Á ríkið að setja upp eignasölufélag?

Þetta birtist hér á síðunni 5. mars síðastliðinn. Á fullt erindi ef miðað er við umræður í þinginu í dag.

- - -

Í dag birtist í Morgunblaðinu ein af hinum óskiljanlegu viðskiptafréttum. Fréttin fjallar um áætlun sem lögð hefur verið fram um hvernig megi endurreisa eignarhaldsfélagið Exista. Það vantar alla greiningu í fréttina og allan bakgrunn málsins. Skuldir Exista eru sagðar nema um 260 milljörðum króna.

Exista er eitt af hinum sjúku eignarhaldsfélögum – viðskiptaráðherra hefur lýst þeim sem meinsemd í íslensku efnahagslífi – og miðað við skuldastöðuna má segja að dótturfélög þess séu í raun eign bankanna, þ.e. almennings, en á dyrnar banka svo erlendir kröfuhafar.

Deilt er um hvað eigi að gera við fyrirtæki af þessu tagi, sem eru í raun gjaldþrota, en þurfa af einhverjum ástæðum að starfa áfram – vegna almannahags eða til að hægt sé að selja þau í framtíðinni til að hafa upp í tjónið.

Þetta getur líka verið varasamt – í Bandaríkjunum er talað um zombies, fyrirtæki sem er haldið á mörkum lífs og dauða en tefja fyrir nýsköpun og nauðsynlegri uppstokkun í atvinnulífinu.

Vilhjálmur Egilsson, framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins, hefur talað fyrir því að fyrirtæki sem svona er ástatt fyrir verði áfram í höndum bankanna. Þá yrðu það bankastjórnendur og bankaráð sem myndu ákveða framtíð þeirra.

Hugmynd Svíans Mats Josefsson sem var ríkisstjórninni til ráðgjafar var sú að svona fyrirtæki yrðu sett í sérstök eignaumsýslufélag ríkisins. Þá yrðu þau, svo að segja, tekin út fyrir sviga – út úr bönkunum.

Vilhjálmur telur að þetta myndi bjóða upp á spillingu. Óla Birni Kárasyni, sem skrifaði um þetta grein í Morgunblaðið í gær, finnst það bera vott um þá stefnu vinstri manna að færa atvinnulífið undir ríkisvaldið. Þetta sé semsagt einhvers konar kommúnismi.

En hver kom atvinnulífinu þangað? Voru það ekki viðskiptajöfrarnir sjálfir með óreiðu sinni og óráðsíu?

Tveir ungir hagfræðingar, Jón Steinsson og Gauti B. Eggertsson, báðir starfandi í Bandaríkjunum, skrifa um þetta grein sem birtist í Morgunblaðinu í dag. Þeir færa rök fyrir því að eignaumsýslufélag eða eignasölufélag sé skásti kosturinn í stöðunni.

- - -

Á ríkið að setja upp eignasölufélag?

NEFND um endurreisn fjármálakerfisins með Mats Josefsson í fararbroddi hefur lagt til að ríkið setji á stofn eignasýslufélag líkt og fjölmörg önnur ríki hafa gert við svipaðar aðstæður. Þetta félag færi með eignarhluti ríkisins í stórum fyrirtækjum sem þurfa á fjárhagslegri endurskipulagningu að halda vegna þess að þau skulda nýju ríkisbönkunum meira en sem nemur verðmæti eigna þeirra. Það myndi annast rekstur fyrirtækjanna um tíma og síðan selja þau hæstbjóðanda. Talsmenn fyrirtækjaeigenda hafa brugðist ókvæða við og talað um að hér sé um ríkisvæðingu atvinnulífsins að ræða.

Viðbrögð fyrirtækjaeigenda eru skiljanleg. Hugmynd af þessu tagi fæli í sér að hlutafé núverandi hluthafa í félögum sem eiga ekki fyrir skuldum verði að mestum eða öllum hluta þurrkað út. Frá sjónarmiði núverandi eigenda væri mun betra að skuldir fyrirtækja þeirra væru einfaldlega færðar niður og þeir fengju að halda áfram eins og ekkert hefði í skorist. Með öðrum orðum, frá þeirra sjónarmiði væri betra að þeir fengju að byrja upp á nýtt á kostnað skattgreiðenda. Slíka fyrirgreiðslu má útfæra á margs konar vegu, svo sem með því að lengja eða fresta óhóflega greiðslu skulda tiltekinna fyrirtækja.

Málflutningurinn sem sumir fyrirtækjaeigendur nota er að vara við pólitískum afskiptum af atvinnulífinu. Þetta er villandi. Við eigum því miður ekkert val um það hvort stjórnmálamenn skipti sér af atvinnulífinu úr því sem komið er. Hrun bankanna er orðinn hlutur. Skattgreiðendur eiga nýju bankana og vitaskuld verða kjörnir fulltrúar þeirra að tryggja hagsmuni þeirra varðandi rekstur bankanna.

Spurningin snýst ekki um hvort það verða pólitísk afskipti heldur hvernig þau afskipti verða. Þau geta orðið þannig að stjórnvöld færi fyrri eigendum fyrirtækin aftur á silfurfati á kostnað skattgreiðenda. Eða þau geta orðið þannig að stjórnvöld reyni eftir fremsta megni að hámarka verðgildi þeirra eigna sem bankarnir eiga og þannig lágmarka framtíðarskattbyrði landsmanna. Tillögur Mats Josefssonar og félaga ganga út á hið síðarnefnda. Umræðan á að snúast um hvaða leiðir eru heppilegar að þessu marki.

Almennt séð er ríkisvaldið illa til þess fallið að reka fyrirtæki. Tilkoma félags sem færi með eignarhlut ríkisins í stórum fyrirtækjum sem ríkisbankarnir leysa til sín vegna skuldastöðu þeirra væri þess vegna einungis fyrirkomulag sem ætti að brúa millibilsástand sem skapast vegna þess að: 1) Mörg stór fyrirtæki hafa nú samtímis lent í fjárhagsvanda og eiga ekki fyrir skuldum sínum hjá nýju bönkunum; 2) Aðstæður á mörkuðum eru ekki góðar til þess að selja mikinn fjölda umfangsmikilla fyrirtækja.

Það á að vera skýrt frá upphafi að ríkið stefnir að því að selja fyrirtækin einkaaðilum eins fljótt og kostur er. Til þess að undirstrika þetta ætti félagið að heita Eignasölufélag ríkisins fremur en eignasýslufélag (samanber Resolution Trust Corporation í Bandaríkjunum). Jafnframt ætti starfsemi félagsins að vera settur strangur tímarammi, til þess að tryggja að afskipti ríkisvaldsins af fyrirtækjum vari ekki lengur en þörf krefur. Það eru mörg fordæmi fyrir tímaramma af þessu tagi, til að mynda frá Póllandi, eftir hrun bankakerfisins þar 1993.

Kostir eignasölufélags

Grunnvandinn er að mörg fyrirtæki landsins eiga ekki fyrir skuldum sínum gagnvart bönkunum. Fyrsta skrefið er að »leysa« þennan vanda. Ein »lausn« er að halda lífinu í slíkum fyrirtækjum með því að halda áfram að veita þeim lánafyrirgreiðslu og vona að ástandið batni. Þessi svokallaða »svefngenglaleið« (e. zombie lending) hefur reynst afleitlega í öðrum löndum, t.d. Japan. Við slíkar aðstæður er hætta á verulegum hagsmunaárekstrum eigenda fyrirtækjanna og kröfuhafa. Eigendurnir hafa hvata til þess að skjóta undan eignum og til þess að taka of mikla áhættu þar sem þeir hagnast ef allt gengur upp en eru hvort eð er sokknir ef allt fer illa og er því sama hversu illa það fer.

Af þessum ástæðum er nauðsynlegt fyrir kröfuhafa að ráðast í fjárhagslega endurskipulagningu þeirra fyrirtækja sem eru í raun og sann gjaldþrota. Það segir sig sjálft að mikilvægur þáttur í því að hámarka verðmæti kröfuhafa í gjaldþrota fyrirtæki er oftast nær að þurrka út hlutafé fyrri eigenda fyrirtækisins að mestu eða öllu leyti. Ef eignir og rekstur félagsins eru ekki nægilega verðmæt til þess að standa undir skuldum þess þá er eðlilegt að kröfuhafar fái þó öll þau verðmæti sem eru til staðar. Oftast nær er hinn grunnþátturinn í skynsamlegri fjárhagslegri endurskipulagningu gjaldþrota fyrirtækja skuldbreyting hluta af skuldum félagsins í nýtt hlutafé í eigu kröfuhafa.

Á Íslandi í dag er staðan sú að nýju ríkisbankarnir eru langstærstu kröfuhafarnir í flestum af stærstu fyrirtækjum landsins. Ef stjórnvöld velja að tryggja hagsmuni skattborgara með því að þurrka út megnið af hlutafé fyrri eigenda illa stæðra félaga og breyta hluta af skuldum þeirra í nýtt hlutafé, kemur upp sú staða að nýju bankarnir munu eiga stóra eignarhluta í mörgum fyrirtækjum landsins.

Hugmyndin um eignasölufélag snýr að því að bregðast við þeirri stöðu með því að flytja hlutabréf ríkisbankanna í sérstakt félag. Almennt er talið óskynsamlegt að bankar eigi fyrirtæki sem þeir lána til. Ef málum er þannig háttað er bankinn í rauninni báðum megin við borðið í öllum ákvörðunum um fjármögnun fyrirtækjanna. Í Bandaríkjunum eru lög þess efnis að banki má ekki eiga meira en 5% í fyrirtæki sem hann lánar til.

Kosturinn við stofnun eignasölufélags er að eftir stofnun þess geta bankarnir einbeitt sér að því að vera bankar, þ.e. að taka ákvarðanir um lánveitingar og veita fjármálaþjónustu. Þeir þyrftu ekki á sama tíma að hugsa um að reka stóran hóp fyrirtækja. Slíkt eignasölufélag var þungamiðjan í uppstokkun sænska hagkerfisins í kjölfar bankakreppunnar þar í landi á níunda áratugnum. Aðgerðir Svía eru oft nefndar sem dæmi um vel heppnaða úrlausn bankakreppu.

Gallar eignasölufélags

Það eru ýmsir ókostir á eignasölufélögum í eigu ríkisins. Stærsti ókosturinn er hætta á spillingu. Reynslan hefur kennt Íslendingum – og raunar öðrum þjóðum – að þegar ríkið selur eignir er mikil hætta á því að umsjónarmenn söluferlisins selji vinum, ættingjum eða jafnvel sjálfum sér verðmætar eignir á undirverði. Hugmyndum um eignasölufyrirtæki verða því að fylgja raunhæfar leiðir til þess að takmarka spillingu.

Til að lágmarka hættu á spillingu er nauðsynlegt að settar verði skýrar, almennar reglur um sölu þessara eigna. Hér skiptir sköpum að allt söluferlið fari fram fyrir opnum tjöldum og almenningur hafi aðgang að öllum gögnum sem ákvarðanir eru byggðar á. Einnig er hægt að hugsa sér að erlend ráðgjafarfyrirtæki eða bankar komi að þessari endurskipulagningu og sölu.

Margt annað er nauðsynlegt að hafa í huga í rekstri félags af þessu tagi. Eftir að stjórnmálamenn hafa sett almennar reglur er eðlilegt að dagleg ákvarðanataka verði tekin af borði stjórnmálamanna. Það á ekki að vera hlutverk stjórnmálamanna að ákveða hvaða einstaklingar eða fyrirtæki eru þeim þóknanleg sem kaupendur fyrirtækja sem komist hafa í eign ríkisins í gegnum ríkisbankana.

Hættan á spillingu einskorðast ekki við eignasölufélag. Hún er jafnalvarleg innan ríkisbanka. Því verða hallmælendur þessara hugmynda að tefla fram raunhæfum hugmyndum um hvernig hægt er að koma í veg fyrir að stjórnendur og starfsmenn nýju bankanna selji sjálfum sér, vinum eða vandamönnum verðmætar eignir á undirverði, eða veiti fyrri eigendum óeðlilega fyrirgreiðslu.

Við þær aðstæður sem komnar eru upp eru því miður engir góðir kostir í boði. Til þess að hámarka þau verðmæti sem fást upp í kröfur nýju bankanna er óumflýjanlegt að bankarnir leysi til sín fjölda fyrirtækja. Að ríkisbankarnir fari bæði með eignarhlut í fyrirtækjum og veiti þeim lán hefur ýmsa ókosti sem fyrr var um getið. Af þessum sökum virðist okkur að af mörgum slæmum kostum sé skásti kosturinn sá að eignarhlutur ríkisbankanna í stórum fyrirtækjum verði færður í sérstakt eignasölufélag og síðan seldur innan fyrirfram ákveðins tímaramma eftir gegnsæjum, almennum reglum.