Kjölfestubandalagið, grein eftir Einar Má

Einar Már Guðmundsson rithöfundur var gestur hjá mér í Silfri Egils. Hér er grein sem hann skrifaði og birtist í Mogganum í dag. Greinin var nokkuð til umræðu í þættinum.

- - -

Fyrir nokkrum árum árum ók ég með vini mínum í gömlum Zusuki blæjujeppa, sem hann kallar kaupleigujeppann, en er víðförlari en flestir jeppar af þeirri gerð, séu kaupleigujeppar flokkaðir þannig. Hann hefur brunað upp og niður hálendið, inn í jökla og út úr þeim aftur, skotist vestur á land og austur á land, farið í ótal svaðilfarir en alltaf komið aftur, einsog áhöfnin á kútter Haraldi. Þessi vinur minn, sem starfar hjá Orkuveitunni og fer því víða um bæinn, sagði eitt sinn að fátt einkenndi reykvískt síðdegi meira en konur á kaupleigujeppum að koma úr gardínubúðum. Þannig tók hann til orða en bætti svo við: Og yfir aðalgöturnar hafa verið byggðar göngubrýr, en eftir þeim gengur enginn, nema kannski ein kona í mánuði með hund og það er af því að annað hvort er bílinn hennar bilaður eða hundurinn bílveikur.

En allt í lagi, þetta var fyrir nokkrum árum, og ekki útilokað að fólki á göngubrúm fari fjölgandi, nú þegar innheimta bílalána stendur sem hæst, en ég ók sem sé með þessum vini mínum, útvarpið var á og fréttir að byrja. Þulurinn sagði eitthvað um Seðlabankann, að hann hefði hækkað eða lækkað stýrivexti. Vinur minn sagði: “Getur þú sagt mér hvað stýrivextir eru?” Ég hugsaði mig örlítið um en sagði svo: “Ég skal segja þér það ef þú segir mér hvað verg þjóðarframleiðsla er?” Svo hlógum við báðir, og ræddum þetta ekki frekar, hvorki stýrivextina né vergu þjóðarframleiðsluna.

Það skiptir máli að þetta var fyrir nokkrum árum, já, það eru svona fimm ár síðan. Þá var efnahagslífið bara hugtök, orðaflaumur sem rann út úr sérfræðingum, sem margir hafa að vísu reynst ansi litlir sérfræðingar, frekar að þetta væru spámenn, oftast falsspámenn. Orð þeirra runnu inn um annað og út út um hitt, og við botnuðum lítið í flestu sem þeir sögðu. Í rauninni vorum við flest hver allt of sátt við það hvað við botnuðum lítið í hugtökum efnahagslífsins, hagspekinni, því hún er býsna merkileg þegar maður fer að botna eitthvað í henni og bestu hagfræðingana er yfirleitt enginn vandi að skilja. Svo má líta á það sem ákveðið hraustleikamerki á þjóðfélaginu að borgararnir þurfi ekki að rata um alla ranghalana í völdundarhúsi fjármálanna og skilja allt gangvirkið, alveg einsog þú kveikir á lampa án þess að vita allt um rafmagn eða gengur yfir göngubrú án þess að vera verkfræðingur. You don't need á weaterman to know that the wind blows. En þá er hættan á næsta leyti, já einmitt þá þegar allt virðist vera í sómanum, horfur á markaðnum býsna góðar og allt sem við eigum vex í huganum.

Ég nefni þetta, því nú þessum nokkrum síðar, ræði ég við þennan vin minn og við tölum saman einsog sprenglærðir hagfræðingar, um stýrivextina, vergu þjóðarframleiðsluna, skuldsetningu þjóðarinnar og bankahrunið, myntina og myntkörfurnar, gengisstigið, verðtrygginguna og afleiðusamninga. Við grípum til orða einsog skortsala og krosseignatengsl, tölum um kjölfestufjárfesta einsog við þekkjum þá persónulega og veltum því fyrir okkur hvaða mynt væri skynsamlegast að nota. Tökum til dæmis orðið kjölfestufjárfestir. Það hljómar fallega. Ég man hvað Valgerður Sverrisdóttir notaði oft þetta orð þegar hún einkavæddi bankana að undirlægi flokksbræðra sinna og færði þeim auðlegð á silfurfati með öllum stimplum til voru hjá ríkisendurskoðun og öðrum eftirlitsstofnunum. Hún endurtók í sífellu hvað það væri mikilvægt að hafa kjölfestufjárfesta, og fólk yppti öxlum og kinkaði kolli, já alveg bráðnauðsynlegt að hafa kjölfestufjárfesta, en nú vill einn af þessum merkilegu kjölfestufjárfestum sem fékk heilan banka á silfurfati fá 180 milljarða í skaðabætur. Líklega hefur ekki verið mikil kjölfesta í kjölfestu hans, en Valgerður Sverrisdóttir sagði alltaf að það væri engin spilling af því að ríkisendurskoðandi gerði ekki athugasemdir. Hvað var ríkisendurskoðandi að pæla? Sjálfur birtist hann á meðal stofnfjáreigenda í Hafnarfirði og labbaði út með fimmtíu milljónir úr sparisjóði bæjarins og höfðaði síðan mál gegn einhverjum lögfræðingi af því hann vildi fá meira.

En þetta vekur líka upp aðra spurningu: Hvað þýðir orðið kjölfestufjárfestir? Jú, það þýðir í raun sá sem hefur tögl og hagldir í fyrirtæki í krafti fjármagns. Sumir segja að þá hafi viðkomandi aðili ólýðræðislegan meirihluta. Hugsið ykkur ef Valgerður hefði alltaf sagt að það væri mjög gott að fá ólýðræðislegan meirihluta í fyrirtæki og banka. Það sagði mér nefnilega góður spaugari að allt hefði klikkað í íslensku hagkerfi nema orðbók Seðlabankans; og vonandi ætlar ríkisstjórnin ekki að reka ritstjóra hennar eða hann er kannski einmitt maðurinn sem ætti að reka? Fátt finnst okkur Íslendingum merkilegra en að finna upp orð. Fyrir aldarfjórðungi, þegar eyðnifaraldurinn tók að herja á heimsbyggðina og flestar þjóðir ræddu um hann sem heilbrigðisvanda, þá hnakkrifumst við hér á heima um hvað orð væri best að nota yfir vandann. Eyðni eða alnæmi. Nú ætla ég ekki að fara að lasta þann sið að finna íslensk orð yfir allt sem lífsanda dregur og heldur ekki að blanda mér í viðkvæm heilbrigðismál, en þetta, að búa til falleg orð yfir vafasamar athafnir, þar hefur hagspekingunum tekist mjög vel upp, jafnvel betur en fíkniefnasölunum sem kölluðu e-pilluna alsælu. Skortsala og kjölfestufjárfestir. Bæði orðin eru stuðluð og hljómmikil, það síðarnefnda vekur upp hugboð um skip, kraftmikið skip. Lánalínur þýðir til dæmis bara yfirdráttur, en það er látið hljóma einsog einhverskonar ljósleiðarakerfi um þjóðfélagið. Það er talað um að opna lánalínur og maður fær tilfinninguna að það sé verið að opna stíflu eða vígja brú.

Kannski veit ég ekkert um hvað ég er að tala, enda hef ég aldrei komið í Seðlabankann og séð lánalínur, bindiskyldur eða kjölfestufjármagn. En ég þekki mann sem vann í Seðlabankanum. Hann var svo fluttur yfir í alþjóðlegan banka í Frakklandi, ekki hreppaflutningum einsog gamla fólkið á Akureyri heldur var um mikla upphefð að ræða, stöðuhækkun, svo mikla að því var í mín eyru líkt við að ef við værum enn á kaþólskum tíma þá hefði maðurinn verið fluttur úr Skálholti og yfir í Vatíkanið, sjálfan páfagarð. Þegar ég ræddi við hann ekki alls fyrir löngu og spurði hann um efnahagsástandið einsog eðlilegt er að leikmaður geri við sérfræðing þá sagðist hann ekki mega segja mér neitt, en að hann vissi ýmislegt. Þannig upplifir þjóðin allt kerfið. Menn mega ekki segja það sem þeir vita og vita ekki það sem þeir segja. Í blöðunum les maður hálfgerðar leynilögreglusögur, um stóru plönin og litlu plönin, hvað þessi ætlaðist fyrir og hinn, en minna fer fyrir greiningu á ástandinu. En til að smitast ekki af heiftinni, gremjunni og allri órökvísinni í andrúmsloftinu þarf maður að lesa gamlar greinar eftir gamla hagfræðinga, hlusta á Gunnar Tómasson, lesa Jón Daníelsson og Geir Zoega og ótal aðra yfirvegaða menn. Síðan heimsækir maður gamla róttlæklinga sem löngu hefur verið sagt upp störfum vegna skoðana sinna eða jafnvel aldrei fengið neitt starf undir ráðstjórn frjálshyggjunnar. Svo eru líka til gamlir róttæklingar sem baða sig í afleiðusamningum bankanna en þeir muna ekkert eftir fortíðinni, enda engar skilanefndir þar að störfum. Á meðan rignir yfir okkur sögum, hneykslissögum, hundrað milljarðar fluttir hingað, hundrað millljarðar þangað, en svo kemur einhver yfirlýsing um að ekkert hafi verið óeðlilegt eða ólöglegt við téða fjármagnsflutninga, og málið er dautt. Skuldir þjóðarinnar eru aðalatiðið, en það á ekkert að gera í skuldum þjóðarinnar, ekkert nema að borga þær, þó ekki sé hægt að borga þær, af því að þeir sem stofnuðu til skuldanna eiga ekki að sæta neinni ábyrgð. Jú, það á að gera eitthvað í málunum ef eitthvað reynist ólöglegt en hjá efnahagsbrotadeildinni er aðeins eitt mál tengt bankahruninu til rannsóknar, enda er víst ekkert ólöglegt við það að setja heila þjóð á hausinn og ræna hana mannorði sínu og ef ríkisstjórnin ætlar að gera eitthvað í því þá er framsóknarmönnum að mæta. Fékk spillinginn bara andlitslyfingu eða fór hún í lýtaaðgerð nú um daginn þegar skipt var um forystu?

Ég hef það sterklega tilfinningunni að pólitískri hugsun hafi hnignað. Hin skólagengna kynslóð, sem er fædd um og upp úr miðri síðustu öld, stundum kölluð 68' kynslóðin, lætur lítið í sér heyra. Og það á svo sem við fleiri aldurshópa. Ég sá bestu heila minnar kynslóðar ánetjast frjálshyggju, myndi Allen Ginsberg yrkja ef hann væri í sínu gamla stuði í dag. Blessuð sé minning hans. Hér á árum áður var talað um ábyrgð menntamanna, og sú ábyrgð var meðal annars fólgin í því að greina hismið frá kjarnanum og koma í veg fyrir að þjóðfélgasleg umræða yrði á svo lágu plani að hvergi sæist til sólar. En sú hefur orðið raunin einsog við sjáum með sorglegum hætti á Alþingi þessa dagana. Ekki að ég hafi neitt á móti stráksskap og bröndurum en vanhæfnin er svo yfirgengileg. Þingið er einsog draugskip þar sem framliðin áhöfnin heldur að hún sé enn í skemmtireisu. Eftir sautján ára stjórnarsetu tala Sjálfstæðimenn einsog þeir hafi bara ekki verið á svæðinu og viti ekki hvaða skelfingar þessi stjórnarstefna hefur leitt yfir þjóðina. Í fréttaskýringaþætti sjónvarpsins eru svæsnustu hægrikenningar, einsog þær að fjármálakreppan stafi af “undirmálslánum” í Bandaríkjunum, bornar fram sem sjálfsagður sannleikur. Takið eftir orðinu undirmálslán, hvernig það rímar við undirmálshópa. Í Bandaríkjunum er þessi skýring notuð til að skella skuldinni á minnihlutahópa en firra stjórnvöld Bushtímans ábyrgð. Afbrigði af þessari kenningu á Íslandi er sú að konan í Breiðholtinu sem keypti sér flatskjá hafi sett Ísland á hausinn, sem sé, að alþýðan geti sjálfri sér um kennt.

En aftur að þinginu. Hvað sjáum við þar? Argaþras. Ræðutakta. Málfundamenningu. Jafnvel spámiðli frá Vestfjörðum blöskrar og hún talar fyrir Frjálslynda flokkinn. Flokksbróðir hennar talar um hundasúrur. Það er einsog við séum stödd í leikskóla. Sjálfstæðisflokkurinn er búinn að vera viku í stjórnarandstöðu. Samt man hann ekkert eftir hruninu og fer að tala um höfundarrétt á tillögum. Er verið að bæta fyrir brot frjálshyggjupáfans sem taldi sig geta gengið í verk nóbelsskáldsins einsog hann hefði skrifað þau sjálfur? Sjálfstæðismenn koma út úr ástandi en þeir tala einsog þeir hafi aldrei verið í því. Svipað og að allir sem færu í meðferð fengju vinnu á bar en létu sem þeir hefðu aldrei komið á bar. Nú erum við stödd í Villiöndinni eftir Ibsen og eigum að lifa í blekkingunni. Mörgum finnst blekkingin góð. Svo er næsta mál á dagskrá, að vorkenna bankastjórum og embættismönnum sem hefur verið sagt að víkja. Þá er enn gripið til eineltisumræðunnar, hvað allir eru vondir við þá, bankamenn sem standa yfir rústum eigin kerfis og embættismenn grunaðir um innherjaviðskipti. Hægri stjórn í sautján ár, vinstri í tvo mánuði. Er ekki bara eðlilegt að menn víki? Kannski ætti fólkið sem nú fær uppsagnarbréfin bara að segja einsog Davíð: Ég ætla að hugsa málið. Það er ekki bara tungmálið sem er að klikka heldur líka hugsunarhátturinn. Forréttindi valdastéttarinnar eru orðin hluti af hugsunarhætti hennar. Eftirlaunafrumvarpið er auðvitað gott dæmi um það. Ef almenningur beitti sömu röksemdafærslu og forréttindahóparnir þá væri byltingarástand í landinu. Fólk neitaði að hætta í vinnunni, við felldum tár við hverja skúringarkonu sem sagt væri upp og þannig mætti lengi telja.

En örlítið meira um ábyrgðina, ábyrgð umræðunnar. Ábyrg umræða var fólgin í því að sjá samhengi hlutanna, um hvað málin snerust, hið félagslega innihald, finna orsök og afleiðingu, viðurkenna frávik, athuga lögmálin. Þannig getur fjármálakreppan alls ekki snúist um það hver hringdi í hvern, hverjum átti að koma fyrir kattarnef með óþverraskap eða hver sé versti auðmaðurinn og hver sé besti auðmaðurinn. Þannig hafa leiðtogar jafnaðarmanna hugsað eftir að þeir urðu nútímalegir og uppgötvuðu markaðslausnir og frjálshyggju. Það er alkunna að margir þeir sem gengið hafa í gegnum klofninga og sameiningar á vinstri kantinum lætur best að tjá sig með hurðarskellum. Þetta eru hópar sem stanslaust bítast um bitlinga og völd en hafa gleymt öllum markmiðum. Þetta er ástæðan fyrir því að lang flestir vinstrimenn hafa verið óflokksbundnir og ekki skipt sér af stjórnmálum. Þetta hefur gefið alls kyns miðlungsmönnum, bitlingasnötum og metorðastriturum, færi á flokkum þeirra. Þeir hafa gleymt þeirri ábyrgð að miðla ástandinu af þekkingu, innsæi og djúphygli, en sú er hefðin sem alvöru vinstristefna byggir á. Þar býr baráttuandinn. Þetta er vandinn sem forystusveit Samfylkingarinnar á við að etja. Í stað þess til dæmis að gagnrýna hugmyndirnar sem liggja að baki athöfnum Davíðs Oddsonar hefur forystusveitin fengið Davíð sem slíkan á heilann og í rauninni gert birtingarmyndina að kjarna málsins. Þetta hefur auðvitað virkað sem besta smjörklípuaðferð fyrir Davíð sjálfan, því á meðan hafa jafnvaðarmennirnir algjörlega vanrækt að upplýsa þjóðina um lausnir jafnaðarstefnunnar. Þess í stað gerði Samfylkingin orðræðu frjálshyggjunnar að sinni, þegar allt átti að vera í anda hinna nýju tíma sem sögðu að ekki mætti að horfa aftur til fortíðar. Því má jafnvel halda fram að þetta ferli hafi hafist í fjármálaráðherratíð Ólafs Ragnars Grímssonar þegar sýna átti að vinstri menn væru ekki minni fjármálamenn en hægri menn. Sumir hafa túlkað þetta þannig að það þyrfti bara að veðja á rétta aðila og þegar “götustrákunum” var úthýst úr Valhöll var þeim boðið í náðarfaðm jafnaðarmanna. Svo tóku ímyndarfræðingarnir við, sömdu ræður útrásarvíkinga með annarri hendinni og kynntu stefnu Samfylkingarinnar og forsetans með hinni. Þróun forsetans er hnignun jafnaðarstefnunnar í hnotskurn og slíkt verður ekki gert upp í einni áramótaræðu. Af hverju kallar forsetinn ekki vini sína, útrásarvíkingana, til sín og skipar þeim að skila góssinu, því hagfræðingar segja að það sé ekki fræðilegur möguleiki að búið sé að eyða þeim skuldum sem stofnað var til. Þetta er eina leið forsetans til að ávinna sér traust þjóðarinnar. Í stað þess að bjóða útrásarvíkingunum í mat með amerískum fjárglæfrakonum á hann að taka þá á beinið og skikka þá til. Þannig myndi forsetinn skrá nafn sitt í sáttargerðarbók sögunnar einsog gert var á Þingvöllum fyrir um þúsund árum. Ella mun hann horfa upp á meiri stéttaskiptingu, dýpri skotgrafir og algjört vantraust, því bæði hann og jafnaðarmennirnir í Samfylkingunni tóku þátt í að blekkja þjóðina og alþjóðasamfélagið með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Þar liggur ábyrgðin, blaðið sem nú þarf að snúa við.