arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Nýju þjónarnir – eins og á tíma eyrarvinnunnar

Á laugardaginn skrifaði ég greinarstúf um hark-hagkerfið – the gig economy. Þarna eru að verða gríðarlega miklar breytingar á vinnumarkaði og ekki endilega til góðs. Ég fékk nokkur viðbrögð við greininni sem mér þykja athyglisverð – og bæta talsverðu við það sem ég skrifaði.

Þetta er frá Reyni Eggertssyni – úr frumkapítalismanum, í gegnum velferðarkerfið og aftur til baka í frumstæðan kapítalisma:

Nýtt er víst ekkert undir sólunni, segir þar. Muna menn ekki lengur Eyrina og hóp verkakarlanna þar, eldri sem yngri, sem hver um sig beið eftir að verkstjórinn benti til hans fingri og segði: Þú! Þar með fékk hann vinnu þann daginn í uppskipun. Skv. mínu minni raunar ekki vinnu heldur þrælarí oní ljóslausri kaldri lest á fraktskipti og entist þann tíma sem lestunin/aflestunin tók. Happadagur að fá vinnu! Nei, þetta er ekki nýtt. Borgarastétt Reykjavíkur fyrri hluta aldarinnar lifði blómlega og vel vegna hins hræbillega vinnuafls kvenna og karla og barna og gamalmenna í bænum. Nefnum ekki þrælahald sveitalífsins. Við komum úr frumkapítalismanum í gegnum velferðarkerfið eftir síðari heimstyrjöldina og erum á hraðferð til baka í enn frumstæðari kapítalisma að því er virðist.

Jóhannes Björn skrifar þetta um upplifun sína í New York – aftur til ársins 1890:

Oft er engu líkara en maður sé kominn til ársins 1890. Í þéttbýliskjörnum í Bandaríkjunum færist það í vöxt að fyrirtæki eins og Amazon sendi fólki vörur heim … meira að segja frysti- og kælivörur. Þegar maður labbar um götur Manhattan blasir við her einstaklinga sem nota handaflið við að draga pakkaðar kerrur á milli húsa. Ég tók nokkra tali og samkvæmt því sem þeir sögðu eru þeir „sjálfstæðir vertakar“ sem fá engar tryggingar, hafa engin réttindi (bera ábyrgð á eigin veikindum o.s.frv.) og uppskera fáránlega léleg laun. Þetta virðist vera þróunin á fleiri sviðum, því það færist í vöxt að alls konar þjónusta sé send heim, t.d. hárklippingar (og litun), nudd o.s.frv.

En Orri Ólafur Magnússon talar um ódýra vinnuaflið sem millstéttin á Vesturlöndum notfærir sér:

Fyrir fáeinum vikum var grein um þessa þróun í DER SPIEGEL „Die neuen Dienstboten“ ( lauslega þýtt : “ nýja þjónustuliðið“ ) að mig minnir að fyrirsögnin hafi verið. Höfundurinn komst að þeirri niðurstöðu að efnahagsleg velgengni þeirra sem rétt aðeins betur mega sín í þjóðfélaginu en sauðsvartur almúginn, svo sem háskólakennara, lækna og annarra háskólaborgara á tiltlölulega sæmilegum launum, byggðist orðið á þessum hóp stritara sem sæju um heimilisstörfin, barnapössun og jafnvel innkaupin. Með þessu móti væri hjónum sem bæði væru í fullu starfi gert kleift að hafa tvöfaldar tekjur , tvo bíla og yfir höfuð að halda úti kostnaðarsömum lífsstíl. Það mætti samt gera ráð fyrir að dæmið gangi ekki upp til lengdar vegna þess að einhvern tímann kæmi að því að þurrð yrði á ódýru vinnuafli frá Austur-Evrópu vegna fólksfækkunar. Þá verða góð ráð dýr.
75 ára afmælisdagur George Harrison

Hann var kallaður hægláti Bítillinn. Var þeirra yngstur og varla kominn af unglingsaldri þegar hljómsveitin hans sló í gegn. Hann var sérlega aðaðandi maður með fallegt bros – og þegar hann var á sviði með Bítlunum tók hann lítil dansspor sem mér hafa alltaf þótt skemmtileg.

Þegar leið á tíma hljómsveitarinnar fór honum að líða illa með hina miklu frægð – og svo komust lögin hans ekki á plöturnar, þar voru þeir á fleti fyrir Lennon og McCartney. En sum verk hans eru meðal flottustu og mest spiluðu Bítlalaganna.

En hér er lag frá því löngu síðar. Hann syngur á skemmtilegan hátt um árin í Bítlunum. Og vinur hans Ringo Starr er með honum á myndbandinu.

Tíminn líður. Í dag eru liðin 75 ár frá fæðingu George Harrison. Hann fæddist í Liverpool 25. febrúar 1943.
Hark-hagkerfið

Ég lýsti um daginn eftir orði yfir það sem á ensku kallast „the gig economy“. Um þetta kerfi hefur verið mikil umræða í Bretlandi til að mynda. Þetta er fyrirkomulag vinnu sem byggir á tímabundnum ráðningum, verktakavinnu, því sem kallast núll-samningar – mjög litlu eða engu atvinnuöryggi, það er hægt að ráða fólk og reka það fyrirvaralaust. Lítt er hugað að greiðslum í lífeyrissjóði, orlofi, sjúkra- og atvinnuleysistryggingum.

Ég fékk nokkrar tillögur, það hefur náttúrlega lengi verið talað um íhlaupavinnu á Íslandi, en sú sem mér leist best á kom frá Ólafi Teiti Guðnasyni. Hann talaði um hark og harkkerfið eða hark-hagkerfið. Það er vissulega nokkuð gildishlaðið, en sjálfum finnst mér það ekki verra. Það er svo margt neikvætt við þessa þróun. Í Bretlandi hefur umræðan ekki einungis snúist um hvaða áhrif þetta hefur á vinnumarkaðinn, heldur sjá menn líka að skattgreiðslur skila sér illa úr hark-hagkerfinu. Þá vakna yfirvöld upp við vondan draum.

En þetta hefur verið að breiðast út síðustu áratugina, þekkt dæmi er leigubílafyrirtækið Uber – um það hafa verið deilur víða. Stórfyrirtæki eins og Amazon hafa notað þetta og í Bretlandi hefur staðið styrr um verslunarkeðjuna Sports Direct sem veitir starfsfólki sínu engin réttindi umfram að mæta í vinnuna og fá kaup fyrir einn dag í senn – til þess svo að geta verið rekið næsta dag.

En þetta er svo miklu víðar. Á Íslandi er talað um gerviverktöku. Meira að segja ríki og borg útvista verkefnum í stórum stíl til fyrirtækja sem stunda slíkt. Mörg þeirra hafa svo fjölda innflytjenda í vinnu – sem eru ekki líklegir til að kvarta eða leita til verkalýðsfélaga.

Það hefur mikið verið rætt um að ungt fólk á Vesturlöndum njóti verri kjara en foreldrar þess. Þetta er í fyrsta skipti í allmargar kynslóðir að slíkt gerist. Og það er aðallega ungt fólk sem er ofurselt hark-hagkerfinu. Það getur verið hentugt tímabundið, vissulega, að hlaupa í slík störf, íhlaupavinnu. En svo festist fólk í þessu og stendur loks uppi vita réttindalaust þegar aldurinn færist yfir. Það má vera að ýmis þjónusta fáist ódýrar með þessu móti – en þegar til langs tíma er litið er samfélagslegi ávinningurinn í mínus.

Einn aðal sölupunktur hark-hagkerfisins er að þetta sé allt svo óskaplega nútímalegt, að þarna sjáum við upplýsingatækina í verki. (Evrópudómstóllinn úrskurðaði reyndar nýlega að Uber væri leigubílastöð en ekki netfyrirtæki.) Það er látið eins og íhlaupavinnan sé einhvers konar lífsstíll. Þetta viðhorf höfðar mjög til þeirra sem eru vel stæðir og í millistétt. Og þannig er hægt að þagga niður í gagnrýnisröddum, láta þær virka gamaldags og forpokaðar. Þeir sem andæfa tala þó yfirleitt bara í anda þess sem þótti sjálfsagt í verkalýðsbaráttu 20. aldarinnar – og reyndar færir harkið okkur heim sanninn um að þörfin fyrir samstöðu vinnandi fólks hefur síst minnkað.

Hér er svo ágæt grein um þetta, hún er eftir Fionn Rogan, birtist í The Irish Times og nefnist Hark-hagkerfið er stórfellt arðrán á þúsaldarkynslóðinni.
Ankanalega vingjarnlegu sovétagentarnir

Það er skringileg uppákoma í Bretlandi þar sem ýjað er að því, gefið í skyn, látið að því liggja, dylgjað um – og svo framvegis – að Jeremy Corbyn hafi njósnað fyrir kommúnistaríkin í austri. Þetta byggt á heldur veikum grunni, því að Corbyn hitti nokkrum sinnum mann sem tengdist leyniþjónustu Tékkóslóvakíu heitinnar.

Hér er allsvakalegt myndskeið úr þætti á BBC. Hér tekur sjónvarpsmaðurinn Andrew Neil brexitráðherra Bretlands, Gavin Williams, bókstaflega í sundur vegna þessara ásakana. Það stendur ekki steinn yfir steini hjá Williams.

Við sem vorum komin á fullorðinsár á tíma Kalda stríðsinsu munum hvernig Sovétmenn og nótar þeirra létu. Oftast umlukti þá mikil leynihyggja og vænisýki, en svo reyndu þeir að vingast við fólk, oft á frekar ankanalegan hátt.

Ég man til dæmis eftir útsendara einhverrar sovéskrar upplýsingaþjónustu sem hafði skrifstofu ofarlega á Laugaveginum, nálægt gatnamótunum við Barónstíg. Einhvern tíma náði hann að veiða mig, ungan blaðamann, í net sín. Þetta var bara venjulegt þriðjudagssíðdegi, en ég sat með manninum á skrifstofu hans og hann var sífellt að reyna að hella í mig vodka. Vildi endilega að við skáluðu og kræktum saman höndum meðan við drykkjum.

Mig minnir að ég hafi ekki bragðað það þennan dag – sem var ekki svo algengt á þeim árum. Þetta var svo afkáralegt hjá manninum.

Í annað skipti lenti ég í slagtogi með fullum stjórmálamanni sem sagðist eiga vin í sovéska sendiráðinu sem ætti alltaf vín. Við fórum þrír og bönkuðum upp á í Garðastrætinu um nótt, en sem betur fer svaraði enginn.

Svo var það Vladimir Verbenko sem starfaði fyrir APN eða Tass eða hvort tveggja. Hann var stór og feitlaginn með hökuskegg, afskaplega hreint almennilegur, og var sífellt að vingastst við pólitíkusa og fjölmiðlamenn. Vladimir var ekki nískur á vínið, hann læddi flöskum að mönnum og sumir fengu áfengi frá honum á jólunum.

Vladimir Verbenko var ævintýramaður. Ég held ekki að hann hafi verið neinn kommúnisti. Eftir fall Sovétríkjanna birtust fréttir um að Verbenko væri tengdur vopnaviðskiptum, eins og sjá má á þessari fyrirsögn úr Pressunni. Ekki veit ég hvað varð af Verbenko eftir þetta.
Tossamiði Trumps og kennarar með byssur

Það hefur verið sagt að Trump Bandaríkjaforseti sé ófær um að sýna samkennd með öðru fólki. Og þá verður að grípa til annarra ráða, í þessu tilviki er það nokkurs konar samkenndarmiði, tossamiði það sem er skrifað með fáum og einföldum orðum hvað forsetinn skuli segja við fólk sem hefur gengið í gegnum þjáningar. Þetta getur ekki verið einfaldara, forsetinn á að segja eftirfarandi hluti við nemendur og kennara Majory Douglas Stoneman skólans þar sem sautján manns dóu í skotárárás um daginn.

Hvað viljið þið að ég fái að vita um reynslu ykkar? Hvað getum við gert til að láta ykkur líða betur? Og loks stendur: Ég heyri hvað þið hafið að segja.

Þetta eru ekki aðstæður sem henta Trump sérlega vel, ónei. Hann leggur svo til að ráðist verði gegn vandanum með því einfaldlega að láta kennara bera skotvopn. Þá kæmi upp eins konar vígbúnaðarkapphlaup í skólum, miklu eftir að slægjast fyrir byssusala og miklil hátíð hjá samtökum byssusala. Skólar yrðu ekki lengur byssufrí svæði.

Við þurfum sem betur fer ekki að óttast það á Íslandi að börnin okkar verði skotin með byssu í skólanum. En við getum svo ímyndað okkur hvernig skólaganga okkar hefði verið ef kennararnir hefðu verið vopnaðir – og hvernig þeir hefðu höndlað það. Ég er ekki viss um að það hefði hentað öllum kennurnum.
Dálkahöfundur Moggans deyr

Predíkarinn Billy Graham er látinn, níutíu og níu ára að aldri. Hann var gríðarlegur mælskumaður sem Bandaríkjaforsetar ráðfærðu sig við eða þótti að minnsta kosti gott að hafa nálægt sér. Til dæmis eru til ótal myndir af honum með Richard Nixon. Sonur hans, Franklin, fylgdi í fótspor föður síns – en hann er ekki annað en léleg eftirlíking af pabbanum og skortir alveg kennivald hans.

Billy Graham var líka frægur á Íslandi. Það helgast ekki síst af því að hann var fastur dálkahöfundur í Morgunblaðinu um langt árabil. Þar birtust reglulega pistlar hans undir heitinu Svar mitt. Ég er ekki viss um hvenær birting þessa efnis byrjaði, en það var í blaðinu frá því ég byrjaði að lesa það á sjöunda áratugnum og ábyggilega langt fram á þann níunda. Hér reynir Graham að svara spurningu sem honum hefur greinilega þótt erfið.

–
Séra Árni og Ásta Sig

Í Kiljunni annað kvöld sýnum við innslag sem ég er svolítið ánægður með – undir liðnum Bækur og staðir. Við fórum vestur á Snæfellsnes, innst á nesið, þetta er handan við Eldborg, við Löngufjörur. Þarna bjó á bæ sem kallast Stóra-Hraun séra Árni Þórarinsson. Það var sá mikli sögumaður sem sat lengi á tali við Þórberg Þórðarsson, en Þórbergur skrásetti af mikilli smásmygli úr varð Ævisaga Árna Þórarinssonar í mörgum bindum – það frægasta kallast Hjá vondu fólki.

Við segjum frá Árna, sem gekk í Lærða skólann, var þingsveinn á tíma Jóns Sigurðssonar, þótti góður í klassískum málum, en varð prestur í sveit og afar sérvitur. Um samstarf hans og Þórbergs var sagt að þar hefði hraðlygnasti maður landsins hitt þann trúgjarnasta.

Og svo er það Ásta. Hún uppfóstraðist á Litla-Hrauni, litlum bæ sem stendur eilítið austar en hús séra Árna. Ásta bjó þarna þar til hún var unglingur en húsið stendur enn. Það er farið í eyði – en innanstokks er nánast eins og fólkið hafi kvatt í skyndi. Þetta er magnaður staður, fáfarinn, og þarna er mikil náttúrufegurð. Sögur eru af því að Ásta hafi hlaupið berfætt um tún og móa og í textum eftir hana má finna einstakt næmi fyrir náttúrunni og frábæran orðaforða tengdan henni. Hún hefur semsagt fleiri hliðar en hið háskalega borgarkvendi – og í raun má greina að hún hefði getað skapað býsna víðfemt höfundarverk ef henni hefði enst aldur til.

Horft yfir Litla-Hraun, æskuheimili Ástu Sigurðardóttur, í átt að Snæfellsjökli. Hún skrifaði sérlega glæsilega lýsingu á jöklinum og viðhorfi fólks í sveitinni til hans.
Eyþór og flokkurinn stilla upp á lista

Ef marka má Fréttablaðið standa hreinsanir nú fyrir dyrum í borgarstjórnarflokki Sjálfstæðisflokksins. Nýi oddvitinn, Eyþór Arnalds, virðist eiga að fá að móta hópinn eftir sínu höfði. Þetta þýðir, samkvæmt Fréttablaðinu, að borgarfulltúarnir Áslaug Friðriksdóttir og Kjartan Magnússon, sem voru númer tvö og þrjú í leiðtogaprófkjörinu, verða færð neðar á lista. Kannski svo neðarlega að þau eiga ekki séns á sæti í borgarstjórn.

Þetta hlýtur að teljast nokkuð stór höfnun fyrir bæði Áslaugu og Kjartan sem eiga sterkar rætur í Sjálfstæðisflokknum og hafa starfað lengi þar.

Rætt er um að í annað sæti listans, á eftir Eyþóri, veljist Vala Pálsdóttir, en hún er formaður Landsambands sjálfstæðiskvenna. Hún tengist líka Morgunblaðinu líkt og Eyþór, tengdamóðir hennar er Guðbjörg Matthíasdóttir í Vestmannaeyjum, sem hefur mikið komið við sögu Moggans síðustu ár.

Svo er einnig talað um að Marta Guðjónsdóttir muni halda sinni stöðu á listanum. Hún var varaborgarfulltrúi en varð aðalmaður í borgarstjórn þegar Hildur Sverrisdóttir settist á þing – þaðan sem hún datt aðeins ári síðar. Ólíkt til dæmis Áslaugu hefur Marta tekið mjög harða, maður getur sagt morgunblaðslega, afstöðu í skipulagsmálum.

Það er svo spurning hvað þetta gagnast til að hífa upp fylgi Sjálfstæðisflokksins. Sjálfstæðismenn telja sig sjá sóknarfæri í því hversu óvinsæll Dagur B. Eggertsson er hjá vissum hópi borgarbúa. Sjálfstæðisflokkurinn fékk 25,7 prósent borgarstjórnarkosningunum 2014, en 33,6 prósent árið 2010. Þá var Hanna Birna Kristjánsdóttir í forystu – var borgarstjóri og naut vinsælda.

Flokkurinn er náttúrlega ekki nema svipur hjá sjón í Reykjavík miðað við það sem var á árum áður og spurning hvort hann á einhverja möguleika á að fara ofar í fylginu. Það hjálpar kannski ekki að við hlið Sjálfstæðisflokksins kemur upp Miðflokkurinn með Vigdísi Hauksdóttur í feikilegu stuði – talandi um sömu mál og Eyþór en bara á aðeins kröftugri hátt. En ef út í það er farið er ljóst að Sjálfstæðisflokkurinn og Miðflokkurinn hljóta að vinna saman að loknum kosningum.
Innflytjendur sem inflúensa og flóttamannastraumurinn frá Ungó 1956

Fyrir nokkru eyddi ég kvöldstund með einum nánasta pólitíska ráðgjafa Viktors Orbán, forsætisráðherra Ungverjalands. Orbán er núorðið nær einráður í landinu – hann hefur þaggað niður í fjölmiðlum sem hafa uppi gagnrýni. Og þegar hann stígur fram og heldur ræður er það aðallega tvennt sem hann beinir spjótum sínum að – innflytjendur og George Soros. Áróðurinn gegn honum hljómar eins og gamaldags gyðingahatur.

Það var óskaplegt að heyra það sem rann upp úr ráðgjafanum. Mikið af því snerist um múslima og sígauna og að lönd í vestri eins og til dæmis Frakkland væru ónýt. Ég sagði ekki margt yfir málsverðinum, leyfði ráðgjafanum að tala, en að honum loknum hélt ég litla tölu um frelsi, umburðarlyndi og mannúð.

Nú standa kosningar fyrir dyrum í Ungverjalandi. Orbán verður örugglega kosinn í eitt kjörtímabil í viðbót. Hann heldur ræðu á fjöldafundi og líkir innflytjendum við inflúensu.

Þetta stingur aðeins í stúf við söguna. Einn mesti flóttamannastraumur í Evrópu á tuttugustu öld var einmitt frá Ungverjalandi. Þá var fólkið að flýja kúgun og ofbeldi kommúnista. Meira en 200 þúsund Ungverjar forðuðu sér úr landi. Til Íslands komu 52 Ungverjar árið 1956. Flestir reyndust hinir nýtustu borgarar og eiga afkomendur hér – sem eru Íslendingar. Þeir voru ekkert í líkingu við inflúensu eða aðrar farsóttir.

Annars hef ég orðið var við að Íslendingar flykkjast nú til Ungverjalands í túristaferðir. Gæti verið að sé kominn tími til að hætta því?

Ungverjar flýja land árið 1956.
Frekir karlar í fréttunum – en líka vottur af von

Ungverskur forsætisráðherra líkir innflytjendum við inflúensu.

Forseti Bandaríkjanna finnur sér skálkaskjól í því að lögregla í landinu hafi verið of upptekin við að rannsaka hann til að taka eftir fjöldamorðingja í Flórida.

Pólskur ráðherra segir að gyðingum sé líka sjálfum um að kenna að þeir voru myrtir í helförinni.

Silvio Berlusconi er aftur kominn á kreik á Ítalíu og fær sennilega mest fylgi allra í kosningum, aðferð hans núna er að hafa í hótunum við innflytjendur.

Forsætisráðherra Ísraels, sem er í vandræðum vegna spillingarmála, hefur uppi stór orð um að fara í styrjöld við Íran.

Þessir freku og andstyggilegu karlar eru fréttaefni helgarinnar.

En hér er að finna eitthvað sem vekur með manni von og bjartsýni – og það er ungt fólk sem tekur til sinna ráða gegn freku körlunum.
Umskurðarfrumvarpið verður svæft í þinginu

Guardian birtir grein um íslenska frumvarpið um bann við umskurð drengja. Greinin hefur þann kost að hún setur hlutina í alþjóðlegt samhengi. Hins vegar ber hún þess vott að greinarhöfundur þekkir ekki aðstæður á Íslandi.

Frumvarpið er flutt af þingmönnum. Hér á landi er algjörlega undir hælinn lagt hvort slík frumvörp komast yfirleitt á dagskrá þingsins. Og ef það gerist, þá eru þau gjarnan sett í nefnd og daga þar uppi – eru svæfð eins og það heitir á máli stjórnmálanna.

Hér skal því spáð að þetta gerist með umskurðarfrumvarpið. Það mun gleymast. En það er aðeins farið að hitna í kolunum þegar þetta er komið í heimspressuna og trúarleiðtogar úr ýmsum söfnuðum eru farnir að tjá sig um málið.

Hér á Íslandi eru þessar aðgerðir mjög fátíðar. Manni heyrist líka að íslenskir læknar vilji helst ekki taka þær að sér. Þeir hafa líka nóg annað að gera – eins og allir þekkja sem reyna að komast til læknis á Íslandi. Hins vegar er umskurður mjög algengur víða um heim. Í Bandaríkjunum eru 58 prósent karla umskornir – og það er langt í frá alltaf vegna trúarbragða, heldur hefur það álit verið útbreitt að þetta sé heilsufarsmál. Eitthvað hefur tíðni umskurðar þó farið minnkandi vestanhafs.

En eins og segir, þá kemur þetta mál okkur ekkert sérstaklega mikið við. Við erum svo langt frá heiminum í þessum efnum með okkar örfáu gyðinga og múslima. Það er auðvelt fyrir okkur að taka voða harða prinsíppafstöðu á Facebook. En það flökrar að manni að þetta sé slagur sem við þurfum ekkert endilega að taka. Og líklega mun það birtast í starfi Alþingis – þegar umskurðarfrumvarpið sofnar þar. Það er til dæmis afar ólíklegt að ríkisstjórnin hafi nokkurn áhuga á að þurfa að svara fyrir þetta mál.

Og við höfum kannski um margt þarfara að rífast á netinu….
Frá vínskömmtun til kampavínsmökkunar

Frjálsræði í áfengisverslun hefur aukist mikið á Íslandi, þótt enn sé ekki heimilt að selja það í kjörbúðum. En áfengi er út um allt, og í raun upplifum við tíma mikillar áfengisdýrkunar, ólíkt því með tóbak sem má ekki lengur sjást í búðum. Tóbaksbúðir með ilmi af píputóbaki eru horfnar, en vín er eiginlega alls staðar þar sem við förum. Til dæmis er það svo í Mathöllinni við Hlemm að vín og bjór er miklu meira áberandi en maturinn þegar maður gengur þangað inn. Einhvern tíma hefðu menn kannski fett fingur út í það að áfengi væri selt á strætóbiðstöð – en við getum sagt að templarahreyfingin hafi algjörlega tapað baráttunni.

Þetta frjálsræði þekktist ekki þegar ég var ungur maður. Þá voru örfá útibú ÁTVR í bænum, frekar þungbúnir karlar í sloppum afhentu vöruna yfir búðarborð – viðmótið var þannig að maður fann til sektarkenndar. Það var ekki heimilt að selja bjór. Ekki mátti afgreiða vín á miðvikudögum – þá skyldu menn láta renna af sér. Veitingahúsin voru þannig að vínflöskur voru lítt sýnilegar. Þetta var semsagt eitthvað sem þótti rétt að pukrast með. Í Ríkinu voru flöskurnar settar í ljóta svarta plastpoka – engum gat dulist hvaðan maður var að koma þegar maður gekk með þá úti á götu. Þessi mynd er úr áfengisversluninni sem var á Snorrabraut – takið eftir að þarna voru tóbaksreykingar ekki enn orðnar tabú, það eru öskubakkar til reiðu fyrir reykjandi viðskiptavini (það er reyndar orð sem maður hefði seint notað í sambandi við þessar verslanir).

En svo var tími þegar frjálsræðið var ennþá minna. Einu sinni var auðvitað vínbann, en því var hnekkt þegar Spánverjar og Portúgalir sögðust ekki kaupa af okkur fisk nema við keyptum af þeim vín. Signý Guðbjartsdóttir setti þessar mjög fróðlegu myndir inn á vefinn Gamlar ljósmyndir. Þetta er „Áfengisbók fyrir karla“ frá því á árum heimsstyrjaldarinnar síðari. Hún inniheldur skömmtunarseðla, eins og sjá má.

Þarna afhendist ein hálfflaska af sterkum vínum eða ein heilflaska af heitum vínum (líklega portvín og sherrý) eða tvær flöskur af borðvínum gegn afhendingu seðilsins og undirskrift.

Ýmiss konar höft hafa þekkst á áfengissölu. Til dæmis var lengi við lýði sú regla í Færeyjum að þeir fengu ekki að kaupa vín sem höfðu ekki borgað skattana sína.
Hruninn húsnæðismarkaður fyrir ungt fólk í Bretlandi

Möguleikar ungs fólks á miðlungstekjum á því að eignast húsnæði í Bretlandi hafa minnkað um meira en helming á síðustu tveimur áratugum. Þetta er niðurstaða úttektar stofnunar sem nefnist Institute for Fiscal Studies. Guardian birtir frétt um þetta í morgun.

Skýringin er sú að verð húsnæðis hefur hækkað miklu meira en laun. Fyrir fólk sem er á aldrinum 25 ára til 34 ára og er með tekjur á bilinu 22.200 til 30.600 pund á ári. hefur hlutfall þeira sem eiga húsnæði sitt fallið niður í 27 prósent úr 65 prósentum fyrir tveimur áratugum.

Aðgöngumiðinn á húsnæðismarkaðnum er semsé orðinn alltof dýr. Ungt fólk þarf að vera komið úr efnuðum fjölskyldum til að geta keypt húsnæði. Ýmsar ráðstafanir hafa samt verið gerðar til að hjálpa fólki að kaupa sína fyrstu íbúð, meðal annars voru stimpilgjöld fyrir fyrstu íbúðarkaupendur afnumin. En afleiðing þess, eins og er gjarnan, var sú að húsnæðisverð hækkaði enn.

Í Bretlandi, og ekki síst eftir tíma Margaret Thatcher, hefur verið lögð mikil áhersla á að fólk eignist sitt eigið húsnæði, ekki ósvipað og er á Íslandi. Í Þýskalandi eru viðhorfin allt önnur, þar er lítil hefð fyrir því að ungt fólk basli við að kaupa húsnæði, enda er þar mjög sterkur leigumarkaður.

En hvernig er þetta á Íslandi?
Ef hefðu verið átta hryðjuverkaárásir á þessu ári…

Byssuárásin í Marjory Stoneman Douglas skólanum í Parkland í Florida var sú áttunda í röðinni á þessu ári. Það eru liðnir 45 dagar af árinu. Ég endurtek, sú áttunda á skóla. Börn og ungmenni í Bandaríkjunum þurfa að sæta því að fara á stöðugar æfingar þar sem er farið yfir viðbrögð við byssumönnum sem ráðast á nemendur – með það yfirleitt fyrir augunum að drepa sem flesta. Þeim er kennt hverju eigi að henda í ódæðismenn – til að reyna á síðustu stund að bjarga lífi sínu.

Ef hefðu verið átta hryðjuverkaárásir í Bandaríkjunum á þessu ári væri allt vitlaust. Stjórnkerfið væri gjörsamlega komið á hvolf. Líklega væri búið að skerða borgaraleg réttindi talsvert. Kannski væri byrjað stríð á erlendri grund. En viðbrögð bandarískra stjórnmálamanna við fjöldamorðum í skólum eru helst þau að fólk eigi að fara með bænirnar sínar.

Unglingurinn sem drap að minnsta kosti sautján samnemendur sína var vopnaður AR-15 hríðskotabyssu. Þetta er sama vopn og hefur verið notað í ýmsum skotárásum, í Sutherland Springs kirkjunni í Texas í nóvember og í Las Vegas mánuði fyrr. Í fyrrnefndu árásinni dóu 26, í þeirri síðarnefndu 58. Mikill fjöldi særðist eða örkumlaðist. Hvernig í ósköpunum getur unglingspiltur náð sér í svona vopn?

Frelsið til byssueignar í Bandaríkjunum finnst manni vera algjör fjarstæða. Þegar stjórnarskráin var samin voru byssurnar framhlaðningar. Nú er um að ræða vopn sem geta drepið tugi manna á örskotsstundu. Og það hlýtur að vera ömurlegt fyrir foreldra að geta ekki verið vissir um öryggi barna í skólum andspænis slíku brjálæði.