arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Bjórjól

Lengi var rekinn áróður fyrir því að fólk drykki ekki áfengi á jólunum – þau skyldu vera hátíð barnanna.

Og víst er að sumar fjölskyldur eru fullar af vondum minningum frá jólum – þetta er tími þegar margir leggjast í drykkjuskap.

En nú eru aðrir tímar og áróðurinn er alveg þveröfugur. Það er látlaust klifað á því að enginn sé maður með mönnum nema hann drekki jólabjór. Að það sé bjórinn sem kemur með jólin.

Fyrir nokkrum árum var þetta fyrirbæri nánast óþekkt á Íslandi, en nú segja fréttir að í fyrra hafi þjóðin drukkið 410 þúsund lítra af jólabjór. Fyrstu þrjá dagana sem jólabjór var seldur þetta árið nam salan 105 þúsund lítrum.

Það stefnir semsagt í metár.

Setjum sem svo að seljist 500 þúsund lítrar af jólabjór þetta árið. Það er þá rúmlega 1 1/2 líter á hvert mannsbarn í landinu. Við verðum samt að draga frá börnin, þá sem drekka ekki og þá sem finnst bjór vondur.

Má þá kannski ætla að restin drekki 3 lítra á mann að meðaltali? Og sumir drekka náttúrlega minna, kannski bara rétt dreypa – aðrir hjóta þá að vera mjög stórtækir í drykkjunni.
Rattle lýkur lofsorði á Hörpu

Tónleikar Berlínarfílharmóníunnar í Hörpu í gær ollu engum vonbrigðum. Hljómsveitin var í einu orði sagt stórkostleg. Hún er í rauninni eins og stórt hljóðfæri í höndum hljómsveitarstjórans, sumir myndu segja vél, en um leið er mikil spilagleði í sveitinni – maður fylgist með einstaka hljóðfæraleikara og það er eins og hann sé á fullu að tjá sig persónulega innan þessa stóra ramma.

Annar eins tónlistarflutningur hefur líklega aldrei heyrst á Íslandi, enda stóðu áhorfendur upp í lok tónleikanna og fögnuðu ákaft.

Stjórnandi Berlínarfílharmóníunnar, Sir Simon Rattle, er breskur. Hann varð frægur þegar hann reif upp sinfóníuhljómsveit Birmingham á sínum tíma og gerði hana að einni athyglisverðustu hljómsveit í heimi. Hann tók við Berlínarfílharmóníunni sem aðalstjórnandi 2002 – eitt sérkenni hljómsveitarinnar er að hún fær sjálf að kjósa um aðalhljómsveitarstjórann. Þetta er merkilegt fyrirkomulag, Rattle var síðast endurkjörinn 2008.

Eftir tónleikana lauk Rattle miklu lofsorði á Hörpu. Hann sagði í stuttri ræðu að hljómsveitin myndi fara út í heim og segja frá því að Íslendingar hefðu eignast frábært tónleikahús. Ég náði svo að eiga nokkur orð við hann, hann virtist vera í skýjunum og sagði: „What a place! What a place!“ Hvílíkur staður!
Ættarveldin í Viðey, Steinunn Sig, stórskáldið Megas

Í Kiljunni á miðvikudagskvöld förum við út í Viðey með Guðmundi Magnússyni, höfundi bókarinnar Íslensku ættarveldin. Í Viðey stóð veldi Stephensen-ættarinnar sem var afar voldug í lok 18du aldar og á fyrri hluta þeirrar 19du. Stephensenar héldu sig mjög ríkmannlega, eins og aðalsmenn í útlöndum, og veislur þeirra voru frægar – á sama tíma og flestir landar þeirra bjuggu í kotum. Viðey kemur við sögu hjá öðrum frægum ættum, eins og Briemsættinni og Thorsurunum.

Steinunn Sigurðardóttir rithöfundur kemur í þáttinn og segir frá nýrri skáldsögu sinni sem nefnist Fyrir Lísu. Þetta er sjálfstætt framhald Jójó sem kom út fyrir síðustu jól. Bókin gerist í Berlín, en þar er Steinunn búsett.

Við fjöllum um heildarsafn texta eftir Megas sem er nýkomið út. Þessi bók er feiknarleg að vöxtum og spannar feril Megasar frá 1966 fram til 2011. Megas er stórskáld, það leynir sér ekki á bókinni, og afköstin hafa verið mikil.

Gagnrýnendur þáttarins fjalla um tvær skáldsögur: Undantekninguna eftir Auði Övu Jónsdóttur og Kantötu eftir Kristínu Marju Baldursdóttur.

En Bragi sýnir okkur meðal annars kennslubók í sundi sem Jónas Hallgrímsson þýddi og var gefin út 1836.

Skúli Magnússon lét byggja Viðeyjarstofu sem þá var glæsilegasta hús á landinu. Svo varð hann fallít og eyddi síðustu æviárum sínum í hornherbergi á lofti hússins. Við tók Ólafur Stefánsson stiftamtmaður, ættfaðir Stefánunga svokallaðra. Húsið var kallað „Slotið“ í daglegu tali.
Gæði þingmanna

Magnús Geir Eyjólfsson leggur út af leiðaraskrifum í Mogga í grein hér á Eyjunni. Í leiðaranum stendur:

…„hluti núverandi þinghóps er þeirrar gerðar að flestir myndu kjósa sér annað kompaní dagpart sem þeir mættu missa og fengju gæsahúð ef þyrftu að umgangast hann drjúgan hluta vinnuvikunnar, hvað þá næstu 200 vikurnar tæpar“.

Þetta er furðuleg speki. Ætli fólk á Alþingi sé eitthvað lélegra eða verr innrætt en til dæmis þeir sem sátu á þingi þegar verðtryggingin var sett á, samþykkt var að ganga í EES án þjóðaratkvæðagreiðslu, þegar kvótakerfið var smíðað, þegar deCode ævintýrið gekk yfir, þegar bankarnir voru einkavæddir til klíkubræðra eða þegar blásin var upp ein stærsta efnahagsbóla í sögu mannkyns?

Ætli það?

Það sem hefur breyst er hins vegar að á þingi sitja ekki bara patríarkar sem eru fjarlægir fjöldanum – og telja sig jafnvel hafna yfir hann. Þegar ég var að alast upp var þingið fullt af svoleiðis körlum. Nú hefur starfið breyst, það hefur að vissu leyti afhelgast og það stafar ekki af gæðum þingmannanna. Við sjáum einfaldlega meira af þeim í fjölmiðlum, þeir eru undir stanslausri smásjá netmiðla – það þykir ekki næstum jafn fínt að sitja á Alþingi og áður. Stjórnmálaflokkar hafa líka dottið úr tísku – hollustan við þá er ekki jafn skilyrðislaus og eitt sinn var.

Leikreglurnar í pólitíkinni hafa líka breyst. Á tíma patríarkanna gátu alþingsmenn skammtað peninga í stórum stíl, til verkefna í heimabyggðum, þeir sátu í bankaráðum en bankastjórar voru valdir eftir flokkslínum. Þetta hefur minnkað mikið – þingmenn hafa ekki viðlíka ítök og fyrr. Það er engin ástæða til að sýna þeim undirgefni – þingmenn redda ekki lengur lánum eða uppáskriftum á víxla. Þannig hafa þingmenn að nokkru leyti verið teknir niður af stallinum – og það tengist því ekki að fólkið í þinginu sé lélegra eða vandi sig eitthvað minna en áður.
Risaviðburður í tónlistinni

1926 kom Jón Leifs til Íslands með Fílharmóníuhljómsveit Hamborgar. Þetta var stórviðburður – landsmenn höfðu aldrei heyrt slíkan tónlistarflutning áður. Hljómsveitin hélt nokkra tónleika í Reykjavík og var efnisskráin mismunandi á þeim, en meðal annars voru leikin verk eftir Mozart, Schubert, Wagner, Haydn og Jón sjálfan. Hann var hljómsveitarstjóri.

Þetta var mikið framtak hjá brautryðjandanum Jóni Leifs – en húsin sem sveitin spilaði í voru kannski ekki alveg þau bestu fyrir svona flutning, Dómkirkjan og Iðnó. Einnig voru haldnir tónleikar í Færeyjum – frá þeim viðburði segir í meistaraverki rithöfundarins Williams Heinesen, Glötuðum snillingum.

Á þessum árum var tónlistarlíf á Íslandi afar dauflegt, ekkert benti til þess að áratugum síðar yrði Ísland beinlínis þekkt fyrir blómlega tónlistarmenningu. Og nú höfum við eignast hús sem hæfir stórum sinfóníuhljómsveitum – það gerðist loks í hittifyrra.

Í kvöld spilar önnur þýsk sinfóníuhljómsveit á Íslandi, sjálf Berlínarfílharmónían. Hún er ein af allrabestu hljómsveitum í heimi, sumir mundu jafnvel segja sú besta. Saga hennar er afar glæsileg – stórmenni í tónlistinni hafa verið aðalstjórnendur hennar, Wilhelm Furtwängler og Herbert von Karajan. Nú er aðalhljómsveitarstjórinn Bretinn Sir Simon Rattle.

Þetta er einn stærsti viðburður í íslensku tónlistarlífi fyrr og síðar – aldrei hefur svo fræg hljómsveit leikið á Íslandi. Þetta hefði auðvitað ekki verið hægt ef ekki væri Harpa. Það verður afar forvitnilegt að heyra hvernig slík hljómsveit kemur út í húsinu. Og um leið má geta þess að tónleikunum verður útvarpað á Rás 1 í kvöld.

Fílharmóníuhljómsveit Hamborgar sem kom í tónleikaferð til Íslands 1926, fremstur fyrir miðið er Jón Leifs.
Ef Íslendingar væru í gettóum

Setjum sem svo að í lok síðari heimstyrjaldarinnar, í stað þess að heimila stofnun sjálfstæðs lýðveldis, hefðu Bandaríkjamenn og Bretar ákveðið að flytja til Íslands fjölmenna þjóð eða þjóðflokk. Við getum gefið okkur að þessi þjóðflokkur hafi þjáðst í stríðinu – og að hann hafi talið sig eiga tilkall til íslensks lands í ljósi fornra texta. Köllum hann Papa.

Nú, meira en hálfri öld síðar, er staðan sú að stór hluti íbúa landsins hefur verið flæmdur burt og hefst við í flóttamannabúðum á Grænlandi. Þessu fólki er óheimilt að snúa heim aftur. Það býr við fátækt og langvinna útskúfun.

Þeir sem eftir eru á Íslandi búa á litlum svæðum á víð og dreif. Þar þrengir stöðugt að. Þeir hafa ekki ferðafrelsi. Höfuðborgin Reykjavík er öll byggð Pöpum nema austasti hlutinn, Breiðholtið og Árbærinn. Þar eru enn Íslendingar en hins vegar eru Paparnir stöðugt að færa sig lengra og lengra upp Elliðaárdalinn með nýbyggingar sínar. Þeir eru líka að kaupa upp hús í Íslendingabyggðunum í Breiðholtinu og Árbænum.

Stærstur hluti Íslendinga býr nú á hrjóstrugasta svæði landsins, á Melrakkasléttu. Þar er þröng á þingi, sama og engin atvinna, læknisþjónusta í lágmarki, skortur á lyfjum. Herskáir hópar hafa náð yfirráðum og gera almennum borgurum lífið leitt. Ungt fólk dregst að öfgunum í þessu ástandi. Það er ekki frelsi til að koma eða fara – íbúarnir eru lokaðir inni á svæðinu.

Sums staðar er búið að reisa múr sem er þrisvar sinnum hærri en Berlínarmúrinn. Múrinn gengur í gegnum bújarðir sem hafa verið eyðilagðar með þessum hætti. Þar fyrir innan eru dreifðar byggðir Íslendinga sem fara þó stöðugt minnkandi. Papar hafa lagt undir sig öll vatnsból og veitur, rafmagn og vatn er naumt skammtað til Íslendinga. Út um allt eru vegatálmar þar sem er herlið Papa, grátt fyrir járnum. Vegakerfið er þannig uppbyggt að einungis Paparnir mega nota það – Íslendingar verða að láta sér nægja gamla hjávegi.

Málum er þannig háttað á Akureyri að herskár hópur Papa hefur lagt undir sig miðbæinn, Brekkuna og Eyrina. Þar njóta þeir stífrar herverndar, vélbyssuhreiður eru á þökum, þeir ganga um með byssur um öxl, en utan girðingar eru Íslendingarnir sem komast ekki lengur í götur þar sem áður voru verslanir, pósthús og bankar.

Þetta er ekkert óraunverulegt: Við skiptum Reykjavík út fyrir Jerúsalem. Melrakkasléttu út fyrir Gaza og Akureyri út fyrir Hebron. Hvernig væri ef við Íslendingar hefðum verið settir í gettó og látnir hírast þar?
Skáldsagnajólin miklu

Það lítur út fyrir að verði gríðarlegt framboð af íslenskum skáldsögum fyrir þessi jól – kannski offramboð. Ég veit um rithöfunda sem óttast að týnast í flóðinu. Það geta ekki allir fengið sömu athyglina.

Bókamarkaðurinn hérna einkennist af gríðarlegri bóksölu um jólin, en jafnframt er stundum eins og bækur séu einnota jólavarningur. Nýútkomnar bækur eru settar á útsölur eftir jól. Þá minnkar mikið áhuginn á umfjöllun um þær í fjölmiðlum, höfundar og útgefendur vilja koma sínum bókum að fyrir jólin – það er ekki nema eðlilegt. En fyrir vikið getur bókmenntaumfjöllunin orðið hálfgert færiband.

En fjöldi skáldsagnanna er ekki bara mikill, heldur eru þær margar góðar – og eiga skilið langa lífdaga. Ég hef meðal annars náð að lesa skáldsögur eftir Eirík Örn Norðdahl, Gyrði Elíasson, Auði Jónsdóttur, Álfrúnu Gunnlaugsdóttur, Þórarin Eldjárn, Einar Kárason, Ólaf Gunnarsson, Kristínu Ómarsdóttur og Kristínu Marju Baldursdóttur – og svo Ariasman eftir Tapio Koivukari, hún telst nánast vera íslenskt verk. Þetta eru flest góðar bækur – sumar framúrskarandi.

Ég er að lesa Böðvar Guðmundsson og Steinunni Sigurðardóttur.

Og á borðinu hjá mér er stafli með eftirtöldum höfundum: Einari Má Guðmundssyni. Kristínu Eiríksdóttur, Pétri Gunnarssyni, Eyrúnu Ingadóttur, Kristínu Steinsdóttur og Braga Ólafssyni.

Enn er ekki ljóst hverjar af þessum bókum eiga eftir að skera sig úr varðandi sölu. Það skýrist varla fyrr en í desember. Tilnefningar til íslensku bókmenntaverðlaunanna verða kynntar þá fyrst í mánuðinum og kunna að hafa einhver áhrif. En það er hætt við að sumir titlar fari fyrir ofan garð og neðan í svona ári.
Aftur á miðaldir

„Markmið þessara hernaðaraðgerða er að senda Gaza aftur á miðaldir. Aðeins þannig fær Ísrael frið næstu fjörutíu árin.“

Eli Yishai, innanríkisráðherra Ísraels, Haaretz.

„Við þurfum að jafna við jörðu heilu hverfin í Gaza. Helst allt Gaza. Bandaríkjamenn hættu ekki eftir Hiroshima, Japanir gáfust ekki nógu fljótt upp, svo þeir sprengdu líka Nagasaki.“

Gilad Sharon, sonur Ariels Sharon, fyrrverandi forsætirsráðherra Ísraels, Jerusalem Post.
Gengur Bretland úr ESB?

Nú er talað um að meirihluti Breta sé fyrir því að ganga úr Evrópusambandinu. Hugsanlegt er að þetta valdi létti hjá sumum á meginlandinu – þeir eru enn til sem telja að það hafi verið mistök að hleypa Bretlandi inn á sínum tíma. Bretar hafa verið á móti ýmsum málum sem talið er nauðsynlegt að koma í gegn, eins og hertu bankaeftirliti og aðgerðum gegn skattaparadísum. Frægt er að De Gaulle stóð alltaf gegn því, það var eftirmaður hans, Georges Pompidou, sem opnaði dyrnar fyrir Bretum. Þá var Íhaldsflokkurinn við völd á Bretlandi.

En þetta er ekki alveg einfalt. Norðurhluti Bretlands heitir Skotland. Það eru í raun Englendingar sem eru mest á móti Evrópusambandinu. Andstaðan gegn því er minni í Skotlandi. Skotar sækja nú fram í átt til sjálfstæðis. Það er hugsanlegt að Skotum myndi ekki hugnast útganga Englendinga úr Evrópusambandinu – og að það yrði beinlínis vatn á myllu sjálfstæðissinna.

Í sjálfstæðisbaráttu sinni hafa Skotar verið að horfa meira til Evrópu en áður. Norðurlöndin eru ákveðin fyrirmynd – Skotland er náttúrlega afskaplega nálægt Skandinavíu. Skotar hallast líka nokkuð meira til vinstri en Englendingar – Íhaldsflokkurinn er varla til sem stjórnmálaafl í Skotlandi.

Ekki verður heldur horft framhjá því að Bretland er að mörgu leyti sá staður í Vestur-Evrópu sem er í verstu ásigkomulagi. Ójöfnuður er þar meiri en annars staðar í álfunni, glæpatíðni er hærri og fleira fólk situr í fangelsum – þrátt fyrir að Bretland sé ekki í Schengen – hvergi hefur fjármálavaldið meiri áhrif og óvíða er lífskjörum jafn misskipt milli landsvæða. Skuldir eru mjög háar og niðursveiflan í hagkerfinu hefur reynst mjög langvinn.
Vogunarsjóðir með gríðarleg ítök

Langstærsta fréttin í síðustu viku – með fullri virðingu fyrir prófkjörum og slíku – birtist í Fréttablaðinu á laugardag. Þetta er fréttaskýring Þórðar Snæs Júlíussonar á umsvifum vogunarsjóða í umsjá bandaríska fyrirtækisins Davidson Kempner í íslensku viðskiptalífi.

Við vorum að reyna að ná utan um þetta mál í Silfri Egils í dag, en það er stórt og flókið. Í ágripi af fréttaskýringunni á Vísi segir:

„Vogunarsjóðir í umsjá bandaríska sjóðstýringarfyrirtækisins Davidson Kempner eru með gríðarleg ítök í íslensku viðskiptalífi, og sjóðir á vegum þess eru meðal stærstu almennu kröfuhafa í bú föllnu bankanna þriggja, Glitnis, Kaupþings og Landsbankans. Þá eiga sjóðirnir stóra óbeina hluti í mörgum af stærstu fyrirtækjum landsins. … sjóðirnir hafa verið gríðarlega umfangsmiklir í kaupum á kröfum í þrotabú hinna föllnu banka, og hafa auk þess mikil ítök í íslensku viðskiptalífi í gegnum beint og óbeint eignarhald á fyrirtækjum.

Þeir eru stærsti einstaki kröfuhafi Glitnis, á meðal allra stærstu kröfuhafa Kaupþings, eiga stórar kröfur á Landsbankann, á meðal stærstu eigenda Straums fjárfestingabanka og Klakka, áður Exista, og hafa verið að kaupa upp hluti í Bakkavör Group af miklum móð, svo eitthvað sé nefnt.

Hagsmunir Davidson Kempner á Íslandi eru flestir í gegnum írskt skúffufyrirtæki, Burlington Loan Management Ltd., sem hefur fjárfest fyrir um tvo milljarða dala, tæplega 250 milljarða króna, á síðustu þremur árum. Í ársreikningnum kemur fram að 38 prósent allra fjárfestinga sjóðsins hafi verið á Íslandi. Það þýðir að hann hafi fjárfest hérlendis fyrir rúmlega 94 milljarða króna. Stærstur hluti fjárfestinga Burlington er í fjármálafyrirtækjum.

Gangi nauðasamningar Glitnis og Kaupþings í gegn líkt og stefnt er að á næstu mánuðum, og kröfum verður í kjölfarið breytt í hlutafé, mun Davidson Kempner og sjóðir þess vera beinn eða óbeinn eigandi að gríðarlega stórum hluta íslensks fjármála- og viðskiptalífs.“

Þessir aðilar eru farnir að hafa mikil áhrif hér á landi og þau fara vaxandi – það er talsvert af fólki hér, sérstaklega lögfræðingum, sem er beinlínis að vinna fyrir vogunarsjóðina. Því er eitt sem verður að gæta í umræðunni – hvaða hagsmuna eru þeir að gæta að tjá sig um nauðasamninga bankanna og gjaldeyrishöftin?

En meðan þessu vindur fram verður erfiðara að losa um gjaldeyrishöftin – nú er farið að tala um að nauðsynlegt verði að hafa þau áfram um ótilgreindan tíma. Því miður er það svo að það er langtímaverkefni að vinda ofan af efnahagsóstjórn áranna fyrir 2008 og bönkum sem uxu í tífalda stærð þjóðarbúsins. Kannski tóku Jóhanna og Steingrímur líka aðeins of mikið upp í sig þegar þau töluðu hvað mest um efnahagsbata í sumar.
Veikt prófkjör hjá Samfylkingunni

Prófkjör Samfylkingarinnar í Reykjavík bætist í flokk hinna veiku prófkjara sem hafa verið haldin undanfarið – og er kannski einna veikast. Kjörsókn var aðeins 38 prósent, og máttu þó aðeins skráðir flokksfélagar kjósa. Deilur komu upp um framkvæmd prófkjörsins. Og af þeim 2500 atkvæðum sem voru greidd, fékk efsti maður, Össur Skarphéðinsson, aðeins 972 atkvæði eða 38 prósent.

Eftir þetta er harla ólíklegt að Össur fari að sækjast eftir því að verða formaður flokksins eins og rætt hefur verið um. Það er þó rétt að taka fram að hann hefur vísað öllu slíku frá sér. Gatan virðist greið fyrir Árna Pál Árnason.

Össur stenst atlögu Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur sem reyndi að velta honum úr fyrsta sætinu, en það er ekki nema rétt svo. Á þeim munar 68 atkvæðum. Sigríður Ingibjörg fer varla í formannsslag heldur eftir þessa kosningu, en leiðir lista flokksins í öðru Reykjavíkurkjördæminu. Það er nokkur léttir fyrir Samfylkinguna að samkvæmt úrslitum prófkjaranna verða konur í efstu sætum í tveimur prófkjörum – Oddný Harðardóttir sigraði Björgvin G. Sigurðsson i Suðurkjördæmi, í raun kom það ekki á óvart.

Endurnýjunin er sama og engin hjá Samfylkingunni í þessum prófkjörum. Þingmenn raða sér í efstu sætin, þeir sem vilja koma nýjir inn hafa ekki erindi sem erfiði. Björk Vilhelmsdóttir nær reyndar nokkuð álitlegu sæti, hún verður númer þrjú í öðru hvoru Reykjavíkurkjördæmanna. Björk er hins vegar búin að vera lengi í borgarstjórn fyrir Samfylkinguna án þess að ná að verða þekkt út fyrir raðir flokksmanna.

Það vekur svo athygli að einarðasti talsmaður umhverfisverndar í flokknum, Mörður Árnason, er í sjöunda sæti. Það er allsendis óvíst að hann nái inn á þing. Þetta styrkir þá skoðun að umhverfisvernd hafi verið hafnað í prófkjörum Samfylkingarinnar – altént virðist vera fremur lítill áhugi á þeim málum innan flokksins. Á það hefur verið bent að stjóriðjusinnar komu sterkt út úr prófkjörunum sem voru haldin um síðustu helgi.
Mögnuð ræða um Palestínumálið

Breski þingmaðurinn Sir Gerald Kaufman flytur ræðu um Ísrael og Palestínu í þinginu í London. Kaufman er gyðingur og segist hafa þekkt flesta forsætisráðherra Ísraels, ættmenni hans mörg voru myrt í helförinni. Nú sé komið fram við Palestínumenn eins og þeir séu skítur, enda snúist framferði Ísraela um landvinninga.
Silfrið á morgun

Í Silfrinu á morgun fjöllum við um öðruvísi banka. Í þáttinn kemur Annika Laurén, hún er bankastjóri Ekobanken í Svíþjóð og ræðir um það sem má kalla þjóðfélagsvæna bankastarfsemi. Ekobanken hefur starfað í mörg ár, hann annast inn- og útlán, en aldrei mun hafa tapast króna á útlánum bankans. Vegur hans óx mjög eftir efnahagskreppuna sem hófst 2008.

Við fjöllum um þjú vöff, vaxtahækkanir, vogunarsjóði og verðtryggingu með þeim Þórði Snæ Júliussyni, Vilhjálmi Bjarnasyni. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur og Lilju Mósesdóttur.

Guðmundur Hörður Guðmundsson, formaður Landverndar, kemur í þáttinn og ræðir um stóriðjuna og framtíð hennar.

Við höldum svo áfram umfjöllun um beint lýðræði frá því í síðasta þætti. Til okkar koma tvær konur sem eru fróðar um þátttökufjárhagsáætlanagerð, önnur, Melissa Mark-Viverito, er borgarfulltrúi í New York, en hin, Donata Secondo, starfar hjá samtökum sem nefnast The Participatory Budgeting Project.
Landfræðilegur veruleiki

Þessi mynd segir meira en þúsund orð – og vekur upp spurningar um hvað sé hæft í því að Ísraelar séu að verja sig gegn Palestínumönnum. Það skal tekið fram að landrán Ísraela heldur áfram, í trássi við samþykktir Sameinuðu þjóðanna. Í raun minnir það helst á nýlendustefnu fyrri tíma.
Tími okurlánaranna

Í síðasta pistli skrifaði ég um spillinguna á Íslandi – nefndi þar hermangið og ríkisbankana, þar voru bankastjórarnir agentar stjórnmálaflokkanna, og sáu um að útdeila fé til þeirra sem voru í klíkunum eða innundir hjá þeim.

Alþýða manna varð að fara á hnjánum til að fá lán í banka.

Það eru ýmsar hliðar á þessu.

Ég minntist til dæmis ekki stétt okurlánara sem var miklu fjölmennari á þessum árum en menn gera sér grein fyrir. Okurlánararnir störfuðu víða, að sumu leyti voru þeir að uppfylla þörf. Hjá þeim gátu einstaklingar og smáfyrirtæki fengið aur til að fleyta áfram rekstrinum.

Þetta er önnur saga sem ekki hefur verið sögð. Þessi starfsemi var eiginlega í þagnargildi. Ég hef heyrt ýmsar frásagnir og nöfn, einn okurlánari bjó til dæmis í íbúð nálægt miðbænum sem ég átti seinna heima í.

Vextirnir voru kannski ekki heldur svo háir – að minnsta kosti ekki miðað við sumar stofnanir sem starfa í dag, með samþykki ríkisvaldsins.
Spillingarsagan

Spillingarsaga Íslands er merkilegt rannsóknarefni – það er ekkert sérlega margt sem bendir til þess að þjóðfélagið hafi orðið mikið ógeðslegra eftir árið 2000 en áður var.

Það er svosem spurning hvað á að fara langt aftur, en sagt er að Hannes Hafstein hafi eindregið markað stefnuna í átt til svokallaðrar útnefningaspillingar, hann var ódeigur við að raða vildarvinum og samherjum í embætti. Þett stóð svo alla tuttugustu öldina, ég man þegar ég var á Helgarpóstinum í eina tíð, þá birtist fjöldi greina um hvernig var raðað á garðann við ráðningu sýslumanna.

Fjármálaspillingin verður nokkuð gengdarlaus þegar Kaninn settist að í Keflavík. Þá voru beinlínis stofnuð fyrirtæki með tengsl inn í stjórnmálaflokkanna til að mjólka bandaríska herinn. Aðrir fengu helst ekki að komast að. Þessi saga hefur aldrei verið skráð almennilega.

Við stiklum á stóru.

Bankarnir voru þannig að helst engir fengu fyrirgreiðslu nema þeir væru í réttri klíku. Allar gáttir stóðu opnar fyrir klíkubræðrum og vildarvinum – aðrir þurftu að standa í endalausu smjaðri fyrir bankamönnum. Ég var einmitt að rifja það upp í gær með konu sem man þessa tíma hvernig venjulegt fók þurfti nánast að fara á hnén fyrir bankastjórum. Fyrirtækjum sem voru ekki þóknanleg valdaöflunum var miskunnarlaust komið í kné. Bankastjórarnir voru flokkspólitískt skipaðir eftir ákveðnum kvótum – þannig var það alveg upp í Seðlabanka.

Það sem gerist í kringum 2000 er að spillingin er einkavædd með öllu klabbinu. Útnefningaspillingin hélt áfram, en í staðinn fyrir að koma bönkunum í hendurnar einhverjum sem höfðu þekkingu á slíkum rekstri og vorum máski traustsins verðir – um tíma stóð til að selja Landsbankann til Skandinaviska Enskilda – var þeim útdeilt til fjárglæframanna sem voru í nánum tengslum við flokkana. Þeir flýttu sér að moka sem mestu fé í eigin vasa, meðal annars með gengdarlausum lánveitingum til sjálfra sín (370 milljarðar króna hafa verið nefndir í því sambandi), þeir keyptu fjölmiðla og stjórnmálamenn – á braski þeirra var þó bitamunur en ekki fjár frá því sem áður var.
Ekki besta lýsið?

Rannsókn danska ríkisútvarpsins á Omega-3 fiskolíunni frá Lýsi vegur að rótum íslensks þjóðernis. Við höfum staðið í þeirri trú að íslenskt lýsi sé skilyrðislaust hollt.

Í dönsku rannsókninni er þessari vöru gefin falleinkun – það skortir mikið upp á ferskleikann. Sem bendir til þess að framleitt sé úr gömlu og lélegu hráefni.

Er lýsið íslenska þá ekki hið besta í heimi? Eða þurfa Danirnir að fara í endurmenntun?

En svo má líka alltaf fara íslensku leiðina og segja – það hefur engum orðið meint af!
Á réttum stað á réttum tíma

Þessi ljósmynd kemur manni í gott skap. Karlinn á myndinni hét Fred Cole, var frá Pensacola í Bandaríkjunum, hann var ferðamaður í London og var fyrir tilviljun staddur á Abbey Road 8. ágúst 1969, klukkan 10 að morgni. Cole var skrafhreifinn maður, hann hafði verið að spjalla við lögreglumann sem þarna sat í bíl. Þá var smellt af einni frægustu ljósmynd seinni tíma. Cole hafði ekki hugmynd um hvaða menn þetta voru, en fannst þeir skrítnir að sjá – róttæklingalegir.

Fred Cole dó 2008, 96 ára að aldri. Hann sá umslagið af Abbey Road plötunni ári eftir að hún kom út og bar kennsl á sjálfan sig.