Skemmdarverk?

Tryggvi Þór Herbertsson þingmaður segir að ríkisstjórnin sé að vinna skemmdarverk með því að hafa vara á sér varðandi stóriðjuframkvæmdir.

Og lagningu stórra raflína yfir landið.

En hvað þá með skemmdarverkið sem var unnið þegar Kárahnjúkavirkjun var reist, og magnaði enn þá geysilegu þenslu sem var í þjóðfélaginu.

Var það ekki líka nokkurs konar skemmdarverk?

Á sunnudaginn birtist í Morgunblaðinu grein um ofþensluna í íslensku hagkerfi, og var þá meðal annars fjallað um hvernig framkvæmdirnar við Kárahnjúka helltu olíu á eld.

Greinin er svona:

- - -

Afdrifaríkar framkvæmdir

Sú mikla þensla, sem varð hér á landi á árunum fyrir bankahrun, er að hluta afleiðing stærstu einstöku framkvæmdar Íslandssögunnar, Kárahnjúkavirkjunar

Eftir Bjarna Ólafsson

Efnahagskreppur eiga það sameiginlegt með flestum öðrum atburðum í mannkynssögunni að erfitt getur verið að fastsetja nákvæmlega upphaf þeirra eða orsakir. Með töluverðri nákvæmni er vissulega hægt að segja að íslenska bankahrunið hafi hafist 29. september í fyrra, þegar greint var frá því að ríkið myndi eignast 75% eignarhlut í Glitni. Hinir viðskiptabankarnir tveir, Landsbanki og Kaupþing, fylgdu fljótlega í kjölfarið. Vandinn, sem íslenska þjóðin stendur frammi fyrir nú, er hins vegar ekki að öllu leyti til komin vegna bankahrunsins.

Dýrkeypt virkjun

Erlendar skuldir sliga jafnt heimili sem fyrirtæki, gengi krónunnar er um helmingi veikara en það var í ársbyrjun 2008 og fasteignaverð mun ekki ná fyrri hæðum fyrr en að nokkrum árum liðnum hið fyrsta. Hægt er að rekja orsakir þessara atburða aftur til ársins 2002, þótt eflaust sé hægt að fara lengra aftur ef menn vilja. Það ár hófust, undir ríkisstjórn Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks, framkvæmdir við Kárahnjúkavirkjun, stærstu einstöku framkvæmd Íslandssögunnar. Þegar framkvæmdum við virkjunina lauk árið 2007 nam kostnaður við þær 133 milljörðum króna á þávirði. Þegar framkvæmdir við virkjunina hófust var Ísland, líkt og heimurinn allur, að ná sér á strik aftur eftir skammvinna kreppu, sem kom til eftir að tæknibólan svokallaða sprakk. Varað var við því að virkjanaframkvæmdirnar myndu leiða til aukinnar þenslu í þjóðfélaginu og meðfylgjandi verðbólgu. Framkvæmdir, sem hefðu hugsanlega getað hjálpað til á krepputímum, myndu með öðrum orðum kynda um of undir efnahagslífi, sem þegar væri í uppgangi.

Vaxtamunarviðskipti

Svo fór að verðbólga var undir 2,5% verðbólgumarkmiði Seðlabanka Íslands árið 2002, en árið 2003 var verðbólga um 3,2% og ári síðar 4,0%. Seðlabankinn, sem lögum samkvæmt á að halda verðbólgu í skefjum, brást við með stýrivaxtahækkunum. Í ársbyrjun 2004 voru vextir Seðlabankans 5,30%, en í árslok voru þeir komnir í 8,25%. Ári síðar voru vextirnir orðnir 10,50%. Á sama tíma var fjármagn erlendis með afbrigðum ódýrt. Stýrivextir voru í flestum ríkjum mun lægri en hér og í Japan voru þeir lengi vel 0,0%. Sáu fjárfestar sér því leik á borði, tóku lán erlendis, keyptu krónur og fjárfestu hér.

Vaxtamunurinn gerði það einnig að verkum að íslensk fyrirtæki og einstaklingar vildu í síauknum mæli frekar taka erlend lán en innlend. Vissulega fylgdi því nokkur gengisáhætta, en þegar staðið er frammi fyrir valinu á milli íslensks láns á 10% vöxtum og erlends láns á 4% vöxtum er valið nokkuð auðvelt.

Mikið ójafnvægi

Allt þetta leiddi til þess að inn í landið flæddi erlent fjármagn og gengi krónunnar styrktist mjög. Í ársbyrjun 2002 var gengi bandaríkjadollara 101 króna, en í árslok 2004 var það komið í 64 krónur. Evran fór úr 92 krónum í 85 og breska pundið úr 147 krónum í 124 krónur á sama tíma.

Eins og ef til vill mátti við búast jókst innflutningur mjög við þessar aðstæður. Vöruskiptajöfnuður árið 2002 hafði verið jákvæður um 13 milljarða króna. Þýðir það að meira var flutt út en inn úr landinu. Árið 2003 var hann hins vegar neikvæður um 17 milljarða og jókst ójafnvægið ár frá ári þar til það náði hámarki árið 2006. Það ár var vöruskiptajöfnuður neikvæður um heila 158 milljarða króna. Einkaneysla jókst einnig til mikilla muna síðustu ár. Nam hún 448 milljörðum króna árið 2002, 609 milljörðum árið 2005 og 750 milljörðum króna árið 2007.

En það voru ekki bara einstaklingar sem spýttu í lófana í eyðslusemi. Rekstrargjöld hins opinbera og fyrirtækja þess jukust á tímabilinu og ekki bara í takt við auknar tekjur. Árið 2002 námu útgjöld þessara aðila 468,9 milljörðum króna, eða um 57,4% af vergri landsframleiðslu. Árið 2007 námu rekstrargjöldin 854,2 milljörðum eða um 65,6% af VLF.

Þá má rekja orsakir fasteignabólunnar m.a. til þess að opinber aðili, Íbúðalánasjóður, fór í samkeppni við einkabanka um viðskiptavini.Stjórnvöld notuðu því ekki feitu árin til að safna í sarpinn. Handhafar opinbers valds sýndu því engu meira aðhald á góðu árunum en stjórnendur stórfyrirtækja eða almenningur sjálfur.

Eftir á að hyggja er auðvelt að gagnrýna hegðun einstaklinga og fyrirtækja Einstaklingar og fyrirtæki taka hins vegar ákvarðanir út frá þeim upplýsingum sem þau fá. Markaðurinn á að veita fólki nauðsynlegar upplýsingar.

Þegar upplýsingarnar, sem markaðurinn lætur frá sér, eru rangar er vart hægt að lá fólki þótt það taki rangar ákvarðanir á grundvelli þeirra. Ákvarðanir, sem teknar voru af stjórnvöldum, hér sem annars staðar, leiddu til þess að hagkerfið fór tímabundið úr skorðum og upplýsingaflæði á markaði bjagaðist.

Munurinn á Íslandi og flestum öðrum þjóðum er að hið óumflýjanlega bakslag var harkalegra hér en annars staðar.