Keisaraliljur

Keisara- eða vepjuliljur (fræðiheiti: "Fritillaria") er ættkvísl evrasískra, norðurafrískra og norðuramerískra jurta í liljuættinni.

Það eru um 100 tegundir laukplantna í liljuættinni,innfæddar í tempruðum svæðum á norður hveli, sérstaklega á Miðjarðarhafssvæðinu, Suðvestur-Asíu, og vesturhluta Norður-Ameríku. Fræðiheitið er dregið af latínu fyrir teningabikar ("fritillus"), og vísar líklega til teningamynsturs blóma margra tegundanna.

Lýsing.

Vepjuliljur eru náskyldar liljum (Lilium) og líkjast þeim mikið; td með blöðótta stöngla. Þær hafa oft með stór, lútandi, bjöllulaga blóm, stök eða fá saman á stöngulendum. Litur og mynstur er oft óvenjuleg og mikill meirihluti er vorblómstrandi. Hæð er frá tæplega 10 sm upp í yfir 1m. Ákveðnar tegundir hafa blóm með óviðkunnanlegri lykt. Lyktin af Fritillaria imperialis hefur verið sögð frekar vond, meðan F. agrestis, mun minna á hundaskít. Á hinn bóginn hefur F. striata sætan ilm.

Nytjar.

Flestar vepjulilur innihalda eitraða alkalíóða eins og imperialin; sumar gætu verið banvænar ef væru innbyrtar í allnokkru magni.

Sumar þeirra fæla í burt smá nagdýr með lyktinni og er Keisarakróna þekktust fyrir þetta.

Laukar "F. affinis", "F. atropurpurea" og "F. biflora" eru ætir ef rétt meðhöndlaðir.

Laukar "F. pudica" og "F. camschatcensis" er ætir hráir eða eldaðir. Þeir voru víða étnir af innfæddum við norðvesturströnd Kyrrahafsins.

Fritillaria extrakt er notuð í hefðbundnum kínverskum grasalækningum undir nafninu "chuan bei mu", og á latínu, "bulbus fritillariae cirrhosae". Tegundir eins og "F. cirrhosa" og "F. verticillata" eru notaðar í hóstasaft. Þær eru skráðar sem "chuān bèi" (kínverska: 川貝) eða "zhè bèi" (kínverska: 浙貝), og eru oft í formúlum blandaðar við extrakt af loquat ("Eriobotrya japonica").

Aðal nöfn jurta og réttra tegunda skráðar á "Chinese Pharmacopoeia &amp; National Standards" eru eftirfarandi:[7]

"Fritillaria verticillata"-laukar eru líka seldir sem "bèi mǔ" or, í Kampō, "baimo" (Kínverska/Kanji: 貝母, Katakana: バイモ).

Hinar einkennandi og oft óvenjulega litar vepjuliljur eru gjarnan notaðar sem einkennisblóm. "F. meleagris" (Vepjulilja) er héraðsblóm Oxfordskíris í Bretlandi, og héraðsblóm Upplands í Svíþjóð, þar sem hún er þekkt sem "kungsängslilja" („konungsengislilja“). Í Króatíu er þessi tegund þekkt sem "kockavica", og skákborðsmynstur blómanna gæti hafa gefið hugmyndina að "šahovnica"-mynstrinu á skjaldarmerkinu. "F. camschatcensis" er einkennisblóm Ishikawa-héraðs og Obihiro-borgar í Japan. Japanska nafnið "kuroyuri" (クロユリ), þýðir „dökk lilja“. "F. tenella" er einkennisblóm Giardino Botanico Alpino di Pietra Corva, grasagarðs á Ítalíu.

Ræktun.

Yfirleitt þurfa þær rakan og frjósaman en ekki blautan jarðveg. Margar tegundir vaxa undir trjágróðri í heimkynnum sínum.

Lauka ætti helst að kaupa nýja.

Hér eru upptaldar nokkrar tegundir sem eru sagðar ekki kröfuharðar á jarðvegsgerð eða staðsetningu:

Smáar, að 30 sm

F. graeca

F. hermonis

F. kurdica

F. pudica

Meðalstórar, 30 sm – 60 sm

F. acmopetala

F. elwesii

F. latkiensis

F. meleagris

F. messanensis

F. pontica

F. pyrenaica

F. whittallii

hávaxnar, yfir 60 sm

F. camschatcensis

F. eduardii

F. imperialis

F. pallidiflora

F. persica

F. raddeana

F. thunbergii

F. uva-vulpis

Vistfræði.

Bjöllutegundin liljubjalla ("Lilioceris lilii") nærist á vepjuliljum og getur verið plága í görðum. Hún er upphaflega frá Evrasíu en hefur breiðst út um Norður-Ameríku.

Tegundir.

Áður taldar með;.

Allnokkrar tegundir tilheyrðu áður Fritillaria en eftirfarandi tegundir tilheyra nú öðrum ættkvíslum; "Calochortus, Disporum, Erythronium, Eucomis, Lilium, Notholirion." .