Hinir ósnertanlegu

Menn eru dæmdir fyrir að valda umferðarslysum af gáleysi, læknar þurfa að bera ábyrgð á mistökum sínum, en menn sem setja heilar þjóðir í skuldanauð í einhverju rugli, þeir halda bara áfram eins og fínir menn.

Sverrir Jakobsson sagnfræðingur skrifaði merkilega grein í Fréttablaðið fyrr í vikunni um takmarkaða ábyrgð hlutafélaga og eigenda þeirra. Því hefur reyndar verið haldið fram í merkilegri bók og heimildarmynd sem nefnist The Corporation að stór hlutafélög hafi ýmis einkenni sýkópata.

Svona lítur grein Sverris út:

- - -

„Hvers vegna eru útrásarvíkingar ósnertanlegir? Hvers vegna er íslenskt samfélag komið í þrot en enginn gengur að eignum þeirra og auðæfum? Hvers vegna er Björgúlfur Guðmundsson enn sem komið er eini íslenski stóreignamaðurinn sem hefur orðið gjaldþrota þrátt fyrir að flest hinna stærri íslenskra fyrirtækja hafi komist í þrot á undanförnum mánuðum?

Það er ljóst að almenningur er fullur óþolinmæði og vill skeleggar aðgerðir. Almenningur vill að útrásarvíkingarnir sæti ábyrgð. En því miður býður það rekstrarumhverfi sem hægrisinnuð íslensk stjórnvöld hafa þróað fyrir fyrirtæki undanfarna áratugi einmitt upp á gagnstæða. Það kristallast í gömlu slagorði sem íslenskir frjálshyggjumenn boðuðu eins og hverja aðra kennisetningu hér á árum áður. Hér er átt við „kosti hlutafélagaformsins“, möntru sem Viðskiptaráð, Stjórnunarfélag og Samtök atvinnulífsins, – hin íslenska „þrenning sönn og ein“ – boðuðu sem allsherjarlausn til skamms tíma. Því miður skorti nokkrar víddir í þá umræðu, t.d. þann flöt að það sem væri kostur fyrir einn gæti verið gallar fyrir annan eða jafnvel vandamál heils samfélags.

Kostir hlutafélagaformsins hafa jafnan tengst takmarkaðri ábyrgð – ábyrgð eiganda sem einungis er ábyrgur fyrir eigin hlutafé og ábyrgð stjórnenda sem ekki hafa önnur markmið en að tryggja eigendum sem mestan skyndigróða. Þess vegna er hrun bankanna – sjálfra aflvéla íslensks viðskiptalífs – ekki á ábyrgð eigenda þeirra umfram þann takmarkaða hlut sem þeir áttu. Þeir voru búnir að hirða arðinn og stjórnendurnir búnir að hirða bónusana. Ábyrgðin hvílir hins vegar einhvers staðar annars staðar; hún er takmörkuð þó að hrunið hafi verið takmarkalaust.

Í umræðu um gjaldþrot íslensku bankanna og hvað verður um ábyrgðir þeirra hefur veruleikafirring verið áberandi, einkum sú röksemdafærsla að bankarnir hafi verið „einkabankar“ og þess vegna eigi gjaldþrot þeirra ekki að koma almenningi á Íslandi við. Þannig er það hins vegar ekki þar sem bankarnir höfðu í raun aldrei leyfi til að fara á hausinn – annars myndi gangvirki íslensks viðskiptalífs stöðvast. Og það blasir við að fyrirtæki sem ekki mega fara á hausinn eru ekki einkafyrirtæki í raun og sann þar sem hið opinbera fær þau í kjöltuna við gjaldþrot. „Einkavæðing“ bankanna var því ekki raunverulegur viðburður – hið eina sem var einkavætt var gróðinn og valdið til að nýta sér þessi fyrirtæki. Ábyrgðin fylgdi aldrei með í kaupunum.

Útrásin var aldrei einkaverkefni nokkurra manna – hún var frá upphafi klædd í þjóðernislegan búning. Hún var birtingarmynd þeirrar þjóðernishyggju sem lítur ekki á þjóðina sem lýðræðislegt samstarfsverkefni heldur eigi þjóðernið að tilheyra hetjum og afburðamönnum sem fari með það í umboði okkar hinna. Einkavæðing bankanna snerist um að færa vald og vegsemd í hendur hinna fáu en ábyrgðin hvíldi hins vegar áfram á hinu opinbera – öllum þorra almennings. Það var sagan sem aldrei mátti segja af einkavæðingunni.

Núna þegar þessi spilaborg er hrunin hefur önnur þjóðernisorðræða náð yfirhöndinni – hugmyndin um hið saklausa Ísland þar sem enginn bar ábyrgð nema þeir sem báru takmarkaða ábyrgð, hluthafarnir og stjórnendurnir. Í rauninni er þó ábyrgðinni velt yfir á aðra – útlendinga sem eiga að bera tapið. Í orðræðu útrásarinnar voru útlendingar minni máttar, fólk sem ekki bjó yfir hinum meðfæddu og innbyggðu viðskiptahæfileikum íslenskra ahafnamanna. Núna eru þeir hins vegar orðnir að lambinu sem á að bera syndir heimsins – eða a.m.k. þær syndir sem við erum of smá til að bera sjálf.

Kostir hlutfélagaformsins voru meitlaðir í stein; þeir voru hluti af þeirri umgjörð sem frjálslynd og áhættusækin íslensk stjórnvöld bjuggu viðskiptalífinu. Hornsteinn þeirra var hin takmarkaða ábyrgð – ábyrgðin sem aldrei var lögð á útrásarvíkingana og þeir munu því aldrei þurfa að axla – hvað sem okkur hinum kann að finnast um það. Eina leiðin til að breyta reglunum; til að gefa umheiminum til kynna að tíma glæframennsku í fjármálum sé lokið; til þess að skapa Íslandi það traust sem víkingarnir hafa sólundað – leiðin til þess er að axla ábyrgð og að skapa umhverfi þar sem fólk axlar ábyrgð. Það þarf að gefa skýr skilaboð um það að samfélag þar sem ábyrgð fylgir ekki völdum sé liðið undir lok og að það komi ekki aftur. Það er hin róttæka leið út úr núverandi kreppu.“

- - -

Svo má benda á þennan pistil Gríms Atlasonar um Landsbankann, Icesave og ríkisábyrgðina.