Matur hf og Slow Food

Friðrik Páll Jónsson flutti þennan pistil í Speglinum í vikunni.

Þarna er tæpt á merkilegum málum. Iðnaðarframleiðslu á mat miðar við að búa til vöruna með sem minnstum tilkostnaði en hefur í för með sér stórkostleg umhverfisspjöll og veldur því að sumt af þeim mat sem við leggjum okkur til munns er …. algjört ógeð.

Í pistlinum minnist Friðrik á samtökin Slow Food, en hugmyndafræði þeirra samtaka er teflt gegn þessari óheilbrigðu iðnvæðingu. Samkvæmt hugmyndum Slow Food á matur að vera góður, hreinn (spillir ekki umhverfinu) og sanngjarn (þannig að ræktendur fái sanngjarnt verð fyrir vöru sína).

Aðalritari samtakanna, Paolo di Croce, verður gestur í Silfri Egils á sunnudag.

En hér er pistill Friðriks:

- - -

Matur hf – Food Inc – heitir bandarísk heimildarmynd sem sýnd er á alþjóðakvikmyndahátíðinni í Reykjavík. Hún fjallar um matvælaiðnaðinn í Bandaríkjunum , um það sem ekki er ætlast til að neytandinn sjái. Rætt er við marga, þeirra á meðal óháða sérfræðinga sem hafa skrifað um og gagnrýnt matvælaiðnaðinn, svo sem Eric Schlosser rannsóknarblaðamann – hann skrifaði bókina Fast Food Nation um skyndibitaþjóðina og fletti ofan af ýmsu miður geðslegu – og við Michael Pollan sem ritað hefur metsölubækur um matargerð og matvælaiðnað.

Þeir segja að matvælaframleiðsla hafi breyst meira á síðustu 50 árum, en tíu þúsund ár þar á undan. En fólk veit lítið hvernig hún hefur breyst. Allt miðar að því að búa til sem ódýrasta vöru. Því er auðvitað fagnað, en það eru hliðar á framleiðslunni sem vekja gagnrýni og kalla á fordæmingu. Í stórverslun í Bandaríkjunum eru 47 þúsund vörutegundir í hillunum að meðaltali. Fjölbreytnin virðist mikil og á mörgum pökkum eru myndir af hamingjusömum bónda á grænni flöt við fallegan bóndabæ. En þetta er blekking. Örfá risafyrirtæki, alþjóðafyrirtæki, ráða framleiðslunni að mestu…meira að segja sveitarsælumyndir af grænum högum eru blekking. Nautgripir bíta ekki gras, þeir fá það ekki, og er gras þó eðlileg fæða þeirra. Þeir eru fóðraðir á maískorni. Það er ódýrt fóður. Dýrin þyngjast hratt. Nautgripir fá maískorn, eins og svín og kjúklingar … og fiskar eru vandir á maískorn. Maísuppskera hefur tífaldast á hvern hektara á einni öld, og það er meðal annars að þakka illgresiseyði, skordýraeitri, tilbúnum áburði og erfðatækni. Bandarísk stjórnvöld niðurgreiða líka kostnað við maísframleiðslu. Fjölbreytni er minni en sýnist í hillum verslana. Sérfræðingur segir að maís eða soja sé í flestum vörutegundum verslana … í yfir 90 prósentum þeirra. Fjölbreytnin: það eru mismunandi birtingarmyndir maís og soja í ólíkum umbúðum. Bændur eru lítil peð í þessari framleiðslu. Stórfyrirtækin ráða nær öllu, hvaða útsæði skuli notað, þau ráða framleiðsluháttum í stóru og smáu og bændur sem beygja sig ekki undir vald stórfyrirtækjanna fá að kenna á því. Í þessum heimi er ekki farið vel með dýr og menn. Kjúklingabúin eru myrk. Vaxtarhraði kjúklinga er orðinn helmingi meiri en áður. Kjúklingur var áður þrjá mánuði að vaxa upp í sláturstærð. Nú tekur það aðeins hálfan annan mánuð. Og nú er miklu meira kjöt á bringunni en áður var, svo mikið reyndar að beinin þroskast ekki nægilega hratt og sumir kjúklingar standa því ekki undir sjálfum sér, velta um koll og drepast. Carole heitir hún, kjúklingabóndi – hún sýnir myndatökumönnunum þegar hún safnar saman og fleygir þessum afvelta dauðu kjúklingum. Það eru gluggar á búinu hennar, það er bjart, hún er ekki eins og hinir. Hún óhlýðnast kröfu stórfyrirtækisins sem hún er háð með því að sýna myndatökumönnunum hænsnabúið, og henni er refsað fyrir það. Aðrir neita að sýna þeim búin og enginn frá stórfyrirtækinu vill koma í viðtal. Þorri bænda er háður stórfyrirtækjum um flesta hluti og það er auðvelt að þjarma að þeim. Þeir eru skuldsettir og geta ekki farið sínar eigin leiðir. McDonalds skyndibitakeðjan breytti matvælaframleiðslu í verksmiðjuiðnað fyrir mörgum áratugum. Fyrirtækið er stærsti kaupandi nautakjöts í Bandaríkjunum, kaupir mest af kartöflum allra fyrirtækja og er einn af stærstu kaupendum svína, kjúklinga, tómata, salats og epla. Áður voru þúsundir sláturhúsa í Bandaríkjunum, nú eru örfá risastór sem sjá um stórgripaslátrun. Kjötið í hamborgara er hakkað og kjöti frá ólíkum stöðum er blandað saman. Sérfræðingar benda á hættuna af því. Ef sýking verður í kjöti frá einum stað, vegna saurgerla, getur hún borist víða þegar kjötinu er blandað saman. Þeir krefjast þess að kjötið verði upprunamerkt, það megi rekja hvaðan það komi, en þeim verður lítið ágengt. Risafyrirtækin gæta hagsmuna sinna og hafa á sínum snærum herskara lögfræðinga. Og eftirlit með matvælaframleiðslu er minna en það var. Það er sjaldnar en áður tekin sýni og rannsökuð. Eric Schlosser segir að hegðun stórfyrirtækjanna sé ábyrgðarlaus og það verði að koma vitinu fyrir þau með reglum, eins og gert hafi verið við tóbaksiðnaðinn. Í myndinn Matur hf segir að stórfyrirtækin reyni vísvitandi að leyna því hvernig vörurnar í matvælaverslunum verða til. Þannig var það ekki. Það var gagnsæi. Það var gagnsæi síðustu 10 þúsund ár, en ekki síðustu 50 ár. Á rannsóknarstofum matvælafyrirtækjanna er stöðugt unnið að nýjum vörum. Er ekki eðilegt að fólk viti hvað það leggur sér til munns? Sérfræðingur segir: Til þess að vita með vissu hvers þú neytir ættirðu ekki að borða neitt sem langamma þín myndi ekki þekkja og samþykkja. …í raun ekkert sem steinaldarmenn myndu ekki eta. Myndin Matur hf er sýnd á kvikmyndahátíðinni í Reykjavík…. og fleiri myndir sem tengjast matvælaframleiðslu og matargerð og borðhaldi, svo sem mynd um Slow Food hreyfinguna, og myndin Sannleikur um kjöt sem sagt var frá í Speglinum á fimmtudaginn var.