arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Reykjavík sem Disneyland?

Miðbærinn er að verða eins og Disneyland.

Þessu er slegið upp í fyrirsögn í breska dagblaðinu Daily Telegraph og eru orðin höfð eftir Birgittu Jónsdóttur, alþingismanni og helsta leiðtoga Pírata.

Það er reyndar spurning hvort Birgitta hefur komið í sjálft Disneyland, það lítur svona út:

En hún segir líka:

Það er eins og borgin sé ekki mín borg lengur.

Nú er spurning hvaða borgar Birgitta saknar svo mjög? Eitt sinn var hún pönkari í kringum Hlemminn, en þá var borgin döpur og grá og varla neinir veitingastaðir eða kaffihús að heitið gæti. En pönkið þreifst náttúrlega á grámyglu.

Síðan gerðist það að byggðar voru verslunarmiðstöðvar, fyrst Kringlan og svo Smáralind og miðbærinn eiginlega tæmdist af fólki á löngu tímabili. Verslanir flosnuðu upp, það var helst að væri líf í tuskunum að næturlagi um helgar. Það var samt frekar álitið vandamál en hitt. Helst enginn var kominn á öldurhúsin fyrr en eftir miðnætti, því það var hagstæðara að hella á sig heima.

Þetta hefur breyst mikið. Alveg í miðjunni er mestöll starfsemin miðuð við túrista, vissulega, en svæðið sem getur talist vera miðborg hefur stækkað mikið, upp fyrir Hlemm, út með Höfninni og lengst út á Granda, út að Eiðisgranda og upp í Borgartún.

Það þarf heldur ekki að fara mörg ár aftur í tímann og þá var aldrei hræða á ferli á Skólavörðuholtinu. Nú iðar það af lífi og sömuleiðis hliðargöturnar út frá Laugavegi og Skólavörðustíg. Meira að segja Hverfisgatan er farin að virka dálítið sjarmerandi. Maður er jafnvel farinn að ganga hana sér til yndisauka – stað sem maður forðaðist eins og pestina áður.
Loftslagsbreytingar með augum mikils listamanns

Væntanlega er seinna í mánuðinum bók eftir ljósmyndarann Ragnar Axelsson, Rax. Bókin er stórkoslegt listaverk – en hún hefur líka gríðarlega þýðingu fyrir samtíma okkar. Rax hefur sérhæft sig í að taka myndir á norðurslóðum, bókin skiptist í þrjá kafla, myndir frá Íslandi, Færeyjum og Grænlandi.

Rax hefur farið víðar um norðrið en flestir menn. Hann hefur ekki tölu á skiptunum sem hann hefur komið til Grænlands. Þar hefur hann farið í litlar byggðir veiðimanna sem margar hverjar eru að leggjast af. Meðfram þessu hefur hann skrásett þær gríðarlegu breytingar sem eru að verða vegna hlýnandi loftslags. Hann sýnir okkur heim sem er að hverfa og aðsteðjandi vá.

Nú er hann farinn að leita á aðrar slóðir til að skrá þessi miklu umskipti, hann ferðast um Síberíu eins og mátt sjá af aukablaði sem kom út með Morgunblaðinu í tilefni af Arctic Circle ráðstefnunni. Þar er jörð sem áður var slétt orðin ójöfn, holur myndast þar sem streymir upp gas – sífrerinn er að þiðna.

Við fjöllum um Rax og nýju bókina hans í Kiljunni í kvöld.

Ein af myndum Rax úr bókinni sem við fjöllum um í Kiljunni. „Stóri ísinn er veikur“, sagði gamall veiðimaður á Grænlandi við hann.
Hefði Viðskiptaráð skotið velferðarkerfið í kaf?

Ef Viðskiptaráð hefði verið til á síðustu öld, hefði það þá goldið varhug við almannatryggingum, heilbrigðiskerfi fyrir alla, jafnvel vökulögunum?

Það má velta þessu fyrir sér. Viðskiptaráð hefur talið það hlutverk sitt að vara ævinlega við því að fjármunum sé eytt í almannaþágu. Sennilega er ekki til þröngsýnni félagsskapur á Íslandi. En á móti má segja, maður veit svosem alltaf úr hvaða átt Viðskiptaráðið kemur.

Nú varar Viðskiptaráð sérstaklega við loforðum sem hafa heyrst fyrir kosningarnar, og tekur sérstaklega fyrir fyrirheit um að bæta heilbrigðiskerfið, hækka lífeyrisgreiðslur aldraðra og öryrkja og auka framlög til húsnæðismála.

Viðskiptaráði líst illa á þetta – telur það illa ígrundað. Stjórnmálamenn séu að gera sér bjarnargreiða með þessu. Flestir landsmenn eru líklega þeirrar skoðunar að þarna séu þjóðþrifamál sem þarf að ganga í með einum eða öðrum hætti. Fæstir eru þó svo skyni skroppnir að halda að allt verði lagað eða komist til framkvæmda á einu kjörtímabili.

Jóhannes Geir Sigurgeirsson, fyrrverandi alþingismaður, skrifar um þetta útspil Viðskiptaráðs á Facebook, mælir skynsamlega og með sögulegri dýpt sem einatt skortir hjá excel-fræðingum Viðskiptaráðsins:

Var að hlusta á Frosta hjá Viðskiptaráði áðan tala um kosnað við kosningaloforð. Margt gott og rétt í því sem hann sagði. Samanlagður kostnaður við þau er vissulega meiri en ríkissjóður ræður við á næsta kjörtímabili. Við þetta er tvennt að athuga:

1. Það er eilíft verkefni stjórnmálamanna að velja og hafna innan þess ramma sem tekjurnar gera kleift á hverjum tíma – verkefnin eru óþrjótandi. Það sem vantar er hins vegar að greina á milli þess sem er framkvæmanlegt í bráð og þess sem verður að flokka sem langtímamarkmið.

2. Það er hlutverk stjórnmálmanna að setja fram langtímamarkmið um það þjóðfélag sem við viljum búa í. Það hefði verið hægt að skjóta velferðarkerfið allt í kaf á sínum tíma þegar fyrstu hugmyndir um það voru settar fram (snemma á síðustu öld); það voru ekki til peningar til að uppfylla draumana. Þau þjóðfélög sem þó fetuðu þann veg eru þau sem í dag eru í efstu sætum á öllum alþjóðlegum velferðarkvörðum – þau framkvæmdu það ómögulega. Ísland er því betur ofarlega á öllum þessum listum. Þrátt fyrir allt!
Trump, sjónvarpið og blöðin

Peter Preston, fyrrverandi ritstjóri Guardian og einn virtasti blaðamaður á Bretlandi skrifar um frammistöðu fjölmiðla gagnvart Donald Trump. Frambjóðandinn hefur náð að vaða uppi í sjónvarpi í langan tíma og lengst af var það alveg gagnrýnislaust. Það var eins og sjónvarpið elskaði hann, gæti ekki fengið nóg af honum.

Þetta vekur upp spurningar um sjónvarp sem fréttamiðil. Er það einfaldlega hlutverk sjónvarps að miðla því sem fólk segir, án þess að skoða staðhæfingarnar nánar, – eða kannski þá eins og víða er í Evrópu að gefa öllum nokkurn veginn jafnan tíma í kosningum, alveg burtséð frá því hvaða firrum þeir halda fram.

Preston bendir svo á að það hafi verið tvö dagblöð sem hafi farið að stunda alvöru blaðamennsku í tilviki Trumps. The New York Times og The Washington Post. Þau hafi flutt fréttir og breytt kosningunum. New York Times kom upp um að Trump hefði ekki borgað skatta í átján ár, Washington Post birti myndbönd sem sýndu hið fúla kvenhatur Trumps.

Sjónvarpsstöðvar hegðuðu sér eins og stórfyrirtæki sem hafa miklu að tapa, segir Preston, aðhöfðust ekki eins og NBC sem vissi af Trump-myndbandinu en lét sér nægja að senda það milli stjóra og lögfræðinga á stöðinni þangað til einhver einfaldlega sendi það til Washington Post.

Hvað hefði BBC gert spyr? spyr Preston að lokum. Það er sífellt verið að hamast á stofnuninni og hún býr við stöðuga hótun um að fjárveitingar verði skornar niður. En hvaða ályktanir er hægt að draga af umfjöllun BBC á tíma Brexit atkvæðagreiðslunnar, spyr hann, var hún hlutlaus eða kannski bara gagnslaus?
Félagshyggjusinnaðir og fremur alþjóðasinnaðir Íslendingar

Hvað er hægt að lesa úr þessari mynd?

Hérna má sjá hvernig svör 53 þúsund Íslendinga birtast í Kosningavitanum, kosningaprófi sem má segja að hafi slegið í gegn. Þetta er mikill fjöldi svo útkoman hlýtur að vera nokkuð marktæk – það er frekar að maður velti því fyrir sér hvernig stjórnmálaflokkunum er raðað á ásana.

Ásarnir eru félagshyggja og markaðshyggja og hins vegar þjóðhyggja og alþjóðahyggja.

Bláu litirnir sýna hvar kljósendur liggja þéttast. Af þessu má ráða að Íslendingar hallast eindregið til félagshyggju og þeir eru fremur alþjóðasinnaðir.

Maður gæti jafnvel spurt, skoðandi þetta, hvort Íslendingar séu upp til hópa kratar eða hneigist altént í þá áttina?
Þegar Ólafur Ragnar gerði stjórnarsáttmála upp á sitt eindæmi

Í alþingiskosningum 1995 ætlaði Ólafur Ragnar Grímsson að freista þess að fella ríkisstjórnina sem þá var skipuð Sjálfstæðisflokki og Alþýðuflokki. Hann setti saman, upp á sitt eindæmi, stjórnarsáttmála fyrir ríkisstjórn sem yrði mynduð af Alþýðubandalaginu, þar sem hann var formaður, Kvennalista, Framsókarflokki og Þjóðvaka.

Eins og kemur fram í þessari frétt á forsíðu Vikublaðsins, sem þá var málgagn Alþýðubandalagsins, sendi Ólafur Ragnar flokkunum skjal sem bar yfirskriftina „Drög að stefnuyfirlýsingu vinstri stjórnar“. Fréttin birtist í blaðinu daginn fyrir kosningarnar sem voru 8. apríl.

Framsóknarflokkur tók þessu ekki vel, en Kvennalisti og Þjóðvaki, sem var klofningur úr Alþýðuflokki undir forystu Jóhönnu Sigurðardóttur, sýndu jákvæð viðbrögð, segir í fréttinni. Reyndar hafði verið stirt milli Jóhönnu og Ólafs mánuðina áður – eins og síðar varð – en þarna var hann kominn á þá skoðun að Jóhanna gæti jafnvel leitt vinstri stjórn.

Ekkert varð af því fyrir kosningarnar að flokkarnir kvittuðu undir þessa sameiginlegu stefnuyfirlýsingu. Hún hafði raunar verið umtöluð í nokkurn tíma áður en þessi forsíða Vikublaðsins leit dagsins ljós. Sjálfstæðisflokkurinn notaði tiltæki Ólafs óspart í áróðursskyni til að vara við vinstri stjórn.

Björn Bjarnason skrifaði um þessa atburðarás í Morgunblaðið:

Í kosningunum hélt Sjálfstæðisflokkurinn sínu fylgi nokkurn veginn, fékk 37 prósent, en Framsókn vann stóran sigur og fékk 23 prósent. Þessir flokkar mynduðu ríkisstjórn sem ríkti í 12 ár, en Alþýðuflokknum sem tapaði stórt og fékk 11 prósent var sparkað út í hafsauga.

Vinstri stjórnin sem Ólafur Ragnar hafði gert stjórnarsáttmálann fyrir kom í raun aldrei til álita, enda náðu flokkarnir sem þar skyldu starfa saman ekki meirihluta þótt lítið hafi vantað upp á.

Þetta rifjaðist upp í tengslum við atburði dagsins.
Píratar taka frumkvæðið

Á Íslandi hafa flokkar nær alltaf gengið „óbundnir“ til kosninga eins og það er kallað. Það er kosið og svo setjast flokksformenn niður eftir kosningarnar og semja á sín á milli um stefnu ríkisstjórnar, mál ganga kaupum og sölum – stefnan frá því fyrir kosningar er útvötnuð og jafnvel svikin, það er beinlínis innbyggt í kerfið.

Víðast á Norðurlöndunum er þetta öðruvísi. Kjósendur vita nokkurn veginn hvaða flokkar muni starfa saman eftir kosningar. Þar verða líka yfirleitt „hrein stjórnarskipti“. Fyrri stjórn hverfur frá með manni og mús, alveg ný tekur við. Þar þekkjast reyndar líka minnihlutastjórnir sem geta orðið langlífar, nokkuð sem er alveg óþekkt hér.

Hrein stjórnarskipti urðu reyndar hér í síðustu kosningum, en venjan er samt önnur, yfirleitt hefur einhver flokkur úr fyrri ríkisstjórn náð að semja sig inn í þá næstu.

Útspil Pírata frá því í morgun myndi semsagt ekki stinga í stúf við norræna hefð, en á Íslandi eru þetta nýmæli. Píratar segjast vilja mynda ríkisstjórn með flokkunum sem eru í stjórnarandstöðu auk Viðreisnar en útiloka samstarf við núverandi ríkisstjórnarflokka, Sjálfstæðisflokk og Framsókn. Þetta myndi þýða „hrein stjórnarskipti“.

Þeir útlista nokkur stefnumál sem eru forsenda þess að þeir taki þátt í ríkisstjórn. Stjórnarskrá, öðruvísi dreifing arðs af auðlindum, gjaldfrjáls heilbrigðisþjónusta, átak gegn spillingu.

Píratarnir segjast vera tilbúnir í viðræður um myndun ríkisstjórnar fyrir kosningarnar. Þarna hafa þeir tekið allmikið frumkvæði í kosningabaráttunni. Það þarf ekkert sérstaklega að efast um heilindi Píratanna í þessu, en þetta kann líka að vera klókt, þeir stilla öðrum flokkum dálítið upp við vegg og gæti jafnvel náð að draga aðeins úr fylgisflóttanum sem liggur frá Pírötum.

Nú verður forvitnilegt að sjá viðbrögð annarra flokka við þessu framtaki Pírata. Spila hinir flokkarnir sem Píratar boða til stjórnarsamsarfs með, Vinstri græn, Samfylking, Björt framtíð og Viðreisn? Þeir geta varla sagt nei en gætu reynt að humma þetta fram af sér. Sérstaklega sýnist manni þetta setja þrýsting á Viðreisn.

Auðvitað gætu einhverjir úr þessum flokkum firrst við og talið að með þessu séu Píratar að sýna yfirlæti, á einum stað sá ég notað gríska orðið hubris. Einhverjir gagnrýna kannski hvað þetta er seint til komið, innan við tveimur vikum fyrir kosningar. Það er semsagt líka möguleiki að þetta virki öfugt, sundri fremur en sameini, gæti jafnvel orðið vatn á myllu andstæðinga.
Óákveðnu kjósendurnir

Mér hefur fundist allt í kringum mig að fólk viti ekki hvað það á að kjósa. Að það eigi í mestu erfiðleikum að gera upp hug sinn. Ákveði sig kannski ekki fyrr en á kjördag eða í kjörklefanum.

Ég hef á tilfinningunni að aldrei hafi fleiri verið óráðnir fyrir kosningar. Það eru jú margir flokkar í boði, sumir nokkuð svipaðir hvað varðar stefnumál, þótt saga þeirra sé ólík.

Sjálfur er ég í þessum hópi, er að hugsa um að kjósa flokk að morgni en að kvöldi er ég hættur við að kjósa hann. Það þarf ekki sérlega mikið til að færa mann til.

Ég uppgötvaði líka í gær, og það er í fyrsta sinn að þetta gerist, að ég er búinn að steingleyma hvað ég kaus í síðustu kosningum.
Endalok bókmenntanna

Það er dásamlegt að fylgjast með hneyksluninni sem veiting Nóbelsverðlaunanna til Bobs Dylan hefur vakið.

Besta staðhæfingin sem ég hef lesið kom frá gáfumönnum sem fulllyrtu að þetta væri –

ENDALOK BÓKMENNTANNA

Hér er mynd af Dylan með félögum úr hópi bítskálda. Þeir urðu meðal annars frægir fyrir að flytja kveðskap með óhefðbundnum hætti. Þarna má sjá Allen Ginsberg og Michael McClure. Ekkert bítskáldanna fékk að vera með í þeim samkvæmisleik sem kallast Nóbelsverðlaun – en Dylan stendur afar nærri þeim.
Bjargaði Nixon Bernhöftstorfunni?

Fyrirmyndarhverfið Fossvogur, hraðbrautirnar sem áttu að liggja yfir Miðborgina þvers og kruss, uppbygging hverfana í Breiðholti – og mismunandi áherslur í þeim – afturhvarf til gamalla húsa og björgun Bernhöftstorfunnar.

Þetta er meðal þess sem við Pétur H. Ármannsson fjölluðum um í 5. og síðasta þætti Steinsteypualdarinnar sem sýndur var í sjónvarpinu í gær.

Við segjum líka frá einstökum stað á þaki Tollstöðvarinnar, leifum af hraðbraut, og því hvernig Richard Nixon kann að hafa bjargað Bernhöftstorfunni?

Hér má horfa á þáttinn.
Olían, Bakki og tvískinnungurinn

Við eigum að láta olíu sem kann að finnast á íslensku svæði eiga sig. Það er svo einfalt.

Ef við þessi ríka þjóð getum það ekki, hvað þá með hina? Með olíuvinnslu værum við í raun að lýsa því yfir að okkur og öðrum sé heimilt að eyðileggja náttúru jarðarinnar og loftslagið hennar að vild.

Við getum rifjað upp skilyrðislausa skylduboðið sem og er grundvöllurinn að siðfræði Immanúels Kants, eins helsta heimspekings sögunnar: Gerðu aðeins þá hluti sem þú getur hugsað þér að verði að almennri reglu. Semsagt – ef allir breyttu eins og þú, hvernig myndi veröldin þá líta út? Ef við teljum okkur mega subba út, getum við þá meinað öðrum að gera það?

Það sýnir hræsnina og tvískinnunginn í Íslenskum stjórnmálum að olíuleyfi – sem nú er sagt að ekki sé hægt að afturkalla nema með því að borga Kínverjum stórkostlegar skaðabætur, því það eru Kínverjar og engir aðrir sem við hleyptum í þettta – að það voru Samfylikingin og Vinstri græn sem veittu leyfin þegar þessir flokkar voru í ríkisstjórn.

En nú vilja Samfylkingin og Vinstri græn ekki standa við þetta. Það hentaði þegar flokkarnir voru í ríkisstjórn en það hentar ekki þegar þeir standa utan hennar.

Stóriðjan á Bakka við Húsavík er svo annað dæmi. Það verkefni fór í gang með sérstakri fyrirgreiðslu á tíma ríkisstjórnar Samfykingar og VG, ívilnanirar skipta milljörðum en nú fagna flokkarnir því þegar alls kyns stjórnsýslulegar tafir verða á verkefninu.

Þá voru þeir með, nú eru þeir á móti. Þetta er dæmi um hvernig menn og flokkar haga sér með misjöfnum hætti eftir þvi hvaða stöðu þeir eru í.

En hvað varðar olíuna þá hafa Íslendingar einstakt tækifæri til að einbeita sér að hreinum orkugjöfum. Öll skynsemisrök hníga í þá áttina. Olíuþjóðin mikla Noregur sér fram á mögur ár vegna lágs olíuverðs og samdráttar í olíuviðskiptum. Það er að renna upp nýr tími, vinnuafl er hætt að streyma til Noregs, nú þarf að fara að eyða úr olíusjóðnu, Solberg forsætisráðherra segir Norðmönnum að herða ólina og Fylkisflokknum er þrotið örindið.

Í umræðum á Facebook dregur Haraldur R. Ingvason náttúrufræðingur þetta saman á einfaldan og hógværan hátt:

Hér koma saman nokkrir hlutir. Sá fyrsti er ímynd landsins. Við stærum okkur af þeirri staðreynd að megnið af orkunotkun okkar byggir á endurnýjanlegum orkugjöfum. Það á ekki við um samgöngur og skip, en þar er verið að huga að lausnum. Sumum þykir stílbrjótur ef við ætlum á sama tíma að verða olíuútflyjendur. Næsta mál er svo losun gróðurhúsalofttegunda. Þar erum við sennilega þegar búin að missa af lestinni og stefnum í hlýnun loftslags og súrnun sjávar sem aftur mun hafa afdrifaríkar afleiðingar fyrir börn okkar og baranbörn. Því meiri losun, því afdrifaríkari afleiðingar. Spurningin er hvoru megin á vogarskálina ætlum við að legga okkar litla lóð.
Breiðholtið og Bernhöftstorfan í Steinsteypuöldinni

Breiðholtið og Bernhöftstorfan eru til umfjöllunar í 5. þætti Steinsteypualdarinnar sem er á dagskrá RÚV í kvöld klukkan 20.35.

Við tökum mið af árinu 1975. Þá er enn verið að byggja Breiðholtið, við segjum meðal annars frá því í þættinum hversu ólík hverfin í Breiðholti eru innbyrðis.

En andóf gegn módernismanum var farið að gera vart við sig og ungt fólk fékk áhuga á að endurreisa gömlu byggðina í Reykjavík sem var í mikilli niðurníðslu.
Hin ilmandi slóð á tíma Bruuns

Hér er dásamleg ljósmynd sem er að finna á vef Þjóðminjasafnsins danska og er úr safni Daniels Bruun. Hann var danskur liðsforingi sem kom hingað oft, en ferðaðist líka víða um heim, um Norður-Afríku og Austurlönd.

Á Íslandi stundaði hann fornleifarannsóknir og safnaði upplýsingum um menningu Íslendinga sem hann skráði í bókina Fortidsminder og Nutidshjem paa Island. Stór bók með skrifum Bruuns og ljósmyndum hans kom út 1987 undir heitinu Íslenskt þjóðlíf í þúsund ár. Bruun stundaði líka umfangsmiklar rannsóknir á Grænlandi.

En myndin er tekin í Lækjargötunni, þar sem nú er iðandi mannlíf, gangandi vegfarendur og bifreiðar keppa um plássið. Þetta er brúin yfir Lækinn og en síðan liggur leiðin upp Bakarabrekkuna, þar sem seinna varð Bankastræti en menn eru nú farnir að kalla Flísstræti. Enginn banki er lengur í Bankastrætinu en nóg af búðum með útivistarfatnað fyrir ferðamenn.

Það er gaman að velta fyrir sér því sem sést á myndinni. Þarna er kona í þjóðlegum búningi, klyfjahestur með timbur, en fremst gengur lítill strákur. Götuluktin er brotin, en ekki sést hvað stendur á skiltinu til hægri.

Í Læknum virðist vera lítið vatn, rennslið í honum var oft vandamál, vatnið vildi staðna og oft lagði af honum vonda lykt. Hann var stundum kallaður „hin ilmandi slóð“ í háði.

Daniel Bruun kom fyrst til Íslands 1896 en Læknum var lokað 1911, svo myndin er tekin á því tímabili. Halldór Laxness skrifaði um hann í Innansveitarkróniku.

Í þann tíma rann opinn lækur í gegnum höfuðborg vora og var kallaður Lækurinn; í honum voru hornsíli. Stundum mátti sjá þar ál sem var að koma úr Saragossahafinu og gánga í tjörn þá sem kölluð er Tjörnin og liggur á bak við Alþíngishúsið og Dómkirkjuna.
Hinn ástsæli Halldór Pétursson – og síðasti eftirlifandinn af Dettifossi

Þegar ég var að alast upp voru myndir eftir Halldór Pétursson allt í kring. Skopmyndir í blöðum, myndir af hestum á póstkortum, teikningar í námsbókum, myndirnar ógleymanlegu í Vísnabókinni og Skólaljóðunum.

Það var einhver hlýja í myndum Halldórs sem höfðaði til barna. Skólabækurnar urðu einhvern veginn miklu betri vegna teikninga hans. Ég vissi það reyndar ekki fyrr en ég fór að fjalla um Halldór í Kiljunni um daginn að hann var hámenntaður myndlistarmaður, hafði lært í Kaupmannahöfn og í New York þar sem hann dvaldi á stríðsárunum. Og þótt hann málaði hesta hafði hann lítinn áhuga á að sitja þá.

Hér má sjá innslagið um Halldór úr Kiljunni frá því í síðustu viku. Við hittum son Halldórs, Pétur Halldórsson, í tilefni af því að 30. september voru liðin 100 ár frá fæðingu föður hans. Pétur sýndi okkur eitt og annað úr hinu mikla safni hans.

Kiljan er aftur á dagskrá í kvöld og efni hennar er mjög áhugavert. Við förum austur að Þingvallavatni með Gerði Kristnýju sem segir okkur frá nýrri skáldsögu sinni sem gerist þar. Við fjöllum um nýtt sagnasafn eftir Gyrði Elíasson, förum til Vestmannaeyja og skoðum þar bækur og staði, og svo er það umfjöllun um hörmulegan skipsskaða 23. febrúar 1945.

Þá um morguninn grandaði þýskur kafbátur íslenska skipinu Dettifossi undan ströndum Írlands. Mikill mannskaði varð en skipið sökk á aðeins fimm mínútum. Við fáum í þáttinn Davíð Loga Sigurðsson sem nú hefur skrifað bók um þessa atburði og eina manninn sem eftir lifir af þeim sem björguðust. Það skýrist í þættinum, en rétt er að taka fram að hann var afar ungur þegar þetta gerðist.
Andrzej Wajda, einn af meisturum kvikmyndalistarinnar, 1926-2016

Þegar ég kom til Varsjár í fyrsta skipti 1986 gekk ég framhjá húsi sem pólskir vinir mínir sögðu að væri hús Andrzej Wajda. Ég bankaði ekki upp á en vottaði honum virðingu með smá hugleiðslu – barnungur sá ég í sjónvarpinu meistaraverk hans Kanal og Ösku og demanta. Sérstaklega greipti Kanal sig í barnsminnið, hún fjallar um andspyrnufólk sem flýr ofan í holræsi eftir uppreisnina í Varsjá 1944 og er lokað þar inni. Tortímist margt, en það var saga kynslóðar Wajda sem óx upp við hernám nasista og stalínsku kúgunina sem tók við af því.

Aska og demantar er lykilverk þegar er fjallað um rótleysi æskunnar eftir stríðið; þar lék einn flottasta kvikmyndastjarnan á árunum eftir stríð, Zbigniew Cybulski, fræg er senan þar sem hann kemur inn á krá, með dökku gleraugun, og kveikir í vodkaglösum sem loga eins og kyndlar til minnis um fallna félaga. Hann var existensialisminn holdi klæddur í þessari mynd.

Pólverjar höfðu miklar og skelfilegar sögur að segja, um hrylling styrjaldarinnar og um kommúnismann sem komst þar á að henni lokinni. Kúgunin var ekki jafn alltumfaðmandi og víða annars staðar í Austurblokkinni – þeir höfðu ákveðið listrænt frelsi sem skilaði sér í hina glæstu pólsku kvikmyndabylgju eftirstríðsáranna.

Þessar myndir rötuðu jafnvel í hérna heima– eða á kvikmyndahátíðir. Og Wajda var fremstur með Marmaramanninn, Járnmanninn, Fyrirheitna landið, Landslag eftir orrustu. Þær tvær fyrstnefndu voru uppgjör við stalínismann – þær voru jafnframt vísbending um að kommúnisminn riðaði til falls í Póllandi. Járnmaðurinn fjallaði um uppreisn verkamanna í skipasmíðastöðvum í Gdansk 1970 og svo uppgang Samstöðu tíu árum síðar. Marmaramaðurinn fjallaði um stakhanov- verkamann frá stalínstímanum sem féll í ónáð.

Wajda er látinn í hárri elli, hann var fæddur 1926. Gerði kvikmyndir allt undir andlátið, var feiki afkastamikill. Ein síðasta stórmynd hans var Katyn sem var sýnd víða á Vesturlöndum. Efnið kom ekki á óvart, Wajda var alltaf mjög pólitískur kvikmyndagerðarmaður og með sterka vitund fyrir sögunni. Katyn fjallaði um fjöldamorðin á 30 þúsund pólskum liðsforingjum og menntamönnum í stríðinu.

Það var lengi deilt um hvort Sovétmenn eða Þjóðverjar væru sekir um morðin – en sannleikurinn var sá að þau voru framin að undirlagi Stalíns sem vildi helst útrýma pólskri menntastétt. Það voru böðlar Stalíns sem skutu Pólverjana í hausinn, hvern og einn einasta, og heygðu þá í skelfilegri fjöldagröf í Katynskógi.

Katyn segir frá því hvernig ekki mátti segja sannleikann um morðin í Póllandi, hvernig lygin varð að opinberri útgáfu og hvað það var skelfilegt fyrir fjölda fólks sem átti um sárt að binda.

Og hér er svo loks myndskeið síðan Wajda, þessi mikli meistari, fékk heiðursóskar. Þarna sést greinilega hvað ævistarf hann var feikilega stórt og merkilegt. Manni þótti hann gamall þegar hann tók við verðlaununum árið 2000 – en hann var hvergi nærri búinn.
Snyrtilegt á alþjóðlegan mælikvarða

Nú er farin að komast enn skýrari mynd á hvernig austurhöfnin í Reykjavík mun líta út, svæðið á milli Hörpu og Lækjartorgs. Það er ljóst að það verður mikið af gluggum.

Hér sést að neðan Hafnartorgið sem rís nú hratt upp úr jörðinni. Og svo er það nýja Marriott lúxushótelið sem verður við hlið Hörpu.

Á það var bent að þegar hafi verið byggt svona á Íslandi, það sé í Hafnarfirði og kallist Norðurbakkinn.

Hilmar Þór Björnsson arkitekt skrifar í pistli hér á Eyjunni – þar sem hann fagnar því líka að loks eigi að fara að ræða fagurfræði í tengslum við borgarskipulag:

Ég sakna skírskotunar til hafnarinnar og Reykjavíkur svona hreynt útlitslega… Útlit hússins virðist mér snyrtilegt á alþjóðlegan mælikvarða en það gæti eins staðið við Orchard Road i Singapore!