Til umhugsunar

Ég má til að vísa í leiðara Viðskiptablaðsins frá því í morgun. Mér skilst að hann sé skrifaður af Haraldi Johannessen, ritstjóra blaðsins. En þarna er fullt af góðu efni til umhugsunar .

„ Sú upplausn og ríkisvæðing sem nú fer um íslenskt hagkerfi skapar mikla hættu á misbeitingu valds og spillingu. Gjaldeyrishömlur og skömmtun á gjaldeyri eru til að mynda nokkuð sem Íslendingar þurftu á árum áður að búa við og endurkoma þeirra er vægast sagt lítið fagnaðarefni. Slíku kerfi fylgdi á árum áður mikil pólitísk spilling þar sem gæðingar fengu að eignast bifreiðar en almenningur prísaði sig sælan ef hann fékk kassa af eplum fyrir jólin.

Pólitísk skömmtun á fjármagni úr sjóðum eða bönkum ríkisins er einnig nokkuð sem Íslendingar hafa að mestu verið lausir við á síðustu árum. Áður fyrr skipti mestu fyrir þá sem vantaði fjármagn að hafa tengsl við þá sem réðu ríkisbönkunum. Í stjórnum þeirra og stjórnunarstöðum sátu fulltrúar hins pólitíska valds og úthlutuðu lánsfé.

Nú er hætta á að þessir tímar séu að ganga í garð á nýjan leik. Með yfirtöku ríkisins á öllum stærstu bönkum landsins ræður ríkisvaldið því hvaða fyrirtæki í landinu fá aðgang að fjármagni til áframhaldandi rekstrar og hver þeirra fá hann ekki. Þetta þýðir með öðrum orðum að ríkisvaldið tekur í raun í mörgum tilfellum ákvörðun um það hvaða fyrirtæki kemst af og hvaða fyrirtæki leggur upp laupana.

Hið sama á við um einstaklinga, þeir eru nú háðari ríkinu um afkomu sína og fjárhagslega framtíð en verið hefur um langt árabil. Enn stærri hluti þeirra starfar nú hjá ríkinu en áður var – og þótti þó ýmsum nóg um – og ríkið tekur auk þess ákvarðanir um þau kjör sem þeim bjóðast hjá lánastofnunum.

Þetta er staða sem fyrirtæki og einstaklingar verða að búa við um sinn og við því er lítið að gera úr því sem komið er. Hins vegar er nauðsynlegt að ríkið kosti kapps um að áhrifin af þessari slæmu stöðu verði sem minnst og að þetta ástand vari sem styst.

Um helgina kom upp að aðstoðarmaður viðskiptaráðherra hefði verið skipaður formaður stjórnar eins af nýju ríkisbönkunum. Þessi ákvörðun var dregin fljótt til baka og með því viðurkennt að um mistök hafi verið að ræða. Þau skjótu viðbrögð eru ánægjuefni en þetta sýnir enn fremur þá hættu sem nú er á ferðum. Hlutirnir gerast afar hratt, skipa þarf í margar nýjar stöður og taka margar og stórar ákvarðanir um fyrirgreiðslu til fyrirtækja og einstaklinga. Við þær aðstæður er mikil hætta á að rangar ákvarðanir verði teknar, jafnvel þó að fullur vilji sé til að fara rétt að, eins og vafalítið var í fyrrnefndu tilviki.

Um leið og mikilvægt er fyrir ríkisvaldið að vanda sig á meðan það stýrir bönkunum er enn mikilvægara að það losi sig sem allra fyrst aftur út úr þessum rekstri. Þess vegna ætti það að líta áhuga lífeyrissjóðanna á að koma að þessum rekstri jákvæðum augum. Sala til lífeyrissjóðanna og annarra áhugasamra fjárfesta væri ein leið til að losa ríkið sem fyrst út úr bankarekstrinum. Önnur leið væri að úthluta landsmönnum öllum bréfum í bönkunum, að minnsta kosti einhverjum bankanna, og færa þá þannig aftur í eigu almennings. Með því mætti slá tvær flugur í einu höggi. Annars vegar að koma bönkunum úr ríkiseigu og hins vegar að færa almenningi verðmæti í hendur í stað þess sem hann hefur tapað.„