Evrópska kerfið – með Bandaríkin að bakhjarli

Í pistli fyrr í dag vitnaði ég í grein eftir þann stórmerka heimspeking Slavoj Zizek. Hann var tvívegis gestur í Silfri Egils. Zizek er vinstri maður, marxisti, en oft hefur hann hrellt marxista og aðra vinstri menn. Krafturinn í hugsun hans er stundum þannig að hún virkar eins og náttúruafl.

Í öðru viðtalinu við mig talaði Zizek um þrjú megin þjóðfélagskerfi samtímans:

Bandaríska kapítalismann með ofurvaldi fjármagnsaflanna og sínum mikla ójöfnuði.

Kínverska kapítalismann, það sem má nefna herskálakapítalisma, þetta má jafnvel skilgreina sem útgáfu af fasisma, þótt opinberlega sé það kommúnistaflokkur sem er við völd.

Og svo er það Evrópa með sitt blandaða hagkerfi og velferðarkerfi. Þar eru ennþá ríkjandi hugsjónir um jöfnuð og almenna velferð. Evrópa er hins vegar að sligast undan skuldum og þungum eftirlaunakerfum. Ein aðferð til að ráða bót á þessu er að flytja inn fólk sem getur unnið störfin, en það vekur upp heift – já, oft fasískar kenndir – hjá þeim sem fyrir eru. Evrópa reynir þó að einhverju leyti að halda fjármálavaldinu í skefjum, ólíkt Bandaríkjunum.

Nú stöndum við frammi fyrir því að innan tíðar verður Kína líklega orðið stærsta efnahagsveldi heimsins. Það verða ekki lítil tíðindi og engin ástæða til að fagna. Kína lýtur einræðisstjórn, gagnrýni á stjórnvöld er ekki leyfð, þar eru ekki frjálsir fjölmiðlar né óháð réttarfar. Í raun er það ill tilhugsun að slíkt ríki gæti orðið hið voldugasta í heimi – áhrifa þess mun gæta út um alla veröld, um lönd og höf og út í geim.

Gagnvart þessu á Evrópa engan annan skynsamlegan kost en að standa saman. Evrópa sem er sundruð í smáríki mun ekki geta staðist Kína (eða Rússlandi) snúning. Einstaka ríki í álfunni gætu orði auðveld bráð.

En Evrópa getur tæplega án Bandaríkjanna verið. Bandaríkin skárust þvívegis í leikinn á 20. öld og komu Evrópu til bjargar – í fyrri heimstyrjöldinni, í seinni heimstyrjöldinni þegar aðeins voru fimm lýðræðisríki eftir í álfunni og í Kalda stríðinu þegar mestöll Evrópa hefði getað orðið kommúnisma að bráð. Bandarískur her tryggði friðinn í vesturheimi – það hefur verið kallað Pax Americana og það voru Bandaríkin sem komu Evrópu á lappirnar með Marshall-hjálpinni.

Bandaríkjahatur er landlægt í Evrópu – gerum greinarmun á því og sjálfsagðri og eðlilegri gagnrýni.

En í Bandaríkjunum ríkir tjáningarfrelsi, frelsi til æðis og athafna, til að gagnrýna ríkisstjórnina, og þar er lýðræði (þó með pútókratískri skekkju). Bandaríkin fóru mjög illa með áhrifavald sitt á heimsvísu á tíma George W. Bush og seint gengur að byggja það upp á. Það væri mjög skaðlegt fyrir heimspólitíkina ef annar Repúblikani af sauðahúsi Bush kæmist til valda.

Nú á tíma Obamas er í bígerð afar mikilvægur fríverslunarsamningur milli Evrópusambandsins og Bandaríkjanna, hin gömlu bandalagsríki vestursins eru aftur að færast nær hver öðru eftir skemmdarverk Bushstjórnarinnar. Bandaríkinn hafa hermáttinn sem Evrópa hefur í takmörkuðum mæli. Þar er samsarfsvettvangurinn Nató – og nú er talað um að Svíþjóð og Finnland kunni að ganga í Atlantshafsbandalagið. Ríkin hafa tekið margvíslegan þátt í hernaðarsamstarfi Nató, en ef Pútínstjórnin í Rússlandi heldur áfram yfirgangi sínum gæti svar þeirra verið að gerast fullgildir meðlimir.

.