arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Púðursamsærið

Púðursamsærið var samsæri um að drepa Jakob 1. Englandskonung og þingheim með því að sprengja Westminsterhöllina í loft upp með 36 tunnum af byssupúðri sem samsærismenn komu fyrir í kjallaranum undir þingsalnum í byrjun nóvember 1605. Sprengingin átti að verða við þingsetningu 5. nóvember. Eftir sprenginguna ætluðu samsærismennirnir sér að ræna börnum konungs og koma af stað byltingu í Midlands.

Púðursamsærið kom í kjölfar Samsæris Watsons og Maine-samsærisins 1603. Aðalástæðan fyrir þeim var sú að kaþólskir Englendingar vildu steypa Jakobi af stóli þar sem hann hafði ekki tekið aftur andkaþólska löggjöf sem Elísabet 1. hafði komið á líkt og vonir höfðu staðið til, þar sem hann var sonur Maríu Stúart.

Foringi samsærisins var Robert Catesby en undirbúningur og framkvæmd sprengingarinnar var í höndum Guy Fawkes sem tókst að fela 36 tunnur af byssupúðri undir eldiviðarstafla í kjallara Westminster. Hefðu tunnurnar sprungið hefði stærstur hluti hallarinnar að öllum líkindum hrunið.

Upp komst um samsærið þar sem einn samsærismanna skrifaði mági sínum William Parker, Monteagle lávarði, viðvörunarbréf 26. október sem hann lét í hendur ríkisritarans, Robert Cecil, jarli af Salisbury. Samsærismennirnir fréttu af þessu en ákváðu að halda áfram eftir að Fawkes hafði skoðað kjallarann og komist að því að allt var óhreyft.

Kvöldið 4. nóvember fór hópur varðmanna í kjallarann vegna bréfsins. Þar fundu þeir Guy Fawkes með knippi af kveikiþráðum, eldspýtur og vasaúr. Fawkes gekkst strax við öllu saman. Hann var fluttur til Tower of London þar sem hann var pyntaður til sagna. Aðrir samsærismenn voru gripnir á flótta í Midlands. Catesby lést í skotbardaga við menn sýslumanns í Holbeach House í Staffordskíri 8. nóvember.

Púðursamsærisins er enn minnst í Bretlandi með bálköstum og flugeldum á Guy Fawkes-nótt, 5. nóvember hvert ár.
Kornbresk kjötbaka

Kornbresk kjötbaka (enska: "Cornish pasty", korníska: "pasti", "hoggan") er bökutegund frá Cornwallsýslu í Englandi. Bakan er yfirleitt fyllt með kjöti, kartöflum og lauk, og bökuð. Bakan er hringur sem er brotinn saman til að mynda hálfhring. Kanturinn er því næst þéttur. Bakan má aðeins kallast "kornbresk" ef fyllingin er hefðbundin.

Orðið "pasty" er borið fram /ˈpæsti/ á ensku.

Upphaflega voru slíkar bökur gerðar fyrir kolanámumenn sem munu ekki hafa komið upp á yfirborð jarðar til að borða hádegisverð.
Fornmanna sögur

Fornmanna sögur, er ritröð í 12 bindum, sem Hið konunglega norræna fornfræðafélag gaf út á árunum 1825-1837. Þar voru einkum prentaðar Noregskonunga sögur og rit tengd þeim, eins og Jómsvíkinga saga og Knýtlinga saga. Var textinn birtur á frummálinu, íslensku. Í lokabindinu voru skrár og ítarefni.

Fornfræðafélagið leit á sig sem samnorrænt og alþjóðlegt félag, og því var ákveðið að þýða "Fornmanna sögurnar" bæði á dönsku og latínu til þess að kynna ritin fyrir hinum menntaða heimi. Danska útgáfan heitir "Oldnordiske sagaer", og sú latneska "Scripta historica Islandorum, de rebus gestis veterum borealium". Báðar eru í 12 bindum eins og Fornmanna sögurnar.

Carl Christian Rafn, ritari Fornfræðafélagsins og driffjöðurin í starfi þess, átti frumkvæði að útgáfunni, en sjálft útgáfustarfið var að miklu leyti unnið af Íslendingum.
Laugarnes

Laugarnes er landsvæði í Reykjavík sem telst til Laugardalsins. Fyrstu heimildir um Laugarnes koma fyrir í Njálu. Þórarinn ragabróðir, sem átti og bjó í Laugarnesi, var bróðir Glúms, annars manns Hallgerðar langbrókar, en eftir víg Glúms skiptu þau á jörðum og varð Hallgerður þá eigandi að Laugarnesi. Þar bjó hún síðustu æviár sín og segir Njála að hún sé grafin þar.
Ólympíuleikvangurinn í München

Ólympíuleikvangurinn í München var byggður fyrir Ólympíuleikana árið 1972. Nú er hann notaður undir frjálsíþróttakeppnir, tónleika og fótboltaleiki. Bayern München og 1860 München hættu að nota leikvanginn sem heimavöll árið 2005 vegna þess að í sameiningu byggðu þau nýjan leikvang sem ber nafnið Allianz-Arena.

Leikvangurinn ber samtals 69.100 manns sem skiptist niðu í 57.000 í sæti, 12.000 í stúku og 100 fyrir fólk sem er bundið við hjólastól.
I Am Legend (kvikmynd)

I Am Legend er bandarísk kvikmynd frá árinu 2007. Með aðalhlutverk fer Will Smith.
Kennimynd

Kennimynd eru frumhlutar sagnorða sem aðrar beygingarmyndir eru dregnar af og sú mynd sem oft er gefin upp í orðabókum. Afleiddar myndir eru dregnar af kennimyndum sagnorða. Af fyrstu kennimynd eru nútíðarmyndir sagnarinnar dregnar. Af þriðju kennimynd sterkra sagna og núþálegra sagna er til dæmis dreginn viðtengingarháttur þátíðar.

Kennimyndir íslenskra sagna.

Kennimyndir veikra sagna er eftirfarandi:

Kennimyndir sterkra sagna eru eftirfarandi:

Kennimyndir núþálegra sagna eru eftirfarandi:

Kennimyndir ri-sagna eru eftirfarandi:
Forsetakosningar á Íslandi 2008

Forsetakosningar á Íslandi 2008 fór fram þann 28. júní 2008, en enginn bauð sig fram gegn þáverandi forseta Ólafi Ragnari Grímssyni sem var því sjálfkjörinn og hóf sitt fjórða kjörtímabil.

Í nýársávarpi forseta 1. janúar 2008 gaf Ólafur Ragnar kost á sér til endurkjörs sem forseti Íslands.

Ástþór Magnússon sem bauð sig fram í forsetakosningunum 1996 og 2004 hélt blaðamannafund í janúar 2008 þar sem hann gaf ekki upp hvort að hann sæktist sjálfur eftir embættinu en bauðst til þess að greiða kostnað vegna forsetakosninga úr eigin vasa ef af yrði. Hann lýsti því svo yfir í apríl að hann hygðist ekki bjóða sig fram.

Ekki kom til kosninga svo Ólafur Ragnar Grímsson var settur í settur í embætti forseta Íslands í fjórða sinn við hátíðlega athöfn 1. ágúst 2008. Næstu forsetakosningar voru haldnar árið 2012.
Geiger-teljari

Geiger-teljari (eða Geiger-nemi) er geislanæmt mælitæki sem metur styrkleika geislunar í andrúmsloftinu. Þegar Geiger-teljarinn nemur geislavirka frumeind gefur mælirinn frá sér mörg stutt hátíðni píp og því örar sem geislunin er meiri. Auk þess sem styrkstikan þokast ofar á geislakvarðanum.
Tagus

Tagus (latína: "Tagus", spænska: "Tajo", portúgalska: "Tejo") er stærsta á Íberíuskagans. Áin er 1.038 km að lengd, þar af eru 716 kílómetrar á Spáni, 47 kílómetrar hennar þjóna sem landamæri landanna tveggja og þeir 275 kílómetrar sem eftir standa eru í Portúgal.

Upptök Tagus árinnar eru í Fuente de García, í Albarracín fjöllunum og hún mætir hafi í Lissabon.
Vígslubiskup

Vígslubiskup er það embætti innan Íslensku þjóðkirkjunnar og sambærilegra kirkna sem er næst fyrir neðan biskup og næst fyrir ofan prófast. Á Íslandi eru tveir vígslubiskupar, og situr annar á Hólum í Hjaltadal í Skagafirði og hinn í Skálholti í Biskupstungum.

Stofnað var til vígslubiskupsembættanna samkvæmt stjórnarfrumvarpi sem samþykkt var á Alþingi 1909. Danakonungur hafði ákveðið með tilskipun 1787 að biskupar á Íslandi skyldu vígja hvorn annan en þyrftu ekki lengur að sækja sér vígslu til Danmerkur eins og verið hafði um aldir (nema hvað Bauka-Jón Vigfússon hafði verið vígður af Brynjólfi Sveinssyni Skálholtsbiskupi í Skálholti árið 1674). Samkvæmt þessari tilskipun vígði Sigurður Stefánsson Hólabiskup Geir Vídalín til embættis Skálholtsbiskups á Hólum 30. júlí 1797 en hann var eini biskupinn sem hlaut vígslu samkvæmt tilskipuninni því þegar Sigurður biskup lést ári síðar var ákveðið að sameina biskupsembættin.

Þegar biskupinn var aðeins einn var ekki lengur hægt að fara að tilskipuninni og voru því eftirmenn Geirs allir vígðir í Danmörku, allt þar til Hallgrímur Sveinsson sagði af sér biskupsembætti haustið 1908 og vígði sjálfur eftirmann sinn, Þórhall Bjarnarson, í Dómkirkjunni í Reykjavík. Í framhaldi af því lagði Jón Þorkelsson fram tillögu um stofnun tveggja vígslubiskupaembætta og skyldu þeir hafa það embætti að vígja biskupa, svo og presta í forföllum biskups.

Vígslubiskupar hljóta biskupsvígslu þegar þeir eru settir í embætti og ef vígslubiskup er síðan kjörinn biskup þarf hann ekki að fá vígslu að nýju, er aðeins settur í embætti.

Upphaflega voru mörk vígslubiskupsdæmanna þau sömu og gömlu biskupsdæmanna en þeim hefur nú verið breytt til að jafna stærð biskupsdæmanna. Ennfremur var ákveðið með lögum 1990 að vígslubiskuparnir skyldu sitja á gömlu biskupssetrunum og vera sóknarprestar þar.
Keilir

Keilir er móbergsfjall á Reykjanesskaga. Fjallið hefur myndast á ísöld við gos undir jökli án þess að gosið næði upp úr jökulísnum. Hæð Keilis er um 379 metrar yfir sjó. Keilir er keilulaga og sést víða að. Þegar ekið er í suðurátt eftir Suðurgötu í Reykjavík er Keilir beint fyrir augum. Hann er auðþekktur vegna lögunar sinnar. Sjómenn hafa löngum haft Keili sem mið og er hann til dæmis notaður þegar siglt er inn Hamarssund á leið inn til Sandgerðis. Af Keili er mikil og falleg útsýn og er auðveld ganga á fjallið að norðaustanverðu.
Viðurnefni

Viðurnefni eru hugtök eða orð sem notuð eru til að lýsa hlutum, stöðum eða fólki.

Viðurnefni sem skeytt er fyrir aftan.

Flest viðurnefni falla í þennan flokk og eru þau rituð með litlum staf (ólíkt viðurnefnum sem skeytt er fyrir framan sérnafn). Undantekning á þessari reglu er hinsvegar ef viðurnefnið er sérnafn, þá er það skrifað með stórum staf.

Viðurnefni sem skeytt er fyrir framan.

Viðurnefnum má skeyta fyrir framan sérnöfn til að gera frekari grein fyrir sérnafninu.
Gunnar Harðarson

Gunnar Ágúst Harðarson (f. 1954) er íslenskur heimspekingur og prófessor í heimspeki við Háskóla Íslands.

Tengill.

Vefsíða Gunnars Harðarsonar
Kronecker δ

Kronecker δ (einnig kallað Kronecker táknið) er fall sem gjarnan er skilgreint þannig:

formula_1
Bréf um siðfræði til Luciliusar

Bréf um siðfræði til Luciliusar (latína: Epistulae morales ad Lucilium) er safn 124 bréfa eftir rómverska heimspekinginn Lucius Annaeus Senecu. Bréfin samdi Seneca undir lok ævinnar. Vitað er að einhver bréf eru glötuð.

Bréfin hefjast öll á orðunum "Seneca suo Lucilio salutem" (Seneca heilsar Luciliusi sínum) og enda á orðinu "Vale" (Kveðja).

Í bréfunum veitir Seneca Luciliusi ýmsar ráðleggingar um hvernig hann skuli lifa lífinu og verða betri stóumaður. Óvíst er hvort Lucilius var raunveruleg persóna eða uppfinning Senecu. Auk þess að vera heimild um stóíska heimspeki eru bréfin ómetanleg heimild um daglegt líf í Rómaveldi á 1. öld.
Mjaltaskeið

Mjaltaskeið eða mjólkurskeið kallast tímabilið frá burði spendýrs fram að geldstöðu, eða sá tími sem afkvæmið nærist á mjólk móðurinnar. Mjaltaskeið sumra dýrategunda, sérstaklega kúa, hefur verið brenglað til að mæta þörfum manna. Þar ber sérstaklega að nefna Jerseykýr sem bera á meira en ársfresti vegna þess hve burðarsjúkdómar er algengir.
Queensland

Queensland er fylki í Norðaustur-Ástralíu. Það er næststærsta fylki landsins og það þriðja fjölmennasta með tæpar 4,7 milljónir íbúa (des 2013). Höfuðborg fylkisins er Brisbane sem stendur við Kyrrahafsströndina. Fylkinu tilheyrir Kóralrifið mikla sem er eitt stærsta og lengsta kóralrif í heimi. Þar er líka einn helsti ferðamannastaður Ástrala, Gullströndin ("enska" Gold Coast). Evrópubúar settust fyrst að í Queensland árið 1824 þegar fanganýlenda var stofnuð við Moretonflóa en í upphafi var svæðið hluti af Nýja Suður Wales. Árið 1859 varð svo til nýlendan Queensland, þó með aðeins öðrum landamærum en í dag. Um skamman tíma tilheyrði hluti eyjunnar Nýju Gíneu (þar sem í dag eru Papúa Nýja Gínea og hluti af Indónesíu) Queensland. Qantas, stærsta flugfélag Ástralíu, var upphaflega stofnað til að fljúga milli staða í strjálbýlum hlutum fylkisins.
Skrudda (bókaútgáfa)

Skrudda er bókaútgáfa, sem var stofnuð af Ívari Gissurarsyni og Steingrími Steinþórssyni árið 2003.
Józef Piłsudski

Józef Klemens Piłsudski (5. desember 1867 – 12. maí 1935) var pólskur stjórnmálamaður, hermarskálkur, ríkisstjóri (1918 - 1922) og einræðisherra (1926 - 1935) yfir öðru pólska lýðveldinu auk þess að vera yfir her landsins. Hann var af aðalsfjölskyldu með rætur aftur til Stórfurstadæmisins Litháens og Pólsk-litháíska samveldisins. Frá miðri Fyrri heimsstyrjöld til dauðadags hafði hann mikil áhrif á ríkisstjórn Póllands og utanríkisstefnu. Hann var lykilmaður í því að Pólland fékk sjálfstæði árið 1918, 123 árum eftir að Pólsk-litháíska samveldið var þurrkað út af landakortum.

Hann var upphaflega meðlimur í pólska sósíalistaflokknum og leit á Rússneska keisaradæmið sem helstu fyrirstöðuna fyrir endurreisn Pólsk-litháíska samveldisins. Hann bjó til Pólsku sveitirnar sem börðust með Austurrísk-ungverska keisaradæminu og Þýska keisaradæminu til að tryggja ósigur Rússlands. Seinna meir dró hann stuðning sinn við Miðveldin til baka og hóf samstarf við Bandamenn. Eftir heimsstyrjöldina stjórnaði hann her Pólverja í Pólsk-sovéska stríðinu 1919 til 1921 og frá nóvember 1918, þegar Pólland fékk sjálfstæði, til 1922 var hann ríkisstjóri.

1923 náðu höfuðandstæðingar Piłsudskis í lýðræðislega þjóðernisflokknum undirtökunum í ríkisstjórn Póllands og hann dró sig í hlé. Eftir Maíbyltinguna 1926 sneri hann aftur og varð í reynd einræðisherra. Til dauðadags hafði hann fyrst og fremst afskipti af málefnum hersins og utanríkismálum, en hugðist jafnframt minnka áhrif stjórnmálamanna (sem hann taldi spillta) og styrkja herinn. Meðferð hans á pólitískum andstæðingum vakti harða gagnrýni frá helstu bandalagslöndum Póllands.

Eftir lát hans tók Edward Rydz-Śmigły við, í samræmi við hinstu óskir Piłsudskis, og stjórnin varð enn gerræðislegri.
Ábæjarkirkja

Ábæjarkirkja er kirkja á eyðibýlinu Ábæ í Austurdal í Skagafirði. Kirkjan var byggð 1922 en bærinn hefur verið í eyði síðan 1941. Kirkjan, sem teiknuð var af Guðjóni Samúelssyni húsameistara ríkisins, er lítil, steinsteypt og var efni í hana flutt úr Skagafirði en viðurinn í kirkjuna sem áður var á Ábæ og byggð var 1842 var fluttur frá Akureyri inn í Leyningsdal í Eyjafirði) og fluttur yfir Nýjabæjarfjall á sleðum sem dregnir voru af mönnumþ Þótti það afrek því erfitt er að komast niður af fjallinu með æki vegna þess hve bratt það er, þótt lestarferðir væru iðulega farnar þar yfir.

Kirkjunni var fyrrum þjónað frá Goðdölum en 1907 var hún lögð til Mælifellsprestakalls og er þar alltaf ein messa á ári, á sunnudegi um verslunarmannahelgi. Þá koma oft yfir 100 manns í guðsþjónustu og er svo messukaffi veitt að Merkigili, sem fór í eyði 1997 er Helgi Jónsson hrapaði til bana í gilinu, en hann hafði þá verið eina sóknarbarn Ábæjarsóknar í allmörg ár. Systkini Helga gáfu kirkjunni skírnarfont til minningar um hann og er hann smíðaður úr birkitré sem óx í gili Austari-Jökulsár.
Gillette Stadium

Gillette Stadium er heimavöllur New England Patriots í NFL deildinni og New England Revolution í MLS. Leikvangurinn er í Foxborough, Massachusetts, rétt fyrir utan Boston og opnaði árið 2002. Hann kom í staðinn fyrir Foxboro Stadium. Völlurinn tekur 68,756 manns í sæti og er í eigu Robert Kraft athafnamanns frá Massachusetts, en hann á einnig Patriots og Revolution.
Bakaðar kartöflur

Bakaðar kartöflur er kartöfluréttur sem felst í því að kartöflu, helst stórri og mjölmikilli, er pakkað inn í álpappír og umslegin kartaflan síðan hituð í ofni eða á grilli. Þegar búið er að baka kartöfluna er álpappírinn opnaður að hluta, skorið gat á kartöfluna og innvolsið borðað með skeið. Vanalega er smjör, feiti eða sósa sett inn í kartöfluna til lystauka.
.cr

.cr er þjóðarlén Kosta Ríka.
.gh

.gh er þjóðarlén Gana.
.ir

.ir er þjóðarlén Íran.
.ms

.ms er þjóðarlén Montserrat.
.np

.np er þjóðarlén Nepal.
.py

.py er þjóðarlén Paragvæ.
.sv

.sv er þjóðarlén El Salvador.
Hvanndalabræður

Hvanndalabræður voru þeir Bjarni, Jón og Einar Tómassynir frá Hvanndölum. Bjarni var þeirra elstur og mun hafa verið fæddur um 1588. Jón og Einar voru yngri bræður hans og fæddir eftir 1596. Þeir urðu landsfrægir eftir rannsóknarferð sína til Kolbeinseyjar árið 1616, þegar Jón og Einar voru yngri en tuttugu ára en Bjarni um 28 ára. Guðbrandur Þorláksson biskup á Hólum fékk þá til fararinnar. Tilgangur hennar var að mæla stærð eyjarinnar og afla upplýsinga um þau hlunnindi sem af henni mætti hafa.

Hvanndalir eru lítil dalskora milli Ólafsfjarðar og Héðinsfjarðar. Þar var aðeins einn bær, afar afskekktur. Í Hvanndölum var búið frá því snemma á öldum en lítið er vitað um ábúendur. Í byrjun 17. aldar bjó þar maður að nafni Tómas Gunnlaugsson, faðir þeirra Hvanndalabræðra. Ekkert er vitað um ættir hans eða nafn húsfreyju. Hann lést af slysförum í Hvanndölum 1615. Bjarni drukknaði á Skagafirði 1617, árið eftir Kolbeinseyjarför. Helsta heimild um frægðarför Hvanndalabræðra er kvæðið

Kolbeinseyjarvísur eftir sr. Jón Einarsson í Stærra-Árskógi á Árskógsströnd frá árinu 1665. Þá var Einar Tómasson ennþá á lífi.
.tk

.tk er þjóðarlén Tókelá.
Frits Thaulow

Frits Thaulow (20. október 1847 – 5. nóvember 1906) var norskur listmálari sem var einn af þekktustu listamönnum Noregs á 19. öld. Hann varð fyrir áhrifum frá frönsku impressjónistunum og verk hans voru sýnd á sýningunni Salon de Paris.
.va

.va er lén Vatíkansins.
Bandalag íslenskra listamanna

Bandalag íslenskra listamanna er bandalag fjórtán aðildarfélaga listamanna á Íslandi. Forseti bandalagsins er Erling Jóhannesson, leikari. Bandalagið var stofnað af rithöfundum, tónskáldum og myndlistarmönnum á Hótel Heklu 6. september 1928. Hlutverk þess er að hafa áhrif á stefnumótun í menningarmálum og vera jafnframt hagsmunasamtök listamanna.

Aðildarfélög BÍL eru:
Bleklar

Bleklar (fræðiheiti: "Coprinus") eru ættkvísl hattsveppa með fanir sem meltast til að leysa gróin. Við þetta breytast fanirnar í svartan þykkan vökva sem ættkvíslin dregur nafn sitt af. Sveppahatturinn er yfirleitt ílangur og þunnur með fellingum eða flösum. Stafurinn er grannur og brotnar auðveldlega. Bleklar lifa á lífrænum úrgangi eða í mjög næringarríkum jarðvegi.

Nokkrar tegundir af þessari ættkvísl eru ætar en sumar, líkt og slöttblekill ("Coprinus atramentarius"), er varasamt að borða með áfengi þar sem þeir innihalda efni sem virkar líkt og antabus og kemur í veg fyrir niðurbrot áfengis í lifrinni. Helsti ætisveppurinn af þessari tegund er ullblekill sem er algengur í túnum. Hann þykir mjög ljúffengur en blekast á nokkrum klukkutímum eftir tínslu og þarf því að elda strax.

Tegundir.

Þetta eru nokkrar tegundir blekla með íslenskt nafn:
Bólstraberg

Bólstraberg er hraun sem myndast við gos djúpt undir vatni þar sem þrýstingur er of mikill til að gufusprengingar verði. Þegar kvika kemur upp á yfirborðið springur hún ekki vegna þrýstingsins en yfirborðið snöggstorknar og þunn svört glerhúð myndast á hrauninu. Kvikan myndar þá nokkurs konar bolta eða „kodda“, nánast kúlulaga, til að lágmarka yfirborð kvikunnar og um leið verður lágmarkskæling í kvikunni. Við kólnun hraunsins myndast stuðlar í bólstrunum og liggja þeir þvert á kólnunarflötinn, frá miðjunni út í yfirborðið. Bólstraberg getur myndast í neðansjávargosi, í gosi í stöðuvatni eða í gosi undir jökli.
Tenór

Tenór er eitt af fimm raddsviðum karlkyns söngvara. Oft er miðað við að það spanni hið minnsta frá C3 til A4 hjá kórsöngvara, en upp í C5 (eða hærra) hjá óperusöngvara.
Upplýsingatækni

Upplýsingatækni (UT eða UTN) er sú aðferð að velja sem besta tækni til að vinna með gögn.

Með þessari skilgreiningu er hægt að segja að upplýsingatækni hafi verið til síðan að maðurinn fór að geyma gögn. Í dag er þó aðalega átt við rafræn samskipti og geymslu á gögnum, til þess eru notaðar tölvur og annar rafrænn búnaður.
Loftþrýstingur

Loftþrýstingur (fyrrum nefndur loftvægi) er þrýstingur andrúmsloftsins, mældur með loftvog. Algengar mælieininginar eru: millíbar, hektópaskal og loftþyngd (atm). Staðalþrýstingur við yfirborð jarðar er 1013,25 hPa.
Breiðnefur

Breiðnefur (fræðiheiti: "Ornithorhynchus anatinus") er spendýr af breiðnefsætt. Þrátt fyrir að breiðnefurinn sé spendýr hefur hann enga spena en afkvæmi hans nærast á mjólk sem móðirin seytir um húðfellingu líkt og hjá mjónefjum (fræðiheiti: Tachyglossus aculeatus). Breiðnefurinn er, ásamt mjónefum, síðasta eftirlifandi tegund nefdýraættbálksins. Í lok 18. aldar barst skinn af furðulegri skepnu til London frá Ástralía. Það var breiðnefur eða ,vatnamoldvarpa“ eins og landnemar í Ástralíu kölluðu dýrið og síðar meir var dýrinu gefið latneska heitið Ornithorhyncus, þ.e. „fuglsnefur“. Það er vísindaheitið yfir þessar lífverur en hér á Íslandi nefnist dýrið breiðnefur. Dýrið er með gogg og sundfit eins og fugl, en skríður um og verpir eggjum eins og dýr af skriðdýraætt. Þrátt fyrir þessar staðreyndir er hann spendýr og má sjá að breiðnefurinn er með loðinn feld sem er tákn spendýra. Þegar átti að greina dýrið og í hvaða flokki það ætti heima komu vísindamenn sér saman um að um spendýr væri að ræða þrátt fyrir að dýrið liti ekki út sem slíkt. En í hópi spendýra eru þó margar gjörólíkar lífverur, t.d. ljón, fílar og menn.

Heimkynni.

Breiðnefurinn lifir í vatni í Eyjaálfu, og finnst helst í ám í austanverðri Ástralíu. Þótt aðalheimkynni dýrsins séu í því landi er breiðnefurinn ekki útbreiddur um Ástralíu. Eins og útbreiðslukortið hér til hliðar sýnir hefur einnig mátt finna dýrið á eyjunni Tasmaníu. Þar sem breiðnefurinn er vatnadýr og þarf stöðugan aðgang að vatni getur hann ekki lifað hvar sem er. Í vatni á breiðnefurinn auðvelt með að athafna sig. Feldur hans er vatnsfráhrindandi og hann syndir auðveldlega í ám og vötnum því hann hefur þróað með sér sundfit á milli tánna.

Útlit.

Útlit breiðnefsins verður að teljast mjög sérkennilegt, sem varð til þess að þegar vísindamenn kynntu þetta spendýr fyrir heiminum töldu margir að um grín eða fölsun væri að ræða. Dýrinu svipar til kanínu í hárafari og stærð. En hinn loðni feldur er ekki það sérkennilega í útliti breiðnefsins því dýrið er með sundfit milli táa og stóran flatan gogg eins og önd. Þegar vísindamenn fengu dýrið inn á borð til sín kom síðan á óvart að goggur dýrsins var ekki harður eins og fuglsnef heldur mjúkur og leðurkenndur.

Mataræði.

Fæða breiðnefsins er fjölbreytt en hann nærist helst á alls kyns smádýrum. Þau finnur hann á árbotninum og er þar helst um að ræða alls kyns vatnaskordýr, smákrabba, vatnarækjur, snigla, orma, halakörtur og smáfisk.

Fæðuöflun.

Breiðnefurinn býr sér til bæli við ár- og vatnsbakka. Í þessu bæli heldur breiðnefurinn mikið til og þá sérstaklega yfir daginn og á næturnar. Í ljósaskiptunum fer hann á stjá í matarleit. Þar fer hann að dæmi margra fiska sem einnig afla sér helst fæðu í ljósaskiptunum. Þótt breiðnefir séu helst á ferli við fæðuöflun í ljósaskiptunum geta þeir einnig verið virkir í fæðuöflun á daginn ef þoka er og rigning.
Hvíthákarl

Hvíthákarl eða hvítháfur (fræðiheiti: "Carcharodon carcharias") er afar stór hákarl af hámeraætt. Hann finnst nálægt ströndum flestra helstu úthafa. Hann getur orðið 6 metra langur og vegið allt að 2.250 kíló. Hvíthákarl er stærsti ránfiskur í heimi. Hann er í útrýmingarhættu.

Útbreiðsla og búsvæði.

Hvíthákarlar lifa í næstum öllum heimshöfum þar sem meðalhitinn er milli 12 og 24° C en eru flestir við suðurströnd Ástralíu, við strendur Suður-Afríku, Kalíforníu, við Guadalupe eyjar í Mexíkó og að hluta í Miðjarðarhafi og Adríahafi.

Hvíthákarl er uppsjávarfiskur en lífshættir hans hafa aðallega verið rannsakaðir og ferðir hans skráðar nálægt ströndum þar sem hann er í nánd við bráð eins og loðseli, sæljón, hvali, aðra hákarla og stórvaxnar beinfiskategundir. Hann telst úthafsfiskur og finnst frá yfirborð sjávar niður á 1280 m dýpi en heldur sig oftast nálægt sjávaryfirborði. Hvíthákarlar eru taldir eiga sök á 33–50% af hákarlaárásum á fólk. Talið er að tæplega ein af hverjum tíu árásum hvíthákarla sé banvæn.

Útlit og líkamsbygging.

Hvíthákarlar eru ljósir á kvið með og gráir á baki. Eins og margar hákarlategundir hafa þeir tennur fyrir aftan aðaltennurnar þannig þegar tennur brotna þá endurnýjast þær fljótt.

Lífshlaup.

Hvíthákarlar gjóta tveimur upp í fjórtán lifandi ungum sem geta verið allt að 1,5 metra langir. Eggin þroskast inn í líkama kvendýrsins og nýklaktir ungar nærast á öðrum eggjum og systkinum sínum. Í hákörlum er engin legkaka. Eftir got synda ungarnir burt frá móður sinni og hefja strax ránlífi.
Fúlatjörn

Fúlatjörn var tjörn eða lón í norðaustanverðri Reykjavík, við sjávarborðið vestan við Kirkjusand, þar sem Borgartún og Kringlumýrarbraut mætast núna. Þegar Borgartún var fyrst lagt, lá það að hluta á brú yfir Fúlutjörn. Á meðan Kringlumýri var eiginleg mýri, þá rann lækur eða framræsluskurður úr henni og endaði norður í Fúlutjörn.