arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Ævintýrasagan af Helga Tómassyni

Mér hefur alltaf fundist Helgi Tómasson vera stórkostlegur ævintýramaður.

Drengur frá Vestmannaeyjum, úr helsta sjávarplássinu á Íslandi, þekktu fyrir annað en dansmennt, sem verður aðaldansari hjá einum frægasta dansflokki heims, New York City Ballet – já, í sjálfri höfuðborg heimsins.

Að hann skyldi vera uppgötvaður hér á Íslandi eftirstríðsáranna – í einangrunnini sem hér var. En hann fer í Listdansskóla hins nýstofnaða Þjóðleikhúss. Þar eru danskir ballettmeistarar að kenna, Lisa og Erik Bidsted.

Hann fór til Kaupmannahafnar með Bidsted-hjónunum, dansaði þar á sumrin, en var annars á Íslandi. Loks var hann sjálfur orðinn dansari í Phantomime-leikhúsinu í Tívolí, þá unglingur. Það er svo ekki minni maður en Jerome Robbins, einn frægasti dansstjóri síðustu aldar, sem sér hann dansa og útvegar honum styrk til að komast í ballettskóla í New York.

Helgi var svo fulltrúi Bandaríkjanna í alþjóðlegu danskepninni í Moskvu 1969, varð þar í öðru sæti – á eftir einum frægasta dansara tuttugustu aldarinnar, Mikhail Baryshnikov.

Eftir að hann hætti að dansa sjálfur var hann ráðinn sem listrænn stjórnandi San Francisco-ballettsins. Flokkurinn átti í alls konar örðugleikum þegar Helgi tók við og álit hans var mjög fallandi. En Helgi reisti hann við, enda er hann frægur fyrir að vera mjög kröfuharður og nákvæmur. Nú er þetta einn helsti dansflokkur heims, margverðlaunaður og rómaður.

Það er mikið fagnaðarefni að fá Helga og dansflokkinn á Listahátíð. Sjálfur vann ég á Listahátíð 1990 þegar Helgi kom með dansara úr San Francisco-ballettnum og sýndi í Borgarleikhúsinu. Ég tók við hann viðtal og fannst mikið til þess koma að kynnast honum aðeins þá.

Hér á heimasíðu Leikminjasafns Íslands má sjá yfirlit um feril Helga Tómassonar. Eitt af sýningarspjöldunum lítur svona út.
Eftir það þoldu þeir ekki hvor annan…

Í janúar 1999 tók Kolbrún Bergþórsdóttir viðtal við Bjarna Guðnason sem nú er prófessor emeritus. Bjarni sat eitt sinn á þingi fyrir flokk sem nefndist Samtök frjálslyndra og vinstri manna. Þetta birtist í hinu sáluga dagblaði Degi. Bjarni fer á kostum í viðtalinu. Það rifjaðist upp fyrir mér þegar ég sá menn deila þessari ljósmynd hér á Facebook.

Þarna eru Jón Baldvin Hannibalsson og Davíð Oddsson að mynda Viðeyjarstjórnina svokölluðu vorið 1991. Þá varð Davíð Oddsson fyrst forsætisráðherra. Í viðtalinu við Bjarna er að finna bestu lýsingu sem ég hef séð á þessari stjórn, hann líkti henni við hjónaband höfðingjans Staðarhóls-Páls og Helgu Aradóttur, sonardóttur Jóns Arasonar, um miðja sextándu öld.

Staðarhóls-Páll var ágætt skáld og orti ástarljóð til Helgu. Eftir að ástin kólnaði breyttist kveðskapurinn. Þetta kvæði orti hann þegar komið var að skilnaði þeirra.

Ef leiðist þér, grey, að ganga,

gefa vil ég þér hest.

Segi eg upp sambúð langa,

svo trúi eg fari best.

Hafir þú fornt á fótum,

fá skaltu skæðin ný.

Gakktu hart á grjótum

og ganaðu upp í ský

með bandvettlinga og traf,

styttuband og staf.

Farðu norður í Gýgjarfoss

og stingdu þér þar á kaf.

Sökktu til botns sem blý

og komdu aldrei upp frá því.

Ég hygg að hugarþelið eftir Viðeyjarstjórnina hafi ekki verið miklu kærleiksríkara.

En svona var umbrotið á viðtalinu við Bjarna Guðnason í janúar 1999. Rifjaðist upp að hann var skemmtilegur stjórnmálamaður, þótt ferillinn þar yrði ekki langur – starfstími hans í íslenskum fræðum við Háskóla Íslands var mun lengri. Og svo var Bjarni auðvitað fótboltamaður líka, spilaði með landsliðinu og er sagt að honum hafi eitt sinn verið boðið að koma og leika með Chelsea.

Myndatextinn hér að neðan hefur ekki misst gildi sitt, nema síður sé.
Fimm milljón ferðamenn – og starfsfólkið innflutt

Björgólfur Jóhannsson, forstjóri Icelandair, segist telja að Ísland geti tekið á móti 3-5 milljón ferðamönnum á ári. Hann er á móti því að leggja komugjöld á túrista eða svo segir í frétt á mbl.is:

Ef við ætlum að fjölga ferðamönnum hér, segjum upp í 5 milljónir á ári, þá byrjum við ekki á því að leggja svona gjald á þá sem ákveða að koma hingað.

Á síðasta ári var fjöldi ferðamanna tæplega 1,3 milljónir. Þá var eins og ýmislegt væri komið að þolmörkum, til dæmis nokkrir þekktir ferðamannastaðir og svo útleiga húsnæðis til ferðamanna í Reykjavík.

Í ár er gert ráð fyrir að fjöldinn verði 1,7 milljónir, margir hafa áhyggjur af því hvernig staðan verður yfir háferðamannatímann í sumar.

Svo er líka spurningin hverjir eigi að vinna við alla þessa ferðamennsku. Í frétt sem birtist á Vísi í dag segir að um fjörutíu prósent nýrra starfsmanna í ferðaþjónustu komi erlendis frá. Þetta eru að miklu leyti láglaunastörf, eða eins og segir í fréttinni:

Mest vantar af fólki í ræstingar/þrif, starfsmenn í gestamóttöku, eldhús og veitingasal, leiðsögumenn, sölu- og afgreiðslufólk og faglærða matreiðslumenn. Erfiðast er að manna í ræstingar/þrif og í stöður faglærða matreiðslumanna.

Maður spyr einfaldlega: Hver er gæti verið tilgangurinn í því að fara þessa leið, með 5 milljón túrista og vinnuaflið mestanpart innflutt?

Þetta er spurning sem við þyrftum að svara.

Hér er svo forvitnileg tafla frá Ferðamálastofu, sýnir fjölda ferðamanna á Íslandi frá 1949. Þarna sjáum við glöggt hina miklu fjölgun síðustu fimm árin sem hefur í raun gerbreytt atvinnulífi og efnahag á Íslandi.
Hegningarhúsinu lokað – en hvað á að gera við bygginguna?

Ég hef stundum velt því fyrir mér hvernig það er að sitja inni í gamla Hegningarhúsinu við Skólavörðustíginn. Í þröngum klefa og heyra borgarysinn fyrir utan. Hljóð frelsisins, eins og þau hljóta að hljóma í eyrum þeirra sem hafa verið sviptir því. Hljóðin frá fólkinu sem sinnir daglegum erindum, hljóðin í ferðamönnum sem eru fjölmennir í þessu hverfi, hljóð næturlífsins fram undir morgun um helgar.

Fangelsi í hjarta miðborgar er nokkuð óvenjulegt núorðið – og nú um mánaðarmótin hættir sú starfsemi endanlega í Hegningarhúsinu. En þessi sögufræga bygging stendur þarna áfram, byggð 1872. Orðalagið að „fara í steininn“ mun vera tilkomið vegna þess að húsið var reist úr tilhöggnu grjóti. Húsið var hér áður fyrr stundum kallað „nían“ – sökum þess að það er við Skólavörðustíg 9.

Hvað á að gera við svona hús – sem að auki nýtur mikillar friðunar? Það á ekki bara við um ytra byrðið, heldur líka gamla dómssalinn á annarri hæð. Ekki er alveg auðvelt að svara því. Einhvers staðar sá ég stungið upp á því að þetta yrði upplifunarhótel fyrir túrista, þeir yrðu læstir inni á kvöldin, fengju að heyra hringl í lyklum og fótatak fangavarða í klossum, en á morgnana yrðu þeim sleppt – eftir fangelsislegan árbít inni í klefa.

Í alvörunni, þá þarf að gæta þess að þarna komi inn starfsemi sem hentar húsinu. Varla veitingahús eða skemmtistaður. En það mætti reyndar byrja á því að rífa hluta af steinsteyptum veggnum sem umlykur fangelsisgarðinn. Hann er frekar ljótur. Þá opnast svæði þarna fyrir aftan, í hinu þrönga rými sem fangar hafa haft til útivistar.

Sjón sem maður hefur ekki fengið að sjá með berum augum, kannski sem betur fer. Garðurinn bak við Hegningarhúsið á Skólavörðustíg. Veggurinn í kringum garðinn mætti alveg missa sín.
Uppgangur hins popúlíska og þjóðernissinnaða hægris í Evrópu

New York Times birtir athyglisverða samantekt um ris pópúliskra flokka á hægri væng í Evrópu. Þarna eru flokkar sem vissulega eru misjafnir að gerð, sumir eru einfaldlega mjög þjóðernissinnaðir, aðrir slá út í að vera ný-fasískir.

Uppgangur þeirra nú um stundir er einna mestur í fyrrum ríkjum kommúnistablokkarinnar, Póllandi og Ungverjalandi, en líka í hinu geysilega vel megandi Austurríki. Flokkar af þessu tagi hafa einnig sótt fram á Norðurlöndunum, en það er athyglisvert að þeim verður lítið ágengt á Ítalíu, Spáni og Portúgal. Ítalir fengu kannski nóg með sinn Berlusconi og óstjórn hans um langt árabil, en á Spáni og Portúgal lifa enn minningar um fasistastjórnir sem þar sátu fram á áttunda áratug síðustu aldar.

Grafið sem birtist í New York Times byggir á kosningaúrslitum í tuttugu löndum. Stóra yfirlitsmyndin lítur svona út, en nánari útfærslu má sjá í greininni sjálfri.
Hvergi í heimi meiri áhrif af Airbnb en í Reykjavík

Vilji maður íbúð yfir helgi í höfuðborg Íslands, lítilli borg með 122.460 íbúa, býður Airbnb upp á mörg þúsund möguleika. En ef maður leitar að íbúð til að búa árið um kring, gufa þessir möguleikar upp. Í nýlegri leit eina netsvæði borgarinnar sem býður upp á íbúðaleigu, leigulistinn.is, aðeins upp níu íbúðir í miðborg Reykjavíkur. Í allri borginni voru þær tuttugu og tvær talsins.

Þetta má lesa í grein sem blaðamaðurinn Kirsten V. Brown skrifar á vef sem nefnist Fusion. Í greininni segir hún að það sé næstum ómögulegt að finna íbúð til leigu í borginni. Hún rekur dæmi um fólk sem leigði húsnæði en var sagt upp leigunni með stuttum fyrirvara. Hún nefnir konu sem varð að yfirgefa íbúð undir því yfirskyni að veikur frændi eigandans gæti flutt inn. Nokkrum dögum síðar var íbúðin auglýst á Airbnb.

Kirsten V. Brown segir að miðað við íbúatölu séu meira en tvöfalt fleiri Airbnb íbúðir í Reykjavík en í Barcelona, San Francisco og Róm. Hún vitnar í tölfræði sem segir að fimm prósent af íbúðum í borginni séu í boði á Airbnb. Segir að tölfræðingur að nafni Tom Slee hafi farið yfir gögnin og komist að því að næstum helmingur af íbúðunum séu í eigu aðila sem leigi þær út í atvinnuskyni, ekki sé búið í þeim að öðru leyti. Þar kemur einnig fram að sumir aðilar hafi yfir meira en tíu íbúðum að ráða, einn meira en fjörutíu.

Reykjavík sé hugsanlega sú borg í heiminum þar sem áhrif Airbnb eru mest.

Þetta kort af Airbnb íbúðum í Reykjavík fylgir greininni á vefnum Fusion.
Smá upprifjun um einkavæðingu

Hér er grein sem birtist á þessum vef í upphafi árs 2009. Þarna er fjallað um mál sem reyndar hafði margoft verið rætt um allt frá því löngu fyrir hrun.

Nú sýnist manni það vera aftur komið upp sökum þess að umboðsmaður Alþingis greinir frá því að hafi undir höndum nýjar upplýsingar um einkavæðingu Búnaðarbankans og aðkomu þýska bankans Hauck & Aufhäser að henni.
Laugavegurinn er eins og Laugavegurinn

Enski hluti mbl.is sem nefnist Iceland Monitor (stórt nafn) gerir grein fyrir tískustraumum í miðbæ Reykjavíkur.

Þarna eru leiðbeiningar um hvernig eigi að passa inn í bæjarlífið og líta ekki út eins og túristi. Segir að maður eigi ekki að vera í útivistarfatnaði.

En í rauninni eru þetta úreltar leiðbeiningar. Laugavegurinn í Reykjavík er eins og hinn Laugavegurinn, þessi sem liggur í Landmannalaugar. Það eru allir í útivistarfatnaði.

Íslendingarnir eru upp til hópa í útivistarfötum líka þegar þeir koma í bæinn. Sérstaklega á þetta við á hátíðardögum eins og 17. júní og menningarnótt. Það er ekki tilviljun að Bankastræti hefur fengið nýtt heiti og kallast nú Flísstræti.

Það er að opna ný útivistarfatnaðarbúð á Laugaveginum, beint á móti Máli & menningu, undir merkjum 66 Norður. Önnur ný opnar á Skólavörðustíg, það er Rammagerðin, og svo fáum við stærstu flísbúð heims uppi við Hlemm, þar sem eitt sinn var Sautján.

Það er helst að þeir fáu þorpsbúar sem enn lafa í miðbænum, nokkrir hipsterar og ráðuneytisfólk sem skýst milli húsa séu í því sem mætti kalla borgaralegan götuklæðnað. Annars klæðast allir útivistarflíkum í dauflegum jarðlitum og tilheyrandi bomsum, arkandi upp Laugaveg og Skólavörðustíg.

Þess utan má kannski nefna einstaka hópa af drukknum Bretum sem hafa álpast hingað í fyllerísferðir og eru alltaf á bolnum.

Við sjáum stundum gamlar myndir og hugsum: „Mikið voru allir fallega klæddir á þessum tíma.“

Hvað ætli menn segi í framtíðinni þegar þeir sjá þegar þeir sjá hvernig fólkið var klætt í miðbæ Reykjavíkur á árum túristabólunnar miklu?
Austurríki og nasisminn

Austurríkismenn eru í þann mund að kjósa sér hægriöfgamann sem forseta. Við þetta rifjast upp fyrir mér viðtal sem ég tók við „nasistaveiðarann“ Simon Wiesenthal árið 1987 og birtist í Helgarpóstinum. Þetta var á skrifstofu Wiesenthals í Vín en þá var í hámæli mál Kurts Waldheim, þáverandi forseta Austurríkis, en hann hafði verið í herjum nasista í stríðinu og meðal annars orðið vitni að útrýmingu gyðinga í grísku borginni Þessaloniki.

Wiesenthal sagði um Waldheim að hann væri lygari en ekki stríðsglæpamaður, en hann ræddi líka þátt Austurríkis í stríðinu. Hitler var Austurríkismaður og margir af helstu nasistunum komu þaðan. Austurríki beygði sig fúslega fyrir Hitler þegar hann innlimaði það 1938, en eftir stríðið var látið eins og Austurríkismenn hefðu verið fórnarlömb í stríðinu en ekki gerendur.

Wiesenthal var ómyrkur í máli um þetta í viðtalinu:
Starfsáætlun þingsins – og dagsetning kosninga

Sigmundur Davíð Gunnlaugsson gerir kombakk og segir að ekki liggi neitt á að kjósa í haust, og hann sjái ekki að kosningar verði í september eða október.

Það er nú samt svo að Sigurður Ingi Jóhannsson forsætisráðherra hefur margítrekað að kosið verði í haust.

Ein yfirlýsingin var svohljóðandi:

Eins og fram hefur komið mun verða boðað til kosninga í haust. Dagsetning hefur ekki verið ákveðin.

Stjórnmálaflokkar eru farnir að boða til prófkjöra miðað við að kosið verði í haust – einkum og sérílagi Sjálfstæðisflokkurinn. Þar virðist semsagt vera almennur skilningur að kosningarnar verði haldnar.

Hér er svo breytt starfsáætlun Alþingis. Þarna má sjá að þingi verður frestað 2. júní, en þráðurinn verður aftur tekinn upp í ágúst á sumarþingi, sem virðist eiga að ljúka í byrjun september með eldhúsdegi.

Af þessu má ráða að kosningar eigi að fara fram í október, í fyrsta lagi 8. október, í síðasta lagi í lok mánaðarins – eða það skyldi maður ætla. Ef ekki er ætlunin að kjósa í haust er lítill tilgangur með þessu sumarþingi.
Sigfús í Bankastræti

Þegar ég var að alast upp var Reykjavík meira þorp en hún er nú. Það var til dæmis ekki um auðugan garð að gresja í kaffihúsamenningunni. Ég hef líklega sest í fyrsta sinn inn á kaffihús og pantað mér kaffibolla síðla árs 1975, auðvitað á Mokka.

Þá var það eiginlega eini staðurinn sem kom til greina að fara á, nema maður kíkti einstöku sinnum á Café Tröð sem var á efri hæðinni þar sem Eymundsson er í Austurstræti. Hressingarskálinn seldi stórar rjómatertur og viðmótið gagnvart ungu fóki þar var ekki skemmtilegt – þangað fór maður aldrei inn.

Á þessum tíma var gríðarlegt mannval á Mokka og maður fór fljótt að kannast við frægustu fastagestina: Dag Sigurðarson skáld, Jón Gunnar Árnason myndhöggvara, Andrés Kolbeinsson óbóleikara, Leif Þórarinsson tónskáld, Guðrúnu Pétursdóttur líffræðing, Gylfa Gíslason myndlistarmann, Karl Kvaran málara, Thor Vilhjálmsson, Þorstein frá Hamri – og Sigfús Daðason.

Sigfús sat ávallt við eitt af litlu borðunum, vinstra megin þegar maður gekk inn, drakk kaffi en í munnviki hans danglaði sígaretta. Oft var hann einn síns liðs. Síðar hætti hann að reykja að læknisráði, ég man að Dagur gerði mikið grín að honum fyrir það.

Maður bar óttablandna virðingu fyrir Sigfúsi. Hann virkaði dulur og kveðskapurinn sem maður hafði lesið eftir hann var djúpur og fullur af lærdómi og torræðri visku. Um tíma skildi ég varla við mig kvæðið eftir Sigfús sem upphaflega hét Sakamaður og byrjar svona – þetta höfðaði afar sterkt til unglingsins sem ég var, existensíalisminn var þá enn á kreiki, Sigfús var reyndar kornungur sjálfur þegar hann orti þetta:

Að baki djúpt inni í húsinu heyrirðu skellast

hurðir og stóst fyrir utan og fannst að margra

sjónir beindust að þér, að allra augu

einan þig sáu um haust og þótti líkt og

að áliðnum degi rísirðu upp og út til

annarra gangir, í svefni, líkt og að aka

einn í vagni blundandi að brimaðri strönd

í brimi á nóttu: nótt í tunglskini í brimi

og eins og síðar um langa daga i landi

lágu rigndu og fölnuðu þar sem allt er

kyrrt gangirðu einn í angist…

Ein lítil saga er af virðingunni sem var borin fyrir Sigfúsi, en þarna tekur hún á sig hlægilega mynd. Það var í kringum 1980 að haldin var í Félagsstofnun stúdenta samkoma til heiðurs þýska skáldinu Bertolt Brecht.

Sigfús hafði verið fenginn til að flytja smá erindi um Brecht og talaði fyrstur. Hann var með ráma rödd og rómur hans var heldur lágur alla tíð. Þegar Sigfús byrjaði að tala kom í ljós að hljóðneminn var ekki almennilega tengdur. Það heyrðist lítið í honum. En virðingin var svo mikil, og kurteisin gagnvart skáldinu, að enginn úr fjölmennum áheyrendahópi áræddi að láta vita. Sigfús talaði nokkuð lengi og varla neinn heyrði hvað hann sagði.

Þegar maður kynntist Sigfúsi var hann einstaklega ljúfur og almennilegur og gaf sér tíma til að spjalla við mann. Óneitanlega varð maður dálítið upp með sér af því.

Hér er skemmtileg mynd af Sigfúsi Daðasyni þar sem hann gengur niður Bankastrætið, framhjá tóbaksbúðinni Bristol – og er enn að reykja sígarettur, gætu verið franskar Gauloises. Myndina tók Jóhanna Ólafsdóttir – og gaf mér leyfi til að nota hana.
Núllið

Kæmi til greina að nota þessi merkilegu, já einstæðu, mannvirki í upprunalegum tilgangi?

Semsé pissa og kúka.

Ferðamenn hljóta stundum að lenda í spreng, þótt reyndar standi hér og þar í borginni nokkuð veglegir salernisturnar með „sjálfvirkum hreinsibúnaði“. Maður þekkir það sjálfur úr ferðalögum erlendis að þetta getur verið erfitt.

Annars eru þetta merkilegar byggingar, hljóta að hafa þótt framsæknar á sínum tíma. Þær voru reistar 1930. Það eru semsagt bráðum liðin hundrað ár. Upprunalega starfsemin var í þeim fram til 2006. Núllið var það kallað vegna þess að þetta var fyrir neðan númeraðar byggingar í Bankastræti. En þetta er náttúrlega í næsta húsi við Stjórnarráðið og skrifstofu forsætisráðherra.

Svona leit þetta út á fimmta áratugnum. Þarna sést líka í hluta af Lækjartorgi, út á Kalkofnsveg og kolakraninn gamli gnæfir yfir. Takið eftir hvað götuluktin er falleg.

Starfsemin mun meðal annars hafa verið lögð af vegna þess að húsnæðið þótti óhentugt, aðgengi var erfitt, ekki síst fyrir fatlaða, mikil þrengsli og einangrun léleg. Þá þótti öryggi starfsmanna ógnað að kvöldlagi – ég man eftir manni í hvítum slopp sem seldi greiður, smokka, tyggjó og þvíumlíkt. Hann var ekki þesslegur að hann gæti staðið í miklum átökum.
Bresku áhrifin

Eiríkur Bergmann Einarsson telur, samkvæmt grein í Fréttablaðinu, að Bretar muni ekki ganga úr Evrópusambandinu í þjóðaratkvæðagreiðslu 20. júní. Ég er ekki svo viss. Þeir sem styðja Brexit hafa kannski harðari sannfæringu en hinir, mæta frekar og kjósa. Upplausn Evrópusambandsins er afskaplega lítið fagnaðarefni á þeim umbrotatímum sem við lifum.

Ég er enginn sérstakur bjartsýnismaður að eðlisfari og nú getur maður hugsanlega greint framundan síðari helming árs þar sem Boris Johnson verður forsætisráðherra Bretlands, Donald Trump forseti Bandaríkjanna og Davíð Oddsson forseti Íslands.

Eiríkur nefnir að Íslendingar hafi verið undir miklum áhrifum frá Bretlandi – og þá á maður í raun sérstaklega við England. Þarna er ekki bara um að ræða enska fótboltann, áhugi á honum er líklega hvergi meiri en á Íslandi, ein helsta aðgreining karla á Íslandi er hvort þeir eru Púlarar eða United-menn, heldur líka stefnur og strauma sem koma frá perfide Albion eins og Frakkar, oft litlir vinir Englendinga, kölluðu það eitt sinn.

Íslenska hægrið varð ógurlega spennt fyrir thatcherismanum, tileinkaði sér hann fljótt og hampaði Margaret Thatcher mikið – hún var í miklu minni metum á meginlandi Evrópu og á Norðurlöndunum.

Íslenskir sósíaldemókratar stukku mjög snemma á vagn blairismans. Töldu að Tony Blair væri eins konar frelsandi engill fyrir jafnaðarstefnuna. Hann reyndist tálsýn og nú eru kratar illilega að súpa seyðið af því. Aftur skal nefnt að þessi hugmyndastraumur frá Bretlandi hafði meiri áhrif hér en á Norðurlöndunum og á meginlandi Evrópu.

Svo er það íslenska útrásin. Útrásarvíkingarnir okkar leituðu til London. Hún varð eins konar höfuðborg þeirra, líka í andlegum skilningi. Það var þar sem þeir vildu meika það – og hugmyndaheimur þeirra var að talsverðu leyti kominn úr bresku viðskiptalífi. London er fræg sem miðstöð fyrir óhreint fé hvaðanæva að úr heiminum.

Þetta eru ekki endilega holl áhrif. England er samfélag þar sem gríðarleg neysluhyggja tröllríður öllu, þar sem ójöfnuður er meiri en víðast í Evrópu, stéttaskipting er eitt aðaleinkenni samfélagsins og þar sem ríkir gríðarlega harður andi samkeppni.

Frankie Boyle skrifar pistil í Guardian um þau áform bresku stjórnarinnar að eyða 205 milljörðum punda í að endurnýja Trident kjarnorkuflaugar sínar. Hann veltir fyrir sér hvort þetta sé eitt tiðareinkenni síðkapítalismans þar sem fólk sankar að sér hlutum sem eru fáránlega óþarfir.

Boyle spyr einnig Bretar þurfi máski að horfast í augu við þá staðreynd að þeir séu þjóð lúðulaka sem sé skítsama um heilbrigði og menntun en telur sig þurfa að eiga nýjustu vopnin. Á tíma aðhalds í ríkisfjármálum – á tíma Camerons ríkir stöðug niðurskurðarstefna – sé þetta eins og að gefa betlara sprengjuvörpu. Skotland sé svo eins og langþreytt eiginkona sem hlusti á mann sinn skýra út hvers vegna hann eyddi bótafénu í árásarriffil.
Er hægt að sýna þjóð sinni meiri fyrirlitningu en þá að ætla að henni sé ekki treystandi að fá óbrenglaðar fréttir?

Margrét Indriðadóttir var fréttastjóri útvarpsis þegar ég hóf störf í blaðamennsku, hún var þá eins konar goðsögn í faginu. Það fór sögum af gáfum hennar og réttsýni. Margrét er nú látin, en hún fæddist árið 1923.

Hér er forvitnilegt viðtal við hana sem birtist í Tímanum 1968. Þá var Margrét nýorðin fréttastjóri, en hún gengdi stöðunni til 1986. Textinn er afar skemmtilegur, sem kemur ekki á óvart, því viðtalið er skrifað af hinni snjöllu blaðakonu Ingu Huld Hákonardóttur.
Draumar um bjarta framtíð sem gufuðu upp

Eitt sinn dreymdi mannkynið stóra drauma sem fólu í sér að minni tími færi í vinnu og strit en meiri í að efla andann, sinna áhugamálum og hugðarefnum, verða gáfaðri og fremri. Um þetta fjallar lag eftir Donald Fagen sem nefnist IGY – eða International Geophysical Year. Þar er sungið um bjarta framtíð eins og hún horfir við frá téðu ári sem var 1958.

Þarna er fjallað um hversu heimurinn verði dásamlegur og mennirnir frjálsir þegar tæknin leysir okkur undan gömlum fjötrum, flaugar fara út í geim og borgir eru knúðar áfram af sólarorku.

What a beautiful world this will be

What a glorious time to be free

Við höfum ekki alveg farið þessa braut. 1958 voru karlar nánast einir á vinnumarkaði. Síðar bættust konurnar við – og nú þurfa flest heimili tvær fyrirvinnur til að ná endum saman. Kjör millistéttarinnar standa í stað, versna frekar en hitt. Ungt fólk situr eftir. Atvinnuöryggi er minna en áður.

Tæknin hefur semsagt ekki frelsað okkur. Hún virðist meira að segja valda því að auður safnast á sífellt færri hendur, hinir ríku verða ríkari. Samhliða verður pólitíkin eitraðri og andstyggilegri – við sjáum hvarvetna uppgang pópúlískra stjórnmála. Það ríkir mikil reiði í vestrænum samfélögum. Við erum býsna fjarri því sem segir í laginu.

Just machines to make big decisions

Bjartsýni þessa tíma er líka gufuð upp að mestu. Þetta var samt heimur sem hafði upplifað heimsstyrjöld fáum árum áður, þar sem stóð yfir kalt stríð milli stórvelda sem stóðu andspænis hvort öðru grá fyrir járnum, þar sem vofði yfir kjarnorkuógn. Í raun lifum við miklu friðsamlegri tíma nú – þar sem margvíslegir draumar ættu að geta ræst.

En þá ber svo við að varla neinum í hug lengur að mannkynið hverfi frá striti og oki vinnunnar – í Bandaríkjunum hefur vinnutími þvert á móti lengst, kröfur vinnumarkaðarins svokallaða eru óbilgjarnari, fólk er hræddara um starf sitt og kostnaður við menntun og heilbrigðisþjónustu hækkar stöðugt.

Draumar eiga erfitt uppdráttar. Hér getum við til dæmis séð hvað Samtök atvinnurekenda hafa fram að færa í umræðunni um styttri vinnuviku – sem gæti til dæmis nýst fólki til að vera meira með börnunum sínum. Þeim hryllir svo við þessu að talað er um „efnahagsleg hryðjuverk“, „aðför“ og „efnahagsöngþveiti“.

Myndin er ekki góð, hún er tekin í fljótheitum á síma, en þetta er úr Viðskiptablaðinu í dag. Málflutningurinn er ekki bara í anda einhvers konar púritanískrar vinnuhörku – að vinnan sé upphaf og endir alls og frumtilgangur lífsins – heldur finnst manni eins og sá tónn sé í þessu að fólk eigi ekki að fá að komast upp með svona óra. Það er jafnvel hægt að tala um ofstæki í þessu sambandi – einkum og sérílagi sé borið saman við hina svífandi drauma IGY, alþjóðlega eðlisfræðiársins.