Kapitalismi undir jökli, grein eftir Einar Má

Hér birtist ein greinin til í hinum mikla greinaflokki sem Einar Már Guðmundsson rithöfundur er að skrifa um íslenska hrunið.

- - -

Við brugðumst vel við og sýndum heimili okkar.

Gesturinn hugsaði: Þið búið vel.

Fátækrahverfin eru innra með yður.

Þannig yrkir sænska skáldið Tómas Tranströmer og má segja að þarna birtist sannleikur ljóðsins, sá lífskjarni þess sem engin svið önnur ná yfir. Enginn veit hvað gerir ljóðið að handhafa þess sannleika sem ekki er hægt að orða með öðrum aðferðum. Ekki heimspekin, ekki guðfræðin, ekki rökvísin, því síður stjórnmálin geta sagt þann sannleika sem ljóðið virðist taka á hælinn. Þar koma til töfrar, töfrar tungumálsins. Töfrar þess byggjast á hugsuninni en ljóð verður til þegar hugsun og tilfinningar renna saman.

“Það er fátt fréttnæmt í ljóðum. Engu að síður deyja margir á ömurlegan hátt vegna skorts á því sem þar er að finna,” orti annað skáld, William Carlos Williams, sem líka var læknir og vissi nákvæmlega um hvað hann var að tala. Það segir því meira um nútímann en ljóðið hve fáir leita það uppi. Það nýtur ekki mikils fylgis í skoðanakönnunum og það hefur lengi gengið atvinnulaust í þjóðfélagi yfirborðsmennskunnar. En það segir ekki alla söguna, því ljóðið vaknar við furðulegustu aðstæður og nær máli. Ekkert ósvipað og mótmæli fólksins. Ljóðið er barátta gegn tómleikanum og leit að innihaldi í lífinu. Hið nýliðna góðæri, tímabil frjálshyggjunnar, var líf án ljóðlistar, innihaldslaus eltingarleikur við tómleikann. Þannig hljómar grafskrift þess.

Svona gæti ég haldið áfram að prjóna, en hvað með fátækrahverfin? Búa þau innra með okkur? Hvernig mælum við slíkan viðskiptajöfnuð? Er mikil verðbólga í sársaukanum? Hver er kauphallarvísítala gleðinnar? Eða eigum við frekar að spyrja: Hvað varð um umhyggjuna í ríkidæminu? Leiddi hagkerfi frjálshyggjunnar, sem nú er að líða undir lok, okkur burt frá samúð og samstöðu? Hvernig fór stóra kakan, sem æðsti postuli frjálshyggjunnar, Hannes Hólmsteinn Gissurarson, talaði svo mikið um, í maga og hverjum er ætlað að þrífa upp eftir þær meltingartruflanir sem hún hefur valdið? Annað fólk, af öðru þjóðerni, kom inn og vann störfin. Hvernig litum við á þetta fólk? Hvernig tókum við því? Sagði einhver: Þetta eru bara útlendingar. Við losum okkur við þá þegar vinnan er búin? Heyrðum við aldrei þetta viðhorf? Hvernig hefur hælisleitendum verið tekið, okkar minnstu bræðrum? Hefur séra Pálma Matthíasson sagt lögreglu- og dómsyfirvöldum að vera góð við þá? Hvernig væri að biskupinn segði Útlendingastofnun að fara út á Reykjanes og faðma að sér nokkra flóttamnenn? Ætlar forsetinn að bjóða þeim í mat á Bessastöðum einsog Mörthu Stewart og fjármálafurstunum?

…

Í Heimsljósi eftir Halldór Laxness segir: “Vinur, sagði Annar Heldrimaður og faðmaði skáldið. Það er búið að loka Bánkanum. Einglendíngar hafa lokað Bánkanum. Það var og, sagði skáldið. Og hvernig stendur á því að einglendíngar hafa lokað Bánkanum, sagði Annar Heldrimaður. Það er af því að það eru aungvir peníngar leingur í Bánkanum. Júel er búinn að tæma Bánkann. Júel er búinn að sólunda öllu því fé sem einglendingar lánuðu þessari ógæfusömu þjóð af hjartagæsku. Júel hefur sökt öllu fé einglendinga útí hafsauga. Þessvegna er búið að loka bankanum.”

Ef umhyggjan var lítil í ríkidæminu, hvernig verður hún þá í fátæktinni sem við okkur blasir? Nú þegar Júel er búinn að tæma bankana. Góðærið var ekkert hjá öllum. Við sáum ellilífeyrisþega hírast í kompum, útigangsfólk sem áttu hvergi höfði að halla, heimilislaust fólk. Lág laun voru út í hött og meðallaun rétt dugðu til að borga skuldir og framfleyta fjölskyldum. Jafnvel þótt flatskjáir væru í lágmarki og engin hjólhýsi eða laxveiði. Það er alveg á hreinu að fólkið á lægstu launun var ekki eyða peningunum sem streymdu hingað af ICESAVEreikningunum. Ég ætla ekki að lýsa yfir sakleysi mínu en ég hafði aldrei heyrt minnst á þessa ICESAVE reikninga fyrr en sett voru á mig hryðjuverkalög. En talandi um samstöðu: Til var fólk sem sagði að Bónus væri besta kjarabótin og leit á Jóhannes í Bónus sem Hróa Hött alþýðunnar. Einhverjir hvísluðu um vafasama viðskiptahætti en aðrir sögðu að það mætti bara leggja niður verkalýðsfélögin því Bónus sæi um þetta; og virðist sumum að sú hafi orðið raunin. Alla vega sitjum við uppi með máttlitla verkalýðshreyfingu, sem í stað verkalýðsbaráttu hefur litið á viðskiptalífið sem sinn vettvang og spilað með lífeyri fólksins, oft af fullkomnu ábyrgðarleysi. En ekki bara það: Við sitjum líka uppi með Bónus auðkýfingana og alla hina Júelana sem búnir eru að setja landið á hausinn en bíða eftir að hremma það á ný. Hvað ef einhver birti heilsíðuauglýsingu þar sem skorað er á fólk að versla ekki í Bónus, bara með svipuðum hætti og eigandi Bónus blandaði sér í síðustu kosningabaráttu?

….

Viðskiptalífið virðist ætla að fara sínu fram og fólk spyr hvaða tök hefur þetta lið á stjórnmálaflokkunum? Auðjöfrunum er alveg sama þó nærveru þeirra sé ekki óskað. Þeir troða sér inn um dyrnar og láta greipar sópa. Síðan er skuldum þeirra velt yfir á okkur, börn okkar og barnabörn. Talað er um þúsund milljarða frá Baugsveldinu og síðan eru það ICESAVEreikningar Landsbankans. Þeir tala um eignir á móti. Hverjar eru þessar eignir?

Aftur kemur Halldór Laxness til skjalanna en nú er það þessi lýsing úr Vefaranum mikla frá Kasmír: „Í lok illæranna má altaf gánga að því vísu að ísmeygilegur longintes með gull í munni læðist innum bakdyrnar í baunkunum. Það er Örnólfur Elliðason. Hann fer utanað því með ákaflega hæverskum orðum hvort ekki muni vera hyggilegra að bánkarnir tæmi fjárhirslur sínar handa fyrirtækjum hans en ríkið verði gjaldþrota. Hann stíngur uppá því með djúpri virðíngu fyrir almenníngi hvort ekki geti komið til mála að sér mætti leyfast að fara oní vasa hvers mannsbarns á landinu og hnupla þriðjúngnum af gildi hverrar krónu, svo Ylfíngur geti haldið áfram að braska.“

Eigum við að líkja ICESAVEreikningunum við ritstuld? Segjum ef íslenskur rithöfundur hnuplaði verki ensks rithöfundar eða hollensks. Bókin væri það vinsæl að íslenska rithöfundinum græddist stórfé, að vísu ekki á mælikvarða íslenska þotuliðsins, en bara svona venjulegan mælikvarða. Þegar upp kæmist hæfust málaferli og þá yrði höfundurinn að sæta ábyrgð ekki þjóð hans. Þetta á að gilda um ICESAVEreikningana. Ábyrgðin á að vera hjá Landsbankanum og þeim sem honum stýrðu. Það er alveg deginum ljósara að auðkýfingarnir ætla ekki að sæta neinni ábyrgð, því þeir telja sig ekki bera neina ábyrgð. Þeir skilja orðið ábyrgð aðeins lagalegum skilningi. Þeir segja ekkert nema: Ég gerði ekkert ólöglegt. Í þeirra veröld hefur orðið ábyrgð enga félagslega eða siðferðalega merkingu. Þannig er veröld peninganna. Græðgin sem henni fylgir virðist ala af sér sálsýki, sykkópatíu. Það er sagt að slíkt fólk trúi eigin lygi. Nú er ég ekkert að sálgreina auðmenn. Samt rímar þetta við afsakanir þeirra á bankahruninu og afneitun þeirra á allri ábyrgð. Hagfræðingar hljóta þó að vara við slíkri greiningu, þeirri að skoða hrunið út frá mannlegum breyskleika. Efnahagslögmálin eru kjarninn en skuggahliðar græðginnar birtingarmyndin. Kærði þjóðfélag frjálshyggjunnar sig um einhverjar reglur? Ef við skoðum þetta í ljósi Hávamála, sem kalla mætti siðferðisboðskap menningararfsins, þá hljómar spurningin: Hefði verið hægt að temja mennina sem aurarnir gerðu að öpum? Það var hlutverk stjórnmálamannanna en svo virðist sem aparnir hafi tamið þá. Hvernig fóru þeir að því?

Í grein Þorvalds Gylfasonar Ætlar linkindin aldrei að líða hjá? í síðasta hefti Skírnis segir: “Margir vöruðu við hættunni, sem í því fólst að setja bankana í hendurnar á óreyndum mönnum, bæði innan bankanna og utan þeirra, en viðvörunum var ekki sinnt.” Já hvaða tök hafa auðmennirnir á stjórnmálaflokkunum? Þorvaldur Gylfason segir í sömu grein: “Rás atburðanna hófst fyrir aldarfjórðungi með upptöku kvótakerfisins, þegar stjórnmálastéttin kom sér saman um að afhenda útvegsmönnum ókeypis aðgang að sameiginlegri auðlind þjóðarinnar. Þessi rangláta ákvörðun, sem allir flokkar á þingi báru sameiginlega og sinnulausa ábyrgð á, skerti svo siðvitund stjórnmálastéttarinnar, að þess gat ekki verið langt að bíða, að aðrar jafnvel enn afdrifaríkari ákvarðanir af sama tagi sæju dagsins ljós. Hví skyldu menn sem víluðu ekki fyrir sér að búa til nýja stétt auðmanna með ókeypis afhendingu aflakvóta í hendur fárra útvalinna, hika við að hafa svipaðan hátt á einkavæðingu bankanna og annarra ríkisfyrirtækja? Því hlaut að fara sem fór.”

Enn og aftur hljótum við að spyrja: Getum við treyst þessum stjórnvöldum og stjórnkerfinu til að leiða okkur úr þeim vandræðum sem þau hafa leitt okkur í? Nei, það getum við ekki. Nú þegar benda öll viðbrögð stjórnvalda til þess að afhenda eigi allt þjóðfélagið sínum gömlu herrum aftur. Hvernig geta stórskuldugir menn keypt hvert fyrirtækið af öðru? Háttalagi auðmannanna mætti líkja við mann sem skuldar öðrum manni stórfé. Hann segir við manninn: Ég get ekki borgað þér. Veski mitt er tómt. En samt eru vasarnir fullir af peningum. Longintesarnir steyma inn í bankana og það er í raun hlegið að almenningi. Hér gæti áðurnefnd sjúkdómsgreining komið til skjalanna. Þetta fólk lifir einfaldlega í örðu kerfi, á öðru plani, en annað fólk í þjóðfélaginu.

…

Já, þau eru mörg gullkornin sem detta út úr hagfræðingunum þessa dagana. Frjálshyggjan er enn við lýði. Fyrir stuttu sagði einn hagfræðingur í Speglinum hjá RÚV að hann sæi vonarglætu í því að brátt muni hinir fjársterku auðmenn flytja fé sitt heim og kaupa eigur almennings fyrir lítinn pening. Þegar fólk er orðið gjaldþrota. Það er þetta sem auðmennirnir eru að bíða eftir og þetta á að framkvæma í skjóli ríkisstjórnarinnar. Þetta hefur gerst annars staðar, í öðrum fjármálakreppum. Þetta eru skilyrðin sem verið er að skapa. Þetta er stefna frjálshyggjunnar til að styrkja ríkidæmi hinna ríku. Kreppan er þeirra verk. Þetta er voðaverkið sem auðmennirnar ætla að fremja í skjóli ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar. Bandarískur auðkýfingur orðaði þetta svo að best væri að kaupa upp eigur þegar allt væri í uppnámi og blóðið flæddi um göturnar. Er það þetta sem ríkisstjórnin er að bíða eftir? Þetta er þegar byrjað. Skuldug fyrirtækin renna skuldlaus til fyrri eigenda sinna. Það er smurt ofan í þá. Menn sem skulda þúsund milljarða leysa þetta til sín, einsog að drekka vatn. Þetta er kerfið sem þau ætla að koma á svo allt geti haldist í gamla horfinu. Þess vegna er sama fólkið í sömu stöðunum, á sömu stöðunum. En við sitjum uppi með, sumir segja tíu milljónir, aðrir tuttugu milljón króna skuld á hvert mannsbarn. Hér eru heimildir misvísandi, einsog í öllu öðru. Og þessar skuldir eru fyrir utan húsnæðisskuldirnar, fjárránið sem fer fram með falli krónunnar, gjaldþrotin og atvinnumissinn. Það á ekkert að breytast nema að við eigum að þræla fyrir skuldunum sem hellt hefur verið yfir okkur. Þetta kallar ríkisstjórnin björgunaraðgerðir en hverjum er verið að bjarga? Og aftur spyr ég og lýsi eftir svari: Hvað tök hafa auðmennirnir á stjórnmálamönnunum?

Það er við hæfi að ljúka þessu með þriðju ívitnunni í Halldór Laxness, í þetta sinn úr Kristnihaldi undir jökli: “Spurt er: Hvað er hraðfrystihús?

Og svarað: „Það eru íslensk fyrirtæki. Spaugararnir reisa þau fyrir styrk

frá ríkinu, síðan fá þeir styrk af ríkinu til að reka þau, þvínæst láta þeir

ríkið borga allar skuldir en verða seinast gjaldþrota og láta ríkið bera

gjaldþrotið. Ef svo slysalega vill til að einhverntíma kemur eyrir í kassann

þá fara þessir grínistar út að skemmta sér“