Ótti og eymd frjálshyggjunnar, grein eftir Einar Má

Nú vil ég biðja þá

sem í óskammfeilni sinni

gengu niður Laugaveginn

einhvern tíma

í nóvermber árið 1932

að vera svo vingjarnlega að snúa við

og ganga hann upp.

…

Í bók sinni Hvernig getur Ísland orðið ríkasta land í heimi frá árinu 2001 segir Hannes Hólmstein Gissurarson: “Jafnvel braskarar og spákaupmenn gegna mikilvægu hlutverki í frjálsu atvinnulífi. Braskari sem kaupir tvö fyrirtæki á fjármagnsmarkaði og sameinar þau, af því að hann veit, að sameinaða fyrirtækið er arðsamara, er í raun að hreyfa hagkerfið í átt til hagkvæmari samsetningar fjármagns. Spákaupmaður, sem kaupir krónu fyrir Bandaríkjadal, af því að hann telur, að dalurinn falli bráðlega í hlutfalli við krónuna, er að veita seðlabönkum eðlilegt aðhald, hvort sem hann hefur síðan rétt fyrir sér eða ekki. Í sameiningu tryggja fjármagnseigendur og framkvæmdamenn þá lífrænu þróun, þá nýsköpun, sem einkennir sjálfsprottið, alþjóðlegt skipulag frjálsra viðskipta.“

Þetta segir bankaráðsmaður Seðlabankans, helsti hugmyndafræðingur frjálshyggjunnar, maðurinn sem nú reynir að persónugera vandann sem blasir við þjóðinni með því að segja að hann sé kapítalistunum að kenna en ekki kapítalismanum. Ef þetta hefur verið speki bankaráðsins er engin furða að ekkert hafi verið aðhafst, og allt sé í kalda kolum. Sé speki Hannesar Hólmsteins tekin bókstaflega þá erum við stödd í Hollywoodmynd og atburðarrásin er einhvern veginn svona: Davíð er ofurhetjan sem á að bjarga konungsríkinu og nú í lokaatriðinu horfist hann í augu við síðustu áskorunina. Það lítur út fyrir að hetjan muni bugast, en viti menn, upprisan er eftir, Davíð mun sigra drekann og bjarga konungsríkinu enn einu sinni, og í anda hnignandi þjóðfélaga bætast spákerlingar í hópinn og sjá þetta allt saman í glæstum ljóma spilastokksins.

Í raun er frjálshyggjan ekki merkilegri en klisjukennd Hollywoodmynd, fyrir utan að vera uppskrift að ómerkilegri hegðun, einsog við nú sjáum í blöðunum á hverjum degi. Auðvitað eru menn einsog Hannes Hólmsteinn Gissurarson nú á hröðum flótta undan eigin speki en það breytir ekki spekinni, svipað og api sem setur upp hatt heldur áfram að vera api, hvernig svo sem hatturinn fer honum.

…

Ég kem að ljóðinu en titill þessarar greinar er sóttur í leikrit Bertold Brechts Ótti og eymd þriðja ríkisins, en það fjallar um líf venjulegs fólks í ríki Hitlers á nasistatímanum þar sem óttinn ræður ríkjum. Ég get ekki alveg skilgreint óttann en eymdin hefur hreiðrað um sig innra með okkur og fátæktin birst bæði í hagtölum og veruleikanum. Allt hefur verið slétt og fellt á yfirborðinu, ríkidæmið svo gasalega gott, en heilu fátækrahverfin í hjörtunum. Hér um árið kom út bók sem heitir Ríki pabbi fátæki pabbi og var eins skrifuð út úr hjarta græðginnar og fólk sagði frá ráðstefnum þar sem frjálshyggjumenn létu vaða á súðum um unaðssemdir auðsins og nautnina að traðka á öðrum. Samlíðan, samkennd, þetta voru beinlínis hlægileg hugtök, en auðvitað var samkeppni af hinu góða. Þetta át hver eftir öðrum. Greiningardeildarmenn töluðu einsog þeir hefðu orðið vitni af göldrum og markaðurinn varð kvöldbæn sjónvarpsins, jafn ómissandi og veðurfréttirnar. Enginn þorði að spyrja hvað þetta fútsi og nastakk væri af ótta við að vera álitinn heimskur. Ungu fólki var talin trú að fullbúnar íbúðir biðu þess ef það kysi Framsóknarflokkinn og um allt þjóðfélagið gengu tröllasögur um fólk sem henti nýjum innréttingum. Lóðapólitík R-listans tók sjálfsbjargarviðleitni af ungu fólki og enginn gat gert neitt nema að skulda og telja sér trú um eignarhald í loftbólum. Þessari speki tróðu lærðir hagfræðingar með tíu í reikningi en núll í siðferði ofan í þjóðina með dyggri aðstoð stjórnmálamanna og fjármálajöfra sem mökuðu krókinn á hagfræðibólum sem reyndust lítið merkilegri en sápukúlur.

Já, alltaf snúum við aftur til keisarans og ekki veit ég hvað það mun taka okkur langan tíma að fyrirgefa sjálfum okkur hvað við höfum verið höfð að miklum fíflum og auðvitað læðist að mér þessi sami ótti, að sagan muni endurtaka og ekkert breytast, þegar ég les í blöðunum að Jón Ásgeir sé að leggja undir sig fjölmiðlana með enn einni Harry Potter brellunni, og um leið hafa skuldir aðsópsmikilla bankamanna gufað upp, og samkvæmt áliti viðskiptanefndar eru eignir fjármálafyrirtækja og auðmanna ósnertanlegar, nema að á þá sannist afbrot sem líklega á eftir að koma í ljós að eru engin afbrot. Við höfum heyrt þennan brandara áður.

…

Vinur minn, sem er fæddur vestur við Breiðafjörð segir að þá um vorið hafi fyrsta lambið hans fæðst. Þetta átti að vera trygging fyrir framtíðina. Amma hans sá til þess á haustin að leggja andvirði hvers lambs sem slátrað var inn á bankabók í kaupstaðnum. Hún sagði honum að þegar hann yrði stór gæti hann keypt sér íbúð eða bíl fyrir peningana. “Auðvitað trúði ég ömmu minni,” segir vinur minn. “Ekki ljúga ömmur.” Svo liðu árin. Alltaf bættust ný ærgildi inn á bankabókina. Það kom að því að vinur minn flutti til borgarinnar. Hann ætlaði að kaupa sér bíl og hélt rakleitt í bankann og ætlaði að taka út peningana. Það urðu heldur betur vonbrigði þegar hann komst að því að lítið sem ekkert var inni á bankabókinni. Öll lömbin sem samkvæmt hagspekinni áttu að ávaxta sig voru andvirði tveggja lambalæra úr frystikistu kjörbúðarinnar í hverfinu. Þegar vinur minn spurði bankastjórann hvað hefði orðið um lömbin hans sagði hann að verðbólguúlfurinn hefði étið þau. Þá sakaði vinur minn bankann um sauðaþjófnað en var fyrir vikið sakaður um dónaskap og hent út.

Það er spurning hvort hér sé hagkerfi okkar í hnotskurn og þetta hafi verið að gerast á hinum svoköllluðu fjármálamörkuðum. Sparifé fólks hefur gufað upp og orðið að engu, lömbunum fækkað í stað þess að fjölga. Á meðan hefur okkur verið drekkt í hagfræðihugtökum þar sem einn kaupir annan og annar hinn og þeir heita jafn fjölskrúðugum nöfnum og jólasveinarnir. Á meðan bárust fregnir af ellilífeyrisþegum sem hnipruðu sig í kompum, fólki sem gekk heimilislaust um götur og lægstu laun voru svo lág að sú var trú margra að enginn væri á þeim. Með öðrum orðum, hinir lægst launuðu höfðu enga rödd. Verkalýðshreyingin brást sínu fólki, jafnaðarmenn ypptu öxlum og samþykktu sitt eftirlaunafrumvarp.

…

Ég geri kröfur til jafnaðarmanna. Ég hef meira að segja kosið þá, báða vinstri flokkana. En nú þurfa þeir að taka á sínum málum, heldur betur. Það heyrist allt of lítið í Vinstri Grænum og það eru aðeins þrjú mál sem Samfylkingin talar um: ESB, evran og Davíð Oddsson, en aldrei fáum við að vita hvað þau raunverulega þýða. Það væri miklu merkilegra að fá að heyra hvort sett verði á auðlindagjald, orkugjald til stóriðju. Hvað með að innkalla kvótann, leigja hann út og leggja arðinn í þjóðarsjóð? Ef það er hægt að setja neyðarlög á bankana og rjúfa öll samskipti almennings við eigur sínar, af hverju er þá ekki hægt að setja neyðarlög á eignir auðmannnanna sem viðskiptanefnd Alþingis telur ósnertanlegar? Þetta eru spurningarnar sem fólkið er að spyrja sig úti í þjóðfélaginu. Og fólk spyr um atvinnumálin, lánamálin, skuldirnar, vextina, en jafnaðarmenn virðast ekki hafa áhuga á að ræða við fólk. Á Borgarafundinn sem haldinn var fyrir viku í Iðnó mætti einn varaþingmaður frá Samfylkingunni. Fólk úr öðrum flokkum þorði þó að láta sjá sig. Með sama áframhaldi verða skoðanakannanir Samfylkingunni skammgóður vermir, svipað og að pissa í skóinn í frosti, en forystan ku ánægð með sjálfa sig út af skoðanakönnunum.

Ég skora á raunverulega jafnaðarmenn í Samfylkingunni að kalla saman flokk sinn og gera kröfur til forystunnar og koma svo út í þjóðfélagið með raunhæfa stefnu. Við bíðum eftir að heyra í ykkur. Við erum ekki bara mótmælendur. Við erum líka viðmælendur. Það vita það allir að tuggan um inngöngu í Evrópusambandið er einsog að bíða eftir Godot. Stefnan kann að vera rétt eða röng. Hún bara skiptir engu máli við núverandi aðstæður. Hún er flótti frá veruleikanum. Ef eitthvað þarf nú er það viturleg landbúnaðarstefna, sjálfbær matvælaframleiðslu og meira ljós í gróðurhúsin. Lærum af Haití sem lagði niður kornframleiðslu, af því að það var hægt að flytja inn svo ódýrt korn, en nú er þar hungursneyð af því að kornið sem flutt er inn er ekki lengur svo ódýrt. Nei, nú erum við stödd á þeim stað í Megasarlaginu þar sem málið er “að rækta sjálfur sitt korn, sitt bygg og sitt korn”. Svipað og hamra stöðugt á lágu matvöruverði innan Evrópusambandsins án þess að athuga hvernig það er tilkomið: með ódýru vinnuafli, samningsbrotum á verkalýðsfélögum, óhóflegri eiturefnanotkun og þannig mætti lengi telja. Svo væri fróðlegt að athuga þessi verðlagsmál í samhengi við gengi krónunnar.

Kjarni málsins er þessi: Það er fjöldinn allur af hlutum sem þarf að gera og það breytir engu hvort þeir eru gerðir með Davíð eða án Davíðs. Þetta er ekki spurning um pulsu með öllu eða pulsu með engu. Við viljum að stjórnvöld hætti að þvaðra, kýta um aukaatriði og segi okkur satt, svona til tilbreytingar. Hvers vegna voru þrjár útgáfur af stýrivaxtahækkuninni? Hverju eigum við að trúa? Markaðurinn á að vera frjáls, en ekki fólkið. Þetta hefur verið boðorð dagsins, boðorð frjálshyggjunnar. Því vill fólk breyta. Við viljum koma böndum á markaðinn og gefa fólkinu frelsi. Á hverjum degi missir fólk vinnuna og það er mikil hætta á því að Ísland breytist í risastórt eyðibýli og verði sannkölluð hundaþúfa undir Grænlandsjökli.

…

Þá er ég kominn að ljóðinu hér í upphafi, um þá sem gengu niður Laugaveginn, en setningar þess komu til mín hér um árið þegar fjölmiðlamenn vildu í óða önn gerast skriftarfeður fyrir aflóga sósíalista. Þeir áttu ekki bara að fagna hruni úreltra þjóðfélgaskerfa heldur í raun að játa að öll réttindabarátta almennings, verkalýðsbaráttan, hafi verið misskilningur frá rótum. Ef þeir bæðust afsökunar á axarsköftum fortíðarinnar yrði litið á mál þeirra mildari augum af lögregluyfirvöldum frjálshyggjunnar. Um þetta skrifuðu helstu postular hægristefnunnar langar greinar og minnist ég þess ekki að þá hafi verið talað um nornaveiðar og að fara sér hægt í sakirnar og dæma ekki. Ekki rekur mig heldur minni til þess að biskupinn segði mönnum að vera góðir við sósíalista og því síður forsetinn.

Þetta var samt ekki kjarni málsins, því kenningin var þessi, að verkalýðshreyfingin hefði með einum eða öðrum hætti átt sér bakhjarl í sósíalismanum og nú þegar hann væri hruninn þyrfti að endurskoða þessi mál öll frá grunni. Að mati frjálshyggjupostulanna var allt of mikill sósíalismi á meðal vor. Hannes Hólmsteinn Gissurarson taldi sig geta hlegið að Svíum og tekið Halldór Laxness í nefið. Í heimildamynd hans um sögu Íslands á 20. Öldinni, þá lauk kalda stríðinu “þegar ljóst varð að Sovétmenn myndu ekki stöðva lýðræðisþróun í Mið-Evrópu með hervaldi. Kalda stríðinu lauk með sigri vesturveldanna þegar Berlínarmúrinn féll 1989.“

Þessi heimssýn frjálshyggjunnar gekk svo nærri mönnum að meira að segja hinum galvaska leiðtoga vinstra manna Steingrími J. Sigfússyni vafðist tunga um tönn í síðustu kosningabaráttu þegar hann var spurður að hvort hann væri sósíalisti. Búið er að hlaða slíkri neikvæðni á orðið, þó það þýði í raun bara jafnaðarmaður, og vonandi vilja allir sem kalla sig jafnaðarmenn vera jafnaðarmenn, líka Steingrímur J. Sigfússon. Frjálshyggjan, sem herjað hefur á okkur og velferðarkerfi okkar, vann því ekki aðeins kalda stríðið, hún vann einnig stríðið um tungumálið. Jafnaðarmenn tóku upp orðræðu frjálshyggjunnar, boðuðu aukið frelsi í viðskiptum og afnám skatta, einkavæðingu ríkisstofnana og fyrirtækja. Það má samt ekki gleyma því að þetta var fyrst fremst stefna hægri manna og Sjálfstæðisflokkurinn hefur fylgt þessari stefnu af miklu harðfylgi og auðvitað með Framsóknarflokkinn í bandi. Undir formerkjum þessarar stefnu voru bankarnir einkavæddir, en sú stefna tókst ekki betur en svo að nú eru bankarnir allir komnir í þrot og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn mættur á svæðið.

…

Nú er ég ekki á móti einkarekstri, – á mörgum sviðum er það eina vitið – en það vita allir að Bandaríkin hafi aldrei borið sitt barr eftir einkavæðingu Regantímabilsins. Heilbrigðiskerfið var hreinlega lagt í rúst, geðsjúkum var vísað út á götur og meðferðarstofnunum lokað. Hér á Íslandi var tannhirða barna tekin úr skólum, og tannheilsu þeirra hrakaði á nokkrum árum. Ekki einu sinni tennur barnanna fengu að vera í friði fyrir græðginni. Þó hefðu frjálshyggjumenn átt að líta á þetta út frá langtímahagsmunum, að væntanlegir neytendur þyrftu að hafa góðar tennur. Frjálshyggjan er nefnilega líka að miklu leyti þvæla, andsnúin skynseminni.

En ein versta afleiðing þessa alls hefur verið samstöðuleysið. Launþegum hefur verið tvístrað og samtakamáttur þeirra brotinn á bak aftur. Unglingar halda að ASÍ sé ferðaskrifstofa og þannig mætti lengi telja. Nú þurfa verkalýðsfélögin að láta í sér heyra. Það þarf að endurvekja samstöðuna. Þangað til verð ég að trúa á orð ömmu minnar: Fólk verður leiðinlegt ef það trúir ekki á neitt skemmtilegt. Nei, þetta snýst ekki bara um myrkrið, svartsýni hugans, heldur líka birtuna, bjartsýni viljans. Þess vegna kýs ég samstöðuna, hvar sem hún finnst, og segi við þá sem gengu niður Laugaveginn einhvern tíma í nóvember árið 1932, verið stolt af því.

Greinin birtist í Morgunblaðinu á laugardagsmorgun, en er endurbirt hér með leyfi höfundar