Sess hinnar almennu lýðræðislegu umræðu

Hildur Jónsdóttir sendi mér þessa grein.

- - -

Sæll Egill – langar að koma eftirfarandi athugasemd – hugleiðingu – á framfæri og vona að þú birtir hana á vef þínum.

Meðal þess merkilegasta sem gerst hefur í íslensku samfélagi síðan bankahrunið varð er að mínu mati tvennt.

Annars vegar það að fjöldi manna – í akademíunni, meðal almennra borgara og jafnvel fólks sem hefur gegnt eða jafnvel gegnir enn opinberum embættum – hefur brotið af sér hlekki skoðanakúgunar sem hér hefur viðgengist lengi og náði hámarki í forsætisráðherratíð Davíðs Oddsonar. Hallgrímur Helgason gaf þessari skoðanakúgun sérstakt heiti – Bláa höndin. Hann setti hugtakið fram eftir að DO tók Hallgrím „á teppið“ og hótaði því að faðir Hallgríms, vegamálastjórinn, gæti goldið gagnrýni sonar síns með stöðumissi. (Ég tek fram að ég hef ekkert persónulega á móti DO, hins vegar er hann tákngervingur stjórnarhátta sem þjóðin hefur nú hafnað.)

Nú hefur gríðarlegur fjöldi fólks úr öllum geirum samfélagsins tekið til máls, talað af þekkingu og lýst skoðunum sínum – m.a. hefur bloggið, greinar í blöðum, mótmælafundir og umræðuþættir á borð við þinn verið farvegur fyrir þessar „raddir þjóðarinnar.“ Hlekkirnir hafa brostið.

Ályktunin er sú að meðal þjóðarinnar hefur, í krafti menntunar og samfélagsáhuga, lengi verið til þekkingarauðlind og lýðræðisvilji sem ekki hefur nýst okkur fram til þessa til að þróa áfram lýðræðislega umræðu um í hvernig samfélagi við viljum búa. Á þetta var sett lok þöggunar, þannig að þjóðin í heild naut ekki þekkingar og áhuga sinna bestu hugsuða. Stjórnvöld töldu sig ekki þurfa að hlusta og refsuðu jafnvel þeim sem gagnrýndu. Skaði, missir og tap á fjárfestingu okkar í almennri menntun og vilja þjóðarinnar.

Hitt sem ég vil nefna lýtur að því hvaða sess samfélög gefa lýðræðislegri umræðu meðal þjóðarinnar, sess sem stjórnvöld þurfa að virða, reikna með, reiða sig á og endurspegla. Ég get lýst þessu einna best með reynslusögu.

Á níunda áratugnum var ég við nám í Danmörku, en þá var minnihlutastjórn Schlüters við völd. Grethe Fenger Möller úr Íhaldsflokknum (De konservative, flokks Schlüters) var þá heilbrigðisráðherra. Á þessum árum komst mjög sérstakt mál, grundvallarmál, á dagskrá stjórnmála og stjórnvalda víða um heim og líka hér á Íslandi. Tækniframfarir í læknavísindum og heilbrigðisþjónustu, þ.e. möguleikar á líffæraflutningum, komust á það stig að talið var nauðsynlegt að breyta lagalegri skilgreiningu á mörkum lífs og dauða. Fram að þessu hafði lagaleg skilgreining á dauðamörkum miðast við að hjarta sjúklings væri hætt að slá. Tækniframfarir í læknavísindum höfðu þá leitt til þess að oft var hægt að láta hjartað halda áfram að slá næstum óendanlega með aðstoð tækjabúnaðar þótt öll merki sýndu að heilinn starfaði ekki lengur. Til að nýta mætti möguleika á líffæragjöf þótti því brýnt að breyta lögum þannig að dauðamörkin í lagalegum skilningi skyldu miðast við að heilinn væri hættur að starfa, en ekki hvort hægt væri að halda hjartanu gangandi. Þarna gat um verið að tefla grundvallandi siðferðilega og trúarlega afstöðu sem í raun hafði ekkert með stjórnmálaskoðanir að ræða heldur risti dýpra.

Þegar dönsk stjórnvöld stóðu frammi fyrir því hvort skilgreiningu á dauðamörkum, mörkum lífs og dauða, skyldi breytt með (mannlegri, ekki trúarlegri) lagasetningu vegna krafna og möguleika innan heilbrigðisþjónustunnar, þá lýsti Grethe Fenger Möller því yfir að um þetta mál yrði ekki tekin afstaða innan ríkisstjórnarinnar eða þingsins án þess að þjóðin öll fengi ráðrúm og tíma til að ræða þetta grundvallarmál. Þessi spurning væri ofar stjórnmálalegri afstöðu einstakra flokka og þess eðlis að þjóðin sjálf, í gegnum víðtæka umræðu, þyrfti á siðfræðilegum grundvelli að móta og þroska sína afstöðu þannig að sátt skapaðist um endanlega ákvörðun í formi nýrrar lagalegrar skilgreiningar. Hún lýsti því yfir að til þess að þjóðin gæti komist að niðurstöðu um hver væri hin grundvallandi siðfræðilega afstaða hennar, þá myndi ríkisstjórnin hvetja til og reiða sig á almenna umræðu meðal heilbrigðisstarfsfólks, siðfræðinga, heimspekinga og alls almennings. Ég man eftir henni í sjónvarpsviðtali lýsa því yfir að þessari lýðræðislegu umræðu þyrfti að gefa fjögur ár og að hún vonaðist til að eftir þann tíma yrðu stjórnvöld í stakk búin til þess að móta löggjöf sem endurspeglaði upplýstan vilja þjóðarinnar.

Fyrir mér var þetta – Íslendingnum – aha! uppgötvun. Mér fannst merkilegt að jafnvel ráðherra hægriaflanna í Danmörku skyldi koma fram fyrir sína þjóð með þessum hætti. Ég hafði aldrei áður orðið vitni að því að ríkisstjórn, stjórnvöld, ákölluðu þjóð sína um að marka stefnuna í gegnum lýðræðislega og víðtæka umræðu, sem skyldi síðan verða ríkisstjórn leiðsögn um endanlega lagasetningu. Þar sem ríkisstjórn í raun afsalaði sér „valdi“ til þjóðarinnar. Í einu vetfangi varð mér ljóst, hver var arfleifð upplýsingarinnar á Norðurlöndum (því miður kafnaði hún hjá okkur á Íslandi), Grundtvigs, og hugsjónarinnar um að lýðræðið krefðist þess að efla og mennta alla þjóðina til þátttöku, því án þess yrði hugsjóninni um lýðræði aldrei fullnægt.

Þess er svo skemmst að minnast að sama lagalega spurning um dauðamörk (er yfirhöfuð til meira grundvallandi eða alvarlegra mál að taka afstöðu til með löggjöf?) var neðanmálsgrein á Alþingi Íslendinga. Læknaelítan á Landspítalanum sendi inn erindi til þingsins þar sem þeir óskuðu eftir þessari sömu lagabreytingu og hún var afgreidd hiklaust og umræðulaust. Þingið „afgreiddi“ bara beiðnina og spurði engan álits.

Mín önnur ályktun er því sú, að við Íslendingar þurfum nú að taka til róttækrar endurskoðunar samband þings, stjórnvalda og þjóðar, og móta okkur stjórnkerfi þar sem stjórnvöld þurfa að ætla sess, reiða sig á og þjóna þeirri upplýstu umræðu sem stjórnvöld þurfa á hverjum tíma að byggja sínar ákvarðanir á. Þess vegna höfum við menntað þjóðina, þetta er sá skilningur sem okkar hugsjón um lýðræði þarf að hvíla á.

Kveðja

Hildur Jónsdóttir