Íslensk sérviska eða það sem tíðkast í „upplýstu fjölmenningarsamfélagi“

Mannanafnanefnd sendir frá sér álit um frumvarp þingmanna um mannanafnalög og mótmælir því, mælist til að það verði ekki samþykkt. Frumvarpið felur í sér að mannanafnanefndin skuli lögð niður. Ég sé að einhverjum þykir ankanalegt að nefndin sé með þessum hætti að verja stöðu sína. Svo er þó ekki. Nefndarmenn eru að vekja athygli á þeirri gríðarlegu breytingu sem felst í frumvarpinu. Það þýðir einfaldlega að þær hefðir sem hafa ríkt um mannanöfn á Íslandi eru fyrir bí.

Í frumvarpinu segir að lög mismuni þegnum landsins, sumir hafi ættarnöfn, hinir megi ekki taka þau upp:

Ljóst má vera að ákvæði laganna um ættarnöfn standa vörð um rétt tiltekins hóps Íslendinga til að bera ættarnöfn byggð á erfðarétti og verndunarsjónarmiðum sem voru í hávegum höfð í samfélagi sem á lítið skylt við það alþjóðavædda og upplýsta fjölmenningarsamfélag sem við búum við í dag. Verndunarsjónarmiðin sem búa að baki því að tiltekinn hópur Íslendinga hefur leyfi til að bera ættarnafn vegna erfða felur í sér ójafnræði milli þeirra sem hafa þessi réttindi og þeirra sem hafa þau ekki. Hagsmunir almennings af því að búa í frjálsu samfélagi, þar sem jafnræði er tryggt, er mun ríkari en hagsmunir niðja þeirra fáu sem fengu í krafti forréttinda eða fjárhagslegrar stöðu sinnar að halda eða velja sér ættarnöfn á síðustu öld. Sé litið til breytinga á lögunum frá 1996 kemur bersýnilega í ljós að ójafnræðið hefur enn aukist. Þannig er erlendum ríkisborgurum, sem fá íslenskt ríkisfang, tryggður sá sjálfsagði réttur að halda nafni sínu og ættarnafni, enda er litið á það sem stóran hluta af sjálfsmynd manneskju að bera nafn. Þannig bætist við annar hópur sem hefur rétt til að bera ættarnöfn við þann sem hefur þennan rétt vegna erfða. Eftir situr hópur fólks sem hefur ekki þessi réttindi og þarf að sækja hann fyrir dómstólum.

Semsagt nafnalög passa ekki við „frjálst samfélag“ og ekki við „alþjóðavætt og upplýst fjölmenningarsamfélag“.

Önnur rök í frumvarpinu eru svohljóðandi

Íslensk nafnahefð og íslenskt málkerfi er varið með neikvæðum íþyngjandi formerkjum í núgildandi lögum. Með því að fella brott ákvæði þess efnis að nöfn stangist ekki á við íslenskt málkerfi er opnað á möguleikann á því að tungumálið og nöfn þar á meðal fái að taka breytingum og þróast. Vissulega er íslensk nafnahefð fyrirbæri sem á sér rætur í menningu okkar. Menningu okkar sækjum við alls staðar að og þannig á íslensk nafnahefð rætur í danskri, franskri og enskri menningu. Andi þessara tillagna að breytingum á lögum um mannanöfn er frjálslyndur og leggur áherslu á að fólki sé treyst til að viðhalda menningu og siðum sem hafa merkingu fyrir það sem hluta af stærri heild. Viljinn til þess að standa vörð um hefðir og venjur verður ekki þvingaður upp á fólk með boðum og bönnum. Íslensk tunga og þar af leiðandi nafnahefð dafnar þegar þeim sem hana nota er treyst til að fara með hana án afskipta og íþyngjandi laga sem neyða fólk til þess að sækja rétt sinn fyrir dómstólum til þess eins að fá að heita það sem það vill heita.

Nafnahefðin mun dafna þegar hverjum og einum er treyst til að fara með hana, segir þarna.

Jú, en nafnahefðin byggir á því að börn eru kennd við föður – eða jafnvel móður í seinni tíð. Stundum við báða foreldra. Þetta er fornt germanskt nafnakerfi sem hefur einungis varðveist hér á Íslandi og, eins og segir í umsögn mannanafnefndar:

Ætla má að ef ættarnöfn verða gefin frjáls yrði það hörð atlaga að slíku kerfi. Fornt föður- og móðurnafnakerfi okkar er mikilvægur menningararfur og ábyrgðarhlutur að vega að því. Það má einnig færa rök fyrir því að það hafi ýmsa kosti út frá sjónarmiði jafnréttis fram yfir ættarnafnakerfið. Einnig er óljóst í frv. hvort ættarnöfn eigi að lúta einhverjum skilyrðum um form, s.s. hvort taka megi hvaða nafn sem er, þ. á m. eiginnöfn sem ættarnöfn eða kenninöfn. Ættarnöfn eru í eðli sínu nöfn sem fylgja ættum. Ekki verður séð í frumvarpinu hvort ættarnöfn munu njóta einhvers konar nafnverndar eða hvort ótengdir aðilar hafi heimild til að taka upp sama ættarnafn og þar af leiðandi yrði ættarnafnið ekki lengur ættarnafn.

Mannanafnanefnd talar um „harða atlögu“ að íslenska nafnakerfinu. En hugsanlega er nær að tala um afnám þess. Þessi hefð mun hopa fyrir alþjóðlegum venjum, eins og þeim sem tíðkast í „alþjóðavæddu og upplýstu fjölmenningarsamfélagi“.

Getur svosem verið að farið hafi fé betra – við þurfum þá ekki lengur að skýra nöfnin okkar út fyrir útlendingum eða lenda í vandræðum á flugvöllum. Kannski er þetta bara óþarfa íslensk sérviska?

En mannanafnanefnd er auðvitað skylt að vekja athygli á þessu.

Flutningsmenn frumvarpsins eru eftirtaldir:

Óttarr Proppé, Björt Ólafsdóttir, Brynhildur Pétursdóttir, Guðmundur Steingrímsson, Róbert Marshall, Páll Valur Björnsson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Birgitta Jónsdóttir, Jón Þór Ólafsson,

Willum Þór Þórsson, Þórunn Egilsdóttir, Guðlaugur Þór Þórðarson, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Vilhjálmur Árnason.

Þarna eru tveir sem bera ættarnöfn, einn sökum þess að hann á erlendan föður, hinn ber nafn þýsks manns sem settist að í Hafnarfirði á 19. öld og er nokkur ættbogi af honum kominn.