arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Vestrið uppfyllir drauma Isis

„Ímyndaðu þér hvað óvinur þinn vill að þú gerir og gerðu þveröfugt við það. Enginn lærdómur stríðs er jafnoft sniðgenginn og þessi.“

Þetta segir Sir Simon Jenkins, einn frægasti blaðamaður Bretlands, í grein sem hann skrifar í The Guardian í dag.

Jenkins segir að síðan á föstudag hafi Vesturlönd uppfyllt drauma Íslamska ríkisins. Það hafi lyft verkum þess á stall frægðar – allur heimurinn hafi verið dreginn inn í óttavef Isis. Jenkins segir að kraftur hryðjuverka liggi ekki í athöfninni sjálfri, heldur í því sem á eftir kemur. Viðbrögðin séu það sem gefur þeim pólitískt vægi. Rétt eins og Osama bin Laden eftir 11/9, vilji Isis að veröldin gangi af göflunum, lýsi yfir neyðarástandi, þrengi að frelsinu, ofsæki hófsama múslima og sprengi borgir í hinum íslamska heimi.

Með því að láta undan þessu hafi vestrið gefið hryðjuverkaógninni stóraukinn kraft – og um leið hafi líkurnar á eftirhermum vaxið.

Jenkins segir að leiðtogar Vesturlanda virðist ónæmir fyrir skynsamlegum rökum. Páfinn tali um þriðju heimsstyrjöldina. David Cameron tali um Hitler og nasista. Hvort tveggja sýni litla þekkingu á mannkynssögunni. Viðbrögðin nú séu að setja meira fé í vopnavæðingu. Sprengjum sé varpað á Raqqa – þær drepi saklaust fólk á jafn skilvirkan hátt og byssur á jörðu niðri. Allir þrýstihópar sem berjast gegn frelsi á Vesturlöndum séu að stíga fram úr skugganum.

Bin Laden sýndi að fjöldamorð næra stjórnmál óttans, ótta sem brenglar dómgreind lýðræðisins, veldur viðbrögðum sem eru úr hlutfalli við tilefnið og skapar nýja og hræðilega óvini. Grimmdarverk kalla á sorg og samúð. Fjöldamorðin í París voru harmleikur. Það hefði ekki átt að túlka þau sem stríðsaðgerð.

Stríð er barátta milli ríkja. Þessi morð ógna ekki sjálfsforræði neins ríkis. Sú ógn kemur frá því hvernig við bregðumst við – með því að leika leik hryðuverkamannanna. Meðferðin á Isis styrkja tilkall þess til að heyja heilagt stríð. Hví ætti vestrið að færa Isis slíkan sigur þegar við ættum að vera nógu sterk til að bjóða upp á þögla fyrirlitingu? – spyr Simon Jenkins.
Paul Krugman: Að óttast óttann

Fyrirsögn á nýjum pistli eftir Paul Krugman í New York Times er Fearing Fear Itself – Að óttast sjálfan óttann. Hann er náttúrlega að vísa í fræga ræðu Franklins Roosevelts forseta frá því á kreppuárunum.

Kjarninn í grein Krugmans er að hryðjuverkamenn reyni að ala á ótta – vegna þess að þeir séu ekki færir um annað. Það mikilvægasta sem samfélag okkar geti gert til að svara sé að neita að gefast upp fyrir óttanum. Hér er upphafið að grein hans í íslenskri þýðingu:

Eins og milljónir manna hef ég fylgst ákaft með fréttum frá París og sett aðra hluti til hliðar til að einblína á hryllinginn. Þetta eru eðlileg mannleg viðbrögð. En við skulum átta okkur á einu: Þetta er einmitt það sem hryðjuverkamennirnir vilja. Og það virðast ekki allir skilja.

Tökum til dæmis þá yfirlýsingu Jeb Bush að þetta sé „skipulögð tilraun til að eyðileggja vestræna siðmenningu“. Nei, það er ekki rétt. Þetta er skipulögð tilraun til að skapa ofsahræðslu, sem er alls ekki það sama. Og ummæli af þessu tagi, sem gera ekki greinarmun þarna á, láta hryðjuverkamennina líta út fyrir að vera öflugri en þeir eru og hjálpa bara málstað jihadistanna.

Hugleiðum augnarblik hvað Frakkland er og hvað það stendur fyrir. Það hefur sín vandamál – það hafa öll ríki. En það er býr við sterkt lýðræði sem hefur almennt umboð frá þjóðinni. Framlög til varnarmála eru lítil miðað við það sem tíðkast hjá okkur, en það hefur samt öflugan her og aðstöðu til að styrkja hann verulega ef með þarf. (Hagkerfi Frakklands er um 20 sinnum stærra en Sýrlands.) ISIS mun ekki leggja undir sig Frakkland, hvorki nú né síðar. Eyðileggja vestræna siðmenningu? Ekki möguleiki.

Hvað snerust þá árásir föstudagsins um? Að drepa fólk af handahófi á veitingastöðum og í tónleikahúsum er hernaðarlist sem afhjúpar grundvallar veikleika árásaraðilanna. Þeir munu ekki stofna kalífaríki í París. En þeir geta magnað upp ótta – sem er ástæðan fyrir því að við köllum þetta terrorisma – við ættum ekki að upphefja það með því að nota orðið stríð.

Málið er ekki að gera lítið úr hryllingnum, heldur að leggja áherslu á að mesta hættan sem samfélagi okkar stafar af terrorisma er ekki vegna hins eiginlega skaða sem hann veldur, heldur vegna vitlausra viðbragða við honum.

Paul Krugman í Silfri Egils 2011.
Hundablístrustjórnmál

Maður er svolítið hugsi yfir því hvað það er sem Sigmundur Davíð Gunnlaugsson þorir ekki að segja hug sinn um – og aðrir ráðamenn í Evrópu, ef marka má hann.

Sigmundur er þó kannnski ekki alveg maðurinn til að tala fyrir munn þeirra allra, en hann nefnir einhvern pólitískan rétttrúnað sem á að standa í vegi fyrir því að forsætisráðherrar segi skoðun sína.

Í samræðum á Facebook bendir Halldór Auðar Svansson, borgarfulltrúi Pírata, á að þetta geti verið það sem kallast dog whistle politics eða hundablístrustjórnmál.

Þetta eru skilaboð sem að vissu leyti á dulmáli. Þorra almennings finnst að þau þýði eitt, en ákveðinn hópur, sem í raun er verið að höfða til, leggur í þau aðra og dýpri merkingu.
Loftárásir Frakka eru líka til innanlandsbrúks

Munu loftárásir Frakka á svæði Daesh hafa einhver áhrif? Jú, einhverri eyðileggingu munu þær valda. En hugsanlega eru þær meira til heimabrúks, til að sýna að franska stjórnin geti brugðist hart við. Í desember eru kosningar í Frakklandi, þar er kosið um hverjir stjórna hinum átján héruðum Frakklands.

Í Frakklandi starfar einn stærsti, best skipulagði og fjármagnaði hægriöfgaflokkur Evrópu, Þjóðfylkingin – hún hefur meðal annars fengið fjármagn frá Rússlandi. Leiðtogi hans er Marine Le Pen, hún býður sig fram í héraðinu Nord-Pas-de-Calais-Picardie og margt bendir til þess að hún geti sigrað.

Kosningarnar geta líka talist eins konar forspil fyrir forsetakosningar sem verða 2017, en þar verður Marine Le Pen nær örugglega í framboði. Í skoðanakönnunum hefur Le Pen notið mikils fylgis, þegar spurt er um fyrri umferð forsetakosninganna virðist hún geta sigrað Hollande forseta, en ef væri kosið milli þeirra tveggja í síðari umferð myndi Hollande líklega sigra. Atburðir eins og hryðjuverkaárásirnar um helgina geta þó breytt því.

Oft hefur verið efast um leiðtogahæfileika Hollandes. Hann hefur þótt veiklaður og tvílráður og fáir forsetar Frakklands hafa fengið aðra eins útreið í fjölmiðlum og hann fékk á fyrstu misserum valdatíðar sinnar. Skoðanakannanir sýndu að Frakkar bera afar lítið traust til Hollandes, en það snarjókst þó eftir árásirnar á skopblaðið Charlie Hebdo í janúar. Síðan hefur það dalað aftur.

Það ríður semsagt á fyrir Hollande að sýnast staðfastur og styrkur. Frakkland er náttúrlega gamalt herveldi og í ræðu sinni eftir árásirnar talaði Hollande um „stríð“. Menn eru meira að segja farnir að tala um þriðju heimsstyrjöldina af furðulegri léttúð – eins og þeir séu nánast að kalla hana yfir sig. En þetta er hættuleg braut, árásum Daesh og hryðjuverkaaflanna er einmitt beint gegn hinu plúralíska og opna vestræna samfélagi – árásirnar á föstudagskvöldið voru gegn stöðum þar sem ungt og frjálslynt fólk kemur saman. Það er markmið Daesh að ala á sundrungu og upplausn, og kalla fram viðbrögð sem reka fleyg milli ólíkra þjóðfélagshópa, reka múslima lengra út á jaðarinn og fá vestræn ríki til að „kasta grímunni“ eins og það er stundum kallað.

Kosningasigur Þjóðfylkingarinnar og Le Pen yrði í rauninni sigur fyrir Daesh líka.
Í raun farast mjög fáir í hryðjuverkum á Vesturlöndum – tómt mál að tala um aukna hryðjuverkahættu hér

Eitt af því sem var talað um eftir árásirnar í New York 11. september 2001 var að framvegis yrðu hryðjuverk hugsanlega daglegt brauð á Vesturlöndum. Við myndum þyrfa að venja okkur við algjörlega nýjan heim, nýja tegund ógnar. Og vissulega breyttist margt, kannski fyrst og fremst hvernig við förum í gegnum alþjóðlega flugvelli en líka hvað varðar eftirlit með persónum.

Sjálfsagt hefur þetta komið í veg fyrir einhver hryðjuverk, en í raun er merkilegt að hugsa út í hvað þau eru í raun fá á Vesturlöndum eftir þennan tímamótaatburð. Miðað við hvað er mikið gert úr hryðjuverkum í Evrópu og Bandaríkjunum eru þau í raun mjög fátíð. Þau stærstu eru árásin á lestarstöðina í Madrid 2004, árásirnar á strætisvagna og lestarstöðvar í London 2005, ódæði Breiviks í Noregi 2013 og nú árásirnar í París á föstudagskvöldið. Svo eru nokkur atvik sem eru ekki nánast eins mannskæð. Og það má nefna í leiðinni að mikill meirihluti hryðjuverka íslamskra terrorista beinist gegn fólki sem líka aðhyllist íslam, eins og til dæmis í hinu stríðshrjáða Írak. Daginn á undan árásunum í París var mjög mannskæð árás í Beirút í Líbanon.

En mannfallið af völdum hryðjuverka á Vesturlöndum er ekki mikið – ekki ef miðað er við aðra hluti sem kosta okkur mennina lífið. En atburðir sem þessir vekja feikilegt umtal, ótta og ugg og þess vegna er mjög mikilvægt að stjórnmálamenn haldi ró sinni. Þrýstingurinn á aðgerðir getur verið miklu meiri en tilefni er til. Dæmin hræða: Innrásin í Afganistan, Íraksstríðið sem við erum enn að súpa seyðið af, Guantanamo. Hið opna samfélag heldur enn velli – en það er ekki sjálfgefið.

Það er til dæmis tómt mál að tala um að hryðjuverkahætta á Íslandi hafi aukist eins og gert er í þessari frétt Ríkisútvarpsins, að hún sé eitthvað meiri en hún var í síðustu viku eða fyrir fimm eða tíu árum. Við vitum bara ekkert um það, enda er þetta ekki stutt neinum gögnum eða rannsóknum, einungis einhverri tilfinningu sem er í loftinu dagana eftir atburðina hörmulegu í París. Hún kann að vera rétt, en hún getur líka verið alveg röng.
Samstaða með París

Það er alveg þarflaust að metast um virði mannslífa vegna hryðjuverkaárásanna á París. Það sem skiptir máli er ekki að mannslíf hafi meira virði í Frakklandi en annars staðar. En við upplifum hlutina auðvitað sterkar vegna þess að París er nálægt okkur, við höfum mörg komið þangað, þangað er flogið á hverjum einasta degi frá Íslandi.

París er táknmynd frelsis. Borg frönsku byltingarinnar. Mannréttindayfirlýsingarinnar. Borg lista og menningar, hugmynda og andlegs frjálsræðis. Borg þangað sem flóttamenn undan kúgun hafa leitað í mörg hundruð ár og fengið skjól.

París er fjölmenningarborg. Þar lifir fólk af ýmsu þjóðerni, kynþáttum og trúarbrögðum saman – og hefur mestanpart tekist að gera það í sátt og samlyndi. Það er afar mikilvægt að þessi sambúð geti haldið áfram. Eitt markmið hryðjuverkamannanna er að spilla henni.

Það er viðkvæmt stjórnmálaástand í Evrópu. Öfgar ala af sér öfgar. Íslamski fasisminn á sér samhverfu í hægriöfgahreyfingum í Evrópu. Í sjálfu sér er ekki svo mikil hætta á að hryðjverkamenn geti valdið miklu mannfalli í Evrópu. En þeir geta gert gríðarlegan usla, magnað upp ótta, óöryggi og hatur. Það eru í raun viðbrögðin við árásunum sem eru hættulegri en þær sjálfar. Gætum við upplifað þann dag að hægriöfgamenn komist til valda í Frakklandi í líki Front National?

Og þess vegna er samstaðan með París svo mikilvæg. Það er samstaða með gildunum sem eru í húfi – því sem er súmmað upp í einkunnarorðum franska lýðveldisins, frelsi, jafnrétti, bræðralag.
Þriðja heimsstyrjöldin er ekki hafin þótt það standi á Facebook

Það er merkilegt að fylgjast með hvernig atburðir gerast í beinni útsendingu á samfélagsmiðlum, maður hefur aldrei upplifað þetta sterkar en í hryðjuverkaárásunum í París í gær. Út um heiminn berast skilaboð frá manni sem er fastur inni á tónleikastað í miðri árás. Allt í einu gýs upp umræða um árás í Les Halles hverfinu – en það reyndist ekki rétt.

En að sumu leyti er þetta ógnvekjandi líka. Allir eru að reyna að hafa skoðanir á atburðum sem þeir vita eiginlega ekkert um, upplýsingarnar eru algjörlega ónógar og inn í umræðurnar stígur alls konar fólk sem er jafnvel í misjöfnu ástandi og smátt og smátt fer manni að líða eins og að í heiminum ríki algjör ringulreið.

Maður fer að spyrja hvað samfélagsmiðlarnir séu að gera við sálarlíf okkar og sýn á veröldina?

Þannig var ég að lesa í gær færslur eftir fólk sem staðhæfði fullum fetum að þriðja heimsstyrjöldin sé hafin. Hjá sumum upplifði maður einkennilega kátínu yfir að nú væri allt komið til andskotans. Aðrir heimtuðu einhverjar tafarlausar aðgerðir, hverjar sem þær eiga að vera. Böndin voru jafnvel farin að berast að hælisleitendum á Reykjanesi. Þetta var innan um aðra sem voru að pósta misjafnlega óstaðfestum fréttum og svo myndum af franska fánanum og táknmyndum franska lýðveldisins.

Og eftir þennan hrærigraut er maður einhvern veginn engu nær, jú, reyndar finnur maður meiri nálægð við atburðina en í eina tíð, en upplýsingarnar sem maður hefur og forsendurnar til að meta þetta allt eru einhvern veginn lélegri en ef maður hefði bara fengið góða fréttaskýringu eða lesið vandaða grein. Það er ekki auðvelt að vera stjórnmálamaður í heimi þar sem upplýsingaflaumurinn er svo stjórnlaus og óskaplegur – maður er hálfpartinn farinn að biðja fyrir þeim sem þurfa að taka ákvarðanir út frá atburðum gærkvöldsins.
Hræðileg skilaboð frá gísli í Bataclan

Hræðileg skilaboð.

Ég er ennþá í Bataclan. Alvarlega særður! Þeir verða að ráðast fljótt hingað inn. Hér er ennþá fólk á lífi. Þeir eru að drepa alla. Einn af öðrum. Fljótt upp á 1. hæð!!!!

Sjá einnig nýja færslu Árásir á venjulegt fólk.
Árásir á venjulegt fólk

Það berast fréttir af hræðilegum hryðjuverkaárásum í París. Tala látinna hækkar stöðugt.

Það sem virkar einna hryllilegast á mann er að árasirnar beinast að almenningi. Þetta eru ekki skotmörk sem hafa neina þýðingu, ekki einu sinni opinberar byggingar, hvað þá hernaðarmannvirki, heldur eru þetta venjulegir staðir þar sem venjulegt fólk kemur saman.

Fólk sem er ekki aðili að neinu stríði.

Hér er barinn Le Carillon sem sagt er að hafi orðið fyrir árás. Þetta er ódýr, hversdagslegur staður.

Og hér er veitingahúsið Le Petit Cambodge sem líka er sagt að hafi verið ráðist á. Mjög venjulegt. Gestirnir virka ungir. Hvernig velja menn svona stað sem skotmark?

Tveir ofantaldir staðir eru nálægt Canal St. Martin. En í fréttum er líka sagt frá árás á tónleikastaðinn Bataclan. Þar var að spila í kvöld hljómsveitin Eagles of Death Metal.
Mótefni gegn cynisisma

Justin Trudeau tekur við völdum í Kanada. Hann vann nokkuð óvæntan stórsigur í kosningum, er allt í einu orðinn forsætisráðherra. Þessu fylgir bjartsýnisbylgja sem enginn sá fyrir – Trudeau vandar sig við að gefa jákvæð skilaboð. Í ríkisstjórn hans er helmingur ráðherra konur, þar eru tveir indíánar, þrír ráðherrar af shíkaættum, stríðshetja, fyrsti Kanadamaðurinn sem fór út í geim og tveir fatlaðir ráðherrar. New York Times segir að þetta sé eins og mótefni við cynisisma.

Ég man ekki neitt íslenskt orð sem nær alveg þessu hugtaki, en vissulega er cynisismi eitt af því sem háir íslenskum stjórnmálum. Þetta er einhvers konar sambland af neikvæðni og leiða, andleysi, þeirri hugmynd að sumir eigi rétt á að ráða umfram aðra, og svo er það þetta eilífa tuð og varnarbarátta.

Kannski endist það ekki lengi, en eins og stendur virkar stjórn Trudeaus eins og uppbyggilegt afl sem veitir Kanadamönnum sjálfstraust að nýju – þannig vakna nýjar kynslóðir til vitundar um stjórnmál og sjá að þau eru mikilvæg, andstætt cynisismanum sem ríkir svo víða í lýðræðisríkjum núorðið.

Hvernig yfirfærum við þetta yfir á Ísland. Jú, hér höfum við Pírata sem fara með himinskautum í skoðanakönnunum og svo nokkra frekar þreytta stjórnmálaflokka. Hjálmar Gíslason, stofnandi DataMarket og athafnamaður í Boston, skrifar hugvekju um þetta á Facebook:

Miðað við stöðuna í íslenskum stjórnmálum er stórmerkilegt að enginn flokkur skuli taka sig til og mála framtíðarsýn. Sýn um það hvers konar þjóðfélag hann vilji sjá eftir 20 ár, frekar en hvaða málfundaræfingu hann ætli að fitja upp á á Alþingi í næstu viku.

Píratar eru svolítið stikkfríir í þessari umræðu þar sem þeirra „platform“ er að breyta kerfinu þannig að fólkið sjálft hafi beinni aðkomu að mótun slíkrar sýnar og ákvarðanatöku allri. M.ö.o. það er ekki þingmanna þeirra að hafa og móta sýnina, heldur að miðla þeirri sýn sem baklandið ákveður.

En að hinir, hefðbundnu flokkarnir, skuli ekki keyra á skilaboðum um skýra framtíðarsýn í málefnum eins og gjaldmiðlamálum, menntamálum, alþjóðasamstarfi, samsetningu atvinnulífs, heilbrigðismálum o.s.frv. er óskiljanlegt.

Og þó, það eru allir að hugsa um sína eigin skammtímahagsmuni, að klekkja á „andstæðingunum“, halda stöðu innan flokksins og næstu kosningar. Maður sér ekki að margir séu í þessu af hugsjón.
Sturlaðir vextir

Það er náttúrlega bilun að þessi þjóð skuli búa við 6 prósent vexti – sem fara hækkandi – meðan vextir í nágrannalöndum eru í kringum 1 prósent.

Og það er enn bilaðra að svona verður þetta nær örugglega til langframa – það er ekkert að gerast sem bendir til þess að þetta breytist. Ekki verður séð að stjórnvöld hafi nein áform um slíkt.

Þetta þýðir einfaldlega að fjármögnun er óbærilega dýr á Íslandi. Ef maður fær lánaða peninga til að byggja upp fyrirtæki á Íslandi verður það að skila skjótum hagnaði. Hæg uppbygging og til langframa er eiginlega ekki í boði.

Skjóttekna gróðann er núna að finna ferðaþjónustunni, hversu lengi sem það endist, en annars dettur manni ekki í hug mikið af starfsemi sem myndi standa undir svona vöxtum – kannski helst kannabisrækt (það er raunar sagt að Íslendingar séu orðnir sjálfum sér nógir um hana og að þeir rækti úrvals efni).

Stóru fyrirtækin á Íslandi eru fyrir utan þessa vaxtaáþján, þau hafa aðstöðu til að fjármagna sig í erlendum gjaldmiðlum. Icelandair kaupir ekki flugvélar á þessum vöxtum og Samherji byggir ekki upp flota sinn á þeim.

Nei, það eru litlu fyrirtækin og almenningur sem búa við vaxtasturlunina.
Við eigum ekki að treysta bönkum

Við eigum ekki að treysta bönkum aftur, segir presturinn og dálkahöfundurinn Giles Fraser í grein í The Guardian. Það er einungis hart eftirlit okkar með bönkum sem getur komið í veg fyrir að þeir féfletti okkur aftur.

Bönkum er ekki mikið betur treyst á Bretlandi en á Íslandi, nú þegar sjö ár eru liðin frá bankahruninu 2008. Fraser leggur út af almannatengslaherferð sem Englandsbanki fór í um daginn þar sem dyr bankans voru opnaðar fyrir almenningi. Í þessu felst líka að bankar vilja aftur fá traust, þeir segja að nú sé allt breytt með hækkandi eiginfjárhlutfalli, lögum sem gera að verkum að hægt verði að dæma svindlara í stétt bankastjórnenda í fangelsi og skilnaði milli viðskipta- og fjárfestingabankastarfsemi. Þeir tala líka meira um siðferði en áður, segir Fraser.

Eigum við þá að treysta þeim, spyr Fraser? Nei, er stutta svarið. Ekki af því bankamenn séu verri en við hin, heldur vegna þess að þeir eru eins – jafn móttækilegir fyrir græðgi. Í bankakerfinu velta um stórar fjárhæðir, freistnivandinn er líkt og innbyggður í það. Þess vegna er best að vera alltaf á verði gagnvart bönkum. Klárt og metnaðarfullt fólk innan þeirra mun alltaf geta leikið á hægfara eftirlitsaðila, sérstaklega þegar upplýsingatæknin opnar á alls kyns nýjar leiðir í bankastarfsemi.

Það sé einmitt áhyggjusamlegt þegar fólk er upp til hópa farið að treysta bönkum. Sagan sýnir að það er einmitt þegar fólk er ekki á varðbergi að bankarnir finna alls kyns leiðir til að féfletta okkur – við megum ekki vera eins bláeygð og í aðdraganda hrunsins.
Blöskranlegur ójöfnuður í Bretlandi

Það er merkilegt að heyra John Major, fyrrverandi forsætisráðherra, lýsa því yfir að ójöfnuðurinn í Bretlandi sé blöskranlegur.

Major ríkti í fimm ár, tók við af Margaret Thatcher sem öðrum fremur lagði grunninn að því samfélagi ójöfnuðar sem ríkir í Bretlandi – rétt eins og Ronald Reagan í Bandaríkjunum.

Það var svo afar sérstætt að stjórn Verkamannaflokksins, meintir jafnaðarmenn, gerði lítið sem ekkert til að breyta þessu á valdaskeiði Tonys Blair. Þvert á móti, Blair og vinir hans gengust upp í sleikjuskap við ofurríkt fólk.

Og nú sitja Bretar uppi með þjóðfélag sem Major lýsir svona:

Ég hef engar efasemdir um að mikið af þessum mismuni stafar af slæmum lífsstíl, slæmum ákvörðunum, slæmu mataræði – en slæmt umhverfi, slæmt húsnæði og slæm menntun eru líka orsakavaldar. Hverjar sem ástæðurnar eru, þá er blöskranlegt að upplifa þetta árið 2015.
Sjötugur Young

Þessi er sjötugur í dag. Hann var ógurleg stjarna á bernskuárum mínum, gaf út plötur sem næstum allir unglingar áttu, After the Gold Rush og Harvest, þetta er nánast eins og einkennismúsík áranna upp úr 1970, og svo var hann í líka hljómsveit með félögum sínum CSN – þá bættist Y við.

Hann er Kanadamaður, ólst upp í Winnipeg, og nei, hann er ekki af íslenskum ættum þótt spekúlasjónir hafi verið uppi um það.

Ég viðurkenni að ég hef ekki enst til að fylgja honum alla tíð, en á unglingsárum keypti ég allt sem hann gaf út, meira að segja plötur sem eru gleymdar og grafnar. Það er reyndar svolítið fallegt hvernig hann sneri stundum við blaðinu, ef hann sendi frá sér tónlist sem náði vinsældum mátti heita öruggt að næst gerði hann eitthvað sem var alveg vonlaust að næði hylli.

Eða hver man eftir Time Fades Away sem kom beint á eftir hinni ógurlegu metsöluplötu Harvest?

Young er vissulega mistækur, en virkar alltaf heill og sannur, hugsjónamaður. Ég sá hann á tónleikum í Barcelona 1986, þar sem skiptust á kassagítarmúsík og rafmagnaður graddi. Þá var ég ekki í miklum tengslum við hann en mér fannst gaman að heyra hann syngja It's better to burn out than to fade away.

Annars legg ég þetta í hendur Óla Palla á Rás 2 sem dáir Neil meira en aðra menn. En þetta finnst mér með bestu lögum hans – og reyndar eitt af bestu lögum í þessari deild sem einhvern tíma var kölluð þjóðlagarokk ( folk/rock).
Heimsbók um nýlendutímann á Grænlandi

Við fjölluðum í Kiljunni í kvöld um bók sem ég tel vera ein merkustu tíðindin nú í haust/vetur, Profeterne i Evighedsfjorden eða Spámennina í Botnleysufirði eins og hún heitir í þýðingu Jóns Halls Stefánssonar. Höfundurinn er Daninn Kim Leine, bókin hlaut bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs 2013.

Eitt sinn var sögð sú saga að þrír vinir og rithöfundar, Gyrðir, Kalman og Óskar Árni, hefðu iðkað göngutúra á kvöldin og þá rætt um Stóru-Norrænu, það er stóru norrænu skáldsöguna. Sagan er kannski ósönn, en í þessu samtali gæti hafa borið á góma Halldór Laxness, William Heinesen og Johannes V. Jensen – þá líklega bókin Fall konungsins.

Hin mikla skáldsaga Leines minnir á alla þessa höfunda. Hún er epísk eins og verk þeirra. Bókin gerist í Kaupmannahöfn og á Grænlandi á síðustu árum 18. aldar og fyrstu árum 19. aldar. Aðalpersónan Morten Falck er Norðmaður sem fer til náms í Danmörku, hneigist til náttúrufræði en lærir til prests. Kynnin af sollinum í þröngbýlli borginni breyta honum, það eru ógurlegar lýsingar, og loks ákveður hann að fara sem prestur og kristniboði til nýlendubyggðar á Grænlandi.

Lífið sem bíður hans þar er sérkennilegt og erfitt. Grænland er kalt og afskekkt og siðir hinna innfæddu framandi. Í raun tortímir landið öllum aðkomumönnum, en um leið eyðileggja þeir líf Grænlendinganna. Um tíma virðist þó ríkja eins konar jafnvægi í skrítnum söfnuði hjónanna Habakúks og Maríu Magðalenu, innfæddra hjóna sem túlka kristindóminn á sinn hátt.

Línurnar í þessari skáldsögu eru afar stórar. Leine bjó reyndar sjálfur á Grænlandi og lenti þar í veseni og óreglu eins og klerkurinn Falck. Einhverjir drættir eru frá honum sjálfum í bókinni. En lýsingarnar á lífinu í nýlendunni á hjara veraldar eru sérlega skilmerkilegar – annars vegar Evrópumennirnir með sína þröngu og heftandi siði og hins vegar heiðingjarnir sem þeir eru að reyna kristna og temja – jú, og græða á – en búa saman í skálum þar sem þeir bera sitt nakta hold og hafa litlar hömlur í kynferðisefnum. Margir Evrópubúarnir misnota þetta kynfrelsi, á sama tíma og þeir boða kristindóm.

Milli lendir svo hinn ráðvillti Falck sem hefur sína lífspeki upp úr Rousseau: Maðurinn er fæddur frjáls og hvarvetna liggur hann í hlekkjum.

Það er gríðarlegur fengur að svona vönduðum þýðingum á heimsbókmenntum, því það er þessi bók Leines – heimsbók.