Ekkert óeðlilegt við það: Rithöfundur svarar spurningum athafnamanns

Hér er ein grein í viðbót í greinaflokki Einars Más Guðmundssonar um hrunið. Þessi birtist fyrst í Morgunblaðinu á sunnudag.

- - -

To live outside the law you must be honest.

– Bob Dylan

…

Ég held að almenningur sé orðinn mjög leiður á öllum þessum orðaleppum valdastéttarinnar, að ekkert sé óeðlilegt eða ólöglegt við hitt og þetta, til dæmis fjármagnflutninga úr sjóðum Kaupþings. Fjölmiðlafulltrúar fjármálafurstanna senda frá sér yfirlýsingar og alltaf skýtur þetta orðalag upp kollinum, að ekkert óeðlilegt eða ólöglegt hafi átt sér stað. Sumir nafngreina þessa fjölmiðlafulltrúa og tengja þá við stjórnmálaflokka og valdamenn. Að mati margra sést þar eitt birtingarform hins hamingjusama hjónabands viðskiptalífs og stjórnmála. Sami almannatengillinn, einsog þetta starf ku heita, hefur til dæmis starfað fyrir eitt æðsta yfirvaldið, einn stærsta stjórnmálaflokkinn og marga knáa útrásarvíkinga en það er auðvitað ekkert óeðlilegt og ólöglegt við það.

Ég veit ekki hvort það ber vott um slæma samvisku, en önnur skrýtin árátta herjar á valdamenn og fulltrúa þeirra, að finnast þeir ávallt sitja á sakamannabekk eða vera staddir í réttarsal. Þeim virðist líða einsog Jósef K. í Réttarhöldunum eftir Franz Kafka. Ef eitthvað er sagt um þá heyrir það undir meiðyrðalöggjöfina eða lögregluna, það má útkljá fyrir dómstólum eða jafnvel enn æðri stólum. Þessi árátta herjar á fjármálamenn, fjölmiðlamenn og stjórnmálamenn, ekki síst þá síðast nefndu. Ekki má anda á þá án þess að vegið sé að æru þeirra. Afkvæmi þeirra og eigur eru í hættu, ættmenni þeirra gætu hrokkið upp af og fleira mætti færa til bókar. Oftast bera þeir fyrir sig “grundvallarreglum réttarríkisins” og virðast líta svo á að þar sitji þeir einsog óskeikulir fílar. Sé hróflað við þeim veltur allt postulínið um koll og allt er í hershöndum.

Þegar ég las um fasteignaviðskipti Lúðvíks Bergvinssonar benti ég á að mér þætti óeðlilegt að talsmaður þingflokks jafnaðarmanna stundaði slík viðskipti. Ekki vegna þess að ég sé á móti fasteignaviðskiptum eða hafi einhverja lögsögu yfir athöfnum Lúðvíks, heldur býður þetta upp á hagsmunaárekstra, auk þess sem það að vera þingmaður og talsmaður þingflokks jafnaðarmanna hlýtur að vera fullt starf. Ég lét mér detta í hug að vanhæfni þingsins stafaði að einhverju leyti af því að menn væru að þjóna mörgum herrum, væru í of mörgum störfum, einmitt þegar hin brýnu verkefni þjóðfélagsins krefjast algjörrar einbeitingar. Það hefur líka komið í ljós að þingið hefur oft verið víðsfjarri veruleikanum, til að mynda að ætla að fara að ræða sölu áfengis í matvörubúðum eftir allt of langt jólafrí, jólafrí sem bara alls ekki hefði átt að vera. Kreppan var ekki í jólafríi. En í stað þess að gera bara hreint fyrir sínum dyrum fer Lúðvík strax að tala um sögusagnir, illa innrætt fólk, opinbera starfsmenn og vonda vefmiðla. Lúðvík segir: “Markmiðið með slíkum söguburði, algjörlega tilhæfulausum ásökunum, er augljóst – það er að meiða og valda tjóni.” Hvers vegna í ósköpunum ætti ég eða opinberir starfsmenn að vilja meiða Lúðvík Begvinsson og valda honum tjóni? Þarna er þjóðfélagsumræða persónugerð og talsmaður annars stærsta stjórnmálaflokksins dottinn í niður á plan sjálfsvorkunnar, en þar hafa stjórnmálamenn fengið að dvelja allt of lengi og líklega ekkert óeðlilegt eða ólöglegt við það.

Þegar gengið er eftir kosningaloforðum tala stjórnmálamenn um einelti. Leiðtogi, sem á sínum tíma var gagnrýndur fyrir gjafakvótakerfið og hans hagsmuni í að viðhalda því, vísaði þeirri gagnrýni á bug sem árásum á aldraða móður sína. Þarf frekari vitnanna við? Gagnrýnendum eru gerðar upp illar hvatir og stjórnmálamenn stilla sér upp sem fórnarlömbum. Þetta heitir sjálfsvorkunn og rímar við lágt plan umræðunnar og fórnarlambavæðingu frjálshyggjunnar. Í samræmi við einkavæðinguna og niðurbrot samstöðunnar verða öll vandamál einkamál. Jafnvel kjaramál eiga að vera mál hvers og eins. Þetta helst allt í hendur við innihaldsleysi opinberrar umræðu, einsleitni flokkanna og er ekkert annað en veruleikafirring á háu stigi, náskyld þeirri væmni, sentimentalisma, sem einkennir sápuóperur.

…

Jón Ásgeir Jóhannesson beinir til mín spurningum í Morgunblaðinu sl. þriðjudag, 20. janúar. Málflutningur Jóns Ásgeirs einkennist ekki af heigulshætti og þeirri sjálfsvorkunn sem stjórnmálamenn hafa tileinkað sér. Jón Ásgeir er ekki bleyða, enda útrásarvíkingur. Aðrir fjármálafurstar láta ekki í sér heyra og virðast vera hreinar gungur við hlið Jóns Ásgeirs. Það ætti jafnvel að taka af þeim víkinganafnbótina. Jón Ásgeir kemur hins vegar fram, gerir grein fyrir máli sínu og svarar mér fullum hálsi. Í annarri grein sem heitir Setti ég Ísland á hausinn? segist hann vera tilbúinn að ræða málin með rökum og sanngirni. Það væri best ef svo gæti orðið og að siðvæðing þjóðfélagsins færi fram með jafn friðsömum hætti og kristnitakan á að hafa gert á sínum tíma, að Jón Ásgeir og félagar færu bara yfir skuldsettu yfirtökurnar og kæmu með góssið færandi hendi einsog alvöru víkingar. Ótal skúffufyrirtæki opnuðust og okkur væru sýndar myndir frá skattaparadísum, falleg pálmatré og snekkjur sem jafnvel Lúðvík Bergvinsson léti sig ekki dreyma um að væru til. Þannig myndu þeir yrkja sína Höfuðlausn, án þess að verið sé að segja að nokkuð óeðlilegt eða ólöglegt hafi átt sér stað.

Þegar Jón Ásgeir vænir mig um fávisku varðandi skuldir fyrirtækja hans, en þær tölur hef ég bara úr almennri þjóðfélagsumræðu, þá getur hann að mörgu leyti sjálfum sér um kennt og stjórnvöldum. Stjórnvöld hafa ekki verið að upplýsa almenning um skuldastöðu sem ábyrgðarlausar lántökur fjármálamannanna hafa kallað yfir okkur og öll krosseignatengslin í fyrirtækjum tengdum Jóni Ásgeiri eru svo flókin að það þarf engan smá hugsuð til að skilja þau. Þegar ég les um Fons og Stím og Sterling er ég gáttaður á hugarfluginu og leyfi mér að fullyrða að ef þessir menn væru stærðfræðingar eða skáld þá myndu þeir skara fram úr hver á sínu sviði. Brellurnar eru slíkar og fjármálaformúlurnar að þarna eru engir aukvisar á ferð. Eini gallinn er að þegar skýjaborgirnar falla til jarðar taka aðrir á móti þeim.

Jón Ásgeir setur sig líka í bókmenntalegar stellingar og talar um skáldskaparfræði og veruleika og ýjar að því að ég lifi í einhverjum undarlegum heimi. Hann kann að hafa nokkuð til síns máls, en sé þesssum sömu skáldskaparfræðum beitt á athafnir Jóns Ásgeirs og alla krosseignaspekina í kringum hann og hans fyrirtæki lifir hann í hreinum og klárum vísindaskáldskap. Mín skáldskaparfræði eru tiltölulega tiltölulega raunsæ og jarðbundin. Ég gæti til dæmis aldrei selt bækur sem ekki væru í neinar blaðsíður og ef einhverjum í minni stétt tækist það myndi ég taka ofan fyrir honum. Ég byggi mitt hugarflug á veruleika, og það kann auðvitað að fara yfir strikið, sérstaklega innan um allar þessar stjarnfræðilegu tölur krosseignatengslanna, ofurlaunin, lán með níu núllum, allt kerfið sem Jón Ásgeir og stéttarbræður hans hafa komið á og hefur brenglað alla tölfræði og skynbragð á upphæðir. Mér er sagt að ef meðal útrásarvíkingi væru reiknuð meðallaun og þeim deilt niður á mánuði þá hefðu greiðslur hafist árið 4000 fyrir Krist.

…

Þúsund milljarðarnir sem Jóni Ásgreir eru eignaðir í skuldir kunna að vera þjóðsaga, komin frá fyrrverandi samstarfsmanni hans, og síðan sjálfum seðlabankastjóra. Ég heyrði þessa tölu, og þegar Jón Ásgeir var spurður um hana í sjónvarpinu, sagði hann að þetta væri ekki rétt, heldur skuldaði hann níuhundruð milljarða. Hundrað milljarðar eru gríðarleg fjárhæð, sem ekki einu sinni rithöfundur með ofvaxnar ýkjur í höfðinu gæti höndlað, en þarna skilur varla á milli feigs og ófeigs, og ég vil taka það fram að við normal þjóðfélagsaðstæður hefði ég ekki haft nokkurn áhuga á skuldum þessara fyrirtækja. Ég hefði bara reynt að borga af mínum lánum og lifa einsog maður, skrifa mínar bækur og þar fram eftir götum. En einhvern veginn virðast þessar skuldir hafa vafist þannig fyrir kerfinu að það hreinlega hrundi, kannski ekki út af skuldum Jóns Ásgeirs sem slíkum, heldur fór í gang einhver fáránleg keðjuverkun sem nú er þess valdandi að á hverjum degi koma upp úr hatti þjóðfélagsins slík furðuverk að höfundur Lísu í Undralandi ætti fullt í fangi með að fylgjast með þeim, en flest bera þessi furðuverk með sér fingraför útsmoginna fjárglæfra; og auðvitað ekkert óeðlilegt og ólöglegt við þá nema að þeir hafa sett land okkar á hvolf, bæði landið sem ég á heima í og Jón Ásgeir.

Ég ætla að vera örlítið nákvæmari varðandi skuldastöðuna: Þegar Davíð Oddsson fullyrti að skuldir Jóns Ásgeirs væru 1000 millljarðar þá leiðrétti Jón Ásgeir það og sagði að skuldir þriggja stærstu fyrirtækja sinna væru 900 milljarðar, ekki 1000. Jafnframt sagði Jón Ásgeir að eignirnar væru 1200 milljarðar. Um þetta segir Jón Ásgeir í viðtali á Vísir.is þann 18. nóvermber: “Seðlabankastjóri er væntanlega að vísa til heildarskulda þriggja félaga sem ég og mín fjölskylda eigum mismunandi stóra eignarhluta í, sem eru Stoðir, Baugur og Landic Property. Þar erum við að tala um þrjú af tíu stærstu fyrirtækjum landsins og auðvitað eru þessi félög fjármögnuð að hluta til af viðskiptabönkum hér á landi, einsog öll íslensk fyrirtæki.” Og áfram: “Jón Ásgeir segir að efnahagsreikningur félaganna liggi fyrir. Um mitt þetta ár námu samanlagðar eignir Stoða, Baugs og Landic Property um 1200 milljörðum, eigið fé um 300 milljarðar og skuldirnar um 900 milljarðar.”

“Þessi félög voru því ekki meira skuldsett en gengur og gerist,” bætir Jón Ásgeir við. Það er ekki hægt að segja hvert verðmæti þessara fyrirtækja er í dag, því Jón Ásgeir miðar við verðmæti eigna áður en markaðir hrundu. Landic Property er fasteignafélag og fasteignaverð er hrunið. Baugur er í smásölubransanum sem er nú berst fyrir lífi sínu í Bretlandi. Stoðir er í greiðslustöðvun og þeirra stærsta eign er Glitinir sem er verðlaus.

Í áðurnefndri grein Setti ég Ísland á hausinn? nefnir Jón Ásgeir að skuldir Baugs við íslenskar lánastofnanir séu um 160.000.000.000 krónur en í viðtali við Financial Times 3. október árið 2008 segir Jón Ásgeir að stærstur hluti skulda Baugs sé við útlendar lánastofnanir. Eignarhaldsfélög sem Jón Ásgeir er eigandi að eða er hluthafi í eru yfir 50 samkvæmt lista sem myndi gera þessa grein allt of langa. Afskriftir skulda eru líka alkunnar. Útgerðin krefst afskrifta, Hagar kaupa B.T. og brellum er beitt við Rauðsól. Stór fyrirtæki, ekkert endilega í eigu Jóns Ásgeirs, taka til sín eignir en skilja eftir skuldir. Og auðvitað er ekkert óeðlilegt og ólöglegt við það .

Jón Ásgeir segir ebitda hagnað fyrirtækja sinna í Bretlandi vera um sextíu milljarða. Ebitda er skilgreint sem “earnings before interest, tax …” það er hagnaður fyrir vexti og skatta. Skuldir Baugs, samkvæmt Setti-ég-Ísland-á -hausinn og Financial- Times-útgáfunni af stöðu mála, eru yfir 320 milljarðar. Nú efa ég ekki að vefarar Jóns Ásgeirs eru miklir snillingar en ég spyr einsog barnið í Nýju fötin keisarans: Hvernig dugar hlutdeild í þessum sextíu milljörðum, sem kannski eru bara þrjátíu milljarðar, til að borga skuldir af upphæð yfir þrjúhundruð milljarða? Ég segi ekki að þetta sé verkefni fyrir sýslumanninn á Selfossi, en það gefur augleið að arðgreiðslur úr þessum bresku fyrirtækjum duga engan veginn fyrir skuldum Baugs. Og þá kemur rúsínan í pylsuendanum: Áður átti Baugur banka sem endalaust gat lánað með tilheyrandi afleiðingum fyrir þjóðfélagið. En það er greinilega ekkert óeðlilegt og ólöglegt við það að setja heilt þjóðfélag á hausinn. Það hefði auðvitað ekki farið á hausinn ef Jóni Ásgeiri hefðu verið færðir fleiri bankar og Davíð hefði tekið á móti honum með heftið.

…

Hitt atriðið sem Jón nefnir um fjölmiðlana. Raunar rífur hann fullyrðingar mínar þar úr samhengi. Ég segi: ”Ari Edwald situr í Viðskiptaráði þar sem valdarán viðskiptalífsins var skipulagt, þegar það tók öll völd í landinu og bað löggjafann vinsamlegast um að láta sig hverfa. Honum væri því nær að líta í eign barm þegar hann harmar tekjutap Baugsmiðilsins, þessa sama sama miðils og gert hefur sitt besta til að halda þjóðinni í fáfræði, í þágu eigenda sinna, sem í kyrrþey hafa getað sölsað undir sig ómæld verðmæti.” Í þessari ívitnun er ég að tala um heildarsamhengið, stóra samhengið, ekki um ástandið einsog það er nákvæmlega núna, heldur það sem allir vita, að fjölmiðlar tengdir Baugsveldinu vanræktu allan “góðæristímann” að segja frá því sem var að gerast í fjármálalífinu, þegar Jón Ásgeir og aðrir snillingar, sem hampað var af forseta landsins og mikið var dansað í kringum, voru að ná undir sig fyrirtækjum með skuldsettum yfirtökum og öðrum Harry-Potter brellum. Í þessu samhengi má benda á umfjöllun Aðalsteins Hákonarsonar fyrrum endurskoðanda KPMG um viðskiptavildarhringekjuna. Miðlunum var síðan beitt í þágu sjálfsvorkunnar til að skapa þá nauðsynlegu samúðarbylgju sem fylgdi Baugsmálinu, hvað allir væru vondir við fjölskylduna, og enginn mætti standa sig í viðskiptum. Þetta er fórnarlambavæðing sem á sér hliðstæðu í málflutningi stjórnmálamanna, einsog vikið var að framan. Þannig er niðurstaðan í heildarsamhenginu og þess vegna tek ég svona til orða “þessa sama sama miðils og gert hefur sitt besta til að halda þjóðinni í fáfræði, í þágu eigenda sinna, sem í kyrrþey hafa getað sölsað undir sig ómæld verðmæti.”

Það er áhugavert að Jón Ásgeir nefnir miðlana sem hann seldi og segir alls ótengda Baugi. Að segja Birting ótengdan Baugi líta flestir á einsog hvern annan brandara. Kaupandi Birtings er Hreinn Loftsson, fyrrum stjórnarformaður Baugs og núverandi stjórnarmaður í Baugi. Hann er jafnframt hluthafi í ýmsum félögum Baugs og reyndi einsog frægt er orðið að múta Davíð Oddsyni. Ég spurði blaðamann sem ég þekki: ”Er Hreinn Loftsson alveg ótengdur Baugi?” Ég hafði heyrt Hrein Loftsson segja það í einhverjum fjölmiðli. Blaðamaðurinn svaraði: ”Því trúir enginn nema hann sjálfur.”