Bréf um Spron, vaxtaokur, kúlulán og björgun heimila

Fé án hirðis

Mikið er nú gott að vita að það er ekkert fé án hirðis lengur inni í Spron.

Það væri það versta.

- - -

Vaxtaokur

Íslenska útgáfan af þessari mynd hefði sýnt Seðlabankann sprauta háum stýrivöxtum yfir eigendur jöklabréfanna til að kæla þá og halda þeim góðum.

Út á það gengur allt þetta vaxtaokur – að halda eigendum að 400 milljörðum króna í jöklabréfum ánægðum á meðan þeir geta ekki flutt peningana úr landi vegna gjaldeyrishaftanna.

Út á við er fullyrt við okkur sem borgum þessa háu vexti að þeir séu nauðsynlegir til að koma í veg fyrir að gengi erlendra gjaldmiðla rjúki upp úr öllu valdi, því það verði bara dýrara fyrir heimilin. En hvernig á gengið að geta rokið upp meðan hér eru þessi gjaldeyrishöft?

Og hér er í raun engin verðbólga, heldur miklu frekar verðhjöðnun. Hagstofan er bara að mæla einhverja steypu, einhverja neyslu sem var hér í gangi fyrir meira en ári síðan. Því jafnvel þótt verð á ýmsum vörum hafi hækkað, þá minnkar bara neyslan á þeim á móti, en Hagstofan tekur ekki tillit til þess.

Semsagt, í raun er hér engin verðbólga en samt hæstu vextir sem hugsast geta, undir því yfirskyni að halda þurfi verðbólgu í skefjum. Þetta er bara kjaftæði. Tilgangurinn með stýrivöxtunum er sá einn að tryggja að erlendu fjármagnseigendurnir fái sitt.

Það er hollt að lesa vefsíðu Jónasar Kristjánssonar til að rifja upp hver eru ávallt markmið Alþjóða gjaldeyrissjóðsins þegar hann kemur “til hjálpar”. Eins og Jónas bendir á, þá er hjálp númer eitt, tvö og þrjú við fjármagnseigendur.

- - -

Hvaðan kom þessi hugmyndafræði?

Hvaðan skyldi þessi hugmyndafræði að lána út á hlutabréfakaup hafa sprottið? Tíðkast þetta erlendis að bankar láni til eignarhaldsfélaga til að kaupa hlutabréf? Líka til eignarhaldsfélaga í eigu starfsmanna fyrirtækja?

Voru þóknanatekjur bankanna af þessum samningum nægjanlegar til að taka þessa áhættu? Ef ekki hvaða hagnaðartilgangur var með þessum lánveitingum?

Ef maður á banka lánar maður hverjum sem er út á hvað sem er? Maður hefði haldið að menn myndu taka skynsamlega áhættu. Hvernig skyldu þessir náungar hafa metið áhættu af útlánum? Það er greinilegt að það getur hafa skipt máli hvaða hlutabréf var verið að kaupa. Væntanlega hafa menn ekki fengið lán út hvaða hlutabréf sem er.

Svo er líka greinilegt að menn hafa talið að endurfjármögnun erlendra lána yrði möguleg út í hið óendanlega. Það er meginforsenda fyrir öllum þessum lánafyrirgreiðslum. Þegar menn búa til kúlubréf í jafnmiklum mæli og raun ber, er augljóst að það hefur ekki hvarflað að mönnum að lokast gæti fyrir lánamöguleika.

Í stuttu máli kunnu menn ekki að reka banka. Menn ráku þetta frekar eins og einhvers konar einkabanka fáeinna viðskiptavina, sem oftast tengdust stærstu eigendum með einhverjum hætti. Í stað þess að byggja upp volduga viðskiptabankastarfsemi, var fókusinn á áhættusama fjárfestingabankastarfsemi. Hún skilaði meiri þóknanatekjum og eflaust meiri vaxtatekjum þegar einstök lán hlupu á jafnvel tugum milljarða ef ekki hundruð.

- - -

Hvað kostar að fara ekki í almennar aðgerðir til bjargar heimilum og fjölskyldum?

Það er mikið talað um hvað almennar aðgerðir kosta skattgreiðendur, eins og hlutfalls niðurfelling lána, föst krónutöluniðurfelling eða frysting vísitölu við eitthvað ákveðið tímabil á síðasta ári. Stjórnvöld hafa slegið allar svona hugmyndir af borðinu með hroka og lítilsvirðingu og vísað í mikinn kostnað við slíkt. Í því sambandi mundi ég gjarnan vilja vita hvað það kostar þjóðfélagið að grípa ekki til einhverra slíkra almennra aðgerða.

Nú er bankakerfið og fasteignamarkaðurinn botnfrosinn. Alltaf hærra og hærra hlutfall fjölskyldna er með neikvæða eiginfjárstöðu. Enginn fær fyrirgreiðslu og þeir sem hafa eitthvað á milli handanna lúra á aurnum af óvissu og get ég nefnt sem dæmi að ég hef dregið úr mánaðarlegri neyslu dagvara um 20% þrátt fyrir að ég nái endum saman, ennþá, til að hafa borð fyrir báru vegna þróunarinnar þar sem greiðslubyrði lána rýkur upp og sparnaðurinn minn, húsnæið mitt, rýrnar dag frá degi.

Þeir sem hafa misst vinnu, lækkað í launum eða eru með milli- og lág laun eru ekki að ná endum saman og þær aðgerðir sem hafa verið boðaðar lengja bara í hengingarólinni og hneppa menn í æfivistun í þeim húsnæðum sem þeir eru í núna þar sem húsnæðisverðið er lægra en skuldir eða stefnir í það. Ef það eru nú þegar 30% heimila sem eru í þessum vanda áður en bílalán og lífeyrissjóðslán eru reiknuð með er ég hrædd um að það megi tvöfalda þá tölu. En þó að svo væri ekki, hvað mun þá taka langan tíma að skoða mál þessara heimila sérstaklega og hvað kostar það? Hvar ætla stjórnvöld að kaupa tíma til að taka á vanda þeirra sem verst eru staddir, þeir eru svo margir og þeim fjölgar dag frá degi á meðan ekkert er gert til að fá innspítingu í kerfið. Þetta tekur mjög langan tíma, jafnvel 2-3 ár og hvað gerist á meðan?

Ekkert?

Það mun ekki auka á sanngirni eða sátt í þjóðfélaginu, heldur væntanlega fjölga í hópi þeirra sem þurfa sérsaka aðstoð og þeir fáu sem eftir eru til að greiða skatt og halda uppi neyslu þora ekki að hreyfa sig, nema þá helst til að flýja land. Af hverju á ég að vera sátt við það að kaupmáttur minn rýrni stöðugt, eignin mín hverfi hægt og sígandi og alltaf erfiðara verður að borga fyrir salt í grautinn, þegar ég fór varlega í mínum fjárfestingum, keypti mér ekki nýtt innbú eða flottar græjur, er með gamalt og lánað. Svo er Jón í næsta húsi, sem keypti dýrt, gerði húsið fokhelt og gerði allt nýtt inni hjá sér skv. innlit/útlit kominn í vandræði og hann fær niðurfelldar skuldir hjá sér og verður kannski með sömu skuldir og ég eftir sértækar aðgerðir fyrir allan sinn lúxus. Eða þeir sem hafa allt of lá laun eða hafa misst sína vinnu, hvað gagnast þeim að lengja lánin í 80 ár? Lánin hækka eftir sem áður og húsnæðið lækkar, neikvæð eignastaða og þeir munu aldrei geta selt húsnæðið nema borga með því – það er að pissa í skóinn sinn.

Þeir sem ennþá merja mánaðarmótin munu berjast við að halda því og hreyfa sig ekki neitt, fasteignamarkaður og hagkerfið í heild heldur áfram að vera botnfrosið og reiði eykst. Atvinnulífið heldur áfram að fara á hliðina og ekki batnar ástandið við aðhald á heimilunum, velta snarminnkar og fleiri fyrirtæki fara á höfuðið. Allir einyrkjar landsins eins og iðnaðarmenn og bændur eru undanskyldir þeim aðgerðum sem hafa verið kynntar, enda eru þeir ekki fjölskyldur landsins skv. skilningi stjórnvalda. Þetta er vítahringur sem verður ekki rofinn með sértækum aðgerðum til þeirra sem eru verst settir.

Hvað kostar það að fara ekki í almennar aðgerðir????

Það er hægt að setja alls konar girðingar og þök á almennar aðgerðir til að undanskilja stærstu skulda- og eignastærðirnar. það þarf a.m.k. að gera eitthvað fyrir megin þorra þjóðarinna sem eykur bjartsýni, kemur hlutunum í gang aftur og fækkar þeim sem þarf að skoða sérstaklega svo það verði viðráðanlegt verkefni. Hvað um það þó nokkrir fái aðeins meira en þeir nauðsynlega þurfa? Það fá allir eitthvað og þá geta þeir sem hafa eitthvað í milli handanna væntanlega skapað smá veltu í kerfið sem ekki veitir af til að fá kerfið til að rúlla aftur.

Ég leyfi mér að efast stórlega um það að kostnaðurinn við að skoða hvern fyrir sig sé minni heldur en ef gripið sé til almennra aðgerða og að ég tali nú ekki um tíman sem líður þar til farið er að rofa til í þeim málum og þjóðfélagið komist aftur í gang. Ég mundi halda að þegar upp er staðið verði mun dýrar fyrir þjóðfélagið til lengri tíma að fara ekki í almennar aðgerðir sem gagnast fjöldanum.

Ég vil taka það fram að ég er ekki fylgjandi einum flokk og veit ekkert hvað skal kjósa en ég vil tillögur og umræður, ekki að þær séu slegnar út af borðinu með hroka og lítilsvirðingu.

- - -

Laun skilanefnda

Mér finnst dálítið merkilegt að sjá að læknar á Vestfjörðum ákveða að vinna bakvaktir launalaust (og brjóta þannig væntanlega kjarasamning sinn, en látum það liggja milli hluta) og ná þannig 12 milljóna sparnaði fyrir ríkið á ári. Þetta telst varla fréttnæmt – og er alla vega ekkert sérstaklega lofað – þykir líklega bara sjálfsagt, að læknapakkið vinni ókeypis. Þessir læknar fá samt lítinn pening fyrir þessar bakvaktir – kannski þúsund kall á tímann. Menn myndu nú samt finna fyrir því ef allir læknar á svæðinu væru á rjúpu eða í vínsmökkun þegar alvarleg slys eða veikindi ber að höndum utan dagvinnutíma.

Á sama tíma var í hádegisfréttum rætt um það að þeir sem sitja í skilanefndum bankanna fá 3 milljónir í mánaðarlaun – 15.000 krónur á tímann. Það þykir á sama hátt ekkert sérstaklega athugavert, þykir líklega sjálfsögð laun fyrir ómakið. Enda mun merkilegra að bjarga peningum/skuldum en fólki. En myndi einhver taka eftir því ef þessir menn væru ekki að störfum?

- - -

Þetta reddast

Það var tekin ákvörðun: Að veðja á að þetta myndi reddast. Til þess að styðja þá ákvörðun var ákveðið að reyna að bæta ímynd bankanna með því m.a. að tala um að allt sé í stakasta lagi og segja stöðuna betri en hún var. Til þess fóru m.a. ráðherrar, menn frá Seðlabanka og Fjármálaeftirliti á fund greiningaraðila erlendis og héldu blaðamannafundi. Þessi ákvörðun var röng, veðmálið gekk ekki upp. Skaðinn varð meiri en ella vegna þess og á því eiga menn að taka ábyrgð.

Einhverjir í ríkisstjórn hafa hins vegar sagt að þeir hafi ekki verið upplýstir, hafi ekkert fengið að vita, en nú virðast vera komnar fram vísbendingar um hið gagnstæða.

Við getum líka litið til þess að bönkunum var leyft að safna áfram innlánum erlendis og á nýjum mörkuðum þrátt fyrir alvarlega stöðu.

Sú ákvörðun var röng og á því þarf einhver að taka ábyrgð.

Það er líka hjákátlegt hjá bankamanni í Landsbanka að segja að Seðlabankanum hafi ekki átt að koma á óvart hversu alvarleg staðan var.

Þar kemur berlega í ljós hvernig bankamenn hugsuðu (og hugsa enn því þessi maður er háttsettur starfsmaður Landsbanka): Við gerum allt sem við komumst upp með þar til við verðum stöðvaðir. Aðrir eiga að bera ábyrgð á því að bankinn sé rekinn innan skynsamlegra marka.

Þetta er álíka og að segja að löggan beri ábyrgð á hrað- og ölvunarakstri (það er löggunni að kenna að við vorum á skallanum og keyrðum bílinn í klessu af því hún stoppaði okkur ekki!).

Mér sýnist að almenn vitneskja hafi verið innan stjórnkerfisins og ríkisstjórnar um hina alvarlegu stöðu bankanna allt árið 2008. Staðan var rangt metin og veðjað á að þetta myndi reddast. Okkur var sagt ósatt um hina alvarlegu stöðu, væntanlega til þess að við myndum ekki panikera og hlaupa á bankana. Þegar fólki er sagt ósatt þá skapast ábyrgð. Hvernig líður t.d. öllum þeim sem fjárfestu í fjármálafyrirtækjum frá áramótum 2007-8 og fram að hruni? Þeir fengu rangar upplýsingar og töpuðu fjármunum.

Við hin urðum fyrir meira tjóni vegna þess að veðmálið gekk ekki upp. (höf: Ari Matt.)