Alþjóðlega gjaldeyrisfullveldið

Þetta er grein eftir Einar Má Guðmundsson sem birtist í Morgunblaðinu í fyrradag. Hún er endurbirt hér með leyfi höfundar.

- - -

Hvenær sparkar knattspyrnumaður í miðju boltans? Er það alltaf eða aldrei? Eða bæði, því miðja boltans er líka þar sem hann sparkar ekki og þar af leiðandi alls staðar. Eða hún er þar sem hann sparkar hverju sinni. Þetta skilja allir, jafnt þeir sem hafa áhuga á fótbolta sem og hinir sem engan áhuga hafa á fótbolta. Það er eins með hnöttinn. Hann er einsog kúla í laginu eða bolti og snýst um það sem hann snýst, um sólina og sín eigin málefni. Þess vegna er engin miðja á hnettinum. Það var hins vegar ekkert fráleitt að hugsa þannig á meðan jörðin var flöt. Ef til vill hefur jörðin haldið áfram að vera flöt í ýmsum skilningi, til dæmis efnahaglegum og félagslegum, því ef hún er hnöttur, einsog kúla eða bolti í laginu, þá er engin miðja eða réttara sagt, miðjan einfaldlega undir iljum sérhvers jarðarbúa. Það eru allir staddir í miðjunni. Það er þess vegna sem ég leyfi mér að segja: Ekki tala um stórar þjóðir og litlar þjóðir, útkjálka, heimshorn og jaðra. Miðjan hvílir undir iljum þínum, færist úr stað og eltir þig hvert sem þú ferð.

Ef þessari eðlilegu landafræði væri fylgt byggjum við í betri heimi og þá væru voldugar og vanmáttugar þjóðir ekki til. Engin Afríka, engin Ameríka, engin Evrópa, engar heimsálfur byggðar á valdahlutföllum. Auðvitað svæðisbundin sérkenni en allar þjóðir sameinaðar. Þá væri hægt að tala um sameinuðu þjóðirnar, ekki bara sem stofnun heldur raunveruleika. Þá væri ekkert Öryggisráð, enginn Alþjóðagjaldeyrissjóður, ekkert NATO. Enginn Georg Bush, enginn Gordon Brown, enginn Geir Haarde, ekki af því að við þurfum að passa okkur á ráðamönnum sem byrja á bókstafnum G heldur þyrftum við einfaldlega enga ráðamenn. Þú getur sagt að ég sé draumóramaður, en ég er ekki sá eini. You may say I'm a dreamer, but I am not the only one. Bara til að taka John Lennon á þetta, en páfagarður er nýbúinn að fyrirgefa honum eina af þessum setningum sem hann lét falla eða missti út úr sér. Það er undarlegt þegar menn missa út úr sér setningar og allt fer á annan endann. Einsog unga stúlkan sem hélt ræðu á Austurvelli um daginn og uppskar andúð hóps af samnemendum sínum. Orð eru dýr. Orð eru hættuleg. Jafnvel brandarar geta komið mönnum í koll.

Þess vegna má Geir Haarde alveg kalla okkur skríl, og líklega meinar hann það nú ekki þannig innst inni. Ég hef enga trú á því að Geir Haarde fyrirlíti þjóð sína. Kannski verða örlög orðsins skríll þau sömu og orðsins geðveikt, sem allt í einu missti innihald fordómanna og varð að jákvæðu lýsingarorði, sérstaklega á meðal unglinga. Sumt varð geiðveikt flott, annað geðveikt kúl. En hvað nú ef skrílinn fer að dreyma, ekki bara mismunandi drauma í mörgum rúmum, nei ekki bara í svefni, heldur fer alla að dreyma með opin augu, einsog Arthur Rimbaud, nema bara allsgáð og í dagsbirtu. Leyfið mér að vitna í Gabriel Garcia Marquez: ”Þegar skáldið tekur mynd af raunveruleikanum framkallar filman drauma.” Er eitthvað vit í þessu? Kannski minnir þetta of mikiið á orð stjórnleysingjanna frá því í París 1968: ”Vertu raunsær, og framkvæmdu hið ómögulega.” Já, einn góðan veðurdag fáum við kannski vængi á heilann og hættum að taka veruleika ykkar alvarlega. Skynsemin veður að draumum, draumarnir að markmiðum og markmiðin skynsöm. Hvað ætlar stjórnin að gera ef fólk tekur bara skuldir sínar og sendir þær áfram í stjórnarráðið? Stjórnarráðið myndi fyllast af umslögum. En aftur að skrílnum í neikvæðri merkingu orðsins: Er það ekki meiri skríll sem rænir ellilífeyrisþega sparnaði sínum, ungt fólk húsnæði sínu og steypir okkur í skuldir um aldur og ævi? Var reiði ungu stúlkunnar ekki fyrst og fremst táknræn reiði, draumsýn um að stjórnin fari? Þarf virkilega að bera hana út? Af hverju fer hún ekki sjálf? Sér hún ekki að hún hefur enga möguleika og á sér engan trúverðugleika? Hún er aðhlátursefni um heimsbyggðina og sorgleg fyrir íbúa landsins.

Það sem við erum að segja við ríkisstjórnina er mjög einfalt: Þið getið tekið af okkur húsnæðið, vinnuna og jafnvel sigað á okkur lögreglu, en þið takið ekki af okkur draumana, ekki markmiðin, ekki baráttuna. Við ætlum að vera fullvalda einstaklingar í fullvalda landi. Þið verðið einfaldlega að hlusta. Annars tæmist landið. Hér í gamla daga sögðu baráttumennirnir: Við getum ekki flutt byltinguna út en við bönnum engum að fylgja góðu fordæmi. Ef við hættum að elta fjármagnið, þá hættum við að elta vopnin, og ofbeldið hverfur. Nei, þá er engin ástæða til að ráðast inn í lönd og slá eign sinni á náttúrugæði, en það er það eina sem gaurinn hjá Evrópusambandinu, Olli Rehn, sér við okkur, það eru náttúrugæðin. Nei, hann nefndi ekki framlag Íslendinga til hins evrópska menningararfs. Hann vitnaði heldur ekki í útrásarræðu forsetans um snilld hins íslenska viðskiptamódels. Hann sagði einungis að við værum velkomin í Evrópusambandið af því að hér væri af svo miklu að taka. Hét hann ekki annars Olli Rehn? Nei, hér var alla vega enginn draumóramaður á ferð. Þetta var ekki maður sem seinna mun fá fyrirgefningu frá páfagarði. Hann missti ekkert út úr sér. Hann var raunveruleikinn uppmálaður. Nei, hann var ekki að bjóða okkur í bíó, að horfa á Chaplinmynd um flækinginn og stúlkuna hans þegar þau ganga inn í sólarlagið. Það kom hvergi fram að hann hefði lesið Sölku Völku. Það sem hann vildi fá var orkan, fossarnir og vatnið og þetta allt ætlar hann að afhenda Gordon Brown og viðlíka skemmtilegum mönnum, það er að segja hinum valdamiklu þjóðum Evrópusambandsins. Aðeins á þeim forsendum erum við velkomin í alþjóðasamfélagið, í partíið, í veisluna, í áframhaldandi sukk, sem einnig mun steypa okkur í glötun, bara á örlítið lengri tíma. Evrópusambandið er líka gjaldþrota. Vasar Gordons Brown eru tómir.

Nei, það voru engir sérsamningar, bara stefna Evrópusambandsins. Beint í æð. Það hlýtur að vera skemmtilegt fyrir að svona náunga að vita af heilum trúarsöfnuði sem situr í ríkisstjórn og þylur kröfuna um inngöngu í Evrópusambandið einsog helgibæn eða möntru; og þetta segi ég aðeins af því að það er ekkert búið að ræða innihald þessa sambands, það hefur engin samfélagsleg umræða farið fram, engin viturleg umræða, og þetta segi ég alveg óháð því hvert slík umræða myndi leiða okkur. Ég held að í raun eigi Evrópusambandið ákaflega vel við íslenska stjórnmálamenn. Þeir vilja ekki axla ábyrgð hér heima. Með inngöngu í sambandið flyst ábygðin úr landi. Þá verða ákvarðanir um mikilvæg málefni svo langt í burtu að engum kemur við hvað gerist. Þá verður allt miklu fleirum að kenna, jafnvel einhverjum ópersónulegum skriffinnum sem veit hvað heita eða hvort þeir eru yfirhöfuð til. Þetta er draumastaða íslenskra stjórnmálammanna og svona haga þeir sér nú þegar. Á skrifborðum út í heimi verða teknar ákvarðanir um afdrif byggða og bústofna, um orkulindir og vatnsforða. Við erum auðvitað búin að leiða mikið af þessum hörmungum yfir okkur sjálf, í gegnum kvótakerfið, stóriðjustefnuna og stjórnmálamenn. Auðvitað kunna að berast einhverjar vitrænar tillögur og klíkusjónarmið kunna að hverfa. Ég veit um menn sem hefur verið vísað alls staðar á dyr á Íslandi en fengið fína afgreiðslu hjá Evrópusambandinu á sínum málum. Ég vil bara að við fleygjum þessari umræðu út í þjóðfélagið og ræðum hana einsog uppréttir menn, ekki bara með já og amen eða nei alls ekki, heldur um hvað snýst málið? Enn sem komið er segja skoðanakannanir ekkert um viljann til að ganga í Evrópusambandið. Það væri eins hægt að kanna verðlag á tunglinu eða tilvist guðs. Það er hins vegar á ábyrgð stjórnmálaflokkanna að snúa sér að innihaldi þessarar umræðu og hún getur alveg farið fram á meðan tekið er til hér heima, en tiltektin hefur forgang, því það sem við myndum vilja miðla með nærveru okkar verðum við að hafa öðlast sjálf. Við sem viljum að ríkisstjórnin fari getum töfrað fram hundruðir manna og kvenna með jafn mörg ráð. Engin þeirra geta verið jafn vond og ráðaleysi stjórnvalda.

…

Út frá sögunni vitum við að upphaflega hafði Evrópusambandið það göfuga markmið að koma í veg fyrir að Frakkar og Þjóðverjar færu í hár saman en um leið annað markmið og kannski varasamara, sem sé, frjálsan flutning vinnuafls til þess að brjóta niður samstöðu verkafólks og gefa auðmagninu ferðafrelsi, að fyrirtæki gætu flutt sig af svæðum þar sem vinnudeilur kæmu upp eða þangað sem vinnuafl væri ódýrara. Þetta samhengi hefur auðvitað breyst eftir að frjáls flutningur vinnuafls er orðin staðreynd og fólk flytur sig um set eftir því hvar vinnu er að fá, eftir því hvernig fjármagnið hreyfist. En kjarninn er sá sami, og hér er spurning um yfirlýst markmið og raunveruleg markmið, svipað og NATO var á yfirborðinu stofnað til að halda Rússum í skefjum þó að lykilgrein NATO-sáttmálans snúist um að festa þjóðfélagskerfi kapitalismans í sessi eða vestrænt lýðræðis vilji menn nota fína heitið. Spekin er sú að óvinurinn sé í rauninni inni í ríkinu en ekki utan þess, enda kom aldrei til átaka á milli NATO og Rússlands. Hins vegar kom NATO á fót herforingjastjórn í Grikklandi árið 1967 til að koma í veg fyrir að lýðræðislega kjörnir sósíalistar settust að völdum. Það kom líka til tals að beita NATO hernum á Miðnesheiði í allsherjarverkfallinu á Íslandi árið 1955. Sömu afstöðu höfðu Rússar til sinna innanríkismála. Herir Varsjárbandalagsins voru notaðir til að berja á fólki í þeirra eigin ríkjum, einsog Ungverjalandi 1956 og Tékkóslóvakíu 1968. Ég skal ekkert fjölyrða um þær breytingar sem Evrópusambandið og NATO hafa gengið í gegnum í áranna rás. Þau hafa bæði lagst undir hnífinn og farið í ýmsar lýtaaðgerðir. Til að mynda hefur NATO reynt að skapa sér yfirbragð Sameinuðu þjóðanna og því virðast jafnaðarmennirnir í Samfylkingunni trúa. Nú heita hermenn friðargæsluliðar og orð einsog alþjóðasamfélagið eru notuð um vald Bandaríkjanna og bandamanna þeirra.

Sama er að segja um Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, sem leitt hefur skelfingar yfir næstum því öll hagkerfi sem hann hefur komið nálægt og virðist helst umhugað um að útlendir lánadrottnar nái undirtökum í íslenska bankakerfinu. Þá eignast þeir um leið skuldirnar, fyrirtækin og heimilin. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur fengið innlendar málpípur og á sér talsmenn hér á landi, menn einsog Vilhjálma Egilsson. Um hann og hans athafnir sem stjórnmálamanns skrifaði gamall flokksbróðir hans Sverrir Hermannsson athyglisvera grein um daginn. Sverrir skrifaði sína grein í því samhengi við upphaf bankahrunsins en þá sagði Vilhjálmur Egilsson að ekki ætti að finna sökudólga og ábyrgðarmenn fyrir hruninu og “eyða sem minnstum tíma í reiði og nornaveiðar. Traustið er aðalmálið.” Um þetta segir Sverrir Hermannsson: “Þetta er maðurinn sem um árið var formaður efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis í hjáverkum, en framkvæmdastjóri Verslunarráðsins að aðalstarfi og laumaði árið 1996 inn lagabreytingum, sem gerðu sægreifum fært að flytja söluandvirði gjafakvótans skattlaust úr landi. Talið er að þannig hafi alikálfar Davíðs og Halldórs flutt allt að 500 milljarða króna í skattaparadísir Lúxemborgar, Hollands, Ermasundseyja og víðar. Að vísu varð þeim það á að kaupa fyrir a.m.k. helming fjárins hlutabréf í fyrirtækjum útrásarmanna á Íslandi, Hannesar Smárasonar og annarra fjármálasnillinga sem of langt mál yrði upp að telja.

Og svona er værðarvoðin áfram ofin af landsstjórnarmönnum sem sárbiðja almenning um traust á sér og sínum – og að sýna samstöðu. Að vísu var það ekki sérlega traustvekjandi að forsætisráðherra skyldi hefja áreiðina með faðmlagi við Kjartan Gunnarsson, varaformann Landsbanka Íslands. (Innan sviga: Hvers konar viðskipti áttu sér stað með hlutabréf í Landsbanka Íslands að fjárhæð 37 milljarða króna, eða 17% af öllu hlutafé bankans, síðustu mínúturnar í lífi bankans?)

Ófrávíkjanleg skilyrði hljóta að verða sett fyrir samstöðu, trausti og trúnaði milli almennings og stjórnvalda: Að opinber rannsóknarnefnd verði skipuð til að rannsaka ofan í kjölinn allt einkavæðingarferli valdhafa á árunum 1995 til 2007, og niðurstöður birtar almenningi. Erlendir sérfræðingar verði fengnir til að meta þær niðurstöður.

Opinber rannsóknarnefnd verði sett á laggirnar, sem geri rækilega úttekt á strarfssemi einkabankanna, og ráðgjafar erlendra sérfræðinga leitað við þann starfa.“

Svo mælir Sverrir Hermannsson. Nú í byrjun desember eru tveir mánuðir frá bankahruninu og tveir mánuðir frá því að Sverrir skrifaði þessa grein. Ég hef oftast lesið greinar eftir Sverri Hermannsson vegna stílbragða. Nú sé ég að það er full ástæða til rýna í innihaldið. Nú eru hin augljósu atriði geinarinnar að verða að veruleika. Þaað sem Sverrir Hermannsson og flest skynsamt fólk sagði strax í upphafi er loks að renna upp fyrir stjórnvöldum eða þau eru að láta undan þrýstingi. Það er nefnilega ekki hægt að segja að stjórnvöld hafi gengið vasklega til verka eða af fúsum og frjálsum vilja. Fyrst átti kattarþvotturinn að duga, fólkið í landinu að snúa bökum saman og gera jarmið í Vilhjálmi Egilssyni og kirkjuyfirvöldum að sínum málstað. En nú grípa menn af sauðahúsi Vilhjálms Egilssonar til nýrra frasa. Að eyða sem minnstum tíma í reiði og nornaveiðar heitir nú „að bíða eftir því að rykið setjist“. Einn auðmaðurinn sagði þetta, hann myndi tjá sig þegar rykið væri sest. Hann meinar þegar kyrrð er komin á og auðmennirnir geta keypt allt fyrir slikk.

Ég spyr: Er málstaður Vilhjáms Egilssonar trúverðugur í ljósi alls þessa? Öll löngun hans og ákafi í Alþjóðagjaldeyrirssjóðinn? Nei! Hann er ekki trúverðugur, og það breytir engu þó sjálfur sé Vilhjálmur Egilsson vænsti drengur og prúður sem slíkur. Vilhjálmur vill tryggja Alþjóðagjaldeyrissjóðnum sem mest réttindi hér á landi. Hann hefur sagt opinberlega að skuldum útlendra banka eigi að breyta í hlutafé í íslenskum bönkum. Þetta munu þeir nota til að yfirtaka skuldsett fyrirtæki, jafnvel orkufyrirtæki. Kannski þurfum við þá ekkert að ganga í Evrópusambandið. Við getum bara sagt þeim að við séum í Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Markmið þessara stofnana eru þau sömu, að komast í auðlindir okkar og orku og gera alþjóðlegum auðfyrirtækjum það kleift. Þetta staðfesta Olli Rehn frá Evrópusambandinu og Vilhjálmur Egilsson, fulltrúi Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Hér er margfalt stærra gjafakvótakerfi á ferðinni en gjafakvótakerfið í sjávarútvegi en það lýtur nákvæmlega sömu lögmálum. Það á ekki bara að gera okkur að beiningamönnum heldur beinlínis færa okkur á silfurfati upp í ginið á þessum alþjóðlegu stofnunum og ráðamönnum þeirra. Íslenskir auðmenn knésetja okkur en koma okkur um leið upp í fangið á öðrum auðmönnum, þeim sömu og heyja stríð um auðlindir annarra þjóða. Hvernig munu þeir fara með landið okkar? Hvernig munu þeir fara með náttúruna? Varla mun Valgerður Sverrisdóttir andæfa þeim. Ekki Vilhjálmur Egilsson? En þú Þórunn Sveinbjarnardóttir og þið jafnaðarmenn, hvar ætlið þið að standa? Börn okkar og barnabörn munu kikna undan byrðum alþjóðasamfélagsins, sem miðast ekki við neitt annað en að halda heiminum í sínum óréttlátu böndum. Með allri sinni misskiptingu, öllum sínum umhvefisslysum. Vill enginn staldra við og spyrja: Er þetta þess virði?