Staða skuldara, undirbúningur að hóplögsókn

Björn Þorri Viktorsson lögmaður sendi mér þetta bréf

- - -

Sæll Egill og þakka þér fyrir að birta síðustu hugleiðingar mínar og bjóða mér í kjölfarið í þáttinn þinn.

Mig langar að deila með þér nokkrum fleiri hugleiðingum sem sótt hafa verulega á mig á liðnum vikum og mánuðum, þú mátt birta þetta á vefnum þínum ef þú vilt.

Fyrst örstutt um stöðu skuldara í dag

Síðan í síðustu viku hefur enn leitað til mín mikill fjöldi fólks sem er að reyna að ná vitrænum samningum við bankann sinn eða fjármögnunarleigu. Það hefur nánast ekkert breyst, þó ber að geta þess að Glitnir fjármögnun hefur nú boðið uppá raunhæfa leið til að laga greiðslur að raunverulegri getu viðskiptamanna sinna og er það vel. Aðrir fara jafnvel fram með dæmalausum kröfum um háar eingreiðslur sem skilyrði skuldbreytinga, bæta svo við hækkun vaxta og taka að nýju fullt lántöku- og stimpilgjald! Þetta lýsir að mínu viti algerri firringu og afneitun á því ástandi sem ríkir. Lýsing hf. virðist sérstaklega aðgangshart fyrirtæki í þessum efnum, en félagið er að fullu í eigu Exista hf. sem eins og flestir þekkja er sjálft í miklum fjárhægslegum vandræðum og ættu stórnendur þess og eigendur að geta með auðveldum hætti sett sig í spor viðskiptamanna sinna í þessu efni. Til gamans má geta þess að í stjórn Existu sitja þeir Lýður og Ágúst Guðmundssynir, gjarnan kenndir við Bakkavör, Robert Tchenguiz sem þekktastur er fyrir að vera stærsti einstaki viðskiptamaður gamla Kaupþings banka hf. og sá maður sem fékk frægan 107 milljarða yfirdrátt á síðustu dögum/vikum fyrir hrunið og Guðmundur Hauksson forstjóri SPRON. Þá má til gamans geta þess að formaður stjórnar SPRON Erlendur Hjaltason, er einnig forstjóri Exista hf. Ég hef áður nefnt dæmi af SP fjármögnun sem er að 51% í eigu Landsbanka Íslands hf. (nú ríkisbanki eða hvað?) og 49% í eigu sparisjóða. Eigendur á þeim bænum hljóta líka að þekkja af eigin raun fjárhagsleg vandræði, enda liggur fyrir að ákveðnir sparisjóðir eru í raun tæknilega gjaldþrota eða uppfylla ekki skilyrði laga um eiginfjárhlutfall og hafa ekki gert síðan fyrir eða um mitt síðasta ár. Sérstakt rannsóknarefni er af hverju FME fer ekki að lögum og stöðvar rekstur þeirra, en það er önnur saga…

Einmitt vegna þess hve vel eigendur þessara fyrirtækja eiga að þekkja fjárhagsleg vandræði af eigin raun, er merkilegt að þeir skuli láta sér detta í hug að lausn á vandamálum viðskiptamanna sinna sé að hækka vexti, bæta við nýjum gjöldum og heimta beinharða peninga samfara samningum um skuld- og skilmálabreytingar.

Í nýju ríkisbönkunum eru menn enn við sama heygarðshornið, þar er einnig í mörgum tilvikum verið að hækka vexti og bæta nýjum gjöldum og álögum á þá sem eru í greiðsluvandræðum. Ég skil þetta alls ekki og finnst þetta lýsa algerri firringu á því ástandi sem uppi er. Ég ítreka enn og aftur að ekki er við starfsfólk bankanna og fjármögnunarfyrirtækjanna að sakast, þar fer almennt hörkuduglegt og gott fólk, en að sjálfsögðu getur það ekki gert annað en að framfylgja þeim verkferlum sem ákveðnir eru af æðstu stjórnendum og eigendum fyrirtækjanna. Þar er fólkið sem þarf að vekja til vitundar um ástandið og fá það til að koma fram með raunhæfar lausnir sem duga til að hér fari ekki allt endanlega á hliðina. Það er skammgóður vermir að fá skuldara í vanskilum til að skrifa uppá nýtt lán eða skuldbreytingarskjöl með hærri vöxtum en hann getur nú þegar ekki staðið skil á! Hverslags ráðslag er það? Slíkt getur ekki leitt til annars en að afskriftarþörf bankans verður bara meiri áður en yfir lýkur.

Verum hörð á fyrirvara á öll ný skuldaskjöl

Ég hef áður nefnt að skuldarar kunni að eiga rétt gagnvart gömlu bönkunum og hugsanlega einnig æðstu stjórnenda þeirra og aðaleigenda, vegna beinna aðgerða æðstu stjórnenda þeirra og eigenda gegn íslensku krónunni og hagkerfinu, sem leitt hafa til stórtjóns fyrir viðskiptamenn þeirra. Þar sem innlendar eignir gömlu bankanna (skuldaskjölin á viðskiptavini þeirra) hafa nú verið fluttar yfir í nýju bankana og þar með í hendur nýs lögaðila, kann að vera nauðsynlegt að gæta þess að rita ekki undir ný skuldaskjöl eða skuldbreytingarskjöl, án þess að setja um það fyrirvara að skuldari áskilji sér allan rétt vegna þessara aðgerða, auk þess sem vera kann að grundvöllur skuldbindingarinnar sé brostinn á þann hátt að ekki sé hægt að byggja rétt á öllum ákvæðum lánasamninga. Það er mikilvægt fyrir skuldara að halda til streitu þessum rétti sínum með beinum fyrirvörum, enda eru þeir nú að semja við nýja banka í mörgum tilfellum og við allt aðrar aðstæður en voru er upphaflegir samningar voru gerðir. Geri þeir það ekki, gætu þeir átt á hættu að glata jafnvel rétti til að bera fyrir sig slíkar mótbárur síðar.

Það er sanngjarn og eðlilegur réttur skuldara að fara fram á slíka fyrirvara í dag, enda liggur fyrir að verið er að rannsaka og grafast fyrir um hvað raunverulega gerðist í aðdraganda bankahrunsins, sem síðan hefur leitt til þess efnahagshruns sem við stöndum frammi fyrir í dag. Þá rannsókn annast stjórnskipuð nefnd sem komið var á laggirnar af fyrri ríkisstjórn seint á síðasta ári. Nefndin á ekki að skila af sér fyrr en í nóvember nk. Þar til niðurstaða þeirrar nefndar liggur fyrir, tel ég miklu varða að þeir sem vilja láta reyna á rétt sinn að þessu leyti, haldi rétti sínum til streitu með því að gera fyrirvara um það á öllum nýjum skjölum sem skrifað er undir vegna viðauka eða breytinga á eldri samningum og einnig vegna nýrra lánasamninga sem gerðir eru í þeim tilgangi að skuldbreyta lánum sem byggjast á samningum við gömlu bankana. Það getur varla verið ósanngjörn krafa af hálfu skuldara að áskilja sér allan rétt vegna þess sem gerðist á meðan æðstu stjórvöld í landinu vita ekki sitt rjúkandi ráð og bíða niðurstöðu þeirrar opinberu nefndar sem er að grafast fyrir um það hvað raunverulega gerðist í aðdraganda bankahrunsins. Ég fæ ekki séð að lánardrottnar geti af neinni sanngirni borið það fyrir sig að þeir hyggist nú meina skuldurum að halda til haga þeim hugsanlega mótbárurétti sem þeir hafa vegna þess sem gerst hefur. Ég legg til að þeir einstaklingar sem vilja halda til haga þessum hugsanlega mótbárurétti setji fyrirvarann „Með fyrirvara um hugsanlegan betri rétt neytanda“ áður en þeir rita undir ný skjöl sem byggja á eldri samningum sem grundvöllurinn er nú brostinn undan. Sé um fyrirtæki að ræða, þá gæti fyrirvarinn verið „Með fyrirvara um hugsanlegan betri rétt skuldara“.

Af hverju neita fjármagnseigendur að færa niður lán?

Í dag liggur fyrir að skráð staða skulda er í mörgum tilfellum miklu hærri en sem nemur verðmæti trygginganna sem að baki þeim standa og einnig liggur fyrir að afborganir eru mun hærri en greiðslugeta skuldaranna stendur undir. Þetta verður þeim mun augljósara þegar við horfum til þess að ríkissjóður er að taka a.m.k. á sig hundruð milljarða vegna efnahagshrunsins sem auðvitað verða með einum eða öðrum hætti sóttar í vasa þessa sömu skuldara í formi aukinna skattaálagna sem enn rýra greiðslugetu þeirra. Það liggur fyrir að við færslu eigna gömlu bankanna yfir í nýju ríkisbankanna, eru skuldirnar færðar verulega niður, enda er augljóst að þær munu aldrei fást að fullu greiddar. Mér er sagt að í mörgum tilvikum sé verið að færa þessar kröfur yfir á einungis 5-50% af uppreiknaðri stöðu þeirra í dag. M.ö.o., þá er færasta fólki sem skipað hefur verið í skilanefndirnar það ljóst, að raunverulegt virði þessara skulda er ekki nema brot af þeim eftirstöðvum sem beint er að skuldurunum sjálfum. Þessu er ekki mótmælt af kröfuhöfum gömlu bankanna, sem þurfa að samþykkja mat eignanna og yfirfærslu á þessu verði. Þá spyr maður með hvaða hætti endanleg afskrift þessara lána á að fara fram gagnvart skuldurunum sjálfum? Á að gera það með því að keyra áfram alla gömlu verkferlanna, innheimtu- aðfarar- og fullnustukerfin og afskrifa skuldir í gegnum gjaldþrot einstaklinga og fyrirtækja með öllum þeim hörmungum sem slíkt leiðir yfir þá sem í því lenda. Það er leiðin sem farin var í kreppunni miklu um 1930, einfaldlega keyrð í gegn fjöldagjaldþrot í þeim tilgangi að afskrifa skuldir. Höfum við ekkert lært á þeim 80 árum sem liðin eru síðan þá? Er nútíma hagfræði ekkert auðugri eða ráðabetri en þá? Kemur alls ekki til greina að beita öðrum úrræðum við hið óumflýjanlega en að ýta tugþúsundum Íslendinga (fólki og fyrirtækjum) fyrir björg með því að neyða það í gjaldþrot? Af hverju fást menn ekki til að skoða í alvöru leiðréttingu/niðurfærslu skulda sem leið í hinu óumflýjanlega afskriftarferli sem framundan er?

Mér sýnist liggja fyrir að það eru í raun nýju bankarnir sjálfir (í eigu íslenska ríkisins) sem hafa hagsmuni af því að ganga hart fram gagnvart skuldurum, enda er ljóst að allur ávinningur umfram það verð sem þeir greiða fyrir skuldirnar lendir þar. Þeir eru að krefja skuldara um mun hærri fjárhæðir en þeir hafa sjálfir lagt út fyrir. Það er lykilatriði. Það er því í raun ekki verið að fara fram á að ríkið sjálft taki á sig nýjar álögur við niðurfærslu skulda almennings og fyrirtækja, enda er ríkið að fá þessar kröfur fyrir einungis lítið brot af reiknuðu verði þeirra, af því að það er í raun búið að færa þær niður af skilanefndunum í samráði við kröfuhafa gömlu bankanna. Vandinn snýst því að stærstum hluta um pólitískan vilja og ákvarðanir um það með hvaða hætti á að láta þessar afskriftir fara fram. Hvers vegna kemur ekki til greina að hluti afskriftanna fari fram með flötum niðurskurði/leiðréttingu eins og ég hef áður fært rök fyrir?

Skoðum aðeins tölur: Það liggur fyrir að rúmum 200 milljörðum var varið í að lagfæra stöðu peningamarkaðssjóðanna nú á haustdögum með því að kaupa verðlausar eignir út úr þeim. Lítið hefur farið fyrir umræðu um þá aðgerð og engum virðist að fullu ljóst hver stóð fyrir þeirri ákvörðun. Fjárhæðin vekur verulega athygli, sem og sú staðreynd að einungis voru keyptar ónýtar eignir út úr peningamarkaðssjóðum gömlu bankanna, en ekkert úr sjóðum annarra banka eða fjármálafyrirtækja. Svo við setjum þessa fjárhæð í samhengi, þá nemur framlag ríkissjóðs til endurreisnar gömlu bankanna 385 milljörðum og með þessari einu aðgerð var meira en helmingi þeirrar fjárhæðar varið til að bæta fjármagnseigendum fyrirsjáanlegt tjón. Mikilvægt er að átta sig á því að þessa fjármuni lagði ríkissjóður fram í beinhörðum peningum. Heildarskuldir einstaklinga og heimila í erlendri mynt nema u.þ.b. 160 milljörðum ikr. og telja verður að þar sé vandinn mestur, enda hefur gengisfall íslensku krónunnar valdið þar mestum búsifjum. Hvers vegna bregðast sömu menn og ákváðu 200 milljarða framlag úr ríkissjóði til fjármagnseigenda ekki við með því að veita eins og fimmtungi þeirrar fjárhæðar til að færa niður skuldir heimilanna í erlendri mynt? Það er hægt að gera án beinna fjárframlaga, enda liggur fyrir að það er nú þegar búið að sættast á verulega niðurfærslu þessara lána með samningum skilanefndanna við erlenda kröfuhafa! Af hverju fást ráðamenn ekki til að lagfæra stöðu skuldara (án beins kostnaðar ríkisins) á sama tíma og þeir hafa lagt fram 200 milljarða (sá kostnaður fellur að fullu á ríkið) til að lagfæra stöðu ákveðins hóps fjármagnseigenda?

Undirbúningur að hóplögsókn stendur yfir

Ég hef um nokkurt skeið unnið að því að kanna möguleika á að koma málum skuldara fyrir dómstóla til að láta reyna þar á þau fjölmörgu álitaefni sem uppi eru. Satt að segja hef ég fram til þessa treyst á að stjórnvöld og fjármagnseigendur komi sameiginlega fram með raunhæfar aðgerðir til að leiðrétta það misræmi í skráðri lánastöðu landsmanna sem fyrir liggur, bæði útfrá greiðslugetu aðila, þeim grundvelli sem samningurinn byggði á og þeim tryggingum sem standa að baki lánasamningnum. Með slíkum almennum raunhæfum leiðréttingaraðgerðum mætti koma í veg fyrir slík málaferli, enda verði aðgerðirnar raunhæfar og almennar og leiðrétti sem mest það tjón sem gömlu bankarnir og eigendur þeirra og æðstu stjórnendur hafa valdið skuldurum í landinu.

Það er hins vegar sérstakt rannsóknarefni að stjórnvöld hér á landi hafa ekki hirt um að tryggja neytendum möguleika til hóplögsóknar með beinum lagaákvæðum á liðnum árum, þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir t.d. Talsmanns neytenda, sem ítrekað hefur bent á skort á slíkum úrræðum í löggjöfinni. Telja verður að færa megi fram veigamikil rök með því sjónarmiði að með slíkri vanrækslu kunni íslensk stjórnvöld að hafa brotið gegn ákvæðum Mannréttindasáttmála Evrópu sem veitt hefur verið lagagildi hér á landi. Á hinum norðurlöndunum eru í gildi ákvæði sem auðvelda slíkar hóplögsóknir en hér virðast menn hafa sofið algerlega á verðinum. Raunar hafði fyrrverandi dómsmálaráðherra sérstaka forgöngu um það nú á haustmánuðum að skerða einnig verulega möguleika þeirra sem minna mega sín til að fá svokallaða gjafsókn, gegn háværum mótmælum Lögmannafélags Íslands og raunar fleiri málsmetandi aðila. Þannig getur enginn fengið gjafsóknarleyfi í dag, nema að hann hafi sannanlega minna en 1,2 milljónir í árstekjur, sem þýðir sem dæmi að skuldari sem hefur 150.000 krónur í mánaðarlaun og skuldar 10 milljónir umfram verðmæti eigna sinna telst hafa það of gott til að fá gjafsókn!

Þetta er í raun algerlega fráleitt og skora ég nú þegar á alþingi að skoða þessi mál í fullri alvöru í þeim tilgangi að leiðrétta með lagasetningu vígstöðu þessa hóps, með því að lögfesta nú þegar ákvæði um hóplögsóknir. Jafnframt þarf að breyta ákvæðum um gjafsókn þannig að þau veiti raunhæfan stuðning við lágtekjufólk í landinu. Hvort tveggja eru hrein mannréttindamál.

Gefum alls ekki eftir kröfuna um stjórnlagaþing og nýtt lýðveldi

Prófessor Eiríkur Tómasson kom fram í Silfri Egils um helgina og var skýrmæltur og skeleggur að vanda. Ég tek heilshugar undir orð hans um að mikilvægt sé að nýta nú þetta einstaka tækifæri sem felst í núverandi ástandi til að tryggja framgang óháðs stjórnlagaþings svo koma megi fram róttækum grundvallarbreytingum á stjórnarskránni í þeim tilgangi að auka og tryggja sjálfstæði og völd alþingis. Þannig og einungis þannig er mögulegt að brjótast út úr því fyrirkomulagi sem ríkt hefur um árabil, þ.e. að raunverulegt stjórnvald í landinu sé í höndum örfárra ráðherra og flokksforingja. Slíkt er í grundvallaratriðum í andstöðu við allar viðteknar hugmyndir um stjórnskipulag í lýðræðisríkjum. Það er eitthvað mikið að þegar alþingismenn berjast með kjafti og klóm gegn framgangi tiltekinna mála en koma svo fram og greiða atkvæði með þeim, undir grímulausu agavaldi eigin flokks. Ég tek jafnframt ofan fyrir þeim alþingismönnum sem þorað hafa að koma fram og gagnrýna núverandi skipulag, þar sem alþingi virkar eins og afgreiðslustofnun ráðherranna, enda staðfesta tölur um nánast engan framgang þingmannafrumvarpa á liðnum árum þá gagnrýni. Óháð stjórnlagaþing er lykill þjóðarinnar út úr því fyrirkomulagi og vondu þróun sem átt hefur sér stað hér á landi á liðnum árum. Þá kröfu mega Íslendingar alls ekki gefa eftir.

Björn Þorri Viktorsson hrl.