Risavaxnar skuldir gegn veðum í kvóta

Hér er bent á athyglisverða úttekt á íslenska kvótakerfinu eftir sjávarútvegsfræðinginn Ingólf Arnarson. Grein hans birtist í Fiskaren, höfuðriti norska sjávarútvegsins.

Magnús Þór Hafsteinsson endursegir hluta greinarinnar:

„Í grein sinni segir Ingólfur frá því að hann hafi staðið fyrir endurmenntunarnámskeiði við Háskóla Íslands þar sem reiknilíkön voru notuð til að greina og líkja eftir rekstri íslenskra fiskiskipa. Fólk innan embættismannakerfisins, starfsfólk úr fjármagnsgeira og tryggingum auk sjávarútvegs, tóku þátt í þessu námskeiði. Þetta var árið 1997. Þá var verð á varanlegum þorskkvóta 540 íslenskar krónur á kílóið. Með hámarks skilvirkni í rekstri þar sem gert var ráð fyrir að fiskveiðiheimildar yrðu afskrifaðar á 100 árum, sýndu útreikningarnir að frystitogari gæti í besta falli staðið undir 76 króna kvótaverði á þorski. Línubátur átti hins vegar að geta staðið undir 84 króna verði á þorskkílói.

Þessar tölur voru síðar birtar í grein sem prentuð var í Morgublaðinu. Þær voru sláandi, því þær sýndu að það myndi miklu frekar borga sig fyrir fjárfesta að setja peninga sína á bankabók, en að nota þá til að fjárfesta í kvóta. Því mætti spyrja, hvers vegna útgerðirnar seldu ekki kvótaréttindin og settu peningana til ávöxtunar í bankakerfinu? Ingólfur segir að svarið sé einfalt. Það hafi í raun aldrei verið til neitt sem hét markaður fyrir íslensk fiskveiðiréttindi.

Grein Ingólfs rekur stuttlega hvernig málum var háttað áður en kvótakerfið var sett á. Sjávarútvegurinn var rekinn nokkur veginn á núlli. Há verðbólga hleypti upp verðlagi á Íslandi þannig að rekstrarkostnaður var að sliga greinina. Stjórnvöld lagfærðu þetta reglulega með handafli, það er með því að fella gengi íslensku krónunnar. Þá jukust tekjurnar og staðan rétti sig af. Þetta fyrirkomulag gerði það hins vegar að verkum að sjávarútvegurinn varð að reiða sig á stöðugar lánafyrirgreiðslur. Bankarnir og önnur fjármálafyrirtæki kröfðust veða á móti. Segja má að peningastreymi til útgerðanna hafa ráðist af því hvernig stjórnvöld kusu að haga gengismálum, og svo því hvernig tókst til með að veðsetja fastar eignir, svo sem skip og byggingar.

Ingólfur segir að þrjú atriði hafi einkum breytt umgjörð sjávarútvegsins í upphafi síðasta áratugar. Það dró mjög úr verðbólgu, kvótakerfið var fest í sessi með lagasetningu og kauphöllin tók til starfa á Íslandi.

Lagasetningin um kvótann (1990) gerði veiðiréttindin að „varanlegri“ eign. Hins vegar áttu engar útgerðir neina peninga til að kaupa kvóta. Kvótaeignin gerði hins vegar það að verkum að það var hægt að færa fiskveiðiréttindin eignamegin í efnahagsreikningi sjávarútvegsfyrirtækjanna og þannig auka möguleikana á nýjum lántökum. Flest eða öll sjávarútvegsfyrirtæki létu skrá sig á verðbréfamarkaði kauphallarinnar. Kaupendur að hlutum í útvegsfyrirtækjunum voru að mestu vel stæðir lífeyrissjóðir í eigu þjóðar sem alltaf hefur verið andvíg kvótakerfinu. Þegar stærra sjávarútvegsfyrirtækið A ætlaði síðan að kaupa upp minni sjávarútvegsfyrirtækið B þá var það ekki gert þannig að peningar væru greiddir út í hönd, því það fundust engir lausir fjármunir. Þess í stað voru fyrirtækin sameinuð. Eignir þeirra voru metnar, og verðgildi fiskveiðiheimildanna skrúfað upp eins og hægt var. Eigandi minna fyrirtækisins fór svo með hlutabréfin sín í kauphöllina og seldi bréfin sín. Oftar en ekki voru það lífeyrissjóðirnir sem keyptu. Sjávarútvegsfyrirtækið A hafði hins vegar stækkað og var komið með meiri eignir í efnahagsreikningnum. Þar með var búið að skapa aukið svigrúm til að sækja lán. Ingólfur segir að íslenskir fjármálaspekúlantar hafi notað svipaða formúlu um áratug síðar, en þá hafi svokölluð „viðskiptavild“ verið notuð í stað kvótaréttinda, til að blása upp efnhagsreikningana.

Ingólfur Arnarson segir að það sé hægt að finna staðfestingu þessara fjármagnsæfinga með því að líta á tölur frá Fiskistofu. Þær sýni að bein kaup á varanlegum fiskveiðiheimildum hafi verið í algeru lágmarki. Þegar þorskkvótaverð náði sínum hæstu hæðum í fyrra þá kostaði kílóið um 4.200 krónur. Enginn rekstur getur nokkurs staðar staðið undir slíku kvótaverði. Augljóst sé að kvótaverðið hafi hvergi endurspeglað rekstrarafkomu sjávarútvegsins. Sameingar sjávarútvegsfyrirtækja hafi ekki skilað mikilli hagræðingu í rekstri. Nettó áhrif kvótakerfsins hafi orðið þau að skuldabyrði sjávarútvegsins hafi stóraukist. Kvótaverð var frá upphafi of hátt til að nýliðar gætu stundað arðbæran rekstur með því að kaupa veiðiréttindi. Kvótaeigendur gátu ekki selt á lægri verðum þar sem veiðiheimildirnar voru þegar veðsettar miðað við háu verðin. Brátt hrökkluðust sjávarútvegsfyrirtækin út úr kauphöllinni þar sem afkoma þeirra var svo léleg að engir kaupendur voru að bréfum í þeim. Þar með lokaðist sá möguleiki fyrirtækjanna til að ná í peninga. Bankar og aðrar fjármálastofnanir héldu hins vegar áfram að lána þar sem kvótaverðið hækkaði stöðugt þvert á öll rekstrarfræðileg skynsemisrök.

Ingólfur Arnarson er ekki bjartsýnn á framtíðina. Niðurstaðan af kvótakerfinu er sú að sjávarútvegurinn er á kafi í skuldum. Nýliðun í greinina er nánast engin þar sem þröskuldurinn til að taka þátt er himinhár vegna hárra kvótaverða. Það er ekki lengur nein lausn fyrir greinina að fella gengi krónunnar eins og gert var í gamla daga. Stærstur hluti hinna risavöxnu skulda er í erlendum gjaldmiðlum, auk þess sem flytja þarf inn nær öll aðföng til rekstrar útgerðanna. Falli gengið þá hækki lánin og greiðslubyrði af þeim, auk þess sem rekstrarkostnaður aukist. Íslendingar geti lítið sótt frá sjávarútveginum á þeim krepputímum sem nú ríki.“