Bréf frá Noregi

Ásgeir Bragason, læknir í Noregi, sendi mér þetta bréf um atburði undanfarinna vikna. Það er óhætt að mæla með þessari lesningu. Ásgeir hefur átt erfitt með að skilja hið nýja Ísland, og er væntanlega ekki einn um það.

- - -

Bréf þetta skrifa ég úr útlegð minni í Noregi þar sem ég hef búið í rúm 20 ár. Tilefni þess eru atburðir síðustu vikna. Mér hafa orðið þeir að alvarlegu umhugsunarefni, jafnvel hafa þeir á köflum staðið mér fyrir svefni.

Ein af bernskuminningum mínum úr Hvassaleitinu þar sem ég ólst upp var bygging Austurvers, sem mig minnir hafi verið ein af fyrstu verslunarmiðstöðvunum sem seinna urðu bæði fleiri og stærri. Í Austurveri var SS ein af verslununum. Verslunarstjórinn þar hét Jóhannes. Ég man hann sem hávaxinn og myndugan verslunarstjóra sem lá fremur hátt rómur. Ekki óraði mig fyrir því þá að hann yrði slikur örlagavaldur í sögu Íslands sem raun varð á, fyrst sem bjargvættur og hetja, og núna einn þeirra sem hefur dregið mannorð íslendinga niður í svaðið.

Önnur minning er frá því ég var 14 eða 15 ára. Ég fór þá í Þjóðleikhúsið og sá revýu eftir Þórð Breiðfjörð. Revýan hét “Ég vil auðga mitt land”. Þórður Breiðfjörð var skáldanafn þremenninganna Davíðs Oddssonar, Hrafns Gunnlaugssonar og Þórarins Eldjárn som voru líka kenndir við útvarpsþáttinn Útvarp Matthildur og kallaðir Matthildingar. Ég man óljóst eftir efni revýunnar en man það þó að það fjallaði um hóp manna sem tengdust í einhverskonar leynireglu. Hver um sig var ekki valdamikill, en saman stjórnaði þessi hópur Íslandi. Mig minnir að þarna hafi m.a. verið stjórnmálamaður, bankastjóri, ritstjóri, dómari og geðlæknir. Hópurinn var leynilegur, kannski með tilvísun í frímúrara eða aðrar leynireglur. Bak við tjöldin ákváðu þeir hverjir komust áfram í samfélaginu. Ef einhver var þeim óþægur ljár í þúfu var þeim hinum sama “ýtt út”. Stjórnmálamaðurinn lak upplýsingum í blaðamanninn sem skrifaði níðgreinar og neitaði að birta svargreinar. Bankastjórinn gerði hann gjaldþrota. Dómarinn dæmdi hann til geðrannsóknar sem framkvæmd var af geðlækninum.

Ég man að mér þótti revýan ágæt. Þó söguþráðurinn væri ýktur, var í honum sannleikskorn. Smæð landsins olli því að ættar og fjölskyldutengsl, ásamt kunningja- og vináttusambanda koma ótrúlega oft upp. Í heilbrigðiskerfinu var það þá alþekkt að til að fá fljóta og góða þjónustu var stór kostur að þekkja yfirlækninn. Eftir á að hyggja finnst mér ekki fjarri lagi að líta á þetta fyrirbæri sem eina af meginstoðum (og kannski líka banabiti!) íslensks samfélags. Á þessum tíma var það vel þekkt að til að fá lán í banka, var kostur að hafa flokksskírteini upp á vasann. Jafn þekkt var að þegar opinberar stöður voru veittar, voru bæði flokksskírteini og fjölskyldu- og vinatengsl við ráðherrann sem veitti embættið nauðsynlegir. Þetta gilti nokkuð óháð hvaða flokkar voru við stjórn en gilti trúlega mest um þá flokka sem lengst voru við völd.

Síðustu árin hefur Ísland á vissan hátt fjarlægst. Ég hef átt í vaxandi erfiðleikum með að skilja fréttir og frásagnir að heiman. Stjórnmálin hafa orðið óskiljanleg. Eitt dæmi er fjölmiðlafrumvarpið sáluga. Hvernig vék því við að helsti málsvari frelsis og frjálshyggju, Davíð Oddsson barðist fyrir frumvarpi sem átti að hindra að auðmenn gætu eignast fjölmiðla. Jafn undarlegt var það að málsvarar alþýðunnar, Samfylkingin, barðist gegn frumvarpinu, eins og það væri sjálfgefið að þeir sem ættu peninga, gætu eignast fjölmiðla með húð og hári. Eins og ekkert væri sjálfsagðara en ástand einsog í Ítalíu Berlusconi! Og að forseti Íslands, fyrrum formaður Alþýðubandalagsins, skyldi beita neitunarvaldi gegn sama frumvarpi var jafn ómögulegt að skilja. Ég spurði nokkra af gömlum vinum mínum hvernig þessu véki við að öllum pólitískum gildum og áherslum væri snúið á haus! Svörin fékk ég, en þau skildi ég ekki þá og hef ekki skilið enn!

Ríkidæmi Íslands var heldur ekki auðvelt að skilja. Allstaðar nóg af peningum. Glerhallirnar risu hver annarri glæsilegri og bílaeign landsmanna var glæsilegri en ég hef nokkursstaðar séð á byggðu bóli. Hvernig vék þessu við? Reynt var að segja mér að skýringin væri digrir lífeyrissjóðir Íslendinga sem væru að minnsta kosti á stærð við digra olíusjóði Norðmanna, á mannsbarn að sjálfsögðu. Þegar ég spurði kunningja minn sem starfaði sem blaðamaður á Baugsmiðli sumarið 2006 um það hvort útrásin stæði tryggum fótum, taldi hann það alveg öruggt.

Kollegi minn Andrés Magnússon virtist vera einn af fáum sem andæfðu, nánast eins og hrópandinn í eyðimörkinni. Síðast þegar ég talaði við hann komst ég að því að síðasta grein hans um bankakerfið og gríðarlega skuldasöfnun þess, sem hann skrifaði í febrúar 2008, fékk hann hvergi birta í íslenskum dagblöðum og birti hana því á netinu. Er fjarri lagi að litið hafi verið á hann eins og “erfiðan mann”, hálfgerðan kverúlant? Gagnrýnisraddir í íslenskum fjölmiðlum voru hreinlega undarlega og ótrúlega fáar. Egill Helgason er þó augljóslega önnur undantekning.

Ég hef miklar áhyggjur af framtíð íslensks þjóðfélags. Ég held að það sé öllum þjóðfélögum sem ganga gegnum alvarlegar þrengingar, bráðnauðsynlegt að gera upp á einhvern hátt þegar þeim lýkur. Uppgjörið er oft sársaukafullt, en eigi að síður nauðsynlegt. Þrengingarnar geta verið stríð, sérlega borgarastyrjöld, en klárlega líka fjármálaþrengingar svo stórar sem Ísland gengur nú gegnum. Ég fæ ekki betur séð en að þörf sé á uppgjöri á mörgum sviðum á Íslandi í náinni framtíð. Það er þörf á réttarfarslegu uppgjöri. Það virðist augljóst að sumt af þvi sem gerst hefur síðustu misserin á Íslandi hlýtur að þurfa að meta með tilliti til þess hvort lög hafi verið brotin. Það þarf meira til. Það er þörf á pólitísku uppgjöri þar sem hlýtur að þurfa að leggja pólitíska ábyrgð á þá sem hana bera. Það er nauðsynlegt að fara í gegnum hlutverk fjölmiðla. Ég fæ ekki betur séð en að þeir hafi sofið á verðinum og engan vegin sinnt eftirlitsskyldu sinni. Eignarhald annarra fjölmiðla en RÚV kann að vera skýring á þessu tannleysi og máttleysi íslenskra fjölmiðla. Það blasir við að þeir hafa mjög oft dregið taum eigenda sinna. Það er sláandi að valdahlutföllin á Íslandi virðast að verulegu leyti hafa ráðist af því að fjármálaöflin (þ.m.t. bankarnir), stjórnmálaöflin og fjölmiðlarnir hafa nánast samrunnin. Þetta vald var augljóslega á fárra höndum.

Ég fæ ekki betur séð en að nauðsynlegt sé fyrir íslenska þjóð að gera úttekt á þeim atburðum sem liggja að baki þeirrar stöðu sem nú er uppi í íslensku þjóðfélagi. Úttektina þarf að gera af ákveðni og heiðarleika. Það er líka þörf á ákveðnu vægðarleysi um leið og hlutleysi gagnvart hinum ýmsu valda- og hagsmunahópum íslensks samfélags er skilyrði fyrir því að niðurstaða úttektarinnar nái samhljómi hjá þjóðinni. Ég held að það sé mikilvægt hvernig hópur af þessu tagi yrði samsettur. Ég held að íslendingar sem búa og starfa erlendis ásamt erlendum sérfræðingum séu hópar sem gætu staðið að slíkri úttekt.