Þegar örfáir einstaklingar setja þjóð á hausinn

Andrés Magnússon læknir hefur vakið mikla athygli þegar hann hefur komið fram í Silfri Egils. Hann var einna fyrstur manna til að benda á að útrásin byggði á skefjalausum lántökum og ofmetnum eignum. Andrés er höfundur þessarar greinar um Icesave og ábyrgð einkaaðilanna sem settu Ísland á hausinn.

- - -

Talið er að skuldir hins opinbera, sveitafélög meðtalin, séu nálægt 2500 milljarðar. Talið er að 2000 fyrirtæki eigi eftir að verða galdþrota á árinu með meðfylgjandi tapi á lánum og veðum til ríkisbankanna, það á eftir að bæta þeirri tölu við áætlaðar skuldir ríkisbúsins. Skuldir sem hlutfall af þjóðarframleiðslu eru löngu komnar framúr því marki þar sem þjóð er talin gjaldþrota. Kaliforníuríki er talið ramba á barmi gjaldþrots, þar eru skuldir uþb. 150 þús kr. á mann. Á Íslandi verða allar skuldir hins opinbera nálægt 10 milljónum á mann í árslok 2009. Hluti þessa vanda er að fyrrverandi ríkisstjórn hvatti eindregið til þess að blanda saman venjulegri bankaþjónustu við almenning og fárfestingabankastarfssemi, þannig er ISAVE vandinn tilkominn.

Nú vilja ráðamenn þjóðarinnar að allir Íslendingar leggjast á eitt, taka á sig þungar byrgðar til næstu áratuga til þess að greiða ISAVE skuldbindingar “sínar”. Eins og ávallt í þessari umræðu þá gleymist kjarni málsins, nefnilega að það er ekki þjóðin sem stofnaði til skuldanna heldur eigendur þess einkabanka sem sópaði til sín fé í gegnum ISAVE reikninga á sínum tíma. Stjórnmálamenn þessa lands vilja endilega taka ISAVE-vandann af eigendunum og færa hann yfir á landann. Íslendingar þarfnast ekki núna einhverra harðduglegra stjórnmálamanna sem hvetja þjóð sína til þess að strita og juða í sveita síns andlits til þess að komast út úr klafa ISAVE skuldanna eftir einhverja áratugi. Nei, íslendingar þurfa stjórnmálamenn sem hafa kjark til þess að viðurkenna fyrir sjálfum sér að “útrásarblekkingin” var samviskulaus aðför að efnahagslífi landsins, stjórnmálamenn sem ganga í þau verk sem þessi sjálfsviðurkenning krefst. Það er erfitt og jafnvel hættulegt að ganga á hólm við auðmennina með sinn auð, styrk og fjölmiðlavald, en átakalaust að velta vandanum yfir á almenning. Auðmennirnir sköpuðu aldrei nein verðmæti, hagtölur sýna svart á hvítu að lánin voru alltaf meiri heldur en þau verðmæti sem tókst að skapa fyrir þau, þjóðin var blekkt með bókhaldsbrellum og stanslausum áróðri úr fjölmiðlum auðmannanna. Ennþá vantar stjórnmálamenn sem sjá til þess að hið illa fengna fé verði endurheimt með þeim lagasetningum sem til þarf og fénu varið til þess að koma landinu aftur á réttan kjöl.

Algengasta afsökun þeirra sem ekki hafa þrek til þess að ganga í þessi erfiðu mál er að segja: “Auðmennirnir eiga hvort sem er örugglega ekki neitt lengur”. Þetta er bara alls ekki rétt. Bara arðgreiðslurnar út úr loftbólufyrirtækjunum sem nú hvíla gjaldþrota á ríkinu voru af svipaðri stærðargráðu og ISAVE skuldbindingar ríkissjóðs, megnið af þeim peningum eru ennþá til. Ágóði íslenskra auðmanna af skortstöðutökum gegn íslensku krónunni er einnig af svipaðri stærðargráðu og ISAVE skuldbindingarnar. Þannig mætti lengi telja. Það eru nægir fjármunir til, þeim er bara mjög misskipt. Til dæmis eiga eigendur ISAVE skuldanna lóðareignir, húseignir, jarðeignir, vatnsafl og mörg fyrirtæki bæði hérlendis og erlendis. Það þarf kjark og siðferðisþrek til þess að ná þeim tilbaka.

Eðlilegast væri að fara aðrar tveggja eftirfarandi leiða (helst báðar) í ISAVE málinu:

1. Það er algerlega ný og (ófyrirsjáanleg) staða að örfáir einstaklingar geti sett heila þjóð á hausinn. Það væri í hæsta máta óeðlilegt að setja ekki ný lög til þess að mæta þessum nýju aðstæðum. Hluti þeirra gæti hljóðað eitthvað á þessa leið: “Ef sú staða kemur upp að gjaldþrot ákveðinna einkafyrirtækja er það stórt að það íþyngir verulega ríkisfjármálum í fleiri ár (eða er stærra en x% af ríkisfjárlögum) þá skal fyrst gengið að öðrum eigum ábyrgðarmanna (eigenda) hinna gjaldþrota fyrirtækja áður en almenningi í landinu er gert að taka á sig skuldir þeirra. Það er einkennilegt að Íslendingum finnst allt í lagi að breyta lögum þannig að auðmenn geti eignast það sem almenningi hafði tekist að spara saman í gegnum kynslóðirnar, ss. sparisjóði, banka, tryggingafélög o.fl., en það má alls ekki breyta lögum í hina áttina þannig að auðmenn beri sínar skuldir sjálfir. Það er einstefnuloki á lagabreytingar! Þjóðin er orðin svo vön því að lúta ægivaldi íslenskra peningamanna, málgögnum þeirra og Flokki að þegar valdastofnanir þessar nú eru lamaðar þá getur hún ekki virkjað sína eigin löggjafasamkundu til þess að ná fram réttlætinu og um leið því fjármagni sem þarf til þess að komast út úr þjóðargjaldþrotinu.

2. Ef ríkissjóður ætlar að taka á sig fjárhagsskuldbindingarnar vegna ISAVE þá verður ríkissjóður að finna tekjustofn á móti. Skortstöðutökur gegn íslensku krónunni námu hundruðum- ef ekki þúsund miljörðum. Aðeins útvaldir einstaklingar fengu að taka þessa skortstöðu, gjarnan eigendur bankanna. Þeir sem voru látnir veðja á móti höfðu ekki aðgang að sömu upplýsingum og eigendur bankanna, þeir höfðu oft sínar upplýsingar úr fjölmiðlum í eigu eigenda bankanna sem gáfu alranga mynd af hinni raunverulegu stöðu með gagnrýnislausu lofprísi. Þessi skortstaða hafði hörmulegar afleiðingar fyrir m.a. myntkörfulánatakendur. Eðlilegast væri að leggja 95% skatt á skortstöðutökugróðann (alla vega það sem var umfram “eðlilega” tryggingu). Þannig væru komnar tekjur á móti ISAVE skuldbindingunum. Fyrir nokkrum mánuðum síðan tókst að fá lagðan fram lista yfir eigendur jöklabréfanna. Réttara hefði verið að birta lista yfir stærstu skortstöðutökurnar gegn íslensku krónunni, hver ágóði hlutaðeigandi var og hvað nýju ríkisbankarnir (við) hafa þurft að taka á sig miklar byrðar þeirra vegna.

Með því að láta þjóðina taka möglunarlaust á sig ISAVE baggann er verið að senda þau skilaboð til æsku þessa lands að það sé allt í himna lagi að opna bankareikninga erlendis, bjóða miklu hærri vexti en nokkrir aðrir telja sig geta ráðið við, greiða sér svimháan arð af innkomunni, koma fénu í önnur félög og láta síðan almenning borga þegar kemur að hinu óumflýjanlega uppgjöri. Skilaboðin til barna okkar eru að þau skuli þæg beygja sig og þola óréttlætið, það þýði ekkert að mögla. Stjórnmálamenn annarra landa hafa beitt sér miklu hvassar gegn aðilunum bakvið fjármálaspillinguna heldur en okkar stjórnmálamenn hafa gert. Okkar stjórnmálamenn vilja að eftir 25 ár getum við stolt tekið barnabörnin á kné og sagt. “Já elskan, uppúr aldamótunum eignuðumst við íslendingar okkar fyrstu milljónamæringa, það leit illa út á tímabili en með ósérplægni og fádæma vinnuhörku þjóðarinnar tókst okkur að bjarga því að íslendingar ættu enga miljónamæringa”.

Íslendingar mega ekki veigra sér við að setja þau lög sem þarf til þess að skynsemin og réttlætið nái fram að ganga. Lagasetning er ekkert annað en að binda í orð það sem endurspeglar réttlætiskennd þjóðar. Öll lög eru í stöðugri endurskoðun og það er sífellt verið að laga þau að nýjum veruleika og nýjum aðstæðum. Afnám þrælahaldsins gekk í berhögg við lög þess tíma og kom illa við fjárhag plantekrueigenda.

Kæri lesandi. Lögum var breytt þannig að lántökuvíkingarnir komust í þá aðstöðu að geta notað fyrrum ríkisfyrirtæki til þess að raka til sín fé og setja þjóðina á hausinn, almenningur hefur nú löggjafarsamkunduna og getur breytt lögunum til þess að kippa þessu í lag aftur…..ef hann leggur í það.

Andrés Magnússon læknir