Satt og logið í hagfræði

Tveimur hagfræðingum sem skrifuðu skýrslur um Ísland á síðustu árum hefur verið mikið hampað. Wall Street Journal greinir frá því að annar þeirra, Frederic Mishkin, hafi þegið 134.858 dollara fyrir að skrifa skýrslu fyrir Viðskiptaráð þar sem var reynt að fegra stöðu Íslands. Wall Street Journal segir að skýrsla Mishkins, sem hann skrifaði með Tryggva Þór Herbertssyni, hafi verið ævintýri – fairy tale.

Hinn hagfræðingurinn, Richard Portes, skrifaði skýrslu, líka fyrir Viðskiptaráð, þar sem hann mærði íslenska efnahagsundrið. Portes ásamt Friðriki Má Baldurssyni endurtók leikinn í grein í Financial Times í sumar þar sem stóð að niðursveiflan í íslensku efnahagslífi væri fagnaðarefni (welcome), nauðsynleg aðlögun.

Á sama tíma var ekki hlustað á hagfræðinga eins og Willelm Buiter sem sagði fyrir um vandræði bankanna – aðstoðarmaður fjármálaráðherra segir að hann hafi talið skýrslu hans vera einhvers konar morgunverðarsnakk.

Það var hreytt ónotum í Robert Wade – Geir Haarde sagði um grein hans í Financial Times að hún væri eins og aðsend grein í DV.

Hið sama var uppi á teningnum þegar hingað kom í vor hagfræðingurinn Robert Z. Aliber. Hann sagði þá að íslensku bankarnir væru „nánast dauðir“ og að stjórnendur þeirra sjórnuðust af græðgi og fáfræði.

Það var látið eins og Aliber væri ruglaður karl, en er hann þó prófessor við háskólann í Chicago og sérfróður um fjármálakreppur.

Nú stígur Aliber aftur fram. Í Morgunblaðinu í morgun birtist ansi kröftug grein eftir hann um stöðu efnahagsmála á Íslandi:

„ RÍKISSTJÓRN Íslands og seðlabanki eru engu hæfari sem stjórnendur nútíma hagkerfis en þau væru sem stjarnvísindamenn. Þau skildu ekki að uppsveifla íslenska hagkerfisins árin 2005 og 2006 byggðist á skuldasöfnun – lán voru tekin til þess að standa í skilum með önnur lán – og nú vita þau ekki hvernig unnt sé að ná jafnvægi aftur eftir að pappírsauðurinn er horfinn. Það er ólíklegt að nýir leiðtogar sem væru valdir af handahófi í símaskrá gætu valdið jafnmiklum efnahagslegum glundroða og núverandi stjórnvöld.

Ríkisstjórnin og seðlabankinn virðast ekki skilja af hverju Bandaríkin og önnur lönd hika við að lána þeim peninga. Svarið er einfalt þótt það hljómi ekki vel. Það ber enginn traust til núverandi ríkisstjórnar og seðlabanka; það treystir þeim enginn til þess að grípa til þeirra ráðstafana sem nauðsynlegar eru til þess að unnt verði að endurgreiða slík lán.

Allt tal um að íslenska krónan gæti orðið alþjóðleg mynt átti ekki við nein rök að styðjast og var aðeins til þess fallið að fela þá staðreynd að uppsveiflan byggðist á lántökum erlendis. Bankarnir lánuðu mikið fé til einstaklinga og fyrirtækja til kaupa á hlutabréfum. Bankarnir áttu um skeið mikið af hlutabréfum. Hlutabréfakaup urðu til þess að hækka verð hlutabréfa og þá einnig eigið fé bankanna og þetta gerði bönkunum kleift að kaupa banka og önnur fjármálafyrirtæki á Bretlandi og í öðrum Evrópuríkjum. Fyrirtæki og einstaklingar sem söfnuðu skuldum í bönkunum fengu peninga frá þeim til þess að greiða vexti og afborganir.

Útlánatap var óhjákvæmilegt þegar aðgengi bankanna sjálfra að fjármagni minnkaði og þeir gátu ekki lengur lánað út peninga til þess að hjálpa viðskiptavinum sínum að standa í skilum. Spilaborgin hrundi.

Það ætti að spyrja bankastjórn Seðlabanka Íslands af hverju bankinn hafði ekki hemil á vexti bankanna og skuldsetningu fyrirtækja og einstaklinga.

Seðlabanki Íslands ætti við þær aðstæður sem nú eru komnar upp að grípa til allra nauðsynlegra ráðstafana til þess að markaður með gjaldeyri verði virkur á nýjan leik. Íslendingar verða, eins og aðrar þjóðir, að læra að lifa ekki um efni fram. Í þeirri stöðu sem Ísland er í dag þá er enginn annar kostur fyrir hendi, hvort sem það þýðir gengislækkun krónunnar þannig að gengi dollarsins verði 150 krónur eða 180 krónur í dollar.

Ríkisstjórn Íslands ætti að grípa til ráðstafana til þess að breyta skuldsetningu fyrirtækja og heimila þannig að hún samsvari greiðslugetu þeirra.

Það hvort ríkisstjórn Íslands sé ábyrg fyrir skuldum íslensku bankanna í breskum pundum vegna innlánsreikninga þeirra og dótturfélaga þeirra á Bretlandi er eitthvað sem dómstólar verða að skera úr um. Ef þeir dæma Bretum í vil þá ætti ríkisstjórn Íslands að ákveða að standa ekki í skilum með greiðslur til Breta en semja þess í stað við bresku ríkisstjórnina á grundvelli getu Íslands til þess að inna slíkar greiðslur af hendi.„