arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Að hnýta endana upp á nýtt

Hægri vængur stjórnmálanna er í mikilli upplausn eftir efnahagskreppu undanfarinna ára. Frjálshyggjan er svo gott sem dauð, en íhaldsmenn vita ekki sitt rjúkandi ráð. Teboðið fer hamförum í Bandaríkjunum – gamaldags repúblikana hryllir við. Það er heldur ekki mikil hugmyndaleg gerjun, heldur meira um hróp og köll.

Það hjálpar vinstri vængnum ekki mikið, hann er búinn að vera í hugmyndakreppu lengi – sem sér ekki fyrir endann á. Það er merkilegt að þessi kreppa kapítalismans hefur ekki gagnast vinstri mönnum neitt – nema kannski á Íslandi. Það tækifæri kann að vera að renna út.

Inn í þetta stígur höfundur sem nefnist Jay W. Richards. Ugla gefur út bók eftir hann að undirlagi Skafta Harðarsonar. Hún nefnist Peningar, græðgi og guð og þar er reynt að hnýta aftur þessa gömlu enda – kaptítalisma, gott siðferði og guðstrú. Eins og hlutirnir voru áður en galskapur hljóp í kerfið. Richards heldur því fram að meiri en ekki minni kapítalismi sé lausnin á vanda heimsins.

En Richards kemur við á fleiri sviðum, hann er líka menntaður í guðfræði, og hefur verið einn helsti talsmaður þess sem á íslensku kallast vithönnun eða sköpunarhyggja.
Byggðapólitík?

Það er verið að loka réttargeðdeildinni á Sogni.

Þetta er heilbrigðisstofnun sem sér um sérlega viðkvæman hóp sjúklinga.

Einn helsti mælikvarðinn á mannúðina í samfélaginu er hvernig búið er að geðsjúkum.

En þegar þessi tíðindi berast brýst út ærandi hávaði í þingmönnum sem vilja ræða þetta á byggðapólitískum nótum.

Er það ekki aðeins út úr kú?
Friðrik Jónsson: Það ætlar enginn að fara að djamma

Friðrik Jónsson skrifar kröftuga grein þar sem hann svarar málflutningi Kristins H. Gunnarssonar og Ólafs Stephensen um skuldaafskriftir hér á Eyjuna.

Eins og hefur verið rætt á þessum vef er sú skoðun að verða útbreiddari víða um heim að ekkert annað dugi gegn kreppunni en niðurfelling skulda.

Friðrik skrifar meðal annars:

„Það er enginn að biðja um að fá að djamma eins og það sé 2007.

Það er hins vegar verið að kalla eftir sanngirni, réttlæti, jafnræði og gagnsæi.

Og, rétt eins og ritstjóri Fréttablaðsins skrifar, þá er líka kallað eftir því að byggja umræður og úrlausnir á “bláköldum staðreyndum”.

Það má t.d. velta fyrir sér hvert raunverulegt svigrúm til afskrifta er ennþá til staðar hjá bankakerfinu, en það er bláköld staðreynd að hvað varðar almennar afskriftir að þá verður að horfa til lífeyrissjóðanna og íbúðalánasjóðs.

Staðreyndirnar þar eru þær að heildarútlán Íbúðalánasjóðs þann 30. júní síðastliðinn voru um 780 milljarðar. 20% afskrift þeirra væri því um 156 milljarðar. Veðlán lífeyrissjóðanna teljast vera um 195 milljarðar og væri 20% afskrift þar því um 39 milljarðar. Samtals væru þetta 195 milljarðar, sem er vissulega gífurleg upphæð.

195 milljarðar láta nærri að vera u.þ.b. þreföld afskrift skulda Ólafs Ólafssonar vegna Kjalars.

195 milljarðar láta nærri að vera u.þ.b. brúttótekjur lífeyrissjóðanna í eitt ár.

195 milljarðar láta nærri að vera sama upphæð og ríkið lagði til nýju bankanna.

195 milljarðar eru tæplega tveir-þriðju hlutar gjaldfalls Seðlabanka Íslands vegna ástarbréfakaupa 2008.

Það sem hvorki fyrrum þingmaðurinn né núverandi ritstjórinn virðast skilja er að það er enginn að biðja um afturhvarf til ársins 2007. Það er verið að kalla eftir sanngirni, réttlæti, jafnræði og gagnsæi.

Það er líka eilítið klámfengið af efnahagsráðherranum að segjast vilja vernda almenna og eignalausa lífeyrisþegann. Þá væri nú kannski nær að ganga harðar fram í að gera upp framkomu og fjárfestingarhegðan lífeyrissjóðanna fyrir og eftir hurn, þar sem vélað var og er með þessa eign. Sjóðir þar sem um 200 milljarða brúttótekjur á ári skila sér í rétt rúmlega 71 milljarðs útborguðum lífeyri.

Það vill enginn aftur 2007. Það vill enginn tilbúin slagsmál milli annars vegar þeirra sem eiga og hins vegar þeirra sem skulda. Það sem án ef allir vilja er, enn og aftur, sanngirni, réttlæti, jafnræði og gagnsæi.

Og við sem þjóð komumst upp úr hjólförum hrunsins og í átt til bjartari framtíðar.“
Jón Kalman og aðrir stórhöfundar

Ég er ekki viss um nema Frakkar séu mesta bókmenntaþjóð í heimi. Þar er ekki bara blómleg bókaútgáfa og fjöldi bókaverslana, heldur er bókmenntaumræðan svo lífleg – og skiptir svo miklu máli. Það er stundum eins og líf og sál þjóðarinnar séu í húfi þegar rætt er um bókmenntir í Frakklandi.

Það er frábært að koma á svæði frönsku útgefendanna hér í Frankfurt. Þýskar bækur eru fallegastar, það stendur enginn Þjóðverjum á sporði í bókagerð, það er óskaplega mikið um að vera hjá Bandaríkjamönnunum og Bretunum en þeir virðast ekki hafa ýkja mikinn áhuga á þeim sem ekki skrifa á ensku. Hjá Frökkunum finnur maður áhuga á höfundum alls staðar að úr heiminum, eins og þessi ljósmynd sýnir.

Þetta er af bás hins stórmerka forlags Gallimard. Þarna má sjá Jón Kalman Stefánsson innan um höfunda eins og Martin Amis, Borges, Handke, Hemingway, Hrabal, Hertu Müller, Amos Oz, Ohran Pamuk, Philip Roth, Bernard Schlink og Vargas Llosa.
Vont að borða

Hugsjónakonan Sigurveig skrifar um þá einkennilegu þversögn að veikt fólk fær vondan og óhollan mat.

Í nútímasamfélagi erum við sífellt að pæla í hvað við látum ofan í okkur. Sumir eru gúrme, aðrir borða hráfæði.

En við gefum þeim sem ekki geta borið hönd fyrir höfuð sér vont að borða.
Ísland á þessum októberdegi, þremur árum eftir hrun

Það eru fréttir eins og þessi – um skuldauppgjör Ólafs Ólafssonar – sem gera fólk á Íslandi brjálað af reiði.

Eða er það kannski bara farið að yppa öxlum yfir spillingunni?

Jú, Ólafur heldur áfram að lifa í vellystingum praktuglega, hann þarf reyndar að sjá á bak hlut í HB Granda og fiskveiðikvóta sem fylgdi.

Kvótinn er nú kominn í eigu erlendra vogunarsjóða.

En Ólafur var auðvitað ekki persónulega ábyrgur fyrir neinu. Þarna sleppur hann við 64 milljarða króna skuld meðan almenningur er í stanslausri baráttu við að greiða stökkbreyttar skuldir – sem meðal annars hlutust af braski manna eins og Ólafs.

Nú er beðið eftir sérlegum saksóknara. Nær hann kannski ekki að koma sama ákærum á hendur helstu fjárglæframönnunum – eða er þetta eins og Styrmir Gunnarsson talaði um í viðtalinu í Silfrinu um daginn, að hvorki íslensk löggjöf né dómstólar nái utan um mál af þessu tagi? Exeterdómurinn lofaði svo sannarlega ekki góðu.

Á Alþingi halda svo leiksýningar áfram. Eitt það nýjasta er tillaga um að krefja Breta um skaðabætur vegna hryðjuverkalaganna svokölluðu og þess tjóns og álitshnekkis sem þau hafi valdið Íslandi. Vissulega hefði mátt athuga betur með málsókn vegna beitingu þessara laga þótt margt bendi til þess að framferði íslensku bankamannanna hafi verið slíkt að Bretar hafi verið í nokkrum rétti. Það má kannski ekki segja á tíma þegar verið er að leika á strengi þjóðerniskenndar hér heima.

En upphæðin vekur athygli. Það eru hvorki meira né minna en 10 þúsund milljarðar á hendur Breta, en 500 miljarðar á hendur Nató og ESB hvoru um sig fyrir afskiptaleysi. Þetta mun vera um sjöföld þjóðarframleiðsla Íslands eða 35 milljónir á hvern innbyggjara landsins.
Bókamessan, Fall Þráins, Ný náttúra

Kiljan í kvöld er tvískipt, annars vegar erum við heima í myndveri á Íslandi og hins vegar á bókamessunni í Frankfurt.

Við segjum frá Falli Þráins Bertelssonar – ný bók eftir hann heitir því nafni og segir frá glímu við alkóhólisma.

Við skoðum bók sem nefnist Ný náttúra – það er sérlega athyglisvert úrval íslenskra landslagsljósmynda.

Páll Baldvin og Kolbrún fjalla um Meistaraverkið sem er smásagnasafn eftir Ólaf Gunnarsson, Ekki lita undan, en það er saga Guðrúnar Ebbu Ólafsdóttur, skráð af Elínu Hirst, og nýja útgáfu Hávamála eftir Þórarin Eldjárn og Kristínu Rögnu Gunnarsdóttur.

Bragi Kristjónsson kemur fram í þættinum eins og endranær.

Loks sýnum við frá íslenska skálanum á bókamessunni í Frankfurt sem hófst í gær og ræðum þar við gesti og gangandi.

Arnaldur Indriðason flytur ræðu við opnun bókamessunnar í gær.
Fyrsti dagur bókamessu

Ég hafði aldrei áttað mig á að bókamessan í Frankfurt væri svo risastórt fyrirbæri.

Sýningarsvæðið nær nánast yfir heilt borgarhverfi. Það er ógerningur að fara um þetta allt. Það er sagt að meira en sjö þúsund útgefendur kynni bækur sínar.

Reyndar er sýningin að hluta til helguð e-bókum þetta árið. Á ræðumönnum við setningu bókamessunnar í dag var að heyra að þeir væru mjög uggandi vegna þessa útgáfuforms. Þeir óttast að það muni leiða til stórfellds þjófnaðar á hugverkum – líkt og hefur gerst í tónlistarheiminum. Hver af öðrum komu stjórnmálamenn upp með heitstrengingar um að höfundarrétt yrði að virða.

Íslensku ræðumennirnir voru á svolítið öðrum nótum. Guðrún Eva Mínervudóttir og Arnaldur Indriðason fluttu prýðilegar ræður og töluðu um mikilvægi sagnaskáldskapar, Guðrún Eva varaði við þjóðrembu, Arnaldur talaði um vináttu Þjóðverja í garð Íslendinga.

Ólafur Ragnar Grímsson nefndi íslenskar söguhetjur eins og Bjart, Jón Hreggviðsson og Erlend, en Guido Westerwelle, utanríkisráðherra Þýskalands, hélt ræðu þar sem hann talaði eins og Ísland væri komið langleiðina inn í Evrópusambandið. Ég veit ekki hvort einhver fjölmiðill hefur tekið ræðuna upp, Westerwelle virtist tala blaðlaust þegar þarna var komið, en innihald hennar myndi ábyggilega vekja umtal ef fréttist.

Íslenski sýningarskálinn opnaði svo undir kvöldið. Hann er stórfallegur, byggir á því að sýna á stórum tjöldum hreyfimyndir af fólki við lestur. Þetta er afar falleg hugmynd og hún er sérlega vel útfærð. Það má segja að athyglin sem Ísland er að fá vegna bókasýningarinnar sé framar öllum vonum.

Við sýnum frá bókamessunni í Kiljunni annað kvöld.

Það má segja að Arnaldur Indriðason dragi vagninn fyrir íslenskar bókmenntir í Þýskalandi. Bækur hans hafa notið fáheyrðra vinsælda þar.
Hvernig er hægt að stöðva kreppuna?

George Monbiot skrifar í Guardian og rekur kenningar hagfræðingsins Steve Keen – sem hann segir að hafi séð efnahagsörðugleikana í heiminum fyrir.

Keen er svartsýnn og telur hættu á heimskreppu í líkingu við þá sem varð á fjórða áratug síðustu aldar.

Ástæðan er fyrst og fremst brjálæðisleg skuldsetning – peningar sem sé dælt í bankakerfi muni ekki ráða bót á þeim vanda.

Síðan segir að Keen vilji ráða bót á vandanum með almennri skuldauppgjöf. Stefnan eigi ekki að vera að endurheimta hin óábyrgu lán sem þeir dældu út. Sumir bankar muni fara á hausinn með þessu, en hin leiðin sé verri – fjöldagjaldþrot sem leiðir til þess að kreppan dýpkar enn.
Hver á þá kvótann?

Arionbanki yfirtekur þriðjungshlut Ólafs Ólafssonar í einu stærsta útgerðarfyrirtæki Íslands, HB Granda.

Því fylgir auðvitað kvóti – það er verðmætið í útgerðarfélögum landsins.

Arionbanki er í eigu útlendinga – erlendra vogunarsjóða, segja sumir.

Þýðir það þá ekki að téðir útlendingar hafa eignast vænan fiskveiðikvóta?
Forgangsatriði hjá ferðamönnum

Þegar fólk ferðast eru nokkrir hlutir sem flestir gá fyrst að.

Það leitar að ódýru flugfari.

Það leitar að gistingu – vill hafa hana góða og örugga, en ekki borga of mikið.

Sumir leita að bílaleigubílum – það er blóðugt að þurfa að borga of mikið fyrir þá.

Loks kíkja margir á úrval veitingastaða – og verðlagið á mat og drykk.

Þetta eru aðalatriðin.

Einhvers staðar mjög neðarlega á listanum koma pönnukökur með sykri.
Eftirlæti teboðsins

„Ríkið gerir hlutina ekki eins vel og markaðurinn,“ fullyrðir Daniel Hannan Evrópuþingmaður í viðtalivið bandaríska sjónvarpsmanninn Glen Beck.

Jón Frímann bendir á það.

Þeir eru að mæra bandaríska heilbrigðiskerfið – og komast að því í leiðinni að evrópskt heilbrigðiskerfi sé af hinu illa.

Gleyma reyndar 50 milljón Bandaríkjamönnum sem eru undir fátæktarmörkum – og hafa ekki efni á að kaupa sé heilbrigðisþjónustu.

Og öllum þeim sem eiga á hættu að hrapa niður þjóðfélagsstigann ef þeir veikjast.

Hannan er sá sem sagði um Íslendinga að þeir væru bestu lærisveinar Margrétar Thatcher – enda ættu þeir einstæða fyrirmynd í frjálsræðishetjunni Bjarti í Sumarhúsum. En þess utan er hann eftirlæti teboðsfólks í Bandaríkjunum.
Ekki mikill brottflutningur

Kolbeinn Stefánsson félagsfræðingur skrifar á bloggsíðu sína og segir að það sé mýta að orðið hafi stórkostlegir fólksflutningar frá Íslandi í kjölfar kreppunnar, eins og gjarnan er haldið fram. Kolbeinn segir að jafnvel hefði mátt búast við að fleiri færu, en sú hafi ekki verið raunin. Í niðurlagsorðum sínum segir Kolbeinn:

„En já, vissulega hefur fólk flutt í burtu frá Íslandi vegna ástandsins, eins og það er stundum kallað. Spurningin er hvort rétt sé að lýsa þróuninni með orðum á borð við „landflótti” og „fólksflótti”. Það er í sjálfu sér engin ástæða til að miða við Færeyjar í þeim efnum. Íbúum þarf ekki að fækka um 9% eða að fækka sex ár í röð til að slík orð eigi við. Það er hinsvegar hæpið að nota slík orð um fækkun upp á 0,54% sem er bundin við eitt ár. Brottflutningar á Íslandi eru ekki þannig að það geti talist alvarlegt vandamál.

Þessi þróun hefði auðvitað geta orðið önnur. Sumir vilja t.d. meina að slæm stjórnarstefna hafi hrakið mikinn fjölda fólks frá landinu. Ég held að það hafi alltaf verið ljóst að kreppan myndi hrekja einhverja úr landi. Það sem kemur mér á óvart er hvað flutningsjöfnuðurinn er þó hagstæður, þrátt fyrir það áfall sem íslenska hagkerfið varð fyrir. Það gleymist stundum í umræðunni að önnur stjórn með aðra stefnu hefði allt eins getað leitt til enn meiri brottflutnings fólks. Ég er ekki að segja að ástandið sé endilega gott, en það hefði getað verið svo miklu verra.“
Langur og dimmur skuggi

Ólafur Skúlason varpar löngum og dimmum skugga yfir íslensku kirkjuna.

Það er ráðgáta sem hún mun lengi þurfa að glíma við hvernig maður af þessu tagi varð biskup hennar.

Ólafur var reyndar flinkur í að villa á sér heimildir eins og siðvillinga er háttur – hann var vinsæll prestur og mikill félagsmálafrömuður. Það var út á þetta að hann var kosinn biskup, en ekki vegna þess að hann væri sérstakur trúarleiðtogi.

Eftir útkomu bókar Guðrúnar Ebbu Ólafsdóttur þarf ekki lengur að efast um hvern mann hann hafði að geyma. Ólafur þurfti að hverfa úr biskupsembætti vegna ásakana á hendur honum, þær voru nógu slæmar, en það sem nú er að koma í ljós er enn hryllilegra.

Og eftir situr þessi stóra spurning – hvernig tekst einstaklingi, sem maður getur vart annað en kallað glæpamann, að komast til slíkra áhrifa?
Úr Silfri gærdagsins

Hér er viðtalið við Styrmi Gunnarsson úr Silfri gærdagsins.

Fyrri hluti:

Seinni hluti:

Og hér er viðtalið við austurríska menningarstjórnandann Franz Patay þar sem hann ræðir meðal annars Hörpu og Sinfóníuhljómsveit Íslands:

Fyrri hluti:

Seinni hluti:

Þökk sé Láru Hönnu Einarsdóttur.
Geta sjálfum sér um kennt

Mótmælin gegn fjármálavaldinu færast í aukana – eins og við Styrmir Gunnarsson ræddum í Silfrinu í dag.

En það eru síður en svo allir hrifnir.

Forsetaframbjóðandi í Bandaríkjunum heitir Herman Cain. Hann er viss um hvað er á seyði og segir:

„Ekki kenna Wall Street um, ekki kenna stóru bönkunum um, ef þú ert atvinnulaus og ekki ríkur, geturðu engum öðrum kennt um en sjálfum þér.“

Frambjóðandinn, sem Teboðshreyfingin hefur mikið dálæti á, bætir við að sér sýnist að mótmælin séu „andkapítalísk“.

Cain er rísandi stjarna og er jafnvel talinn geta náð tilnefningu Repúblikanaflokksins.
Á mörkunum

Það er dálítið fyndið að hugsa um það eftir á að John Cleese skuli hafa verið fenginn til að leika í auglýsingum fyrir Kaupþing.

Cleese er frægastur fyrir að leika hálfsturlaða menn, líkt og í Monty Python-þáttunum og í Fawlty Towers. Menn sem hafa ekki stjórn á sér. Menn sem eru á mörkunum.

Stundum gengur hann á hurðir, stundum lemur hann hausnum í veggi, stundum er nóg að hann ranghvolfi augunum.

En þetta var semsagt talið hæfa Kaupþingi.
Silfrið í dag

Styrmir Gunnarsson, fyrrverandi ritstjóri Morgunblaðsins, verður gestur í Silfri Egils í dag. Við munum ræða um stjórnmálamenningu, sérhagsmunagæslu, beint lýðræði, mótmælahreyfingar, ESB og sitthvað fleira.

Erlendur gestur í þættinum er Dr. Franz Patay sem er áhrifamikill maður í menningarlífi í Austurríki. Hann hefur stjórnað ýmsum menningarviðburðum eins og Mozart-árinu 2006, hann er forstjóri Kunsthaus Wien og situr í tónlistarráði UNESCO. Patay ræðir mál sem brenna á Íslendingum eftir byggingu Hörpunnar, hvort list geti líka verið arðbær – og hvað sé arðbært í listinni?

Geirfinnsmálið ber líka á góma í þættinum – og svo ýmis mál sem hafa verið til umræðu síðustu vikuna. Meðal annarra gesta í þættinum eru Brynjar Níelsson, Þóra Kristín Ásgeirsdóttir, Sigursteinn Másson og Ómar Valdimarsson.
Að eyðileggja hagkerfið

Það var lögmaður úti í bæ að tala um að sérstakur saksóknari væri að ofsækja fjölda fólks. En hverjir eru það sem gjalda fyrir gjörðir fjármálamanna? Þessi skopmynd gengur ljósum logum á netinu.
Jóhanna í töskubúð, Karpov í rigningu

Það er tíu ára afmæli Smáralindar. Ég átti erindi þangað inneftir – vissi ekki af afmælinu. Húsið var fullt af fólki. Endaði með því að fara í Toys4Us og kaupa Harry Potter legó. Það eru engar leikfangabúðir lengur í miðborginni.

Fyrst Smáralindin hefur enst í tíu ár er hún sjálfsagt ekki á förum. En hún kemst ekki í hálfkvisti við Tösku- og hanskabúðina á Skólavörðustíg, en hún fagnar fimmtíu ára afmæli um þessar mundir. Geri aðrir betur. Það er ekki algengt að búðir lifi svo lengi á Íslandi.

Ég sá Jóhönnu Sigurðardóttur fara inn í Tösku- og hanskabúðina nú í vikunni. Kannski var hún að ná sér í handtösku til að lumbra á körlunum eins og Margrét Thatcher. Veitir ekki af.

Það er allt á mikilli hreyfingu í verslunar- og veitingahúsarekstri á Íslandi. Staðir eins og Domo og La Primavera, sem voru í tísku í fyrra, eru búnir að leggja upp laupana og nú fer fólk á Grillmarkaðinn og Sjávargrillið.

Samkvæmt vefnum Tripadvisor, sem er skrifaður af ferðafólki, er næstbesti veitingastaðurinn í Reykjavík samt nærri óþekktur – að minnsta kosti hjá hinum innfæddu.

Hann heitir Harry's og er á Rauðarárstíg. Þetta er staður sem selur aðallega mat frá Filippseyjum og fær ótrúlega góðar umsagnir á Tripadvisor.

Svo við fórum þarna fjölskyldan, eitt rigningarkvöld í vikunni, og átum besta mat sem ég hef fengið frá Austur-Asíu á Íslandi – og þótt víðar væri leitað. Og á mjög sanngjörnu verði.

Það eru ekki mörg borð á Harrys og mér skilst að þau séu öll full á sumrin. En þegar við komum þarna var enginn nema við.

Aftur að deginum í dag.

Við ókum niður Laugaveg í grenjandi rigningu. Niðri undir Bankastræti stóð Anatolí Karpov, uppábúinn í frakka og með bindi, og hafði leitað skjóls undan rigningunni. Ég var að hugsa um að taka mynd af honum með iPhoneinum, en svo fannst mér ekki kurteislegt að gera það. Ég er ekki viss um að margir myndu þekkja Karpov á götu í London eða París, en hér á Íslandi voru skákmeistarar löngum slíkir frægðarmenn að margir þekkja þá.

Meira að segja konan mín, sem aldrei hefur teflt, segist sakna skákskýringanna í sjónvarpinu. Það var eitthvað svo heimilislegt þegar þeir stóðu þarna síðkvöldin löng í sjónvarpssal og færðu til riddara og peð á þartilgerðum töflum – og maður var löngu búinn að missa þráðinn.
Spennandi bókatíð

Íslenskar bókmenntir blómstra þetta haustið. Gyrðir Elíasson tekur við bókmenntaverðlaunum Norðurlandaráðs. Ísland verður í brennidepli á stærstu bókasýningu heims, í Frankfurt. Það er verið að þýða mikið af íslenskum bókmenntum á erlend tungumál – heildarútgáfa Íslendingasagnanna á þýsku í nýjum þýðingum er stórviðburður. Bækurnar eru stórglæsilegar, eins og er von og vísa Þjóðverja – hvergi eru gefnar út jafn fallegar bækur og í Þýskalandi.

Á næstu vikum og fram til jóla koma svo út ný verk eftir marga af helstu höfundum þjóðarinnar: Jón Kalman Stefánsson, Vigdísi Grímsdóttur, Ólaf Jóhann Ólafsson, Hallgrím Helgason, Steinunni Sigurðardóttur, Guðmund Andra Thorsson, Ólaf Gunnarsson, Hannes Pétursson – svo nokkrir séu nefndir.

Það er spennandi tími framundan.

Við í Kiljunni fylgjumst að sjálfsögðu með þessu. Við erum þegar með í vinnslu innslög sem fjalla um Jón Kalman og Vigdísi Grímsdóttur – og í lok mánaðarins verður sýnd sérstök mynd sem við höfum gert um Gyrði Elíasson.
Amatörar

Nú þegar ákveðið hefur verið að skipa nefnd til að fara yfir Geirfinnsmálið má rifja upp þyngstu orð sem hafa verið látin falla um málið. Þau sagði Davíð Oddsson, þáverandi forsætisráðherra, úr ræðustóli á Alþingi í október 1998, eftir að Hæstiréttur hafði hafnað því að taka málið upp aftur:

„Ég segi það fyrir mig persónulega að mér urðu mikil vonbrigði að Hæstiréttur skyldi ekki séð sig geta haft lagaskilyrði til að taka Geirfinnsmálið upp á nýjan leik. Ég hef fyrir mitt leyti kynnt mér þetta mál rækilega í gegnum tíðina og tel að þar hafi mönnum orðið á í messu í stórkostlegum mæli á nánast öllum stigum málsins. Ég held að þó það hefði verið mjög sársaukafullt fyrir íslenska dómstólakerfið, þá hefði það verið gott og nauðsynlegt, hundahreinsun fyrir okkur ef nota má það óvirðulegt orð, að fara í gegnum það mál allt og með hvaða hætti það var unnið. Þeir sem hafa kynnt sér það mál rækilega geta ekki annað en sagt að þar var víða pottur brotinn […] Það var ekki aðeins eitt dómsmorð framið á allri þessari vegferð, þau voru mörg dómsmorðin sem framin voru á þessari vegferð allri og það er mjög erfitt fyrir okkur að búa við það.“

Ómar Valdimarsson, gamalreyndur og ágætur blaðamaður, skrifar um Geirfinnsmálið á vefsíðu sína. Hann kvartar undan því að haldið sé fram að „ofbeldismenn og hrottar“ hafi verið kórdrengir og öðlingar. Og það er rétt hjá Ómari, þetta unga fólk var í alls kyns veseni á þeim tíma – þau voru smákrimmar. Ómar segir að alvarlegasti glæpurinn í þessu sé þegar fjórir saklausir menn hafi verið settir í langt gæsluvarðhald vegna ljúgvitna Erlu Bolladóttur og annarra úr hópnum.

Vissulega er það alvarlegt og ljótt. Mjög svo.

En hvað þá með yfirvöldin sem ákváðu að trúa lygasögum unglinga – sem voru að reyna að tala sig út úr fangelsi? Það ber þeim ekki fagurt vitni – í raun sýnir það að þetta voru algjörir amatörar.

Ómar kvartar undan því að aldrei hafi verið neitt að marka Erlu og félaga. Kannski voru þau amatörar líka? Setjum sem svo að þau hafi verið saklaus – var þá yfirleitt að marka nokkurn skapaðan hlut?

En það voru líka amatörar á fjölmiðlunum – og það er alveg skiljanlegt. Svona mál höfðu aldrei komið upp á Íslandi áður. Og fjölmiðlarnir fóru í langa eyðimerkurgöngu. Þeir voru álíka vanbúnir að fjalla um þessi mál og þeir voru til að horfa með gagnrýnum augum á íslenska efnahagsundrið þrjátíu árum síðar.

Því hvort sem hin dæmdu voru sek eða saklaus, þá er löngu ljóst að málsmeðferðin var hörmuleg rétt eins og forsætisráðherrann benti á þegar hann sagði að mönnum hefði orðið á í messunni á nánast öllum stigum málsins.
Týnd kynslóð

Það er þáttur á Stöð 2 sem heitir Týnda kynslóðin. Ég ætla ekki að fjalla um þáttinn sjálfan heldur nafnið á honum – það er svo innilega merkingarlaust eins og það er sett fram.

Týnda kynslóðin – a lost generation, une génération perdue – er notað um aldurshóp fólks, og þá sérstaklega karlmenn, sem barðist í heimstyrjöldinni fyrri. Heitið á uppruna sinn hjá vinunum og rithöfundunum Gertrude Stein og Ernest Hemingway. Einkunnarorð Hemingways í skáldsögunni The Sun Also Rises frá 1926 eru: „You are all a lost generation.“ Það er tilvitnun í Gertrude Stein.

Þessi kynslóð hafði gengið í gegnum skelfilegar og ónauðsynlegar hörmungar í stríðinu – og þegar því lauk átti hún erfitt með að aðlagast venjulegu lífi. Það sem beið var gjálífi hins ærslafulla þriðja áratugs, heimskreppa og loks uppgangur nasismans. Stein beindi þessu til höfunda á borð við Hemingways, F. Scott Fitzgerald og John dos Passos.

Hér hefur þessi frasi áður verið notaður úr samhengi. Þá voru haldin einhverjar upprifjunarskemmtanir rokk og bítlaáranna undir heitinu Týnda kynslóðin. Það er alveg jafn merkingarlaust og nafn sjónvarpsþáttarins – en auðvitað alveg sárasaklaust.

Gertrude Stein er sögð hafa búið til frasann „týnd kynslóð“, en Hemingway gerði hann frægan. Hér er hún með Alice B. Toklas á götu í París.