úr anime og manga seríunni Hellsing. Í japönsku þáttunum talsetti Nachi Nozawa hann, en í ensku útgáfunni talsetti Steven Brand hann. Í nýju japönsku OVA seríunni er hann talsettur af Norio Wakamoto, og Steven Brands talsetur hann aftur fyrir enska OVA-ið.
Hæð manna

Hæð manna er lengdin frá iljum að hvirfli standandi manns.

Meðalhæð um allan heim.

Meðalhæð fyrir hvort kyn er mjög mismunandi, þar sem karlmenn eru að meðaltali hærri en konur. Konur ná fyrr sinni hæstu hæð en karlar, því kynþroski þeirra gerist fyrr. Menn hætta að stækka á langveginn þegar að löngu beinin hætta að lengjast sem gerist þegar vaxtarlína beinana lokast. Þessar vaxtalínur eru uppspreta vaxtar og lokunin á sér stað í lok kynþroskaskeiðsins.

Stærsti lifandi maður heims er Tyrkinn Sultan Kösen sem mælist 2,51 metrar að hæð. Stærsti lifandi maður nútímans var Robert Persing Wadlow frá Illinois, Bandaríkjunum sem mældist 2,72 metrar. Stærsta kona heims er Yao Defen frá Kína sem mælist 2,33 metrar að hæð. Stærsta lifandi kona nútímans var Zeng Jinlian frá Hunan, Kína sem mældist 2,48 metrar að hæð.
1352

Árið 1352 (MCCCLII í rómverskum tölum)

Á Íslandi.

Fædd

Dáin

Erlendis.

Fædd

Dáin
1334

Árið 1334 (MCCCXXXIV í rómverskum tölum)

Á Íslandi.

Fædd

Dáin

Erlendis.

Fædd

Dáin
Gufuhvolf

Gufuhvolf kallast andrúmsloft jarðar, sem samanstendur einkum af þurru lofti auk eftirfarandi efna í mun minna magni: vatnsgufu (0 til 4%), vatnsdropa, ískristalla og ryks. Meðalloftþrýstingur við yfirborð jarðar er ein loftþyngd, samsvarandi 1013,25 hPa. Gufuhvolfið skiptist í veðrahvolf (þar sem veðrið verður), heiðhvolf, miðhvolf og hitahvolf. Endimörk lofthjúpsins eru ekki skýr, en oftast er miðað við Kármánlínuna, sem er í um 100 km hæð yfir sjávarmál.
Loftvog

Loftvog (loftmælir , loftþungamælir eða barómeter) er tæki sem er notað við veðurathuganir til að mæla loftþrýsting; loftvogin "visar á veður" eða er "notuð til veðursagna". Elsta gerð loftvogar er "kvikasilfursloftvog", sem er í meginatriðum glerpípa, opin í annan endann, fyllt með kvikasilfri, sem komið er fyrir á hvolfi í skál með kvikasilfri. "Síritandi loftvogir" veðurstofa rita loftþrýstinginn í sífellu á sívalning, sem venjulega snýst fyrir sigurverki eina umferð á viku.

Á kvikasilfursloftvog sjást breytingar í loftþrýstingi sem hæðarbreytingar á kvikasilfurssúlunni og eru mældar í millimetrum kvikasilfurs, táknaðar með "mmHg", en sú eining hefur hlotið nafni "torr". Loftþrýstingur, sem heldur kvikasilfurssúlu í 760 mm hæð frá yfirborðinu í skálinni, samsvarar einni loftþyngd. Mælingar með loftvog eru mjög háðar hæð athugunarstaðar yfir sjávarmáli og hita. Til að samræma veðurathuganir er því loftþrýstingur reiknaður eins og loftvogin stæði við sjávarmál og gefinn þannig í veðurskeytum. Algengasta mælieining loftþrýstings er hektópaskal.

Í "dósarloftvog" er notast við þenslubreytingar málmdósar til að mæla loftþrýsing, en í "rafeindaloftvog" er notaður þenslunemi til að mæla loftþrýsting. Loftvog með húslagi, og sem venjulega er með myndum eða mannslíkönum sem koma út í dyrnar til skiptis eftir mismunandi loftþyngd, nefnist "veðurhús".

Saga loftþrýstingsmælinga.

Allt frá fornöld voru notaðar pumpur og dælur en menn töldu eins og Aristoteles að þær stöfuðu af því að náttúran væri hrædd við lofttæmi (lat. horror vacui). Árið 1640 komst Galileo Galilei að því að sogdæla gat ekki dælt vatni hærra en um 10 m. Evangelista Torricelli sem hafði verið lærisveinn Galileós komst að því árið 1643 að eins og vatn gæti ekki komist hærra en um 10 m þá gæti kvikasilfur sem er 13,6 sinnum þyngra ekki komist upp lengra en 1/13 af 10 m eða um 760 mm. Til þess að rannsaka þetta fyllti Torricelli 1 m langt glerrör með kvikasilfri og bræddi saman öðru megin. Hann hélt fingri yfir opna enda rörsins og hristi það og setti svo opna endann í opið ílát með kvikasilfri og þegar hann sleppti fingrinum þá féll kvikasifrið í glerpípunni svo mikið að það það var 760 mm hærra í glerpípunni en kvikasilfrið í opna ílátinu sem það stóð í. Torricelli dró þá ályktun að loftin hefði vegna þyngdar sinnar þrýsting sem hægt væri að mæla með þeirri hæð sem loft gæti þrýst kvikasilfri upp í í lofttæmdu herbergi. Um svipað leyti var þýskur eðlisfræðingur Otto von Guericke að gera svipaðar tilraunir en hann notaði vatn til að sýna útþenslu við misjafnan loftþunga. Loftvog Guerickes var yfir tíu metra há pípa, hol að innan og með vatnsgeymi að neðan, gerð úr messing að neðanverðu en úr gleri að ofan. Það þótti undur og galdrar að hin tíu metra háa súla steig þegar gott veður kom á eftir en féll á undan vondu veðri.

Síðan hafa verið gerðar annars konar loftvogir meðal annars úr vafningsstreng úr málmi. Slíkar loftvogir eru gerðar úr blikkdósum, en mismunandi þensla loksins á dósinni, stýrir vísi, sem segir til um loftþyngdina, eins og vísir á úri.
Gaupa

Gaupa (fræðiheiti: "Lynx") er ættkvísl miðlungsstórra katta sem lifa víða á norðurhveli jarðar. Fjórar tegundir kattardýra teljast til ættkvíslarinnar. Einkenni á gaupum er að þær eru háfættar, með stutta rófu og greinilegan brúsk á eyrunum. Þær vega frá 5 að 30 kílóum.

Evrópa.

Verkefni sem ætlað var að fjölga íberíugaupum þrefaldaði fjölda þeirra á Spáni á 15 árum, aðallega í Andalúsíu. Hugsanlegt er að evrasíugaupan eigi afturkvæmt til Bretlands en þar hefur tegundin ekki sést í meira en 1000 ár. Einnig eru áform um að flytja gaupur til Suðaustur- Þýskalands, Rínarlanda-Pfalz.

Gaupur ráðast ekki á menn en komið hefur fyrir að þær drepi sauðfé.
Smáskilaboð

Smáskilaboð (í talmáli er SMS oft notað yfir það og er þá borið fram „Ess-Emm-Ess“, en SMS er stytting á enska heitinu "Short Message Service" eða "smáskilaboðaþjónusta") eru skilaboð sem hægt er að senda úr flestum farsímum (og öðrum tækjum eins og fartölvum).
Hector Berlioz

Hector Berlioz (fæddur 11. desember 1803, dáinn 8. mars 1869) var franskt tónskáld. Hann er eitt mikilvægasta tónskáld hinnar frönsku rómantíkur og einn af fumkvöðull á sviði prógramtónlistar. Þekktasta verk hans er "Symphonie Fantastique" frá 1831.

Blæbrigðarík og hljómfögur verk hans skóku evrópskt tónlistarlíf 19. aldar þó svo að hann hafi með verkum sínum mótað þá hljómsveitartækni sem notast er við nú í dag. Berlioz reit einnig 3 óperur: "Benventuo Cellini", "Trjójumennirnir" og "Beatrice og Benedict." 4 sinfóníur: "Symphonie fantastique op.14", "Harald á Ítalíu", "Rómeó og Júlíu" og "Symphonie funèbre et triomphale." 6 forleiki og sálumessuna "Grande Messe des Morts".

Hann var ekki vinsælt tónskáld í lifanda lífi og lifði á tónlistargagnrýni allt sitt líf auk þess sem hann starfaði sem bókavörður við bókasafn Parísarkonservatorísins í hjáverkum.
Augustus De Morgan

Augustus De Morgan (27. júní 1806 – 18. mars 1871) var breskur stærðfræðingur og rökfræðingur, fæddur á Indlandi. Hann setti fram De Morgan regluna og var fyrstur til að kynna hugtakið „stærðfræðileg tilleiðsla“ til sögunnar og beita því. lDe Morgan-gígurinn á tunglinu er nefndur eftir honum.
Sívert

Sívert (sænska "Sievert") er SI-mælieining fyrir geislaálag (af jónandi geislun), táknuð með Sv. Nefnd eftir sænskum eðlisfræðingi Rolf Maximilian Sievert (1896-1986). Jafngildir einingunni júl á kílógramm (J/kg), sem nefnist grei þegar mældur er geislaskammtur.

Einu síverti fylgja 5,5% líkur á því að fá krabbamein á endanum, miðað við línulegt án-þröskulds-módel (e. linear no-threshold model). Það módel er er yfirleitt notað, en er reyndar dregið í efa (þ.e. varðandi línuleikann, að því meiri geislun, því meiri áhætta, og að áhætta fylgi allri geislun. Önnur módel segja að lítil geislun væri minna, ef nokkuð, skaðleg heldur en hefðbundna módelið gefur til kynna).

Eitt sívert jafngildir 100 rem. Hugtakið rem er eldra, og er ekki í SI-eininga kerfinu.
Silfurlampinn

Silfurlampinn voru íslensk leiklistarverðlaun sem veitt voru árlega af félagi leikdómara á dagblöðunum í Reykjavík frá 1954 til 1973.
Prentarafélagið

Prentarafélagið var stéttarfélag prentara á Íslandi sem var stofnað 2. janúar 1887. Félagið var fyrsta stéttarfélagið sem stofnað var á Íslandi. Það lognaðist út af árið 1890. Hið íslenska prentarafélag var síðan stofnað árið 1897 og átti þátt í stofnun Alþýðusambands Íslands árið 1916.
Kyrrahaf

Kyrrahaf er stærsta úthaf jarðar. Það afmarkast í stórum dráttum af Norður-, Mið- og Suður-Ameríku að austan; meginlandi Asíu, Japan og Indónesíu, Nýja Sjálandi og Ástralíu að vestan. Það nær frá Beringssundi í norðri að Suðurskautslandinu (Antarktíku) í suðri. Kyrrahafið er um 165 milljón ferkílómetrar og er því um þriðjungur flatarmáls jarðar. Flatarmál þess er meira en allt þurrlendi jarðar samanlagt. Mesta dýpi í heimi er í Maríanadjúpálnum í Norðvestur-Kyrrahafi, 11.034 metrar.

Í Kyrrahafinu er gífurlegur fjöldi eyja, sem flestar eru smáar. Margar þeirra eru byggðar mönnum, en þó munu fleiri vera óbyggðar. Eftir Kyrrahafinu nokkurn veginn miðju liggur daglínan í dálitlum hlykkjum frá norðri til suðurs.
Beygjuskil

Beygjuskil (einnig hverfipunktur, sjá samheiti innan stærðfræðinnar') nefnist sá punktur á ferli falls þar sem sveigja ferils breytist. Nánar tiltekið þá er talað um að ferill tvídeildanlegs falls hafi beygjuskil í tilteknum punkti þegar önnur afleiða fallsins er núll og hún breytir jafnframt um formerki í punktinum. Ef fyrsta afleiða fallsins er einnig núll í þessum punkti þá er hann nefndur láréttur beygjuskilapunktur eða stallur.

Fyrsta afleiða falls lýsir halla ferlisins, en önnur afleiða sveigju. Ef fyrsta afleiðan er vaxandi á tilteknu bili, þá er önnur afleiðan jákvæð og ferillinn sveigir upp á við. Hins vegar ef fyrsta afleiðan er minnkandi, þá er önnur afleiðan neikvæð og ferillinn sveigir niður á við.

Beygjuskil falls eru þar sem "f"(x0) = 0" svo fremi sem fallið er tvídeildanlegt í grennd um "x0". Því hefur fallið "f(x) = x3" (sýnt á mynd) beygjuskil í punktinum "(0,0)" því "f"(x) = 6x" er núll þegar "x" jafnt og núll. Til þess að kanna hvar hann sveigir upp eða niður athugum við formerki annarrar afleiðu á bilunum ]-∞,0] og [0,∞[ eða hvort fyrsta afleiðan er vaxandi eða minnkandi á áðurnefndum bilum. Formerki annarrar afleiðu er augljóslega neikvætt á bilinu ]-∞,0] og því sveigir ferillinn niður á því bili. Þessu er svo öfugt farið á bilinu [0,∞[. Við sjáum einnig að "f'(0)=0" þannig að "(0,0)" er stallur fyrir fallið "f(x)=x3".
Hvati

Efnahvatar eru efni sem hjálpa til við efnahvörf með því að lækka orkuþröskuldinn sem þarf til þess að efnahvörf geti átt sér stað. Efnahvörf geta átt sér stað bæði þegar meiri orka kemur inn í kerfi eða þegar orka losnar úr kerfi.
Njálgur

Njálgur (fræðiheiti: "Enterobius vermicularis") er lítill ormur sem er algengasta sníkjudýr í meltingarvegi manna. Hann er algengastur hjá börnum og er mjög smitandi.

Smit.

Egg ormsins berast frá endaþarmi út í umhverfið. Þau geta lifað upp undir þrjár vikur við stofuhita. Algengt er að þau berist í munn með fingrum (þau hafa límkennt yfirborð) en það er líka hægt að anda þeim að sér með einhverju ryki og kyngja þeim síðan. Þegar þau eru komin í þarmana líður ekki á löngu þar til þau klekjast út. Þegar karlnjálgur (um 3-4 mm að lengd) hefur frjóvgað kvennjálg (um 10 mm að lengd) fer kvennjálgurinn að endaþarmsopi hýsils síns og kemur eggjunum þar fyrir, til þess að þau berist út. Að því loknu drepst kvennjálgurinn.

Útbreiðsla.

Njálgur er algengastur sníkjudýra í löndum með temprað loftslag. Hann er sjaldgæfur í bleyjubörnum, en u.þ.b. 7% fimm ára barna eru talin vera sýkt af njálgi að jafnaði, og u.þ.b. 15% barna á aldrinum sex til átta ára. Þekkt eru dæmi þar sem svo mikið sem 40% barna í sama bekknum hafa verið sýkt af njálgi. Hann er mun sjaldgæfari hjá fullorðnum.

Einkenni.

Sumir verða ekki varir við nein einkenni, en margir verða varir við mikinn kláða umhverfis endaþarmsop. Klóri hýsillinn sér í endaþarmsopi geta eggin hæglega fest sig við fingur hans og þannig borist aftur upp í munn. Kláðanum fylgir oftar en ekki roði og eymsl. Það er vel þekkt að eggin klekist út við endaþarmsopið, ormarnir skríði aftur inn í endaþarminn og viðhaldi þannig ástandinu. Einnig er þekkt að þeir komist upp í leggöng kvenna og valdi þar óþægindum.

Ormarnir sjást með berum augum, bæði við endaþarmsop og í saur. Eggin eru ógreinanleg með berum augum, en sjást vel í smásjá.

Njálgur er sjaldnast hættulegur, en þykir bæði óþægilegur og ógeðfelldur.

Meðferð.

Sá sem fær njálg þarf að gæta þess vel að bera ekki smit í aðra eða aftur í sjálfan sig. Hann þarf því að standast þá freistingu að klóra sér og má ekki vera berrassaður. Mikið hreinlæti er mikilvægast, bæði viðvíkjandi líkamanum og umhverfi manns. Þar eru gæludýr meðtalin, þau fá ekki njálg en geta borið egg í feldinum.

Njálgur er yfirleitt drepinn með þar til gerðum lyfjum. Á Íslandi eru skráð tvö lyf sem drepa njálg, Vanquin og Vermox. Vermox er lyfseðilsskylt, en Vanquin ekki. Bæði geta valdið aukaverkunum, en þær eru vægar. Vermox ætti ekki að gefa börnum yngri en tveggja ára eða þunguðum konum. Ráðlegast þykir að allir fjölskyldumeðlimir fari samtímis á kúr með þessum lyfjum, til að smit lifi örugglega ekki í neinum þeirra.
Blágrýti

Blágrýti er tegund basalts, grátt með bláan blæ. Það er smákornótt svo kristallar sjást með berum augum. Það er algengasta gosberg jarðarinnar.
Skjaldkirtill

Skjaldkirtill er líffæri sem er hluti af innkirtlakerfinu. Það er H-laga, um 20 grömm að þyngd og staðsett framan á barkanum neðan við barkakýlið. Í skjaldkirtlinum myndast þýróxín úr týrósíni og joði. Þetta hormón örvar efnaskipti, bruna, hjartslátt og öndun. Auk þess stuðlar það að eðlilegum líkamsþroska og á þátt í líkamsvexti, þroskun taugakerfisins og frjósemi. Kalsítónín er annað hormón sem þar myndast og stuðlar að kalkjafnvægi með því að binda kalk í beinum.
Hugi

Hugi getur átt við eftirfarandi:
Landshöfðingjatímabilið

Landshöfðingjatímabilið er í sögu Íslands tímabilið frá gildistöku Stöðulaganna 1871 til upphafs heimastjórnar 1904. Samkvæmt Stöðulögunum skyldi Íslandi skipaður sérstakur landshöfðingi sem átti að stjórna landinu í umboði danska dómsmálaráðuneytisins. Fyrsti landshöfðinginn var Hilmar Finsen sem var skipaður 1. apríl 1873 og er stundum miðað við það ártal sem upphaf tímabilsins. Sumir höfundar miða svo við það þegar Íslendingar fengu stjórnarskrá 1874.

Landshöfðingjahneykslið.

Íslendingar voru ekki allir ánægðir með hinn nýja landshöfðingja og einhverjir skólapiltar tóku sig til 1. apríl 1873 og drógu upp að hún landshöfðingjans dauðan hrafn og festu víða um bæinn upp plaköt sem á stóð „"Niðr með landshöfðingjann!"“. Hilmar Finsen kærði Jón Ólafsson sem ritað hafði um atburðinn í blaði sínu Göngu-Hrólfi og var hann sakfelldur sem varð til þess að Jón þurfti að flýja land seinna um sumarið.