Icesave

Þessi samantekt Ólafs Hannibalssonar um Icesave birtist í Morgunblaðinu 6. júlí.

- - -

Afsökun: HTML og stílar eru erfð frá gagnasafni... þar er svona break Komu Landsbankinn, fjármálaeftirlitið og önnur íslensk stjórnvöld í veg fyrir að Icesave-reikningarnir færðust á ábyrgð breskra og hollenskra yfirvalda?

Á undanförnum mánuðum hafa lögspekingar skrifað hverja greinina af annarri með nokkuð sannfærandi rökstuðningi fyrir því að íslenska ríkið hefði átt að höfða mál fyrir dómstólum gegn stjórnvöldum Hollands og Bretlands (og mögulega æðstu stjórn Evrópusambandsins) vegna þeirra viðbragða þeirra við íslenska bankahruninu að gera íslenska ríkið ábyrgt fyrir lúkningu greiðslna til þeirra þegna þeirra, sem treyst höfðu útibúum Landsbanka Íslands í fyrrgreindum þjóðlöndum fyrir sparifé sínu. Rökstuðningurinn hefur verið auðskilinn og einfaldur, eitthvað á þessa leið: Íslensku viðskiptabankarnir voru einkabankar sem störfuðu á eigin ábyrgð og engra annarra. Þeir hlíttu m.a. reglum sem Íslendingar höfðu undirgengist með EES-samningnum. Alþingi Íslendinga hafði samviskusamlega leitt í lög þá tilskipun Evrópusambandsins að stofna skyldi Tryggingasjóð innistæðueigenda, sem ábyrgðist allt að 20.887 evrur á hverjum reikningi. Íslensk stjórnvöld hefðu átt að vísa breskum og hollenskum mótaðilum sínum á þennan sjóð, sem að vísu hafði aðeins að geyma ellefu milljarða króna í reiðufé, og sex milljarða króna að auki í tryggingum (þessi upphæð hækkaði að lokum í 19 milljarða fyrir hrunið). Þetta hefði reyndar haft lítið að segja upp í þá 300 milljarða króna sem voru á hollensku Icesave-reikningunum, og öðru eins og ríflega það á þeim bresku. En „sorry Stína“. Svona hafði Evrópusambandið gengið frá málunum. Við hefðum fullnægt þeim tilskipunum upp á punkt og prik og meira væri ekki út úr okkur að hafa. Íslensk stjórnvöld – og þaðan af síður islenskir skattgreiðendur – gætu ekki verið gerð ábyrg fyrir mistökum og glappaskotum Evrópusambandsins.

Hreðjatak?

Nú gætu hollensk og bresk stjórnvöld tekið upp á því að bera því fyrir sig að þau gætu ekki látið viðgangast að dómur félli á þá lund að þetta (20,887 evrur) væri öll sú ábyrgð sem gilti um innistæður sparifjáreigenda í Evrópusambandinu. Ef svo færi þá yrði áhlaup á allt bankakerfi Evrópu með ófyrirséðum afleiðingum fyrir fjármálakerfi alls heimsins. En um leið væri augljóst að íslensk stjórnvöld hefði náð á þeim, svo og æðstu stjórn Evrópusambandsins, þvílíku hreðjataki, að þau hlytu heldur að kjósa að láta málið niður falla og gera sjálf upp málin við innistæðueigendur Icesave reikninganna. Íslendingar hefðu því ekki þurft annað en að fylgja eftir hótunum um málssókn, mótaðilarnir hefðu lyppast niður og þjóðin sloppið við að borga svo mikið sem krónu.

Kúgun í stað dómstóls?

Aðrir hafa svo tekið við og spunnið í framhaldi af þessu upp þá kenningu að í stað þess að fallast á að málið yrði leyst fyrir dómstólum hafi Bretland, Holland og ESB ákveðið að koma í veg fyrir dómstólaleiðina og beita í staðinn afli sínu í krafti stærðar og áhrifa á alþjóðavettvangi gegn smáþjóðinni : Þau hafi knúið Alþjóðagjaldeyrissjóðinn til að setja það sem skilyrði fyrir aðstoð við Ísland að Icesave málið væri leyst áður með samkomulagi, þar sem Íslendingar skuldbyndu sig til að borga óreiðuskuldir manna, sem okkur kæmu ekkert við og væru íslenskri þjóð ofviða, raunar þyngri en þær stríðsskaðabætur, sem lagðar voru á sínum tíma á Þjóðverja eftir fyrri heimsstyrjöld. Því ætti Alþingi að neita að samþykkja þann nauðasamning, sem nú liggur fyrir og Ísland að tilkynna hlutaðeigandi aðilum, að málið yrði aðeins leyst fyrir dómstólum. Það hefur hins vegar vafist fyrir þessum aðilum að tiltaka ákveðna dómstóla og í frétt í Morgunblaðinu fimmtudaginn 24. júní kom loks fram að, samkvæmt álitsgerð unninni af íslenskum prófessorum fyrir Geir Haarde forsætisráðherra sl. haust, sé helst sé hægt að hugsa sér Alþjóðadómstólinn í Haag eða sérskipaðan alþjóðlegan gerðardóm.

Illviljaðir útlendingar?

Enn einn hópur manna nýtir sér þessa stöðu til að ala á fjandskap í garð Breta og Hollendinga og ESB. Þannig segir Ögmundur Jónasson (mbl. 22. júní):

„Fyrir mitt leyti hef ég lítinn áhuga á að komast í nánari snertingu við „vinaríkin“ í ESB sem láta sér ekki nægja að stilla okkur upp frammi fyrir afarkostum, heldur reyna að græða á ógæfu okkar. Um það bera sérstakar álags-vaxtaprósentur Icesave samningsdraganna vott að ekki sé minnst á aðra þætti sem birtast í aðför þeirra að Íslendingum. Allt minnir þetta á þá staðreynd að bæði Bretar og Hollendingar, helstu handhafar Icesaveskuldbindinganna, voru alræmd nýlenduríki sem mergsugu þær þjóðir, sem þau náðu að undiroka“. Það er engu líkara en að Sjálfstæðismenn og Vg séu að ná saman í þjóðernisofstæki og hatursherferðum gegn ESB og einstökum aðildarþjóðum þess nú í aðdraganda átaka um aðildarumsókn að sambandinu.

Séu málin hins vegar könnuð ofan í kjölinn blasir fremur við sú mynd að velvild og góður hugur gagnvart Íslandi hafi leitt embættismenn þessara þjóða afvega þannig að þeir hafi fremur séð í gegnum fingur við Íslendinga með skelfilegum afleiðingum fyrir þá og heiminn, í stað þess að beita sér af þeirri hörku gegn Landsbanka Íslands, sem eftirlitsstofnunum er nauðsynleg til að halda fjármálafyrirtækjum hvar sem er í heiminum innan marka laga, reglna og velsæmis.

Hér á eftir verða færð rök að því, að brotamannanna, sem festu þjóðina í neti „Icesave-skuldbindinganna“, sé ekki að leita erlendis, þeir séu hér mitt á meðal okkar: Auk landsbankastjóranna og bankaráðsmanna Landsbankans er þá að finna meðal annars í Fjármálaeftirlitinu, Seðlabankanum og meðal æðstu manna stjórnsýslunnar, ráðherrar og þingmenn ekki undanskyldir.

Önnur hlið á málinu?

Sunnudaginn 21. júní birti Morgunblaðið samantekt Þórðar Snæs Júlíussonar á skýrslu tveggja hollenskra lagaprófessora – Adrienne de Moor-van Vogt og Edgar de Perron – til neðri deildar hollenska þingsins um framvindu Icesave málsins frá byrjun til enda. Og þá kemur það einkennilega í ljós. Það er til önnur hlið, allt önnur hlið, á málinu en sett hefur verið upp af hinum íslensku lögspekingum! Af skýrslu hollensku lagaprófessoranna verður nefnilega ekki annað séð en hollensk yfirvöld hafi lagt sig öll fram um að taka þessa reikninga inn í hollenska lögsögu og undir fullkomna bótaskyldu hollenskra yfirvalda, en Landsbanki Íslands með fulltingi íslenska Fjármálaeftirlitsins og fullum bakstuðningi þess, þvælst fyrir og seinkað aðgerðum þar til það var um seinan, Landsbankaspilaborgin féll, komin þá fullkomlega á herðar íslenskra skattgreiðenda og í fang íslenska ríkisins. Þann 27. ágúst 2008 áttu forsvarsmenn Landsbankans fund með Nout Wellink, seðlabankastjóra Hollands, í Amsterdam. „Niðurstaða fundanna verður sú að Landsbankinn hættir við nýju Icesave-reikningana og dregur mjög úr auglýsingum. Samþykkt að halda áfram viðræðum um með hvaða hætti starfsemi bankans í Hollandi geti haldið áfram, meðal annars ákveðið að vinna að því að flytja Icesave-reikningana inn í dótturfélag og þar með undir hollenska innstæðutryggingakerfið. EF ÞETTA HEFÐI VERIÐ GERT ÞÁ HEFÐI ÍSLAND EKKI BORIÐ NEINA ÁBYRGÐ Á ICESAVE-INNSTÆÐUNUM Í HOLLANDI“ (Mbl. 21. júní) . Og þvert á það sem íslensku prófessorarnir hafa haldið fram, þá óttuðust hollensk stjórnvöld ekki dómstólaleiðina meira en svo, að þau íhuguðu einmitt í kjölfar íslenska bankahrunsins að „draga íslensk stjórnvöld fyrir dómstóla“ vegna lyga („rangra upplýsinga“ eins og það er kurteislega orðað) þeirra um stöðu íslensku bankanna og heilbrigði íslensks fjármálalífs (Wouter Bos, fjármálaráðherra Hollands, í viðtali við tímaritið Elsevier, 9. okt. 2008). Ekki verður annað ráðið af skýrslu hollensku prófessoranna, en að, ef íslenska fjármálaeftirlitið (FME) hefði tekið undir margítrekaðar áhyggjur hollenska Seðlabankans um Icesave- reikningana og beitt Landsbankann tilhlýðilegum þrýstingi í stað þess að „kóa“ með honum, þá hefðu þessir reikningar verið komnir undir hollenska lögsögu í tæka tíð fyrir hrunið, og íslenskum skattgreiðendum verið borgið. Það sama verður uppi á teningnum ef svipuð samantekt er gerð um Icesave- reikningana í Bretlandi.

Tær snilld?

Icesave-reikningar Landsbankans í Bretlandi voru kynntir í október 2006 og mikilli auglýsingaherferð hrundið af stokkunum. Í bók Guðna Th. Jóhannessonar Hrunið er komist svo að orði : „Saga Icesave reikninga hans er saga góðrar hugmyndar, vel heppnaðrar markaðssetningar, góðs árangurs, mikillar áhættu og ömurlegra endaloka.“ Til þess að ná árangri þurfti Landsbankinn að sýna fram á sérstöðu sína, ávöxtun umfram aðrar fjármálastofnanir og traustan bakgrunn. Það síðara var leyst með því að tengja þessa netreikninga Landsbankans stöðugt við ímynd Íslands og sagði heitið Icesave þá meira en mörg orð. „Forged by fire, honed by ice“, stóð skýrum stöfum á heimasíðu Icesave og tekið fram að á Íslandi væri landslagið töfrum líkast; ólgandi hverir, fljótandi hraun, voldugir jöklar, magnaðir fossar og ósnortin víðerni. Það var eins og land og þjóð stæðu að baki þessum hávaxtareikningum í stað trygginga sem venjulegir, hversdagslegir bankar buðu upp á. Viðskiptablaðamönnum var boðið til Íslands og leystir út með gjöfum, „ Icesave goody bag.“ Icesave auglýsingar unnu til verðlauna bæði heima og erlendis. Velgengnin fór fram úr björtustu vonum og forráðamenn Landsbankans töldu sig með þessu hafa leyst úr lausafjárkreppunni sem hrjáð hafði íslenska bankakerfið vorið 2006. Um miðjan febrúar 2007 námu innlánin á netreikningunum 220 milljörðum króna og Icesave var „tær snilld“ að sögn Sigurjóns Þ. Árnasonar . „Það eina sem ég þarf að gera er að kíkja í lok dags hvað er kominn mikill peningur inn“, sagði hann þá hlæjandi við blaðamann Markaðarins, tók svo upp símann, fékk nýjustu tölur og bætti hróðugur við: ,Það bættust við 50 milljónir punda bara á föstudaginn‘!“ ( Hrunið bls 206).

Vasaklútur sem öryggisnet

Aðrir höfðu áhyggjur af því að hvergi var minnst á innlánstryggingar, hvorki ríkisábyrgð né Innstæðutryggingarsjóður samkvæmt Evróputilskipun voru nefnd til sögunnar, hvað þá ríkisábyrgð á Innstæðutryggingasjóðnum, sem aðeins hafði náð 19 milljörðum króna móti á 7. hundrað milljarða í Icesave-skuldbindingum , þegar hrunið varð. Alþjóðlega matsfyrirtækið Moodys lýsti í ársbyrjun 2008 yfir þungum áhyggjum af því á bak við tjöldin „hve hinn mikli innlánsreikningur Icesave kunni að vera kvikur og háður trausti á markaði og ekki aðeins á Landsbanka Íslands, heldur á Íslandi og íslenska bankakerfinu. Og 3. ágúst 2008 segir Times að innstæðutryggingu sparifjár á Íslandi mætti líkja við það „að nota vasaklút sem öryggisnet fyrir fíl“. Þá var efnahagsreikningur íslenskra fjármálafyrirtækja orðinn ellefu sinnum meiri að vöxtum en landsframleiðsla á Íslandi.

Færsla í dótturbanka

Í mars 2008 hóf breska fjármálaeftirlitið viðræður við Landsbankann „um lausafjárstýringu í útibúi Landsbankans í London“, eins og það var látið heita síðar í greinargerð. Áhyggjur eftirlitsins voru orðnar að ótta við að Landsbankinn gæti ekki staðið við skuldbindingar sínar ef áhlaup yrði gert á hann, eins og hent hafði Northern Rock bankann í september 2007. „ Lausn undan því oki gæti falist í færslu þeirra úr Lundúnaútibúi Landsbankans í dótturbankann Heritable. REIKNINGARNIR YRÐU ÞÁ Á ÁBYRGÐ BRESKA RÍKISINS, SEM ÞÝDDI VONANDI AÐ ÁHYGGJUM YRÐI EYTT OG LÍKUR Á ÁHLAUPI HYRFU“ (Hrunið bls. 207). Tvö skilyrði þurfti þó að uppfylla til þess að af þessu gæti orðið: Landsbankinn yrði að yfirfæra eignir til dótturbankans sem tryggingu og draga yrði verulega úr fjárstreymi af Icesave-reikningunum til Íslands. En það var einmitt þar sem hnífurinn stóð í kúnni. Með Icesave í útíbúum þurfti ekki að festa neina peninga í tryggingum og féð streymdi óhindrað frá Bretlandi til Íslands. Landsbankamenn höfðu fundið aðferð til að féfletta breskan almenning að vild. Eins og Björgólfur Guðmundsson lýsti þessu í viðtali við Morgunblaðið 26. október 2008. „Við vorum að taka peningana heim til Íslands. Innlánin á Icesave-reikningunum hafa ekki bara verið notuð í útlán erlendis. Peningarnir frá Icesave eru hér um allt þjóðfélagið.“ Og vafalítið einnig í skálkaskjólum víðsvegar um heim. Og í viðtali á Stöð tvö 13. október 2008 sagði Sigurjón Þ. Árnason: „Þeir [embættismenn breska fjármálaeftirlitsins]voru með kröfur um það að ef við værum með þetta í dótturfélagi, þá gætum við ekki notað í rauninni peningana til þess að fjármagna starfsemina hvar sem er í heiminum eins og bankar almennt séð þurfa.“

En enn gaf breska fjármálaeftirlitið eftir og viðræður við Landsbankann leiddu til málamiðlunar sem báðir aðilar sætta sig við um sinn í lok maí 2008: Icesave yrði áfram í útibúi Landsbankans í Lundúnum, en stjórnendur hans mundu ekki „markaðssetja reikninginn með krafti heldur einbeita sér að þv í að lækka heldur innstæðurnar…“

Holland – fyrsta skrefið

En Landsbankamenn voru ekki af baki dottnir. Þeir færðu sig yfir sundið til Hollands og þann 29. maí 2008 opna þeir Icesave netreikninga í Hollandi. Þetta átti þó bara að vera fyrsta skrefið í sókn Landsbankans á meginlandi Evrópu. Drög voru lögð að markaðssetningu í ellefu öðrum löndum(!)

Það var þó ekki án tregðu, sem Hollendingar veittu Íslendingunum starfsleyfi til að láta greipar sópa um sparifé hinna aðsjálu og forsjálu landsmanna sinna. Þann 28. febrúar 2008 hafði Landsbankinn skrifað DNB (hollenska fjármálaeftirlitinu, sem heyrir undir hollenska seðlabankann) bréf, þar sem segir að DNB hafi engar forsendur til að neita bankanum um starfsleyfi. Þann 16. maí skrifaði háttsettur embættismaður DNB minnisblað og komst að þeirri niðurstöðu að samkvæmt reglum ESB geti DNB ekkert gert til að stöðva starfsemi Icesave-reikninganna í Hollandi, þótt mikill vafi leiki á um stöðugleika íslenska efnahagskerfisins og íslenskra fjármálafyrirtækja. Gat þá enginn stoppað Landsbankamenn í ljósi þeirra efasemda og athugasemda, sem áður höfðu komið fram um framferði þeirra í Bretlandi? Guðni Th. Jóhannesson vekur athygli á því að samkvæmt lögum um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, 36. gr. hefði Fjármálaeftirlitið íslenska getað bannað stofnun bankaútibús á evrópska efnahagssvæðinu „ef það hefur réttmæta ástæðu til að ætla að stjórnun og fjárhagsstaða hlutaðeigandi fjármálafyrirtækis sé ekki nægilega traust“ ( Hrunið bls. 208). Þarna var komin upp sú einkennilega staða að eftirlit með lausafé útibúa var í höndum gistiríkis en vottun um fjárhagsstyrk aðalbankans á hendi heimaríkisins. Það var inn um þessa glufu sem Landsbankinn potaði sér með fulltingi íslenska fjármálaeftirlitsins.

Bretar fá eftirþanka

„Sparifé Hollendinga streymdi því inn á Icesave-reikninga og fór svo til Íslands „í vinnu“. Einungis mánuði eftir opnun reikninganna í Hollandi (þ.e. þá um 29. júní) fengu ráðamenn [Lands]bankans hins vegar þau skilaboð frá breska fjármálaeftirlitinu að við nánari athugun þætti nauðsynlegt að Icesave-reikningarnir yrðu færðir yfir í dótturfélag, með þeim réttindum og skyldum, sem því fylgdu. Landsbankamenn kváðust sem fyrr vera fúsir til þess, en bentu á að þeim væri það ómögulegt í einni svipan; eignir yrðu ekki færðar svo hæglega milli landa og vildu þeir þess vegna „framkvæma yfirfærsluna í nokkrum skrefum.“ Bretarnir sáu hins vegar tormerki á því – og leið svo og beið.“ ( Hrunið bls.208). “. Hér er augljóst að Landsbankamenn leika tveimur skjöldum milli Bretlands og Hollands. Og enn tekur breska fjármálaeftirlitið á Landsbankanum með silkihönskum – er þetta misskilin góðvild, eða hvað?

Stöðvið Icesave!

Enn streyma hollensku peningarnir inn á Icesave reikninga og hraðar en stjórnendur Landsbankans áttu von á og yfirlýst markmið þeirra var. Alls voru fjórtán þúsund slíkir reikningar stofnaðir fyrstu vikuna. Þann 9. júní er minnisblað unnið innan DNB um stöðu íslensku bankanna á erlendri grundu. Þar kemur fram að samkvæmt viðskiptafréttaveitunni Bloomberg séu íslensku bankarnir „áhættusæknustu bankar í heiminum.“ Þann 3. júlí fer DNB bréflega fram á viðræður við FME vegna áhættusækni íslensku bankanna og þeirrar áhættu sem fylgi netreikningum þeirra. Þann 12. ágúst ákveður stjórn hollenska Seðlabankans að bregðast við vexti Icesave-reikninganna í Hollandi og ákveður að frekari vöxtur sé ekki ásættanlegur. Á 10 vikum höfðu þá verið stofnaðir 85 þúsund reikningar og innstæður þeirra námu um einum milljarði Evra. Þann 14. ágúst kemur sendinefnd frá hollenska fjármálaeftirlitinu, sem heyrir undir DNB, til Íslands til funda með FME og forsvarsmönnum Landsbankans. Hollendingarnir hafa væntanlega spurt um tryggingar fyrir Icesave-reikningunum og FME kynnir fyrir sendinefndinni að ellefu milljarðar króna séu í hinum íslenska Tryggingasjóði innstæðueigenda (samkvæmt ESB-tilskipuninni) og auk þess sex milljarðar króna í tryggingum. Þetta er allur bakhjarlinn fyrir fyrir þeim milljarði evra sem eru inni á hollensku reikningunum. Hollensku prófessorarnir vísa í skýrslu, þar sem FME segir íslenska hagkerfið ekki eiga í neinum vandræðum (þá voru nærri 7 vikur í hrunið!) og að engin sjáanleg vandræði fylgi örum vexti bankanna.

Kósí samband

Hollendingarnir fara fram á að Icesave-innlánin verði stöðvuð en Landsbankinn vill ekki verða við því. FME stendur með Landsbankanum og varar Hollendinga við því að stöðvun geti leitt til áhlaups á bankann. Daginn eftir, þann 15. ágúst, sendir FME tölvupóst til DNB þar sem lýst er yfir undrun yfir því, að vilji sé til að stöðva innlánatöku Landsbankans í Hollandi. Engin ástæða sé til þess, enda sé staða Landsbankans heilbrigð. Auk þess sé takmörkun á útlánum í andstöðu við Evrópureglur. Ekki verður annað séð en að þessi afskipti FME staðfesti það sem þeir hagfræðingarnir Gylfi Zoega og Jón Daníelsson segja í skýrslu að „hrunið eigi rætur sínar að rekja að mestu til innlendra þátta fremur en utanaðkomandi áhrifa. Telja þeir að þetta geti meðal annars stafað af því að of náið og of „kósí“ samband hafi myndast milli Fjármálaeftirlitsins og þeirra sem það átti að hafa eftirlit með. Þetta hafi gengið svo langt að eftirlitsaðilinn hafi tekið þátt í að markaðssetja Icesave-reikningana í Hollandi örfáum mánuðum fyrir hrun bankans, þegar fjármálaeftirlitinu “hefði mátt vera ljóst að Landsbankinn riðaði til falls“ (Ólafur Arnarson: Sofandi að feigðarósi, bls. 165; Jón Daníelsson og Gylfi Zoega: Hagkerfi bíður skipbrot bls. 8 og 9). Eins og áður er sagt verður það svo niðurstaða funda forsvarsmanna Landsbankans með Nout Wellink, seðlabankastjóra Hollands, þann 27. ágúst að flytja Icesave-reikningana inn í dótturfélag og þar með undir hollenska innstæðutryggingakerfið. Hefði þeirri ákvörðun verið framfylgt á næstu vikum hefði Ísland ekki borið neina ábyrgð á Icesave-innistæðunum í Hollandi.

Hrein krafa um dótturfélag

Þann 2. september 2008 á breski fjármálaráðherrann fund með íslenska viðskiptaráðherranum , Björgvin G. Sigurðssyni, í Lundúnum. Fyrir lá þá yfirlýsing íslenska viðskiptaráðuneytisins frá 14. ágúst (sjá hér á eftir) um að Tryggingarsjóður innstæðueigenda yrði alltaf efldur til að standa við lágmarksskuldbindingar, og virðist raunar hafa beinlínis verið gefin í því skyni að friða Breta. „Samt var Darling órótt og óskin um færslu Icesave í dótturfélag var orðin að hreinni kröfu.“ En út úr þessum fundi kom ekki annað en það að Baldur Guðlaugsson, ráðuneytisstjóri fjármálaráðuneytisins, seldi hlutabréf sín við heimkomuna og slapp þannig við hrunið. Landsbankinn hreyfði sig hins vegar ekki; hafði ekki á lausu það fé sem þurfti og eignatilfærsla kallaði á veðköll sem mundu færa hann í þrot ( Hrunið bls. 209).

Slá úr og í

Greinilegt er að forsvarsmenn Landsbanka, Fjármálaeftirlits, Seðlabanka Íslands og aðrir frammámenn íslenska fjármálakerfisins fara allt árið 2008 undan í flæmingi við spurningum breska og hollenska fjármálaeftirlitsins um tryggingar að baki Icesave-reikningunum. Til þess að Ísland ætti nú möguleika að vinna mál á þeim forsendum að íslenska ríkið og íslensk þjóð hefði aldrei skuldbundið sig með neinum hætti til að ábyrgjast eitt eða neitt umfram þá 19 milljarða íslenskra króna sem voru í Tryggingasjóði innstæðueigenda hér á landi hefðu allir þessir aðilar þurft að segja blátt áfram og opinskátt að íslensku bankarnir hefðu verið einkavæddir og væru einkareknir, íslenska ríkið ábyrgðist engar innstæður í þeim og íslenska ríkið ábyrgðist heldur ekki að í Tryggingasjóði innstæðueigenda væri fé til að ábyrgjast að greiddar væru út þær 20.887 evrur sem Evróputilskipunin gerði ráð fyrir. En allir þessir aðilar slá úr og í. Þeir vilja hjálpa Landsbankanum til að láta líta svo út að sparifé hjá honum sé öruggt, en um leið ekki undirgangast neinar kvaðir í þá átt.

Lýsandi dæmi um þetta gerðist í mars 2008 þegar Davíð Oddsson, þá seðlabankastjóri , mætti í viðtal á bresku sjónvarpsstöðinni Channel 4. Þar lofsöng hann íslensku bankana og kvaðst engar áhyggjur hafa af stöðu þeirra. Fram kom í þættinum að skuldbindingar Íslendinga vegna breskra innstæðna næmu um þær mundir um þremur milljörðum sterlingspunda, eða sem samsvaraði þriðjungi landsframleiðslu Íslands. Fréttamaðurinn varpaði fram þeirri spurningu hvort Íslendingar hefðu bolmagn til að greiða slíkar fjárhæðir ef illa færi. Þessu svaraði Davíð þannig að íslensku bankarnir væru svo sterkir að nær ómögulegt væri að þeir kæmust í slík vandræði. Því til viðbótar hefðu Íslendingar vel efni á að greiða út til sparifjáreigenda þar sem aldrei yrði um alla þessa upphæð að ræða. „En þar sem íslenska ríkið er skuldlaust gæti það hæglega kyngt allri þessari upphæð í heild sinni – ef það kýs að gera svo (Ólafur Arnarson: Sofandi að feigðarósi bls. 127).“ Þarna er Davíð að hughreysta Icesave-reikningaeigendur með því að íslenska ríkið standi þétt að baki Landsbankanum – en gætir þess um leið að skuldbinda ekki hið skuldlausa íslenska ríki!

Kvaðir á ríkið

Fastar var kveðið að orði í í tveimur bréfum, sem íslenska viðskiptaráðuneytið hafði sent breska fjármálaráðuneytinu þann 14. ágúst 2008. Þar sagði að „það væri alveg skýrt að [Tryggingarsjóði innstæðueigenda] ber að greiða út kröfur allt að 20.887 evrum og því mundi [ríkis]stjórnin ávallt leita eftir láni til þess að sjóðurinn greiði út það lágmark.“ Hér er ábyrgð íslenska ríkisins viðurkennd að þessu marki, en um leið sagt að lán yrði tekið fyrir því, ef og þegar þar að kæmi. ( Hrunið bls. 116.) Þessa yfirlýsingu viðskiptaráðherra virðast bankastjórar Landsbankans svo nota í bréfi til hollenska Seðlabankans 23. september til að freista þess að draga enn á langinn framkvæmd ákvörðunar frá fundinum 27. ágúst um að flytja Icesave-reikningana í hollenska lögsögu (Mbl. 23. júní 2009).

Í breska fréttaskýringaþættinum Moneybox á BBC 4. okt. 2008, rétt fyrir hrunið, var Tryggvi Þór Herbertsson þá ráðgjafi forsætisráðherra, þráspurður hvort íslenska ríkið ábyrgðist ekki örugglega innstæður þeirra Breta sem geymdu sparifé sitt á Icesave-reikningunum:

Tryggvi Þór Herbertsson. „Jú, eftir því sem ég best veit. Eins og þú veist á Ísland aðild að evrópsku tilskipuninni um innstæðutryggingar þannig að, já, það ætti að vera öruggt.“

Spyrill: „Ég veit að þið eigið aðild að tilskipuninni. En ég er að spyrja, hvort þið munduð segja “við getum borgað ykkur 20.000 evrur“ eða „efnahagsástandið er svo slæmt að við getum ekki –þó okkur þyki það leitt – staðið við þessar skuldbindingar“?

Tryggvi Þór: „Nei, við erum ekki í svo miklum vandræðum.“

Nú fer þessi sami Tryggvi Þór fremstur í flokki þeirra sjálfstæðismanna, sem vilja fella þá samninga sem gera Íslendingum kleift að standa við þær skuldbindingar, sem þeir höfðu lagt á íslenska ríkið og íslenskan almenning frá einkavæddum Landsbanka með aðgerðum sínum og aðgerðaleysi.

Hraðleið í breska lögsögu

Þrátt fyrir allt sem á undan var gengið virðist svo sem langlundargeð Breta hafi enn ekki verið þrotið. Sunnudaginn fyrir fall bankanna eiga fulltrúar breska fjármálaeftirlitsins, þeirra á meðal forstjórinn, Hector Sants, símafund með fulltrúum Landsbankans og ræddu stöðu hans, meðal annars möguleika á flutningi Icesave-reikninganna úr útibúi Landsbankans í Lundúnum í dótturbankann, Heritable. Að sögn Björgólfs Thor (engin gögn hafa enn fundist, sem staðfesti þá frásögn) var nú boðið upp á svokallaða „fast-track“-leið, þannig að reikningarnir yrðu komnir inn í breska lögsögu innan fjögurra daga. Landsbankinn þyrfti þó að færa 53 milljónir punda til Heritable-bankans og reiða að auki fram tryggingarfé til að mæta væntanlegum úttektum af Icesave næstu daga – en aðeins 200 milljónir punda , ekki 450 milljónir, eins og krafist hafði verið fyrir þá helgi ( Hrunið bls. 114). Daginn eftir voru neyðarlögin sett og þessi útgönguleið úr sögunni. Bretar settu á okkur hryðjuverkalög og má vera að við ynnum mál gegn þeim fyrir það fyrir breskum dómstólum. Hitt verður að teljast hæpið að við ynnum mál á þeim grundvelli að neita að borga Icesave-reikningana eftir það sem á undan er gengið.

Gerðu neyðarlögin útslagið?

Þegar Icesave hefur verið sett í þetta samhengi, eftir tiltækum heimildum, verður ekki séð að við getum sett okkur á háan hest gagnvart Bretum og Hollendingum og ESB, hvað þá að ástæða sé til að kynda undir hatri á þessum þjóðum fyrir framkomu þeirra gagnvart íslenskum fésýslu-, embættis- og stjórnmálamönnum. Þeirra menn virðast hafa teygt sig eins langt og þeir gátu, eins lengi og þeir gátu til að taka frá okkur hinn beiska kaleik Icesave-reikninganna, en fengið dræm viðbrögð frá íslenskum gagnaðilum. „Okkar“ menn í öllum stöðum stóðu með „óreiðumönnum“ Landsbankans í þessari féflettingu á erlendum sparifjáreigendum og tóku ekki í útréttar hendur erlendra starfsbræðra. Setning neyðarlaganna hafi svo gert útslagið á að skuldbindingar bankasnillinganna færðust á íslenska þjóð. Því fór sem fór og eftir sitjum við, hnípin þjóð í vanda.

Uppgjöf Geirs

Ekki verður annað séð en að þessi ferill, sem nú hefur verið rakinn í grófum dráttum, liggi að baki því að fyrrum forsætisráðherra Geir H. Haarde hvarf frá sínum eindregnumsvardögum um að Íslendingarskyldu aldrei láta kúga sig til að greiða þessa reikninga heldur stefna Hollandi og Bretlandi fyrir dómstóla, en lét heldur samningamenn sína fallast á þá afarkosti að íslenska ríkið ábyrgðist greiðslur þeirra á 10 árum með 6,7% vöxtum. Í framhaldinu var þingsályktunartillaga um „ábyrgð ríkissjóðs vegna innstæðna í útibúum íslenskra viðskiptabanka á EES- svæðinu“ samþykkt 5. desember 2008 með atkvæðum allra viðstaddra sjálfstæðisþingmanna, nema Péturs Blöndals; að miklu leyti sömu manna og nú hyggjast fella samning, sem er þó til muna skárri en það sem þá var lagt fyrir. Alþingi hefur því nú þegar samþykkt að taka á íslenskar herðar ábyrgðina á Icesave. Út á þá samþykkt alþingis greiddu hollensk stjórnvöld hinum féflettu borgurum sínum upp innistæðurnar þar – allt að 100 þúsund evrum á hvern reikning strax þann 11. desember 2008. Ef Alþingi gerir sig nú að því viðundri að fella hið hagstæðara samkomulag mætti þá ekki segja að það jafngilti úrsögn úr samfélagi þjóðanna – yfirlýsingu um að Ísland væri reiðubúið að gerast Kúba norðursins – við værum til þess fús að gerast örsnauð þjóð og einöngruð fyrir misskilið stolt og heimskulegan málatilbúnað ?

Útdráttur I. 27. ágúst 2008. Niðurstaða funda forsvarsmanna Landsbankans og hollenska seðlabankastjórans: Landsbankinn hætti við nýju Icesave-reikningana og unnið verði að því að flytja þá í dótturfélag. Ef þetta hefði verið gert þá hefði Ísland ekki borið neina ábyrgð á Icesave-innstæðunum í Hollandi.

Útdráttur II. Í lok júní 2008 fengu ráðamenn Landsbankans þau skilaboð að nauðsynlegt sé að Icesave-reikningarnir í Bretlandi séu færðir yfir í dótturfélag. Hinn 2. september er þetta orðið að hreinni kröfu Breta. Hefði verið við henni orðið hefði Ísland ekki borið neina ábyrgð á Icesave-reikningunum í Bretlandi.

Útdráttur III. Hollenski Seðlabankinn íhugaði „að draga íslensk stjórnvöld fyrir dómstóla“ vegna lyga („rangra upplýsinga“).

Útdráttur IV. „Þann 15. ágúst 2008 lýsir Fjármálaeftirlitið yfir undrun yfir því, að vilji sé til að stöðva innlánatöku Landsbankans í Hollandi. Engin ástæða sé til þess enda sé staða Landsbankans heilbrigð.“

Útdráttur V. Getur hafa myndast of náið og of kósí samband milli Fjármálaeftirlitsins og þeirra, sem það átti að hafa eftirlit með?

Útdráttur VI. „Þar sem íslenska ríkið er skuldlaust gæti það hæglega kyngt allri þessari upphæð í heild sinni – ef það kýs að gera svo.“ – Davíð Oddsson

Útdráttur VII. „Það eina sem ég þarf að gera er að kíkja í lok dags hvað er kominn mikill peningur inn“ sagði hann hlæjandi. „Það bættust við 50 milljónir punda bara á föstudaginn“. – Sigurjón Þ. Árnason

*

Frásögnin er að verulegu leyti byggð á bók Guðna Th. Jóhannessonar Hrunið og grein Þórðar Snæs Júlíussonar Icesave-hamfarirnar í Hollandi, mbl. 21. júní 2009. Hliðsjón hefur verið höfð af bók Ólafs Arnarsonar Sofandi að feigðarósi og skýrslunni Hagkerfi bíður skipbrot eftir Jón Daníelsson og Gylfa Zoëga.