Fjöldadáleiðsla

Ég man dagana eftir 11/9. Óvænt alvara lagðist yfir heiminn eftir tíma sem hafði einkennst af kjánaskap og ærslum. Menn héldu í alvörunni i að allt myndi breytast. Við værum að kveðja tíma léttúðar, myndum hætta að eitra huga okkar með drasli. Um stundarsakir greip um sig áhugi á alþjóðastjórnmálum, trú og heimspeki – þrá eftir svörum. Það var talað um að hefði orðið grundvallarbreyting á viðhorfum – pólskipti.

En auðvitað var þetta ekki svona. Vélin hökti aðeins og svo hrökk hún aftur í gang. Minni fólks er stutt og fjölmiðlanna ennþá styttra.

Nú, sjö árum síðar, er aftur talað um meiriháttar umskipti. Það er sagt að tímabilið sem hófst með Thatcher og Reagan sé á enda; tími hömulausar frjálshyggju, auðsöfnunar og græðgi. Maður les í erlendum blöðum renni upp tími annars konar gildismats; meiri ríkisafskipta, meiri samhjálpar, minni egóisma – að við getum ekki búið við kerfi sem þrífst ekki nema það þenjist stöðugt út.

Meira að segja Mogginn er farinn að segja að Steingrímur J. hafi haft rétt fyrir sér. Það er samhljómur með íslenska sósíalistaforingjanum og Financial Times.

Út um allan heim fer fram áköf naflaskoðun. Hverju var um að kenna? Gráðugum fjármálamönnum, skammsýnum stjórnmálamönnum, stærðfræðingum sem bjuggu til ótrúlegar fjármálaflækjur sem enginn skilur lengur, fjölmiðlamönnum sem spurðu ekki réttu spurninganna. Menn trúðu því í alvörunni að búið væri að búa svo um hnútana að öll áhætta á fjármálamarkaði væri úr sögunni; með því að dreifa henni eftir nógu flóknum formúlum myndu hinir góðu tímar vara að eilífu.

Svo springur þetta allt í loft upp og þá sjá allir samstundis að við vorum eins og villuráfandi sauðir úti í skógi. Að þetta var eins og fjöldadáleiðsla.

Hvar er Hannes?

Bent hefur verið á að ef stjórnmálamönnum hefði orðið svona rosalega á í messunni væri búið að hlaða bálköst eða festa einhvern upp í staur. Ef þetta hefði verið herforingi væri hann löngu búinn að kasta sér á sverð sitt. En ofurmennin sem um tímabil voru meistarar alheimsins taka þetta ekki svona nærri sér. Þeir hafa bara látið sig hverfa þegjandi og hljóðalaust; leyst upp í frumeindir eins og kötturinn í Lísu í Undralandi þar til ekkert er loks eftir nema glottið.

Hvar er Hannes Smárason? er spurningin sem hljómar oftast á mannamótum á Íslandi.

Hlutabréfamarkaðurinn

Á Íslandi var stofnaður hlutabréfamarkaður. Fiskurinn var einkavæddur, síðan bankarnir. Hugmyndin var að almenningur tæki þátt í markaðnum með sitt sparifé, sér og samfélaginu til hagsbóta. Það voru veittir skattaafslættir vegna hlutabréfakaupa; ríkið beinlínis hvatti til svona viðskipta. Í raun var þetta eins og boð til hákarlanna að taka nú ærlega til matar síns í síldartorfunni. Hlutabréfamarkaðurinn með sínu flókna eignarhaldi, tilbúnu hækkunum og félögum sem komu og fóru, var eiginlega ekki annað en brandari í þessu litla klíkusamfélagi.

Sumir stjórnmálamenn létu þetta fara í taugarnar á sér. Viðbrögð þeirra voru þó aldrei neitt nema fálm, byggðust ekki á neinni yfirvegaðri hugsun eða framkvæmd, heldur lýstu sér best í því þegar forsætisráðherranum var ofboðið og fór og tók peningana sína út úr banka eða í herferð gegn Baugi sem einkenndist af því að skjóta bara nógu mikið í von um að eitthvað hitti.

En í rauninni var ekkert gert til að hafa heimil á græðginni, ofurlaununum, ofþenslunni eða spekúlöntum sem fóru inn í fyrirtæki, skuldsettu þau til andskotans og skildu þau eftir hvínandi kúpunni. Samfylkingin lét einn sinn klárasta mann, Jón Sigurðsson, gera skýrslu um neikvæðar afleiðingar af þessu, en gleymdi henni undireins og hún kom í ríkisstjórn. Ekki heldur hún vildi skemma veislufögnuðinn.

Seilst í orkuna

Ég var að velta því fyrir mér hvort yrði grundvallarbreyting. Fjárfestingarbankar heyra sögunni til í bili. Skattgreiðendur víða um heim þurfa að borga brúsann vegna ruglsins. Það verður sjálfsagt sett upp flóknara regluverk fyrir fjármálastarfsemi – og mun ekki af veita á Íslandi.

Hetja dagsins er Warren Buffet sem segist aldrei fjárfesta í neinu sem hann skilur ekki. Það er stórmerkilegt að heyra íslenska fjármálajöfra tala um að framtíð okkar sé fólgin í orku og fiski en ekki í því að verða fjármálum. Þetta er í raun algjört afturhvarf til gamals tíma.

Reyndar verður manni hugsað til þess að ekki er nema ár síðan mestu lukkuriddararnir voru stöðvaðir þar sem þeir voru komnir með lúkuna í orkuauðlindirnar með aðstoð spilltra stjórnmálamanna. Þeir voru stöðvaðir á síðasta augnabliki. Ég skrifaði á vefinn um daginn að þetta hefði verið „hjúkit“. Það mátti ekki tæpara standa. Eða hvernig hefði mönnum litist á það í dag að Hannes og co hefðu tuttugu ára einkarétt á að nota aðstöðu, rannsóknir og nafn Orkuveitunnar?

Greinin birtist í DV 23. september 2008