Hagfræðingar svara spurningum um Icesave

Pétur Blöndal, blaðamaður á Morgunblaðinu, tekur saman ágæta úttekt á Icesave sem birtist í blaðinu í dag. Þarna er meðal annars rætt við nokkra framúrskarandi hagfræðinga – hér eru brot úr því sem þeir segja. Hin frábæra skopmynd er eftir Halldór Baldursson.

Þorvaldur Gylfason:

Það nær engri átt að ríkisstjórnin og Alþingi skuli ekki hafa markað sér stöðu við hlið almennings andspænis þeim sem stofnuðu til skuldbindinganna. Sá gjörningur Landsbankans að leggja þessar skuldbindingar á skattgreiðendur þeim að óvörum virðist brjóta gegn 249. grein almennra hegningarlaga um umboðssvik og geta varðað allt að sex ára fangelsi. Bankastjóra og bankaráðsmenn Landsbankans hlýtur að þurfa að draga til ábyrgðar að lögum, það hefði átt að gerast fyrir löngu en enginn talar um það á Alþingi nema Borgarahreyfingin og einn og einn þingmaður Vinstri grænna.

Jón Steinsson:

Þetta snýst ekki um það hvort við getum greitt þessar skuldbindingar. Það er klárt mál að við getum greitt þær. Hin raunverulega spurning er hvort það svarar kostnaði fyrir okkur að standa við þennan samning eða ekki. Seðlabankinn metur að kostnaðurinn við að standa við núverandi samning sé 240 ma.kr. Ábatinn við að standa við samninginn felst aðallega í betri samskiptum við alþjóðasamfélagið en ef við fellum samninginn og reynum að semja upp á nýtt. Því miður hefur umræðan um þennan ábata einkennst af upphrópunum á báða bóga.

Áður en Alþingi ákveður hvort það samþykkir þennan samning er nauðsynlegt að yfirveguð umræða fari fram um afleiðingar þess að fella samninginn. Hvað gera Bretar og Hollendingar ef við viljum semja upp á nýtt? Hvað myndu slíkar aðgerðir vara lengi? Hversu miklum skaða myndu þær valda okkur?

Við værum langt því frá fyrsta ríki heims til þess að ákveða einhliða að semja upp á nýtt um meintar skuldbindingar. Það er nokkuð almenn skoðun hagfræðinga sem rannsaka slík tilfelli að kostnaður ríkja af því að gera slíkt sé »ekki mikill«. Í New York eru lögfræðiskrifstofur sem sérhæfa sig í því að fara með mál ríkja eins og Argentínu þegar þau ákveða einhliða að endursemja um skuldir sínar. Eitt sem ríkisstjórn Íslands gæti gert væri að fá ráðgjöf eða álit frá þessum lögfræðingum um líklegar afleiðingar þess að ákveða einhliða að semja upp á nýtt. Afleiðingarnar af því að hafna núverandi samningi beint eða óbeint og leitast við að semja upp á nýtt munu án efa ráðast að miklu leyti af yfirlýsingum okkar um hvað við séum tilbúin að semja um að borga. Ef okkar afstaða er að við eigum ekki að greiða neitt og að Bretar og Hollendingar eigi einfaldlega að höfða mál fyrir héraðsdómi mætti segja mér að alþjóðasamfélagið setti óbærilegan þrýsting á okkur. En ef afstaða okkar er sú að við munum standa við lágmarkstrygginguna svo framarlega sem eignir Landsbankans gangi óskiptar upp í þá kröfu (þ.e. að Tryggingasjóður hafi forgang) þá er ég alls ekki viss um að þjóðir heims fari með okkur eins og sjóræningja. En þetta þarf að hugsa rækilega.

Þórólfur Matthíasson:

Á árunum 2003 til 2008 var haldið uppi fölskum lífskjörum á Íslandi. Met var sett í halla á viðskiptum við útlönd á hverju ári á þessu árabili. Á mannamáli þýðir það að íslenska þjóðin tók lán fyrir neyslu sinni og lífsstíl. Nú er komið að skuldadögum. Þessir skuldadagar eru harkalegir og má líkja við vanda þess sem kaupir dýrasta sportbílinn á markaðnum á lánum og ekur honum á vegg í fyrstu ökuferð; við sitjum uppi með atvinnulíf þar sem stuðarinn er kominn inn í vatnskassann og framrúðan er úti á stétt. Þessu til viðbótar eigum við eftir að borga upp miklar skuldir sem voru notaðar til að fjármagna veisluna. Icesave-samkomulagið er bara einn þátturinn af því skuldauppgjöri. Lífskjör munu á næstu árum verða mun lakari en þau voru á lífskjarafölsunartímanum 2003 til 2008. Hvort við samþykkjum eða fellum Icesave-samkomulagið breytir engu um það. Mitt mat er þó að það sé betra fyrir okkur að borga skuldir í samkomulagi við kröfueigendur en að neyða þá til harkalegri aðgerða á borð við frystingu eigna eða takmarkanir á aðgangi að fjármálamörkuðum. Vandi íslenskra stjórnvalda er að halda utan um hina óhjákvæmilegu lífskjaraskerðingu án þess að rústa mennta-, heilbrigðis- og félagskerfi okkar. Það er risavaxið verkefni og alls ekki útséð um að það takist.

Icesave-skuldbindingin er hluti af kreppunni. Almennt talað má fullyrða að þeim mun minni sem erlendar skuldir eru þeim mun styttri tíma tekur að komast út úr kreppunni. Það verður að skrifast á Fjármálaeftirlitið, Seðlabanka Íslands, viðskiptaráðuneytið, fjármálaráðuneytið og forsætisráðuneytið að hafa ekki brugðist við ábendingum frá systurstofnunum í Hollandi og Bretlandi áður en Landsbankanum tókst að safna jafn háum upphæðum undir hatti Icesave og raun ber vitni. Hefðu íslenskir eftirlitsaðilar verið starfi sínu vaxnir væru erlendar skuldir íslensku þjóðarinnar verulega lægri en þær eru nú. Hefðu íslenskir bankamenn verið varkárari í strandhöggum sínum erlendis væri staða íslensks efnahagslífs jafnvel öfundsverð nú, svo vitnað sé til yfirskriftar síðustu skýrslu greiningardeildar Landsbankans.«

Jón Daníelsson:

Það veltur á því hversu miklar heimtur verða á eignasafni Landsbankans, hagvexti á Íslandi næsta áratug og endanlegum skilmálum samningsins. Ég held að líklegasta niðurstaðan sé sú að við getum það, en við getum sannarlega ekki útilokað möguleikann á því að við ráðum ekki við það.

Íslenskt efnahagslíf verður mjög berskjaldað og jafnvel þótt allt gangi vel, þá getur smááfall komið af stað óheillavænlegri þróun. Af þeim sökum er það nauðsynlegt að setja skilyrði í samninginn, sem felur í sér, að ef forsendur, sem gefnar eru í greinargerð Seðlabanka með samningnum um hagvöxt og innheimtu á eignum Landsbankans, nást, þá verði allt lánið greitt. Ef verr gengur greiðum við minna.

Gunnar Tómasson:

Óviðráðanlegar skuldbindingar ógna farsælli útfærslu aðgerðaáætlunar stjórnvalda og AGS og ganga þvert á umsamin viðmið studd af Evrópusambandinu. Málefni Íslands verða rædd af framkvæmdastjórn AGS á fundi í byrjun ágúst og ný spá um skuldsetningu þjóðarbúsins mun liggja fyrir. Ég vænti þess að fulltrúi Íslands í stjórninni undirstriki að horfur um skuldsetningu og skuldaþol séu mun verri en talið var á fundi framkvæmdastjórnarinnar um málefni Íslands sl. nóvember. Það er gífurlega mikið í húfi fyrir AGS jafnt sem íslenzk stjórnvöld að vel takist til um útfærslu sameiginlegrar aðgerðaáætlunar þeirra. Endurskoðun og aðlögun hennar að breyttum aðstæðum er lykilatriði í því sambandi. Allar málefnalegar forsendur eru til endurskoðunar á Icesave-samningum Íslands við Bretland og Holland á komandi tíð.

Útrás íslenzkra fjármálamanna/stofnana, innstreymi gjaldeyris og óraunhæft krónugengi, innlend útlánaþensla og lánsfjármagnaðar framkvæmdir fyrirtækja og opinberra aðila hófu almenn lífskjör í hæstu hæðir um langt árabil. Kreppan er samheiti allra þessara þátta með öfugum formerkjum. Endurreisn íslenzka hagkerfisins á traustari grunni er eina færa leiðin út úr kreppuástandinu. Þar er um tvennt að velja – leið samvinnu og samflots með vinaþjóðum Íslands í Evrópu og handan Atlantshafs, eða leið Bjarts í Sumarhúsum. Leið farsældar eða leið fátæktar.

Daniel Gros:

Íslendingar eru mjög harðger manntegund. Þeir geta þraukað jafnvel þennan samning. En það dregur mjög mikið úr lífsgæðum.

Gylfi Zoega:

Það er ekki rétt að líta á ríkisábyrgð vegna Icesave-samningsins sem einangrað fyrirbæri. Nú er unnið að efnahagsáætlun um endurreisn efnahagslífsins sem samin var í samráði við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn á síðasta ári. Þau skref sem nú er verið að taka lúta að endurfjármögnun á bankakerfi, áætlun um ríkisfjármál og samningum við Breta og Hollendinga. Tilgangurinn er að skapa forsendur fyrir afnámi gjaldeyrishafta, lækkun vaxta og aðgengi fyrirtækja og stofnana að erlendu fjármagni til þess að hagvöxtur geti orðið sem mestur hér í framtíðinni. Ef ekki tekst að endurvekja traust og trú á efnahagslífinu verður afleiðingin að öllum líkindum lágt gengi krónu, háir vextir, fjármagnsskortur, langvarandi atvinnuleysi, minni hagvöxtur og verri lífskjör. Það væri eins unnt að snúa spurningunni við: Höfum við efni á að hafna Icesave-skuldbindingunum? Þá yrði væntanlega ekki gengið frá lánasamningum við Norðurlönd, endurskoðun AGS myndi frestast og tiltrú fjárfesta minnka. Þá verða vextir væntanlega hærri fyrir vikið, höftin áfram og tvísýnna verður með fjármögnun ýmissa lykilstofnana og fyrirtækja. Ákvörðun Norræna fjárfestingabankans um að hætta að lána íslenskum fyrirtækjum er eitt dæmi um afleiðingar skorts á tiltrú og trausti.

Höfnun Icesave-samkomulagsins mun væntanlega hafa í för með sér að endurreisn efnahagslífsins verður seinkað. Meginvandinn sem landið stendur frammi fyrir er skortur á trausti og tiltrú erlendra fjármálamarkaða, fyrirtækja og stjórnvalda. Það er því afar mikilvægt að semja við erlenda kröfuhafa og sýna að við komum fram við erlenda sparifjáreigendur í íslenskum bönkum á sanngjarnan hátt. Því má heldur ekki gleyma að hluti af Icesave-innistæðunum fór í neyslu og fjárfestingu á Íslandi á undanförnum árum. Icesave-samningurinn er erfiður en rétti lærdómurinn af honum er sá að rekstur banka er þess eðlis að hagnaður kemur til eigenda en tap til skattgreiðenda, innlendra sem erlendra, og því þarf að tryggja að varkárir einstaklingar eignist banka sem ekki hafa aðra viðskiptahagsmuni og að þeir þurfa að sæta stöðugu eftirliti hlutlausra eftirlitsstofnana og seðlabanka sem gæta hags almennings.