Um ræður seðlabankastjóra

Gunnar Tómasson hagfræðingur sendi mér þessa grein.

- - -

Mbl. grein 1. apríl 2009

„ Erlend lántaka fyrirtækja, heimila og bankastofnana hefur haft í för með sér að skuldir þjóðarbúsins í heild hafa aukist mjög og af þeim þarf að greiða.”

Umsögn.

Þetta er allt og sumt sem seðlabankastjóri hefur að segja um málið. Skuldir þjóðarbúsins í heild og greiðslugeta vegna erlendra skulda á komandi tíð eru óþekktar stærðir.

Fyrsta verkefni íslenzkra stjórnvalda við þessar aðstæður er að ljúka samantekt á skuldum þjóðarbúsins í heild áður en samið er um endurgreiðsluskilmála sem eru raunhæfir miðað við greiðslugetu þjóðarbúsins á komandi tíð að teknu tilliti til áætlaðrar þjóðarframleiðslu og annarra þjóðarútgjalda.

- - -

Ræða á ársfundi SÍ 17. apríl 2009

I. „ Sumir halda því fram að háir vextir leiði meðal annars til hárra vaxtagreiðslna af

skuldabréfum erlendra aðila í íslenskum krónum og að meðalið auki aðeins á sóttveikina. Að sama skapi fullyrða þeir að lægri vextir mundu draga úr vaxtagreiðslum og þannig styrkja krónuna og létta byrðina af háum vöxtum fyrir heimili og fyrirtæki. Rétt er þó að benda á að aðeins lítill hluti af skuldabréfum erlendra aðila í íslenskum krónum

safnar vöxtum sem eru tengdir stýrivöxtum Seðlabankans. Því minnka vaxtagreiðslur til

útlanda minna en vænta mætti. Ennfremur eru þessar fjárfestingar erlendra aðila í íslenskum krónum aðeins brot af erlendum lánum íslenskra fyrirtækja og heimila, þótt allmiklar séu. Væri þessi leið farin mundi hún því hafa í för með sér verulega áhættu fyrir marga. Sem betur fer er fær önnur leið sem er ekki jafn áhættusöm.”

Umsögn.

Þetta er með öllu óljóst.

Stýrivextir SÍ eru helzta stjórntæki bankans til að hafa áhrif á innlent vaxtastig. Að því marki sem stýrivextir eru virkt stjórntæki fyrir ákvörðun annarra innlendra vaxta, þá skiptir engu þótt „aðeins lítill hluti af skuldabréfum erlendra aðila í íslenzkum krónum safnar vöxtum sem eru [beint?] tengdir stýrivöxtum Seðlabankans.“

Eins er vandséð hvernig greina megi orsakasamhengi milli þess að „fjárfestingar erlendra aðila í íslenskum krónum [eru] aðeins brot af erlendum lánum íslenskra fyrirtækja og heimila…“ og hins að lækkun stýrivaxta „mundi hafa í för með sér verulega áhættu fyrir marga.”

Skilvirk gjaldeyrishöft koma í veg fyrir neikvæð áhrif lægri stýrivaxta á gengi krónunnar.

- - -

Meira af ársfundi SÍ 17. apríl 2009

II. „ Miðað við núgildandi áætlun ætti að vera hægt að ná fram fimm af meginforsendunum fyrir verulegri lækkun stýrivaxta á næstu mánuðum:

1. Áætlun um aðlögun ríkisfjármála næstu misserin verður hrint í framkvæmd og þarf

að skapa traust á því að Íslendingar séu vel í stakk búnir til að takast á við skuldastöðu

hins opinbera. Áætlunin verður í samræmi við góðan árangur Íslendinga á

undanförnum árum, en þeir voru með næstlægstu opinberar skuldir í Evrópu fyrir

fjármálakreppuna. Öllum ætti að vera ljóst, óháð pólitískum hagsmunum, að Ísland

þarfnast – nú sem aldrei fyrr – traustrar undirstöðu á fjármálum hins opinbera. Þetta

ber þeim sem fara með stjórn efnahagsmála sem og Seðlabankanum að hafa í

fyrirrúmi. Beiðnum um útgjöld sem annars hefðu verið samþykkt verður að hafna eða

mæla gegn þeim. Beita skal öllum tiltækum ráðum til að forða því að ríkið þurfi að

yfirtaka skuldir einkageirans umfram það sem orðið er, með það að markmiði að

viðhalda fjárhagslegum styrk lýðveldisins.

2. Ljúka þarf endurskipulagningu og endurfjármögnun bankakerfisins. Í öllum

þróuðum ríkjum er það álitið skipta sköpum að reka skilvirkt bankakerfi. Rannsóknir

benda til þess að starfhæft fjármálakerfi sé lykilforsenda langtíma hagvaxtar. Því ber

að halda áfram samningaferlum í fjármálageiranum og endurskipulagningu og

endurfjármögnun bankanna samkvæmt áætlun. Liður í því er að taka á áhættu er

varðar verðtryggð lán og lán í erlendum gjaldeyri í nýju bönkunum. Góðu fréttirnar

eru þær að mikilvægum undirbúningsaðgerðum er nú um það bil að ljúka.

3. Með minnkandi innlendri eftirspurn verða tiltækir fjármunir til að greiða niður

uppsafnaðar skuldir þjóðarinnar og leggja drög að aukinni atvinnu í framtíðinni. Þegar

er komið í ljós að útflutningur á vörum og þjónustu er orðinn meiri en innflutningur.

Landið nýtur góðs af fiskiðnaði í fremstu röð í heiminum, ágætum forsendum

ferðamannaiðnaðar, endurnýtanlegri orku og fyrirtækjum sem byggja á henni, og

einkar fjölbreyttu efnahagslífi. Ísland hefur getið sér orðstír um allan heim fyrir

sveigjanleika í þjóðarbúskapnum og hæfni og dugnað landsmanna.

4. Þótt núverandi aðstæður innan lands sem utan gefi ekki ennþá færi á að aflétta

gjaldeyrishöftum án þess að stofna stöðugleika í hættu metur Seðlabanki Íslands

árangur þeirra reglulega og leitar leiða til að aflétta þeim í áföngum um leið og

aðstæður leyfa. Seðlabankinn metur einnig sérstök úrræði sem gætu gert

óþolinmóðustu fjárfestunum sem hafa verið bundnir af gjaldeyrishöftum kleift að

skipta skuldabréfum sínum í íslenskum krónum með þeim hætti að ekki komi niður á

gjaldeyrisforða bankans.

5. Samningaviðræðum um tvíhliða lán, öðrum samningaferlum og endurskoðun

Alþjóðagjaldeyrissjóðsins ætti bráðlega að ljúka. Þegar í mars 2008 reyndi Seðlabanki

Íslands að gera gjaldmiðlaskiptasamninga við aðra seðlabanka. Viðræður við

seðlabanka þriggja Norðurlandaríkja leiddu til gjaldmiðlaskiptasamninga sem tilkynnt

var um um miðjan maí 2008. Þessir samningar eru nú í gildi og ég vil þakka norrænu

seðlabönkunum fyrir samstarf þeirra.

Meðan unnið er að því að ljúka þessum verkefnum verður haldið áfram aðhaldssamri

peningastefnu sem studd er skilvirkum gjaldeyrishöftum.”

Umsögn.

1. Áætlun um aðlögun ríkisfjármála til að takast á við skuldastöðu hins opinbera verður að taka mið af raunhæfum endurgreiðsluskilmálum á heildarskuldum þjóðarbúsins. Enn er ósamið um slíka skilmála á skuldum einkageirans sem ríkið hefur tekið á sig. Í þessu sambandi er ljóst að íslenzk stjórnvöld geta ekki samþykkt óraunhæfa skilmála.

2. Fagleg tengsl eru vandséð milli stýrivaxtastefnu Seðlabanka Íslands og samingaferla í fjármálageiranum.

3. Minnkandi innlend eftirspurn vegna efnahagslegs samdráttar og atvinnuleysis minnkar að sama skapi tiltæka fjármuni til að endurgreiða skuldir þjóðarinnar. Lækkun stýrivaxta og almenns vaxtastigs í landinu er forsenda þess að atvinnulíf geti þróast á eðlilegan hátt þannig að endurgreiðsla erlendra skulda verði ekki þjóðinni óbærileg blóðtaka.

4. Núverandi aðstæður innan lands standa ekki í vegi fyrir stýrivaxtalækkun, sbr. umsögn hér að ofan um ummæli seðlabankastjóra 1. apríl 2009.

5. Endurskoðun Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, sem átti að vera lokið fyrir 25. febrúar, getur ekki haldið áfram fyrr en ný ríkisstjórn hefur mótað hagstjórnarstefnu sína. Það kann því að dragast fram í júní að endurskoðuninni verði lokið. Stórlækkun stýrivaxta og almenns vaxtastigs þolir ekki frekari bið.