arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Innflytjendur og lífskjörin – íhlutun í Sýrlandi

Ekki verður séð að lífskjör þjóða versni við að taka á móti innflytjendum. Það er eiginlega þvert á móti – kakan stækkar, eins og það er stundum orðað í umræðum um hagstjórn. Fyrstu kynslóðar innflytjendur hafa tilhneigingu til að safnast saman í ákveðnar starfsgreinar sem innfæddir vilja oft ekki sinna eða líta jafnvel niður á. Þrif, umönnunarstörf, verksmiðjustörf, verslun og veitingarekstur.

Við getum nefnt Svíþjóð, Danmörku og Kanada – lönd þar sem ríkir dæmalaus velmegun – við höfum varla nein dæmi í sögunni um svo almenna velmegun. Þetta eru ríki sem hafa tekið á móti miklum fjölda innflytjenda. Kanada er reyndar byggt um á innflytjendum, þar voru ekki fyrir nema þeir sem kallast frumbyggjar eða fyrstu þjóðirnar. Kanadamenn taka að meðaltali við um 250 þúsund innflytjendum á ári.

„If you break it, you own it,“ var haft eftir Colin Powell, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, á tíma Íraksstríðsins. Bandaríkjamenn og Bretar réðust inn í Írak með atbeina viljugra þjóða eins og Íslands. Nú má ljóst vera að þetta var eitthvert dæmalausasta feigðarflan í sögu mannkyns, gæti verið kafli í bókinni Framrás heimskunnar eftir Barbara Tuchman. Árásaraðilunum í þessu stríði hefur heldur ekki tekist að lifa eftir orðum Powells. Styrjöldin gat af sér blóðugt borgarastríð í Írak sem síðan færðist yfir til Sýrlands – þar sem ástandið hefur orðið ennþá verra.

Milli þriðjungur og helmingur íbúa Sýrlands er á flótta undan stríðinu. En vestrænar þjóðir eru ráðalausar, þær geta ekki sett saman það sem þær brutu. Hernaðarleg inngrip eru mjög fálmkennd, felast einkum í loftárásum sem virðast ekki hafa sérlega mikil áhrif. Spyrja má hvort þarna sé ekki átakasvæði sem kallar á alvöru hernaðarlega íhlutun. Slíkt er hins vegar mjög óvinsælt eftir tíma Íraksstríðsins – jú, eiginlega óhugsandi. Um tíma heyrðist hugtakið „mannúðleg hernaðaríhlutun“ oft, en svo er ekki lengur. Sumir forsetaframbjóðendur í Bandaríkjunum eru stóryrtir, en í raun leggur enginn neitt slíkt til í alvöru. Á meðan aukast þjáningar íbúa Sýrlands og æ fleiri leggja á flótta.
Kensingtonsteinninn, Vínlandskortið og víkingaþorp í suðurhöfum

Í sumar staldraði ég við í Alexandria í Minnesota, en þar er varðveittur hinn svonefndi Kensington-rúnasteinn. Sænskur innflytjandi, Olof Ohman, á að hafa fundið steininn árið 1898. Sagan er sú að steinninn hafi verið höggvinn af norrænum mönnum árið 1362, og segir á steininum að þeir hafi verið þarna lengst inni í „Vínlandi“ á flótta undan indíánum sem voru búnir að drepa tíu þeirra.

Steinninn var strax umdeildur, hann átti sér nokkra ákafa formælendur, en flestir voru á þeirri skoðun að hann væri gróf og kjánaleg fölsun. Þetta var á tíma þegar margir Norðurlandabúar höfðu flutt til Ameríku, þeir vildu gera sig gildandi og áhugi var á Leifi Eiríkssyni og vesturferð hans. Margir Svíar og Norðmenn settust einmitt að á svæðinu þar sem steinninn fannst.

Ein kenningin var sú að þarna hefðu verið á ferðinni menn í svokölluðum Knútson-leiðangri, að þeir hafi verið sendir af Magnúsi Eiríkssyni smek, konungi Noregs og Svíþjóðar, til að kanna kristnihald meðal norrænna íbúa á Grænlandi. Þeir hafi verið að ganga af trúnni. Þessi leiðangur hafi gert lykkju á leið sína og farið alla leið til svæðisins þar sem nú er Minnesota.

Hjalmar Holand, sá sem ákafast reyndi að sannfæra fólk um sannleiksgildi Kensington-steinsins, hélt því fram að ljósleitir indíánar af Mandan-ættbálki við Missouri-fljót væru afkomendur hinna norrænnu langferðamanna.

En steininn má semsagt sjá á safninu í Alexandria og þar er best að hafa ekki hátt um að hann sé líklega óekta. Honum er skipað í öndvegi og búið glæsilega um hann. Alexandria er ekki fjölfarinn staður, og steinninn er flestum gleymdur. En einstaka sinnum kemst hann aftur inn í umræðuna, eins og þegar Robert Hall, prófessor við Cornell-háskóla, hélt því fram fyrir tuttugu árum að hann væri ófalsaður og fullyrti hópar norrænna manna hefðu flakkað um meginland Ameríku.

Kensington-rúnasteinninn minnir á Vínlandskortið sem var feikilega umdeilt á árunum í kringum 1960. Það fannst innan í gömlu handriti 1957 og var gefið Yale-háskóla. Kortið á að vera frá 15. öld og viti menn, það er land þar sem Ameríka er – fyrir tíma Kólumbusar. Meðal þeirra sem tóku til máls um kortið voru vinirnir Jón Helgason og Halldór Laxness – þeir töldu það báðir vera hlægilega fölsun. En inngrip þeirra sýnir að virtir að menntamenn tóku málið nógu alvarlega til að tjá sig um það.

Frá Bandaríkjunum berast stundum fréttir af því að fundist hafi minjar frá víkingatímanum, yfirleitt er það eitthvað málum blandið utan rústirnar í LAnse aux Meadows á Nýfundnalandi sem er almennt talið að séu ekta og til marks um að norrænir menn hafi komist yfir hafið að ströndum Ameríku.

Og svo má líka lesa svona skemmtilegar fréttir eins og þessa, á vefnum Worldnewsdailyreport, en þar segir frá því að fornleifafræðingar hafi nýskeð fundið víkingaþorp á vesturströnd Ástralíu. Segir í fréttinni að minjarnar séu frá því um 1000, frá tíma víkingaferða og að þarna hafi norrænir menn nær örugglega verið á ferð.
Efnahagslega klókt að taka við innflytjendum

Evrópu beinlínis vantar innflytjendur, segir í grein í The Economist sem fjallar um flóttamannavandann. Það er semsagt hagfræðilega klókt að taka við flóttamönnum, að því tilskyldu að þeir fái tækifæri til að samlagast þjóðfélögunum sem þeir koma til en séu ekki einangraðir og án atvinnu.

Evrópubúar eru að verða eldri og ríki Evrópu skulda stórar fjárhæðir. Innflytjendur eru yfirleitt ungt fólk og þeir eru tilbúnir til að vinna. Ef færi gefst eru þeir líklegir til að setja á stofn fyrirtæki. Og, þeir láta sig hafa það að vinna störf sem er nauðsynlegt að sinna, en hinir innfæddu líta helst ekki við. Það hefur ekki þurft að kosta neinu til að mennta þá – og þeir taka þátt í að borga skuldirnar sem liggja eins og farg á Evrópu.

Þetta eru köld en áhrifamikil rök. Þau bætast við mannúðarrökin sem við höfum heyrt síðustu dagana. Á Íslandi er staðan reyndar slík að menn telja að hér verði skortur á starfsfólki næstu árin.
Bóklestur, bylting Gutenbergs og stafræna byltingin

Það er ágætt að fara í lestrarátök, og þau geta kannski aukið bóklestur tímabundið á einhverju svæði, en það breytir ekki þeirri staðreynd að lestur bóka er hverfandi fyrirbæri. Bókin var stórkostleg bylting þegar Gutenberg fann leið til að fjölfalda hana á 15. öld. Þarna var kominn grundvöllur að því að almenningur yrði læs og ótrúlega öflugt tæki til að dreifa hugmyndum. En framþróun var hæg á þeim tíma, það tók mörg hundruð ár áður en uppfinning Gutenbergs náði almennri dreifingu.

Internetið náði alheimsútbreiðslu á örfáum áratugum og á fáum árum er milljarður jarðarbúa kominn á Facebook. Þetta er alveg nýr veruleiki. Nú er enn uppi talsvert af fólki sem man tímann fyrir internetið – það er tíminn þegar bækur voru enn mjög öflugur fjölmiðill. Á næstu áratugum mun þetta breytast, þá þekkir fólk ekki annað en hin stöðugu samskipti internetsins. Netið virkar allt öðruvísi en bækur, maður er sífellt að fara úr einu í annað, maður les vissulega en textarnir eru stuttir, oftast ekki nema brot, maður þarf lítið að muna – reyndar er líklegt að netnokun valdi því að minninu hrakar. Og kannski er ekki þörf á að muna þegar maður þarf ekki annað en að smella til að ná í allar upplýsingar heimsins.

Þetta umhverfi er mjög andsnúið bóklestri – og ekki furða að mörgum börnum og unglingum þyki það vera algjör tímaskekkja að lesa bækur. Lestur af gamla taginu þar sem maður er einn með bók er á hröðu undanhaldi. Sá sem er á stöðugu flökti um internetið á líka erfitt með að einbeita sér að lengri texta.

Ein kenningin er að bylting Gutenbergs hafi rutt burt þeirri list að muna sögur og ljóð. Internetbyltingin – eða stafræna byltingin – er líklega ennþá stærri og hefur meiri áhrif á hvernig við notum heilann okkar, minnið og hvernig við upplifum heiminn.

Hætt er við að lestrarátök geti litlu breytt um þetta, ekki einu sinni þótt reynt sé að borga börnum fyrir að lesa, eins og Jón Gnarr leggur til í ágætri grein í Fréttablaðinu.
Nýja vinstrið steytir á skeri í Grikklandi

Kosningar í Grikklandi 20. september munu ekki leysa neinn vanda – líklega fremur auka á hann. Nú situr bráðabirgðastjórn undir forystu Vassiliki Thanou, hún er hæstaréttardómari og fyrsta kona til að verða forsætisráðherra í Grikklandi. En hún ræður auðvitað ekki neinu, vandinn verður að mynda stjórn eftir kosningarnar.

Alexis Tsipras er enn vinsæll, flokki hans Syriza er spáð flestum atkvæðum í kosningunum, en þó ekki nema 23 prósentum, sem þýðir að hann er langt frá því að geta myndað stjórn. Þeir sem klufu sig úr flokki hans, og mynduðu flokk sem má kalla Sameiningarflokk alþýðu, rétt slefast yfir 3 prósentin sem þarf til að komast á þing.

Vinstrið er aftur margklofið eftir að hafa náð saman í Syriza. Panagiotis Lafazanis var ráðherra uppbyggingar og umhverfis í ríkisstjórn Syriza, en er nú leiðtogi Sameiningarflokksins. Zoe Konstantinopolou, þingforseti sem líka var í uppreisnarliðinu í Syriza, er líka þar, hyggst stofna sinn eigin flokk en ætlar þó að vera í kosningabandalagi með Lafazanis. Hugsanlega er hún þó brunnin inni á tíma með það.

Mikill meirihluti Grikkja er óánægður með þá ákvörðun að halda kosningar og telja þær ótímabærar. Líklegt er að margir kjósi að sitja heima. Þetta eru fimmtu kosningarnar á sex árum. Eftir þær verður ekki annað til ráða en að mynda samsteypustjórn sem varla situr lengi – og hefur tæplega afl til að koma í gegn umbótum sem eru svo nauðsynlegar.

Tsipras segist ekki munu vinna með hægri flokknum Nea Demokratia né hinum uppdáttarsjúka jafnaðarmannaflokki Pasok – það eru hinir hefðbundnu valdaflokkar Grikklands. Hann vill heldur ekki vinna með Potami sem er eins konar Björt framtíð Grikklands. Slitin milli Tsipras og fyrrverandi fjármálaráðherrans, Yannis Varoufakis, eru algjör. Tsipras sagði í sjónvarpsviðtali í fyrradag að Varoufakis hefði tapað trúverðugleika sínum. Hann hafi talað við viðsemjendur Grikkja enginn hafi hlustað á hann lengur.

Fyrir vinstrið er þetta meiriháttar áfall. Ríkisstjórn Syriza kom engu í verk af því sem hún lofaði að gera. Uppi voru vangaveltur um að Syriza gæti verið fyrirmynd fyrir „nýtt vinstri“ í Evrópu. Sú von virðist vera orðin að engu. Nýja vinstrið hefur steytt á skeri í Grikklandi.

Alexis Tsipras nýtur enn vinsælda, enda fáir aðrir leiðtogar í sjónmáli. En grískur almenningur vill ekki nýjar kosningar, enda er líklegasta útkoman veik samsteypustjórn.
Hvað getur hreyft við okkur?

Evrópa horfir upp á versta flóttamannavanda sinn frá því í seinni heimsstyrjöld. Stríð og óstöðugleiki í Miðausturlöndum reka fólk af stað – og það bætist við flóttamannastrauminn sem hefur verið upp í gegnum Afríku og út á Miðjarðarhaf.

Við horfðum upp á gríðarlegan straum flóttamanna á tíma stríðs í gömlu Júgóslavíu, en nú er ástandið enn verra.

Stundum fáum við að sjá birtingarmyndir flóttamannavandans, eins og manninn sem selur penna með með dóttur sína í fanginu á götum Beirút. Þetta er Palestínumaður frá Sýrlandi – okkur þykir merkilegt að Íslendingur tók myndina.

En sjötíu manns sem kafna í vörubíl í Ungverjalandi hreyfa furðu lítið við okkur. Og heldur ekki tvö hundruð drukknaðir flóttamenn í Miðjarðarhafi sem gera þá meira en tvö þúsund og fimm hundruð á þessu ári.

Hið súra pólitíska ástand í Evrópu gerir illt verra. Mikið ósamlyndi ríkir innan álfunnar, gremja og beiskja. Kreppan 2008 og eftirmálar hennar hafa haft afar neikvæð áhrif á samskipti Evrópuríkja. Þjóðerniseinangrunarstefna fer vaxandi. Hreyfingar hægriöfgamanna eru hvarvetna í sókn. Í Ungverjalandi er beinlínis hægt að tala um framrás fasisma – og eins ótrúlegt og það kann að virðast mælast Svíþjóðardemókrataflokkurinn sem stærsta stjórnmálaaflið í heimalandi jafnaðarstefnunnar. Hið algjöra forystuleysi sem ríkir í Evrópusambandinu bætir ekki úr.

Það virðist heldur ekki mega koma upp almennilegum flóttamannabúðum í Evrópu, því er líkast að það myndi óhreinka álfuna með einhverjum hætti. Flóttamenn flæða frá Tyrklandi yfir til Grikklands – þar sem verður ekki ráðið við neitt – og áfram upp Balkanskaga uns hluti af bylgjunni brotnar á Ermasundsgöngum. Í Bretlandi er forsætisráðherra David Camerons sem um þetta notar orðalagið „migrant swarm“. „Swarm“ er orð sem oft er notað um skordýr. Sýnir hugarfar sem því miður er alltof algengt og fær hljómgrunn á samskiptamiðlum. Því má heldur ekki gleyma að Bretar, ásamt fleiri vestrænum ríkjum, áttu stóran þátt í að hleypa öllu í bál og brand í Sýrlandi og Írak.

Myndin sem hefur vakið heimsathygli, flóttamaður frá Sýrlandi með sofandi dóttur sína reynir að afla sér viðurværis með því að selja penna á götum Beirút.
Ógn, en kannski ekki sú allramesta

Ég deili áhyggjum Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar af byggingum í miðborginni – og sérstaklega þeirri áráttu að nýta byggingarrétt út í ystu lóðamörk þannig að hús verða beinlínis ólöguleg og ljót en samræmi og fagurfræði er gefið langt nef. Maður veltir fyrir sér hvort ekki sé hægt að gera eins og í borgum þar sem eru sett fagurfræðileg viðmið fyrir byggingar. Víða þykir það sjálfsagt. Það er ekki hægt að láta byggingafélög og verktaka ein um að ákveða slíkt.

En það er samt ekki alveg nákvæmt hjá honum að miðborgin hafi aldrei staðið frammi fyrir meiri ógn.

Í bílabrautarskipulaginu mikla frá 1962 var beinlínis gert ráð fyrir að rífa nánast öll gömul hús í miðbænum, timburhúsin skyldu fara nema Menntaskólinn. Grjótaþorpið var allt dæmt til niðurrifs sem og Bernhöftstorfan. Þingholtin voru fjarska niðurnídd á þessum og Njálsgatan og Grettisgatan minntu á gamla fátækt.

Hér er mynd úr skipulaginu frá 1962. Svona hugsuðu menn sér að Aðalstræti og Ingólfstorg myndu líta út.

Og ég man það á yngri árum að timburhús brunnu eins og kyndlar, ár hvert voru brunar, og svo voru önnur rifin – sum bara til þess að rífa – og enn önnur voru send í útlegð upp í Árbæjarsafni. (Þaðan sem ætti auðvitað að flytja þau aftur.) Þetta voru niðurlægingartímar miðbæjarbyggðarinnar.

Hér er skemmtileg ljósmynd sem sýnir hvernig Kvosin var fyrir þennan tíma. Þarna eru samkomuhúsin Báran og Gúttó ennþá á sínum stað og hús sem var flutt út í Litla-Skerjafjörð þegar Ráðhúsið var byggt. Myndin er greinilega tekin úr turni Slökkviliðsstöðvarinnar gömlu við Tjarnargötu, greinilega fyrir 1930 því Hótel borg er ekki risin. Það verður að segja eins og er að yfir bænum eins og hann birtist á þessari mynd er nokkur þokki og samræmi. Ekki finn ég hver höfundur ljósmyndarinnar er, gömlum ljósmyndum er póstað í gríð og erg á Facebook, því miður oft án upplýsinga sem þyrftu að fylgja með.
Einkabílarnir og byggingarlandið

Í gær ók ég um Kjalarnes í hávaðaroki. Kjalarnes er ljómandi fallegt þar sem það kúrir við Esjurætur, ein af Íslendingasögunum dregur nafn af því, en það verður að segjast eins og er Kjalarnes er afar vindasamur staður. Það var miklu hvassara á Kjalarnesi en annars staðar sem við ókum um á leið frá Akureyri.

Ég fór að hugleiða útþenslu byggðarinnar í Reykjavík. Kjalarnes telst nú vera partur af sjálfri Reykjavík, en það liggur innan höfuðborgarsvæðisins svokallaðs. Við höfum horft upp á óskaplega útþenslu þess á þessari öld, í bókinni Scarcity in Excess – The Built Environment and the Economic Crisis in Iceland má lesa að vöxturinn hafi verið um 25 prósent á árunum frá 2000-2008. Það er ótrúlega há tala – í sömu bók má lesa að lengd hraðbrauta hafi vaxið um 60 kílómetra en annarra gatna um 163 kílómetra.

Eitt af því sem í þessu felst er ótrúleg sóun á landi. Byggðin sem þarna varð til er mestanpart mjög dreifð og akstursleiðir langar. Og það er örugglega ekki hægt að segja að þarna hafi verið „þrengt að einkabílnum“ eða „fjölskyldubílnum“ eins og stundum er talað um. Þvert á móti, byggðin þróaðist í þá átt að enn erfiðara en áður er að komast um höfuðborgarsvæðið án þess að hafa bíl, svæðið sem strætisvagnar þurftu að komast yfir lengdist sem þessu nam.

Þórunn Elísabet Bogadóttir skrifar ágæta grein í Kjarnann og birtir tölur um bílaumferðina. Þórunn skrifar:

Undanfarna áratugi hefur bílaumferð á höfuðborgarsvæðinu aukist meira hlutfallslega en íbúafjöldinn. Höfuðborgarsvæðið hefur þanist út, nú búa miklu færri íbúar á hverjum hektara lands en fyrir 30 árum. Þrjár af hverjum fjórum ferðum sem farnar eru á svæðinu eru farnar á einkabíl. Hlutfallið er óvíða hærra en það, og þá skiptir engu máli hvort um er að ræða borgir í heitari löndum eða borgir á svipaðri breiddargráðu og við. Og fyrst farið er að ræða um staðsetningu þá er tómt mál að tala um að það sé svo kalt á Íslandi að við verðum bara að vera á bílum. Í öðrum norðlægum borgum af svipaðri stærð og höfuðborgarsvæðið er ganga fleiri, hjóla eða nota almenningssamgöngur. Reykjavík er með langhæsta hlutfall einkabílaferða.

Hvers vegna nefni ég Kjalarnes? Jú, það getur nefnilega svo farið ef við gáum ekki að okkur að byggingarlandið á höfuðborgarsvæðinu klárist. Þótt víðsýni sé í höfuðborginni er byggingarlandið ekki ótakmarkað. Við verðum bráðum komin í rokið á Kjalarnesi. Eins og Þórunn bendir á verður einfaldlega ekki til land fyrir höfuðborgarbúa framtíðarinnar:

Ef haldið yrði áfram á sömu braut myndi bílum fjölga um 45 þúsund, bílastæðum þyrfti að fjölga um 85 til 130 þúsund og 60 prósent af uppbyggingu húsnæðis yrði utan núverandi byggðamarka. Það myndi þýða aukna bílaumferð, lengri vegalengdir og það þyrfti að ráðast í miklar framkvæmdir til þess ná fram fullnægjandi afkastagetu. Fólk myndi almennt verja miklu meiri tíma í bíl og aka lengri vegalengdir til að komast leiðar sinnar en það gerir núna. Óskar einhver sér þess?

Línurit um ferðamáta í norðlægum borgum sem Þórunn Elísabet Bogadóttir birtir í grein sinni í Kjarnanum. Línuritið er komið úr skýrslu Mannvits, Höfuðborgarsvæðið 2040 – mat á samgöngusviðsmyndum.
Noregur og Kanada í niðursveiflu – snúa Íslendingar aftur heim?

Tvö ríki á Vesturlöndum stóðu betur af sér kreppuna 2008 en flest önnur, Noregur og Kanada. Bæði eru olíuríki, hafa sífellt orðið háð olíugróða – í Kanada er það svo að olíuiðnaðurinn hefur ráðið lögum og lofum um nokkurt skeið, Norðmenn þykja til fyrirmyndar um hvernig þeir hafa ávaxtað olíupeningana, sett í risastóran sjóð, sem þeir passa upp á að eyða ekki miklu af.

En nú er olíuverðið orðið svo lágt að bæði þessi ríki eru komin í vandræði. Efnahagur Kanada hefur skroppið saman tvo ársfjórðunga í röð og framtíðin þykir ekki björt – engin teikn eru um að olíuverðið hækki aftur í bráð. Kanada er líka mikill álframleiðandi, áliðinaðurinn í heiminum er í kreppu sem versnar líklega enn vegna ástandsins í Kína.

Í gær birtust tölur um aðatvinnuleysi í Noregi væri komið upp í 4,5 prósent og hefði ekki verið hærra í tíu ár. Norska krónan hefur fallið að meðaltali um 18 prósent gagnvart öðrum gjaldmiðlum og norski seðlabankinn hefur lækkað vexti tvívegis síðasta árið – og er búist við að vextirnir lækki enn í september. Tunna af Norðursjávarolíu kostaði 100 dollara um mitt ár 2014, en er nú á 43 dollara.

Maður spyr hvaða áhrif þetta hefur á fjölda Íslendinga sem vinna í Noregi. Það er að minnsta kosti ljóst að þeir fá minna fyrir norsku krónurnar sínar þegar þeir koma með þær til Íslands. Sumt fólk „pendlar“ á milli, vinnur í tímabundið í Noregi og kemur á milli til Íslands.

Á sama tíma er uppgangur á Íslandi. Ásgeir Jónsson hagfræðingur sagði í viðtali um daginn að líkur væru á að margir Íslendingar færu að snúa heim frá Noregi vegna niðursveiflunnar þar. Þá er líka hugsanlegt að verði minna fjör hjá Fylkisflokknum.
Réttmæt gagnrýni Sigmundar Davíðs

Það verður að segjast eins og er að margt er hæft í gagnrýni Sigmundar Davíðs Gunnlaussonar forsætisráðherra á þróun skipulagsmála í miðborginni í Reykjavík.

Hér á þessum vef hefur áður verið vakin athygli á stórkarlalegum áformum um byggingar á mótum Vonarstrætis og Lækjargögu – þar er byggt á því sem er árátta í samfélagi þar sem hver rúmsentimetri er mældur í peningum. Byggt stórt og frekjulega og út í ystu lóðarmörk. Fagurfræði og samræmi er látið lönd og leið.

Hin miklu byggingaráform við enda Tryggvagötu vekja líka ugg. Þarna er svæði sem vissulega má reisa hús á, en það er ekki sama hvernig það verður gert. Það er talað um skrifstofu- og verslunarhúsnæði (sem tæpast er mikill skortur á), en forstjóri Regins, fyrirtækisins sem ætlar að byggja þarna er heldur drjúgur með vöxt fyrirtækisins í stóru viðtali í Morgunblaðinu í dag.

Eftir því sem maður kemst næst á þetta að líta svona út:

Því miður er eins og lóðareigendur og byggingaverktakar hafi sjálfdæmi um hvernig nýbyggingar í Miðbænum líta út. Arkitektar spila með, enda fá þeir borgað fyrir. Í arkitektastéttinni er að finna afar litla umræðu um byggingastíl og þróun skipulags, með afar virðingarverðum undantekningum eins og bloggi Hilmars Þórs Björnssonar á Eyjunni. Og borgarbúar vita mest lítið um þetta – það er í raun stóreinkennilegt að ekki sé hægt að setja viðmið um hvernig skuli byggja í gamla bænum svo stórspilli ekki borgarmyndinni. En gróðinn og græðgin gengur fyrir, eða eins og Sigmundur Davíð orðar það:

Því stærra sem húsið er, og því ódýrara, þeim mun meiri verður hagnaðurinn. Þess vegna eru kríaðir út eins margir fermetrar og mögulegt er og þar sem fæst leyfi fyrir nýbyggingum er iðulega öll lóðin grafin út og stundum jafnvel grafið undan garði nágrannans (eins og dæmi eru um). Svo er byggt alveg að lóðarmörkunum.

Reykjavík er að verða mikil ferðamannaborg og ferðamenn eru að uppgötva í borginni fegurð sem margir borgarbúar hafa kannski ekki tekið eftir sjálfir. Ég heyri ferðamenn á götum bæjarins tala um að þeim finnst Reykjavík skemmtileg og sjarmerandi. En það sem heillar er hin sérstæða lágreista byggð þessarar norðurborgar, ekki karkterlaus hús sem gætu staðið í hvaða skrifstofuhverfi sem er. Það þarf að hlú að gömlu byggðinni – og vanda afar vel það sem er byggt nýtt. Því miður virðist mikil vöntun á því.

Sjá: Að byggja eins og enginn sé morgundagurinn – þarf ekki að skoða þetta í heild?
Umræða án stjórnenda

Ég les að háskólakennari á Akureyri nefnir mig og einhverja fleiri sem skuggastjórnendur umræðu á Íslandi. Þetta er sérkennileg kenning og býsna langsótt. Eins og staðan er fjölmiðlum og þó aðallega á samskiptamiðlum er ljóst að enginn stjórnar umræðunni. Mogginn gat það í eina tíð – altént fyrir ákveðinn hóp.

Þjóðfélagsumræðan núna er eins og fuglabjarg. Eitt sinn var útvarpsþáttur sem hét Þjóðarsálin og þar hringdi fólk inn og sagði meiningu sína. Nú geta allir sagt meiningu sína undireins og umbúðalaust. Þjóðarsálin er alltumlykjandi. Einhverju er skotið á loft og það fær kannski byr undir vængi eða er jafnóðum skotið niður af algjöru miskunnarleysi. Eftir smátíma, kannski bara nokkrar klukkustundir, verða allir leiðir.

Stjórnmálamenn verða illa fyrir barðinu á þessu. Svo mikil fyrirlitning ríkir á hefðbundnum stjórnmálamönnum að þeim er að sumu leyti vorkunn. Maður spyr hvenær fer eins fyrir Pírötum – ef þeir kæmust til valda væri þess ekki lengi að bíða.

Fólk er líka hætt að vera orðvart. Menn segja meiningu sína umbúðalaust á Facebook og í athugasemdakerfum. Kurteisi og hógværð er ekki í hávegum á þeim vettvangi. Að sumu leyti er það máski gott, flokkshollustan fer ört minnkandi en um leið hefur opnast veita fyrir ógeðfelldar skoðanir sem hafa legið í þagnargildi – þar sem er gert út á mannhatur og ofbeldi – líkt og þýska sjónvarpskonan Anja Reschke benti á í frægri ræðu nýskeð.

Þeim sem lesa blöð fer ört fækkandi. Fjölmiðlar sem áður mótuðu skoðanir eru bara partur af kliðnum. Hjá ungu fólki er nánast óþekkt að gerast áskrifandi að blaði. Ritstjórnir eru ekki nema svipur hjá sjón frá því sem áður var. Blaðamenn sitja við tölvur og pikka fréttir upp af Facebook. Fréttunum er síðan deilt á Facebook og það verður svo efni í aðrar fréttir. Þetta er furðulegur og stundum nokkuð afskræmislegur speglasalur. Það er gríðarlegt offramboð á skoðunum og túlkunum, skortur á áreiðanlegum upplýsingum.

Í svona umhverfi er mikið og flókið verk að stjórna umræðu og þarf stundum mikið til. Margir láta sér líka nægja að rugla umræðuna – það getur verið nóg. Við sjáum til dæmis hvernig farið er að í Rússlandi Pútíns. Þar hefur verið sett á laggirnar heil stofnun sem hefur það hlutverk að blanda sér í umræður á samskiptamiðlum, dreifa áróðri, þyrla upp ryki, rugla og blekkja.