Ísland og ábyrgðin

Andri Haraldsson sendi þessa grein:

- - -

Fyrir um 65 árum sagði Ísland skilið við Danmörku. Lýsti sig sjálfstætt. En það var ekki farið í að mynda þjóðinni verklega skipan. Nei, það voru allir of uppteknir að græða. Til gjaldeyrisöflunar voru tvær atvinnugreinar: að svindla á hernum og moka fiski úr sjó. Fólk flutti af bæ í borg. Herinn var notaður í ýmsa uppbyggingu innanlands og landhelgin færð út. En ekki bólaði nokkuð á því að hugað væri að stjórnskipuninni. Fámenn þjóðin hafði ekki marga menntamenn, marga hugsuði. Skipulagið sem komið var á einkenndist einkum af því að tryggja nokkrum klíkum ítök. Þessar klíkur voru nátengdar fyrstu stjórnmálaflokkunum og myndaðist þegar óheilbrigð samtvinnun atvinnu og stjórnmálalífs.

Svo leið tíminn, haftaárin komu og fóru. Fleiri fóru að lesa á bók og ýmislegt bættist í þjóðfélaginu. Nútíminn varð Íslandi góður. Í fyrsta sinn frá fornöld virtist nokkurn veginn búandi í landinu. En fornaldarhugsunin var enn brennimerkt á sálu þjóðarinnar. Ísland er landið. Það fer um mann aumingjahrollur að hugsa til baka. Hversu mikið oflát getur ein þjóð þolað? Á Íslandi voru varla bankar fyrir 30 árum. Þetta voru eiginlega bara sparisjóðir eftir rússneskum fyrirmyndum. En svo vorum við komin með bankakerfi sem var 10 sinnum stærra en hagkerfi landsins - á rétt rúmlega 5 árum. Og rökin eru þau að seðlabankinn gat ekki stoppað þetta? Bara svona rétt til að setja þetta í samhengi. Ef bankakerfið í Póllandi, sem fyrir 30 árum var með sömu bankahefð og Ísland, hefði verið hlutfallslega jafnstórt miðað við höfðatölu, þá hefði það dugað til að sjá allri Evrópu fyrir bankastarfsemi.

En þetta verður svo miklu verra og svo miklu vitlausara því meira sem maður hugsar um það. Og um allt Ísland er fólk sem er alveg stórhlessa á því að „ríkið sé að ábyrgjast Icesave.“ Bankakerfið sem hrundi var 20-30 sinnum stærra heldur en Icesave, lang mest af því tapi fellur utan Íslands. Kostnaður ríkisins við að taka á sig Landsbankann gæti orðið stærri en Icesave, sérstaklega ef enginn er að passa kassann. Kostnaður ríkisins af ástarbréfunum er áætlaður um 300 milljarðar króna. En við skulum eyða öllum tímanum í að kvarta yfir Hollandi og Bretum. Þetta er allt þeim að kenna, þeir áttu að stoppa okkur. Og ef það er ekki þeim að kenna, þá er það ESB að kenna að leyfa okkur að taka þátt í Evrópumarkaðnum en gefa okkur ekki barnaútgáfuna af lögunum þeirra sem skýra út hvernig innistæðutryggingar virka alls staðar í heiminum síðan í heimskreppunni 1929.

Það trúir því enginn (amk. ekki utan Íslands) að ein þjóð geti verið svona vitlaus, svona ábyrgðarlaus. Það dettur engum erlendum, eða heilvita, manni í hug að þetta hafi ekki verið ein risastór svikamylla. Og hvað gera svo Íslendingar? Eitt ár liðið frá hruni og tveir piltar varla með pungapróf eru dæmdir fyrir smásvik. Nefnd á vegum þingsins gefur litlar sem engar skýringar á af hverju dregst að skila skýrslu um málið. Engir erlendir aðilar hafa verið fengnir til að rannsaka málin, utan ein góðhjörtuð kona sem kom hingað til að tala við sjónvarpsmann. Hún fékk við illan leik og eftir svolítið japl líka skrifstofu. Utan Íslands vill fólk fá svör og það vill ekki fá þau svör á íslensku. Það vill fá þau á mannamáli. Hreinskipt svör. Heiðarleg svör. Greinagóð svör. Ekki „þetta er flókið.“ Ekki, „þetta tekur tíma.“ Ekki, „ekki benda á mig.“ Svör sem sýna nákvæmlega hvort að það var heimska eða glæpsamlegur ásetningur sem orsakaði einhverja stærstu gripdeild á sparifé sem heimurinn hefur nokkurn tímann séð.

En komum aftur að byrjuninni. Hafa Íslendingar lært eitthvað af þessu öllu saman? Bara eitthvað pínkulítið? Byrjum á pólitíkinni. Þar situr sama fólkið sem, eins fallegt og vel gefið og það virðist vera, er eins og róbótar í einhverri hræðilegri framtiðarsýn þar sem skynsemi, hugsun, jafnvel kærleikur virðast horfin. Það eina sem stendur eftir er stagl - rispaðar plötur liðins tíma. Skilur enginn að Ísland - Lýðveldið - er á barmi greiðsluþrots. Það er upp á lán og miskunn fjölþjóðastofnana komið. AGS hafði ekkert með hrunið að gera. Hann kom hingað að beiðni Íslendinga sem voru við það að missa piss í skóinn. Íslenska hrunið var íslendingum að kenna. Kreppa á alþjóðlegum fjármálamarkaði hafði ekkert með þetta að gera. Ef bankakerfið hefði verið í rökréttri stærð við hagkerfið þá væru Íslendingar að leita að kauptækifærum um allan heim. Engin þjóð, hvað þá örþjóð með örmynt getur leikið sér að því að blása upp gjaldeyrisbólu og leyfa bönkunum að gína í stærð yfir ríkinu. Hvernig hefði ríkustu þjóð í heimi, Bandaríkjunum, vegnað ef bankakerfi þeirra væri 10 sinnum stærra en þjóðartekjurnar?

Og til að klára vænisýkina og ljúka þessu bulli. Hættið að segja að „útrásarvíkingarnir“ hafi gert þetta. Að „bankarnir“ hafi gert þetta. Það kann að vera að siðlausir menn hafi farið ránshendi um landið. En það voru engar byssur að höfði nokkurs. Það voru engir gíslar teknir. Virðist helst að þetta hafi allt verið löglegt. Semsagt, Ísland - sjálfstætt fólk - bjó þannig um hnútana að nokkur fyrirtæki gátu keypt upp alla skynsama hugsun í landinu, bundið hana á klafa græðgi og sjálftöku. Valsað um og tekið ótæpilega áhættu, sem þegar kom að leikslokum, þeir svo reyndu að sleppa undan með því að ryksuga upp sparifé fólks í öðrum löndum. Og þetta ástand, þetta hræðilega ástand að landið er nú í raun komið í greiðslustöðvun, er hverjum að kenna öðrum en Íslendingum? Kannski Hollendingum sem reyndu að telja íslenskum yfirvöldum trú um að Icesave væri glapræði? Danske Bank sem sagði íslensku bankana á barmi gjaldþrots? Bretum sem höfðu haft í hótunum við Ísland vegna Icesave og reynt að koma reikningunum undir sína lögsögu? European Central Bank hvers yfirmaður hótaði að knésetja alla íslensku bankana ef ólögleg viðskipti þeirra við ECB hættu ekki tafarlaust?

Það er sárt að viðurkenna mistök. Það er ennþá sárara að viðurkenna að mistök manns munu bitna á öðrum. Mistök í skipulagi og stjórnun Íslands munu kosta komandi kynslóðir nokkurt fé. En það er þó svo að margt gott hefur líka verið gert á Íslandi síðast liðna tvo áratugi. Landið er enn fagurt og frítt og fannhvítir jöklanna tindar, lýsa sem leiftur um nótt langt fram á horfinni öld. Það er kominn tími fyrir þjóðina að líta með jákvæðum augum á það sem áunnist hefur - sú ótrúlega lífsgæðaaukning sem átt hefur sér stað á einum mannsaldri á Íslandi.

Verkefnið sem þjóðin verður að horfast í augu við er að skipuleggja innviði þjóðfélagsins betur. Tryggja að reynsluleysi og andvaraleysi geti ekki gengið í lið með hömluleysi og gáleysi til þess að kollsetja þjóðina. Ef fólk hættir að sýta það sem orðið er, og sættir sig við þær búsifjar sem oflátið skilur eftir, þá á Ísland sína bestu daga enn ólifaða. En það er ekki auðvelt starf. Það er ekki starf sem hefst á því að draga í dilka. Það er starf sem aldrei stöðvast. Þjóðir sem þroskast, þjóðir sem þróast, þjóðir sem dafna, þurfa stöðugt að leita leiða til að bæta innviðina. Það þarf að reisa hér tvo veglega minnisvarða. Einn sem að fullu skýrir hvernig þjóðin fór afvega og af hverju. Annan sem markar þann dag sem íslensk þjóð lagði af stað öðru sinni í leit að sannara sjálfstæði. Sjálfstæði byggðu á sjálfstrausti.