arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Dickens, Mannvist og Guðmundur Haraldsson

Í Kiljunni í kvöld fjöllum við um Charles Dickens. 7. febrúar eru liðin 200 ár frá fæðingu þessa mikla rithöfundar sem skóp verk eins og Oliver Twist, David Copperfield, A Tale of Two Cities, Great Expectations, Little Dorrit, Bleak House og Hard Times.

Við segjum frá merkri bók sem er nýútkomin og nefnist Mannvist, sýnisbók íslenskra fornleifa. Aðalhöfundur bókarinnar er Birna Lárusdóttir. Bókin lýsir ýmsum tegundum fornleifa sem finna má á landinu – allt frá víkingagröfum og kumli, til samgönguminja og minja sem er að finna í og við sjó. Þetta er einstaklega aðgengilegt verk sem opnar augun fyrir því hvað fornleifar geta verið margvíslegar.

Kolbrún og Páll Baldvin fjalla um tvær bækur: Verðlaunabókina Jón forseti allur eftir Pál Björnsson og spennubókina Samhengi hlutanna eftir Sigrúnu Davíðsdóttur.

En Bragi segir frá vini sínum og eftirminnilegum samborgara, Guðmundi Haraldssyni.

Hin frábæra ljósmynd Sigurgeirs Sigurjónssonar af Guðmundi Haraldssyni, tekin á Prikinu þar sem Guðmundur var fastagestur. Ljósmyndin birtist í bók með myndum eftir Sigurgeir sem nefnist Poppkorn, um hana var fjallað á sínum tíma í Kiljunni og hér á Eyjunni.
Viltu ekki bara skjóta þig strax?

Það er rætt um verslunareinokun.

Fræg er sagan af framleiðandanum sem kemur til forstjóra stórrar verslunarkeðju á Íslandi.

Segir við hann að hann geti þetta ekki lengur, það sé ómögulegt að veita verslunarkeðjunni svo mikinn afslátt – hann hafi í raun ekki efni á að selja vörur til hennar lengur.

En um viðbrögð forstjórans er sagt að hann hafi haft einhvers konar leikfangabyssu á skrifstofu sinni, rétt manninum og sagt:

„Viltu ekki bara skjóta þig strax?“

Ég ætla ekki að dæma um hvort þetta er sönn saga eða flökkusaga, en hún hefur verið sögð ansi oft til marks um það ástand sem ríkir hér í verslun.
Mammon á Sæbraut

Hallgrímur Helgason skrifar grein um Vafningsmálið. Í henni eru ýmsar áleitnar spurningar um það sem var á seyði í viðskipta- og efnhagslífinu árið 2008. Jú, greinin er umdeild og það eru ýmsar ástæður fyrir því.

En það var strax farið að hjóla í persónu Hallgríms – hann er kallaður „brjóstmylkingur“ útrásarinnar, hvað sem það þýðir.

Margir auðguðust á útrásartímanum, en Hallgrímur var örugglega ekki í þeim hópi.

Svo er sífellt verið að tala um óséða málverkið eftir hann.

Sagan er þannig að á hámarki útrásarinnar var haldin góðgerðasamkoma á vegum UNICEF, Barnahjálpar Sameinuðu þjóðanna – Roger Moore kom til Íslands af þessu tilefni. Þetta var 1. desember árið 2005.

Samkomuna sótti aðallega efnað fólk, meðal annars útrásarvíkingar, og var eitt skemmtiatriðið uppboð á ýmsum hlutum. Fyrr um daginn höfðu ýmis stórfyrirtæki þess tíma heitið UNICEF háum styrkjum.

Meðal þess sem var boðið upp var málverk eftir Hallgrím – ómálað verk.

Uppboðið fór dálítið úr böndunum, miðað við hvernig svona atburðir fara oftast fram á Íslandi. Málverkið eftir Hallgrím var slegið á 20 milljónir. Það er sagt að á þessari samkomu hafi verið almennt fyllerí. Enginn hafði búist við því að ómálað verk yrði slegið á slíkan pening – og allra síst Hallgrímur.

Þorsteinn sem á þeim tíma var kenndur við Kók keypti verkið – og vegna þess að þetta var góðgerðasamkoma runnu peningarnir til UNICEF en ekki í vasa Hallgríms.

Hallgrímur málaði verkið síðar og það leit svona út, þetta er Mammon sjálfur að aka eftir Sæbrautinni. Óneitanlega nokkuð glúrin mynd.

Eins og ég segi eru áleitnar spurningar í grein Hallgríms. Hann er líka í viðtali við Smuguna þar sem hann segir að hann hafi ákveðið að skrifa greinina þegar nokkrir úr „mínu liði“ fóru að kjósa með Bjarna Benediktssyni.

Þar er Hallgrímur kominn út á dálítið hálan ís – það fer eiginlega best á því að listamenn, sem og fjölmiðlamenn, séu í engu liði.
Boðsferðir eru ekki nýnæmi

Það er dálítið spaugilegt þegar því er haldið fram að boðsferðir til útlanda sé eitthvað sem var fundið upp þegar Íslendingar fóru að nálgast Evrópusambandið.

Árum og áratugum saman var meginstoð íslenskrar utanríkisstefnu veran í Nató og vináttan við Bandaríkin.

Í tengslum við þetta voru stanslausar boðsferðir bæði til Evrópu og Bandaríkjanna.

Undirritaður játar að hafa einu sinni farið í slíka ferð, það var í höfuðstöðvar Nató – já, einmitt í Brussel.

Eitt get ég sagt um þessa ferð – hún var ekki skemmtileg.

Ég hef aldrei verið sérstaklega í náðinni hvað varðar svona boðsferðir – en ég get fullyrt að sumir hafa farið oft og mörgum sinnum, ekki síst þeir sem voru svonefndir áhugamenn um vestræna samvinnu.

Með dvínandi vináttu við Bandaríkin og hnignun Nató hefur þessum ferðum farið eitthvað fækkandi – og jú, vissulega hefur ESB að einhverju leyti tekið við. Aðrir hafa verið nokkuð iðnir við norræna kolann.

En það er semsé langt í frá að þetta sé eitthvað nýtt – og í raun er sérlega kátlegt að skuli vera fjallað um þetta á vef sem formaður Varðbergs, samtaka um vestræna samvinnu, heldur úti, og er reyndar einn af fáum fjölmiðlum á Íslandi sem er beinlínis styrktur af Evrópusambandinu.
Ríkið getur varla samþykkt launahækkun til bankastjórans

Ríkisstjórnin getur tæplega látið það eftir bankastjóra og bankastjórn Landsbankans að hækka laun bankastjórans.

Þetta er reyndar orðið mjög dramatískt, það er talað um að Steinþór Pálsson þurfi hætta eða minnka við sig vinnuna vegna þess hvað launin eru léleg.

Þarf hann þá kannski að fá sér kvöldvinnu?

Það hefur reyndar komið fram að enginn toppembættismaður hjá ríkinu hafi hætt vegna launalækkana.

Þannig að ef lögmál um framboð og eftirspurn á vinnumarkaði gildir er engin ástæða til að breyta launastefnunni.

Stór launahækkun til bankastjóra Landsbankans – þar sem laun hans yrðu jafnvel hækkuð upp í það sem er í einkabönkunum Arion og Íslandsbanka – væru skilaboð um að nú sé aftur hægt að taka upp þráðinn með ofurlaunum, kaupaukum og græðgisvæðingu.

Það væri grænt ljós ekki bara til umrædds bankastjóra – heldur á alla línuna. Og að því leyti eru það hugsanlega líka stéttarhagsmunir þeirra sem sitja í bankastjórninni að fá þessi laun hækkuð – þeir fá væntanlega að fleyta rjómann líka – en það sama á varla við um almenning í landinu.
Sjúkt athæfi

Það er sjálfsagt mál að rísi moska á Íslandi ef einhver vill byggja hana – það eina sem ég gerði eitt sinn fyrirvara við var að það ætti að vera ljóst hvaðan peningar til slíkrar byggingar koma.

Það er vitað að ofstækisfullir múslimar í Saudi-Arabíu hafa fjármagnað moskubyggingar víða um heim – það verður að vera uppi á yfirborðinu ef svo er.

Að öðru leyti er ekkert við moskubyggingu að athuga og um að gera að veita lóð undir slíkt ef farið er fram á það.

Á Íslandi ríkir trúfrelsi – og múslimum hefur fjölgað hér eins og fólki úr öðrum trúarhópum. Það mun standa til að reisa kirkju fyrir rússneskt rétttrúnaðarfólk og eins hafa verið plön um að byggja hér búddahof.

Það er ógeðslegt til þess að hugsa að einhverjir fáráðlingar séu svo langt leiddir að þeir fari um og grafi svínaúrgang á stöðum þar sem hefur verið rætt um að byggja moskvu. Þetta er svo andstyggilega sjúkt athæfi að maður verður forviða.

Í einum kima Fésbókarinnar er þetta fólk að finna undir yfirskriftinni Mótmælum mosku á Íslandi – það eru reyndar næstum 1700 einstaklingar sem hafa gerst vinir þessa – og þarna er raunar að finna alls kyns útgáfur að rasisma, beinist semsagt ekki bara gegn múslimum. Einn aðalforsprakkinn póstar eftirfarandi:

„Múslimar hafa fengið úthlutað lóð í Reykjavík, til að koma í veg fyrir að þessir andskotar byggi mosku eða eitthvað annað á lóðinni þarf að grafa svínsskrokk þar í jörðu, þá telst landið vanhelgað og þeir verða að finna sér aðra lóð. Mér er… mjög til efs að yfirvöld í Reykjavík hafi mikið langlundargeð gagnvart sífelldum lóðakröfum múslima, svo annað hvort verður þeim sagt að byggja á þessari lóð eða hætta við.

Gröfum helling af svínaúrgangi, s.s. innyflum, hausa og hellum svínablóði á lóðina og þeir munu hrökklast í burtu. Þetta var gert í Svíþjóð, með góðum árangri.

Sýnum samstöðu og alvöru málsins og höldum fund og ræðum málin.

Skúli, boðaðu til fundar. Útvarp Saga mun örugglega verða þér innan handar við boðun fundarins.“
Við þangað…

Risavaxið smástirni er sagt vera á leið framhjá jörðinni.

Það er úr gulli – í smástirninu er meira gull en hefur verið unnið á jörðinni frá upphafi vega.

Gullið er sagt vera virði tuttugu þúsund milljarða dollara.

Við í fjölskyldunni erum á leiðinni út úr húsinu að vita hvað við getum gert.

Reyndar gæti vandinn verið sá að þegar stóra gullstirnið er komið til jarðar myndi það hafa mikil áhrif á gullverð – það myndi snarlækka.

Svona eins og þegar Spánverjar og Portúgalir fóru að flytja allt gullið frá Nýja heiminum og þeir héldu að það myndi tryggja þeim eilíft ríkidæmi.

En það sem gerðist um síðir var að verðbólga fór úr böndunum og gullverðið lækkaði.

Það var merk lexía í hagfræði.

433 Eros, stór gullklumpur nálægt jörðu.
Um hvítflibbaglæpi

Hér er viðtal úr Silfri gærdagsins, Helgi Gunnlaugsson, prófessor í félagsfræði, ræðir um hvítflibbaglæpi, viðhorf til þeirra, áhrifin af þeim og hvernig gengur að rannsaka slík brot.

Þökk sé Láru Hönnu.
Að ánetjast – eða ekki?

Hér má sjá hvert Ögmundur Jónasson hefur farið eftir að hann hélt ræðuna um íslenska stjórnmála- og embættismenn sem ánetjast ESB.

Ögmundur er í öftustu röð á myndinni, lengst til vinstri.

Hann má þó eiga það að hann heldur sig aðeins frá meginhópnum – kannski til að ánetjast ekki?
Forsetakjör á Íslandi og Írlandi

Ólafur Ragnar Grímsson hefur ekki enn svarað því hvort hann ætli að bjóða sig fram til forseta Íslands í fimmta sinn.

Reyndar skildi ég áramótaávarp hans svo að hann ætlaði ekki að gera það, en síðan komu fram menn sem skilja hann betur en ég með aðra túlkun – að hann hefði í raun haldið þessu opnu.

Síðan er efnt til söfnunar undirskrifta til að hvetja hann til að fara enn einu sinni í framboð – helsti skipuleggjandi söfnunarinnar er Baldur Óskarsson, vinur og samferðamaður Ólafs í pólitík síðan fyrir 1970.

Einhvern veginn hafa menn haft í huga markmiðið 40 þúsund – að 40 þúsund undirskriftir væru sá fjöldi sem þyrfti til að hægt væri að segja að mjög mikil eftirspurn sé eftir Ólafi.

Kannski er það of hátt markmið – en með 40 þúsund undirskriftum er hægt að tala um að þarna sé alvöru fjöldahreyfing á ferð.

Undirskriftirnar eru 25188 þegar þetta er skrifað.

Gunnar Smári Egilsson er talnaglöggur maður og hefur fylgst með þessu á Facebooksíðu sinni. Hann hefur reiknað út að síðasta sólarhringinn hafi 29 manns skrifað sig á listann, fjöldinn hefur farið síminnkandi – með þessu móti myndi febrúar vart duga til að ná 40 þúsunda markmiðinu.

Það er þá spurning hvort stuðningsmenn Ólafs þurfi ekki að fara að efna til auglýsingaherferðar, til þessa hafa þeir einkum auglýst á forsíðum ýmissa netmiðla?

Meðan þetta stendur er heldur dauft yfir vangaveltum um forsetaefni. Margir þeir sem hafa verið nefndir eru ekki líklegir til að fá fjöldafylgi – en þá má reyndar geta þess að ef frambjóðendur eru margir er hægt að verða forseti með mjög lágri hlutfallstölu.

15 prósent gætu í raun dugað.

Fólk virðist líka vera fast í þeirri hugmynd að það sé að kjósa forseta til mjög langs tíma – það er orðið svo vant því að forseti sitji óáreittur kjörtímabil eftir kjörtímabil, eins lengi og honum sýnist. Það er ekki sérstaklega lýðræðislegt.

Ég heyrði talað um einn mögulegan frambjóðanda, að hann væri alltof gamall. Ég benti á að eftir fjögur ár yrði hann rúmlega sjötugur og það væri ekki svo mikið. Hann væri hins vegar ólíklegur til að sitja jafn lengi og Ólafur Ragnar og Vigdís – sem væri kannski bara gott.

Írar kusu nýlega forseta sem er sjötugur að aldri – kjörtímabil hans er sjö ár. Michael D. Higgins er skáld og menntamaður – og þykir annarrar gerðar en írskir stjórnmálamenn eru yfirleitt. Það hefur jafnvel verið grinast með að þurfi að gefa út sérstakt orðasafn til að kjósendurnir skilji hann þegar hann fer að ræða þjóðfélagsmál og heimspeki.

Eitt fyrsta embættisverk Higgins var að biðja um að laun hans yrðu lækkuð um fjórðung.

Forseti Íslands er kosinn til fjögurra ára, það er kjörtímabil hans og eftir það má hæglega skipta.

Michael D. Higgins, forseti Írlands. Hann var kosinn síðastliðið haust og er sjötugur að aldri.

„
Silfrið í dag

Í Silfri Egils í dag fjöllum við um sjálfstæði Skotlands. Skotar stefna hraðbyri í átt að sjálfstæði – eða meira sjálfsforræði – sú þróun hlýtur að teljast í meira lagi áhugaverð fyrir Ísland og Norðurlöndin, eins og sjá má með því að skoða legu Skotlands á landakorti. Skotar eru fráhverfir þeim stjórnmálum sem eru stunduð í London – og vilja horfa meira til velferðarsamfélaga norðursins.

Gestur þáttarins er Gerry Hassan sem er höfundur margra bóka og sérfræðingur um stjórnmál í Skotlandi.

Helgi Gunnlaugsson, prófessor í félagsfræði, kemur í þáttinn og ræðir um hvítflibbabrot, viðhorf til þeirra, meðferð þeirra fyrir dómstólum og afleiðingar þeirra.

Þóra Helgadóttir er sérfræðingur hjá Office of Budget Responsibility í London. Þessi stofnun á að meta áhrif fjárlaga og efnahagsákvarðana stjórnvalda bæði á grundvelli skammtíma og langtíma áhrifa. Svipaðar stofnanir eru farnar að starfa víða um heim – Þóra kemur í þáttinn, segir frá þessu starfi og ræðir möguleikann á að koma upp slíku eftirliti hér á landi.

Fleiri mál verða til umræðu í þættinum, Landsdómur, umdeild skýrsla Hagfræðistofnunar og forsetakosningar – en aðrir gestir eru Soffía Sigurðardóttir, Jón Magnússon, Lilja Mósesdóttir og Vilhjálmur Bjarnason.
Um verslunareinokun

Ég hef tvívegis tekið viðtöl við Friðrik G. Friðriksson, fyrrverandi verslunarmann, sem er öðrum betur að sér um verslunareinokun. Fyrra viðtalið var þegar ég var á Stöð 2, það hefur líklega verið árið 2005, en síðara viðtalið var á RÚV árið 2009. Það má sjá hér. Málið er nokkuð aktúelt vegna upplýsinga um miklar verðhækkanir – talsmaður neytenda, Gísli Tryggvason, spyr hvort ekki sé ástæða til að brjóta upp Haga sem er langstærsti aðilinn í verslun á Íslandi, með meira en helmingshlut.
Verðbólga enn einu sinni úr böndunum

Það ætti ekki að vera nein þensla í íslenska hagkerfinu, atvinnuleysi er mikið og kaupmáttur hefur lækkað mjög. Samt horfum við upp á verðbólgu sem er 6 prósent. Það er ógnarhátt miðað við nágrannalönd okkar.

Verðbólga á þessu róli er líka stórmál – vegna verðtryggingarinnar leikur hún heimilin grátt. Skuldirnar hækka stöðugt – á tíma þegar margir glíma við neikvæða eiginfjárstöðu. Miðað við þessa verðbólgu sér fjölskylda sem skuldar 20 milljónir í húsnæði lán hækka um 100 þúsund krónur á mánuði.

Það er sagt að helsti verðbólguvaldurinn nú sé hækkun á opinberum gjöldum. Álögur hækka, það hefur áhrif á vísitölu og hleypur svo beint í húsnæðisverðið. Annað sem veldur verðbólgu er hækkun á húsnæðisverði. Það þýðir í raun að einhverjir eru að kaupa eignir á yfirverði – vegna þess hve fjárfestingartækifæri eru fá er að myndast smá bóla á húsnæðismarkaði.

Íslenska hagkerfið starfar nú þannig að fjárskuldbindingar eru verðtryggðar í bak og fyrir. Þetta er vegna þess að enginn treystir íslensku krónunni. Það virðist hins vegar ekki vera nokkur leið að koma verðbólgunni niður fyrir markmið Seðlabankans – reynslan sýnir að þangað kemst hún hérumbil aldrei.

Annað sem hefur svo áhrif eru gjaldeyrishöftin. Enn hefur ekki verið hægt að fella þau niður. Fall krónunnar magnaði verðbólguna óskaplega – þaðan höfum við hin „stökkbreyttu“ lán og að einhverju leyti 60 prósenta hækkun á vöruverði á stuttum tíma. Íslendingar eru háðari innflutningi en flestar aðrar þjóðir. Höftin veita tímabundið skjól – hver veit hvað útlendingar væru tilbúnir að borga fyrir haftalausa krónu á opnum markaði?

Eins og staðan er núna erum við svo óralangt að finna lausn á þessum vanda – margir virðast reyndar telja nóg að berja höfðinu við steininn.
Merkt kvikmyndaskáld deyr í slysi

Gríski kvikmyndaleikstjórinn Theo Angelopoulos lés fyrir fáum dögum þegar bifhjól ók á hann í hafnarborginni Pireus. Angelopoulos var þar að vinna að nýrri kvikmynd. Hann var 75 ára.

Angelopoulos var mikill listamaður, hann gerði djúpar myndir sem fjalla um gleymsku og minni – þær eru sérstakar að því leyti að litirnir sem við tengjum við Grikkland koma ekki fram í henni.

Þær eru ekki bláar, hvítar eða grænar – heldur er oft þoka og mistur í myndunum.

Angelopoulos var eftirlæti í evrópskum listabíóum – hann hlaut þrívegis stór verðlaun í Cannes, fyrst fyrir Ferðaleikflokkinn árið 1975, en á tíunda áratugnum fyrir myndirnar Augnaráð Odysseifs og Elífð og dagur. Harvey Keitel leikur í fyrri myndinni en Bruno Ganz í þeirri síðari. Landslag í þoku er önnur stórbrotin mynd eftir hann og fjallar um tvö börn sem eru á leið til Þýskalands til að leita að föður sínum.

Vinkona mín grísk var aðstoðarkona Angelopoulos á árum áður. Hún hefur oft tjáð mér aðdáun sína á honum, hvað listræn sýn hans var skörp og hvað hann lagði á sig til að ná þeim myndum sem hann sá í huga sér.

Skemmtilegasta sagan sem hún segir er reyndar af því þegar hún var að aðstoða Marcello Mastroianni, sem lék aðahlutverk í mynd eftir Angelopoulos sem nefnist Býflugnabóndinn. Þá ók hún með Mastroianni í lítilli Volkswagen bjöllu og hlustaði á hann segja frá því hvað væri erfitt að elska Catherine Deneuve.

Angelopoulos mun hafa verið að vinna að kvikmynd sem fjallar um þær raunir sem Grikkland er að ganga í gegnum. Það hefði sannarlega munað um að fá að kynnast sýn hans á þann veruleika.
Hallgrímur: Bjarni með Vafning um háls

Einhvern tíma hefði það talist saga til næsta bæjar þegar einn helsti rithöfundur þjóðarinnar skrifar grein þar sem er mjög hart vegið að trúverðugleika og heiðarleika eins helsta stjórnmálamanns á landinu.

Hallgrímur Helgason skrifar grein um Vafningsmálið í DV – hann rekur ýmis atriði í ákæru saksóknara vegna þess, en dvelur einkum við hlut Bjarna Benediktssonar í málinu og segir meðal annars:

„Þá er það einnig umhugsunarvert að enginn fjölmiðill, annar en DV, skuli hafa fjallað um Vafningsmálið yfir höfuð. Enginn annar fjölmiðill greip boltann sem DV kastaði á loft í desember 2009 og í nýliðnum fréttaflutningi af ákæru sérstaks saksóknara minntist enginn (nema DV) á aðkomu formanns Sjálfstæðisflokksins.

Það er lítil von um að sá maður verði nokkru sinni spurður hvenær hann skrifaði undir lánin til Vafnings. Skrifaði hann undir skjal sem var dagsett var aftur í tímann? Vissi hann að hér var hann að kvitta upp á lögbrot sem varðar 6 ára fangelsi? Vissi hann að allur málatilbúnaðurinn var gerður til að fara á svig við reglur bankans? Vissi hann að málið var ekkert annað en heimasmíðuð redding til að varna falli Glitnis? Og ef hann vissi það ekki, hvort hann telji sig samt sem áður tilbúinn til að setjast í stól forsætisráðherra Íslands?

Við lestur ákærunnar hvarflar hugurinn aftur í tímann og almennari spurningar kvikna. Þegar Bjarni Benediktsson, þá þingmaður Sjálfstæðisflokksins og formaður utanríkismálanefndar á Alþingi Íslendinga, kemur að „skítareddingu“ upp á 100 milljón evrur í ársbyrjun 2008 í því skyni að redda einum af stórbönkum þjóðarinnar fyrir horn hljóta fleiri að hafa heyrt þær illu bjöllur hringja. Þegar slíkar upphæðir hverfa úr landi fara þær ekki framhjá Seðlabanka Íslands. Gat slíkt farið framhjá forsætisráðherra? Gat sú staðreynd að Glitnir stóð þarna á barmi gjaldþrots farið framhjá manni eins og Bjarna Benediktssyni? Og er þá ekki líklegt að hann hafi látið flokksformann sinn, forætisráðherrann, vita? Því verður varla trúað að helstu valdamenn þjóðarinnar, seðlabankastjóri, ráðherrar forsætis og fjármála, banka og viðskipta, hafi ekki vitað af því að föstudagsskjálftinn í Glitni bar í sér hugsanlegt Íslandshrun.

Áleitnasta spurningin er þó eftir sem áður þessi: Gerði formaður Sjálfstæðisflokksins sér ekki grein fyrir eðli Vafningsmálsins? Var hann einungis saklaus leikari í leikriti sem hann skildi ekkert í? Eins og oft áður er best að spyrja peningana. Þeir ljúga víst ekki.

Vikurnar eftir 12. febrúar seldi Bjarni Benediktsson öll sín hlutabréf í Glitni, að andvirði um það bil 120 milljóna, að sögn DV. „Umrdd hlutabréf voru seld smám saman í febrúarmánuði 2008,“ sagði Bjarni við blaðið þann 2. apríl 2011.“
Ritskoðun og málfrelsi anno 2012

Ég er að lesa merka bók eftir breska blaðamanninn Nick Cohen. Bókin fjallar um ritskoðun og málfrelsi og nefnist You Can't Read This Book.

Cohen varð mjög umtalaður fyrir nokkrum árum þegar hann gaf út bókina What's Left? Hún fjallaði um einkennilega undanlátssemi vinstri manna við ákveðna tegund af harðstjórn og kúgun og hvernig hlutar af vinstrinu voru orðnir afsakendur íslamskra fasista – og nánast komnir í bandalag við þá.

Í nýju bókinni fjallar Cohen meðal annars um tvær hættur sem steðja að tjáningarfrelsinu. Annars vegar er það trúin – eins merkilegt og það er hefur henni vaxið ásmegin síðustu áratugina. Það hafa verið sett alls kyns boð og bönn sem vernda trú fyrir umtali og gagnrýni. Sumir trúarhópar, eins og íslamistar, ganga svo langt að hóta ofbeldi og beita því gegn þeim sem fjalla um trúna á með einhverjum hætti sem þeim er ekki þóknanlegur.

Þetta hefur smitast út um allan útgáfuheiminn – þar ríkir hræðsla við að móðga ofstækisfulla trúmenn. Það er heldur ekki von á góðu þegar öfl sem maður hefði haldið að ættu að verja tjáningarfrelsið tóku afstöðu með ofsækjendum Salmans Rushdies eða þeim sem sturluðust vegna skopmyndanna í Jótlandspóstinum.

Önnur hætta sem Cohen nefnir eru auðmenn sem neyta allra ráða til að koma í veg fyrir að sé fjallað um þá. Þeir hafa aðgang að bestu lögfræðingum og nota gjarnan einhver smáatriði í fréttum um sig til að herja á ritstjóra og útgefendur. Það getur verið mjög erfitt fyrir fjölmiðla að verjast þessu – þeir hafa ekki ótakmarkað fé til að verja í lögfræðikostnað og málaferli. Þá getur stundum verið þægilegra að láta hlutina eiga sig.

Með þessum hætti er komið á innri ritskoðun – blaðamenn, ritskoðendur og útgefendur þurfa sífellt að vera verjast hótunum um málaferli og það hefur sín áhrif. Þannig kaupa peningar þögn.
Stjórnarskráin og réttur forseta til leggja frumvörp fyrir Alþingi

Það er dæmi um þá séstæðu stöðu sem er komin upp varðandi forsetaembættið að hin mjög svo virku Hagsmunasamtök heimilanna leggi til að Ólafur Ragnar Grímsson grípi til aðgerða varðandi skuldir heimilanna í landinu.

Samtökin halda því fram að forsetinn hafi tæki til að gera þetta – umfram það væntanlega að halda ræðu og hvetja til að eitthvað sé gert í málunum.

Þá væri forsetinn einungis að beita áhrifavaldi sínu – reyndar þannig að varla eru fordæmi fyrir. Þetta myndu teljast inngrip inn í stjórnmálin – það má minna á að það vakti mikla reiði snemma í forsetatíð Ólafs Ragnars þegar hann tjáði sig um vegi á Vestfjörðum.

En nei, mér sýnist að Hagsmunasamtökin vilji að forsetinn gangi lengra – hafi þau pælt í því er væntanlega horft til 25. greinar stjórnarskrárinnar þar sem segir:

„Forseti lýðveldisins getur látið leggja fyrir Alþingi frumvörp til laga og annarra samþykkta.“

Þetta ákvæði hefur verið alveg ónotað og varla neinum dottið í hug að það yrði virkjað. Lítil umræða hefur farið fram um það, enda myndu forsetar varla vera spenntir fyrir að leggja fram umdeild frumvörp sem síðan yrðu felld í þinginu. Miðað við stjórnskipunarhefðir er líklegt að þorri þingheims myndi bregðast ókvæða við slíkum inngripum.

Í slíku tilfelli er líka vísað í hina mjög ívitnuðu 13. grein stjórnarskrárinnar sem var talin trompa allar aðrar varðandi forsetann til skamms tíma – í Sjálfstæðisflokknum var hún nánast eins og kredda:

„Forsetinn lætur ráðherra framkvæma vald sitt.“
Rökuð kynfæri – síst í Sundhöllinni

Ég hef ekki sett mig mikið inn í umræðuna um kynfærarökun sem hefur geisað á netinu.

Í morgun var ég í hópi vinnufélaga og lýsti yfir fáfræði minni vegna þessa máls. Taldi að þegar ég var ungur hefði þetta lítt verið stundað.

Vinnufélagarnir sögðu að þetta væri alsiða núorðið – bæði hjá körlum og konum.

„Allir ungir karlar raka á sér punginn,“ sagði einn. „Það er Gilzenegger-væðingin.“

Annar sagði að það væri lítið um rökuð kynfæri í Sundhöllinni, fólkið þar er kannski ekki búið að fatta þetta, en annar benti á mikið væri um þau í Laugum.

Ég ætla ekki að fara að hneykslast á þessu – jú, þetta er pínu ónáttúrulegt – og hlýtur að vera ansi mikið vesen. Nógu tekur mikinn tíma fyrir okkur karlana að raka kjálkana svo ekki komi broddar.