Gott kvöld fagra djúp!

Tomas Tranströmer er látinn, sænska ljóðskáldið og Nóbelsverðlaunahafinn. Hann er eitt af stórskáldum okkar tíma. Í þessu kvæði eftir hann, Sorgargondól nr. 2, er byggt á tónverki eftir Franz Liszt, La lugubre gondola. Upp úr þessu rís dásamlegur kveðskapur, en bakgrunnurinn er sá að Liszt var faðir Cosimu, eiginkonu Wagners. Hún dáði mann sinn ákaft, en milli tengdaföðurins og tengdasonarins var nokkuð stirt samband. Í raun má segja að Liszt hafi verið göfugmenni, en Wagner átti það til að vera ósvífinn og sviksamur. Liszt var frægasti píanóleikari 19. aldar, en tók líka prestsvígslu og var því Abbé Liszt eins og segir í kvæðinu.

Ljóðið kom út í bókinni Sorgargondóll árið 1996. Það var eftir að Tranströmer hafði fengið alvarlegt slag – enduróminn af því má líka nema í kveðskapnum. Hann átti erfitt með mál.

Hér er kvæðið í þýðingu Njarðar P. Njarðvík. Fyrir tveimur árum kom út heildarsafn ljóða Tranströmers í þýðingu hans – ómetanleg bók til að eiga og lesa.

Í skýringunum með kvæðinu stendur:

Um áramótin 1882/1883 heimsótti Liszt Cosima dóttur sína og mann hennar, Richard Wagner, í Feneyjum. Wagner dó fáum mánuðum síðar. Á þessum tíma samdi Liszt tvö píanóverk sem gefin voru út með heitinu Sorgargondóll.

SORGARGONDÓLL NR. 2

I

Tveir karlar, tengdafaðir og tengdasonur, Liszt og Wagner,

búa við Canal Grande

ásamt eirðarlausu konunni sem er gift Mídasi konungi

honum sem breytir öllu sem hann snertir í Wagner.

Grænn kuldi hafsins þrýstist upp um gólfið í höllinni.

Wagner er tekinn, galgopasvipurinn frægi þreyttari en áður

andlitið hvítur fáni.

Gondóllinn er þunghlaðinn ævum þeirra, tvær báðar leiðir

og ein aðra leið.

II

Gluggi í höllinni feykist upp og menn gretta sig

af snöggum dragsúg.

Á síkinu fyrir utan birtist sorgargondóllinn

róinn tveimur einára þrjótum.

Liszt hefur skrifað nokkra hljóma sem eru svo þungir

að þá ætti að senda

steinarannsóknarstöðinni í Padova til athugunar.

Loftsteinar!

Of þungir til að dveljast, þeir geta bara sokkið og sokkið

gegnum framtíðina alveg niður

í ár brúnstakkanna.

Göndóllinn er þunghlaðinn samanhnipruðum steinum

framtíðarinnar.

III

Augu móti 1990

25. mars. Uggur vegna Litháen.

Mig dreymdi að ég kæmi í stórt sjúkrahús.

Ekkert starfsfólk. Allir voru sjúklingar.

Í sama draumi nýfædd stúlka

sem talaði í heilum setningum.

IV

Við hlið tengdasonarins sem er maður tímans

er Liszt mölétinn öldungur.

Það er grímubúningur.

Djúpið sem prófar og fleygir frá sér grímum

hefur valið einmitt þessa handa honum –

djúpið sem vill koma til manna án þess að sýna

andlit sitt.

V

Abbé Liszt er vanur að bera sjálfur ferðatösku sína

gegnum slyddu og sólskin

og þegar hann svo eitt sinn skal deyja tekur enginn

á móti honum á stöðinni.

Volgur andvari frá eðalkoníaki hefur hann

á brott í miðju verkefni.

Hann er sívinnandi.

Tvö þúsund bréf á ári!

Skólapilturinn sem skrifar rangstafaða orðið hundrað

sinnum áður en hann fær að fara heim.

Gondóllinn er þunghlaðinn lífi, hann er einfaldur og svartur.

VI

Aftur til 1990.

Mig dreymdi að ég ók tvö hundruð kílómetra til einskis.

Þá stækkaði allt. Spörvar á stærð við hænur

sungu svo að ég fékk hellu fyrir eyrun.

Mig dreymdi að ég teiknaði píanónótnaborð

á eldhúsborðið. Ég lék á það þegjandi.

Nágrannarnir komu inn til að hlusta.

VII

Píanóið hefur þagað gegnum allan Percifal (en hlustað)

fær loks að segja eitthvað.

Andvörp … sospiri …

Þegar Liszt spilar í kvöld heldur hann hafspedalanum

föstum niðri svo að grænn kraftur hafsins þrýstist upp

gegnum gólfið og flýtur inn í alla steina í húsinu.

Gott kvöld fagra djúp!

Gondóllinn er þunghlaðinn lífi, hann er einfaldur og svartur.

VIII

Mig dreymdi að ég ætti að byrja í skóla en kæmi of seint.

Allir í herberginu höfðu hvítar grímur fyrir andlitinu.

Ekki varð séð hver var kennarinn.