Hrun og uppbygging Íslands

Þetta bréf er frá Gunnari Páli Tryggvasyni, sem hefur starfað sem bankamaður í London – og hefur nú misst vinnuna. Þarna er dregin upp mjög glögg lýsing á ástandinu.

- - -

Hrun og uppbygging Íslands

Við hverju eigum við að búast og hvernig byggjum við okkur upp að nýju

Inngangur

Fólk hefur mismunandi skoðanir á því hvernig best eigi að taka á þeim áföllum sem eru að dynja

á íslensku samfélagi. Erfitt er að skilja orsakir þess sem hefur gerst og enn erfiðara að ráða í

afleiðingarnar og spá fyrir um hver þróunin næstu misserin muni verða. Fólk er óöruggt um

stöðu sína og sinna nánustu og eðlilegar tilfinningar eins og undrun og reiði berjast um í brjósti

okkar Íslendinga.

Erfitt er fyrir flesta að átta sig á stöðunni og líklegri þróun mála ef það hefur ekki menntun eða

þekkingu á sviði efnahagsmála. Því hvílir ákveðin ábyrgð á þeim sem búa yfir slíkri þekkingu að

hafa sig í frammi og leggja sitt af mörkum til umræðunnar eða aðgerða sérstaklega þegar

takmarkaðar upplýsingar fást frá ráðamönnum þjóðarinnar. Að sama skapi mun fólk sem hefur

þekkingu á sál- eða félagsfræði geta lagt mikið af mörkum við að aðstoða einstaklinga og heimili

bæði andlega og félagslega í gegnum þessa erfiðleika sem og fleiri stéttir með þekkingu á öðrum

sviðum.

Gömul speki sem á vel við á þessum tímum er að fólk eigi að reyna að búa sig undir það versta

en auðvitað vona það besta. Vandamálið hefur hins vegar verið að enginn veit alveg hvað hið

versta getur orðið. Ráðamenn hafa talið sig ábyrga með því að vera ekki mjög svartsýnir í tali en

almenningur er ósáttur við að fá ekki leiðsögn eða viðvaranir þegar hvert áfallið dynur á fætur

öðru.

Ég hef verið búsettur erlendis síðastliðin fimm og hálft ár og hef starfað í íslenska

bankageiranum síðan 1998. Líkt og flestir Íslendingar hef ég aldrei fundið nokkra þörf fyrir að

hafa mig í frammi með blaðaskrifum eða með öðrum hætti í fjölmiðlum. Á örlagatímum sem

þessum finnur maður hins vegar sterka þjóðerniskennd og vill gera allt til að hjálpa samlöndum

sínum. Trúlega finna nánast allir Íslendingar hjá sér sömu þörf. Fólk getur aðstoðað á

mismunandi hátt en mitt litla framlag gæti verið að nýta menntun mína og innsýn í efnahagsmál

og bankamál.

Markmiðið með þessum skrifum er að draga upp raunhæft og umbúðarlaust mat á því hversu

slæm efnahagsástandið getur orðið og benda á leiðir til að taka á því ástandi og hvernig við

Íslendingar getum unnið okkur upp aftur.

Ástandið eins og það getur orðið

Hér að neðan eru nefnd nokkur dæmi um hversu slæmt ástandið getur orðið.

– Verðbólga: Það tekur tíma fyrir gengishækkanir að færast yfir í verðlag og lækkun

krónunnar er ekki að fullu komin fram í núverandi verðlagsmælingum. Skráð gengi

krónunnar í dag er einnig fjarri því gengi sem viðskipti með krónuna væru á ef viðskipti

yrðu gefin frjáls. Ef og þegar viðskipti með krónuna verða gefin frjáls má búast við

mikilli lækkun krónunnar með tilheyrandi áhrifum á verðbólgu þar sem innflutningur

verður mun dýrari. Verðlag getur auðveldlega tvöfaldast á næstunni.

– Vöruskortur: Með falli bankakerfinsins er geta íslenska hagkerfisins til að skapa

gjaldeyristekjur mun minni en áður og einnig verður ekki hægt að fjármagna neyslu

almennings og fyrirtækja með erlendum lántökum líkt og undanfarin ár. Það er því ljóst

að magn og úrval af erlendum varningi verður talvert minna en áður var og fólk mun

verða áþreifanlega vart við þann vöruskort.

Vonandi mun ríkið og einkaðilar hafa forsjálni í að forgangsraða notkun á þeim gjaldeyri

sem aflast til að tryggja að mikilvægasti varningurinn sé keyptur fyrst s.s. matur, lyf og

eldsneyti. Í þessu sambandi er mikilvægt að ríkið stigi varlega til jarðar við stýringu

gjaldeyrisviðskipta. Í dag er ríkið (Seðlabankinn) nánast eini aðilinn sem er tilbúinn að

kaupa íslenskar krónur og selja gjaldeyri. Ef opnað verður fyrir frjálsan

gjaldeyrismarkað og ríkið selur þann takmarkaða gjaldeyri sem það á, án þess að hafa

yfirsýn eða stjórn á því í hvað gjaldeyrinn er notaður, mun gjaldeyrisforðinn geta tæmst

án þess að mikilvægustu erlendu vörurnar séu keyptar inn í landið. Fólk ætti því ekki að

reiðast því að gjaldeyrisviðskipti séu takmörkuð af ríkinu en mikil ábyrgð hvílir þó á því

að stýra gjaldeyrisviðskipum á skynsamlegan hátt.

– Atvinnuleysi: Bankakerfið er hrunið og það mun ekki bara hafa áhrif á stofnaninar

sjálfar heldur fjölda fyrirtækja sem veittu bönkunum þjónustu allt frá auglýsingastofum

til prentsmiðja sem munu þurfa að fækka fólki. Fólk sem þar vann mun eyða minna sem

hefur áhrif á önnur fyrirtæki sem þá þurfa að fækka starfsfólki og svo koll af kolli.

Atvinnulífið mun þurfa að byggja upp ný störf sem skapa þjóðarbúinu verðmæti. Sú

aðlögun tekur tíma, verður sársaukafull og atvinnuleysi verður hátt á meðan.

Atvinnuleysið verður að öllum líkindum talvert hærra en 10% eins og nýjsta spá

Seðlabankans hljóðar upp á.

– Gjaldþrot: Sparnaður íslenskra heimila hefur verið lítill og skuldsetning há. Stærstur

hluti nettó eigna fjölskyldna í landinu hefur verið bundinn í húsnæði. Seðlabankinn

spáir því að fasteignaverð muni lækka um 47% að raunvirði. Á sama tíma munu

vísitölutryggð húsnæðislán halda raunvirði sínu og hækka mjög mikið eða í takt við háa

verðbólgu. Innan skamms verður fjöldi heimila í landinu kominn í neikvæða nettó

eignastöðu og á pappírum gjaldþrota. Auk þess mun geta heimila til að greiða af lánum

lækka verulega er atvinnuleysi eykst. Svipað á við um fyrirtækin. Lán þeirra hækka og

tekjur munu lækka við það að íslenskir viðskiptavinir þeirra kaupa minna og skilmálar

við erlenda birgja versna.

– Flugsamgöngur: Icelandair hefur nánast allar sínar skuldir í erlendri mynt og ýmsir

kostnaðarliðir eins og olía í erlendri mynt. Fyrirtækið býr að því að eiga marga erlenda

viðskiptavini en engu að síður er stór hluti viðskiptavina félagins Íslendingar. Krónunar

sem Íslendingar borga með duga lítið til að standa skil á erlendum skuldbindingum og

kostnaði félagsins þar sem gjaldeyrisviðskipti liggja nánast niðri og enginn erlendur aðili

vill taka við íslenskum krónum. Sókn útlendinga til Íslands hefur aukist eitthvað þar sem

verðlag hefur verið hagstæðara á Íslandi en áður, en sú sókn mun ganga talsvert til baka

þegar íslensk fyrirtæki þurfa að kaupa vörur á nýju gengi krónunnar. Vegna þessa eru

miklar líkur á því að leiðakerfi Icelandair verði skorið niður verulega. Fólk ætti ekki að

reiðast yfir aðhaldi svo sem því að farið sé að rukka fyrir mat hjá félaginu en ætti þess í

stað að gleðjast yfir því að Icelandair sé með því að leita leiða til að halda áfram flugi á

sem flesta áfangastaði.

Að undirbúa sig fyrir áföllin

Margir gætu álitið að sú mynd sem dregin er hér upp sé of svartsýn og ég vona að það sé rétt.

Hins vegar tel ég að verstu skilaboðin í dag séu þau að þetta verði allt í lagi og að það sé að fara

að birta til. Ef fólk væntir þess að hlutirnir séu að batna er gríðarlega erfitt að taka áföllum eins

og að þurfa fyrst að afskrifa peningalegar eignir sínar, missa vinnuna nokkru síðar, missa svo

bílinn sinn, komast í neikvæða stöðu á húsnæði sínu o.s.frv. Einnig er erfitt að hlusta á fjölmiðla

sem segja nýjar slæmar fréttir dag hvern. Hver áfallið kemur á fætur öðru og er erfitt taka því

andlega þegar maður hefur ekki búið sig undir það að ástandið sé að versna. Betra er að reyna

að draga upp mynd eins og hún getur orðið sem verst og búa sig undir það að slíkt geti gerst. Ef

maður býst við því versta en vonar það besta þá er maður viðbúinn fréttinni ef t.d. Icelandair

sker niður leiðakerfið sitt um þriðjung og getur jafnvel glaðst yfir því að niðurskurðurinn var

minni en maður hefði getað búist við.

Það er ekki fyrr en sést til botns að maður getur undirbúið hvernig ná má viðspyrnu og ná sér

aftur upp. Verst er að horfa niður í hyldýpið og sjá engan botn og finnast maður vera að sökkva

dýpra og dýpra með hverju nýju áfalli sem dynur á.

Grunnþörfum okkar verður alltaf fullnægt

Hætt er við að flest heimili og fyrirtæki í landinu verði í reynd gjaldþrota á pappírunum innan

skamms og staða ríkisins sjálfs geti orðið tvísýn. Síaukinn ótti og óvissa gæti gripið um sig í

þjóðfélaginu og sumir gætu óttast að grunnþarfir þeirra og fjölskyldunnar eins og matur og

húsaskjól séu mögulega í hættu. Fyrsta verkefnið er því að reyna að minnka óvissu og ótta

almennings svo fólk geti hugsað skýrar og farið að takast á við vandamálin.

Ég tel að fólk þurfi ekki að óttast slíkt því það verður alltaf forgangur hjá ríkinu að tryggja að

allir Íslendingar hafi í sig og á og slíkt verður stutt með erlendri lántöku. Ólíkt hlutum eins og

bílum þá er ekki hægt að rífa hús upp frá rótum og selja erlendis og því mun framboð á húsnæði

ekki minnka og verða meira en eftirspurn í mörg ár þó ekkert nýtt verði byggt. Þá mun framboð

á húsnæði aukast við það að margt erlend verkafólk flytur af landi brott sem og einhverjir

Íslendingar. Það verður því enginn Íslendingur borinn út úr húsi sínu sama hvað hann mun

skulda mikið án þess að honum standi til boða annað húsnæði. Nú þegar eru upp á borðinu

hugmyndir um að ríkið taki yfir húsnæðislán bankanna. Það veitir vonandi fólki einhverja

hughreystingu að vita að sama hversu slæmt efnahagsástandið verður og hversu mikið það mun

skulda að grunnþörfum þess verður alltaf fullnægt. Verkefnið verður hins vegar að byggja ofan

á þessa grunnstöðu til að geta aukið lífskjörin í landinu.

Þá vaknar spurningin hvaða úrræði eru til þess að bæta lífskjörin okkar. Til þess að við getum

byggt ofan á undirstöðunar þarf einkum að taka á tveimur hlutum; endurskipulagningu skulda

fyrirtækja og heimila og endurráðstöfun vinnuafls landsins í ný arðbær verkefni.

Endurskipulagning skulda

Tökum dæmi um Jón Jónsson. Gefum okkur að hann muni halda vinnunni sinni en vísitölutryggt

húsnæðislán hans hækkar verulega í takt við verðbólgu á sama tíma og virði húsins lækkar. Ef

Jón Jónsson er með 200 þús.kr á mánuði í tekjur en við þessa þróun verði nettó skuldir hans 10

milljónum í húsi og bíl. Þegar það gerist mun Jón ekki sjá fram á að ná að greiða upp skuldirnar

sínar sama hvað hann vinnur mikið og vart sjá tilgang að mæta lengur til vinnu eða borga

reikningana sína. Fjölmargir Íslendingar verða í þessarri stöðu á næstu misserum.

Ef Jón hefði lent í þessarri stöðu fyrir einu ári síðan þá hefði hann verið borinn út úr húsinu sínu

enda auðvelt fyrir lánadrottinn Jóns að selja húsið og fá þannig lánið endurgreitt. Tímarnir í dag

eru hins vegar breyttir og það verða þúsundir fjölskyldna í þessarri stöðu og nægt framboð á

húsnæði. Það verða því hannaðar sértækar lausnir til að taka á þessum vanda.

Það verður ekki í hag ríkisins (sem fær skatttekjur af vinnuframlagi Jóns) eða lánadrottna (sem

vilja fá einhverjar greiðslur upp í skuldir) að Jón sitji heima í stað þess að mæta í vinnu. Það er

öllum í hag að mannauðurinn sé virkjaður til verka. Þess vegna verður alltaf fundin leið og hvati

til þess að Jón mæti í vinnuna. Sú leið verður líklega einhverskonar niðurfærsla eða framlenging

lána svo Jón geti staðið við afborganir lána sinna.

Mikilvægt er að fólk haldi áfram sinni vinnu og greiði af skuldum sínum meðan það getur og að

missi ekki móðinn þó að það sjái ekki fram úr skuldasúpunni m.v. launatekjur. Ef fólk hættir að

mæta í vinnu eða hættir að reyna að greiða reikningana sína þá munum við Íslendingar aldrei ná

að vinna okkur úr þessum vanda.

Það sama mun eiga við um mörg íslensk fyrirtæki. Þó lánabyrði þeirra verði meiri en

greiðslugetan ætti þeim að verða búinn starfsgrundvöllur og lánin endurskipulögð svo lengi sem

virði þess að reka fyrirtækið áfram er meira en endursöluvirði eigna þess. Mikilvægt er þó að

ríkið vinni hér hratt og vel við að aðstoða fyrirtækin svo verðmæti tapist ekki.

Endurröðun mannauðsins

Það er alltaf persónulegt áfall að missa vinnuna sína en á þessum örlagatímum ætti fólk að hafa í

huga að ákvarðanir eru ekki teknar við eðlilegar kringumstæður og lúta ekki sömu lögmálum og

áður. Fólk ætti ekki að taka því sem persónulegri höfnun ef það missir vinnuna. Ég var einn af

þeim 160 Íslendingum sem sagt var upp hjá Kaupþingi af 1500 starfsmönnum. Ég lít ekki svo á

að ég hafi endilega verið einn af lökustu 10% starfsmanna bankans heldur spiluðu þar eflaust

inn í þættir eins og ný starfssvið, kostnaður o.s.frv. Nú er það mitt markmið líkt og margra

annarra að reyna að finna ný verkefni á nýjum vettvangi í þessarri nýju veröld. Margir munu

missa störfin sín þar sem ekki er lengur þörf á þeim störfum sem áður voru unnin en verkefnin

og störfin sem þarf að vinna nú verða fjölmörg en bara af öðrum toga. Þessar breytingar verða

sársaukafullar og hlaðnar óvissu en eru engu að síður nauðsynlegar og óumflýjanlegar. Því fyrr

sem þessar breytingar geta orðið þeim mun fyrr munum við Íslendingar ná okkur upp aftur.

Íslensku bankarnir eru í dag í höndum ríkisins. Það var góð aðgerð að skilja frá íslenskan

rekstur bankanna til að tryggja grundvöll bankastarfsemi á Íslandi og greiðslumiðlun fyrir

íslensk fyrirtæki og almenning. Eignir íslensku bankanna voru yfir 130 milljarðar evra fyrir

hrunið og voru bankarnir með þúsundir starfsfólks til að vinna úr þeim eignum og verkefnum

þeim tengdum. Ef horft er raunhæft á hvað eftir stendur í starfsemi bankanna í dag þá verða öll

tekjusvið bankanna mýflugumynd af því sem áður var. Fyrirtækjaráðgjöf mun hafa fá verkefni

og litlar þóknanir vegna samruna og yfirtöku fyrirtækja. Útlanasvið mun standa í takmörkuðum

útlánum til einstaklinga og fyrirtækja þó einhver vinna verði við úrvinnslu á núverandi

útlánasafni. Markaðsviðskiptasvið mun hafa lítið að gera við miðlun gjaldeyris, afleiðuviðskipta

og verðbréfaviðskipta þar sem einungis örfá félög eru nú skráð í Kauphöllina og þeim fækkar

líklega enn meira. Eignastýring fær mun minni tekjur þar sem eignasterkum Íslendingum hefur

fækkað og eignaverðmæti hafa lækkað. Síðast en ekki síst munu bankarnir vart geta sótt

verkefni á erlendri grundu þar sem allt traust erlendra aðila á þeim er farið. Í ljósi þessa eru

núverandi uppsagnir í bönkunum allt of fáar miðað við hvað verkefnastaðan gefur tilefni til. Hjá

Kaupþingi á Íslandi situr nálægt 90% af þeim starfsfjölda sem starfaði hjá bankanum áður en

hann fór í þrot en eitthvað lægra hlutfall hjá Landsbankanum og Glitni. Þorri þessa hámenntaða

fólks í bönkunum situr við skrifborðin sín með ónóg verkefni en nægan tíma til að syrgja það

sem áður var.

Á sama tíma vantar ekki verkefnin á Íslandi t.d. við það að hjálpa ríkinu að greiða úr núverandi

vanda og byggja aftur upp íslenskt efnahagslíf. Sem dæmi má nefna að starfsfólk ýmissa

ríkistofnanna vinnur nú myrkranna á milli við ýmis verkefni sem tengjast hruni bankakerfisins

og veitir þeim ekki af meiri aðstoð frá fjármálamenntuðu fólki sem þekkir meðal annars vel

innviði bankanna. Einnig þurfum við að nota mannauðinn fyrir einkageirann og einkum þau

fyrirtæki sem geta skapað útflutningsverðmæti og gjaldeyri sem er nokkuð sem bankarnir sjálfir

geta ekki lengur. Því fyrr sem þessi tilfærsla á vinnuafli getur átt sér stað í arðbærari störf þeim

mun betra. Í ljósi þess að bankarnir eru undir stjórn ríkisins ætti ríkið að hraða þessarri aðlögun

og endurskipulagningu mannauðsins. Þá þarf að huga að hvort breytinga á menntakerfinu sé

þörft til að aðlagast breyttum veruleika sem kallar á annars konar þekkingu.

Að mínu mati eru einkum þrjár leiðir sem mannauðurinn landsins getur farið til að skapa sem

mest verðmæti. Í fyrsta lagi verða næg verkefni við að hjálpa ríkinu að endurskipuleggja

grunngerð samfélagins og að vinna okkur upp úr krísunni. Í öðru lagi þarf að nýta mannauðinn í

atvinnugreinar sem geta skapað þjóðarbúinu gjaldeyristekjur. Sá gjaldeyrir sem ríkið aflar (með

lántökum frá IMF og vinaþjóðum) er ekki varanlegur gjaldeyrir heldur lán sem íslenska þjóðin

þarf að endurgreiða. Þess vegna er atvinnulífið eina leið þjóðarinnar til að skapa varanlegar

gjaldeyristekjur. Í þriðja lagi getur fólk fundið vinnu erlendis og unnið þannig inn erlendan

gjaldeyri sem það getur nýtt til að styðja við sína nánustu heima. Það spila fleiri þættir en

fjármál inn í þá ákvörðun að flytja til útlanda en fólk ætti að kanna þá möguleika.

Stig sorgarinnar og þarfapýramídinn

Samkvæmt kenningum sálfræðingsins Elisabeth Kübler-Ross eru fimm stig sem fólk gengur í

gegnum þegar það bregst við stórum áföllum og sorg; Afneitun (denial), Reiði (anger),

Samningastig (bargaining), Þunglyndi (depression), Sátt (acceptance). Segja má að við íslenska

þjóðin séum á fyrstu stigum þessa ferlis þar sem reiðin er að taka við af upphaflega sjokkinu og

afneituninni. Á samningsstiginu fer fólk að reyna að halda í það sem áður var en þegar fólk

meðtekur að heimsmyndin er breytt þá tekur við mikil depurð eða þunglyndi. Að lokum sættir

fólk sig við nýjan veruleika og reynir að byggja líf sitt upp miðað við breyttar forsendur. Þjóðin

þarf að ganga saman í gegnum allt þetta ferli og mikilvægt er að við styðjum við hvort annað og

að fagaðilar leggi sitt af mörkum þar sem þeir hafa þekkingu til. Því fyrr sem við náum að sætta

okkur við þessa breyttu veröld þeim mun fyrr náum við viðspyrnu og komust frá botninn.

Svo vitnað sé í annan fræðing þá var það mannúðarsálfræðingurinn Maslow sem setti fram

kenninguna um þarfapýramídan. Neðst í pýramídanum eru grunnþarfir mannsins svo sem

súrefni, matur, húsaskjól og heilsa og hagur sinna nánustu. Ofar í pýramídanum eru síðan

félagsþarfir og loks þarfir eins og staða og status í samfélaginu.

Maslow sagði að fólk hugsaði ekki um næsta þrep fyrir ofan í pýramídanum nema að hafa tryggt

að þrepin fyrir neðan væru örugg. Þannig hefði fólk ekki áhyggjur af áliti annarra á sér eða

þjóðfélagsstöðu sinni ef það væri ekki með tryggt húsaskjól eða mat sem eru mikilvægari þarfir.

Það hefur hrikt svo rækilega í grunnstoðum íslensks þjóðfélags að fólk er í óvissu með

grunnþarfir sínar. Það er nokkuð sem fáir höfðu leitt hugan að áður en fólk sem missir vinnuna

óttast að geta ekki veitt fjölskyldu sinni mat eða öryggi. Fólk sem skuldar umfram eignavirði af

húsinu sínu eða ræður ekki við afborganir húsnæðislánsins óttast að missa húsið sitt. Á meðan

fólk er í óvissu og ótta um slíka hluti þá hefur það ekki áhyggjur af þáttum eins og félagslegri

stöðu og status í þjóðfélaginu. Einnig getur það fólk ekki einbeitt sér í vinnunni og er lamað af

áhyggjum. Það er því brýnt verkefni að reyna að eyða þeim ótta og óvissu hjá þjóðinni svo við

getum farið að byggja aftur upp.

Ég var eins og fleiri Íslendingar með háa einkaneyslu og stór hluti af tíma mínum fór í að velta

mér upp úr hlutum sem maður sér nú að skipta í raun litlu máli. Ég hef misst vinnuna mína en ég

er ungur með menntun og fulla starfsorku og er óendalega ríkur að eiga frábæra fjölskyldu og

vini. Ég ætla að reyna að leita tækifæranna erlendis og vonast til að geta tryggt fjölskyldunni

grunn þar og svo reyna að láta gott af mér leiða fyrir mína nánustu og Ísland. Það eru allir að

glíma við sín vandamál í dag og af mismunandi toga en miklvægt að missa ekki móðinn og hafa

trú á því að það séu alltaf einhverjar lausnir við vandamálunum sama hversu erfið þau virðast í

fyrstu. Það sem mun uppúr standa eftir allar þessar efnahagslegur hamfarir er að þær fá okkur

til að hugsa um hvað það er sem skiptir mestu máli í lífinu. Það eru lífsgæði eins og samband við

sína nánustu og að láta gott af sér leiða.

Lokaorð

Langtímahorfur Íslands eru mjög góðar þar sem við eigum fjársjóð í fólkinu og landinu. Við lifum

samt í núinu og eins og hagfræðingurinn Keynes sagði „In the long run we are all dead” . Þess

vegna skiptir máli að við tökum vel á þeim vandamálum sem við glímum við í dag. Róm er að

brenna og við þurfum að taka höndum saman að slökkva eldinn, lágmarka skaðann og svo

byggja borgina upp á nýjum undirstöðum.

Höfundur er MBA viðskiptafræðingur og búsettur í London