Mega stjórnendur banka þá starfa svona?

Nú þegar dómar hafa fallið í Aurum og Imon málum, þ.e.a.s. í héraðsdómi, því málunum verður sjálfsagt áfrýjað til hæstaréttar, er ágætt að skoða aðeins hvað þessi niðurstaða þýðir. Segjum sem svo að framferðið sem þarna birtist yrði regla í bankarekstri – hvernig myndi það horfa við almenningi sem á í viðskiptum við banka eða frjárfestir í hlutabréfum í íslenskum bönkum.

Sigrún Davíðsdóttir flutti pistil um þessi mál í Ríkisútvarpið 4. júní. Það er fróðlegt að sjá hvað hún hefur að segja.

Hrunsagan sem er nánast aldrei sögð er sagan af þeim þúsundum Íslendinga sem áttu eitthvað smávegis af hlutabréfum í bönkunum. Hlutabréfakaup eru rökrétt leið til að ávaxta eitthvað af sparifénu – eiga til elliáranna, til að létta undir með krökkunum, til að gauka að barnabörnunum. Og vel að merkja, þessi hlutabréf voru keypt fyrir eigið fé. Ekki fyrir lán eins og rakin eru í málum sem embætti sérstaks saksóknara hefur ákært í.

Á næstunni verður dæmt í þremur málum sem öll varða meint umboðssvik og tvö þeirra einnig meinta markaðsmisnotkun. Í Aurum málinu eru Lárus Welding fyrrum forstjóri Glitnis og tveir starfsmenn bankans ákærðir vegna lánveitinga upp á 6 milljarða. Lánin fóru til Fons, í eigu Pálma Haraldssonar og þessum 6 milljörðum tapaði Glitnir.

Jón Ásgeir Jóhannesson stærsti hluthafi Glitnis og viðskiptafélagi Pálma er ákærður fyrir hlutdeild í umboðssvikum Glitnismanna. Fjöldi tölvupósta sýnir afskipti hans. Fyrir dómi sagði Jón Ásgeir meðal annars að hann hefði fengið upplýsingar úr Glitni um fjárhagsstöðu Fons sem hann átti þó ekkert í. Þetta sýnir nokkuð sérstakt samband stærsta hluthafans við bankann því bönkum er almennt bannað að veita óviðkomandi slíkar upplýsingar.

Í Aurum málinu telur saksóknari að Fons hafi fengið tvo milljarða til frjálsra afnota. Þar af fór annar milljarðurinn til Jóns Ásgeirs sem beitti sér fyrir lánveitingunni, beitti fortölum eins og segir í ákærunni.

Í svokölluðu Birkis-máli eru þrír starfsmenn Glitnis ákærðir fyrir umboðssvik og markaðsmisnotkun vegna lána upp á tæpa fjóra milljarða til félagsins BK-44. Eigandi þess var Birkir Kristinsson líka starfsmaður Glitnis. Samkvæmt ákærunni var lántaka lofað skaðleysi. Birkir er ákærður fyrir meinta hlutdeild í svikunum. Lánin fóru í að kaupa hlutabréf í Glitni fram eftir árinu 2008. Á þessum tíma fór hlutabréfaverð í Glitni lækkandi. Þó hagnaðist félag Birkis um tæpar 90 milljónir á viðskiptunum.

Þriðja málið er hluti af víðtæku markaðsmisnotkunarmáli gegn stjórnendum Landsbankans. Dagana fyrir fall bankans var félaginu Ímon og fleiri félögum lánað til að kaupa um og yfir tvö prósent í bankanum. Öll kaupin voru einhver stærstu hlutabréfakaup í bankanum 2008.

Umboðssvik í málunum þremur fylgja svipuðu mynstri: lánaafgreiðslan fylgdi ekki reglum bankans, lán veitt án nauðsynlegra trygginga, áhættan færðist á bankann – og á þessu tapar viðkomandi banki. Þeir sem voru að kaupa hlutabréf í bönkunum fyrir sparifé nutu öldungis ekki slíkra kjara.

Rakningar ákæranna eru langar og flóknar en þarna að baki eru þrjár fremur einfaldar sögur sem hafa sést í fleiri málum: einhver fær fé til frjálsra afnota í meintu trássi við lög og reglur; í öðru lagi er almenningshlutafélagi, bankanum, valdið tjóni vegna meintra umboðssvika; í þriðja lagi er meint markaðsmisnotkun, þannig að rétt verð hlutabréfa bankans var í raun falið fyrir markaðnum.

Hið athyglisverða er að þessi lán voru veitt á sama tíma og bankarnir unnu markvisst að því að draga úr útlánum, minnka áhættuna. Samt engin fyrirstaða á lánum í þessum og fleiri málum sem vörðuðu hlutabréf bankanna eða tengdust stórum hluthöfum.

Venjulegir hluthafar fengu ekki lán gegn haldlitlum tryggingum eða skaðleysi enda engin glóra í bankarekstri þar sem slíkt væri almenn regla. Miðað við bæði skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um bankahrunið og ákærur sérstaks saksóknar má efast um skráð hlutabréfaverð bankanna misserin fyrir hrun. Og því gátu venjulegir hluthafar ekki notað skynsemina og selt hlutabréfin. Þar með tapaðist kúfurinn af sparnaði mjög margra Íslendinga.

En skipta þessar fornsögur úr gömlu bönkunum máli? Einhvern tíma kemur að því að nýju bankarnir fara á markað og hlutabréf þeirra þá fjárfestingaafurð fyrir sparifjáreigendur. Ef starfshættir gömlu bankanna eins og þeir birtast í ákærum sérstaks saksóknara eru ekki upprættir í nýju bönkunum munu venjulegir hluthafar aftur tapa í fyllingu tímans.