Hin málefnalega umræða um fiskveiðistjórnunarkerfið

Jón Sigurðsson, kenndur við Járnblendið, fyrrverandi ráðuneytisstjóri í fjármálaráðuneytinu, sendi mér þessa miklu grein eftir sig. Hún birtist í Morgunblaðinu 16. október 1998, fyrir meira en áratug. Jón talar þarna meðal annars um hættuna vegna útflæðis fjármagns úr sjávarútveginum og brasks með kvótann þá var byrjað fyrir alvöru.

- - -

Fiskveiðistjórnin verður að óbreyttu, segir Jón Sigurðsson , bæði útgerðinni sjálfri og þar með þjóðinni stórskaðleg bæði í bráð og lengd.

ÉG HEF að undanförnu orðið þess var, að ýmsir, mér ýmist kunnugir eða ókunnugir, hafa verið að undrast það, að ég skuli hafa tekið að mér að koma fram á fundum, sem Samtökin um þjóðareign hafa efnt til og Sverrir Hermannsson hefur tekið þátt í. Ástæðurnar eru einfaldar. Ég styð grunnhugsunina að baki stofnunar Samtakanna um þjóðareign. Þar á ofan hef ég eytt meiri tíma en margur til að reyna að ná tökum á vandanum, sem felst í núgildandi fiskveiðistjórnarkerfi. Ég hef á þessum fundum samtakanna gert grein fyrir mínum hlutlægu úttektum og hvernig þær hafa leitt mig til niðurstöðu um, að fiskveiðistjórnin sé að óbreyttu bæði útgerðinni sjálfri og þar með þjóðinni stórskaðleg bæði í bráð og lengd. Þessa fundi okkar félaga sækja engir stórhópar manna og sárafáar konur. Þeir vega því ekki þungt í skoðanamyndun í þjóðfélaginu, sem andóf gegn ofurvaldi fjármagnsins, sem LÍÚ beitir nú vikulega með áróðursauglýsingum, sem fagmannlega, með hálfsannleika og rangfærslum fylla heilar opnur Morgunblaðsins. Talsmenn stjórnarflokkanna og ýmsir hagsmunamenn og málaliðar nýta þau tækifæri, sem gefast til að styðja þessa heilaþvottarviðleitni LÍÚ og láta eins og í þeim herbúðum sé sannleikann að finna.

Þessi staða ásamt með greinum Brynjólfs Bjarnasonar og Kristjáns Ragnarssonar, sem birtust í Mbl 5. október, hafa orðið til þess, að ég finn mig knúinn til að semja eftirfarandi yfirlitsgrein um þetta mál eins og það horfir við mér núna. Mér er mætavel ljóst, að ég skrifa einungis fyrir þá, sem nenna að lesa og nenna að hugsa og skilja. Ég hef lengi trúað, að þeir séu fleiri en þá grunar, sem bjóða almenningi upp á órökstuddar staðhæfingar og boða fólki skoðanir á þeim grunni. Þetta er þess vegna tilraun um það, hvers mega sín vel rökstuddar skoðanir gegn vel fjármagnaðri skoðanamótun í þágu sérhagsmuna. Spurningin er, hvort of fáir eru tilbúnir til að lesa og hugsa sjálfstætt.

Að nota upplýsandi hugtök

Það er höfuðatriði, þegar fiskveiðistjórnarkerfið er rætt, sem í málefnalegri umræðu endranær, að notuð séu hugtök, sem hjálpa manni að greina og skilja vandann, sem við er að fást. Þegar stuðningsmenn núgildandi fiskveiðistjórnar ræða málið, tala þeir um kvótakerfi og segja, að það sé gott og það hafi skilað árangri. Ég kýs, til að skilja efnið betur, að sundra þessu hugtaki í tvennt, kvótasetningu og kvótaúthlutun.

Á því er enginn vafi, að við aðstæður dagsins og framtíðarinnar, verðum við að hafa í lögum aðferð til að setja kvóta, að ákveða hámarksafla, sem á hverjum tíma kann að teljast hæfilegur og líklegur til hámarksafraksturs af fiskstofni. Slíkar ákvarðanir þurfa á hverjum tíma að byggjast á bestu þekkingu, sem til er um stærð fiskstofns, burðargetu hans, stofnvistfræði og þætti þeirra umhverfisáhrifa, sem þar geta skipt máli. Ákvörðun um kvótasetningu er eðli málsins samkvæmt pólitísk og á að vera það. Það að gera leyfilegan þorskafla að fiskifræðilegri og tölfræðilegri reiknireglu með prósentureikningi er því að mínu áliti rangt. Skekkjumörk í reiknidæmum fiskifræðinga og tölfræðinga, sem með þeim vinna, eru stór og ráðherra á að fara með ákvörðunarvald um hvernig þau skulu með farin eftir ýmsum aðstæðum, þ.á m. efnahagslegum. Þeir eru margir, sem vantreysta stjórnmálamönnum að fara með slíkt vald og hafa til þess ærin tilefni, en í mínum huga eru þetta störfin, sem þeir eru ráðnir til og treyst fyrir.

En hvort sem kvótasetning liðinna ára var hæfileg, kvóti of stór eða of lítill, hefur þessi kvótasetning og framkvæmd hennar í megindráttum tekist vel. Alla jafna hefur tekist að halda heildarafla úr hverri fisktegund innan settra marka. Þess eru að vísu ónotalega mörg dæmi, að ekki hefur tekist að veiða þann afla, sem talið var óhætt og þar hafa glatast talsverð verðmæti. En á heildina litið hefur kvótasetningin og framkvæmd hennar tekist. Mín tilfinning er sú, að þetta sé það, sem ýmsir erlendir menn hafa verið að hrósa í fiskveiðistjórnun á Íslandi. Heimurinn er fullur af ákvörðunum um kvóta, sem enginn hefur tekið mark á og því ekki tekist að framkvæma. Vandi fiskveiðistjórnarkerfisins liggur þannig ekki í kvótasetningunni. Hann er fyrst og fremst afleiðing af kvótaúthlutuninni og hinu „frjálsa“ framsali kvótans, sem nú verður rætt nánar.

Kvótaúthlutun og „frjálst“ framsal

En þá skulum við snúa okkur að kvótaúthlutuninni, hinu „frjálsa“ framsali og framleigu, sem margir hagfræðingar telja nauðsynlegt til að ná fram hagræðingu, og afleiðingum þess alls. Við skulum fyrst skoða aðstöðumun, sem mönnum er búinn eftir því hversu stór kvótinn er, sem hver fær afhentan án endurgjalds. Berum saman stöðu útgerðarmanns, sem fær 100 tonnum af þorski úthlutað, en þarf í rauninni 200 tonn til að geta lifað sæmilega af sinni útgerð, og stórútgerð, sem fékk 10.000 tonn. Stórútgerðina munar ekkert um að kaupa þessi 100 tonn af smáútgerðarmanninum, nánast á hvaða verði sem væri. Það hreyfir ekki aukastaf í heildarkvótakostnaði stórútgerðarinnar. Á sama tíma er smáútgerðarmanninum á beinum rekstrarlegum forsendum fyrirmunað að kaupa sér þann kvóta, sem hann þarf. Heildarverðið á hans kvóta væri orðið allt of hátt. Þetta geta menn kallað „frjáls“ viðskipti með kvóta, ef þeim svo sýnist. Sjálfum þykir mér ekkert frjálst við það, þegar kostir smáútgerðarmannsins eru einungis þeir að lifa við horútgerð með kvóta sinn og eiga þess síðan einan kost að leigja kvóta af stórútgerðunum á afarkjörum eða selja þeim bát og kvóta og hætta þessu. Ástæða er til að ætla, að þess háttar uppkaup stórútgerðanna á jaðarviðbótum við gjafakvóta þeirra, hafi verið ráðandi um verðþróun bæði varanlegs kvóta og leigukvóta. Í skjóli gjafakvóta hinna stóru, hafa þeir búið til markaðsverð, sem ekki stenst neinar rekstrarlegar forsendur eitt sér og þannig skapað sér einokunaraðstöðu til kvótakaupa. Þetta verð nefni ég því ruglverð í því, sem eftir er af þessum skrifum. Undir merkjum þessa frelsis til viðskipta, skilst mér, að búið sé að eyða nánast öllum bátaflotanum, og því haldið fram, að þetta sé hagræðing. Án þess að þekkja nægilega vel til, er mér til efs, að stóru útgerðirnar sæki almennt afla sinn með lægri tilkostnaði en þessir bátar gerðu. Þar á ofan er þessi þróun að leggja mörg sjávarpláss í rúst. Kostnaðinn af því ætti svo sannarlega að reikna inn í hagræðingardæmið. Þessi þróun, sem orðin er verður ekki aftur tekin, en undravert verður að telja, að alþingismenn stjórnarflokkanna, sem fylgst hafa með þessari þróun, skuli láta eins og hér hafi ekkert skeð, sem er athugavert. Í dæmum þeim, sem lýst var, er það ekki samkeppnishæfnin, heldur aðstöðumunurinn, sem Alþingi býr til, sem ræður þróuninni.

Brottkast afla í hafi

En það er fleira, sem kvótaúthlutunin og það frjálsa markaðsverð á kvóta, ekki síst til útleigu, hefur leitt af sér, en það er stóraukið brottkast afla í hafi. Þótt trúlega hafi lengst af tíðkast að fleygja einhverju af fiski, þegar nóg taldist vera af honum, er hins vegar núna kominn til sögunnar öflugur hvati til að fleygja öllum fiski, sem hefur lágt verð, þegar í land er komið. Þetta verður augljósast, þegar menn eru að veiða fisk upp í kvóta, sem þeir hafa leigt til sín fyrir 80 90 kr. hvert þorskkíló. Á fundi í Samtökunum um þjóðareign hafa komið sjómenn, sem hafa lýst fyrir okkur hvernig þetta gerist. Þeir eru kvótalausir og hafa leigt til sín kvóta á einhverju verði í námunda við það, sem að ofan var nefnt, oft frá stórútgerðum. Til að hafa eitthvað upp úr þessu, verða þeir að koma að landi með þorsk, sem gefur þeim 135 -140 kr. á kíló. „Þetta gerum við“, sögðu þeir þá, „en til að það náist fer annar hver þorskur aftur fyrir borð“. Þessi hvati er innbyggður í kerfið og enginn veit hversu mikil sú sóun er, sem af honum leiðir. Þessi hvati er jafnvirkur hjá áhöfnum, sem eru að veiða eigin kvóta báts og er hvarvetna dæmdur til að vera umluktur samsæri þagnarinnar. Við aðstæður kerfisins eru það einskis hagsmunir nema þjóðarbúsins, að þessi afli skili sér í land. Mér er engin leið að áfellast sjómenn og útgerðarmenn, sem búa við svo gallað kerfi, fyrir að þjóna hagsmunum sínum. Sjávarútvegsráðherra er á öðru máli. Hann leysti málið einfaldlega með því að lýsa yfir, að sjómenn, sem fleygi fiski, séu „svikarar við þjóð sína“. Það var nú allur skilningur hans á vandanum og samsæri þagnarinnar varð þeim mun haldbetra.

Enginn veit staðreyndir um hversu mikið þetta brottkast er. Hæstu tölur, sem heyrst hafa frá Fiskistofu eru 30.000 tonn af þorski. Margir sjómenn segja, að það sé miklu meira. Sé það 30.000 tonn og meðalverðmæti þess í landi væri 50 kr. á kíló, væru þetta 1,5 milljarðar. 50.000 tonn væru 2,5 milljarðar. Hver sem þessi fjárhæð er, er hún stór og hrein sóun kerfisins, því að hún er mögulegur nettóávinningur. Það er búið að kosta öllu til að veiða þennan fisk og það er búið að drepa hann út úr stofninum. Ég hef lýst því áður í skrifum mínum, að þessi ágalli á gildandi fiskveiðistjórnunarkerfi sé einn og sér nægur til að það sé ónothæft óbreytt. En það kemur fleira til.

Komið í veg fyrir nýliðun í útgerð

Gildandi úthlutun kvótans kemur í veg fyrir eðlilega og æskilega nýliðun í greininni. Um áratugina hefur drjúgur hluti hinna dugmestu útgerðarmanna komið fram sem úrval úr sjómannastétt. Þeir hafa smám saman getað unnið sig upp til að eignast hlut í bát, bát, báta og loks stærri skip. Þannig hefur útgerðin sjálf með frammistöðu hvers og eins, séð sér fyrir hinni nauðsynlegu nýliðun í greininni. Nú er brennt fyrir þetta með hinni njörvuðu gjafakvótaúthlutun. Nýir aðilar geta ekki komist inn í greinina nema með því að kaupa kvóta með þeim afarkjörum, sem stóru kaupendurnir hafa búið til og ég kalla ruglverð, sbr. skilgreiningu hér að framan. Þar á ofan hafa sumar þessara stórútgerða nýtt sér aðstöðuna, sem hlutabréfamarkaðurinn hefur búið þeim til, selt hlutabréf eða stundað sameiningar miðað við hlutabréfagengi 6, 8 eða 10 og þannig komist yfir fjármuni, sem kostar þau nánast ekki neitt. Við þessar aðstæður er nýliðun í greininni nánast útilokuð. Ævintýri eins og saga skipstjóranna fjögurra, sem komu bláfátækir frá Ögurvík við Djúp og allir urðu meiri háttar útgerðarmenn af eigin dugnaði, getur ekki endurtekið sig við núgildandi aðstæður. Sama máli gegnir að vissu leyti um þá Samherjafrændur. Þeir fengu að vísu drjúga forgjöf frá Halldóri Ásgrímssyni við upphaf kvótaúthlutunar, sem hefur nýst þeim vel.

Ályktunin er augljós. Nýliðun í útgerð er nánast útilokuð að óbreyttu kerfi og því er það ónothæft. Á dugmikla, unga sjómenn eru sett óþolandi höft. Atvinnugrein, sem ekki nýtur nýliðunar er dæmd til að verða veikari en hún gæti orðið og skila lakari árangri fyrir þjóðarbúið. Skemmst er að minnast hvað nýliðun í smásöluverslun í Reykjavík með tilkomu Hagkaups, Bónusverslana o.fl. og síðan á fleiri stöðum hefur gert fyrir hag heimilanna, sem hennar hafa notið.

Flæði fjármagns út úr útgerðinni

Næsta vandann, sem af kvótaúthlutuninni og hinu „frjálsa“ framsali hefur leitt, hef ég kosið að kalla útfall úr greininni. Menn hafa verið og eru að selja sig út úr greininni með ýmsum hætti. Menn selja skip og kvóta með þeim formerkjum, sem lýst var hér að framan. Menn sameina fyrirtæki sín öðrum stærri gegn seljanlegum hlutabréfum og lífeyrissjóðir, hlutabréfasjóðir og aðrir fjárfestar kaupa hlutabréf á verði, sem felur í sér kvótaeignina á fullu ruglverði. Sú snöggsoðna og ófullburða hugmynd, sem forsætisráðherra viðraði nýverið í stefnuræðu á Alþingi, felur í sér að ganga lengra og hraðar á þessari braut. Að langtímaáhrifum hennar verður vikið nánar hér á eftir. Allar þessar leiðir fela í sér sölu á gjafakvótanum gegn peningum, þegar upp er staðið, og menn ganga frá borði með nokkrar milljónir, nokkra tugi milljóna eða nokkur hundruð milljóna, jafnvel frá fyrirtækjum, sem orðin voru gjaldþrota og áttu ekkert eftir nema gjafakvótann. Sú aðstaða, sem fiskveiðistjórnarkerfið hefur þarna búið til, til að innleiða efnahagslega aðalstign í hið íslenska þjóðfélag, stríðir algerlega gegn réttlætiskennd minni. Mér þykir öldungis sjálfsagt, að menn geti hagnast og orðið ríkir af fyrirtækjarekstri, sem þeir hafa stundað af dugnaði, framsýni og fyrirhyggju. Þannig þykir mér við hæfi, að fjölskylda Pálma heitins Jónssonar í Hagkaup skuli vera jafnefnuð og ráða má af fréttum. Hann efnaðist af viðskiptum, sem jafnframt voru stórávinningur fyrir stóran hluta almennings í landinu. Ég tel að sama skapi fráleitt að búa til með lögum aðstæður, sem gera mönnum kleift að ganga frá fyrirtækjum, sem þeir hafa jafnvel með fyrirhyggjuleysi stýrt í gjaldþrot, með hundruð milljóna króna í vasanum.

Útfallið skilur eftir sig byrðar á útgerðinni

Þess þarf að gæta í þessu sambandi, að hverjar þúsund milljónir, sem með þessum hætti flæða út úr útgerðinni, skilja útgerðina, sem eftir stendur, með samsvarandi þúsund milljón króna nýjar byrðar, sem safnast, þegar saman kemur. Þessi þróun er því hættuleg fyrir útgerðina eins og nánar verður vikið að hér á eftir.

Fáránleika þeirrar aðstöðu, sem hér er um fjallað, verður best lýst með dæmi, sem er tilbúið upp úr raunverulegum atburðum. Fyrirtæki er skráð á verðbréfaþingi, þar sem bréf þess hafa gengið 7. Það yfirtekur og sameinast öðru fyrirtæki, sem ekkert á nema kvóta, sem á ruglverðinu telst 1000 milljóna króna virði. Eigendur þess fyrirtækis fá hlutabréf að nafnverði 140 milljónir fyrir kvótann. Þeir geta síðan farið út á markaðinn og fengið sínar 1000 milljónir í peningum, ef þeim sýnist svo. Fyrirtækið, sem við kvótanum tók, getur við ríkjandi aðstæður leigt þennan kvóta til þrautpíndra leiguliða fyrir u.þ.b. 10 % af kaupverðinu eða 100 milljónir á ári. Eigendum nýju hlutabréfanna þarf fyrirtækið að greiða að hámarki 14 milljónir í arð á ári, svo að jákvætt greiðsluflæði, sem af viðskiptunum getur leitt fyrir stórútgerðina, sem við kvótanum tók, getur orðið einhvers staðar í námunda við 85 milljónir króna á ári af þessum viðskiptum einum. Óneitanlega heilmikil hagræðing fyrir suma aðila að málinu, en lénsþrældómur fyrir aðra. Og eigandi auðlindarinnar, þjóðin, fær ekkert. Við þessar aðstæður er síst að undra, þótt menn sem hafa brasknáttúru nýti þessa tegund af tækifærum, sem þeim bjóðast. Í leiðinni er rétt að viðurkenna, að þau fyrirtæki í útgerð eru til, sem raunverulega og ærlega hafa nýtt tækifæri, sem kvótaúthlutunin hefur veitt þeim til hagræðingar, sem stendur undir því nafni, til að styrkja rekstur sinn. Það breytir hins vegar engu um, að kvótaúthlutun, sem leiðir til þess útfalls fjármuna úr greininni, sem hér hefur verið lýst, gerir enn gildandi fiskveiðistjórnarkerfi óhafandi án grundvallarbreytinga.

Óglæsileg framtíðarsýn

Þessu yfirliti yfir helstu ágalla gildandi fiskveiðistjórnarkerfis verður nú lokið með greinargerð um þá framtíðarsýn, sem við blasir í þessum efnum að kvótaúthlutuninni óbreyttri til frambúðar. Útfall fjármuna úr greininni mun halda áfram eftir þeim þremur meginleiðum, sem lýst var hér að framan. Forsætisráðherra vill herða á því útfalli með einhvers konar óskilgreindri, opinberri fyrirgreiðslu. Að því hlýtur að óbreyttu fyrr eða síðar að draga, að nánast allur rétturinn til gjafaúthlutunar kvóta, hefur verið keyptur frá þeim, sem upphaflega fengu hann og við því ruglverði, sem hér að framan í þessum skrifum hefur verið lýst. Aðþrengdar aðstæður einstakra manna og hin fjárhagslega freisting eru svo yfirþyrmandi. Sæaðallinn og afkomendur hans hafa þá að fullu eða svo gott sem, gengið frá borði með allt andvirði kvótans á ruglverðinu. Eftir situr útgerðin með samsvarandi byrðar, að hluta til vegna beinna kaupa og útlagðra fjármuna, en að heilmiklu leyti í formi eðlilegrar kröfu þeirra, sem keypt hafa hlutabréf í útgerðarfyrirtækjum á yfirverði, sem felur í sér fullt kvótaverð, að þeir fái arð af þeim raunverðmætum, sem þeir reiddu fram til að eignast bréfin.

Ekkert teiknar til þess, að útgerðin fái þá risið undir þessum byrðum og kröfum. Sé með rökréttum hætti reynt að leiða líkur að því, hvað gerist við þær aðstæður í framtíðinni, sem hér er reynt að rýna í, sýnist það í grundvallaratriðum einungis geta verið tvennt í einhverri ófyrirsjáanlegri blöndu. Annars vegar hljóta hlutabréfin í sjávarútvegsfyrirtækjunum að lækka í verði til einhvers samræmis við þá raunávöxtun, sem útgerðin getur þá við þær aðstæður borið. Hins vegar mun sá vesalings maður, sem þá verður tekinn við því þrotabúi, sem stefna Kristjáns Ragnarssonar hefur þá leitt yfir LÍÚ, verða að leita ásjár hjá stjórnvöldum þess tíma og biðja um, að útgerðinni, svo mikilsverð sem hún verður enn fyrir þjóðarbúið, verði búinn viðunandi starfsgrundvöllur miðað við þáverandi aðstæður. Vel líklegt er að óbreyttu, að nánast ekkert verði eftir af útgerð nema stórútgerðir og landauðn í mörgum sjávarplássum, sem nú eru sæmilega sett. Stjórnvöld ættu engra kosta völ nema gengisfellingar, til að velta þessum byrðum yfir á allan almenning. Og þá væri endir sögunnar fullkomnaður. Kvótanum var úthlutað gefins til hinna útvöldu. Þeim var gefið færi á að fénýta sér hann og selja á verði, sem þeir sjálfir ákváðu og loks tekur þjóðin á sig að kaupa þjóðareignina aftur til sín, að hluta með gengisfellingu, en að hluta með verðmætarýrnun hlutabréfa, sem almenningur hefur verið hvattur til að kaupa og sjóðir í almenningseigu hafa sömuleiðis fest fé sitt í. Þessi framtíðarsýn er ekki glæsileg, en hún er alltof líkleg til að rætast að óbreyttu fiskveiðistjórnarkerfi, til að henni sé ýtt til hliðar án vandlegrar íhugunar.

Þetta er hin síðasta og ekki hin veigaminnsta þeirra greininga, sem ég hef gert á fiskveiðistjórnarkerfinu og leitt hafa mig hver af annarri til þeirrar skoðunar, að núverandi fyrirkomulag sé að óbreyttu óhafandi og beinlínis stórhættulegt, bæði fyrir útgerðina sem atvinnugrein og þar með þjóðarhag.

En hvað á að koma í staðinn?

En þá verður fyrir þrautin þyngri, að leiða fram rökrétta greiningu á því, hvað eigi að koma í staðinn og hvernig það megi gerast án of mikilla fórna. Til er gömul arfsögn meðal indíána norðarlega í Kanada um það, að sá guð, sem þeir hafa búið sér til hugmyndir um, hafi skapað úlfinn til þess að halda hreindýrahjörðunum, sem þeir lifa að heilmiklu leyti af, varanlega heilbrigðum. Þetta helgast af því, að við allar venjulegar aðstæður getur úlfur ekki náð heilbrigðu hreindýri. Hann verkar hins vegar úr hjörðinni veik dýr, vansköpuð eða gömul og treystir þannig að hraustustu og dugmestu dýrin haldi velli og fjölgi sér. Samkeppnin er eins og úlfurinn í sögunni. Sé það tryggt, að allir, sem vilja og geta eigi sambærilegan kost á að taka þátt í samkeppninni, má fullyrða, að þeir vinni, sem best eru til þess hæfir. Samkeppni gerir þannig hvort tveggja, að úthluta eftirsóttum gæðum með óvilhöllum hætti og um leið úthluta þeim til þeirra, sem hæfastir eru til að nýta gæðin.

Lokamarkmið við úthlutun veiðiheimilda

Hið endanlega markmið við að dreifa aflaheimildum, hlýtur því að vera opið útboð á leigu aflaheimilda, þar sem öllum er frjálst að gera tilboð og hæstu gallalausu tilboðunum um magn og verð væri tekið. Með þessum hætti mundi útgerðin sjálf ákveða í opinni samkeppni, hversu háa auðlindarleigu hún treystir sér til að greiða. Auðlindarleigan væri þannig ekki skattur, heldur leiga til þjóðarinnar, eiganda auðlindarinnar, ákveðin af bjóðendunum sjálfum eftir venjulegum markaðslögmálum framboðs og eftirspurnar á hverjum tíma. Samkeppnin mundi með þeim miskunnarlausa hætti, sem henni er eiginlegur, grisja út úr útgerðinni þá, sem verða undir og bjóða velkomna nýja aðila, sem betur standa sig. Tæknileg framkvæmd slíks útboðs og reglur um mat á því hvað eru gallalaus tilboð eru sjálfstæð viðfangsefni, sem ekki verða rædd hér nánar.

Hvernig á að komast héðan og þangað?

Þótt fallist væri á þessa framtíðaraðferð sem hina einu, sem bæði fullnægir kröfum um réttlæti og virkni í þá átt að þeir geri helst út, sem best eru til þess fallnir, er mikill vandi óleystur í því að komast frá núverandi ófremdarástandi til þessa fyrirheitna lands. Sjálfur hef ég í mínum greiningum komist að þeirri niðurstöðu, að þessi umskipti megi ekki taka öllu lengri tíma en tvö til fimm ár. Rökin eru þau, að út úr braskumhverfi ríkjandi aðstæðna verði að koma sér fljótt til að lágmarka tjónið, sem af braskinu hlýst.

Fyrsta hugmyndin, sem ég íhugaði var hugmynd, sem Snjólfur Ólafsson prófessor setti fram í grein fyrir mörgum árum, að skerða gjafaúthlutunina um t.d. 20 % á ári og bjóða það vaxandi magn út til leigu ár hvert auk aukningar í aflamagni, sem til kynni að falla á tímabilinu. Niðurstaða mín varð sú, að framan af tímabili þessarar breytingar, væri yfirburðaaðstaða þeirra, sem fengju 80 eða 60% kvótans gefins slík, að samkeppnisaðstaðan væri stórlega ívilnandi fyrir þá, ekki síst þá allra stærstu, rétt eins og hún hefur verið til uppkaupa á kvóta og að framan er lýst. Að byrja þessa niðurtalningu með t.d. 40% skerðingu, hefði í raun sömu ágallana.

Úr þessum öngstrætum rak mig yfir í þá hugmynd að gefa allar veiðar frjálsar í tvö ár með einhverjum almennum umferðarreglum um hvar tiltekin veiðarfæri væru leyfileg. Með þessu væri að sönnu tekin allróttæk áhætta um að einhverjum fiskistofnum yrði ofboðið um sinn eða stöðva yrði veiðar áður en fiskveiðiárinu væri lokið. Hugmyndin hefur hins vegar ótvíræða kosti. Brask með kvótaleigu væri umsvifalaust stöðvað, enda missti kvótinn allt sitt verðmæti þessi tvö ár. Mönnum gæfist tveggja ára umþóttunartími til að búa sig undir fyrirsjáanlega óvissu og til að búa sig sem best í stakk til að geta keppt um allan kvótann að þessum tveimur árum liðnum. Það, sem eftir er af bátaflotanum og sjávarplássin um allt land fengju væna blóðgjöf og gætu með sama hætti náð vopnum sínum til að geta tekið með öflugum hætti þátt í samkeppninni um aflaheimildirnar. Fiskifræðingar fengju færi á að meta fiskstofna með tilliti til alvöruveiðiálags í stað þeirrar skekktu myndar, sem fram kemur, þegar stór hluti flotans er allt árið á sífelldum flótta undan því að veiða þorsk og fleygir honum í hafi í óþekktum mæli. Síðast en ekki síst væri ferðin til hins fyrirheitna lands í úthlutun veiðiheimilda fljótfarin og gæti því verið sársaukaminni.

Út úr þessari hugmynd hefur svo sprottið hugmynd um að leyfa einungis bátaflotanum frjálsar veiðar þessi tvö ár og þá t.d. innan 30 mílna, en takmarka veiðar togara þar fyrir utan með kvótum. Að mínu áliti væri sanngjarnast, ef þess teldist nokkur kostur, að fara eins með alla útgerð á þessum umþóttunartíma.

Þeirri hugsun hefur skotið upp í umræðunni um þessa hugmynd, að hún mundi leiða til óðagotsfjárfestinga í skipum. Mín greining á þeirri hugsun leiðir hugann að því, að allir vita, að flotinn er nú þegar talsvert miklu stærri en þörf er á til að ná þeim afla, sem í næstu framtíð verður talið hæfilegt að taka úr fiskstofnunum. Eftirspurn eftir aflaheimildum verður því fyrst eftir að allsherjaruppboð verður komið á, allmiklu meiri en framboðið. Veiðiskip munu því allmörg missa verðmæti sitt eftir hinni alþjóðlegu reglu, að framleiðslutæki missa verðmæti sitt, þegar þeim er ofaukið. Það væri því mikil glópska af útgerðarmönnum og lánastofnunum að ráðast í nýfjárfestingar til þessara tveggja ára. Slík glópska er þeim varla ætlandi.

Lokaorð

Þetta er í stórum dráttum mitt málefnalega innlegg í umræðuna um fiskveiðistjórn, eins og það hefur þróast til þessa. Ég hef vakið athygli á því, hvernig talsmenn gildandi fyrirkomulags reyna að láta það jákvæða, sem hægt er að halda fram um kvótasetninguna breiða jákvæða dulu yfir hina skaðlegu kvótaúthlutun með því að tala sífellt um kvótakerfi, eins og það sé eitt og allt gott og árangursríkt. Ég tel mig hafa leitt fram þau rök, sem hafa mótað þá skoðun mína, að kvótaúthlutun núgildandi fiskveiðistjórnar sé ekki aðeins hættuleg fyrir þjóðarhag til framtíðar litið, heldur einnig fyrir útgerðina sjálfa.

Veiðileyfagjald er hvergi nefnt í þessari úttekt, enda á það þar ekkert erindi. Veiðileyfagjald er af hálfu málssvara þess einungis friðþægingargjald til þess ætlað að tryggja þeim, sem nú fá kvótanum úthlutað nánast gefins, verði til frambúðar leyft að halda honum gegn greiðslu einhvers lítilræðis.

Í grein Kristjáns Ragnarssonar, sem um er rætt í upphafi þessara skrifa, kveðst hann hafa haft gaman af skrifum mínum um þessi efni á undanförnum árum. Það hefur hann getað gert og látið efni þeirra sem vind um eyru þjóta, af því að hann taldi sig örugglega hafa allt ráðherra- og þinglið beggja stjórnarflokkanna nægilega í vasa sér til að hér yrði ekki við neinu hreyft. Hér hefur verið lögð fram ítarleg greinargerð, hinum lesandi og hugsandi til íhugunar. Nú er spurningin hvort þetta þinglið er nægilega dáðlaust til að Kristján geti haldið áfram að skemmta sér.

Höfundur er fyrrverandi framkvæmdastjóri og stuðningsmaður Samtaka um þjóðareign.

Jón Sigurðsson