Bíll

Bifreið eða bíll er vélknúinn fararskjóti. Langoftast er hann fjögurra hjóla vagn sem knúinn er með fjórgengisbrunahreyfli. Þar sem brunahreyflar tóku við af hestvögnum, þá er mælieiningin á kraft þeirra mæld í svonefndum hestöflum. Þó þekkist einnig að kraftur bíla sé mældur í vöttum.

Upphaf fjöldaframleiðslu bifreiða er rakið til framleiðslu hinna þýsku Benz Patent-Motorwagen árið 1885. Hófst þá mikil samkeppni um framþróun bíla. Árið 1900 nam heildarfjöldi bíla í heiminum minna en 500, en hálfri öld síðar voru þeir nær 81 milljón. Fram til 1908 var tíðni bílferða og hestaferða jafnhá, en með tilkomu Ford Motel T fjölgaði bílum ört.

Áætlað var 2010 að fjöldi bíla í heiminum væru fleiri en einn milljarður, en þeir voru 500 milljónir 1986. Mikil aukning er í fjölda bíla og þá sérstaklega í Kína og Indlandi. Algengasta gerð bifreiða er með fjórgengisbensínhreyfli. Ennfremur hefur færst í aukana að bílar séu knúnir rafhreyflum.

Orðsifjar.

Orðið "bíll" er stytting á franska orðinu "automobile", sem er samsett úr forngríska orðinu "αὐτός" ("autós", „sjálf/sjálfur“) og því franska "mobile" („hreyfa“ sem kemur úr latínu "mobilis" („hreyfanlegur“)).

Orðið "bifreið" kom nokkuð snemma inn í íslensku eða rétt eftir að bílar fóru að sjást á Íslandi. En ekki voru allir samþykkir þeirri nafngift í upphafi. Þrír alþingismenn, þeir Jón Ólafsson, Bjarni Jónsson frá Vogi og Matthías Ólafsson, lögðu fram tillögu sem fól í sér að hafna orðinu "bifreið" en taka þess í stað upp orðið "sjálfrenningur". Tillagan var samþykkt. Ýmsar fleiri hugmyndir komu fram, til dæmis lagði Vigfús Guðmundsson til í Ísafold 9. júlí 1913 að kalla bifreiðar "þeysivagna" eða "þeysa"; í samsettum orðum "vöruþeysir", "fólksþeysir" og svo framvegis. Önnur nöfn sem fram komu á þessum árum voru til dæmis "sjálfhreyfivél", "sjálfrennireið" (sem enn er stundum höfð um bíl í gamansömum tón), "skellireið" og "rennireið".

Saga.

Fyrsti gufuknúni bílinn var byggður af Ferdinand Verbiest, flæmingja árið 1672. Bílinn var 65 sentimetra langt líkan fyrir kínverska keisarann.

Ekki er vitað hvort að líkanið hafi einhverntímann verið byggt í fullri stærð.

Nocolas-Joseph Cugnot er oftast nefndur sem sá sem bjó til fyrsta farartækið í fullri stærð. 1769 bjó hann til gufuknúið þríhjól. Hann bjó einnig til tvo gufuknúna traktora fyrir franska herinn. Öðrum þeirra er viðhaldið á franska safninu French National Conservatory of Arts and Crafts. Uppfinningar hans héldu þó gufuþrýstingi illa og erfitt var að fá nægt vatn fyrir farartækin.

1807 þróuðu Nicéphore Niépce og bróðir hans Claude fyrsta sprengihreyfilinn. Þeir ákváðu að nota vélina í bát á ánni Saône í Frakklandi.

Í nóvember 1881, sýndi franski frumkvöðulinn Gustave Trouvé farartæki á þremur hjólum sem var knúið af rafmagni á sýningunni International Exposition of Electricity, Paris.

Samsetning.

Dæmigerð bifreið er samsett úr hreyfli, gírkassa eða sjálfskiptingu, drifi, fjöðrum, höggdeyfum, grind, tengibúnaði og hjólum.

Hreyfill.

Brunahreyfill, betur þekktur sem vél, dregur loft um blöndung, þar sem hann seytlar eldsneyti í brunahol og skrokk vélarinnar. Vélin þjappar blöndunni saman og glæðir hana með rafneista. Aðalhluti vélarinnar er skrokkstykkið, en það geymir hringlaga göt sem nefnast strokkar. Í hverjum strokki er bulla (einnig þekkt sem stimpill), en hólfið þar fyrir ofan nefnist brunahol. Neðan í skrokkstykkið er festur ás sem nefnist sveifarás, en hann heldur höfuðlegunum. Sveifarásinn og bullan eru tengd saman með stöng sem er kölluð sambandsstöng. Efri legan grípur utan um bolta, sem gengur í gegnum bulluna. Boltinn er kallaður bulluvölur, en legan bulluvalarlega. Þegar sveifarásnum er snúið ganga stimplarnir upp og niður í strokknum eftir snúningsstöðu sveifanna.

Skoðanir Tryggva Gunnarssonar og Halldórs Laxness á bílum.

Tryggvi Gunnarsson, alþingismaður, segir á einum stað frá því hvernig bílaöldin kom honum fyrir sjónir í upphafi 20. aldar:

Í "Innansveitarkroniku" eftir Halldór Laxness, segir um fyrstu ár bifreiða á Íslandi: