arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Áramótaræður

Bæði biskupinn yfir Íslandi og forseti Íslands gera að umræðuefni ofgótt af gagnrýni í samfélaginu í áramótaræðum.

Það er alltaf áhugavert að fylgjast með vendingum Ólafs Ragnars Grímssonar, hann var lengi gagnrýnasti stjórnmálamaður Íslands, hlífði engum og þótti stundum fara yfir strikið í þessu efni. En nú er við völd ríkisstjórn sem er Ólafi þóknanleg – og gagnrýni er honum því ekki að skapi.

Eða hvað?

Þetta eru að sumu leyti erfiðir tímar fyrir stjórnmálamenn. Þeir setja eitthvað fram – og það er undir eins vegið og metið á samskiptamiðlum. Það þýðir voða lítið að tala um „bloggkóra“ í því sambandi. Þetta er orðinn partur af daglegum veruleika stjórnmálanna – það er einn mælikvarðinn á styrk þeirra hvernig þeim tekst að lifa með þessu.

Þeir geta kvartað, en það breytist ekki.

Og eins er það með kirkjuna. Ljós hennar er sett undir mæliker og hún getur ekki svarað með öðru en að verða sterkari í kenningunni, með því að vera sannari og klárari.

Því allar þessar kvartanir undan umræðu og gagnrýni virka hjáróma.

Sem betur fer talaði Sigmundur Davíð Gunnlaugsson forsætisráðherra ekki á þessum nótum.

Hann talaði um nauðsyn þess að bæta kjör fólks sem er með lægri og millitekjur. Það er reyndar í anda þess sem hann sagði í áramótaávarpinu fyrir ári – en nú fer að koma tími fyrir efndir. Maður hlýtur að skilja þessi orð Sigmundar þannig að vilji forðast að meiri ójöfnuður myndist í samfélaginu. Án kauphækkana er líka ljóst að lítill gangur verður í efnahagslífinu.

Af ræðu Sigmundar má líka álykta að hann sé ekki búinn að gefast upp á að ná stórum fjárhæðum af föllnu bönkunum– „efnahagslegu svigrúmi“ eins og hann kallar það.

En Framsóknarflokkurinn er aðeins með 11 prósent í skoðanakönnunum, hann er næstum þrisvar sinnum minni en Sjálfstæðisflokkurinn. Þótt hann hafi eignast nýjan ráðherra um áramótin verður róðurinn erfiður í ríkisstjórninni. Læknadeilan harðnar enn, framundan eru líklega mikil átök á vinnumarkaði. Það gæti orðið algjör sprenging þegar farið verður að ræða um nýtt fiskveiðistjórnunarfrumvarp.

Þetta verður varla friðsamlegt ár, nei ekki sérlega, og þá þýðir ekki bara að kvarta undan gagnrýnni umræðu. Slíkt gefur frekar til kynna að menn séu rökþrota – kunni ekki að tala fyrir málstað sínum.

Annars er merkilegt að enginn af flokksformönnunum eða leiðtogum þjóðarinnar minntist á alþjóðamál í ræðum sínum. Þó hefur margt og misjafnt verið á seyði á alþjóðavettvangi. Með stríðsátökunum í Úkraínu hefur til dæmis fallið um koll sú stefna Ólafs Ragnars Grímssonar að nálgast Rússum. Úkraínudeilan hefur orðið þess valdandi að Ísland skipar sér kirfilega í flokk með gömlum bandalagsþjóðum í Vestrinu.
Ari fer á kostum í áramótaskopi

Það er mikið deilt um jólasýningar leikhúsanna, sumt af því virðist nokkuð vanstillt, en ég er sannfærður um að bestu sýninguna á þessum jólum sá ég í Háskólabíói í gærkvöldi. Þar fór Ari Eldjárn á kostum í tveggja stunda löngum tour de force þar sem hann stóð einn á sviðinu og fór um víðan völl í áramótaskopi sínu.

Ari hefur náð betri tökum en nokkur Íslendingur á uppistandsgríni, tungumálið er ákveðin hindrun en ég er eiginlega viss um að hann er á heimsmælikvarða á því sviði. Hann náði að ríghalda þessum stóra sal allan tímann þar sem hann fór yfir viðburði ársins með viðkomu í Sigmundi Davíð, Baltasar Kormáki, ferðaþjónustunni, afmæli Rúv, tinder, Bubba Morthens, fótboltalandsliðinu og ýmsu fleiru.

Ari fyllti Háskólabíó fjórum sinnum, tvö kvöld í röð, steig hvergi feilspor, og hann hefði ábyggilega getað haft sýningarnar mun fleiri. Lokaatriðið þar sem hann messaði yfir ferðaþjónustunni í líki Bubba Morthens var brjálæðislega fyndið og það var alvöru hápunktur þegar birtist óvænt að baki honum heil rokkhljómsveit, en salurinn söng hástöfum þekkt lag Bubba með textanum „þið munið öll leigja“.

Mér heyrðist líka á honum í enda sýningarinnar að hann ætli að endurtaka leikinn næstu jól, þetta er of gott til að gera annað.
Old Spice í glugganum hjá Geysi

Þessa ljósmynd tók Kristján Frímann inn um gluggann á Geysi fyrir fjörutíu árum og birtir hana undir textanum: Allt fyrir herrann í Geysi 1976. Kristján gaf mér leyfi til að birta myndina.

Þessum Geysi ber ekki að rugla við Geysi sem nú er á Skólavörðustíg. Búðin var á horni Aðalstrætis og Vesturgötu, þar sem nú er m.a. Hönnunarmiðstöð Íslands. Verslunin starfaði til 1992, en þá keypti borgin húsið og lét gera það upp. Var þá meðal annars fjarlægð forskalning sem var utan á húsinu.

Í Geysi fékkst nokkuð alþýðlegur fatnaður, ekki sérlega dýr, en í búðinni voru einnig seld veiðarfæri og fleira slíkt. Í gluggaútstillingunni frá 1976 eru náttsloppar og náttföt mest áberandi, bæði á drengi og herra, en það sem vekur ekki síst athygli er rakspírinn sem er stillt út neðst á myndinni.

Þarna má sjá hinn eina sanna Old Spice í gjafaöskju. Þetta var ilmur sem karlmenn eftirstríðsáranna notuðu – hann var að sönnu nokkuð einstakur. Má jafnvel segja að hann hafi verið ágengur. En til hægri á myndinni má sjá hvernig annar rakspíri, Tabac, sækir á. Hann er ekki eins eftirminnilegur.
Ekki svo slæmt ár að öllu leyti

2016 hefur að sumu leyti verið erfitt ár og sumir segja jafnvel að það sé annus horribilis. Það sem er áhyggjusamlegast er framrás öfgaafla og hvernig frjálslyndi og mannúð eiga í vök að verjast fyrir náungum eins og Pútín, Erdogan og Trump. Manni óar vissulega við heimi sem er undir stjórn slíkra manna.

En að ýmsu öðru leyti hefur 2016 ekki verið svo slæmt ár. Í grein í Guardian er bent á ýmislegt því til stuðnings. Það er hins vegar spurning hvernig eilíft vafur á frétta- og samskiptamiðlum hefur áhrif á hvernig við skynjum heiminn. Tíðindin þjóta framhjá, misjafnlega slæm, og maður fær á tilfinninguna að veröldin sé óskiljanleg, brotakennd, stórhættuleg.

Samkvæmt tölfræði Guardian fækkar þeim enn sem bíða bana í vopnuðum átökum í heiminum – sú tala hefur farið lækkandi um nokkurt skeið. Blaðið segir að útblástur koltvísýrings sé hættur að aukast. Að glæpatíðni lækki enn í Bretlandi – það er þróun sem hefur átt sér stað um öll Vesturlönd. Að teikn séu um að hægi á fjölgun mannkyns.

Ennfremur að lífslíkur séu nú tíu árum hærri en þær voru 1980. Þetta er ekki síst því að þakka að skæðum smitsjúdómum hefur verið útrýmt – blaðið nefnir sérstaklega baráttuna gegn malaríu. Einnig er bent á að þeim sem lifa í algjörri fátækt fækki stöðugt, jafnvel þótt íbúum jarðarinnar fjölgi. Þessi þróun hefur haldið áfram á þessu ári, hagkerfi hafa vaxið og fjölgað hefur í millistétt, Guardian segir að á hverju ári sleppi að jafnaði 50 milljón manns úr algjörri fátækt, en það jafngildir íbúatölu Suður-Kóreu og eða Kambódíu.
Maður ársins

Ég held það sé varla spurning að maður ársins á Íslandi er Guðni Th. Jóhannesson forseti. Í upphafi árs var hann sagnfræðingur sem fékkst við ritstörf, vel kynntur sem slíkur, en ekki þjóðfrægur á neinn hátt. Framboð hans var óvænt, það var ekki fyrr en með vorinu að hann var nefndur til sögunnar. Nafn hans var ekki í umræðunni fyrr. Guðni kom, sá og sigraði í forsetakosningunum. Þjóðin vissi ekki vel hvað hún vildi í kosningunum, en það kom í ljós að Guðni var það sem hún leitaði að. Hið hálfa ár sem er liðið síðan þá hefur staðfest þetta.

Síðan hann tók við embætti hefur Guðni unnið hug og hjarta landsmanna. Þeir eru langflestir hæstánægðir með störf hans, ánægja með forseta hefur aldrei mælst meiri. Guðni talar fyrir mannúð og frjálslyndi – orðsending hans til Donalds Trump var listilega saman sett, en þar áréttaði hann þessi gildi. Maður óttast ekki að Guðni fari að gera sér dælt við einræðisherra og harðstjóra.

Guðni setur sig ekki á háan hest, talar ekki niður til fólks, manni finnst ekki örla á snobbi í fari hans. Hann kemur fram af meiri einlægni og lítillæti en sumir fyrri forsetar. En um leið er ljóst að hann nýtur starfsins, finnur sig vel í því. Hann virkar heill og sannur – og maður vildi að fleiri stjórnmálamenn væru eins og hann.

Og þjóðin er til í að umbera þótt hann komi fram í skræpóttum sokkum og með buff á höfði.
Fréttablaðið á gömlum slóðum

Manni finnst eiginlega eins og vofi yfir hrun þegar maður skoðar Fréttablaðið í dag. Altént vakna upp gamlar tilfinningar sem eru ekki endilega sérlega þægilegar.

Í blaðinu er mynd af Björgólfi Thor þar sem hann stendur sigri hrósandi og fagnar því sem teljast vera viðskipti ársins, salan á símafyrirtæknu Nova til einhverra Bandaríkjamanna.

Á forsíðunni er svo Skúli Mogensen í flugmannsbúningi, hann er útnefndur „viðskiptamaður ársins“ vegna fyrirtækis síns, Wow.

Viðskiptaritstjóri blaðsins, sem hefur tekið aftur til starfa eftir nokkurt hlé, skrfar svo í leiðara,

Hlutverk stjórnmálanna er að skapa umgjörð sem er hvetjandi fyrir þá sem vilja og þora. Tryggja að skattar og efnahagsumhverfi tryggi þeim ávinning sem taka mikla áhættu.
Jólaseríur: Steinsteypuöldin

Ég hef oft verið spurður að því upp á síðkastið hvort sé hægt að nálgast Steinsteypuöldina í heilu lagi og jafnvel hvort þættirnir verði gefnir út á diskum.

Slík útgáfa er því miður að líða undir lok, en nú er hægt að horfa á alla þættina í heild sinni á vef RÚV, á síðu sem nefnist Jólaseríur.

Þarna er líka að finna fleir íslenska þætti sem hafa verið sýndir undanfarið, Útúrdúr, Rætur, Hæpið, Stóra sviðið, Húlla og Orðbragð – sem og nokkrar erlendar þáttaraðir.
Gleðileg jól!

Lesendum síðunnar óska ég gleðilegra jóla.

Læt fylgja með þessa mynd sem er tekin í Austurstræti 1953 eða um það bil. Guðjón Friðriksson segir á síðunni Gamlar ljósmyndir að Jón H. Björnsson, sem kenndur var við Alaska, hafi staðið fyrir fyrstu jólaskreytingunni í Austurstræti einmitt árið 1953. Þar mun líka hafa átt hlut að máli svokallað Fegrunarfélag.

Þetta eru glæsilegar skreytingar, en manni dettur samt í hug að þær hefðu getað fokið burt ef gert hefði óveður. En mikið hlýtur þetta að hafa glatt borgarbúa í smábænum sem Reykjavík var þá.

Við sjáum að Útvegsbankahúsið er ekki nema ein hæð þarna – hefði reyndar átt að vera þannig til langframa. Morgunblaðshúsið er ekki komið og ekki heldur nútímahúsin sem standa hvort sínu megin við Austurstætið, þar sem nú er Eymundsson sunnanmegin götu og 10/11 norðanmegin hennar.

Jón H. Björnsson var merkismaður, hann var fyrsti menntaði landslagsarkitekt Íslands og hannaði meðal annars Hallargarðinn. Hann fór 1951 til Alaska og safnaði mikið af fræjum, tré úr þeirri ferð standa víða um borgina. Um þetta var gerð mynd sem sjá má á vefsíðunni alaska.is sem helguð er Jóni H. Björnssyni. Þar er líka að finna mynd um Jón úr þáttaröðinni Frumkvöðlar, það var Sveinn M. Sveinsson sem gerði myndina.

Hann stofnaði svo gróðrarstöðina Alaska sem var stutt fyrir neðan Miklatorg, þar sem nú liggur hraðbraut. Alaska var fastur viðkomustaður borgarbúa fyrir jólin, enda var þar fagurlega skreytt og mikill jólaandi. Auglýsingarnar frá Alaska sem birtust í sjónvarpi þekktu líka allir, þær hljómuðu svona:

„Hvar fáum við jólaskraut og jólatré?“

„Í Alaska!“

„En blóm og gjafavöru?“

„Í Alaska, gróðrarstöðinni við Miklatorg!“

Úr Morgunblaðinu 9. desember 1967.
Að finna upp hefðir

The Invention of Tradition var á sínum tíma mjög áhrifarík bók, þetta var ritgerðasafn, en ritstjórar þess voru sagnfræðingarnir Eric Hobsbawm og Terence O. Ranger. Þarna var fjallað um hvernig ýmsir siðir sem fólk telur að séu gamlir voru í raun fundnir upp eða þróaðir miklu síðar en flestir myndu ætla.

Þarna mátti til dæmis lesa að svokallað tartan, klæði skoskra ættbálka hefði mestanpart verið búið til á 19. öld. Annað dæmi eru til dæmis japanskar hernaðaríþróttir sem sagðar eru hefðbundnar. Upptök og útbreiðslu þessa er að finna á tíma vaxandi þjóðernishyggju.

Hér á Íslandi höfum við siði sem eru mjög áberandi í nútímanum en eru í raun nýir af nálinni hjá flestu fólki. Þegar ég var að alast upp í Vesturbænum í Reykjavík heyrði til algjörra undantekninga að étin væri skata í hverfinu. Ég man eftir tveimur heimilum í götunni minni þar sem var skötu var neytt á Þorláksmessu. Vesturbæingarnir fitjuðu frekar upp á nefið á sér út af þessu. Skötunni fylgdi líka fyllerí og þá vorkenndi maður börnum af heimilum þar sem var skötuát.

Á þeim tíma tíðkaðist laufabrauð einungis hjá fólki sem kom að norðan. Það fór ekki að breiðast út til annarra landsmanna fyrr en á áttunda eða níunda áratugnum, held ég.

Það er náttúrlega þekkt hvernig þorramatur var beinlínis fundinn upp af veitingamanni í Naustinu. Það sló algjörlega í gegn – var bráðsnjöll hugmynd. Nú heyrist mér að öllum túristum sem koma til Íslands sé stillt upp og þeir látnir drekka brennivín og éta hákarl. Þeim er sagt að þetta sé dæmigert íslenskt. En ekki minnist ég þess að þetta hafi verið vinsælt neins staðar í nágrenni við mig – nema þá í algjörri sýndarmennsku.
Hömlulaus græðgi – skortur á samvisku og siðferðisvitund

Íslendingar ætla halda jól í skugga græðginnar. Túristum er mokað hingað inn eins og enginn sé morgundagurinn, það er sagt að Reykjavík sé dýrasta borg í Evrópu fyrir þessi jól. Einsleitnin er farin að verða mikið áhyggjuefni, líkt og skortur á innviðum. Ekki verður séð á nýju fjárlagafrumvarpi að ætlunin sé að bæta þar úr – frekar líkt og Íslendingar séu ánægðir með að hirða bara peninginn en gera lítið til bæta aðstöðuna, tíma því ekki.

Við þurfum mikið af erlendu vinnuafli til að halda uppi góðærinu hér. Hér í textanum að neðan segir maður að nafni Gabriel frá reynslu sinni af peningagræðgi á Íslandi eins og hún birtist í leigu á húsnæði til innflytjenda. Þetta birtist á Facebooksíðu sem nefnist Leiga. Það er talað um skort á samvisku og siðferðisvitund, herbergi með engri sturtu, sem eru jafnvel búin til með því að stúka niður eitt herbergi í fimm, og leigð á 90 þúsund á mánuði.

Sex herbergja íbúð þar sem hvert herbergi er leigt á 100 þúsund á mánuði. Herbergi í óíbúðarhæfum kjöllurum og geymslum.

Gabriel segist hafa komið hingað vegna menningarinnar sem hann hafði heyrt af, en hann sjái nú engan mun á Íslandi og öðrum löndum.
Hverjir eiga í rauninni samleið…

Þegar þingmenn eru skildir eftir niðri á Alþingi, nánast án ríkisstjórnar og eiga að fjalla um stórmál er ekki endilega víst að öll dýrin í skóginum verði vinir. Tónninn hefur samt verið eitthvað í þá veru undanfarið – eins og allt verði gott ef þingheimur fær að ráða án afskipta framkvæmdavaldsins.

En svo kom babb í bátinn. Það er heilmikill ágreiningur um fjárlögin og líka um frumvarpsbálkinn um lífeyrisréttindi.

Og þá fara þeir að renna saman sem hugsanlega eiga heima í sama liði. Sjálfstæðisflokkurinn og Viðreisn eru mjög samstíga og Björt framtíð fylgir Viðreisn hvert fótmál.

Guðni Th. Jóhannesson hefur látið stjórnarmyndun dankast undanfarið, það hefur enginn fengið umboð síðan Birgitta skilaði því. Líklega er vit í þessu, tími þingmanna fer í störfin á Alþingi – þar, og sérstaklega í fjárlagavinnunni, kemur glöggt í ljós hverjir eiga í rauninni samleið.
Vetrarsólstöður, jólaljóð og raunir mandarínuunnandans

Í dag kukkan 10.44, þegar klukkuna vantar sextán mínútur í tíu, eru sjálfar vetrarsólstöðurnar, það er syðsta og lægsta staða sólarinnar á árinu. Eftir það fer daginn að lengja á ný. Þetta er hringrás himintunglanna og lífsins sem við mennirnir fáum að taka þátt í þá áratugi sem mannsævin er.

Það er kominn tími til að huga að jólunum, hátíð ljóss og friðar. Ég er í þeim hópi sem gerir það frekar með áhlaupi en með löngum og skipulögðum undirbúningi.

Það eru ýmis mikilvæg mál sem þarf að pæla í og eitt og annað smálegt sem bjátar á líka. Það er til dæmis voða erfitt að finna gjafir handa sumu fólki. Í því efni er eiginkona yfirleitt mesti hausverkurinn.

Svo eru spurningar eins og hvers vegna eru svona margar skemmdar og lélegar mandarínur í kössunum sem maður kaupir í stórmörkuðum? Þetta er sannkallað áhyggjuefni fyrir okkur mandarínuunnendur.

Og af hverju vaxa hýasinturnar svona hratt þegar þær eru komnar inn í stofuhita? Það er eins og þær vaxi strax úr sér – og af þeim kemur ekki sama lykt og í gamla daga. Hefur eitthvað verið átt við erfðaefnið í þeim? Fátt veit ég jólalegra en lykt af hýasintum.

Ég fór að fletta bók sem Gylfi Gröndal tók saman með íslenskum jólakvæðum – í leit að hinu dýpra jólaskapi. Uppáhalds jólakvæðið mitt hefur lengstum verið það sem heitir einfaldlega Jól og er eftir Stefán frá Hvítadal, byrjar svona:

Þau lýsa fegurst

er lækkar sól

í blámaheiði

mín bernsku jól.

En þarna rak ég líka augun í kvæði sem ég hafði ekki séð áður og er eftir Jón úr Vör, Desember er heiti þess, það fangar þennan árstíma sérlega vel:

Vetrarjómfrú

með langar fléttur,

rólur

handa englum

stráir örsmáum

rúsínum

á hlaðsteinana:

Kandíshjarta,

gullterta,

silfurkleina,

stjörnubjart

jólabrauð.

Uppi í

norðurljósaskýjunum

kindur á fjörubeit.

Hér fylgir svo falleg gömul jólamynd frá Reykjavík. Fólk á skíðasleða, ennþá grindverk kringum Austurvöll og jólatréð þar ekki ýkja stórt.
Hátíðarblað Tímans – afar lítið um Sigmund

Það er víðar núningur kringum Sigmund Davíð Gunnlaugsson en hvað snertir Ríkisútvarpið. Lætin í kringum samskipti hans við Rúv virka nánast eins og yfirbreiða yfir hin skæðu innanflokksátök sem geisa í Framsóknarflokknum.

Í tilefni af 100 ára afmæli Framsóknarflokksins í síðustu viku var gefin út sérstök hátíðarútgáfa af Tímanum. Þetta er nafnið á dagblaði Framsóknarmanna sem kom út frá 1917 til 1996. Sá sem þetta skrifar hóf blaðamannsferil sinn á Tímanum og þykir afar vænt um minningu þess blaðs.

Tengsl hins nýja Tíma við gamla Tímann eru sáralítil þótt notast sé við svipaðan blaðhaus. Ritstjórinn er Eggert Skúlason, sem reyndar var sjálfur blaðamaður á Tímanum í eina tíð.

Í hátíðarútgáfunni sem var dreift á afmælinu eru greinar um sögu flokksins og helstu foringja hans. Þarna er til dæmis stór ljósmynd af Sigurði Inga Jóhannssyni þar sem hann situr á kumpánlegu spjalli við Obama Bandaríkjaforseta.

Þarna eru líka greinar um Jónas frá Hriflu, Hermann Jónasson, Ólaf Jóhannesson, Steingrím Hermannsson og meira að segja Jón Sigurðsson, sem var formaður Framsóknar um stutt skeið, fær sitt pláss. Reyndar skrifar Jón nokkuð af textanum í blaðinu, enda sögufróður maður.

En einn formaður flokksins er mikið til fjarri góðu gamni. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. Af honum er engin mynd í blaðinu að séð verði. Og hann er varla nefndur á nafn og ekki mikið gert úr pólitískum sigrum hans eða afrekum.

Þó er að finna þessa fáu dálksentímetra aftast í blaðinu.

„Svokölluðu Icesavemáli“, stendur þarna. Öðruvísi manni áður brá. Þess er líka að gæta að blað þetta er gefið út af sjálfum Framsóknarflokknum, Rúv kom þar hvergi nærri.

Það er stundum sagt að sigurvegarar skrifi söguna – og þarna er nánast eins og sé verið að skrifa Sigmund, sem tapaði á síðasta flokksþingi, út úr sögu Framsóknarflokksins.
Lúin timburhús og lúðaúlpur

Þessar ljósmyndir eru teknar í Miðbænum í Reykjavík 1. maí 1974. Þarna fer kröfuganga frá Hlemmi og niður á Lækjartorg og má sjá ýmis slagorð á borðum og spjöldum, sum gætu jafnvel átt við enn þann dag í dag.

En ég ætla ekki að fjalla um það, heldur um tíðarandann og tískuna sem birtist í myndunum.

Hér má sjá göngumenn fara framhjá húsunum að Laugavegi 72-76. Þau standa öll enn, en það sem vekur athygli er hversu timburhúsin eru skelfilega illa farin, þau virðast nánast að hruni komin, illa máluð og hrörleg. Svona var timburhúsabyggðin á þessum tíma, enda ekki talið að hún ætti neina framtíð fyrir sér.

Þeir sem horfa með fortíðarþrá til Miðbæjarins gætu jafnvel læknast af því að sjá þessa mynd og aðrar í þessum dúr.

Neðri myndin er tekin á Hlemmtorgi. Við sjáum þarna ungan mann með kröfuspjald, upphæðirnar þarna eru í gömlum krónum. En það var klæðnaðurinn sem ég ætlaði að staldra við. Fimm einstaklingar á myndinni eru í flíkum sem á sínum tíma voru kallaðar „kanaúlpur“ eða „lúðaúlpur“.

Þegar ég var í Hagaskóla gengu flestallir krakkarnir í svona úlpum. Þær hafa varla verið mjög dýrar – og ekki þóttu þær sérlega smart, sbr. lúðanafnbótina. Að minnsta kosti var það svo að fyrsta stúlkan sem sýndi mér áhuga – það kom mér algjörlega í opna skjöldu – gerði þá kröfu til mín að ég kastaði lúðaúlpunni og klæddist henni aldrei framar. Í staðinn fékk ég Álafossúlpu sem þótti sýnu skárri.

En svona er tískan breytileg. Nú eru búðir upp og niður Laugaveginn sem selja ýmis afbrigði af lúðaúpunni – þær eru rándýrar og jafnvel kynntar sem hátískuvarningur.

Myndirnar eru úr afar skemmtilegri syrpu sem Jóhanna Ólafsdóttir tók. Hún gaf mér góðfúslegt leyfi til að birta þær.
Árás á hina frjálsu borg Berlín

Berlín sem borg er tákn frelsis, frjálslyndis og umburðarlyndis. En þetta er líka borg þar sem er að finna í hnotskurn hræðilega sögu tuttugustu aldarinnar. Vitundin um frelsið verður einmitt skarpari vegna þess að hið sögulega baksvið er kúgun og hatur.

Þarna grasseraði hernaðarstefnan sem fæddi af sér fyrri heimsstyrjöldina. Svo tók við listræn tilraunamennska og óhóf þriðja áratugarins. Borgin fór illa út úr kreppunni, liðsmenn öfgahreyfinga börðust á götunum. Borgin var undir járnhæl nasista í 12 ár, þar voru teknar ákvarðanir úm útrýmingu gyðinga. Í stríðslok var Berlín sprengd í tætlur, kommúnisminn tók völdin í austurhluta borgarinnar en gat ekki staðist nema með því að reisa múr mannhaturs til að loka fólkið inni.

Vesturveldin hefðu getað gefið Berlín upp á bátinn – afhent hana Stalín og eftirmönnum hans. En það var talið mikilvægt að halda úti þessari eyju frelsisins mitt í ríki alræðisins. Efnahagslega stóðst það ekki, en Berlín varð ekki metin til fjár og menningin sem þar varð til var einstök. Spannaði allt frá Berlínarfílharmóníunnni til Davids Bowie. Berlín hefur lengi virkað eins og segull á ungt listafólk – vegna þess hvað hún er opin í andanum og frjáls.

Þegar Berlínarmúrinn féll héldu margir að myndu upphefjast nýir tímar í alþjóðastjórnmálum – ný heimsskipan þar sem lýðræði og fjálslyndi færi með sigur af hólmi. Ekkert myndi geta stöðvað framrásina. En hlutirnir hafa verið að þróast á annan veg. Hver hefði trúað því við fall Berlínarmúrsins að aldarfjórðungi síðar yrðu framin í borginni fólskuverk sem ættu upptök sín í trúarofstæki?

Eftir smáhlé horfum við aftur upp á hryðjuverk í miðri Evrópu. Þetta er sérlega níðingslegt – á valdi hvaða skelfilegu firru eru menn sem myrða saklausa borgara á jólamarkaði?

Sama dag er rússneskur sendiherra drepinn af hryðjuverkamanni í tyrknesku höfuðborginni Ankara. Rússar hafa skapað sér mikla óvild í Tyrklandi vegna framgöngunnar í Sýrlandi, en það er aldrei gamanmál að drepa erindreka erlends ríkis. Manni verður hugsað til sögulegra fordæma í þessa veru sem voru notuð til að réttlæta ofbeldisverk – og þess að bæði Tyrklandi og Rússlandi eru við völd einræðissinnaðir og duttlungafullir karlar sem nota hvert tækifæri til að herða tökin og eru sífellt í leit að átyllum til þess.