Páll Skúlason: Um forsetaembættið

Páll Skúlason, prófessor í heimspeki, sendi þessar hugleiðingar:

- - -

Heill og sæll, Egill, og bestu þakkir fyrir marga góða pistla og ábendingar um ýmis mál, meðal annars um forsetaembættið og væntanlegar kosningar. Þú hefur réttilega bent á að það skortir upplýsta umræðu um þetta embætti, hlutverk þess og þýðingu fyrir þjóðina. Sá sem gegnir embætti forseta hverju sinni á að sjálfsögðu að skýra fyrir þjóðinni hvernig hann rækir hlutverk sín. Og þeir sem bjóða sig fram til að gegna þessu embætti ættu að sama skapi að móta sér skýra stefnu gagnvart embættinu og greina frá henni. Nú er ég ekki í framboði til þessa embættis, en ég er sammála þér um nauðsyn þess að fá skipulega umræðu um það. Ég vil því hvetja þig til að hafa frumkvæði að slíkri umræðu og nefni tvö atriði sem ég tel gagnlegt að hafa í huga.

Hið fyrra er þetta: Forsetinn er æðsti embættismaður þjóðarinnar og er þar með falið visst eftirlit með allri starfsemi ríkisins. Um leið er hann æðsti fulltrúi þjóðarinnar og það felur í sér að hann á að vera sameiningartákn út á við og sameiningarafl inn á við. Eitt af því sem ræða þarf er hvernig fyrrverandi forsetar ræktu þetta hlutverk og hvernig þeim tókst til. Þá skýrast um leið þeir eiginleikar og kostir sem forsetinn þarf að vera gæddur til að gegna hlutverki sínu sómasamlega. Hann þarf umfram allt að vera persóna sem þjóðin finnur og veit að hún getur treyst. Ef forsetinn nýtur ekki trausts alls þorra þjóðarinnar getur hann ekki gegnt hlutverki sínu með þeim hætti sem hlutverkið krefst. Þá sameinar hann okkur hvorki inn á við né út á við, heldur elur á óeiningu og fólk fyllist tortryggni í garð hans. Traust forseta hvílir á því að hann upplýsi þjóðina af heilindum um áform sín og athafnir og gangi aldrei á bak orða sinna. Forseti má aldrei halda þjóðinni í óvissu um fyrirætlanir sínar því með slíkri hegðun skapar hann óöryggi sem eyðileggur traustið sem þjóðin þarf að bera til hans.

Síðara atriðið sem ég vil nefna er stjórnskipunarleg staða forsetans og svonefndur málskotsréttur. Hvorki í núgildandi stjórnarskrá né í frumvarpi stjórnlagaráðs um nýja stjórnskipun er staða forsetans nægilega vel skýrð. Þetta er mjög bagalegt og hefur þegar valdið deilum og átökum sem hafa síst orðið til að bæta íslensk stjórnmál. Hér er mikilvægt verk óunnið sem hefði betur verið lokið nú þegar kjósa skal nýjan forseta. Að mínu viti á forseti Íslands að hafa skýra stöðu í stjórnskipun landsins sem á að tryggja skynsamlega samhæfingu löggjafarvalds, framkvæmdavalds og dómsvalds. Forsetinn á að hafa sjálfstæða stöðu gagnvart hinu þrískipta valdi sem þingræðisríki hafa lagt stjórnskipun sinni til grundvallar. Hann á að vera eins konar siðgæðisvörður ríkisins, hafa vakandi auga með því hvernig ríkisvaldinu er beitt og hafa lagalegan rétt til að gagnrýna og grípa til ákveðinna ráðstafana, ef hann telur með gildum rökum að ríkisstofnanir gegni ekki hlutverki sínu sem skyldi í meðferð tiltekinna mála. Geðþótti forsetans má aldrei vera einn að verki, heldur þurfa að vera skýrar og opinberar reglur um það hvernig forsetanum ber að undirbúa ákvarðanir sínar og veita öðrum ríkisstofnunum aðhald. Forsetinn á að geta stuðst bæði við lagaákvæði og skynsamlegar siðareglur sem öllum eru kunnar. Málsskotsréttinn, sem nú er í gildandi stjórnarskrá og mikið hefur verið rætt um, þarf að undirbyggja og skýra á grundvelli þeirrar ákvörðunar okkar að hafa hér þingræði en ekki forsetaræði. Eitt meginverkefni forsetans, eins og ég sé embættið fyrir mér, á að vera að sjá til þess að þingræðið virki og sé í anda þeirra lýðræðishugsjónar að valdið sé upprunið hjá þjóðinni sjálfri.

Ég veit ekki, Egill, hvort þessar hugleiðingar geta komið að gagni við núverandi aðstæður til að ná fram umræðum um forsetaembættið. Ef þú telur svo vera getur þú nýtt þær eins og þér sýnist. Og svo er auðvitað margt margt fleira sem þarf að ræða varðandi þetta embætti, ef við ætlum yfirleitt að hafa það í stjórnskipun okkar.

Með bestu kveðjum,

Páll