Alræði framkvæmdavaldsins

Þessi grein eftir Jóhann J. Ólafsson stórkaupmann birtist í Morgunblaðinu 28. febrúar 2004. Ég vitnaði oft í hana á þessum tíma, meðal annars í sjónvarpi. Mér finnst hún enn með því besta sem hefur verið skrifað um stjórnarskrármál.

- - -

MARGIR telja að Alþingi Íslendinga sé æðsta valdastofnun landsins. Frá árinu 1904 hefur ríkt þingræði á Íslandi. Með þingræði er átt við það að meirihluti Alþingis geti vikið ríkisstjórn til hliðar. En menn vara sig ekki á gagnvirkni þessarar reglu. Hún virkar þannig að sérhver ríkisstjórn verður að tryggja sér meirihluta á Alþingi. Ráðherrar eru valdir úr hópi þingmanna og sitja á Alþingi og hafa þar atkvæðisrétt. Ráðherraembættin eru að líkum mjög eftirsótt og með því að gefa þingmönnum meirihlutans von um að hreppa einhvern tíma ráðherrastöðu og með flokksaga, snúast valdahlutföllin við. Ríkisstjórnin stýrir Alþingi. Hún er ekki lengur þingbundin stjórn, heldur höfum við fengið stjórnbundið þing í raun. Ríkisstjórn Íslands er orðin æðsta valdastofnun landsins. Ríkisvaldið er ekki lengur þrískipt á milli löggjafar-, framkvæmdar- og dómsvalds, eins og stjórnarskráin mælir fyrir heldur einungis tvískipt, á milli framkvæmdarvalds og dómsvalds. Auk þess skipar framkvæmdarvaldið dómara og lætur stundum setja afturvirk lög, en þau vega að áhrifum dómstóla.Síðan efri deild Alþingis var lögð niður árið 1991 er ríkisstjórn Íslands að meira eða minna leyti að taka við hlutverki neðri deildar Alþingis. Frumvörp eru fyrst lögð fram í ríkisstjórn og oftar en ekki berast þær fréttir að frumvörp um hitt og þetta hafi verið samþykkt einróma á fundi ríkisstjórnarinnar. Vegna meirihluta ríkisstjórnarinnar á Alþingi jafngildir þetta oft því að málið sé komið í gegn sem lög frá Alþingi. Samþykki Alþingis sé aðeins formsatriði, enda oft samþykkt þar með leifturhraða og afbrigðilegri meðferð. Þegar spurt er hvers vegna svo mikill hraði sé hafður á þinglegri meðferð að þingmenn hafa ekki tíma til að kynna sér efni frumvarpsins er svarið stundum þetta. „Frumvarpið var svo vel undirbúið af framkvæmdarvaldinu“ eða „Allir þingflokkar voru búnir að samþykkja það fyrirfram“. Semsagt þingmönnum og almenningi kemur málið lítið við. Alþingi skal háð í heyranda hljóði. Í nútíma þjóðfélagi þýðir þetta einfaldlega „með milligöngu fjölmiðla“ Ríkisvaldið rekur stærsta fjölmiðil landsins. Sé frumvörpunum flýtt og/eða afgreidd í bakherbergjum flokkanna fer umræðan fram hjá almenningi, sem er óþinglegt.

Oftar en ekki semja þrýstihópar við ríkisstjórn eða jafnvel einn ráðherra um nýja löggjöf á Alþingi.

Alvarlegasta málið er þó að framkvæmdarvaldið telur sig einnig vera stjórnarskrárgjafann.

Samkvæmt nýlegri yfirlýsingu forsætisráðherra er hann tilbúinn að standa að breytingu á stjórnarskránni. Formenn annarra stjórnmálaflokka, sem allir sitja á Alþingi, hafa tekið undir þetta. Formaður Frjálslynda flokksins hefur jafnframt lýst því yfir að stjórnarskránni verði ekki breytt nema tekið verði tillit til sjónarmiða hans flokks.

Með öðrum orðum, framkvæmdarvaldið ætlar sjálft að semja þær reglur sem eiga að takmarka vald þess. Allir sjá að þetta er algjör þversögn. Landsmenn sjálfir eiga að setja sér stjórnarskrá, sem er æðri ríkisvaldinu og á að takmarka vald þess til að skerða það sem mönnum er helgast og stjórnskipunarlög eru sett til að vernda fyrst og fremst: Mannréttindin.

Nú er stjórnarskrá okkar þannig að henni verður ekki breytt nema með samþykki Alþingis í tvígang með kosningum á milli. Alþingi ætti að sjá sóma sinn í því að leyfa kjósendum sjálfum að koma að samningu nýrrar stjórnarskrár án afskipta ríkisvaldsins, í fyrstu umferð, með því að koma á fót stjórnlagaþingi, sem semdi frumvarp að nýjum stjórnskipunarlögum. Dæmigerður þverskurður Íslendinga með fagfólki veljist á þetta þing eða ráðstefnu, sem semur þar frumvarp að nýrri stjórnarskrá, sem síðan verður lagt fyrir Alþingi, sem gæti breytt frumvarpinu. Þessi aðferð tryggir það að aðrir en alþingismenn gætu einnig haft skoðun á málinu. Í dag er ekkert sem kemur í veg fyrir að breytingum á stjórnarskránni verði hraðað í gegn um Alþingi með afbrigðilegri flýtimeðferð, þótt það sé auðvitað í hróplegu ósamræmi við anda íslensks réttar.

Geri Alþingi hins vegar of miklar breytingar á stjórnarskrárfrumvarpinu hefur forseti lýðveldisins möguleika á að vísa því til þjóðaratkvæðagreiðslu skv. 26. gr. núverandi stjórnarskrár.

Jóhann J. Ólafsson