arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Saddam hengdur, dapurt líf pólitíkusa, góður tími, Kryddsíld

Jónas Kristjánsson vitnaði um daginn í bókina The March of Folly eftir Barböru Tuchman. Mér hefur líka oft verið hugsað til þessarar bókar undanfarna mánuði og ekki síst í dag eftir aftöku Saddams Husseins. Tuchman skrifaði um hvernig heimska leiddi til glötunar í mörgum frægum styrjöldum fortíðarinnar, allt frá Trjóju til Víetnam. Heimskan ríður heldur ekki við einteyming í Írak. Öllu siðmenntuðu fólki býður við aftökunni og myndum af henni sem eru sýndar aftur og aftur í sjónvörpum heimsins – þessu litla herbergi, úlpuklæddum mönnum með lambúshettur sem hengja einræðisherrann gamla. Þetta var ömurlegt sjónarspil.

Þeir hreykja sér kannski hátt yfir þessu í Washington. Samkvæmt kokkabók Bush eru dauðarefsingar allra meina bót. Þar hefur líka verið eindregin tilhneiging til að persónugera stríðið með sífelldu tali um Saddam. Það var reynt að kenna honum um 11/9 og honum var jafnvel líkt við Hitler. Samt var hann sérstakur vinur Bandaríkjanna fram til 1990 – á tímanum þegar hann framdi sína verstu glæpi. Kannski vildu Bandaríkjamenn ekki að hann fengi að lifa til að segja alla sólarsöguna.

- - -

All political lives end in failure var haft eftir breska íhaldsmanninum Enoch Powell. Mér varð hugsað til þessara orða þegar ég las viðtalið við Davíð Oddsson í Nordisk Tidskrift – kaflann þar sem hann talar um fátæktina, dylgjurnar, rógburðinn og svívirðingarnar sem stjórnmálamenn sitja undir.

Jú, kann að vera að öll líf í pólitík endi beiskju, en ég vissi ekki að þau enduðu líka í fátækt. Það dugir líklega ekki til að ráðherrar hafa næstum milljón á mánuði og bestu lífeyriskjör á byggðu bóli.

- - -

Tíminn milli jóla og nýárs er ferlega góður. Það er slaki í þjóðfélaginu, maður þarf eiginlega ekki að gera neitt. Best að njóta þess, svo koma áramótin með sinni vitleysu og þá nýtt ár, nánast eins og reiðarslag. Fyrstu dagar ársins eru mjög einkennilegir, þá er eins og allir séu í losti.

- - -

Ég verð í Kryddsíldinni á morgun ásamt Sigmundi Erni og formönnum flokkanna. Það er talið að þetta sé í sautjánda sinn sem þátturinn er sendur út. Kryddsíldin hefst klukkan tvö og er send út frá Hótel Borg eins og endranær. Jón Sigurðsson er nýliði í þættinum, en það er athyglisvert að einungis tveir þátttakendanna voru þarna í hittifyrra, Steingrímur J. Sigfússon og Guðjón Arnar Kristjánsson. Þrír nýjir formenn munu leiða flokka í kosningunum í vor, Ingibjörg Sólrún, Geir Haarde og Jón.

Ég á von á að þessi þáttur verði skemmtilegur, enda af nógu að taka: Stóriðja, Saddam, innflytjendur, okurvextir, krónan, misskipting, skattalækkanir, kosningar, stjórnarmyndanir svo fátt eitt sé nefnt.

- - -

Nefni svo að nokkurs konar áramótauppgjör mitt birtist í nýjasta hefti tímaritsins Ísafoldar. Ekki aðgengilegt á netinu.
Davíð í pólitík, okurvextir, Dómínós

Samkvæmt þessu (sem ég var reyndar búinn að segja frá fyrir jól) og þessu er Davíð Oddsson ekki bara að káfa utan í pólitíkinni, hann er kominn á fullt í hana aftur. Hann viðrar ekki bara skoðanir á efnahagsmálum, heldur líka þróunaraðstoð, Evrópusambandinu og framboðinu til öryggisráðsins. Hvernig ætli þetta mælist fyrir hjá forystu flokksins – takið líka eftir orðum um nýjan framkvæmdastjóra hans?

- - -

Það er ekki oft að maður les greinar sem birta manni nýja sýn á jafn þreytt og snúið umræðuefni og vexti. Svoleiðis texta las ég þó í Fréttablaðinu í morgun, greinin er eftir mann sem ég þekki ekki neitt, Andrés Magnússon, og er sagður vera íbúðalánagreiðandi í Noregi. Hann kemst að þeirri niðurstöðu að íbúðalán séu 6-15 sinnum dýrari á Íslandi en í nágrannalöndunum og furðar sig á fálæti stjórnmálamanna, fjölmiðlamanna og hagfræðinga um þetta efni.

Og svo beinir hann sjónum sínum að krónunni og segir:

"Íslensk króna er tæknileg viðskiptahindrun, hún verndar fákeppni og okurvexti, ávinningur af henni er hverfandi en ókostirnir gífurlegir."

Þessu er Davíð Oddsson nú ekki sammála í viðtalinu við Nordisk Tidskrift.

Annars skrifar Andrés Magnússon orðrétt:

"Bregðum okkur aðeins á netið, við skulum skoða heimasíður nokkurra banka, nánar tiltekið lánareiknivélarnar þeirra. Láta mun nærri að íbúðarlán landsmanna nemi 1.000 milljörðum. Ef þessi tala (nokkur núll geymd) er slegin inn í reiknivél t.d. Landsbankans, með þeirri tölu í verðbólguþættinum sem bankinn ráðleggur, þá fæst út að landsmenn eru að borga fimmtánfalda þessa upphæð í vexti og kostnað á 40 árum. Með öðrum orðum, rúmlega fimmtán þúsund milljarða kostar landsmenn að fá þessa upphæð að láni. Ef við spáum nú lágri verðbólgu næstu 40 árin, t.d. 4,5%, þá þurfa landsmenn að greiða nærri því sexfalda lántökuupphæðina fyrir að hafa þessa upphæð að láni um hríð. Ef við förum nú inn á reiknivél Glitnis og tökum þessa upphæð að láni í erlendri mynt þá er kostnaðurinn svipaður og lántökuupphæðin.

Og það þrátt fyrir að Glitnir hefur haldið þeim þjóðlega sið að bjóða Íslendingum miklu hærri vexti í erlendri myntinni hér heima heldur en þeir bjóða á heimasíðum banka sinna erlendis. Af þessu sést að 40 ára íbúðarlán eru 6 til 15 sinnum dýrari á Íslandi heldur en í nágrannalöndum okkar."

Er ekki mál að linni?

- - -

Nú hafa verið fréttir af Dómínós-pítsu sms-inu í fjóra daga samfleytt. Mætti halda að þetta væri heitasta fréttamál ársins. Ég fékk ekki svona sms af þeirri einföldu ástæðu að ég myndi aldrei kaupa pítsu hjá Dómínós. Þeir hafa ekki símann hjá mér. Pítsurnar hjá eru vondar, ekkert nema útblásið brauð. Þær eru miklu betri pítsurnar í Eldsmiðjunni – og þeir sendu ekkert sms.

Annars eru pítsur almennt frekar vondar og dýrar á Íslandi – þrátt fyrir hvað við étum mikið af þessari fæðutegund. Einu sinni opnaði hópur íslenskra athafnamanna keðju pítsustaða í Kaupmannahöfn. Þeir héldu að þeir gætu kennt Dönum sitthvað í pítsuáti. Þetta reyndist vera misskilningur. Aðaleinkennið á íslensku pítsunum var hvað þær voru dýrar. Danir héldu áfram að kaupa pítsur á tyrkjabúllum þar sem þær kostuðu ekki nema svona þrjátíu danskar krónur stykkið.
Gleðileg jól

Ég óska lesendum þessarar síðu gleðilegra jóla. Myndin sem fylgir með er ekki af gestum í Silfri Egils heldur jólasveinum og er teiknuð af Kára fjögurra ára. Hafið það gott yfir hátíðarnar.
Útrásarvíkingar, Manuela, Dunkleosteus

Í stjórn Straums-Burðaráss sitja allir helstu útrásarvíkingarnir, Björgólfur Thor, Jón Ásgeir, Hannes Smárason, Eggert Magnússon. Það gefur mjög ákveðin skilaboð þegar þeir ákveða að skipta úr krónunni yfir í evrur. Davíð Oddsson er fjarskalega móðgaður yfir þessu, gat ekki leynt gremju sinni á blaðamannafundi á fimmtudag. Sagði að þótt fjármálastofnanir hefðu leyfi til að gera þetta, þá væri ekki ætlast til að þær gerðu það. En nú eru breyttir tímar. Þegar lögin voru sett datt mönnum ekki í hug að innan fárra ára hefðu bankarnir meirihluta tekna sinna erlendis.

Í viðskiptalífinu ganga sögur um að Davíð Oddsson hafi þrýst mjög á bankana um að skipta ekki yfir í evrur. Því hafi hann verið svo fúll yfir þeim fréttum að Straumur-Burðarás ætli að fara að gera upp í evrum. Sagan segir líka að hjá KB banka (sem brátt mun heita Kaupþing) séu menn gramir yfir þessu – þeir hafi látið undan þrýstingnum úr Seðlabankanum en horfi nú á Straum-Burðarás taka þetta skref.

Nú er spurning í hvaða hlutverki Davíð Oddsson er? Er hann seðlabankastjóri eða er hann kannski ennþá forsætisráðherra? Er hann hugsanlega í aðra röndina að reyna að verja pólitíska arfleifð sína?

Annars fór ég rangt með í gær þegar ég fullyrti að Davíð hefði sagt að fyrr skyldi hann dauður liggja en við gengjum í Evrópusambandið. Hið rétta er að Davíð sagði að hann myndi ekki skipta um skoðun um Evrópusambandið nema hann yrði galinn.

- - -

Ég heyrði í útvarpinu að Manuela Wiesler flautuleikarin sé dáin. Þegar hún bjó í Grjótaþorpinu fylgdi henni ferskur andblær þar hún kom gangandi niður brekkuna í bæinn. Hún setti mikinn svip á hann árin sem hún bjó, glaðvær, jákvæð og brosandi. Af því hún var frá Austurríki fannst mér dálítið eins og hún væri komin út úr Sound of Music.

Hún var líka framúrskarandi tónlistarmaður sem varpaði ljóma yfir íslenskt tónlistarlíf. Margir voru svolítið skotnir í henni – það er ekki furða að mörg íslensk tónskáld hafi samið verk sérstaklega fyrir hana. Það er skrítið að hugsa til þess að þessi kona sem er svo ung og glæsileg í huga manns sé látin og það svo langt fyrir aldur fram – aðeins 51 árs.

- - -

Um þetta skrímsli las ég á bloggvef Jóns Vals Jenssonar. Það kallast Dunkleosteus Terrelli, gat orðið á stærð við strætisvagn, vóg 8-10 tonn, var ógnarlegasta skepna samtíma síns, gat bitið hákarl í sundur í einum bita, var svo sterkt í kjaftinum að bitkrafturinn jafnaðist á við 5600 kíló á hvern fersentimetra. Það er alveg rosalegt. Eins gott að kvikindið var uppi fyrir næstum fjögur hundruð milljón árum.

Ég spyr eins og Kári: Var hann góður?

Nei.

Þessi mynd af ógnarfiskinum er líka góð. Jaws hvað?
Fjalakötturinn endurvakinn

Ég les í blaði að Hrönn Marinósdóttir ætli að fara að stofna kvikmyndaklúbb – vilji endurvekja nafnið Fjalaköttinn sem Friðrik Þór Friðriksson notaði á kvikmyndaklúbb sem starfaði í Tjarnarbíói á árunum 1975 til 1980. Ég segi bara eins Mogginn á hátíðarstund – það væri fagnaðarefni.

Ég var fastagestur í kvikmyndaklúbbnum hjá Frikka. Þarna fékk maður alvöru kvikmyndauppeldi. Dagskráin var afar metnaðarfull; klúbbnum fór ekki að hnigna fyrr en nýjir stjórnendur reyndu að "létta" hana með allskyns tónlistarmyndum – sérstaklega myndum sem fjölluðu um pönk. En á blómatímanum sá maður þarna myndir eftir Bergman, Bunuel, Godard, Fellini, Welles, Eisenstein, Kurosawa og slíka meistara.

Maður býr að þessu allt lífið. Svona myndir á maður helst að sjá á unglingsárum, meðan maður hefur ennþá þolinmæði og hrifnæmið er í lagi. Það koma aldrei til greina að ganga út af sýningum í Fjalakettinum, alveg sama hvað myndirnar voru leiðinlegar (því það voru þær vissulega sumar) eða myndgæðin léleg. Það var metnaðarmál að sitja alveg til enda. Bekkirnir í bíóinu voru harðir, stundum var funheitt þar inni og stundum skítkalt – ég er ekki viss um að ég hefði sama þolið núna.

Leiðinlegasta myndin held ég að hafi verið ræma frá Íran þar sem maður horfði á skepnur deyja mjög hægum dauða í miklum þurrki. Minnir að myndin hafi verið þrír tímar. Eða var hún kannski frá Súdan? Hún var allavega mjög niðurdrepandi.

En allt var þetta semsagt mjög þroskandi. Ég á þá ósk fyrir hönd svona klúbbs að hann leggi rækt við að sýna klassískar myndir, kafi ofan í kvikmyndasöguna, setji upp vandaðar dagskrár með myndum eftir stórmeistara og brautryðjendur greinarinnar, frá þeim tíma þegar kvikmyndir höfðu status sem list en ekki bara iðnaður – en ekki bara nýlegar költmyndir eða eitthvað sem þykir sniðugt.

- - -

Sumt er náttúrlega hægt að finna á mynddiskum. Í HMV búðinni á Oxford Street í London er stórkostlegt úrval af diskum. Um daginn keypti ég þar safn með kvikmyndum eftir meistara ítalska nýraunsæisins. Þetta er stefna sem var við lýði á gullöld ítalskrar kvikmyndagerðar, stuttu eftir heimsstyrjöldina síðari. Þarna eru myndir eins og Reiðhjólaþjófarnir, Umberto D og Kraftaverkið í Mílanó eftir Vittorio de Sica, Róm, opin borg eftir Rosselini og I Vitelloni eftir Fellini.

Þetta eru frábærar kvikmyndir. Stíllinn ótrúlega hreinn og tær, myndmálið einfalt en kröftugt. Það sem skín í gegn er húmanismi þessara leikstjóra, samlíðan þeirra með lítilmagnanum. Ég horfði tvisvar á Kraftaverkið í Mílanó. Upphafsatriði myndarinnar þegar drengsnáði gengur einn á eftir líkvagni dregnum af hesti um auðar borgargötur er eitt það stórkostlegasta sem ég hef séð – greipir sig inn í vitund manns.
Framboð „eldri borgara“

Þegar fólk nær ákveðnum aldri fer því að berast póstur frá einhverju sem heitir Félag eldri borgara. Það biður ekki um póstinn. Kannski vilja sumir ekki ganga í þetta félag, jafnvel þótt þeir verði hundrað og fimmtíu ára. Ekki fremur en ég myndi ganga í félag miðaldra fólks.

Gamalt fólk er hópur sem á ekki endilega mikið sameiginlegt, ekki frekar en þeir sem eru á fimmtugsaldri. Sumir vita ekki aura sinna tal, aðrir eru stöndugir og búa í góðum eignum – gleymum því ekki að margir þeir sem eru að verða gamlir núna tilheyra því sem hefur verið kallað drakúlakynslóðin. Það er fólkið sem eignaðist húsnæði á verðbólgutímanum. Sölsaði undir sig sparifé kynslóðarinnar sem kom á undan og lét svo kynslóðina sem kom á eftir um að borga skuldirnar fyrir sig.

Svo er annað gamalt fólk sem hefur það skítt. Nýtur kannski mjög takmarkaðra lífeyrisréttinda og hefur varla nema ellilífeyri til að reiða sig á. Það er vissulega slæmt hlutskipti.

Það er ekki hægt að segja að eldra fólk krefjist einhvers, ekki frekar en hægt er að segja að ungt fólk krefjist einhvers. Hins vegar eru greinilega einhverjir í röðum gamals fólks sem langar að fara út í stjórnmálin. Um þetta voru fréttir í fjölmiðlum í dag – en hins vegar gleymdist að segja hvaða fólk þetta er. Það var eins og maður ætti að halda að þetta væru "eldri borgarar" eins og þeir leggja sig.

Þegar líður að kosningum er tilvalið að beita stjórnmálamenn þrýstingi. Þeir eru mjög næmir á kosningavetri – næstum ofurnæmir. Þess vegna er eðlilegt að samtök eins og Framtíðarlandið láti í veðri vaka að þau ætli að bjóða fram til þings. Hið sama gildir um þennan hóp eldri borgara – þetta er annars agalegt orðskrípi.

Hins vegar versnar í því þegar svona samtök reyna að gera alvöru úr því að bjóða fram. Þá verða þau eins og segull á kverúlanta. Einhverjir fara að ganga með þingmann í maganum og þá fara að brjótast út innbyrðis átök. Það getur orðið vandræðalegt. Annað vandamál er að svona samtök þurfa að fá að minnsta kosti átta prósent í einhverju kjördæmi til að ná inn á þing. Það getur reynst torvelt, sérstaklega þegar þarf að höfða til hóps sem er kannski ekki mjög ævintýragjarnir kjósendur.

En það er auðvitað sjálfsagt að hræða þingmennina eins og hægt er. Sérstaklega þegar eru að koma kosningar.

- - -

Ég nefndi slysatíðnina við Kárahnjúka í pistli í gær. Eftir þessa frétt á maður varla orð yfir hryllinginn sem þarna virðist eiga sér stað.
Spilling, einkavæðing og olía

Gömul einokunarfyrirtæki eiga í vök að verjast. Varla hægt að segja að maður beri hlýjar kenndir til þeirra. Íslenskir aðalverktakar sátu einir að hermanginu um árabil, þar grasseraði ótrúleg spilling, og kannski ekki nema við hæfi að fyrirtækinu hafi síðan verið komið til einkavina stjórnarflokkanna með dyggri aðstoð ráðherra. Sagan segir að í Framsókn hafi menn verið því fegnastir að allir voru að hamast yfir Búnaðarbankamálinu – þá tóku þeir ekki eftir Aðalverktökum á meðan.

- - -

Svo eru það Olíufélögin, þessir gömlu framverðir Kolkrabba og Smokkfisks og alls þess hryllilega kerfis. Satt að segja átti maður ekki von á að neitt sérstakt gerðist vegna samráðsmálsins mikla. En svo dynur þetta allt yfir á einum degi – það fellur dómur í máli Reykjavíkur gegn olíufélögunum og forstjórarnir þrír, Kristinn Björnsson, Einar Benediktsson og Geir Magnússon eru ákærðir. Þetta er vel til fundið. Um að gera að reka ekki mál gegn fyrirtækjunum sjálfum, þau hefðu fundið leiðir til að velta því öllu yfir á almenning, heldur gerendunum sjálfum – því það voru menn sem voru á kafi í þessu svindli, ekki bara einhver ópersónuleg hlutafélög.

- - -

Það er vel við hæfi að bókin um Guðna í Sunnu skuli koma út um þessi jól. Þar er lýst gamla íslenska sýsteminu sem lifði furðu lengi – hvernig stórfyrirtækin, bankarnir og flokkarnir tóku höndum saman um að drepa allt sem þeim var ekki þóknanlegt. Guðni er orðinn aldraður maður, í bókinni segir að hann sé með krabbamein – það er gott hjá honum að koma fram og segja þessa sögu, eins ótrúleg og hún virðist núna. Maður er fljótur að gleyma hvað íslenskt samfélag var rotið – kannski er ástæða fyrir sagnfræðinga að fara að rita sögu þessa tímabils.

- - -

Viðskiptablaðið orðar það svo að verið sé að verðleggja íslensku krónuna út af markaði – að atvinnulífið sé nánast búið að hafna henni. Á sama tíma birtir Heimssýn, félag Evrópuandstæðinga, furðufréttir um að evrusvæðið sé að liðast í sundur. Efnahagsástand í Þýskalandi – sem er kallað mótor Evrópusambandsins – hefur ekki verið betra í hálfan annan áratug. Sjálft Economist segir að það sé vitlaust reiknað þegar sagt er að meiri hagvöxtur hafi verið í Bandaríkjunum en Evrópu undanfarin ár. Nú fellur dollarinn og fellur en evran styrkir sig sem alþjóðlegur gjaldmiðill – en ekki virðist neitt gott í vændum fyrir íslensku krónuna sem þurfti nýlega að lappa upp á með 90 milljarða láni.

- - -

Jón Bjarnason talar í fjórtán tíma á haustþingi. Hvaða vitleysa er þetta? Er það takmark í sjálfu sér að tala mikið? Mark um andlegt atgervi og pólitískan eldmóð? Eða er verið að rugla saman málæði og stjórnmálabaráttu? Jón hefur talað svona um það bil samfleytt í jafngildi tíu Silfursþátta á þessum tíma – en man einhver orð af því sem hann sagði?

Væri ekki ráð að takmarka ræðutíma í þinginu – eða telur einhver sig tapa á því?
Danskur rasismi, ný blöð, West Ham, fátækt barna

Þá hefur það verið staðfest. Danir líta niður á þá sem tala með hreim. Ég tala ágæta dönsku, en er löngu hættur að nota það tungumál í Danmörku. Maður uppsker ekkert nema fýlusvip hjá Dönunum, fyrirlitningu eða þaðan af verra. Í andlitum þeirra les maður – þú ert aðskotadýr, líklega frá Austur-Evrópu, kominn til að spilla okkar góða landi. Danir eru mestu rasistar á Norðurlöndunum – maður gefur ekki mikið lengur fyrir hina dönsku hygge.

Miðað við þetta er alveg ástæðulaust að kenna dönsku í skólum. Enska dugir betur. Þó er sjálfsagt að gera þá kröfu til Íslendinga að þeir geti lesið norðurlandamálin.

- - -

Það er kannski ellimerki að ég er ekkert yfir mig spenntur yfir hræringum á blaðamarkaðnum hér. Haraldur í Andra hefur marga fjöruna sopið í rekstri fjölmiðla – hann mælir nokkuð spaklega í Fréttablaðinu í dag undir yfirskriftinni Búið að höggva nóg:

"Ég get ekki ímyndað mér að þetta sé góður tími til að stofna nýjan fjölmiðil, ég myndi að minnsta kosti ekki vilja leggja mína peninga í þetta. Ég tel bara að það sé ekki grundvöllur fyrir þessu, ég get ekki séð að það sé eftirspurn eftir nýjum blöðum."

Nýtt vikublað, Viðskiptablaðið í dagblaðsformi, götublað í anda DV.

Jú, þetta er ágætt. Verður ábyggilega allt góð viðbót. Ég ætla samt að vera fúllyndur og rifja upp nöfnin á blöðum sem ég hef skrifað í á aldarfjórðungsferli í fjölmiðlum og eru búin að týna tölunni: Tíminn, NT, Þjóðviljinn, Alþýðublaðið, Helgarpósturinn, Pressan, Eintak, Morgunpósturinn, Heimsmynd, Þjóðlíf.

- - -

Nú bíð ég eftir því að Guðjón Þórðarson verði ráðinn þjálfari West Ham. Býst við tilkynningu þess efnis næstu dagana. Annað hlýtur að stappa nærri landráðum. Íslendingarnir sviku Guðjón þegar hann þjálfaði Stoke – nú er kominn tími til að hann fái annað tækifæri.

- - -

Er það rétt hjá Andrési Magnússyni að mælingin á fátækt íslenskra barna byggi á einhvers konar meðaltali – hét það ekki meðalkúrfa í skólakerfinu? Þá er nú ekki mikið að marka þetta og umræða um skýrsluna í raun þarflaus. Það er vert, segir Andrés –

"…að vekja athygli á því að þessi fátæktarmæling byggist ekki á kjörum fólks heldur hlutfallslegum kjörum þeirra miðað við meðaltalið. Það er sumsé innbyggt í mælinguna að neðstu prósentin eru skilgreind fátæk óháð efnalegri stöðu. Þannig að fátæktin verður aldrei upprætt meðan það er viðmiðunin, alveg sama hvað börnin fá að bíta og brenna.

Það er afar sennilegt að á Íslandi finnist börn, sem búa við fátækt af ýmis konar völdum, og auðvitað ber okkur að gæta þeirra bræðra okkar og systra. En þessi umræða er auðvitað á fullkomnum villigötum ef það er innbyggt í kerfið að engu skipti hvernig búið er að fólki svo lengi sem einhver finnst, sem kann að hafa það betra. Er þá nokkuð annað ráð en að núllstilla ártalið og taka upp kommúnisma að kambódískri fyrirmynd? Jafna allt við jörðu?"
Chilepistill

Nú er Pinochet dauður. Farið hefur fé betra. Kerlingarófétið hún Thatcher má syrgja hann. En það rifjast upp fyrir manni ýmislegt honum tengt. Lögin eftir Victor Jara sem hljómuðu á grammófónum vinstrisinnaðs menntafólks á áttunda áratugnum – Jara var misþyrmt og hann svo drepinn af mönnum Pinochets. Stórbrotinn kveðskapurinn eftir Neruda, annan Chilemann, sem fékk Nóbelsverðlaun 1971 og andaðist sama ár og Alliende var steypt af stóli.

Svo voru það Chilebúarnir sem tvístruðust um allar jarðir eftir valdarán herforingjanna. Allir fundirnir sem voru haldnir í samstöðuskyni með chileönsku þjóðinni. Ég man eftir tveimur sem komu hingað. Þeir létu eins og þeir væru pólitískir flóttamenn en voru pínu skuggalegir. Annar, Carlos, sagði reyndar eiginlega ekki neitt, horfði bara á heiminn í gegnum sín kringlóttu gleraugu – sennilega var hann svona útúrskakkur af hassreykingum.

Hinn, Luciano, var slyngasti vasaþjófur sem ég hef séð. Hann veðjaði við einn vin minn að hann gæti náð af honum veskinu og úrinu eitt kvöld á Borginni. Fór létt með það. Líklega var vinur minn fullur. Annars var Luciano með svart hrokkið hár, stór brún augu, kannski stóð manni stuggur af því hvað hann átti rosalegan séns í íslensku stelpurnar.

Einhvern tíma ávarpaði hann samstöðusamkomu í Tjarnarbíói en ég held að það hafi ekki verið mjög innblásið hjá honum. Það var ekki alveg hans deild.

- - -

Annars var mikið um tuggur í stjórnmálabaráttu þessara ára.Einu sinni, líklega árið 1976, var haldin mikil ljóðahátíð á Kjarvalsstöðum. Ég man að þar fluttu Njörður P. Njarðvík og Sigurður A. Magnússon nákvæmlega sama ljóðið um Chile. Ekki að þeir hafi ort það saman eða haft samstarf um tilurð þess – nei, þetta voru bara svona klisjur sem lágu í tíðarandanum. Og þeir voru næmir á þær þessir tveir.

- - -

Um daginn hitti ég stúlku frá Chile í London. Ég var að slá um mig og sagðist ekki bara þekkja Neruda heldur líka hitt Nóbelskáld landsins, Gabrielu Mistral.

"Hún var frænka mín," sagði stúlkan.

Svo sagðist ég vita að í Chile væri framleiddur mikill kopar.

"Já," sagði stúlkan, "pabbi minn á einmitt koparnámu."

- - -

Nafn Miltons Friedmans verður alltaf tengt Chile og Pinochet órofa böndum. Aðdáendur hans komast ekkert framhjá því. Það var dálítið spaugilegt að sjá þrjá íslenska háskólamenn reyna að reka Friedman á gat í sjónvarpsþætti frá 1984. Þeim varð lítið ágengt. Það er ekki hægt að tjónka við menn sem hafa kenningar á hreinu eins og þessi karl.

Frjálshyggjan eins og Friedman boðaði er hins vegar gjaldþrota hugmyndafræði. Hún beið afhroð í Rússlandi, í fjármálakreppunni í Suðaustur-Asíu, í Argentínu. Fjörutíu milljón fátæklingar í Bandaríkjunum eru líka til vitnis um hana. Frjálshyggjan hefur líka leikið Bretland grátt svo fólkið þar er nánast óþekkjanlegt frá því sem áður var, frekt og gráðugt. Enda trúðu Friedman og Thatcher því að ekki væri til neitt sem heitir samfélag.