Um efnahagsbrotadeildina

Þessi úttekt á störfum efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra birtist í Kastljósi 24. október 2007. Síðan hefur fátt breyst. Deildin er furðu vanmegna – og verður enn skorið niður samkvæmt nýju fjármálafrumvarpi. Á meðan stendur til að stofna embætti sérstaks saksóknara til að rannsaka bankahrunið auk sérstakrar rannsóknarnefndar – hvítþvottanefndarinnar.

Embætti sérstaka saksóknarans er enn ekki komið á laggirnar, það er ekki búið að ráða starfsfólk – dýrmætur tími tapast svo það er varla furða að almenningur fái á tilfinninguna að um stóra yfirhylmingu sé að ræða.

Eiginlega sætir furðu að ekki skuli notast við þær stofnanir sem eru fyrir í þjóðfélaginu.

Efnahagsbrotadeildina sem þyrfti að stórefla – það mætti kannski spara eitthvað í víkingasveitarleikjum á móti og vörnum gegn ímyndaðri hryðujuverkaógn? Ríkislögreglustjóraembættið hefur tútnað út, en efnahagsbrotadeildin nýtur þess ekki.

Og svo er það Fjármálaeftirlitið þar sem ríkistjórnarflokkarnir standa vörð um óhæfa yfirstjórn – nánast eins og það sé vilji þeirra að mál séu rannsökuð seint, illa – og jafnvel helst ekki.

En hér er semsé umfjöllunin úr Kastljósi.

- - -

ÁLAG Á EFNAHAGSBROTADEILD RÍKISLÖGREGLUSTJÓRA

Eins og fram kom í fréttum áðan hafa yfirmenn Tryggingastofnunar kvartað undan því hversu rannsóknir á tryggingasvikamálum hafa tekið langan tíma meðal annars hjá efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra. Samkvæmt athugun Kastljóss er það fjarri því einsdæmi að mál tefjist úr hófi fram í rannsókn efnahagsbrotadeildarinnar. Álagi á deildina er kennt um en deildin getur ekki sinnt þeirri skyldu sinni að taka mál að eigin frumkvæði. Helgi Seljan, Steingrímur Dúi og Friðrik Þór Guðmundsson unnu þessa fréttaskýringu sem hér sést.

Efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra varð til með lögum árið 1997 og var falið að rannsaka stærri efnahagsbrot sem framin eru hérlendis. Á fimm ára tímabili frá ársbyrjun 2002 til ársloka 2006 gaf deildin út 167 ákærur í slíkum málum. Á sama tímabili gerðu dómstólar oftsinnis alvarlegar athugasemdir við hversu mörg mál hefðu tafist í rannsókn deildarinnar en samkvæmt athugun Kastljóss átti þetta við í 19 málum. Þetta jafngildir því að rúmlega tíunda hvert mál hafi verið gagnrýnt af dómstólum vegna tafa á rannsókn á þessu 5 ára tímabili. Oftar en ekki hafði þessi töf þau áhrif að sakborningar sem annars hefðu farið í fangelsi sluppu með fangelsisrefsingu eða að dómar yfir þeim urðu mildaðir. Töfin gat einnig verið ástæða mildunar ásamt aldri sakbornings eða brotaferli. Það að tafir á rannsókn lögreglu hafi þau áhrif að refsingar lækki á sér stoð í stjórnarskrá, mannréttindasáttmála Evrópu og samningi um verndun mannréttinda. Helgi Magnús Gunnarsson tók nýverið við forstöðu efnahagsbrotadeildar af Jóni H.B. Snorrasyni. Helgi viðurkennir að mál hafi tafist úr hófi í rannsókn deildarinnar í gegnum árin.

Helgi Magnús Gunnarsson, saksóknari efnahagsbrota: Það er náttúrulega ekki að tilefnislausu sem þeir eru að gera þessar athugasemdir og í þessum málum hafa orðið tafir vegna aðallega þess að það hefur verið of mikið álag í heildina séð. Það hafa tafist mál vegna þess að það hafa verið miklar annir.

Kastljós kannaði einnig hvort hlutfallið væri svipað hjá öðrum þeim aðilum sem gefa út ákærur í landinu í annars konar sakamálum. Sú leit var ekki tæmandi en leiddi í ljós mun færri dóma á landinu öllu hvar aðfinnslur voru gerðar enn í tilfelli efnahagsbrotadeildar. Deildin hefur á síðustu árum setið undir ámæli vegna stórra og umfangsmikilla rannsókna sem hafa tekið langan tíma í rannsókn og ekki fengið þann framgang fyrir dómstólum sem ákærur í þeim bentu til. Nægir þar að nefna svokallað Baugsmál sem enn sér raunar ekki fyrir endann á, málverkafölsunarmálið hvar Hæstiréttur sýknaði sakborninga og mál forstjóra olíufélaganna sem fór svipaða leið.

Helgi Magnús Gunnarsson: Jú, jú þetta eru mál til dæmis sem þú nefnir og fleiri til, þau hafa tekið gríðarlega vinnuafl í langan tíma sem hefur þá komið niður á vinnslu annarra mála.

En lítum á nokkur málanna 19 þar sem tafir á rannsóknum urðu dómurum efni til aðfinnslna. Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá því í júlí 2002 eru til dæmis gerðar athugasemdir við að rannsókn hafi tekið 6 ár og því slapp sakborningur við ársfangelsi vegna tafa. Sömu sögu er að segja af dómi Hæstaréttar frá í október 2003. Þar var 5 milljón króna sekt í virðisaukaskattsmáli lækkuð um helming vegna tafa hjá efnahagsbrotadeild og skattrannsóknarstjóra. Svipað var uppi á teningnum þegar fyrrum framkvæmdastjóri Íslenska dansflokksins gerðist sekur um fjárdrátt. Í dómi Hæstaréttar frá í janúar 2005 varð 8 mánaða fangelsisrefsing hans að þriggja mánaða fangelsi vegna tafa á rannsókn málsins sem að mati dómsins var óviðunandi.

Helgi Magnús Gunnarsson: Þetta er mjög óheppilegt, ég ætla ekki að halda því fram að þetta sé æskilegt, alls ekki sko. Og það er alls ekki þannig sem við viljum hafa hlutina.

Þessar tafir hafa ekki eingöngu haft áhrif til lækkunar refsinga heldur hafa menn sem sætt hafa kærum þurft að bíða í fjölda ára eftir því hvort höfðað yrði mál á hendur þeim. Atli Gíslason, hæstaréttarlögmaður var réttargæslumaður Eiríks Ólafssonar, fyrrum stjórnarformanns Lífeyrissjóðs Austurlands. Eiríkur var kærður ásamt fyrrum stjórn sjóðsins, framkvæmdastjóra og endurskoðanda af nokkrum sjóðsfélögum vegna meintra ólögmætra fjárfestinga sjóðsins sem taldar eru hafa orðið til þess að skerða réttindi sjóðsfélaga. Kæran var send efnahagsbrotadeild í apríl 2003.

Atli Gíslason, hæstaréttarlögmaður: Laust fyrir jól 2005 er Eiríkur loksins kallaður í yfirheyrslur og þar voru engin gögn lögð fram sem bentu til nokkurrar sektar hans, þvert á móti. Og síðan gerist ekki neitt. Sumarið 2006 skrifa ég bréf og spyr hvernig fram vindi með rannsóknina og ég fæ ekki nein skýr svör. Svo er það ekki fyrr en eftir áramótin 2007 að ég frétti að það er búið að gefa út ákæru og þá loksins fæ ég að vita að málið hafi verið fellt niður gagnvart Eiríki. Hann sem sagt bíður í 4 ár, tæp 4 ár eftir niðurstöðu úr rannsókn og liggur allan tímann undir grun.

Ákæra í málinu var loks gefin út gegn fyrrum endurskoðanda og framkvæmdastjóra sjóðsins í lok desember 2006. Endurskoðandinn var sýknaður í Héraðsdómi en sök framkvæmdastjórans þótti sönnuð enda komst Héraðsdómur að því að hann hafði fjárfest ólöglega og einnig lánað fé sjóðsins andstætt reglum hans. Þrátt fyrir þetta hlaut framkvæmdastjórinn enga refsingu þegar dómur féll í júní á þessu ári. Ekki síst af þeim sökum að málið hafði dregist úr húfi fram í rannsókn efnahagsbrotadeildar.

Atli Gíslason: Auðvitað áttu þeir að taka málið fyrir strax, sumarið eða haustið 2003 og afgreiða það. Það gátu þeir einfaldlega gagnvart Eiríki. Þeir höfðu ekkert í höndunum.

Helgi Seljan: Hvað heldurðu að hafi valdið að þetta tók svona langan tíma, fékkstu einhverjar skýringar á því?

Atli Gíslason: Nei, sleifarlag, ekkert annað en sleifarlag, fólkið er bara ekki að vinna vinnuna sína.

Bryndís Kristjánsdóttir, skattrannsóknarstjóri fjallaði um tafir á rannsóknum efnahagsbrotadeildar í blaðagrein í Morgunblaðinu í júní síðastliðnum. Þar beinlínis fullyrðir skattrannsóknarstjóri að menn hafi sloppið við ákærur og þannig refsingu í málum sem skattayfirvöld hafi sent efnahagsbrotadeild þar sem þau hafi dagað upp og að hún þekki dæmi þess að menn óskuðu beinlínis eftir því að skattayfirvöld vísuðu málum þeirra til efnahagsbrotadeildar vegna þessa. Bryndís vildi ekki veita viðtal til að skýra ummæli sín frekar en ítrekaði þó fyrri fullyrðingar sínar í samtali við Kastljós með orðunum: Það eru dæmi um það að mál sem skattrannsóknarstjóri hefur vísað til efnahagsbrotadeildar hafi dagað þar uppi og ekki fengið framgang af einhverjum ástæðum sem ég hef ekki fengið skýringu á.

Helgi Magnús Gunnarsson: Það er náttúrulega ljóst að þegar að mál hafa verið að berast seint að þau hafi verið að stórum hluta sködduð eða að hálfu eða öllu leyti fyrnd vegna þessa. Þau hafa kannski borist bara þannig að það hefur ekki verið svigrúm til þess að gera neina bragarbót á því. Það eru dæmi um svona að mál hafi verið sködduð þegar þau koma með kæru vegna þessa.

Þó viðurkennir Helgi að í einhverjum tilfellum hefðu mál ekki þurft að detta upp af ef tími hefði unnist til að lagfæra mál sem ekki hafi verið nægilega vel unnin.

Helgi Magnús Gunnarsson: Ég ætla ekkert að halda því fram að það megi ekki finna dæmi um það sem hefði mátt gera betur. Ég ætla ekkert að halda því fram og einhver mál hafi kannski farið þessa leið vegna þess að þau, vegna þess að þau hafi verið löskuð en ekki tekist að lappa upp á þeim í tíma.

Helgi Magnús svarar því ekki með afgerandi hætti hvort mál hafi hreinlega fyrnst meðan þau sættu rannsókn efnahagsbrotadeildar.

Helgi Magnús Gunnarsson: Það er nú ekki mikið um það. Við reynum náttúrulega að sinna því sem er komið á tíma þannig að það fyrnist ekki.

Helgi: En það hefur gerst?

Helgi Magnús Gunnarsson: Ég hef nú ekki í kollinum nein dæmi um það í sjálfu sér, en ég hef dæmi um það í kollinum að mál hafi verið kærð eftir að þau voru fyrnd. En hef svo sem ekki farið ofan í það allan þennan tíma.

Helgi segir að það álag sem verið hafi á deildinni hafi til dæmis gert það að verkum að efnahagsbrotadeild hafi ekki tekið upp mál að eigin frumkvæði þrátt fyrir að grunur um brot hafi vaknað.

Helgi Magnús Gunnarsson: Það er náttúrulega þannig að á meðan við erum með einhver mál sem að við eigum yfir höfði okkar athugasemdir dómstóla vegna, um það að þau hafi dregist þá reynum við náttúrulega að sinna þeim fyrst. Það eru skýrar og klárar kærur og í mörgum tilvikum liggur fyrir að þar hafi verið framin brot. Þannig að það náttúrulega dregur úr okkur í því að fara af stað og leita brota og halda uppi kannski því aðhaldi að taka upp rannsókn án þess að einhver brotaþoli eða eftirlitsaðili eða einhver annar beini til okkar kæru. Því það er nú þannig að við eigum að taka yfir erfiðustu og flóknustu málin sem koma frá þessum eftirlitsaðilum auk annarra mála sem við tökum upp að eigin frumkvæði eða samkvæmt kæru frá borgurum eða fyrirtækjum úti í bæ. Já, við höfum fengið náttúrulega einhvern stuðning og ég geri ráð fyrir því að dómsmálaráðuneytið hafi gert það sem það hefur úr að spila til þess að styrkja okkur í því en það er kannski erfitt að meta það nákvæmlega. En fullur skilningur tel ég nú vera á þessu en auðvitað höfum við ekki getað selt þann skilning og fengið fyrir hann peninga í öllum tilvikum. En það hefur náttúrulega orðið aukning. En það sem kannski vantar upp á er enn meira fé í þetta.

Kastljós leitaði viðbragða Björns Bjarnasonar, dóms- og kirkjumálaráðherra við þessari umfjöllun og ennfremur orðum saksóknara efnahagsbrota. Björn hafnaði viðtali í tölvupósti til Kastljóss þar sem hann sagði einnig: Við yfirferð á frumvarpi til laga um meðferð sakamála hefur verið hugað sérstaklega að því að styrkja stöðu ákæruvaldsins vegna efnahagsbrota, þar á meðal skattabrota. Frumvarpið verður væntanlega lagt fyrir Alþingi fyrir áramót og þá verða einstök ákvæði þess kynnt nánar.