Atli þýðir Kavafis

Atli Harðarson heimspekingur hefur verið að fást við að þýða kvæði eftir skáldið Kavafis og setja á netið. Ég vek athygli á þessu – Kavafis er eitt af uppáhaldsskáldum mínum, í senn djúpur, vitur og aðgengilegur.

Konstantin Kavafis er eitt af höfuðskáldum í nýgrísku. Hann var fæddur í Alexandríu 1863, dvaldi sem barn og unglingur í Englandi, en bjó annars lengst af og starfaði sem opinber starfsmaður í Alexandríu. Þótt hann fengi boð þess efnis vildi hann ekki flytja úr borginni; fyrir utan stuttan tíma sem hann bjó í Konstantínópel. Hann kom ekki mikið til hins eiginlega Grikklands á ævinni, heldur var hann partur af horfnum heimi – grísku díasfórunni, Grikkjum sem bjuggu víða kringum Miðjarðarhafið og höfðu gert frá því á fornöld.

Alexandría var stofnuð af Alexander mikla 331 f. Kr. og var að hluta til grísk borg alveg fram á sjötta áratug síðustu aldar þegar einræðisherrann Nasser hrakti grísku íbúana endanlega burt. Þetta er borg þar sem lifði minning um forna frægð, herkonunga, vitann fræga, bókasafnið mikla – hafði eitt sinn verið ein af helstu borgum veraldar.

Borgin er sínálæg í kvæðum Kavafis – löng saga hennar með persónum eins og Alexander, Antóníusi og Kleóptötru, Egyptum, Grikkjum, gyðingum og kristnum – og svo rangalar hennar og skúmaskot. – Cavafy var samkynhneigður og það leynir sér ekki í kvæðum hans sem sum fjalla um ástarfundi við unga og fallega karla.

Hann dó sjötugur að aldri 1933, skildi eftir sig aðeins 154 kvæði. Sjálfur skipti hann þeim í söguleg kvæði með sögubrotum frá hellenískum eða býsantínskum tíma, múnúðarkvæði og svo heimspekileg kvæði.

Hér er ein af þýðingunum sem Atli hefur sett á vefinn hjá sér:

Guðinn yfirgefur Antoníus

Á miðnætti þegar heyrist allt í einu

ósýnilegur leikflokkur fara hjá,

með forláta tónlist og raddir,

þá skaltu ekki að þarflausu harma lán þitt

sem lætur nú undan síga, misheppnuð verk

og áform um líf þitt sem öll reyndust blekking og tál.

Eins og djarfur maður og viðbúinn fyrir löngu

skaltu kveðja Alexandríu, þá borg sem nú er að fara.

Umfram allt, láttu ekki glepjast, ekki segja

að þetta hafi verið draumur og heyrnin hafi blekkt þig;

þú sættist ekki við svo falskar vonir.

Eins og djarfur maður og viðbúinn fyrir löngu

skaltu gjöra hvað hæfir þér sem ert verðugur þvílíkrar borgar,

nálgast gluggann jöfnum skrefum

og hlusta snortinn, en laus við

bænir og sífur hugleysingjanna,

á forláta hljóðfæri þessa dularfulla leikflokks

uns ómurinn nær hástigi lystisemdanna og svo

skaltu kveðja Alexandríu, þá borg sem þú ert að glata.

Í þessu ljóði vísar Kavafis í sögu sem Plútarkos (46 – 120) segir í riti sínu um ævi rómverska hershöfðingjans Markúsar Antoníusar. Þar segir að rétt fyrir fall Alexandríu og dauða Antóníusar hafi hershöfðinginn heyrt hljóðfæraleik, söng, óp og ym af dansi. Hljóðið kvað hafa borist gegnum borgina og út um hliðið þar sem óvinaherinn beið. Fólk skildi þetta svo að guðinn Díonýsos hefði yfirgefið Markús Antoníus.

Απολείπειν ο θεός Αντώνιον

Σαν έξαφνα, ώρα μεσάνυχτ, ακουσθεί

αόρατος θίασος να περνά

με μουσικές εξαίσιες, με φωνές -

την τύχη σου που ενδίδει πια, τα έργα σου

που απέτυχαν, τα σχέδια της ζωής σου

που βγήκαν όλα πλάνες, μη ανοφέλετα θρηνήσεις.

Σαν έτοιμος από καιρό, σα θαρραλέος,

αποχαιρέτα την, την Αλεξάνδρεια που φεύγει.

Προ πάντων να μη γελασθείς, μην πείς πως ήταν

ένα όνειρο, πως απατήθηκεν η ακοή σου·

μάταιες ελπίδες τέτοιες μην καταδεχθείς.

Σαν έτοιμος από καιρό, σα θαρραλέος,

σαν που ταιριάζει σε που αξιώθηκες μια τέτοια πόλι,

πλησίασε σταθερά προς το παράθυρο,

κι άκουσε με συγκίνησιν, αλλ όχι

με των δειλών τα παρακάλια και παράπονα,

ως τελευταία απόλαυσι τους ήχους,

τα εξαίσια όργανα του μυστικού θιάσου,

κι αποχαιρέτα την, την Αλεξάνδρεια που χάνεις.

Alexandría á tíma Kavafis.

Og svona ímynda menn sér að vitinn, Faros, í Alexandríu kunni að hafa litið út. Hann var reistur af Ptolemajosi, einum af herforingjum Alexanders, sem varð konungur í Egyptalandi. Ætt Ptolemajosar ríkti í Egyptalandi á hinum helleníska tíma, en frægust afkomenda hans var drottningin Kleópatra – ástkona Antóníusar sem fjallað er um í kvæðinu. Vitinn var eitt af sjö heimsundrum fornaldar.