Um vald

Kristín Atladóttir sendi mér þennan pistil.

- - -

Síðustu daga, og vikur, hafa kröfur um kosningar innan skamms tíma orðið æ háværari. Einstaklingar jafnt sem flokksfulltrúar tala um endurnýjun umboðs, nýja flokka, nýjar uppstillingar innan flokka, opin prófkjörin flokkanna og annað flokkasamstarf um ríkisstjórn.

Tími stjórnmála sem stýrð eru af flokkum er liðinn. Tími flokksvalds er liðinn. Tími flokka er liðinn.

Flokkakerfið er álitið sjálfgefið, nánast náttúrulögmál. Einhverra hluta vegna virðist illmögulegt að ígrunda stjórnun lýðræðissamfélaga með öðrum hætti.

Getur upplýstur og menntaður nútímasamfélagsþegn í raun gengist undir þá undirokun sjálfstæðrar hugsunar að ætla skoðunum sínum og sannfæringum rúm í flokksstefnu eins stjórnmálaflokks? Er raunhæft, eða heppilegt, að gera þá kröfu á einstaklinga sem láta sig varða samfélagsleg málefni að þeir gangist undir heilan hugmyndafræðipakka? Þessi hugsun gengur gegn einstaklingseðlinu, gegn sjálfstæði einstaklinga og gegn almennri skynsemi. Gegn framþróun.

Stundum koma upp hugmyndir sem dreifast hratt og víða og eignast að lokum sjálfstæða tilvist sem óyggjandi staðreyndir. Þessu fyrirbæri í lýst í bókinni The Selfish Gene, nefnt “meme” og skilgreint sem hugmyndafræðilega útgáfu af genum. Meme er veira, hugmyndaveira sem dreifist manna á milli, erfist síðan frá kynslóð til kynslóðar og öðlast loks gildi sem sannleikur eða staðreynd. Má vera að hugmyndir okkar um vald og meðferð þess sé af slíkum rótum sprottnar?

Tvær af þeim meginforsendum sem liggja til grundvallar klassískum hagfræðikenningum má oft skynja í skilning á valdi og stjórnun.

Maðurinn er sjálfselskur. Hann leitast ávallt við að hámarka velmegun sína með sem minnstum tilkostnaði.

Þetta er ein af meginstoðum nútímahagfræðikenninga og augljóslega ein helsta forsenda markaðskapítalisma. Sé hugmyndin yfirfærð í pólitískt samhengi má segja að almennt sé álitið að einstaklingurinn muni, gefist honum færi á, leitast við að hámarka völd sín. Hann líti á þau sem tímabundna eign eða gæði.

Völd og áhrif eru einkagæði sem þýðir að afnot eða neysla eins hefur áhrif á og takmarka hlut annarra.

Að setja meðferð valds í þetta samhengi er ekki þekkt sem kenning að mér vitandi – eingöngu sem staðreynd sem við byggjum kerfi okkar á. Sjónarmiðið að baki er að völd og áhrif séu til í takmörkuðu upplagi og að sá sem ekki hefur valdið eða missir vald verði að lúta valdi annarra. Völd og áhrif eru álitin raunveruleg gæði – einkagæði líkt og önnur gæði á hefðbundnum markaði – þar sem aðkoma eins útilokar aðkomu annars.

Það er mögulegt, jafnvel æskilegt, að hafna þessum forsendum. Í öllu falli í pólitískum skilningi. Þeirri fyrrnefndu með því að gefa sér að einstaklingur, sem þáttakandi í samfélagi, sé fær um að skilja að velmegun annarra hefur bein og jákvæð áhrif á hans eigin velferð. Einnig að einstaklingur sem fær umboð til valda muni ekki umsvifalaust leitast við að hámarka persónulegan ávinning af því valdi heldur beita því í almannaþágu í ljósi þess skilnings að hagsmunir hans og annarra fari yfirleitt saman?

Þeirri síðarnefndu má hafna með því að skoða völd og áhrif sem almannagæði (e. Public Good, Non-Rival) þar sem afnot og neysla annars útilokar hvorki né hefur áhrif á afnot og neyslu hins. Í menntakerfinu höfum séð yfirfærslu frá einkagæðum til almannagæða og hefur sú yfirfærsla án efa verið helsta framfaraskref mannkyns. Það er því ekki ástæðulaust að ætla að slík yfirfærsla sé möguleg í meðhöndlun valds og stjórnunar.

Mögulegt er að taka upp íbúalýðræði. Leggja niður flokkakerfið og bjóða þjóðinni aðilda að stjórnsýslu með aðstoð netsins. Hægt er að kjósa einstaklinga til setu á alþingi, veita þeim umboð til að fara með löggjafarvald og stjórnsýslu undir leiðsögn kjósenda og með ráðgjöf frá sjálfstæðum sérfræðingum. Meta störf þeirra reglulega og endurkalla umboð þeirra sem ekki standa sig. Koma á þjóðaratkvæðagreiðslum og skipa í ráð og nefndir með aðkomu og samþykki almennings. Afskipa þá sem ekki standa sig í stykkinu.

Vissulega er þetta stórtæk breyting í framkvæmd og útfærslu. En einhvers staðar og einhvern tíma verður að hefjast handa og leggja grunninn að stjórnsýslu sem endurspeglar nútímann. Almenningur þessa lands hefur menntun og þekkingu. Almenningur þessa lands hefur aðgang að tölvum. Stjórnkerfi okkar er augljóslega gallað. Það er ástæðulaust að lappa upp á kerfi sem augljóslega hentar ekki lengur og er afkvæmi þess tíma er almenningur naut hvorki menntunar né hafði möguleika á virkri upplýsingaöflun. Það gengur ekki að leyfa stjórnmálaflokkum að einoka valdið lengur fremur en að leyfa þeim að takmarka sjálfstæða hugsun borgaranna.

I am of a sect by myself, as far as I know. When I am led by conversation to express my sentiments, I do it with the same independence here which I have practiced everywhere, and which is inseparable from my nature. I never submitted the whole system of my opinions to the creed of any party of men whatever, in religion, in philosophy, in politics, in anything else, where I was capable of thinking for myself. Such an addiction, is the last degradation of a free and moral agent. If I could not go to heaven but with a party, I would not go there at all.

Thomas Jefferson

Kveðja

Kristín Atladóttir