Nokkur íslensk spillingartímabil

Þegar ég var ungur maður starfaði ég á Helgarpóstinum. Hann var stofnaður af ungum blaðamönnum, Árna Þórarinssyni og Birni Vigni Sigurpálssyni, sem urðu fyrir miklum áhrifum af hugmyndum Vilmundar Gylfasonar um opnara og lýðræðislegra samfélag.

Í Helgarpóstinum var skrásett spilling þeirra ára á Íslandi. Þjóðin gekk þá í gegnum mikið spillingarskeið, atvinnulífið var í höndum tveggja blokka, sem síðar fengu heitið Kolkrabbi og Smokkfiskur, bankarnir lutu stjórn kommisara úr stjórnmálaflokkunum, helst enginn fékk fyrirgreiðslu nema að tengjast þeim. Dómskerfinu skiptu flokkarnir á milli sín; eitt sinn gerði Helgarpósturinn úttekt á sýslumönnum sem þá sáu bæði um löggæslu og dómsvald – sýslumönnunum í kringum landið var nákvæmlega skipt milli Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks.

Það var merkilegt að ekkert sem var skrifað í Helgarpóstinum var tekið upp í öðrum fjölmiðlum. Blöðin voru málgögn stjórnmálaflokkanna, ríkisfjölmiðlarnir töldu það fyrir neðan sína virðingu að fjalla um þessi mál.

Þessu spillingarskeiði lauk með einkavæðingu banka og ríkisfyrirtækja. Þá átti að taka við nýtt tímabil þar sem „viðskiptalegir“ hagsmunir réðu ferð. Því miður tókst svo illa til að þá upphófst annað spillingarskeið – ennþá verra en hið fyrra. Á þeim tíma voru klíkum banka- og fjármálamanna í raun afhent völdin á Íslandi. Þeir keyptu stjórnmálamenn til fylgilags við sig; það var á gráa svæðinu milli stjórnmála og viðskipta sem auðmennirnir hófust til valda og ríkidæmis. Þetta var það sem er kallað óligarkí – en breyttist undir lokin í það sem kalla má kleptókratí, auðræðið varð að þjófræði.

Það endaði með hruni í október í fyrra. En sérhagsmunahóparnir vilja auðvitað ekki missa tökin. Fréttablaðið er enn í hendum Baugsmanna, sem og mestöll verslun í landinu, Mogginn er orðinn að LÍÚ-fréttum. Ef við gáum ekki að okkur getur enn eitt spillingartímabilið verið í vændum; klíkur, sérhagsmunahópar og gæslumenn þeirra hafa alltaf tröllriðið Íslandi.

Þorvaldur Gylfason skrifar merkilega grein í Fréttablaðið í dag þar sem hann segir að nauðsynlegt sé að safna heimildum um íslenska spillingu. Þetta er þörf ábending. Það vantar nefnilega heilmikið upp á skrásetningu hennar, þótt til dæmis megi benda á bækur Örnólfs Árnasonar sem nefnast Á slóð Kolkrabbans og Bankabókina.

Ég finn ekki greinina eftir Þorvald á netinu, en í endursögn Eyjunnar er þetta svona:

„Þorvaldur fullyrðir að forréttindahópum hér á landi hafi um langt árabil með fulltingi stjórnmálamanna haldist uppi að skara eld að eigin köku með því að skammta sjálfum sér hlunnindi og fé á kostnað almennings. Dæmi um það séu ókeypis aflaheimildir útvegsmanna samkvæmt lögum sem þeir hafi sjálfir samið og illa útfærð einkavæðing bankanna. Þorvaldur nefnir einnig sumarhúsabyggingar innan þjóðgarðsins á Þingvöllum eftir að svæðið var friðlýst sem sameign þjóðarinnar.

Þorvaldur segir að spillingin í þjóðfélaginu hafi áratugum saman verið á allra vörum. Hún sé varðveitt í munnlegri geymd, en fáar skrifaðar heimildir séu til um hana. Blöðin hafi verið flokksblöð og síðan orðið bankablöð. Morgunblaðið sé nú útvegsblað.

‘Brýnt er að færa til bókar gömlu spillingarsögurnar, svo að komandi kynslóðir þurfi ekki að ganga gruflandi að sögu landsins. Fólkið í landinu þarf að fá að bera vitni um ástand fyrri tíðar skrifar Þorvaldur og stingur upp á því að leitað verði til Háskólans og Þjóðminjasafnsins. Til Miðstöðvar munnlegrar sögu í HÍ geti menn beint upplýsingum, sem þeir telja geta komið að gagni við að skrá sögu landsins rétt. Gefi nógu margir glöggir menn sig fram, hljóti miðstöðin að veita upplýsingum þeirra í frjóan farveg.

Í annan stað hafi Þjóðminjasafn Íslands lengi safnað skipulega heimildum um lífshætti á eldri tíð með því að semja spurningaskrár og senda fólki. ‘Þjóðminjasafnið þyrfti að láta semja og senda út slíka spurningalista um gömlu spillinguna: forréttindi, frænddrægni, fyrirgreiðslu, klíkuskap, mútur, nápot og annað hefðhelgað svindl, sem fólk ýmist þekkir sjálft af eigin raun eða man eftir öðrum leiðum, skrifar Þorvaldur.„