Ribbaldakapítalismi

12. nóvember 2005 birtist eftirfarandi grein í Morgunblaðinu og vakti nokkra athygli. Höfundar hennar voru tveir sómamenn, Jóhann J. Ólafsson stórkaupmaður og Jónas H. Haralz fyrrverandi bankastjóri. Ég skáletra kafla sem mér þykja sérlega athyglisverðir í greininni. Þarna er vissulega viðvörun – sem ekki var tekið mark á.

Það var helst að þáverandi ritstjóri Morgunblaðins hefði upp varnaðarorð í ritstjórnargreinum. En því miður var því ekki fylgt eftir með blaðamennsku sem spurði ágengra spurninga um viðskiptalífið. Í viðskiptablaði Moggans birtist allt annar og gljáfægðari veruleiki. Og svo man ég að að þessari grein Jóhanns og Jónasar var harðlega mótmælt í viðskiptafylgiriti Fréttablaðsins.

- - -

Á refilstigum?

Í Reykjavíkurbréfi Morgunblaðsins 6. nóvember er fjallað um viðhorfin í íslensku viðskiptalífi og þá viðsjárverðu stefnu sem þar sé tekið að gæta. Frelsi til athafna er nú meira hér á landi en það hefur verið frá því í upphafi síðustu aldar og hlutur opinberra aðila í viðskiptalífinu minni en um langt skeið. Jafnframt hafa frjálsir flutningar fjármagns til og frá landinu, ásamt ötulli starfsemi einkavæddra banka, skapað færi til stórbrotnari viðskipta en menn gátu áður gert sér í hugarlund. Þetta hefur stuðlað að örari hagvexti og meiri velmegun en dæmi voru um áður. Allt hefur þó sínar skuggahliðar, og það er að þeim sem Morgunblaðið hefur iðulega beint athygli sinni og gerir enn á eftirminnilegan hátt í umræddu Reykjavíkurbréfi.

Er frelsi viðskiptanna að leiða til þess að eignir og áhrif þjappist saman hjá fáum fyrirtækjum og einstaklingum sem hika ekki við að misbeita aðstöðu sinni, ekki aðeins í atvinnulífinu sjálfu heldur jafnvel einnig í stjórnmálum og í þjóðlífinu öllu? Eru útrásarfyrirtækin, studd af íslenskum bönkum, að ráðast í ævintýraleg viðskipti sem ekki eiga stoð í heilbrigðum rekstri? Eru eigendur og stjórnendur þessara fyrirtækja að draga sjálfum sér stórfé úr rekstrinum? Í stuttu máli sagt, er íslenskt viðskiptalíf komið á refilstigu? Erum við ef til vill að ganga í gegnum svipað ribbaldaskeið ungs kapítalisma sem Bandaríkin gerðu í byrjun tuttugustu aldar, Svíar nokkru seinna, og Rússar og aðrar þjóðir sem brotist hafa undan áþján kommúnismans hafa mátt þola undanfarin ár?

Ef í þetta stefnir, hvað er þá til ráða? Á að grípa til strangrar, umfangsmikillar löggjafar og einbeittrar, jafnvel harkalegrar framkvæmdar þeirrar löggjafar? Við sem þessar línur ritum höfum verið þeirrar skoðunar að mikillar varúðar ætti að gæta í þeim efnum. Við höfum efast um að víðtæk löggjöf gæti náð tilgangi sínum og óttast að hún yrði hemill á eðlilegri framþróun. Við höfum vænst þess að ný fyrirtæki myndu spretta upp og skáka þeim sem ætluðu að misnota aðstöðu sína, að ævintýramennsku lyktaði með skellum og brot á trúnaðartrausti hefndu sín. Við höfum talið okkur vita að tré yxu ekki upp í himininn. Frá þessum grundvallarsjónarmiðum höfum við ekki horfið. Á hinn bóginn höfum við vissulega áhyggjur af því að sjálfslækning geti tekið langan tíma og sé síður en svo þrautalaus. Þess vegna sé rétt að íhuga af kostgæfni, í anda þess sem segir í Reykjavíkurbréfinu, til hverra ráða sé rétt að grípa.

Það er sjálfsagt og eðlilegt að fullvissa sig um að sá rammi löggjafar sem umkringir viðskiptalífið sé hæfilegur og heilsteyptur. Við þá skoðun getum við stuðst við álitlegan hóp innlendra fræðimanna í þessum greinum og notfært okkur reynslu annarra þjóða bæði í nágrenni okkar og víðar í heiminum. Þetta höfum við raunar reynt að gera, en spurningin er hvort þar verði enn um bætt. Þá skiptir það ekki minna máli að þær stofnanir landsins sem sjá um framkvæmd þessarar löggjafar séu vel í stakk búnar, starfi með réttum hætti og hafi yfir þeim fjármunum og því mannavali að ráða sem til þarf. Í því efni getum við sömuleiðis stuðst við fordæmi annarra þjóða og notið aðstoðar og ráðgjafar frá alþjóðlegum stofnunum. Við eigum ennfremur á að skipa meira úrvali menntaðs og reynds fólks en nokkru sinni áður sem ráðist geti til starfa á slíkum vettvangi.

Það skiptir þó enn meira máli en opinberar aðgerðir hverju fyrirtæki atvinnulífsins sjálfs og samtök þeirra geta komið til leiðar. Hér er um framtíð frjáls atvinnulífs í landinu að tefla, sem eigendur og stjórnendur þessara fyrirtækja hljóta að láta sig varða öðrum fremur. Þeir ættu því að hafa frumkvæði að því að efla gott siðferði og tiltrú með því að fyrirtækin setji sér sjálf reglur um heilbrigða stjórnarhætti, byggðar á ráðgjöf sinna eigin samtaka. Í því efni skiptir samband yfirstjórnar og framkvæmdastjórnar meginmáli. Hlutverkum þeirra má ekki rugla saman.

Skylda yfirstjórnar er að líta eftir framkvæmdastjórn, og eigendum getur gefist vel að leita að einhverju leyti út fyrir sinn eigin hóp til þess að gegna því hlutverki. Ástæða er til þess að endurskoðunarfyrirtæki geri sérstaka gangskör að því að skilgreina hlutverk sitt og stöðu, svo mjög sem starfsemi þeirra hefur verið í sviðsljósinu víða um heim. Þá ættu hinir einkavæddu og ört vaxandi bankar að gera sem fyllsta grein fyrir því að þeir forðist liðsinni við ævintýramennsku, noti ekki stöðu sína til að hafa áhrif á kauphallarviðskipti og haldi launum forstjóra sinna í eðlilegum skorðum, án kaupréttarhlunninda sem ekki þjóna þeim tilgangi sem ætlað var.

Þá kemur að hlutverki blaða og annarra fjölmiðla við mótun heilbrigðs viðskiptalífs. Sá þáttur hefur aukist og eflst á undanförnum árum, enda ólíkt meira um menntað og þjálfað fólk en áður var og ærið rúm ætlað til þessara þarfa. Mikið vantar þó á að fjölmiðlar hafi getað gert það vel skiljanlegt sem verið hefur að gerast í íslensku viðskiptalífi að undanförnu. Á meðan það hefur ekki tekist er varla von að stjórnmálamenn og allur almenningur geti náð áttum í umfjöllun vandasamra og viðkvæmra mála.

Svo aftur sé snúið að upphafi þessa máls, er vissulega ástæða til að spyrja hvort íslenskt viðskiptalíf sé á refilstigum. Það er skoðun okkar sem þessar línur ritum að við þeirri hættu eigi að bregðast á breiðum grundvelli þar sem saman fari vel ígrundaðar aðgerðir af opinberri hálfu og viðbrögð viðskiptalífsins sjálfs til þess að efla það traust og velsæmi sem er mesta auðlind hverrar þjóðar.