arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Hví að ýkja árangur hægri þjóðernispopúlista?

Yfirleitt vekja kosningar í Hollandi ekki sérstakan áhuga. Hollensk stjórnmál þykja ekki sérlega spennandi. Þar eru einatt við völd samsteypustjórnir sem gera alls kyns málamiðlanir. Fæstir vita hvað forsætisráðherra Hollands heitir. En það breytir því ekki að Hollendingum vegnar almennt vel, þeir búa við mikla velmegun í einu ríkasta samfélagi heims. Og svo hefur verið um langt skeið.

En nú eru augu heimspressunnar á Hollandi. Það er vegna kosninga þar sem jafnvel er búist við að hægriöfgamaðurinn Geert Wilders sigri. Maður les alls konar fyrirsagnir um þetta, en fæstir nenna líklega að lesa smáa letrið. En í grein eftir Simon Kuiper í Financial Times segir að Hollendingar sjálfir hafi ekki yfirmáta miklar áhyggjur af Wilders. Hann er ekki að fara að ná völdum eftir kosningar, þótt hann kunni að fá meira en fimmtán prósenta fylgi.

80-85 prósent kjósenda í Hollandi greiða Wilders ekki atkvæði.

Enginn flokkur vill vinna með Wilders í samsteypustjórn, honum verður ekki boðið í neitt slíkt samstarf, og raunar er spurning hvort Wilders kæri sig um það. Hann fær næga athygli hvort eð er.

Kuiper bendir á að Hollendingar sjálfir séu farnir að verða leiðir á Wilders. Hann hefur verið lengi í stjórnmálum. Pólitíkusar sem enginn hefur heyrt um utan Hollands hafa fengið meiri athygli í kosningabaráttunni. Það er líka nefnt að vinstri flokkar sem vilja starfa saman eftir kosningar hafi mun meira fylgi en Wilders – sem situr einn að sínum væng stjórnmálanna.

Á Vísi birtist frétt um kosningarnar í Hollandi sem er nokkuð villandi – líkt og títt er um fréttir af þessum kosningum. Ólafur Þ. Harðarson, prófessor í stjórnmálafræði, skrifar á Facebook:

Las þessa einkennilegu „frétt“ sem segir að kannanir bendi til þess að Frelsisflokkurinn (en í honum er eini meðlimurinn Geert Wilders – til að gulltryggja sig gegn fjandsamlegri yfirtöku) muni sigra í komandi kosningum í Hollandi og fá 25 af 76 sætum í neðri deild þingsins (e. House of Representatives).

Tvær athugasemdir: 1) Í neðri deildinni sitja 150 þingmenn – ekki 76. 2) Þó Frelsisflokkur fengi flest atkvæði benda kannanir til þess að þorri Hollendinga muni kjósa flokka sem nánast örugglega fara ekki í stjórn með honum. Í Hollandi er enginn þröskuldur. Flokkur þarf bara 0,67% (1/150) til að fá þingmann – enda eru þingflokkar þar margir og litlir.

Svo hver er sigurvegari? Sá sem stærsti (litli) minnihlutinn kýs – eða allir hinir litlu flokkarnir sem fyrirlíta það sem Wilders stendur fyrir?

Er einhver ástæða til að ýkja árangur hægri þjóðernis-popúlista í Vestur-Evrópu? Þeir hafa sumsstaðar fengið töluvert fylgi – en eru (enn) í miklum minnihluta allsstaðar á þessum jarðarinnar parti …
Evróvisjón og áherslur í íslensku máli

Eins og stór hluti þjóðarinnar ætla ég að horfa á Evróvisjón söngvakeppnina í kvöld. Ég á von á að starfsfélagar mínir á Rúv setji upp stórglæsilega sýningu í Laugardalshöll.

Þarna munum við væntanlega heyra lögin sem komust í úrslitakeppnina í síðasta skipti á íslensku. Í raun er það heldur döpur þróun að keppendur í Evróvisjón eru hættir að syngja á þjóðtungum sínum, það virkar nú eins að það sé nánast skylda að nota ensku. Kannski eiga lög á öðrum málum ekki séns. En þetta var öðruvísi þegar Volare var keppninni á sínum tíma, ætli það sé ekki besta Evróvisjónlagið fyrr og síðar? Þá var ennþá lifandi tónlistarflutningur í keppninni, nú er allur undirleikur á bandi, annað er hreinlega bannað. Kröfur sjónvarpsins hafa orðið tónlistinni yfirsterkari.

En ég hef svolítið verið að velta fyrir mér meðferð tungunnar í þessari keppni. Það virðist með öllu gleymt að í íslensku er áhersla ávallt á fyrsta atkvæði orðs. Þetta á við jafnt í töluðu sem sungnu máli. Við heyrum nokkuð skerandi dæmi um þetta í keppninni þetta árið þar sem áherslurnar í söngnum eru mjög sérkennilegar og vægast sagt óíslenskar. Þegar menn fara að syngja á ensku er þetta auðvitað ekki vandamál lengur – þangað stefnir þetta allt – en kannski er þetta eitthvað sem mætti laga með smá tilsögn?
Eigum við þá að sleppa því að fjárfesta í innviðunum?

Nú heyrast raddir sem segja að það þurfi að draga saman í ríkisútgjöldum til að mæta örum hagvexti og þenslu. Þetta er til dæmis haft eftir tveimur hagfræðingum í frétt sem birtist í Fréttablaðinu. Stjórnvöld mega ekki auka á þensluna með fjárfestingum.

Hagvöxturinn er tilkominn nánast eingöngu vegna brjálæðislegrar fjölgunar ferðamanna á Íslandi.

En sætta menn sig þá við að innviðum samfélagsins hraki enn frekar. Hvenær verður hægt að byggja upp? Við erum með vegakerfi sem ræður mjög illa við aukna umferð – sem er meðal annars vegna ferðamennskunnar. En það er ekki eins og endurbætur á vegunum séu að gerast sérlega hratt, hér er frétt Rúv frá því í dag þar sem segir að einbreiðum brúm verði fækkað um tvær á þessu ári. Í nýlegri frétt á Rúv sagði að fjárfestingaþörf í vegakerfinu sé meiri en 23 milljarðar.

Við erum með heilbrigðiskerfi sem er í slæmu ástandi, það á við á öllum stigum þess, frá heilsugæslu til skurðstofa. Alls staðar er þörf að laga eftir langan tíma vanrækslu – og krepputíð þar sem var niðurskurður. Það þarf fleiri fleiri og betri hjúkrunarrými fyrir aldraða – þar eykst þörfin hratt eftir því sem þjóðin eldist. Það þarf að bæta menntakerfið og efla löggæslu, svo nokkuð sé nefnt. Og ef við ætlum að halda áfram að taka við ferðamönnum, þá er flugvöllurinn í Keflavík kolsprunginn. Manni óar við því hvernig ástandið verður þar næsta sumar.

Ef ekki er hægt að framkvæma í hallæri, eins og við upplifiðum eftir 2008, og ekki heldur í gróðæri, eins og er nú, eigum við þá bara að sætta okkur við að innviðirnir drabbist niður? Annar möguleiki væri þá að láta uppbygginguna í hendur einkaaðila – til dæmis í heilbrigðis- og vegamálum. Við verðum vör við nokkuð eindregna tilhneigingu í þá átt.

Rúv birti þetta línurit sem sýnir hagvöxt á Íslandi síðan 1980.
Fundið líkan – stórhýsið Glasgow

Þetta tengist umfjöllun um Grjótaþorpið sem verður í Kiljunni á næstunni. Ég hafði spurnir af því að til væri líkan af Aðalstrætinu og Grjótaþorpi eins og það leit út á síðustu áratugum 19. aldar. Eftir nokkra eftirgrennslan fannst það í geymslu hjá Borgarsögusafni.

Það sem ég var fyrst og fremst að leita að er hvernig Glasgow var útlits. Þetta var stærsta hús bæjarins á sínum tíma, reist árið 1862, af breskum kaupmanni, P.L. Henderson. Verslunin fór á hausinn á fáum árum, en húsið var notað til margra hluta. Herbergin voru meira en fjörutíu talsins, þarna voru íbúðir, þarna starfaði sjómannaklúbbur sem átti að halda sjómönnum frá brennivínsbölinu, þar lágu frami bækur, spil og töfl, og þarna var haldin það sem líklega er fyrsta eiginlega málverkasýning á Íslandi, það voru myndir eftir Þórarin B. Þorláksson. Um tíma var Glasgow í eigu Einars Benediktssonar og þarna var blað hans, Dagskrá, prentað.

Einar bjó um skeið í Glasgow sjálfur, en þar var líka til húsa einn tötralegasti íbúi Reykjavíkur, vatnsberinn Sæfinnur með sextán skó.

Við sjáum hvað húsið hefur verið stórt og glæsilegt, það var úr timbri en brann til kaldra kola 1903. Eldurinn mun hafa komið upp í vindlagerð sem var í húsinu.

Tvö önnur hús á myndinni eru kunnugleg. Rauða stóra húsið er Vinaminni sem enn stendur en gula húsið við hliðina á, með tveimur strompum, er Norska bakaríið svokallað á horni Fischersunds og Mjóstætis.

Hér er svo önnur mynd sem er tekin er af hluta líkansins. Þarna sést Glasgow í allri sinni dýrð. Húsið fyrir framan stendur enn og kallaðist Liverpool. Nú er þar til húsa kaffihúsið Stofan. Vinsælt var að nefna hús í bænum eftir borgum í Bretlandi, því þarna rétt hjá reis líka hús sem kallast Aberdeen og er enn á sínum stað.

Hér er svo ljósmynd sem tekin er í Grófinni um 1890. Þarna má sjá Glasgow og Vesturgötuna þar sem hún liggur út með sjó. Myndin sýnir glöggt hversu sjávarsíðan í Reykjavík hefur tekið miklum breytingum. Þarna nær fjaran nánast upp að Vesturgötunni.
Dvel ég í draumahöll – á norsku

Ég er af Torbjörn Egner kynslóðinni. Dáði verk þessa höfundar ákaflega þegar ég var barn. Held ég hafi nánast kunnað Dýrin í Hálsaskógi og Kardimommubæinn utan að. Persónur eins og Lilli Klifurmús, Mikki refur, Soffía frænka og Kasper, Jesper og Jónatan voru lifandi veruleiki fyrir mér.

Dýrin í Hálsaskógi setti ég upp í stofunni heima. Hafði farið í Þjóðleikhúsið að sjá þau og orðið mjög óttasleginn þegar refurinn birtist. Ég var svo huglítill að það varð að fara með mig út í hléi. En mamma dó ekki ráðalaus, fór með mig aftur og þá fékk ég að hitta sjálfan Mikka ref – sem var leikinn af Bessa Bjarnasyni.

Upp frá því var ég gríðarlegur aðdáandi Bessa, taldi hann stórkostlegan listamann. Aðdáunin minnkaði ekki þegar fjölskyldan hitti hann eitt sinn í lautarferð í Heiðmörk. Þá var ég meira starstruck en ég hef orðið fyrr eða síðar á ævinni.

Líklega hefði maður tekið þessari kvikmynd fagnandi á þessum árum. Hún heitir Dyrene i Hakkebakkeskogen, er norsk, var frumsýnd um síðustu jól og er nú á leiðinni í bíó á Íslandi. Þarna eru Klatremus, Mikkel Rev, Morten Skogmus, Bakergutten og Bamsefar. Því gleymum því ekki að Dýrin í Hálsaskógi eru norsk og vísan alkunna Dvel ég í draumahöll er þaðan.

Ég man ekki betur en að um daginn hafi hún unnið einhverja kosningu um besta íslenska barnalagið, en það er semsagt eftir Torbjörn Egner og Christian Hartmann. Kristján frá Djúpalæk gerði hins vegar íslenska textann og tókst svo vel upp að þetta er nánast farið að hljóma í eyrum okkar eins og íslensk barnagæla.

Dvel ég í draumahöll

og dagana lofa.

Litlar mýs um löndin öll

liggja nú og sofa.

Sígur ró á djúp og dal,

dýr til hvílu ganga.

Einnig sofna skolli skal

með skottið undir vanga.

En svona líta Dýrin í Hálsaskógi út í teiknimyndinni. Hún er væntanleg í bíó á Íslandi 7. apríl, rétt fyrir páska. Við getum heyrt norsku útgáfuna af Dvel ég í draumahöll undir lok stiklunnar. Textinn er svona.

So ro lillemann

Nå er dagen over

Alle mus i alle land

Ligger nå og sover

So ro tipp og tå

Sov min vesle pote

Reven sover også nå

Med halen under hodet
Þeir einir munu vera…

Um háværar deilur, móðgunargirni og ásakanir sem ganga á víxl á netinu síðan í gær og nú frameftir degi í dag má hafa fleyg orð úr Njáls sögu:

Þeir einir munu vera að ég hirði aldrei þó að drepist.

Sem er fornsagnaleg aðferð til að segja – mér er slétt sama.

Myndbrot úr Njálureflinum á Hvolsvelli.
Halli sigurvegari – mynd sem snertir mann djúpt

Ef eitthvað er skylduáhorf í þessari viku, þá er það heimildarmyndin sem Rúv sýndi í gær um Harald Ólafsson, Halla sigurvegara, eins og myndin heitir. Halli var barnungur vistaður á Kópavogshælinu, það var fávitahæli, þá var það kallað svo. Halli hafði misst móður sína, hann var spastískur, og það var álitið að hann gæti ekkert lært og ekkert gert. Hann var beittur miklum órétti, en hann er ekki beiskur – á einum stað sá ég honum lýst sem „kærleiksríkum húmanista“.

En þetta er saga um mikið þolgæði og hvernig sigrast má á erfiðleikum. Það kom í ljós að Halli hafði til að bera góðar gáfur, hæfileika og þrautseigju. Þetta er afar merkilegt lífshlaup, myndin, sem er gerð af Páli Kristni Pálssyni, er hrífandi, hún snertir mann djúpt og vekur mann til umhugsunar um hvað það er sem skiptir í raun máli í lífinu.

Myndina má sjá með því að smella hér.
Faxaverksmiðjan eða Marshallhúsið?

Í frétt á mbl.is segir að stutt sé í að „Marshallhúsið“ opni úti í Örfirisey. Þetta virðist ætla að vera hin glæsilegasta framkvæmd, húsið er fallega gert upp og þarna á að vera öflug myndlistarstarfsemi. Væntanlega mikil lyftistöng.

En gamlir Reykvíkingar vita að þetta heitir ekki „Marshallhúsið“, það nafn hefur ekki heyrst fyrr en alveg hin síðustu ár. Þetta er Faxaverksmiðjan, hún var reist í tenglum við skammlíft síldarævintýri á Faxaflóa.

Það er hins vegar rétt að eitthvað af fé úr Marshallhjálpinni fór í byggingu hússins, eins og ýmsar aðrar framkvæmdir á Íslandi á þessum tíma, virkjanir og togarakaup. Svo hefur verið deilt um hvort Íslendingar hafi átt skilið að fá fé úr þessum stað, þeir höfðu jú grætt á stríðinu – en þeim tókst líka að sólunda peningunum á fáum árum.

En ef nafnið á að festast við húsið þarf eiginlega að gera eitthvað til að minnast Georges Marshall, hershöfðingja og utanríkisráðherra. Það þarf allavega að vera mynd af honum eða lítill skjöldur. Þetta var einn merkasti stjórnmálamaður tuttugustu aldar, yfirburðamaður, eiginlega eins mikil andstæða Trumps og félaga og hugsast getur.

Marshall fór til Evrópu 1947 og sá með eigin augum hversu ástandið var slæmt. Hann kom heim og setti saman áætlun ásamt Truman forseta. Gríðarlegar fjárhæðir voru settar í uppbyggngu Evrópu. Markmiðið var að örva hagvöxt í Evrópu, bjarga álfunni frá óstöðugleika og örbirgð og því að lenda e.t.v. undir hæl kommúnista.

Reyndar bauðst ríkjum Austur-Evrópu fyrst að vera með, en Stalín bannaði það – Marshalláætlunin var ein ástæða þess að Sovétríkin hertu tökin í Berlín. Þarna má jafnvel líka greina upphafið að Evrópusambandinu. Kommúnistar í austri stofnuðu viðskiptabandalagið Comecon. Íslenskir sósíalistar voru líka hatrammlega á móti Marshalláætluninni. Þeir sögðu að þarna væri einungis yfirskin fyrir heimsyfirráðastefnu Bandaríkjanna og sókn eftir mörkuðum fyrir bandarískan varnig.

Marshall sjálfur fékk friðarverðlaun Nóbels fyrir vikið. Áætlun hans svínvirkaði. Um 1950 var Evrópa komin á langa braut hagvaxtar og bættra lífskjara – eftir langt tímabil þar sem hafði verið fyrst kreppa, síðan styrjöld og svo ár glundroða eftir stríð. Kommúnistaógninni var bægt frá. Í kjölfarið fór í hönd tíminn sem hefur verið kallaður Pax Americana.
100 ár frá rússnesku byltingunni – Hver ert þú í Rússlandi 1917?

Á þessu ári er liðin ein öld frá einum afdrifaríkasta atburði mannkynssögunnar, byltingunni í Rússlandi. Það voru reyndar tvær byltingar árið 1917, febrúarbyltingin sem leiddi til þess að keisarinn var settur af og októberbyltingin, en svo hefur valdarán bolsévíka verið kallað.

Vegna mismunar á tímatali er febrúarbyltingin reyndar í mars, upphaf hennar er talið vera 8. mars þegar voru miklar mótmælagöngur í Petrograd eins og borgin hét þá. Og októberbyltingin er í byrjun nóvember.

Hér er nokkuð áhugaverður spurningaleikur þar sem er spurt: Hver ert þú í Rússlandi 1917? Maður svarar spurningum og fær niðurstöður, hvort maður er bolsévíki, mensévíki, þjóðbyltingarmaður ellegar keisarasinni og þá kannski í sveit hvítliða.

Sjálfur fékk ég þessa niðurstöðu. Ég virðist vera langt frá öllum stjórnmálaöflum Rússlands á þessum tíma – sem er líklega ágætt. (Svo er spurning hvort maður eigi framvegis að forðast að svara svona spurningum á netinu?)
Vélmenni þurfa ekki klósett, mötuneyti, fataskápa, veikinda- eða sumarfrí

Ekki einu sinni Kínverjar á sultarlaunum geta keppt við róbóta, en verksmiðjur þar í landi eru að sjálfvæðast hratt. Meðalrekstrarverð róbóta er um 2000 kr. á tímann og fer lækkandi. Vélmenni þurfa ekki klósett, mötuneyti, fataskápa eða veikinda- eða sumarfrí.

Þetta skrifar Jóhannes Björn í athugasemd við grein sem birtist hér á vefnum, en þar var sagt frá viðtali við Yngva Björnsson, prófessor í tölvunarfræði. Viðtalið var í Silfrinu á Rúv í gær.

Jóhannes skrifar um sjálfvirknivæðinguna sem gengur hratt yfir heiminn.

Það eru yfir þrjár milljónir flutningabílstjóra í Bandaríkjunum sem fá reisupassann á næstu árum þegar bílarnir keyra sig sjálfir og um 80% framleiðslustarfa sem hafa verið að gufa upp hafa verið sjálfvædd. Hamborgarakeðja Wendy's var að kaupa þúsund róbóta sem selja mat líkt og hraðbanki spýtir út peningum. Amazon er nú þegar með 30.000 róbóta í vöruhúsum sínum og fjölgar þeim hratt.

Það eru heldur ekki bara einföld störf sem þarna eiga í hlut, verkamannastörfin, heldur líka störf sem fólk úr millistétt hefur sinnt – og lifað af góðu lífi. Jóhannes Björn skrifar:

En það eru ekki aðeins einföld störf sem eru að sjálfvæðast. Lögfræðiskrifstofur voru hér áður fyrr með her fólks sem vann við heimildasöfnun, en nú vinna tölvur þessi störf. Goldman var með 600 verðbréfamiðlara “á gólfinu” en í dag eru þeir tveir (tölvumönnum hefur þó fjölgað eitthvað). Þetta ferli er að endurtaka sig á nærri því öllum sviðum og það er mjög raunhæft að tala um 50% atvinnuleysi eftir 10 til 20 ár. Þróunin er 20 sinnum hraðari heldur en í gamla landbúnaðar/ framleiðslu/ skrifstofu ferlinu.

Eru borgaralaun svar við þessu? Er raunhæft að verði hægt að koma þeim á? Jóhannes Björn er ekki bjartsýnn á að svo verði.

Það er fallegur draumur en samt “pípudraumur” að halda að ríkisborgaralaun leysi vandann sem blasir við okkur. Fólk sem tölvur leysa af hólmi (segjum 50% vinnuaflsins) borgar ekki skatta. Hver á þá að borga ríkisborgaralaunin? Það er líka augljós staðreynd að stóraukin sjálfvæðing LÆKKAR verðmæti hverrar framleiddar einingar og fyrirtækin verða ver í stakk búin til þess að borga skatta. Annað hvort verður að endurhanna peningakerfið frá grunni eða þjóðnýta alla framleiðsluna.
Vélarnar taka yfir

Það er talað um fjórðu iðnbyltinguna. Hún gerist hraðar en þær fyrri, heimurinn er allur tengdur, og breytingar eru mjög örar. Vélmennin, sjálfvirknina, gervigreindina, hvernig ótal störf sem mannfólkið hefur unnið munu hverfa á næstu áratugum – vélmenni eiga eftir að geta sinnt þeim. Og þetta er ekkert smáræði, það er talað um stóran hluta vinnumarkaðarins, þetta er mælt í tugum prósenta. Það eru ekki bara einföld láglaunastörf sem vélarnar taka yfir, heldur er líka um að ræða störf sem millistéttin hefur sinnt.

Hvernig á að bregðast við slíkri byltingu? Hvernig á að deila gæðunum þannig að það verði ekki einungis fjármagnseigendur sem njóta þess og hinir ríku verða ríkari? Verða til ný störf fyrir fólkið sem missir vinnuna? Eru borgaralaun óhjákvæmileg? Þarf að skattleggja vélmennin eins og Bill Gates hefur lagt til

Það eru fleiri álitamál tengd vélmennum og gervigreind. Til dæmis hefur verið rætt um hvort mannkyninu sjálfu stafi beinlínis hættta af vélunum þegar þær verða öflugri, kannski klárari en við, öðlast einhvers konar sjálfsvitund? Meðal þeirra sem hafa talað um þetta eru Stephen Hawking og Elon Musk.

Jú, og svo er það upplýsingatæknin. Undanfarið hefur verið mikil umræða um að menn séu komnir lengra en okkur hugði í að nýta sér tækni til að vinna upplýsingar úr samskiptamiðlum – þar spilar gervigreindin líka inn í. Að hægt sé að greina fólk á augabragði út frá notkun þess á samfélagsmiðlum – ekki svo ýkja mörgum lækum – og reyna svo að stjórna pólitískri hegðun þess með lævíslegum áróðri. Þegar samfélagsmiðlarnir upphófust fyrir svona áratug var trú manna að þetta væri fjarska góð þróun, þarna fengju allir sína rödd, en nú er umræðan eiginlega alveg í hina áttina – það er meira talað um vandann sem fylgir samfélagsmiðlum og misnotkun þeirra. Hvernig á að vernda fólk fyrir starfsemi fyrirtækja eins og Cambridge Analytica?

Hér er viðtal um þessi mál úr Silfrinu frá því á sunnudag. Hinn mjög greinargóði viðmælandi er Yngvi Björnsson, prófessor í tölvunarfræði við Háskólann í Reykjavík. Þið getið horft með því að smella hérna á vef Ríkisútvarpsins.
Gömlu „góðu“ dagarnir

Bráðsnjallt lítið lag. Byrjar sakleysilega, en svo verður húmorinn svartari. Make America Great Again.
Kapphlaup á botninn

Á forsíðu Fréttatímans er frétt um ásakanir á hendur Samskipum í Hollandi. Þetta var í fjölmiðlum í gær, Samskip er sakað um að nota flutningabílstjóra frá Austur-Evrópu sem fá afar lélegt kaup og njóta lítilla réttinda.

Forstjóri Samskipa svarar með þessum hætti:

Þetta er pólitískt mál og snýr að frjálsu flæði vinnuafls og þjónustu.

Þetta er merkileg yfirlýsing og tímanna tákn. Ef opinn vinnumarkaður með frjálsu flæði milli landa, á stóru svæði eins og Evrópu, þýðir kapphlaup á botninn hvað varðar réttindi, aðbúnað og kaup, þá er ljóst að hann er á villigötum.

Og er á forsendum fjármagnsins en ekki vinnandi fólks. Jú, það er rétt, þetta er pólitík – en það er vond pólitík.
Ísland árið 2017

Þetta er dásamleg ljósmynd, tekin á mánudaginn á ströndinni við Jökulsárlón. Ferðamenn í útivistargöllum taka myndir af jökunum, hver öðrum og sjálfum sér. Litirnir eru einstakir inni í kuldalegu landslaginu – en svo segir myndin líka mikla sögu um þjóðfélagið á Íslandi árið 2017, ferðamannastrauminn og allt hitt.

Ferðamennirnir eru á tvist og bast um ströndina, virka nánast umkomulausir. En fyrir okkur eru þeir mikil gróðaþúfa – að minnsta kosti sem stendur.

Myndin er eftir hinn snjalla ljósmyndara Gunnar Sverrisson sem gaf mér góðfúslegt leyfi til að birta hana.
Pissað í sundlaugar

Ég hef sótt sundlaugar síðan ég var unglingur, fyrst Vesturbæjarlaugina en hin síðari ár sundlaugina á Seltjarnarnesi. Sundlaugarnar eru dásamlegir griðastaðir, eitt af því sem maður saknar mest þegar maður fer frá Íslandi, og þar eru allir jafnir – naktir í sturtu og í skýlunni þegar kemur út í laug eða pott.

Mér hefur aldrei komið til hugar að pissa í sundlaug. Ég hef ekki ímyndað mér að það væri hægt – inni í mér er mjög sterkur hemill sem segir að það megi ekki gera. Það má líka nota ýmis ráð til að forðast að pissa í laug, best er auðvitað að ljúka því af áður en maður fer ofan í.

Nú segir rannsókn vísindamanna í Kanada að það sé talsvert mikið af pissi í sundlaugum. Það þýðir bara eitt – sumir sundlaugagestir láta vaða. Reyndar sagði ólympíumethafinn Michael Phelps í viðtali fyrir nokkrum árum að „allir pissi í laugina“. Samt finnst manni að Phelps ætti að ganga á undan með góðu fordæmi, hann hefur unnið 21 gullpening á OL og er hetja. Nei, hann mígur í laugar og heldur því fram að klórinn lagi skaðann.

En vísindamennirnir í Kanada notuðu aðferðir sem lýst er í þessari grein í Guardian til að greina magn hlands í sundlaugum. Þeir skoðuðu sérstaklega tvær almenningslaugar og komust að því að gestir höfðu losað um 75 lítra af þvagi í stærri laugina og 30 lítra af hlandi í laug sem var um helmingi minni en hin fyrri. Einn rannsakendanna segir:

Niðurstöður okkar sýna að fólk pissar sannarlega í laugar og heita potta.

Reyndar má lesa í greininni að meira piss sé að finna í heitum pottum en í sundlaugunum sjálfum. Magnið þar var allt að þrefalt. Þar getur verið um að kenna hinum losandi áhrif sem heitt vatn hefur á þvagblöðruna.

Það verður samt að segjast eins og er, að þótt þetta sé afar hvimleiður ósiður, þá er magn hlands í sundlaugunum ekki mikið. Á þessu geta menn glöggvað sig á meðfylgjandi korti. Rauði bletturinn efst í horninu er 75 lítrar af pissi í laug sem rúmar 850 þúsund lítra af vatni.

Ég veit ekki til þess að gerðar hafi verið rannsóknir á pissi í íslenskum sundlaugum. En þær eru vel heitar, við notum okkar góða hitaveituvatn, og er líklegt að þess vegna sé jafnvel erfiðara fyrir fólk að halda í sér í íslenskum laugum en þeim erlendu. Það gæti semsagt hugsast að meira sé migið í laugar á Íslandi en í Kanada.
Frá herra Cable til doktor Franeks – hið óstöðuga íslenska efnahagslíf

Einhverja greinarbestu lýsingu á efnahags- og atvinnusögu Íslands er að finna í bókarhluta í ellefta og síðasta bindi Sögu Íslands sem kom út fyrir skömmu. Þetta er bókarkafli – í raun á lengd við heila bók – ritaður af sagnfræðingnum Pétri Hrafni Árnasyni og ber heitið Frá herra Cable til doktor Franeks.

Þarna er rakin sagan frá því að Ísland fékk fullveldi í lok fyrri heimsstyrjaldar og fram yfir hrun og búsáhaldabyltingu, í titlinum getur Pétur tveggja nafna, Eric Grant Cable, sem var breskur ræðismaður á Íslandi fram til 1919 og var mjög ráðríkur, hlutaðist jafnvel til um mannaráðningar, og Franek Roswadowski, sem var erindreki Alþjóða gjaldeyrissjóðsins á Íslandi á árunum eftir bankahrunið.

Það eru semsagt næstum hundrað ár undir í bókarkafla Péturs. Þarna er greint frá smáríki sem er afar fátækt í byrjun tímabilsins, vanþróað, en sækir afar hratt fram til bættra lífskjara og velmegunar. En um leið er þetta saga mikils efnahagslegs óstöðugleika, sífelldra kreppa, gengisfellinga og efnahagshafta.

Hagkerfið er náttúrlega mjög einhæft, byggir á fiskveiðum, en það er seint hægt að segja að hagstjórnin hafi verið góð eða markviss. Uppbygging Íslands sem fjármálamiðstöðvar er tilraun til að renna fleiri stoðum undir efnahaginn, en hún mistekst hrapallega.

Á sama tíma verða miklar félagslegar breytingar. Pétur nefnir að Ísland breytist frá því að vera nokkuð þröngsýnt samfélag þar sem dómharka er mikil yfir í eitt frjálslyndasta ríki í víðri veröld.

Pétur Hrafn Árnason er í viðtali um þetta verk sitt í Kiljunni á Rúv í kvöld.

Skömmtunarseðlar. Myndin kemur frá Þjóðminjasafni Íslands.