arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Myllusetur

Myllusetur (franska: "Le château de Moulinsart") er sveitasetur Kolbeins kafteins í myndasögubókunum "Ævintýri Tinna" eftir Hergé. Höllin var teiknuð eftir Cheverny-höll í Frakklandi og nafnið er dregið af nafni belgíska þorpsins Sart-Moulin.

Myllusetur kemur fyrst fyrir í bókinni "Leyndardómur Einhyrningsins" sem heimili bræðranna og forngripasalanna Þrastar og Starra. Í lok framhaldsbókarinnar "Fjársjóður Rögnvaldar rauða" kaupir Vandráður prófessor höllina fyrir kafteininn og á endanum finna þeir fjársjóðinn falinn í kjallara hallarinnar.

Í síðari bókum kemur Myllusetrið fyrir sem bækistöð Kolbeins og Tinna og sagan "Vandræði Valíu Veinólínó" gerist nær öll í höllinni.
Songveldið

Songveldið (kínverska "宋朝"; pinyin "Sòng Cháo"; Wade-Giles "Sung Ch'ao") var ættarveldi sem ríkti yfir Kína frá 960 til 1279. Songveldið kom upp í kjölfar tímabilsins sem er kennt við Fimm konungsættir og tíu konungsríki. Songveldið var fyrsta kínverska miðstjórnarvaldið sem gaf út peningaseðla.

Á 10. öld tvöfaldaðist íbúafjöldi landsins vegna aukinnar hrísgrjónaframleiðslu með nýjum fljótsprottnum afbrigðum frá Suðaustur-Asíu. Aukin framleiðni og meiri umframframleiðsla leiddu til efnahagslegrar byltingar og með tilkomu byssupúðurs þróuðu menn nýjar aðferðir í hernaði.

Songveldinu er skipt í tvö tímabil: Norður-Songveldið (kínverska: 北宋, 960–1127) með höfuðborg í Bianjing (nú Kaifeng) og Suður-Songveldið (kínverska: 南宋, 1127–1279), eftir að Songveldið missti stjórn norðurhluta landsins í hendur Jinveldisins. Árið 1234 lögðu Mongólar Jinveldið undir sig og 45 árum síðar, árið 1279, lögðu þeir undir sig síðustu leifar Songveldisins eftir tveggja áratuga styrjöld.
Modibo Sidibé

Modibo Sidibé (f. 7. nóvember 1952) var forsætisráðherra Malí frá september 2007 til apríl 2011. Hann var áður lögregluforingi en var ráðuneytisstjóri undir ýmsum ráðherrum frá 1986 þar til hann varð heilbrigðisráðherra í ríkisstjórn Alpha Oumar Konaré 1993. Hann varð utanríkisráðherra árið 1997 og síðan forsetaritari (með stöðu ráðherra) þegar Amadou Toumani Touré var kjörinn forseti 2002. Touré skipaði hann forsætisráðherra 2007.
Skíðadalur

Skíðadalur er strjálbýll dalur sem skerst inn í fjallendi Tröllaskagans inn af Svarfaðardal við Eyjafjörð. Skíðadalur er í beinu framhaldi af aðaldalnum með stefnu til suðurs en innri hluti Svarfaðardals sveigir mjög til vesturs. Dalirnir klofna um hið svipmikla fjall Stól um 10 km frá sjó. Miklir og fornir berghlaupshólar sem nefnast Hvarfið liggja í mynni dalsins. Inn frá Skíðadal ganga margir afdalir inn milli hárra og hrikalegra fjalla. Innst í Skíðadal og afdölum hans er Sveinsstaðaafrétt.

Gljúfurárjökull virðist vera fyrir botni Skíðadals eins og hann blasir við frá Dalvík en Skíðadalur nær lengra vestur inn á hálendið. Jökullinn er um 2 km þar sem hann er breiðastur og myndar hann nokkurs konar þríhyrning sem endar neðst í brattri skriðjökultotu sem nær nokkuð niður fyrir snjólínu, þ.e. 550 m hæð.

Hæsta fjall við Skíðadal er Dýjafjallshnjúkur og er hann talinn hæsti tindur á fjalllendi því sem er vestan Hörgár- og Öxnadals, 1456 m hár. Aðrir háir tindar við Skíðadal eru meðal annars Vörðufell (1321 m), Blástakkur (1325 m), Steingrímur (1312 m) og Grjótárdalshnjúkur (1384 m). Gjarnan er talað um Stólinn sem einkennisfjall sveitarinnar. Hæsti hluti Stólsins ber nafnið Kerling (1212 m) og þaðan sést norður í Dumbshaf, til Dalvíkur sem og til allra byggðra býla í sveitinni.

Ásgrímur Jónsson málaði allmargar stórar landslagsmyndir í Skíðadal á efri árum sínum. Í ævisögunni, sem Tómas Guðmundsson skáld færði í letur, segir Ásgrímur að hann hafi uppgötvað dalinn full seint á starfsævi sinni, en þá var hann 75 ára. Um þetta segir Ásgrímur:

"Skíðadalur er einn þeirra staða sem ég mundi hafa kosið að kynnast miklu fyrr, og fegurri dal getur naumast á þessu landi. Ber þar einkum til, að fjöllunum er þar skipað niður af fágætri list, eða þvílíkt sem snillingur hafi verið þar að verki, og á rennur eftir dalnum, sem fellur með sama listrænum hætti inn í landslagið."

Helstu bæir í Skíðadal eru:

Innst í Skíðadal má sjá tóftarbrot allmargra eyðibýla sem voru í byggð á fyrri öldum. Bæir þessir virðast hafa verið í stopulli byggð í aldanna rás en á 19. öld var búið á þeim flestum enda var þá skortur á jarðnæði um land allt. Byggðin lagðist síðan af á fyrri hluta 20. aldar. Nöfn bæanna voru: Holárkot, Gljúfurárkot, Stafn, Sveinsstaðir, Krosshóll og Hverhóll.
Afbygging

Afbygging (franska: "déconstruction") er túlkunaraðferð í heimspeki, bókmenntarýni og félagsfræði þar sem leitast er við að raska gefnum undirstöðum í rótgrónum fræðum, svo sem bókmenntum og vestrænni heimspeki, og draga fram mótsagnir og skapa nýjar tengingar. Hugtakið mótaði Jacques Derrida á fimmta áratug 20. aldar.
Alræði

Alræði er tegund stjórnarfars þar sem ríkisvaldið hefur afskipti af flestum eða öllum þáttum mannlífsins, bæði í opinberu lífi og einkalífi. Einræðisríki eru gjarnan alræðisríki en alræðisríki þurfa ekki öll að vera einræðisríki.
Robert Indiana

Robert Indiana (f. Robert Clark, 13. september 1928; d. 19. mai 2018) var bandarískur myndlistarmaður sem einkum tengist popplistastefnunni. Hann er þekktastur fyrir verk sem hann kallar „höggmyndaljóð“; stutt orð eins og „EAT“, „HUG“ og „LOVE“ sem eru sett upp með breiðu letri í einfalda táknmynd.
Míníbridds

Míníbridds er einfölduð útgáfa af spilinu bridds sem spiluð er á venjulegan spilastokk og er eitt útbreiddasta og vinsælasta spil sem þekkist í dag. Míníbridds var fundið upp í Hollandi í þeim tilgangi að kenna skólabörnum að spila bridds. Fljótlega varð það þó ljóst að míníbridds var tilvalið til að kenna í bridds fyrir alla aldurshópa enda getur spilið verið flókið að læra. Ástæða þess að bridds þykir æskilegt til kennslu í grunnskólum er sú að það þykir góð þjálfun í stærðfræðikunnáttu, samskipti og rökfræði nemenda.

Hægt er að auka erfiðleikastigið jafnt og þétt við kennslu og þar sem ein höndin (spil eins spilarans) eru sýnileg öllum þá býður það upp á mikla möguleika í að reikna út líkur á að spil hinna séu með ákveðnum hætti til að ákvarða bestu spilaleiðir.

Reglur.

Spilið er spilað þannig að fjórir spilarar sitja við borðið og eru þeir sem sitja andspænis hvorum öðrum eru par. Pörin eru oft kölluð norður/suður og austur/vestur og sitja þá í viðeigandi áttum. Spilararnir skiptast á að gefa og gefa þeir hverjum spilara 13 spil. Næst telja spilarar punktana sína þannig að ás telur sem 4 punktar, kóngur 3, drottning 2 og gosi 1. Spilararnir segja síðan upphátt hversu marga punkta þeir hafa á hendi. Það spilapar sem hefur samanlagt fleiri punkta ráða því hvað er spilað. Það er þeir ákvarða hvaða litur, ef einhver er „tromp“.

Það fer þannig fram að sá í parinu sem hefur fleiri punkta spilar spilið en hinn leggur spilin sín á borðið þannig að allir sjái. Sá spilari tekur ekki meiri þátt í spilinu og kallast „blindur“. Oft er þó heppilegt þegar um börn er að ræða að sá gangi aftur fyrir félaga sinn og hjálpi honum við ákvarðanatökur. Sá sem spilar kallast sagnhafi og ber saman spilin sín og samherja síns til að ákvarða heppilegan tromplit (hér er miðað við að samanlagður fjöldi spila í litnum sé a.m.k. átta). Hann getur líka ákveðið að enginn litur sé tromp og þá er spilað „grand“. Hann þarf líka að ákvarða hversu marga slagi hann ætlar sér að taka. Hinir tveir spilararnir spila í vörn og eiga að reyna að hnekkja spilinu fyrir sagnhafa með því að koma í veg fyrir að hann nái þeim slögum sem hann sagðist ætla að ná.

Stigagjöf.

Stigagjöf er þannig háttað að sagnhafi (og félagi hans, blindur) fá stig fyrir hvern slag umfram 6 sem þeir taka ef þeir standa við sögnina. Mismunandi er hvað fæst fyrir hvern slag eftir því hvaða litur er tromp eða hvort spilað er grand.

Þar að auki fær sagnhafi bónus eftir því hvort spilaður var stubbur eða geim. Allir lágir samningar eru stubbar og er gefið 50 aukastig fyrir að standast stubbinn. En ef sagnhafi vill spila geim fær hann 300 bónusstig. Til þess að sagnhafi nái geimi þarf hann að segjast ætla að fá ákveðið marga slagi (og síðan fá þá). Til þess að spila geim í:
Emerson, Lake &amp; Palmer

Emerson, Lake &amp; Palmer (skammstafað ELP) er bresk hljómsveit stofnuð 1970 af þeim Keith Emerson (hljómborð), Greg Lake (gítar og bassi) og Carl Palmer (trommur).

Saga.

Árið 1969 höfðu Keith Emerson og Greg Lake spilað saman á tónleikum en Emerson var þá með hljómsveitinni The Nice og Lake með King Crimson. Þeir ræddu samstarf en það eina sem vantaði var trommari og þeir leituðu meðal annars til Mitch Mitchell sem var í Jimi Hendrix Experience. Þeir réðu að lokum Carl Palmer. Lokaniðurstaðan tríóið ELP.

Á fjórum árum gáfu þeir út sex fyrstu plötur sínar og var aðalsmellurinn af þeim „Lucky Man“ sem kom út á þeirra fyrstu plötu: "Emerson, Lake and Palmer". Stuttu eftir að sú plata kom út spiluðu þeir á Wighteyjuhátíðinni 1970. Árið 1971 kom út platan "Tarkus" en var þar að finna tónverkið Tarkus sem var rúmar tuttugu mínútur. Sama ár gáfu þeir út mest seldu plötuna sína hingað til "Pictures at an Exhibition" sem var tekin upp á tónleikum í Newcastle en þar endurgerðu þeir verk eftir Modest Mussorgsky og samdi Lake textann við það. Á þessu tímaskeiði voru þeir byrjaðir að spila progressive rock og symphonic rock.

Árið 1972 gáfu þeir út plötuna "Trilogy" en sú plata sló vel í gegn og náði hún "Pictures at an Exhibition" í sölu og varð mest selda platan þeirra og er hún það enn í dag og er það aðallega vegna lagsins „From the Beginning“. Árið eftir fengu þeir samning hjá plötufyrirtækinu Manticore Records og gáfu þeir út plötuna "Brain Salad Surgery" og er það þekktasta plata þeirra. H.R. Giger hannaði myndina utan á plötunni en ELP fengu einnig hjálp frá Peter Sinfield sem hafði unnið með King Crimson og samdi hann nokkra texta á plötunni. Árið 1974 spilaði ELP á California Jam tónleikunum ásamt t.d. Deep Purple og fleirum en upptakan með þeim var sýnd í beinni útsendingu um öll Bandaríkin og er þetta talið vera stórt skref ELP vestra. Emerson kveikti eitt sinn í 4 milljóna flygli á sviði og kláraði síðan sóló á meðan hann brann.

Næstu þrjú árin gaf ELP ekki út neina plötur en spilaði m.a. á tónleikum með sinfóníuhljómsveitum. Árið 1977 gáfu þeir út tvískipta plötu sem nefndist "Works, Vol. 1" og "Vol. 2". Loks gáfu þeir út plötu árið 1978 sem ber heitið "Love Beach" en var það síðasta platan sem þeir gáfu út áður en þeir fóru í pásu frá 1979 til 1992.

Árið 1985 byrjuðu Keith og Greg á nýrri ELP og höfðu þeir Cozy Powell sem trommara því að Carl Palmer neitaði að byrja aftur en hljómsveitin sú; Emerson, Lake and Powell varði aðeins í eitt ár en þá fóru Lake og Emerson í hljómsveitina 3 með Robert Berry en sú hljómsveit náði litlum vinsældum. Árið 1992 féllust allir meðlimir á endurkomu og gáfu þeir út plötuna "Black Moon". Síðan kom út "In the Hot Seat" árið 1994. ELP kom fram á tónleikum til ársins 1998. Raunar komu þeir saman einu sinni enn árið 2010 á High Voltage tónleikahátíðinni á Englandi til að fagna 40 ára afmæli sveitarinnar.

Árið 2016 fannst Emerson látinn af völdum byssuskots. Atvikið er rannsakað sem sjálfsmorð. Greg Lake lést síðar á sama ári úr krabbameini.
Hlutafé

Hlutafé er samtala nafnvirðis allra útgefinna hlutabréfa í hlutafélagi. Hlutafé félags margfaldað með gengi í kauphöll er kallað markaðsvirði félagsins.
Samstaða

Samstaða getur átt við:
Indín

Indín er frumefni með efnatáknið In og er númer 49 í lotukerfinu. Þessi sjaldgæfi, mjúki, þjáli og auðsambræðanlegi tregi málmur er efnafræðilega svipaður áli eða gallíni en lítur samt meira út eins og sink (þessi málmur finnst aðallega í sinkgrýti). Hann er einkum notaður til að mynda þunn smurningslög (í seinni heimsstyrjöldinni var hann mikið notaður til að þekja kúlulegur í afkastamiklar flugvélar).
Söguspeki

Söguspeki eða heimspeki sögunnar er undirgrein heimspekinnar sem fæst við mannkynssöguna og heimspekilegar undirstöður sagnfræðinnar. Söguspekin spyr meðal annars spurninga um þýðingu mannkynssögunnar og eðli hennar, til dæmis um markhyggju í mannkynssögunni.

Meðal spurninga sem söguspekingar spyrja má nefna:

Söguspeki ætti ekki að rugla saman við heimspekisögu, sem fjallar um sögu heimspekinnar.

Söguspekingar.

Eftirfarandi er listi yfir heimspekinga sem hafa fengist við söguspeki (listinn er ekki tæmandi):
Kevin Federline

Kevin Federline (fæddur 21. desember 1978 í Fresno-sýslu í Los Angeles) er bandarískur dansari og rappari. Að auki er hann fyrrverandi eiginmaður og barnsfaðir Britneyjar Spears.
Franska nýbylgjan

Franska nýbylgjan (franska: "Nouvelle Vague") er heiti á hreyfingu í franskri kvikmyndagerð á 6. og 7. áratug 20. aldar sem var að hluta til undir áhrifum frá ítalska nýraunsæinu. Það sem einkenndi frönsku nýbylgjuna var höfnun á hefðbundnum frásagnaraðferðum kvikmyndarinnar og meðvituð brot á þeim reglum sem gilt höfðu í kvikmyndagerð fram að því (t.d. að leikarinn mætti ekki horfa beint í vélina og reglur um lengd milli klippinga). Margir af þekktustu leikstjórum frönsku nýbylgjunnar, s.s. Jean-Luc Godard, François Truffaut, Éric Rohmer, Claude Chabrol og Jacques Rivette, störfuðu sem gagnrýnendur fyrir tímaritið "Cahiers du cinéma". Þeir litu á kvikmyndina sem höfundarverk með ákveðin höfundareinkenni, á sama hátt og skáldsagan.
Agyness Deyn

Agyness Deyn (fædd 16. febrúar 1983 í Littleborough) er ensk fyrirsæta.
Sigurður Þórarinsson

Sigurður Þórarinsson (8. janúar 1912 – 8. febrúar 1983) var íslenskur náttúrufræðingur, landfræðingur, jarðfræðingur, eldfjallafræðingur og jöklafræðingur, prófessor við Háskóla Íslands og vísnaskáld. Hann var brautryðjandi á sviði gjóskulagafræði, og vann mikilvægar rannsóknir á fleiri sviðum jarðfræðinnar, einkum í eldfjallafræði og jöklafræði, bæði á Íslandi og erlendis.

Æviágrip.

Sigurður fæddist á Teigi í Vopnafirði en ólst upp á Hofi í sömu sveit. Hann lauk stúdentsprófi frá MA vorið 1931. Síðan tók hann doktorspróf við Stokkhólmsháskóla árið 1944, og hóf þá merkan feril sem vísindamaður. Hann var prófessor í landafræði og jarðfræði við Háskóla Íslands.

Hann var fjölhæfur maður sem var jafnvígur á jarðfræði, landmótunarfræði, jöklafræði og loftslagsfræði, og náði að gera gjóskulagarannsóknir að mikilvægum þætti í fornleifafræði. Hann lét einnig til sín taka í náttúruverndarmálum.

Sigurður varð bráðkvaddur í Reykjavík árið 1983. Skömmu síðar ákváðu Alþjóðasamtök um eldfjallafræði (International Association of Volcanology and Chemistry of the Earth's Interior (IAVCEI)) að heiðra minningu hans með því að kenna æðstu viðurkenningu samtakanna við hann: Heiðursmerki Sigurðar Þórarinssonar.

Félagsmál.

Sigurður lét til sín taka í félagsmálum. Hann var formaður Hins íslenska náttúrufræðifélags 1947-1949 og aftur 1957 og var ritstjóri Náttúrufræðingsins 1952-1953, hann var í Jöklarannsóknarfélaginu, í stjórn Norrænu eldfjallastöðvarinnar Náttúruverndarráði, formaður Jarðfræðafélagsins 1966-1968 og forseti Ferðafélags Íslands 1976-1977.

Sigurður Þórarinsson samdi marga vinsæla söngtexta, svo sem "Þórsmerkurljóð", "Vorkvöld í Reykjavík" og "Að lífið sé skjálfandi lítið gras". Hann þýddi einnig marga texta eftir sænska skáldið Carl Michael Bellman og gaf út bók um hann. Á efri árum tók hann nokkurn þátt í starfsemi Vísnavina. Árið 2013 stóð Hið íslenska náttúrufræðifélag ásamt fleirum að útgágu geisladiska (CD og DVD) með söngtextum eftir Sigurð í flutningi fjölmargra listamanna og ýmsu myndefni að auki undir heitinu "Kúnstir náttúrunnar. Söngvísur og svipmyndir. Aldarslagur Sigurðar Þórarinssonar 1912-2012".
Lögregla

Lögregla er stofnun á vegum framkvæmdavalds sem hefur það hlutverk að gæta að almannaöryggi og halda upp lögum og reglu og rétt til þess að beita valdi í því skyni. Löggæslustofnanir hafa yfirleitt bæði forvarnarhlutverk með því að fækka og koma í veg fyrir afbrot og einnig rannsóknarhlutverk með því að rannsaka afbrot þannig að unnt sé að höfða sakamál fyrir dómstólum og refsa hinum brotlegu.
Svifdiskur

Svifdiskur eða frisbí (stundum stafað frisbee) er disklaga leikfang úr plasti, með rúnnaða brún, og um 20 til 25 cm að þvermáli. Lögun disksins er vængsnið í þverskurði sem veldur því að hann getur flogið með því að lyfta sér þegar hann snýst áfram í loftinu. Að kasta og grípa frisbeediska er bæði tómstundagaman og hluti margra mismunandi flugdiskaíþróttagreina. Á markaðnum eru margar tegundir flugdiska.

Saga.

Elsti þekkti disklaga hluturinn sem kastað var er "chakram", sem notað var sem vopn í Indlandi til forna. Nú á dögum hafa flugdiskar verið notaðir í tómstundum. Leirdúfur sem notaðar eru til leirdúfuskotfimi, og sem eru nánast eins í lögun og flugdiskar, voru hannaðar á 19. öld.

Seinna urðu til flugdiskar sem eru sérstaklega hannaðir og framleiddir til sölu. Í Bridgeport, Connecticut í Bandaríkjunum framleiddi "The Frisbie Pie"-fyrirtækið bökur og seldu þær til margra háskóla á Nýja Englandi. Svangir háskólastúdentar uppgötvuðu fljótt að þeir gátu kastað á milli sín og gripið tóm bökumótin og varð það þeim til skemmtunar um langa hríð.

Árið 1946 teiknaði "Walter Frederick Morrison" uppdrátt að diski sem hann kallaði "Whirlo-Way", og var það fyrsti svifdiskurinn úr plasti sem framleiddur var sem söluvara. Hann var ekki sérlega vinsæll. Árið 1955 framleiddi Morrison nýjan svifdisk úr plasti sem kallaður var "Pluto Platter". Reyndi hann með því að höfða til aukinna vinsælda fljúgandi furðuhluta (UFO) meðal bandarísks almennings. Pluto Platter-hönnunin varð svo grunnurinn að hönnun seinni svifdiska. Árið 1957 hóf Wham-O fyrirtækið framleiðslu á uppgötvun Morrisons og var hún markaðssett með nafninu Frisbee. Árið eftir var Morrison úthlutað bandarísku vörumerki ("US Design Patent 183.626") vegna svifdiska sinna.
Útvistun

Útvistun er hugtak í viðskiptum sem á við um það þegar fyrirtæki ákveður að semja við undirverktaka um að taka að sér hluta af framleiðslu fyrirtækisins eða þjónustu, sem fyrirtækið sá áður um sjálft. Dæmi um útvistun er fyrirtæki, sem hannar og framleiðir íþróttaskó, sem semur við þrjá mismunandi undirverktaka, þar sem einn framleiðir skóna, annar skóreimarnar og hinn þriðji skókassana, undir vörumerki fyrirtækisins, sem selur vöruna. Útvistun er yfirleitt ætlað að lækka framleiðslukostnað fyrirtækja með því að láta öðru fyrirtæki sem býr yfir meiri sérhæfingu, þekkingu, eða hefur betri aðgang að ódýru menntuðu starfsfólki, eftir framleiðsluna. Útvistun milli landa er drifin áfram af tilhneigingu fyrirtækja í ríkum iðnvæddum löndum til að flytja störf sem gefa minna af sér út til fátækari ríkja, en halda eftir störfum sem gefa meira af sér.
Skáldskapur

Skáldskapur eru sögur sem eru ekki fyllilega sannleikanum samkvæmar heldur eru ímyndaðar. Skáldskapur kemur fyrir í frásagnarlistum eins og til dæmis bókmenntum, dansi og leik en orðið er líka stundum notað í merkingunni bull eða lygi. Skáldagáfan, hæfileikinn til að skálda upp atburði, aðstæður og persónur sem eiga sér ekki samsvörun í raunveruleikanum, er einn af grundvallarþáttum menningar og eitt af því sem einkennir mannlegt eðli. Talað er um að einhver taki sér skáldaleyfi þegar hann með segir frá einhverju sem á sér enga stoð eða afbakar raunveruleikann vísvitandi. Skáldskapur er þannig list þar sem áheyrendur eða áhorfendur gangast meðvitað inn á forsendur ímyndaðs heims og þeir sem flytja og skrifa skáldskap eru sagðir hafa "skáldagáfu".
Örvera

Örvera er einfruma lífvera sem er smásæ (þ.e. ekki sýnileg með berum augum). Til örvera teljast allir dreifkjörnungar (gerlar og fyrnur), auk frumdýra, gersveppa og ýmissa annarra smásærra heilkjörnunga sem eru einfruma eða mynda einfaldar frumuþyrpingar. Örveruhugtakið nær þannig ekki yfir veirur, því þær teljast ekki til sjálfstæðra lífvera, og oftast ekki heldur yfir ýmis smásæ fjölfruma dýr. Örverufræði er vísindagrein sem fæst við rannsóknir á örverum.

Getgátur um tilvist örvera er að finna í ritum ýmissa höfunda allt frá fornöld en örverukenningar voru ekki staðfestar fyrr en smásjáin var fundin upp á 17. öld. Hollenski vísindamaðurinn Antonie van Leeuwenhoek hóf rannsóknir á smásæjum lífverum með þessari nýju uppfinningu á 8. áratug 17. aldar. Louis Pasteur sýndi fram á að örverur bæru ábyrgð á skemmdum í mat á 6. áratug 19. aldar og Robert Koch uppgötvaði á 9. áratug 19. aldar að örverur yllu sjúkdómum eins og miltisbrandi, kóleru, barnaveiki og berklum.

Allar einfruma lífverur teljast til örvera sem eru því mjög fjölbreyttur flokkur. Af þremur lénum lífvera sem Carl Woese stakk upp á eru tvö fyrstu, gerlar og fyrnur, eingöngu skipuð örverum. Þriðja lénið, heilkjörnungar, er svo skipað öllum öðrum lífverum, einfruma og fjölfruma, en þar á meðal er stór hópur örvera: frumdýr og frumverur.

Örverur finnast á öllum búsvæðum jarðar; Norður- og Suðurskautinu, eyðimörkum, grjóti, hverum og í hafdjúpum. Sumar hafa aðlagast lífi í jaðarumhverfi við mikinn hita eða kulda, háan þrýsting eða geislun. Örverur mynda auk þess örverumengi margra fjölfruma lífvera. Vísbendingar hafa fundist um örverur í 3,34 milljarða ára gömlum steindum frá Ástralíu sem þá væru elstu merki um líf á jörðinni.

Í mannkynssögunni hafa samskipti manna og örvera skipt miklu máli fyrir afkomu og heilsu manna. Örverur bera ábyrgð á gerjun matvæla og úrvinnslu skólps, auk þess að framleiða eldsneyti, hvata og önnur gagnleg lífvirk efni. Örverur eru mikið notaðar sem tilraunalífverur í líffræði og hafa líka verið nýttar í sýklahernaði og hryðjuverkastarfsemi. Örverur eru lykilþáttur í heilbrigðum jarðvegi. Örverumengi mannsins, þar á meðal þarmaflóran, hefur margvísleg áhrif á heilsu fólks. Sjúkdómsvaldandi örverur bera auk þess ábyrgð á mörgum smitsjúkdómum og eru því viðfangsefni hreinlætisaðgerða; þrifa, sótthreinsunar og dauðhreinsunar.
Kakkalakkar

Kakkalakkar (fræðiheiti: "Blattodea") er ættbálkur skordýra og er algengt meindýr í húsum. Til eru ýmsar tegundir kakkalakka eins og til dæmis grænklakki ("Panchlora peruana"), austræni kakkalakki ("Blatta orientalis"), litli (þýski) kakkalakki ("Phyllodromia germanica"), stóri (ameríski) kakkalakki ("Periplaneta americana") og suðræni kakkalakki ("Periplenata australiasis").
Kólera

Kólera er bakteríu-smitsjúkdómur sem berst inn í líkaman með mengaðri fæðu. Bakterían (Vibrio choler) myndar eiturefni sem festist í slímhúð þarmanna. Kólera getur valdið gríðalegum niðurgangi á stuttum tíma og einnig alvarlegu vökvatapi og vatnsskort. Ef ekki er brugðist nógu fljótlega við getur fólk dáið. Meðgöngutíminn er mjög stuttur en er hann einungis 1-5 dagar. Það getur verið flókið að greina kóleru frá öðrum gerðum af bráðaniðurgangi út frá einkennum og viðbrögðum eingöngu, þess vegna þarf að rækta sýkilinn úr blóð- eða saursýnum sjúklinga til að staðfesta að kólera sé sjúkdómurinn. Kólera dreifist með menguðu vatni og matvælum. Þegar skyndilega koma upp miklir kólerufaraldrar er orsakarinnar oftast að leita í menguðum vatnsbólum. Niðurgangurinn getur fyllt í allt 1 lítra á klukkustund, lyktin minnir á fiskifýlu og í útliti minnir hann helst á vatn með flekkjum af hrísgrjónum. Þessir flekkir eru í raun slím ásamt sýkli og þekjuvef. Sjúklingarnir missa ekki bara vatn heldur missa þeir líka mikið af nauðsynlegum söltum. Ofþornunin lýsir sér á mjög marga hætti og er það meðal annars hraður hjartsláttur, þurr húð og mikill þorsti.

Mestan hluta 20. aldar var kólera ekki þekkt í vesturheimi en skaut síðan aftur upp kollinum við lok aldarinnar. Kóleru-bakterían var fyrst einangruð og borin kennsl á af ítalanum Filippo Pacini 1854.

Fyrstu einstöku bólusetninguna framkvæmdi og þróaði spænski læknirinn og bakteríusérfræðingurinn Jaume Ferran i Clua 1885, sem ennfremur var þar með fyrsti einstaka bakteríu-bólusetning manneskju en áður hafði aðeins tekist að bólusetja gegn vírusum.

Árið 2010 var áætlað að 3–5 milljón einstaklingar veiktust árlega og 58,000–130,000 dæju af völdum kóleru. Langflest tilfelli eru í þróunarlöndum og þá einkum Afríku sunnan Sahara en enfremur löndum á borð við Afganistan, Írak, Dóminíska lýðveldið og Haiti. Kringum 1980 var áætlað að fleiri en 3 milljónir létust á ári. Erfitt er að áætla nákvæmlega fjölda árlegra tilfella ekki síst vegna þess að fátækari lönd draga lappirnar í tilkynningum vegna þess þau vilja ekki fæla frá ríka ferðamenn. Í október 2016 kom upp faraldur í Jemen, sem WHO kallaði "versta farald í heimi". Kólera hefur aldrei borist til Íslands.