Að skilja verkfallsbaráttuna – varla hægt að setja lög á allt ef ekki semst

Það væri kannski ráð að reyna að brjóta til mergjar ástæðuna fyrir því að stefnir í hörð verkfallsátök og hvernig er hægt að koma í veg fyrir þau, fremur en að birta grjótharðan áróður eins og lesa má í því sem eitt sinn var kallað forystugrein í Morgunblaðinu.

Nú stöndum við frammi fyrir því að tugþúsundir launamanna eru á leið í verkfall á næstu vikum – þegar komið verður fram í júní er hætt við að samfélagið fari að miklu leyti að stöðvast vegna verkfalla.

Samt virðist ekkert vera að gerast í kjarasamningum. Hvernig ætla stjórnvöld að bregðast við þessu? Það er hægt að setja lög á verkföll afmarkaðra hópa, en það er nánast fáheyrt að sett séu lög á verkföll stórra félaga sem ná yfir heilu atvinnugreinarnar.

Ríkisstjórn sem reynir slíkt myndi magna upp mikinn ófrið – líklega væri réttast að hún segði síðan af sér og boðaði til kosninga.

Af fréttaflutningi í fjölmiðlum mætti helst skilja að sökin sé öll hjá verkalýðshreyfingunni, að hún fari fram með óraunhæfar hugmyndir og væntingar. En verkalýðshreyfingin er ekki til í tómarúmi. Hún neitar einfaldlega að sitja ein uppi með að eiga að sýna ábyrgð gagnvart verðbólgu – að það sé hlutverk launamanna að standa vörð um verðstöðugleika á kostnað betri kjara.

Guðmundur Rúnar Svansson, sem eitt sinn skrifaði á vefinn Deigluna, ritar afar greinargóðan pistil á Facebook, veltir því fyrir sér hvað vaki fyrir verkalýðshreyfingunni – og hvernig tíðarandinn nú vekur upp gremju hjá launafólki. Guðmundur segir að þarna sé líka á ferðinni uppgjör um hvert íslenskt samfélag stefni næstu áratugi:

Í meira en tvo áratugi hefur það verið almenna reglan að samið er um hóflegar hækkanir sem þó tryggja kaupmáttaraukningu: Það er löngu liðin tíð að forysta verkalýðshreyfingarinnar skilji ekki gangverk efnahagslífsins eða afneiti tengslum verðbólgu og launahækkana. Það er í meira lagi tilgangslaus umræða að reyna í föðurlegum tón að útskýra fyrir þeim að launahækkanir leiði til verðbólgu.

Ég hef meiri áhyggjur af hinu, sem maður sér víða hjá hægrisinnuðum kunningjum, sem er trúin á að verðbólgan muni éta upp allar launahækkanir sem fást, upp á krónu og jafnvel aurinn líka, sem er að sjálfsögðu einfaldlega rangt. Rétt eins og verðbólga getur á áfallatímum verið hagfræðilegur mekanismi sem lækkar laun í hagkerfinu, þá getur hún líka verið hagfræðilegur mekanismi sem er hluti af breytingum í samfélaginu sem auka tekjujöfnuð (en geta haft margvíslegar aðrar og neikvæðari afleiðingar).

Maður þarf ekki að vera neitt sérstaklega vel að sér í Íslandssögu 20. aldar til að skilja að verkalýðshreyfingin á Íslandi hefur jöfnum höndum barist fyrir annars vegar launum og réttindum og hins vegar tekjujöfnuði og velferð í samfélaginu. Skipulag skattkerfisins, húsnæðiskerfið, heilbrigisþjónustan og bótakerfið hefur ekkert síður verið samkomulag við verkalýðshreyfinguna en pólitískt samkomulag milli þingflokka í ríkisstjórnum.

Þetta þarf að hafa í huga til að skilja af hverju við í dag erum að öllum líkindum að horfa upp á langan tíma af verkfallsátökum um allt samfélagið. Það kemur ekki til af vísitöluútreikningum frá hagfræðingum verkalýðsfélaganna, eða þá því að þau hafi skyndilega gengið af göflunum og gleymt löngu lærðum sannindum um tengsl verðbólgu og launahækkana. Það kemur til af pólitískri óánægju, sem ég myndi halda að væri réttmæt, þó ég skrifi kannski ekki upp á sýn verkalýðshreyfingarinnar á landsmálin.

Í stuttu máli, þá voru trekk í trekk eftir hrun gerðir samningar upp á „skid og ingenteng“ enda bauð ástandið varla upp á meira. En í dag virðist ríkisstjórnin hvað eftir annað vera að vinna fyrir hástéttirnar, á kostnað hinna. Auðlegðarskatturinn látinn renna út, veiðigjöld snarlækkuð (og nú makríllinn að því er virðist gefinn), leiðrétting sem í raun gagnast há- og millitekjufólki betur, dúndursamningar við lækna (og fjármálaráðherra sem nýlega talaði eins og launajöfnuður væri vandamál), breytingar á VSK kerfinu og þannig mætti áfram telja.

Það er orðið nokkuð síðan við fórum að sjá til sólar eftir hrun. Það verið teknar tvær stórar og veigamiklar pólitískar ákvarðanir um úthlutun á verðmætum – og þeim var ekki úthlutað til þeirra tekjulægstu – og það er meira eftir. Maður þarf ekki að vera genginn fyrir björg kommúnismans til að sjá að verkalýðshreyfingin er sannfærð um þessi ríkisstjórn ætli að úthluta öllu sem hún getur til annarra en láta fólkið á gólfinu sitja eftir. Og þeir sem trúa því í alvörunni að verkalýðshreyfingin muni eftir þessar ákvarðanir taka lága verðbólgu framyfir hið sögulega hlutverk sitt, að tryggja jöfnuð í samfélaginu, mega held ég heita fullkomlega ólæsir á Íslandssöguna.

Því í rauninni eru þetta ekki kjarasamningar sem tekist er á um laun, heldur væri ef til vill nær að hugsa um uppgjör þar sem er tekist er á um hvert íslenskt samfélag stefnir á næstu árum. Og það er ágætt að hafa í huga að þrátt fyrir montið í þeim Ólafi, Steingrími og Jóni Baldvin, þá var nú þjóðarsáttin á sínum tíma fyrst og fremst samkomulag milli verkalýðshreyfingar og atvinnurekenda um að standa saman gegn ríkisstjórninni. Það er margt sem gæti breyst í pólitíska landslaginu næstu vikur.