Seðlabankinn og skuldabréfin

Efnahagsráðgjafi minn tók saman þessa greinargerð um það sem er að gerast milli Seðlabankans og fjármálafyrirtækjanna:

- - -

Ég hef ekki allar upplýsingar um þessi mál, les þetta sem utanaðkomandi. En rétt er að halda því til haga að í sumar og reyndar fyrr var talað um að bankarnir væru að plata SÍ með því að leggja inn veðskuldabréf í endurhverfum viðskiptum sem væru með lakari tryggingum og gæðum en eðlilegt væri. Þessi umræða spratt upp af því að SÍ rýmkaði með reglugerð skilgreiningu á traustum veðbréfum og sýndist sitt hverjum í þeim efnum. ( Marinó Gunnar Njálsson starfar sem sjálfstæður ráðgjafi og hefur mikinn tíma til að grúska í svona efnum og man hann dagsetningar í þessu sambandi og reglugerðir. Hann hefur líka sökkt sér niður í Basel 2 pælingar um lækkun bindiskyldu sem var eitt stórslysið enn hjá SÍ og mæli ég með að þú kíkir á bloggið hans hvað þetta varðar en hann hefur lagt mikla vinnu í að skýra þetta út og gagnrýna).

En fyrst endurhverf lán SÍ. Bankar fjármagna sig í krónum að hluta til hjá SÍ og fer það þannig fram að þeir leggja inn hjá SÍ skuldabréf á tveggja vikna fresti og fá beinharðar krónur inn á reikning hjá sér á móti. Þessum viðskiptum er velt áfram reglulega en yfirlit yfir heildarstöðu þessara veða inni í SÍ gefa vísbendingu um lánsfjárþörf bankana. Þetta eru sumsé heildsöluviðskipti þar sem SÍ ákveður hvað fjármagn kostar hverju sinni til fjármálastofnana. Þetta kallast líka stýrivextir og hafa verið óhemju háir á Íslandi um langt skeið þar sem yfirlýst stefna SÍ var að slá á þenslu (eyðslu) til að draga úr verðbólgu.

Þegar stýrivextir (heildsöluvextir) eru þetta fimmtán prósent, þurfa bankarnir að velta þessum peningum yfir til almennings og fyrirtækja á enn hærri vöxtum til að standa undir starfsemi sinni. Til að mynda fara þá almennir lánsvextir kannski upp í átján til nítján prósent og yfirdrættir upp fyrir tuttugu prósent. Þegar vaxta stigið (smásöluverð á peningum) er orðið svona hátt ættu samkvæmt almennri skynsemi, fyrirtæki og almenningur að hugsa sig vandlega um við neyslu og peningaaustri, hætta við bílakaup, draga úr utanlandsferðum, meina sér um rauðvín um helgar, versla í bónus en ekki hagkaup etc. Íslendingar eru eins og Bandaríkjamenn tregir til að draga úr einkaneyslu, því tekur talsverðan tíma fyrir svona hátt stýrivaxtastig að kalla fram þau viðbrögð sem ætlast er til, að draga úr neyslu (eftirspurn) og þar með verðbólgu. Í Þýskalandi og Japan, til að nefna tvo öðruvísi neytendahópa, virka stýrivextir hraðar, þar er líka miklu minni verðbólga þar sem almenningur er mun varkárari í útgjöldum (sennilega arfleifð frá eymdarárum eftir stríð (plús Weimar vitfirringin) sem haldið er mjög til haga í sögukennslu í þessum ríkjum).

Rétt er einnig að benda á að trauðla er hægt að ætlast til að sparifé skili yfir tuttugu prósenta arði, hvað þá normal hlutabréf, þannig að í því ástandi sem ríkt hefur með ofurháa stýrivexti og okurvexti á útlánum til almennings átti engin að fjárfesta í öðru en að borga niður yfirdrátt, en það var lang besta fjárfestingin og hefur verið lengi á Íslandi, þótt fólk hafi ekki viljað horfast í augu við það. En það er útúrdúr.

Aftur að skuldabréfum og veðum fjármálastofnana gagnvart SÍ í endurhverfum viðskiptum.

Skuldabréf og pappírar sem eru lagðir inn til trygginga í SÍ gegn beinum krónulánum á stýrivaxtakjörum eru mjög mismunandi að gæðum en lúta ákveðnum skilgreiningum hjá því sviði SÍ sem fer með þessi mál. Til að mynda eru tryggustu bréfin, ríkisskuldabréf í eigu bankana, með topp lánshæfismati. Síðan komu bréf traustra fjármálastofnana, en til þeirra töldust bankarnir framan af. Þessi bréf fá alþjóðlegt lánshæfismat sem kunnugt er og eru metin samkvæmt því. En segjum nú svo að reglur SÍ um veðbréf í endurhverfum viðskiptum hafi verið rýmkaðar svo (sem virðist hafa verið gert) að hægt var að leggja inn afleiðubréf tengd jöklabréfum, bréf frá stærri fyrirtækjum sem þóttu traust (segjum til dæmis Baugi og Stoðum sem nú eru í greiðslustöðvun), minni sparisjóða og jafnvel fasteignaveðbréf (og þar sem allt er svo geggjað er jafnvel talað um stærri fjárfestingabréf til kaupa á krönum og skipum og lausamunum – en ég trúi því þó varla), þá væri talsverð útlánahætta á ferð hjá SÍ.

Þetta virðist vera að koma á daginn. Einkum er horft til Sparisjóðabankans sem hefur staðið höllum fæti um talsverðan tíma. Spurt er því núna, hver eru gæðin á þeim bréfum sem Sparisjóðabankinn lagði inn hjá SÍ til að fá lánsfjármagn upp á 150 milljarða? Eru í þeim pakka, skuldabréf frá svo gott sem gjaldþrota sparisjóðum, eru bréf í Exista þarna inni. Og sjálf styrkustu skuldabréfin sem þóttu, eins og skráðar skuldabréfaútgáfur Kaupþings eru svo gott sem verðlausar í dag (skráð skuldabréfútgáfa er gefin út oftast með „prospekti“ upplýsingabæklingi um fjármálastöðu útgefanda og reiðir sig á lánshæfisstuðlum Moodys, Standar & Poor, etc). Ef þetta eru veðbréfin sem Sparisjóðabankinn laggði inn til tryggingar hjá SÍ þarf augljóslega að endurmeta raunvirði pappírana. Ég sé að giskað er á að Sparisjóðabankinn verði að leggja inn ný veð og traust fyrir svona lágmark 80 milljarða (meira grunar mig), en þau bréf á hann áreiðanlega ekki til. Þar sem veðin eru ekki fyrir hendi þarf Sparisjóðabankinn að greiða SÍ þennan mismun mjög fljótt, innan nokkurra daga, sem þýðir að hann er gjaldþrota í raun. Ég tek hann sem dæmi, en væntanlega á þetta við um flestar þær fjármálastofnanir sem hafa sótt sér fé hjá SÍ í endurhverfum viðskiptum, Askar Capital, Saga Capital og hvað þessi nýjabrumsfélög heita öll (þau eru öll sett upp af fyrrverandi starfsmönnum Kauþings og hinna bankana sem sættu sig ekki við skítalaun upp á svona tvær milljónir á mánuði og opnuðu því svona litlar replica útgáfur af bönkunum með megináherslu á fjárfestingabanka starfsemi – hver nennti viðskiptabankastarfsemi, svo algjörlega gamaldags).

Ef allt fer á versta veg með þessi veð, er SÍ í raun að tapa sínu eigin fé eins og það leggur sig!

Nú má spyrja sig, hvers vegna í ósköpunum rýmkaði SÍ kröfur um gæði veðtrygginga í endurhverfum viðskiptum? Á versta mögulega tíma í fjármálasögu bankans.

Svarið er einfalt, vegna þess að bankarnir fóru fram á það!

Eftir litlu fjármálakreppuna árið 2006, náðu bankarnir að bjarga sér fyrir horn, en þá þegar var áhættustuðullinn orðinn svo hár hjá þeim (með botnlausri skuldsetningu og botnlausum útlánum á móti, einkum til Baugs, Exista, þáverandi FL Group og annarra). Millibankamarkaðurinn takmarkaðist mjög fyrir bankana, einkum sá í Lundúnum, en málið var leyst að hluta til með skuldabréfaútgáfu í USA og Asíu (Kaupþing er núna að klikka á Samúræ láni eins og greint var frá í gær). Ein lausnin var IceSave og Kaupþing Edge, sem kom reyndar aðeins seinna. En sannleikurinn er sá að bankarnir hafa frá 2006 verið í nokkrum vandræðum með að fjármagna sig og þá reyndist happadrjúgt að SÍ skyldi rýmka reglur um endurhverf viðskipti.

Á Íslandi háttar þannig til að óljóst er hver tekur ákvarðanir í SÍ og á hvað grunni, fræðilegum, pragmatískum, pólitískum?

Rétt er að spyrja, hver tók þá ákvörðun (og hver ber ábyrgð) á því að rýmka reglur í endurhverfum viðskiptum? En svo virðist sem að það hafi verið gert og að afleiðingin sé núna að koma fram.

En SÍ hafði ekki allar upplýsingar og FME greinilega ekki heldur. Þegar þessar stofnanir reyndu af fremur veikum mætti að skoða raunverulega stöðu bankana á síðustu tveimur árum, fengu þær kannski ekki alveg hreinskilin svör og það gat því kannski engin séð fyrir að sæmilega hátt metin skuldabréf banka sem lögð voru til trygginga í endurhverfum viðskiptum yrðu verðlaus fyrirvaralaust (ég sá að verið er að selja þessi skuldabréf sem longshot ytra í þeirri von að eitthvað fáist upp í kröfur hjá bönkunum á endanum. Verðið er samkvæmt Bloomberg 3 sent fyrir hverja eins dollara skuld, sum sé 97% afföll, sem gerir Green með sín 95% afföll að rausnarmanni!).

Aftur, er það til góðs að vera með stjórnmálamann í fyrirsvari fyrir SÍ? Til dæmis þegar fjárvana bankar sækja það fast að rýmka veðheimildir í endurhverfum viðskiptum. Segjum til dæmis að fyrrverandi varaformaður bankaráðs Landsbanka, taki þetta mál upp við stjórn SÍ á sínum tíma.

Fjárfestingabankastarfsemi er mjög flókin á margan hátt en margt er líka einfalt. Til dæmis. Sá sem tekur meiri áhættu í uppsveiflu græðir meira og getur geiflað sig í drýldni framan í heiminn, en meiri áhætta þýðir líka nákvæmlega það í niðursveiflu. Ég held að hugtakið „financial prudence“ hafi verið okkar mönnum óþekkt.

En eins og áður segir, þetta er bara svona pæling í því hvernig þetta lítur væntanlega út. Vonandi hef ég einu sinni rangt fyrir mér.