Framboð Jóns sem ekki varð – aðalatriðið varðandi forsetakosningar

Einhvern veginn hafa menn gengið að því sem vísu að Jón Gnarr myndi bjóða sig fram sem forseta. Heiða Kristín Helgadóttir hefur verið sögð vinna að kosningu hans – og litið hefur verið á hverja hreyfingu Jóns sem undirbúning að þessu, ekki síst pistlaskrif í Fréttablaðinu.

Reyndar hefur Jón verið að skrifa um trú og trúleysi – það myndi hefðbundinn forsetaframbjóðandi seint gera. Þetta er svæði þar sem hægt er að vekja upp heitar tilfinningar. Tímarnir hafa reyndar breyst, þegar Ólafur Ragnar Grímsson bauð sig fram 1996 vöknuðu upp grunsemdir um að hann væri ekki nógu kristinn og hann þurfti hálpartinn að afsanna það.

En Jón segist ekki ætla í framboð. Hann tekur af skarið í pistli í Fréttablaðinu í dag. Hann segir reyndar sjálfur að hann yrði fínn forseti:

Ég held að ég yrði fínn forseti. Ég elska Ísland og fólkið sem þar býr og vil ekkert frekar en að sjá það vaxa og dafna inn í framtíðina. Ég held ég yrði frekar alþýðlegur forseti. En ég mundi líka beita mér á alþjóðavettvangi. Ég mundi taka skýra afstöðu í jafnréttis- og mannréttindamálum, friðarmálum og loftslagsmálum. Ég mundi reyna að nota embættið og mig sjálfan til að auglýsa Ísland og draga til landsins leikstjóra, tónlistarmenn, rithöfunda, kvikmyndagerðarfólk og bara alla þá sem hafa spennandi og athyglisverðar hugmyndir fram að færa. En ég veit að ég mundi líka ögra mörgum. Ég mundi vilja breyta mörgu sem mér finnst staðnað og úrelt. Ég mundi reyna að komast hjá því sem mér finnst tilgerðarlegt eða snobbað. Og ég trúi ekki á guð. Það skiptir mig miklu máli og ég er ekki til í að leyna því eða horfa fram hjá því.

En hann segist samt ekki ætla að bjóða sig fram og skýringin er býsna áhugaverð – íslensk stjórnmálamenning:

Mér leiðist tilætlunarsemi, frekja og dónaskapur. Ég reyni að forðast fólk sem finnst það eðlilegur hluti af daglegum samskiptum. Mér óar við þeirri tilhugsun að verða á þennan hátt hluti af þeim ömurlega og hallærislega kúltúr sem er íslensk stjórnmálamenning. Ég nenni ekki að standa aftur andspænis freka kallinum. Ég get bara ekki boðið sjálfum mér og konunni minni upp á þetta. Ég get ekki boðið stráknum mínum upp á þetta. Ég hef því tekið þá ákvörðun að ég mun ekki bjóða mig fram til forseta Íslands í þetta skiptið. Kannski einhvern tíma seinna. Ég þakka fyrir alla þá vinsemd og virðingu sem mér hefur verið sýnd.

Það er rétt hjá Jóni, hann hefði getað orðið ágætur forseti. Hann hefði breytt embættinu eftir sínu höfði, hann er ekki hræddur við að fara óhefðbundnar leiðir. Honum tókst á sinn hátt að styrkja ímynd Reykjavíkur – kannski líka sjálfsímynd borgarinnar. Hann hefði ekki orðið Ólafur, Vigdís eða Kristján. En hins vegar verður að horfa til þess að embættið er á mjög skrítnum stað pólitískt séð. Ólafur Ragnar Grímsson hefur beitt neitunarvaldi sínu þrisvar á sínum langa ferli. Einu sinni í fjölmiðlamálinu, tvisvar í Icesave. Svo ekki söguna meir.

Næsti forseti sem við kjósum gæti verið miklu ákafari í að beita þessu valdi forseta – en hann gæti líka verið algjörlega áhugalaus um það eða mótfallinn því. Við gætum fengið forseta sem myndi vilja setja kvótamál, virkjanir, flugvöllinn og náttúrupassa og allt milli himins og jarðar í þjóðaratkvæðagreiðslu eða forseta sem sættir sig við að vera einungis upphafinn veislustjóri.

Þetta er stóra spurningin um forsetaembættið. Ólafur Ragnar Grímsson hefur verið svo frekur til fjörsins sem forseti að sumu leyti hefur hann vaxið því yfir höfuð. Við erum nánast ófær um að greina embætti frá persónu hans. Það er líka skýringin á því að stjórnmálamenn hafa algjörlega heykst á því að skilgreina betur stjórnskipulega stöðu forsetans – það var reynt í tillögum stjórnlagaráðs og þar var líka reynt að búa til ramma um þjóðaratkvæðagreiðslur sem væru óháðar vilja eða duttlungum forsetans. En nú virðast menn hafa gefist upp á þessu og ekki heyrist hósti né stuna um breytingar á stjórnarskrá.

Átökin sem hafa verið í íslenskum stjórmálum undanfarin ár sýna greinilega nauðsyn þess að hugsa hlutina upp á nýtt. Það sem Jón segir um „freka kallinn“ hittir býsna vel í mark. Hann talar um hinn „ömurlega og hallærislega kúltúr sem er íslensk stjórnmálamenning“. Þetta er því miður alltof raunsönn lýsing. Loftleysið er svo algjört að liggur við köfnun. Hagsmunagæslan er yfirgengileg. Við þurfum forseta sem getur verið utan og ofan við þetta – annars getum við nánast sleppt því að kjósa.