arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Fáskrúðsfjarðarkirkja

Fáskrúðsfjarðarkirkja er kirkja sem byggð var í Búðahreppi á Fáskrúðsfirði en árið 1913 ákváðu íbúar hreppsins að stofna nýjan söfnuð og byggja kirkju. Rögnvaldur Ólafsson arkitekt, þáverandi húsameistari ríkisins teiknaði kirkjuna, sem er dæmigerð krosskirkja. Hún var vígð á uppstigningadag árið 1915. Árið 1998 var reist safnaðarheimili við austurenda hennar. Þar er skrifstofa sóknarprests, salur til fundahalda auk geymslulofts. Altaristafla kirkjunnar (Jesú blessar börnin) er máluð af Guðmundi Einarssyni frá Miðdal. Í kirkjunni er pípuorgel frá 1989, smíðað af Björgvin Tómassyni. Skírnarfonturinn er skorinn út af Wilhelm Beckmann 1942. Minnisvarði um látna sjómenn er á lóð kirkjunnar.

Fáskrúðsfjarðarsókn og Kolfreyjustaðarsókn hafa verið sameinaðar og nefnist í dag Kolfreyjustaðarprestakall.
Vestur-London

Vestur-London á við vesturhluta London í Englandi, fyrir norðan Thames-ána.

Vestur-London skiptist í borgarhlutana Brent, Ealing, Hammersmith og Fulham, Harrow, Hillingdon, Hounslow, Kensington og Chelsea. Íbúar voru 1,6 milljónir árið 2008.

London Heathrow-flugvöllur er staðsettur í Vestur-London.
Netjuský

Netjuský (latína: "Altocumulus") eru ein gerð miðskýja og myndast í 2.400–6.100 m hæð. Þau eru gjarnan hnoðruð eða skýjabreiður sem mynd regluleg bönd eða raðir. Hnoðrarnir eru stærri að sjá en maríutásu skýja. Þekkt afbrigði þeirra eru vindskafin netjuský sem myndast þegar hvass vindur stendur af fjalli og geta þá skýin líktst fljúgandi diskum.
Húðflúr

Húðflúr er varanleg teikning sem er gerð með því að setja litarefni undir húðina á manneskju eða dýri. Húðflúr er nokkurs konar líkamsbreyting sem er á manneskju talið líkamsskreyting en á dýri er notað til staðfestingar og þá kallað brennimark. Í daglegu tali er oft átt við húðflúr sem "tattú" eða sjaldnar "tattóvering" (sbr. dönsku: "tatovering"), þessi orð eiga rætur að rekja til ensku "tattoo" sem er upphaflega komið úr tahítísku "tatu" eða "tatau" sem þýðir „að merkja eða teikna“.

Eftir að hafa tapal máli fyrir dómstólum 2007 eru tveir stærstu framleiðendur húðflúrslitarefnis nú skyldaðir til að taka fram á umbúðum og vefsíðum sínum að litarefnin geti innihaldið þungmálma sem vitaskuld hafa mjög neikvæð áhrif á heilsu. Enn þann dag í dag hafa ýmis óhreinindi og eiturefni ekki verið fjarlægð úr húðflúrslitarefni og eftirlit með húðflúrum er ekki strangt.
Völsunga saga

Völsunga saga er fremur löng lausamálssaga sem oftast er talin rituð fyrir eða um 1270. Hún hefur varðveist í einu skinnhandriti frá miðöldum en mörgum pappírshandritum. Í Völsungasögu eru um 30 vísur sem fjalla um Sigurð Fáfnisbana og forfeður hans.

Meginefni sögunnar er saga Sigurðar Fáfnisbana sem drap drekann Fáfni. Völsunga saga er yfirleitt talin til fornaldarsagna Norðurlanda. Breski rithöfundurinn Tolkien varð fyrir áhrifum af Völsunga sögu og má greina þau í Hringadrottinssögu og fleiri verkum Tolkiens.
Páskauppreisnin

Páskauppreisnin (írska: "Éirí Amach na Cásca") var vopnuð uppreisn gegn breskum yfirráðum á Írlandi sem hófst 24. apríl, á öðrum degi páska, 1916.

Uppreisnin er frægasta tilraun herskárra írskra lýðveldissinna til þess ná fram sjálfstæði Írlands með valdi.

„Hið írska bræðralag lýðveldisins“ skipulagði uppreisnina og hrinti henni í framkvæmd gegnum hernaðararm sinn „Írsku sjálfboðaliðana“ sem kennarinn og lögmaðurinn Patrick Pearse stjórnaði. Pearse og félagar hans réðust gegn Bretum víða um Dyflinni. Með aðstoð herskárra írskra sósíalista náðu þeir yfirráðum á aðalpósthúsi borgarinnar og lýstu yfir sjálfstæði Írlands. Næsta morgun höfðu þeir náð yfirráðum víðast hvar um borgina. Bretar snerust þá til varna og þann 29. apríl hafði uppreisnin verið brotin á bak aftur.

Pearse var tekinn af lífi ásamt 14 öðrum fyrir þátt þeirra í uppreisninni. Uppreisnarmennirnir höfðu í raun lítinn stuðning meðal almennings, jafnvel meðal þjóðernissinna sem litu á þá sem óábyrga ævintýramenn en almenningsálitið tók að breytast þegar fréttist af harkalegri meðferð Breta á uppreisnarmönnunum. Vopnuð átök héldu áfram eftir Páskauppreisnina og Írar fögnuðu sjálfstæði árið 1922, með stofnun lýðveldis.

Sex sýslur í norðurhluta landsins eru þó enn undir stjórn Bretlands, en þjóðernissinnar innan Írska lýðveldishersins (IRA) héldu baráttunni fyrir fullu sjálfstæði Írlands áfram.

Að sumra mati var Páskauppreisnin fyrsta sósíalistabyltingin í Evrópu en sú lýsing er hæpin, aðeins einn af leiðtogum uppreisnarmannanna, James Connoly, var sannfærður sósíalisti og þó margir hafi að nafninu til lýst yfir stuðningi við sósíalískt frjálst Írland þá var það aðallega gert til að tryggja stuðning Connoly fremur en af pólitískri sannfæringu.
Armenskt dram

Armenskt dram er gjaldmiðill ríkisins Armeníu frá 1993 og leysti af hólmi rúbluna, sem var gjaldmiðill á Sovéttímanum. Í einu drami voru 100 "luma" en vegna óðaverðbólgu er sú eining ekki notuð lengur. Orðið dram þýðir peningar og er skylt gríska myntheitinu "drakma" og arabíska heitinu "dírham".
Landskrona BoIS

Landskrona Bois er sænskt knattspyrnufélag sem spilar í borginni Landskorna á skáni í Suður-Svíþjóð .Landskrona er í sænsku fyrstudeildinni sem heitir Superettan Félagið hefur næstum því unnið Sænsku úrvalsdeildina einu sinni 1938 þegar félagið lenti í öðru sæti deildarinnar. Liðið vann bikarkeppnina árið 1972 .
Litla kaffistofan

Litla kaffistofan er bensínstöð og sjoppa á þjóðvegi 1, Suðurlandsveginum, í Svínahrauni. Litla kaffistofan er í eigu Olís, eins stærsta olíufélagsins á Íslandi. Litla kaffistofan var upphaflega stofnuð 4. júní 1960 og hefur verið rekin óslitið síðan. Litla kaffistofan er vinsæll áningarstaður þeirra sem ferðast til og frá Reykjavík, höfuðborginni, og ýmissa áfangastaða á Suður- og Austurlandi, s.s. Hveragerðis, Selfossi, Vík í Mýrdal, Kirkjubæjarklaustri, o.fl. Skammt frá Litlu kaffistofunni er Hellisheiðarvirkjun.
Síldarmannagarðar

Síldarmannagarðar voru garðar í Grafarvogi sem hlaðnir voru út í voginn. Milli þeirra var þröngt op og hlið. Þegar síldargöngur voru gekk síldin inn fyrir garðana á flóði og var þá opinu lokað með hliði og síldin hirt.
Lyngfellisdalur

Lyngfellisdalur er dalur í sunnanverðu Sæfjalli rétt norður af Kervíkurfjalli á Heimaey í Vestmannaeyjum. Dalurinn liggur hátt ofan sjávarmáls.
Adenflói

Adenflói er flói sem gengur inn úr Arabíuhafi, hann afmarkast af Horni Afríku og suðurströnd Jemen á Arabíuskaganum við inngang sinn í austri og „Tárahliðinu“ (Bab-el-Mandeb) við inngang sinn að Rauðahafinu í vestri. Þau lönd sem liggja að honum eru Sómalía í suðri, Jemen í norðri og Djíbútí við botn hans í vestri.

Flóinn er allt upp í 1.000 kílómetra langur og 150-440 km breiður, dýpt hans mest 5.029 m við inngang hans, 3.478 m við miðju hans og 874 m við botn hans, hann er umlukinn af háum fjöllum en þau í Jemen eru allt upp í 2,5 km há og þau í Sómalíu upp í 2,1 km á hæð.

Flóinn er mjög mikilvægur sem hluti af flutningsleið olíu frá Persaflóa til Vesturlanda um Súesskurðinn.
Stephen Harper

Stephen Joseph Harper (f. 30. apríl 1959) er kanadískur stjórnmálamaður, fyrrverandi forsætisráðherra og formaður Íhaldsflokksins. Hann varð forsætisráðherra eftir að flokkur hans myndaði minnihlutastjórn eftir þingkosningarnar 2006.

Harper fæddist í Toronto og er elstur þriggja systkina. Hann skráði sig í háskólanám við Háskólann í Torronto en hætti eftir tvo mánuði. Síðar flutti hann til borgarinnar Edmonton í fylkinu Alberta og hélt háskólanámi sínu áfram við Háskólann í Calgary þar sem hann lauk BA-gráðu í hagfræði og útskrifaðist 1993 með mastersgráðu í sömu grein.

Hann bauð sig fyrst fram til þingsetu á kanadíska þinginu í þingkosningunum 1988 þegar hann bauð sig fram í kjördæminu Vestur Calgary en náði ekki kjöri. Hann komst fyrst á þing 1993.
Viktoría krónprinsessa

Viktoría (Victoria Ingrid Alice Desirée), hertogaynja af Vestur-Gautlandi (f. 14. júlí 1977) er krónprinsessa Svíþjóðar, dóttir Karls 16. Gústafs Svíakonungs og Silvíu drottningar.

Þegar hún fæddist voru lög um ríkiserfðir með þeim hætti í Svíþjóð að synir gengu fyrir dætrum, óháð aldri, og því varð bróðir hennar, Karl Filippus, krónprins við fæðingu 1979. Þann 1. janúar 1980 var lögunum breytt þannig að elsta barn erfir ríkið, óháð kyni, og varð Viktoría þá krónprinsessa.

Viktoría giftist Daniel Westling 19. júní 2010 eftir langt tilhugalíf en þau kynntust þegar hann var einkaþjálfari hennar. Hann hlaut við giftinguna titilinn Daníel prins og var gerður hertogi af Vestur-Gautlandi. Þau eiga tvö börn Estellu (f. 2012) og Óskar (f. 2016).
Silvía Svíadrottning

Silvía (fædd Silvia Renate Sommerlath 23. desember 1943 í Heidelberg í Baden-Württemberg í Þýskalandi) er drottning Svíþjóðar, kona Karls 16. Gústafs Svíakonungs.

Foreldrar Silvíu voru Walther Sommerlath, Þjóðverji fæddur í Brasilíu, og kona hans Alice Soares de Toledo, sem var brasilísk. Fjölskyldan bjó í São Paulo í Brasilíu 1947 – 1957. en flutti þá aftur til Heidelberg. Silvía lagði stund á tungumála- og túlkanám og auk sænsku og þýsku talar hún frönsku, spænsku, portúgölsku, ensku og sænskt táknmál. Hún kynntist Karli Gústaf á Ólympíuleikunum í München 1972, þar sem hún var túlkur. Þau gengu í hjónaband 19. júní 1976 og eiga börnin Viktoríu, Karl Filippus og Magdalenu.
Benedikt Pálsson

Benedikt Pálsson (um 1608 – 1664) var íslenskur bartskeri, Hólaráðsmaður og klausturhaldari. Hann var sonur Páls Guðbrandssonar sýslumanns á Þingeyrum og konu hans Sigríðar Björnsdóttur og var Guðbrandur Þorláksson Hólabiskup afi hans.

Benedikt fór til Hamborgar 1628 og lærði þar til bartskera en í því fólst á þeim tíma bæði rakaraiðn og sáralækningar. Þegar hann var á leið heim til Íslands með þýsku skipi árið 1633 réðust sjóræningjar frá Barbaríinu á skipið og hertóku það. Benedikt var fluttur til Algeirsborgar og seldur í ánauð og í erfiljóði eftir hann segir að hann hafi verið galeiðuþræll á Miðjarðarhafi. Þegar Íslendingar sem herteknir höfðu verið í Tyrkjaráninu voru keyptir lausir árið 1636 var Benedikt í þeim hópi og komst því heim eftir þriggja ára vist í Barbaríinu.

Hann varð ráðsmaður Hólastóls við heimkomuna en Þorlákur Skúlason frændi hans var þá biskup. Því starfi gegndi hann til 1638. Árið 1639 varð hann klausturhaldari á Möðruvöllum og hélt því til æviloka. Jón Espólín segir að hann hafi verið góðlyndis- og listamaður.

Fyrri kona Benedikts var Hólmfríður Einarsdóttir, sem var dóttir Einars Hakonarsonar sýslumanns á Ási í Holtum og Ragnheiðar konu hans, dóttur Magnúsar prúða. Þau voru þremenningar og þurftu konungsleyfi til að giftast. Hún dó 1645 og voru þau barnlaus. Benedikt giftist árið 1649 Sigríði Magnúsdóttur stórráðu, sem var dóttir Magnúsar Jónssonar lögréttumanns og skálds á Sjávarborg. Hún var sögð allra kvenna fríðust en afar ráðrík og skapmikil og jafnvel talin fjölkunnug. Segir Espólín að hún hafi verið Benedikt ill og flýtt fyrir dauða hans. Hún giftist svo Jóni Eggertssyni frá Ökrum, eftirmanni Benedikts.

Á meðal barna þeirra Benedikts og Sigríðar var Magnús Benediktsson bóndi á Hólum í Eyjafirði, sem Espólín segir hafa verið nafnkunnugt illmenni, enda var hann dæmdur til Brimarhólmsvistar eftir langan málarekstur fyrir hrottalegt morð á þungaðri barnsmóður sinni. Sonur hans var Nikulás Magnússon sýslumaður.
Refhvörf

Refhvörf eru stílbragð sem snýr að því þegar orðum gagnstæðrar merkingar er skotið saman, bæði í bundu máli og óbundnu. Það er til dæmis talað um refhvörf í bundnu máli þegar svartur rímar við bjartur. En annars — og auðvitað einnig í bundnu máli — eru refhvörf það þegar sagt er: "heitur snjór" eða "vinnuglaður letingi".
Stálfjall

Stálfjall er fjall (650 m.y.s.) við norðanverðan Breiðafjörð, á milli Barðastrandar og Rauðasands. Það er bratt, klettótt og skriðurunnið í sjó fram og víðast lítið sem ekkert undirlendi. Suðurhlíðar þess kallast Skorarhlíðar Rauðasandsmegin og Sigluneshlíðar Barðastrandarmegin og var þar áður gönguleið milli byggðanna, erfið og hættuleg.

Mikil surtarbrandslög eru í Stálfjalli og þar var kolanáma, Stálfjallsnáma, á árum heimsstyrjaldarinnar fyrri.
Túnis (borg)

Túnis er höfuðborg Túnis og stendur vestan megin við Túnisvatn. Íbúafjöldi er um 728.453 (2004). Rústir Karþagó eru hinum megin við vatnið. Medínan í Túnis er á heimsminjaskrá UNESCO.
Kútmagi

Kútmagi eða kúttmagi er magi úr fiski.
Davis-bikarinn

Davis-bikarinn er heimsmeistaramót karlalandsliða í tennis sem er haldið árlega. Keppnin er haldin af Alþjóðatennisambandinu og er útsláttarkeppni. Sambærilegt tennismót kvennalandsliða er Fed-bikarinn.

Uppbygging.

Landslið keppa í þremur svæðiskeppnum (Ameríka, Asía/Eyjaálfa og Evrópa/Afríka). Landslið eru dregin í riðla eftir styrkleikalista sem er gefinn út af Alþjóðatennisambandinu. Gull og silfurhafar síðasta móts eru alltaf í efstu styrkleikasætunum.

Landslið í A-riðli keppa á svæðismóti. Sigurvegarar fyrstu umferðar spila umspilunarleik við taplið A-riðilsins. Þau landslið sem sigra umspilunarleikinn spila í Heimsmeistarariðlinum að ári liðnu, en þau lið sem tapa keppa áfram í A-riðli á næsta ári.

Umspilunarleikir eru spilaðir í A- og B-riðlum, þar sem tapliðin fara niður um riðil. Lið í C- og D-riðli spila sín á milli í deild þar sem stigagjöfin ræður hvaða lið fer upp um deild og hvaða lið fer niður um deild.
Rússnesk matargerð

Rússnesk matargerð (rússneska: "Русская кухня") á við mat og eldunaraðferðir sem eiga uppruna sinn í Rússlandi.
Lokomotiv Moskva

Lokomotiv Moskva er knattspyrnufélag frá Moskvu. Félagið var stofnað árið 1923. Lokomotiv hefur þrívegis unnið rússnesku úrvaldeildina, árin 2002, 2004 og 2017/18.
Eðlismassi

Eðlismassi, er hlutfall massa og rúmmáls fyrir efni sem er samleitt í því magni sem til athugunar er, táknaður með "ρ". SI-mælieining er kílógramm á rúmmetra (kg/m3).

Skilgreining:

þar sem "m" er massinn en "V" rúmmál.

Eðlismassi efnis er "eðliseiginleiki," en er háður ástandi efnisins, s.s. hita og þrýstingi. Þetta á einkum við efni í gasham.
Ormur Þorleifsson

Ormur Þorleifsson eða Ormur ríki á Knerri (d. 16. október 1609) var ríkur bóndi á Snæfellsnesi á 16. öld og er sagður hafa verið yfirgangssamur og harðlyndur ójafnaðarmaður. Þjóðsögur segja að fjöldamorðinginn Axlar-Björn hafi alist upp hjá honum.

Ormur var sonur Þorleifs Einarssonar sýslumanns á Hofsstöðum í Miklaholtshreppi og konu hans Kristínar, dóttur Torfa ríka Jónssonar í Klofa. Hann mun hafa heitið eftir föðurbróður sínum, Ormi Einarssyni bónda í Saurbæ á Kjalarnesi, sem veginn var í Viðey af mági sínum, Erlendi Þorvarðarsyni síðar lögmanni, árið 1518. Ormur var einbirni og hefur vafalaust fengið töluverðan arf eftir foreldra sína. Hann bjó lengi á Knerri í Breiðuvík og er sagður hafa átt þar allt land milli fjalls og fjöru. Hann hélt mörgum mönnum til sjóróðra undir Jökli og auðgaðist mjög, bæði að lausafé og jarðeignum, en mun hafa þótt harðdrægur í viðskiptum og illt þótti að vera leiguliði hans, samanber alkunnan kviðling:

Fátt er þó vitað með vissu um Orm en árið 1577 átti hann í deilum við sveitunga sinn, Alexíus Þorvarðsson, og lauk þeim svo að Alexíus hjó hægri hönd af Ormi um úlnlið en Jón sonur Alexíusar veitti Ormi sár á handlegg og barði hann með steini. Voru þeir feðgar dæmdir útlægir fyrir þetta.

Sagnir herma að Ormur hafi haft vinnumann af Mýrum, Pétur að nafni, og þegar hann kvæntist hafi Ormur reynst honum vel og látið hann hafa jörð til ábúðar. Hann tók svo yngsta son þeirra hjóna í fóstur og var það Björn, sem síðar var kenndur við Öxl. Hann ólst því samkvæmt þjóðsögum upp á Knerri og framdi þar sitt fyrsta morð. Sagt er að sonur Orms, Guðmundur, hafi verið mikill vinur Björns og haldið yfir honum hlífiskildi eftir að hann tók við búi af föður sínum gömlum. Ormur dó þó ekki fyrr en þrettán árum eftir að Björn var tekinn af lífi og hefur þá líklega verið háaldraður.
Kaíberskarð

Kaíberskarð (pashto: د خیبر درہ, úrdú/persneska: درۂ خیبر) er fjallaskarð í Spin Ghar-fjallgarðinum milli Afganistans og Pakistans. Skarðið var hluti af Silkiveginum og það hefur í aldaraðir verið mikilvæg verslunarleið milli Mið-Asíu og Suður-Asíu. Skarðið er líka hernaðarlega mikilvægt og margar innrásir hafa farið gegnum skarðið, allt frá Alexander mikla að breska hernum sem notaði skarðið til að leggja Afganistan undir Breska heimsveldið. Skarðið er enn mikilvæg leið til að koma hergögnum til herliðs NATO í Afganistan. Hæsti punktur vegarins um skarðið er 5 kílómetra innan landamæra Pakistans þar sem heitir Landi Kotal.
Tutufa bufo

Tutufa bufo er sjávarsnigill frá vesturhluta Kyrrahafs.
Undirskriftalisti

Undirskriftalisti er beiðni um að eitthvað sé gert í ákveðnu málefni og sem slík staðfesting á þeirri afstöðu sem er fyrir hendi meðal almennings. Slíkur listi er oft sendur til ríkisstjórna(r) eða annarra opinberra samtaka og fyrirtækja. Undirskriftalisti samanstendur af fjölda undirskrifta sem skrifaðar eru til að sýna stuðning með eða gegn máli. Dæmi um undirskriftalista er sá sem saminn var til frelsunar Nelson Mandela úr fangelsi.

Núorðið eru flestir undirskriftalistar settir fram á netinu.

Undirskriftasafnanir á Íslandi.

Ýmsar undirskriftasafnanir hafa verið haldnar á Íslandi í gegnum tíðina. Eftirtaldar safnanir hafa náð mestum fjölda undirskrifta:
Uppsjávarfiskur

Uppsjávarfiskur er fiskur sem lifir nálægt yfirborði sjávar eða í vatnsborði í ám, vötnum og við strendur en ekki á sjávarbotnum eða botnum stöðuvatna. Umhverfi uppsjávarfiska í sjónum er stærsta vistkerfi í vatni á jörðinni en það nær yfir 1 370 milljón rúmkílómetra og er vistkerfi um 11% þekktra fisktegunda. Meðaldýpt hafsvæða er 4000 m. Um 98 % af vatni í höfum er fyrir neðan 100 m og 75 % er fyrir neðan 1000 m.
Vatnsból

Vatnsból er staður þar sem vatn er tekið til neyslu eða annarrar nýtingar. Vatnsbólum má skipta í tvo flokka, náttúruleg og manngerð. Náttúruleg eru þau vatnsból sem eru í lindum þar sem grunnvatnsborð sker yfirborð lands vegna þétt lags eða sprungna í berggrunni. Dæmi um náttúruleg vatnsból eru lindir, gjár og yfirborðsvatn til dæmis á, lækur eða stöðuvatn þangað sem menn og dýr venja komur sínar til að fá sér vatn). Manngerð vatnsból eru borholur og brunnar þar sem vatn kemur ekki sjálfkrafa upp til yfirborðs heldur þarf að grafa eða bora niður í vatnsgæf lög. Vatnshreinsistöðvar teljast til manngerðra vatnsbóla.

Engar ákveðnar gæðakröfur eru gerðar til vatns í vatnsbólum enda eru sum vatnsból hugsuð fyrir iðnaðarvatn eða kælivatn en ekki fyrir neysluvatn. Í vatnsbólum fyrir vatnsveitur sveitarfélaga eða byggðarlaga eru hins vegar gerðar kröfur um að vatnið standist gæðakröfur sem gerðar eru til neysluvatns.
Saratov-brúin

Saratov-brúin (rússneska: "Саратовский мост") er brú í Saratov í Rússlandi.
Knúsumst um stund

Knúsumst um stund er fjórða hljómplata Hvanndalsbræðra
Langadalsfjall

Langadalsfjall er fjall í Austur-Húnavatnssýslu og liggur austan við endilangan Langadal, en austan við fjallið er svo eyðidalurinn Laxárdalur fremri.

Fjallið nær frá mynni Laxárdals í norðri suður að mynni Svartárdals við Bólstaðarhlíð og er um 25 km á lengd og 700-800 m hátt víðast hvar, en í það eru þrjú djúp skörð á milli dalanna. Ýmsir hlutar fjallsins heita svo sérstökum nöfnum eftir bæjum sem undir því standa, svo sem Bólstaðarhlíðarfjall og Holtastaðafjall upp af Holtastöðum.
Breska-Kólumbía

Breska-Kólumbía er fylki suðvestast í Kanada. Það var sjötta fylkið til að ganga í fylkjasambandið (sjöunda ef yfirráðasvæðin eru tekin með). Fjöll og skógar eru áberandi í landslagi fylkisins.

Söguágrip.

Á því landsvæði sem nú er Breska-Kólumbía nær saga frumbyggja yfir a.m.k. 10.000 ár. Evrópskir landkönnuðir fóru þar um undir lok 18. aldar, en landnám í stórum stíl hófst á fyrri hluta 19. aldar. Hudson Bay félagið sem verslaði með skinn nefndi svæðið eftir Kólumbíufljóti árið 1858. Árið 1871 varð það 6. hérað Kanada. Lokið var við síðasta legg Kyrrahafslestarinnar (Pacific Rail) til Vancouver árið 1885 og með tilkomu hennar urðu efnahagslegar framfarir. Skógarhögg varð æ mikilvægari grein.

Landafræði og náttúrufar.

Breska-Kólumbía er 944,735 km2 að flatarmáli. Fylkið á landamæri að Alberta í austri, Júkon, Norðvesturhéruðunum og bandaríska fylkinu Alaska í norðri og bandarísku fylkjunum Washington, Idaho og Montana í suðri.

Þrír fjórðu hlutar fylkisins eru fjalllendi í yfir 1000 metra hæð, þar á meðal Klettafjöll í austri, Strandfjöll í vestri og Fossafjöll í suðri. Hæsta fjallið er Mount Fairweather, nálægt landamærum Alaska, 4.663 metrar yfir sjávarmáli. Í miðju fylkinu er háslétta þar sem rignir lítið, hún er fremur gróðursnauð og telst að hluta eyðimörk. Hins vegar er vesturhluti Vancouvereyju úrkomusamasti staður Norður-Ameríku. Ströndin er mjög vogskorin og með mörgum fjörðum og eyjum. Stærstu eyjarnar fyrir utan Vancouvereyju eru í eyjaklasanum Haida Gwaii. Columbia-fljót á upptök sín í fylkinu og rennur til Kyrrahafsstrandar Bandaríkjanna.

Um 60% fylkisins eru skógi vaxin. Finna má mörg hundruð ára gömul tré af tegundum eins og risalífviði, marþöll, degli og sitkagreni í tempruðu regnskógunum við vesturströndina. Mikið er af blágreni, hvítgreni og fjallaþini inni í landi. Aðeins um 5% svæði fylkisins eru hentug til ræktunar.

Mörg vernduð svæði og þjóðgarðar eru innan Bresku-Kólumbíu. 12,5% fylkisins eru verndað land. Meðal þjóðgarða eru Glacier-þjóðgarðurinn, Kootenay-þjóðgarðurinn, Yoho-þjóðgarðurinn, Pacific Rim-þjóðgarðurinn og Mount Revelstoke-þjóðgarðurinn.

Sumarið 2021 mældist hæsti hiti í Kanada í þorpinu Lytton í fylkinu eða tæpar 50 gráður.

Samfélag.

Fólksfjöldi í fylkinu var rúmlega 5 milljónir árið 2019. Vancouver er stærsta borg fylkisins og þriðja stærsta borg Kanada. Borgin Victoria á Vancouvereyju er næststærsta borgin og höfuðborg fylkisins. Stærsta borgin í norðri er Prince George. Flestir íbúa fylkisins búa innan marka Vancouver, Victoria og nálægra svæða.

Um 72% vinnandi fólks starfar í þjónustugeiranum. Ferðaþjónusta, skógarhögg og fiskveiðar eru meðal atvinnugreina. Asískir innflytjendur eru um fjórðungur íbúa Bresku-Kólumbíu.
Upphlutur

Upphlutur er partur af íslenskum þjóðbúning kvenna. Upphluturinn er uppruninn úr undirfötum, ermalausum bol, faldbúningsins fyrir miðja 19. öld og einskonar lífstikki undir peysunni. Upplutur varð að lokum sjálfstæður búningur upp úr aldamótonum 1900. Var hann orðin útbreiddur á þriðja tug aldarinnar.