Sannleika og engar refjar

Þetta viðtal við mig birtist í laugardagsblaði Moggans, það er Kolbrún Bergþórsdóttir sem tók viðtalið.

- - -

Sjónvarpsþátturinn Silfur Egils á tíu ára afmæli í apríl. »Ég bjóst aldrei við að vera með þáttinn svona lengi, en ég er ekkert að fara að hætta á næstunni,« segir Egill Helgason, umsjónarmaður þáttarins. Fyrir skömmu fékk Egill tilboð um að taka sæti á lista Framsóknarflokksins fyrir næstu kosningar en afþakkaði boðið. »Ég hugsaði mig svolítið um en komst að þeirri niðurstöðu að ég hefði meiri áhrif þar sem ég er, auk þess sem ég er þar í skemmtilegra hlutverki en ég væri sem óbreyttur þingmaður.«

Bloggið mjög mikilvægt

Hvert finnst þér hlutverk þitt vera í þjóðmálaumræðunni sem umsjónarmaður Silfurs Egils?»Mér finnst mjög mikilvægt að allur sannleikurinn um hrunið og árin þar á undan komi fram. Þetta er algjört aðalatriði. Ég er ekki áhugamaður um refsingar eða gapastokka. En ef á að vera líft í þessu landi næstu áratugina þurfum við sannleikann og engar refjar. Það er svo margt erfitt sem bíður í nánustu framtíð, atvinnuleysi og kjaraskerðing. Þess vegna er svo mikil þörf á hreinskilni og sannsögli – sem sárvantaði svo í síðustu ríkisstjórn. Ég finn líka að fólk er miklu betur vakandi nú en það var fyrir hrun. Það spyr fleiri spurninga, lætur ekki svo auðveldlega plata sig. Þetta er jákvæða hliðin á öllum þessum ósköpum. Það má segja að hafi orðið bylting í heilabúinu á Íslendingum. Ég hef litið á það sem eitt hlutverk mitt að gefa þessu fólki rödd. Þess vegna hef ég fækkað stjórnmálamönnum í þættinum hjá mér og farið að bjóða fleira fólki af ýmsum sviðum þjóðlífsins, venjulegu fólki. Í gegnum þetta hef ég kynnst mörgu skemmtilegu, góðu og hugsandi fólki sem margt er að veita mér upplýsingar og hugmyndir. Ég hef líka orðið var við að þar er ekki mikil eftirspurn eftir stjórnmálamönnum, allir vita að svörin er ekki að finna í gamaldags flokkspólitískum þvergirðingi.«

Netið er farvegur nafnlausra skoðana og þar koma oft fram alvarlegar órökstuddar ásakanir. Hvaða áhrif hefur þetta haft?

»Menn ættu ekki að gera of mikið úr því. Bloggið er mjög mikilvægur farvegur og það hefur verið í geysilega mikilvægu hlutverki. Ekki bara sem vettvangur skoðana, heldur líka sem upplýsingaveita. Margt af því sem síðar kemur í fréttum er upprunnið á blogginu. Mér hefur líka sýnst að svo ótalmargt sem er sagt og maður trúir varla hafi síðar reynst vera sannleikur. Raunveruleikinn er fyrir löngu farinn fram úr villtustu hugmyndum manns – til dæmis um spillinguna sem hér hefur viðgengist. En bloggið getur verið hart og óvægið – og stundum mjög hratt. Tökum til dæmis Tryggva Jónsson, sem var að vinna hjá Landsbankanum. Hann kom í viðtal á mbl.is og sagðist ekki hafa unnið fyrir Baug síðan 2002. Tveimur mínútum síðar loga bloggheimar og segja: »Nei, þetta er ekki satt hjá manninum.« Fólk sem vissi betur gaf sig fram.

En auðvitað breytir þetta ýmsum viðmiðum í blaðamennsku.Sumir vilja halda því fram að bloggið sé einhvers konar forarvilpa. Sjálfur hef ég verið að skrifa á netið síðan í byrjun árs 2000. Nú hef ég þann háttinn á að ég leyfi athugasemdir við greinar sem ég skrifa, athugasemdir sem ekki endilega eru undir nafni. Þessi háttur er reyndar hafður á í mörgum virtum fjölmiðlum, til dæmis á vef Guardian. Ég fylgist hins vegar mjög vel með þessum athugasemdum. Eyði miskunnarlaust út rógi og því sem er of persónulega rætið. Ég get líka sett þá verstu í bann með þar til gerðum skipunum og það geri ég ef ég tel þörf á. Því held ég að mestu sóðarnir hafi forðað sér af vefnum hjá mér. Bloggið mitt hefur ekki verið uppspretta kjaftasagna fremur en Moggabloggið eða bloggheimar almennt. Blogg getur vissulega verið gróðrarstía fyrir hatur og annarlega sjónarmið, en í heildina finnst mér að áhrif þess hafi verið jákvæð. Þetta er opinn og lýðræðislegur vettvangur þar sem almenningur getur haft sína rödd – og þar sem peningamenn geta til dæmis ekki ráðið hvað birtist og hvað ekki.«

Gjarn á að halda mínu striki

Er sá tími liðinn að hefðbundnir fjölmiðlar eins og RÚV og Morgunblaðið hafi vald yfir því hvaða mál komast upp á yfirborðið?

»Þeir hafa ekki lengur þetta mikla dagskrárvald. En það er ekki þar með sagt að þeir séu ekki mikilvægir. Mér finnst Morgunblaðið sjaldan hafa verið betra en eftir hrunið, og þar má sérstaklega nefna að viðskiptadeild blaðsins hefur staðið sig frábærlega í að fletta ofan af alls kyns tortólumálum og nú síðast í merkri úttekt á einkavæðingu bankanna. Þar staðfestust reyndar hlutir sem ég tel mig hafa verið að segja í mörg ár, oft við litlar undirtektir. Þetta olli því að Geir Haarde baðst afsökunar á einkavæðingunni við setningu landsfundar Sjálfstæðisflokksins. Mogginn missti eiganda sinn og það reyndist hafa feikigóð áhrif. Ritstjórnin, sem vissi ekki hvort blaðið myndi lifa deginum lengur, virðist hafa fyllst metnaði, blaðið varð gagnrýnna og forvitnara. Bloggið kemur aldrei í staðinn fyrir þessa stóru fjölmiðla eins og Morgunblaðið og Ríkisútvarpið. Þeir hafa afl til að kafa ofan í mál, en um leið eru þeir merkilegar menningarstofnanir með langa sögu og hefð. Þetta hef ég fundið sterklega eftir að ég byrjaði að vinna á RÚV. Bara það að vita af hinu risastóra safni stofnunarinnar, með röddum þeirra sem á undan komu og myndum af þeim fyllir mann lotningu. Eins er það með gagna- og ljósmyndasafn Morgunblaðsins. Þetta eru ómetanleg menningarverðmæti. En það er ekki lengur ein miðja, nú geta allir haft sína rödd og stundum er ekki laust við að margir séu að æpa í einu. Mín rödd hefur verið hávær, kannski af því ég er fyrirferðarmikill og búinn að ýta mikið frá mér í lífinu.«

Hafa háttsettir menn haft samband við þig og kvartað undan skrifum þínum eða áherslum þínum í Silfri Egils?»

Þeir hafa eiginlega aldrei samband við mig. Ég verð undrandi þegar ég heyri fólkið í Kastljósi eða á fréttastofunni kvarta undan því að aðstoðarmenn áhrifamanna eða ráðherrar séu að hringja í það. Mér er til dæmis sagt að útrásarvíkingarnir og þeirra fólk hafi sífellt verið að hringja á fréttastofur landsins og kvarta ef þeim þótti fréttaflutningur af sér ekki nógu jákvæður. Oft var mikil frekja í þessum samskiptum. Þó hefði gagnrýnin á íslenska fjármálaheiminn mátt vera miklu öflugri, þá hefði kannski mátt forða okkur frá einhverju af þessum ósköpum. En ég er svona frekar gjarn á að halda mínu striki. Ég hef aldrei farið eftir neinum formúlum um hvernig maður á að vera í sjónvarpi, geri þetta bara eftir mínu eigin höfði og minni bestu samvisku. En auðvitað fer ég í taugarnar á mörgum og geri til dæmis ekki ráð fyrir því að ég sé hátt á vinsældalista þeirra sem stjórnuðu íslenska fjármálaundrinu. Ég er stundum spurður hvort mér hafi verið hótað eða eitthvað svoleiðis. Svarið er nei. Og eitt af því sem heldur mér gangandi er hvað ég fæ hlýtt viðmót þegar ég kem út á meðal fólks, á Laugavegi eða í stórmarkaði. Þá kemst ég varla afturábak eða áfram því það eru svo margir sem þurfa að tala við mig. Yfirleitt er það allt á góðum og jákvæðum nótum.«

Jóhanna í tísku

Þú ert varla ofarlega á lista margra stjórnmálamanna.»

Traust á stjórnmálamönnum er náttúrlega í algjöru lágmarki núna, maður getur jafnvel notað orðið alkul. Einhver stærstu afglöp Íslandssögunnar eru að ekki skyldi brugðist miklu fyrr við þegar allt var að komast á heljarþröm hérna snemma á síðasta ári. Stjórnmálamennirnir kusu að bíða og sjá, þeir vonuðu að þetta myndi bara reddast. Það er algjörlega óboðlegt. Þess vegna má segja að síðasta ríkisstjórn sé ein sú versta sem hefur setið á Íslandi. Sökum þessa og sökum þess hversu náin tengsl voru milli flokkanna og ólígarkanna – líkt og birtist til dæmis í einkavæðingunni – treystir fólk ekki stjórnmálamönnum. Ég hef talað um að það hafi verið einhvers konar blóðskammarsamband milli stjórnmála og viðskiptalífs. Sjáðu til dæmis Viðskiptaráð sem montar sig af því 2006 að 90 prósent af tillögum þess hafi verið leitt í lög. Viðskiptaráð er klúbbur stærstu auðmannanna og eignarhaldsfélaga þeirra sem sjálfur viðskiptaráðherrann núverandi segir að hafi verið meinsemd í íslensku þjóðlífi.

Það er helst að Vinstri grænum sé treyst af því þeir komu hvergi nálægt sukkinu. Þeir voru á móti og geta lýst sig saklausa. Allir héldu að tími Steingríms J. væri að verða búinn, en nú er líklegt að hann verði ráðherra áfram eftir næstu kosningar. Mér sýnist hann samt vera að færast of mikið í fang, hann virkar þreytulegur, og það er erfitt að skilja björgunaraðgerðir í þágu fallítt fjármálafyrirtækja. Og svo er það Jóhanna. Hún þótti beinlínis púkaleg á tíma útrásarinnar. Það var búið að skrifa hana út úr handritinu. Svo breyttist tíðarandinn á einni nóttu og allt í einu komst Jóhanna í tísku. Hún var manneskjan sem fólkið vildi og treysti. Þetta var ótrúlegt kraftaverk í lífi þessarar 67 ára gömlu konu sem varð fyrsti kvenforsætisráðherra Íslands og verður það hugsanlega næstu árin. Jóhanna er vel að þessu komin að sumu leyti. Hún er óspillt og heiðarleg, heil í því sem hún er að gera, en um leið hefur hún sína annmarka. Sýn hennar á heiminn er nokkuð þröng, hún talar ekki tungumál og hefur ekki mikinn sjarma. Það er stundum lýst eftir leiðtoga til að leiða Íslendinga út úr kreppunni – ég veit ekki hvort hún veldur því hlutverki. Það er hins vegar dálítið fyndið að sjá hana draga vagninn fyrir Samfylkinguna eins og Halldór Baldursson lýsti á skopmynd í Mogganum. Fólkið vill hana, en ekki endilega hina frambjóðendur Samfylkingarinnar. Eins og stendur bendir ekkert til annars en að Samfylking og Vinstri grænir verði áfram í ríkisstjórn. Framsókn hefur fengið ágætan formann, en það ætlar ekki að duga til. Sjálfstæðismenn gera sér flestir grein fyrir því að þeirra bíður stjórnarandstaða. Af stjórnmálaflokkunum ber Sjálfstæðisflokkurinn auðvitað langmesta ábyrgð á því hvernig komið er. En það er ekki öfundsvert hlutskipti að stjórna þessari þjóð næstu árin. Það er varla annað framundan en blóðugur niðurskurður. Það á eftir að vera mikill órói í samfélaginu, við gætum jafnvel horft upp á nýja hrinu götumótmæla, það verður óstöðugleiki í pólitíkinni og ríkisstjórnir gætu fallið.«

Aðhyllist borgaraleg lífsgildi

Hvar stendur þú í hinu pólitíska litrófi?

»Ég er miðjumoðari. Ég hef prófað pólitískar skoðanir mínar í könnunum á netinu og lendi yfirleitt alltaf nokkuð nákvæmlega á miðjunni. Um leið er í mér dálítið sterk taug mótþróa og andófs. Það markar mig nokkuð að þegar ég var ungur maður varð ég nokkuð stækur andkommúnisti. Ég held ég aðhyllist nokkuð borgaraleg lífsgildi. Svo var ég á Helgarpóstinum sem þá var undir miklum áhrifum frá Vilmundi Gylfasyni. Það blað fjallaði mikið um valdablokkirnar og klíkurnar í samfélaginu – ég hef alltaf verið mjög krítískur á svoleiðis. Mér hefur aldrei verið boðið að vera með í karlaklúbbum. Svo varð ég mjög fljótt gagnrýninn á það samfélag auðræðis sem hér byggðist upp á árunum upp úr 2000. Hér komu upp valdablokkir sem ryksuguðu upp öll verðmætin í samfélaginu, við vorum aftur komin í samfélag fákeppni og einokunar eins og á tíma Kolkrabbans og Smokkfisksins, ástandið varð verra ef eitthvað er. Ég hef sagt að á þessum tíma hafi Ísland verið ólígarkí. Stjórnmálamennirnir gáfu eftir völdin til fjármálafurstanna. Þeir náðu áhrifum í fjölmiðlum, menningarlífi, alls staðar. Heimtuðu að þeim yrði sýnd lotning. Svo undir lokin fór þetta allt að hrynja og þá er spurning hvort við höfum upplifað tíma þegar hér ríkti kleptókratí, þjófræði.

Annars er ég eins og fleiri, oft ringlaður og ráðvilltur. Mér finnst ég aldrei hafa haft minni yfirsýn yfir stöðuna en einmitt þessa viku þegar Spron féll og minnisblaðið úr Seðlabankanum birtist. Kosningarnar hjálpa heldur ekki til. Mér finnst á mörgum að þeir geti varla hugsað sér að fara í gegnum þessar kosningar. Flokkarnir skipta svo sáralitlu máli í þessu ástandi. Fólk er að hugsa um lánin sín, atvinnuna, hvort hægt sé að búa í þessu landi. Ég held að kosningarnar séu mörgum mánuðum of snemma, það hefði verið betra að setja hér á þjóðstjórn eða utanþingsstjórn fram á næsta haust.«

Tilraunastofa á Íslandi

Hver var þáttur þinn í að koma Evu Joly til landsins?

»Ég og vinur minn, Jón Þórisson arkitekt, köstuðum þessari hugmynd milli okkar á netinu. Svo sendi ég ritara Joly bara tölvupóst og fékk það svar að hún hefði mikinn áhuga á að koma. Fyrst var ég bara að pæla í að fá hana í viðtal, þessa frægu konu. En svo leiddi eitt af öðru og hún hitti ráðherra og sérstaka saksóknarann. Allt í einu vildu allir vera með. En það er dálítið spaugilegt að frumkvæðið skyldi koma frá mönnum úti í bæ. Það er nauðsynlegt að fá hingað færustu erlendu sérfræðinga til að aðstoða við rannsókn bankahrunsins. Við höfum einfaldlega ekki næga þekkingu, eins og sést glöggt á því hvernig Baugsmálið fór. Hér eru allir líka svo nátengdir, fólk, flokkar og fyrirtæki, lögfræðingar og endurskoðendur. Bragi Kristjónsson sagði að það þyrfti að hafa ættfræðinga með í rannsókninni, það er nokkuð til í því. Ég held reyndar að það sé mjög auðvelt að fá fólk hingað, það vilja allir koma og sjá með eigin augum landið sem hrundi. Ísland nýtur líka velvilja þrátt fyrir allt. Því eigum við ekki að skirrast við að leita til bestu hagfræðinga, bestu endurskoðenda og bestu rannsakenda í heimi. Sjálfur hef ég fundið fyrir þessu. Það eru til dæmis tveir mjög frægir sem hafa fallist á að koma í viðtal til mín í Silfrið. Annar er Nouriel Roubini, sem sá fyrir að alþjóðakerfið myndi hrynja vegna spákaupmennsku, og hinn heitir Michael Hudson og hefur líka fjallað mikið um bóluhagkerfi.

Ég veit að Eva Joly leggur metnað í þessa rannsókn. Hún hafði vissar áhyggjur af því að menn ætluðu bara að nota nafnið hennar, en það tekur hún alls ekki í mál. Þannig að hún hefur skuldbundið sig að vera með. Ég held hún líti þannig á að ef vel tekst til hér verði það viss fyrirmynd fyrir heiminn. Við erum að vissu leyti tilraunastofa á Íslandi. Við misstum okkur algjörlega í græðginni og nú stendur upp á okkur að búa til almennilegt samfélag á rústunum. Við eigum að geta það, þrjú hundruð þúsund manna þjóð sem er vel menntuð og menningarlega sinnuð. Hrunið er sameiginleg reynsla okkar og hefur fært okkur nær hvert öðru. Við eigum möguleika á að byggja upp fyrirmyndarþjóðfélag, bara ef við látum ekki græðgina eða hina gráðugu ná tökum á okkur aftur.«