Aðgangur almennings að upplýsingum um fjárhag og eignir þingmanna og tengsl við fyrirtæki

Jónína Bjartmarz, fyrrverandi alþingismaður, sendi mér þessa grein.

- - -

Þingflokkur Framsóknarmanna setti sér í apríl 2005 reglur um aðgang almennings að upplýsingum um fjárhag og eignir, þóknun fyrir önnur launuð störf og fjárhagsleg og stjórnunarleg tengsl við fyrirtæki; eignarhluta og stjórnarsetur. Samtímis beindi þingflokkurinn því til forsætisnefndar Alþingis að hún beitti sér fyrir setningu slíka reglna fyrir alþingismenn alla, líkt og gert hefði verið hjá nágrannaþjóðum okkar og lýsti jafnframt yfir vilja til að aðlaga reglur þingflokksins að reglum forsætisnefndar þegar og ef af setningu þeirra yrði, enda gengu þær lengra en ekki skemur.

Allir þingmenn flokksins, þar með talið þeir sem gegndu ráðherraembætum gengust undir þessar reglur sem jafnframt tóku til maka þingmanna. – Annað þótti geta boðið upp á tortryggni um málamyndagerning, að eignir þingmanna væru skráðar á maka eða maki dekkaði stjórnarsetu, auk þess sem almenna reglan á Íslandi er sú að hjón eru með sameiginlegan fjárhag. Ætlunin var líka að reglurnar væru virtar af varamönnum sem sæti tæku á Alþingi fyrir Framsóknarflokkinn.

Tíðarandinn vorið 2005

Á þessum tíma var mikil umræða í samfélaginu um „einkavinavæðingu“ ríkisfyrirtækja sem að stórum hluta snerist um eignarhluta í sjávarútvegsfyrirtækjum og kvótaeign og í takt við þá tíma nær eingöngu um eignir og eignatengsl þáverandi formanns Framsóknarflokksins. Í umræðu sem fram fór m.a. í þingsal var auk annars vísað til sérstakra fyrirmæla sem forsætisráðherra Danmerkur hafði sett ráherrum í ríkistjórn sinni um að þeir upplýstu um öll fjárhagsleg og stjórnunarleg tengsl sín og maka sinna við fyrirtæki.

Undangengin ár hafði Jóhanna Sigurðardóttir reglulega lagt fram þingsályktunartillögu um „siðareglur alþingismanna“, sem ætla mátti að nyti a.m.k. stuðnings meðflutningsmanna hennar úr Samfylkingunni. – Þetta var að vísu allt áður en dansinn í kringum gullkálfinn og útrásarmennina náði hámarki, en þá þegar var tíðarandinn sá að ýmsir innan þings og utan höfðu það í flimtingum að upplýsingar margra framsóknarþingmanna sýndu fyrst og fremst fram á hversu slælega þeir hefðu staðið sig í að skara eld að sinni köku.

Gagnsæi og trúverðugleiki

Tilgangurinn var að gefa öllum þeim sem ekkert höfðu að fela, tækifæri til að leggja spil sín á borðið og stuðla að auknu gagnsæi og trúverðugleika þingmanna og traust og virðingu löggjafarvaldsins alls, enda fylgdu fleiri þingflokkar og/eða þingmenn fordæmi okkar. Frumkvæði Framsóknarflokksins sýndi m.a. ekki var stætt á því að halda því fram eða láta að þvi liggja að reglurnar yrðu að koma að ofan eða utan, frá forsætisnefnd eða sem kvöð skv. samþykktri þingsályktunartillögu.

Siðbótarvilji hjá Samfylkingunni?

Þau tvö ár sem eftir lifðu af þessu kjörtímabili fylgdi enginn af hinum þingflokkunum foræmdi þingflokks framsóknarmanna og mér vitanlega hefur þingsályktunartillaga Jóhönnu ekki verið endurflutt síðan þetta var. Reglum um upplýsingagjöf þingmanna var heldur ekki siglt í höfn af Samfylkingunni eftir að hún komst til valda í ríkistjórn með Sjáfstæðisflokknum, með mikinn meirihluta þingmanna að baki.

Traust og virðing löggjafarsamkomunnar er þjóðarhagur

Síðustu mánuði hefur margt orðið uppvíst sem hætt er við að litið sé á sem skýringu á andstöðu einstaka þingmanna og þingflokka við að gangast undir reglur um að veita almenningi aðgang að slíkum upplýsingum sem hér um ræðir. Stjórnmálin; stjórnsýslan, framkvæmdavaldið og Alþingi hafa beðið mikinn hnekki og vantraust og tortryggni ræður ríkjum í íslensku samfélagi.

Tilviljun virðist ráða því hvar fjölmiðlar bera niður við skoðun á hagsmunum tengdum þingmönnum og öðrum ráðamönnum sem með einum eða öðrum hætti komu að hruninu. Tortryggninni verður ekki eytt fyrr en þingmenn taka höndum saman um setningu reglna um aðgang almennings að upplýsingum um fjárhag þeirra og eignir og stjórnunarleg og fjárhagsleg tengsl við fyrirtæki. Þeim ber að setja traust og trúverðugleika Alþingis í forgang fyrir öðrum hagsmunum og sjónarmiðum um friðhelgi einkalífs þeirra.

Þjóðin á betra skilið. Hún á mun meira skilið í kjölfar þeirra hörmunga sem gengið hafa yfir hana og hún á kröfu á fullri vitneskju um hvar hjarta þingmanna slær örast og fyrir hvað þeir standa.

Það er sjálfsagt að fjölmiðill spyrji nýjan formann Framsóknarflokksins, sem enn hefur ekki verið kjörinn á þing, hvort hann ætli að fylgja fordæmi þingflokks Framsóknarflokksins frá vorinu 2005. Það er hins vegar vægast sagt ankannalegt að á þeim fjórum árum sem liðin eru og sérstaklega síðustu fjóra mánuði, hafi ekki aðrir þingmenn verið spurðir þess sama.

Jónína Bjartmarz