arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Stefán Th. Jónsson

Stefán Th. Jónsson (fæddur Stefán Þorvaldur Jónsson) (12. október 1865 – 7. apríl 1937) var útgerðarmaður, kaupmaður og bæjarfógeti á Seyðisfirði. Stéfán stóð einnig að því að reisa mörg glæsilegustu hús Seyðisfjarðar.

Ættir, nám og fyrstu störf.

Stefán fæddist á Kóngsparti í Sandvík í Norðfjarðarhreppi. Foreldrar hans voru "Jón Þorvaldsson" bóndi þar og kona hans "Gróa Eyjólfsdóttir", ættuð frá Þernunesi við Reyðarfjörð. Árið 1880 flutti fjölskyldan að Stóra-Steinsvaði í Hjaltastaðaþinghá og bjó þar í ár, en síðan á Fornastekk við Seyðisfjörð.

Árið 1882 hóf Stefán verslunarnám í Norskubúð, sem hét "Det Norske Komagnies Handel" fullu nafni, en var kölluð Norskubúð. Tveimur árum síðar sigldi hann til Noregs með aleiguna, 315 krónur. Hann dvaldi í Stafangri í tvö ár við úrsmíðanám og lauk sveinsprófi í þeirri iðn. Heim kominn 1886 settist Stefán aftur að á Fornastekk á Seyðisfirði, þar sem hann stundaði í fyrstu úrsmíðar og fór þá þegar að versla með klukkur og gjafavörur. Tveimur árum síðar var Stefán kominn í hreppsnefnd. Árið 1890 var hann hvortveggja orðinn oddviti og hreppstjóri og sama ár átti hann þátt í stofnun Sparisjóðs Seyðisfjarðar og var í stjórn hans.

Útgerðarfélagið Bjólfur.

Þátttaka Stefáns í útgerð hófst 1898 með því að hann var meðal þeirra sem stofnuðu Fiskveiðifélagið Garðar á Seyðisfirði. En sú útgerð leið undir lok um aldamótin 1900. Í ársbyrjun 1904 keypti Stefán í félagi við Sigurð Jónsson 31 feta langan, opinn mótorbát, sem jafnframt var fyrsti mótorbátur Austfirðinga. Báturinn hét Bjólfur eins og útgerðarfélagið. Enn voru færðar út kvíarnar 1905 þegar Stefán hóf bátasmíði í félagi við Friðrik Gíslason úrsmið. Pantanir bárust í nokkra báta og reyndust vel. Í fyrstu voru bátarnir smíðaðir undir beru lofti, en næsta skref var bátasmiðja; þaðan var fyrsti báturinn sjósettur í janúar 1906.

Árið 1911 átti Stefán sjö mótorbáta, hlut í gufuskipi, fiskverkunarhúsin Liverpool og Evanger ásamt hafskipabryggjum, fjögur lifrarbræðsluhús, hálft nótalag, bátasmiðju, fjölda geymsla og útihúsa, en þar að auki íbúðarhúsin Nóatún, Stefánshús og Stefánsbúð.

Blaðaútgáfa.

Í samvinnu við Sigurd Johansen stofnaði Stefán til útgáfu á blaðinu Bjarka, en jafnframt var byggt hús fyrir prentsmiðju með íbúð fyrir ritstjórann, sem var skáldið Þorsteinn Erlingsson. Þorsteinn Gíslason varð meðritstjóri aldamótaárið og tók einn við ritstjórninni, en blaðið var haldið úti í fjögur ár til viðbótar. Það var síðan allöngu síðar, árið 1919, að Stefán réðst í nýjan blaðaslag; nú ásamt Eyjólfi Jónssyni og Jóni Jónssyni bónda í Firði. Þá hófst útgáfa Austurlands undir ritstjórn Guðmundar G. Hagalín. Fyrsta blaðið kom út 1. janúar 1920, en á nýju sumri 1922 hætti blaðið að koma út og tók við blaðið Austanfari, sem síðar hét Hæsir og kom út til 1930.
Fjármálaeftirlitið

Fjármálaeftirlitið (skammstafað FME) er íslensk ríkisstofnun sem starfar sem eftirlitsstofnun eftir lögum um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi og lögum um fjármálafyrirtæki.

Eftirlitsskyldiraðilar á fjármálamarkaði eru viðskiptabankar, sparisjóðir, vátryggingafélög, vátryggingamiðlanir, lánafyrirtæki (fjárfestingarbankar og greiðslukortafyrirtæki), verðbréfafyrirtæki, verðbréfamiðlanir, rekstrarfélög verðbréfasjóða og lífeyrissjóðir, auk annarra aðila sem heimild hafa til að taka á móti innlánum. Fjármálaeftirlitið var stofnað árið 199 þegar bankaeftirlit Seðlabanka Íslands og Tryggingaeftirlitið voru sameinuð.

Starfsmenn.

Núverandi forstjóri þess er Unnur Gunnarsdóttir en áður hafði Gunnar Þ. Andersen tekið við af Jónasi Fr Jónssyni. Fyrsti forstjóri fjármálaeftirlitsins var Páll Gunnar Pálsson, sonur Páls Péturssonar frá Höllustöðum, alþingismanns. Hann var forstjóri á árunum 1999 til 2005.

FME hefur einnig eftirlit með Nýsköpunarsjóði atvinnulífsins og húsbréfadeild

Íbúðalánasjóðs.

Bankahrunið.

Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá maí 2007 kom fram að efla ætti FME. Þann 6. október 2008 var tilkynnt að FME yrðu veittar miklar heimildir til að hlutast til um íslenskar fjármálastofnanir. Strax morguninn eftir greip FME inn í rekstur Landsbankans.

Í skýrslu rannsóknarnefndar alþingis var komist að þeirri niðurstöðu að:

Tenglar.

FME í fjölmiðlum
Kvartilaskipti

Kvartilaskipti nefnast breytingar á útliti Tunglsins á einum tunglmánuði, sem er um 29,53 dagar. Helmingur af yfirborði Tunglsins er ávallt upplýstur (nema þegar Jörðin skyggir á það í tunglmyrkva) en nærhlið Tunglsins er breytilegt athuganda á Jörðinni vegna breytilegrar afstöðu Jarðar, Sólar og Tunglsins. Það er sem sagt ekki Jörðin sem skyggir á Tunglið að jafnaði heldur sér athugandi á jörðinni mismikið af upplýstu hlið Tunglsins.

Upphaf tunglmánaðar er með nýju Tungli, þá sést nærhlið þess ekki (nærhlið er sú hlið sem snýr að athuganda). Fyrsta kvartil er þegar mjó sigðlaga rönd byrjar að sjást hægra megin, þá er talað um "sigðmána". Hún vex til vinstri þar til helmingur nærhliðar er upplýstur og þá er talað um "hálft vaxandi" Tungl. Annað kvartil er svo þegar meira en helmingur yfirborðsins er upplýstur og skugginn er vinstra megin, þá er talað um vaxandi "gleiðmána". Þegar skugginn vinstra megin er alveg horfinn og allt yfirborð nærhliðar er upplýst er talað um "fullt tungl". Þriðja kvartil er svo þegar sigðlaga skuggi byrjar að vaxa hægra megin, allt þar til helmingur nærhliðar er upplýstur og þá er talað um "hálft minnkandi" Tungl. Í fjórða kvartili vex skugginn svo áfram frá hægri þar til hann þekur alla nærhliðina og aftur er komið nýtt Tungl.
Vökulögin

Vökulögin voru íslensk lög sett voru árið 1921 sem tryggðu íslenskum sjómönnum sex tíma hvíld á sólarhring. Vökulögin er eitt fyrsta dæmið um réttindi sem áunnist hafa vegna verkalýðsbaráttu.
Maóismi

Maóismi er pólitísk og fræðileg stefna sem er kennd við Maó Zedong (1893-1976) og þykir einkenna fræðistörf hans, stjórnmálabaráttu og stjórnartíð í Kína. Maóismi er ein grein sósíalisma og kommúnisma og þegar maóistar kalla sig ekki kommúnista, kalla þeir sig oftast marx-lenínista og líta svo á að Maó hafi byggt á kenningum Marx, Engels, Leníns og Stalíns en þróað þær áfram og upp á nýtt og hærra stig. Því eru aðrir sósíalistar ekki sammála, og er hörð (og gagnkvæm) gagnrýni milli maóista og stalínista, trotskíista og fleiri fylkinga.

Það sem aðgreinir maóisma frá öðrum kvíslum kommúnismans er meðal annars mun meiri trú og áhersla á byltingarsinnað hlutverk smábænda og annarra vinnandi stétta til sveita, kenningin um stöðugar mótsetningar (öfugt við hefðbundna díalektík sem aðrir marxistar aðhyllast) og kenningin um heimana þrjá. Flestir aðrir kommúnistar hafna þessum hugmyndum. Auk þeirra einkennast maóískir stjórnarhættir gjarnan af mikilli leiðtogadýrkun, lítilli virðingu fyrir mannréttindum, stjórnarandstöðu eða hugmyndum í andstöðu við hugmyndir stjórnarinnar. Þar við bætast flokkseinræði og náin tengsl stjórnvalda og verkalýðshreyfingar.

Formleg vinslit urðu milli Maós og Sovétmanna eftir að Nikita Krústsjov flutti leyniræðuna um Stalín árið 1956. Sá pólitíski ágreiningur, sem stundum nálgaðist bein átök, varð líka til þess að kenningarnar þróuðust hvor í sína átt: Maóismi þróaðist frá því að vera einfaldlega „sósíalismi að hætti Kínverja“ yfir í að verða sjálfstæð undirtegund sósíalisma, á meðan Sovétstjórnin hvarf meira og meira frá stalínískum stjórnarháttum.

Maóismi í dag.

Í Alþýðulýðveldinu Kína hefur opinber leiðtogadýrkun á Maó farið mjög minnkandi frá því hann dó. Stjórnvöld segjast þó enn fara eftir stefnunni sem hann mótaði, þótt deilt sé um efndirnar. Svipað á við í Víetnam, þar sem ríkjandi flokkur sótti upphaflega mikið til Maós en hefur horfið frá stefnu hans. Í Norður-Kóreu er Juche hin ríkjandi hugmyndafræði, og sækir töluvert mikið í smiðju Maós líka. Í mörgum löndum, einkum í Mið- og Suður-Asíu, eru starfandi stjórnmála- og skæruliðahreyfingar sem margar kenna sig við Maó. Sumar þeirra kalla sig beinlínist maóista, öfugt við það sem maóistar hafa gert lengst af. Sem dæmi um þetta má nefna Kommúnistaflokk Nepals (maóista), sem eru mjög umsvifamiklir þar í landi, og Kommúnistaflokk Indlands (maóista), sem hafa barist í áratugi og vinna smám saman á. Utan Asíu starfa margar maóískar hreyfingar, flestar litlar, en í Perú urðu maóískir skæruliðar mjög sterkir og komust nærri því að taka öll völd í landinu í uppreisn sem hófst árið 1980. Þegar stjórnvöld höfðu hendur í hári Abimaels Guzmán formanns, þá brast samstaðan. Að nafninu til stendur uppreisnin enn, en hreyfingin er klofin og fylkingarnar tvær litlar.

Maóismi á Íslandi.

Í vinstri-róttæknibylgjunni sem hófst í lok sjöunda áratugarins á Vesturlöndum og náði til Íslands í upphafi þess áttunda, náðu maóískar hugmyndir nokkru fylgi meðal róttækra Íslendinga. Einingarsamtök kommúnista (marx-lenínistar) -- yfirleitt kölluð EIK (m-l) -- voru stærsta hreyfingin. Þau voru lögð niður nálægt upphafi níunda áratugarins.
Araniko

Araniko (upphaflega Balabahu, fæddur 1243, látinn í Kína 1306) var frægur arkitekt frá Nepal sem einnig var þekktur fyrir mynd- og högglist sína. Nafn hans þýðir á kínversku "kvenlegt andlit", en hann líktist einmitt konu.

Araniko fæddist mögulega í Patan og var af Newar-þjóðarbrotinu. Um 12 ára aldur fór hann til Kína í boði Kublai Khan keisara en þar átti hann að reisa búddamusteri. Byggingarlist hans sést einn þann dag í dag, svo sem í Peking. Hann vann svo vel að Kínakeisari sjálfur vildi leggja fyrir hann próf. Hann skyldi laga koparstyttu af Sung keisara. Eftir viðgerðina var styttan svo fullkomin að jafnvel færustu listamenn landsins dáðust af handbragðinu.

Araniko kynnti nepalska byggingarlist í Tíbet, Indókína og víðar. Hann bjó í Kína fram að dauðdaga.
Leynimýri

Leynimýri er svæði í suðaustanverðri Öskjuhlíð í Reykjavík, rétt norðan við Fossvogskirkjugarð og Vesturhlíðarskóla. Þar var forðum samnefnt kot eða erfðafestuland með túnskika.

Á árum síðari heimsstyrjaldarinnar hafði hernámsliðið miklar sprengiefnageymslur í landi Leynimýrar.
Súlugata

Súlugata var gata í vestanverðri Reykjavík. Hún lá í vestur frá mótum Arnargötu og Fálkagötu og niður að sjó, eða þar sem nú heitir Dunhagi, sunnan Fálkagötu.
Rauðarárvík

Rauðarárvík er vík í ströndinni norðan við Hlemm í Reykjavík, þar norðan við norðurenda Snorrabrautar. Áður en Sæbraut var lögð, með mikilli landfyllingu, stóð hún undir nafni sem vík, en í dag sést varla móta fyrir henni nema fólk viti af henni. Hún er þó merkt inn á sum götukort, t.d. í símaskránni. Víkin dró nafn sitt af ánni sem í hana féll, rétt eins og Rauðarárstígur gerir. Áin -- Rauðará -- sem er reyndar bara lækur -- rennur úr Norðurmýri en er nú í ræsi.
Stallur

Stallur getur átt við:
Svíney

Svíney (færeyska: "Svínoy") er eyja í Færeyjum. Hún er ein Norðureyja og er næstaustasta eyja Færeyja; aðeins Fugley, sem er næst fyrir norðan hana, nær lengra í austur. Eyjan er 27,1 km² að stærð. Hæsti tindur eyjarinnar heitir Hafnartindur og er 587 metra hár. Sagt er að nafn eyjarinnar sé komið til af því að svín hafi synt þangað frá annarri eyju en engar heimildir eru til um svínarækt á eynni. Svíney hefur verið byggð frá landnámsöld því stórbóndans Svíneyjar-Bjarna er getið í Færeyinga sögu.

Aðeins ein byggð er á eynni og heitir hún einnig Svíney. Þar voru 37 íbúar 1. janúar 2011 en voru 74 árið 2005. Íbúarnir lifa flestir á fiskveiðum og landbúnaði og þar er stórt kúabú. Höfn var gerð á eynni skömmu fyrir síðustu aldamót. Póstbátur siglir til eyjarinnar og einnig er flogið þangað reglulega með þyrlu en eyjan þykir afskekkt og atvinnulíf fábreytt. Skóli var á eynni en þar er nú ekkert barn á skólaaldri og hefur hann því verið lagður niður. Svíney var áður sjálfstætt sveitarfélag en hefur verið hluti af sveitarfélaginu Klakksvík frá 1. janúar 2008.

Víkur ganga inn í Svíney frá austri og vestri og skipta henni í tvennt en á milli þeirra er Svíneyjareiði. Suðurhlutinn er stærri og hálendari en norðurhlutinn. Þorpið Svíney er við víkina að austanverðu, sem heitir Svíneyjarvík, en þegar veður leyfir lendir póstbáturinn við bryggju í víkinni vestan á eynni til að spara sér alllanga siglingu.

Þegar Svíney festist.

Gömul þjóðsaga er að Svíney hafi áður flotið um hafið og eru svipaðar sögur raunar sagðar um sumar af hinum eyjunum. Hún kom í ljós öðru hverju en sást sjaldan því hún bar oftast með sér þoku sem huldi hana. Í Viðareiði á Viðey var til gylta en enginn göltur en þó gaut gyltan grísum á hverju ári og þótti undarlegt. Einhverjir þóttust þó muna að gyltan hyrfi stundum sjónum en kæmi jafnan aftur. Einu sinni hélt gyltan af stað þvert yfir eyna en kona nokkur elti hana og batt lyklakippu í hala hennar. Gyltan steypti sér út í sjó og synti burt. Nokkru síðar sáu menn á Viðareiði eyju birtast. Þeir flýttu sér í báta og gátu nú gengið á land, því að um leið og gyltan bar járn á eyna festist hún og þokan hvarf - og þarna hefur hún legið síðan.
Hólmar (Skerjafirði)

Hólmar eru sker á Skerjafirði, um það bil miðja vegu milli Álftaness og Skildinganess og nokkru fyrir austan Löngusker.
Mikki Mús

Mikki Mús (Mickey Mouse á ensku) er teiknimyndapersóna sem er lukkudýr Walt Disney-fyrirtækisins. Walt Disney og Ub Iwerks sköpuðu hann saman hjá Walt Disney-hreyfimyndastúdíóinu árið 1928. Mikki er talandi og manngerð mús sem venjulega klæðist rauðum stuttbuxum, stórum gulum skóm og hvítum hönskum. Mikki er ein frægasta skáldpersóna í heimi.

Mikki birtist fyrst í tilraunateiknimyndinni "Plane Crazy" en var opinberlega kynntur til sögunnar í stuttmyndinni "Steamboat Willie" (1928), einni fyrstu hljóðteiknimynd allra tíma. "Steamboat Willie" var fordæmalaus á sínum tíma fyrir það hvernig hún skeytti saman teiknimynd við tónlist og alls kyns óhljóð. Myndin var einn mesti smellur í bandarískum kvikmyndahúsum þess árs og skaut Walt Disney upp á stjörnuhimininn nánast á einu bretti. Því er ekki ofsögum sagt að Mikki hafi lagt grunninn að risaveldi Walt Disney og í raun öllum bandaríska teiknimyndaiðnaðinum. Mikki átti eftir að birtast í fleiri en 130 myndum, þ.á.m. "The Band Concert" (1935), "Brave Little Tailor" (1938) og "Fantasíu" (1940). Mikki birtist aðallega í stuttmyndum en líka endrum og eins í kvikmyndum í fullri lengd. Tíu af teiknimyndum Mikka voru tilnefndar til Óskarsverðlauna sem besta teiknistuttmyndin, en aðeins ein vann: "Lend a Paw" árið 1942. Árið 1978 varð Mikki fyrsta teiknimyndapersónan sem fékk stjörnu á Hollywood Walk of Fame-götunni.

Frá og með árinu 1930 birtist Mikki líka oft í myndasögum. Dagblaðastrípa með hans nafni, aðallega teiknuð og samin af Floyd Gottfredson, birtist vikulega í 45 ár. Mikki hefur einnig birst í myndasögublöðum eins og "Topolino" í Ítalíu, Andrésar Andarblöðunum á Íslandi og í sjónvarpsþáttaröðum eins og "The Mickey Mouse Club" á meðal annarra. Hann birtist líka í öðrum miðlum, þ.á.m. tölvuleikjum. Hægt er að heilsa upp á Mikka og fá eiginhandaráritun hans í skemmtigörðum Disney.

Mikki er oft í fylgd kærustu sinnar, Mínu Músar, hundsins síns Plútós, vina sinna, Andrésar Andar og Guffa, og erkióvinar síns, Svarta-Péturs. Þótt hann hafi í upphafi verið hrekkjótt andhetja mildaðist Mikki með árunum og varð fremur góðlyndur en ævintýragjarn. Árið 2009 byrjaði Disney að leggja meiri áherslu á hrekkjótta og ævintýragjarna hlið hans fremur en glaðlyndi og kátleika.

Mikki birtist fyrst á íslensku árið 1939 og hét þá Búri bragðarefur. Leiftur gaf út.
Leiklistarskóli SÁL

Leiklistarskóli SÁL var stofnaður af ungu fólki árið 1972 sem hafði áhuga á að fullgildur leiklistarskóli yrði starfræktur á Íslandi og hafði myndað samtökin „SÁL“ sem er skammstöfun fyrir „Samtök áhugafóks um leiklistarnám“. Leikfélag Reykjavíkur og Þjóðleikhúsið höfðu rekið hvort sinn leiklistarskóla en lagt þá niður, Leikfélagið útskrifaði síðustu nemendur sína 1969 og Þjóðleikhúsið 1971. Skólarnir voru lagðir niður til að leggja áherslu á að ríkið stæði að rekstri fullgilds leiklistarskóla.

Þegar ekkert bólaði á ríkisleiklistarskóla fór SÁL af stað með leiklistarskóla þar sem var unnið eftir þeirri hugmyndafræði sem leiklistarskólar voru reknir eftir á hinum norðurlöndunum, hvað varðar stundaskrá og námsgreinar. Fyrsti árgangurinn hóf nám 1972 og næstu tvo ár hófu nám sitt hvor árgangurinn. Meðal nýjunga sem voru á námsskrá SÁL-skólans var hópefli, einstaklingstímum bæði í söng og raddþjálfun o.fl. og að skólinn var algjörlega óháður öðrum leiklistarstofnunum. Þá var stefnt á að námið tæki þrjú ár og að því loknu rækju útskriftarnemar nemendaleikhús í eitt ár og bæru alla ábyrgð, fjárhagslega og listræna, á leikhúsinu.

Margar af þeim tilraunum sem SÁL-skólinn gerði voru teknar upp í Leiklistarskóla Íslands þegar hann var stofnaður 1975. Þá voru tveir elstu árgangar SÁL-skólans teknir inn í heilu lagi inn í hinn nýja skóla og flestir af yngsta árganginum. Flestir kennarar hins nýja Leiklistarskóla Íslands voru úr kennaraliði SÁL-skólans. Nemendaleikhús varð sjálfsagður endapunktur á námi í leiklist á Íslandi.

Leiklistarskóli Íslands varð síðan að leiklistardeild Listaháskóla Íslands, þegar hún var stofnuð.
Magnesín

Magnesín stundum kallað magnín, magníum, eða magnesíum (úr latínu: "magnesium" eftir gríska héraðinu Magnesíu; orðin magnesít og mangan eru af sömu rót) er frumefni með efnatáknið Mg og er númer tólf í lotukerfinu. Magnesín er áttunda algengasta frumefnið og myndar 2% af jarðskorpunni. Það er líka þriðja algengasta uppleysta efnið í sjónum. Þessi jarðalkalímálmur er aðallega notaður sem blendingsefni í ál-magnesín málmblöndur.

Magnesín er ellefti algengasti málmurinn í mannslíkamanum. Magnesínjónir eru nauðsynlegar frumum þar sem þær leika stórt hlutverk við myndun pólýfosfata á borð við adenósín þrífosfat (ATP), deoxýríbósakjarnsýru (DNA) og ríbósakjarnsýru (RNA). Hundruð ensíma þurfa því á magnesínjónum að halda. Magnesín er líka í miðju blaðgrænusameinda og er því oft bætt í áburð.

Magnesín finnst ekki hreint í náttúrunni vegna þess hve auðveldlega það hvarfast við loft og vatn. Það brennur með björtum hvítum loga og er þess vegna notað í leifturljós.
Edvard Munch

Edvard Munch (12. desember 1863 – 23. janúar 1944) var norskur listmálari af skóla symbolista ("táknsæisstefnu"), og einn af upphafsmönnum expressjónismans ("tjástefnunnar"). Ópið er eitt frægasta málverk eftir Munch.
Sigti

Sigti (einnig nefnt sáld eða harpa) er áhald til að sigta mjöl, gull eða annað, þegar þarf að skilja eitthvað frá öðru. Sigti er oftast með (vír)neti eða götum til að skilja eitt frá öðru, t.d. vökva frá föstu efni.
Dómkirkjan í Hróarskeldu

Dómkirkjan í Hróarskeldu var reist úr rauðum múrsteini á ofanverðri 12. öld. Byggingin er blanda af rómverskum stíl og gotneskum.

Lýsing dómkirkjunnar.

Dómkirkjan í Hróarskeldu er næstlengsta kirkja í Danmörku - kirkjuskipið er 84 m á lengd og upp í hvelfingar hennar eru 24 m, en turnspírurnar mun hærri. Innst í kirkjuskipinu er kórinn - aðskilinn frá útveggjum með súlnagöngum. Hann er tvískiptur, og nefnist fremri hlutinn "kórsbræðra"- eða "kanúkakórinn". Þar eru raðir af stólum með veggjum fram, 44 að tölu, og eru þeir kallaðir "munkastólar". Yfir sætunum er Biblían útskorin í myndum, 22 á hvorum vegg, að sunnanverðu Gamla testamentið - á norðanveggnum það nýja. Undir gólfi dómkirkjunnar hafa fundist leifar af grunni eldri kirkju.
Listi yfir þekktar tilraunir/Sálfræði

Frídagur verslunarmanna er haldinn fyrsta mánudag í ágúst ár hvert og ber því ekki alltaf upp á sama degi mánaðarins. Upphaflega var frídegi verslunarmanna komið á af Verzlunarmannafélagi Reykjavíkur og hann ætlaður starfsfólki verslana að danskri fyrirmynd en þá var ekki gert ráð fyrir neinu sérstöku orlofi starfsfólks.

Upphafið.

Fyrst var haldið upp á frídag verslunarmanna í Reykjavík fimmtudaginn 13. september árið 1894. Var það eftir að kaupmenn allra stærri verslana í Reykjavík buðust til að gefa starfsmönnum sínum sérstakan frídag til að skemmta sér. Sá Verzlunarmannafélag Reykjavíkur um skemmtidagskrá þann dag sem það og gerði lengst framan af.

Ári seinna var haldið upp á daginn um miðjan ágúst og þriðja árið undir lok ágúst. Eftir það var haldið upp á daginn í byrjun ágúst uns árið 1931 að hann var ferstur sem fyrsti mánudagurinn í ágústmánuði og hefur verið svo síðan.

Verslunarmannahelgin.

Þar sem frídagur verslunarmanna fellur á mánudag eftir helgi verður til löng þriggja daga helgi á þeim tíma sumars sem búast má við sem bestu veðri og sú helgi kölluð Verslunarmannahelgin eftir frídegi verslunarmanna. Mikinn hluta 20. aldar varð þessi helgi því að einni mestu ferðahelgi ársins og ýmsar hátíðardagskrár víða um land voru felldar saman við hana. Einna þektust þeirra er þjóðhátíðin í Vestmannaeyjum. Svipað upphaf sumarfría er til víða um heim og er arfur frá þeim tíma þegar allt verkafólk í einu landi tók orlof á nánast sama tíma.

Lögbundin sem almennur frídagur.

Þessi þróun gerði það smám saman að verkum að frídagur verslunarmanna breyttist úr því að vera frídagur einnar starfsstéttar yfir í að vera almennur frídagur, en það var gert um miðja 20. öld að hann var lögfestur sem almennur frídagur.
Málsgrein

Málsgrein (einnig nefnt setningasamstæða) er hugtak í setningarfræði. Málsgrein getur verið ein setning eða nokkrar setningar og nær hún frá stórum upphafsstaf og að punkti, dæmi: „Ég kem þegar þú hringir.“.

Margar setningar geta verið í hverri málsgrein, og tengjast setningarnar saman með samtengingu eða kommu.

Dæmi.

Að neðan eru þrjár málsgreinar sem innihalda eina eða fleiri setningar. Sagnirnar í hverri setningu eru breiðletraðar:
Fylgiorð

Til fylgiorða teljast hliðstæð einkunn, fallstýrð einkunn (eignarfallseinkunn), viðurlag og sagnfylling með andlagi.
Zymetech

Zymetech (áður Ensímtækni) er íslenskt líftæknifyrirtæki sem sérhæfir sig í rannsóknum á ensímum unnum úr sjávarlífverum og nýtingu þeirra í lækningavöru og snyrtivörur.

Fyrirtækið var stofnað árið 1999 af Jóni Braga Bjarnasyni, prófessor í lífefnafræði við Háskóla Íslands og Ágústu Guðmundsdóttur, prófessor í matvælaefnafræði við Háskóla Íslands.

Penzim húðáburður frá Zymetech kom á markað á Íslandi árið 2000. Undanfarin ár hefur Zymetech lagt áherslu á þróun og markaðssetningu PreCold munnúða gegn kvefi. Sænska líftæknifyrirtækið Enzymatica AB framleiðir sama munnúða undir nafninu ColdZyme í Svíþjóð. Zymetech og Enzymatica sameinuðust árið 2016 eftir 10 ára samstarf.
Málsgrein (aðgreining)

Málsgrein getur átt við:
Tví

Tví er tungumál sem talað er af um 6 milljón manns í vestur-Afríkuríkinu Gana, það er akan-mállýska en akan tilheyrir svo kva fjölskyldunni.
Magnari

Magnari er aðferð eða tæki sem eykur styrk merkis, þannig að aðrir eiginleikar merkisins breytis sem minnst. Merkið er bylgja, t.d. rafstraumur eða ljós og magnarinn eykur þá sveifluvídd, þ.e afl merkisins, án þess að breyta bylgjuforminu að ráði.

"Yfirfærslufall" H línulegs magnara er línulegur virki, skilgreindur með jöfnunni:

Y(ω) = H(ω)X(ω)

þar sem X er "innmerki", Y "útmerki" og ω er horntíðni merkisins.

Fullkominn magnari myndi aðeins auka afl bylgjunnar, án þess að breyta henni á nokkurn annan hátt og væri því "línulegur", þ.e. útmerkið yrði því nákvæm eftirmynd af innmerkinu. Enginn raunverulegur magnari er fullkomlega línulegur og hefur því "bjögun", sem er þó hverfandi tíðnisviði bestu magnaranna. Allir raunverulegir magnarar hafa "suð", sem er óreglulegt, veikt útmerki Y, þegar innmerki X er núll.

Rafeindamagnari.

Grundvallareiningar eru: "formagnari", "aflmagnara", "sía" og "aflgjafi".

Eru flokkaðir í A, B, AB, C eða D, eftir þeirri aðferð sem notuð er við að magna merkið.
Snigilbor

Snigilbor er gormlaga bor notaður til að grafa upp fast efni eða vökva (sjá skrúfu Arkímedesar)
Siglingasamband Íslands

Siglingasamband Íslands (skammstafað SÍL) er samband siglingafélaga á Íslandi stofnað 25. október árið 1973 af siglingafélögunum í Reykjavík, Kópavogi og á Akureyri. Sambandið er aðili að Íþrótta- og Ólympíusambandi Íslands, Alþjóða siglingasambandinu, Alþjóðakajaksambandinu, Alþjóðaróðrasambandinu og Evrópusamtökum skemmtibátaeigenda. Sambandið hefur yfirumsjón með landsmótum í siglingum, sem eru um tólf talsins á hverju ári, eftirlit með reglum um mótahald og keppnisreglum og útvegun forgjafar fyrir blandaðar siglingakeppnir.

Siglingasambandið heldur árlegt siglingaþing þar sem fulltrúar félaganna koma saman og ákveða reglur um mót og stigagjöf, mótaskrá næsta sumars o.fl.
Þytur

Þytur getur átt við eftirfarandi: