Sandy Bar – höfuðkvæði Nýja Íslands

Í fjórða þætti Vesturfara var fjallað um kvæðið Sandy Bar eftir Guttorm J. Guttormsson. Við heyrðum meðal annars höfundinn flytja brot úr því. Þetta er réttnefnd höfuðkvæði Nýja Íslands. Eins og kom fram í þættinum var Guttormur, sem var allt sitt líf bóndi, hámenntaður maður, þótt hann gengi einungis þrjú ár í barnaskóla.

Á Sandy Bar við Winnipegvatn var byggð sem fór hæðilega illa út úr bólusótt sem herjaði árin 1876 og 1877. Skáldið gengur niður að vatninu, það gerir þrumuveður og svipir fortíðarinnar birtast. Ég ætla reyndar að fullyrða að þetta sé með magnaðri ljóðum á íslensku – og lokalínurnar, þær eru stórfenglegar, eins og ég sagði í þættinum í kvöld.

Það var seint á sumarkveldi

sundrað loft af gný og eldi,

Regn í steypistraumum felldi,

stöðuvatn varð hvert mitt far.

Gekk ég hægt í hlé við jaðar

hvítrar espitrjáaraðar,

Kom ég loks að lágum tjaldstað

landnemanna á Sandy Bar,

Tjaldstað hinna löngu liðnu

landnámsmanna á Sandy Bar

Þögnin felur þeirra heiti.

Þeir voru lagðir hér í bleyti.

Flæddi þá um laut og leiti

lands, við norðan skýjafar.

Andi dauðans yfir straumi

elfar, sveif í hverjum draumi.

Var þá sem hans vængjaskuggi

vofði yfir Sandy Bar.

Skuggablik hans fálkafjaðra

félli yfir Sandy Bar.

Það er hraustum heilsubrestur:

hugboð um að verði gestur

kallið handan, höndum frestur

hlotnist ei að smíða far,

þá til ferðar yfir álinn

ei er reiðubúin sálin, –

og á nálaroddum voru

iljar manna, á Sandy Bar,

voru á nálum óljóss ótta

allir menn á Sandy Bar.

Að mér sóttu þeirra þrautir,

þar um espihól og lautir,

fann ég enda brenndar brautir,

beðið hafði dauðinn þar.

Þegar elding loftið lýsti,

leiði margt ég sá, er hýsti

landnámsmanns og landnámskonu

lík – í jörð á Sandy Bar,

menn, sem lífið, launað engu

létu fyrr á Sandy Bar.

Heimanfarar fyrri tíða

fluttust hingað til að líða,

sigurlaust að lifa, stríða

leggja í sölur heilsufar,

falla, en þrá að því að stefna

þetta heit að fullu efna:

meginbraut að marki ryðja

merkta út frá Sandy Bar,

braut til sigurs rakleitt, rétta

ryðja út frá Sandy Bar.

ég varð eins og álft í sárum,

og mér þótti verða, að tárum

regn af algeims augnahárum –

ofan þaðan grátið var,

reiðarslögin lundinn lustu,

lauftrén öll hin hæstu brustu,

sem þar væru vonir dauðra

veg að ryðja, á Sandy Bar,

ryðja leiðir lífi og heiðri

landnemanna á Sandy Bar.

Vonir dána mikilmagnans

mega færa áfram vagn hans,

verða, að liði, vera gagn hans,

vísa mörgum í hans far.

Rætast þær í heilum huga

hvers eins manns, er vildi duga,

og nú kenndur er við landnám

allt í kringum Sandy Bar,

hefir lagt sér leið að marki

landnemanna á Sandy Bar.

Hafin verk og hálfnuð talin

helgast þeim, sem féllu í valinn.

– Grasnál upp með oddinn kalinn

óx, ef henni leyft það var,

en þess merki í broddi bar hún

bitru frosti stýfð að var hún.

Mér fannst græna grasið kalið

gróa kringum Sandy Bar,

grasið kalið ilma, anga

allt í kringum Sandy Bar.

Ég fann yl í öllum taugum,

og mér birti fyrir augum.

Vafurloga lagði af haugum

landnámsmanna nærri þar.

Gullið var, sem grófst þar með þeim,

gildir vöðvar, – afl var léð þeim, –

þeirra allt, sem aldrei getur

orku neytt á Sandy Bar.

Það, sem ekki áfram heldur,

er í gröf á Sandy Bar.

Stytti upp og himinn heiður

hvefldist stirndur, meginbreiður

eins og vegur valinn, greiður,

var í lofti sunnan far. –

Rofinn eldibrandi bakki

beint í norður var á flakki.

Stjörnubjartur, heiður himinn

hvelfdist yfir Sandy Bar,

himinn, landnám landnemanna,

ljómaði yfir Sandy Bar.

Guttormur J. Guttormsson við leiði Betsy Ramsey, en hún kom einnig við sögu í Vesturförum í kvöld. Maður hennar, indíáninn John Ramsey, dró steininn á ís langa leið og setti hann þarna niður. Betsy dó í bólusóttinni sem herjaði við Winnipegvatn við upphaf íslenska landnámsins.

Hér má svo sjá þáttinn síðan í kvöld.