arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Hráskinnaleikur í Washington

Það er nauðsyn að hækka skuldaþak bandaríska ríkisins. Annars gæti það lent í greiðsluþroti – sem gæti haft slæmar afleiðingar.

Það tekst ekki að ná samkomulagi milli Demókrata og Repúblikana um þetta. Það er óhjákvæmilegt að bæta fjárhagsstöðu ríkisins, Demókratar hafa viljað auka skattheimtu á auðmenn og stórfyrirtæki.

Það mega Repúblikanar ekki heyra minnst á. Þeirra kröfur eru að skorin verði niður fjárframlög til heilbrigðismála og velferðar.

Obama forseti hefur gengist inn á þetta að hluta til, en Repúblikönum finnst það ekki nóg.

En það er hins vegar nóg til að vekja reiði hins félagslega sinnaða arms Demókrataflokksins – stuðningsmanna Obama. Þar er fylgi hans í algjöru lágmarki.

Líklega mun þetta enda með einhvers konar samkomulagi, hinn möguleikinn er of háskalegur. Vinstri armur Demókrataflokksins mun áfram kjósa Obama, þeir hafa engan annan – og það er spurning hvort hófsamir Repúblikanar neyðist til að gera það líka. Ef kosið verður Teboðsins og Obama er alveg jafn líklegt að sá síðarnefndi verði fyrir valinu.
Rugludallar

Það er mikið af rugluðu liði í heiminum og margt af því er sífellt að hrópa á athygli okkar í gegnum internetið.

Nei – þegar þjóðfélagsumræða er annars vegar er internetið ekki alltaf til bóta.

Glenn Beck, útvarps- og sjónvarpsmaðurinn bandaríski, líkir sumarbúðunum á Úteyju þar sem hin skelfilegu fjöldamorð voru framin við Hitlersæskuna.

En Webster Tarpley, landi hans, stjórnmálaskýrandi og bókarhöfundur, heldur því fram að morðárásirnar í Noregi séu samsæri, kannski til að refsa Norðmönnum fyrir utanríkisstefnu sína og fyrir að hætta að vera með í Líbýu.

Webster Tarpley kom til Íslands eftir kreppuna og flutti speki sína. Og jú, ég verð að játa – hann kom í Silfur Egils. Það telst varla vera ein af glæstustu stundum þess þáttar. En talaði líka á fundum og hitti ráðamenn.
Gullfiskur

Hagfræðin er gullfiskur. Eða að minnsta kosti hinar viðteknu hugmyndir sem ríkja hverju sinni í hagfræðinni.

Árum saman las maður að Þýskaland væri til vændræða í Evrópu – það væri jafnvel hinn „sjúki maður“ í álfunni – vegna þess að Þjóðverjar væru ekki nógu góðir neytendur, þeir eyddu ekki peningum og tækju ekki lán.

Það var sagt að best væri ef Þjóðverjar færu að líkjast Bretum meira. Bretar eru kaupóðir, steypa sér í skuldir og versla út á krít.

Á Íslandi, sem var eins konar paradís neyslu og ofurskuldsetningar, eru húsnæðisskuldir nú komnar yfir helming af verðmæti fasteigna sem eru í eigu einstaklinga. Það er frekar eins og martröð.

Ég er staddur í Þýskalandi og enn er sjaldgæft að sjá fólk veifa kreditkortum.

Frakkar áttu líka að fara að líkjast Bretum og taka upp blairisma. Franskir fjölmiðlar voru í angist vegna þessa árum saman. Sarkozy boðaði blairisma þegar hann var kosinn – en svo kom efnahagskreppa og hann sneri við blaðinu. Frakkar halda því enn í sín stóru ríkisfyrirtæki. Og þeir hafa besta heilbrigðiskerfi í heimi og bestu járnbrautirnar.

Og nú eru það Þjóðverjar sem standa uppi sem það land í Evrópu þar sem efnahagurinn er í bestu lagi. Þjóðverjar framleiða ennþá vörur sem eru eftirsóttar út um alla veröld. Að vísu er í gangi einhver misskilningur um hversu mikið Þjóðverjar greiða vegna evrunnar – það eru smáaurar miðað við allan þann markað sem Þjóðverjar hafa í Evrópu fyrir varning sinn.

Við lifðum nokkuð langt skeið hagfræðirétttrúnaðar. Margir hafa bilað í trúnni. Á Evrópuvaktinni, sem er vefrit gamalla hægri manna, má til dæmis lesa þennan pistil þar sem er spurt hvort nokkuð vit sé í einkavæðingu.
Að fjarlægja sig frá ofstækinu

Ofstækisvefurinn AMX hefur farið svo gjörsamlega yfir strikið síðustu daga að það verður vart séð að hann eigi viðreisnar von.

Í rauninni væri ráð fyrir Sjálfstæðismenn að reyna að fjarlægja sig frá þessu vefriti – það á líka við um fyrrverandi forystumenn í flokknum sem eru jafnvel grunaðir um að leggja þarna orð í belg.

Þarna er stunduð stjórnmálaumræða sem á ekki að sjást meðal heiðvirðs fólks.

Magnús Sveinn Helgason greinir þetta ágætlega í pistli hér á Eyjunni.

En það er víðar að ofstækið ríður ekki við einteyming. Hér er vefsíða sem nefnist Kryppa – hún telst líklega vera til vinstri – og býður upp á örlítið annars konar rugl.
Alveg ótímabært

Ég hef verið fylgjandi því að flugvöllurinn fari úr Vatnsmýri. Tel að hægt verði að finna lausn á málinu sem allir gætu sætt sig við. Þróun flugvélakosts er á átt til styttri flugbrauta og með bættu vegakerfi er miklu meira ekið á staði þangað sem áður var flogið.

En þetta er seinni tima mál. Það er ljóst að ekkert verður gert í þessu í því efnahagsástandi sem nú ríkir. Það er ekki sérstök vöntun á íbúða- eða atvinnuhúsnæði í Reykjavík – bæði borg og ríki eru á kúpunni.

Því er skrítið að Ögmundur Jónasson sé að efna til óvinafagnaðar – ekki síst innan síns eigin flokks – með því að halda á lofti þjóðaratkvæðagreiðslu um flugvöllinn.

Og það á sama tíma og stjórnlagaráð er að störfum við að móta reglur um þjóðaratkvæðagreiðslur.

Fyrir utan að formlega séð er þetta skipulagsmál innan Reykjavíkur – þótt vissulega komi það fleirum við.

En það er með hann Ögmund, það er stundum eins og honum fari að leiðast og þurfi að búa til einhver læti í kringum sig.

Þjóðin þarf að fást við ótalmörg erfið álitamál þessi misserin – það væri algjörlega að æra óstöðugan að bæta þessu við. Nógu er nú samfélagsumræðan herfilega erfið.
Bull um Ísland

Manni verður hálf bumbult þegar maður sér málflutning eins og þennan – að á Íslandi hafi fólk verið tekið fram yfir fjármálastofnanir. Þetta eru menn sem vita ekkert hvað þeir eru að tala um.

Staðreyndin er að fórnarkostnaðurinn vegna hrunsins er óskaplegur.

Og felst meðal annars í gríðarlegum eignabruna, stökkbreyttum lánum, launaskerðingu, atvinnuleysi, landflótta og hruni gjaldmiðilsins sem er ekkert að rétta út kútnum. Íslenskur almenningur hefur verið að borga og borga síðan í hruninu.

Og bankarnir íslensku fóru einfaldlega á hausinn vegna þess að það var ekki hægt að bjarga þeim, en það er samt enn verið að dæla fé í þá.
Erfitt að nefna nafnið

Einhvern veginn er það síðasta sem maður vill gera að hlusta á útskýringar norska ódæðismannsins á verkum sínum. Hann getur sjálfsagt réttlætt þetta í löngu máli – það verður óskaplegt að hlusta á það. Eins og stendur treystir maður sér varla til að nefna nafnið hans.

Noregur er réttarríki, hann verður dreginn fyrir dóm, og væntanlega dæmdur í lífstíðarfangelsi. Réttarhöldin munu vekja mikla athygli. Sumum finnst hann ábyggilega verðskulda dauðarefsingu – en henni er ekki beitt á Norðurlöndunum. Réttarhöldin eiga eftir að verða mjög erfið fyrir Norðmenn.

Við vitum að hann er hægriöfgamaður, ofsafenginn þjóðernissinni, sem hatast við innflytjendur, múslima, Verkamannaflokkinn. Það verður deilt um hvaða ályktanir á að draga af þessu. Sumir munu segja að þarna sé ráðist gegn fjölmenningarsamfélaginu – jú, og sjálfu lýðræðinu. Aðrir gætu sagt að það sé varla hægt að láta eins og pólitík sé aðalatriði í þessu. ódæðismaðurinn hafi líkast til verið einn að verki – verknaðurinn sé sprottinn úr hugarheimi hans og margir hafi slíkar skoðanir án þess að þeir grípi til vopna.
Fyrir aldur fram

Amy Winehouse var hæfileikarík söngkona sem brann upp í algjöru tilgangsleysi, fórnarlamb fíkniefna og frægðar sem hún höndlaði ekki. Þegar leið á varð vegur hennar meiri í slúðurblöðunum en tónlistinni.

Þetta er döpur saga. Eins og sjá má í þessari frétt frá 2008 voru ýmsir búnir að vara hana við, þar á meðal Rollingarnir Keith Richards og Mick Jagger.

Sá síðarnefndi sagðist óttast að hún myndi deyja fyrir aldur fram.
Lifi lýðræðið!

Maður verður stundum þunglyndur yfir því hvað fólk umgengst gildi lýðræðisins af mikilli lítilsvirðingu. Það hefur verið sagt að þegar fólk lifir við velmegun í langan tíma fari það að óska eftir ófriði – bara út úr tómum leiða.

Hér á Vesturlöndum búum við í hinu opna samfélagi sem Popper skrifaði um. Það er alls ekki sjálfgefið. 1941 voru einungis eftir þrjú lýðræðisríki í Evrópu. Annars staðar ríkti einræði. Það var háð heimsstyrjöld til að losna undan okinu.

Þetta eru ekki fullkomin samfélög, en þau eru betri en önnur sem hafa þekkst á jörðinni. Churchill sagði að lýðræðið væri versta stjórnskipun sem væri til – fyrir utan allar hinar sem hefðu verið reyndar. Vandi okkar tíma er sá helstur að fjármálafyrirtæki og auðhringar hafa of mikil áhrif. Víða ríkir of mikill ójöfnuður. Og ástand umhverfismála er ekki gott. En þetta eru mál sem er líklegra að sé hægt að leysa innan lýðræðiskerfisins, en með allsherjar upplausn.

Ég verð oft undrandi á því hversu margir virðast telja lausnina á vandamálum heimsins felast í hruni sem loks muni leiða til þess að reist verði ný og betri samfélög. Sporin hræða. Það varð hrun 1929 – í kjölfarið fylgdi langvarandi ófriður út um allan heim.

Tilræðismaðurinn í Osló vill fá að skýra mál sitt. Hann telur semsagt að það sé vit í því sem hann gerði – hann sé fulltrúi einhver málstaðar. Skoðanir eins og hann hefur má sjá víða á bloggsíðum – en sem betur fer nota fæstir vopn til að vinna þeim fylgis.

Það er náttúrlega ákveðin hætta á að eftirhermur láti til skarar skríða.

Á móti þessu teflum við gildum lýðræðisis: Frelsi, jafnrétti, mannréttindum, umburðarlyndi, skýlausri virðingu fyrir mannslífum. Á svona stundum erum við minnt á gildi þessa.
Fólskuverk

Stundum hafa fæst orð minnsta ábyrgð.

Í gær var farið að tala um það, bæði í virtum fjölmiðlum og á bloggsíðum, að það hlytu að vera íslamskir hryðjuverkamenn sem stóðu fyrir tilræðunum í Noregi.

Þeir eru þekktur óvinur – ef þeir eru á ferð eru á nokkurn hátt atburðirnir skiljanlegir. Menn voru jafnvel farnir að skríða í skotgrafir og segja að Norðmenn væru nú þátttakendur í herleiðöngrum í Afganistan og Líbýu, hefðu þannig kallað þetta yfir sig.

En nú er farið að nafngreina árásarmanninn, TV2 í Noregi fullyrðir að hann heiti Anders Behring Breivik. Hann er norskur, ljóshærður.

Það er spurning með vitorðsmenn – varla hefur maðurinn getað staðið fyrir bæði sprenguárásinni í Osló og morðárásinni á Úteyju. Maður veit þó ekki.

En maður er lostinn harmi vegna þessa – tala látinna á Úteyju er komin í 84. Það má segja að árásin í Osló beinist að einhverju leyti gegn stjórnkerfinu. En þetta eru ungmenni, krakkar úr ungliðahreyfingu stjórnmálaflokks. Þetta er slíkt fólskuverk að maður á ekki orð.
Sorglegir atburðir

Noregur er opið og frjálst samfélag sem hefur tekið lítinn þátt í átökum í heiminum. Norskir stjórnmálamenn hafa fremur verið í hlutverki friðflytjenda en hitt.

Þess vegna koma hinar lúalegu árásir í Noregi svo mikið á óvart. Hver gæti hatað Noreg nógu mikið til að standa fyrir slíkum morðárásum?

Norðmenn eru furðu lostnir sjálfir. Þeir eru fámenn þjóð – og stjórnmálamenn þar hafa ekki þurft að fara huldu höfði eða hafa lið lögreglumana í kringum sig.

Það kann að breytast eftir daginn í dag. Þetta eru sorglegir atburðir.
Lyklar að velgengni Vesturlanda

Hinn umdeildi sagnfræðingur Niall Ferguson heldur því fram í bókinni Civilization að vestrið hafi haft sex hluti sem ollu því að það stakk aðra heimshluta af:

Samkeppni, vísindi, lýðræði, læknisfræði, neysluhyggju og vinnusiðferði.

Ferguson segir að þetta sé lykillinn að velgengni Vesturlanda síðustu aldir.

Ferguson er einn þeirra sagnfræðinga sem er gefinn fyrir að reyna að sjá stórar línur og honum finnst líka gaman að spá endalokum. Hann veltir því fyrir sér hvort vestrið sé að glata einhverjum af þessum eiginleikum – og hvort aðrir heimshlutar séu ef til vill að tileinka sér þá með þeim hætti að þeir muni fara fram úr Vesturlöndum.

Þetta er umdeilt, sumum finnst Ferguson vera mikill spekingur, hann er vinsælasti og poppaðasti sagnfræðingur á Bretlandi – en öðrum finnst hann vera hrokafullur íhaldsgikkur.

Bókin er gefin út samhliða sjónvarpsþáttum – sem væri gaman að sjá á Íslandi. Þetta er að minnsta kosti umhugsunarvert.
Hið ótrúlega símhleranahneyksli

Hér eru tvö myndbönd sem skýra ágætlega símhlerunarhneykslið í Bretlandi. Hið fyrra fjallar um föstudag Rebekah Brooks, fyrrverandi ritstjóra sorpblaðsins News of the World og síðan forstjóra News Incorporated.

[youtube=http://www.youtube.com/watch?v=p5z4CJRFBKY&feature=player_embedded]

Hið síðara er úr þætti Jon Stewart. Þar er framferði News of the World rakið með nokkuð hæðnislegum hætti.

Það má skoða með því að smella hér.
Forsætisráðherra Írlands tekur kirkjuna til bæna

Það er nokkuð fáheyrt að írskur forsætisráðherra hjóli í kaþólsku kirkjuna sem óvíða er jafn valdamikil og á Írlandi. Á Írlandi ríkti lengi eins konar klerkaræði.

En það gerði Enda Kenny, taoiseach á Írlandi, í óvenju harðorðri yfirlýsingu í gær.

Hann sagði að viðbrögð kirkjunnar við kynferðisbrotum presta gegn börnum í borginni Cork hefðu einkennst af tilraunum til að þagga niður í hneykslinu.

Þetta afhjúpaði sjálfsdýrkun, valdafíkn og veruleikafirringu Páfagarðs.

„Gert er lítið úr nauðgunum og pyntingum á börnum til að standa vörð um forræði stofnunarinnar, völd hennar og orðspor,“ sagði hann.

Kenny sagði ennfremur að samband Írlands og kirkjunnar gæti aldrei orðið hið sama eftir þetta. Kirkjan þyrfti að breytast.
Paul Simon á heitu kvöldi

Sátum undir berum himni í gærkvöldi, á heitu kvöldi, og hlustuðum á Paul Simon klára tónleika eftir annað uppklapp með Diamonds on the Soles of her Shoes, Still Crazy after all these Years og The Boxer.

Það var snilld. Þetta er einn af þeim tónlistarmönnum sem eru mörg bindi – hann getur raðað saman mörgum tónleikaprógrömmum með lögum eftir sig. Og tíu manna hljómsveitin sem hann hafði með sér var frábær. Samanstóð af músíköntum sem gátu fært sig áreynslulaust milli hljóðfæra – og líka tveimur Suður-Afríkumönnum sem hafa leikið með honum síðan á Graceland.

Þegar ég var í Seattle um páskana reyndi ég að komast á tónleika með honum, gekk fram hjá tónleikahúsinu og heyrði óminn af því þegar hann lék Mother and Child Reunion.

Og af því landar eru alls staðar hittum við Íslendinga á tónleikunum, þau Lóu og Árna úr hljómsveitinni FM Belfast. Þau voru að spila á tónleikum hér.

Lóa myndskreytir greinar sem ég skrifa í Grapevine og Árni er sérlega klár tónlistarmaður.

Við tókum tvo íslenska diska með í ferðalagið til að spila fyrir útlenda vini okkar, Gus Gus og FM Belfast.

Mér finnst þeir báðir góðir – en konan mín fílar þann síðarnefnda betur.
Skrítið kerfi

Sauðfjárbúskapur á Íslandi er alls góðs maklegur – hann hefur verið stundaður hér frá uppruna byggðar – og afraksturinn er gæðavara sem á að geta spjarað sig vel á markaði.

En kerfið er skrítið kerfi.

Nú er skortur á dilkakjöti á Íslandi.

Ástæðan er sú að svo mikið er flutt út af kjöti.

Íslendingar borga stórar fjárhæðir með sauðfjárræktinni. Hún er styrkt í bak og fyrir.

Og það eru feikimiklar takmarkanir á kjötinnflutningi til að venda sauðfjárrætktina.

En grundvöllurinn fyrir þessu er eiginlega brostinn ef framleiðslan er flutt út. Þá erum við að niðurgreiða kjöt í stórum stíl ofan í útlendinga.

Nú stendur líka til að hækka kjötið um 25 prósent. Það er reyndar mjög skiljanlegt að bændur vilji fá meira fyrir afurðir sínar – og það er sjálfsagt að þeir herji á milliliðina sem eru að sliga kerfið.

Talsmenn sauðfjárbænda segja að þeir vilji hækka í samræmi við það sem hefur gerst á heimsmarkaði. En fyrir íslenska neytendur er það skrítin staða – því þeir eru ekki tengdir við heimsmarkaðinn.
Beint lýðræði – þrengt að Alþingi í drögum að stjórnarskrá

Ef ég skil rétt heldur forseti Íslands málskotsrétti sínum samkvæmt drögum að nýrri stjórnarskrá sem Stjórnlagaráð hefur birt.

Og það er bætt rækilega í.

Þriðjungur alþingismanna á að geta krafist þjóðaratkvæðagreiðslu eftir að lagafrumvörp hafa verið samþykkt.

Sem og fimmtán prósent kosningabærra manna.

Einnig eru ákvæði um að tvö prósent kjósenda geti tekið sig saman og lagt frumvarp um eitthvert málefni fyrir Alþingi.

Þetta eru semsagt stór skref í átt til beins lýðræðis – og spurning hvort sumum muni ekki þykja of langt gengið.

15 prósent kjósenda eru um 30 þúsund manns.
Tyrknesk sápuópera slær í gegn í Grikklandi

Grikkir og Tyrkir hafa lengi eldað grátt silfur saman, og oft verður maður hálf örvæntingarfullur yfir gagnkvæmri vanþekkingu og skilningsleysinu sem ríkir milli þessara þjóða.

Því Grikkir og Tyrkir eiga margt sameiginlegt. Þeir deila sama heimshluta, báðar þjóðir horfa út á Eyjahaf, í tungumálunum er fullt af tökuorðum úr máli hins, þeir borða svipaðan mat og hafa gaman af áþekkri tónlist.

Tyrknesk sápuópera hefur valdið nokkurri viðhorfsbreytingu til Tyrkja meðal grísku þjóðarinnar. Hún nefnist Binbir Gece á frummálinu – það mun útleggjast sem Þúsund og ein nótt.

Þessi sjónvarpssería þykir ansi vel gerð – og hún sló svo rækilega í gegn í Grikklandi að hálf þjóðin fylgdist með henni.

Hún fjallar um átök og ástir meðal fólks í Tyrklandi. Þetta er efnafólk, það er sagt að Grikkirnir sem horfðu á hafi hugsað: „Þeir eru ríkari en við!“

Það er þó ekki alveg einhlítt. Tyrkland er vissulega á fleygiferð. Það var 11 prósenta hagvöxtur hér í fyrra. Mikið af erlendum fyrirtækjum hefur flutt framleiðslu sína hingað vegna þess að launakostnaðurinn er lágur. Íbúafjöldi Istanbul hefur þrefaldast á þremur áratugum. Ég fór í dag í verslunarkringlu sem er sögð vera sú stærsta í Evrópu. Vörurnar voru samt yfirleitt þess eðlis að fæstir hefðu litið við þeim norðar í álfunni, fatnaðurinn var óvandaður sem endurspeglar hinn lágu laun sem hér tíðkast yfirleitt. Ríka fólkið fer í hverfi sem nefnist Nisantasi, þar er eru lúxusbúðir, Rolex, Hermes og Dior.

Munurinn milli ríkra og fátækra er himinhrópandi hérna. Maður sér það vel þegar maður siglir meðfram Bosporussundi. Þar standa hvarvetna glæsivillur meðfram ströndinni með sundlaugum og einkabátum. Ströndin er lokuð almenningi sem þarf að troðast saman á pínulitla reiti sem eru á milli glæsihúsanna. Kofaborgunum, sem voru farnar að hlaðast upp utan við Istanbul, hefur að nokkru leyti verið útrýmt. Í staðinn hefur fólkinu verið smalað inn í háhýsi sem þykja eiginlega enn verri staðir – þar vantar alveg samfélagsvitundina sem þó var að finna í kofaborgunum.
Apartheid

Í gær var haft eftir Avi Mizrahi, yfirhershöfðingja Ísraels, að landtökumenn á herteknu svæðunum beittu aðferðum hryðjuverkamanna gegn Palestínumönnum.

Meðferðin á Palesínumönnum er skelfileg. Það er alheimshneyksli að hún fái að viðgangast. Palestínumenn eru sviptir öllum rétti í heimkynnum sínum. Lönd þeirra eru tætt í sundur með múrum, girðingum og vegum sem þeir fá ekki einu sinni að nota sjálfir. Vatni þeirra er rænt. Þeir hafa ekki ferðafrelsi.

Össur Skarphéðinsson líkti þessu við apartheid og það er nákvæmlega það sem þetta er. Það var sómi að heimsókn hans til Palestínu – hann gerði ekki annað en að segja sannleikann.
Gott í Grikklandi

Ég tel mig þekkja ágætlega til í Grikklandi og get fullyrt að ef það er bara spurning um lífsgæði er betra að búa þar en til dæmis í Bolton eða Stoke.

Jú eða í Manchester eða Liverpool.

Það kann að vera kreppa í Grikklandi, en fótboltamaður eins og Eiður Smári myndi fleyta rjómann – eða viðsmjörið.

Grikkir eru skemmtilegt fólk, maturinn er góður, það er stutt á fallegar eyjar og strendur – og almennt séð hafa Grikkir miklu meiri klassa en Tjallarnir.

Nema kannski í fótboltanum – en það er fleira í lífinu en hann.
Verðbólga rýkur upp

Verðlag hækkar – aðallega vegna þess að krónan veikist.

Henni er haldið lágri til að myndist nægur afgangur af utanríkisviðskiptum Íslands og erlendum ferðamönnum til að greiða skuldir ríkisins. Krónan má í rauninni ekki hækka næstu árin, út á það gengur efnahagsstefnan.

Þetta veldur verðbólgu – sem er að verða miklu hærri en gert var ráð fyrir. Ég skrifaði um það í vor og fékk þá skammir frá nokkrum hagfræðingum.

Það veldur því aftur að verðbætur leggjast á lán almennings sem hækka sem því nemur.

Og þá lenda kjarasamningar í uppnámi. Það þarf að bæta launafólki þetta upp með hækkunum. Nóg er nú kjaraskerðingin orðin annars.

En aðalorsakavaldurinn er gjaldmiðillinn – ekki sérstakur verðbólguþrýstingur innanlands. Hann er ekki til staðar.
Borgin

Það er merkilegt að hugsa til þess að norrænir menn skyldu eiga nöfn yfir svo fjarlæga staði sem Istanbul – sem þá hét Konstantínópel.

Þeir kölluðu borgina Miklagarð, en hina frægu og fornu kirkju sem hér stendur og var löngum stærsta hús í heimi kölluðu þeir Ægisif.

Hér var líka mesti leikvangur heims, kallaður Hippodrome. Þar voru haldnar veðreiðar og gerðust oft dramatískir atburðir. Leikvangurinn var 480 metra langur og 117 metra breiður. Oft urðu harðvítug átök milli fylgismanna liða sem báru mismunandi liti, og urðu blóðsúthellingar vegna þess.

Leikvanginn kölluðu norrænir menn Paðreim. Það er skemmtilegt orð.

Þegar norrænir menn komu hingað var borgin sú stærsta í heimi. Hún er ekki síst merkileg vegna þess að hún hefur verið stórborg samfleytt frá því hún var lýst höfuðborg Austur-rómverska ríkisins – síðar Býsantínska veldisins – árið 330 e. kr.

Grikkir kalla borgina enn Konstantínópel. Tyrkir unnu hana árið 1453, en Grikkir bjuggu þar áfram. Á síðustu öld hröktust þeir flestir þaðan burt í miklum þjóðflutningum. Það er skarð fyrir skildi, eitt sinn var borgin full af Grikkjum, Armenum og gyðingum auk Tyrkjanna – en nú er íbúasamsetningin nokkuð einsleit hvað þjóðerni varðar.

Annað nafn yfir borgina á grísku er einfaldlega polis – sem þýðir einfaldlega „borgin“. Svo þótti þetta merkur staður, á þeim tíma var Aþena með sína fornu frægð vart annað en þorp.

Það er svo pínu kaldhæðnislegt að orðið Istanbul er líka komið úr grísku og þýðir „í borgina“ eða „inn í borgina“ ( eis tin polin).

Þetta er ótrúleg risaborg á mótum austurs og vesturs. Hún er á fleygiferð, það hefur verið mikill uppgangur í Tyrklandi – og ég sé talsverðar breytingar síðan ég var hérna fyrir fimm árum. Sum hverfi gætu þess vegna verið í borgum miklu vestar í álfunni, þar drekkur fólk áfengi og er mjög vestrænt í háttum. Önnur hverfi eru meira á valdi íslams, þar eru konur huldar frá hvirfli til ilja. Víða sér maður ríkidæmi eins og í hverfinu Nisantasi þar sem eru verslanir helstu tískuhönnuða, lúxusbifreiðar og konur með rándýra skartgripi og handtöskur – að öðrum stöðum sér maður neyð sem sker í augu.

Hér eru úthverfi þar sem fólk býr í kofum, margt af því hefur verið að flykkjast úr sveitum landsins síðustu árin. Það er talsverða atvinnu að fá, en launin eru lág. Svo eru aðrir sem reyna að draga fram lífið á harki og sníkjum. Íbúafjöldinn er meira en þrettán milljónir og hefur þrefaldast á síðustu þrjátíu árum.

Við sáum lítinn dreng niður við Bosporussund í gær sem sat í tröppum og var greinilega alvarlega veikur. Hvort það var af hungri eða einhverju öðru veit maður ekki. Hann var að reyna að selja nokkra pakka af munnþurkum, en sat í hnipri og horfði tómlega fram fyrir sig. Það er gríðarlegur manngrúi hér og lífsbaráttan hörð fyrir marga.
Grillaður smali

Ég er ekki læs á tyrknesku svo þegar ég er í því landi verð ég að reiða mig á enska útgáfu af matseðlum. Það er þó kostur að Tyrkir nota latínuletur – sá merki maður Ataturk kom því í kring.

Í kvöld borðaði á veitingahúsi við þá frægu götu Istiklal Caddesi í Istanbul.

Eins og gjarnt er var mikið um lambakjötsrétti á matseðlinum.

Og líka réttur sem nefndist Grilled Shephard.

Sem myndi þá útleggjast sem Grillaður smali.